( 441 )

فصل یاز دهم

یفتلی ها

اوضاع عمومی آریانا مقدم بر ظهور یفتلی ها : در اواخر قرن چهارم

میلادی و اوائل قرن پنجم در حالیکه سقوط تدریجی امپراطوری مقتدر
کوشان های بزرگ آریانا به نقطه بحرانی رسید در فارس دولت ساسانی رو
به ترقی میرفت و در هند سلاله گوپتا اظهار موجودیت نموده بود . گوپتا ها
هند را از سلطه امرای محلی و حکمرانان کوشانی رها ئیده و به تقو یه بنیان
هستی و توسعه سلطنت خود در خاك هند مشغول بودند ولی ساسانی ها که از
چندی مراحل عروج خود را پیموده و بنای تجاوزات را بـه ولایات غربی
اریانا گذاشته بودند ازعدم دولت مقتدر مر کزی و ضعف امرای محلی استفاده
نموده بیشتر و بیشتر بنای تجاوز را گذاشتند در چنین فرصت بحرانی احفاد
کوشانی های بزرگ بصورت دسته های متفرق در شمال و جنوب هندوکش در
باختر و کابل امارت های محلی داشتند که نا گهان تعرض مزید ساسانی هـا
شروع و قشون آنها تا نزدیکی های بلخ رسید . « کیدارا » رئیس کوشانیهای
باختر با پسرش « کنکاس » که بنام کیدارای دوم هم خوانده شده بصورت
فوری چنین فیصله کرد که به کوشانیهای کابل ملحق شده و قوه نیرومندتری
در مقابل متجاوز غربی تشکیل نماید ، با وجود یکه ساسانی ها مفهوم و عواقب
این نظریه را درک کرده و کوشش زیاد نمودند تا چنین منظوری بر آورده نشود
معذالك روئسای کیداری باختری جنگ کنان با قوای ساسانی به کوشانیهای
کابل ملحق شدند و طوریکه سنجیده بودند جنوب هندوکش مخصوصاً
قسمت های مر کزی و شرقی آنرا از سلطه بیگانگان تا زمانی حفظ کردند که
دولت مقتدر یفتلی در آریانا ظهور کرد .

تاریخ آریانا (۱۰۰) سراج الدین (۱) محمود طرزی (۱) محمد نسیم ابراهیم شمع تاریخ (١_٢_٣) غ


( ٤٤٢ )
وجه تسمية يفتلی : يفتلی ها کسانی اند که بین سال های ٣٨٥ و ٤٢٠ در
باختر ظهور و برای تشکیل دولت مقتدری در آریانا قدم افراشتند ، این
قوم را مقدم بر همه چینی ها و از روی معلومات آنها بیزانتی ها ، فارسی ها ،
و آخر از همه هندی ها و عرب ها شناخته و هر کدام به لهجه و زبان خود
ایشان را بنامی مسمی کرده اند که اگر خوب دقت شود ریشه همۀ
آن يك چيز است .
منابع چینی پیش از قرن پنجم مسیحی ایشان را بنام « هوا » Hoa یا
« هواتون Hoa- tun ( ١ ) و بعد از تشکیل سلطنت بنام « يتا » Yeta یا
« ايتا » Epta شناخته اند و حتی دقیق تر هم میتوان گفت که در ايالت
كانتون چین به اسم « يپتات » Yiptat و در کوریا به نام « یوپ تل »
Yeptal معروف بودند ( ٢ )
نویسندگان بیزانس ، یفتلی ها را طبق لهجه و رسم الخط خود شان بصورت
مختلف « افتهالی توی » ، « اوتهالی توی » ، « نفتهالی توی » ، « ابدلوی »
میشناختند ولی در مورد شکل کلمه چهارمی دایرة المعارف بريتانيكا علاوه
میکند که کوشش مستقلی است که صورت نام اصلی را که محتملاً « ايتل »
Aptl يا « هيتل » Haptal بوده معرفی نماید ، حرف ( ن ) در اول کلمه
سوم اشتباه صریح است ( ٣ ) منابع بیزانس در بعض موارد از آنها به نام های
«لیکوی» «اونوی» «خونوی» هم اسم برده است. بعد از چین و بیزانس نوبت به فارسی ها
میرسد و ایشان يفتلی ها را «هيطال» خوانده اند . عرب ها این کلمه را از ایشان گرفته
بصورت عين« هيطل» يابا تغییر(ی) به (ب) « هبطل » ضبط و به اصول زبان عرب
(١) دايرة المعارف بريتانيكا طبع چهاردهم جلد هشتم صفحه ٦٤٦ (٢) هزار سال تاتار
تالیف پار کر صفحه ١٢٤ (٣) دايرة المعارف بريتانيكا صفحه ٦٤٦ (٤) دايرة المعارف
بريتانيكا ماده افتاليت يا هن سفيد .


( ٤٤٣ )

جمع آنرا « هیاطله » یا «هیاطلّه » ساخته اند و بالاخره منابع اخیر سانسكریت هند
ایشان را به اسم ترکیبی « سیتا اونا » یا « شوته هونا » یاد کرده اند كه « سیتا » و
«شوتا» به معنی(سفید) است و « اونا» یا«هونا» (خارجی) معنی دارد ومفهوم مرکب
آن « خار جی سفید پوست » میشود. «ونست سمیت» می نویسد كه اصطلاح
« هون » یا «هونا» که در ادبیات اخیر سانسكریت آمده به مفهوم بسیار مبهم برای
تعین خارجی های شمال غرب استعمال شده چنا نچه بهمین رویه در زمان قدیم
كلمه (یاوانا) وحال کلمه (ولایتی) استعمال میشود (1) این اصطلاح با اصل
مفهوم هن های زرد پوست جزئی ربطی ندارد و این مطلب را ایضاح كلمه
(هن) در دایرة المعارف ها وماخذ معتبر ثابت میساز د زیرا بطور مثال دایرة المعارف
بریطا نیكا ولا روس قرن نزدهم هر كدام مادۀ (هن) را علیحده گرفته و در
ذیل آن اشاره ئی به یفتلی ها نكرده اند (٢)
این بود بصورت عمومی نام هائی كه چین و بیزا نس و فارس وعرب و هند به
یفتلی ها داده اند. این نام ها بصورت عمومی نظر مدققین مختلف را جلب نموده
بعضی کوشش نموده اند كه میان آنها یكی را ترجیح دهند و برخی سعی نموده است
كه از میان آنها صورت اصلی نام را بیرون كشند. دایرة المعارف بریطانیكا
اصل این نام را چیزی شبیه « اپتل » یا « هپتل » خوانده است. اگر یكطرف
از اختصاصات زبان های چینی ویونانی نویسندگان بیزا نس وغیره صرف نظر
شود واز جانب دیگر موضوع ابدال (الف، ی، هـ) سر كلمه و ( پ،ف،ت) وسط
آن در نظر گرفته شود دیده میشود كه قضاوت دایرة المعارف بر یطا نیكا
مقرون به صحت است، علاوه برین در دوزبان محلی افغانستان نام اصلی این قوم
« اپتل» یا «هپتل» مفهوم لغوی هم دارد زیرا در پښتو (اتل) به معنی پهلوان ودر
فارسی (هیتال) به معنی «مرد قوی و دلیر» است و به این معانی طبری هم اشاره كرده

(١) ارلی هسټری اف اندیا صفحه ٣٣٩ (٢) در دایرة المعارف بریطا نیكا جلد ١٤
صفحه ٨٠٩ و ٨١٠ ولاروس قرن نزدهم جلد سوم صفحه ١٠٩٤ ماده هن ملاحظه شود .


تصویر (٤٧) مقابل صفحه (٤٤٤)
یکی از پادشاهان یفتلی افغانستان که سکه او از کابل کشف شده


تصویر (٤٨) مقابل صفحه (٤٤٥)

بالا : پادشاهان یفتلی افغانستان ، دوسکه فوق در کابل کشف شده است .
پایان : یکی دیگر از پادشاهان یفتلی افغانستان . این سکه از یکی از استوپه های هده
بدست آمده است .


( ٤٤٢ )

است بناءً عليه گفته میتوانیم که اصل نام این قوم «اپتل» بوده و برای سهولت
« افتل » وباز «يفتل» شده و تا امروز « يفتل » به مفهوم محل و« يفتلی » به معنی
باشندگان يفتل در افغانستان موجود و معمول است .
نژاد يفتلی : همان طور که موضوع عرف ونژاد یوچی ها یا کوشانی ها
تا مدتی تاريك و نظريات درین مورد متضاد بود نژاد يفتلی ها هم تازمانی
يك طرفه روشن نشده بود ولی باسطه تحقیقات يكطـرف بصورت قطع ثابت شد
که یوچی ها یا کوشانیها از كتله سيتى هند واروپائی هستند و از جانب دیگر
اكثـر محققین به این مطلب رجحان داد نـد کـه يفتلی هـا شاخـه يوچی
یا کوشانی میباشند . بناءًعليه من حيث يك شاخه يوچی یا کوشانی ، يفتلی ها
هم جزء خانواده هند و اروپائی محسوب میشوند و ميتوان مانند یوچی ها
یا کوشانی ها ایشان را جزء كتلهٔ «سیتی» یا «تخاری» هند واروپائی خواند .
نظریات بعض از محققین که آثارشان در دست است قرار آتی است :
(۱) يروكپ : پروكپ مورخ یونانی بیزانس که در اواخر قرن پنجم میلادی
می زیست و در سال ٥٦٢ مسیحی وفات نموده و در باب جنگ های « جوستن »
ومحـاربات ساسانی ها و یفتلی ها آثـاری نوشته اولین كسی است كـه
سفیدی پوست و حيـات مدنی يفتلی هـا توجه ا و ر ا جلب كـرده
وایشان را از هون ها یا بربرهای زرد پوست که بر اروپا تهاجم نموده اند مجزی
و متمایز میشمارد نظـریه او را « کریستنسن» چنین تفسیر میکند : «هجوم آوران
هفتالیت که ایشان راهن سفید هم گویند محتملاهون حقیقی نبودند زیرا بقرار عقيده
پروكپ بواسطه سفیدی پوست وحيات مدنی از سائر اقوام هنی متمایز بودند .» (۱)
(۲) پارکر : پارکر انگلیس که در تفكيك اقوام مختلف آسیای مـركزی
و چین تحقیقات عمیق دارد در کتاب خود موسوم «به هزار سال تاتار» در هیچ جائی
(۱) صفحه ۲۸۸ ایران در عصر ساسانیان .


( ٤٤٥ )

یفتلی ها را با « هیوانگ نوها » یا هن های زرد پوست و قبایل مغلی و ترکی مخلوط نکرده و ایشان را صریح شاخه ئی از قبایل یوچی میشمارد متفق نظریات او در موارد مختلفی که در اثر فوق الذکر خود با یفتلی ها تماس نموده قرار ذیل است.
تحت عنوان یی تا Yi-ta یا یه تا Yeli-tat : تاریخ خانواده های ها نچوی چنین نشان میدهد که افغانستان امروز افتها . Ephthah قرن پنجم بوده و «افتهاه» یوچی های قدیم بودند (١)

تحت عنوان یوچی یا افتالیت : هیوانگ نوها با قوة مدمش دیگر همچنین با چین جنگیدند . این قوه مدمش قوم کوچی بود که نزد چینی ها بنام یوچی معروف بودند و بعد از جنگ های طولانی نیمه غربی ایالت « كانسو » در تصرف ایشان در آمد (٢)

تحت عنوان فاهین : این مسئله باید ذکر شود که زمانیکه فاهین در پشاور بود چندین یادگار کنیشکا و دیگر نفتالیت ها را از آنجا کشف نمود . (٣)

تحت عنوان یتا Ye-ta یائی تاه Yi-tah : چنین معلوم میشود که سیاست «توبا» Toba (٤) به این قرار بود تا مانع شود که «ژوان ژوان ها» و هفتالیت ها با « تو خون » Tukuhun مراوده نکنند و از طرز تذکر چنین معلوم میشود که هفتالیت ها (درین وقت چینی ها ایشان را «یتا» Yetta یا «اپتا» Epta در کانتون « یپ تات » Yep-ta و در کور یا یو پ تل Yop-tal میگفتند ) یفتل های پامیر نبودند بلکه دسته کوچکی بودند که چینی ها ایشان را یوچی های كوچك میخواندند . (٥)

(١) صفحه ٢١ هزار سال تا تار (٢) صفحه ٨ هزار سال تاتار (٣) هزار سال تاتار . صفحه ٩٩ (٤) خانوادة سلطنتی چین است (٥) صفحه ١٢٤ هزار سال تاتار.


( ٤٤٦ )

تحت عنوان کی پن : آخرین پادشاه یونانی باختر « هلیو کلی » درین وقت وفات نمود و پارتی ها و یوچی ها سلطنت را بین خود تقسیم نمودند . اخیر الذکر به تدریج دامنه امپراطوری خود را تا پامیر و کشمیر و پنجاب بسط داد و عادات بادیه نشینی را ترك گفت و بزودی دولت مقتدری تشکیل نمود که در غرب بنام امپراطوری هپطل ، و ید هل Vidhal ، ایدل ، افتالیت یا هفتا لیت معروف شد . نویسندگان اروپائی، فارسی، چینی همه در تائید این مطلب کاملاً بهم متفق اند . حقیقتاً مورخین خانواده های شاهی مانچر بیان میکنند که افغانستان امروز (افتهاه) قرن پنجم بوده و (افتها) یوچی قدیم میباشند . (١)

(٣) سر پر سیکا یکس : سر پر سیکا نکس مؤلف تاریخ فارس و تاریخ افغانستان یفتلی ها را از جمله اقوام یوچی میشمارد مشار الیه در جلد اول تاریخ افغانستان تحت عنوان : «اصلیت افتالیت ها یاهن های سفید » و در جلد اول تاریخ فارس تحت عنوان : «ورودهن های سفید » نظریات خود را چنین می نویسد : «سالنامه های چین ، ما آگهی میدهند که شاخه ئی از یوچی های بزرگ معروف به (هوا) Hoa یا (هواتون) Hoa-tun اصلاً در شمال دیوار بزرگ چین سکنا داشت و تابع ژوان ژوان ها یا کسانی بودند که بعدتر در اروپا بنام (اوارها) معروف شدند «هوا» به تدریج قبیله نیرومند شده و در اثر نام خانواده شاهی شان خویشرا «یه تها» Ye-tha نامیدند و از اینجا اصطلاح افتالیت بمیان آمد و این اصطلاح از طرف یونانی ها در مورد آنها اطلاق میشد . فارسی ها ایشان را هپطل و بیزانتی ها « هن سفید » میگفتند . مربوط به این مسئله پروکوپیس Procopuis اظهار نموده که درمیان هن ها ایشان تنها قومی بودند که پوست سفید داشتند . زبان آنهاهم زبان هند و اروپائی بود . افتالیت ها از ختن بطرف غرب در حوالی

(۱) صفحه ۱۳۹ هزار سال تاتار.


( ٤٤٧ )

٤٢٥ م حركت كردند وامپراطوری تشکیل دادند که از ترکستان چین امروز
تاسرحدات فارس شامل بیش از (۳۰) ایالت بود که ولایات افغانستان از آن
نمایندگی میتواند ، (۱)
در اطراف همین موضوع در جلد اول تاریخ فارس چنین می نویسد :
«قبل برین راجع به یوچی ها اشاره شد که ایشان در ١٦٣ ق م ساك ها را
کشید ، ومقر شان را در حوزه تارم اشغال کردند . در سال ۱۲۰ ق م یوچی ها
ساك ها را از باختر بیرون راندند و آنجا را هم متصرف شدند و مركز خویش را
برای چندین نسل در آنجا قرار دادند . در ۳۰ ق م یکی از قبایل
آنها موسوم به « کوی شو ۱ نگ ، سائر قبایل را مطیع خود ساخت
وملتی تشکیل نمود که نزد رومن ها به کوشان معروف شد، انتونی Antony سفیرى
نزد این قوم فرستاد و روئسای کرشانی در عصر سلطنت «آگوست ، درروم آمدند
قوای آنها به تدریج ضعیف شد و بالاخره قومی جای آنها را گرفت که چینی ها
ایشان را « یتا Yetha ونويسندگان كلاسيك اقثالیت یا « هن سفید » و فارسی ها
«هپطل» خوانده اند . چنین معلوم میشود که این نام در هر سه صورت فوق از
كلمه « یتای لیتو Ye-tai-li-to که به معنی رئیس است اشتقاق یا فته باشد .
نوواردین و کوشانی ها اگرچه از يك توده محسوب میشوندولی از قوم اخیر الذکر
که ایشان را بیرون راندند متمایز بودند . این قبیله نیرومند « اکسوس ، را در
حوالی ٤٢٥ عبور نموده و قرار نوشته های مورخین فارسی خبر تهاجم ایشان
اغتشاشات بزرگی تولید کرد . » (٢)

(٤) کریستن سن : کریستن سن مدقق دانمارکی در کتاب ایران در عصر ساسانیان
طبعاً از جنگ هائی که میان ساسانی ها ویفتلی ها بوقوع پیوسته مفصل حرف

(۱) صفحه ١٣٤ جلداول تاریخ افغانستان. (۲) صفحه ٤٣٣ جلد اول تاریخ فارس .


( ٤٤٨ )

میزند که در موقعش از آن استفاده خواهیم کرد. آنچه در باب نژاد یفتلی ها
می نویسد ازین قرار است که ایشان هن حقیقی بودند چنانچه گوید : «معذالك فیروز
کیداری ها را کاملا مضمحل ساخته و یا «کنگاس» به گندها را مهاجرت
کردند درین بین قوم دیگری موسوم به هفتالیت که از ا یالت (کان سو)
Kan-su چین آمده بودند به نواحی تخارستان که کیداری ها آنرا ترك گفته
بودند هجوم آوردند هفتالیتها که ایشان را هن سفید هم گویند غالباً هن حقیقی
نبودند زیرا بقرار عقیده «پروکپ» بواسطه سفیدی پوست وحیات مدنی از سائر
اقوام هنی متمایز بودند . ( ۱ )

(ه) ونسنت سمیت : ونسنت سمیت انگلیس مولف تاریخ قدیم هند و فتوحات
اسکندر و کتاب «اکسفورد هستری آف اندیا» یفتلی ها را از نقطه نظر نژاد از هن های
زرد، پوست متمایز و علیحده میشمارد و در تاریخ قدیم هند درین مورد چنین ظهار
نظر میکند : «سلطه هنها در آسیا مدت مدیدی دوام کرد. آنقسمت دسته هائی
که در دره اکسوس مستقر شدند غالباً از نقطه نظر نژاد علیحده بودند زیرا بنام
افتانیت یا «هن سفید» یاد شده اند، ایشان به تدریج مقاومت فارسی هارا از هم
شکسته بر فیروز غالب شدند و او در سال ٤٨٤ کشته شد بعضی ازین هن های سفید
به سلطنت کوشانی های کابل و از آنجا به هند حمله کردند . (۲)

(٦) بار تولد : بار تولد محقق روسی که در شناسائی اقوام و اماکن و تاریخ
آسیای مرکزی و باختر نظریات صائب دارد یفتلی ها را شاخه از ( یوچی ها )
یا (تخار ها) میشمارد که هر دوی آن یکچیز است مشارالیه در جغرافیای تاریخی

(۱) صفحه ۲۸۸ ایران در عصر ساسانیان متن فرانسوی (۲) صفحه ٣٣٤ ارلی هستری
آف اندیا .


(٤٤٩)

ایران درین باره میگوید : «از قرن پنجم سلطنت و سیادت قومی به اسم هونهای
سفید و یا هپاتالیها شروع میشود و این طایفه بعقیده اکثر علما شاخه ئی از
(یواچژی ها) و یا تخار ها بودند» (١)

در صورتیکه نظریات فوق خلاصه شود چنین نتیجه بدست می آید که
«کریستن سن» و «سر پرسی سایکس» بقرار نظریات «پروکپ» یفتلی ها را قومی
میدانند دارای پوست سفید و صاحب حیات مدنی که زبان شان شاخه ئی از هندو
اروپائی بود و به این دلایل جزء هن های حقیقی یا هن های زرد پوست
نمی آیند نظریه ونست سميت هم همین طور است که یفتلی ها از نقطه نظر نژاد از
هن ها علیحده بودند «پارکر» و «سر پر سی سایکس» يفتلی ها را شاخه ئی از
یوچی ها میشمارند و بالاخره بارتولد قرار عقیده اکثر علما دقیق تر ایشان را جزء
کدله تخاری یوچی محسوب میدارد. به اساس این نظریات یفتلی های مهاجم و
جنگجو قومی بودند با پوست سفید و حیات مدنی و دارای زبان هندو اروپائی
و شاخه ئی از کتله «تخاری» یوچی یا کوشانی چون یوچی ها بعد ازيك سلسله
جنگ ها با «هیوانگ نوها» از ایالت «کان - سوی» چین بطرف غرب
آسیا مهاجرت اختیار کردند در آسیای مرکزی دوشاخه شدند که یکی بنام
«تها یوچی» یا «یوچی های بزرگ» به تدریج وارد حوزه تارم و سر دریا و
آمو دریا و بالاخره باختر شد و بنام یکی از قبایل شان موسوم به «کوی شوانگ»
مات و دولت و امپراطوری کوشانی را در آریانا تأسیس کردند و شاخه دیگر بنام
«یوچی های خورد» مدتی در حوالی کوهای ثبت در آسیای مرکزی باقی ماند
که بتاریخ بعد تر راه متقدمین خود را پیش گرفته و یفتلی ها بحيث يك شاخه «تخاری»
یوچی عبارت از همین یوچی های خورد اند که مقارن سالهای بین ۳۸۰ و ٤٢٠

(١) صفحه ٦٠ جغرافیای تاریخی ایران .


( 50 )

در حوزه اکسوس و باختر رسیدند . یفتلی ها مانند کوشانی ها از باختر به تدریج
به دو طرفه هندوکش پراگنده شده و مانند کوشانی ها دولت و امپرا طوری
مقتدری در آریانا تشکیل نمودند منتها عمر امپراطوری کوشانی دراز تر و دورهٔ
سلطنت یفتلی ها کوتاه تر بود. همان طور که بعد از ختم امپراطوری بزرگ
کوشانی امرای محلی عناصر نژادی و نام و نشان آنها در مورد نقاط مختلف
افغانستان باقی ماند یفتلی ها هم بعد از سقوط امپراطوری خود و تجزیه آن
بدست ساسانی ها و ترک ها کاملا از بین نرفتند ، امرای محلی آنها در کاپیسا
و غرجستان و تخارستان و جیرستان و بادغیس و بامیان و مخصوصاً در بدخشان باقی ماندند
چنانچه در منطقه اخیرالذکر در شمال فیض آباد حالیه دهکده بزرگی بنام
« یفتل » هنوز موجود است و باشندگان آن احفاد یفتلی های قدیم میباشند .
تشکیل دولت یفتلی در آریانا : قراریکه دیده شد یفتلی ها در حوالی سال های
۳۸۵ و ٤٢٠ در شمال آریانا در وادی های سواحل راست امو دریا پیدا شده و
قسمت های زیاد حوزه اکسوس را اشغال کردند همان طور که کوشانی های
بزرگ در قرن اول ق م وارد « تاهیا » یعنی باختر شدند یفتلی ها هم بین ٤٢٠ و
٤٢٥ م از سواحل راست جیحون گذشته و در تاهیا یعنی باختر مستقر گردیدند .
همان طور که اوائل سلطنت یوچی های بزرگ در صفحات باختر تاريك است و
مدتی رؤسای قبایل پنجگانه ایشان به صفت رئیس بر علاقه های
مختلف شمال هندوکش امریت داشتند تا قبیله «کوی شوانگ » بر چهار قبیله
دیگر غالب شد و قوای آنها تمرکز پیدا کرد و وضعیت شان روشن تر شد و
رئیس قبیله اخیرالذکر سلطنت کوشانی را بنا نهاد و ملت و دولت و امپراطوری
کوشانی بمیان آمد ، چگونگی اوایل وضعیت یفتلی ها در باختر ازین هم تاريك تر
است ولی تا جائی که از خلال وقایع معلوم میشود میتوان گفت که قبایل آنها
هم در اوائل امر هر کدام در علاقه نفوذی داشته تا یکی از آنها که « یتا » یا


( ٤٥١ )

( اپتل ) نام داشت سایر عشایر و قبایل را مطیع خود ساخت و سر كردۀ قبیله
مذكور به لقب ( اپتالیتو ) كه مفهوم آن رئیس بود پاد شاه شد و ملت و دولت و
امپراطوری یفتلی به تدریج وجود خارجی و شهرت پیدا كرد و تا سالیان چندی
منابع خارجی پادشاهان یفتلی را به همان لقب عام ( اپتالیتو ) یا ( افتالیثوس )
یاد كرده اند .

زمانيكه در نیمۀ اول قرن اول ق م قبیله ( كی شوانگ ) در باختر به تشكیل
سلطنت می پرداخت در جنوب هندو كش احفاد شاهان یونان و باختری در
كاپیسا امارت محلی داشتند كه بزودی از بین رفت و از جانب غرب پارت های
غربی در داخل اریانا تجاوز نموده بودند كه شاهان اشكانی ایشان را عقب زدند .
وقتيكه یفتلی ها در باختر و تخارستان اساس تشكیل سلطنت را میگذا شتند در
جنوب هندوكش كوشان های كیداری سلطنت كوچكی داشتند و از جانب غرب
ساسانی ها از دروه اقتدار خود كار گرفته و خطر آنها تا نزدیكی های بلخ
حس میشد . تنها فرق كوچكی كه در بین بود این بود كه پارت های غربی را
مقدم بر ظهور سلطنت كوشان اشكانی ها پس پا ساختند و نفوذ شان را در پاتیا
محدود نموده بودند و كوشانی ها برای تشكیل وحدت خاك آریانا فوراً
به جنوب هندو كش متوجه شدند و در عصر ظهور دولت یفتلی خطر ساسانی ها
فوری و دفع آن نسبت به تشكیل وحدت خاك ضروری تر شمرده میشد .

به این ترتیب از نقطۀ نظر دفع حملۀ خارجی منظور دولت كوچك كیداری
جنوب هندوكش ودولت یفتلی تخارستان و باختر یكی بود . به این اساس اقدامات
پادشاه اول یفتلی كه هیچ ماخذ اسم او را ضبط نكرده و اینجا قرار یكه ذكر
شد او را به لقب رئیس ( اپتالیتو ) یا ( افتالیثوس ) میخوانیم وقت دو نظریه
بود یكی بنیان دولت خود را در حصص شمال شرقی آریانا در سغدیان و باختر
و صفحات بدخشان در مناطقی قایم كند كه به مفهوم این وقت بيك كلمه آنرا


( ٤٥٢ )

تخارستان میتوان خواند و دیگر برای دفع خطر ساسانی ترتیبات فوری بگیرد .
ایتالیتو یا رئیس یفتلی که نویسند گان بیزانسی به اصول زبان یونانی او را
« افتالینوس » خوانده اند در اواخر قرن چهارم و اوائل قرن پنجم در حوالی
٤٢٥ م در تخارستان تاج شاهی بر سرگذاشت . در دورهٔ سلطنت « ايتاليتو »
نفوذ دولت یفتلی در تخارستان و باختر و سغدیان در دو طرف رود آمو منبسط
شده و حتی در شمال رودخانه مذکور تا حوالی مرو هم رسیده بود .

دولت یفتلی آریانا و ساسانی ها

قراریکه در فصل کیداری شرح یافت معاصر سقوط سلاله کوشانی های
بزرگ مقارن ختم سلطنت «واسودوا» (حوالی ۲۲۰ مسیحی سلطنت ساسانی ها با
ارد شیر بابکان (٢٢٤ مسیحی) شروع شد . ساسانی ها از اقتدار خود و سقوط
دولت کوشانی های بزرگ استفاده نموده از زمان شاپور اول بر خراسان غربی
لشکر کشی نمودند و بعد از ینکه به پاره فتوحاتی نایل آمدند امرائی در قسمت
مفتوحه خراسان بعنوان «کوشان شاه» مقرر میکردند که خود سیاست آنها را نسبت
به دولت کوشانی معرفی میکند در عصر شاه پور دوم (۳۷۹ - ۳۰۹) تجاوز آنها
در خاك های آریانا بیشتر شده و بیکزهائی نفوذ شاپور تاحوالی کابل حس میشد.
ولی احفاد کوشانی های بزرگ چه در کابل و چه در باختر با آنها دائماً مقابله
داشتند. شاخه باختری کوشانی های مذکور که در تاریخ بیشتر به نام کیداری ها
معروف اند در اثر فشار مزید ساسانی که در حوالی بلخ رسیده بودند چنین فیصله
نمودند که با کوشانی های کابل ملحق شده و متفقاً بامتجاوز غربی مقابله نمایند.
کیداری های کابل و ساسانی ها بین خود يك سلسله زد و خورد هائی نمودند
که نتایج آن یکطرفه معلوم نیست و چون آخر مرکز خود را در پشاور قرار
میدهند احتمال دارد که نفوذ ساسانی ها در غرب خط بلخ ـ کابل تقریباً در
نیمه غربی مملکت پهن شده باشد. یفتلی ها با چنین وضعیتی مواجه شدند .


( ٤٥٣ )
افتالیتو و بهرام گور: دولت یفتلی در حوالی ٤٢٥ در منطقه شمال شرقی آریانا
بمیان آمده و بعد از اخذ مختصر ترتیبات آنقدر نیرو پیدا کرد که بادولت ساسانی
طرف واقع شود. تا این وقت تصادمات میان یفتلی ها و ساسانی ها بهر نحو ودر
هر نقطه ئی که بود خواه در شمال خواه در جنوب آمو دریا شکل محلی داشت
و مرحله جدی آن در عصر سلطنت بهرام گور آغاز شد .
بهرام گور که از ابتدای سلطنت ( ٤٢١م ) خطر تهدید یفتلی را حس میکرد
و از جانب دیگر سر مسئله ار منستان بادولت بیزانس مخالفت داشت جنگ
مختصری را بادولت رم شرقی شر و ع و با عقد معاهده ئی که تصرف ساسانی ها
را بر ار منستان می شناخت خاطر خود را از جانب غرب آسوده نمود تا به تمام
قوا متوجه مشرق شود . « افتالیتو » پاد شاه یفتلی که متأسفانه هیچ ماخذی اسم
شخصی او را نبرده وطبری اورا محض به لقب « خاقان » یاد کرده در رأس
دوصد و پنجا هزار عسکر از باختر بطرف غرب بحرکت آمده و با اولین جنبش
که یفتلی ها بحیث يك دولت بر علیه ساسانی ها نمودند تا حوزه مار جیان به مقاومت
جدی ساسانی ها مواجه نشدند .
بهرام گور به مجردیکه از اوضاع بحوالی اطلاع یافت برادرش «نرسه Narse »
را بحیث نایب السلطنه عوض خود مقرر کرده وخود با سپاه گران به مقابله
بر آمد و در جلگه های حوالی مرو هر دو سپاه بهم مقابل شدند ، در ین جنگ
که میتوان آنرا اولین محاربه جدی دولت یفتلی و ساسانی ها خواند بهرام گور
غالب شد وقشون یفتلی عقب نشست و پادشاه یفتلی هم بدست بهرام گور بقتل رسید
و تاج اورا بهرام به آتشکده « آذر گشنسب » شهر شیز واقع در آذربایجان
داد (١) . طبری تفصیل این وا قعه را چنین می نویسد : «خاقان ترك»
(١) فارس قدیم ومدنیت ایرانی تالیف «کلمان هارت » صفحه ١٦٥ ، تاریخ آسیا جلد
اول تألیف رونه گروسه» صفحه ٩٣ ایران در عصر ساسانیان متن فرانسوی تالیف « کرستین سن»
صفحه ٢١٥ .


( ٤٥٤ )

(خاقان یفتلی) بادوصد و پنجاه هزار عسکر برعلیه بهرام گور قیام نمود . بهرام درین اوقات مشغول عیش و تفریح بود افراد ملت متعش نمودند . عوض اینکه متنبه شود در آن کار بیشتر اشتغال ورزید اما درعین زمان به ترتیب سپاه همت گماشته (نرسی) برادر خودرا نایب السلطنه مقرر کرد وخود برای اجرای مراسم عبادت به آتشکده (آذر بایجان) عزیمت نمود . ملت فارس این حال را دلیل ضعف بهرام گور شناخته راضی گشتند که اطاعت خاقان (یفتلی) را قبول نموده و به او خراج بپردازند خاقان موصوف هم ازین تمایل نظرمات واقف شده از اصدار امر هجوم برعلیه مملکت وقشون فارس منصرف گردید . بهرام چون از انصراف حمله (یفتلی ها) بر فارس مطلع شد از فرصت استفاده نموده هجوم شدیدی بر قشون هیاطله نمود . خاقان ایشان را دستگیر نموده کشت. قسمتی از عساکر ایشان مقتول ومتواری وعدۀ هم تحت سلطۀ بهرام رفتند . درین محاربه لوازم عسکر وغنایم زیادی بدست بهرام افتاد ازجمله تاج خاقان موصوف بود که با جواهرآت ثمین مملو و مزین بود و بهرام آنرا به آتشکدۀ آذر بایجان اعطا کرد . (١)

مهرپورویزدگرد دوم : اگرچه دولت یفتلی در اثر حمله بهرام گور به شکست فاحشی مواجه شد و قشون یفتلی از مجرای مرغاب به باختر وتخار ستان عقب نشست و ساسانی ها مجدداً تا باختر پیش آمدند ولی این شکست باعث تقویه مزید قوای نظامی دولت یفتلی شده وتجدید جنگ های ساسانی ها و دولت بیزانسی در ارمنستان که دراثر قتل مسیحیون بعمل آمده بود به زعمای دولت یفتلی آریانا موقع خوبی داد که تلافی مافات نموده ومجدداً برای مقابله و عقب راندن ساسانی ها حاضر شوند .

(١) تاريخ الامم و الملوك صفحات ٧٨ - ٧٩ - ٨٠ جلد دوم طبع مصر .


(٤٠٥)

پسر بهرام گور ، یزد گرد دوم که در ٤٣٨ بر تخت نشست مانند پدر خود به مخاطره
حمله رومن‌ها از غرب و دولت یفتلی آریانا از شرق مواجه شد .
متاسفانه بواسطه خاموشی منابع باز بصورت صریح و قطعی گفته نمیتوانیم
که پادشاه یفتلی که آماده محاربه شده بود چه نام داشت. آیا فرزند پادشاه
مقتول است یا کس دیگر تنها يك ماخذ قلمی تذکره ناظم بدخشی که هنوز
بطبع نرسیده و متعلق به جناب شاه عبدالله خان بدخشی است این پادشاه را بنام
«مهرپور» یاد میکند که غیر از «مهرا کولا» شاه دیگری میباشد از روی گزارشات
واقعات واضح معلوم میشود که دولت یفتلی آریانا در عصر مهرپور قوی تر
وشیر و هند تر شده بود. اگرچه از محل و صورت و قوع جنگ دوم یفتلی‌ها
و ساسانی‌ها مانند جنگ اول جزئیات در دست نیست معذالك همه منابع متفق اند
که یزدگرد دوم شکست خورده وعقب نشینی اختیار کرد . «كلمان هارت» و
«ارتور کریستن سن» از جنگ یزدگرد دوم با «کوشان‌ها» و «کیدا ری‌ها»
حرف میزنند که مقصد از هر دوی آن درین عصر «یفتلی‌ها» میباشد اولی میگوید
«در زمانیکه ساسانی‌ها برای غلبه کیش زورا ستریزم در ارمنستان مشغول طرح
نقشه بودند انقلابی در آنجا برخاست. درین فرصت یزدگرد تازه از دست کوشان‌ها
شکست خورده بود » (۱) «کریستن سن» مربوط به واقعات این زمان چنین
می‌نویسد : «جواب روحانیون مسیحی به یزد گرد رسید . روئسای خانوادہ
بزرگ ارمنی را خواسته وحبس کرد ایشان قبل برین به خداوند سوگند خورده
بودند که به آئین خویش باقی ماند و هر چه از طرف شاه بر سر شان آید تحمل
نمایند. درین فرصت یزدگرد مشغول جنگ برعلیه کوشانی‌ها یعنی اقوام بربری
بود که در کشور قدیم کوشان‌ها جا گرفته بودند. یزدگرد عناوین افتخاری
وجای داد روئسای ارمنی را به ایشان مسترد نموده و چند نفر شان را طور یرغمل

(۱) صفحه ۱۵۷ فارس قدیم ومد نیت ایرانی تالیف کلمان هارت فرانسوی.


( ٤٥٦ )

انگاه کرد و هفت صد نفر مغان را تحت نظارت رئیس مغان به ارمنستان فرستاد تا مردم را به آئین زو را ستری بکر دانند معذالك يزد کرد شکستی به پاد شاه هن های علاقه چول که در شمال گرگان تقرر داشتند وارد نمود خاک آنها را گرفت و آنجا «شهرستان یزد گرد» را بنا کرد و چند سالی در مجاورت سرحد که مورد تهاجم بربرها واقع شده بود نشست سپس همینکه تهاجم قبایل «هنی» یا «خیونی» موسوم به کیداری که در شرق در علاقه طالقان محبوس شد اورا به گرفتن سلاح مجبور نمود ، (۱) رونه گروسه درین مورد چنین اشاره مینماید : « پاد شاه فارس یزد کرد دوم ( ٤٥٦ - ٤٣٨ ) خواست که به تهاجمات یفتلی ها خاتمه دهد ولی از دست آنها مغلوب شد (۲) عبدالله رازی همدانی در اثر خود موسوم به تاریخ ایران گوید : « پس از ختم این غایله یزد کرد به دفع هیاطله پرداخت و در ابتدا پیشرفت حاصل کرد ولی چون از جیحون بگذشت هیاطله دل قوی داشته بمقابله پرداختند و او را شکست سختی دادند چنانچه مجبور گردید بسرحد کشور خود مراجعت کند پس ازین قضیه طولی نکشید که یزدگرد در گذشت ، (۳) روی همرفته از روی همه ماخذ فوق الذکر چنین میتوان استنباط نمود که دولت یفتلی در عصر سلطنت «مهر پور » الی از حمله بر ساسانی ها فارغ ننشسته و همیشه اسباب نگرانی و تشویش خاطر یزد گرد را فراهم نموده بود و بعد از يك سلسله زد و خورد ها اخر در حوالی طالقان كه عبارت از طالقان حوزه مر غاب میباشد . یزد گرد دوم را شکست دادند و آنقسمت اراضی باختر را که بهرام گور گرفته بود پس گرفتند و این کامیابی در عصر سلطنت مهر پور نصیب دولت یفتلی آریانا گردید .
آخشنور : بعد از ٤٢٥ مسیحی یعنی آغاز تشکیل دولت یفتلی آریانا تا حوالی ٤٥٧ که مصادف به سال وفات یزدگرددوم میباشد دیدیم که دولت یفتلی آریانا و پادشاهان آن «افتابلتو» و «مهر پور» به جنگ های بهرام گور و یزد گرد دوم

(۱) ایران در عصر ساسانیان صفحه ۳۸۲ (۲) تاریخ اسیا جلد اول ص ٩٤ (۳) صفحه ۷۲


(٤٥٧)

مشغول بودند و در نتیجه فتحی که در جنگ دوم نصیب دولت یفتلی شد قوای آنها
تقویت یافت پوره معلوم نیست که این وضعیت در تحت سلطنت «مهرپور» تاچه وقتی
دوام نمود آنچه مسلم است اینست که از حوالی ٤٦٠ مسیحی به بعد پادشاه مقتدری
بر تخت آریانا جلوس داشت که عبارت از اخشنور میباشد .
معنی لفظی کلمه اخشنور «پرگهر» است و کتاب عربی و فارسی بيك نقطه
(ر) آخر کلمه را به (ز) مبدل والف سر کلمه را در ماقبل آخر برده اند واز آن
«خشنواز» ساخته اند که عوض یا مرادف اسم اخشنور در بعض مآخذ استعمال شده .
اخشنور مرد دانسته و بصیر و دوربین و فعال بود و نسبت به پادشاهان سابق یفتلی
بانظر وسیع تر اوضاع داخل آریانا و کشورهای مجاور را نگاه میکرد و از روی
غیر منیات وقایع عهد او معلوم میشود که اقدامات اداری و نظامی و سیاسی او به اساس
يك نقشه سنجیده بمیان آمده است که تفصیل آنرا به تدریج خواهیم دید .
اخشنور نقشه وحدت خاك آريانا را از بدو جلوس خود در نظر داشت ولی چون این
مطلب را پوره درک کرده بود که تا ساسانیها به قوه سلاح کاملاً مضمحل
نشوند از حملات تجاوز کارانه دست نخواهند برداشت بعد از مختصر توجه
به امور داخلی برای درهم شکستن آنها آمادگیها نمود و با یک سلسله شاهان ایشان
داخل محاربات و عقد معاهدات شد که شرح آن ذیلا خواهد آمد .
دولت یفتلی آریانا قراریکه در اکثر دوره های قدیم و جدید تاریخ کشور
مشاهده میشود در عصر اخشنور به اقتضای آب و هوا دو مرکز داشت زمستانی و تابستانی
که اول آن در باختر شهر بلخ و دومی آن در بدخشان شهری بود که اسم آن واضح
نیست. اخشنور و زعمای دولت یفتلی عموماً تابستان را در نقاط سرد و زمستان را
در جاهای گرم مملکت میگذرانیدند و چون پادشاه مملکت و نجبای قوم بیشتر
در خرگاهای مجلل سلطنتی زندگی داشتند انتقال آنها از يك نقطه
به نقطه دیگر چندان اشکال نداشت .


( ٤٥٨ )

اخشونوار و فیروز ساسانی: یزدگرد دوم طوریکه دیده شد تا آخر عمر از تهدید
و حملات یفتلی ها آرام نه نشست تا در سال ٤٥٧م وفات نمود و پسران او هرمزد سوم
و فیروز هر کدام مدعی سلطنت پدر شدند . اگر چه هرمزد سوم برادر بزرگ از
دوری فیروز که گویند در (ری) بود استفاده نموده اعلان شاهی نمود ولی برادرش
قانع نشده و بعد از دو سال در ٤٥٩ به حمایت مغان و بزرگان به شاهی رسید.
در زمانیکه شهزادگان ساسانی بین خود سر تخت و تاج پدر میجنگیدند در آریانا
اخشونوار بصیرترین و مقتدرترین پادشاهان یفتلی سلطنت داشت و تازه از انجام
بعض اصلاحات داخلی خلاص شده بود (١) درین وقت نفوذ دولت یفتلی گذشته
از طالقان عربی بر بادغیس و هرات هم انبساط داشت .
جنگ اول اخشونوار و فیروز: جنگ اول اخشونوار و فیروز که سومین
جنگ دولت یفتلی و ساسانیان میباشد از دو جنگ سابق بمراتب سخت تر بود
چون نفوذ دولت یفتلی درین وقت تا حوزه هری رود انبساط داشت و بر علاوه بعض
ماخذ از راه گم کردن عساکر ساسانی در دشتی هم صحبت کرده اند احتمال زیاد
دارد که این جنگ در دشت های سرحدی که میان افغانستان و فارس حايل است بعمل
آمده باشد . از روی پاره ماخذ دیگر اینطور هم معلوم میشود که یفتلی ها بعض
خدعه های حربی هم بکار برده باشند چنانچه قصه کدام وزیر یفتلی یا جاسوسی را
نقل میکنند که قشون ساسانی را در دشت های بیکران سرگردان و مغموم ساخت .
بهر حال آنچه نزد مورخین و واقعه نگاران شرق و غرب مسلم است این است
که در نتیجه جنگ بزرگی که میان اخشونوار و فیروز بعمل آمد قشون ساسانی

(۱) بعض ماخذ میگویند که چون شهزادگان ساسانی بین خود مخالف شدند فیروز
به دولت آریانا نزد اخشونوار پناه برد و از طرف او نایب الحکومه ولایت طالقان غربی مقرر شد
و به فارس مراجعت نمود و برخلاف اخشونوار داخل محاربه گردید . کریستن سن این مطالب را
که طبری ذکر نموده افسانه میخواند و میگوید که از روی واقعه تسلیم شدن قباد به یفتلی ها
ساخته شده است .


( ٤٥٩ )

سخت منهزم شد وشاه ایشان و پسرش قباد با جمعی از سران ساسانی که در آنجمله
بعض زنان ومعتمدانه دختر فیروز بود اسیر گردید . اخشنور پادشاه یفتلی فیروز
شاه ساسانی وسائر اسرای جنگ را گرفته فاتح و منصور به قلب مملکت خویش برگشت
عهد و میثاق فیروز : اخشنور با دشمن مغلوب خیلی جوان مردانه پیش آمد

وشاه فارس و بعض از دودمان شاهی وسران ساسانی را به اعزاز و احترام زیاد نگاه
میداشت. برای اینکه این فتح نه فتح شخصی بلکه فتح کشور آریانا بر کشور فارس
ساسانی تلقی شود باب مذاکره را برای فیروز باز گذاشت . فیروز از مخالفت با دولت
یفتلی آریانا عفو خواسته عهد و قسم کرد که اگر بخشیده شود و سلامت به کشور خود
و تخت و تاج خود برسد از خط معین سرحدی مملکتین تجاوز نخواهد نمود و به عنوان
خساره جنگ و باج يك مبلغ پول به دولت آریانا خواهد پراداخت و تا هنگام
رسیدن پول پسر خود قباد را بقسم گروگان و یرغمل به در بار یفتلی خواهد
گذاشت بر این اساس معاهده عقد شد و فیروز به اجازه دولت آریانا بخاك خود
مراجعت کرد و قباد دوسال طور یرغمل در دربار اخشنور بود تا پول رسید و آزاد شد
طبری این تفصیل را هم میدهد که در اثر مفاهمه ومعاهده که بین طرفین عقد شد
به امر اخشنور در مدت ٦ ماه منار سنگی در یکی از نقاط معینه خط سرحدی بر پا
کردند و فیروز در پای منار مذکور در حضور اخشنور و سرآن یفتلی و اسرای
ساسانی عهد و میثاق نمود . (۱)

بعد ازینکه قشون فیروز در بیابانی که محتملاً دشت لوط باشد راه را گم کرده
وسران سپاه بوی مشوره دادند که باید پیش اخشنور رسول بفرستند و عذر بخاهد
طبری چنین می نویسد : (۲)
(۱) صفحه ۸۹ - ۳۸۰ ایران در عصر ساسانی متن فرانسوی ٠
(۲) صفحه ۳۰۷ جلد سوم تاریخ طبری ترجمه ابوعلی محمد بن محمد البلعمى طبع نولکشور
کانپور ٠


(٤٦٠)

... فیروز گفت صواب است پس رسول فرستادند و بیگناه خویش پیدا
کردند و عذر و تقصیر و زینهار خواستند خوشنواز فیروز را ملامت کرد و چنین
گفت که من بجان تو چنین نیکوئی کردم و چون سوی من آمدی ترا بداشتم
وسپه دادمت و بامداد خود تراکس کردم تا بر برادرت غلبه كردی وملك ازو باز
بستانی پس حق من نشناختی و سوی من سپا آوردی و مردمان چند از من بگر یختند
و توغره شدی و حرمت مر اوست باز داشتی تا خدایت بگرفت و آن مرد شما را
بدین بیابان آورد من آن مردرا همی نشناسم که کیست مگر آن فرشته بود که
خدای عزوجل او را از آسمان بفرستاد تا ترا بیکناه تو گرفتار کند بنا سپاسی
کردن نعمت و نا شناختن حرمت من امروز كه بیکناه خویش مقر آمدی ترا
عفو کردم و زینهار دادمت و ترابه فرزندان وملك باز فرستم بان شرط که با من
عهد کن و سوگند خور که هرگز دیگر به حرب من نیائی وسپه نفر ستی و هیچ
دشمن مرا یاری ندهی نه به مزدونه بسلاح و میان پادشاهی ماومیان پادشاهی تو
مناره بنا کردیم تا حد میان ما و تو پدید آید و ترا بر آن مناره برم و سوگند
خوری که هرگز نه تو و نه سپاه تو بدین جانب بیاید و اگر عذر بیوفائی کنی
خود و سپاه تو روی از تو بگردانند و خدای عزوجل ترا خزی کند و بلعنت خدا
ورسول مبتلا باشی ورسول او را به نیکوئی باز گردانید و پیش وی طعام وخواسته
فرستاد و از آن چیزهائی که از آن ناحیت خیزد از بعضی ستور و فرس وادالی و
بفرمودش که هم آنجا هستی که میباشی تا من کسی بیرون کنم تا آن مناره تمام
کنند و ترا آنجا برند و سوگند دهند و با تو عهد کنند ورسول فیروز چون باز
آمد و هدیه ها آورد سخت شاد شد بدان که جان او و آن سپاه او بخشید پس
سوگند را اجابت کرد وسپاس داشت وخشنواز بفرمود تا از آن کوه سنگ را
ببریدند و بر سر آن چاه يك مناره ساختند که جاودانه همی بود ازسنگ وششماه
اندر بیابان روز شد و آن مناره را تمام کردند و فیروز بآن اندك لشكر كه داشت


( ٤٦١ )

شش ماه آنجا بماند ازو درین شش ماه خشنو از هريك ماه از تو نیکوئی و تربیتی
توديك فرستادش چون مغازه تمام شد خشنو از حاکم ودبیران و مهتران سپاه ورعیت
آنجا فرستاد و دانشمندان هیاطله و آن طخارستان همه را بفر ستاد تا فیروز را
بآن مناره و پیش مردم وی سوگند داد چنا نکه اول یاد کردیم پس عهد نامه
نوشتند و آن همه مردمان که آنجا حاضر بودند گواه کردند و عهد های خویش
بران عهد نامه نهادند پس خشنو از فیروز را بسیار خواسته داوو به نیکوئی باز
گردانید ولیکن روی اورا ننمود و بازی دیدار نکرد و فیروز باز گشت .»
جنگ دوم اخشنوز و فیروز : فیروز چون از ا بشد و برتخت خویش باز گشت
فقط تا دو سال که خساره جنگ را فرستاد و پسر خود قبادرا از گروگان دولت
هفتلی خلاص کرد به عهد وميثاق خويش وفادار ماند. حیثی که پسرش به فارس
مراجعت کرد عهد وقسم را شکسته وقشونی برای جنگ و تجاوز از سر حدائی
که در معاهده معین شده بود حاضر نمود . « کریستن سن » درین باره می نویسد :
« چندی بعد فيروز على الرغم مخالفت « سپهبد بهرام » مجدداً محاربه را بر علیه
پادشاه هقتلی شروع کرد. درین قشون کشی به بد بختی های زیادی موا جه شد
در ٤٨٤ قشون ایرانی که در اراضی صحرائی وارد شده بود از دست دشمن کاملاً
معدوم شد . خود فیروز هم کشته شد و نعش اورا نیا فتند . بعض مورخین عرب
و فارسی گویند که فیروز و عده ئی از همر اهانش در خندقی افتادند که پادشاه هفتلی ها
کنده بود این قضیه صحیح باشد یا نه قدامت زیاد دارد زیرا « لزار دو فارپ »
Lazare de pharp مولف معاصر به آن اشاره کرده . يك دختر فيروز بدست
پاد شاه هفتلی افتاد که او را در حرم خود جاداد آنگاه هفتلی ها در امپراطوری
ایرانی داخل شدند. چندین ولایت را باشهر های مرالرود و هرات دوباره مسترد


( ٤٦٣ )

کردند و باج سالانه بر ایرانی ها تحمیل نمودند . (۱)

مأخذ مختلف شرقی وغربی باعتباراتی که در جزئیات کم و بیش فرق دارد عهد شکنی فیروز ساسانی و جنگ دوم اخشنور وفیروز وشکست قطعی ساسانیان و کشته شدن شاه ایشان را شرح میدهد که تذکار هر کدام جدا گانه تکرار موضوع میشود . (۲)

محکومیت فارس ساسانی : بعد از شکست فاحش قوای ساسانی و قتل فیروز طبعاً فارس دچار آشفتگی زیاد شد . بهترین دسته های قشون ساسانی منکوب ومتلاشی گردید . نخبه سران سپاه چیزی با فیروز دوم مقتول و چیزی اسیر شد . شیرازه دولت ساسانی از هم گسیخت با از بین رفتن شاه ساسانی ها بی سر شدند و دولت مرکزی از میان رفت . در چنین موقع صاحب رسوخ بزرگان ساسانی دو نفر بودند که یکی «زرمهر» ودیگری « شاپور » نام داشت اولی که اصلاً شیرازی وژنرال بود اقتدار زیاد داشت ، در زمانی که سپاه ساسانی در جنگ یفتلی ها منکوب و فیروز کشته شد دو نفر فوق الذکر مشغول جنگ های ارمنستان بودند به این ترتیب « مداین » مرکز ساسانیان خالی ، اوضاع عمومی نهایت پراکنده ، افکار عامه مشوش و روحیات توده و مغان زردشتی به اندازه ئی صدمه دیده بود که اطمینان و اعتماد به تشکیل کدام دولت دیگری نداشتند . کریستن سن اوضاع فلاکت بار ساسانیان را چنین تصویر میکند : « اوضاع خیلی مشکل شده بود ، ایران محکوم پادشاهان یفتلی و به دولت محقری تبدیل شده بود چنانچه ژنرال

(۱) تاریخ فارس جلد اول صفحه ٤٣٦ تالیف « سرپرسی سایکس »
(۲) اینقدر ملتفت باید بود که از روی بعض روایات که طبری و محمدعوفی در جوامع الحکایات ذکر نموده و در بعض ماخذ غربی در متن و پاورقی ها به آن اشاره شده چنین معلوم میشود که فیروز سنگ خط سرحدی دولتین آریا و فارس را که برای احترام آن و عهد میثاق بسته بود پیشا پیش سپاه کشیده و خود از عقب آن حرکت میکرد حتی گویند که ٥٠ فیل و ٣٠٠ نفر مامور اجرای حمل و نقل منار سرحدی شده بود .


( ٤١٣ )

فارسی که عنوان (خوارغ) یعنی حکمران را داشت در حالی که با ارمنی ها داخل
مذاکره شده بود به واهان Vahan چنین گفته بود : او یعنی فیروز سلطنت بزرگ
و مستقلی را به یفتلی ها تسلیم کرد و مملکت فارس نخواهد توانست طوق چنین
غلامی سختی را از گردن خویش بیرون کند . سران نظامی محدود و شاه پول
کافی نداشت که سپاهیان خویش را معاش دهد . » (۱) در چنین فرصت که .
فارس سراسر محکوم و بی دفاع بود اخشنور پادشاه فاتح یفتلی با روح مروت
وجوان مردی که تکرار و بصورت عملی و نظری به اولاد وجانشینان بهرام گور
نشان داده بود باز به همان رویه با ساسانیان پیش آمد . اخشنور میتوانست
که در چنین فرصت مساعد تمام فارس را زیر و زبر وخاکهای آنرا تسخیر کند
ولی چنین کاری را نکرد . محض اراضی آریانا را که ساسانیان از مدتی به آن
تخطی نموده بودند پس گرفت و پرداخت خراج سالانه ئی را که فیروز متعهد
شده بود انتظار داشت .

اخشنور ووحدت خاک آریانا : بعد از شکست قطعی ساسانیان وقتل فیروز
موضوع جنگ های که از آغاز تشکیل دولت یفتلی توجه پادشاهان این دودمان
را بطرف غرب جلب نموده بود از میان رفت . اخشنور که از بدو جلوس به فکر
توحید خاک کشور بوده و به همین اساس مقدم برهمه ساسانیان را از حدود قلمرو
آریانا بیرون کشید متوجه ولایات جنوب هندو کش شد . نفوذ ساسانی در اثر
ضعف کیداری ها مدت چندی تا حوالی کابل حس میشد ولی به رنگی که
جزئیات آن عجالتاً معلوم نیست و عموماً فتوحات پادشاه یفتلی در آن دخالت زیاد
دارد . نفوذ آنها به ترتیبی که از صفحات شمال هندو کش چیده شد از قطعات جنوب
هم ناپدید گردید و کیداری ها تا سالهای مقارن ٤٧٥ از پشاور به کندها را
و کابل اجرای نفوذ می نمودند . اخشنور بنام توحید خاک های آریانا بجنوب

(۱) صفحه ۲۹۱-۲۹۰ فارس در عصر ساسانیان .


(٤٦٤)

هندوکش هم نفوذ سلطنتی خویش را بسط داده و آخرین امرای محلی کیداری
که محتملا احفاد «پیروز» و «ورهران» باشند در نقاط مرتفعه جبال شرقی
آریانا متواری شدند و نفوذ دولت یفتلی در جنوب هندوکش بتدریج در
علاقه های کاپیسا و کابل وزابل و پختیا پهن شده رفت تا اینکه در حوالی ٤٠٥
در گندها را محسوس شد و در غرب جنوب هندوکش حوزه هیرمند و سیستان
به تدریج از تحت نفوذ ساسانی ها برآمده و حکمرانان و نایب الحکومه ها
از طرف دولت مرکزی یفتلی در کاپیسا و بامیان و زابل
وحوزه آراکوزی و دیگر نقاط مقرر گردید ، و قبایل یفتلی به پیمانه زیاد
در وادی های جنوب هندوکش و مستقر و متمکن شدند.
ظهور واستقرار قبیله زابلی در جنوب هندوکش : یکی از مسایل دلچسپی که به انتشار
واستقرار نفوذ دولت یفتلی در عصر سلطنت اخشنوز در جنوب هندوکش ارتباط
دارد موضوع قبیله زابلی است که در حوالی غزنی فعلی تقرر یافته و مسکن
آنها بنام شان (زاول) یا (زابل و زابلستان) طوری شهرت یافته است که
در مدت هزار سال ادبیات افغانستان آنرا فراموش نکرده بلکه اینجا را پرورشگاه
پهلوانان نامی شمرده است . زابلی ها یکی از مهمترین قبایل یفتلی بودند (۱)
که ساحه وسیعی را در جنوب هندوکش در اطراف غزنی فرا گرفته و بلا شبهه
سران آنها حتی در عصر زمامداری اخشنواز مناصب بلند ملکی ونظامی نایل
آمده بودند . پادشاهانی که بعد از وفات اخشنوز در علاقه های جنوب هندوکش
یعنی به مفهوم دقیق و جامع این وقت در زابلستان به سلطنت رسیده بودند مانند
«تورا مانا» و «مهرا کولا» وغیره (۲) همه از همین قبیله سلحشور «زابلی»
بودند چنانچه «تورامانا» واضح در کتیبه «کیورا» Kyura خویش را (جیووله)

(۱) مقاله مستر مارتن تحت نمره ۲۰ : ۳ و به عنوان «مسکوکات کیدارا و کوشانی های خورد»
در ضمیمه مسکوکات ۳۸- ۱۹۳۷ مجله رایل اشياتك سوسایتی آف بنگال صفحه ٣٥ ملاحظه شود.
(۲) غیر ازین دونفر عده دیگری هم از قبیله زابلی و دیگر قبایل یفتلی به سلطنت وامارت
رسیده اند که آهسته آهسته مسکوکات اسمای شان را روشن خواهد ساخت.


(٤٦٥)
خوانده و این کلمه قراریکه می بینیم یکی از اشکال اسم و صفت (زابل) و (زابلی)
است زیرا مستر مارتن درین مورد می نویسد : «مهمترین شاخه هن های سفید تا
جائیکه واقعات شان با هند ارتباط پیدا میکند قبیله « زابلی » است که از نام شان
ولایت زابلستان در جنوب کابل بمیان آمده است. این نام قبیلوی در روی مسکوکات
به رسم الخط یونانی عصر کوشان « زوبل » و در رسم الخط برهمی « جبو له »
Jabula «جبووله » Jauvia و « جبووله » Jabuvlah در کتیبه تورامانا در مقام
« کیوره » «جبوو له » Jauvla ذکر شده و از روی مطالعه مسکو کات قدیمه
زابلی چنین معلوم میشود که ایشان در حوالی آخر قرن چهار مسیحی در سرحدات
هند مستقر شده اند .
پس با تذکار مراتب فوق بصورت قطع ثابت است که مهمترین قبیله یفتلی
زاولی ها یا زابلی ها در زابلستان پراگنده ومستقر شده و فتوحات هند که مبحث
مهم دیگر تاریخ یفتلی های آریانا را تشکیل میدهد با سران آنها آغاز و عملی
میشود و از آن در جایتر صحبت خواهیم نمود .
قباد در حمایه آخشنور : طوریکه شرح یافت بعد از شکست فاحش ساسانیان
وقتل فیروز پراگندگی سختی فارس را فرا گرفته بود . در چنین دوره که برای
ساسانیان کمال بدبختی بار آورد دولت یفتلی آریانا در سایه تدبیر و سیاست
وفتوحات اخشنور مراتب ترقی و عروج خود را می پیمود. اداره ولایاتی که از
سلطه ساسانیان رهائی یافته بود دولت را بخود مشغول میداشت. « زر مهر »
و « شاهپور » ژنرال های ساسانی همینکه از قتل فیروز خبر شدند جنگ با
ارمنستان را قطع وبرای انتخاب شاه جدیدبه « اسیژ فون » ( مداین ) آمدند .
فیروز چندین پسر داشت که از آنجمله سه نفر آن « بلاش » « قباد » و «زاره»
مخصوصا دو نفر اخیرالذکر مدعی تخت سلطنت بودند در اثر توصیه و حمایت در نفر
ژنرال فوق الذکر « بلاش » برادر بزرگ قباد به شاهی انتخاب شد . قباد که درین


(٤٦٦)

وقت در (ری) با در محبس گلگرد Guilguird بود خود را ذی حق دانسته و سلطنت
برادر را تسلیم نکرد و چون در زمان جوانی بعد از اولین شکست پدر خود فیروز
در مقابل اخشنور مدت دو سال را طور بر عمل در دربار یفتلی آریانا گذرانیده
و از قوه و مروت و نیات حسنهٔ دولت یفتلی آگاهی داشت به كمك زن خود از
محبس مذكور گریخته و به دربار اخشنور پناه برد و خود را تحت حمایت او قرار
داد و از او نسبت به استرداد حق خویش كمك خواست. اخشنور بخوشی از
او استقبال نموده و دختر خویش را كه خواهر زاده قباد شود به او داد
و اعزازش نمود و چندی حكمران ولایت تالقان غربی مقرر كرد. چون بواسطه
فقر مالی یكطرف موضوع پرداخت باج و خراج دولت یفتلی برای ساسانی ها
مشكل شده بود و مردم هم چندان از بلاش خوش نبودند و تمایل دولت یفتلی
هم بطرف قباد بود بعد از چهار سال بلاش از سلطنت خلع و قباد به كمك وحمایت
اخشنور برتخت فارس نشست. قباد پس از مراجعت به فارس «زرمهر» را كه به
اقتدار زیاد رسیده بود توسط «شاه پور» ژنرال رقیبش بقتل رسانید و برای
كاستن نفوذ نجبا و روحانیونی كه به بلاش كمك نموده بودند نظریات مزدك
را تقویت نمود و امتیاز نجباء را برانداخت و مساوات و اشتراك عموم را در زن و
زمین و دارائی اعلام داشت. در نتیجه مغان و روحانیون رو دشتی از او برگشته
و او را عزل كردند و در محبس افگندند و برادرش «زمیاسپ» را عوضش بر تخت نشانیدند.

بعض منابع دیگر موضوع پناه بردن قباد و استعانت او را از دولت یفتلی
آریانا قدری به تاخیر افگنده واقعات را چنین شرح میدهند كه بعد
از پراگندگی های اوضاع فارس اول «بلاش» بكمك «زرمهر» به شاهی
میرسید و بعد از چهار سال خلع و قباد انتخاب میگردد و او هم در اثر قبول آئین
و رفورم مزدکی عزل میشود «وزمیاسپ» بجایش مینشیند. درین فرصت قباد
چاره را منحصر به این میبیند كه در آریانا نزد اخشنور پناهنده شده و برای


(٤٦٧)

استرداد تخت و تاج خود از دولت یفتلی استعانت بخواهد. اخشنور به خوشی
از او استقبال و حمایت میکند و در اثر كمك نظامی دولت یفتلی قباد به زودی
به مقصد خود کامیاب میشود و بدون اینکه میان او « و مباسپ » جنگی واقع
شود برادرش تسلیم میگردد وقباد در ٤٨٨ و ٤٩٩ مجدداً بر تخت فارس می نشیند.
بهر حال تقدم و تاخیر واقعات هر طور باشد اساس گذاشتات همان است که
دولت ساسانی بعد از قتل فیروز محکوم سلاح ونظریات دولت یفتلی آریانا بود
ونراع شهزاد گان ساسانی بالاخره در اثر تمایل و تقویت اخشنور به مفاد قباد
خاتمه پیدا کرد ولی چون موضوع پرداخت خراج به دولت یفتلی معلق مانده بود
قباد از امپراطورمشرقی اناستاز Anastare قرض خواست . مشارالیه به امید اینکه
عدم پرداخت خراج ساسانی ها ودوات یفتلی را باری وارد جنگ خواهد نمود و
او ازین میان استفاده خواهد کرد از دادن قرض به قباد استنکاف ورزید و قباد در ٥٠٢
با او اعلان جنگ داد . داخل ارمنستان وبين النهرين شد و «تئو دوروپولیس »
یعنی ارض روم حالیه وقلعهٔ «آمده » یعنی دیاربکر را محاصره نمود (٥٠٣)
چون جنگ فارس با بیزانس بیشتر پرداخت خراج را بتاخیر انداخت اخشنور حملهٔ
دیگری بر ساسانیان برد. رومن ها تقویت شدند و «آمده » و «نصیبی» را محاصره
نمودند. قباد بین دو قوهٔ بزرگ گیر آمده با ز به دولت یفتلی آریانا اظهار
اطاعت نمود و تا اخیر عمر باج گذار دولت یفتلی آریانا ماند.پروکپ اظهار میکند
که : « تسلط یفتلی ها در قسمت های شرقی فارس دو سا ل دوام نمود
وبعد قباد بقدر كافی مقتدر شد و خود را از تحت نفوذ آنها کشید اما « كریستن سن»
در پا ورقی صفحهٔ ٢٩٢ کتاب خود«ایران در عصر ساسانی» میگوید که پرو کپ از
٤ سال سلطنت بلاش خبر ندارد و در حقیقت ایران ساسانی تا زمان جلوس خسرواول باج
گذار یفتلی ها بود زیرا مسكوكات نقره ئی بلاش ، قباد ، خسرو اول بدست
آمده که نوشته های آن به الفبای ( کوشانویفتلی) بضرب رسیده ومار کوارت در


( ٤٦٨ )

ایران شهر صفحه (٦٢-٦١) چنین نظریه میدهد که این مسکوکات مخصوص برای پرداخت باج به پادشاهان یفتلی بضرب رسیده بود .

اخشنور و امپراطوری یفتلی آریانا : از روی جزئیاتی که شرحش تا اینجا گذشت خوب ترمیتوان قضاوت کرد که اخشنور پادشاه یفتلی بکدام اندازه مرد بزرگ و بصیر و بکدام پایه پادشاه مدبر و مقتدر و توانا بود. مشارالیه بلا شبهه بزرگترین پادشاه یفتلی آریانا بوده و در اثر نقشه های اساسی و سنجیده او دولت كوچك یفتلی که ساسانی ها در اول به آن رقمی نمیگذاشتند به تدریج بزرگ شده و در اثر فتوحات نظامی و سیاسی او فارس ساسانی قدم بقدم پس پا ، محكوم ، مطیع ، باجگذار شد و بالاخره شكل دولت كوچك تحت الحمایه بخود گرفت .

اخشنور از حوالی ٤٦٠ تا سالهای اول قرن پنجم مسیحی در حدود قریب نیم قرن سلطنت کرد و درین مرحله طولانی فیروز ، بلاش ، قباد ، زمیاسپ شاهان و شهزادگان ساسانی را فراخور نظریات تخطی کارانه شان تنبیه نمود . اخشنور در زمانی که به حیث امپراطور فاتح اقتدار کامل در دستش بود و فارس ساسانی بکلی فاقد شاه و سپاه و خزاین و هستی شده بود عملاً ثابت نمود که با شاهان ساسانی عناد شخصی ندارد و مانند آنها در پی تخطی و تجاوز به خاك دیگران نیست . اخشنور در سایۀ شمشیر و منطق سیاسی و تدابیر معقول خویش متجاوزین غربی را از خاک های آریانا بیرون رانده وحدود کشور خویش را به اساس معاهدات با نصب منار های سنگی معین کرد و از آن تجاوز ننمودند و بنام بی احترامی معاهدات و خساره جسارت های ناجایز که منتج به يك سلسله جنگ ها شد دولت ساسانی را به پرداخت خراج سالانه محکوم ساخت .

اخشنور بعد از بیرون ساختن ساسانی ها از خاك آريانا به شهزادگان كوچك ساسانی اظهار تلطف میکرد و با خویشاوندی های سیاسی میخواست آنها را بخود


( ٤٦٩ )
پیوست نگه دارد وسیاست او چنین تقاضا نداشت که ساسانیها بکلی ازبین بروند
چنانچه عملاً دیدیم که فیروز را اجازه داد که برتخت خویش باز گردد وقباد
را به كمك و پشتیبانی خود بر تخت شاهی فارس نشاند . اخشنور موازی با جریانات
جنگ برعلیه ساسانیان در راه وحدت خاك آریانا زحمات زیاد کشید و در فاصله
میان هردو جنگ به اصلاحات داخلی ولایات آریانا اهتمام داشت . قشله های
عسکری در بعضی نقاط مملکت تاسیس نموده بود که از آنجمله دو مرکز نظامی بادغیس
و بامیان مشهور است . اخشنور در دوره طولانی سلطنت خود دولت یفتلی آریانا
را به امپراطوری یفتلی تبدیل کرد این امپراطوری یفتلی به شهادت « سونگ ین »
شامل (٤٠) ایالت بود که قرار نظر « ونسنت سمیت » بطرف غرب از سرحدات
فارس تا سرحدات ختن و چین بطرف شرق انبساط داشت (۱) .
احشنور شهنشاه یفتلی آریانا در سال های اول قرن پنجم مسیحی وفات نمود
وامپراطوری مقتدری برای احفاد خود باقی گذاشت .
دولت یفتلی آریانا و گوپتای هندی
در صفحات قبل در ذیل عناوین: «اخشنور ووحدت خاك آریانا» و«ظهور واستقرار
قبیله زابلی در جنوب هندوکش » شرح دادیم که اخشنور پادشاه مقتدر یفتلی
باوجود گرفتاری ها در جنگ های ساسانیان از فرصت هائیکه در فواصل میان
جنگ ها دست میداد استفاده نموده ونظریات خویش را مبنی بر وحدت خاك های
آریانا به تدریج عملی کرد وقبیله «زابلی» که از مهمترین قبایل یفتلی بود درعصر
زمامداری او به جنوب هندوکش پراگنده شده ومخصوصاً در حوض وحول غزنی
موجوده در زابل وزابلستان مستقر گردید به شرحیکه دیده شد امرای محلی
کیداری که در اثر فشار ساسانیها مرکز خود را به کندهارهای شرقی در شهر
پشاور انتقال داده بودند از میان رفته و رؤسای کوشانی بیشتر به نقاط مرتفعه
(۱) ایران شهر صفحة (٦٢-٦١) پاورقی صفحه ٢٩٢ ایران در عصر ساسانیان تالیف «کریستن سن»


(٤٧٠)

پناهنده شدند. استقرار زابلی ها در جنوب هندوکش و شجاعت و نیرومندی آنها
باعث شده بود که اکثر حکومتها و نایب الحکومگی های علاقه جنوب هندوکش به ایشان
مفوض شده بیشتر متذکر شدیم که نفوذ دولت یفتلی در حوالی سال ٤٧٥ در
گندها را محسوس شد ازین تاریخ به بعد یفتلی ها با گوپتا های هندی مجاور
و همسرحد شدند ، صفحه نوینی در تاریخ آنها باز گردید که عبارت از يك سلسله
جنگ ها و فتوحات در خاک هند است دولت یفتلی آریانا همانطور که ساسانی ها را
به طرف غرب مغلوب و مضمحل ساخت گوپتاهای هندی را هم در شرق شکست داد.
و به شرحیکه بعد ازین خواهد آمد تا نقاط دور دستی در هند پیش رفتند
دولت گوپتاهای هندی در صفحه اول این فصل متذکر شدیم که مقارن ظهور
دولت یفتلی در آریانا در غرب ساسانی ها به ذروة اقتدار خود رسیده و نفوذ خویش را
در دو طرف هندوکش بسط داده بودند و در شرق دولت گـویـتــا
در ربع اول قرن چهارم بعنیان آمده بود خاندان گوپتا ، درهین خانواده شاهی
تاریخی ملی هند است که مدگر مورا هاما ور ا مگده) ظهور نموده ، بعضی آثار شاهان
كوچك اسكائی و كوشانی را برانداخته و امپراطوری در آن سامان تشکیل دادند
مؤسس خاندان کوپتاها هند سر سلسله دودمان موریا چندرا گوپتا ،
یا « ستند راگوپتا ، نام داشت کیفیت و اوائل سلطنت او در تاریکی محض
است و میان سالهای ۳۲۰ و ۳۳۰ مسیحی سلطنت کرده است بعد از او پسرش
«سمو در اگوپتا» بر تخت نشست و به فتوحاتی در نقاط مختلف هند نایل شد
و قرار نظریه مؤلف ، سست، رود جمنه و چیل سرحد غربی او بود و تا امرای
كوچك کوشانی حصص غربی رود خانه مذکور روابط دوستانه سیاسی داشت.
سپس چندرا گوپتای دوم و بعد از او كومارا گوپتای اول و باز پسر اخیر الذکر
سکن داگوپتا در حوالی ٤٥٥م بر تخت نشست و این دوره است که اخشنور
امپراطور یفتلی در آریانا بكمال قدرت و شکوه سلطنت داشت بعضی از مدققین


(۲۷۱)
باین نظریه اند که یفتلی ها در اول در سرحدات قلمرو گوپتا در عصر زمامداری
کومارا گوپتای اول» ظهور کرده اند و برخی چنین نظریه دارند که این
واقعه در زمان سلطنت پسرش سکاندا گوپتا عمل آمده است . آنچه نزديك
به حقیقت است این است که قبیله زابلی یفتلی بعد از انکه در جنوب هندوکش
استقرار یافت بعبارت سلسله حملاتی بخاك هند متوصل شدند که اکثر آن حملات
محلی بوده تا اینکه « تورمان » حملات جدی خویش را آغاز نمود .
تورا مانا : اولین کسی که در ذیل واقعات لشکر کشی و فتوحات یفتلی ها
بطرف هند شهرت دارد نورمانا» است که نظر به تاریخ وقوع بعضی حملات
یفتلی ها در هند میتوان او را در اوائل وهله زوال يابنا ب الحكومه یا امیری خواند
که از طرف اخشنور از میان رؤسای قبیله زابلی انتخاب شده و به پاره اقدامات
بطرف هند پرداخته است و متعاقباً در عصر جلوس خود بر تخت آریا نا دامنه فتوحات
را در قلمرو گوپتا انبساط داده است این نظریه را تا اندازه زیاد تکرار حملات
بر علیه «سکاندا گوپتا هم تائید میکند اگر چه صورت این جنگ ها و جزئیات
آن معلوم نیست اما اینقدر میتوان یافت که حملات یفتلی ها، پادشاه گوپتا
(سکاندا گوپتا) را خیلی از طرف غرب پریشان ساخته بود چنانچه بهر طرف
مخصوصاً در حواشی غربی قلمرو خود محافظین گذاشته بود و شب و روز فکر میکرد
که کدام صاحب منصب را برای محافظه سرحدات غربی مقرر کند و بالاخره
ه پر نادانا Parnadatta» را معین نمود (۱) و دسنت سمیت» به ملاحظه میرساند
که در اواخر سلطنت دسکاند گوپتای عیار مسکوکات طلائی اواز (۱۰۸) نخود
به ۷۳) نخود تنزل نمود و این نتیجه خرچ هائی است که مقابله و جنگ های
یفتلی ها ایجاب میکرد و در اثر آن خزاین خالی و اوضاع اقتصادی دولت گوپته
برهم خورده بود (۲) بهر حال تا حوالی سال ۵۰۰ مسیحی حملات یفتلی ها بخاك
(۱) سلاطین تاریخ هند از کشیشگا تا شهابته سلیمانان تألیف دواه دویوس» ص۰۰
(۲) ارلی هسشری آف اندیا ص ۳۳۸ .


( ٤٧٢ )

هند آنقدر زیاد موثر نبوده تا اینکه تورامانا بحیث پادشاه یفتلی داخل اقدامات
جدی شد و در نتیجه شیرازه امپراطوری گوپتا مانند امپراطوری ساسانی از هم
گسیخت وامپراطوری هندی هم مبدل بيك سلسله امرای محلی شد و راه تسخیر
هند باز گردید .

اسم تورامانا در سه کتیبه برده شده که از نقاط مختلف به فتوحات او شهادت
میدهد. این کتیبه ها در نقاط ذیل است: (۱) در «اران Eran » علاقه سگر (Sagar)
که به سال اول سلطنت او اشاره میکند (۲) كتیبه كورا (Kura)
(سلت رنج Salt Range) كه دران «مهارا جا تو را ما نا ساها
جاولا » خوانده شده . « ساها » همان لقب ( شاه ) است و« جاولا » اسم قبیلوی
میباشد و قراريكه ديديم به تدريج كلمه « زاول» و « زابل » از آن بمیان آمده
است . پس قرار كتيبۀ دوم میتوان تورا مانا را « تورامانا مهر: جا شاه زا بلی »
خواند و به این ترتیب هیچ شبهه ئی نمیماند که از قبیله نیرومند زابلی یفتلی که
در جنوب هندو کش پرا گنده شده بودند يك سلسله شاهان و امرائی به سلطنت
رسیده اند که اول ایشان را عجالتاً تورامانا میتوان دانست. کتیبه دوم اهمیت
دیگری هم دارد زیرا قرارنظریه «والدويوسن » این مطلب هم ازان معلوم میشود
که درحوالی ۵۰۰ م در سال اول سلطنت تورامانا « دهان یا و شنو Dhanyavisnu
برادرماتری ویشنو Matrivisun که تابع گوپتاها بود بر تسلط یفتلی ها اعتراف
کرده است (۱)

كتیبه سوم در مقام «گوالیار» موجود است كه به سال ١٥ سلطنت « میهیرا كولا»
پسر تو را مانا سنه دارد .

پس به اساس کتیبه های فوق الذکر میتوان گفت که مرحلۀ جدی فتوحات
هند با سلطنت تورامانا درحوالی ۵۰۰ م شروع و کامیابی های زیادی بار آورده

(۱) سلاله ها و تاریخ هند از کنیشکا تا تها جم مسلمانان .


(٤٧٣)
است ، مشاراليه « ساکالا » یعنی « سیالکوت » را مرکز اطاعتی قرار داده و
از آنجا فتوحات خویش را تا قلب هند بسط داد . « و نسنت سمیت » میگوید :
سرکردۀ این تهاجمات که بلا شبهه چندین سال دوام نمود شخص بود موسوم
به تورامانا که مقیم برسنه ٥٠٠ بحيث « شاه مالوا » در مرکز هند حاکمیت داشت
مشارالیه به اصول آداب هند عنوان شاهی « مهاراجا » برخود نهاد وبها نو گوپتا
Bhanagupta و پادشاه ولابهی Valabhi و باشهزادگان و امرائی محلی دیگر
باجگزار او بودند وقتی که تورامانا در حوالی ٥٠٢ م وفات نمود نفوذ او در متصرفات
هندی بقدر کافی مستحکم شده بود که بدست پسرش « می هیرا کولا » در آید
مرکز متصرفات هندی او « ساکاله » یعنی «سیا لکوت » حاضره در پنجاب بود.
می هیرا کولا : بعد از « تورا ما نا » پسرش «می هیرا کولا» بر تخت نشست
مشارالیه اراضی مفتوحه پدر را حفظ و به پاره اقدامات جدیدی متوسل شده
و فتوحات یفتلی ها را در خاک های هند وسعت داد. نام او را بعضی ها « مهر گل »
تعبیر کرده و « گل آفتاب » ترجمه کرده اند . بعضی های دیگر این نام را شکل
سانسکریت داده «می هیرا کولا» را «نسل آفتاب» یا از خانواده آفتاب ترجمه کرده اند
به این طریق که «می هیرا» را «مهر» و « کولا » را «خانواده» ترجمه کرده اند . برخی
هم از این نام « مها کولا » ساخته اند که « مها » ( بزرگ ) و « کولا » خانواده
معنی دارد و مفهوم مرکبه آن « خانوادۀ بزرگ » میشود .
بهر حال معنی لفظی اسم پادشاه یفتلی هر چه باشد درین شبهه ئی نیست که
بعد از پدرخود « تورامانا » برتخت نشسته و از شهر « ساکالا» «سیالکوت پنجاب »
که مرکز متصرفات هندی دولت یفتلی بود دامنۀ فتوحات پدر را در خاک هند
وسعت بخشیده است . مشارالیه کشمیر را فتح کرد « دانیا ویشنو » والی کاندی
«نارمادا» مناطق همجوار رود جمنا که در حوالی ٥٠٠ تابع پدر او تورا مانا شده بود
کمافی السابق مطیع ماند . جزئیات جنگ ها و پیشرفت های « می هیرا کولا » در


(٤٧٤)

خاك هند در دست نیست یکی از راهبین موسوم به « کسمام Cosmas » کتابی
در حوالی ٥٤٧ مسیحی نوشته و در آن از یکی از پادشاهان یفتلی بنام « گولاس »
Gollas حرف میزند و او را حکمفرمای هند میخواند و میگوید که تقاضای خویش
را مبنی بر پرداخت خراج به پشتیبانی دو هزار فیل جنگی وقوة زیاد سواره
نظام تحمیل نموده بود . بعضی از مدققین «گولاس» پادشاهی را که دوهزار فیل
جنگی در اختیار خود داشت همان « می هیرا کولا » میدانند . و نست سميت بصورت
یقین «گولاس» مذکور را « می هیرا کولا » میشمارد (۱) همین مدقق شهر قدیم
بلخ را پایتخت دیگر می هیرا کولا و بامیان و بادغیس را مراکز نظامی یفتلی ها
محسوب میدارد و میگوید که هند درین وقت حیثیت يك و لایت هنها (یفتلی ها)
را بخود داشت (۲)

خلاصه با اینکه معلومات دقیق در دست نیست اینقدر میتوان گفت که نفوذ دولت
یفتلی آریانا که با « تورامانا » تا پنجاب رسیده بود در عصر پسرش « می هیرا کولا »
در اکثر نقاط هند انبساط یافت و قوه تعرضی مدحش پادشاه یفتلی شیرازه امپراطوری
گویتا و مقاومت امپراطوران انرا بکلی در هم شکست و امپراطوری گوپتا را به
يك دسته امارات محلی تحویل داد و پیش رفت او هرج و مرج فوق العاده در هند
تولید نمود . « می هیرا کولا » در هند با حدت وشدت فوق العاده سلطنت نموده
و فتوحات بزرگ او را بعض منابع هندی به خون ریزی های وحشت ناک تعبیر
کرده اند . پوره معلوم نیست که می هیرا کولا تا کدام سال در هند سلطنت نمود
ونفوذ یفتلی ها چطور در آن سامان خاتمه پذیرفت .
تا جائی که از روی بعضی کتیبه ها معلوم میشود بعد از ینکه امپراطوری کوپتا
در هم شکست بعضی از شهزادگان در نقاط مختلف شکل امرای محلی بخود گرفتند

( ۱ ) ارلی هستری آف انديا ص ٣٣٦ .
( ۲ ) ارلی هستری آف انديا ص ٣٣٥ .


(٤٧٥)

که چیزی تابع می هیرا کولا و چیزی هم با او در مخالفت و جنگ بودند و بعد از سال های ۵۱۰ مسیحی این جنگ ها شکل جدی تریخود گرفته و تا حوالی ٥٤٢ دوام کرده است.
بعد از « بود گوپتا » که آخرین امیرا طور این سلاله بود اولین کسی که در یکی از جنگ ها به « می هیرا کولا » شکست داد « بهانا گوپتا » است که لقب امیر اطوری نداشت و جزء امرای محلی بنگال بشمار میرود. مشارالیه با یکی از امرای دیگر موسوم به «گوپارا جا» که شاید تابع او بوده در سال ۵۱۰ متفق شده و در جنگی کامیابی حاصل کرده اند. این کوایف را که در کتیبه «اران» ثبت است بعضی از مدققین اولین شکست یفتلی ها تعبیر کرده اند (۱) و بلاشبهه یکی از جنگ ها و شکست های محلی است که در سلطه ونفوذ «می هیرا کولا» در هند تاثیر بخشیده و سالیان درازی ازین بعد هم در هند نفوذ و امریت و سلطنت داشت و بیش از پیش بر هندی ها سخت گرفت رفتار آورد تا اینکه شهزادگان بومی هند تحت ریاست «یا سود ها رمن» را جای هندمرکزی اتحادیه ئی بر علیه «می هیرا کولا» تشکیل نموده و در حوالی ۵۲۸ مسیحی شکست فاحشی به او دادند (۲) «یا سود هازمن» اولین کسی است که در مسئله عقب زدن نفوذیفتلی ها در هند رول عمده بازی کرده «واله دو پوسن» او را از دودمان امرای تابع و محلی ماندا سور Mandasor میداند و میگوید که از شکست دادن یفتلی ها فخر میکند. (۳)
«کاندرا کومن» یکی از مولفین بودائی که تاریخ زندگانی او بصورت صحیح معلوم نیست شکست یفتلی ها را بدست شخصی موسوم به «جایتا» Japta نقل میکند و این شخص را نه بصورت یقین بلکه به احتمال همان «یاسود هارمن» گمان میکنند.
(۱) سلاله ها و تاریخ هند از کثیشکیا تا زمان تهاجم مسلمانان تالیف واله دو پوسن ص ۶۲.
(۲) ارلی هسثری آف اندیا و نسیت سمیت ص ۳۳۷.
(۳) سلاله ها و تاریخ هند از کثیشکیا تا زمان تهاجم مسلمانان ص ٦٣.


تصویر (٤٩) مقابل صفحه (٤٧٦)

یکی از یاد شاهان یفتلی افغانستان که سکه او از یکی استوبه های هده بدست آمده است.


تصویر (٥٠) مقابل صفحه (٤٧٧)

بالا : مجسمه شاه وملیکه که از معبد فندقستان ( دره غوربند )
کشف شده
پایان : مسکوکات مسی یفتل شاهان که بايك سکه خسرو
دوم ساسانی یکجا از ظرفی گلی از زیر تخت شاه وملکه فوق الذکر
از معبد فندقستان کشف شده است.


(٤٧٤)

زایر چین حیوان تسنگ که تقریبا صد سال بعد تر از «می هیرا کولا»
وارد هند شده است قصه هائی از زبان هندی ها راجع به «می هیرا کولا» و جنگ های
او با امرای محلی هندی شنیده که بیشتر ان حکم افسانه دا رد. مشار الیه از
«بالا دیتیا» پادشاه بو دائی مذهب مگد. و ظلم وستم می هیرا کولا و ترس زیاد
امیر هندی وضعف ومخفی شدن او از ترس در کوها صحبت میکند و با لاخره
قصه را به نحوی تمام میکند که مردم زیاد جمع شده و می هیرا کولا را دستگیر میکنند
و در اثر شفاعت مادر شاه مگده «بالا دیتیا او را عفو میکند و آنگاه «می هیرا کولا»
نزد شاه کشمیر پناه می برد و بعد از چندی تخت و تاج او را تصاحب میکند.
کتیبه ها و داستان های هندی ازین بیشتر راجع به وقایع دورۀ حکمرمائی
می هیرا کولا در هند معلومات داده نمیتواند. آنچه از خلال لهجه و عبارات اغراق
آمیز آنها معلوم میشود این است که نفوذ دولت یفتلی یکدفعه وبیک تاریخ معین
از خاك های هند برداشته نشده و اکثر جنگ هائی که بالا به آن اشاره نمو دیم
جنگ های محلی است که بعد از خورد شدن جبۀ امپرا طوری کوپتا امرای
محلی نقاط مختلف به مفاد خود شروع کرده اند و در عرصه تقر یبا سی سال
( از حوالی ٥١٠ تا حوالی ٥٤٢ ) دوام کرده است که ما آنها را هم جزء اقدا مات
کشور کشائی دو لت یفتلی میخوانیم. درین دوره نفوذ دولت یفتلی آریا نا
کمافی السابق مانند دوره عظمت اخشنور بر قرار بوده و «می هیرا کولا» پاد شاه
بیشتر مصروف ارام ساختن امرای محلی هند بود.
چون اقدامات منفرد امرای محلی هندی نتیجۀ بار نداد در حوالی سال ٥٣٠
وسال های ما بعد راجاهای هند بهم متفق شده و دست جمع با «می هیرا کولا»
مقابله کرده اند و در نتیجه نفوذ دولت یفتلی آریانا کم کم و به تدر یج از قلب هند
چیده شده و با لاخره از آن سامان بکلی خلاص ومحدود به علاقه کشمیر گردید
و «می هیراکولا» قراریکه ولسمت سمیت نظر به مید هد محتملا در حوالی ٥٤٢


( ٤٧٧ )

یکقرن قبل ازهیوان ـ تسنگ زایر چین وفات نمود ! گرچه سلطهٔ سیاسی دولت یفتلی باو فات « می هیرا کولا » ازهند برداشته شد ولی طوایف آنها در ماورای اندوس باقی ماند چنانچه اکثر محققین را جپوت ها را احفاد یفتلی حساب میکنند
سقوط قدرت دولت یفتلی و آغاز دورهٔ ملوك الطوایفی: بیکرملکان : وفات «می هیرا کولا» ومنتهی شدن نفوذ یفتلی ها درهند مقدمهٔ سقوط عظمت دولت یفتلی آریانا بشمار میرود. معاصر زمان وفات میهیرا کولا سر تا سر خاك های آریانا بدست حکمرانان یفتلی بود که بعض آن رنگ امارت بخود داده و قرون متوالی دوام کرده است . در جنوب هندوکش مخصوصاً در علاقه «زابل» طوریکه دیدیم قبیله نیرومند (زاولی) یفتلی ورؤسای آنها نفوذ زیاد داشت. علاوه برین در چند نقطهٔ مهم دیگر مثل کاپیسا، بامیان، جاغوری، بادغیس، غرجستان، بدخشان که بعضی قرار گاه نظامی یفتلی ها بود رؤسای عسکری تقرر داشت درین دورهٔ بحرانی که چگونگی آن سرا سر تاريك است احفاد کوشانی های کیداری (کوشان های خرد) که چندی قبل در نقاط مرتفعه کهستانات شرقی افغانستان پناهنده شده بودند به وادی های کاپیسا و اطراف آن فرود آمده و به دستیاری رؤسای زابلی در صدد تشکیل امارت های محلی در جنوب هندوکش و بعضی حصص مرکزی افغانستان بر آمدند. هکذا در بعضی از نقاط دیگری که بالا ذکر کردیم رؤسای یفتلی یا کوشانو یفتلی به تشکیل یکعده امارت های محلی پرداختند که موجودیت ایشان را یکعده مسکوکات ثابت میکند وبسط مطالعه در سکه هائی که عموماً به یفتلی ها، نیکی ملکان شیرهای بامیان، شارهای غرجستان وغیره نسبت میدهند اسمای بعضی از ایشان را به تدریج روشن خواهد ساخت چنانچه درین اواخر از صدق آباد ریزه کهستان يك سکه نقره ئی بزرگ یفتلی به نمونهٔ مسکوکات بزرگ محدب طلائی کوشانو ساسانی پیدا شده که تا حال در هیچ کتا لا کی دیده نشده . هکذا از ده مزنگ کابل يك سکهٔ نقره ئی یفتلی بدست آمده . همین قسم از علاقه غزنه


(٤٧٨)

همان جائی که قبیله زاولی یفتلی تمرکز یافته بود از معبد بودائی فند قستان
غوربند سکه هائی کشف شده است . علاوه به مسکوکات از معبد فندقستان
مجسمه های (شاه وملکه) و از معبد بودائی دره ککرک بامیان تصویر پادشاه شکاری
بدست آمده که مجموع آنرا پیش از ختم فصل یفتلی در اینجا باید جا بدهیم
زیرا بعد از دوره عروج یفتلی ها یعنی بعد از حوالی ٥٥٠ م تا وقت عبور هیوان تسنگ
از افغانستان ( ٦٣٢م ) همین امرای محلی یفتلی یا « کوشانو یفتلی» در هر طرفی
در نقاط مختلف شمال و جنوب هندو کش سلطنت داشتند وحین عبور زایر چین
مهمترین آنها سلطنت کاپیسا بود که از ان در فصل سیزدهم بحث خواهیم نمود.
در شمال و جنوب افغانستان یکعده مسکو کاتی پیدا شده و میشود که مد ققین
آنها را به نام دسته های (نپکی) یا (نپکی ملکا) و (تگین شاهی) تقسیم نموده اند(۱)
مسکوکات تگین شاهی معمولا به قرن ٧ مسیحی و بعد تعلق میگیرد و بر علاوه
چون ایشان در روی مسکوکات دسته نپکی مجددا ضرب زده اند واضح است که
دسته اخیرالذکر از آنها مقدم تر است و این امر را مطالعات دیگر تائید میکند
معمولا با تردد و استعمال علامه سوالیه مسکوکات (نپکی ملکا) را به پادشاهان
کوشانی قرن ٥ یا ٦ کابل زمین نسبت میدهند. این وقتی است که شاهان
کوشانی حتی کوشانی های خورد کیداری از بین رفته و دولت یفتلی هم دوره
عروج خود را گذرانیده است. از طرف دیگر چون کمی موخر تر یعنی مربوط
به اواخر قرن ٦ چند سکه مسی یکی از شارهای غرجستان (۲) از معبد بودائی
فندقستان کشف شده است گمان غالب بر این میرود که (نپکی ها) امرای محلی
یفتلی یا کوشانو یفتلی باشند که در بعض نقاط شمال و جنوب هندو کش امارت داشتند
و غزنی و جاغوری و بامیان و کاپیسا مراکز عمده آنها در جنوب هندو کش شرقی بود .

(۱) ضمیمه مسکوکاتی نمره ٤٥ مقاله نمره ٣٢٨ بقلم مارتن در سلسله سوم جلد دوم سال
١٩٣٦ مجله انجمن اسیائی بنگال مراجعه شود. (٢) بمقاله موسیو ها کن در شماره جولائی ١٩٤٠
مجله انجمن هند کبیر مراجعه شود .


( ٤٧٩ )
موسيوها كن در صفحه ٦٢ كتاب تجسسات جدید باستان شناسی بامیان تصویر دو سکه مسی را داده که از غزنی پیدا شده و آنها را در قطار «تیپ نپکی» حساب میکند مقصد پروفیسر مذکور از نشر تصویر مسكوكات مذكور در مطالعات آثار باستانی بامیان مقایسه تاج شاهان این مسکوکات با تاج «پادشاه شکاری» و تاجی است که خلاف معمول بودائی بسر دارد که تصاویر آنها در دره ككرك و باميان ديده ميشود (١) ذکر نتیجه این مطالعات هم در اینجا بیمورد نیست زیرا بعقیده پروفیسر ها کن امرای محلی بامیان و غزنی درین وقت ها (قرن ٥ و ٦ م ) تاجی داشتند مرکب از سه هلال وسه كره. اگرچه يكي از سكه هاى فوق الذكر غزني يك هلال ويك کره را نشان میدهد و در دیگری دو هلال و دو كره دیده میشود، لیکن چون دوربع صورت شاه معلوم میشود هلال و کره سومی به عقیده پروفیسر مذکور مخفی مانده سه هلال وسه کره در تاج پادشاه شکاری دره ككرك وبودای بامیان که شاید شاه موصوف را به لباس بودائی نشان بدهد (۲) واضح ديده ميشود و به عقیده موسیو هاکن میان این امیر و امرای غزنه كه مسكوكات مذكور را به ضرب رسانیده اند حتماً تعلقات خویشاوندی برقرار بوده است .
ملتفت باید بود که موسیوها كن پادشاه شکاری دره ككرك را در جمله امرای کوشانو ساسانی میخواند که بعبارت دیگر یکی از شاهان کوشانی های خُورد کیداری شود که زمانی تحت نفوذ ساسانی ها آمده بودند و به این ترتیب نقش تصویر مذکور را به قرن 5 نسبت مینماید این امر مانع آنچه بالاتر ذکر کردیم نیست ولی مسکوکات غزنه وشاهانی که روی آنها نقش اند به مسکوکات وشاهان یفتلی شباهت بیشتر بهم مير سانند وضرورت ترکیب اسمای «كوشانو یفتلی» محسوس میشود . مجسمه های پادشاه وملكه كه بامسكوكات مسی یکی از شاهان غرجستان با یکعدد سکه خسرو
(١) تصوير پادشاه شکیاری دره ككرك به موزه کابل آورده شده است (۲) پادشاه شکاری دره ككرك در حالی معلوم میشود که کمان خود را به بودا تقدیم کرده و از شکار توبه میکند.


( ٤٨٠ )

پرویز (٦٢٧ - ٥٩٠) از معبد فندقستان غوربند کشف شده متاسفانه سر ندارند
ایشان حتماً از همین خانواده مخلوط «کوشانو یفتلی» هستند که حد بحد در خم وشکن
دره‌ها امارات محلی قایم کرده بودند و درحالی‌که تو کیوها ( ترکان غربی )
وساسانی‌ها هرکدام ازشمال وغرب به تهدید ومداخله میکوشیدند ایشان در پناه
دیواربلند وعظیم هندوکش به سرپرستی رعایای خود مصروف بودند تاا ينكه
هیوان - تسنگ در ٦٣٢م وارد کشور ما میشود وحد بحد تابلوهای دقیقی
ازحيات وروز کار ایشان رسم میکند كه جا بجا درفصول آتي ازروي آنها پرده
خواهیم برداشت.

اتحاد ترك وساساني: در دورهٔ که سقوط یفتلی‌ها درآريانا آغاز یافته وملوک الطوايفي
جای سلطنت واحد را اشغال می نمود در خارج سر حدات آرياناواقعهٔ به ميان
آمد که تفصيل آن درفصل آينده خواهد آمد . این واقعه عبارت از اتحاد ترک
وساسانی است که اینجا مختصر بدان اشاره میکنیم و دراثر آن دورهٔ بحرانی وضعیت
یفتلی‌ها درآريانا وخیم تر شده ومنتج به شکستن مقاومت ایشان و مداخلت
بیگانگان گردید .

تو كيوها ياتر كان غربی که فصل آينده را براي ايشان وقف نموده ایم باشخصی
موسوم به «استامی» که اورا «سن یابگو» گویند بعد از تومن خان موفق به تشكيل
امپراطوری وسیعی شد که ازحوالی دریاچه بلكاش تا هجساء ورت بامیر انبساط
داشت وباراول ترك‌ها وامپراطوری آنها به سرحدات شمال شرقي آريانا تماس
پیدا کرد . استامی به وسعت امپراطوری که تشكيل داده بود قناعت نمود و در صدد
اشغال سغديان و باختر بر آمد ولي بازهم به تنهایی داخل اقدامات نشده و خسرو انوشیروان
ساسانی رابه همدستی خود دعوت نمود .

ارح افغانستان (١٠٠٠) ب : سردار محمد نع ، سراج الدین ر : محمدامین ن : محمد نعيم اجراييه شعبه تاریخ بل ٢١-٩-٢٥ ع


( ٤٨١ )

ساسانی ها که بواسطه ظهور دولت یفتلی آریانا عظمت خود را از دست داده
محکوم و باجگذار شده بودند ظهور ترک ها و همکاری شان را در بر انداختن
دولت یفتلی بخوشی استقبال کردند . قباد شاه ساسانی کـ بكمك دولت یفتلی بر تخت
فارس نشست سه پسر داشت کاوس زم ، وخسرو . چون کاوس پیرو آئین مزد کی
وه پدر و برادران از و کمی متنفر بودند حتی قباد از امپرا آوری رم ( جوستین )
خواهش نموده بود که پسر و جانشین او خسرو را بشناسد چنانچه حین وفات خود
در ٥٣٠ قباد جانشین خویش خسرو انوشیروان را معین نمود . به این طریق زمان
ظهور ترک ها در سواحل شمالی آمر دریا خسرو بر تخت ساسانی جلوس داشت و با
اتحاد او و ایستا می در ٥٦٦ دولت یفتلی آریانا سقوط نمود . ترک هابرای
چندی در صفحات شمالی دست یافتند و ساسانی ها در بعض حصی غربی نفوذ پیدا
نمودند و در جنوب هندو کش روئسای کوشان ویفتلی وضعیت خودرا تقویت نموده
وسلطنت مقتدر و امارتهای محلی تشکیل نمودند که از آنها در فصل های آینده
بحث خواهیم نمود .


( ٤٨٢ )
فصل دوازدهم
تسلط توكيوها (تركها) بر تخارستان

معنی کلمه ترك واصلیت آنها ـ : تركها باقرار نامیکه چینی ها به ایشان
داده اند «توکیو» یا «تیو کیوه» (۱) اخلاف «اسناها» (۲) شاخه ئی از «هیوانگ
نو ها» (۳) بودند که در منطقه التائی و « ایر فلیچ » بود و باش داشتند . درسنه
٤٣٣ مسیحی در اثر تهاجم سومین امپراطوری « توبا » Toba پنجصد خانواده
« اسنا» بطرف اراضی قلمرو قوم دیگری موسوم به «ژوان ژوان » که در منگولیا
بودند رفته و مطیع آنها شدند و از روی کوهی که بشكل «خود» بود و در حوالی
آن مسکون شده بودند بنام «ترك» مشهور شدند چنانچه هنوز هم در اکثر لهجه
های زبان ترکی خودرا «دیور کو» Durko گویند. به قرار نظریه «پلیو» فرانسوی
كلمه چینی(توكيو) صورت جمع کلمه فعلی (تيور کیوت Turkut) است که
در ان کلمه ( تيورك) قوی معنی دارد . این اسناها که بنام ترك مسمی شدند قرار
نگارش « سر پرسی سایکس » مولف تاریخ فارس (٤) مدتی مطیع ژوان ژوانها
مانده و مخصوصاً کارهای فلزات از قبیل آهنگری و مسگری و غیره را در
میان آنها اجرا می نمودند تا اینکه بمکن در اثر ورود همنژادان دیگر شان
و تمرکز آنها گردهم، قوی شده خودرا هم قوهٔ ژوان ژوان ها احساس کردند
ورئیس آنها دختری از خوانین قبیله بزرگ وعاليشان اخيرالذکر خواستگار
شد. چون این خواهش رد گردید در نتیجه کار به جنگ کشید و ژوان ژوان ها
مضمحل شدند.
(۱) Toukien یا Tu Chueh (۲) As-ena (۳) به پنج هزار سال تا تاريخ ليف
E.H.Parker وقلب آسیا صفحه ٢٩ ملاحظه شود (٤) صفحه ٤٥٤ ملاحظه شود.


( ٤٨٣ )

پر سایکس مینگارد که در اثر این مقابله ژوان ژوان ها چنان مغلوب
و مضمحل شدند که دیگر نامی از ایشان شنیده نشد . رونه گروسه می نویسد که
«تومن» Tou-men خاقان ترك ها در ٥٥٢ بر علیه ژوان ژوان ها برخاسته ایشان
را مغلوب ساخت و مجبور نمود که بطرف غرب فرار نمایند چنانچه کوهای «اور ال»
سرحد طبیعی آسیا را گذشته در اراضی اروپای شرقی مستقر شدند و به اسم «اوارها»
Avares از هنگری بنای تهاجم را به « بیزانس » گذاشتند تا اینکه در ٦٩٦
از دست «شارل مانی» امپراطور فرانسه پس پا گردیدند » همین مورخ در
صفحه ٢٥٣ جلد اول کتاب تاریخ شرق اقصی خود اظهار میکند که « امکان
دارد که قبایل اورا اروپا (اوارهای اصلی) نباشد و مسئله هنوز حل نشده .... »
بهر حال چون ژوان ژوان ها برای این اثر خارج موضوع هستند کاری به ایشان
نداریم که بعد از شکست خود در مقابل ترك ها چه شدند و همین که ( پار کر )
می نویسد که :«ژوان ژوان ها در اثر مقابله با ترك ها چنان مضمحل شدند که دیگر
نام ایشان شنیده نشد کفایت میکند .

فرار ژوان ژوان ها بطرف غرب اقصی میدان را برای ترك ها خالی گذاشت
و ایشان کم کم بطرف غرب پیش آمده از حوزه تارم وارد حوزه سر در یا و آمو در یاشدند و به
خاك هائی رسیدند که از بدو طلوع تاریخ حتی پیش ازان مسکن ورها یشگاه قبایل
آریائی بود. در سغدیان ولایت شمالی دولت یفتلی آریانا، ترك ها به مقاومت سرحدی
یفتلی ها برخوردند و بعد از خورد ساختن این مقاومت ها بار اول نام «ترك» در ٥٦٠
مسیحی تقریباً در وسط قرن ششم در جوار رودا کسوس (آمودریا) شنیده شد. «بومن»
اولین خاقان ترك كه به لهجه چینی به اسم (تومن) بیشتر شهرت دارد امپراطوری
خیلی بزرگی را که از منگولیا تا کوهای اورال انبساط داشت اداره نموده وزمان او
اولین عصر درخشان«تو کیوها » را تشکیل میدهد. مشارالیه در ٥٥٣ مسیحی وفات
نموده و فقدان او زمنیه را برای تشکیل دو سلطنت جداگانه آماده نمود.


( ٤٨٤ )
تجزیۀ امپراطوری توکیو : وفات بومن خاقان قهراً امپراطوری توکیو را به تجزیه کشانید . بعد از او امپراطوری توکیوها یکی بعلت اینکه دامنۀ آن فوق العاده وسیع شده بود و دیگر بباعث اینکه «تائوپین» Ta-ol-Pien یا «دالوبیان» Dalobian یکی از بچهای آنها به خانی انتخاب نشد و قهر کرد ، تفرقه در میان آنها بیشتر شده و امپراطوری وسیع آنها به دو حصه تقسیم شده : یکی امپراطوری توکیو های شرقی که « موهان » Mouhan یا « موکان » پسر « تومن » در سال ٥٥٣ بعد از وفات پدر در منگولیا اساس آنرا گذاشت و دیگری امپراطوری توکیوهای غربی که « ایستا می » برادر خورد « تومن » در سال ٥٥٢ مسیحی تاسیس نموده و علاقه های ( ایرتیچ Irtych) (ایمیل Imii) و حوزه های (یلدوز Youldouz) و (ایلی Illi) و ( تچو Tchou ) و ( تالاس Talas ) را در بر میگرفت . خانهای توکیو های شرقی خود را به لقب ( خاقان ) و خان های توکیوهای غربی خویش را به عنوان ( یبغو ) میخواندند .
در میان این دو امپراطوری توکیو آنکه با آن درین فصل سرو کار کردیم توکیوهای غربی است که تازه و دامنه غربی سرحدات شان ختن ، کاشغر ، سز دریا را در بر گرفته و با دولت یفتلی در آریانا قریب و همسرحد شدند .
توکیوهای غربی یا جنوبی : ایستامی که او را « سن یبغو » Sin Yabgou گویند برادر موسسۀ امپراطوری توکیو اولین شخصی است که بعد از « تومن » و تجزیه شدن امپراطوری او مناطق ( ماناس Manas ) ( ایلی Illi ) تچو Tchou ) ( تارم Tarim ) یعنی از دریاچه ( بلکاش Balkach ) تا علاقه پامیر را تحت نفوذ و آمریت خود محافظه نموده و سلطنت ترکان غربی را تشکیل داد . این سلطنت وسیع طوری که از روی نام آن معلوم میشود تمام قبایلی را که بطرف جنوب غرب التائی افتاده و عبارت از اهالی منطقه «ایلی » کاشغر ، بلکاش وارال Aral


( ٤٨٥ )

بود در بر گرفته از طرف شمال شرق سرحد نفوذ ایشان به قلمرو دولت یفتلی آریانا تماس پیدا کرد.
به این ترتیب سلطنت ترکان غربی یکطرف حوزه ایلی ولایت چین و دیگر طرف «سمیر تچی Semiretchi و سردریای امروز» را در بر گرفته بود ، این سلطنت بزرگ از لحاظ موقعی که درین وقت اشغال کرده بود با وجودیکه روابط عادی سیاسی یکطرف با چین وطرف دیگر با ساسانیان و دولت رم شرقی داشت چون حایز قلمروی بود خیلی وسیع و تشکیلات اداری آنهم اساسی و مستحکم نبود و با اینها چون ترك تازی از خصائل عمده تركهای این وقت و این مناطق بود مظاهر یغما و بی امنیتی هر طرف مشاهده میشد :
تجاوز مزید ترکان غربی بطرف جنوب
غرب و نقشه تجزیه دولت یفتلی آریانا : «ایستامی» موسس این سلطنت وسیع به اراضی فوق الذکر که از طرف برادرش «تومن » اولین خاقان ترك ها به وراثت رسیده بود قناعت نموده به این خیال افتاد که بداخل آریانا بیشتر تجاوز نموده سغدیان و باختر را نیز از دست یفتلی ها بیرون کشیده و به متصرفات خود به افزاید .
اگرچه طوریکه در فصل یازدهم دیده شد دولت یفتلی آریانا بعد از ٥٥٠م روبه انحطاط گذاشته واراضی متصرفی هندی وقسمت های جنوب هند و کش از دست ایشان رفته و به باختر وسغدیان محدود شده بودند بازهم ایستامی یا طوریکه رومن ها اورا ازروی لقبش « سن یا بگو » یا «سنجیibul « Sindjibul یا «سلزبول» Silzebul میخواندند ( ۱ ) به تنهائی خودرا با یفتلی ها طرف نساخت بلکه در نظر گرفت که از پهلوی ریاست کار گرفته خاك های دولت یفتلی آریانا را بین خود و ساسانی ها تقسیم کنند .
(۱) طبری او را بنام «سنجی بو» یاد کرده و این کلمه ازروی لقب ترکی ( یغوYabghou) به میان آمده است.


(٤٨٦)

چون بین دولت یفتلی آریانا و ساسانی های فارس دشمنی چندین ساله وجود
داشت و فارس ساسانی در اثر شکست های پی در پی مدت چندین سال با جگذار
دولت یفتلی مانده بود ، خسرو انوشیروان دعوت خاقان ترك را بخوشی استقبال
نموده در سال ٥٦٦ مسیحی بین شاه ساسانی و ایستمی بیغوی ترك معاهده برعلیه
یفتلی ها قایم شد و در اثر حمله طرفین دولت یفتلی مضمحل گردید و در نتیجه ترك ها
و ساسانی ها قسمتی از آریانا را طوری بین خود تجزیه کردند که اول الذکر مناطق
بین سردریا و آمودریا یعنی ماوراءالنهر (سغدیان) را با شهرهای تاشکند و سمرقند
و غیره متصرف شد و ولایت هری و باختر را برای ساسانی ها گذاشتند و خسرانو
شیروان به حصه غربی مملکت ما در صفحات شمال هندوکش تاباختر و از حصه
جنوبی کوه مذکور تا حوالی روی و موئی (١) نفوذ پیدا کرد
خلاصه در اثر اتحاد ترك و ساسانی قدرت یفتلی ها در شمال هندوکش هم از هم پاشیده
و به دسته های كوچك در نقاط دشوارگذار كهستانات بدخشان و غرجستان
و وجیرستان و بادغیس و بامیان و غیره پراگنده شدند. سغدیان و بعض مناطق
شمال شرقی در نیمه دوم قرن ششم بدست ترك ها افتاد و ساسانی ها از حوالی نزديك
بلخ تاسرحدات پارتیا مناطق شمال غربی مملکت ما را متصرف شدند.
وضعیت جدیدی که در شمال هندوکش تولید شد یعنی اتحاد ترك و ساسانی
و تجزیه دولت یفتلی آریانا مدتی دوام نکرد و ترك ها مانند دشمن قوی و تازه
نفس در مقابل ساسانی ها قد برافراشتند و نقشه اتحاد و مودت و شرکت آنها
به رقابت و دشمنی و مخالفت مبدل گردید.
چون سرحدات امپراطوری تركیان غربی بعد از اضمحلال دولت یفتلی و تجاوز
ساسانی ها یكطرف باخاك های مفتوحه دولت فارس و طرف دیگر با چین تماس داشت

(١) روی وموئی دهکده هائی است در صد کیلومتری غرب بامیان که در آنجا تصاویر
دیواری بنام دختر نوشیروان یافت شده است.


(٤٨٧)

از نقطه نظر تجارت حایز موقعیت فوق العاده مساعد شده بود و ترک‌ها در نظر داشتند که از وضعیت و موقعیت خود در آسیای مرکزی استفاده نموده تمام تجارت شرق اقصی و دنیای غربی را در دست گیرند.
چون راه رفت و آمد قافله‌ها یعنی «راه ابریشم» از سواحل مدیترانه تا چین در یک قسمت بزرگ از قلمرو آنها میگذشت و از سرحدات چین تا قسطنطنیه از راه «توئن هوانگ، کوتچه، کاشغر، بلخ تمام پارچه‌های ابریشم و ابریشم خالص چین به «بیزانس» یا دولت رم شرقی فروخته میشد به این ترتیب قرار تقسیماتی که ترک‌ها و ساسانی‌ها نموده بودند این راه بزرگ بعد از بلخ داخل آن قسمت اراضی آریانا میشد که درین وقت بدست ساسانی‌ها افتاده بود. ازین رهگذر نیم منافع ترانزیت تجارتی به ساسانی‌ها میرسید .
ایستامی بیغوی ترکان غربی چون به این مسئله ملتفت شد باب مذاکرات تازه را با ساسانی‌ها باز کرده «مانیاک» Maniak نام را که اصلاً از اهل سغدیان بود بقسم نماینده نزد خسرو انوشیروان فرستاد و خواهش نمود تا برای ترک‌ها در قلمرو متصرفهٔ ساسانی و در خاک خود شان حق آزاد ترانزیتی داده شود و از مال التجارهٔ آنها محصولات گمرکی نگیرند تا تجار ترک مستقیماً به قسطنطنیه و دیگر بلاد سواحل بحرالروم رسیده بتوانند و تمام منافع تجارتی به ایشان عاید شود. ساسانی‌ها که به این مسایل بیشتر متوجه شده بودند و سالیان پیشتر از انحصار تجارت شرق اقصی و سواحل بحرالروم استفاده‌ها برده بودند ابداً به پیشنهاد بیغوی ترک گوش نداده و آنرا رد کردند.
مانیاک ایلچی سغدی، چون نظریهٔ ساسانی‌ها را به بیغو برد ایستامی متغیر شده بفکر نقشهٔ دیگر بر آمد و باب مراوده را با (بیزانس) یعنی دولت رم شرقی باز نمود خاقان ترک همان طوری که با ساسانی‌ها متحد شده و دولت یفتلی آریانا را مضمحل ساخت بقرار نقشهٔ بزرگتری افتاده خواست این دفعه با «دولت بیزانس» اتحادی


( ٤٨٨ )
تقسیم نموده امپراطوری ساسانی را بین خود تقسیم نمایند . رونه گروسه مولف
تاریخ آسیا از زبان « کاهن »Cahun نام می نویسد : (۱) خاقان بفکر استقرار
روابط با دولت بی زانس افتاد این بر بر آلتائی در نظر داشت که دو امپراطوری متمدن
وقت معنی چین و روم را با هم متحد ساخته و خود باترک هایش واسطه بین البین
میان آنها گردد و چون امنیت بین چین و قسطنطنیه قائم گردید خود مانند
شخص ثالث وضعیت منصفانه پیش گیرد و با مراعات موازنه از طرفین استفاده کند.
این نقشه بزرگی بود که ایستامی طرح نمود و احفاد او هرگز آنرا
فراموش ننمودند . »
خاقان ترکان غربی « ایستامی » برای عملی ساختن این نظریه نماینده
سیاسی خویش « مانياك » را که چندی قبل نزد انوشیروان ساسانی رفته بود
از راه حوزه سفلی و لگا ، قفقاز بدربار « جوستن دوم » فرستاد بعلاوه
عقد قرار داد تجارتی اتحاد حربی ترک و بی زانس» را در اروپا بر علیه «آوارها»
و در آسیا برعلیه «ساسانی ها» پیشنهاد نمود .
چون اوارها و ساسانیها هر دو دشمنان قدیمه دولت رم شرقی بودند ، جوستن
دوم ، شخصی موسوم به «زمرخس » Zemarchos را در ( ٥٦٨م ) بقسم سفیر نزد
خاقان ترك فرستاد تا در اطراف مسایل پیشنهاد شده مذاکره کند مشارالیه از
راه «کریمه Crime و « اورال » به آسیای مرکزی رسیده و در پای کوه
«آق تاغ» شاخه ئی از سلسلۀ تیانشان که در منطقه (ایلی) بشمال کوتچه واقع ومقر
تابستانی ایستامی بود به دربار بیغوی ترکی بار یافت .
بعضی ها میگویند چون در بار قسطنطنیه اقتدار کافی برای او نداده بود
صلاحیت عقد معاهده را نداشت و بعضی های دیگر می نویسند که چون مقصود
(۱) صفحه ۲۱۲ جلد دوم کتاب ( تاریخ اسیا) تالیف رونه گروسة فرانسوی.


( ٤٨٩ )

بیغوی ترك جنگ فوری برعلیه ساسانی ها و دوبی زانس درین فرصت بواسطه جنگ های جوستن دوم در افریقا خسته شده بود موقع را برای جنگ دیگر مساعد نمی دید و نمیخواست خود را به آشوب تازه گرفتار کند مسئله عقد معاهده «ترك و بی زانس» به تعویق افتاد ولی رابطه دوستی آنها محکم تر شده میرفت. رونه گروسه در کتاب (امپراطوری علف زار) (۱) اظهار میکند که میان ایستمی بیغوی ترك و « زموخس» نماینده روم شرقی در سال ٥٦٨ معاهده عقد کردید. بهر حال اگر فرضاً درین وقت میان توکیو ها و رم شرقی معاهده ئی عقد نشده باشد روابط دوستانه آنها استحکام می یافت تا اینکه طرفین هر کدام به جنگ ساسانی ها آماده شدند. بی زانس بنای محاربه ئی را باساسانی گذاشت که از ٥٧٢ تا ٥٩١ قریب ۲۰ سال طول کشید و ایستمی ایلچی دیگری بنام «انان خاست» Anankast به قسطنطنیه فرستاد و از آنطرف سفرائی پشت هم نزد توکیو های غربی آمدند که بنام های (ایوتی خیوس) Eutychios ، والنتی نوس Valentinos، هرودین Herodion و پول Paul سیلسی معروف اند.
در سال ٥٧٦ امپراطور روم شرقی تیبر دوم Tibere II مجدداً «والنتی نوس» را نزد توکیو های غربی فرستاد. درین وقت ایستمی بیغوی ترك وفات نموده و پسرش تاردو Tardou (٦٠٣ - ٥٧٦) بر تخت نشسته بود، تاردوخان بواسطه عقد معاهده ئی که بین بی زانس و (آوار ها Avars) صورت گرفته بود از نماینده دولت روم شرقی استقبال خوبی نکرد و آخر کار نقشه اتحاد «ترك و بی زانس» و موافقه در تجزیه امپراطوری ساسانی عملی نگردید. تاردو خان به تنهائی بدون كمك (بی زانس) با ساسانی ها داخل نبرد شده باختر را هم از تصرف آنها بیرون کشید، و به این ترتیب عناصر توکیو (ترك) و نفوذ حاکمیت آنها از سواحل راست اکوس (آمودریا) به کناره های چپ آن به باختر و تخارستان انبساط

(۱) آمپیر دستپ صفحه ۱۲۹


(٤٩٠)
یافت و ساسانی ها بطرف غرب پس باشند و تنها بعض حواشی سرحدی ولایات
غربی آریانا به تصرف آنها ماند . (۱)
اوضاع عمومی آریانا : طوریکه بالا ذکر شد امپراطوری ترکان غربی
که در زمان حکمرانی مؤسس خود ( ایستامی ) از حوالی کوچه تا اکوس
رسیده بود در عصر پسر او تاردو خان بطرف جنوب رود مذکور هم انبساط
پیدا کرده باختر را از دست ساسانی ها کشیدند و نفوذ شان به تخارستان
سرا سر انبساط یافت . ناگفته نماند که در سال های اول تسلط امرای ترکی
در تخارستان (حوالی ۵۸۰م) وضعیت آریانا از نقطه نظر تقسیمات سیاسی خیلی
پرا کنده و در هم و برهم بود در حالیکه نفوذ حاکمیت خان های ترکان غربی
در تخارستان انبساط یافت در جنوب هندوکش عنصر مخلوط «کوشانی یفتلی»
سلطنت های کوچکی داشتند که یکی از آن میان دولت مرکزی شمرده میشد
و آن سلطنت کاپیسا است که بزودی بزرگ و مقتدر شده و طوریکه در فصل
سیزدهم خواهیم دید دامنه نفوذ آن به تدریج از حوزه کاپیسا فراخ تر شده و تمام
جنوب هندوکش را احتوا کرد همین سلطنت کاپیسا حین عبور زایر چین
هیوان - تسنگ در ربع دوم قرن ۷ مسیحی از طرف شرق تا تاکزیلا میرسید
وبطرف جنوب تمام رشته های کوهای سلیمان و علاقه های وزیرستان امروزی
جزء آن بود وطوریکه متعاقباً از روی مقابله به حملات عرب معلوم میشود
در حوالی وسط قرن ۷ مسیحی دامنه آن بطرف غرب تاولتای هیرمند و حوالی هامون
سیستان انبساط داشت و این مطالب در فصل آینده توضیح خواهد یافت .
نوعیت اداری ترك ها : اگر چه معلومات ما عجالتاً راجع به وقایع اوائل
استقرار توکیو ها (ترك ها ) در نقاط مختلف تخارستان کافی ورضائیت بخش
(۱) امپراطوری خاف زار صفحه ۱۲۹ تالیف رو به کروسه


( 491 )

نیست و بصورت مسلسل وقایع مربوطه را نمیتوان تحلیل کرد معذالك آنچه هیوان ـ
تسنگ زایر چین حین مسافرت خود در 630 مسیحی دیده ونوشته روشنی نسبتاً
خوبی درین زمینه می اندازد .

توکیوها رو بهمرفته در صفحات شمال شرقی آریانا یعنی در تخارستان
وحصه ئی از خاك باختر نفوذ اداری داشته و مرکز خان نشین آنها
شهر قندوز بود که به لهجه اصلی ومحلی ( کهن دز ) خوانده میشد
وتحت تیول او يك سلسله خانهای كوچك دیگر در دره های تخارستان حکومت
می نمودند . ( تاردوشاد ) نام كه در قندوز امارت داشت پسر یبغوی ترک ( تونگ )
وداماد خان طورفان بود و تخارستان بقسم تیول به او داده شده بود ، بعبارت
دیگر اراضی جنوب رود آمو بصورت مستقیم جزء خان نشین یلدوز امپراطوری
ترکان غربی نبود زیرا جنوبی ترین سرحدات ایشان به ( دروازه آهن ) یعنی
به خط سواحل راست رود اکوس منتهی میشد چنانچه اگر نگاهی به نقشه
صفحه 35 ( اطلس چین ) طبع لندن افگنده شود این وضعيت بخوبی معلوم میشود
ونگارتات زایر چین هیوان ـ تسنگ عین آنرا تائید میکند .

تخارستان : طوریکه در فصل هفتم حصه دوم صفحه 139 تحت عنوان ( تخاری )
شرح دادیم كلمه ( تخار ) از نام یکی از اقوام ( سیتی ) بمیان آمده اساساً این
اسم از قرن 4 ق م تا قرن 8 مسیحی وجود خارجی داشت و بعد از استقرار ( تخاروا )
شاخه از اقوام سیتی در گوشه شمال غربی آریانا این حصه بطور اخص بنام آنها
علم شد و کلمه تخارستان در قرون وسطی مورد استعمال زیاد داشت .
طوریکه در صفحات بیشتر دیده شد توکیوهای غربی با فتوحات خود بطرف غرب
وجنوب غرب پیش آمده و بعد از اضمحلال دولت یفتلی آریانا و عقب زدن
ساسانیهای مهاجم در نیمه دوم قرن مسیحی وارد تخارستان گردیدند ، مفهوم
جغرافیائی تخارستان این وقت از کلمه باختر جامع تر بوده و در شمال هندو کش


( ١٩٢ )

از دامنه های پامیر تمام قطغن وبدحشان وولایت مزار شريف وحتی علاقه میمنه راهم دربرمیگرفت و در شمال اکسوس (آمو دريا) سغدیان شامل آن بود. هیوان تسنگ چینی که معاصر سلطه تو كيوها ( ترك ها ) وارد كشور ماشده است این حصۀ آريانا را بنام « تو ـ هو ـ لو » To - ho -lo خوانده وسعت آنرا از شمال به جنوب هزار ( لی ) (١) و از مشرق به مغرب سه هزار (لی) نوشته . مشارالیه می نویسد که چون خانواده شاهی این جا ازبین رفته رؤسائی مختلف درهر گوشۀ آن حکومت میکنند وروی همرفته همه آنها مطيع توكيو ها ( ترك ها ) هستند بعبارت دیگر در تخارستان به مفهوم جغرافیائی وسیعی که ذکر شد یکنوع ملوک الطوایفی بمیان آمده بود که هرخان در علاقۀ كوچك خود حاکم بوده ومجموع ایشان به خان مرکزی قندوز مطیع بودند واین خان بنوبۀ خود دست نشانده یبغوی تو كيو ( ترك ها ) بود .

قندوز مرکز تخارستان : ترك ها در دورۀ سلطۀ موقتی خود تخارستان را بصورت ملوك الطوایفی و خان نشین هائی اداره میکردند که تعداد آن بقرار نوشته های هیوان ـ تسنگ به ۲۷ خان نشین میرسید ومرکزهمۀ آنها شهر قندوز بود. اگرچه بلخ بنام ( پو ـ هو ) وسپقت ( واجاكروه ) يعنى « شهر كوچك شاهی » یاد شده وازنقطه نظر شهرت معابد و کثرت علما وروحانيون اهمیت زیاد داشت ولی مرکز اداری تخارستان درین وقت شهر قندوز بود ، چیزیكه قندوز را در تخارستان مرکزیت داده بود موقعیت مهم جغرافیائی آن بود که تقریباً در وسط این علاقه افتاده بود . درین شبهه ئی نیست که قندوز ازنقطۀ نظر موسسات دينی واهل فضل وعلم ودیگر مسایل حیاتی به بلخ نمی رسید ولی موقعیت جغرافیائی و اداری پیش خان های تركي حاكم بر تخارستان بیشتر اهمیت داشت . قندوز ازشهرهای باختر ونقاط هموار قطغن وبد خشان تقريباً به يك فاصله افتاده بوديك

( ١ ) لى واحد مسافه چینی است وطول آن معادل ( ٥٠٠ ) متر بود .


(٤٩٣)

راه آنرا به دهن پراه های پامیر و راه دیگر به علاقه های آباد باختر غربی وصل
میکرد . همین قسم دوراه دیگر یکی مستقیم از آنجا بطرف شمال به سواحل اکسوس
منتهی میشد چنانچه حالا هم از طریق حضرت امام راه مستقیم از قندوز به
آمو دریا رفته و خرابه های بسیار مهم (قلعه زال) یکی از شهرهای باستانی مهم ما
کناره آن افتاده است) و راه دیگری در امتداد مجرای رودنه قندوز مرکز
تخارستان را در حدود پل خمری و دهنه دوشی به پیچ و خم دامنه های شمالی
هندوکش وصل میکرد و اینجا نقطه ایست که اقلا دو راه بزرگ جنوب هندوکش
به راه شمال پیوست میشد . راه بزرگ تجارتی و کاروانی که از شهر تا کزیلا
آمده از پشکلاواتی (چهار سده) و پارو شاپورا (پشاور) از علاقه گندها را
لمپا کا (لغمان) به کاپیسا می آمد و راهی که از حوزه اراکوزی در امتداد
مجرای علیای ارغنداب بعد از خم و پیچ در وجیرستان یعنی بین جاغوری و دشت
ناور از راه (خوادا) یعنی خوات ورمك و ارغنده و دامنه پغمان به کوهستان و
کوهدامن فعلی منتهی میشد . از راه دره غوربند و چهار دره و دره کوشان
واندراب به دوشی میرسید . همین قسم بعد از عبور کوتل شبر از راه
دره شکاری فعلی ( ١ ) باز شاخه دیگر راه معروف جنوب
هندوکش در حوالی دوشی و کیله گی به مجرای قندوز وصل میشد .
و مجرای رودخانه قندوز خط طبیعی بود که کاروان ها در امتداد آن راه جنوب
را تا قندوز ادامه میدادند چنانچه فعلا هم اگرچه سرك بعد از نقطه ئی موسوم
به «علی آباد» بطرف خان آباد میگردد شاخه دیگری مستقیم بطرف قندوز هم میرود .
(۱) شبهه ئی نیست که دره شکاری درین تازگی ها موتر رو شده ولی قراریکه چند سال
قبل در یکی از شماره های مجله کابل شرح دادم این دره در تمام قرون وسطی معبر رفت
و آمد قافله ها بوده چنانچه وجود قلعه های قدیمه مخصوصا خرابه های شهر سرخشد مؤید این
نظریه است .


( ٤٩٤ )
هیوان تسنگ در یاد داشت های خود قندز را به نام « هوه Hwoh » یاد کرده و این (هو) نه شهر بلکه قلمروی است که از خود مرکزی داشته و اینک ذیلا عین یاد داشت های او را درین مورد ترجمه میکنیم (۱)
« این قلمرو هم جزء اراضی ( تو - هو ـ لو ) یعنی ( تخارستان ) است طول احاطه قلمرو آن ۳۰۰ لی و احاطه مرکز آن ده لی میباشد .
حکمفرمائی در آنجا نیست و مملکت تابع تركها است . زمین آن جلگه ایست هموار که مرتب زراعت میشود و حبوبات زیاد بار میدهد . اشجار و بته های زیاد در آن می روید . کل و اقسام میوه ، فوق العاده فراوان دارد . آب و هوای آن ملایم و مطبوع است . اهالی امانت کار و ساده میباشند . مردها طبعا چابک و زرنگ اند . البسه پشمی میپوشند . از نقطه نظر دیانت بیشتر ایشان پیرو مذهب بودائی چیزی هم بر همنی هستند . در اینجا ده « سانگارا مه » ( معبد بودائی ) و چند ین صد نفر رو حانیون وجود دارد که در قوانین « راه بزرگ » و « راه كوچك » نجات هر دو طریقه آئین بودائی معلومات داشته و به هرد و مسلك رفتار میکنند پادشاه از قبیله تو کیو ( تركها ) است و بر تمام دره ها و امارت های كوچك جنوب « دروازۀ آهن » حکمفرمائی دارد و مانند پرنده تغیر محل داده دائماً درین شهر نمیباشد . . . » (۲)
تا ردوشاد و پسرش : در ٦٣٠ مسافرت زایر چین هیوان-تسنگ در قندوز پسر کلان تونگ یبغو که تا ردوشاد Tarduchad نام داشت اقامت و حکمفرمائی داشته و کل تخارستان تحت تسکین او بود . تا ردوشاد در عین زمانیکه پسر کلان
(۱) به صفحات ۲۸۷-۲۸۸ جلد اول ( یاد داشت های غربی ) «تالیف بیل» مراجعه شود .
(۲) جمله اخیر زایر چین خیلی پر معنی است و نشان میدهد که خان های ترکی که در تخارستان تسلط یافته بودند حتی خان مرکزی آنها همیشه در مقر خود نبوده و به سواری اسپ به سرعت یاد تغیر محل میدا دند و این از ممیزه زندگانی ترك های سوار کار این وقت و زمان میباشد .


( ٤٩٥ )

خان یلدوز و تاشکند بود با خان « کاوشانگ Kao Change » یعنی ( طورفان ) هم خویشاوندی داشت و داماد او بود . از روی یادداشت های زایر چینی موصوف معلوم میشود که تار دوشاد شخص منور و دیانت پرور و مهمان نیو از بود واگر درین موقع واقعه فجیع قتل او پیش نمیشد امکان داشت که به زایر لطف بیشتری میشد . در موقع ورود او « ملکه قندوز » یا طوری که ترك ها میگفتند « خاتون طورفانی » تازه وفات نموده و تار دو شاد زن نوی گرفته بود . خاتون جدید با یکی از شهزادگان زوجه اولی ، خود دوست شده خیال توطئه را بر علیه خان قندوز گذاشت ، او را زهر داد و عاشق خود را برتخت نشانید . خان جدید مانند پدر خود تارود شاد شخس دین دار و مهمان نواز بود و با زایر چین از در محبت و مهربانی پیش آمد و او را بکمال عزت و احترام نگاه داشت و از او دعوت نمود تا به دیدن شهر كوچك شاهی ( پو ـ هو ) ( بلخ ) برود . آنجا را زیارت کند و با علمای آن سامان مصاحبه نماید . زایر چینی از حسن نیت و استقبال خان ترکی قندوز متأثر شده دعوت او را اجابت نمود و به زیارت شهر كوچك شاهی بلخ شتافت به ملاقات علمای آن دیار مخصوصاً به دیدن سر حلقه دانشمندان معبد ( ناوا ویها را ) ( نوبهار ) که اسمش «پرا جنا کارا» Prajnakara بود خیلی خوشحال گردید .
خان نشین های تخارستان : پیشتر اشاره نمودیم که تو کیوها ( تركها ) در دوره سلطه خود تخارستان را بصورت ملوك الطوایفی متمر کز اداره میکردند و خان های اطراف همه از خان مرکزی قندوز اطاعت میکردند . از روی شرح یاد داشت های هیوان ـ تسنگ میتوان گفت که تخارستان عموماً به ۲۷ خان نشین تقسیم شده بود که معروف ترین آنها قراراتی است :
(۱) کیوـمی ـ تو Kui -mi -to یا «کومیدا» Kumid که عبارت از منطقه ( درواز و روشان ) است و بطلیموس قبل از ین تاریخ در جغرافیای خود آنرا


(٤٩٦)
كومدی (Komedai) خوانده. این خان نشین دریای کوهای پامیر افتاده واز طرف جنوب به قلمرو «شی - کی - نی» Shi -ki -ni یعنی (شغنان) تماس داشت
(۲) پو - تو - شنگ - نا Po -to -chang -na که آنرا بدخشان تعبیر کرده اند. زایر چین احاطه قلمرو آنرا دوهزارلی نوشته و حین عبور او مردم آنجا بودائی بودند.
(۳) شی - کی - نی Shi -ki -ni : عبارت از اراضی کهستانی و دشوار گذار شغنان است. احاطه وسعت خاك آن در هزارلی واحاطه مركز آن ١٥٠لی بود.
(٤) آن - تا - لو - پو An -ta -lo -po : (آن تالوپو) یا اندراب در میان خان نشین های تخارستان این وقت وسعت بزرگتری داشت زیرا احاطه آنراسه هزارلی و احاطه مرکز آن را ١٤ یا ١٥ لی نوشته اند حین مسافرت زایر چینی سه معبد بودائی و چهل - پنجاه نفر علما در آنجا رهایش داشتند.
(٥) پو - هو Po -ho: پوهو عبارت از علاقه باختر است كه درین وقت مساحۀ آن خیلی محدود شده و از شرق به غرب (۸۰۰) لی و از شمال بجنوب (٤٠٠) لی طول داشت. معذالك مركز آن شهر بلخ بنام «راجاكريهه Rajagriha» یعنی ( شهر كوچك شاهی ) خوانده میشد و ۲۰لی احاطه داشت. صد معبد بودائی هنوز آباد و سه هزار راهب در آن بود و باش داشتند و همه پیرو طریقه (هنایانا) یا راه كوچك نجات بودند. با وجودیكه اهمیت بلخ وباختر درین وقت در اثر جنگ های ساسانی ها و ترک ها و مقابله دولت یفتلی به آنها خیلی کم شد و ترک ها به قصد اداره تخارستان مرکز را به قندوز انتقال داده بودند معذالك شهر كوچك شاهی بلخ مركز علم و فضل و کانون مذهبی بشمار میرفت چنانچه خان ترك قندوز از هیوان - تسنگ خواهش نمود كه شهر بلخ را به بیند و با وجودیكه از خط مسافرت او چپ میباشد معابد و علمای آنجا را نادیده نگذرد و در نتیجه زاهر چین در بلخ بزرگترین عالم بودائی آریانا «پراجنا كارا» راملاقات نمود وبقیه مسافرت خویش رادر آریانای جنوبی به معیت ومصاحبت او انجام داد.


(٤٩٧)
علاوه بر خالقین هائی که ذکر شد بعضی هائی دیگر هم مثل : کوزی تو woli-si-to (خوست) مفك كين Mung Kin (منجان) هى لوتا ـ لو Hi-mota-lo (درایم) وغیره هم دریادداشتهای زایر چین اسم برده شده و از مجموع آن معلوم میشود که خانهای خورد و بزرگ در دره ها و وادی های مختلف تخارستان پراگنده بودند.
ظهور خاندان سوی و تانگ چین
ضعف و تجزیه توکیوها ترکها) در موقعیکه دو امپراطوری توکیوهای شرقی وغربی که مرکز اولی در «اورخون»Orkhon، مقر دومی در حوالی ايسيك قول Issiq-Koul وتالاس Talas بود دامنه تسلط خویش را در اسیا از منچوریا تا آریانا ابساط داده بودند در چین اوضاعی روی کار آمد و قوه یی تشکل اختیار کرد که آهسته آهسته قدرت توکیو ها را در شرق وغرب خورد کرد.
این وضعیت جدید عبارت از ظهور خاندانهای سوی و تانگ و تقویه وحدت چین بود در ٥٧٧ مسیحی دولتی را که بربرهای مانچو بنام «توبا» Tobas تشكيل داده بودند از بین رفته و در چین شمالی دودمان سوی روی کار شد و دولت بزرگ عسکری بمیان آمد که چین جنوبی را بخود ملحق ساخت. از پادشاهان این خاندان دو نفر معروف اند یکی یانگ - کین Yang-Kien که در ۵۸۸ به سلطنت رسید و دیگر یانگ تی » Yang ti که بین سالهای (٦١٧ - ٦٠٥) حکمفرمائی داشت. مقارن زمانی که دودمان سوی در چین ظهور نماید توکیوهای شرقی و غربی در اثر رقابت تا اندازه ئی از هم دور شده بودند پیشتر در صفحات اول این فصل متذکر شدیم که توکیوهای شرقی عنوان مجلل خاقان) را احراز کرده بودند و توکیوهای غربی که دامنه تسلط خویشاوندان و دست نشاندگان ایشان تا کشور ما رسیده بود خویش را «پیغو» لقب میدادند رفته رفته رقابت در کار آنها رخنه افگنده و تاردو یبغوی توکیوهای غربی پسر «ایستامی» بین سالهای ٥٨٢ و ٥٨٤


(٤٩٨)
سر از هم آهنگی با ترکان شرقی بدر زده و او هم عنوان باشکوه (خاقان)
بر خود نهاد .
درین فرصت از یکطرف در چین دولت سوی تشکیل شد و از جانب دیگر
متعاقباً «تاردو» وفات کرد و ترکان غربی میان خود به دو حصه تقسیم شدند.
«شه کوی»Che-Kouei نواسه (تاردو) در قسمت های غربی حکمفرما شد که تاشکند
مرکز آن بود و «چولو» Tchon lo خان دیگر مرکزی برای خود کنار «ایلی»
Ilii تعین کرد و در بقیه اراضی امپراطوری ترکان غربی نفوذ خود را محکم نمود.
یانگ ـ تی دومین امپراطور خاندان سوی چین که اصلاً در صدد اضمحلال
تو کیوها بود از تفرقه آنها کار گرفته خان تاشکند را بر علیه خان ایلی كمك كرد
و چولوخان نقطه اخیرالذکر به دربار چین پناه برد و تیول چین را بر خود قبول نمود.
به این ترتیب سوی ها سیاست قدیمه چین (عصرهانها) را پیش گرفته و خانهای
ترکی آسیای مرکزی را یکی ذریعه دیگری تابع خود ساخت چنانچه متقبا
در ٦٠٩ خان قشین های «حامی» Hami و تورفان Tourfan مطیع او گردید و نفوذ
چین با خاتمه عصر سوی به سنگیانگ رسید و جانب دیگر خاقان های ترکان
غربی را مطیع نمود که تفصیل آن خارج مرام ما است .
جنگ های طولانی خاندان سوی چین در کوریا (٠١٤ ـ ٦١٢م ) و نارضائی
مردم به انقلاب منجر شد و در نتیجه «هیه ـ لی» Hie-li با طرفداران خود زمام امور
چین را بدست گرفته در ٦٢٦ خاندان «تانگ» روی کار شد.
هرج و مرجی که در موقع تغییر خاندان سلطنتی در چین رخ داد باردیگر به تركها
موقع داد تا بنای تعرض را گذارند و اول خاقان ترکان شرقی «هیه ـ لی» Hie-li به این
کار اقدام نموده به پایتخت چین «سی ـ نگن ـ فو» Si-Ngn-Fou حمله کرد.
لی شو ـ من Li-che-min پسر مؤسس خاندان تانگ که بنام امپراطور
«تی ـ تسانگ» Tai-tsong شهرت دارد خان های تابع او را یکی بعد دیگر بر علیه او


(٤٩٩)

برانگیخت تا اینکه در ٦٣٠ جنرال لی-تسنگ Li-tsung چینی را با سه هزار سپاه
بر علیه او فرستاده و برای نیم قرن نام ترکان شرقی را از میان برداشت و مغلستان
شرقی و مرکزی ایلات چین شد و امپراطور تانگ به آهنگ اداب در باری
ترکی لقب «تین - خان Tienkham (خان آسمانی) برخود نهاد .

امپراطور چین بعد از فیصله کار ترکان شرقی متوجه ترکان غربی شد.
ایشان در ین وقت مجدداً کسب قوت نموده و جاهای را که خاندان سوی در
اسیای مرکزی وسینکیانگ از ایشان گرفته بود پس گرفته وولایات تر بگتی
Tarbagatai ' مناس Manas ، ایلی Ili ، ماور النهر در دست آنها بود
و دو مرکز آنها یکی در «اق تاغ» در شمال کو نچه و دیگری در
تاشکند بر قرار بود . «شه کوی» خان که زمستان بشهر اخیر الذکر
و تابستان در حوالی یلدوز Youldouz علیا مرکزی برپا کرده بود بین سال های
٦١١ و٦١٨ دامنه نفوذ وتسلط خودرا از التائی تا بحیره خزر و جبال هندکش
بسط داده بود . برادر و جانشین او «تونک» بیغوبین ٦١٨ و ٦٣٠ بر قدرت
خویش افزوده و علاوه بر حوزه نارم تخارستان ، باختر را در مملکت ما کما کان در تصرف
داشت وهیوان - تسنگ زایر چین در سالی ٦٣٠ که بطرف مملکت ما می آمد او را
به کمال اقتدار در کناره ايسيك قول » یا (دریاچه گرم) دیده و پسر او «تاورد شاد»
که پیشتر از اوذکر کردیم در شمال آریانا در تخارستان حکمفرمائی داشت و قندوز
را مر کز خان نشینی خود ساخته بود .

قرار یکه رونه گروسه می نویسد چند ماه بعد از عبور هیوان - تسنگ شیرازه
امپراطوری مقتدر ترکان غربی از هم پاشیده و در اثر انقلاب اهالی «بلخاش» Balkach
و تریغتی خان ترکی موصوف «تونک» کشته شد و ترکان مربوطه او باز به دو قبیله
وجنیه تقسیم شدند که بنام های چینی نو - شه پی Nou che-pi و تو لو Tou-lou


(٥٠٠)
کم وبیش شهرت دارند. یکی از خان های قبیله اخیرالذکر که بنام قبیله خود
تو ـ لو معروف است در راه وحدت دو قبیله ترکی کوشش نموده و در حوالی (٦٤٢)
به «اورمچی» حمله کرد ولی امپراطور تانگ چین «تی - تسانگ» که بیشتر
از جلوس و پاره اقدامات اوزکر کردیم به او موقع نداد و قبیله «توشه یی» را برعلیه
او برانگیخت و خان ترکی تولو به باختر پناه آورده و بعد از ٦٥٠ اثری از او
در دست نیست (١)
امپراطور چین - تی - تسانگ با نقشه و پیشرفت خود بطرف غرب قدم به قدم
ترکان غربی را ضعیف ساخته و پیش آمده رفت در ٦٤٠ تورفان را به امپراطوری
خود ملحق کرد، در ٦٤٨ کوتچه و قره چار را مطیع نمود و در ماحول ٦٤٩ که
سال وفات او میباشد نفوذ دولت تانگ های چین در ماحول پامیر به کشغرو
حتی به ماورالنهر سرایت کرده بود.
در سال ٦٥٠ امپراطور دوم خاندان تانگ چین کاو تسونگ Kao-tsong
بر تخت نشست. اگر چه مشارالیه نسبت به امور اداری امپراطوری به حیات حرم
بیشتر مصروف بود معذالک سیاست امپراطور متقدم او از طرف دولت چین
تعقیب شده رفت . در زمان او در عصر امپراطور دیگری از این خاندان که «هنگ
هوانگ» نام داشت و اخر سال سلطنت او به ٧٥٦ تماس میکند هنوز یکی از
خان های توکیو با داشتن دیانت بودائی در قندوز حکمفرمائی داشت و ماخذ چین
اورا به نام (شعلی-مانگ- کیالو) Che - li- mang - kia - lo خوانده اند . روته گروسه
شکل سانسکریت اسم اوراسری منگلا Sri-Mangala ضبط کرده است و می نگارد
که مشارالیه در مقابل یکی از امرای کهستانی حلیف تبتی ها از امپراطور چین
١ صفحات ١٤٢ - ١٤٣ امپراطوری «لف زارت لیف رو» گروسه


( ٥٠١ )

«کا اوسن چه» Kao-Sienteh كمك خواست (١) اين موقعی است كه
علاوه برعرب‌ها تبتی‌هاهم باتانگ‌های چین طرف شده‌اند وشاید یكی از امرای
کهستانی محلی دره‌های هندوكش برای نابود كردن خان توكیو باتبتی‌ها هم آهنگ
شده باشد بهر حال خان تركی فوق الذكر آخرین خانی است كه اسم او در ماخذ
تاریخی چینی برده شده است .
همین امرای ترکی اخیر قندوز را كه تا زمان فتح تخارستان بدست جنرال
عرب قطیعیه در تخارستان آمریت داشتند بعضی مدققین از روی مسكوكات به لقب
تگین شاهی یانجن شاهی یاد كرده‌اند ویكی ازخان‌های آنها دركندهارا هم
امارتی برپا كرده بود .

(١) ١٧٠ امپیر دستپ تالیف رو» گروسه


تصویر (٥١) مقابل صفحه (٥٠٢)

یکی از «نیسکی ملکان» (پادشاهان کوشانو یفتلی) که معمولاً دورهٔ سلطنت ایشان را
در قرون ٥ - ٦ مسیحی نسبت میدهند.


تصویر (٥٣) مقابل صفحه (٥٠٣)

NAPKI MALEK

SAR DU GARGISTAN

مسکوکات کوشانو یفتلی بالا : ــ سکه یکی از کوشانی های خورد کیداری ( کوشانو ـ ساسانی ) که موسیو
ها کن از غزنی بدست آورده و تاج او را با تاج پادشاه شکاری بامیان ( تصویر ٥٣) مقایسه میکند ( به صفحه ٥١٥
مراجعه شود) وسط : سکه نیپکی ملك یکی از پادشاهان کوشانو یفتلی پایان : سکه یکی از شارهای غرجستان .


(٥٠٢)

فصل سیزدهم

سلاله های کوشانو یفتلی
رتبل شاهان

در فصل دوازدهم به ملاحظه رسید که در نیمۀ اول قرن ۷ مسیحی صفحات شمال هندوکش بدست خان های ترکی دست نشانده « يبغوهای » توکیوی غربی بصورت ملوك الطوایفی متمرکز اداره میشد. از روی چشم دید ویاد داشت های هیوان تسنگ و شهادت مسکوکات و پاره مطالب دیگر معلوم میشود که دامنه نفوذ خان های ترکی که تسلط موقتی در تخارستان یافته بودند روی همرفته با تیغه هندوکش محدود شده و در جنوب آن نفوذ نتوانستند جز بصورت بسیار مبهم و محدود و در بعض نقاط و مواقع که چگونگی آن مجهول است.

شبهه ئی نیست که در يك دوره هرج و مرج که خان های توکیو در شمال ساسانی ها در غرب تسلط یافته اند و ساسانی ها را قشون نوخاسته عرب و توکیوها را نیروی مقتدر تانگ های چین از غرب و شرق متزلزل ساخته بود، در جنوب هندوکش حکومت های محلی بدست امرای محلی بود و هیوان - تسنگ در خط رفت و آمد خود از امرائی در بامیان و کاپیسا و حوالی جاغوری حرف میزند و از خلال یاد داشت های او چنین معلوم میشود که شاهان کاپیسا ترك نبودند چنانچه آنها را برخلاف امرای توکیو که در تخارستان درین وقت نفوذ داشته اند «کشانتریه» خوانده و کشانتریه عبارت از طبقه نجبای نظامی محلی است که با قوه وقدرت کامله در جنوب هندوکش سلطنت داشتند و «کاپیسی» پایتخت و مرکز اداری و سیاسی جنوب هندوکش محسوب میشد. نوعیت اداری شمال و جنوب هندوکش تقریباً شبیه بهم بود. در شمال در تخارستان خان های ترکی بدور خان مرکزی قندوز جمع شده بودند و در جنوب


(٥٠٣)
هندوکش شهزادگان و امرای کوشانی و کوشانو یفتلی بدور خاندان «کشانریه» یعنی یکی از خاندان های نجبای سلحشور محلی کاپیسا مجتمع بودند و دولت کاپیسا از اوائل قرن هفت تا اواخر قرن هشت دارای اقتدار زیادی بود و به قلمرو وسیعی که حدود آن معین خواهد شد حکمرانی داشت و یکعده امرای محلی جزو غیر جزء آن وجود داشت که در مسائل دفاع خاک و حملات خارجی با دولت مرکزی کاپیسا هم نوا بودند و جزئیات این مطالب را به تدریج درین فصل خواهیم دید .
عنصر کوشانو یفتلی : یکی از چیز های مهمی که در مورد امارت ها ی جنوب هندوکش عموماً ودر مورد سلطنت های کاپیسا و کابل خصوصا گفته شود مسئله تعین اصلیت خاندان های سلطنتی مذکور است . نظری به فصول گذشته تاریخ افغانستان خصوص فصل دهم و یازدهم ( فصول کیداری ها و یفتلی ها) نشان میدهد که چطور بقایای نژادی کوشانی های كوچك کیداری ویفتلی ها در دو طرف هندوکش و بیشتر در جنوب آن ماندند . با اقداماتی که یفتلی ها در راه تشکیل دولت قوی ونیرومند نمودند احفاد کوشانی های کیداری از صحنه سیاست و مملکت داری بیرون شده و در ته دره ها وقلل كوها پناه بردند . همین قسم یفتلی ها خودشان بعد ازيك دوره اقتدار و فتوحات بر علیه ساسانی ها و گوپتاها مضمحل شده ودولت مقتدر آنها به امارات محلی و كوچك در جنوب وشمال ومركز هندوکش مبدل شد . در فرصتيكه توكيوها ( تركها ) در تخارستان مستولی شده بودند عنصر « کوشانو یفتلی » با هم اختلاط یافته و در اکثر نقاط جنوب ومركز هندوکش نفوذ و سر کردگی قوم در دست آنها بود و منجمله آثار موجودیت آنها در گوشه و کنار مملکت دوام داشت، تا جائيكه شواهد نشان میدهد یفتلی ها بعد ازینکه در مقابل حملات مشترک ترك وساسانی مرکزیت اداری خودرا از دست دادند در کهستانات دشوار گذار مملکت و نقاط صعب العبور مثل بدخشان


(٥٠٤)

بادغیس، غرجستان، بامیان، و جیرستان، مالستان، کهستان سمت شمالی، در کهستانات اطراف غزنه و گردیز پناهنده شده و ازین آشیانه های سنگی وقت بوقت سربلند کردند چنانچه در (صدق آباد) از ریزه کهستان شمالی اخیراً قبرستان بزرگی و مسکوکات بعضی از شاهان آنها که تا حال نام و نشان ایشان را تاریخ سراغ نداشت کشف شد . در جنوب هندوکش کاپیسا و کابل (۱) و زابل بیشتر اقامتگاه یفتلی ها و عنصر کوشانو یفتلی بود . طوریکه در فصل یفتلی (فصل یازدهم) اشاره شد کلمه (زابل) که در دوره های اسلامی مفهوم بزرگ جغرافیائی و عرفی پیدا کرد و در داستان های حماسی و رزمی داخل شد اصلاً کلمه یفتلی بود که اصل آن به شهادت مسکوکات «یفتل شاهان» (ژوبل) بوده (۲) و (زابل) گردیده (ژوبل) یا (ژاول) اصلاً اسم یکی از قبایل یفتلی بود که در حوالی غزنه و جاغوری استقرار یافته و اینجا بنام آنها به زابل علم شد و مفهوم جغرافیائی آن در مرور زمانه تا قندهار و حتی سیستان وسعت پیدا کرد.
اگر در تاریخ افغانستان دقت شود در طی قرن ۷ و ۸ و ۹ و ۱۰ امرای محلی زیادی در گوشه و کنار مملکت بمیان آمده اند که برخی را ماخذ چینی، عده ئی را منابع عربی، بعضی را کتب سانسکریت و حتی فارسی، عده ئی را مسکوکات برخی را تصاویر رنگه دیواری کم و بیش معرفی کرده، و از بعضی مجسمه هائی هم بدست آمده . این امرا و شاهان و سلاله ها عموماً از نقطه نظر عرقی یا یفتلی یا مخلوط کوشانو یفتلی بوده و هر کس و هر منبع به زعم خود ایشان را به کشاتریه رتبیل شاه، تگین، تروکش، خیونی، ترك وغیره یاد کرده اند و هرج و مرجی تولید نموده اند حال آنکه دو چیز پیش ما روشن است یکی اینکه اکثر این سلاله ها سلسله نسب خویش را به دودمان کوشانی مخصوصاً به کنیشکا نسبت
(۱) از دیمیزنگ هم مسکوکات و ظروف گلی یفتلی ها بدست آمده است.
Memoirs of The Archaeological Survey of India No 32 (۲)


(٥٠٥)

میداورد و دیگر اینکه بقایای یفتلی در کاپیسا و بامیان و زابل و بادغیس
و غرجستان ووجیرستان، و دیگر نقاط ، قرار گاه‌ها و تمرکز گاها و امارات
داشتند . پس به استناد به این دو مطلب اخیر گفته میتوانیم که بعد از قرن
٧ مسیحی امرای محلی که در گوشه و کنار آریانا به سلطنت رسیده‌اند منجمله
دودمان‌هائی که در کاپیسا و کابل هسته مرکزی سلطنت و اداره مملکت در
دست آنها بود و عموماً از عنصر مخلوط کوشانو یفتلی بودند و شارهای غرجستان
و شیرهای بامیان و غیره را یا یفتلی یا از عنصر مخلوط کوشانو یفتلی میتوان
حساب کرد.
قراریکه در اخیر همین فصل خواهیم دید شبه‌ئی نیست که مانند صفحات شمال
در جنوب هندو کش هم با وجود سلطنت مرکزی کاپیسا یکعده امرای محلی
جزء و غیر جزء آن وجود داشت و برخورد هر زایر وسیاح و مورخ با یکی از
آنها در محلی و در وقتی و یا کشف مسکوکات آنها از معابد ویرانه واسته په ها سبب
شده است که تپیکی ملک‌ها، ترکی شاهی، رتبیل هاو تروکشه‌ها،
شارها، شیرها، غوز شاهیا و غیره از قرن هفت مسیحی به بعد جزء تاریخ
افغانستان قدیم بیشتر در جنوب و حصص مرکزی هندوکش ثبت گردد ولی
این خاندان‌های شاهی و امرای محلی از روی عرق عموماً با بقایای
کوشانی‌های خورد یا بقایای یفتلی‌ها و یا مخلوط «کوشانو یفتلی» است (١)
بهر حال سلطنت مرکزی کاپیسا را که این فصل وقف آن شده است با طوریکه

(١) ملتفت باید بود که وو کونگ چی نی در نیمه دوم قرن ٨ از امرائی به القاب (ته له- ته له تی
وتجین) در حوالی گندها را حرف زده است و از تجین یا تکین شاهی‌ها سکه‌هائی هم بدست آمده
است. این امراء را بعضی از سیاحین و مورخین اسفل تو کیو (ترك) خوانده‌اند و اگر
ترکی شاهی‌های البیرونی عبارت از همین تکین‌ها باشد ایشان را میتوان ترك خواند و میتوان
گفت که مرکز امرای تگین شاهی همان قندوز بوده و مسکوکات ایشان در جنوب هندوکش
انتشار یافته است.