(۱۸۳)
باین ترتیب چون قبایل کوشان آریانا بهم متحد شدند باقی قبایل شمال
هم بایشان همدست گردیده سدی را که از ١٣٥ ق م باینطرف شاهان
یونان و باختری در مقابل شان حائل کرده بودند برداشته بیش از پیش بطرف
غرب و مخصوصاً جنوب آریانا منتشر گردیدند در ین مورد باز از منابع چین
میتوان استمداد نمود زیرا واضحاً مینویسند که«کوزولو» (اولین شاه کوشان)
پارتیا ( Ngansi نگانسی ) و کابل ( Kao-fan کاوفو ) و کی ین ( اینجا عبارت
از کاپیساست ) را تصرف شد و سپس به « پوتا ها Pouta » که در حوالی غزنی بودند
نیز فایق آمد « واله دوپوسن » فرانسوی (١) میگوید که باید « پوتا ها » را
به پختو یا « پوختو » مقایسه کرد حقیقتاً اشارۀ مورخ فرانسوی بی مورد نیست
زیرا قبایل پښتون عموماً در جنوب هندوکش مسکون بوده وهیچ شبهۀ نیست
که در حوالی غزنی حالیه به کوشانی ها هم مقابل شده باشند . نا گفته نماند
که چون یوچی ها یا حالا واضح تر بگوئیم کوشانی ها در صفحات شمال آریانا
منتشر گردیده بودند در جنوب هندوکوه یونانی ها در حوالی کابل و کاپیسا
پهلواها در اراکوزی و اسکائی ها در حوزۀ اندوس استقرار داشتند و بواسطۀ
فشاری که از شمال ، جنوب غرب ، وشرق حس میشد یونانی ها بکلی زمینه
را تخلیه کرده و کابل هم بدست پهلو اهای اراکوزی افتاد و « کجولا کدفیزس»
اولین شاه کوشانی ، کابل زمین را از « گندوفارنس » یکی از معروفترین
شاهان ایشان میگیرد . با او نفوذ کوشان در تمام آریانا قائم شده با پسرش
« ویما کدفیزس » فتوحات هند شروع میشود و در زمان کنیشکای کبیر و جانشینان
او نفوذ امپراطوری کوشانی در کشور پهناور هند تا بنارس وپتنه در سواحل
گنگا و در ترکستان چین تا حوضۀ رود تارم انبساط مییابد .
معنی کلمۀ « کوشان » : کلمۀ « کوشان » که در مورد بزرگترین
(۱) صفحهٔ ۳۳۹ کتاب هند در عصر موریا . بربرها . یونانی ها . سیت ها . پارت ها یوچی ها .


(١٨٤)

امپراطوری آریانا استعمال میشود در اثر لهجه های اقوام مختلفی که آنرا تلفظ کرده و با قرائت های مختلفی که علمای امروزی در مسکو کات و کتیبه ها نموده اند اشکال مختلف بخود گرفته مثل : « کوشانا» کهو شانا - كيو شانا کیورشانا که عموماً لهجه های محلی خود آریانا را نشان میدهد و « کورسنو» کورونو، کورانو، كورسانو، خورانو، خوران که بیشتر شکل تلفظ یونانی هائی است که در خاک آریانا متولد و پرورش یافته اند «مستر کنو» چنین می نویسد که اصلاً این کلمه « کوشی Kushi» و مبدء آن «سیتی» میباشد. « کوشی» مفرد و جمع آن « کوشانو» است (کوشانا) هم از همین کلمه بمیان آمده و به مسکن کوشی یا کو شانی ها دلالت میکرد به این تفصیلات خود کلمه «کوشی» به کلمه «یوچی» یعنی اسمی که چینی ها به آنها داده اند هم مطابقت میکند درین شبهه نیست که صورت اصلی این کلمه « کوشی» بوده که بر یکی از قبایل دلالت میکرد از صورت جمع آن کلمه « کوشانو » بدست آمده و در مورد تمام قبایلی استعمال میشد که ملك قبيله « کوشی» آنها را مطیع خود ساخته و بر آنها سلطنت نمود . « کوشانا » با دیگر اشکال هم ردیف خود که بالا ذکر شد چون با کلمات « آریانا » « سا کستانا » « بکتر یانا» وغیره هم آهنگ میباشد زیر قانون لهجه های قدیم السنه باختر آمده به محل رهایش « کتله کوشان» دلالت میکند زیرا این موضوع نزد ما مسلم است که (نا) در اخیر اسما بمعنی جای و محل رهایش بوده و ازین جهت « کو شانا » کلمه ایست مرکب از (کوش) و ( نا ) که آنرا واضح «جای کوشی ها» یا کوشانی ها میتوان تعبیر نمود
عرق کوشانی ها : کوشانی ها بر خلاف آنچه که تا يك وقت تصور میشد و آنها را مغلی میخواندند مانند اسکائی ها جزء « کتله سیتی» آریائی میباشند و شرقی ترین شاخه تصور میشوند که از سر زمین اولیه آریائی از حوالی


(١٨٥)

حوزه سر دریا و فرغانه و سنکیانگ به مناطق ماورای شرقی آن در
اسیای مرکزی منتشر شده مانند پیش قراولان نژاد آریا قرون متمادی با
عالم زرد و زرد پوستان مغلی در تماس و تصادم ماندند و انقلابات روزگار
و فشار هیوانگ نوها ایشان را روی خطی آورد که سایر قبایل آریائی
تعقیب کرده بودند یعنی از حوزۀ رود ایلی و تارم به حوزۀ سر دریا و از
آنجا به حوزۀ اکسوس رسیدند و وارد (آریانا) شدند. بعلاوۀ اختصاصات
نژادی و خطوط چهره و شکل سر و غیره که آریائی بودن کوشانی ها را
ثابت میکند زبان ایشان هم این نظریه را تقویت مینماید و از آن پایان تر
صحبت خواهیم نمود. قراریکه از روی مسکوکات و دیگر لوایح مکشوفه معلوم
میشود کوشانی ها سر بلند، نوک تیز، دماغ بزرگ و طویل، الاشه های عریض
داشته است. پروفيسر (كنو) جنبه احتمالی ترکی بودن آنها را نیز مطالعه
کرده لیکن آخر به آریائی بودن آنها اعتراف میکند و از نقطه نظر قیافه
بدنی تیپ مخصوص (هومو الپی نوس) را در آنها سراغ داده می نویسد: بینی
دراز و سائر خصائصی که در تصاویر مذکور اشاره شد اصلا از ممیزات نژاد
(هومو الپی نوس) است. (۱)

زبان : راجع به زبان کوشانی ها اگرچه تاحال تحقیقات رضائیت بخش نشده
معذالک انچه درین مورد می نگارند خالی از مفاد نیست. این زبان را مدققین
اروپائی به نام های مختلف یاد کرده اند (۲). پروفيسر لوي من Leumann .
که نخستین بار خصوصیات لسان مذکور را شرح داده آنرا (آریائی شمالی)
خوانده است. فضلای فرانسوی که اول آنها موسیو پلیو Pelliot بوده آنرا

(۱) صفحه (٩٤) ترجمه کتیبه های خروشتی بقلم آقای امینی که در شعبه تاریخ موجود است.
(۲) صفحه ٩٦ ترجمه کتیبه های خروشتی بقلم آقای امینی که در شعبه تاریخ موجود است.


(١٨٦)

ایرانی شرقی » (١) نامیده اند و پرفیسر لیودر «زبان اسکائی» گفته است «پروفیسر کینو» اسمی را که پروفیسر «کرست Kirst» برای آن نهاده یعنی «زبان ختنی» گفته است مرجح میداند چه زبان مذکور در دربار ختن بحیث يك زبان رسمی در قرن ٨ عیسوی معمول بوده و قرار معلوم از قرون اولیه مسیحی بدان گفتگو میکردند فراموش نباید کرد که این زبان غیر از زبان تخاری است که به دو شاخه الف وب تقسیم میشود و در صفحات شمال آریانا تخارها و با احتمال «تاهیاها» که بعدها با یوچی ها مخلوط گردیدند بدان متکلم بودند بهر حال زبان کوشانی ها را بنام های فوق به هر کدام که یاد کنیم مناسبت دارد. این زبان در مسکوکات و کتیبه های شاهان ایشان بکار رفته و از جمله (شاؤنانو شاؤ کنشکی کوشانو) یعنی «کنیشکا شهنشاه کوشان» بخوبی معلوم میشود که زبان مذکور شاخه از السنه خانواده ایست معروف به ایرانی ناگفته نماند که در ضرب مسکوکات سلاطین کوشانی زبان یونانی نیز استعمال شده ولی چیز تقلیدی است که از روی مسکوکات شاهان یونان و باختری نقل نموده اند و به تدریج شکل حروف الفبای آن فاسد شده رفته و در اواخر دوره کوشانی بکلی از خواندن می برآید قراریکه مسکوکات عهد کوشان و بعضی کتیبه های مکشوفه از استوپه های هده و نوشته های مکشوفه از معبد (G) بامیان شهادت میدهند سانسکریت و بعضی پراکربتها مخصوصاً در علاقه های جنوبی هند و کش حرف زده میشد.

سوالی در خاطر میگذرد که آیا رسم الخط محلی آریانا در عصر کوشانی چه بود؟ همان طوریکه در مقابل زبان یونانی زبان «اسکائی» یا «سیتی» حرف زده میشد در مقابل رسم الخط یونانی رسم الخط محلی هم بود که زبان «اسکائی» و دیگر پراکریتها و سانسکریت مروجه پنجادر آن تحریر مییافت این رسم الخط
(١) مطلب از ایرانی شرقی یکی از لهجه های السنة باختری است.


(۱۸۷)

را معمولا بنام «خرو شتی» یاد میکنند و میگویند که اصلاً از روی الفبای
«آرامی» اشتقاق یافته واصلاً صورت قضیه چنین است که الفبای « آرامی »
را منشیان واهل دفتر حکمرانان عصر هخامنشی در اینجا آورده و در آریانا
آهسته آهسته رنگ دیگری بخود گرفته است و قرار تحقیقات مستر« کنو»
این رسم الخط درحوالی قرن ۵ ق م ظهور وصورت الفبای آن در اواخر قرن سوم
ق م مکمل گرد یده است این رسم الخط پیش از کو شانی ها در مسکو کا ت
دومین خانوادۀ شاهی یونان وباختری وشاهان اسکائی وپهلوا نیز استعمال
شده ودر عصر کوشانی های بزرگ عمومیت یافته است این مسئله ارائه میکند
که اقلا ازحوالی قرن ۳ ق م تا اخیر دورۀ کوشانی این رسم الخط در آریانا
معمول بود علاوه برین رسم الخط «برهمی» که صحنۀ رواج آن بیشترسرزمین
هند است هم در دامنه های جنوب هندو کش استعمال میشد چنانچه
درمیان نوشته هائی که در ۱۹۳۰ موسیو ها کن از بامیان کشف کر ده
است نمونه های برهمی هم موجوداست از اینجا نوشته هائی هم بدست آمده
که موسیو سیلون لوی آنها را به اسم « کو شانا» خوانده و مر بوط به قر ن
۳و۴ مسیحی است (۱) چون اینجادر ذیل عمو میات ازین بیشتر نمیتوان
در این مسئله پیچید موضوع رسم الخط را درعهد کوشان ومخصوصاً رسم الخط
خروشتی را مفصل شرح خواهیم داد .

* * *

کوشانی ها عموماً لباسی می پوشید ند ساده و در عین زمان و زمین
و کلفت که ازروی شکل وبرش نه چینی نه پارسی ونه هندی بود بلکه بیشتر
به البسۀ محلی صفحات شمال شرقی افغانستان و آسیای مرکزی شباهت بهم
میرسانید چون دورۀ کوشانی های بزرگ مصادف به عصر اعتلای صنعت هیکل

(۱) در شمارۀ هفتم سال د وم مجلۀ آریانا به مقاله ( کشف متون قدیمۀ سانسکریت
در بامیان )مراجعه شود .


(١٨٨)

تراشی ونقاشی میباشد خوشبختانه در هیکل ها و لوایحی که از معابد بودائی
نقاط مختلف افغانستان کشف شده و در تصاویر رنگه که از فندقستان و بامیان
برداشته شده میتوان جزئیات لباس این عصر را مطالعه نمود و بجایش این کار را
خواهیم کرد.

اگرچه کوشانی ها تازمانیکه در شمال اکسوس (رود آمو) اقامت داشتند
مانند سایر قبایل یوچی خشن بودند ولی تماس با مدنیت باختر و مراودات
تجارتی با «تاهیاها»ی تجارت پیشه و متمدن به تدریج از خشونت طبع آنها
کاست چنانچه زمانیکه به باختر منتشر میشدند تمام شواهد به ثبوت میرساند
که این قوم استعداد قبول مدنیت را پیدا کرده و در تمام شعب زندگانی اجتماعی
و امور مملکت داری نجبای باختر و حکمفرمایان مدنیت گستر آنجا را قدم
بقدم تعقیب می نمودند و آخر تحت تاثیر فضای مهذب و مدنی باختر و سائر
نقاط آریانا به اندازه مستعد شدند که دوره سلطنت و زمامداری آنها یکی از
درخشان ترین دورهای قدیم تاریخ آریانا بشمار میرود قراریکه در قسمتهای
مابعد تحت عناوین کوچك حدبحد در موقعش دیده خواهد شد آئین، فلسفه
حکمت، ادبیات، رسم الخط صنایع مستظرفه، معماری، هیکل تراشی، نقاشی، رسامی
و دیگر شعب هنرهای زیبا در عصر انها ترقی شایانی نمود دربار شاهان کوشانی خصوص
بارگه مجلل سلطنتی پادشاه معروف و مقتدر ایشان کنیشکا آستانه علم
و حکمت و فلسفه وصنعت بود. مراودات تجارتی امپراطوری کوشانی بطرف شرق
و غرب باهان های چین و دولت رم انبساط یافت و کنترول حصه وسطی
«راه ابریشم» که از شمال آریانا میگذشت بدست دولت کوشانی
بود این امپراطوری آن حصه هند را که از حوزه فتوحات کوشانی بیرون مانده
بود و کشور چین را از طرف شرق با دولت پارت و رم وصل کرده از تبادله اموال


(۱۸۹)

استفاده زیادی میکرد و سیادت سیاسی و تجارتی این گوشه آسیا در دستش بود.

عنصر کوشانی در تاریخ قدیم افغانستان رول خیلی مهم و با دوامی بازی کرده و بعد از قرن اول مسیحی تا زمانه های مقارن ظهور دین مقدس اسلام به استثنای بعضی دوره های نسبتاً کوتاه مانند نیم قرن حکمرانی یفتل ها (نیمه دوم قرن ششم) با موعد موقتی ملوك الطوایفی تو کیوها یعنی ترکان غربی در «تخارستان» از ٥٦٦ تا ٥٧٥ و بعضی تجاوزات ساسانی ها به حواشی غربی باقی همه وقت زمام مملکت داری و حکومت بدست کوشانی ها بود و درین دوره طولانی کوشانی یفتلی، تو کیو وغیره بهم طوری مخلوط شده رفت که در یکی دو قرن مجاور به شروع عهد اسلامی بیکی از دیگری تفكيك نمیشد و تقریباً همه دودمان های شاهی افغانستان مخصوصاً شاهان محلی جنوب هندوکش خود را احفاد کوشانی میخواندند و سلاله نسب خود را به پادشاهان بزرگ سلاله اول کوشان نسبت میدادند.

درین دوره طولانی که روی هم رفته و يك انداز با وقفه های مختلفی که پیشتر اشاره شده هشت قرن عهد مسیح را در بر میگیرد کوشانی ها چندین مرتبه در تاریخ مملکت ما پدیدار شده اند و هر دفعه ظهور آنها در صحنه سیاست و اداره کشور فصل جدید و مهم و بزرگی کشوده. ظهور و غیاب کوشانی ها از صحنه اداره و سیاست و تکرار این رویه جهاتی دارد که درین فصل و فصول آینده شرح داده شده و تفصیل آن قسمت بزرگ تاریخ مملکت را ازین بعد تشکیل میدهد چون هر دفعه ظهور کوشانی ها و دخالت شان در اداره مملکت و امور اجتماعی و ده ها مسایل دیگر از یك طرف و تحول زمان و با ایجابات از جانب دیگر بهر دوره ممیزات مخصوصی بخشیده است روی هم رفته مدققین عصر کوشانی را در تاریخ افغانستان قدیم بسه دوره تقسیم کرده اند و هر کدام آن فصلی مجزا


(۱۹۰)
در تاریخ مملکت ما تشکیل داده است که قرار ذیل اند :
(۱) دورهٔ یا فصل کوشانی های بزرگ .
(۲) دوره یا فصل کوشانی های خورد یا کیداری ها .
(۳) دوره یا فصل احفاد کوشانی های خورد یا رتبیل شاهان .
دورهٔ کوشانی های بزرگ اولین و مهمترین و طولانی ترین دوره زمامداری کوشانی است
که در قرن اول عهده مسیح را بصورت حتم در بر میگیرد و چون موضوع سنهٔ جلوس
و وفات و سقوط شاهان با تطبیق سال های جلوس و عهد مخصوص کوشان هنوز بصورت
قطع حل نشده روی هم رفته سه قرن اول عهد مسیح را برای آن میتوان تخصیص داد.
موضوع اساسی این فصل شرح همین دوره و تفكيك خاندان های شاهی جزء
آنست که با تمام مسایل مربوط آن حتی المقدور بیان خواهد شد .
میان این دوره و دوره دوم که عبارت از عصر کوشانی های خورد یا کیداری
میباشد و جای آن فصل آتی است در حقیقت امر جدائی قطعی نیست بلکه سقوط
تدریجی کوشانی های بزرگ به عللی که در فصل آینده شرح داده شده است
منجمله تجاوز ساسانی ها به حصص غربی آریانا سبب شد که کوشانی های
باختری با کوشانی های کابلی یعنی کوشانی های شمال و جنوب هندوکش
در حوالی کابل بهم پیوست شوند و دولت مقتدر تری در مقابل مهاجم بیگانه
تشکیل دهند همین دولت را به اساس اسم محرك و موسس آن که «کیدارا»
نام داشت دولت کیداری یا کوشانی خورد گویند که بدون تعیین حد و حدود
در چوکات قرن چهارم مسیحی قرار میگیرد؛ بعضی ها از همین جهت کیداری ها را
هم در قطار کوشانی های بزرگ حساب میکنند ولی بهتر و اساسی تر است که
دوره و فصل جدا گانه شناخته شود و کرونولوژی دوره های تاریخ کوشانی
و طبقه بندی ادوار و فصول تاریخ افغانستان این رویه را ایجاب میکند. زیرا
این دو دورهٔ کوشانی از هر نقطهٔ نظر فرق زیاد داشت علاوه بر اینکه


(۱۹۱)

میان آنها بصورت ضمنی ظهور و تجاوز ساسانی‌ها حائل شده است بیکی دورۀ اعتلا
و عظمت و فتوحات و ترقی و دیگری دورۀ انحطاط و تنزل و مد افعه است.
دفعۀ سوم ظهور کوشانی دورۀ احفاد کوشانی‌های خورد یا کوشانی‌های
کیداری است و آنها را بنام رتبیل شاهان که در تاریخ ما علم شده است یاد میکنیم.
میان این دوره و دورۀ دوم کوشان! دولت مقتدر یفتلی حایل شده است که مناصفۀ
اول قرن ششم مسیحی را در بر گرفته و دولت نیرومندی بود که متجاوزین غربی
و شرقی یعنی ساسانی و گوپتا را عقب سرحدات شان رانده و آنها را باج گذار
ساخت. همین قسم ظهور توکیوها (ترکان غربی) و باز مداخلۀ ساسانی‌ها
و منجمله حکومت ملوك الطوایفی خان‌های توکیو در صفحات تخارستان درین
بین اخذ موقع کرده است که روی هم رفته همۀ این واقعات تقریباً يك و نیم صد سال
را در بر میگیرد و از اوائل قرن ۷ باز اولاد کوشانی‌های کیداری از شاخ‌های
بلند کوه‌ها فرود آمده اقلا در جنوب هند و کش دولت مقتدری تشکیل میدهند
و این همان دولت نیرومند رتبیل شاهای کابلی است که تا حوالی ۸۵۰ مسیحی
سیادت کوشانی‌های اولیه و بزرگ و منجمله خاك مملکت را در مقابل عرب
محافظه میکند.
این است سه دورۀ ظهور کوشانی‌ها در تاریخ قدیم افغانستان که به علت
تسلسل و ارتباط فصول آینده و انعكاس يك دوره بر دیگر اینجا با وقفه ها و گنجایش
فصول دیگر فشرده و مختصر ذکر شده و اينك موضوع اساسی این فصل را که
تاریخ کوشانی‌های بزرگ میباشد آغاز میکنیم:


کوشانی های بزرگ
عصر اول
خاندان کدفیزس

کوشانی های بزرگ که این فصل را برای آنها اختصاص داده ایم و رویهمرفته
از حوالی ٤٠ مسیحی تا اواسط قرن سوم مدت دو قرن را در بر میگیرد در اثر
تحقیقاتیکه تا حال بعمل آمده شامل دو خاندان سلطنتی است که یکی را بنام
« خاندان کدفیزس» و دیگری را بنام «خاندان کنیشکا » یاد میکنند . طبیعی
این تقسیمات بعد ازین است که وضعیت ملوك الطوایفی و تشکیلات پنجگانه
رؤسای قبائل آنها در شمال هندوکش برهم خورده و به تشکیلات سلطنت
پرداخته اند زیرا طوریکه تحت عنوان عمومیات به اساس منابع چینی شرح
داده شد یوچی ها یا کوشانی ها در شمال اکسوس ( آمودریا ) حتی در جنوب
آن اول دارای رؤسای پنجگانه بودند و بعد یکی از رؤسای مذکور چهار دیگر
را مطیع خود ساخته و اداره آنها شکل سلطنت بخود گرفت . قرار نتیجه که
تاحال از تحقیقات مدققین بدست می آید خاندان اول سلطنتی کوشانی بنام
سرسلسله آن « کدفیزس» و خاندان دوم آنها به اسم موسس آن « کنیشک»
یاد میشود . از خاندان اول تاحال دو نفر را می شناسند که بنام های « کجولو
کدفیزس» و «ویما کدفیزس» معروف اند و خاندان کنیشک با خود مؤسس
آن شامل « چندین» نفر است که اسمای آنها را خواهیم دید و روی همرفته آخر نام
اکثر ایشان به کلمهٔ «ایشکا» تمام میشود . خاندان اول کوشانی از حوالی ٤٠
مسیحی تا حوالی ۱۱۰ مسیحی تقریباً ۷۰ سال و خاندان دوم آن از حوالی ۱۲۰
مسیحی تا نزدیکی های ٢٦٠ مسیحی دوام کرده است . قراریکه ملاحظه میشود


(۱۹۳)

میان ختم عصر خاندان اول و شروع خاندان دوم یعنی از ۱۱۰ تا ۱۲۰ ده سالی
خالی گذاشته شده این موعد را عموماً تا حال مدققین بهمین ترتیب گذاشته
و آنرا برای زمان سلطنت يك پادشاه يا نايب السلطنه كه اسمش در مسكو كات خودش
مجهول است گذاشته اند. این پادشاه را از روی لقبی که در مسکو کات احراز کرده
«سوترمگاس» یعنی «منجی کبیر» میخوانند و شرح مربوطه بجایش خواهد آمد.
این است تقسیماتی که تا حال مدققین در میان دو خاندان کوشانی های
بزرگ نموده اند و متصل به آن فوراً متذکر میشویم که چون مسئله
کرونولوژی (ترتیب تاریخی) کوشانی ها و دیگر مسائل تهذیبی و اجتماعی
آنها هنوز یکطرفه و بصورت قطعی روشن و حل و فصل نشده آنرا نباید نظریه
آخری و قطعی دانست و از امکان بیرون نیست که کنیشکای کبیر مقدم تر
از کجولو کدفیزس و اعضای خاندان او باشد. همین قسم مسئله «سوتر مگاس»
یا «منجی کبیر» که مسکوکات او در افغانستان و هند فوق العاده زیاد است
هنوز تاريك است و فهميده نميشود که این شخص که خود را به لقب با شان و شکوهی
خوانده چرا از گرفتن اسم خود خودداری کرده . اگر قرار بعضی نظریه هائیکه
تازه پیدا شده او را محض نايب الحکومه بخواهیم سوالات دیگری فوراً بمیان می آید
که منجمله یکی دوی آن این است که از طرف کی و یکجا نايب الحکومه بوده ؟
و چرا مسكوكات او اینقدر زیاد و فراوان است؟ همین قسم فاصله ده سالی که
میان دو خاندان کوشانی بزرگ گذاشته اند چیزی است که تاحال خوب روشن
نشده و از امکان بیرون نیست که سوترمگاس نايب السلطنه کد فیزس دوم باشد و
کنی شکای اول فوراً بعد از شاه اخیرالذکر به سلطنت رسیده باشد .
بهر حال روشنی که تحقیقات آینده به این مسائل انداز دجزء آینده است
و ترتیبی که تا حال در مورد کوشانیهای بزرگ مراعات شده همان است که در آغاز
این مبحث ذکر کردیم و بهمین روش منسوبین این دوخاندان و واقعات مربوطه
آنها را شرح میدهیم :


تصویر (٢٥) مقابل صفحه (١٩٤)

کجولو کدفیزس اولین پادشاه کوشانی دودمان کدفیزس که به لقب کدفیزس اول هم شهرت دارد.


تصویر (٢٦) مقابل صفحه (١٩٥)

KOZOLA KADAPHES

VIMA KADPHISES

بالا : یکی از مسکوکات «کجولو» یا «کجولا کدفیزس»
پایان : یکی از مسکوکات «ویما کدفیزس» دومین پادشاه دودمان کدفیزس کوشانی . در يك روی سکه پادشاه روی تختی نشسته و در طرف دیگر «مشهوارا» : بادار کلان کوها، رب النوع قدیمه آئین شیوائی با گاو «ناندی» بضرب رسیده و نشان میدهد که پادشاه مذکور به این آئین محلی افغانستان گرائیده بود.


(١٩٤)

«کوزولو» یا «کجولو کدفیزس» :(٧٨ـ ٤٠مسیحی) «کوزولو» یا
«کجولو کدفیزس» یکی از پنج شهزادگان کوشانی است که چهار نفر دیگر را مطیع
خود ساخته و اعلان شاهی نموده است . اسم او در ماخذ چینی ـ کیو ـ تسیو کیو
K'ieu-tsieu-kio و در مسکوکات «کوزولا کدفیزس» یا «کوزولو کدفیزس»
یاد شده و چون کلمۀ «کدفیزس» در اسم او و جانشینش دخیل است او را «کدفیزس»
اول هم میخوانند معنی صحیح کلمۀ «کوزولو» یا «کوزولا» که «کجولو»
یا «کجولا» هم تلفظ شده مجهول است و به صور مختلف آنرا تعبیر کرده اند .
«کجولو» پیش از اینکه به پادشاهی رسد رئیس قبیلۀ بود موسوم به «کوی شوانگ»
این رئیس با چهار نفر دیگر تا سال های مقارن ٤٠ مسیحی بصورت ملوک الطوایفی
در شمال هندوکش آمریت و نفوذ داشتند تا اینکه آهسته آهسته اقتدار قبیلۀ
کوی شوانگ و نفوذ رئیس آن زیاد شده و «کجولو» چهار نفر دیگر را مطیع
خود ساخت و در ٤٠ مسیحی اعلان پادشاهی نمود و سلطنت او بنام سلطنت
«کوی شوانگ» شهرت یافت . اهالی این وقت باختر که در ماخذ چین بنام
«تاهیا» خوانده شده اند ثروت مند و مهذب و تجارت پیشه بودند و پول و ثروت
آنها در تقویۀ بنیان دولت «کوی شوانگ» دخالت زیاد داشت . کد فیزس اول
تنها به اراضی شمال هندوکش یعنی باختر اکتفا ننموده بطرف غرب، قلمرو
سلطنت خود تا سرحدات پارتیا انبساط داد و بطرف جنوب تیغه هندوکش را
عبور نموده علاقه های «کی ـ ین» و «کاو فو» یعنی کاپیسا (کوهستان و کوهدامن)
و کابل را به مفهوم بزرگ ولایتی آن اشغال کرد و به سلطنت جانشینان
دولت یونان و باختری و پهلواهای درۀ کابل خاتمه داد . کجولا کدفیزس تمام
در مس سکه زده، در میان مسکوکات او یکنوع آن دلچسپ و به جریان واقعات
تاریخی انتقال سلطنت از آخرین پادشاه یونان و باختری کاپیسا و پهلواها
به دودمان کوشانی روشنی می اندازد زیرا در یکنوع مسکوکات کدفیزس


(١٩٥)

اول علاوه بر اسم خود پادشاه که در رسم الخط خروشتی و یونانی به صورت های کوجولا كاسا Kujo la kasa و «کوزولو کدفیزس» ذکر شده اسم هرمایوس آخرین پادشاه یونان و باختری کابل هم برده شده و در نوع دیگر اسم خود او تنها بضرب رسیده است.
متتبعين درین موضوع نظریات مختلف دارند و علت آنرا رنگ رنگ شرح میدهند. موسیو واله دو پوسن این نظریات را خلاصه کرده و شرح آنرا ذيلا میدهیم: (۱)
نظریه اول: هرمایوس آخرین شاه یونانی کابل زمین هنوز بر تخت سلطنت خود استقرار داشت و سکه تنها به تصویر خود ضرب زده است بناء عليه سکه های دسته اول فقط با نقش صورت خود او پیدا شده است. سپس پهلوا ها دست او را از سلطنت کوتاه نموده اند چنانچه بیاد بود این عصر مسکو کاتی در خود کابل بدست آمده که با «کجولا» کوشانی که در نواحی کابل رسیده بود متفق شده و به كمك او دوباره کابل را از شاهان پهلوا گرفته است. بعد هرمایوس رئیس کوشانی ها را به فتوحات هند كمك ميكند و آنوقت مسکو کاتی ضرب زده اند که صورت هر دوی شان در آن نمایش یافته. بالاخره هر مایوس وفات میکند و سلطنت یونان و باختری کابل به رئیس کوشان میرسد و یا خود رئیس کوشانی صاحب نفوذ و اقتدار شده سلطنت را از او بزور میگیرد و ازین وقت بعد تنها صورت خود را روی مسکو کات بضرب میرساند.
نظریه دوم: موسیو فوشه اتحاد هرمایوس یونانی و «کوجولای کوشانی را خلاف طبیعت تصور نموده و موضوع را قرار ذیل شرح میدهد:
هرمایوس بر تخت سلطنت جلوس دارد تا اینکه وفات میکند و سلسلۀ شاهان

(۱) به صفحۀ ٣٠٩ کتاب هند در عصر موریا، بربرها، یونانی ها، سیت ها، پارت ها یوچی ها، مراجعه شود.


(۱۹۶)

یونان و باختری کابل منقطع میشود و یا پهلواها سلطنت را از ایشان میگیرند کمی بعد یا ممکن بعد از مدت مدیدتری (کوجولا) رئیس کوشانی کابل را از دست پهلواها میکشد و بلا تامل به تقلید مسکوکات هرمایوس اقدام نموده عیناً با تصویر او سکه میزند و بعد از چندی بدون اینکه شکل او روی سکه باشد تنها به نام خود سکه میزند. ملتفت باید بود که در نظریه اول متذکر شدیم که اخیراً (کوجولا) تنها به تصویر خود سکه زده است حال آنکه فوشه میگوید «اخیراً تنها به نام خود سکه زده است »
موسیو سیلون لوی Sylvain Levi در کتاب «هند مدنیت بخش» (۱) در حالیکه از انواع مختلف مسکوکات هرمایوس آخرین شاه یونان و باختری کابل صحبت میکند ضمناً مینویسد : « .. اما روی یکدسته دیگر مسکوکات هرمایوس متحمل همسایه غیر مترقبه میشود : اگر چه صورت شخص و نام آن به یونانی هرمایوس را نشان میدهد ولی بطرف چپه سکه بدور تصویر «هراکلس» Heraklês جمله كوجو لا كاساسا كوشانا یاو و کاسا در اماتهی تاسا Kujula kasasa kusana yavugasa dhramathitasa خوانده میشود که معنی آن ( رئیس دین دار کو لا کا سا کو شانا ) است سپس در روی سکه هر مایوس از بین میرود و جای آن را نیم تنه شخص فاتح میگیرد که بدور آن در یونانی Kozoulo Kadphisou Korsna و در رسم الخط خروشتی Ma haraysa Rayrayasa یعنی شهنشاه پادشاه و لقب قومی هم دارد که عبارت از ( پسر آسمان ) است «کجولا کاساسا کوشانا یاوو گاسا در اماتی تاسا» یعنی: «رئیس دین دار کوشانی كجولا كد فيزس» از صفت «دین دار» که در سکه او استعمال شده معلوم میشود که کوشانی ها عموماً و کجولا کد فیزس خصوصاً شخص دین دار و متدینی بوده و چون به ترقیات آئین بودائی و زرتشتی افغانستان در عصر آنها ( مخصوص

صفحه ۱۴۷ L'inde Civilisatrice


( ۱۹۷)

در زمان سلطنت کنیشکا ) تامل شود دلچسپی زیاد کوشانی ها در امور مذهبی
به اثبات میرسد . راجع به تاریخ جلوس و دوام و ختم سلطنت « کجولا کد فیزس »
در کتب تاریخ حدسیات زیاد زده شده « شارتر کمبریج هستری اف اندیا »
که در ۱۹۳۶ در لندن بطبع رسیده مینویسد : « طبقات مختلف زمین که
در تا کز یلا از آنها مسکو کات پیدا شده ارائه میکند که سکهٔ کد فیزس
اول کمی بعد تر از سکه « گندوفارنس » بمیان آمده و این تاخیر به ربع سوم
قرن اول مسیحی موافق می‌افتد » مورخین چینی میگویند که کد فیزس اول
بیش از ۸۰ سال عمر نموده و با این حساب مشارالیه باید در حوالی ۷۸ مسیحی
وفات نموده باشد. مستر «تری بهووانداس شاه» در جلد چهارم هند قدیم خود
« صفحهٔ ۱۱ » (۱) جلوس کد فیزس اول را در حوالی ۴۰ مسیحی و وفاتش را
در حوالی ۷۸ مسیحی قرار میدهد که باحساب فوق موافق است و به این ترتیب
گفته میتوانیم که « کجولا کد فیزس » اولین پادشاه کوشانی موسس اولین
خاندان سلطنتی کوشانی های بزرگ مدت تقریباً ۳۸ سال سلطنت کرده است
قراریکه از منابع چینی و شهادت مسکو کات استنباط میشود و شرح آن
بالا گذشت « تايوچی » يا « یوچی های بزرگ » بعد از اشغال « تاهیا » یعنی باختر
تا یکقرن دیگر بصورت ملوک الطوایفی در شمال هندو کش آمریت داشتند
و کجولا کد فیزس رئیس قبیلهٔ کوی شوانگ در حوالی ۴۰ مسیحی رژیم
ملوک الطوایفی را به سلطنت شاهی در باختر مبدل نمود. موسیو سیلون لوی
میگوید که کد فیزس بعد از اعلان شاهی به نگانسی Ngansi ( اراضی پارتیا )
هجوم برد و بعد قلمرو کاوفو Kao - fou ( کابل ) را در جنوب هند و کش
به قلمرو خود ملحق ساخت . (۲) این ها اقداماتی است که کد فیزس اول

Ancient india Volume by: Tribhovondas L. Shah (۱)
L'Inde Civilisatice
(۲) صفحهٔ ۱۳۶


(۱۹۸)

برای توحيد خاك جغرافيائی آريانا بر داشته است بعقيدة « و نسنت سميت » كدفيزس اول در ٥٠ مسيحی کابل را متصرف شده است (۱) ا کربوره در ٤٠ مسیحی در باختر به تخت سلطنت جلوس نموده باشد معلوم میشود که بعد از ده سال به جنوب هندو کش فرود آمده است و چون قرار ماخذ چینی بعد از جلوس اول متوجه «نگانی» (پارتیا) شده قشون کشی او را با بنطرف پیش از ٥٠ مسیحی میتوان قرار داد . در جملهٔ علاقه هائی که در جنوب هندو کش از آخرین احفاد یونان و باختری و پهلوا ها گرفته « کی - پن Ki-Panو پو ته Pou-Ta هم اسم برده شده که اولی اینجا بیشتر مفهوم کاپیسا را دارد و دومی را موسیوسیلون لوی با علامه سوالیه محلی در شمال ارا كوزی قرار میدهد وطوریکه در عموميات این فصل اشاره شد موسیوواله دو پوسن آنرا نه اسم محل بلکه پختون های علاقۀ غزنی تعبیر میکند و این تعبیر درست ترینظر می آید بهرحال اینقدر توضیح میشود که كجولا کدفيزس اولین پادشاه خاندان اولی کوشانهای بزرگ بعد از ٥٠ مسیحی از علاقه کابل بیشتر بطرف جنوب و جنوب غربی آریانا تا حوالی غز نی حتی اراکوزی نفوذ پیدا کرده و در نقشه که در راه وحدت خاك آريانا طرح كرده بود کامیابی های زیادی حاصل نمود وازاقدامات او معلوم میشود که میخواست دولت خودرا اول از همه در چو کات حدودطبیعی وتاريخي آريانا قایم کند چنانچه حدود قلمرو سلطنت خودرا بطرف شرق تا اندوس (سند) حتى تا جيلم انبساط داد و در شمال، سغديانه جزء آن بشمار میرفت و در غرب پار تیا شامل آن بود . (۲) تنها بطرف جنوب و ثايق مو جوده حدود قلمر و دولت او را پوره نشان داده نمیتواند . کد فيزس اول در ضرب مسکوکات از معاصرین خود هر مایوس آخرین پادشاه یونان و باختری کابل تقلید کرده و سکه های او
(۱) صفحة ٢٦٧ تاریخ قدیم هند یا فتوحات اسکندر
(۲) صفحة ٢٦٧ تاریخ قدیم هند یا فتوحات اسکندرتالیف « ونسنت سميت»


(١٩٩)

يا مسكوکات بعضی امپراطوران رومن مثل اگوست و کواستانتن و کملودیس
و «تی بی ریوس» هم شباهت بهم میرساند زیرا مسکوکات سلاطین اخیرالذکر
بادا دو ستد تجارتی در شرق منجمله آریانا انتشار یافته بود معذالک موسس دودمان
کدفیزس بصورت مستقیم از هرمايوس آخرین پادشاه یونان و باختری کابل
تقلید کرده است سکه های او عموماً مدور و مسی و مفرغ است. تفصیل بعضی سکه های
او قرار آتی است .
(۱) سکه مدور مسی : در روی سکه شخصی بصورت نیم تنه به نیم رخ راست
نمایش یافته . احتمال دارد هر مایوس آخرین پادشاه یونان و باختری کابل باشد.
مضمونی به یونانی دیده میشود که اصل زبان و رسم الخط آن تغیر یافته و عبارت
آن چنین است : کورسابو ( یا ) کورابو، کوزولو کد فیزس یعنی : « کوزو لو
کدفیزس کوشانی »
در پشت سکه هراکلس ایستاده به دست راستش چوگان و بدست چپ پوست
شیری را گرفته . نوشته به رسم الخط «هند و باختری یا خروشتی» دارد که متن و
ترجمه آن قرار آتی است:
(کوجولا کاساسا کوشانا یاوو کاساد هر اماتی کاسا) یعنی: «کوجولا كاسا
رئیس دین دار کوشانی» .
(۲) سکه مدورسی : در پشت سکه سربازی روبرو ایستاده و مضمونی که
برسم الخط خروشتی نوشته شده چنین است:( کیوجولا کایوسا کوشانا) یعنی:
« كوجولا کابو كوشانی »
در يك سكه مدور مسی دیگر که در پشت آن شکل اشتر بخدی نقش میباشد
به رسم الخط خروشتی چنین مضمونی خوانده میشود: (مهارا جاسا، راجار اجاسا
دوا پوتراسا کاجولا كارا کافزاسا ) یعنی « شاه ، شاهان ، پسر آسمان،
كوجولا كدفیزس».


تصویر (۳۷) مقابل صفحه (۲۰۰)

ویما کدفیزس یا کدفیزس دوم دومین پادشاه کوشانی خاندان کدفیزس


تصویر (۲۸) مقابل صفحه (۲۰۱)

SOTER MEGAS

KANISKA

بالا : نمونه ئی از مسکوکات «سوترمگاس» «پاد شاه منجی» که در ضرب سکه از گرفتن نام
خود خوداری کرده است و او را معمولاً امیر یا نایب السلطنه ئی میدانند که از طرف
ویما کدفیزس بر متصرفات هندی دولت کوشانی امارت کرده است .
پایان : نمونه ئی از مسکوکات کوشانشاه بزرك کنیشکا ، درروی سکه امپراطور در حالیکه
نیزه در دست دارد مشاهده میشود


(۲۰۰)

ویما(یا) وموكدفیزس : دومین پادشاه خاندان کدفیزس یا اولین
دودمان سلطنتی کوشان های بزر گ کسی است که در مسکو کات بنام
« ويما Wima یا«ومو Ooemo » كدفیزس یادشده وماخذ چینی اوراـ ینـ
کاو ـ شنگ Yen-Kao-Cheng خوانده وعبارت از پسر کجولا کدفیزس
است و معمولاً امروز در کتب تاریخی اورا كدفیزس دوم یاد میکنند. مشارالیه
در حوالی ۷۷ یا ۷۸ مسیحی بجای پدر خود بر تخت سلطنت جلوس نمود منابع
چینی اگر چه معلومات مختصری از او میدهند باز هم این معلومات مهم و قیمت دار
است زیرا میگویند كه ویما كد فیزس عوض کجولا پادشاه شد، هند را
مسخر کرد بعد از يك دوره سلطنت طولانی و با شکوه به عمر ۸۰ سالگی
وفات نمود ( ۱)
وقتيكه ويما كدفیزس در ربع سوم قرن اول مسیحی بر تخت آریانا جلوس
كرد تا اندازه‌ئی که از قراین معلوم میشود میخواست نقشه ها و اقدامات پدر
خود را تعقیب كند اگر چه دولت کوشانی دولت نونا سیسی بود معذالك
موسس او این خاندان کو شانی با ۳۸ سال سلطنت خود كارهای زیادی
مخصوصاً در داخل مملکت انجام داده بود دولت های كوچك يونان و باختری
و پهلوا که بیشتر در علاقه‌های جنوب هندوکش رنگ ملوک الطوایفی داشتند
از بین رفته وجای آنرا دولت واحد و معظم كوشانی گرفت و این دولت مقتدر
به سعی و مجاهدت كدفیزس اول بمیان آمد پسر این پادشاه كدفیزس
دوم پادشاه کشور مقتدری شد که تقریباً در همه جهات به حدود تاریخی خود
رسیده بود بناءً علیه او بیشتر متوجه لشکر کشی ها به طرف هندو ترکستان
چین شد و حصۀ زیاد سلطنت طولانی خود را به فتوحات هند و سنکیانگ

(۱) صفحه ۳۱۱ هند در عصر موریاها، بربر ها، یونانی ها، سیت ها، پارت و یوچی ها
تالیف واله د ویوسن .


(۲۰۱)
گذرانید. مشار الیه مرد جنگی ورزم آور بود و در راه تشکیل امپراطوری
نقشه های بزرگی پیش خود طرح کرده بود.
فتح هند: منابع چینی نسبت به تمام وقایع عصر سلطنت ویما کدفیزس یادفتوحات
او را در هند خوب تر محافظه کرده اند . پیشتر دیدیم که پدر او بطرف شرق به حدود
تاریخی آریافا یعنی روداندوس (سند) تماس کرده و نسنت سمیت احتمال میدهد
که تا جیلم هم پیش رفته باشد . بهر حال کدفیزس دوم کاری را که پدرش
شروع کرده بود دوام داد . مورخ انگلیسی مزبور در باب کدفیزس دوم می نویسد
دلایلی در بین است که این پادشاه پنجاب و یکحصه بزرگ جلگه های
رود گنگ را فتح نموده و قرار احتمالات تا بنارس پیش رفته باشد هکذا احتمال
میرود که تا دهانه رودخانه اندوس فرود آمده و این علاقه ها را فتح کرده باشد
از شاهان کوچک پارتی (پهلوا) که در قرن اول مسیحی درین جاها سلطنت داشتند
اگر هنوز هم کسی بوده بعد از فتوحات کدفیزس دوم از بین رفته زیرا ازین بعد نامی
از آنها برده نشده . ویما کدفیزس اراضی مفتوحه هندی را توسط یکنفر نایب السلطنه
که شخصیت عسکری داشت اداره میکرد و مسکوکات پادشاه بی نامی که به تعداد
خیلی زیاد از شمال هند واز دره کابل تا غازی پور واز بنارس کنار گنگا
تا کج و کثیاوار پیدا میشود به او نسبت باید داد » (۱)
از روی بیانات « و نسنت سمیت» واضح میشود که کدفیزس دوم در لشکر کشی های
خود بطرف هند کامیابی های زیاد حاصل کرده و در قلب این کشور پهناور
تا حوزه کنگا پیش رفته است .
«تری بووانداس شاه» وقایع این زمان را طوری تحلیل میکند که ویما کدفیزس
در سال های اول سلطنت خود به کدام جنگ وقشون کشی آغاز نکرده بود
و در سال ۹ سلطنتش محاربه او با چین شروع میشود و در سال های اخیر زمامداری
(۱) صفحه ٢٦٨-٢٦٧ تاریخ قدیم هند با فتوحات اسکندر تاليف ونسنت سميت .


( ٢٠٢ )
متوجه هند میگردد . معذلک اور اپادشاه رشید و دلاور و با عزم میخواندو می نویسد:
«ویما کدفیزس به قصد هجوم بر آمد، پنجاب و کشمیر را مسخر کرد و پیشرفت او
بخاک هند به تدریج سریع تر شد تمام شمال غرب هند را تابانارس(شاید به استثنای سند)
فتح نمود . امکان دارد تا ماتو را خاک هند را مسخر نموده باشد زیرا در ١٤ میلی
این شهر از دهکده ئی موسوم به مات Mat مجسمهٔ او کشف شده است (١) » این
نظریه با آنچه پیشتر مربوط به فتوحات ویما کدفیزس در هند نوشتیم چندان فرق
ندارد منتها مدقق هندی فتوحات کدفیزس دوم را در هند در سال های اخیر سلطنت
او قرار میدهد و به پیشرفت او تا «ماتورا» یا حوالی آن موافقت میکند و در
کامیابی های او در علاقهٔ سند متردد است . عصر لشکر کشی ویما کدفیزس در هند
و نقاطی که در ان پیشرفت نموده هر چه میخواهد باشد آنچه پیش ما مسلم است
شکست شهزادگان هندی و فتوحات او در خاک هند است که منابع چینی صریح
در آن مورد اشاره میکند و میگوید : « ین - کاو - چن (ویما کدفیزس دوم) رؤسای
تین - چو (هند) را از بین برد و این کشور را تحت ادارهٔ یکنفر قرار داد . » (٢)
منازعه با چین : چینی ها که تا ربع اول قرن دوم ق م به اصطلاح خودشان
با «عالم غرب» تماسی نداشتند به ظهور وقایع و تبدلات اوضاع سیاسی ماورای غرب
پامیر چندان علاقه نداشتند بعد از ینکه یوچی ها آهسته آهسته از حوزهٔ سرد ریا
به حوزهٔ آمو دریا منتقل و مستقر شدند کم کم کسب قوت و قدرت نمودند .
درین وقت ها هنوز در فرغانه بودند و به صورت ملوک الطوایفی امرار حیات داشتند
معذلک چینی ها به کمک آنها بر علیه هیوانگ نوها محتاج بودند چنانچه اولین
نمایندهٔ خود چانگ - کین را در ١١٥ - ١٢٥ ق م نزد آنها در فرغانه فرستادند
و شرح این واقعه در صفحهٔ ١٧٨ این اثر گذشت . امپراطوران چین در حدود
(١) صفحهٔ ٣٩ - ٣٨ هند قدیم جلد چهارم .
(٢) صفحهٔ ١٢٩ هند مدنیت بخش (ایندس وی لیز انریس) تالیف سیارن لوی .


( ۲۰۳ )

يك قرن و ربع تماس خود را باسیتی ها محافظه کردند تا اینکه در سال ۸ مسیحی روابط آنها رسماً قطع شد و زمانیکه در ۲۳ مسیحی سلطنت اولین خاندان سلطنتی هان به پایان رسید جزئی نفوذی هم چینی ها برسیتی ها نداشتند این موقعی است که رؤسای کوشانی در دو طرفهٔ رود آمو مقتدر شده و به ترتیبی که دیدیم تقریباً ۲۰ سال بعد «کجولا» از اقتدار خود و قبیله اش «کوی شوانگ» کار گرفته و در باختر به تشکیل سلطنت کوشانی می پردازد . طبیعی درین سال ها کوشانی ها همان یوچی های متفرق شمال آمو دریا نبودند و با تشکیل سلطنت در دو طرفهٔ هندوکش قوی شده میرفتند مدت پنجاه سال دیگر که تمام دورهٔ سلطنت کدفیزس اول هم جزء آن باشد چینی ها بحال خود بودند و دولت کوشانی آریانا ناموس خود مراتب اکمال خود را می پیمود . این وضعیت دوام داشت تا اینکه در ۷۳ مسیحی مجدداً چینی ها متوجه «ممالك غربی» شده و ژنرال معروف خود پان - چاو Pan-Chao را بطرف غرب اعزام کردند و تا حوالی ۱۰۲ مسیحی تقریباً ۳۰ سال دامنهٔ این جنگ ها دوام داشت پیشتر متذکر شدیم که ویما کدفیزس در ۷۸ مسیحی برتخت سلطنت جلوس نمود این سنه اگر با تاریخ اعزام ژنرال چین بطرف غرب مقایسه شود ارتباطی میان تشویش چین و مقتدر شدن دولت کوشانی بنظر می آید و از احتمال بیرون نیست که اقتدار دولت کوشانی سلالهٔ دوم هان های چین را متوجه سرحدات غربی و ممالك غرب چین نموده باشد . بهر حال ژنرال پان چاو باقشون زیاد متوجه اراضی غربی شده در داخل سنکیانگ «ختن» را در ۷۳ مسیحی اشغال کرد سپس کاشغر را متصرف شد و متعاقباً کوچه Kucha و قره شهر Karashahr را در ۹۲ مسیحی اشغال کرد و راه شمالی را که بعدتر بنام راه ابریشم شهرت پیدا میکند به روی عسکر و تجارت چین باز کرد و از طریق فرغانه تا سواحل بحیرهٔ خزر و حتی دورتر پیشرفت و به اقطار امپراطوری رومن تماس حاصل نمود .


(٢٠٤)

ويما كدفیزس پادشاه رشید و با عزم کوشانی با سجیه ئی که داشت با خورده
بینی نظر به و سیاست و پیشرفت چینی ها را بطرف غرب تعقیب می کرد. مشارالیه
که کمر توسعه خاک امپراطوری خود را بسته و يك سلسله پیکار را در ماورای شرق
اندوس شروع کرده بود و به کامیابی پیش میرفت هيچگاه حاضر نبود که از کدام
گوشه ديگر از شمال شرق متجاوزی بر او و خاک قلمرو سلطنت او حمله کند.
مشارالیه را خود را از شاه چین كوچك تر ومحقر تر بلكه هم پایه او ميدانست.
چنانچه قراريكه ونسنت سمت میگوید (۱) در سال ۹۰ مسیحی شهزاده خانم
چین را به عروسی در خواست کرد و به این ترتیب جرئت نموده برابری مقام ومنزلت
خود را با شاه چین وانمود کرد و برای اعلام و انجام این مطلب رسماً ایلچی
به دربار چین فرستاد این ایلچی به دربار خاقان چین نرسید زیر اپان چاوزنرال
فاتح چین در راه به او برخورد و چون از مقصد مسافرت او آگاه شد خواستگاری
دختر خاقان خود را اهانت بزرگ تصور نموده قاصد امپراطور کوشانی را
متوقف ساخت و مجبور به مراجعت نمود.
کدفیزس دوم ازین پیش آمد و رفتار بی احترامانه که نسبت به نمایند ه اش
شده بود به خشم شده قشون بزرگی مرکب از هفتاد هزار سوار آماده نموده امر
داد تا تحت فرماندهی نایب السلطنه اش «سی si» از راه دره های پامیر یاسونگ
لنگ Tsung-Ling به خاک چین حمله کنند .
این قشون احتمال زیاد دارد که از راه کونل واخان و کوتل تاشقرغان دامنه های
غربی شرقی پامیر را عبور نموده در پای دامنه های شرقی در کاشغر یا یار کند
فرود آمده باشد لیکن چون عبور پامیر با هفت هز ار سوار چیز آسان
نیست چه بواسطه مشکلات طبیعی و سرما و خنك و چه بعلت عدم مواد خوراکه برای
نفری و قلت کاه وجو برای اسپان جنرال «سی» فرماندهان قشون کوشانی
(۱) صفحه ٢٦٩ تاریخ هند قدیم با فتوحات اسکندر .


( ۲۰۵ )

دچار مشکلات زیاد شده اکثر قشون او تباه شد و چیزی هم که باقی ماند بحالت
پریشانی و ماندگی فوق العاده به جلگه های پای دامنه های شرقی پامیر رسیدند
و چون جنرال «پان چاو» چینی درین قسمت تازه دم و به قابو نشسته بود قشون
پریشان و خسته کوشانی بدون اینکه دم راست بتواند با ایشان مقابل شده و روی
هم رفته بکلی تباه شد و در نتیجه « کدفیزی دوم » شکست خورد و مجبور شد
باجگذار چین شود چنانچه قرار ترجمه پرو فیسر لگ Legg معلوم میشود
که سالنامه های آخرین شاهان خانواده شاهی هان به ورود هیئت های حامل
باج اشاره نموده است و متن آن چنین است : « در زمان امپراطور Hwa یا هوتی Hoti
( ۱۰۵ - ۸۹ ) ایشان ( هندی ها ) قاصدها یا بعضی چیزها که گوئی هدایا
بوده باشد به چین میفرستادند اما بعد تر اهالی مناطق غربی در مقابل خاقان چین
برخاسته و مرا ودات خویش را تا سال دوم عصر ین شی Yenshi ( ۱۵۹ ) زمان
سلطنت امپراطور « کوان Kwan » ۶۷ - ۱۴۷ ) قطع کردند » ( سالنا مه های
سلاله اخیر هان ترجمه پروفیس لگ پاورقی ۳ صفحه ۲۶۹ تاریخ قدیم هند
تالیف و نست سميت )
روابط کدفیزی دوم با امپراطوری روما : با وجود این شکست ویما کدفیزس
در استقرار روابط خود با سائر ممالك كمال آزادی داشت و این نظریه را حسن
و انبساط روابط سیاسی او با امپراطوری رومن تائید میکند و این روابط تنها
در اثر تمایل و آرزوی ویما کدفیزی دوم بمیان نیامده بود بلکه مقابله با پارتها
از نقطه نظر نظامی و استفاده از مال التجاره هندی و چینی امپراطوران رومن
را بیشتر نیازمند به دوستی دولت کوشانی آریانا ساخته بود پس اگر در شرق
در اثر واقعه غیر مترقبه قشون و یما کدفیزی در مقابله نیروی چین مضمحل شد
و تا یکدرجه و يك وقت باج گذار چین ماند در غرب رابطه او با امپراطوری رومن
استوار و مستحکم گردید. نمایندگان کدفیزی دوم در دربار « تراجان » حضور


(٢٠٦)

داشت زیرا قراریکه دیون کاسیوس Dion Cassus میگوید بعد ازینکه تراجان به روم رسید نمایندگان زیاد مخصوصاً از هند به دربار او بار یافت . تراجان در سال ۹۹ مسیحی به روم وارد شد چون درین وقت ویما کدفیزس حصهٔ بزرگ هند را تا سواحل گنگا فتح کرده بودويك حصهٔ بزرگ هند جزء امپراطوری او بشمار میرفت بلاشبهه در میان نمایندگانی که «دیون کاسیوس» هندی خوانده نمایندهٔ کدفیزس دوم کوشانی هم وجود داشت. بعقیده و نسنت سميت نماینده کدفیزس به این جهت به دربار رومن اعزام شده بود تا فتوحات او را به «تراجان» اعلام دارد . (۱)
رومن‌ها که با اشغال سواحل آسیائی مدیترانه شام را متصرف شده و منتهاالیه غربی راه ابریشم در دست آنها بود به استقرار روابط تجارتی خود با امپراطوری کوشان اهمیت زیاد میدادند و علایق دادوستد تجارتی انبساط یافته بود مال‌التجاره از تمام حصص امپراطوری کوشانی به پیمانه زیاد از راه وادی کابل و باختر و از آنجا از طریق راه ابریشم که منازل عمدهٔ آنرا بجایش شرح خواهیم داد بطرف بنادر شام و آسیای صغیر میرفت. قراریکه پیلنی Pliny شهادت میدهد سالانه مبالغ گزافی برای خریداری ادوات و سامان لوکس به‌هند فرستاده میشد چون رومن‌ها پول زیاد داشتند و مردمان متمول و غنی بودند و به تعیش و زندگانی مجلل و خوش گذرانی معروف بودند برای خریداری پارچه‌های ابریشمی که از چین به باختر می آمد و پارچه‌ها، ادویه و عطریات و سنگ‌های قیمتی که در قسمت هندی امپراطوری کوشان پیدا میشد پول زیاد خرج میکردند و عموماً اشیائی را که میخریدند قیمتش را به پول طلائی می‌پرداختند چنانچه بهمین مناسبت بود که در عصر کوشانی‌های بزرگ بار اول در زمان کدفیزس دوم مسکوکات طلائی آنها به اندازهٔ زیاد در آریانا منتشر شد و ذخایر طلای سلطنتی زیاد
(۱) صفحه ٢٦٩ تاریخ قدیم هند با فتوحات اسکندر .


(۲۰۷)

گردید چنانچه سکه شناسان علت ظهور مسکوکات طلائی ویما کدفیزس
راوفور طلای رومن تصور میکنند زیرا پیش از او پدرش کجولا کدفیزس
یا کدفیزس اول اگر چه سکه های خود را از روی مسکوکات «اگوست»
وتی بی ریوس Tiberius (از ١٤ تا ٣٨ م) تقلید کرده است اما فقط در مس و مفرغ
سکه زده و سکه طلا را باز اول پسرش کدفیزس دوم بضرب رسانید. این سکه ها
به اندازه و شکل و وزن (اوری Aurei یا اوروس Aureus) یعنی مسکوکات
رومائی است که ٨,٣٥ وزن داشت و نسنت سمت مینگارد که: «چون طلای
رومن ها در شرق زیاد شد کدفیزس دوم اهمیت سکه طلا را ملتفت شده و به تعداد
زیاد آوری های شرقی ضرب زد که از روی شکل وزن با اوری رومن یکی بود
و در صافی عیار هم از آنها کمی نداشت» (۱). بهر حال و فور طلا در عصر
ویما کدفیزس در آریانا و اقطار امپراطوری کوشانی و تقلید ناگهانی مسکوکات
رومن دلیل بر انبساط روابط تجارتی کوشانی ها با امپراطوری رومن است که قرار
نظریه سیلون لوی مخصوصاً با مصر و شام بیشتر ارتباط داشت . (۲)
مسکوکات ویما کدفیزس: پیشتر در باب مسکوکات پدرش کجولا کدفیزس
متذکر شدیم که مشار الیه فقط در مس و مفرغ سکه زده. سکه های
او مدور وعموماً از روی مسکوکات هرما یوس آخرین شاه یونان
و باختری کابل و امپراطوران رومن تقلید نموده است. مسکوکات
ویما کدفیزس از هر نقطه نظر بر مسکوکات پدرش برتری دارد. علاوه بر مس
و مفرغ باز اول در طلا هم سکه بضرب رسانیده و این مسکوکات به شکل و اندازه
و وزن «اوری» سکه طلای رو من هاست. مسکوکات کدفیزس دوم نسبت
به سکه های کدفیزس اول خوب تر و قشنگتر است. «واله دوسن» از زبان فوشه

(۱) صفحه ٢٧ هند قدیم با فتوحات اسکندر.
(۲) هند مدنیت بخش (لیندسی وی لیز اتریس) صفحه ١٢٨.


تصویر (۳۱) مقابل صفحه (۲۰۸)

هو ویشکا یکی از پادشاهان معروف کوشانی های بزرگ مربوط به دودمان کنیشکا


تصویر (۳۲) مقابل صفحه (۲۰۹)

HUVISHKA

VASU DEVA

بالا : یکی از مسکوکات هوویشکا
پایان : یکی از مسکوکات واسودوا آخرین کوشانشاه بزرگ


(۲۰۸)

حکاکی را که تصویر ویما کدفیزس را روی قاپه سکه کشیده خیلی تعریف میکند و نظر به قوشه وا چنین ذکر مینماید: «میان دو کدفیزس فرق زیاد است اولی هنوز به يك نفر حکمدار ضعیف و رئیسی شباهت دارد و صنعت کاری پیدا نتوانسته بود که پارچه های فلزات را مخصوص برای اویزش و حکاکی کنند ازین جهت گاهی از سكه يك پادشاه یونانی و گاهی هم از سكه يك امپراطور رومن کار گرفته است بر عکس حكاك پسرش چنان تصویر صحیحی از او کشیده که نزاکت های عرقی از ان مشهود است احتمال دارد که چنین صنعت کاری را بعد از الحاق کندها را بدست آورده باشد و دو چیز این مطلب را تائید میکند حسن کار و دوام رسم الخط خروشتی در چیه مسکوکات.» (۱) ویما کدفیزس در مسکوکات خود عناوین باشکوه و جلال را اتخاذ نموده و مانند کدفیزس اول زبان و رسم الخط یونانی و لهجه سانسکرت را با رسم الخط خروشتی که رسم الخط آنوقت افغانستان بود هر دو را در ضرب مسکوکات خود استعمال کرده است. اینقدر ملتفت باید بود که زبان و رسم الخط یونانی اگر وجود داشت بمراتب زیاد تغییر کرده و حتماً استعمال آن به اندازه کم شده بود که جز در لقب و اسم شاه چندان دیده نمیشد ویما کدفیزس در يك سکه بین عنوان (شاه کبیر) و کلمه (کوشان) صفت «دواپوترا» Devaputra یعنی (پسر آسمان) را گنجانیده است که قرار نظریه مدققین رنگ عناوین شاهان چین که خود را (پسر آسمان) میخواندند ترکیب یافته است. بر علاوه از عناوین «مهاراجاسا» یعنی «شهنشاه» معلوم میشود که کدفیزس دوم از القاب شاهان پهلوا هم پیروی کرده است. در چیه مسکوکات ویما کدفیزس اشکال «شیوا» و گاو «ناندی» و صفت «مهیسوارا» Mahisvara هم دیده میشود مدققین عموماً این کلمه را «پیرو شیوا» ترجمه نموده و شاه را طرفدار حتی پیر و آئین شیوائی میدانند چنانچه موسیو سیلون لوی درین باره می نویسد: «هیما کدفیزس

(۱) صفحه ۳۱۱ هند در عصر موریا، بربرها، یونانی ها، سیت ها، پارت ها، و یوچی ها .


(٢٠٩)

پادشاه پیرو خاص شیواست و اخیرا الذکر را در مسکوکات خود بصفت «مهیسوارا»
یعنی «رب النوع بزرگ» یاد کرده شیوا در روی مسکوکاتش گاهی تنها گاهی
با گاوناندی و گاهی با نیزه سه شاخ «تریسوله» دیده میشود (١) رسم الخط
خروشتی کمال رواج وعمومیت داشت و بیش از بیش جای زبان و رسم الخط
یونانی را اشغال نموده بود جزئیات بعض مسکوکات ویما کدفیزس قرار آتی است:
(١) سكه مدور مسی : در روی سکه تصویر نیم تنه شاه رخ بطرف راست نمایش
یافته مضمون یونانی قرار آتی است : « بازیلوس اومو کدفیزس » یعنی :
«ویما کدفیزس پادشاه» . در پشت سکه شیوا روبرو ایستاده و به خروشتی چنین
نوشته دارد: «مهاراجاسا راجادی راجاسا ساروالو کاایشوارا ساهایسواراسا
هيما کپتی شاسا یعنی « پادشاه کبیر ، شهنشاه ، بادار تمام دنیا پیروشیوا
هيما كپتی سا (ویما کدفیزس ) » .
در يك سکۀ دیگر در روی سکه پادشاه رخ بطرف چپ در مقابل مذبح ایستاده
و در پشت سکۀ مذکور شیوا و گاو ناندی با نوشتۀ خروشتی فوق دیده میشود . در بعض
سکه ها شاه گاهی بالای تخت و گاهی در عرادۀ دو اسپه سوار میباشد . زبان
و رسم الخط یونانی در عصر کدفیزس دوم خیلی کم شده و از رواج وفهم و استفاده
افتاده بود و قرار نظریه موسیوسیلون لوی مراحل اخیر حیات خود را طی میکرد
ویما کدفیزس آنرا در روی مسکوکات خود استعمال کرده ولی از اسم و لقب شاه
تجاوز نمیکند و در رسم الخط آن تغیرات فاحش دیده میشود .
دوام سلطنت و سال وفات ویما کدفیزس بصورت یقین و صحیح معلوم نیست
دورۀ سلطنت او را کننگهم چهل سال و بقیه مدققین عموماً ٣٢ سال تعین کرده اند
و چون در ٧٨ مسیحی به سلطنت رسیده بلاشبهه تا ١١٠ سلطنت و عمر او دوام داشت.
(۱) صفحه ۱۲۸ هند مدنیت بخش (ایندس دی لیزاتریس) .


(۲۱۰)

سوتر مگاس (۱) «منجی کبیر» : درعمومیات این فصل متذکر شدیم که معمولاً کوشانی های بزرگ را به دو خاندان سلطنتی تقسیم میکنند یکی خاندان کد فیزس و دیگر خاندان کنیشکا . بعقیده بعض مورخین در میان این دو خاندان وقفه ده ساله موجود است و آنرا با سلطنت پادشاهی پر میکنند که نام و نشان او مجهول است و در مسکوکات فقط بصفت «منجی کبیر» یاد شده .

يك مسئلۀ دیگر که مخصوصاً درین مورد توجه مدققین را جلب کرده این است که قرار منابع چینی ویما کدفیزس دومین پادشاه خاندان کدفیزس کوشانی که شرحش بالا گذشت در اراضی مفتوحۀ هندی خود با لذات سلطنت نکرده بلکه خاك های مذکور را توسط نایب السلطنه اداره میکرد . بعضی از مدققین پادشاهی را که عمداً از بردن نام خود در مسکوکات خود داری کرده امیری میشمارند که مطیع شاهنشاه کوشانی بوده و بنام دولت کوشانی یا بحیث امیر یا بحیث نایب السلطنه برهند حکمرانی میکرد . مستردیس در کمبریج هستری آف اندیا می نویسد (۲) : «مسکوکات بی اسم مربوط بيك نفر حکمرانی است که تابع دولت کوشانی بوده و خودهم سکه میزد چنانچه در عصر پهلواها هم حکمرانانی که معمولاً «استراتگس» خوانده میشوند با پادشاه در امور مملکت داری شريك بوده و بنام خودهم سکه میزدند .»

درین زمینه «ریسن» و «ونسنت سمیت» پاره تشریحاتی داده اند که تذکار آن بی مورد نیست . پروفیسراول الذکر بعد از آراء نظریۀ فوق می نویسد : «اگرچه اسکائی ها و پارت ها (مقصد از پهلواهاست) استقلالی را که بدان مفتخر بودند در عصر کوشانی از دست دادند اما در عصر حکومت شاهان این خانواده کمافی السابق رول مهمی بازی می نمودند و مانند یونانیان قرن ها در کتیبه ها ذکر شده اند پس معلوم میشود که هنوز مجامع مهم و رؤسای بانفوذی داشتند و شهزادگان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Soter Megas (۱)
(۲) صفحۀ ٥٨١ .


(۲۱۱)

ایشان اگر چه بلاشبهه کم وبیش از روی نام تحت قبول کوشانیها بودند اما در قلمرو
مخصوص خود حکمرانی می نمودند چنانچه در سالهای اخیر قرن اول مسیحی
هنوز در دهانه اندوس مجامعی وجود داشت که مولف پیریپل Periple آنها را
پارت خوانده و می‌نویسد که مصروف زد وخورد وجدال با یکدیگر میباشند
حالانکه این مناطق واراضی مجاور آن قراریکه پارچه‌های مس مکشوفه از مقام
سند Sin در ویهار Vihar (بهاولپور Bahawalpur) (۱) ثابت میکند
مربوط ومتعلق به کنیشکا امپراطور بزرگ کوشان بود از روی معلومات
اضافی ویسن چنین معلوم میشود که باید مسکوکات بی‌نام مربوط کدام امیر
پهلواباشد که تحت تبول امپراطور کوشان کشیکای کبیر بوده و خودهم
در حوزۀ متعلقه سکه زده است. "ونست سمیت" هم تقریباً بهمین منوال وضیعت
را شرح میدهد که در تعبیر وتلقیات کمی فرق دارد مشارالیه هنوز در قرن اول
مسیحی بوجود پارتها (مقصد از پهلواهاست) در حوزۀ اندوس موافقت دارد
اما مینویسد که کدفیزس دوم بافتوحات خود در پنجاب و يك حصۀ زیاد
حوزۀ گنگا شهزادگان کوچک پارتی را از بین برد وایالات مفتوحۀ هندی
خودر ابواسطۀ حکمرانان عسکری اداره می نمود پس مسکوکاتی را که به
تعداد زیاد از کابل گرفته تاغازی پور واز بنارس گرفته تا کیتیاوار پیدامیشود
ونام کسی در آن به ضرب نرسیده باید به این حکمرانان عسکری نسبت داد .
پس در روشنی آنچه شرح یافت نقاط اساسی که روی آن نظریه استوار
شود چنین است :

(۱) مسکوکاتی که به تعداد فوق العاده زیاد نه تنها از حصص مفتوحۀ هندی
امپراطوری کوشان بلکه از مناصفۀ شرقی آریانا هم بدست آمده و آمده میرود که
اسم کسی روی آنها نقش نیست فقط ضرب زنندۀ خودرا به صفت "منجی کبیر" یاد کرده.

(۱) این پارچه به سال ۱۱ کنیشکا كه بيك نظریه مساوی ۸۸ بعد از مسیح شود تاریخ وسته دارد .


(۲۱۲)
(۲) ربسن مسکو کات مذکور را متعلق به کدام امیر پهلوا میداند که
تابع دولت کوشانی بوده و بنام دولت کوشانی اراضی مفتوحه هندی را
اداره میکرد.
(۳) ونسنت سمیت مسکو کات مذکور را متعلق به حکمرانان یا حکمران
عسکری میداند که پهلوا یا کوشانی بودن آنها پوره روشن نیست و از طرف
کد فیزس دوم امپراطور کوشان برعلاقه های مفتوحه هندی حکمرانی داشتند.
(٤) منابع چین واضح تذکار میدهند که ویما کد فیزس نه بالذات
بلیکه بواسطه نایب السلطنه برهند حکومت میکرد.
قبل از اینکه کشفیات جدیدی مسئله را یکطرفه حل کند جز تحلیل نظریات
فوق چاره نداریم گمان غالب به این میرود که « منجی کبیر» اگر پادشاه
مستقلی میبود گاهی از بردن نام خود در مسکوکات خودداری نمیکرد آنهم
مخصوص در عهدیکه پادشاهان کوشانی به اتخاذ القاب وعناوین مجلل عادت داشتند
و هر کدام میخواست شخصیت برجسته خود را معرفی کند علاوه برین در عهدی
که او را قرار میدهند یعنی میان دو خاندان بزرگ کوشانی محلی برای پادشاه
ثالث غیر از کوشانی نیست و اگر بالفرض پادشاه کوشانی هم باشد باید او را
جزء دودمان کد فیزس حساب کرد. لذا احتمالات بیشتر باین دلالت میکند
که بر طبق متن ماخذ چین و قرار تعبیر و نسنت سمیت او را نایب السلطنه یا امیری
بدانیم که از طرف و یما کد فیزس شهنشاه کو شانی به خاک های متصرفی
هندی حکومت میکرد و مانند امرای عصر بها و احق ضرب سکه هم داشت با این حق
به او داده شده بود و بدون بردن نام سکه بضرب رسانیده و لقب «منجی کبیر» شاید
اشاره به فتح علاقه های هندی و ارتباط آنها به دولت کوشانی باشد سوتر مکاس
سکه های زیاد نقره ئی و مسی دارد مخصوصاً سکه های مسی او نهایت زیاد است
مسکوکات او علاوه بر اینکه در هند مرکزی از بنارس و مالوا کشف شده از بگرام


(۲۱۳)

هم از صدسال باینطرف پیداشده و پیداشده میرود چنانچه در اثر حفريات
موسیوها کن وموسیو کرل در ۱۳۱۶ عدهٔ زیاد مسکوکات مسى سوتر مگاس
از خرابه های بازار طبقهٔ کوشانی بگرام پیدا شده است (۱) مسکوکات او اگرچه
فوق العاده زیاد است تنوع زیاد ندارد صورت ضرب آن بدنیست رسم الخط
یونانی و خروشتی هر دو در آنها استعمال شده در روی مسکوکات عموماً
ضرب زننده سکه بر اسپى سوار است در چپه بعضى سکه هاى او مردی با قبای
دراز معلوم میشود که باید موبدی باشد زیرا آتشکده هم در مقابل خود دارد
در بعضى مسکوکات نقره ئى واكثر مسکوکات مسى در روى سکه صورت نیم تنه
صاحب سکه به نیم رخ چپ دیده میشود به دور سرش فیتۀ بسته واشعۀ چند از
فرق سرش تلئلو دارد بیرق یا نیزۀ کوتاهی در دست راست گرفته لقب عمومی که
بدان شهرت یافته در یونانی «سوتر مگاس» است که معنى آن «منجى كبير» میشود
علاوه برین خود را « بازیلوس بازیلئون» یعنی « شهنشاه » هم خوانده ولی از
گرفتن نام خود خودداری کرده واسم او مجهول است شايد لقب « شهنشاه »
خلاف نظریه باشد که او را امیر یا نایب السلطنه «ويما كدفیزس بخوانيم ولى
اگر محیط و زمان او و القاب وقت مطالعه شود آنقدر موانع پیش نمیکند . (۲)

وضیعت عمومی در عصر خاندان کدفیزس : خاندان کدفیزس یا اولین دودمان
سلطنتى كوشانى های بزرگ به ترتیبى كه ذکر رفت به استثنای «سوتر مگاس»
۷۰ سال و با امير يا نایب السلطنهٔ اخير الذكر ۸۰ سال تاريخ كشور مارا
در بر میگیرد که رویهرفته از حوالی ٤٠ تا ۱۲۰ مسیحی شود این چهارخمس
قرن از خود بلاشبه در هر زمینه پاره ممیزانى دارد که متاسفانه جزئیات آن

(۱) تقریباً صدسال قبل مسن انگلیس ازین مسکوکات به تعداد خیلی زیاد جمع آوری نموده.
(۲) براى جزئيات مسكوكات مختلف او به صفحات ٣٤٥، ٣٣٤ و اشكال مربوط به لوحۀ نهم
كتاب آرياناى عتيق تاليف پروفيسر ولسن مراجعه شود.


( ٢١٤ )

تا اندازه زیاد مجهول است و خطوط عمومی آنرا تاجایی که قراین و شواهد نشان میدهد ذیلاً ترسیم میکنیم : خاندان سلطنتی کدفیزس زمانی در تاریخ مملکت ما ظهور میکند که وضعیت حکومت مرکزی با داشتن نفوذ اداری بر تمام خاک آریانا تقریباً از بین رفته و جای آنرا یکنوع ملوک الطوایفی احراز کرده بود این وضعیتی است که عموماً دولتهای مقتدر به علل مختلف در پایان عمر بدان مواجه میشوند و خود این وضعیت باز متقاضی ظهور نیرو و حکومت مقتدر جدیدی میگردد دولت معظم یونان و باختری به جهاتی که در فصل مربوطه اش شرح داده شد در ربع اول قرن اول مسیحی با هر مایوس مبدل به سلطنت کوچک و محدود کابل شده و طوری قوای خود را از دست داد که واضح معلوم هم نمیشود که گند و فارسی پهلوا آنرا سقوط داد یا کجولا کدفیزس کوشانی . همین قسم دولت پهلوا اگرچه باشخص گند و فارسی قوی و مقتدر بود ولی مرکز ثقل نفوذ آن بیشتر بخاکهای متصرفی هندی معطوف شده بود چنانچه دیدیم حینیکه کجولا کدفیزس بر تخت باختر نشست به آسانی علاقه های جنوب هندوکش مخصوصاً سمت های جنوب غربی تا حوزه اراکوزی که تحت نفوذ مستقیم دولت پهلوا بود جزء قلمرو سلطنت کدفیزس ها شد در شمال هندوکش در باختر و طخارستان وضعیت برای ظهور دولت مقتدر جدید مساعد تر بود زیرا قرار یکه دیدیم مقارن ظهور کوشانی ها در حوزه آمو در با تاخیا ها مردمان مهذب و تجارت پیشه باختری درین وقت در میان خود شاهی نداشتند و کوشانی ها هم تا ٤٠ مسیحی یعنی سال جلوس کجولا کدفیزس باصول ملوک الطوایفی و با ٥ رئیس اینجاها را اداره میکردند پس اوضاع اداری شمال و جنوب هندوکش متقاضی بود که خاندان سلطنتی روی کار آید و دولت مقتدری ظهور کند تا به حکومت های محلی خاتمه داده و در چو کات طبیعی و تاریخ کشور دولتی واحد تاسیس نماید این کار را « کجولا کدفیزس» به بهترین صورتی انجام داد و اگر چیزی باقی


(٢١٥)

هم مانده بود با پسرش کدفیزس دوم صورت گرفت پس از نقطه نظر اداری ظهور
خاندان کدفیزس در تاریخ قدیم افغانستان مقام مشخصی دارد زیرا ملوك الطوایفی ها
و حکومت های محلی را به سلطنت واحد و مقتدر مبدل نمود کد فیزس اول
در راه وحدت خاك آریانا صرف مساعی زیاد کرد و در آخر عمر اوسغد یانا
در شمال پارتیا در غرب ارا کوزی در جنوب غرب و گندهارا در شرق به دور
مرکز باختری کوشانی جمع شده بود و این موضوع از اقدامات پسر اوهم
معلوم میشود زیرا کدفیزس دوم به مجردیسکه برتخت نشست در صدد تشکیل
امپراطوری وفتح اراضی جدید بطرف هند و ترکستان چین برآمد و با وجودیکه
در قسمت اخیر الذکر ناکام شد در ماورای غربی سند تا قلب هند پيشرفت بيك
طرف تا حوالی «ماتورا» رسید وجانب دیگر تا دهانه سند را فتح نمود .

قوای نظامی دولت کوشانی افغانستان در دوره سلطنت خاندان کدفیزس
به تدریج قوی شد ولشکر کشی های ویما کدفیزس این نظریه را تائید میکند
کوشانی ها مردما نی بودند سخت سر و جنگجو و سوار کار . صرف نظر
از فتوحات کدفیزس دوم در هند لشکر کشی های او برعلیه چانكـ کین مارشال
معروف چین و سوقیاتش در ماورای شرقی پامیر در حوزه سنکیا نگ یکی
از بزرگترین کارستان های حربی تاریخ قدیم آسیا ست زیرا قشونی را که
مرکب از هفتاد هزار سوار باشد با خوراک و ادوات جنگی از دره های دوطرفه
پامیر عبور دادن کاری است مشکل وعزم پادشاه کوشان وقوة اداره ژنرال های
اورا ثابت میکند .

خاندان کدفیزس در داخل وخارج سیاستی داشتند مشخص و خطوط آن
تا اندازه خوب معلوم میشود. هر دو کدفیزس میخواستند که دولت آنها در داخل قوی


(٢١٦)

ونیرومند باشد، از ملک کان قوم کسی سربلند نکند و ملوک طوایفی يك قلم ناپدید گردد. دولت مرکزی مقتدر باشد و خاك های آریانا تحت نظام اداره واحد دراید استقلال مملکت و همسایگان محترم شمارند و بهر قیمتی که باشد ازان دفاع بعمل آید. هردو کدفیزس این نظریات را مراعات کردند و زمانیکه دومین خاندان هان های چین بنای تجاوز را به « علاقه های غربی » گذاشت ویما کدفیزس ماتقدامرای محلی کاشغر و ختن حاضر به اطاعت خاقان چین نشده و برای مقابله آنها لشکر کشید و اگرچه فام و برای چندی باج گذار هم شد بعد از شکست در میدان جنگ بود که آنهم به استقرار روابط او با سائر ممالك تاثیری افگنده نتوانست. سیاست خارجی کدفیزس ها مقدم بر همه این بود که خاندان های سلطنتی ملل بیگانه هیچگاه ایشان را پست تر از خود تلقی نکنند ولو خاقان های چین یا امپراطوران رومن باشد چنانچه این مطلب از القاب مجلل وطرز رفتار کدفیزس دوم بکلی آشکار است مشارالیه در حالیکه پادشاه پاشهنشاه کوشانی بود به رویه خاقان های چین خود را « پسر آسمان » و به طرز امپراطوران رومن خود را امپراطور میدانست و بهمین اساس دختر خاقان چین را خواستگاری نمود و برای معرفی خود و خاندان خود و فتوحات خویش نماینده به دربار «تراجان» به روما فرستاد. پس خاندان کد فیزس از نقطه نظر بلند بردن شئونات سلطنتی کوشانی و ارتقای مقام خاندان شاهی رول بی سابقه در تاریخ قدیم افغانستان بازی کرده اند و معلوم میشود که از روی ماده و معنی آرزومند تعالی کشور و سلطنت و مملکت بودند. معاصر ایشان دو دولت قوی در شرق و غرب وجود داشت در شرق در خاك های آسيا در دربار چین دومین دودمان هان و در غرب در خاك های اروپا وحتی در سواحل آسیائی مدیترانه امپراطوران رومن ' پارت ها هم هنوز درین وقت وجود خارجی داشتند ولی ضعیف شده و در صف دوم قرار گرفته بودند. در میان این دو دولت بزرگ وقوی امپراطوری کوشانی واقع شده و کدفیزس ها


(۲۱۷)

پوره به اهمیت مقام خود فهمیده بودند و میخواست در خط مشی سیاست خارجی
از موقعیت جغرافیائی امپراطوری خود کار بگیرند چنانچه گرفتند
و به این مسئله بعد از ذکر دومین خاندان سلطنتی کوشانی های بزرگ
یعنی خاندان کنیشکا مراجعه خواهیم کرد . یکی از ممیزات سیاست خارجی
کد فیزس ها فتوحات هند است که کد فیزس اول بنای آنرا گذاشته
و کد فیزس دوم عملی نمود. چون شرق و شمال و غرب در تصرف یا تحت اثر هان ها
و رومن ها بود ایشان مجرای آسانی جز به این سمت نداشتند .

تجارت آریانا در عصر خاندان کد فیزس منبسط شد و حیات اقتصادی
سروصورت بهتری بخود گرفت . باشندگان باختر وتخارستان پیش از ظهور
دولت کوشانی هم مردمان تجارت پیشه بودند و علاوه بر مواد و مال التجاره خود
کشور انتقال پیداوار ومال التجارهٔ هندی و چینی بطرف غرب بدست ایشان
صورت میگرفت با فتوحات ویما کد فیزس در هند و با تعلقات او با چین و امپراطوری
رومن در تجارت و اقتصادیات مملکت بهبودی بارزی رخ داد با ظهور خاندان دوم «هان»
چین مجدداً به تحکیم ارتباط به «علاقه های غربی» تمایل نشان داد و رومن ها را
جنگ های پارت ها چندی پیشتر از ظهور خاندان کد فیزس کوشانی در ارمنستان
و پارتیا رسانیده و مسکوکات طلائی آنها مقارن شروع عهد مسیحی بازارهای
شرق را فرا گرفته بود چنانچه پیشتر دیدیم که هر دو کد فیزس از روی مسکوکات
امپراطوران روم سکه ها بضرب رسانیدند و وفور طلای امپراطوری روم سبب شد که
ویما کد فیزس هم به وزن و شکل اوری های رومن سکهٔ طلا بضرب رساند
از نقطهٔ نظر مراودات «راه شمالی» و «راه جنوبی» که اولی بطرف چین
و دومی از طریق درهٔ کابل جانب هند میرفت از داخل قلمرو امپراطوری
کوشانی میگذشت و کنترول آن در دست دولت کوشانی بود. این راه ها را


( ۲۱۸ )

بعد تر مفصل تحت عنوان « راه ابریشم » مطالعه خواهیم نمود . در اینجا که
مصروف مطالعه اوضاع تجارت واقتصاد مملکت در عصر کدفیزس ها میباشیم
همین قدر متذکر میشویم که پول رومن به مقداد زیاد وارد آریانا شده
وراه جنوب و شمال تازه برای انتقال اموال بطرف غرب باز شده بود .

چون کوشانی ها در افغانستان تحت نفوذ تهذیب باختری آمدند در ۸۰ سال
دوره سلطنت خاندان کدفیزس که روی هم رفته سه خمس قرن اول
وخمس اول قرن دوم مسیحی را دربر میگیرد وما عجالتاً مصروف مطالعه
عمومیات همین عصر هستیم، آئین اوستائی و بودائی هردو معمول بود .
طبیعی آتش پرستی از حوالی دوقرن قبل باین طرف جای خودرا به آئین بودائی
مخصوصاً در علاقه های شرقی آریانا خالی کرده وفلسفه «ساکیا مونی» توسعه
می یافت. معذالك دین زردشتی بکلی محو نشده و قراریکه بعدتر در همین فصل خواهیم دید
درعصر کنیشکا که آئین بودائی به منتهای عروج خود میرسد بازهم روی مسکوکات
پادشاه مقتدر کوشانی اشکال ارباب النواع اوستائی دیده میشود . بهر حال
درعصر سلطنت خاندان کدفیزس دیانت بودائی آهسته آهسته انبساط می یافت.
کدفیزس اول دربعضی مسکوکات خودرابه صفت «درامانی تاسا» یعنی (دین دار)
خوانده است اگرچه از این صفت عقیده و آئین اوپوره معلوم نمیشود معذالك شاه
بادیانتی بوده. مسکوکات پسراو کدفیزس دوم چه طلائی وچه مسی به موضوع
دیگر روشنی می اندازد که عبارت از احترام شیوا است پیشتر متذکر شدیم که در
مسکوکات او شیوا و گاو ناندی و نیزه سه دندان که سلاح ممیزه اوست
بضرب رسیده ازین همه واضح معلوم میشود که کدفیزس دوم یا «پیرو شیوا» بوده
چنانچه جمعی را عقیده برین است ویا اقلاً بعدازفتوحات هنداز نقطه نظر سیاست
در بعضی مسکوکات طلاومس خودرا پیرو یا مشوق این دیانت معرفی کرده واین


(۲۱۹)

رویه ایست که كشور كشایان برای جلب خاطر اهالی خاك های مفتوحه پیش میگرفتند .

صنعت یا همان صنعت زیبا و پختهٔ یونان و باختری که شرح ظهور و انبساط و ترقی آن در صفحات ( ۹۸ تا ۱۰۳ ) همین جلد گذشت در پایان تقریباً سه قرن حیات در شروع عهد مسیحی تنزل کرد و این تنزل تا اندازهٔ زیاد از روی مسکوكات دودمان کدفیزس معلوم میشود و اگر تنها موضوع از روی مسکوكات قضاوت شود اعتراف باید نمود که تنزل مذکور فاحش بوده زیرا میان مسکوكات زیبا وقشنگ پادشاهان یونان و باختری وسکه های خاندان کدفیزس نسبتی نیست مخصوصاً سکه های کدفیزس اول بسیار خراب و از نزاکت های صنعتی عاری است. باز مسکوكات کدفیزس دوم بهتر است، ولی تنها از روی مسکوكات هم قضاوت نمیتوان کرد جز اینکه باید گفت حکاکی روی فلزات و صنعت کندن نقوش بر سنگ های قیمتی که دو قرن پیشتر ترقی شایانی داشت تنزل فاحش نموده بود. از نقطه نظر هیکل تراشی تنها اینقدر میتوان گفت که صنعت « گريك و بوديك » یا « یونان و بودائی » که شعبه یا مدرسهٔ از صنعت یونان و باختری است در عهد کنیشکا موسس دومین خاندان سلطنتی کوشانی در آخر قرن اول و شروع قرن دوم مسیحی ترقی و انبساط یافته است . (۱) به این ترتیب دورهٔ سلطنت خاندان کدفیزس تقریباً در عصر تنزل مدرسهٔ « یونان و باختری » و شروع ترقی مدرسهٔ « یونان و بودائی » واقع شده است بناء علیه ممیزهٔ قابل ذکری از نقطهٔ نظر صنائع جمیله ندارد . و بعضی ها هم « صنعت کوشان » صنعتی را گویند که با کنیشکای کبیر شخصیت حاصل کرده است .

(۱) صفحه ۱۳۰ تاریخ عمومی صنعت از زمانه های اولی تا امروز که تحت نظر موسیولوی رآو در پاریس در سال ۱۹۳۹ طبع شده است .


( ۲۲۰ )

در دوره سلطنت خاندان کدفیزس رسم الخط یونانی و خروشتی هرد و معمول
بود ولی به این ترتیب که اولی روبه تنزل میرفت و دومی هنوز آینده در پیش
داشت رسم الخط یونانی که با فتوحات اسکندر در شرق منتشر و با سلطنت
شاهان مستقل یونان و باختری در آریانا و هند عمومیت حتی رسمیت یافته بود
بعد از سقوط آخرین احفاد شاهان یونان و باختری یکد فعه از بین نرفت بلکه
در تنزل تدریجی گرفتار گردید و استعمال آنهم بیشتر منحصر به مسکوکات
بود کدفیزس های کوشانی محض به تقلید مسکوکات متقدمین خود آنرا هنوز
در مسکوکات خود استعمال میکردند ولی چندین حرف شکل تازه تری
بخود گرفته بود که حاکی از نابلدی منشیان زمان ایشان میباشد .
برعکس رسم الخط خروشتی که در جایش از آن مفصل و در يك مبحث مستقل
حرف خواهیم زد و رسم الخط محلی خود ، آریا نابود آینده در پیش داشت
و در اقطار امپراطوری کوشانی مخصوصاً در کتیبه های روی ظروف وغیره
بیشتر استعمال میشد

این بود خطوط عمدۀ دورۀ سلطنت خاندان کدفیزسی که بعد از تحلیل منابع
چینی و شهادت مسکوکات و نظریات مدققین تا اندازه شرح یا فت بلا شبهه
با ذهنیتی که تولید میکند عصر دوم تاریخ کوشانی های بزرگ یعنی دورۀ
زمامداری کنیشکای کبیر و اولادۀ او خوب تر فهمیده خواهد شد .


عصر دوم
خاندان کنیشکا
دومین خاندان سلطنتی کوشانی های بزرگ خاندانی است که بنام موسس آن کنیشکا یاد میشود وعلاوه بر این سلطان معروف مشتمل برچندین نفر پادشاهان خورد وبزرگ است که عموماً احفاد مستقیم کنیشکا میباشند واسمای اکثر آنها به کلمه «ایشکا» منتهی میشود . در عمومیات این فصل تناقض نظریات مدققین را مبنی بر تقسیمات دودمان های سلطنتی کوشانی های بزرگ ووجود یا عدم احتمالی کدام وقفه ده ساله را در میان هردو خانواده وپاره نظریات دیگر را نوشتیم وتکرار آن لزوم ندارد. به ترتیبی که تا حال تعقیب نموده ایم وعموما در کتب تاریخی تعقیب شده با قبول وقفه ده ساله که بعضی آنرا جزء زمان حکمرانی «سوتر مگاس» نایب السلطنه ويما کدفیزس گرفته اند عصر اول کوشان در حوالی ۱۲۰ مسیحی تمام میشود وطبعاً باید آنرا آغاز عصر دوم یعنی شروع سلطنت کنیشکا سرسلسله دومین خاندان سلطنتی کوشانی های بزرگ دانست. با وجودیکه سند صریح وموثق مبنی بر فاصله وجدائی خاندان کدفیزس وخاندان کنیشکا در دست نیست پارۀ ملاحظاتی در بین است که وقفه وجدائی میان دوخاندان کوشانی های بزرگ را بیشتر احتمال میدهد واله دوپوسن فرانسوی با رویه که در تحلیل کوايف تاریخی دارد درین مورد چنین مینگارد: « در عصری بعدتر از زمان سلطنت کدفیزس ها يك دسته پادشاهان دیگری که مربوط بهمان يك نژاد وبيك خانواده (ياعشيره) کوشان بودند به سلطنت رسیدند این پادشاهان را مسکوکات و کتیبه ها واقلآً سر دسته آنها را ماخذی ادبی بما معرفی کرده است چنین بنظر می آید


( ۲۲۲ )

که خالیگاهی میان ویما کدفیزس وسلسله باشد که با کنیشکا دوره سلطنت
آنها آغاز میکردد اگرچه این پادشاهان مانند متقدمین شان « کوشانا » و
« دواپوترا » یعنی ( پسر آسمان ) بودند معذالك با آنها در چیزهای ذیل فرق
داشتند : اول نام های آنها به کلمه « شکا یا ایشکا یا اشکا » منتهی میشود
دوم در مسکوکات آنها زبان یونانی ورسم الخط خروشتی استعمال نشده بلکه
نوشته های آن بزبان ایرانی وبرسم الخط یونانی میباشد . سوم در مسکوکات
این سلسله تصاویرارباب انواع متعدد نقش است . چهارم کنییه های خودشان
یا کتیبه هائی که به آنها ربطی داردبروسعت قلمرو سلطنت وعظمت شاهی ایشان
حکم میکند . پنجم این کتیبه ها سنه وتاریخی دارد به این ترتیب : «سال سوم
سال هجدهم . . . كنیشکا . . . . » مابقی جانشینان كنيشك يك سلسله ارقامی
را گرفته اند که در آن سالهای حساب کنیشکا شامل است .
با این همه ملاحظات این فاصله ووقفه از نقطه نظر مشاركت عرقی مبایفتی میان
دوعصر ودو خاندان شاهی کوشانی وارد نکرده وطوریکه مستر توماس ومو سيو
الفرد فوشه می نویسند میان تصویر ویما کدفیزس وکنیشکا که در مسکوکات
آنها مشاهده میشود جزئی اختلافی نیست و کمال مشابهت عرقی بهم دارند . . . »
( ١ ) نظریاتی هم است که وقفه را میان دو خاندان شاهی کوشان های
بزرگ قبول نكرده وحتى يكنفر متتبع هندى كنيشكارا پسر ويما كدفیزس هم
خوانده ( ٢ ) است .
بهر حال ارتباط این دو خاندان شاهی ازروی زمان وخویشاوندی هرچه بوده
دوره حقیقی وعظمت کوشانی های بزرک با كنيشکا و احفادوا و آغاز میشود

(١) صفحه ٣١٤-٣١٣ كتاب هنددرعصر موريا ، بربرها ، یونانی ها ، سیت ها ، پارت ها ، یو چی ها
تاليف واله دو پوسن .
(۲) به صفحه ٣٢-٣١ انشنت اند یا جلد چهارم تاليف ترى بهووان داس شاه مراجعه شود


(۲۴۳)
خاندان كدفیزس یا اهمیتی که در تشکیل سلطنت كوشانی و پاره مسایل دیگر
داشت با تمام موجودیت خود تنها در مقابل عظمت نام كنیشكا خیره میباشد
بناء علیه خاندان كنیشكا در تاریخ امپراطوری كوشانی آریانا مقام شامخ
و برجسته دارد. این خاندان از حوالی ۱۲۰ مسیحی تا حوالی ۲۶۰ مسیحی
تقریباً یک و نیم قرن سلطنت نموده و اسمای پادشاهان آن قرار ذیل است:
کنیشكا (حوالی ۱۲۰ تا ۱۶۰): پادشاهی که در حدود معلومات
امروزی بعد از ویما كدفیزس در سلسله كوشانی های بزرگ به سلطنت رسیده
و قرار نظریۀ برخی از مدقیقین موسس دومین خاندان سلطنتی كوشانی های
بزرگ هم میباشد در كتیبه ها و مسكوكا‌ت به اسم كنیشك ، كانیشکا
كشنگا ، كنشكی ، شاهی كشیکه یاد شده است روایات به او لقب
«شاه گندهارا» داده و در مسكوكات خود را «راؤ نانو راؤ» Roanano Rao
یعنی «شاه شاهان» خوانده است معلوم نیست كه كنیشكا چطور و بصورت
صحیح به كدام تاریخ به سلطنت رسیده با حسابی كه برای سلطنت كدفیزس ها
گرفته اند با وقفه ده ساله میان دو خاندان شاهی كوشان جلوس كنیشكا
را به سال ۱۲۰ مسیحی نسبت میدهند مشارالیه بزرگترین امپراطور مقتدر
كوشانی است كه آوازۀ نام و شهرتش از سرحدات آریانا برآمده و در خاک های
مفتوحه او در هند و تبت و ترکستان چین برای چندین قرن انعكاس افگنده است .
یكی از چیز های بسیار غریب تاریخ كوشانی كه مخصوصاً به شخص كنیشكا
تعلق زیاد دارد این است كه با وجود شهرت بدین بزرگی كه آسیای مركزی را
برای چندین قرن فرا گرفته بود با وجود هزاران سكه ، با وجود كتیبه های
متعددی كه تقریباً تمام دورۀ سلطنت او را در بر میگیرد، با وجود متون قدیم
سانسكریت و چینی و تبتی و محلی ، او جود مجسمۀ شخص او كه حتی به بزرگی طبیعی
با نقش اسم و القاب او از حوالی «ماتورا» پیدا شده بازهم تاریخ جلوس و سلطنت


تصویر (۲۹) مقابل صفحه (۲۲۴)
کوشانشاه کنیشکای کبیر امپراطور مقتدر کوشانی افغانستان


تصویر (۳۰) مقابل صفحه (۲۲۰)
هیکل ایستاده امپراطور کنيشکا که از مقام «مات» نزديك (ماتورا) از هند کشف
شده است . در مبحث لباس کوشانی افغانستان ( صفحه ۳۱۷ و بعد ) به این مجسمه اشاره ها
شده است .


( ٢٢٤ )
کنيشکا مجهول است مدققين درين راه زحمات زياد كشيده و واقعا ت
را به حساب عهدهای مختلف (ويكراما) و «ساکنا» (اولی در ۵۸ ق م و دومی
در ۷۸ مسیحی آغاز میشود) تحليل وتجزیه نموده اند ولی کار بجایی نرسیده
وهنوز هم درين زمينه اختلافات نظر زياد موجود است . ( ۱ )
بهر حال طبق نظریۀ عمومی که تا حال اتخاذ شده جلوس او را عموماً در حوالی ۱۲۰
مسیحی قرار میدهند. اگر منابع فوق الذکر سانسکريت و چینی و تبتی و کتيبه ها
ومسكو كات وداستان ها و روايات تا حال کدام نظریهٔ صحیح راجع به عصر
کنیشکا داده نتوانستند خطوط اساسی عصر و سلطنت او را تا اندازۀ زياد
روشن میکنند .
وسعت امپراطوری كنيشكا : کنيشکا که قرار نظرية موسيو الفرد فوشه
در روايات به لقب شاه گندهارا» معروف بود امپراطوری داشت خیلی فراخ
و وسیع كه خارج از خاک آریانای قدیم يا افغانستان امروزی دامنهٔ آن در هند
در تمام مناطق شمال غربی بطرف غرب تا حوزهٔ کنشکا وبطرف جنوب تا کوهای
«وندهيا» ودرماوراى غرب بامیر در سنکیانگ ( ترکستان چین) تا حوزهٔ رود تارم
انبساط داشت . پیشتر دیدیم که اعضای اولین خاندان شاهی کوشانی کدفیزس ها
هم هر کدام در راه وسعت قلمرو دولت کوشانی آمال و نظریاتی داشتند و کدفیزس
دوم درین راه و مخصوص بجانب هند عملاً کاميابی های زیادی حاصل نمود
وتا حوالی «ماتورا» فتح كرد بوره معلوم نمیشود که بعد از کدفیزس دوم
اراضی مفتوحه هندی تا عصر كنیشکا مطیع ماند یا کنیشکا مجدداً به نیروی
خویش اراضی مسخر شده را بار دیگر مسخر کرده است . هيوان تسالنگ زایر چین
با اطلاعاتی که حین اقامت خود در کاپیسا راجع به عصر كنیشکا بدست آورده است
می نویسد که چون مشارالیه در گندهارا سلطنت میکرد قوايش در ممالك مجاور
(۱) صفحه ۱۲۹ لیندسی وی لیز ترنس تالیف میان لری .


(٢٢٥)

و نفوذش در علاقه‌های دوردست احساس میشد آنچه حقیقت دارد و باشہادت کتیبه‌ها
و مسکوکات ور وایات به اثبات میرسد این است که دامنه قلمرو امپراطوری
کنیبکا در هند تا « غازی پور » کنار گنگا و در سنکیانگ (ترکستان چین) تا
حوزه رود تارم انبساط داشت و تفصیل مزید بقرار ذیل است :
در هند : چنین مینماید که بعد از سلطنت ویما کدفیزس در زمان وقفه احتمالی
که خاندان اول کوشانی را از خاندان دوم جدا میکند اراضی متصرفی هندی
سر از اطاعت دولت کوشانی کشیده باشند و حتی بعضی قسمت‌های مجاور مانند
کشمیر هم از حوزه نفوذ کوشانی‌ها برآمده باشد زیرا کنیشکا به اتصال قلمرو
مذکور در تحت نفوذ خود مجدداً کوشیده و قرار نظر په«راسنت سمیت» کنیشکا
کشمیر را در سال‌های اول سلطنت خود فتح کرد و چندین معبد و بنا و حتی شهری
بنام خود موسوم به « کنیشکا پورا » در انجا اعمار نمود چنانچه هنوز هم خاطرهٔ
این شهر کوشانی را دهکدهٔ « کانیشپور » بین رودخانه « بیهات » و شاه راهی
نشان میدهد که از « ورا هموله » ( با راموله ) بطرف « سریناگار » مرکز
کشمیر میرود (۱) علاوه برین متن تاریخ کشمیر « را جاتر انگینی » به این
موضوع اشاره میکند چنانچه میگوید که در اینجا سه پادشاهی به سلطنت رسیده
موسوم به : هوشکا ، جوشکا و کنیشکا و هر کدام آنها بنام خود شهری بنا نموده بودند.
در اثر حفریاتی که در حوالی « ما تو را Mathura » در قریه « مات Mat بعمل
آمده سه مجسمه بی‌سر کنیشکا پیدا شده که یکی آن به اندازه قامت طبیعی
انسان است و در دامن آن اسم کنیشکا تحریر میباشد . در مقام « سرات »
Sornath ( قریب بنارس ) در پشت يك مجسمه « بود بس اتوا » چنین نوشته
یافت شده : « در زمان پادشاه بزرگ کنیشک سال سوم حکمران بزرگ
« کاراپا لانا Karapallana » و حکمران « وانا سپارا » Vanaspara »
(۱) ترجمه راجا ترا نگینی از طرف «ستین» کتاب اول صفحات ٧٢-١٦٨


(٢٢٦)

کتیبه دیگری که تاریخ آن ٢٨ ماه دیزیوس Daisios سال ١١ میباشد از مقام (سوی و هار Sui-whar) (ملتان) نزديك «وها والپور » از کنار رود خانه ستلج که از معاونین رود چناب میباشد به نفوذ و آمریت کنیشکا شهادت میدهد همین طور کتیبه دیگری در مقام سیت مهت Sahet Mahet (کراواستی قدیم) پیداشده که به سال ١٢ سنه دارد. از روی این کتیبه‌ها و مسکو کات زیادی که در خاك هند تا «غازی پور» بدست آمده بوضاحت معلوم میشود که نفوذ دولت کوشان در عصر کنیشکادر خاك‌های هندخوب انبساط یافته و بصورت یقین تا کنار رود کنگا رسیده بود. قراریکه از روایات برمی‌آیدشهر «پتالی پوترا » (پتنه حالیه) مرکز قدیم امپراطوری موریای هندی هم بدست سلطان مقتدر کوشانی فتح شد کنیشکا ازین شهر بزرگترین نویسنده سانسکریت وقت را که «اسوه کوشا» نام داشت با خود گرفت و در دربار خود نگه میداشت. چنین می نماید که کنیشکا اراضی مفتوحه خویش یعنی تمام غرب هند را توسط نایب الحکومه‌هائی اداره نموده باشد که بسانسکریت ایشان رابه القاب «کشاترایه» یعنی حکمران و «مها کشاترایه» یعنی حکمران بزرگ میخواندند و در ماخذ هندی بیشتر بعنوان امرای اسکانی شهرت دارند (١) معروفترین این حکمرانان «نهاپانه» «چستانه» و غیره است بعضی از ین حکمرانان مخصوصاً «چستانه» یا «کوهستانه» را منابع هندی موسس دودمان شاهی میداند که اعضای آن تا حوالی اخیر قرن چهارم در (اوجن) امارت کرده اند و ظهور خاندان گوپتا به نفوذ ایشان خاتمه داده است. (٢)

در پارتیا: کنیشکابعد از يك سلسله فتوحات در شرق و تسخیر یکحصهٔ بزرگ هندمتوجه سرحدات غربی شده و طوریکه بعض مدققین اشاره نموده اند در پارتیا فتوحاتی نموده

(١) سکزیه، سکرپاتی، سکبوپالا.
(٢) صفحه ٢٨٢ هند در عصر موریا، بربرها، یونانی‌ها، سیت‌ها، پارت‌ها یوچی‌ها تالیف واله دوپوسن.


(۲۲۷)

است ملتفت باید بود که «هیر کانیا» و «پارتیا» که بعضی اوقات نتها به اسم «پارتیا»
یادشده اند بشر حیکه در سر فصل هفتم (صفحه ١١٤ همین جلد) نگاشتیم از نقطه نظر
جغرافیای تاریخی حصه یا ولایت شمال غربی آریانا را تشکیل میداد . پارتی ها یا بهتر تر
بگوئیم پارت های غربی به تر تیبیکه در فصل هفتم ذکر شد به تدریج از اصل خاک «پارتیا»
برامده و يك سلسله جنگ ها با ارمنستان و امپراطوری رومن مرکز ثقل آنها را بطرف
غرب منتقل ساخت و «اور دوس» پایتخت ایشان را به «استزیفون» کنار دجله برد.
پارت های غربی در عصر کوشانی ها مخصوصاً در زمان سلطنت کنیشکا از سرحدات
آریانا دور افتاده و محاربات رومن ها آنها را طوری خسته ساخته بود که مصدر کار
بزرگ شده نمیتوانستند. مخصو صاً بعد از ینکه اقتدار کوشانی ها در آریانا اوج
گرفت میان امپراطوری کوشانی و رومن یعنی میان دو قوه بزرگ محصور مانده بودند.
آنچه مدققین بنام فتوحات کنیشکا در پارتیا اشاره کرده اند عبارت از اقداماتی
است که امپراطوری مقتدر آریانا در راه تکمیل وحدت خاك کشور خود نموده
وعلاقهٔ «پارتیا» را که بشهادت منابع كلاسيك جزء آریانا بود به قلمرو خود پیوست
کرده است .«ونسنت سمیت» درین باره می نویسد :« کنیشکابا نقشه های بزرگ
خود به شر حیکه گذشت تنها به حدود هند کفایت نکرد بلکه بيك سلسله جنگ ها
باپارتی ها در آویخت و موفقیت ها حا صل نمود» مورخ انگلیس از زبان موسیو
سیلون لوی پاشاه پارتی ها را درین زمان مرد احمق و آتشین مزاج خوانده و او را
باخسرویا کدام پادشاه رقیب او میداند که بین سالهای ١٠٨ و ١٣٠ مسیحی با او
بر سر سلطنت در مجادله بود (۱)
در آسیای علیا: بعد از ینکه کنیشکانفوذ مملکت داری خود را در آریانا قائم
کرد و با فتح يك حصه هند دامنه امپراطوری خود را در شر ق و سعت بخشید بفکر
کشور کشائی در مناطق شمال شرق افتاد و خواست در ماورای پامیر به خطای
و ختن یعنی علاقه های سنکیا نگ که تحت نفوذ چین بود حمله کند
(۱) صفحه ٢٧٧ و ٢٧٨ ارلی هستری اف اندیا.


(۲۲۸)
پیشتر به ملا حظه رسید که ویما کدفیزس هم بنوبه خود با چینی ها در خاك های
ماورای شرقی توده کهستانی پامیر به قشونكشی ومحارباتی پر داخت اما در نتیجه
مغلوب گردید. پس منظور كنيشكاعلاوه بر كشور كشائی شاید اخذ انتقام اسلاف
هم بوده باشد. بهر جهت اگر چه تفصیل و جزئیات قشونكشی و محاربات او معلوم
نیست اینقدر گفته میتوانیم که امپراطور کوشان قشون بزرگی برای این مقصد
تهیه نموده بود. چون هدف اساسی کنیشکا درین اقدامات فتح کاشغر، یار کند
وختن یعنی آن نقاط تر کستان چین بود که از طرف شمال به تبت و از طرف
شرق به پامیر محدود بود امکان دارد که دسته های قشون اونه تنها مانند عصر
کدفیزس دوم از راه واخان بلکه از طرف هند هم حمله نموده باشد یکی از علل
شکست کدفیزس دوم در ۹۰ مسیحی همین بود که قشون کوشانی جز از دره های
دشوار گذار پامیر از طریق دیگری به آسانی عبور نمیتوانست حال انکه در عصر
كنيشكاو ضعیت تغییر کرده بود یکطرف «جنرال پان۔چاو » چینی مر ده وقشون
آنها با فقدان او قوماندان بزرگی را از دست داده بود و از طرف دیگر درین وقت
بعض دره های همالا یاجز امپراطوری و تحت نظر کوشانی ها بود ایامسا عدت
تمام این چیز ها و تجربه ئی که برای کوشانی ها حاصل شده بود و مخصوصاً در اثر
اراده وعزم متین کنیشکاقشون کوشانی پیش رفت های درخشانی نموده و ولایات
كاشغر و یار کند وختن را یکی بعد دیگر فتح کرده رفتند و دامنه فتوحات کوشانی ها
به وادی رودتارم رسید و به این منوال قراره مفكوره موسیو فوشه دامنه امپراطوری
کوشان به وادی های چهار رود بزرگ ا کموس،اندوس، گنگا و تارم انبساط یافت
کنيشکا در نتیجه این فتوحات نه تنها دولت کوشانی را از باجگذاری چین رهایی داد
بلکه بنوبه خود چین را باجگذار خود ساخت و از شهزادگان چینی بر غمل گرفته
و به پایتخت خویش آورد .
پس به ترتیبی که بالا گذشت كنیشکا در عرصهٔ ۲۳ سال سلطنتی که به او نسبت


(٢٢٩)

میدهند (١) (از ١٠٣ تا ١٢٦) یا (از ١١٧ تا ١٤٠م) در راه وحدت خاک آریانا
و با فتوحات خاک‌های زیاد در هندو سنگیا ننگ در راه تشکیل امپراطوری بزرگ
کوشانی صرف مساعی زیاد نمود. فتوحات او در هند نفوذ دولت و تهذیب کوشانی
آریانا را در آنجا پایدار ساخت و کامیابی‌های او در کاشغر و یار کند و ختن
نام او را در دیباچه خاطرات ثبت برای همیشه ثبت کرد و به شهادت منابع هندو
«نام و شهرت کنیشکا در روایات هند و تبت و چین و مغلستان داخل شد» (٢)
یرغمل‌های چینی: باشهادت منابع چینی و هندی درین مسئله شبهه‌ئی نیست که
کنیشکا بعد از فتوحات خود در آسیای علیا از چینی‌ها یرغمل گرفته و ایشان
را نزد خود نگاه میکرد معمولاً تا زمانی بصورت مبهم چنین تصور میشد که پسر
امپراطور چین در میان یرغمل‌ها بود ولی قرار نگارشات کتاب تاریخ شاهان هان
که وقایع را تا ١١٣ مسیحی قید نموده چنین معلوم میشود که پادشاه کاشغر
یکی از خویشاوندان قریب خود را که «شن- پان Chen - P'an »
نام داشت بقسم یرغمل نزد پادشاه یوچی‌ها یعنی کوشانی‌ها فرستاد این نظریه به
حقیقت نزدیکتر است زیرا کشور کشانی‌های کنیشکا محدود در علاقه‌های سنکیانگ
(ترکستان چین) بوده و احتمال زیاد میرود که پسر شاه چینی این منطقه که به خاک‌های
کاشغر و یار کند و ختن حکمفرمائی داشت به دربار کنیشکا فرستاده شده
باشد . چون یرغمل‌های چینی مرکب از شهزاده و نجبای آن قوم بود کنیشکا
در نگه‌داری آنها توجه و اهتمام مخصوصی مبذول میداشت و از هر نقطه نظر میکوشید
تا به آنها تکلیفی وارد نشود. برای رهایش آنها طبق تقاضای فصل جاهای علیحده
تعین نموده بود چنانچه تابستان را در دامنه‌های کهسار خوش آب و هوای کاپیسا
(حوزۀ کهستان و کوهدامن) بهار و خزان را در گندهارا ( ننگرهار، سمت مشرقی)
(١) عصر و دوره سلطنت کنیشکا واضح معلوم نیست بعضی‌ها عصر سلطنت او را بین ١٢٥
و ١٦٠ مسیحی قرار میدهند قرار نظریه اخیر موسیو گریشمن مشار الیه در سال ١٤٠ مسیحی
وفات کرده است .
(٢) صفحه ٣٣ انشنت اندیا (هند قدیم) جلد چهارم تالیف «تری بیوو انداس»


(۲۳۰)
وزمستان را در پشاور یاسائر نقاط پنجاب غربی میگذرانیدند . درحقیقت امپراطور
کنیشکا خودش هم فصول مختلف سال را در نقاط مختلف امپراطوری پهنا ورخود
میگذرانید و دو پایتخت داشت یکی «کاپیسی» (بگرام) ودیگر «پورا شاپورا »
(پشاور) که تابستان وایام گرمی را در شهر اولی وزمستان وروز های سرد آن را
در شهر موخرالذکر بسر میبرد و برای برغمل های چینی هم در جوار پایتخت های
سلطنتی رهایش گاهای مجللی ساخته بود .
معبد «شالو کیا» یا «سریکه ویهارا» چون موقعیت شهرشاهی کوشانی بگرام امروزدر
اثر حفریات وتحقیقات علمی برای مامعلوم است به استناد معلوماتی که زایر چین هیوانـ
تسنگ داده موقعیت معبدی را که یرغمل های چینی ایام تابستان را در آن میگذرانیدند
تعین میتوا نیم . زایر چینی موصوف می نویسد که « بفاصله ۳بامای ( کمی بیش
از دو کیلو متر ) شرق پایتخت ، در پای دامنه شمالی کوهی معبد بزرگی است که
۳۰۰ راهب در آن بودوباش دارند و پیرو طریقه راه كوچك نجات میباشند قرار
روایات ، کنیشکا پادشاه در روز گار باستان تمام علاقه ها و اقوام مجاور راحتی
تاسمت های شرقی پامیر مطیع نموده و یر غمل هائی که گر فته بود در فصل
تابستان درین معبد مسکن داده بود زیرا به همین مقصد تعمیر شده بود ، در کتاب
حیات هیوانـتسنگ این معبد به نام «شاـلوـ کیا»(۱)Sha ـ lo-kia خوانده شده است
شهری که هیوان ـ تسنگ در یادداشت های خودبنام پایتخت یاد نموده ، امروز
باحصار عریض و بلند آن که شكل تپۀ مانندى اختیار نموده با قسمت زیاد خرابه های
میان آن ومصافات گردونواح آن در بگر ام متصل به برج عبدالله و مشرف بر
مجرای مشترك رودخانه های پنجشیر وشثل وغوربند موجود است و تحت عنوان
پایتخت های کوشانی ازان مفصل تر صحبت خواهیم نمود. بفاصله ۳ بامای شرقی آن
(۱) صفحه ۵۶ ـ ۵۷ یادداشت ها راجع به مما لك غربی ترجمه پیل .


(٢٣١)

که بیش از دو کیلومتر شود کوهی که سیاح چینی اشاره نموده موجود و امروز
به نام «پهلوان کوه» یا «کوه پهلوان» یاد میشود. در چهار طرف این کوه بچه
بقایای ٧-٨ معبد بودائی کشف شده و درست قرار معلومات جغرافیايی هيوان
تسنک در دامنه شمالی آن خرابه های معبد بزرگی موجود است که بواسطه اسم
محلی «پوزۀ شترک» آنرا علمای فرانسوی «معبد شترک» خوانده اند و قرار
اکثر احتمالات از همان معبد قدیم «شا لو کیا» نمایندگی میکند. کلمه
«شاکو کیا» را برخی محققین مانند «ژولی ین» «شار که» تعبیر کرده «بیل»
مترجم یادداشت های هيوان تسنک در نوته ٢٠٣ صفحه ٥٧ آن در ترجمه خود آنرا
«سر یکه «Serika» میداند که اخیرآً در مورد چین اطلاق میشد. اگر چه معترف
است که کلمه «سریکه» در ادبیات چین مورد استعمال نداشت باز هم توجیه میکند
که نقاشان باختری که در نقش و نگار معابد دخل زیاد داشتند شاید این معبد را
«سریکه ویهارا» یعنی «معبد چینی» خوانده باشند این تعبیر از حقیقت دور نیست
زیرا به بعضی روایات معبد «شالو کیا» به پول یرغمل های چینی آباد شده بود
و تصاویر یرغمل ها در دیوارهای آن نقش بود چنانچه زایر چین درین مورد به
صراحت اشاره میکند و میگوید لباس های یرغمل ها طوریکه در تصاویر مذکور
دیده میشدند شباهت به لباس مردمان شرق (هیا) (چین) دارند.
میگویند که یرغمل های چینی حین نهادن سنگ بنای معبد و یا یکی از آن ها
قبل از مراجعت به چین طلا و مروارید و جواهرات در زمین معبد در پای مجسمه
بزرگ «مها کالا Mahakala» دفن کرده بود تا در راه مرمت کاری معبد
صرف شود. در اثر تقاضای راهبین سر این خزینه بدست هیوان - تسنک زایر
چین در سال ٦٣٢ مسیحی حین اقامتش در همین معبد «شالو کیا» باز شد و قرار
بیانات او کتیبهٔ به این مضمون پیدا شد: «هر وقت «سنگارامه» (معبد) خراب
شود مردم میتوانند خزانه را بگیرند و آنرا مرمت کاری نمایند»


(۲۳۲)

به این ترتیب معبد «شالو کیا» یا «سریکه و یهارا»
رهایشگاه برغمل های چینی تقریباً با نقش و نگار قدیم آن تا نیمه اول قرن
هفتم مسیحی هنوز آباد بود و شکست و ریختی هم که عاید شده بود مرمت گردید
خاطره برغمل های چینی و امپراطور مقتدر کنیشک هنوز نزد راهبین معبد و اهالی
شهر کاپیسی تازه بود و زایر چین محض بجهت اینکه از چین آمده بود رها یشگاه
یکماهه خود را در کا پيسا درین معبد انتخاب کرد.

در ۱۹۳۷ حفريات این معبد از طرف موسيوها کن به موسيو مونيه سپرده شده
و در نتیجه حياط مستطیل شکل با استوپه بزرگی در وسط آن کشف گردید. این حياط
از طرف شرق به محوطه دیگر راه داشت که در اینجا استوپه های كوچك دیگر
اعمار گردیده و شواهد آن مکشوف شد استوپه بزرگ بالوایحی تزئین شده بود
که بعضی های آن هنوز سالم بجا های خود نصب بودند و یکی آن کسياپای Rasyapa
برهمنی و برادران او را باراهبین دیگر مشغول احترام بوداشان میدهد. هیکل
یک نفر اعانه دهنده که از اینجا به دست آمده ملبس به لباس مخصوص کوشا نی است
دوصد متر دور تر طرف شرق این معبد محل دیگری در سالهای ۱۹۳۸ و ۱۹۳۹
حفريات شد که معروف به «قول نادر» است در اینجاهم معبدبزرگی بااستوپه
بزرگ و اطاق های راهبین و غیره مکشوف شد. روی هم رفته پو زه شترک و«قول نادر»
بقا یای دو معبد بسیار بزرگترانشان میدهند که میتوان باغلب احتمالات
رهایشگاه برغمل های چینی یکی از آنها را دانست. از روی بعضی مجسمه های
نا کامل و شباهتی که میان بعض های دیگر و برخ آثار عصر وی Wei موجود است
مدققین فرانسوی نظریه میدهند که هیکل تراشان تاقرن ٦ در این جا مصروف کار بودند
ورهایش «هیوان تسنگ» يك ماه بهار سال ٦٣٢ در اینجا دلیل واضح است که در نیمه
اول قرن ۷ هنوز معابد اطراف کوه شترك آباد بود.


(۲۳۳)

چینا پاتی: راجع به مقر زمستانی یرغمل‌های چینی هم تا یک اندازه معلوماتی
در دست است. طوریکه گفتیم امپراطوری کنیشکا یرغمل‌های مذکور را در زمستان
در نقاط گرم سیر امپراطوری یا در حوالی پایتخت زمستانی خویش در «پارو شاپورا»
(پشاور) یا در کدام نقطهٔ پنجاب جای داده بود. زایر چین علاقهٔ ئی را بنام
«شیناپوتی» یا «چیناپاتی» یاد کرده که آنرا بین راوی و ستلج قرار میدهد
ومرکز انرا کننگهم بنام «چینی گاری» به ۱۱ میلی شمال «امرتسر» قرار میدهد
زائر چین به صراحت کامل میگوید که کنیشکا پادشاه وقتی که به سلطنت رسید
وشهرت نام و شمشیرش افاق را فراگرفت یرغمل‌هائی از ماورای رودخانه
(رودخانه زرد) آورده و ایشان زمستان در همین علاقه میبودند وبه همین علت اینجارا
«چیناپاتی» گویند (۱) در اینجا هم معبد بزرگی مقر یرغمل‌های چینی بود
که سه صد راهب داشت. معنی کلمهٔ «چیناپاتی» «سردار چین» است و اشاره به شهزاده
ونجبای چینی میکند که در میان یرغمل‌ها وجود داشت.
پایتخت‌ها: امپراطوری که کنیشکا تشکیل نمود از نقطه نظر وسعت خاك
وسیع‌ترین امپراطوری است که در تاریخ آریانا یا افغانستان قدیم سابقه ندارد
درین قلمرو وسیع که از کنگاو تارم تا منتها الیه غربی پارتیا انبساط داشت.
کنیشکا حد وسطی را برای رهایش شخصی ومقر سلطنتی انتخاب نموده بود که
عبارت از «گندهارا» میباشد و این علاقه ایست که رود کابل از آن عبور نموده
وبه رودخانهٔ سند می‌ریزد. کنیشکا پادشاه «گندهارا» را خیلی دوست داشت
زیرا علاوه بر اینکه قلب امپراطوری پهناور وی را اشغال کرده بود از نقطهٔ
نظر آب وهوا ومناظر زیبای طبیعی و استعداد خاك هم قطعهٔ ممتاز بود. چون
کنیشکا به مقتضای آب وهوا فصول زمستان را در حصص گرم سیر و تابستان را در
نقاط سردتر میگذرانید گندهارا خیلی به اسلوب زندگانی سلطنتی او موافقت

(۱) صفحهٔ ۱۷٤ یادداشت‌ها راجع به ممالك غربی ترجمهٔ بیل.


(٢٣٤)

داشت وازهمین جهت دردو منتهای الیه غربی وشرقی « گندهارا » و « کا پیسا » ( حوزهٔ
کهستان و کوهدامن ) و «پوراشاپورا» (پشاور) دو پایتخت داشت که یکی مرکز
تابستانی و دیگری مقر زمستانی او بودحتی به بعض روایات بعض ایام اواثر بهاروروزهای
اخیر خزان رادرمیان این دو نقطه در حصه میگذرانید که کلمهٔ « ننگر هار »
ازان بخوبی نمایندگی میکند .
به این ترتیب به استثنای اوقاتی که نقشه های کشور کشائی سفر سلطنتی را ایجاب
میکرد بقیه اوقات اوعموماً دریکی از نقاط گندها را میگذشت واز همین جهت
در روایات قدیم عموماً بصفت «شاه گندها را» خوانده شده است .
شهر شاهی کاپیسی : در شمال وادی کابل جلگهٔ سرسبزوحاصل خیزی است
که حصار کهستانی قشنگی آنرا احاطه کرده وچهار رودخانه خروشان وسیلابی
غور بند ، شتل ، پنجشیر ، سالنگ از دامنه های جنوبی هندو کش فرودآمده
واز زاویهٔ شمال غربی وارد این جلگه زیبای ما نند میگردد . بعد از کمی
فاصله اول شتل وغوربند و بازسالنگ و پنجشیر بهم یکجا میشوند وقدری پایان
ترهمه آبهای مذکور بهم مخلوط گردیده وبنام رودخانه پنجشیر بطرف شرق
جریان می یابد . قسمت همجواری که بطرف جنوب وجنوب غرب مجرای این
رود خانه بزرگ افتاده امروز بنام « کوهدامن» وحصهٔ کو هستانی که در
امتداد شمالی ان واقع است بنام « کوهستان » یاد میشود و در دوره های پیش
از اسلام مجموع آنرا معمولا « کا پیسا » میگفتند .
کاپیسا همان طور که امروز حاصل خیز وشاداب ويك قطعه باغ وتا کستان
قشنگ است در زمانه های باستان هم ازین نقطه نظر شهرت زیادداشته و تاجائی که
از بعض منابع معلوم میشود حتی در قرن ٦ ق م معاصر تهاجم سير وس هخامنشی
در آریانا شهر مستحکمی در اینجا وجود داشت و معاصر همین زمان پانی نی انگور
وشراب آنجارا تعریف میکند .


(٢٣٥)
چون کا پیسا از نقطه نظر جغرافیائی میدانی است در مقابل دروازه های هندوکش مرکزی ومجرای رودخانه پنجشیر انرا بصورت مستقیم به وادی اندوس (سند) وصل میکند و راههای پکتیا وارا کوزی یعنی حوض جنوبی و جنوب غربی آریانا هم بدان منتهی میشود از نقطه نظر مرا ودات وسوق الجیشی مستعد هرگونه آبادی بوده و مرکزیت آن سبب شده است که شهرهای در آنجا آباد گردد از ان قبیل است شهرهای ایکا با * ونیقه * اسکندریه قفقاز حصار سکندری وغیره که خرابه های آنها هنوز باقی و از سالهای اول قرن ١٩ توجه محققین را بخود جلب نموده است.
مقصود ما عجالتا در این جا شرح چگونگی شهرهای کا پیسا نیست بلکه میخواهیم به نقطه متوجه شویم که در عصر کوشانی مخصوصاً در دوره سلطنت امپراطور کنيشکا پایتخت تا بستانی بود.
تعین شهر اسکندریه قفقاز سبب شد که عده از مدققین از سالهای اول قرن ۱۹ به بعد به جلگه کا پیسا متوجه شوند در میان ایشان اسم چهار نفر قابل ذکر است که دری آن انگلیس و دوی آن فرانسوی میباشند که يك نفر انگلیس و يك نفر فرانسوى مستر چارل مسن (١٨٥٣ - ١٨٠٠) وموسیو کلودا گست کورت (١٨٦١ - ١٧٩٣) بصورت عملی در کا پیسا تحقیقات نموده و دو نفر دیگر موسیوژا که (E. jacquet) ومسترو لسن (H.H.wilson) به دستیاری مقابر ومقایسه آن با نوشته های دو نفر اول الذکر در تعین شهر مذکور نظریات صائب پیش کردند و با موسیو فوشه وموسیو هاکن که ترجمه یادداشت های زایر چین هیوان-تسنگ در عصر آنها بعمل آمده و بجهت بهترین راهنمایی کار میداد موضوع بصورت قطعی حل شد و بدون اینکه داخل نظریات و جرو بحث آنها شویم نتیجه را متذکر میشویم که محل شهر اسکندریه قفقاز در پروان میباشد و خرابه های که در بگرام مضبط است عبارت از شهر نفیسه متذکره * آرین * وشهر کا پیسی متذکره زایر چین هیوان-تسنگ میباشد.


(٢٣٦)

در بگرام روی هم رفته ما دو نقطه شخصی داریم که یکی عبارت از «برج عبدالله» و دیگر
بقایای شهر وسیعتری است که تقریبا (٦٠٠) متر دور تر بطرف جنوب واقع میباشد.
در اثر حفریات و تحقیقات عملی که موسیو کریشمن در محوطه برج عبدالله نموده به
ثبوت رسیده است که اینجا در عصر اسکندر از طرف یونانی ها قلعه مستحکمی به اصول محلی
که چهار گرد خود حصار و باره و بروج و خندق داشت آباد شده بود و این محل همان شهر
«نیکا یا» یا «نیه» است که «مستر ولسن» و «مکدونالد» کر نل «فورشه»، «هاکن»، «کریشمن»
موقعیت آنرا در بگرام قرار میدهند و فوشه انرا «شهر قدیم شاهی» هم خوانده است.
موسیو فوشه به ملاحظه میرساند که به «تاریخ بعد تری قصر و قلعه مستحکم
تقریبا ٥٠٠ متر بطرف جنوب در محوطه مستطیل شکل دیگری انتقال یافت که
جهات موقعیت آن با محوطه شهر قدیم شاهی برج عبدالله تفاوتی ندارد تنها از نقطه
نظر تناسب از آن بزرگتر است زیرا طول محوطه جدید ٤٥٠ متر و عرض آن
١٥٠ متر میباشد این مستطیل جدید را به اولی در يك حصه « کفار عمودی تپه و در
يك حصه جنوب شرقی دیوار ضخیمی متصل میساخت که از خشت های
بزرگ خام آباد شده بود . این حصار سومی بازار و قصور وعمارات عمده
شهر را محاط میساخت . مجموع این آبادی های داخل محوطه جدید
دو نیم کیلو متر احاطه دارد . در ماحول اطراف خارجی آن قصبات شهر انبساط
داشت توده مردم درین حصص زندگانی میکردند . قبر ستان شان که هنوز
پراز خم های بزرگ گلی میباشد هم در همین حصه وقوع داشت. دور تر در امتداد پای
تپه که بر مجرای رود خانه حاکمیت دارد معابد واستوپه ها وقوع داشت
وبر جسته گی هائی با اشکال معینه مستطیل نما ومدور موقعیت انهار او انمود میکند . (۱)
این محوطه مستطیل شکل جدید را که تعریف ان از زبان موسیو فوشه گذشت
موسیو هاکن «شهر جدید شاهی » میخواند و هر دو محقق فرانسوی آنرا شهری
(١) صفحۀ ٦ کتاب تحیعات عتیقه شناسی در بگرام تالیف ژ . ها کن


(٢٣٧)

میدانند که زائر چین هیوان - تسنگ در سال ٦٣٢مسیحی بنام شهر «کاپیسی»
مرکز کاپیسا یاد کرده است.
نظر به اهمیت شهر کاپیسی حفریات از ١٩٣٦ تا ١٩٤١ مرتب در قسمت های
مختلف ان از طرف اعضای حفریات فرانسوی بعمل آمد آثارگران بهائی کشف شد
مسکوکات مسی شاهان کوشانی ویما کدفیزس، کنیشکا، هوویشکا، واسود وا
به استقرار و تمرکز قدرت کوشانی های بزرگ در اینجا از قرن اول تا قرن سوم مسیحی
شهادت میدهد.
موسیو کریشمن در اثر حفریاتی که در اواخر ١٩٤١ و جریان سال ١٩٤٢
در بگرام عملی نمود و در نتیجه مسکوکات زیادی کشف کرد؛ در راپورت مختصری
که به موزۀ کابل داده چنین نظریه میدهد که شهر کاپیسی در دورۀ تعالی
سلطنت یونان و باختری در نیمۀ اول قرن دوم ق٠م بناشده است. به این ترتیب شهر
مقدم بر ظهور کوشانی ها تاسیس شده و با تاسیس دولت کوشانی وسیر مراتب
عظمت آن به تدریج به آبادی های آن افزوده گردیده و در عصر کنیشکای
کبیر حتماً پایتخت تابستانی امپراطوری کوشانی آریانا بود. ظروف قیمت دارملون
و منقوش و مصور شیشه ئی که محصول کارخانه های شیشه سازی شهرهای سواحل
آسیائی مدی ترانه است ٠صندوقچه های عاج مخصوص نهادن جواهرات ساخت
٠ماتورا٠ و بقایای ظروف ساخت چین که همه مخصوص زینت دادن سالون های
عمارات شاهی بوده دلیل بر مرکزیت شهر کاپیسی بگرام است و واضح میگردد که
قصور شاهی پایتخت تابستانی امپراطوری کوشانی ها بابهترین محصولات تجملی
دنیای انوقت زینت میشد.ظروف شیشه ئی مذکور با اشکال ممیزهٔ که دارد بصورت
یقین ثابت میکند که بین قرن اول و قرن چهارم مسیحی شهر کاپیسی مرکزیت
داشته و قراریکه موسیو هاکن به ملاحظه میرساند از سال های اخیر سلطنت اگوست
(٦٣ ق م و ١٤مسیحی) تا اخیر سلطنت کونستانتن (٣٣٧م) روابط تجارتی بین دولت


(۲۳۸)

کوشانی ودولت رومن برقرار بود ، ازطرف دیگر این هم معلوم است که میان
حصص شمال هند وروم روابط درعصر اگوست ( ٦٣قم و ١٤ مسیحی ) وترا جان
( ۱۱۷_۹۸م ) وهاردین ( ۱۳۸_۱۱۷م ) محکمتر شده بود وچون حصص شمالی
هند درین اوقات جزء امپراطوری کوشانی‌ها بود میتوان گفت که «کاپیسی»
و «پوراشاپورا» پایتخت های تابستانی وزمستانی کنیشکا خیلی آباد وبحیث
مراکز امپراطوری بادنیای خارج علایق زیاد داشتند پس جای حیرت نیست
که ازخرابه های بگرام ظروف شیشه ئی باصحنه‌های نبردو کشتی گیری «گلادیا
تور های»رومن کشف شودزیرا ظروف مذکور یابحیث تحایف وبدست نمایندگان
امپراطوران رومن به اینجا رسیده ویاتجار آنها را باخود آورده ویامخصوص
دراثر خواهش امپراطوران کوشانی خریداری شده است . همین قسم ظروف
ساخت چین که اصلا ازچوب بودمودورا دورلب ظرف حلقۀ ازفلز داشت وجدار
خارجی آنرا با «لاک» یا یکنوع گددرخت رنگ آمیزی ونقاشی میکردند از
یادگار های عصر سلطنت «هان‌ها» است که باطور هدیه ویا از راه تجارت به قصر
سلطنتی کاپیسی وارد شده بود. (۱) صندوقچه های عاجی مخصوص نهادن
جواهرات ساخت ماتورا(هند ) ازمحصولات داخل خود امپراطوری بود که برای
نهادن جواهرات تهیه شده بود. قطعات جدار این صندوقچه‌ها با لوایح متعدد
دیگر عاجی که هر کدام باسبك جداگانه منبت ونقاشی ورنگ آمیزی شده نفیس
ترین وبزرگترین مجموعهٔ آثار عاجی دنیاست که ازشهر کاپیسی بدست آمده ومنحصر
به موزۀ کابل میباشد ( ۲ ) خارج ا ز محوطۀ عمارات شاهی درشرق حصص

(۱) چون قسمت اساسی ظرف ازچوب بود متاسفانه بامرور زمان از بین رفته فقط حلقه ها ی
فلزی لب ظروف وبعضی پارچه های نقوش سرخ وسیاه آن برداشته شده در اطاق بگرام
درموزۀ کابل موجود است . ناگفته نماند که شبیه این ظروف ازشبه جزیرۀ کوریابهم کشف شده.
(۲) برای مزید معلومات به کتاب تحفہات عتیقه شناسی بگرام جلد ول وبه مجلۀ آرت
وادب هند جلد دوازدهم نمره يك مراجعه شود .


(۲۳۹)
داخلی محوطه شهر کاپیسی در بازار شهر هم از طرف موسیو کارل حفريات بعمل آمده و در نتیجه يك سلسله دکان ها با ظروف گلی که مخصوص نهادن حبوبات وغیره بود کشف شد. جداً و بعضی ازین ظروف یا تاپه های مختلف مزین شده بود . از دکان های این دسته بازار مسکوکات زیادی بدست آمد و همه مربوط به پادشاهان مختلف کوشانی است. از روی بازار و تعداد دکان ها وا ضح میشود که در داخل بروج وحصار شهر شاهی کاپیسی جمعیت کافی رهاش داشت موسیو گریشمن در طی مرحله ششم و هفتم حفريات بگرام که در اواخر ١٩٤١ و
جریان سال ١٩٤٢ عملی نمود روی همرفته ٥٣٩ قلم اشیا وظروف و مسکوكات كشف نمود که قسمت عمده آن مسکوکات و ظروف گلی است در میان مسکوکات مذکور که تعداد آنها به چندین صد میرسد مسکوکاتی هم است که تا حال نوعیت آنها معلوم نبود .طوریکه مشارالیه میگوید باتمره این تحقیقات نظریات مارا راجع به پهلوهای زندگانی اجتماعی کوشانی ها و آداب و رسوم مذهبی این عصر روشن تر خواهد کردید.
حفريات گریشمن عجالتاً در يك مسئله معلومات ما را راجع به شهر کا پیسی وسعت میدهد و آن نظریاتی است که بعد از تحقیقات عملی راجع به ساختمان حصار و بروج شهر بدست آمده است. طول دیوار حصار ۲۷۶ متر و عرض آن در بعضی قسمتها ۱۱ متر میباشد این دیوار ضخیم در حالیکه مستقیم است بعد از هر فاصله
تقريباً دو متر پیش بر آمده گی هایی به عرض وطول چندین متر داشت به این ترتیب محافظین شهر از تیر کش هائی که در طول دیوار تعبیه شده بود تمام زوایای پای دیوار را دیده میتوانستند و دشمن در پای دیوار به هیچ نوعی خویش را از اصابت تیر محافظین شهر مخفی نمیتوانست در چهار کنج شهر نظر به تقاطع اضلاع حصار و پیش بر آمده گی های هر دو ضلع آن حصار شهر شکلی بخود گرفته بود که از روی خرابه ها و تراکم خاک بوجود برج ها در انجاها حکم میشد ولی


(٢٤٠)

معلوم شد که شهر مذکور در چهار کنج خود بروج نداشت . بلندی حصار شهر کاپیسی را باقسمت هائیکه در مرور زمانه خورده وسائیده شده، در حدود ٧ - ٨ متر تخمین میکنند . این دیوا رها قسمتی از سنگ است و بقیه از خشت های خام آباد شده بود .
قراریکه از روی شکل اراضی خارج ضلع جنوبی شهر معلوم میشود احتمال دارد که شهر حصار دومی هم داشته و تحقیق عملی آینده این مطلب را تصریح خواهد کرد .
تا حال بصورت مجموعی تقریباً ١/٥ سطح محوطه داخلی حصار شهر کاپیسی حفريات شده ویقین است که با ادامه کار افق نظر ما در اطراف پایتخت تابستانی کوشانی های بزرگ انبساط خواهد یافت .
معابد بودائی وموسسات مذهبی نظر به انز وا پسندی راهبین همه خارج حصار شهر وقوع داشت و منجمله معروفترین آنها در دامنه های کوه پهلوان که نزديك ترین گوشه آن دو کیلو متر از حصار شهر فاصله دارد آیا دنده بود معلوم نیست که این معابد در عصر کوشانی و مخصوصاً در زمان سلطنت کنیشکا بچه نام هائی شهرت داشت .
پوراشاپورا (پشاور) پایتخت زمستانی کنیشکا در منتها الیه شرقی درۀ کندهارا شهری بود که هیوان - تسنگ بنام (پورو شاپورا) یاد کرده و عبارت از شهر پشاور حالیه میباشد . اگر چه اینجا را عده از شاهان دیگر کوشانی هم بحیث پایتخت استعمال کرده اندولی شکوه عمرانی آن مربوط به عصر کنیشکاست . «پورو شاپورا» مانند «کاپیسی» قسمت های جدا گانه مخصوص رهایش سلطنتی و آبدات مذهبی داشته ولی تحقیقات تا حال در ا پنجا فقط در خرابه های معابد و استو په های آن بعمل آمده است .


(٢٤١)

از جمله عمرانات شاهی شخص کنیشکا که اهمیت پایتخت زمستانی او را
تثبیت میکند تعمیر معبد مجلل وعالیشانی بود که استوپه آن بیش از ١٥٠فت
بلندی داشت و فوشه آنرا مجلل ترین معبد جهان خوانده است. در اثر حفريات
داکتر اسپونر Dr . D . B . Spooner در تاریخ ١٩٠٩ از اینجا جعبه فلزی کشف
شد که امروز در موزه پشاور موجود است و تصویر شاهنشاه بزرگ کوشانی
کنیشکا در آن بصورت ایستاده برجسته نمایش یافته است .

میان دو پایتخت تابستانی و زمستانی کنیشکا که عبارت از شهر کاپیسی
(بگرام) و پور شاپور را (پشاور) باشد معبری وجود داشت که آنرا «راه شاهی»
میگفتند وقسمتی از شاخه جنوبی راه معروف ابریشم را تشکیل میداد.

کنیشکا و ديانت بودائی : در جلد اول در حصه دوم فصل پنجم تحت عناوین :
«دیانت بودائی و آریانا» «دیانت بوائی» «محفل مذهبی و اعزام مبلغین»
(از صفحه ٤٤٠ تا ٤٤٥) اصل فلسفه ائين بودائی و چگونگی انرا در هندو سورت
و تاریخ انتشار انرا در عصر امپراطور موریا «آشوکا» در گندهارا و حوزه
کابل و کاپیسا شرح دادیم . در فصل ششم جلد دوم که مربوط به دوره «یونان
و باختری» میباشد تحت عنوان «انبساط افکار و فلسفه بودائی» (صفحه ٩٠)
انتشار آئین بودائی را بصورت غیر رسمی در نیمه دوم قرن سوم و اوائل قرن دوم
ق م به ماورای جبال هندوکش در صفحات باختر نگاشته و گفتیم که پادشاهان مستقل
یونان و باختری مذاهب وعقاید را احترام کرده و مانع نشر هیچگونه آئینی نمیشدند
چنانچه متصل مبحث مذکور تحت عنوان «بقایای دیانت قدیم و ارباب
انواع باختری» (صفحه ٩٢) وجود احترام و پرستش ارباب انواع آریائی
ویونانی مثل اناهیتا وميترا ، شيوا ، هرکول وزوس وغیره همه را شرح دادیم
در زمان حکومت شاهان اسکائی و پهلوا این وضیعت دوام داشت و بودیزم در سیر
انبساط خود پیش میرفت تا اینکه کوشانی ها ظهور کردند .


(٢٤٢)

کوشانی ها چون از خود دین و آئین مشخص نداشتند (۱) بعد ازینکه در آریانا استقرار یافتند تحت نفوذ مدنی و معنوی مملکت ما آمده آهسته آهسته تمام ارباب انواعی را که در افغانستان معروف بود شناخته و احترام کردند و اشکال آنها را در مسکوکات خود بضرب رسانیدند منجمله به «بودا» و آئین او هم کم کم معرفت حاصل کردند و دسته دسته به آئین مذکور گرائیدند چنانچه لوحه هائی از نقاط مختلف کاپیسا مانند «پایتاوه» و شترک بگرام پیدا شده که داخل شدن کوشانی ها را به دین بودائی ثابت میسازد
اگر چه در بودائی بودن شاهان کوشانی منجمله کنیشکا هنوز شبهه است و عجالتاً ثابت کرده نمیتوانیم که این پادشاه بزرگ بودائی بود (۲) لیکن از تمام قرائن معلوم میشود که دین بودائی با پادشاهان کوشانی ترقی کرده و بر انبساط خود افزوده است چنانچه عروج این دین از نقطه نظر تبلیغ ـ ساختمان معابد با شکوه، تراش هیکل های بزرگ بخوبی ثابت است. يك طرف بالشکرهای کوشانی ها مخصوصاً حملات فاتحانه کنیشکا دین بودائی تا کنار رود تارم در ترکستان چین شیوع یافت و از طرف دیگر در اثر پول و ثروت سلطنتی با حشمت ترین و مجلل ترین معابدی که روز گار نظیر آنرا ندیده بود بمیان آمد چنانچه تعمیر اولین معبد و بنای تراش هیکل (٣٥) متری بوداسا کیامونی را در بامیان به (شاه قدیمی)
(۱) بعضی ها پرستش (شووا) یکنوع رب النوع افتاب را به ایشان نسبت میدهند و گویند که انرا از اسیای مرکزی با خود اورده بودند و در افغانستان انتشار دادند چنانچه هیوان تسنگ حین عبور خود از افغانستان از او و پیروان آن ذکر میکند.
(۲) در کتاب (افسانه های اشوکا) صفحه J. przyluskiv مؤلف کتاب میگوید که کنیشکا را عالمی موسوم به (سودار سانا) Sudarsana بدین بودائی داخل نمود.


(٢٤٣)

که احتمال دارد کنيشکا باشد نسبت ميدهند ( ١ ) اگر در مسکوکات به بینیم فقط دريك سكة طلائی کنیشکا صورت بودا نمایش یافته و در دیگر ها عموماً از باب انواع محلی باختری و یونانی معلوم میشود و این طوریکه پیشتر اشاره شد ثابت میکند که با وجود ترقی بودائی پرستش سائر ارباب انواع از بین نرفته بود چنانچه در اثر ، همین عناصر مختلف آریانی ، هندی ، یونانی وضعیت طوری شد که قرار نظريه «وسنت سميت» انگیسی در عصر کوشان طريقه تازه ئی در آئین بودائی بميان آمد که آن را «مهابانا » یا ( راه بزرگ نجات ) گویند . ناگفته نماند که در آئین قدیم «بودائی » بودا معلم و استادی تصور میشود که با تجارب حاصله خود کتله بشری را بطرف راهی رهبری میکرد و غیر از او وجود پیغمبر وخدا در معتقدات ایشان راه نداشت . چون در « اریا نا » بعلاوة بودايك عده ارباب انواع مختلف دیگر هم معروف وطرف ستایش بود آهسته آهسته در اذهان مردم خصوص کوشانی ها که از کنه اساس ادیان مروجه خبر نداشتند «بودا» هم شکل یکنوع رب النوع بخود گرفت و در آثار حجاری او را بکثرت در میان سائر ارباب انواع نمایش داده و او را هم در قطار آنها در آوردند. پیشتر گفتیم که در باب بودائی بودن کنیشکا شبهه است زیرا در مسکوکات او فقط در یکجا «بودا» و باقی در تمام موارد سائر ارباب انواع نمایش یافته است. با وجود این اگر مسئله از نقطه نظر افسانه ها نگاه شود چنین مینماید که کنيشکا داخل دین بودا شده باشد بدیهی است که افسانه هائیکه بودیزم

(۱) ناگفته نماند که در باب نسبت دادن تراش هیکل های بامیان به کنیشکا سند موثق تاریخی در دست نداریم . زیرا قدیمترین منبعی که درین مورد معلومات میدهد ياد داشت زائر چینی ( هیوان تسنگ ) است که قرار استماع نه تراش بت ها بلکه «آستو په» را که فعلاً خرابه های آن در پای بت کوچک در میان کشت زارها موجود است به ( يك شاه قديمه ) که متحمل کنیشکا باشد نسبت داده است و چون كنيشكا امپراطور مقتدر کوشانی آریانا در تجلیل معابد وبسط ديانت بودائى فوق العاده صرف مساعی نموده احتمال زیاد میرود که استو په بامیان و تراش بت كوچك ٣٥ متری در عصر او شروع شده باشد.


(٢٤٤)

راجع به کانیشکا ساخته تمام عین همان افسانه هائی است که در مورد « اشو کا »
امپراطور بزرگ موریا نقل میشد . همان طوریکه میگفتند « اشو کا » بعد از جنگ ها
وقتل وخون زیاد داخل دیانت بودائی شد عین ان را در مورد کنیثکاهم نقل
میکنند و میگویند که امپراطور قبل ازینکه داخل دین بودا شود بی دین ـ ظالم
خون خوار ـ وجنگ دوست بود و بعد از هنگامه ها وقتل وقتال و آدم کشی از
اعمال خودسرانه خویش پشیمان شده داخل بودیزم گردید . موضوع افسانه ها
هرچه باشد درمقابل شهادت صریح مسکوکات ازجنبه صحت تاریخی عاری است ولی
این هم بایدناگفته نماند که قضاوت دین کانیشکا از روی مسکوکات هم غلط است
زیرا تقریبا تمام آنها تقلیدی است. درست است که نسبت به نام بوداسائر ارباب انواع محلی
ویونانی بیشتر در مسکوکات کانیشکا بضرب رسیده و در قشنگ ترین و قدیمیترین
سکه های او آفتاب ومهتاب به نام های یونانی « هلیوس Hilios » سلین « Selene
نمایش یافته اما این باعث شده نمیتواند که در معتقدات
کنیشکا بودیزم اثری نکرده باشد . چون مسکوکاتی که در ان تصویر
«ساکیامونی» و نام او به رسم الخط یونانی به ضرب رسیده به سال های اخیر سلطنت
کانیشکا نسبت میشود احتمال دارد که بعداز چند سال حکمرمائی داخل دیانت بودائی
شده باشد. چیزدیگری که برای بودائی بودن کانیشکا در سالهای اخیر عمر اودلیل
می ارند تعمیر استوپه بزرگی است که در حوالی پشاور ساخته بود و حین حفریات
ازان با بعضی اشیای یادگار بودا سکه کنیشکا راهم یافته اند .
موسیو سیلون«لوی» مستشرق فرانسوی در نوشته هائی که راجع به«هندوسیت»
نوشته و در١٨٩٦ در«ژورنال اسیائی» پاریس شایع شده افسانه های را کشف و ترجمه
نموده که روابط کنیشکار اباعالمای بودائی معاصرش نشان میدهد . در میان قصه
هائی که در مجله فوق شایع شده دومی آن بخوبی کنیشکا را روی صحنه میگذارد.
در اولی که بواسطه ذکر نام کنیشکا دلچسپ است چنین ذکر رفته:«پادشاهی


(٢٤٥)

که چن - تان - کی - نی - تچا Teh-tan-ki-ni-tcha نام داشت میخواست
رفته شهر « کی-نی-تچا Ki-ni-tcha» را معاینه کند .
دومی چنین می نویسد: «در قبیله « کین ـ Kin ـ chai» پادشاهی بود موسوم
به چن- تان- کیانی - تچاTeh - en - Tan - kia - ni - tcha مشارالیه برای گرفتن
هند شرقی عازم شد و چون انجا را اشغال و اهالی را مطیع خود ساخت اقبالش به منتهی عروج
رسید طوری که از نیر و جلال او همه میترسیدند و چون به مملکت خود مراجعت میکرد
به مملکت همجوار استوپه را مشاهده کرد که قرار گمان استوپه بودائی بود» به این
ترتیب اگر کنیشکا، در مسکوکات خود ار باب انواع اربابی و هندی و یونانی را
استعمال کرده یا علتش محض تقلید یا سیاست است که نسبت به همه مذاهب معموله
امپراطوری نظر موافقت وی را تائید میکند . از احتمال بیرون نیست که در سال
های اول سلطنت بودائی نبوده باشد ولی در سال های اخیر پیرو این دیانت بوده
پروفیسر «پرزی لوسکی» حتی عالمی را نام می برد موسوم به «سود ارسانا» که
شخص امپراطور را به آئین بودائی داخل ساخت. علاوه برین بزرگترین محفل
مذهبی نظیر محفلی که در عصر« آشو کا» دایر شده بود در زمان سلطنت وی
تحت حمایت او در پشاور یا کشمیر صورت گرفت وطوریکه بعدتر شرح خواهیم داد
این محفل انقلابی بس عمیق در طریقه های بودائی ایجاد کرد.
کنیشکای کبیر در یکی از داستان های قدیم کاپیسا: داستان ها همه وقت مخصوصاً
در زمانهای باستان و باز خصوصی تر در میان پیروان آئین بودائی رول مهم
بازی کرده و قسمت مهم تاریخ و ادبیات آنرا فرا گرفته است . این داستان ها
باوجودیکه بیشتر ظاهر افسانه نما دارند خالی از پاره حقایق تاریخی هم
نمیباشند.در داستان های بودائی دو امپراطور که هر دو حقیقةً مردان بزرگ
بودند یعنی «آشو کا» امپراطور موریا و «کنیشکا» امپراطور کوشان رول مهم
بازی کرده و تا جائی که معلوم شده قصص و داستان های زیاد شخصیت و کار


(٢٤٦)

نامه های بزرگ انها را فرا گرفته و در خاطره ها ایشان را بزرگتر ساخته است
یکی ازین داستانها را هیوآن تسنگ زایر چین حین اقامت خود در کاپیسی
(بگرام) در سال ٦٣٢ مسیحی شنیده و روح داستان مذکور توجه امپراطور
كبير كوشان کنیشکا را در امور عمرانی و توسعه معابد نشان میدهد و از خلال
آن معلوم میشود که امپراطور مذکور بهر قیمتی که تمام میشد حتی در سخت ترین
حصص کوهستانی با وجود نامساعدتی هوا و طوفانهای برف و باران بازهم معابد
بزرگ تعمیر میکرد. این داستان توجه مخصوص پادشاهان کوشانی مخصوصاً
کنیشکا را در کثرت و تجلیل معابد به بهترین لهجی شرح میدهد. چشم دید زایر چینی
موصوف ٥٠٠ سال بعد ثابت میسازد که با وجود جنگها و خراب کاری هائی
که بعد از عصر زمامداری کنیشکا بعمل آمد باز هم در هر نقطه مملکت چقدر معابد
و موسسات مذهبی وجود داشت. چنانچه تنها در همین خود کاپیسا که صحنه
داستان ذیل میباشد پنج قرن بعد از سلطنت کنیشکا از صد معبد وشش هزار
راهبین صحبت مینماید. اصل داستان را زاير مذکور طوریکه از اهالی شهر کاپیسی
شنیده در پاورقی ذیل شرح میدهیم : (١)

(۱) بالای کوه بلندی که به فاصله ۳۰۰ لی واحد مسافه چینی است و طول آن معادل ٥٠٠ متر میباشد
بطرف شمال غرب بگرام افتاده کوهی که به فاصله فوق الذکر موقعیتش بشمال غرب بگرام
معین شده عبارت از قلعه سالنگ است دریاچه بزرگی است که در آن (ناگا) پادشاه ماران آبی
بود و باش و حکومت داشت سالنگی ها و اهالی محلی مجاور این دره فعلاً هم دریاچه بزرگی
را فراز سالنگ قرار میدهند و بعضی از عناصر طبیعی مانند باد و باران و برف و یخ در تصرف او بود.
درین وقت در بگرام یا حوالی مجاور آن یکنفر ارهات (Arhate) یا عالم بزرگی که اصلاً
گیندهارائی بود اقامت داشت مشارالیه در علوم مذهبی سر آمد تمام روحانیون این منطقه
شمرده میشد و بواسطۀ علو مقام علمی و مذهبی او بود که شاه ماران آبی مرید او شده بود و تحالف
بیشمار وقت بوقت به او تقدیم میکرد. چاشتانه موقعی که نصف روز نزدیک میشد عالم مذکور با قوای
تصرفات روحی بالای بوریائی نشسته بهوا بلند میشد و به قصر (ناگا) کنار دریاچه فراز سالنگ
میرفت و نان چاشت را در آنجا میخورد
(بقیه پاورقی در صفحه ٢٤٧)