(٤٧١)

مذکور در آریانا وهند به زبان سانسکرت «مهشوارا» خوانده میشد که موسیو
فوشه آنرا «پادار کلان کوه» خوانده و ربة النوع را «مهشوی» میگفتند که
آنرا «مادر بزرگ» یا «مادر طبیعت» یا «الاهه مادر» ترجمه کرده اند
وهیکل های اواز گل پخته چه از وادی اندوس و چه از وادی اکسوس کشف شده است.
علاوه بر شهادت باستان شناسی و حفریات «ریگوبد» و مخصوصاً اوستا
از ربة النوع آب و حاصل خیزی وفراوانی که حتی ربة النوع رود خانه اکسوس
(آمو دریا) هم تعبیر شده بنام «اردوی سورا اناهیتا» مفصل صحبت کرده
واز شکل و قیافه و لباس وزیورات او حرف زده است چنانچه تا عصر وزمان کوشانی ها
معبد (اناهیتا) کنار مجرای آمو دریا در باختر وجود داشت.
اینجا مقصد اساسی ما بیشتر «مهشوارا» رب النوع ژقی کوها است که موسیو
فوشه در اطراف آن چنین مینگارد:
«مهشوارا اصلاً شکل محلی یکی از جوره های قدیمی حاصل خیزی زمین است
که جفت مونث آن در قسمت های جلگه ئی آسیا و هند وجفت مذکر آن در قلل
بلند بام دنیا و کوهای افغانستان بیشتر عمومیت وشهرت داشت. در اوائل وهله او را
بصورت مرد شکاری جلوه میدادند که از جنگلهای کوها برآمده کمان خطرناکی
بردوش داشت. او را گاهی شوهر دختر زیبای همالیا و گاهی زعیم رهبانان کوهی
میخواندند و مست و سرشار در حال رقص تصویر میکردند.»
مدققینی که در قبل التاریخ وادی سند و آثار مدنیت موهنجو دیرو اختصاص دارند
مانند سرجان مارشل به این فکر اند که این «جفت نر» مونه قدیم و اولیه آئین
شیوائی است و به این مفکوره او را «پریوشیوا» یعنی (شیوای اولیه هم خوانده اند.
موسیو فوشه طوریکه بالا ذکر کردیم به این نظریه است که «مهشوارا» پادار کلان
کوها رب النوع نیرومند و جلوۀ قوۀ رجلیت ومردی اصلاً رب النوع خیلی باستانی
محلی کوهای بلند افغانستان بوده که بحیث شکاری نیرومند وتوانا در قلل کوها


( ٥٧٢ )

گشت و گذار داشت و همیشه مقر ومسکن اورا در قله‌های بلند کوها تصور میکردند
و جفت ماده او (مهشوی) بیشتر در وادی‌های هموار و در خاک‌های هند اختصاص
داشت ازین جهت معابد (مهشوارا) در قله‌های کوه و بتکده‌های (مهشوی) در
وادی‌ها و جلگه‌ها و دریای کوها آباد میشد .
فوشه در حالی که نظریه و ایتنی Whitney یک‌نفر از مولفین دیگر را مبنی به
فرود آمدن یکی از ارباب انواع برهمنی از کوهای شمال به هند تذکر میدهد
چنین اظهار عقیده میکند که از امکان بیرون نیست که آریاها حین ورود در کوهای
افغانستان این رب‌النوع را شناخته و اختیار کرده و با مهاجرت خود به هند معروف
ساخته باشند ، برای تائید این نظریه مثال هائی میآرد که در دوره‌های تاریخی
در قرن اول مسیحی کوشانی‌ها و در قرن پنج آن یفتلی‌ها پیش از اینکه به هند
برسند در سرزمین افغانستان و بیشتر در جنوب هندوکش پیرو آئین شیوائی
شدند ، بعبارت دیگری ویما کدفیزس کوشانی و می هیراکولای یفتلی در خاک‌های
افغانستان به این دیانت گرائیدند چنانچه اوائل کر در مسکوکات خود را پیرو
(مهشوارا) خوانده و راجع به موخرالذکر «راجا ترانگیتی» شهادت میدهد که
مردم گندها را او را شیوائی مذهب و مخالف بودائی میدانستند .
دانشمند فرانسوی درین موارد مطالعات خود را ادامه داده و میگوید : «اولین
تصاویر حقیقی این رب‌النوع با سغه و تاریخ معین نه در هند بلکه در خاک‌های
افغانستان جنوبی بمیان آمده و شیوا با علایم ممیزه آن که عبارت از سه شاخه
(Tricule) میباشد در حالیکه به نر گاو خود تکیه کرد است روی مسکوکات
«واسودوا» شاه کوشانی نقش شده و این تصویر تا دوره کوشانی‌های اخیر و بسط
نفوذ ساسانی روی مسکوکات «کوشانو ساسانی» باقی‌مانده است. در مسکوکات
کنیشکا وهو و بشکا رب‌النوعی بنام (وهانا) Vahana دیده میشود که برعکس
سه صورت و چهار بازو دارد و علایم دیگر مثل تبر و کمند (ریسمان برای گرفتن


(٥٧٣)

دشمن وحیوانات) ، (رعد) (Vajta) (چرخ) (Cakra) و گرز (Goda)
نشانه های نیرو و قدرت جنگی او است. ظرفی که معمولاً به دست راست میگیرد
علامهٔ نیکو کاری او میباشد .
علاوه برین « د ماریو » Damaru یعنی دهل کوچکی هم دارد که برای
گرم ساختن لشکریان شیاطین (گانا Gana) پری ها (یوجی نی Yogioi)
و جادو گرانش (داکینی Dakini) بکار میرفت . بالاخره به زیر یکی از
دست های تحتانی او بز کوهی دیده میشود که شاخهای پیج در پیچ او بهترین
تحفه شکار است و با آن سابقاً معابد را تزئین میکرده وحتی الحال هم این رسم
قدیم در مقابر و زیارت ها از بین نرفته است .
در زمانه های مؤخرتر این رب النوع کوهی را بنام اوشو Oesho یاد میکردند
ومعلوم نمیشود که این نام خود او یا نام بز کاه او بود.
در مسکوکات می هراکولای یفتلی تنها گاو نمایش یافته و (جیاتوو ریشا)
Jayatu vrs ( زنده باد نر گاو ) در آنها نوشته میباشد .
پس از این همه بیانات چنین معلوم میشود که « مهشوارا » که میتوان او را
( شیوای روف ) هم تعبیر کرد از زمانه های قبل التاریخ در کوهای افغانستان
به رنگ اولیه وقدیم خود معروف بود و این عین نظریه موسیو فوشه است .
مسبوقیم که مورخین یونانی حین ورود قشون اسکندر در آریانا از وجود
« دیونیزوس » رب النوع شراب ومستی ) و پیروان او در کوهای مملکت ما
صحبت ها کرده اند و چنین تصور می نمودند که پیش از ورود اسکندر
در شرق دیونیزوس در این جاها فتوحات کرده بود حال آنکه ایشان اصلاً
معابد همین « مهشوا را » یعنی بعبارت دیگر دیونیروس محلی هندوکش را
در کوهای افغانستان دیده و در دهکده ها و تاکستان های قشنگ کاپیسا
و نیسایا و لمپاکاو نگرا ها را در مجالس رقص و شراب نوشی او شامل


( ٥٧٤ )

شده اند و مراسمی شبیه به پهلوان او لمپ خود دیده اند پس آنچه اراتوسننس
در قرن سوم ق م راجع به دیوونیزس میگوید در حقیقت به وجود آئین شیوائی
قدیمه افغانستان شهادت میدهد ( ١ )
ملتفت باید بود که روی مسکوکات «ابو کراتیدس» و «انتیال کیداس»
هيكل يك نوع «روسی» را روی تخت نشسته نمایش داده اند . یکطرف قله
کوه و جانب دیگر نیمه بدن فیلی دیده میشود و قله کوهی در همین کاپیسا
بنام ( پیلو سارا ) یعنی « کوه فیل سر » معروف بود، هیوان ـ تسنگ زایر
چینی حین ورود در کاپیسا در قله کوه ( ارونا ) به رب النوعی بنام « سونا»
اشاره میکند و میگوید که معبد او را بطرف جنوب به علاقهٔ «تسو کوته »
انتقال داده اند . این اشارات هم بجای خود وا نمود میکند که پرستش
« مهشوارا » ( آئین شیوائی قدیمه با تحول مختلف آن ) مسلسل از اعصار
قبل التاريخ تا قرن ٧ مسیحی و از آنوقت هم به بعد تا موقع انتشار دین مقدس
اسلام بیشتر در مناطق جنوبی افغانستان معمول و مروج بود و بعد از یفتکه
یفتلی ها مخالفت جدی با دین بودائی نشان دادند و حتی بسیاری از سنگهرمه
های آنرا خراب هم کردند دیانت شیوائی عمومیت بیشر یافت . وجود کشف
( لنگ ) ( ٢ ) از مناطق لغمان و تنگاو نجر و این نظریات را از جنبهٔ دیگر
تائید میکند . شهادت مسکوکات در ین موارد امری است قطعی و ثابت
میسازد که کوشانی های اخیر و یفتلی ها و امرای کوشانو یفتلی بیشتر پیرو
دیانت شیوائی بودند و پیروان آن در طی قرونی که به آغاز آئین مقدس
اسلامی نزدیك شده میرود در دره های جنوب هندوكش بیشتر شده میرفت
و معابدی داشتند و بزرگ که از آن بعد تر حرف خواهیم زد.

(١) مطالب متذكره نسبت به ( مشهوارا ) از اثر جدید فوشه موسوم به راهان قدیم
بین بلخ و تا كزیلا گرفته شده است . (٢) تجسم اله تذكر


(٥٧٥)

آفتاب پرستی : در سر زمین افغانستان که مدنیت ویدی و عناصر پرستی
آریانها را دیده پرستش آفتاب سابقه بسیار طولانی دارد . در جلد اول این
سلسله تاریخ تحت عنوان « عقاید » ( صفحه ١٤١ و بعد ) ضمن شرح معتقدات
عصر و یدی در جمله قوا و مظاهر طبیعی که نزد آریاها شکل رب النوع بخود
گرفته بود متذکر شدیم که آفتاب به نامهای مختلف سوریا، ساوتیازا ، پوشان ،
میترا، رودرا یاد میشد . سپس در موقع شرح دخالت عناصر طبيعي ومعتقدات عصر
اوستائی صفحه ( ٣١٢ ) جلد اول تحت عنوان ( میتهرا ) یعنی مهر رب النوع
آفتاب شرح مفصلی نگاشتیم که حاجت به تکرار ندارد. ضرب اسم و تصوير
رب النوع آفتاب در مسکوکات کنشکا ) صفحه ٤٥٤ جلد دوم ) نشان میدهد
که در عصر کوشانیهای بزرگ پرستش آفتاب در افغانستان دوام داشت و کشف
هیکل مرمری رب النوع مذکور یا بقایای معبد آفتاب پرستی برهمنی در کوتل
خیرخانه باز اول شهادت منابع و مسکوکات را عملاً تائید نمود .
شبهه ئی نیست که دیانت بودائی در نیمه شرقی افغانستان چه در شمال و چه
در جنوب هندوکش از قرن دوم قم به بعد تا حوالی قرن نهم مسیحی چیزی
بیش از هزار سال دوام داشت ولی بقایای آئین اوستائی از بین نرفته کم کم
مرکز ثقل آن به جنوب غرب آریانا در حوزه سفلی هیرمند و سیستان منتقل
شد و فروعات آن در نقاط دور و نزديك دوام کرد پروفيسر هاکن در کتاب
تجسسات عتیقه شناسی کوتل خیرخانه که در ٩٣٦ در پاریس به طبع رسیده
و موضوع آنهم مطالعه معبد « سوریا » رب النوع آفتاب واقع در دامنه های
شرقی کوتل مذکور میباشد بعد از ذکر نظریه موسیو كومون F. Cumont که در
قرن چهار مسیحی پرستش آفتاب در عالم شرقی عمومیت داشت بنگارد: پرستش
آتش و آفتاب که بقایای آئین زورا ستری میباشد از مدت مدیدی در سیستان
شيوع يافته و قدم به قدم به آستانه هند رسید بلکه در داخل آن .


(٥٧٦)

سرزمین هم انتشار یافت چنانچه از روی شواهد متعدده معلوم
میشود که آئین آفتاب پرستی در عصر امپراطوران دودمان گوپتا در نقاط
مختلف هند وجود داشت وزائر چین هیوان - تسنک حین مسافرت خود معابد
معروف آفتاب پرستی را در قنوج وملتان دیده است. ازروی «بها وشيا پورا نه»
معلوم میشود که آفتاب پرستی در «ساکه دویپا» یعنی سیستان رواج زیاد داشت
وبعضی از موبدان آن بنام‌های «بهوجکه» و «ماکه» اسم برده شده اند (١)
پس بدینقراریكه درمورد معبد کوتل خیرخانه خواهیم دیدآفتاب پرستی باتحول
جدید ازسیستان درحصه جنوبی هندو کش قدم بقدم ازراه حوزه علیای هیر مند
وارغنداب که را های طبیعی وتاریخی میباشد ناحیه به ناحیه از زمین داورورخـد
به ارزگان، وجیرستان، مالستان، زابلستان وکابلستان پیش آمده و به هند انتشار
یافته است و ازقرن چهار مسیحی به بعد درین همه نقاط وجود داشت وقسمتی از
باشندگان نقاط فوق الذکر افغاستان پیرو «سوریا» بودند که ایشان را میتوان
برهمن‌های آفتاب پرست خواند .
فراموش نباید کرد که یك عده مسکوکاتی هم در بین است که بصورت
بسیار صریح ودقیق به شیوع آفتاب پرستی درافغانستان وحتی به نقاطی که معابدان
درانجا ها آباد بود روشنی می اندازد . این مسکوکات بیشتر ازروی سکه‌های
«لیکی ملکان» یا احفاد کوشانی های خورد خرد پداری تقلید شده و بیشتر
به امرای محلی یفتلی یا کوشانو یفتلی تعلق دارد که در نقاط مختلف افغانستان
جنوبی ومركزی وغربی امارت‌های محلی داشتند و «داکترها نریش جونکر »
درفطار مسکوکات یفتلی آنهارا مطالعه نموده واثری در ١٩٣٤ دربرلین درآن باره
نشر کرده است . چون یفتلی‌ها مخالف دین بودائی بردند به شیوائی و آفتاب پرستی
زودتر گرائیدندواین دوائین محلی افغانستان قدیم باایشان عمومیت بیشتر یافت.
(١) صفحه ٢١ تجسسات عتیقه شناسی در کوتل خیرخانه پاورقی (٣) این صفحه ملاحظه شود.


(٥٧٧)

درین مسکوکات رب النوع آفتاب بشکل هیکل نیم تنه ئی نقش است که شعله ها از عقب سر اوزبانه کشیده . مطالعات داکتر جونکر از ین جهت مفید ودقیق است که در روی بعض سکه های مذکور نام های اما کن مختلف را هم خوانده و بعقیده « مستر مارتن » این جاها عبارت از نقاطی میباشد که معابد آفتاب پرستی در آنها آباد بود این نقاط قرار ذیل است: (۱) داور (زمین داور) (۲) روشنان که آنرا با علامه سوالیه (رودبار) کفار هیرمند تعبیر کرده (۳) زابلستان (٤) فرزان که آنرا با علامه سوالیه (فیروز) متذکره اوریسی کفا ر هیر مند خوانده (٥) سكاوند که آنرا بین غزنی و کابل تعبیر نموده وعین این جا هنوز بصورت دهکده و به اسم سکاوند در لوگر موجود است . و بعدتر حینیکه از بتکده های آفتاب پرستی صحبت خواهیم نمود در باب بعضی از نقاط مذکور مجدداً حرف خواهیم زد و خواهیم دید که واقعاً دران نقاطی که تعین آن بصورت یقین صورت گرفته معابد آفتاب پرستی بر همنی وجود داشت .
پس به از روی تفصیلی که تا اینجا داده شد واضح معلوم میشود که پیروان شیوائی و آفتاب پرستی باطی مراتب قدیم خود همیشه در افغا نستان مخصوصاً در مناطق جنوب هندو کش وجود داشته و بعد از مخالفت یفتلی ها با دیانت بودائی مجامع شیوائی و آفتاب پرستی و معابد و بتکده ها و پیروان آنها زیاد شده رفت و اينك عجالتاً تا جائی که سراغ داریم راجع به بعضی از معابد و بتکده های مذکور شرح مختصری مینکازیم :
معبد کوه ارونا وشیوائی های کاپیسا: هیوان ـ تسنگ زایر چینی حین عبور و اقامت يك ماهه خود در کاپیسی از شیوائی های مقیم شهر واز معبد (سونا) یا (شونا) حرف میزند. باوجودیکه پادشاه کشاتریه که به استقبال او برامده بودائی بود معذالك در میان جمعیت شهر علاوه از پیروان بودائی دو طریقه راه بزرگ و كوچك نجات شیوائی هائی زیادی را هم دیده است . مشارالیه میگوید که در

تاریخ افغانستان (۱۰۰۰) ب ۱۰ سردار محمد ح سراج الدین ر ۱۰ عبد الغنی ن محمد نعیم ه امیر الله شعبه تاریخ لیته ۱۳۱۰ مطبع


(٥٧٨)

کاپیسا ده معبد شیوائی و تقریباً هزار نفر پیروان آن زندگانی دارند.
بعضی‌ها برهنه اند و برخی خویش را به خاکستر مالیده و زناری از استخوان در
دست دارند و آنرا بدور سر خود هم می‌پیچند. (۱)
راجع به معبد کوه ارونا که در زمانه‌های باستان معبد «مهشوارا» زنی کوها
در قله بلندان وجود داشت مینگارد: «به فاصله تقریباً ٣٠ (لی) در جنوب شهر
«سی پوتو فالاس» (٢) کوهی است موسوم به «اولونو» O-lu-no (ارونا) که تیغه‌ها
و قلل آن خیلی بلند و پرتگاه‌ها و دره‌های آن تاریک و عمیق است. ازین جا
«شونا» تغییر محل داده و به کوه بلند «شوناگیر» Sunagir به علاقه (تسو کوتچه)
یا (تسوکوته) یعنی به زابلستان رفت.

بتکدهٔ سکاوند یا معبد سوناغر: «سی یوکی» یا خاطرات کشور های غربی
هیوان تسنگ، جوامع الحکایات محمد عوفی و تذکرهٔ کوکات منبع موثق
و بزرگی است که در اطراف بتکدهٔ سکاوند یا معبد «سوناغر» و پرستش آفتاب معلومات
کافی بما میدهد. بالا خبر انتقال «سونا» یا «مهشوارا» را از زبان هیوان
تسنگ از قلهٔ کوه (ارونا) به منطقه جنوبی تر به کوه «سوناگیر» نقل نمودیم
گمان غالب چنین میرود که بتکدهٔ سکاوند لوگر معبد شیوائی «سوناغر» باشد
علاوه بر اینکه منطقهٔ سکاوند و لوگر بطرف جنوب کاپیسا افتاده یادداشت های
خود هیوان - تسنگ و مخصوصاً تذکرات محمد عوفی این نظریه را بخوبی
تائید میکند. (٣)

(۱) صفحه ه ه یادداشت های ممالك غربی تالیف بیل (٢) موقعیت این شهر هنوز معین نشده
(٣) ناگفته نماند که مستر مارتن در مقاله نمره ٢٨- که در سلسله سوم جلد دوم سال
١٩٣٦ مجله انجمن شاهی آسیائی بنگال نشر نموده بتکدهٔ آفتاب پرستی جبل الزور واقع
در زمین داور را عبارت از معبدی میداند که هیوان - تسنگ در علاقه (تسو - کوته) یعنی
زابلستان قرار داده است. چون اصلاً هیوان - تسنگ به زمین داور نرفته و زمین داور به
جنوب کاپیسا نمیباشد و معبد کوه زور هم اصلاً معبد آفتاب پرستی بوده اشتباه او صریح است.


( ٥١٩ )

سکاوند یا سجاوند یا شجاوند بیشک وند عبارت از لوگر امروزی یا علاقه‌ای در لوگر
بوده اگر چه اسم لوگر بصورت ( اوکرنا ) در نوشته‌های جغرافیه نگار یونانی
بطيلموس در قرن دوم مسیحی برده شده ولی در نوشته‌های مورخین و جغرافیه
نگاران عرب سجاوند وسجاوندیان ، بیشتر شهرت دارند . بشهادت آقای
خلیل الله خان خلیلی دهکده ئی بنام « سجاوند ، هنوز هم در لوگر موجود است
به تائید ماخذ ایشان ( ۱ ) گفته میتوانیم که سجاوند اصلاً شهری بود معمور
و آباد ، قلعه‌های مستحکم و پیرامون سبزو خرم .
حدود العالم مینگار د که : « استاخ و سکا وند دو شهر کمند خرد
بر دامن کوه نهاوه وجائی بابسیار کشت وبذر اندر غزنی ، ( ٢ )
چون موقعیت جغرافیائی سکاوند پیش ما روشن ومعین است از ین بیشتر در آن
نپیچیده و موضوع انتقال پرستش ( سونا ) را از کا پیسا به علاقه جنوبی تر
دریای کوه « سوناغر ، مطالعه میکنیم .
هیوان - تسنگ حین مراجعت از هند بعد از ینکه مناطق شرقی و جنوبی
افغانستان را دور میزند وارد علاقه وسیع ( تسوکو تجه ) یا ( تسوکونه ) میشود که
آنرا زابلستان تعبیر کرده اند .
( تسو - كونه ) متذکرۀ زایر چینی هفت هزار ( لی ) احاطه داشته و بين مقرو
جاغوری و مالستان ، وردک و گردیز که تقریباً غزنی وسط آن باشد منطقه وسیعی
را در بر میگرفت که لوگر و سکاوند هم جزء آن میآید . مشارالیه از کوها و دره‌ها
وسردی آب هوا و برف کوچیها و کثرت فواکه و گلها وتنوع اشجار وزراعت
و اختلاف زبان و صورت تحریر با علاقه‌های دیگر حرف میزند که اینجا کار

( ۱ ) مقاله آقای خلیل الله خان خلیلی تحت عنوان « سجاوند کجاست وسجاوندیان که
بودند ، در شماره چهارم سال اول مجله اریانا نشر شده است .
( ٢ ) حدود العالم صفحه ٦٤ طبع طهران . غزنی به معنی بزرگی اینجا را در بر میگرد
از توابع غزنی خوبتر مفهوم واقعی را ادا میتواند .


(٥٨٠)
زیاد به آن نداریم و تنها به عقیده و آئین مختلفی متوجه میشویم که در میان مردم دیده و درین مورد چنین میگوید : «... در اینجا چندین صد معبد بودائی با تقریباً هزار راهب وجود دارد و پیرو طریقه بزرگ نجات میباشند پادشاه موجوده به عقیده خود راسخ و پابند است . خویش را سراسر وقف امور مذهبی کرده مردیست دانا و به آموختن و بلند بردن پایه دانش خویش سخت علاقه مند است در اینجا تقریبا ده استوپه است که یادگار عمرانات اشو کاپادشاه میباشد و چندین ده بتکده برهمنی دیگر وجود دارد که در آن پیروان مذاهب مختلف یکجا زندگانی میکنند. برهمن ها متعدد هستند و بیشتر (شو نا) را می پرستند . آئین این (دوا) از کوه (ارونا) از کاپیسا به اینجا آمده و در حصص جنوبی این علاقه در کوه سونه گیر (سوناغر) معبد آن آباد شده است . کسانیکه از روی عقیده از او خواهشی میکنند به مطوب خود میرسند و اگر کسی او را بد بگوید به بدبختی دچار میشود بناء علیه مردم محلی و باشندگان نقاط دور دست همه به دیده احترام به او نگاه میکنند و وضیع و شریف پیرو اویند . شهزاد گان و نجبا و مردم محلی و کشورهای بیگانه هر سالی در موقع معین به زیارت اینجا می آیند . و طلا و نقره و جواهرات و حیوانات اهلی از قبیل گوسفند و اسپ وغیره تقدیم میکنند برهمن ها با اصول ریاضت خواهشات نفسانی را در بدن میکشند و روح را اوج میدهند و به این ترتیب فورمول هائی بدست می آرند که توسط آن بر آلام و درد ها تصرف می یابند و مریضان را صحت می بخشند . . » (۱)
قسمتی که مربوط به دیانت بودائی است البته بجای خودش مهم و قیمتدار است ولی معلومات او راجع به برهمن های شیوائی و اهمیت معبد «سوناغر» در داخل و خارج مملکت که ما آنرا بتکده سکاوند میدانیم خیلی مهم تر میباشد
(١) صفحه ٢٨٤ - ٢٨٥ جزوه هفتم کتاب یادگارهای ممالک غربی یعنی (سی یو- کی) ترجمه پیل ملاحظه شود .


(٥٨١)

بالاتر دیدیم که حدود العالم سکاوند را درپای کوه ( نهاوه ) قرار مید هد
بگمان غالب این کوه همان کوه « سوناگیر » است و چون زایر چین زبان علاقه
( تسو ـ کوته ) را از علاقه های مجاور مختلف گفته چنان گمان میکنیم که
کلمه ( سونا گیر ) او مرکب از دو اسم باشد یکی (سونا) اسم رب النوع ودیگر
کلمه ( غر ) که در پښتو و اورمری که مخصوصاً در علاقه لوگر حرف زده میشد
(کوه)معنی دارد ومعلوم میشود که کوه بنام معبد سونا یا بتکدۀ شیوائی که در پای آن
وجود داشت به (کوه سونا) شهرت پیدا کرده بود
یکی از علل تعبیر معبد «سوناغر» متذکره هیوان ـ تسنگ به بتکدۀ سکاوند
نوشته های جوامع الحکایات محمد عوفی است. که شش صد سال بعد از هیوان
ـ تسنگ ازبتکدۀ معروف سکاوند به الفاظ و کلماتی حرف میزند که گوئی
ترجمه ئی از یادداشت های زایر چین است . اصل واقعه که عبارت از فتح سکاوند
وخرابی بتکده آن میباشد در عصر عمر لیث و کملو رای کابلی واقع شده که
جزء فصل دو جو ده است چنانچه گوید : « در آنوقت معبد بزرگ هندوان
«سکاوند» بود ودر اقصای هندوستان بزیارت بتان آن موضع تبرك می کردند »
قرار شهادت مولف جوامع الحکایات این بتکده تا عصر عمر لیث صفاری کلمو
یا کملو سومین پادشاه بر همن شاهی یعنی تا سال های اخر قرن نهم مسیحی آباد
بود وبدست (فردعان ) شحنه زا بلستان که از طرف عمر ولیث با چهار هزار سوار
مامور فتح این علاقه شده بود ویران شد چنانچه درین باره گوید « . . . . فردعان
چون به زا بلستان رسید شکر کشید و سکاوند را بکشاد و بتان را بشکست و بت
پرستان را بر انداخت و بعضی از غنایم به لشکریان داد و باقی به عمر و لیث
فرستاد . . . .»
لوگر و رودخانه لوگر که در نظر هنود کابل هنوز دارای
اهمیت میباشد ودر موقع عید « ویساك » هنوز هندو های کابل غسل مذهبی


تصویر (٥٧) مقابل صفحه (٥٨٢)

پلان افتادهٔ معبد آفتاب پرستی (سوریا) در کوتل خیرخانه (١٢ کیلو متری شمال غرب
کابل) اقتباس از کتاب آثار عتیقه کوتل خیر خانه تالیف پروفیسر هاکن


تصویر (۸) مقابل صفحه (٤٨٣)

معبد آفتاب پرستی برهمنی کوتل خیرخانه در وقت آبادی . رسم موسیو کرله مهندس هیئت حفریات فرانسه
اصل تصویر از کتاب آنتیکیته کوتل خیرخانه تالیف موسیوهاکن اقتباس شده .


(٥٨٢)
(ابهی شکه) خود را در حوالی ساکا و شیرکی در آب های رود خانه مذکور
بعمل می آرند واسم «شیوکی» که در آن کلمه «شیوا» داخل است نشان میدهد
که قرار اکثر احتمالات درینجا جامعه شیوائی تمرکز داشته و محتملاً کدام
بتکدهٔ مهم شیوائی دراینجا وقوع داشت بهر حال مراسم مذهبی عید ویساك اهل
هنود کابل در ین حوالی خاطره هائی است که از زمانه های آبادی
وشکوه بتکده های شیوائی در کنار رود خانه لوگر باقی مانده و حتماً تردد
ورفت و آمد زوار داخلی وخارجی بین کابل شیوائی و بتکدهٔ معروف سكاوند
لوگر حوزه این رود خانه را در سرتاسر مسیر آن آباد و معمور ساخته بود.
شیوکی و اندکی و معبد شیوائی : در فصلی که از شیوائی ها و برهمنان آفتاب
پرست بحث میشود و از مرکزیت سیاسی و مذهبی و برهمنان و شیوائی ها در
کابل حرف زده میشود و از تاج پوشی رایان کابلی در این شهر سخن بمیان
می آید طبعاً (شیوکی) و (اندکی) که امروز بصورت دهکده ها به فاصله ٦ و ٩
کیلومتری جنوب غرب و جنوب کابل فعلی واقع اند بخاطر می آیند. واضح
است که در نام های این دو دهکده اسم (شیوا) و (اندرا) دخیل است وشیوکی
واندکی «جای شیوا» و «جای اندرا» معنی دارد و ازین توضیح واضح معلوم
میشود که در شیوکی کدام بتکدهٔ شیوا و در اندکی کدام بتکدهٔ اندرا و برهما
وجود داشت زیرا این دو از ارباب انواع برهمنی محسوب میشوند.
این امر حاجت به توضیح ندارد که این دو دهکده در نزد هنود کابل
هنوز خطره هائی دارد و سیر و گردش حتی مراسم غسل (ابهی شکه) آنها در
موقع ویساك بطرف ساکا و شیوکی در آب های رودخانه لوگر صورت میگرد.
چون رایان کابلی یعنی برهمن شاهان شیوائی همیشه در شهر کابل تاج پوشی
میکردند و این شهر نزد آنها مقام مقدس احراز کرده بود حتماً حکم میتوان
کرد که مانند معبد معروف آفتاب کوتل خیرخانه حتماً کدام بتکدهٔ معروف


(٥٨٣)
شیوائی (میشوارا) هم در گرد و نواح کابل وجود داشت و محتملاً این بتکده در شیوکی بنا یافته بود. قراریکه در موقع جنگ یعقوب لیث صفاری با کابلشاه (سامنته دیوا) اظهار نظر کردیم بگمان غالب بت هائی که سرسلسله صفاری گرفته و به بغداد فرستاده از کدام معبد شیوائی بوده که نزد رایان و شیوالیان کابل مقام رسمی داشت که درین صورت باز بتکده شیوائی شیوکی بخاطر می‌آید. شبه‌ئی نیست که در حوالی شیوکی و اندکی روی تپه‌ها آثار خرابه‌های معابد قدیمه زیاد است و در حوالی ستاکا معبدی را هیئت حفر یات فرانسه حفریات هم کرده است ولی دامنه تحقیق و کاوش طور دلخواه درین حدود بسط نیافته و آنچه که اظهار شد محض به اساس مطالعه نام‌ها و ذهنیت فولکلور و مشاهدات توپوگرافی محلی است.
معبد آفتاب پرستی برهمنی کوتل خیرخانه: قبل بر این اهمیت و سابقه و نام‌های باستانی رب‌النوع آفتاب را در ادوار ویدی و اوستائی افغانستان و تحول تدریجی آنرا تا زمان تشکل آئین مشخص و جداگانه بیان کردیم. چون معبد (سوریا) یا معبد آفتاب پرستی کوتل خیرخانه اولین معبد برهمنی است که در قرب و جوار کابل کشف شده و مجسمه بسیار زیبا و جالب توجهی از خود رب‌النوع و مصاحبین او از سنگ مرمر اعلی بدست آمده و پروفیسر هکن در قطار نشرات علمی هیئت باستان‌شناسی فرانسوی رساله مخصوصی در آن باره شایع نموده است در خوران آنست که درین موضوع بیشتر متوجه شویم و مطالب مهمه رساله مذکور را در اینجا بگیریم.
موقعیت معبد: خرابه‌های معبد سوریا در ۱۲ کیلومتری شمال غرب کابل روی دامنه شرقی پوزه کوهی واقع است که غرباً شرقاً افتاده و متصل به کوهی میباشد که آنرا بنام (کوه هزاره بغل) یاد میکنند و تیغه شمالی گردنه را تشکیل میدهد که کوتل خیرخانه سر راه موجودۀ کابل و کاپیسا مسیری


( ٥٨٤ )

در آن باز کرده است . معبد و ملحقات آن روی پوزه ئی که ذکر شد رخ بطرف جلگۀ وزیر آباد وقوع داشت و از بام‌ها و برنده های آن افق کشاده ئی بطرف جنوب وجنوب شرق وشرق تا خط کوهای چناری و چکری معلوم میشد و حتی روی یکی از بریدگی های تیغه کوه منار چکری که بالای آن « دھر مہ چکرہ » Dharmacakra یعنی چرخ علامه فارقه آئین بودائی نصب بود جلب نظر میکرد و کمی بطرف جنوب گنبد های استوپه های شیو کی هم معلوم میشد .
شکل وپلان معبد و آثار مکشوفه : از روی تحقیقات حفاری موسیو کارل و
موسیو باکۀ اعضای هیئت حفریات فرانسه چنین معلوم میشود که اصلاً معبد سوریا روی خراب های کدام معبد قدیمه که از خشت های بزرگ خام آباد شده بود ونوعیت آنرا تعین توانستند بنا یافته بود . یعنی حین آبادی معبد سوریا آبادی قدیمه را باسنگ وخشت وگل پر کرده روی آن تهداب بتکدۀ آفتاب پرستی را گذاشته بودند . بقرار حفریات ونظریات موسیو کارل مهندس هیئت معبد جدید سوریا دارای سه اطاق مربع بود که هر کدام مدخل جداگانه داشت تا مردم به آرامی خاطر مراسم مذهبی خویش را انجام دهند. این حجره ها هر کدام از خود يك کرسی سنگی داشت که از لو حه سنگ های سلیت ساخته شده بود و در لوایح سنگی روی هر کرسی سه سوراخ تعبیه شده بود که به ترتیب در هر کدام آن اصلاً هیکلی نصب بود وبه این ترتیب در سه حجره معبد ۹ مجسمه وضع شده بود وموسیو کارل از آنجمله پاهای يك مجسمه وهيكل يك تحفه دهنده وبالاخره از میان دهلیز میان دو حجره هیکل بسیار زیبا و قشنگ « سوریا » رب النوع آفتاب را با مصاحبین او کشف کرد . علاوه برین‌ها دوسکه مسی تیپ « نیپکی ملك » که مربوط به احفاد کوشانی های خورد قرن ( ٥و٦م ) میباشد هم بدست آمد. ملتفت باید بود که معبد سوریای کوتل خیرخانه ملحقات دیگری هم بطرف شرق وغرب خود داشت و آثار عبادت گاهی

برنج اطا فستان (۱۰۰۰) پ ۱۰ سردار محمد ج سراج الدین ر ۱۰ عبدالغنی ان محمد نعیم ا ه امان الله شعبه تاریخ لیل 10-10-35غ


( ٥٨٥ )

بطرف شرق در هوای آزاد تشخیص گردید. از نقطه نظر شکل وپلان وتقسیم
معبد به سه هجره مربع وحتی از روی وسعت داخل وخارج هجره ها شباهت های
زیادی میان معبد سور یای کوتل خیر خانه و معبد شیوائی موجود است که
در ۱۹۲۰ در بهومارا Bhumara نزديك اله آباد کشف شده واز جمله عمرانات
عصر کوپتا در قرن ٦ محسوب میشود.
هيكل سوریا : شبه ئی نیست که مهمترین هیکل که نوعیت معبد خیر خانه را
روشن ساخت مجسمه مر مری سوریا رب النوع آفتاب است که تعریف جزئیات
او ومصاحبینش را تا حدی که اینجا ضرور است ذیلاً از آثار عتیقه کوتل خیر خانه
تالیف پروفیسر ها کن اقتباس میکنیم :
رب النوع آفتاب بطرز اروپائی نشسته یعنی پاهایش از همدیگر دور میباشد .
دست هایش که از حد مچ ها شکسته بالای رانهایش تکیه دارد . پاها و زانهایش
از اندازه طبیعی خیلی خوردتر بنظر می آید . سر مجسمه به تنهائی يك پنجم تمام
بدنش را تشکیل میدهد عيناً به این تناسب مجسمه بودائی در ۱۹۲٤ از پاتیاده
نزديك سرای خواجه هم کشف شده که با اصول هیکل تراشان یونانی مغایرت
زیاد دارد زیرا به اساس مدرسه «پولی کلت» سر باید یك هفتم بلندی بدن وطبق
نظریات «لی سپ» یك هشتم طول جسم باشد . لذا به این اساس سر هیکل سوریا خیلی
بزرک ساخته شده در چهره رب النوع آفتاب ممیزات غربی دیده میشود ابروهای
او طوری منحنی است که پیشانی را شکل مثلث نمائی داده است. چشمان او بادامی
بینی اش کمی خمیده زنخش برجسته و موهای دراز و مجعد او از وسط پیشانی
به دو طرف تقسیم شده است. سوریا تاجی دارد که از مثلثات و گل های نیلوفر
نیم باز و قطار مروارید تشکیل شده . بجانش یلانی است بی یخه و بادامن مدور
روی بازوهایش شالی است که دامنه های آن میان دوزانویش افتاده ودامن یلان
را مخفی ساخته است رب النوع گلوبند و گردن بند وحمایلی دارد که هر کدام


(٥٨٦)
بامروارید وجواهرات درشت مزین میباشد پاپوش های سوریا عبارت از موزه های
بلند و نازک بی کری است که پاپوش دیگر پوشیده میشد و هنوز هم در
افغانستان و آسیای مرکزی معمول است.
مصاحبین سوریا: به دوطرهٔ هیکل مرمی آفتاب کوتل خیرخانه دوتن از معاونین
او دیده میشوند. معاون سمت راست اوموهای غلودار وریش انبوه وموهای سر او را
شبیه مردمان سیتی ساخته که در افغانستان به تعداد زیاد جا گرفته ومجسمه های
هده عدهٔ زیادی را بما معرفی کرده است. کلاه او مخروطی وگوشه های یخهٔ
پلانش را حلقه ئی روی سینه بهم وصل و محکم کرده است. در دست راستش
چوب سر کرده (قلم نئی) و در دست چپش برک یا ورقه ئی دیده میشود.
معاون سمت چپ او مردی است بی ریش. لباس او و رفیقش فرق ندارد جز
در کلاه که عبارت ازیک نوع کوش پتك میباشد دست چپ او بر سپر مدور تکیه
دارد و بدست راست نیزهٔ کوتاهی را محکم گرفته است.
عرادهٔ سوریا: به زیر صحنه ئی که رب النوع آفتاب و معاونینش قرار گرفته اند
عراده رب النوع یا دقیق تر بگوئیم اسپ ها و عراده ران او دیده میشوند.
اسپ ها به طرف راست و چپ در خیزاند. زین های چوبی و چرمی با دوشکچه های
خامك دوزی بر پشت آنها گذاشته شده و عراده رانی که کلاه دستار مانند بر سر
کرده با شلاق دراز اسپ ها را میراند.
موافقت جزئیات هیکل سوریا با مأخذ ادبی: هیکل مرمری سوریا که از معبد
بر همنی کوتل خیرخانه پیداشده با متون مذهبی موافقت کامل دارد. دو مأخذ
مهم یکی «آمشه به داگمه» Amsubhedagama و «برات سمهیته» Brhat Samhita به این
متفق اند که رب النوع آفتاب باید به طرز شمال هند ملبس و در دست هایش دو گل
نیلوفر باشد و دست های او طوری بلند باشد که به ارتفاع شانه ها برسد. اگر چه


(٥٨٧)

دست های سوریای کوتل خیرخانه از مچ ها شکسته معذالك بلندی بازو هایش واضح میسازد که دست های او مطابق متون ادبی مذهبی تا شانه ها بلند بوده
مصاحبین رب النوع آفتاب
کوتل خیرخانه چه کسانند ؟ یکی از موضوعات دلچسپ هیکل رب النوع
کوتل خیرخانه مطالعه مصاحبین یا معاونین او است که طبق شرحیکه دادیم بطرف راست وچپ او دیده میشوند ، در اثر مطالعاتیکه موسیو ها کن در صحنه های قدیم نمایش این رب النوع نموده مثل صحنه (بوده گایاBodhgaya ) ( مربوط به قرن اول ق م ) و صحنه « ماتورا » ( مربوط به قرن اول مسیحی ) ازین دونفر اثری نیست بلکه بجای آنها در صحنه اولی زن های کمان دار دیده میشود و درصحنه دومی « سوریا» تنها نمایش یافته . همین قسم روی مدال سنگ سلیت که پروفيسر «هرزفلد» Herzfeld در ١٩٢٤ ازحوالی جلال آباد بدست آورده (١) رب النوع آفتاب تنها روی عراده اش نشان داده شده است .
ملتفت باید بود که وجود معاونین سوریا منحصر به معبد کوتل خیرخانه هم نیست بلکه عین نظیر آن صحنه ئی از معبد آفتاب پرستی « بهیومارا » از حوالی اله آباد هم کشف شده که آنرا مربوط به قرن شش میدانند و ماخذ مذهبی مثل ماستیاپورانا Mastya-purana وانمودمیکند که بطرف راست«سوریا» داندا Danda وبطرف چپ او پنگالا Pingala ملبس به البسه شمال هندباید حضور داشته باشند به این اساس پروفيسرها کن معتقد است که چون آبدات قدیم هند فاقد معاونین مذکور میباشند میتوان گفت که ایشان فقط در قرن ٥ مسیحی درعلاقه کابل به حضور در اطراف سوریا مجاز شده اند و مبدأ این معاونین را درغرب تجسس باید کردنه در هند « لباس شمالی هند» که درماخذ هندی تذکار یافته و آهسته آهسته در صحنه های بعد تر هند از میان رفته مخصوصاً موزه ها
( ١ ) مدال مذکور امروز در موزه گيمه در پاریس میباشد.


(٥٨٨)
و البته ساسانی وانمود میکند که اینطور رب النوع آفتاب از افغانستان به هند
راه یافته و معمول شده و قراریکه مستر « ونتر نیتس » به اساس « بهاویشاپورانا »
در تاریخ ادبیات هند مینگارد وموسیوها کن به آن اتکا میکند مظاهر زوراستری
پرستش آتش و آفتاب از سیستان به تدریج بطرف هند نزديك شده و در عصر سلطنت
گوپتاها در آن سرزمین رواج زیاد یافته بود . به این ترتیب غیر از آفتاب پرستی
قدیمۀ هند که آبداتش در ( بوده گایا ) و ( ماتورا ) دیده میشود آفتاب پرستی
و نمایش رب النوع آن سوریا بطرز کابل در قرن ٥ مسیحی به هند انتشار یافته
است . قرار تذکر زایر چینی هیوان ـ تسنگ پرستش آفتاب بعد از گوپتاها در
عصر جانشینان آنها امپراطوران « ور دهنه » Vardhana خیلی در هند ترقی
داشت چنانچه خودش در زمان حکمرمائی « هر شه ورد هنه » در قنو ج معبد
رب النوع آفتاب و بتکدۀ شیوا ( مهشوارا ) را پهلوی هم دیده که در هر کدام آن
هزار راهب و روحانی ارتباط داشت . علاوه برین مشار الیه از مجسمه معروف
طلائی رب النوع آفتاب در ملتان حرف میزند که با جواهرات زینت یافته بود
و زائرین زیادی را درین شهر جلب میکرد .
پیشتر دیدیم که وجود معاونین در اطرف «سوریا» در هند چیز تازه ایست که
بعد از قرن شش مسحی معمول گردیده است بناء علیه پروفیسره ها کن به اساس
تحقیقات دانشمندان غربی مبداء آنرا در غرب سراغ میدهد و آنها را شخصیت
ممیزۀ ستارگان صبح و شام تعبیر میکند که به اسمای مختلف در خاک های غربی آسیا
و در تصورات و داستان های « یونانو شرقی » شهرت داشت و شرح مختصر آنرا
پایان مینگاریم :
موسیو « فر ناند شا پوتیۀ » می نویسد که اهالی شهر ( ادس ) Edesse ( ١ )
که آفتاب پرست بودند به اطراف رب النوع از یزوس Azizos ( ستاره صبح )
( ١ ) ادس از شهر های قدیم بین النهرین شمالی محسوب میشد .


( ٥٨٩ )
و مونيموس Monimos ( ستاره شام ) را قرار میدادند . این دو ستاره در
تصورات «یونانیو شرقی» بنام های فوسفوروس Phosphoros و هسپروس Hesperos
یاد گردید اند واینها در اسطوره های یونانی دو برادر توامان اند معروف که
یکی را کستور Castor و دیگری را پولوكس Pollux می نامیدند تا اینکه
کستور را «افارتئید» Arharetides کشت و پولوكس تنها ماند واز زوس
خواهش نمود که از برا درش جدا نباشد وزوس اول چنین حکم کرد که یک
روز در آسمان و یک روز در زمین طلوع کند و برای اینکه تنها نباشد باز چنین حکم داد
که دو روز در میان ، هر دو یکجا یکدفعه در آسمان و دفعه دیگر در زمین جلوه
نمایند وتطبیق این اسطوره با مظاهر طبیعت این است که یکی ستاره صبح و دیگری
ستاره شام میباشد که در داستانها و ادبیات شرق ومنجمله افغانستان هم شعرا به
آنها سرو کار دارند پس مشتی دست راست سوریای کوتل خیر خانه که با پوست تاريك
تر نمایش یافته ستاره شام و جوان نظامی که به اطراف چپ او قرار گرفته ستاره صبح
و شفق صبحگاهی را نما یندگی میکنند . این دوستاره که مجموع آنها رادیو سکور
Dioscures گویند بشکل دو نفر سوار کار در سکو کات ابو كرا تيدس پاد شاه
یونانو باختری هم نمایش یافته چنانچه در تصویر سکه های این پادشاه که در این
اثر نشر کرده ایم دیده میشوند . چون سوریا در آئین آفتاب پرستی مبداء كائنات
تصور میشد و نظارت خیر وشر اعمال را بجا می آورد مصاحب ریشدار باقلم و کتاب
اعمال مردم را ثبت میکرد .
پس به این ترتیب می بینیم که ارباب انواع اسطوره های یونانی که از شیوع آن
در صفحه (٨٦) این جلد ذکری نمودیم باردیگر با سو ریا رب النوع آفتاب پرستی
آریانی در خاك افغانستان بهم مخلوط شده و از آن مجموعه سه گانه آ فت ب
وستارگان صبح و شام شکل و هستی جدیدی در دیانت قدیم آفتاب پرستی این
مملکت داده که بجای خود بعد از قرن ٥ در هند انتشار یافته است چنا نچه


( ٥٩٠ )
طوریکه اشاره نمودیم معبد وهیکل سوریای (پیمپو مارا) (قرن ٦م) نزدیک اله
آبادعیننا نقلی از معبد سوریای کوتل خیرخانه میباشد .
معبد زور : پیشتر گفتیم که دا ستر «هاین ریش جونکرد در مسکوکاتی که هیکل
رب النوع آفتاب روی آنست در میان اسمای محلات مختلف «داور» راهم خوانده
که عبارت از علاقه زمین دادر کنار مجرای هیرمند میباشد بلاذری میگوید که
زمانیکه عبدالرحمن بن سمره در سال ٣٣م ه (٦٥٣م) وارد ولایت (الداور) یعنی زمین
داور» شد با دشمن در جبل (الزور) مقابل گشت و فوراً به او تسلیم شدند چون
ابن سمره داخل معبد زور شد هیکل طلائی دید با چشمان یاقوتی دست های مجسمه
را برید و چشمانش را کشید و به حکمران آنجا گفت طلا و جوا هرات را بگیر مقصد
من این بود تا بشما نشان بدهم که این هیکل قوه ازار و کشف را ندارد .»
مسکوکاتی که روی آنها صورت رب الفرع آفتاب نقش است و در آنها کلمه
(داور ) بضرب رسیده حتماً با این معبد و هیکلی که عبد الرحمن بن سمره در
٣٣ هجری در زمین داور دیده بی ارتباط نیست و به همین اساس مدققین یکی
از معابد آفتاب پرستی را در جبل الزور زمین داور در حوزه وسطی هیرمند
قرار میدهند .
ملتفت باید بود که مقارن همین سال هیوان تسنگ زایر چین در یکی از
معابد آفتاب پرستی ملتان مجسمه طلائی رب النوع آفتاب را که با جواهرات
تزئین یافته بود دیده و از شهرت آن وجلپ زائرین زیاد در آن شهر حرف میزند .
آنچه او در ملتان دیده با آنچه ابن سمره در جبل الزور مشاهده نموده هر دو
عين يك رب النوع است که هر دو از طلا ساخته شده و با جواهرات واحجار قیمتی
زینت یافته بود بیشتر معبد سوريا كوتل خيرخانه را با معبد آفتاب پر ستی
( پیمپومارا نزديك اله آباد مقایسه کردیم) حالا میبینیم که عین هیكل آفتاب
جبل الزور زمین داور در یکی از معابد ملتان وجود داشته و از زاویه دیگر هم تثبیت


( ٥٩١ )

میشود که آفتاب پرستی و شیوه نمایشات رب النوع آن در کشور افغانستان بعد
از قرن پنج مسیحی چقدر بخاك های شرقی حتی تاقلب هند تاثیر افگنده بود.
مسكوكات برهمن شاهان کابلی : مسکوكات قدیم افغانستان همانطور
که موجب روشن ساختن سلاله های بزرگ تاریخی (شاهان مستقل یونانو باختری،
کوشانی های بزرگ، کیداری ها وغیره) افغانستان و هند گردیده و خالیگاههای
تاریخ این گوشه آسیا را مملو کرده است در مورد (رایان کابلی) یا کابلشاهان
شیوائی بر همنی هم این نقش را بازی کرده و در خور اهمیت زیاد است. اگر چه
راجع به مسكوكات برهمنشاهیان کابلی معلومات ما محدود است معذا لك به
تذكار مختصری مبادرت می ورزیم : مسكوكات برهمن شاهان کابلی بیشتر
از حصص جنوب شرقی افغانستان یعنی درست از قلمرو نفوذ و سلطنت آنها را پیدا
شده و میشود چون ایشان در علاقه سند و پنجاب هم سلطنت داشتند و در دوره های
اخیر (ویهند) نزديك اتك مركز آنها شده بود (۱) از پنجاب هم سکه های آنها
کشف شده ولی بار اول و به پیمانه زیاد خاك های جنوب هند و کش شرقی
مسکوكات آنها را به مدققین فن معرفی کرده است، این مسكوكات را مستر
«سمیت» در کتلاك مسكوكات موزیم هند کلکته ( جلد اول صفحه ٢٤٣ )
مطالعه کرده و با وجودیکه هنوز به تاریکی موضوع اعتراف دارد سه نمونه را
در میان آنها تشخیص داده است .
(۱) نمونه هائی که در آنها شکل نرگاو وسوار گاو نقش است.
(۲) نمونه هائی که در آن ها اشکال فیل و شیر دیده میشود .
(۳) نمونه هائی که در آنها تصاویر شیر و طاوس مشاهده میشود .
(۱) البته بعد از مدتی از (ویهند) هم مرکز خود را بطرف شرق در قلعه مستحکم (بهتنده)
انتقال دادند و این کار بدست جیپال صورت گرفت.


( ٥٩٢ )
مسکوکات نمونه دوم که شکل فیل و شیر دارد متعلق به سه پادشاه میباشد
که اسمای آنها قرار آتی است :
سری سامنته دیوا Sri Samantadeva سری پادامه Sri podama و سری
وا که دوا Srivakka deva
«سری سامنته دیوا» طوریکه در قطار شاهان برهمنی ذکر نمودیم دومین پادشاه
این دودمان است که البیرونی اورا بنام (سامند) خوانده است مسکوکات او در مس
و نقره بضرب رسیده و به تعداد زیاد کشف گردیده است و دو نفر دیگر غالباً جزء
احفاد رایان کابلی بشمار میروند که در پنجاب سلطنت کرده اند در تصویر سکه
(سامنته دیوا) که اینجا چاپ کرده ایم پادشاه بر اسپ سوار است و نیزه بیرق
داری در دست دارد در روی دیگری سکه او گاوی دیده میشود که عبارت از
همان گاو (ناندی) است و مذهب شیوائی این دودمان را تائید میکند قرار تحقیقات
مستر «وسنفت سميت» روی مسکوکات نام های «کمره» Kamara و
«بهیمه دیوا» Bhimadeva هم خوانده شده . این مسکوکات را به «رای کمملو»
و «رای بهیم» یا «رای بهمیه» نسبت میدهند و قراریکه در فهرست شاهای برهمنی
کابل شرح دادیم (کملو) یا (کاملو) سومین شاه دودمان کابلشاهان برهمنی
و «بهميه» رای دیگر این خاندان است و به این طریق شاهانی را که از این
دودمان البیرونی نام گرفته مسکوکات هم بوجود آنها شهادت میدهد .
نا گفته نماند که اشکال مسکوکات رایان شیوائی کابلی را که یکطرف
آن عموماً پادشاه بصورت سوار کار و جانب دیگر گاو ناندی علامه مذهب شیوائی
ایستاده و یا به زانو در آمده نمایش یافته بعض از سلاله های اسلامی مملکت
مخصوصاً غور شاهان تقلید کرده اند و شکل سوارکار و گاو به تدریج در خم و پیچ
شته های رسم الخط عربی به تدریج تغیر کرده رفته تا بکلی ناپدید گردیده است.

تاریخ افغانستان (١٠٠٠) پ ا ، سردار محمد ع ، سراج الدین ، ر ، عبدالغنی ، ن رجب علی ، ه امیر الله ، شعبه تاریخ لیتو ١٩-١-٣٥ ع


(٥٩٣)

قوهٔ نظامی واصول تعبیه جنگی : آخرین حرفی که اینجا در اخیر این فصل راجع به رایان کابلی یا کابلشاهان برهمنی گفتنی هستیم تخمین قوهٔ نظامی و تا يك اندازه تعین اصول تعبیه جنگ های آنها است برعلیه مهاجمین قشون عرب و چون این قوه و این تعبیه برای دو قرن با قشون بزرگ و معظمی که با روحیات راسخ مذهبی مجهز بود مقابله کرده است در خور آنست که چندسطری ولو بطور تخمین هم باشد در اطراف آن نوشته شود.
شبهه ئی نیست که جنگ ومقابله با مهاجم ودفاع خاك و کشور همیشه یکی از ممیزات برجسته باشندگان افغانستان بوده و هست و این ممیزه خوب تر وقتی نمایان شده است که مملکت باقوهٔ بزرگ مهاجمین خارجی مقابل گردیده است در تاریخ افغانستان قدیم مثال های زیادی است که منجمله دوی آن از خاك های آسیای غربی و سواحل مدی ترانه نشئت کرده و بعد از فتوحات در خاك های غربی آسیا به مملکت ما وارد شده است. این مسئله قابل دقت و توجه است که یونانی ها ارکان امپراطوری هخامنشی را در دومحاربه گرانيک و گوگامل متلاشی ساختند ولی چهار سال کامل در کهستانات آریانا متوقف ماندند عیناً به همین وتیره عرب ها در دو جنگ نهاوند وقادسیه نیروی سلطنت ساسانی را از هم خورد کرده و به سرحدات کشورما رسیدند و بعد از دو قرن بازهم مملکت افغانستان کامل فتح نشد تا اينك سلاله های اسلامی خود کشور قد علم کرده و دودمان های قدیمه وآئین پارینه آنها را کم کم ازمیان برداشتند.
جنگ های گرانيک وگوگامل و نهاوند و قادسیه نشان میدهد که قوهٔ هخامنشی و ساسانی چه بود و به زمانه های متقابله نیروی معاصر آنوقت های افغانستان چه مفهومی داشت.
فراموش نباید کرد که در موقع ظهور قوای عرب در سرحدات غربی آریانا

تاريخ افغانستان (١٠٠٠) بابت سير دار ترجمه ح سراج الدين ، و محمد امين ، ن رحيمى ، هـ اجراي پښتو ټولنه تاريخ ٣-١١- ٤٣


( 594 )

مملکت افغانستان در اثر تجاوز ساسانی‌ها و توکیوها ( ترک‌ها ) و بالاخره در
اثر بسط سلطه موقتی آخیرالذکر در تخارستان و مداخلت تاتک‌های چین شکل
یک نوع ملوک‌الطوایفی داشت که سلطنت کاپیسا و قایم مقام آن سلطنت رایان کابلی
تنها دولت حسابی مملکت بشمار میرفت که نفوذ خودرا در تمام جنوب هندوکش
از هامون سیستان تا کنار سند محفوظ نگهداشته بود و مدافعه اصولی بايك
نقشه و پلان و سوقیات منظم تنها از همین نیمه جنوبی مملکت بعمل می‌آمد
و در صفحات شمال هندوکش بیشتر رؤسا و زعما و بزرگان و سرکردگان
قومی هر کدام بحساب خود و به سایقه احساسات وطن خواهی مقابله میکردند
و می‌جنگیدند. پس چون جنوب هندوکش سراسر بدست رایان یا کابلشاهان
یا رتبیل شاهان متذکره ماخذ غربی بود و قوۀ جنگی از کاپیسی و کابل تا
سواحل هامون از طرف شاه و قوماندان واحد اداره میشد این قوۀ و این اصول
تعیبه را میتوان تايك اندازه تخمین کرد و شرح داد.

رایان کابلی زمامدارانی بودند جنگی و جنگ آزموده و علاوه بر مقام شاهی
عموماً سالاری سپاه را هم بعهده داشتند چنانچه قبل برین در مورد «سامنته دیوا »
دیدیم که بصورت لغوی نام او را جنگجو ، سوار کار رشید و سالار سپه هم
ترجمه کرده اند و مسکوکات این رای و دیگران ازین صفات بخوبی نمایندگی
میکنند زیرا رای بصورت سوار کار رشید در حالی که خود وزره و چهار اینه
پوشیده و نیزه‌ئی در دست دارد در روی مسکوکات نمایش یافته و بهمین قسم
سائر رایان هم خویش را مجهز به سلاح روی اسپ خویش نمایش داده اند .
رویداد های دو صد ساله جنگی طوریکه ماخذ عربی شرح داده اند واضح
میسازد که رایان بحیث « سپهبد » و « سالار سپه » در محاربات شامل میشدند و
شخصاً قشون خویش را در دور دست ترین جبهات و میدان های جنگ قیادت
میکردند چنانچه در کنار هامون ودلتای هیرمند در زرنج و بست ورخد و دیگر


( ٥٩٥ )
نقاط عرض راه تا دیوارهای کابل از آنها اسم برده شده و در همه این میدانها با جنرال ها و قوماندانهای عرب مقابل شده اند و در اکثر موارد رایان با برادران و داماد و خویشاوندان و بستگان خود در جنگ ها شرکت میجستند .
از روی گذارش جنگهای عرب با رایان سیاست نظامی و تاكتيك حربي برهمنشاهان کابلی تا يك اندازه بخوبی تشخیص میشود . با وجودیکه قوای عرب مهاجم بود رایان به انتظار ایشان در قلب مملکت نمی نشستند بلکه تا پیش ترین نقطه سرحدی پیش میرفتند و آنجا انتظار محاربه را میکشیدند . شبه ئی نیست که ایشان از وضعیت جغرافیائی و مشکلات طبیعی مملکت کار زیاد میگرفتند و چون جنوب هندوکش در يك قسمت از هامون سیستان تا رخند هموار و بعد تا زابل نیمه هموار و نیمه کهستانی و بعد تا کابل کهستانات و تنگی ها بیشتر میشد رایان به حصص هموار صفحات غربی کشور خود به دفاع و مقابله می پرداختند اگر کامیاب میشدند خوب و گرنه خویش را عقب میکشیدند و در کهستانات بین غزنه و کابل به حملات خونین مبادرت می ورزیدند چنانچه در ۷۹ هجری (۷۰۱م) وقتیکه عبیدالله به امر موکد حجاج عازم جنگ شد این قضیه رخ داد و قشون عرب در تنگی های ۱۸ فرسخی غرب کابل به چنان مضیقه گیر آمدند که به پرداخت ۷ صد هزار در هم به استحصال راه عقب نشینی حاضر شدند این شکست خلیفه عبدالملك مروان وحجاج امير خراسان را وادار به آن کردتا از بهترین جوانان بصره و کوفه ۲۰ ۲۰ هزار نفر برای تشکیل بهترین قشون خویش که از فرط زیبائی آنرا جيش الطواويس یعنی (قشون طائوسان) مینامیدند انتخاب کنند به قرار نگارش صاحب تاریخ سیستان از میان یکصد و بیست هزار نفر، چهل هزار مرد جنگی مجهز با بهترین اسلحه و ادوات و اسب های تازی انتخاب نمودند و به تحت قیادت و سرپرستی عمر بن عطا یا عطارد بن عمير التميمي


(٥٩٦)
وسرپرستی عبدالرحمن بن محمد الاشعث الكندى والى سيستان بر علیه نیروی
کابلشاه فرستادند .
رایان با این قشون زیبا و محتشم پنجه داده و به مقابله های سختی پرداختند .
اگرچه قسمتی از حصص غربی مملکت بدست عربها افتاد ولی فتوحات خودرا
بیشتر و پیشتر ادامه داده نتوانسته و متوقف شدند و باقی اقدامات را به سال آینده
موکول کردند و اگر نوشته های ابن اثیر درین زمینه تصدیق شود شکستی که
بالاذکر نمودیم درین جنگ نصیب عربها گردیده است .
چون شرح جنگهای عرب و کابلشاهان در جلد سوم در فصل مربوطه اش مفصل می
آید اینجا مقصدم از ارائه این دو مثال تنها نشان دادن قوای بزرگ رایان است
واز خلال آن معلوم میشود که کابلشاهان برهمنی آنقدر توان داشتند که
باحملات پی در پی معظم ترین قوای عرب مقابله نمایند و سیر آنرا متوقف سازند
و به آن شکست هائی تحمیل کنند .
برای مقابله ٤٠ هزار سوار اقلا چهل هزار سوار بکار بود که در خطوط جبهه مقابل
شوند ولی حتما در محاذات عقبی قوای دیگری افتاده بود، بهرحال طوریکه تاریخ
نشان میدهد قوای عرب هر قدر مجهز و محتشم هم بود تازمانی که پای اولاد خود
مملکت در میان نیامد وملك الدنيا يعقوب لیث صفاری بادسته از فرزندان مسلمان
کشور داخل نبرد شد کابلشاهان بوره و کامل مضمحل نشدند وحتی قراریکه
دیدیم در کامیابی های شاهان صفاری هم حیله های نظامی نسبت به قوه بیشتر
دخالت داشت .
زمانیکه یعقوب لیث با سه هزار سوار به قصد محاربه رایان از بست حرکت
میکرد بستیان خنده و استهزا میکردند که با چنین قوای اندك چطور به جنگ
کابلشاه میرود .


(٥٩٧)

چنانچه بعد از فتح کابل در اثر این حرکت مالیات بیشتری بر آنها تحمیل
کرد. این امر واضح میسازد که رایان کا بلی قوای زیادی در اختیار خود
داشتند ، همین قسم از رویداد جنگ عملیت صفاری ورای کامو در لوگر معلوم
میشود که شحنه زابلستان فردعان با چهار هزار عسکر خود خویش را در خطر دیده
و فتح سیکاوند بیشتر از ان جهت برایش میسر شده است که طرف مقابل را به ورود قوای
بزرگ دیگر تهدید می نمود .
با وجودیکه در عصر جیپال جز گوشه از قلمرو رایان بین لغمان و ملتان باقی
نمانده بود معذالك راى يك دفعه صدهزار سوار و پیاده و بار دیگر ۱۲ هزارسوار
و ۳۰ هزار پیاده و ۳۰۰ فیل در مقابل سبکتگین و محمود زابلی حاضر کرد و از
روی این ارقام بوضاحت میتوان نظریه ئی راجع به قوای نظامی کابلشاهان
برهمنی قایم نمود.
بهر حال از مراتب هفت گانه مقابله شهر کابل و جنگ های دو صد ساله
رایان با نیروی عرب معلوم میشود که قشون بزرگ و محتشم عربی بعد از طی
دو قرن هم پوره کهستانات کشور ما را متصرف شده نتوانست و کابلشاهان از ها مون
سیستان گرفته تا سند در هر نقطه سخت جنگیدند، گاهی قشون عرب غالب شد
و گاهی نیروی کابلشاه مظفر برآمد. گاهی این باج پرداخت و گاهی آن
حیات خود را به درهم سرخ خرید، چندین دفعه مفاهمه بعمل آمد، چندین مرتبه
عهد و پیمان بسته شد، هر شهری چندین مرتبه از دستی به دستی افتاد و تازمانی
سرنوشت محاربات یکطرفه فیصله نشد که اولاد نیرومند خود مملکت قوانین
و فرمایشات حقه اسلامی را که وفق تام با روحیات آزاده و دیانت خواهانه ایشان داشت
قبول نکردند و به حیث سرباز مجاهد برای اعتلای کلمته الله وارد میدان
مجاهدت نگردیدند آنوقت دیگر مقابله سود نداشت. اشعه تابان دیانت مقدس
اسلامی دلهای مردم این سرزمین و قله های بلند هندوکش را روشن ساخته بود .


صحت نامه

( ٥٩٨ )

صفحه سطر غلط صحیح
١ ١٧ قشه نقشه
٢ ١٧ حوره حوزه
٧ ٢٠ اتيو كوش اتنيو كوش
٩ ١ سم اسم
٩ ٢٢ اراكوى اراكوزى
١٠ ٤ جنگی جنگ
١٠ ٢٠ گذشته گذاشته
٢٤ ٩ اراه اراده
٢٤ ١٦ استعمارى استعمارى
٢٥ ١١ يونانوباخترى دولت يونانوباخترى
٢٥ ١٨ نموده بازى نموده
٣٧ ٧ کاپیسى كاپيسى
٤١ ١٤ شرقى شمال غربی
٤٦ ١٣ Jang Jhang
٥٠ ٢ ٧ اضافه است کشیده شود
٥٩ ١٧ آشويق تشويش
٦٦ ١٥ تخت وتاج تخت و تاج كوشيد
٧٥ ١٤ استه راسته
٧٨ ١٧ حدث حدس
٩٢ ٨ رنجات پنجاب
١١٦ ٢١ هروت هرودوت
١٤٠ ٤ ام اعم
١٤٣ ١١ مسلك سلك
١٦٧ ٩ سپالا گاواستی سپالا كادامس


(٥٩٩)

صفحه سطر غلط صحیح
١٩٦ ١٥ كولا كوجولا
٢٠٤ ٢٠ هفت هفتاد
٢١٧ ١ میخواست میخواستند
۱۲۸ ١٤ جز جزء
۲۲۹ ۲۱ تنگرها تنگر هار
٢٣٤ ١٥ همجواری همواری
٢٣٥ ٢١ نفیسه نیه
٢٤١ ٢ فت فتر
٢٤٤ ٢٢ دومی دوی
٢٤٤ ١٤ ساگيالونی ساکیاءونی
٢٥٦ ١٧ سند سنه
٢٦١ ١١ عمای علمای
٢٦٥ ١ وچی یوچی
٢٦٧ ١٢ غایه نماید
٢٨٠ ٢٢ بطرف بطرف چین
٢٨٤ ٧ در دو
٣١٧ ٥ اویه رویه
٣٢٠ ١٠ و او
٣٣٥ ٧ راجاریا راجا گرييه
٣٤٥ ١٣ هان ها کن
٣٦٩ ١ ممل محل
۳۷۰ ۱۷ پبرش پسرش
٣٧٦ ١٩ اديه به
٤١٤ ١٩ اهم اعم


(٦٠٠)
صفحه سطر غلط صحیح
٤٢٢ ٧ ( سعت یافته ) دست یافته
٤٢٩ ٦ غربی عربی
٤٣٠ ٩ مستقبل منتقل
٤٣٧ ٥ نمیرند نمی برند
٤٤٢ ١٦ Aptl Aptal
٤٦١ ٢١ میرسید میرسد
٤٦٩ ١٣ هدی هندی
٤٨٣ ٩ اورا اوار
٤٩٣ ٥ رودته رود
٤٩٦ ١٤ راجاکر به راجا کربیه
٥٠١ ٧ قطیعیه قتیبه
٥٠٧ ٨ تشگرهار تشکرهار
٥٢٤ ٢ ممالك مملکت
٥٢٤ ١٤ ٤٠ ٤٠٠
٥٢٨ ٩ چهارم سوم
٥٣٣ ١٧ بکه بلکه
٥٣٥ ١٦ میدهند میدیدند
٥٣٦ ١٨ عرق عقیده عرق وعقيده
٥٣٩ ٧ بشويم میشویم
٥٤١ ١٩ ٣٢ ٦٣٢
٥٤٥ ٤ خور خورد
٥٤٩ ٢١ خرانه خزانه
٥٥١ ١٦ سند سنه
٥٦١ ١٣ ساختند ساختن
٥٨٩ ٥ Arharetides Apharetides
تاریخ انطباع سن (۱۰۰۰) نسخه در دار السلطنه بلس سراج الملتین ١٠ ذیقعده الحرام ۵۱۳۳۷ هجری مطابق ۲ دلو سنه ۱۳۰۰ هج شمسی


[BLANK PAGE]


در مطبعه عمومی کابل چاپ شد


تاریخ
افغانستان
جلد سوم
بنگارش
فصل اول
م، غبار
فصل دوم
علی احمد نعیمی


تاریخ افغانستان

جلد سوم

از ظهور اسلام تا سقوط طاهریان

نگارش

فصل اول:    فصل دوم:
م. غبار    علی احمد نعیمی

از نشریات انجمن تاریخ

در مطبعه عمومی کابل هزار نسخه طبع شد

دلو ۱۳۲۶


فهرست عناوین مندرجات
فصل اول
ظهور ونفوذ اسلام وعرب
در افغانستان
از سال ۲۲ تا ۲۰۰ هجری
مضمون                               صفحه
اسم خراسان                          ۱
اوضاع افغانستان مقارن ظهور اسلام                 ۳
ظهور اسلام در عربستان                      ۷
عرب در همسایگی افغانستان
حضرت پیغمبر آخرالزمان (ص)                ۱۰
خلیفۀ اول رضی الله عنه                        ۱۲
خلیفۀ ثانی رضی الله عنه                       ۱۶
تصادم عرب با افغانستان (۲۲-۲۳) هجری             ۲۰

تاریخ جلد ۳ (۱۰۰۰ مجلد) ب عبدالاحد در مطبعۀ اعظم ح محمد ایوبـ ن رجب علی هاجر تالیه بیست و یکم سنه ۱۳۰۲ - ۲۶ - ۱۱ مطبعۀ عمومی کابل


یادداشت

سلسله تاریخ افغانستان که دوجلد آن مربوط به دوره های قدیم تاحال نشر شده است اساساً جلدهای دیگری هم دارد که قرون متوسط وجدید ومعاصر را در بر میگیرد وقراریکه در مقدمه جلدهای منتشره اشاره شده است در نگارش فصول آنها یکعده ازنویسندگان بزرگ مملکت سهم گرفته اند.
انجمن تاریخ قرار نقشه معینه در نظر داشت که فصول وارده مربوط به هر دوره تاریخ مملکت را در جلد مستقل نشر کند ولی چون انتظار وصول همه فصل های یک جلد وقت زیادی میخواست بالاخره چنین فیصله گردید که فصل های وارده را که مدتی است به طبع رسیده شایع کنیم ومن بعد هر فصل را با قید عنوان وجلد مربوطه آن بصورت جزوه منتشر سازیم تابیجهت نه در طبع آنها تاخیری رخ ندهد ونه محیط انتظار طولانی بکشد .
جلد سوم تاریخ افغانستان که از آغاز انتشار دین اسلام شروع و به غایله تهاجمات چنگیزی خاتمه می یابد شامل چندین فصلی است که عجالتاً دوی آن اینجا به نظر خوانندگان گرامی میرسد. فصل اول مربوط به «ظهور ونفوذ اسلام وعرب در افغانستان» وفصل دوم به اولین دولت اسلامی مملکت یعنی «طاهریان» تعلق دارد. وبقلم نویسندگان بزرگ ومتتبع شاغلی میرغلام محمدخان غبار وشاغلی علی احمدخان نعیمی که سابقه و نظرخاص ایشان در این زمینه ها معلوم است نوشته شده است.
بدین طریق انجمن تاریخ امیدوارست بانشر جزوه ها که در حقیقت هر کدام یکی دو فصلی را احتوا میکند بتدریج تمام دوره تاریخ مملکت مرتب وتکمیل گردد.
احمد علی کهزاد


(ب)
مضمون	صفحه
خلیفهٔ ثالث رضی الله عنه وافغانستان(۳۱-۳۳ھ)
دفاع خراسانیان در مقابل عرب
قارن هراتی (۳۲)	۲۳
جنبش سیستان	٢٤
ولایات شمالی افغانستان وعرب
از ۲۲-۱۲۹هجری
بازان حکمدارمر غاب	٢٥
جنگ مر غاب	٢٧
ما هو یه حکمدار مرو	"
اولین خلیفهٔ اموی	٢٨
توطن قبایل عرب در خراسان شمالی	٢٩
توجه اعراب بماوراء النهر	٣٠
حجاج و قتیبه	٣٢
نيزك باد غيسی	٣٣
قتل بر غمل قتیبه	٣٧
حبان خراسانی	٣٩
ولایات غربی خراسان وعرب	٤٣
از ۲۳ تا۱۳۰ هجری
یزید و ر نبیل	٤٧


)ج(
مضمون
صفحه
ولایات جنوبی و جنوب شرقی افغانستان
و عرب از ٢٣ تا ٢٠٥ هجری
٥٤
بلوچستان
٥٥
ولایت سند
٥٦
ظهور ابومسلم در افغانستان
سالهای ١٢٩-١٣٧ هجری
٦٠
نهضت سیاسی ابومسلم
٦٤
نجات خراسان از اداره اموی
٦٧
تأمين ماوراء النهر
٧١
انعکاس قتل ابومسلم در خراسان
٧٤
سنباد
»
محمد و آذرویه
٧٦
حكيم مقنع
»
خراسان مفتوحه و خلفای عباسی
از ١٣٧ - تا ٢٠٥ هجری
٧٧
خليفة سفاح
٧٨
خلیفه مهدی
٧٩
خلیفه هادی
٨٠
خراسان و هارون خليفة عباسي
»

فهرست تاریخ (١٠٠٠ - ١٠) بعهد الاحمد - ر عبدالغنی ح گل محمد ن رجب علی خان . ه امیر الله پښتو ټولنه ٣٣٩/١١/٢٧ ش مطبعه عمومی کابل


(د)

مضمون صفحه
در سیستان ۸۲
امیر حمزه بن عبداله ۸۳
آل برمك در دربار هارون الرشید ۸۶
مأمون عباسی و خراسان ۹۰
غلبه خراسانیان بر بغداد ۹۲
طرز اداره عرب در خراسان مفتوحه
دوره خلفای راشدین ۹۶
دوره بنی امیه ۹۷
دوره بنی عباس ۱۰۰
مؤثرات عرب و افغان در همدیگر ۱۰۱
فصل دوهم
طاهریان
پوشنج ۱۱۳
ظهور طاهر ۱۱۴
نسب طاهر ۱۱۵
طاهر »
فرمان دهی طاهر بر افواج خراسان
وفتوحات او ۱۱۶
غلبه طاهر بر علی بن عیسی ۱۱۷

فهرست تاریخ (۱۰۰۰) شهيد الاحمد - و عبد الغنی و گل محمد رجب على خان - هاجر انيه پښتو ټولنه ۲۶/۱۱/۲۷ش مطبعه عمومی کابل


(ه)

مضمون صفحه
ذوالیمینین ۱۱۸
غلبه طاهر برعبدالرحمن بن جبله وفتح همدان ۱۱۹
فتح اهواز ۱۲۲
حرکت طاهر بسوی بغداد وفتح آن ١٢٤
تقرر طاهر بحکومت شام وجزيره وغيره ١٢٥
تقررطاهر بحکومت خراسان واعلان استقلال ١٢٦
مکتوب طاهر ۱۲۷

طلحه بن طاهر ۱۳۱
عبداله بن طاهر ۱۳۳

فتح مصر ١٣٥
طاهر بن عبداله ۱۳۹
محمد بن طاهر

شورش در طبرستان ١٤١
تصرف یعقوب بر هرات ١٤٢
آمدن یعقوب باز دیگر بسوی هرات ١٤٣
عزیمت یعقوب بسوی نیشاپور وانقراض دولت طاهری ١٤٤
اوضاع اقتصادی خراسان درعهد طاهریان ١٤٨


بسمه تعالی و تقدس

فصل اول

ظهور و نفوذ اسلام و عرب
در افغانستان
سالهای ۲۲ - ۲۰۵ هجری

اسم خراسان : قبلاً باید دانست چنانچه نام قدیم و ما قبل دورهٔ اسلامی
افغانستان «آریانا» بود، در دورهٔ اسلام از قرون اولیهٔ هجری تا قرن سیزدهم
نام خراسان در عوض آریانا اطلاق و استعمال گردیده است يكنفر مؤرخ
ارمنی «موسس خورنی» در قرن (٤ - ٥ مسیحی) میگوید: «... آریان
از سوی باختر مادا و پارس است و تا هندوستان گسترده است ... و یازده
ناحیه دارد ... کتاب مقدس تمام آریان را نام پارتیا داده است گمانم بسبب
قلمرويست که بدست پارتها بود این ناحیه را ایرانیان «خراسان» مینامند
یعنی شرقی . .» (۱)
مؤرخین دورهٔ اسلام نیز کلمهٔ خراسان را که مرکب از «خر» و «آسان»
است درهمین معنی مشرق گرفته، و خر را آفتاب و آسان را مكان شیی
(۱) کتاب احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی طبع طهران سال ۱۳۱۰ جلد
اول ص ۱۵۰ بنقل از :
Geographie de Moise de Corene Venise
1881 p. 55


(۲)

دانسته و لهذا هر دو را به مطلع الشمس ترجمه کرده اند (۱) .
نویسنده گان و شعراء افغانستان کلمه مشرق و سلطان مشرق را در مورد
افغانستان و پادشاهان افغانی استعمال (۲) و مؤرخین مغرب زمین نیز اسم
خراسان را بمفهوم سرزمین مشرق شناخته اند، یکی ازینها میگوید که کلمۀ
خراسان در فارسی قدیم بمعنی مشرق آمده است (۳) .
در هر حال چنین معلوم میشود که کلمه خراسان بسیار قدیمی نبوده، و
بیشتر در دوره ساسانیان فارس بوجود آمده، و در مورد افغانستان که در مشرق
کشور شان افتاده بود استعمال گردیده است. بعدها در دورۀ اسلام این نام از
عهد بلاذری (قرن ۳ هجری) تا عصر سیزده هجری در معنی خاصش به
ولایات شمالی و شمالغربی افغانستان (٤) و در معنی عام آن به کل کشور
افغانستان اطلاق (٥) و سلاطین افغانی بعنوان پادشاهان خراسان ذکر گردیده اند (٦)

(۱) مثلاً ابوالفدا مؤرخ قرن هشت هجری، تقویم البلدان طبع پاریس سال ١٨٤٠
عنوان خراسان و غیره .
(۲) نویسندۀ گمنام قرن چهار هجری، حدودالعالم من المشرق الی المغرب طبع عکسی
لنین گراد ص ۳۷ و عروضی سمرقندی نویسنده قرن شش هجری، چهار مقاله طبع لیدن
سال ۱۹۲۷ ص ۳ و یا عنصری در قصیده :
آیا شنیده هنر های خسروان بخبر بناز خسرو مشرق عیان نه بین تو هنر .
(۳) لوسترانج، کتاب اراضی خلافت شرقیه فصل خراسان .
(٤) مثلاً بلاذری مؤرخ قرن سوم هجری، فتوح البلدان طبع قاهره سال ۱۹۰۱ ص ٤١٠ و امثالها
(٥) ابن خرداد به نویسنده قرن سه هجری، المسالک والممالک طبع لیدن سال ١٣٠٦
ص ١٨ - ٢٤٣ ویا نویسندۀ اشکال العالم منسوب به جیهانی - قرن ۳ - ٥٤ - متعلق موزة
کابل ص ٦٧ - ٦٨ - ٧٠ و غیره .
(٦) ناصر خسرو نویسندۀ قرن پنج هجری، سفرنامه طبع برلین سال ١٣٤٠ ص ١٣٥
نرشخی نویسنده قرن چهار هجری، تاریخ بخارا طبع طهران سال ۱۳۱۷ ص ۱۲-۲۷-
گردیزی (قرن ٥) زین الاخبار طبع برلین ۱۹۲۸ ص ١٥ - ۲۱ - ۲۲ - ۳۳ - ۱۲ -
ابوالفضل بیهقی طبع کلکته ١٨٦٢ ص ١٤٨ - ٤٨١ - ٤٨٢ - ٤٨٥ - ٤٨٦ - خواندامیر
حبیب السیر طبع بمبی ١٢٧٣ جلد ۲ - جزء ٤ ص ١٥٥ - ١٦٥ - مرتضی حسین، حدیقة الاقالیم
طبع هند ص ٧٤ - ٣٧٥ - امرنأت، ظفرنامه رنجیت طبع لاهور ۱۹۲۸ ص ۳ - ۱۲۰ -
۷۷ - ۷٤ - ۲۰۱ - ۲۰۳ - ۱۲۲ - ۱۲۱ -


( ۳ )

تا آنکه در طی قرون کثیره اسم افغان و افغانستان بمیان آمده و بالاخره
در قرن سیزده هجری جای اسم خراسان را اشغال نمود .
اوضاع افغانستان مقارن ظهور اسلام

مقارن ظهور اسلام یعنی قرن هفت میلادی اوضاع کشور خراسان متلاشی
و پریشان و از حیث ماده و معنی دوچار بحران بزرگ اجتماعی بود. مثلاً از پهلوی
دین که عامل قوی وحدت جامعه است ، از نه قرن باینطرف خراسان گرفتار
تفرقه و تشتت و بعلاوهٔ دیانت قدیم زرتشتی، معروض سیلاب خمارآور دین بودائی
گردیده بود ، در صفحات شمال هندوکش در خطی که از بلخ تا قندهار ممتد شود
در غرب آن دیانت زرتشتی، و در شرقش دیانت بودائی مروج، و این دین اخری
از قرن دوم قبل الميلاد رو بعروج سیر ، و آئین زرتشت را قدم بقدم در صفحات
شمال و وادیهای هیرمند عقب زده میرفت. آئین برهمنی نیز بتدریج پیشرفته و اينك
در صفحات جنوبی هندوکوه معابد او با معابد بودائی همسری مینمود. طریقه های
شیوائی در صفحات جنوب هندوکش (از قرن اول مسیحی) و آفتاب پرستی (کیش مترا)
که جزئی از آتش پرستی یادگار اویستا بود در زمین داور و نقاط مختلفه مملکت
( تا قرن نهم عیسوی) و همچنان طرق مختلفهٔ ہندوئی در زابل و کابل، ننگنهار
و لغمان و پاخیا و سواحل راست رودخانه سند رواج و هريك معابد معینی در آنجاها
داشتند . طریقه نسطوری عیسوی هم از قرن چهار تا شش مسیحی در ولایت های
طوس، مرو، هرات و غزنی قدم نهاده بود . (۱)
معابد عظیم این مذاهب از قبیل معبد نوبهار بودائی بلخ، معبد«زور» آفتاب پرستی
زمین داور ، معبد «آرونای» آفتاب پرستی کاپیسا، معبد « سوریای » برهمنی

(۱) نستوریان نام بطریق قسطنطنیه بود که ادعا میکرد حضرت عیسی دو وجود روحانی
و جسمانی داشت،عقیده او بعدها در اطراف موصل، حلب و سوریه نشر گردیده، و در قرن شش مسیحی
در نواحی ولایت مرو و حتی غزنی رسیده بود، پیروان این عقیده نستوریها گفته میشدند .


(٤)

کوتل خیرخانه کابل، و معبدهندوئی سگاوند لوگر در صفحات تاریخ افغانستان مشهور اند.

جامعه افغانستان آنروز از حیث زبان نیز کمتر از تعدد مذاهب مختلفه گرفتار تشتت و پراکندگی نبود، چونکه ساختمان جغرافیائی مملکت بواسطه جبال شامخه کشور را در صفحات و وادیهای متعدده منقسم و هر وادی و ولایتی در تحت تأثیر آب و هوا و عدم اختلاط و ارتباط کافی با ولایات سائره، بعلت صعوبت و عدم شوارع و راها دارای زبان و یا لهجه خاصی گردیده بود، بحدیکه مقارن ظهور اسلام السنه بسیاری در تمام کشور رایج بود از قبیل: دری، تخاری، سانسکریت و پراکریت هایش، هروی، سکزی، زابلی و دها لهجه دیگر.

حالت سیاسی و اقتصادی کشور نیز با اختلافات امور ذوقی ملت یعنی دین و زبان یکسان بود. در صفحات غرب و قسماً شمال مملکت از قرن شش مسیحی (٥٦٥م) تسلط ساسانیان، و از همان وقت در ولایت آنروزه و وسیع تخارستان نفوذ تورکان غربی پهن بوده و صفحات جنوب هندوکش تاحوزه هیرمند مستقل، و ولایات جنوب و شرق شمال بشکل ملوک الطوائفی بسر میبرد و احیاناً دست هندیها از رودسند عبور میکرد، در قرن هفت مسیحی مابین چینی ها و تورکان غربی آتش جنگ مشتعل و در نتیجه تورکها مغلوب و در ماورالنهر تحت حمایت چینی ها قرار گرفتند متصرفات ایشان نیز در سواحل جیحون یعنی تخارستان بدست چینی ها افتاد، ولی متعاقباً در داخله کشور چین انقلاباتی واقع و لهذا سیطره و نفوذ مستقیم ایشان در ساحل جیحون دوامی نکرد.

اقتصاد کشور با چنین اوضاع اداری و سیاسی البته نمیتوانست ترقی اختیار کند، چونکه مرکزیت معدوم و لهذا قوه مدافعه اقتصادی مفقود بود. بالطبع


(٥)

صنعت، علم، مدنیت و اخلاق فاضله نیز رو به انحطاط سیر می نمود.
باین ترتیب ما می بینیم که اوضاع اجتماعی افغانستان مقارن ظهور اسلام بحرانی
ومملکت از نظر ماده و روح مستعد انحلال بوده، و چندین نسل ملت یکی پی دیگری
در زیر این شرایط نامساعد اجتماعی بدنیا آمده و میگذشتند. معهذا بقاء ملت
مرهون تهذیب و تمدن قدیم و خاطرۀ عظمت و مفاخر گذشتۀ خراسان
بود که هنوز مثل مشعلی در شب های تار فروزان، و قوم را به اعاده
امجاه و جلال از دست رفته امیدوار میداشت، و همین آتش بود که ایشانرا
در ماضی ومداجراهای هخامنشی ویونانی وهندی راهنمائی کرده بود.
ولی وقت عبور میکرد وافات اجتماعی قوت میگرفت و اينك نفوذ اجانب از چهار جهت
وحدت اداری وشرکت منافع را از بین برده، و سیمرغ بود او برهمتی آئین
زرتشتی را که مبنی بر روح عمل و جدال با شر بود زیر سایه شوم آور خویش
فرا گرفته بود، چنانچه میدانیم برهمنی پر از شرك و بت پرستی وفاقد هر نوع
مساوات حقوقی بوده، ودین بودائی نیز اصلاً بیشتر دین نظری بود تا عملی
وانگهی تحریفاً با اصول سائر ادیان باطله مخلوط شده بود، لهذا عجالتاً این
ادیان با روح اجتماعی افغانستان ملایمت و موافقت، و بار شد سیاسی مملکت
مساعدت نمیکرد در حالیکه همیشه ادیان مخصوصاً در آنعهود در زندگی اجتماعی
ملل تأثیر بزرگتر بقی را دارا بود از همین جا است که در قرن هفتم
میلادی کشور خراسان محتاج يك انقلاب عظیم اجتماعی بود تا بتواند تمام
مفاسد اخلاقی واختلافات سیاسی و مذهبی ومغایر تهاتر نصب العین مادی
ومعنوی قوم را از بین برده، و بجایش روح واحد وزندۀ در مملکت ایجاد نماید
و گرچه زمینه برای قبول چنین انقلابی مساعد بود، اما هنوز محرك چنین انقلابی
بزرگ مفقود، و ظهورش بنظر مستبعد می آمد، تنها درین میانه دین اسلام
میتوانست چنین وظیفه سنگینی را در خراسان ایفا نماید، در حالیکه شرایط


( ٦ )
اقلیم وطبع جنگجوی ملت در مقابل پیشرفت این دین نوین هم موانع بزرگی
ایجاد میکرد ، زیرا ناشرین اسلام سرنیزه و تبلیغ را توأم پیش میکردند ، و
خراسانیان خو نکرده بودند ینی جدیداً آنهم در سایه شمشیر به پذیرند به همین سبب
تعمیم اسلامیت درین کشور نه قرنی بلکه قرنها بتأخیر افتاد معهذا نشر دین اسلام
در افغانستان سبب بزرگ وحدت و ترقی و سعادت قوم افغانستان در آینده گردید.
در هر حال اینوقت حالات اجتماعی ممالک همسایه خراسان و حتی دنیا، معلوم
نیز چندان بهتری نسبت با فغانستان نداشت در سمرقند و بخارا ، ختن و چین
دیانت بودائی خیمه زده ، و پادشاه چین خودش را معبود ، و سلطنتش را آسمانی
میدانست ، دین زردشتی و کشور فارس را نفوذ آئین مزدکی خلل دار کرده
دولت خود سر ، امراء مستقل و مستبد و اهالی گرفتار ظلم وستم بودند . اروپا
و مصر گرفتار جهالت عمومیه ، قساوت کلیسا ، مظالم و خانه جنگی امراء بوده
امپراطوری روم شرقی از آستانه قسطنطنیه تا اوقیانوس اطلس سوای تجمل
ظاهری چیزی در دست نداشت ، و اروپای شمالی و غربی زیر دست وپای اقوام
بربر و وحشی می طپید ، اسپانیا در چنگال ویزیکوتها نظم و آبادی خودش را باخته
و ایطالیا جلال و جبروت روم قدیم را از کف داده بود ، خلاصه تمام ملل اروپا
در ظلم وانظلام گرفتار ، و دیانات که قهراً در سر نوشت اجتماع دخل بزرگی
داشت ، آلوده وسدی از تعصب در مقابل تقدم و ارتقاء مجامع بشریه افراخته
بود ، دین عیسوی تحریف و منجر به تثلیث و اقنوم پرستی گردیده ،
برده فروشی رایج ، خون غلام بی قیمت و زن جنس ناپاکی محسوب بود
مردم از ظلم و انظلام بجان رسیده ، به رهبانیت و انجیل پناه میبردند ، ولی
پناهگاهی نمییافتند ، چونکه ادیان بحالت اصلی خویش نمانده بودند ، یهود
و نصاری یا خالق را بخلق و یا مخلوق را بخالق تشبیه میکردند ، و لهذا این
ادیان اگر اصلاً نبود تحریفاً نقطه مقابل و مخالف عقل و فطرت قرار گرفته


(۷)

یهودیها مادی صرف و عیسوی ها لاهوتی صرف شده بودند .
در چنین وقتی بود که دین اسلام در کوشه از آسیا ظهور و ارکان اجتماعی
ملل گیتی را تکان سختی داده شاهراه جدیدی پیش پای نوع انسان باز کرد .

ظهور اسلام در عربستان

آنوقت در جزیره نمای خشك و خالی عربستان هشت ، نه ملیون نفوسی
زندگی میکرد که بشکل کوچی و بدوی ، محروم از حرف، صنایع، و تجارت
و فاقد احساس ملیت و وطنیت بوده دین بت پرستی و عصبیت خانواده و قبیله
داشتند وبس . معهذا تأثیر اقلیم و آب و هوا با عدم مرکزیت و اداره ایشان را
آزاد ، شجاع ، باحمیت و جوانمرد بار آورده ، و بعلاوه زبانی وسیع و حیرت
انگیز داشتند ، لهذا اینها در امور جنگ و ادب هر دو استعداد ترقی شایانی
دارا بودند . در چنین مملکتی حضرت پیغمبر اسلام علیه الصلواة والسلام ظهور
و دین رزین جدیدی برای بشریت آورد . اساس این دین متین توحید خالص
و عدل و احسان بمردم ، و عباداتش کوتاه و مفید بود ، عقاید اسلام با اصول
و قواعد طبیعی موافق ، و در تسویه اخلاق مساء- ، و برای ترقی و تمدن بشری
مانع نی بلکه مشوق و مقوی بشمار میرفت . اسلام که یکمذهب روشن وساده
عالی و قابل فهم همه مردم بود ، در پیروان خودش تساهل مذهبی ایجاد ، و در
ترویج دین تنها شمشیر نی بلکه تبلیغ را نیز اهمیت میداد و مغلوبین را در
اختیار دین آزاد میگذاشت ، با آنکه اسلام از شهوات بیشتر جلو گیری
کرده ، و برای منهیات احکامات امتناعی سختی داشت ، معهذا از هر دینی
زیادتر توانائی آنرا داشت که از ملل مختلفه و نژاد های متباینه ملتی واحد
تشکیل کند . اسلام هر که را مسلمان میشد با سائر مسلمین برا در قبول
میکرد :ـ انما المومنون اخوة . و عدالت را بمردم امر مینمود :ـ


(۸)

واذا حكمتم بين الناس ان تحكموا بالعدل. همچنین عصبیت و امتیاز را
لغو و شرف را در عمل و قول پاك و مفید میدانست : ـ ان اكرمكم
عندالله اتقاكم. پیغمبر اسلام در خطبه حجة الوداع فرمود : ـ يا ايهاالناس
ان الله اذهب عنكم نخوة الجاهليته وفخر ها بالاباء كلكم لادم و آدم من
تراب ليس لعربي على عجمي فضل الا بالتقوی. اسلام حمایت غلام، حفظ حقوق
زنان، انفاق به مساکین و خدمت به مردم را امر، و ارتکاب زنا، قتل
دزدی، دروغ، خیانت، قمار، خمر ووعده خلافی را نهی، و بسعی و عمل
توصیه مینمود. اسلام بر خلاف مذاهب آنوقت که تعالیم مخوف آنها خضوع را
در قلوب پیروان شان مستولی میساخت. مردم را از راه تفکر وتعقل بقبول
ایمان وا میداشت چنانچه میگفت :
ان في خلق السمواة والارض واختلاف الليل والنهار لايات لاولى الالباب .
ویا : ـ الذين يذكرون الله قياماً و قعوداً وعلى جنو بهم و يتفكرون
في خلق السموات والارض ربنا ما خلقت هذا باطلا . و یا : ـ قل انظروا
مافي السموات والارض . قرآن چنانچه بعلم و حکمت توصیه میکند بزهان را
مقام شامخی میدهد و حتی مشرکین را بواسطه نداشتن برهان توبیخ میکند
در جائیکه میگوید : ـ ام اتخذوا من دونه آلهة قل هاتوابرهانكم . دين
اسلام بشكل عقل و فطرت انسانی در نظر جلوه میکند و او نه یکدین صرف
مادی و نه صرف روحانی بلکه دینی معتدل و جامع هر دو جنبه بوده برضد
فلسفه فنا و ترك دنیای هند و فلسفه اشراق که مردم را بوادی فنا میکشاند
ميگويد : ـ قل من حرم زينة الله التي اخرج لعباده والطيبات
من الرزق قل هى للذين امنوا فى الحيات الدنيا خالصة يوم القيمته
کذالك نفصل الايات لقوم يعلمون . اسلام دنیا و آخرت را دو چیز


( ۹ )

جداگانه نی بلکه یکی، وغافل وخطا کار را در دنیا، بدبخت دراخرت هم میداند چنانچه میفرماید: ـ و من كان في هذه اعمى فهو في الآخرة اعمى واضل سبيلاً و يا : ـ لهم البشرى في الحيوة الدنيا و في الآخرة لا تبديل لكلمات الله ذلك هوالفوز العظيم. ويا : ـ لهم في الدنيا خزى و لهم في الآخرة عذاب عظيم. اسلام پیروان خودش را برای تبلیغ مردم براه راست و امتناع از بدیها، وایمان بخدا مامور میکند: ـ كنتم خير امته اخرجت للناس تأمرون بالمعروف وتنهون عن المنكر وتؤمنون بالله بطور اختصار توان گفت دین اسلام راجع به عبادات، اخلاق، حقوق، جزاء و اجتماع یعنی حقوق جسم وروح و مصالح دنیا و آخرت قوانین مکملی دارد .
اینست که دین اسلام باچنین اصول محکم در قرن هفت مسیحی ظهور، ودر کمترین مدتی دارای پیروان صمیمی وجدی گردیده، اردوی جسور وفدا کار و مطیع و افسران زبردست ولایق او در سایهٔ عشق به دین، علو نصب العین، ایثار وفدا کاری عدالت و احسان، احترام و آزادی بمعابد و ادیان ورسوم، حسن تدبیر درامور کشوری و ایفاء بعهود، بسرعت حیرت بخشی ارکان امپراطوریهای روم شرقی وفارس را منهدم وبرای پیشرفت اصول وسیادت اسلام از شرق تاغرب جهان صحنهٔ وسیع وعظیمی باز کرد، بطوریکه در مدت کمتر از قرنی ازسواحل اوقیانوس اطلس تاکناره های سند و از ابشارهای نیل تا دریای قزوین بیرق اسلام در بلاد مختلفه جهان در اهتزاز آمد، البته اینفتوحات عظیمه مرهون صلابت عسکر به و قوای روحیهٔ مسلمین است، ولی نشر دیانت اسلامیه بیشتر از سر نیزه ممنون تشویق، تقریر وتبلیغ پیروان اسلام میباشد، زیرا مردم اعمال و اخلاق حسنهٔ اینها را که نمایندهٔ دین اسلام بود دیده وبقبول دین جدید حاضر شدند . ملل مسیحی بجهتی دین اسلام پذیرفتند که حکام اسلامی را عادلتر از حکام خودشان و مذهب اسلام را روشن تر از مذاهب قدیمه خودها یافتند، بعدها تورك ومغل نیز

تاریخ افغانستان جلد ۴ ( ۱۰۰۰ ) ب سردار محمد عسراج الدینخان و محمد امین . ن محمد نعیم . امیرزادیه تاریخ ۲۷ و ۳ و ۴۶


( ۱۰ )

بهمین علت دین اسلام قبول کردند، در حالیکه فاتح ممالک اسلامی شمرده
میشدند، و نشر اسلامیت در چین بدون حمله نظامی، بهترین دلیل رجحان مذهب
اسلام نسبت بادیان قدیمه محسوب است .

در هرحال سیلاب این فتوحات مادی ومعنوی عرب ـ که در طول يك قرن
با دو صد هزار عسکر و یکهزار و دو صد کشتی از سواحل بحیره خزر و سیاه تا بحر
عرب وعمان و از سواحل غربی اسپانیا تا فرغانه زمین امتداد یافته، وجزائر مدیترانه
رایر کرده بود ـ فقط این درمقابل دیوارهای سر بفلك كشيدة جبال هندو کش
وقلب افغانستان بود که متوقف گردید تا آنکه اولاد این کشور خود این سد را
از بین برداشته و دین اسلام را نه تنها تا دریای سند بلکه تا اقاصی مملکت
هندوستان انتشار و ازین راه هم بخود وهم بدیگران خدمت بزرگی انجام دادند

عرب در همسایگی افغانستان

حضرت پیغمبر آخر الزمان: چنانچه میدا نیم حضرت پیغمبر اولی العزم اسلام
عليه الصلواة والسلام در دوشنبه ۱۲ ربیع الاول مساوی ۱۷ اپریل سال ۵۷۰ مسیحی
در شهر مکه بین قبيلة قریش بدنیا آمد، این قبیله لهجة فصیحتر و اعتباری بیشتر
در میان قبائل حجاز داشته، وخاندان حضرت پیغمبر از برجسته ترین خانواده های
قریش محسوب بود، قصی یکی از اجداد حضرت پیغمبر مکه را تعمیر، و هاشم فقراء
مکه را در قحط غلانان میداد، عبدالمطلب هم ازین شهر در برابر هجوم حبشی ها
مردانه دفاع کرد .

پدر پیغمبر اکرم قبل از تولد حضرت او وفات کرده بود ، و آنحضرت بعد
از تولد خودش يك خانه، يك كنيز حبشی «ام ایمن» پنج اشتر، يك گله گوسفند
بميراث گرفت، پیغمبراکرم هنوز شش سال داشت که مادرش «امنه» از دنیا گذشت
«حلیمه» دایۀ آنحضرت تا سن پنج او را در بین عشیرۀ بنی سعید پرورش میکرد.


(۱۷)

و در سن شش این وظیفه را «ام ایمن» قبول کرد، حضرت پیغمبر هشت سال داشت که
جدش عبدالمطلب فوت، وعمش ابوطالب به پرستاری او مشغول شد. در سن ۱۲
پیغمبر اکرم در معیت عم سفری با ستقامت شام نمود، ودر سن ۲۵ با «خدیجه
کبری رضی الله عنها» ازدواج فرمود، عرب حضرت پیغمبر را نظر بمعالی اخلاقی
که داشت «امین » لقب دادند ، و پیغمبر اکرم در سن ۳۵ قریش را به تعمیر مجدد
کعبه تشویق نمود .
حضرت محمدعلیه السلام در سن چهل وحی والهام پیغمبری گرفتند، و در دوشنبه
۱۷ رمضان ۶۱ مسیحی در کوه «حرا» آیه اقراء باسم ربك ... نازل شد ، نبوت
حضرت پیغمبر را خدیجه کبری ، ابو بکر صدیق ، وعلی ابن ابو طالب رضی الله
عنهم به ترتیب تصدیق کردند ، و بعد از نزول آیه فاصدع ... حضرت پیغمبر
دعوت باسلام را علنی ساخت در حالیکه قبلاً درخفا صورت میگرفت ، اینوقت
تعداد مسلمین به چهل نفر رسیده و عمر «خطاب» و «حمزه » عم حضرت پیغمبر رضی
الله عنهما، ازمشاهیر ایشان بود،البته قبیله قریش به مخالفت برخاستند ولی خاندان
هاشم و عبدالمطلب در مقابل دفاع میکردند . در سال ۱۳ بعثت، هجرت
پیغمبری از مکه به مدینه واقع ، و این سال که با ۶۲۲ مسیحی مساوی بود
مبدأ و رأس تاریخ ملل مسلمان قرار گرفت .
جنگ «بدر»و«احد»ازجنگهای مشهورپیغمبر اکرم بامخالفین است ، ودرسال دوم
هجرت قبلۀ مسلمین ازبیت المقدس بکعبه تبدیل، ودر سال ششم صلح «حدیبیه»
وار سال نامه های آن حضرت به هر قل ـ روم و کسری ـ فـارس و
نجاشی ـ حبشه درخارج وامراء يمامه وبحرین وغسانی در داخل جزیره نمای
عربستان محتوی دعوت بدین اسلام،ودرسال هفتم قلاع چندی ازخیبر مفتوح ، و
سه هزار عسکر اسلام زیر قیادت زیدبن حارثه باستقامت شام سوق گردید، گویا
ازهمین وقت برای تعمیم اسلام واز بین بردن امپراطوریهای بزرگ دنیا اقدام شد


( ۱۲ )

خالد بن وليد نيز درهمین سوقيات شهرت عسکری خودش را حاصل کرد. در سال نهم رومیان درحدود فلسطین حاشری جنگ دیدند و حضرت پیغمبر بطرف شام حركت و در تبوك قرار داد مصالحه را بامر دم آنجا امضا کرد، خالد بن ولید از همین جابه دومة الجندل اعزام و امیر آنجارا اسیر نمود، در سال ده هجری پیغمبر اکرم مکه را فتح، و با ۱۲۴ هزار نفر مراسم حج ادا نمودند. و در سال یازده مجدداً در صدد سوقیات بشام شدند، ولی اردو هنوز حرکت نکرده بود که حضرت پیغمبر اکرم در منتصف ربیع الاول بعمر ۶۳ چشم از جهان پوشید. عایشه صدیقه زوجه پیغمبر اکرم در تعزیه آنحضرت میگفت : دریغ از پیغمبر یکه فقر بر غنا اختیار کرد و دین پروریکه از غم امت شبی در بستررا حت آرام نغنود، او در محار به بانفس از میدان صبر و تحمل فرار نکرد، و چشمش به منهیات میل نه نمود، با وجود کثرت اصرار اعدا کره ملال بروی با اقبال وی ننشست، و در انعام بررخ هیچ فقیر بی نوال نه بست، دندانش بسنگ دشمن، وسرش بعصای حوادث روزگار شکسته گردید، وشکم وی در دو روز پیاپی از نان جوینی سیر نشد و صلى الله عليه وسلم.

خلیفه اول رضی الله عنه : بعد از فوت حضرت پیغمبر اکرم در سر جانشینی آنحضرت میان عرب ها اختلاف پیدا، وبدو دسته تقسیم شدند، يك دسته خلافت را حق امير المومنين علی ابن ابيطالب پسر عم و داماد حضرت پیغمبر میدانستند، و دسته دیگر میراث را در خلافت نمی پسندیدند. در هر حال بین هر دو دسته مخالفت شروع، و میتوان گفت از همین وقت تخم نفاق بین مسلمین کاشته شد، گرچه عجالتاً لیاقت و کفایت امير المومنين ابوبکر صدیق وامیر المومنین عمر خطاب از بسط این نفاق جلو گیری نمود، ولی در آینده نزد یکی آن تخم سر کشیده و متعصبین اموی کار را بشهادت امیر المومنین خلیفه رابع منجر، وخود ها به تأسیس خلافت میراثی پرداختند، ولی افغانها در آخر مداخله و سلطنت متعصب


( ۱۳ )
بنی امیه را از بین بردند، در هر حال در عهد حضرت ابوبکر صدیق جانشین پیغمبر اکرم - که روزی پنچدرهم از خزانه ملت معاش میگرفت و بعد از مرکش اشتری و یکدست لباس مندرسی و غلامی بمیراث گذاشت. سیاست پیغمبری تعقیب و بلافاصله سوقیات عسکری برعلیه هر دو امپراطوری روم شرقی و فارس شروع گردید عساکر عرب برای بار اول زیر قوماندانی «مثنی بن حارثه» و خالد بن ولید در جبهه شمالمشرق بالشکر فارس در سرحد عراق عرب مقابل، و دوبار فارسیها را مغلوب نمودند، فارسیها مکرراً بجنگ مبادرت کردند ولی بازهم مغلوب و در سیزده ماه بیشترین حصص عراق عرب را از دست دادند، جنگهای: لیس، حیره ، انبار وعين التمر از حروب مشهوره مذکور است .
همچنین قوماندان مشهور عرب خالد بن ولید درعهد ابوبکر صدیق رض بجنگ بازنطینی ها متوجه شد، اردوی رومی، فرات حد فاصل طرفین را عبور و از طرف اعراب نصرانی تقویه گردید، معهذا از طرف خالد مغلوب و منهزم گردیدند، هراکیلیس (هرقل) مجبورشد خودش از قسطنطنیه بشام آمده واردهی دو صدو چهلهزاری تشکیل کند. این اردوی بزرگ در «برموك» باسی هزار عسکر عرب مقابل شد، ولی از طرف قوماندان اسلام که عساکرشر در مربع های نظامی منقسم کرده بود مغلوب و بعد از دادن صد هزار کشته فرار کردند . اینجنگ مشهور دلیل دیگری بود بر تأثیر معنوی عقیده و ایمان و ایثار و فدا کاری در جنگ مادی و غلبه بر اخلاق مشوش وتذبذب عقيده وظلم و انظلام . آری عرب آنروز نصب العین عالی، وحدت نظر، حس فدا کاری ولهذا روحیه قوی داشته و بر عکس طرف آنها ازمدتها با دیانتمداران مغرض، حکومات ستمکار، امراء عياش وتنبلو ظالم بسر برده، فاقد قوای معنوی و آرامش مادی بودند، عساکرتيز بزور تازیانه و پول در میدان حرب سوق میشد، پس غلبۀ اولی بردومی امری بود طبیعی.


( 14 )

خلیفه ثانی: بعد از فوت امیرالمومنین ابو بکر صدیق رض، امیرالمومنین عمر خطاب رض خلیفه شد، و او در عقل و کفایت مثل خلیفه اول بوده، سواء اعلاء کلمه توحید مطلبی نداشت، این خلیفه اسلام که بزرگترین فر ما نروا یان جهان بود لباس خود شرا پینه میزد و شبها را روی صفه مسجد بافقراء یکجا میخوابید، رفتار او در بیت المقدس نمونه از دها وذکا ومعالی اخلاق بشر بود بلاشك امیرالمومنین عمر ابن الخطاب رض درامور کشور وجنگ و عدل وداد مرد بزرگی در تاریخ عالم است .
در هرحال خلیفه ثانی رض نقشه خلیفه اول رض را بحرارت تمام تعقیب نمود در جبهه شرق قوماندان عرب ابو عبیده بن مسعود ثقفی قوای مدافع فارس وقوماندان آنها را مغلوب واسیر، ومتعاقباً نرسی افسر دیگر فارسی را در نواح «کسکر» منهزم گردانید. رستم فرخ‌زاد سپه‌سالار فارس قطعات تقویه بمدد نرسی اعزام کرد، ولی اونیز از ابوعبیده شکست خورد، دولت فارس اردوی دیگری زیر قیادت بهمن‌جادو برای جلوگیری از پیشرفت عرب سوق نمود، وجادو در کناره فرات به تعبیه پرداخت، ابوعبیده نهر را عبور و به جنگ صعبی اقدام کرد، عرب چهار هزار کشته درمیدان جنگ گذاشته، و مغلوباً نهر فرات را عبور وجادو به مدائن باز گشت .
ولی سال‌دیگر سنه ١٤ هجری مثنی قوماندان عرب که موضع لیس را قرار گاه اتخاذ کرده بود از طرف جریر بن عبدالله قوماندان جدید واعزامی دارالخلافه تقویه گردید، ومهران افسر فارسی در رزمگاه «نخیله» بمقابل جریر سرشراباخته واردوی او متفرق گردید، عرب اینروز را «یوم الاعشار» خواندند . مثنی بعد ازین بازار بغداد را (که آنوقت دهکده بیش نبود) تاراج نمود، ویزد گرد پادشاه فارس سپه‌سالار رستم فرخ‌زاد را با شصت هزار عسکر و فیلهای متعدد بجنگ عرب اعزام نمود. خلیفه ثانی رض نیز قطعات مهم تقو یه با قوماندان جدیدی


( ١٥ )

«سعد وقاص » در اوائل سنه ١٥ در محاذ شرق گسیل نمود ، اردوی عرب
که از سی هزار نفر تجاوز نمیکرد موضع «قادسیه» را منطقه حرب اتخاذ کردند
ودر جنگی که بین طرفین واقع شد رستم سپه سالار کشته و اردوی فارس ذخائر
وعلم منسوب به کاویانی را با مقتول بسیاری از دست داده فرار کردند، قوماندان
عرب ازین بعد فرات را بیجسر عبور و باستقامت پایتخت فارس مارش نمود، یزدگرد، دل
ازدست داده و به«حلوان» عقب نشست، امامهران رازی در«جأولا» وقسماً عساکر
شکست خورده قادسیه در«تکریت» موقع گرفتند، سعد وقاص بعد از اشغال مرکز
در ششماه حصار جلو لازا بواسطه برادر زاده خودش هاشم و ١٢ هزار عسکر اشغال
و همچنین تکریت و موصل را بواسطه عبدالله معتمر فتح نمود ، و شروان نیز
در همین سال ١٥ هجری مسخر گردید ، اما یزد گرد از استماع سقوط پایتختش
بلا درنگ از حلوان به ری فرار کرد ، عرب ها در سال ١٧ هجری «اهواز»
را اشغال ، و ابوهریره قوماندان اعزامی دارالخلافه هرمز وتستر را بصلح تحویل
گرفته متعاقباً سوس فتح، و شهر جدید کوفه از طرف سعد وقاص اعمار و بحيث
قرار گاه عمومی عرب اتخاذ شد . درسال ۲۱ یزد گرد اردوی عظیمی
تشکیل وفیروزان قوماندان خودش را در نهاوند مامور نمود ، زیرا او از
عزل سعد و قاص در سال ۲۰ مجدداً امیدوار بفتح شده بود ، سپه سالار جدید
عرب نعمان بن مقرن که بواسطه عبدالله پسر خلیفه اسلام تقویه شده بود
به نهاوند عسکر کشید ودر جنگ سه روزه با آنکه نعمان شخصاً درمیدان حرب
کشته شد ، اردوی عرب لشکر فارس را در هم شکسته وفیروزان را با ده هزار
عساکرش دررزمگاه بکشتند ، واینفتح « فتح الفتوح » خوانده شد. حذيفة بن
الیمان جانشین نعمان گردید ، ومتعاقباً دنیور وهمدان بصلح مفتوح و یزد گرد
باصفهان واز آنجا در کشور خراسان پناهنده شد . اصفهان نیز بسعی عبدالله
بن عبان مسخر ، و در سنه ٢٢ه آذربایجان بهمت « مغیره » کشاده گردید .


(١٦)
نعیم بن مقرن افسر عرب همدان باغی را مجدداً تنبیه، و خطری قومی
ودامغان را تامین نمود، والی مازندران و اهالی طبرستان نیز با عرب ها مفاهمه
و در نتیجه تادیه خراج پذیرفتند، و باین ترتیب در عرصه چند سالی کاخ بلند
آوازه امپراطوری ساسانی باطرافه هولناکی از پا در آمد .
تصادم عرب با افغانستان. چنانچه دیدیم از سال ١٢ تا ٢٢ هجری در مدت ده دوازده
٢٢-٢٣ هجری سال بیرق فتوحات عسکری بی نظیر عرب در مشرق جزیره عربستان
فراز مداین پای تخت امپراطوری چندین قرنه ساسانی و در شمال عربستان بالای دمشق
الشام مرکز آسیائی هفت قرنه امپراطوری روم شرقی و در غرب عربستان در کشور
مصر و نوبه در اهتزاز آمد، ولی هنوز طوفان این فتوحات حیرت انگیز در جهات
ثلاثه مشغول پیشرفت بوده، و قوماندانهای نامور عرب یکی پی دیگری بلاد
مشهوره دنیای آنروز را میکشودند، منجمله عساکر فاتح عرب که سرتاسر
کشور فارس را استیلا و یزد گرد ساسانی را تعقیب میکردند، با ستفامت افغانستان
مارش نمودند. در ینوقت ولایات غربی و شمال مملکت که زیر تسلط یکفرقه
دولت ساسانی و تورکان غربی و بعدها نفوذ چینی بسر میبرد، دارای ولایات متعدد
و تشکیلات مختلفه بود، و در نواح مذکوره حکام و امراء محلی افغانستان بحیث
حکمرانان بومی و تحت الاطاعه خارجی ها زندگی داشتند. این حکام و اهالی
از تسلط اجانب دل خوشی نداشته و برای رهائی خود شان از نفوذ ساسانی، تورکی
و چینی منتظر وقت مساعد بودند. زیرا به تنهائی نمیتوانستند با دشمنان بزرگ
و متعدد مقابله کنند. در چنین وقتی دولت ساسانی زیر هجوم عرب قرار گرفت
و خراسانیان از دور میدان نبرد را تماشا میکردند بالاخره یزد گرد مغلوب
و در سال ٢٢ هجری بخراسان پناهنده شد ولی خراسانیان چهره موافق نشان
ندادند و او مجبور شد از مرو به ماوراء جیحون بکشد و از ترکان فرغانه زمین استمداد
تاریخ افغانستان جلد ٣ (١٠٠٠) پ سردار محمد سراج الدین خان و محمد امین خان محمد نعیم ها جیر قتیه تاریخ ٢٦ و ٢ ٢٧


( ۱۷ )

کنند . بیست هزار عسکر تازه دم عرب بقوماندانی احنف بن قیس از بصره و کوفه بغرض تعقیب یزد گرد در شمال مشرق فارس راه می پیمود و اینها برای بار اول از راه طبسین و بقول مورخین عرب دروازه خراسان وارد سر زمین خراسان گردیده تا مرو پیشرفتند یزد گرد نیز با کومکیان ترک از آنطرف جیحون بمقابله پیش آمدند خرا سانیان در حین عبور لشکر عرب از خاک خودشان سعی کردند بدون ضرورت دست بخون مهمان نو وارد نیالا بند و بگذارند ریشه ساسانی دشمن مشترک هر دو قطع گردد - همین طور هم شد واحنف سه هزار نفر پیشدار یزد گرد را در جنگ مرو معدوم، و خان تورك را بمراجعت مجبور نمود . ولی یزد گرد هنوز زنده و در ولایات خراسان شمالی دست و پا، ومتوالیاً از چینی ها و تورکها و امراء محلی سغدیانه وغیره استمداد میکرد ، و رعایای فارسی خودش را در داخله کشور فارس بر ضد عرب تحریک مینمود . یزد گرد در تخارستان نزد پادشاه محلی اقامت داشت که نماینده او از چین برگشته ، و در برابر استمداد او جواب منفی دولت چین را بواسطه بعد مسافه تقدیم کرد ، یزد گرد مأیوساً از تخارستان به بلخ رفت ، و فیروز پسرش در تخارستان ماند ، تا آنکه حمله احنف بن قیس در سال ۳۱ شروع و پسر بچین و پدر در حوزه مرغاب فراری گردید در هر حال عربها که از سهولت پیشرفت سال ۲۲ در خراسان شمالی ممنون شده و هنوز از سیاست مردم اطلاع و تجربه کا فی در دست نداشتند ، سال دیگر (۲۳ هجری) بخط وسطی و جنوبی خراسان نیز پیش شدند ، سهل بن عدی و عبدالله بن غسان افسرهای عرب در ولایت کرمان ، وعاصم بن عمر تمیمی در ولایت سیستان ، و حکم بن عمر ثعلبی در ولایت مکران ریختند ، و ساریه بن زنیم باستقامت نسا در شمال ولایت طوس بحرکت افتاد .

خرا سانیان در تمام طول اینخط از جنوب مشرق بحیره خزر تا سواحل آبهای عمان در مقابل حملات عرب همان سیاست کجدار و مریز گذشته را پیروی


(۱۸)
کرده، و تا اندازه مقدور دست بجنگ دراز نمیکردند . زیرا ایشان تا یزد گرد
زنده و احتمال دوباره قوی شدن امپراطوری ساسانی موجود بود، اضمحلال عرب
را نمیخواستند . بهمین سبب خراسانیان در این جبهه جنگ بیشتر سعی بمصالحه
کرده و از راه مفاهمه و مصالحه عرب را بکمی قانع ساختند و اگر جنگی در ین میانه
واقع شد آنهم نسبته خفیف و زودگذر بود .
در هر حال سال دیگر بود، (۲۴ هـ) که امیر المومنین عمر رض از دنیا گذشت
و برای هفت سال دیگر سر حدات غربی خراسان آرام ماند . زیرا خلیفه ثالث
امیر المومنین عثمان تا این مدت مشغول پیشرفت در سواحل بر بر افریقه
وولایات قفقاز و تامین ولایات فارس بوده فرصت سوقیات در ماوراء کشور عجم
نداشت. در طی این مدت بود که مملکت خراسان و حکومت های محلی آن برای
از بین بردن نفوذ ساسانی، و پیش بینی حملات آینده عرب وقت مفصل بدست آوردند
ولی اینها نتوانستند به تشکیل يك دولت بزرگ خراسانی و یا اقلايك اتحادیه از تمام
حکومات محلی افغانستان به پردازند. ولهذا در روز دفاع از کشور گرفتار
مشکلات زیادی گردیدند . چنانچه گفتیم در ین وقت بزرگترین حکومات
محلی افغانستان حکومت کابلشاهان و یادگار امپراطوریهای قدیم کوشانی و یفتلی
آریانا بود که از جنوب هندوکش تا حوزه هیرمند شمالا جنوبا و تا دریای سند
شرقا فرمان میدادند. سلسله کابلشاهان ملقب به رتبیل اخلاف همان سلسله
پادشاهان موسوم به کیداریها هستند که از بقایای کوشانیان بزرگ و یفتلی ها بوده و
بعد از انقراض امپراطوری یفتلی افغانستان در صفحات شمال و جنوب هندوکش و بعدها
به تنهائی در جنوب هندوکش چراغ يكدولت افغانی را قرنها روشن نگهداشتند.
این سلسله طولانی در دو طبقه تقسیم میشوند اول رتبیل ها یا کابلشاهان که از طبقه
کشانر یا (جنگجو) بوده و بعدها القاب تگین و تچن اختیار کردند، موسس


( ١٩ )
این طبقه برهانگین و آخرین حکمران شان لکه تورمان است . سلسله دوم
عبارت از طبقه برهمن است که در اوائل سمت وزارت طبقه نخستین را داشته
و بعد ها کالار نام موسس این سلسله اقتدار پادشاهی را از شاهان متبوع
خود سلب و در دست خویش گرفت ، و اینها بیشتر در تاریخ عنوان برهمن-
شاهیان دارند . در هر حال هردو سلسله کابلشاهان از قرن شش تا یازده مسیحی
در جنوب هندو کش حکمرانی و در کابل مرکزیت داشته بادین بودائی و برهمنی
بسر میبردند ، پادشاهان این سلسله در طول قرون مدافع حکومت خویش در برابر
تورکها ، ساسانیها ، هندبها و عربها بوده از ولایت کابل تا رودخانه سند و هامون
سیستان فرمان میدادند ، تا آنکه دولت صفاری افغانستان بمیان آمده و قلمرو
کابلشاهان محدود ، و متعاقباً دولت غزنوی قدم بقدم ایشان را از کابل
بطرف شرق در لغمان و پشاور ، دراتك و ویهند و بالاخره در پتهنده آنطرف
ستلج راند تا اینکه بکلی از بین رفتند ، اینها در سواحل سند هم از جنوب
کشمیر تا حدود ملتان حکومت میراندند . باقی ححص کشور در علاقهای خورد
و بزرگی تقسیم و هر يك حکمرانی مخصوص از خود داشت ، مورخین عرب
القاب این امراء را بقرار ذیل تعین میکنند : - کنار ( شاه نیشاپور) ماهویه
( ملك مرو) زاذویه ( ملك سرخس ) بهمنه ( ملك ابیورد ) ابراز ( ملك نسا )
بر از بنده (ملك غرجستان) کبلان ' ملك مروالرود) فیروز (شاه زابلستان) کابلشاه
(شاه کابل) ترمذ شاه (ملك ترمذ) شیر بامیان (ملك بامیان) خداه ( شاه جوزجان)
خسرو (ملك خوارزم ) رتبيل ( ملك سجستان رخج . داور ، کابل ، ) برازان
( ملك هرات ، بادغیس ' پوشنج مکران شاه شاه (مکران) قیقان شاه شاه قلات
بلوچستان قشمیران شاه ) شاه کشمیر ( چنین میدانیم که اغلب این حکمرانان
محلی منسوب به بفتلیهای قدیم افغانستان بوده و بعد از انقراض آن شهنشاهی
بزرگ در هر کنج و کنار مملکت دائره حکمرانی خودشان را محفوظ


( ٢٠ )
نگهداشتند ، خانهای تورك و شاهان ساسانی و بعد ها چینی ها هم در تخارستان و بلخ و هرات وسائر علاقه های متصرفه خود ها استقلال داخلی این امراء را قبول و باخذ مالیاتی قناعت میورزیدند ، چنانچه درهجوم نخستین عرب در ولایت نیشاپور می بینم که اسمی از هیاطله در تاریخ عرب برده شده و آنها را بعنوان هیاطله هرات و مدافع نیشاپور خاطر نشان میکنند ، ولی هنوز عربها در عرق و ملت شناسی بلد نبوده این هیا طلها را گاهی نژاداً عجم و گاهی تورك میشناسند ، بلاذری ، طبری و ابن اثیر وغیره نه تنها از هیا طله بتعریف تورك در طبسین و قهستان سخن میگویند بلکه طوائف تورك را همرکاب رتبیل ها در محاربات کابل ، قندهار وسیستان هم میدانند ، بعض مورخین دیگر نیز از قبیل خوارزمی صاحب مفتاح العلوم وصاحب تاریخ سیستان وغیره بتقلید اینها مدافعین رخج یعنی قندهار را تورك شناخته وحتی یکسنه رشان سید احمد نام مؤلف کتاب فتوحات اسلامیه در محاربه سند بین اهالی قیقان (تقریباً قلات حالیه بلوچستان) و عرب از دفاع مردم بهمراهی تورکان ذکری مینماید ، بهمین جهت است که مثلاً نيزك حکمدار بومی بادغیس تورك ، قارن هراتی با لشکرش در هرات تورك ، رتبیل با اردویش در کابل همه تورك گردیده اند ، در حالیکه ما مید انیم حین هجوم عرب ، در افغانستان شمال مغربی وغربی ومرکزی و جنوب شرقی ابداً نفوذ و پای نژاد تورکی نرسیده است و اینطائفه از تخارستان آنروز بجانب جنوب وشرق وغرب گامی این سو نگذاشته اند .
خلیفه ثالث رض و افغانستان . ۳۱ – ۳۲ هجری
در سال ۳۱ هجری امیر المومنین عثمان بن عفان یکی از افسران مشهور عرب عبدالله بن عامر را با عسکر مکملی بخراسان اعزام نمود ، احنف بن قیس پیشد او ابن عامر که تجربه سابقه در مورداینولایت داشت طبسین را بمفاهمه و مصالحه گرفت ، ودر قهستان مجبور بجنگ گردید ولی بزودی صلح بین طرفین قایم شد، هنوز رجال خراسان از طرف اجانب (چین ، تورك ، ساسانی) و خطرات احتمالی شان خاطر


( ۲۱ )
جمع نبوده و خیال مقابله جدی با عرب ها نداشتند ، از همه پیشتر ماهویه سوری حکمدار مرو طرفدار رفتار مسالمت کارانه با عرب بوده و خود فورا از مرو با عبدالله ابن عامر روابط دوستانه بر قرار کرد ، ابن عامر ازین پیشامد استفاده و علاقهای جوین ، بحر آباد ، اسفراین ، خواف ، باخرز ، جهان مرغینان نسا ، ابیورد ، سبزوار و ابرشهر (نیشاپور) رایگان یکبار در اثر سوقیات خود بمصالحه و بعضا بجنگ اشغال ، و نیشاپور را قرار گاه عمومی و أس الحركات عسکری اتخاذ نمود ، همچنین او مجاشع بن مسعود را بغرض تسخیر مکرر ولایت کرمان ، وربيع بن زیاد حارثی را برای فتح ولایت سیستان ، وعبدالله بن حازم را با ستقامت ولایت هرات سوق،ويك قطعه عسکر بجا نب سرخس گسیل نمود. هنوز این ولایات افغانستان در جنگ با عرب مصمم نشده و خیال داشتند اردوی مهاجم را به پول و صلح متوقف سازند. چنانچه اکثرا بمصالحه گرائیده وبقبول تادیه پول وخراج تن دادند ، ولی بعضی قسمت ها دست بشمشیر بردند ، منجمله حکمدار هرات صلح را بجنگ ترجیح ، ويك مليون درهم نقد ادا و سالانه اداء سه سد هزار درهم را قبولکرد ، ولی در سیستان اینطور نشد و ایران بن رستم حکمدار سیستان بعد از جنگ با ربیع سردار عرب مصالحه کرد ، با این ترتیب که در سه میلی زرنج مجلس مصالحه در اردوی عرب منعقد و اجساد کشته گان سیستانی میدان جنگ در عوض فرش بزمین کسترده و ربیع سردار عرب بالای آن جلوس نمود ، متکاء ابن سردار را هم اجساد کشته گان تشکیل کرده بود ، در اینوقت ایران بن رستم سواره با مؤ بد مؤبدان و بزرگان زرنج رسیده ونزديک صدر از اسپ پیاده شد ، و چون ربیع با قددراز ، چهره گندمی، لب های قوی و دندانهای بزرگ برسر کشته گان نشسته دید با یستاد و او را به همراها ن خود نشان داده گفت :- میگویند اهریمن در روز بچشم نیاید اينك به بینید که در چشم میاید . . .


( ٢٢ )

ربيع ترجمه سخن او را از زبان ترجمان شنوده بدون آنکه متغیر شود با کمال حوصله خندیدن را شروع نمود ، و به ایران تکلیف نشستن نمود . ولی ایران نه پذیرفته گفت :ـ ما برین صدر تو نیائیم که نه پاکیزه صدریست.» پس همانجا فرش افگندند و نشست و مذاکره صلح آغاز گردید، بعد از مذاکره و مصالحه ربیع از زرنج گذشت و بسائر علاقه های سیستان پیش شد . ولی این علاقه های سیستان مثل شهر رشت و زرنج و سنا رود وغیره بمصالحه ایران و ربیع وقعی نگذاشته و جنگهای سختی با عرب نمودند .
در هر حال ابن عامر که از هیچ ژلی عسکری یا کم نمی آورد فرصت را از دست نداده و لشکری بقوماندانی احنف بن قیس باستقامت ولایت بلخ و تخارستان بغرض تعقیب یزد گرد حرکت داد ، چونکه او بعد از مغلوبیت در جنگ مرغاب اینك در ولایت بلخ تمرکز گرفته و به ترتیب لشکر مشغول بود، احنف توانست علاقه های مرغاب وجوز جان را بجنگ و صلح عبور و تا بلخ پیش رود گرچه این پیشرفت احنف در بلخ عارضی بوده و ده سال دیگر عرب را در آن دیار دستی بهم نرسید تا آنکه قیس هیثم بر آنجا متولی شده ونو بهار از رونق افتاد و شهزادگان تخاری مجبور بفرار شدند . معهذا در سنه ٥١ شورش بزرگ ضد عرب آغاز کرده مدتها تسلسل یافت تا قتیبه سردار مشهور عرب این شورش ها را از بین برد ، ولی شهر بلخ هم درین جدالها خراب شده و سکنه ترکیش گفتند و عربها در دو فرسخی بلخ بروقان را مسکن گرفتند تا انکه اسد القصر ی حاکم غربی خراسان نیم قرن بعد تر بلخ را مجدداً تعمیر کرد ( ١٠٧ ه ) معهذا اقتدار عرب درینجا بنام بود و اصلاً اختیار در دست امراء بومی تمرکز داشت . در هر حال چون یزد گرد ناکام از بلخ جيحون را مجدداً عبور نمود پیشرفت احنف نیز تا تخارستان امتداد یافت . عبد الله ابـن عامر که این همه فتوحات را در مدت يك سال نعمت غیر مترقب دانسته وعلت


( ۲۳ )
آنرا مجهول میدید بشکرانه این فتوح عزیمت اداء حج نمود و وکالت خودش را در نیشاپور به قیس بن هیثم داد .
از طرف دیگر ماهویه سوری حکمدار محلی مرو که از تردد یزدگرد در ولایات خراسان هنوز مشوش بود سعی کرد که او را هر طوری است بدست آورده و از بین به برد ، بالاخره یزد گرد ساسانی نیز مثل دارابوش هخامنشی بدست افتاده و بلا فاصله در نزدیکی شهر مرو از بین رفت ازین بعد خراسانیان از خطرات آینده ساسانیان خاطر جمع گردیده و در صدد دفاع از کشور خود بمقابل عرب برآمدند ، اینست که جنگهای متواتر و انقلابات ملی برضد عرب شروع و تقریباً دو صد سال دوام کرد ، تا بالاخره حکومت ملی طاهریه خراسان به میان آمده و امنیت طبیعی در کشور افغانستان قایم شد .
دفاع خراسانیان در مقابل عرب : چنانچه دیدیم در سوقیات سال ۳۱ عربها در افغانستان از يك طرف خراسانیان استفاده کردند که بقایای ساسانی و تورك و نفوذ چینی از صفحات غرب و شمال کشور به بکلی برافتاد ، و از دیگر طرف عربها مستفید شدند از اینکه بنام تعقیب یزد گرد و قطع ریشه ساسانی در خراسان قسماً نفوذ سیاسی و نظامی بهمرساندند ، گر چه تا هنوز این سوقیات شدت نداشته ، و پیشرفت عرب در ولایات هرات ، مرو، بلخ و تخارستان عارضی و موقتی بود، ولی در ولایت نیشاپور و سیستان ، کار رنگ دیگری داشته و عجالتاً هر دو جا مرکز لشکری و اداری عرب قرار گرفته بود ، قیس بن الهيثم در نیشاپور و كالت عبدالله ابن عامر و مردی از بنی حارث در سیستان وکالت ربیع بن زیاد در دست و این هر دو مشغول تعمیم نفوذ سیاسی و دینی عرب در منطقه حکمرانی خود شان بودند .
قارن هراتی : ولی همینکه خراسانیان دیدند تورکان در ماوراء النهر
۳۲ ه عقب نشسته و چینی ها تخارستان را ترك گفته و ساسانی ها
بواسطه کشته شدن یزد گرد در سال ۳۱ از بین رفته اند ، در تمام ولایات


( ٢٤ )

بغرض مقابله باعرب مشغول ترتیبات شدند . حکام محلی وبقایای امرای یفتلی در شمال وغرب خراسان جنبشی بخود داده ، واز همه او لتر مردی از هرات موسوم به «قارن» در سال ۳۲ هجری بجمع عسکر مشغول واز علاقه های باد غیس وهرات اردوی قوی ترتیب وبلا فاصله بمرکز عرب در نیشاپور حمله کرد . هجوم اینشخص آنقدر قوی بود که قیس بن هیثم تاب نیاورده و باستقامت بصره حرکت کرد . و نویسنده گان عرب بامبالغه تعداد اردوی قارن را بچهل هزار نفر رساندند . در هر حال قارن ولایت هرات وقسمتی از ولایت نیشاپور را مسترد واسراء زیادی از ساخلوی عرب گرفت مگر هنوز عبدالله ابن خازم قوماندان مشهور عرب در نیشاپور موجود ودر صدد مقابله با قارن برآمد . عبدالله یکی از بهترین قوماندانهای عرب بوده وبزودی قوای خودش را جمع و باجرای يك شباخون هولناکی اقدام کرد چهار هزار سواره اینشخص بانیزه هائی که هريك پارچه روغن زده و آتش گرفته داشت در دل مظلم شب در اطراف اردوی نیمه غافل قارن تاخته تولید سراسیمه گی واشوب نمودند . ولی شخص قارن از جانرفته بالادرنك سوار و وارد میدان جنگ گردید قارن در ینجنگ آنقدر مقاومت نشان داد که بالاخره در رزمگاه کشته ، و عسکر
بی سردارش مغلوب ومتفرق گردید ، وبابن ترتیب اردوی عرب در وهله اول از دست دشمن قوی خلاص ، وباسترداد اسراء خود موفق شد .
جنبش سیستان : از دیگر طرف سیستانیان نیز مثل هرانیان برای دفع عرب
حاضری دیده ، ونائب ربیع بن زیاد را قهراً از سیستان اخراج ، وتمام قراردادهای با عرب را از بین برداشتند . اما عر بها هم غافل نبوده مجدداً برای تسخیر خراسان ترتیبات تازه و جدی گرفتند ، و جنگهای سختی بین طرفین رخداد . این بار امیرالمؤمنین از بزرگترین مردان عرب عبدالرحمن بن سمره را با لشکری فداکار وعده از فقهاء بزرگ مستقیماً بغرض فتح و تعمیم


(٢٥)
اسلام در سیستان اعزام نمود واز همین وقت قوماندانی عسگری و اداره ملکی
سیستان مستقل گردید. در هر حال عبدالرحمن تا زرنج پیشرفت اما ایران بن
رستم حکمران سیستان بسیاست دیرینه با این سره از در صلح در آمده
وقرار داد ربیع بن زیاد را مجدداً قبولکرد، وعبدالرحمن نقشه بزر و برای
فتح تمام هامون سیستان و حوزه هیرمند وارغنداب تا زابل و کابل طرح وبعملی
ساختن آن آغاز کرد. واز دیگر طرف در صفحات شمال هندو کش نیز عربها
بجدیت مشغول کار گردیده و قدم بقدم پیش رفتن را شروع کردند ، و حتی
در افغانستان جنوبی وجنوب شرقی نیز پساتتر بعملیات حربی پرداختند.
ولایات شمالی افغانستان وعرب : چنانچه دیدیم حمله اول عرب در اراضی
از ٢٢ تا ۱۲۹ هجری شمال غربی افغانستان در سال ۲۲ هجری ابتداء
از طبسین آغاز کرد ، واین حمله بیشتر به یکنوع عبور نظامی شباهت بهم میرساند
تا حمله مستقیم . چه عسکر عرب یزدگرد پادشاه فراری فارس را تعقیب مینمود و بهمین
مطلب آنها توانستند تا مر و پیشر وند اهالی عرض راه نیز سعی میکردند ممانعتی
از عبور عرب بعمل نیاید . حمله دوم عرب باز بهمین مقصد در سال های ۳۱-۳۲
از نیشاپور تا بلخ وتخارستان امتداد یافت باین ترتیب که در سال ۳۱ هجری
نماینده عبد الله ابن عامر با حکمران بومی هرات معاهده در برابر تادیه خراج
عقد کرده راه سوقیات را باستقامت باختر باز نمود . این عامر که هنوز بصفت
امیر خراسان مفتوحه نشسته بود امر کرد تا احنف بن قیس با لشکری کافی
بخط مرغاب حرکت نماید .
پاذان حکمدار مرغاب: حکمدار محلی مروالرود « پاذان » بمقابله شتافت و
بعد از جنگ سختی در شهر متحصن گردید ؛ احنف چنانچه شیوه اسلام بود
اورا کتباً دعوت بقبول اسلام ، یا تسلیم وجزيه ، و یا جنگ نمود ، ولی
معلوم است شرط اول با روح خراسان موافقت نداشت ، زیرا از روز کاران

تاریخ افغا نستان جلد ٢ ( ٤٠٠٠ ) ب سر دار محمد سراج الدین خان د محمد عظیم، ن محمود نعیم ، امیر اتیه تاریخ بیل ۳۹ ر ٢ ر ٢٦


(٢٦)
قدیم این ملت عادت نکرده بودند امورذوقی و معنوی خود شان را بانوک شمشیر عوض کنند، طریقه های عناصر پرستی قدیم وزرتشتی همه مولود طبع اریائی بوده، برهمنی وبودائی نیز بعلاوه آشنائی نژادی وتاریخی از راه تشویق وتبلیغ در بین جامعه انتشار یافته بود نه بقوت سلاح، ترکتازان اجنبی اعم از یونانی و چینی و تورکی هم چنین تحمیلاتی نکرده بودند علاوه هنوز خراسانیان بزبان عربی و مزایای دین اسلام پی نبرده بودند ولهذا در اول وهله پیشنهاد قبول اسلام در مناطق مختلفه افغانستان رد گردید، باذان نیز مثل سائر امراء محلی این تکلیف قوماندان اسلام را تردید کرد، ولی برای مذاکره راجع به آن دو امردیگر، ماهک، برادرزاده خویش را با نامه ئی وترجمانی نزد احنف اعزام کرد، باذان درین نامه بسردار عرب نوشته بود که : - جدم ازسواران نامور کشور، وکشندۀ گرزۀ اژدهائی درین منطقه بوده و چون گروهی را ازستوۀ از دروار هانیده بود بحق اینسر زمین را به تیول گرفته است، چنانچه تو خواسته باشی بمصالحۀ کرائی شنا ختن این اقطاع من و عفو خاندان من از اداء خراج شرط نخستین است، در آنصورت شصت هزار درهم بعنوان خراج بتو پرداخته خواهد شد. احنف بقبول پیشنهاد با ذان تن داده و چنین جواب نوشت: نامه‌ات رسید از مطالب تو دانستم، مسئول تو قبول است وبرتو و خاندانت خراجی نیست، اما کمک مسلمین برهمه شما لازم است، وجانبین براینعهد استوار خواهیم ماند. احنف دراخر مکتوب زیاد کرده بود: اگر مسلمان میشدی منزلت ونفقه کافی حاصل وبامن وسائر مسلمین برابر میگردیدی یکشنبه محرم ۳۲ هجری. نامه احنف مختوم بمهرخودش و پنجنفر سرداران بزرگ دیگر عرب بود. طبری این مکاتبات رانقل میکند( تاریخ امم والملوک جلد پنج ص ۸۱) باین ترتیب بین طرفین عجالة مصالحه برقرار واردوی اسلام باستقامت شرق بحرکت افتاد.


( ۲۷ )

جنگ مرغاب : در حدود مر و الرود و موضع موسوم بقصر احنف عسکر احنف
باقوای ملی که بقول مورخین عرب بالغ برسی هزار نفر بود ملاقی شد . این عسکر
از مناطق دور و پیش مرغاب و میمنه وجوزجان جمع و برای مقابله با عرب
حاضر بیکار گردیده بود ، عربها از کثرت عدد طرف مشوش بودند ، ولی قضا
منطقه حرب طوری واقع بود که جتاحین عرب را در با و کوه استوار داشته .
وطرف را ضیق محل مجال نمیداد تا کل قوایش را بکار اندازد ؛ در هر حال
جنگ شروع وبالاخره منجر ب غلبه عرب گردید . ازین بعد احنف توانست به
گوزکان گذشته و به بلخ بر سد حکمران محلی بلخ نیز در عوض قبول نادیه پولی
توانست با احنف مصالحه نماید . احنف از آنجا جیحون را عبور و با ستقامت
ولایت خوارزم بحرکت افتاد ، ولی شدت سرما او را مجبور نمود ازین آرزو
چشم پوشیده و بخوارزم نارسیده ببلخ مراجعت و از آنجا به نیشا پور عودت کند .
متعاقباً تمام این فتوحات نیمه پخته احنف در حرکت قارن هراتی از بین
رفته و تنها منطقه نفوذ عرب منحصر بولایت نیشاپور گردید ، که در آنجا
عبدالله خازم تا سال ۳۶ هجری بعنوان حاکم عرب حکومت می نمود .
ماهویه حکمدار مرو: در سال ۳۶ ماهویه حکمدار محلی مرو یعنی آنمردیکه
سیاست اتحاد باعرب را بغرض از بین بردن دشمنان تورکی و چینی و نفوذ ساسانی
تعقیب میکرد ، بعد از آنکه یزدگرد را از بین برده و عجالتاً از قوای تورك
و چین اثر خطرناکی نمیدید ، برای استطلاع از چگونگی اوضاع عرب شخصاً
بدربار خلافت سفر نمود اینوقت امیر المومنین علی ابن ابی طالب کرم الله وجهه
خلیفه بود ، و با ماهویه معاهده قدیم ابن عامر را در مورد ولایت مرو تجديد وهم
منشور رضایتی عنوان دهاقین وسواران مرو عنایت کرد ، ولی همینکه ماهویه
وارد مرو شد چون از وقایع اختلافات مرکز خلافت و جنگ جمل و غیره اطلاع
کافی داشت در صدد همکاری با سائر خراسانیان برآمده و بزودی سرحدان


( ۲۸ )

نیشا پور را در مقابل عرب استحکام نموه ند . خلیفه رابع رض از استماع
این خبر در سال ۳۷ جعدة بن هبیره را بصفت والی به نیشا پور اعزام کرد ، ولی
اهالی از قبول او استنکاف ورزیدند وجعدة مجبور بعودت شد ، و امیرالمؤمنین
در عوض خلید یربوعی را باقوت کافی سوق نمود ، اما او نیز مجبورشد با نیشاپوریها
ومرو یها هر دو مصالحه امضا کند فقط با شرط اینکه دو دختر از يك خاندان
محتشم مرو به او بدهند تا بحضور خلافت تقدیم کند ، این قرار عملی شد ،
و دختر ها بمرکز خلافت رسیدند ولی چون در دعوتی که از آنها به نکاح
بعمل آمدنه پذیرفته ، و خواهش از دواج با پسران امیرالمؤمنین نمودند ،
ایشانرا نیز خلیفه اسلام رد کرد و دختر ها به مرو مراجعت نمود ند ، طبری در
جلد ٥ - ٦ تاریخ امم والملوك خود ازین وقایع قصه میکند ( جلد ٥
ص ۲۳۲ جلد ٦ ص ۳۰ ) ازین بعد نفوذ عرب در حصص خراسان شمالیغربی
هم موضوع و مفهومی نداشت ، تا آنکه دولت اموی در شام مستقر و مجدداً
فتوحات اسلامی آغاز شد .

اولین خلیفه اموی : در ٤٢ هجری امیر معاویه اولین خلیفه خاندان
اموی قیس بن هیثم را بولایت نیشا پور اعزام کرد ولی هنوز دائره نفوذ او
از این ولایت تجاوز نمیکرد ، در سال ٤٧ هجری حکم ابن عمر و غفاری
عنوان والی خراسان گرفت ، و او خواست از ولایت
نیشا پور قدمی فراتر گزارد ، لهذا باستقامت ولایت هرات سوقیات و بواسطهٔ
قوماندان دلیر خود ش المهلب با ولایت غور داخل جنگ شد ،
المهلب با سعی زیادی که کرد نتوانست در برابر قلاع مشیده و مردم
سلحشور غور کار اساسی از پیش برد ، و در آخر مساعی او مصروف این شد که جان


( ۲۹ )

خودش را ازین ولایت نجات بخشد ، در عوض غفاری
از نیشاپور به ولایت مرو کشید . ' و چون از ما هویه اثری نبود ' آنجا
تمرکز اختیار کرد ' البته این اقدام غفاری از نظر سوق الجیشی بماوراء النهر
قیمتدار بود .

اما امپراطوری فعال بنی امیه نمیخواست باینچیز ها اکتفا نماید بـلـکـه
منظور او استیلا بر تمام دنیا معلوم آنوقت بود ، خلیفة المسلمین امیر معاویه
مؤسس این سلسله که در دمشق نشسته ، و دربار خلافت اسلامی را بـه تجملات
مرسومه روم شرقی آراسته بود' تنها مرد بزرگ جهانداری نی ' بلکه شهنشاه
جهانگیری هم بود ' بحریهٔ قویه‌ٔ او آبهای مدیترانه را بطور متوالی شگافته
وجزائر را یکی پی دیگری استیلا مینمود ، وقشون بیمانند و فدا کارش در
شرق و غرب مصروف جهانگشائی و پیکار ' و بحریه همین مرد بود کـه به
جزیره سیسل حمله وقسطنطنیه قلب امپراطوری روم شرقی را درمحاصره کشید .
توطن قبایل عرب . در هر حال در عهد همین پادشاه در سال ۵۱ هجری افسر
در خراسان شمالی . مقتدری چون ربیع بن زیاد حارثی با پنجاه هزار عسکر
بطور خانه کوچ در کشور خراسان اعزام شد ربیع در قهستان باعده از عسا کر
مدافع بادغیسی هرات مقابل و فاتح شده بلا فاصله باستقامت بلخ حرکت
افتاد ، ربیع دربلخ از مشاهده اوضاع با ینفکر افتاد که بهتر است با اهالی
از در صلح داخل شودلهذا بزودی حکمران محلی بلخ قرار داد قدیم احنف را با او
تجدید نمود . ربیع ازین بعد جیحون را عبور و بعد از زد و خوردی با اهالی
ماوراء النهر مراجعت و در ۵۳ از دنیا گذشت ، ربیع مرد ولی ریشه های او
قوی شده میرفت مهاجرین خانه کوچ عرب در نقاط مهمه‌ٔ شمال کشور رحل
اقامت انداخته و با مردم بناء آشنائی وحتی خویشاوندی گذاشتند ، این اختلاط
و مراوده بتدریج زیاد شده وغبار بیگانگی ونفرت را تا اندازه ازبین طرفین


( ۳۰ )

میبر داشت ، واز دیگر طرف اهالی بحقیقت دین اسلام آشنا شده ومیرفت که
آهسته آهسته برای قبول این دین متین بدون اجبارحاضر شوند. حکام آیندۀ عرب
نیز سعی کردند حتی المقدور باخراسانیان که بسهولت سر در بند کسی نمی آوردند
بامدارا و مساوات بیشتری رفتار کنند ، چنانچه د ر تمام نقاط متصرفه و مطیعه
خراسان معامله غالب و مغلوب و جود نداشت ، و عمال دولت مقتدر اموی از
مفتوحین به کمی قانع شدند، وگذاشتند مرور زمان وموانست دائمی طرفین
رابهم نزديك واسلامیت را تعمیم بخشد ، بهمین جهت است که مورخین از قبیل
ابن اثیر وغیره ملتفت این نکات بود، و گفته اندمسلمین درخراسان نتوانستند
اسلامیت رابافتوحات خودشان دوش بدوش ترویج کنند .

توجه عرب بماوراءالنهر : د رهر حال بعد از مرگ ربیع سائر حکام عرب
که وارد خراسان شمالی شدند از قبیل عبیدالله ابن زیاد در ٥٤ وسعيد بن عثمان
در ٥٦ ، و اسلم زراعه، و عبدالرحمن بن زیاد در ٥٩ ، اینهمه بیشتر درمرو بوده
و بجنگهای ماوراءالنهر مشغول میشد ند ، چنانچه بدون سعید که ترمذرا آنهم
بمصالحه گرفت دیگر هیچکدام درحصص خراسان کارمهمی از پیش نه بردند ،
امیر معا ویه هم درسال ٦٠ ازدنیا چشم پوشید ، ودر ٦١ (خلافت یزید) سلم
بن زياد والى خراسان شمالی گردید ، اینشخص در نتیجه رفتار خوبی که نمود
توانست قلوب خراسا نیان را جلب كند ، و لی مردم میخوا ستند بكلی
سلطۀ عرب از بین برداشته شود ، سر کرده گان ملی خراسان قرار گذاشته
بودند که در هر زمستان در یکی از شهرهای كوچك خوارزم اجتماع و کانفرانسی
تشكيل ، و پلانهای حرب ومدافعه ضدعرب طرح ، ودر تابستانها عملی سازند ،
سلم زیاد عندالوظيفه مجبور بود این طرح را از بین بردارد ، و لهذا ششهزار
عسکر بقیادت مهلب در شهر کانفرانسگاه خوارزم سوق ، و اینها درشبا خون
ناگهانی آنشهر را محاصره کردند ، اهالی بزودی توانستند در بدل پنجاه ملیون


(۳۱)
نقد وجنس افسر عرب را راضی ورؤساء ملی را از خطر نجات بخشد ابن اثیر
این وقایع را بتفصیل ذکر میکند (جلد ٤ص ٤٩ - ابن اثیر مؤلفه ابوالحسن علی
بن محمد ) خراسانیان از ین پس برضد سلم زیاد شده و درهر جاسر بشورش برداشتند
و مرویان خود سلم را از طرف خویش معزول داشتند، درینوقت خلیفه یزید
در دمشق مرده و جایش را امیر معاویه دوم اشغال کرده بود، سلم جانب نیشاپور
مراجعت کرد، و عبدالله خازم را عوض خود گماشت خراسانیان درین میانه از
تعصب قبیله وی عرب استفاده، و در ورود عبدالله طرف مخالفین او را التزام
کردند، عبدالله مجبور شد مدتی بامر و و مروالرود جنگیده و حکومت خود را استقراری
بخشد، ولی مردم درهر ات تمرکز گرفته اوس ثعلبه را برضد او آماده کار زار
ساختند، یکسال دیگر عبدالله در هرات مشغول جنگ ماند تا فتح نمود،
و آنگاه در سال ٦٥ به مرو بازگشت و تا ۷۲ باقی ماند. خلیفه
مروان اول در ٦٥ مرده و جایش را امیر عبدالملک خلیفه معروف اموی اشغال
کرده بود، ولی خراسانیان نگذاشتند عبدالله خازم با امیرالمؤمنین بیعت نماید
لهذا عبدالله اعلان استقلال خراسان نمود، بکیر وشاح دشمن دیرینه عبدالله در
خراسان از طرف خلیفه بعوض او منصوب و بلافاصله با قبایل و اتباع خود داخل
جنگ برضد عبدالله گردید، مدتی جنگهای خونینی بین این قبایل و سرداران
عرب جاری بود تا بالاخره در ۷۲ عبدالله کشته، و بکیر بن وشاح جای او نشست.
خلیفه دمشق در ٧٤ هجری امیه بن عبدالله را بعنوان والی خراسان مقرر نمود،
ولی خراسانیان توانستند بار دیگر درامه سابق را تماشا نمایند، باین معنی که
بکیر تن در نداد و او نیز مثل عبدالله اعلان استقلال امارت خراسان نمود امیه با او
داخل جنگ شده و پس از یکرشته جنگهای صعبي که قوای
اصلی عرب را در خراسان شمالی به تحلیل میبرد، بالاخره در سال ۷۷ توانست
بکیر را کشته و خودش بحکومت مستقر گردد، امیه از ین پس دلیر تر شده از


( ۳۲ )

مرو ببلخ عسکر کشید و خواست اینبار مستقیماً ولایت بلخ را مثل نيشاپور ومرو
تحت اداره خود قرار دهد ، ولی مردم از در جنگ پیشامده وبطوری شدید مصروف
پیکار شدند که امیه با تمام قوای خود محصور شد ، امیه با زحمت زیاد توانست
خودش را از چنگ بلخی ها نجات داده و در مرو برساند .
حجاج وقتيبه : عبدالملك كه در د مشق اتصالاً اخبار خراسانیان را میگرفت
احساس کرد اداره ولایات آنها انضباط سختی میخواهد . لهذا در ۷۸ـ اميه را
از حکومت معزول و امور خراسان مفتوحه را بیکی از فعال و جدی ترین مردان
عرب يعنى حجاج ثقفی داد ، حجاج مهلب را باداره خراسان شمالى وعبيدالله بن
ابي بكره را بحکومت سيستان اعزام کرد ، مهلب مر د متقى ونيك نفسى بود ،
بمردم ضررى نرساند و تا ۸۲ بمقام خود باقیماند ، والبته کار بزرگی هم در
خراسان شمالی انجام نداد ، حجاج یزید را عوض او مقرر ، و در ٨٥ مفضل را
بجای یزید گماشت . ولی هیچکدام از گذ شتگان خود در خرا سان شمالی
قدمی فراتر گذاشته نتوانستند . لهذا عبدالملك شخصاً قتيبه معروفترین سرداران
عرب را بحکومت خراسان مفتوحه انتخاب واعزام نمود .
قتیبه همینکه در مرو رسید اياس بن عبدالله را بامور حرب و عثمان بن
سعید را با مور خراج و دفتر مقرر ، و خودش با ستقامت جيحون حرکت کرد،
قتیبه از جیحون عبور و در علاقه چغانیان وشومان با حکمرانان بومی آنجا معاهده
ومصالحه برقرار نمود ، واز ديگر طرف بواسطه برادر خود صالح در ماوراء النهر
تافرغانه سوقیات کرد، منصبدار کار آزموده او نصر بن سيار در علاقه های کاشان
اوروشت واخشیكت فتوحاتى ومعاهداتی نمود ، وقتيبه شخصاً تا بلخ پیشر فت ،
حکمدار محلی بلخ که عنوان اسپهبد داشت و مرد باران دیده ومجربی بود در اول
بغرض معلوم کردن مقدار طاقت حریف جدید با او داخل جنگ شده و بعد ها
معاهده ومصالحه قتیبه را قبول کرد .


( ۳۳ )

نيزك بادغيسى : قتیبه پس ازین نامه بحکمران محلى بادغيس «نيزك » مرقوم وبواسطه
سفير خود سلیم نام اعزام کرد ، قتیبه درین نامه لهجه درشت بکار برده و گفته بود
اگر اسراء عرب را که در دست داری رها نكنى بخدا وند قسم است تا زنده ام
از جنگ ندوست نخواهم كشيد تا ترا بچنگ آرم. نيزك بعد از مطا لعه مکتوب
قتيبه سفیر او را از طرز مخاطبه قتيبه تلویم کرد ، و گفت با همچو منی اینطور
سخن گفتن از احتیاط دور است ، سفير آنقدر هوشیار بود که علی الفور با ملایمتی تمام
گفت گرچه قتیبه طبعاً مرد شدید است ولی در مقابل سخنان نرم بی اندازه ملایمت
اختیار میکند ، و این نکته را زیاد کرد که بگمان من مصلحت طرفین در مصالحه
میباشد ، نیزك پیشنهاد کرد در ینصورت باید قتیبه قبول کند که برای همیشه عسکر
او بد خول و عبور از خاك بادغيس مجاز نیستند . سفير قتیبه نزد او عودت و پیشنهاد
نيزك را تقديم کرد و قتیبه نیز که مثل سائر سردا ران هوشیار عرب میخوا ست
از عدم مركزيت و اتحاد خراسان شمالی استفاده کند ، عجالتاً اینقرار را پذیرفته
و فیصله امر بادغیس را بوقت دیگر گذاشت . قتیبه به بخارا وصغد عسكر كشيد
و بعد از حرب و صلح مراجعت نمود ، درین سفر نيزك حکمران باد غیس هم با
اعتماد معاهده خویش با او بوده طرز جنگی قتیبه را با دشمن ترصد میکرد ، چونکه
عربها بر شجا عت جبلى خود اينك فنون جنگی را از محار بات روم و فرس
استفاده و اضافه کرده بودند ، قتیبه در آمل رسیده بود که نيزك ازو وداع ، و بلا
فاصله بجانب بلخ كشيد ، حرکت نيزك آنقدر سریع بود که فقط در نوبهار دم گرفت
چونکه او از جانب قتیبه احساس خطر میکرد، این احساس نيزك مقرون بحقیقت
بود و متعاقب حركت او قتیبه از اذنی که داده بود پشیمان و مغیره بن عبدالله را به
تعقيب او اعزام كرد ، نيزك داخل وادی خلم شده بود که مغیره رسید ، ولی چون
دید تاب نبرد نيزك ندارد ، نا کام مرا جعت کرد . نيز ك این حرکت قتیبه را
برای شکستن معاهده دلیل گرفته و اعلان مخالفت نمود ، نيزك خواست اینبار

رخ افغا نستان جلد ۲ ( ۱۰۰۰ ) ب سردار محمد ع سراج المورخان و عبدالحمید ، ن محمود نعيم ه اميرانيه تاریخ ۲۹ ر ۲ ۲۶۶


( ٣٤ )

تمام قواه پراکنده قوم را جمع و متفقاً بر علیه نفوذ عرب بکار اندازد، لهذا به
امراء معروف محلی از قبیل « جغبويه » شاه محلی تخارستان، اسپهبد ولایت بلخ
رئيس ملی مرو « باذان » وسائر حکمرانان جوزجان، فاریاب و طالقان نامه های
نوشته، و اینهمه را به تشکیل يك اتحاديه ملی ضد عرب دعوت کرد و همچنین
به رتبیل کابلشاه اطلاع داد که در صورت مغلوبیت این اتحادیه از عرب، قلمرو
کابلشاه پناهگاه فراریان و مخزن بنه احمال و اثقال شان باشد. رؤساء ولایات
شمالی همه ایندعوت نيزك را پذیرفته وقبول کردند که حسب مقررات او در
تابستان سال آینده بحیث مجموعی با عرب داخل پیکار شوند، رتبیل شاه
بعلاوه قبول پیشنهاد نيزك زیاده کرده بود که هنگام لزوم برای استخلاص
رؤساء این اتحادیه از دست عرب داخل اقدامات نیز خواهد شد، در میان
تمام این مدعوین نيزك از جانب جغبويه فرمانفرماى تخارستان تشويش
داشته، و برای رفع این اندیشه بترتيب مخصوص جغبويه را محترمانه
باز نـجـیـر زريـن محبوس و در اردوى خـود توقیف نمود،
اما جغبویه اظهار موافقت کرده، و بید رنگ نماینده عرب را که بعنوان
حاکم در پهلوى شاه تخارستان اقامت داشت طرد و اخراج نمود، ونيزك
در بغلان که دارای قلعه مستحکم جنگی بود قرارگاه اتخاذ کرد. رؤساء ولايات
هنوز در صدد تهیه حرب و لوازم جنگ برای بهار آینده بودند که در همان زمستان
عبدالرحمن برادر قتیبه در بروقان بلخ با دوازده هزار عسکر مکمل رسيده
توقف اختیار کرد، قتیبه قطعات تقویه از ولایت نیشاپور جلب و در نهایت
غضب بعلاقه مروالرود حمله کرد، حکمدار محلی طالقان بجنگ شدیدی پیش
شد و تلفات طرفین سنگین بود، قتیبه اسراء زیادی که از طالقان بدست آورد
همه را در طول چهار فرسخ چوبها استاد کرده و بدارزد، وخود باستقامت فاریاب
حرکت کرد، هنوز ترتیبات جنگی دولت آباد و شیرغان مکمل نشده بود، ولهذا