(۱۹۷)
وسائر نقاط آریانا تقسیم شده بود و این نسخه ها در تمام دوره ها ئیکه اولادۀ
دودمان اسپه باختری در آریانا حکمفرمائی داشتند همه جا بجای خود
باقی و از گزند مصون بود. چون متعاقباً يك دورۀ پر هرج ومرج شروع شده
آشوری ها مثل نینوس وسمیرامیس و سالمانسار دوم، تیکت پیلسر دوم خاك های
ماد و فارس را زیر و زبر کرده گزندشان تا باختر و حواشی غرب آریانا رسید
و پس از ان سیروس و داریوش هخامنشی به حملات شروع و هفت سال جنگ
با پادشاهان مملکت ما نمودند. درین گیردارها که تقریباً از اواسط قرن ۹ ق م
تا موقع ظهور اسکندر در خاك های آسیائی دوام کرد، شیرازۀ زندگانی از
هر نقطه در آریانا بهم خورده و در اثر جنگ های بیگانگان به معابد و آثار
مذهبی خسارات مدهش رسید و کتب و آثار قلمی و منجمله نسخه های اوستای
اصلی هم از بین رفت. شاهان هخامنشی بعد از تقریباً ۷ سال پیکار بالاخره
غلبه یافتند. ایشان که باسطحه و تماس چندین قرنۀ سامی در عرق وخون وثقافت
رنگ سامی بخود گرفته بودند در اثر جنگ های مذکور مجدداً به کانون
تهذیب صاف آریائی در آریانا تماس پیدا کرده و آئین اوستائی را برگزیدند
و با خود به فارس بردند و از اختلاط آئین باختری اوستائی و موهومات قدیم
سامی و بابلی مذهبیی بین این هر دو بمیان آمد. در ین گیر ودار ها بعض
نسخه های قیمتی اوستا هم از آریانا به فارس رفت چنانچه گویند يك نسخۀ آن
همان اوستائی بود که اسکندر همرای «استخر» طعمۀ حریق ساخت و يك جلد
دیگر آنرا از هر جائی که بدست آورد به یونان فرستاد. بهرحال چیز یکه
مایه خوشی و مسرت است این است که باوجود این همه مصائب وبد بختی ها
که درطی آن نسخه های اوستا پراگنده ونابود شد باز هم مقصد بیگانگان
در امحای معارف و تهذیب و آئین قدیم باختر و کتاب اوستا بکلی بر آورده نشد
خواه از روی نسخه که به یونان فرستاده شده بود خواه از روی خاطرا تیکه


(۱۹۸)

در سینه‌ها و حافظه‌ها محفوظ بود خواه از روی پارچه‌های متفرق دیگر آنقدر مدارک
و آثار کافی بدست آمد که ازان مجموعه ئی بسازند و نظام و قوانین حیاتی، مدنی
تهذیبی قدیم باختر را تجدید نمایند. چون جمع کردن و تدوین اوستای نو هم شرحی
دارد ذیلاً صورت مختصر به آن می‌پردازیم: اولین کسیکه بخیال جمع آوری افتاد
ولکش Volkash یا «ولخش» پارتی بود و چون در میان پارتی‌ها اقلا چهار
نفر به این اسم سلطنت نموده اند مدققین جمع کنندۀ اوستا معرو فترین
ولخش‌ها «ولجس اول را میدانند (۱) که معاصر «نرو Nero» امپراطور رم
بود و در نیمۀ دوم قرن اول مسیحی سلطنت داشت. ولخش اول و برادرش
تریداتس Tridates هر دو پیرو آئین زردشتی بودند و حتی «تریداتس» خودش موبد
بزرگ بود و این نظریه را مکاتیبی ثابت میکند که بین نرو و این دو برادر
تبادله شده است. بهر جهت اولین اقدام در جمع آوری کتاب اوستا از طرف
ولخش پادشاه پارتی در ربع سوم قرن اول مسیحی بعمل آمد و این اوستا
تا هر اندازه‌ئی که جمع شده بود تا ظهور ساسانیان باقی ماند.
موسس سلاسۀ ساسانی «اردشیر» چون پسر يك نفر کاهنی بود که بنام
«بابك» در يك معبد «اناهیتا» در شهر استخر مجاوری میکرد در اثر توصیۀ پدر
به جمع آوری اوستا اقدام نموده تنسار Tansar بزرگترین عالم وقت خود را امر
داد که هیئتی تشکیل داده و به تعمیل این کار اقدام کند چنانچه تا اندازۀ زیاد
درین راه صرف مساعی بکار برده و آنچه در عصر پارتی جمع شده بود
مکمل تر ساخت.
بعد از اردشیر پسرش شاپور اول (٢٤١ - ٢٧٢ بم) سومین شخصی
است که در جمع آوری اوستا مجاهدت نمود. مشار الیه حکم داد تا بعضی
مباحث علمی، حکمتی، ستاره شناسی، فلسفی، جغرافیائی را از کتب قدیمۀ هند

(۱) قرار نظریه دار مستتر


(١٩٩)

و یونان ترجمه نموده داخل اوستا نمایند. به این ترتیب اوستای نو در اثر يك سلسله اقدامات جدی بدست جمعی از علما و موبدان بزرگی و زحمات زیاد جمع شد و با وجودیکه تقریباً يك ثلث اوستای قدیم را نمایندگی میکند اینقدر شد که بکلی از بین نرفت و علاوه بر اینکه مبادی و اصول آئین قدیم زرتشتر بلخی را بما معرفی میکند صفحهٔ درخشانی از تاریخ و عظمت باستانی و تهذیب يك عصر معین کشور ما هم بشمار میرود .
تقسیمات اوستا : اوستا را معمولا به دو حصهٔ بزرگ تقسیم میکنند حصهٔ اول و دوم .
حصهٔ اول شامل کتابهای ذیل است: (١) یسنا Yasna (٢) ویسپرد Visperad ( ٣ )و ندیداد Vendidad این سه کتاب در اوراق قلمی به دو شکل دیده شده هر کدام تنها تنها یا هر سه یکجا و مخلوط، در صورت اول هر کدام دارای ترجمهٔ پهلوی و در صورت دوم بدون ترجمه میباشد و ازین جهت مجموعهٔ هر سه کتاب را ( و ندیداد ساده ) گویند زیرا ساده است و از خود ترجمه ندارد .
حصهٔ دوم شامل دو قسمت است یکی خوردهٔ اوستا و دیگری پشتها یا سرود ستایش که تعداد اولیهٔ آنها زیاد بوده و حالا جز (٢١) آن باقی نمانده است . بعضی ها مجموعهٔ این هر دو را ( خورده اوستا ) یعنی اوستای خورد میگویند و این کتاب مرکب از اوراد کوچکی است که نه تنها موبدان و علما بلکه تمام مردم از بر داشتند و در مواقع معینه روز - هفته - ماه - سال میخواندند .
بصورت دیگر که نام حصهٔ اول و دوم را نگذاریم و مشتملات هر دو را حساب کنیم اوستا را به پنج کتاب تقسیم میکنند (١) یسنا - (٢) و یسپرد - (٣) و ندیداد (٤) پشت (٥) خورده اوستا .


( ۲۰۰ )

( ۱ ) يسنا : مهمترين قسمت اوستا است . معنی آن پرستش و ستايش است
و مرکب از ۷۲ فصل ميباشد و ۱۷ فصل آن سرودهای گاتها را تشکيل ميدهد
که از حیث لهجه و زبان و غیره قدیم ترین قسمت اوستا است .
( ۲ ) ویسپرد : مجموعه ایست که هنگام رسومات مذهبی و اعیاد سروده
میشد و آنرا به ۲۷ جزء تقسیم کرده اند .
( ۳ ) وندیداد : و ندیداد مرکب از ۲۲ باب یا فرگارد است و هر باب تقریباً
موضوع معینی دارد مثل فرگارد اول از آفرینش زمین و ۱۶ قطعه خاك اوستائی
و خواص آنها و ساکنین آن بحث میکند و فرگارد دوم داستان های «يم»
يايما پادشاه را شرح میدهد. فرگارد های ديگر هر کدام مبانی اخلاقی ، پاکی
و نظافت و راستی و راستکاری را توصیه مینماید .
( ٤ ) يشت : پشت ها بیشتر بصورت شعر بوده میتوان مجموعه آنرا
سرود ستايش ، خواند ۲۱ پشتی که باقیمانده هر کدام يك چيز مخصوصی
را توصیف میکند . داستان های تاریخی تماماً در پشت ها شرح داده شده است .
( ۵ ) خورده اوستا : عبارت از اوراد و دعاها وغیره است و چون در عبادات
روزانه مورد استعمال داشت نه تنها موبدان بلک همه مردم آنرا از یاد داشتند.
خورده اوستا چیز تازه و نو است که در زمان شاه پور دوم «آذر بد مهر اسپند»
انرا تالیف کرده است .
* * *
گات ها : گرچه گات ها فصل ۱۷ يسنا را تشکیل داده و به عبارت دیگر
جزء آنست معذالك از چندین نقطه نظر که ذيلا شرح میدهیم از تمام سائر
قسمت های اوستا متمایز است و نشان دادن ممیزات آن برای ثبوت ارتباط دو
صفحه تهذیب ویدی و اوستائی آریانا اهمیت خاص دارد .
گات ها قرار عقيده تمام مدققین نسبت به تمام سائر قسمت های اوستا


(۲۰۱)

قدیم تر است و این قدامت قرار مطالعاتی که بعمل آمده در زمینه های
مختلف زبان ، مفکوره ، اشکال جملات و غیره به مشاهده و ثبوت رسیده است .
چیز دیگری که گاتها را از سائر قسمت های اوستا متمایز ساخته
این است که گاتها به نظم است و سایر قسمتهای اوستا به نثر میباشد چنانچه
خودکلمۀ گاتها «سرود و چیزسروده شده» معنی دارد، از روی تخنيك شعری
گات ها پنج دسته شعر یا سرود را دربرمیگیرد که به قافیه جدا گانه ساخته شده .
دارمستتر اظهارمیدارد که : «گاتها قدیمترین قسمت اوستا است و سرودهای
آن خواه عینا، خواه بصورت عقاید و خواه بنام و بحیث مهم ترین قسمت کتاب
در تمام اوستا ذکر شده و تدقیق روح کلام، این نظریه را ثابت میکند.زبان و شکل
جملات آن قدیم است و دارای اشکال و کلماتی است که درزبان زند عامیانه
ازبین رفته و تنها شباهت آنرا درقدیم ترین زبان هند یعنی زبان ویدی میتوان
یافت .گاتها به نظم است و تنها قسمت اوستااست که بزبان شعر نوشته شده » (۱) .
از روی تحقیقات دارمستتر واضح میشود که گات ها قدیم ترین قسمت
اوستااول بعلت اینکه بصورت شعر سروده شده و باز از نقطۀنظر زبان و کلمات
و جملات به سرود های ویدی شباهت بهم میرساند.لذابه این اساس گفته میتوانیم
که گاتها حلقه ایست که آخرین سرودهای ویدی وسائر قسمت های اوستا
رابهم وصل میکند . همان قسم که گات ها تقریبا دنباله سرود های ویدی است
«زرتشت را هم بحساب ریشی ها آمده و قراریکه پیشتر در مبحث شخصیت زرتشتر
گفتیم مشارالیه از جمله همان ریشی ها و حکمای دانا بوده و نظر به اقتضای زمان
ومحیط، انقلابی در افکار و نظریات دانایان قدیم آریانا بعمل آورده است .
گات ها در سلسله تاریخ زبان و ادبیات قدیم آریانا صفحه ایست معین که
آخرین سبك ادبی ویدی وطرز انشای عصر اوستائی را بهم پیوند میزند . خلاصه
(۱) صفحه ۹۸ مقدمه جلداول زنداوستا جلد ۲۱ سالنامه موزة گيمه .


(۲۰۲)
گات ها مرکب از پنج دسته سرود است و به اسمای ذیل یاد میشوند :
(۱) گاتا او ناویتی .
(۲) گاتا او شتاویتی .
(۳) گاتا سپنتا مینیو .
(٤) گاتاو هو خشراترا .
(ه) گاتا واهیشتو ایشتی .
اهمیت اوستا در تاریخ آریانا: با وجودیکه اوستای قدیم باختری دستخوش حوادث روز گار شده اوستای موجوده راجع به دوره های باستانی کشور گشتاسپه وزردشتر روشنی زیاد می اندازد .
از روی آنچه که پیشتر شرح یافت به وضوح معلوم میشود که متن اوستا راجع به دوره های تاریخ باستانی افغانستان نه تنها من حيث دین و آئین و عرف وعادات وحیات اجتماعی وغیره روشنی می اندازد بلکه به صورت دقیق وپیمانه وسیع وضعیت سیاسی وسلسله های سلطنتی باختر را توضیح میدهد . باب مهمی که اوستا من حيث تعلقات خارجی باز میکند فرقی است که بین آریاهای اوستائی و آریاهای بدوی که داخل این دیانت نبودند بمیان آورده و در مقابل تودۀ آریائی اوستائی باشندگان آریانا و آریاهای بدوی ماورای سر دریا و اقوام غیر آریائی آن قسمت ها و آریاهای که در قسمت غرب هنوز پیرو دیانت و تهذیب اوستائی نشده بودند وسامی های بین النهرین و بابل تمیز کرده است .
اوستا اولین منبعی است که تودۀ «آریا» و «توریا» را باهم مقابل کرده و به مقصد کامیابی جامعۀ آریائی مهذب اوستائی علاوه اصلاحات حیات اجتماعی از تشکیل نظام سلطنتی و دودمانهای شاهی آن بوضاحت تمام صحبت میکند .
اوستا هرج ومرج ها و پراگندگی هائی را که داستانهای جدیده وتصرفات قصه سرایان وارد کرده از بین برداشته زمینه را روشن میسازد و موقع نمیدهد


( ۲۰۳ )

که نام های پادشاهان دودمان باختری و کارنامه های بزرگ آنها به کسان
دیگر داده شود. اشتباهاتی که تا امروز از طرف بعضی ها در تعبیر نام های پادشاهان
باختری آریانا شده چیز مضحکی است که امروز خود همان منابع به اغلاط خود
پی برده است . با وجودیکه از یکطرف متن اوستا و سرود های وید حاضر است
و از طرف دیگر ماد و هخامنش و مرا کز و پایتخت ها و هیچ اثر آنها در اوستا
وجود ندارد همینکه به دستیاری مدققین مغرب پاره روشنی از طرف اروپا به
پادشاهان ماد و اولاده تیسپیس Teispes جد سلاله انشان Anshan و فارس افتاد
باوجودیکه هريك از خود در کتیبه های اشوری و خود نامی داشتند نویسندگان
فارس يك يك نام دیگر از پادشاهان باختری انتخاب کرده و بدون سنجش عصر
وزمان و وقائع به آنها تحمیل کردند . این اشتباهات در اذهان علمای اروپا
راه ندارد و از ین بعد در هیچ جا مو ردی جز مضحکه پیدا نخواهد کرد
همچنین معلو مات جغر افیائی که اوستا مید هد هم در تا ریخ کشور
ما مقام با اهمیتی دا ر د زیرا ا ز روی آن میشو د به صحت کا مل
پهنا ئی قلمرو و حدود حکمر مائی پاد شاهان آر یانا را تعین نمود
پس اوستا از نقطه نظر تاریخ باستانی کشور ما منبع خیلی موثق و بزرگی است
که «ودا» هم با آن هم نوا شده در دوره های باستانی روشنی زیادی می اندازند .

مطالع گرامی که این اثر را تا اینجا مطا لعه کر ده میداند که آ نچه ما
راجع به عصر ویدی تاریخ مملکت خود نوشته ایم محور اساسی کار ما خود متن
سرود های ویدی بوده و ضمناً برای توضیح و تشریح کلمات و اسما و جملات
سرود مذکور از نظریه و تحقیقات مدققین شرقی و غربی هم کار گرفته ایم
و گمان میکنم این رویه مصون ترین راهی باشد که يك قوم را از روی عنعنات
وماخذ صحیح و موثق خود آنها مطالعه کرد . عین همین کار را در فصل سوم


(٢٠٤)
تاریخ قدیم کشور خویش هم اجرا میکنم واین کاری است که در حقیقت امر
ازهمان روزگار باستان همیشه در مملکت ما تعقیب شده و شاهد آنهم این است
که هرچه : آثار وعنعنه وتاریخ وداستانهای رزمی وحماسی وقصص، فولکلور
وادبیات داریم همۀ آن انعکاس خاطرات قدیم سرود ویدی ، اوستائی است.
بعبارت دیگر وید واوستا دوصفحه پیوست تاریخ قدیم ما است ومیتوانیم بگوئیم
که تاریخ باستانی کشور کهن ما از اکثر ملل پیشتر نوشته شده .
* * *
درین شبهۀ نیست که اوستا جنبة مذهبی دارد ، سرود ویدی هم جنبه
مذهبی داشت ولی تا کدام اندازه از ان معلومات قیمت داری برای جغرافیه
وتاریخ وروشن ساختن قبایل وعرف وعادات وسویۀ زندگانی و گوشه های
اجتماعی حیات ما ـ که در حقیقت انتظار از تاریخ هم همین است ـ بدست آمد.
همانطوریکه اوستا نسبت به سرود متفرق ويد يك آئين وديانت مشخص را
باتمام قوانین واساس وفروعات آن نمایندگی میکند در قسمت تاریخ وجغرافية
آریانا هم به مراتب دقیق تر صحبت میکند ومفادش بیشتر ازین است که وقایع
درهر رشته تا اندازۀ زیاد تسلسل دارد نقاط جغرافیائی آن عموماً مشخص است
ووقایع با اراضی ارتباط و کمال هم آهنگی دارد وهمه تحت اقتضا و پرو گرام
ائين يك ملت ، يك سياست ، يك مملكت ويك نظام شاهی بزرگ ومقتدر بمیان آمده
وبعض « فرگادهای» وندیداد بذات خود تنها بايك مبحث جغرافیائی آریانا
ويا يك رساله تاریخ پادشاهان بزرگ و پیروزمند است .
* * *
ملتفت باید بود که در بعض قسمت ها فهمیدن اصطلاحات اوستا ومخصوصاً
تعبیر آن من حيث وقایع تاریخی تا يك اندازه مشکل است ولی با وسعت
نظر مشکلات خود بخود حل میشود « گایگر » جرمنی به این عقیده است که
پهلوانان وشاهان وقبایل آریائی وغیر آن که در اوستا ذکر شده اند همه وجود


(٢٠٥)

خارجی داشته و واقعات متذکره ومربوطة آنها هـ اش وقایعی است که حتماً
بعمل آمده است و چون مشارالیه جدی ترین طرفدار این مسئله است که اوستا
و تهذیب آن مربوط به خاک های کشور ما است خود قضاوت میتواند که اوستا
در روشن کردن تاریخ قدیم مملکت ما چه اهمیت بزرگ دارد.
علاوه برین اگر تا حال اشخاص متذکرة اوستا تنها در متن این کتاب
اسم برده شده بود تازه از زیر خاک هم شواهدی برای تائید وجود آنها در يك وقتی
بمیان آمده است. گوپت، یا گوپت شاه یکی از اشخاص متذکرۀ اوستا که
اسمش در کوش یشت ذکر شده تا حال اگر جنبة داستانی داشت کشفیات جدید
قل برزو، نزديك سمرقند نشان میدهد که در زمانی هائی که آریاها بیشتر
جنبة مالداری داشتند در جاممۀ آریائی دو طرفۀ اکسوس
پادشاهی میکرد چنانچه صنعت کاران عصر مفکورۀ پادشاهی او را در عصری
که در جامعۀ آریائی مال داری مخصوصاً تربیۀ رمه های گاو اهمیت بسزا
داشت طوری تصویر کرده اند که سر پادشاه بصورت انسان و باقی بدنش بشكل
بدن گاو است و او را «پادشاه شبان» خوانده اند این کشفیات امیدواری
میدهد که شواهد سائر شاهان و شخاص متذکرۀ اوستاهم روزی از حوزۀ اکوس
از اراضی باختر و سغدیان کشف خواهد شد. اوستا از نقطه نظر تاریخ سیاسی
تهذیبی ، ادبی آریانا اهمیت فوق العاده دارد و قدیم ترین منبعی است که از تشکیل
اولین نظام سلطنتی آریائی در آریانا صحبت کرده و بحيث يك مأخذ تاریخی
از زمانه های باستان سلسلة آنرا تا بعصر خود میرساند دودمان های سلطنتی
بشدی را پشت های اوستا با اسمای شاهان آن نام میبرد و سیاست مشخص و قلمرو
سلطنت آنها را با تذکار ولایات معین خاطر نشان میکند و به مخالفین ماورای
سرحدات آنها در شمال و غرب اشاره ها مینماید پس یگانه سرزمینی كه يك صفحة
تاریخ ادبی، تهذیبی و سیاسی آن سرود ویدی است صفحه دیگران اوستا است
و این کشور آریانا یا افغانستان است.


تشکیل نظام سلطنتی آریانا در بخدی

« آریانم هورئینو » یا « فرشاهی آریانی »

در تمهید این مبحث ذکر شد که مدنیت اوستائی عین مدنیت ویدی و مدنیت ویدی بجای خود دنبالۀ ثقافت عصر پیش از مهاجرت و یادگار و انعکاس زمانه مسعودی است که آریائی ها در کانون حیات مدنی مشترکۀ خویش در باختر بسر میبردند و از همین جهت اثرات زندگانی « میمون بخدی » چه از جنبه های مذهبی و مدنی و چه در قسمت های نظام حیات اجتماعی و سلطنتی و غیره در سرود های ویدی و اوستائی مشهود است . همان طور که شعرای عصر ویدی در عصر خویش و سرودهای خود از داستان زمان گذشته و از حکمفرمایان اولیۀ آریائی مثل یما پادشاه و غیره سخن میرانند و سلسلۀ دودمان شاهی باختری را به ارباب انواع پیوند میزنند اوستا هم به عصر خویش به آستانه زمانه های گذشته نظر افگنده اوائل خانواده های سلطنتی و شاهان آریائی را به زمانه های مجهول متصل میکند و با وجودیکه اصل اوستای باختری در اثر حوادث روزگار و جنگ های طولانی با آشوری ها هخامنشی ها و حملات اسکندر مقدونی از بین رفته و آنچه که در دست است بیشتر ثمرۀ خاطره هائی پریشانی است که در عصر پارتی گردهم جمع شده معذلک از خلال بعضی قسمت های حقیقی و قدیم اوستائی حقایق بخوبی معلوم میشود و صحت آن از روی مقایسه و مقابله سرودهای قدیم وید به اثبات میرسد و با اختلاط اشاره های متن « ودا » و « اوستا » میتوان تا يك اندازه زیاد حقایق مطلب را نه تنها در قسمت های مذهبی و مدنی که بذات خود در هر کدام روشن است بلکه خطوط اساسی نظام سلطنتی آریائی باختری را بصورت صحیح رسم نمود. متن اوستا از خانواده های سلطنتی باختر بنام « پاراداتا » و « کاوی » و « اسپه » ذکری بمیان آورده و اسمای شاهان هر دودمان را بیان کرده است و در بعضی قسمت ها سرود ویدی هم به آن همنوا شده و موضوع را روشن تر میکند.


(۲۰۷)

قراریکه از روی سرود ویدی و اوستا معلوم میشود نقل داستان ها و قصه سرائی مخصوصاً تذکار کارنامه های پادشاهان و پهلوانان گذشته همیشه در آریانا رواج داشته و این داستان ها به آب و تاب مخصوص در دربار پادشاهان و بزرگان ملی ما خوانده میشد .

پیشتر در فصل ویدی (صفحه ١٢٤) دیدیم که ریشی ها به چه ترتیبی پادشاهان را مدح میکردند و سرود های مدحیه میساختند علاوه برین چون احترام اجداد در میان آریایهای عصر ویدی متداول بود ازین جهت هم اسمای پادشاهان و دیگر شخصیت های بزرگ در سرود ها داخل شده بود.

در اوستا این رویه به مراتب انبساط یافت و علاوه بر معلومات متفرقی که درین زمینه از حصص مختلف آن بدست می آید یشت ها و مخصوصاً پنج یشت که عبارت از: آبان یشت، رام یشت، گوش یشت، ارد یشت، و زمیاد یشت میباشد سراسر يك فصل مستقل تاریخ است و دودمان های سلطنتی آریانا و اسمای شاهان مربوطه هر کدام از قدیم ترین زمانه ها که تحدید آن مشکل است تا عصر خود اوستا مرتب ذکر شده در سرودهای ویدی اسمای شاهان آریائی زیاد ذکر گردیده ولی مانند اوستا تسلسل در آن وجود ندارد. لذا از روی ماخذ ویدی بلاشبهه گفته می توانیم که پادشاهانی معاصر سرودها و پیش ازان در آریانا به سلطنت رسیده اند و اوستا با تسلسل و ارتباط آنها بهم رشته بدست میدهد که زمانه های قبل التاریخ را به عصر اوستا وصل میکند.

* * *

ظهور اولین و قدیمترین سلطنت آریائی در باختر موضوعی است که جمعی از مدققین را بخود متوجه ساخته . «وی وین دوسن مارتن» به این عقیده است که در حوالی قرن ١٥ ق م امپراطوری های بزرگی در باختر و در بین النهرین کنار دجله و فرات وجود داشت، درین زمان در مصر دودمان رامسی های جنگجو حکمرانی داشتند . (۱)

(۱) صفحه ۱۰ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند .


(۲۰۸)

بر علاوه دو نفر از محققین دیگر اروپائی دونکر Duncker وویلیم گایگر Weilliem Gaiger چنین نظریه دارند که پیش از هخامنشی ها و پیش از مادها سلطنت مقتدری در باختر وجود داشت و مرکز ثقل تهذیب آریا درین علاقه بود
ازین بیانات واضح معلوم میشود که اقلا" در قرن ۱۵ قم سلطنت مقتدری در باختر وجود داشت و این سلطنت قدیم ترین حکومت آریائی است که با دولت های سامی بین النهرین و مصر معاصر بود دودمان سلطنتی و شاهانی که اوستا مسلسل نام می برد کسانی هستند که نظام اولین سلطنت آریائی را در آریانا قایم کرده و مرکز این سلطنت نیرومند و مقتدر شهر زیبای بخدی بود. پادشاهان دولت آریائی که اوستا تذکر میدهد " نصب العین " سیاست قوة اداری مخصوصی داشتند و عمده آنها اساس امور را بلا استثنا بيك رنگ تعقیب کرده اند قلمرو این پادشاهان بزرگ همان ولایات شانزده گانه اوستا است که بجایش شرح خواهیم داد و همان اراضی را در بر میگیرد که در فصل دوم تحت عنوان آریانا حدود آنرا به شهادت مورخین و جغرافيه نگاران كلاسيك يونان ولاتين معين كردم . سیاست داخلی شاهان بخدی ترویج قانون آریائی و بلند بردن معنویات قوم " آبادی و سرسبزی کشور، انبساط زراعت واصول آبیاری ، ترویج اصول صحی ، تربیة پهلوانان و جنگجویان بود. با این رویه ایشان موفق شده بودند که بر علیه "تورناها" و "هوناء" و "دانو" اقوام آریائی بدوی شمال سر دریا و آریایهای بدوی غربی علاقه های مازندران وطبرستان واقوام سامی بین النهرین و بابل مبارزه کرده ، تهذیب باختری را فایق نگه دارند و به بهترین وجهی هم به این سیاست هوشمندانه در داخل وخارج موفق شده بودند. سرود ویدی واوستا اگر در ظاهر امر در اثر احتیاج مبرم مذهبی بمیان آمده اند در حقیقت هر كدام صفحه از تربية اخلاقی مادی و معنوی اولاد آریانا است که دانایان کشور بر طبق اقتضا آت نژاد


(۲۰۹)

و محیط و مطابق سیاست ملی و سلطنتی آریائی بمیان آوردند .
از اوستا تا شعرای داستان سرای قرن ٤ هجری : پادشاهانی که وید بصورت پراکنده ذکر کرده و اوستا تحت نام های خانوادگی پاراداتا و کاوی و اسیه مرتب و مسلسل با نصب العین و سیاست و قلمرو مشخص و معین ذکر میکند از عصر اوستا به بعد در دوره های تاریخ ملی آریانا ، خراسان ، افغانستان همیشه ذکر شده و اسمای بزرگ و کارنامه های درخشان آنها به اندازه ئی در عنعنات رزمی تاثیر افگنده که گمان نمی کنم واقعه ازین بیشتر و عمیق تر در دفتر خاطرات بشر ثبت شده باشد . از عصر ویدی تا اوستا از اوستا تا قرن سوم و چهارم هجری و از شاهنامه های این عصر تا امروز عقیده و زبان این مملکت برچه بوده يك واقعه که وقت بوقت تذکار و باقوت بیشتر تجدید شده اسمای پادشاهان بزرگ ما و کارنامه های درخشان ایشان است که روزی در سرودهای وید ، زمانی در یشت های اوستا و وقتی هم در شاهنامه ها تکرار شده و آوازۀ عظمت و نیرو و جهانبانی آنها گاهی خاموش نشده و خاموش نخواهد شد . تاریخ ملی ما نشان میدهد که دانایان قوم و پادشاهان مدبر ما هروقت خواسته اند روحیات قوم را تکانی بدهند یکی از بهترین وسایل آنها تذکار نام پادشاهان قدیم آریانا و کارنامه های با افتخار آنها بود . در عصر اوستائی همین کار آریائی هارا بهم پیوست و متحد ساخت ، از قرن دوم هجری تا قرن چهارم باز همین مفکورۀ بزرگ باعث جنبش های آزادی خواهی در حوزۀ مرغاب و هری رود شده و زمینه را برای ظهور سلطنت های مستقل و آزاد اسلامی خراسانی در سیستان و هرات و باختر فراهم نمود در اوستا پادشاهان قدیم آریانا جزء مندرجات يك كتاب مذهبی ذکر شده اند . در قرون بعدتر تا زمان انتشار دین مقدس اسلام و بعد از آن مجموعه ها و کتب علیحدہ ئی برای تذکار اسم و کارنامه های آنها وقف شد و به این ترتیب نام و نشان و شهرت


(۲۱۰)

آنها دهن بدهن افتاد و بشکل داستان وقصه در تمام اقطار کشور و خارج آن
منتشر شد و بعد از فتوحات اعراب یاد گار خاطرات قدیمه چه تحریری و چه در
حافظه ها نزد طبقۀ دهقان در ییلاق ، ودهات باقی ماند .
دانشمندان آریانا یاخراسان این وقت بار دیگر بفکر افتادند تا در تربیۀ ملی
و تقویۀ روحیات قومی از تذکار کار نامه های پادشاهان وپهلوانان باستانی
مملکت کار بگیرند این مرام از مدتی در دلها نهفته بود تا دورۀ علم پروری خاندان
منور سامانی رسید و زمینه برای پرورش چنین امیدی از هر حیث مستعد شد
پادشاه ، وزیر ، حکومت، محیط موافق افتاد و مخصوصاً دربار احمد بن اسماعیل
و نصر بن احمد و نوح بن نصر که رویهمرفته سال های بین ٣٤٣-٢٩٥ هجری
را در بر میگیرد مساعدترین همۀ زمانه ها بود یکعده فضلا و دانشمندان و گویندگان
بزرگ از نقاط مختلف خراسان قد علم کرده و درین زمینه قلم بر داشتند ولی
باز مرکز این جنبش بزرگ و کانون تجدید خاطرات باستانی و مبدأ تقویۀ
روحیات ملی باختر یعنی سرزمینی بود که وید واوستا را به جامعۀ آریانی
تقدیم نموده بود ، به تعقیب ریشی های ویدی و گویندگان اوستائی جمعی از
دانشمندان بلخی مانند ابو منصور محمد دقیقی بلخی، ابو علی بلخی، ابوالموید
بلخی ، ابوشکور بلخی ویکعده فضلای دیگر بلخ مصمم شدند تا خاطرات عظمت
وجلال پادشاهان قدیم کشور خود را تجدید نمایند . این کار با دقیقی بلخی
شروع شد وشعرای دیگری هم دران دست زدند و با شاهنامه و گرشاسپ نامۀ
فردوسی واسدی طوسی به پایۀ تکمیل رسید . پاد شا هانی را که شاهنامه ها
گشتاسپ نامه ها ، گرشاسپ نامه ها ، نامه های خسروان وغیره نام می برند
همه بلا استثنا همان پادشاهان و پهلوانان قدیم آریانا هستند که بار اول وید
و بعد از ان اوستا از آنها تذکار نموده و شاهنامه ها با پارۀ تصرفات وتشکیل
صحنه های خیالی متعدد ویاد آوری از بعض پهلوانان دیگر که بعد از عصر


(۲۱۱)

اوستا ظهور کرده اند همان خاطرات، واقعات و گذارشات تاریخی قدیم آریانا را روی صحنه های حقیقی آن بلخ، زابل، کابل، قندهار، سیستان، هرات و غیره ترسیم کردند.

* * *

پس وید، اوستا، شاهنامه ها که نماینده نبوغ ادبی و تاریخی و حماسی آریانا، خراسان، افغانستان میباشند، دودمان های سلطنتی و پادشاهان و پهلوانانی را که ذکر کرده اند همه اش مربوط به تاریخ قدیم کشور ما است و مقایسه بین آنها که در صفحات آینده بعمل می آید بهترین رویه است که این نظریه را ثابت میکند.

دودمان های سلطنتی که در اوستا بنام « پاراداتا » و « کاوی » ذکر شده منابع عصر اسلامی و شاهنامه ها از آن « پیشدادی » و « کوانی » یا « کیانی » ساخته اند بنام پیشدادیان بلخی و کیان بلخی معروف اند و شاهانی که در اوستا و شاهنامه ها اسمای ایشان به کلمۀ اسپه و اسپ منتهی میشود و یکی از آنها « ویست اسپه » یا « گشتاسپه » معاصر زرتشت و ظهور خود اوستا است و دقیقی بلخی آنها را یکجا روی صحنۀ بلخ تصویر کرده شاخه ایست که از دودمان کاوی یا کیانی جدا شده است.

بعضی از مورخین فارس با شاهنامه خوانی و خصوصاً تعبیر آن بصورت غلط و ندانستن تطبیق صحنه و پادشاهان و پهلوانان حقیقی آن دچار اشتباهات شده و کاوی یا کیانی را عبارت از هخامنشی تصور کرده اند و بر اساس این مفکورۀ غلط پاراداتا یا پیشدادی ها را بباید دودمان سلطنتی میدانستند که پیش از هخامنشی ها سلطنت کرده باشند و چون نمیدانستند که پیش از هخامنشی ها که به سلطنت رسیده متردد بودند . این اشتباهات در افکار این طور مردم بیشتر ازین ناحیه پیدا شده که تاریکی های قرون وسطی حقایق تاریخی


(۲۱۲)

کشورشان را از نظر آنها بکلی مستور کرده چنانچه این قبیل مورخین تا چند سال قبل که اروپائیها به خواندن کتیبه های هخامنشی اقدام نکرده بودند از دودمان و پادشاهان هخامنشی بکلی بی خبر بودند و شاهان ماد که پیش از هخامنشی ها در مدیا سلطنت کرده اند بکلی نزد آنها مجهول بود حالا که وضعیت شاهان هخامنشی فارس ومادهای مدیا از روی کتیبه ها روشن شده شبه ئی نماند که آنها با پیشدادیان وکیان بلخی جزئی تماسی ندارند نامهای عصر و زمان قلمرو سلطنت و مراکز حکمرانی آنها همه فرق داشته وتنها فراموشی نامهای دودمان ماد وفارس در قرون وسطی سبب شد که از روی اوستا ودیگر مولفات مستقل اسمای پیشدادیان وکیان بلخی را گرفته وبه دیگران پیوند زنند بدون اینکه فکر کنند که این پیوند درست می آید یانه این هم قابل ملاحظه است که این پیوند را تنها در مورد کیان و هخامنشی کرده اند و بلندتر از ان جرئت ننموده اند که از شاهان ماد پیشدادی بسازند بلکه درین مورد اخیر میگویند که پیشدادی دودمان خیلی قدیمی است که پیش از جدائی آریاها و رفتن آنها به هند و فارس بر کتله مشترک آریائی سلطنت داشتند خیلی درست و معقول ولی در کجا ؟ اینجا باز سکوت میکنند زیرا به نقص شان تمام میشود وگرنه این مسئله واضح و روشن است که آریاها پیش از مهاجرت به هند و فارس در باختر حیات مشترکی بسر می بردند .

مخترعین این قبیل نظریات اگر اوستا را بخوانند ملتفت خواهند شد که کتاب زرتشتر سپنتمان بلخی هخامنشی و دودمان سلطنتی ماد و فارس را بکلی نمیشناسد و این مسئله جلب نظر جمعی از مدققین مثل «کریستن سن» (۱) «کلمان هارت» (۲) را نموده و «هانری ماسه» در کتاب «فردوسی و اشعار رزمی ملی»
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(۱) ساسانی Sassanide صفحه ۱۸
Clemeut Huart. La Perse antique p 267 (۲)
فارس قدیم صفحه ۲۶۷ تالیف « کلمة مان هارت »


( ۲۱۳ )

صفحهٔ ۱۷ و ۱۸ این سوال را میکند که چرا هخامنشی ها در اوستا ذکر نشده اند؟
اوستای قدیم باختر که من حیث زمان خیلی ها پیشتر از هخامنشی ها در شمال
آریانا بمیان آمده طبعاً باید هخامنشی ها را نشناسد چیزیکه بیشتر اسباب
حیرت «هانری ماسه» شده این است که حتی در قسمت نو اوستا که در عصر
ساسانی جمع شده و تفسیر هائی که درین زمان بران نوشته اند باز هم در هیچ کدام
آن يك كلمه از هخامنشی ها ذکر نشده .
به این ترتیب ایا باز هم کسی جرئت کرده خواهد گفت که کیانی عبارت
از هخامنشی است ؟ اوستا نه تنها از مادها و هخامنشی ها و سرزمین های شان
مدیا و فارس ذکر نکرده بلکه بعضی قسمت های اراضی آنها مثل ماز ندران
وطبرستان را سرزمین دیوها یعنی مخالفین آئین اوستائی قلمداد نموده و یکی
از سیاست پادشاهان پیشدادی و کاوی بلخی این بود که با ایشان مبارزه کنند .
در صفحات پیشتر ذکر نمودیم که قرار نظریهٔ « دونکر » و « ویلیم گایگر »
پیش از ینکه هخامنشی ها و مادها ظهور کنند امپراطوری مقتدری در باختر
تشکیل شده بود واصل کانون تهذیب آریائی این علاقه زیبا بشمار میرفت اوستا
بنام دودمان « پاراداتا » « کاوی » و « اسپه » از پادشاهان همین امپراطوری
آریائی در آریانا صحبت میکند، شاهنامه هائی که در قرن ۳ و ٤ هجری باز
از قریحهٔ شعرای مقتدر کشور ما تراوش کرده سراسر خاطرات باستانی اوستا را
تجدید میکنند و همان دودمان های سلطنتی قدیم آریانا را که در اوستا ذکر شده
به نام های پیشدادی، کوائی یا کیانی اسم می برند. درین شبه ئی نیست که شعرای
داستان سرای بلخی و دیگر نقاط خراسان خطوط اساسی اوستا را طوریکه
در خاطره ها و بعضی آثار محفوظ مانده بود حتى المقدور احترام کرده و از آن
بدر نشده اند ولی مرور زمانه و ظهور پهلوانان جدید و تفنن شعر گوئی در گفتار
آنها بی دخل نمانده بهرحال چیزیکه مهم است اول تحولات دو سلسله اسمای
فوق الذکر را مطالعه کرده و در گذارش واقعات بیشتر بخود اوستا مراجعه میکنم .


پارا داتا
پیشدادیان بلخی
دریشت های اوستا مخصوصاً درینج یشتی که بیشتر اسم بردیم اولین دستهٔ پادشاهان آریائی بنام «پارا داتا» یاد شده که معنی آن «شاهان اولیه» «حکمداران زمان اولی» «موسسین عدل و داد و تهذیب» میباشد. «پارا داتا» مرکب از دو کلمهٔ «پارا» و «داتا» است که اولی به معنی «پیش» و دومی به معنی «داد» یا عین خود کلمه «دانا» و «دات» است که «ت» آن به «د» ابدال شده. پس سلسله «پارا داتا» که اوستا ذکر کرده من حیث نام عیناً همان سلالهٔ «پیشدادی» است که بیشتر بنام «پیشدادیان بلخی» معروف است و معنی کلمه پیشدادیان هم عین همان معنی پاراداتا میباشد. قراریکه نام های این دودمان سلطنتی باختری اشاره میکند متن اوستا و منابع جدید همه درین متفق اند که ایشان بانی عدل و داد اند و سنگ اول نظام سلطنتی آریا به اساس عدل و انصاف بدست ایشان در بخدی گذاشته شده است.
در فصل دوم این کتاب حین شرح تهذیب ویدی آریا تا (صفحه ۱۲۱) متذکر شدیم که اساس حکومت آریاهای کتله باختری به رژیم شاهی گذاشته شده بود و این رو به به اساس نظارت پدر در کانون خانواده شروع شده و به انتخاب پادشاه منتهی گردید. سرود ویدی قراریکه یکی دو جا قبل برین هم اشاره کردیم از پادشاهان زیادی در عصر ویدی اسم می برد ولی تسلسل در میان آنها دیده نمیشود و باین ترتیب نمیتوان دودمان سلطنتی مشخصی را با ترتیب سلطنت شاهان آن معین کرد. این نقیضه را خوشبختانه اوستا رفع میکند و دودمان های سلطنتی کتله آریائی باختری را از قدیم ترین زمانه ها تا عصر و زمان خود مرتب و مسلسل روشن میکند.


( ٢١٠ )
اوستا از پادشاهان خاندان پاراداتا یا پیشدادیان بلخی طوری صحبت میکند که لهجهٔ آن ما را به زمانه های خیلی قدیمه میکشاند و زمانی را مد نظر ما تصویر میکند که این پادشاهان جنبهٔ پادشاهی و رب النوعی داشتند و بزبان دیگر نیمه بشر و نیمه رب النوع بودند . این مسئله بعضی ها را مشتبه ساخته و پادشاهان دودمان پیشدادی بلخی و دیگر خاندان هائی را که بعد از آن می آید افسانه ئی تصور کرده اند حال آنکه افسانه نبودند و واقعی با نام و نشان و شخصیت و سیاست معین از بلخدی به تمام آریانا سلطنت کرده اند و قدامت زمان که حتی برای اوستا هم زیاد است ایشان را بشکل داستان و افسانه در آورده است.
تذکر اسمای بعضی از پادشاهان پارا داتا در سرود ویدی مثلاً « یاما » که در اوستا « یما » اسم برده شده نشان میدهد که این پادشاهان از عصر اوستا به مراتب قدیم تر بودند . شهادت دو منبع وید و اوستا دلیل بر این است که پادشاهان خاندان پارا داتا « پیشدادی » و کاوی ( کیانی) در عصر قبل التاریخ قبل ازینکه آریاهای کتله باختری متفرق شوند بر همگان یکسان سلطنت میکردند .
قبل برین در فصل ویدی در ذیل عقیده آریاهای عصر ویدی به این مطلب هم اشاره کردیم که احترام اجداد هم جزء آئین آریا های عصر ویدی بود حالا این موضوع خوب تر حل میشود که چرا پادشاهان خاندان «پارا داتا » در نظر اوستا شکل نیمه انسان و نیمه رب النوع بخود گرفته بود و چرا سلالهٔ نسب پادشاهان خاندان مذکور را به ارباب انواع رسانیده بودند و چرا تولد ی پادشاهان این خاندان را در خانه های پدرهای ایشان به کشیدن عصارهٔ هو ما نسبت داده اند .
يك چیز دیگر هم که اینجا قابل تذکار است این است که پیش از « یاما » موسس دودمان پاراداتا ، پادشاهانی بنام هوشیا نها (١) و تخمه اوروپا (٢)
(١) Haoshyanha (٢) Takhma Urupa در منابع جدید از آنها، هوشنگ وطهمورث ساخته اند .


(٢١٦)

هم در اوستا ذکر شده و بعض ماخذ دیگر به اختلاف نظر از آنها اسم برده اند
و سرود ویدی به آنها اشاره ئی نمیکند به این لحاظ گفته میتوانیم که ایشان
اگر پادشاه هم بودند از قبیل شاهان کوچکی بودند که پیش از نظام سلطنت
نیرومند و قوی پارا داتا حکومت کرده اند چنانچه در فصل ویدی تحت عنوان
حیات اجتماعی (صفحه ١١٠) یکی از پادشاهان آریائی را بنام «گو پت شاه»
شاه شبان اسم بردیم که حتی قرار بعضی نظریه ها بر آریاها در آریانا و بجه
سلطنت میکرد. به این لحاظ از مسائلی و اشخاصیکه راجع به ایشان بعض منابع
خاموش و بعضی هم اختلاف نظر دارند صرف نظر نموده و سلطنت پارا داتا
یعنی پیشدادیان بلخی را در «بخدیم سریرام اردو در فشام» یعنی «بلخ زیبا دارای
بیرق های بلند» بنام موسس بزرگ و حقیقی آن «یاما كشائتا» یعنی
ياما پادشاه، یامای اعلی و قشنگ شرح میکنیم.
یما پادشاه: موسس و بانی سلطنت دودمان پاراداتا «یما» است که میتوان
اورا بر طبق مندرجات وید و اوستا اولین پادشاه آریائی خواند. هو ما رب النوع
مشروب کوهی میگوید که «یما» پسر «وی وانگانا» Vivanghana است و چون
مشاراليه اولين کسی است که عصاره نبات «هوما» را کشیده است در اثر این اقدام
نيك «يما» قشنگ در خانه او تولد یافت و سردار اقوام شد و از همه کسانیکه
آفتاب را دیده اند مشهور تر گردید و به مقام پادشاهی رسید.
از روی پاره تذکرات اوستا واضح معلوم میشود که «یما» پادشاه نسبت به
زمان ظهور زردشت خیلی ها پیشتر گذشته چنانچه در مقابل سوالاتی که زردشت
از هر مزد میکند که اول عقیده و آئین را به کی تلقین کردی هرمزد میگوید اول
با «يما اعلی» حرف زدم و به او گفتم که ای یما پسر قشنگ «ویوانگانا» تو مبلغ
و پیش برنده آئین من شو و به این ترتیب چون (یما) خود را مستعد تبلیغ مذهبی
ندید از قبول این وظیفه ابا ورزیده و هرمزد او را حامی: نگهبان، حکمرما


(۲۱۷)
و پادشاه گروه مردمان معین کرد و به او هدایت داد تا در آرامی ورفاه رعیت و آبادی خاک کوشش کند . یما عهدۀ پادشاهی را بکمال خوشی قبول نموده عهده دار شد تا در کثرت نفوس مخلوقات و سرسبزی رهایشگاه شان کوشش کند و مردم را از مااحتیاج مستغنی سازد و به بهترین رویه ئی حامی ، حافظ و پادشاه شان باشد . آنگاه هرمزد در مقابل این تعهدات به او دو آله یکی عصای طلائی و دیگر گاو آهنی داد که از طلا ساخته شده بود تا یکی نشان سلطنتش باشد و با دیگری مردم را به کشت زراعت وغرس درختان تشویق کند و در نتیجه تعهداتی که نموده جامهٔ عمل بخود بگیرد .
یما پادشاه چون بر تخت سلطنت جلوس کرد با وسایلی که در دست داشت و هدایاتی که به او داده شده بود از راه زراعت و نشاندن درخت و آبیاری اراضی و تربیۀ حیوانات قلمرو خود را سبز و خرم ساخته و نوع مخلوقات از انسان گرفته تا حیوانات بارکش و قابل زراعت و تربیه و پرندگان و سگ و غیره به اندازۀ زیاد شد که جای برای رهایش انسانها و رمه ها و حیوانات بارکش باقی نماند .
آنگاه هرمزد موضوع کثرت مخلوقات را به یما اخطار کرده و به او هدایت داد که با عصا و گاو اهن خود سطح زمین را وسعت بخشد یما پادشاه با عصای خود به زمین کوبیده و زمین سه چند وسعت خود بزرگ شد آنگاه انسان ها و رمه های حیوانات قرار احتیاج و خواهش خود جای وسیعتری یافتند و مستریح شدند . بعد از سه صد سال باز نفری و حیوانات زیاد شد و سطح زمین خوردی میکرد و یما پادشاه به همین ترتیب سه دفعه زمین را وسعت بخشیده اسباب راحت مخلوقات را فراهم کرد
دورۀ سلطنت یما پادشاه تا جائیکه از خلال سطور اوستا معلوم میشود يك دورۀ امن و آرامش عمومی بود که اگر به کلمات سادهٔ خود اوستا تو صیف کنیم باید بگوئیم که در آن دورۀ مسعود نه گرمی زیاد وجود داشت و نه سردی


(٢١٨)

نه عمر بود و نه مر گ و نه ارواح خبیثه حسد و کینه و بغض تولید کرده میتوانست
همه مردم برادر وار مستریح و آرام میزیستند . دشمنی وضرر رسانی با یکدیگر
نداشتند و با کشت و کاز وزراعت و آبیاری و درخت شانی وتر بیهٔ حیوانات
وپرند گان، خودرا شادو مسعودو سرزمین خود را آباد وسرسبز ساخته بودند .
اخطار ورود سردی و اتخاذ ترتیبات لازمه: بعد از ینکه از آخرین دورهٔ مسعود
سلطنت یما پادشاه هزار سال گذشت هر مز دبه پادشاه خودخبر داد که سردی خیلی
شدیدی خواهد آمدو قلل کوهاو بلندی ها را برف زیادخواهد گرفت و برای اینکه
به او اذیت نرسد به او هدایت داد که مأ منی بر ای خو د در ست کند . یما
پادشاه قرار هدایات هرمزد محوطه «وارا» (Vara ) را که هر ضلع آن يك درش
اسپ طول داشت ساخته، در آن آب برد و خانه ها آبادکرد. به دور ادورمحوطه
حصاری بلندکرد وبدان دروازه ئی نشاندو آنگاه زیباترین مردان وزنان که
دارای قامت های بلندوبنیهٔ توانا بودندبايك تعد ادجفت حیوانات وپرند گان
که از همه مقبول تر وقشنگ تر بودندوبهترین اقسام میوه جات وتخم های نباتات
را با خود گرفته و داخل محوطه شد . این محوطه بزرگ بابروج وحصار، این
سرزمین امن وامان همان « بخدی زیبا با بیرقهای بلند است» که دروندیداد
ذکرشده ومقریما پا دشاه ورها یشگاه اصیل ترین اولاد آریائی است که اولین
بیرق آمریت وحکمفرمائی آریائی فراز کنگره های کهن آن به اهتزاز در آمده
است. اوستا بازبه کلمات ساده زند گانی داخل محوطه یما پا دشاه را چنین
ترسیم میکند که در آنجا هيچيك از انواع بدخلقی، بدگوئی ، مناقشه، ضرر ـ
فریب، دنائت و هيچ يك از نواقص بدنی مثل دندان های بدترکیب ، اعضای مفلوج
وشل وهیچ یك چیزبدرنگ و علامه ئی که زاده مداخلت «انگر و مینو » یعنی
اهريمن باشد دیده نمیشد بلکه برعکس زندگانی سرا سر میمون و شاد بود
مردمان بهترین حیاتی به سرمیبردندوهردقیقهٔ آنها مملو از خوشی ومسرت بود


(۲۱۹)

واز خوشی یکسال بمنزلة يك روز میگذشت و بعد از هر چهل سال دو فرزند یکی
پسر د دیگری دختر از هر جفت انسانی تولد میشد .
شهادت ودا : چیزهائی که اوستارا جع به یما پادشاه میگوید و داهم در عمومیات
آن سراسر همنوا است اولین پادشاه کتلة آریائی باختر که در اوستا یما Yima
ذکر شده درودا عیناً به همان نام « یاما Yama » خوانده شده ، دراوستا اورا
Yimakshaeta « يما كشائتا » گویند و در ودا « یاما را جان » YmmaRajan آمده
که معنی هر دو « يما » یا «یاما» پادشاه میشود. در اوستا اسم پدر او «وی وانگانا»
Vivanghana یاد شده و در ودا «وی و اسوات» Vviasvatآمده، و داو اوستا به او صفات
درخشان ، نورافشان و نوراثی داده اند ، درودا «یامار اجان» جمع کنند .
گروه مردمان، اولین پادشاه واولين مخلوقی خوانده شده که گروه مردمان
را از اعماق تیره بختی به نور و روشنائی رهنمائی کرده ، دینی بمیان آورده
وجامعه تشکیل کرده و اولین عصر طلائی را بمیان آورده است که یاد آن حتی
از خاطره آریائیهای مهاجر هم نرفته و آریائیهای هندی از ماورای اندوس
در قصهٔ Uttara Kurus « ایوتارا كوروس» فردوس یما ها پادشاه را در ماورای کوهای
مقدس شمال که عبارت از هندوکش است قرار میدهند .

حالا که موافقت متن ودا واوستا هر دو نشان داده شد از سبك نگارشات
واصطلاحات مخصوص این دو منبع بر آمده موضوع را در چوکات واقعی آن
مطالعه میکنیم: درین شبهه نیست که لهجه وطرز گفتار اوستا بیشتر جنبهٔ دینی دارد
وياما پادشاه را گاهی بشکل انسانی و گاهی با قوة بلند تر ترسیم نموده واهریت او
راحتی بر دیوان هم متذکر شده وامنیت دورة حکمفرمائی او را بجائی رسانیده که
حتی جزئی رنج و ملالی هم در خاطر مردمان نبود . این ها اصطلاحات وقتی
است که اوستا در آن نوشته شده وبا تفسير وتعبير آن همه چیزها شکل واقعی
خود را بخود میگیرد .


( ۲۲۰ )

ياما اصلاً واساساً اولين پادشاه بزرگ و نيرومند كتلۀ آريائی باختری
ياموسس سلالۀ پاراداتا يعنی پيشداديان بلخی ميباشد اسم پدر او را سرودويدی
« ويواسوات» خوانده و اين كلمه را بعضی ها «آفتاب طالع» ترجمه كرده اند
واوستا «ويوانگانا» ياد كرده است . دختر خورد او «يامی» ودختر كلان او
«آريا» نام داشت . مقصود از «وارا» ياقصری كه به اين نام تعمير نمود همان
قلعه يا «ارگ شاهی» است كه بار اول بيرق سلطنت آريائی فرازان بلند شد
وبا آبادی هائی كه در اطراف آن بعمل آمد شهر زيبای بخدی اولين پايتخت
قديم آريانا عرض وجود كرد واز آن بپايان تحت عنوان جداگانه صحبت
خواهيم نمود .
ياما پادشاه به مجرديكه به سلطنت رسيد به كشيدن نهرها بطرف بلخ و ديگر
صفحات باختر توجه نموده ومردم را به كشت و كار وزراعت و غرس اشجار
وآبادی تشويق نمود . موضوع انتخاب مردان وزنان سالم وزيبا و انتخاب
يك يك جوره حيوانات و پرند گان اشاره به اين ميكند كه پادشاه در صحت
وسلامت بدن وزيبائی شكل وصافی عرق نجيب آريا اهميت فوق العاده ميداد
وحتی ميخواست كه نسل حيوانات و پرند گان كشور خود را هم بهتر تر سازد
به اين ترتيب قرار گذاشته بود كه سالم ترين افراد قوم را در مركز مملكت در
بخدی در اطراف خود جمع كند وجا بدهد تا همه رعيت بدانند كه نظافت وسلامتی
بدن عامل نزديكی به شخص و مقر پادشاه است در عصری كه پهلوانان نيرومند وقوی
رول مهمی در جنگ ها و در نتيجه در سر نوشت كشور ودولت بازی ميكردند چيز
طبيعی است كه پادشاه بايد در سلامتی بدن و قوۀ جسمانی افراد رعيت خود اهميت
بدهد . همين تربيۀ موسس دودمان پاراداتای باختری بود كه عرق آرياهای
كتلۀ باختری را در آريانا صاف و نيرومند نگهداشته و كار نامه های پهلوانان
همين مملكت روح حماسی قوم آريا را در تمام دوره های تاريخ تشكيل نمود .


( ۲۲۱ )

تسلط یاما پادشاه بر دیوها چیز خیالی و تصوری نیست ، دیو در عصر اوستائی
بصورت عمومی به کسانی که پیرو آئین و تهذیب اوستائی نبودند اطلاق میشد
و چون این قبیل مردمان را موجودات خبیث و شریر تلقی میکردند مفهوم بدتری
هم بخود گرفت و چون دیوها از ترس حکومت باختری به جنگل های انبوه نقاط
دور دست فرار نموده بودند تصورات از آنها مخلوقات عجیب الخلقه هم ساخت
در عصر اوستائی و پیش از آن این دیوها کانون معینی داشتند مانند مازندران
و طبرستان و اوستا ایشان را بنام «دیوهای مازانا» که همان مازندران باشد
یاد کرده است. پادشاهان پاراداتا و کاوی باختری همیشه با آنها مصروف پیکار
بوده ، یاما پادشاه بر ایشان و اراضی شان تسلط داشت و ثریتونا (فریدون)
و کاوه یوسا (کی کاوس) که بجایش خواهیم دید بعد از جنگ های شدید
بر آنها غالب شدند و خاک های آنها را جزء متصرفات آریانا ساختند و برایشان
از طرف خود حکمفرامائی مقرر نمودند .
دورهٔ سلطنت یاما دورهٔ امن و آرامی کشور بوده و این امنیت عمومی در
تمام نقاط و اقطار دور افتادهٔ آریانا یکسان حکمفرما بود. نبودن علالت و مریضی
اشاره به خوشی و سعادت عمومی میکند چنانچه در اثر همین آرامی و راحت
و خوشبختی بود که عصر سلطنت او از خلال متن اوستا بشکل فردوس جلوه
کرده و اوستا نیکو کاران را در زندگانی ماورای قبر هم به سرزمین
امن و آسایش یما پادشاه وعده داده است . یما نه تنها اولین پادشاه کشور ما است
بلکه بیشتر ترتیبات نظام حیات اجتماعی ما هم به او نسبت میشود مشارالیه
اولین کسی است که اصول زراعت و حرفه را به آریائی‌های باختر یاد داده و طبقهٔ
روحانیون را تشکیل نموده استعمال اسلحه را بمیان آورده و فن بافت و بافتن
را به قلمرو خود پهن ساخته و طبقات نظامی را روی کار آورده و اصول معماری
و آبادی را به مردم تلقین کرده است. استعمال فلزات ، و سنگ‌های قیمتی ، و عطر و


(۲۲۲)

ادویهٔ طبیعی همه در عصر درخشان او معمول شده و جشن روز اول سال که طبیعی ترین
تمام جشن ها است یادگار قیمتدار دورهٔ اوست از روی این چند سطر مختصر فوق واضح
معلوم می شود که در سایهٔ زمامداری پادشاه منور و مقتدر آریانا حیات کتلهٔ آریائی
باختر از هرزه گذر تحولات ابتدائی را پیموده و به مراتب بلند ترقی رسیده
بود و به همین اساس بعض نظریه ها درین است که فراوان دورهٔ سلطنت یا ما را
دورهٔ طلائی تاریخ آریانا میدانند .
یا ما - يما - جم-جمشید: سرود و یدی ، پشت های اوستا ، شاهنامه ها
و دیگر ماخذ ادبی و تاریخی جدید همه بلا استثنا از موسس سلطنت پارا داتا
یا پیشدادیان بلخی تذکر داده اند سرود ویدی او را «یا ما» « یا ما را جان » (۱)
« يا ما پادشاه بزرگ » خوانده ، اوستا او را « یما » « يما خشائته » (۲) یمای قشنگ
یمای درخشان، شبان خوب » یاد کرده و شاهنامه ها و منابع دوره های اسلامی
از یاما و یما، « جم » ساخته اند و « شید » را که به معنی درخشان است و از جملهٔ
صفات یاما میباشد به اسم او پیوست نموده و از اسم و صفت اسم واحد «جمشید»
ساخته اند . همان طور که اسم اولین پادشاه بزرگ آریانا در دوره های
مختلف تاریخ ملی از چندین هزار سال باینطرف تا امروز بهم تطبیق می شود
واقعات و کارنامه هائی هم که منابع مذکور به این پادشاه نسبت داده اند در
خطوط اساسی خود همه بهم تطبیق می یابد و معلوم میشود که هر کدام در موقعش
از ماخذ پیشینه استفاده کرده و به این طریق روح مسایل تغییر نکرده و جزئیاتی
طبیعی در هر دوره بدان افزوده شده رفته است . مقصد از مقایسهٔ نامهای مختلف
اولین پادشاه آریانا این است که اشتباه در شخصیت اورخ ندهند و بدانند که
اولین پادشاه آریائی متذکرهٔ سرودهای ویدی، سرسلسلهٔ دودمان پارا دانای
اوستائی ، سرحلقهٔ پادشاهان خاندان پیشدادی بلخی، یا ما، يما، جم و جمشید
(۱) یعنی یاما پادشاه (۲) یعنی یما پادشاه


(۲۲۳)
است و این چهار نام اسم يك پادشاه است که در منابع مختلف ذکر شده است .
ياما و جام سوما يا جام جم : ياما موسس سلطنت پیشدادی آریانا صاحب
چند چیز معروف بود که شعار سلطنت و حکمرانی و نیروی او شمرده میشد .
اول عصای سلطنت ، دوم نگین سلطنت، سوم گاوآهن و چهارم شمشیر و پنجم
جام . باعصا زمین را برای ساختن قصر «وارا» و تعمیر شهر بخدی معین کرد
و شعار حکمرانی و آمریت او بود . نگین علامۀ جریان حکم او بر اقطار کشور
بود، گاوآهن الۀ زراعت و سر سبزی و انبساط کشت و کار بشمار میرفت و با این سیاست
کشور او رشك فردوس شد، شمشیر قوۀ جنگی پادشاه و پهلوانان نیرومند و فاتح
آریانا را نمایندگی میکرد جام علامۀ عیش و کامرانی این پادشاه بزرگ بود .
اگر چه شعرا تا يك اندازه همه این چیز ها را یاد آوری کرده اند ولی
«جام جم» به پیرایه های گوناگون داخل ادبیات ما شده است ادبیات دری
به پیروی قریحۀ شعرای اولیۀ ئی که پرورش یافته بارگاه سامانیان بلخی بودند
«جام» و « جم» ظرف مشروب و نام پادشاه را فراموش نكرده و يك سلسله شعرا
تا امروز این خاطرۀ قدیمی را تازه نگه داشته و در منظومه ها و اشعار خود
آنر استوده اند . جم با بیاناتی که دادیم عبارت از «یاما» پادشاه مقتدر پیشدادی
بلخی و جام او غیر از جام مشروب سوما چیز دیگر بوده نمی تواند . سوما
و سورت ساخت و مرکبات آن همه با تمام تشریحات لازمه در فصل دوم شرح
یافت و این هم به تذکار رسید که نوشیدن سوما پیش از اینکه کتلۀ آریائی
باختری از هم جدا شوند در آریانا معمول و مروج بود . و در عصر ویدی
و اوستائی به پیمانهٔ زیاد صرف میشد، سوما و هوما نزد روحانیون ، پیش شعرا
در کانون خانواده در محضر عبادت در مجمع ارباب انواع در عالم خیال و افسانه
همه جا معروف و شرب آن در فضای خوش آیند نوای توله در دربار یاما
پادشاه رواج زیباد داشت . پس این « جام جم » که شعرای باختری اوائل


(٢٢٤)

اعتلای زبان دری در آریانا سروده و یادگار آن تا امروز در تخیلات شعرا
موجود است غیر از جام سومای یاما پادشاه یا جمشید نمی باشد . (۱)
قصر «وارا» و شهر «بخدی»
اولین پایتخت آریانا : قرار شهادت اوستا وقتیکه یاما پادشاه به
سلطنت رسید در اثر امر «اهورا مزدا» شروع به تعمیر پنا گاهی موسوم به
«وارا» نمود. مقصد از «وارا» طوریکه پیشتر هم اشاره نمودیم قلعه یا
«ارگشاهی» است که موسس دودمان «پارااتا» یاما باسر سلسله خاندان
سلطنتی پیشدادیان بلخی جمشید سنگ تهداب انرا بدست خود گذاشت.
فرگاد دوم «وندیداد» تا یک اندازه از جزئیات قصر وارا صحبت میکند و از
روی آن تايك اندازه کافی میتوان نظریه ئی راجع به قصر واحاطه اطراف
آن قایم کرد و چون همین احاطه است که آهسته آهسته بزرگ شده و منتهی به
شهر بخدی میگردد، هر اندازه معلوماتی که راجع به قصر «وارا» بدست آیداهمیت
شایان دارد. روح مطالب فرگاد دوم وندیداد از فقره ٣١ تا ٣٤ قرار آتی است:
«آهورا مزدا به یما گفت ای پسر ویوانگت :
زمین را با پاشنه پا بزن و مانند کوزه گرگل را با دست هایت نرم و هموار کن
یما قرار هدایات آهورامزدا زمین را با پاشنه پازد و طوریکه حالا کوزه
گرها میکنند گل را با دست های خودتر کرد و هموار نمود. «وارائی» ساخت که هر
ضلع آن برابر يك دوش اسب طول داشت. در آنجا نهر آبی کشید و در کناره های
آن چمن ها وسبزه زارهائی بمیان آورد که دائماً سبز و خرم بود و علف آن
تمامی نداشت. در انجا منازل و عمارات ساخت و یکی از عمارت آن دارای پرنده
و اطاق های داخلی و خارجی بود.

(۱) فردوسی گوید:
به شادی زمانی براریم کام جمشید گویم و نوشیم جام
بده ساقی نوش لب جام می که نوشیم بیاد شه نيك پی


(۲۲۰)

و در حصهٔ علیای میدان 'ده خیابان' در حصهٔ وسطی شش خیابان، در حصهٔ سفلی سه خیابان کشید. در خیابانهای حصه علیا هزار مرد و زن را جای داد، در خیابانهای حصهٔ وسطی شش صد و در خیابانهای حصهٔ سفلی سه صد. سپس با داس طلائی خود يك دروازه و يك دریچه کشید تا روشنی داخل شود، مردان و زنانی را که از حیث قد و قامت بلند و در زیبائی در روی زمین بی همتا بودند در اینجا آورد. همین قسم بهترین جنس پرندگان و حیوانات و نباتات و میوه هائی را که در روی زمین به زیبائی، قشنگی، لذت و خوشبوئی و مزه نظیر نداشتند در قصر 'وارا' و محوطهٔ اطراف آن جای داد و برای پرندگان در امتداد مجرای رودخانه و چمن زارهای آن جای معین نمود.

در قصر و محوطه آن همه به منتهای صحت و سلامتی و خوشی زندگانی میکردند، مریض و معیوب و ضعیف و ناتوان و گمراه و شیطان و متقلب و حسود و دروغگو در میان باشندگان آن دیده نمیشد، کس دندان بدشکل و بدترکیب نداشت. مبتلا به جذام کسی نبود که از دیگران مجزی ساخته شود. خلاصه هيچ يك اثر خباثت و اغوای 'انگر ومينو' (اهریمن) در اینجا وجود نداشت همه به منتهای خوشی بهترین زندگانی مسعود را بسر می بردند....'
این چند سطر متن اوستا علاوه بر اینکه معلومات دقیقی راجع به عمارت مرکزی قصر و اطاقهای داخلی و خارجی و پرنده های آن میدهد و اشاره به عمارات ملحقهٔ آن میکند از میدان محوطه و تقسیمات سه گانه علیا، وسطی، و سفلی و باز از تعداد خیابانهای هر حصه و تعداد خانواده هائی که در هر حصه و خیابان جای گرفته بود از همه واضح و به جزئیات صحبت میکند مثلیکه مهندسی پلان و نقشه قصر شاهی و عمارات ملحقه و خیابانهای شهر مربوطهٔ آن را طرح نماید. از بیانات اوستا واضح معلوم میشود که یاما پادشاه بنای این قصر را به دست خود نهاد. این قصر رها یشگاه اولین پادشاه بزرگ آریائی مؤسس دودمان 'پارا داتا'


( ٢٢٦ )

با پیشدادیان بلخی بود این قصر احاطۀ وسیعی داشت مربع و در هر حصۀ آن در امتداد
یکعده خیابان های معین قرار انتخاب ودستور یاما پادشاه نجبای آریانا که
از حیث تناسب اندام وزیبائی چهره ونیروی طبیعی وفضایل معنوی و اخلاقی
سرآمد همه بودند وبحیث بهترین وزیباترین مردان وزنان جهان تلقی شده اند
مسکن گرفته بودند ودراثر آبادی های ایشان دامنۀ عمرانات اطراف قصر
خیلی وسعت یافت چنانچه يك اسپ به دوش تنها در يك سمت هم طول آبادی هارا
پیموده نمیتوانست . پیشتر گفتیم که یاما پادشاه بطرف قصر « وارا » نهر کشیده
آب برد. موضوع بردن آب بطرف شهر بلخ یکی از موضوعاتی است که درداستان
های ملی کشور ماقصه ها دارد واز ان جمله یکی قصۀ کشیدن « هژده نهر » است
که از آن خوبتر اطلاع دارید. در اطراف این نهر چمن زارها وچراگاهای
وسیعی احداث شده بود که به شهادت خود اوستا علف آن تمامی نداشت واین
موضوعی است که به چراگاهای صفحات باختر اشاره میکند. بهترین ولذیذترین
میوه ها وخوشبوترین گیاها ونباتات وقشنگ ترین پر ندگان اشاره به باغ
های مقبول ودرختان پرمیوه وانواع گل ها و نباتات این قصر و این شهر میکند
پس از روی این همه بیانات صریح اوستا گفته میتوانیم که در اطراف قصر «وارا»
از مجموع این همه آبادی ها وعمرانات وباغ ها وچمن ها شهر زیبا و معمور
وقشنگ وبزرگ « بخدی » عرض وجود کرد چنانچه خود اوستا این شهر را
به اسم وصفت « بخدیم سريراَم » یعنی « بلخ زیبا » یادکرده و ادبیات پهلوی
آنرا « بخل باميك » (١) یعنی « بلخ درخشان » خوانده مسعودی « بلخ
الحسنا » گوید وعین این مطالب را دقیقی شاعر بلند پایۀ بلخ بصورت « بلخ
گزین » بر اووده است .

(۱) در ادبیات « بلخ بامی » هم آمده بامی درخشان معنی دارد و از کلمه زند « بامیه »
مشتق شده .


( ۲۲۷ )

کلمۀ « وارا » که اوستا ذکر کرده هیچگاه از بخدی و بلخ جدائی نداشته و ندارد و در تمام دوره های تاریخ این دو کلمه بهم پیوست بوده و هست. « وارا » اصلاً «پناهگاه» معنی داشته و به تدریج در مورد خانه و قصر و معبد هم استعمال شده است و از احتمال بیرون نیست که واراهای دیگری به مفهوم قصر یا اتشکده در شهر بلخ بعد از ظهور زرتشتر سپیتمان بلخی و بعد از سلطنت ویشتاسپه بنا شده باشد. بهر حال وقتیکه دیانت بودائی در آریانا انتشار یافت و شرح آن مربوط به وقایع عصر موریاها درین کتاب داده شده است و جای دیانت اوستائی را بودیزم گرفت معبدی بنام « ویهارا » شهرت بسزا یافت « ویهارا » کلمه ایست سانسکریت و درین عصر و بیشتر مفهوم خانقاه و معبد بودائی را افاده میکرد و قراریکه از روی یادداشتهای زایر چین هیوان تسنگ معلوم میشود در بلخ اقلا دو «ویهارا» خیلی معروف بود که یکی محض به نام «ویهارا» خوانده میشد و دیگری ویهارای نو که آنرا «ناواویهارا» میگفتند و زایر چین بنای آنرا بیکی از پادشاهان قدیمه یا اولین پادشاه کشور نسبت میدهد و به اصطلاح زایر چین آنرا «ناپوه سنگ کیالان» و در عرف پیروان بودائی مملکت «اولسنگارامه» هم میگفتند که تمام آن «معبد نو» معنی دارد.

بهر حال مقصود من در اینجا تعریف «ناواریهارا» معبد بودائی جدید بلخ نیست (۱) بلکه میخواهم توضیح بکنم که کلمۀ «وارا» که اوستا یاد کرده و سنگ بنای آنرا یا ما یا جمشید بزرگ پیشدادی گذاشته بود و هسته مرکزی شهر بخدی بشمار میرفت بعد از عصر اوستائی از بین نرفت و تذکار ویهارای قدیم و نو از طرف هیوان - تسنگ الزام میکند که ویهارای قدیمه ئی هم در بلخ آباد و معمور بود.
(۱) نوبهار را از نقطه نظر معبد بودائی در يك مقاله مفصلی که از شماره ۲۰۱ سال ۱۶ انیس تا شماره ۲۰۹ سال مذکور نشر شده شرح داده ام.


( ۲۲۸ )

شعرا و مورخین دورۀ اسلامی از «ویهارا» (بهار) واژه ناو او یها را، « نوبهار »
ساخته اند و تا حال یکی از دروازه های سمت جنوبی حصار نیمه ویرانۀ بلخ
بنام دروازۀ نوبهار معروف است . پس بخوبی می بینیم که همان «وارا» قصر
معمور جمشید مرکز عمران و آبادی شهر بخدی در دوره های تاریخ ملی ما
فراموش نشده و « ویهارا» و « ناوا ویهارا »ی عصر بودائی و « نوبهار » دوره های
اسلامی خاطرۀ اسم قدیم آنرا با مفهوم جدا گانه تا امروز محافظه کرده اند.

* * *

قراریکه پیشتر هم اشاره کردیم درین شبهه ئی نیست که ناواویهارای متذکرۀ
زایر چین هیوان تسنگ معبد بودائی بوده و در جایش این موضوع را مفصل شرح
خواهیم داد. درین هم گفتگوئی نداریم که مورخین اسلامی مانند مسعودی
وابن فقیه همدانی، یاقوت رومی، عمر بن الازرق کرمانی، زکریای قزوینی
وغیره هم از بت و بتکده صحبت میکنند ولی این مطلب را میخواهم اینجا خاطر
نشان کنم که همان طور که کلمۀ « وارا » با کمی تحریف تلفظ و معنی در تمام
دوره های تاریخ از بین نرفته، خاطرات قصر قدیم سلطنتی و پرچم ها و بیرق ها
و تزئینات، مخصوصاً پرچم ها و بیرق های بدان بلندی و پهنائی که مسعودی شرح
میدهد و معابد بودائی فاقد آنست حتماً یادی از شکوه قدیم قصر سلطنتی و بیرق
های بلند بخدی میدهد که اوستا واضح وصریح بدان اشاره کرده است .

* * *

بلخ زیبا، بلخ در خشان، بلخ الحسنا، بلخ گزین که کانون مدنیت
و تهذیب و آئین وزبان و ادبیات قوم نجیب بود و همه افتخارات آریا از آنجا
نشئت کرده بود مرکز سیاسی و اداری و کانون مملکت داری و جهانبانی هم
گردید « آریانم هویژنو » یا « فرشاهی آریائی » هم ازینجا طلوع کرد و بار
اول بابای بزرگ، جمشید پیشدادی پرچم سلطنت و فرپادشاهی خویش وسیادت


(۲۲۹)

قوم نجیب خود را فراز کنگره های قصر«وارا» بلند کرد و « بخدیم سريرا م»
«اردو و در فشان» شد (۱) صفت «اردو ودر فشام» یعنی « دارای بیرق های
بلند» را اوستا در تمام اراضی آریا نشین به «بخدى» داده و این صریح ترین
شهادتی است که مرکزیت بخدی را ثابت میسازد و نشان میدهد که « بخدی
زیبا دارای بیرق های بلند» پایتخت پادشاهان اولیۀ آریانا بود . (۲)
از هي دها کا ( ضحاك )
تعبیر واقعی این کلمه : در اوستا ومخصوصاً در پشت هائی که اسمای شاهان
را متذکر میشود بعد از یماپادشاه «اژهى دها کا» می آید که گاهی به کلمۀ
«مار» پادشده و گاهی تنها «سه دهن» به او نسبت داده و خواهش اوروی هم رفته
این است که نسل بشر را از «هفت کرشور» یعنی «هفت کشور» که جمشید بران
سلطنت داشت بردارد .
در بنداهش و دیگر قسمت های اوستا بزبان پهلوی هم این مطالب تکرار شده
و ادبیات فارسی از آن ضحاك و «ضحاك ماران» ساخته است .
مدققین به استناد بعضی اشاره هائی که از خود اوستا و باز از بنداهش پهلوی
بدست آورده اند « از هی دها کا» را پادشاه میدانند و احتمال زیاد میدهند که
سلطنت یا ما پادشاه در اثر حمله و جنگ های او سقوط نموده باشد . آبان یشت
اوستا فقره ۲۹ از هى دها کا را از سر زمین «بوری Bawri» میداند . دار مستتر
درین باره مینویسد که «بوری» عبارت از بابیلون است و چون در زبان زند
حرفی برای ادا کردن مخرج (ل) وجود ندارد این کلمه با (ر) نوشته شده
و مقصد از آن بابیلون است که در فارسی آنرا بابيلو Babilu هم گویند(۳) مشارالیه
(۱) یعنی بلخ زیبا دارای بیرق های بلند گردید
(۲) ماسپرو G.Maspero در تاریخ قدیم ملل شرقی صفت بیرق های بلند بخدی را
درپاورقی ۷ صفحۀ ٥٥٨ «مرکز سلطنت» تعبیر نموده .
(۳) صفحۀ ٣٧٥ جلد دوم زند اوستا ترجمه دار مستتر به فرانسوی .


( ٢٣٠ )

این راگفته وموضوع تسلط اژی دها ک را تسلط کلدانی ها تعبیر میکند
و میگوید که در دوره های بعدتر که موضوع کلدانی ها از خاطره ها فرا موش شده
است از هی دها کارا عرب ساخته اند . (۱)
رام یشت اوستا فقرة ١٩ قصر مستحکم غیرقابل تسخیر بنام «کوی رینتا»
Kvirinta وتخت و چتر طلا و غیره را به اژی دها کا نسبت میدهد و به این تر تیب
از خود اوستا موضوع پادشاهی و جلال او معلوم میشود . در بندهش بزرگ
شرح یافته که «دهاك » قصری داشت در بابل موسوم به «کلنگ دیس دت»
و فردوسی از ان «کنگ دژ هوخت» ساخته است .
پس از روی متن اوستا و اشاره های بندهش و نظریۀ مد ققین وا ضح معلوم
میشود که «اژی دها ک» یا «دهاک» «بادهاك» «یا ضحاك» اصلا پادشاهی بوده غیر
آریائی و از نژاد سامی و شاید قراریکه دارمستتر میگوید کلدانی که از بابل
به حوزه بین النهرین و شاید به اراضی که بعدها بنام مدیا وفارس معروف شد
سلطنت داشت. در اوائل فصل دوم متذکر شدیم که با ختر و سایر نقاط آر یا نا
به حیث کانون صاف آریائی سنگری بود که از طرف شمال باتو ریا ها
یعنی آریاهای بدوی و عناصر تورانی، از طرف شرق با داسیوس ها و در اویدهای سیاه
پوست بومی هندی و از جانب غرب با عالم سامی مقابله میکرد و سیاست پادشاهان
پیشدادی و کاوی باختری همین بود که با آنها همیشه مبارزه کنند. چون عالم
سامی ظهور و تشکیل سلطنت و کانون دفاع منافع آریائی و انسباط تهذیب
و آئین آنرا متحمل شده نمیتوانست احتمال قوی میرود که بعد از تشکیل سلطنت
پیشدادی در آریانا بدست پاما پادشاه کلدانی ها بنای تهاجم را بطرف شرق
مانده و در نتیجه بعد از يك دوره حکمفرمائی سلطنت جمشید را در آریانا سقوط
داده باشند شاید این واقعه خاطرة حمله و تهاجم کدام قوم دیگر سامی را

(۱) فردوسی ضحاك را عرب خوانده .


(۲۳۱)

هم در بر داشته باشد بهر حال دقیق تر ازین درین موضوع چیزی نمیتوان گفت
ولی درین هیچ شبهه ئی نیست که بعد از تشکیل نظام سلطنتی آریائی در باختر
مراکز سامی خواه کلدانی خواه کدام قوم دیگر سامی برای تهاجم و جنگ
برخاسته و سلطنت جمشید موقتاً سقوط کرده و فوراً «تری تونا» با فریدون ایشان
را از سرحدات آریانا کشیده و بر تخت سلطنت بخدی قیام کرده است. مقابله
میان عناصر سامی و آریائی خارج سرحدات غربی آریانا مدت طولانی دوام
کرده و آمادی و پارسوا شاخه های مهاجر آریائی کُتله باختری چندین قرن
تحت سلطه آنها مخصوصاً آشوری ها ماندند و بالاخره برایشان غالب آمدند
و آنها را پس پا کردند.
«تری تونا» (۱) فریدون: قرار اوستا پادشاهی که بعد از «یما» وقتنه
«از هی دها کا» بر تخت سلطنت پیشدادی جلوس میکند «تری تونا» است که
ازان «ثریتون» و باز «فریدون» ساخته اند. پدر او «اتوبیا» Athwya نام داشت
و مرد خیلی مقتدری بود چنانچه خانواده «اتوبیا» در یشت ها صفت «خانواده
توانا» یاد شده و در داستان های جدید از او «ابتین» ساخته اند.
در «آبان یشت» فقرهٔ ۳۳ تحریر است: صد اسپ، هزار در گاو و ده هزار گوسفند
به «اردوی سورا اناهیتا» (۲) ربة النوع آب (۳) تقدیم نمود تا بر «ازهی
دها کای» شریر و شیطان و نیرومند که در صدد خرابی دنیا برآمده غالب آید.
در گوش یشت فقرهٔ ۱۳ همان قربانی های فوق الذکر را بنام «گوش»
یا «در واسپه» «روان حیوانات» و «یا محافظ سحت اسپ ها» تقدیم نموده
آرزو میکند که «از هی دها کا» شیطان و شریر و شوم را از میان بردارد
و «ارنواك» (٤) و سوان ها واك (٥) قشنگ ترین زنان و اعجوبه دنیا را
از دست او رهائی بخشد.

(۱) Thraētaona (۲) Ardvi Sura Anahita (۳) اوراربة النوع رودخانه آمو یا سردریا
هم خوانده اند (٤) Erenavac (٥) Savanhavac


(۲۳۲)
همین قسم این مطالب در «رام یشت» فقره ۲۳ ذکر شده و در آنجا از تخت
و چتر طلای او هم سخنانی در میان است.
از روی متن اوستا و تبصره هائی که مدققین بر آن نوشته اند معلوم میشود
که «ثری تو نا» که از خاندان مقتدر «اثریا» بود بعد از شکست جمشید
و انقراض سلطنت او بدست «از هی دها کا» فوراً برای اضمحلال دشمن
متهاجم خارجی داخل اقدامات شده و آخر بر او غالب آمد و او را کشت.
داستان های جدید که همیشه برای متن اوستا شاخ و برگ ساخته اند از رفتن
فریدون به ماورای دجله بقصد جنگ «از هیدها کا» صحبت میکنند و ازینجا
باز معلوم میشود که این دشمن خارجی سامی و در علاقه بین النهرین که
کانون رهایش قدیم سامی است زندگانی داشت بهر حال «ثریتونا» بر دشمن
فاتح شده و مظفر بر میگردد و «ارنواك» و «سوان ها واك» دختران جمشید را
که در شاهنامه های منظوم و منثور بنام های «ارنواز» و «شهرناز» خوانده
شده اند و «از هیدها کا» اسیر برده بود پس می آرد و به کامرانی تمام
سلطنت میکند مشارالیه بر دیوهای مازانا یعنی بومی های غیر آریائی مازندران
هم حمله کرده و هزاران نفرشان را بقتل رسانید.
کرساسپه : قرار ترتیبی که ابان یشت و رام یشت در تذکار اسمای شاهان
پیش گرفته اند بعد از «ثریتونا» فریدون «کرساسپه به سلطنت رسیده است. مشارالیه
پسر ثری تا Thrita و از نژاد ساما Cama بود و بعضی ها او را پسر «ساما»
میدانند. بهر حال «ثری تا» یا «ساما» سومین کسی است که بعد از پدر یما
پادشاه «ویوانگانا» و پدر فریدون «آتوبیا» به استخراج عصاره هوما اقدام نمود
و او این شخصی است که در عالم طبابت اظهار تبحر و لیاقت کرد و میخواست به
این ذریعه امراض و آلام بدنی مخلوقات را رفع کند . برای موفقیت او هرمزد
انواع مختلف گیاها را که اقسام آن از هزاران تجاوز میکرد خلق کرد


( ٢٣٣ )

وبكمك آنها دردها و آلام وتب های گرم وسرد را دور كرد . در مقابل عمل
استخراج عصاره هوم اصاحب دو پسر شد یكی « ایورواك شایا »Urvakshaya كه
مقنن بزرگ بود و قوانین حیات را تدو ین نمود و دیگری « كر ساسپه » كه
جوان زیبا وخوش شكل و پهلوان جنگی ودلیر بود .كرساسپه یكی از پادشا هان
نیرومند ومقتدر دودمان « پاراداتا » است ودر مقابل یكعده مخالفین داخلی
آریانا وخار جی اظهار رشادت و شهامت نمو ده وصحنه فعالیت های او بیشتر
در جنوب هندوكش از كابل وكند ها را تا حوزه ارغنداب وهامون سیستان
را فرا گرفته است و « زمیاد پشت» اوستا كار روائی های او را یكه یكه رسم
كرده است .
یكی از اجرا آت او كه در آبان یشت فقره ٣٧ شرح یافته قتل« گنداریووا »
است . قرار تذكار این یشت « كرساسپه » عقب در پاچه « پی شینا » Pishina
كه دار مستتر د ره « پشین » تعبیر كر د ه است قربانی هائی بنام « اناهیتا »
تقدیم نمود تا برپهلوان مذكور غالب آید . دار مستتر در نوته ٨ ٤ صفحه ٣٧٦
جلد دوم ترجمه زند اوستای خود بفرانسه كرساسپه را« نیری مانو كر ساسپو»
یعنی « كرشاسپ نر یمان » (١) پهلوان داستان های كابل خوانده است .
« گندار یووا » را بعضی ها پهلوان گند هاری خوانده و بعضی ها بواسطه دریا چه
( وروك شا ) Vouruksha كه هامون سیستان تعبیر نموده اند از پهلوان های
سیستان میدا نند . بهر حال یا از كند ها را یا از سیستان از هر جا بود ه
بد ست كر ساسپه كشته شد ه است ( ٢ ) دو مین كار بز ر گ
كر ساسپه انتقامی است كه از « هیتاسپه Hitaspa » قاتل برادرش
(١) دار مستتر « كرشاسپ نریمان» را كه بعدها ازان گر شاسپ و نریمان دو نفر ساخته اند
یك نفر میدا ند. (٢) نا گفته نماند كه ( گندار یو وا ) در سرود ویدی بنام « گندهار وا »
وبحیث شیطان ومحافظ آسمانی سوما تلقی شده است .


(٢٣٤)

« ایوروا ك شاپا » میکشد . واورا کشته و نعشش را ببه عراده جنگی خود
بسته میکند . همین قسم ۹ نفر پسران « پتانی Pathani » ، پسران «نی و با کا
Niviaka » و پسران« دشتیانی Dashtayani » ویکعده پهلوانان دیگر موسوم به
« ورشاوا Vareshava » « دانه یانا Danayana » « پی تو نا Pitaona » « پی ریکا
Pirikas » « سناوی دھکا Snavidhaka » وغیره را کشته است .
دار مستتر درنوته های خویش (۱) به ملاحظه میرساند که « از روی
کار روائی ها، کرساسپه همان رولی را در اوستا بازی کرده که رستم در شاهنامه
بازی میکند . » به این اساس ازروی اقتدار ونیرو درنبرد و پهلوانی کرساسپه
شبیه رستم است ولی از روی نام قراریکه خود دارمستتر هم مقایسه کرده است
عبارت از گرشاسپ داستان های تازه تر و پهلوان معروف کابلی میباشد
واگر « نریمان » هم حصه از نام او باشد (۲) درافغانستان قلعه های جنگی
زیادی بنام او معروف است که خرابه های یکی آن درنقطه تقاطع درۀ کالو
و بامیان مجاورشهر ضحاك دربغل کوه دیده میشود .
به همین ترتیب ازدودمان پاراداتا چندنفردیگر هم هستند ولی شهرت زیاد
ندارند همینقدر باید دانست که آخر آنها « ایریو » و پسر او « منو چیثرا »
است که منابع جدید از آنها ایرج و منوچهر ساخته است .
* * *
پس به ترتیبی که از ابتدائی این مبحث تا اینجا شرح داده شد مردان بزرگی
مثل و یوانگانا پدر یا ما ، اتویا پدر تریتونا ، ساما پدر کرساسپه که
هر کدام به خاندان های بزرگ و مقتدر آریائی نسبت میشوند وبلا شبهه
همه در شهر زیبای بخدی زندگانی داشتند در تشکیل سلطنت پا را داتا
(۱) نوته ۵۸ صفحه ٦٢٦ جلد دوم ترجمۀ زند اوستا به فرانسوی (۲) ملتفت باید بود
که نریمان را پسر سام میدانند و پیشتر متذکر شدیم که کرساسپه پسر « ساما » بود .


(٢٣٥)

و بنای کاخ عدل و داد و دفاع تهذیب و تمدن آریانی صرف مساعی زیاد
نمودند از هر خاندان فرزند نجیب و باشهامت و مقتدری مانند یاما وتريتو نا
و کرسامیه برتخت بخدی نشست و عناصر خارجی در برانداختن سلطنت و تهذیب
آریائی کامیاب نشد بلکه بر عکس تمدن، قانون عدل، داد، انصاف، واصول
و آئین آریائی که بنای آن بر راستی و عدالت و نیکوکاری و شفقت و شهامت و وطن
دوستی گذاشته شده بود بر افکار تاریک بیگانه برای همیشه غالب آمده و مشعل
تهذیب چندین هزار ساله که ریشی های دانشور ما از اوائل عصر ویدی و پیش
از ان در کانون بخدی روشن نموده بودند از فراز قصر « وارا » و کنگره های
« شهر پرچم های بلند » زبانه کشیده و از عقب کوهای شامخ آریا نا چشم
بیگانگان و مخالفین نژاد نجیب را خیره ساخت و آفاق را منور نمود.


کاوی

کوانی = کیانی
«کاویم هورینو» یا «فرشاهی کاوی»
قرار اشارات اوستا بعد از دودمان «پارا داتا» یا «پیشدادیان» که
شرحش گذشت دستهٔ دیگری به سلطنت رسیده اند که اول نام شان به کلمهٔ
«کاوی» شروع میشود، پیشتر دیدیم که کلمهٔ پارا داتا با تحولات آئین و زبان
و ایجابات زمانهٔ جدید با جزئی تغیر و ترجمه «پیشدادی» شد. کلمهٔ «کاوی»
ترجمه هم نشده بلکه در خود کلمه قرار اصول صوتی تغیراتی بعمل آمده است
قرار متن اوستا وجود این کلمه در اول نام های یکعده پادشاهان شبهه ئی
نمانده که «کاوی» نام در دودمان سلطنتی نباشد، بلکه عنوان مخصوص و پشت
مخصوصی در اوستا موجود است که بصورت «کاویم هورینو» فرشاهی دودمان
سلطنتی کاوی را یاددهانی میکند و یک قسمت زیاد پشت برای تذکار اسما
و کار نامه های شاهان این خاندان وقف شده است.
خود کلمهٔ «کاوی» مجرد از مفهوم دودمان سلطنتی در تاریخ کشور ما
سابقهٔ قدیمی تری دارد زیرا حتی در سرود ویدی هم ذکر شده و آنجا هم بیشتر
متصل به «اوسانا Usana» یعنی اسم «اوسا» است که از آن «کاؤس»
ساخته شده و در موردش انرا مطالعه میکنیم.
«کویKavi» «کاوی» و «کاویا» در سرود های ویدی گاهی تنها و گاهی
به اسم «اوسانا» متصل است. (۱) «برگین» فرانسوی «کاوی» یا
«کوی» را «دانا» و «کاویا» را «دانائی» ترجمه نموده و ازین

(۱) مذهب ویدیک جلد دوم صفحهٔ ۳۳۸ تالیف «برگین فرانسوی».


( ۲۳۷ )

تذکار دو مطلب بدست می آید یکی اینکه کلمهٔ کاوی و کوی و کاوی از عصر ویدی باینطرف در ادب و زبان و عنعنات کشور ما داخل است و دوم اینکه معنی آن که دانا و دانائی می‌باشد از اوائل ظهور آن نزد ما روشن میگردد. «اوسائی» که در سرود ویدی به این صفت یادشده یکی از ریشی‌های دانا و دانشور کشور ما بود و چون در عصر ویدی خانواده‌ها اسمای خانوادگی برای خود انتخاب می‌نمودند از احتمال بعید نیست که «کاوی» در همان دوره‌های باستان نام یکی از خانواده‌های بزرگ و نجیب کشور ما بوده و آخر به سلطنت رسیده باشد، پس از نقطه‌نظر معنی اسم خانواده دودمان کاوی را می‌توان دودمان «دانا و فرزانه» خواند و قراریکه بعدتر شرح حال پادشاهان این خاندان بزرگ و محتشم را خواهیم دید بر طبق نام خانوادگی خود هريك پادشاه عاقل و دانا بوده و مصدر خدمات برجسته برای آریانا و تهذیب آریائی شده اند.
در دورهٔ اسلامی منابع جدید داستان سرایان و شعرا همان طوریکه از پارادات پیشداد و از ان پیشدادی و پیشدادیان ساختند از «کاوی» بواسطهٔ حروف علت (ا ـ و ـ ی) که در آخر کلمه بود اول کاوه، کوائی و کاویانی(۱) و باز کیان و کیانی درست کردند و چون «کیان» شکل جمع را بخود گرفته بود از ان صورت واحد و مخفف «کی» بمیان آمد که بیشتر از همه در ادبیات دری معمول است. راجع به خاندان سلطنتی کاوی دو ملاحظهٔ دیگر هم در بین است که تذکار آن در اینجا بی‌مورد نیست اول برخلاف سلاله پاراداتا که پادشاهان آن از خانواده‌های متفرق مملکت تشکیل شده بود شاهان کاوی همه اولاد و احفاد «کواکواتا» (کی قباد) مؤسس این دودمان بودند، دوم قراریکه از بعضی اشاره‌های زمیادیشت اوستا بر می‌آید احتمال دارد که اصل این خانواده از حوزهٔ سفلی هیرمند و حوالی هامون سیستان بوده باشد زیرا در اینجاها

(۱) صفحه ۲۰۸۷ شاهنامهٔ فردوسی جلد دهم طبع کتابخانه بروخیم طهران.


( ۲۳۸ )

بشهادت مورخین كلاسيك شاخه از «آریاهای سوار کار» کتله باختری بنام
«آریاسپه» توطن اختیار کرده بودند . بهرحال «كوا كواتا» موسس دودمان
كاوی طوریکه بعدها مفصل خواهیم دید در كوه البرز ( جنوب بخدی) تاج
بر سر نهاده و مانند پادشاهان پیشدادی مركز سلطنت او و اولاده او
شهر بخدی بود.

کاوی کواتا - کی کوات - کی قباد : بعد از تطبیق «پاراتاتا» و پیشدادیان
یاهاویما ، جم و جمشید ، کاوی و کاوه و کوانی و کاویانی و کیانی ، میخواهیم
دنباله تطبیقات خود را بین متن اوستا و خاطره های پریشان داستانها ادامه
داده در روشنی هر دو مطالب خود را تصریح كنیم. گفتیم که دودمان «كاوی»
اوستائی عبارت از کوانی و کاویانی وكیانی است . ببینیم در باب موسس این
دودمان كه دومین خانواده سلطنتی آریانا است اوستا و داستان های رزمی
مملکت که در حقیقت انعکاس آنست چه میگوید .

اوستا موسس خانواده سلطنتی «کاوی » شخصی را میداند که «کاوی
کواتا » نام داشت . ( ۱)

داستان های رزمی کشور ما موسس سلاله کیانی « کیقباد» را قلمداد مینمایند.
كيقباد مو به مو ، عيناً تلفظ دری عصر اسلامی نام «کاوی كواتا » اوستائی
باختری است كه «کاوی » آن به شرحیكه ذكر رفت ( کی) شده و « كواتا »
اول « كوات» و بعد (ك) اول به (ق) ، (و) به (ب) ، و (ت) آخر بر طبق اصول
فقه اللغة به (د) مبدل شده و (قباد) گردیده است. تطبیق نام موسس دودمان
«کاوی» اوستائی وكیانی داستان ها و منابع جدید عصر اسلامی و توافق سایر
نام های این خاندان در دو منبع مذکور محکمترین دلیلی است که كیانی بدون
شبهه و تردید عبارت از دومین خانواده شاهی آریا نا است که اوستا بعد از
(۱) زمیا دیشت فقره ۷۱ . فروردین یشت فقره ۱۳۲ .


(۲۳۹)

بارادانا ذکر کرده ودوره حکمرانی ایشان یکی از دوره های درخشان تاریخ باستانی کشورما می باشد.
اسم «کاوی کواتا» دراوستا در دوجا صریح ذکر شده یکی درزمیاد یشت فقرۀ ۷۱ ودیگری در فرور دین یشت فقرۀ ۱۳۲ در یشت اول الذکر اول «کاوی کواتا» بعد ازاو شش نفردیگر ازاعضای خانواده وجانشینان او تذکار شده اند ودرفروردین یشت که فهرست مکمل تمام پادشاهان و پهلوانان و بزرگان آریانا وتوران است بعداز« کاوی کواتا » هفت نفر دیگر از خاندان اواسم برده شده است.
در داستان های تازه تر چنین آمده که « کاوی کوا تا » با کی قباد رمه های زیاد داشت ودر جوانی خودش رمه های گوسفند خود را گرفته ودردامنه های کوه «اوش داشتار Oshdashtar» ویا البرز که در ۳۰ کیلومتری جنوب بلخ واقع است میچرانید که نا گاه دوباز سفید از هوا پیدا شده وتاج طلائی را که در چنگال خود گرفته بودند برسره 'کواتای' جوان گذاشتند. کواتا ازین پیش آمد متحیر شد وچوپان ها را از دور ونزديك وشاخه های کوه صدازد! پیر مردی که در میان چوپان ها بود آمدن باز ها و آوردن تاج را لطف یزدانی وفرشاهی کیانی تعبیر نموده وفوراً به «کاوی کواتا» بیعت کرد ودیگران ازو متابعت کردند و کواتای جوان را به شهر بخدی مشایعت کرده و بر تخت سلطنت نشانیدند . این موضوع هم در داستان های حما سی تصریح شده که بعد ازوفات گرشاسپ تخت سلطنت خالی بود ورستم به کوه البرز رفته و کیقباد پادشاه را از آنجا آورد. (۱)
بهر حال صورت داستان ها هرچه باشد اوستا دریشت هائی که از پادشاهان
(۱) م.ن. دھاله m. N. Dhalla موبد موبدان فارسیهای کراچی درصفحۀ ٢٥ کتاب تاریخ زوراستریزم طبع دارالعلوم اکسفورد ، نيويوك ميگويد : « باختر مرکز پادشاهان دودمان کاوی بود . »


( ٢٤٠ )

و دودمان کاوی ذکری بمیان می آرد سرسلسلهٔ آنها «کاوی کواتا» را میشمارد.
وقتیکه کاوی کواتا ( کیقباد ) در بخدی بر اورنگ پادشاهی آریانا نشست
به رویهٔ شاهان پیشدادی بنای عدل و داد گستری را نهاد و حاضر شد که با تمام
قوا خاك آريانا و تهذیب باختری را از دست گزند توریا ( آریا های بدوی
ماورای آمو وسر دریا ) و عناصر غیر آریائی برهاند و به این سیاست خود
کمال موفقیت حاصل نمود.
در فروردین پشت فقرهٔ ۱۳۲ و زمیاد یشت فقرهٔ ۷۱ به تعقیب نام
«کاوی كواتا» يك عده دیگر از منسوبین این دودمان اسم برده شده اند که
اوستا هم در مورد همهٔ آنها معلومات بیشتری نمیدهد و از داستان ها هم که
انعکاس اوستا است چیز روشنی راجع به تمام آنها بدست نمی آید برای اینکه
نام آنها بکلی از قلم نماند در پاورقی از ایشان اسم می بریم و پادشاهان معروفی
را که بعد از کاوه کواتا به سلطنت رسیده اند تعقیب میکنیم . (۱)

(۱) در فقرهٔ ۱۳۲ فروردین پشت بعد از کاوی کواتا از دودمان کاوی اشخاص ذیل
ذکر شده اند : کاوی ایپی وانهو ـ کاوی یوسادان ـ کاوی ارشان ـ کاوی پیسینا ـ کاوی
بیارشان ـ کاوی سیاورشان ـ کاوی هوسراوا .
در فقرهٔ ۷۱ زمیاد یشت بعد از کاوی کواتا اشخاص ذیل ذکر شده اند : کاوی ایپی وهوم
کاوی یوسادان ـ کاوی ارشان ـ کاوی پیسینا ـ کاوی بیارشان : کاوی سیاور شانا .
دار مستتر در صفحهٔ ۵۴۹ جلد دوم ترجمه زند اوستا به فرانسوی نوت ۲۸۰ شجره کیانی را
چنین شرح داده .
کاوی کواتا
کاوی ایپی وانهو ( اپی وه )

بیارشان
کی بیارشان
کی آرمین

پیسانه
کی پیسان
(کی پسین شاهنامه)

ارشان
کی ارش

کاوی یوسادان
کی کاؤس
کاوی سیاورشان
کاوی هوسراوا
اخروزه


(٢٤١)

کاوی یوسان ، کاوه یوسا ، کی کاؤس : کاوه یو سان یا کا وه یوسا
یا کی کاؤس پسر « کاوه کواقا» یا کیقباد است که بعد از وفات پدر بر تخت
بخدی جلوس کرد . قراریکه در مقدمه این مبحث اشاره نمودیم اسم «یوسان»
یا «یوسا» بصورت «یوسانا» ومتصل به کلمه « کاوی » در سرود های ویدی
هم ذکر شده ولی آنجا مطلب ازيك نفر ریشی دانا موسوم به «یوسانا» است .
آبان یشت فقرۀ ٤٥ راجع به کاوه «یوسا» کی کاؤس چنین میگوید :
« کاوه یوسای دلاور و خیلی دانا به« اردوی سورا اناهیتا» (ربة النوع اب)
بالای کوه «ارزیفیه» (۱) صد اسپ ، هزار نرگاو وده هزار گوسفند قربانی
کرد و خواهش نمود که بر تمام ممالك حکمعفرمائی کند و فرمانش بر تمام انسان ها
وظالمها و کورو کر جاری گردد . انا هیتا این استدعای او را پذیرفت » .
کاوه یوسا جوان زیبا و قشنگ و باحرارت بود و بسیار میل داشت که برطبق
آرزو و سیاست شاهان سلف آریانا دشمنان تهذیب آریانی را در شمال و غرب
محو و نابود کند وخاك آنها را متصرف شود چنانچه اول از همه بنا گذاشت
که بطرف سرحدات غربی آریانا رو آورده ومخالفین تهذیب آریائی را که
در مازندران بودند از بین بردارد. در اوستا این مردم بحیث «دیوها وشياطين
مازانا» چندین جاذ کر شده اندوسیاست پادشاهان خاندان پیشدادی و کیانی
آریانا این بود که با ایشان جنگ کنند .
«شیا طین مازانا » یا «دیوهای مازند ارن» عبارت از اهالی بومی این قطعه
است که دار مستقرایشان را نژاد وحشی میخواند.(٢) ایشان غیر آریائی بودند

(۱)یکی ازقلعه های البرز بودوازطرف جنوب بر صفحات بخدی حاکمیت داشت. داستان
ها میگویند که کی کاؤس بالای کوه البرز هفت قصر ساخته بود اهالی بلخ بدون اینکه اسم
پادشاه یادشان باشد نقل میکنند که پادشاهی در زمان قدیم باغ وقصر بالای کوه البرز ساخته
بودو آب بامشك در پشت خرهای قشقه دار بالامیکرد .
(٢) نوت ٣٢ صفحه ٣٧٣ جلددوم ترجمه زند اوستا، فرانسوی


(٢٤٢)

و تهذيب و آئين آريائی را قبول نميكردند اویستا ایشان را به همان نگاه می بیند
که سرود ویدی داسیوهای بومی هند را دیده است. یکی از سیاست پادشاهان
پیشدادی و کیانی آریانا این بود که با ایشان مقابله کرده و نگذارند که افکار
سیاه و خون بیگانه به کشور شان سرایت کند ؛ چنانچه «فریتونا» (فریدون) .
تا کوهای انها رفت و هزاران نفر ایشان را بقتل رسانید. همین قسم کاوه يوسا
(کی کاوس) این رویه را تعقیب نمود و چون ایشان در جنگل ها و کوه ها مستور
بودند و سرکوبی و فتح علاقه آنها کار آسان نبود بحیث دیو و جادوگر و غیره
تلقی شده بودند .

کاوه يوسا بعد ازینکه برای سرکوبی آنها عازم مازندران شد در اول وهله
پیشرفتی حاصل نتوانست و نزدیک بود شکست خورد و کشته شود لیکن فوراً
قشون دیگر از آریانا و مخصوصاً از علاقه های جنوبی هندوکش بدان صوب
رفته پادشاه و قشون آرياني مظفر شد (١) و آن قسمتهای خاک بیگانه راهم
جزء آریانا ساخت و حکمرانانی در هر حصۀ آن مقرر نمود. خلاصه كاوه يوسا یکی
از پادشاهان خیلی بزرگ و مقتدر آریانا بود و اورا چهارمین پادشاهی میدانند
که بعد از جمشید بر «هفت کشور» یعنی بر دنیای معلوم آنوقت سلطنت کرده
است در پایان عمر که شکوه و جلال سلطنتش به منتهای اوج رسید مانند ياما
غرور براو مسلط شد و فر شاهی از او برگشت و سلطنتش به پایان رسید.

کاوی سیاورشان' کاوه سياورشنا' کی سیاوش: سومین پادشاه دودمان
کاوی «کاوی سیاورشان یا کاوه سیاورشنا یا سیاوش» است که با توریاها جنگ
میکند و آخر به مرگ فاجعه ناکی بدرود حیات میگوید . مشارالیه در ماورای شمال

(١) پیغام فرستادن كی كاؤس را بطرف آریانا و خواستن قوای دیگر را فردوسی چنین
رسم کرده:              سوی زابلستان فرستاد زود
                      به نزدیک دستان به مانند دود


(٢٤٣)

اکسوس که در ین وقت تحت سلطۀ توریاها آمده بود قلعۀ مستحکمی بنام «کنگه
Kanah» بنا نهاد و میگویند که «کاوۀ هوسراوا» یعنی پسرش کیخسرو در اینجا
تولد یافت (۱)
کاوۀ هوسراوا- کیخسرو: کاوۀ هوسراوا پسر کاوۀ سیاورشتا (سیاوش)
است و منابع جدید از اسم او «هوسراوا» «خسرو» ساخته اند و به «کیخسرو»
معروف شده است. کاوۀ «هوسراوا» بعد از مرگ پدر بر تخت آریانا جلوس
کرده و کارنامه های او چه در پشت های اوستا و چه در منابع رزمی و حماسی
دوره های اسلامی خیلی معروف است. مشارالیه در آبان پشت، گوش یشت
فروردین یشت، اردیشت، زمیاد یشت و در دیگر موارد اسم برده شده و در همه
جا به حیث انتقام گیرنده خون پدر از توریاها، حافظ و مدافع نیرومند خاک
آریائی، موسس امپراطوری آریائی و فاتح بزرگ شناخته شده اینک اول
از یکی دو جا مضمون متن اوستا را در مورد او ترجمه کرده و بعد شخصیت
و کارنامه های او را مطالعه میکنیم:
آبان یشت فقره ٤٩:
«پهلوان هوسراوا، گردش کنان به امپراطوری آریا عقب دریاچه
کیکسته Caecasta که عمیق دارای آب شور است صداسپ و هزار نرگاو
و ده هزار گوسفند برای اناهیتا (ربۃ النوع آب) قربانی نمود و خواهش
کرد که بر شیاطین و انسانها وظالمها و کورها و کرها (یعنی همه مخلوقات)
(۱) داستان سرایان منابع اسلامی راجع به سیاورشنا و رفتن او به توران قصه های زیاد
ساخته اند. میگویند که در زمان شهزادگی سودا به مادر اندرش رابطۀ سیاوش و پدرش را خراب
نموده و سیاوش نزد پادشاه توران افراسیاب فرار نمود و با دختر او فرنگیس به انجا ازدواج
کرد و آخربه مرگ فاجعه ناکی از دست توریاها کشته شد. قلعه «کنگه» را دار مستتر در بخارا
قرار میدهد. و میگوید که نرشخی بنای بخارا را به سیاوش نسبت میدهد. گایگر هم آنرا در
توران در ماورای شمال شرقی آمودریا قرار میدهد


( ٢٤٤ )
پادشاه شوم و در جمع سوار کارانی که در جنگل برای مقابله دشمن میروند
همان دشمنی که بر اسپ سوار است همیشه سر سلسله باشم . »
در گوش بشت فقره ۲۱ - ۲۲ - ۲۳ این خواهش را میکند که بر رهزن
تورانی فرانگر اسیا نا ( افراسیاب ) قاتل پدرم پهلوان « سیاوارشنا » غالب
شوم و قاتل او را عقب دریاچه «کیکسته » بقتل رسانم .
در زمیاد یشت فقرهٔ ۷۷ چنین شرح یافته : «که هوسراوا پادشاه، بیدین را
( مقصد از ابور واساره Aurvasara یکی از مخالفین کاوه هسراوا است که او هم
تورانی است ) مدت مدیدی در جنگل تعقیب کرد رهزن به سوار ی اسپ
در مقابل او میجنگید . هوسراوا پادشاه بر دشمنانش غالب شد . رهزن تورانی
فرانگر اسیانا «افراسیاب » و «کرسه وزده » Keresavazda « گرزیواز برادر
افراسیاب » را به زنجیر بر بست تا انتقام پدرش پهلوان سیا و ر شنا را
از ایشان بگیرد .

این چند پارچه که مستقیم از متن اوستا انتخاب و ترجمه شده و نماینده
اشارات سائر قسمت های مربوطه «کاوه هوسراوا» هم میباشد من حیث مفکوره
نظریه ، سیاست ، دفاع خاك و منافع آریا ، وسعت امپرا طو ری آریائی
باختری ، سوق الجیشی ، سوار کاری ، محاربه ، سوار کاری دشمن ، موقعیت
جغرافیائی و محل وقوع جنگ ها، مقابله کتله آریائی باختری و توریا، بالاخره
غلبه بر دشمنان همه را مدنظر ما چون پردهٔ نقاشی تصویر میکند و جاداشت
که شعرای حماسی کشور در دوره های بعد تر این کار نامه های درخشان را
با خیالات شاعرانه خود گل و برگ داده و ازان داستان های رزمی بسازند .
از روی اشارات اوستا و شرح داستان های تازه تر معلوم میشود که کاوه
هوسراوا وقتیکه بر تخت بغدی جلوس کرد به فکر اصلاحات داخلی افتاده


( ٢٤٠ )

پراگندگی هائی را که در اثر قتل « کاوه سیا ورشن » ومداخلهٔ توریاها تولید
شده بود همه را برطرف کرد . امن وامنيت کامله را دراً داخل آريا نا قايم نمود
و پهلوانان کشور را که در اثر پیشرفت توریاها افسرده شده بودند برای انتقام
گیری و دفاع منافع آریائی دلداری وتشویق نمودو « امپراطوری آریائی »
را که بهمین صورت در اوستا ذکر شده رنگ وحدت بخشید . این ها هر کدام
خطوط برجستهٔ سیاست داخلی این پادشاه ومرد بزرگ است . مشارالیه خوب
درك كرده بود که توریاها ازروز پیدایش سلطنت آریائی درباختر درصدد
ایذاهستند و بعدازمرگ سیاورشن جسورتر شده اندبناءًعلیه بهرترتیبی که باشد
باید مملکت وتهذیب باختری مدافعه شود وبهترین راهی برای این کار اول
اصلاحات داخلی ، تربیهٔ پهلوانان وقشون وسوار کاران ، اتحادقوم ووحدت
خاك بود كه همه به بهترين نهجی صورت گرفت .
آنگاه بطرف توران حمله برده فرانگر اسیانا « افراسیاب » و برادرش
« کر سه وزده » ( کرزیواز ) و « ایورواساره » یعنی پادشاه توریاها
و برادرش و دیگر رؤسای آنها را به کیفر جسارت های شان رسانید .
پيشتر قرار شهادت خود اوستادیدیم كه اين فتح عقب دریاچهٔ عميق و آب های
شور « كيكنته » بوقوع پیوست بعضی ها این کلمه را نام قدیمهٔ دریاچه
« ایورومیه »درآذر بایجان میدانندولی دستهٔ دیگرمدققین موقعیت آنرا بطرف
شمال شرق آریانا قرار میدهند « و گاینگری » آنرا عبارت از دریاچهٔ
« ايسيك كل » Issik-kul ميداند وبه اين ترتيب جنگ های « كاوه هوسراوا »
برعلیه توریاها خوب تر فهمیده میشود .
بهر حال با شرحیکه گذشت کاوه هوسراوا ( كى خسرو ) یکی از پادشاهان
خیلی بزرگ مدبروشجاع دودمان کاوی آریانا است وبرعلاوه اصلاحات
مفید داخلی ، كشوروتهذيب باختری را ازتهدید تورايا ها رهانيده ويك جنبش
جدید در پیکر پهلوانان و مدافعین مادی و معنوی مملکت دمیدوهمنوائی پهلوانان


(٢٤٦)

آریانا با سیاست پادشاه‌شان «کاوه هوسراوا» از خود اوستا واضح است
و بطور مثال از يك نفر آنها ذكر می‌كنیم:
توزا يا طوس: یكی از پهلوانان خیلی رشید و دلاور آریانا كه در اوائل
به «کاوه هوسراوا» هم سرخم نمی‌کرد همین «توزا» بود كه پس‌ان در سلك
پهلوانان شاه شامل شد. مشارالیه پسر «نااوتار» نوذر و نواسۀ منوچهر
منوچهر بود. اوستا در آبان یشت فقرۀ ٥٣ او را بحيث «جنگجوی توانا»
صفت نموده است و درین جا چنین میگوید: «توزا جنگجوی توانا
بالای ساغری اسپ خود برای «آناهیتا» قربانی نموده و خواهش نمود
مرا صحت بده و در مقابل بدخواهان محافظه کن، اسپ‌هایم را قوت بده
دشمنانم را مغلوب ساز، مخالفین و کسانی‌که بمن بدی میرسانند از بین بردار»
فقرۀ ٥٤ همین یشت:
«ای آناهیتا نظر لطف بمن داشته باش تا پسر دلاور «ویسا کا» Vaesaka
را در قصر «خشاتروسوکا» در قلعۀ بلند و مقدس «کنگه» مغلوب کنم و تورانی
ها را به تعداد پنجاها، صدها، صدها و هزارها هزارها، و ملیونها، و ملیونها
و ملیا ر دها بقتل رسانم» (١)
قراریکه ملاحظه میشود «توزا» نظریات پادشاه آریانا «کاوه هوسراوا»
را تعقیب نموده و آرزو و نیتش مغلوب ساختن توریاها بود و برای این کار سلامتی
خود و نیرومندی اسپ‌های خود را نیاز میکرد. مانند «توزا» به هزارها پهلوان
نیرومند و با شهامت از میان اولاد آریانا ظهور کرده و به زور بازوی آنها پادشاهان
پیشدادی و کیانی نقشه‌های اصلاحات و كشور كشائی خود را عملی كردند و آوازۀ
شهامت و مردانگی همین پهلوانان بود که صفحات حماسی ویدی و اوستائی
و شهنامه‌ها را رنگین ساخته است.

(١) ویسا کا در بندایش «وزاك» و در شاهنامه «ویزا» آمده و برادر پاشنگ و عموی
افراسیاب بود. «خشاترو سوکا» و کنگه قلعه‌های مستحکم توران است و موقعیت آنها را در
بخارا قرار میدهند.


دودمان اسپه

پادشاهانی که تا اینجا به نام خانواده های «پاراداتا» ( پیشدادی بلخی) و کاوی، کاوه، کاویانی، کیانی و به اسمای مختلف ذکر شد عبارت از يك سلسله پادشاهانی میباشند که خاطره های آنها برای اوستا هم قدامت زیاد دارد چنانچه شهادت «ودا» را در مورد بعضی های آنها در دوره ویدی هم نشان دادیم، ایشان کسانی بودند که پشت های اوستا در مورد آنها «آریانم هورینو» و «کاویم هورینو» یعنی فرشاهی آریانی و فر سلطنتی کیانی را نسبت داده است بعبارت دیگر میتوان گفت که سلطنت آریائی در آریانا بار اول بدست پادشاهان سلاله «پاراداتا» تشکیل شده و بعد از آنها سلطنت به خاندان «کاوی» انتقال کرده است و ایشان هم به اساس سابق در خاک های آریانا حکمرانی نموده اند این پادشاهان را پادشاهان کتله مشترك آریائی باختری پیش از عصر مهاجرت میشمارند، زیرا در غیر این صورت هیچ امکان نداشت که نام و خاطره های آنها کم و بيش بيك تعبير در میان سرود های ویدی و اوستا یافت شود یا بزبان دیگر پادشاهان دورۀ قبل التاریخ آریانا میباشند زیرا تا جائی که امروز روایات نشان میدهد نوشته در صفحات شمال کشور ما با عصر ویشتاسپه در نگارش اوستا روی پوست های گاو بمیان آمده (۱) بهر حال این مسئله قابل ملاحظه است که خاطره های این پادشاهان برای اوستا قدامت زیاد دارد و هر چه از «یاما پادشاه» پایان آمده و بطرف پادشاهانی که اخیر نام شان به کلمه «اسپه» تمام میشود نزديك ميشویم خاطره ها تازه شده میرود. به این اساس گفته میتوانیم که آخرین پادشاهان باستانی آریانا به مراتب از دسته های «پاراداتا» و «کاوی»
(۱) ناگفته نماند که تدقیقات علمی و حفريات هنوز ظهور اول رسم الخط را در خاک های کشور ما معین نکرده است.


( ٢٤٨ )

خواص داستانی خود را از دست داده و به دوره های تاریخی نزدیکتر شده اند
چنانچه در حوالی ١٥٠٠ ق م مدققین به وجود امپراطوری بزرگ و نیرومندی
در باختر شهادت میدهند (۱) وویشتاسپ ( گشتاسپ ) را که معاصر زرتشتر
سپنتمان بلخی و اوستا میباشد در حوالی ۱۰۰۰ ق م قرار میدهند .
اسپ و باختر : چون کلمۀ «اسپ» (اسپ) در آخر اسمای پادشاهان این
سلسله آمده است برای رفع حیرت کسان و درعین زمان برای نشان دادن اهمیت
اسپ در حیات آریائی کتلۀ باختری چند سطر مینگاریم : آریاها حینیکه در
«آریاناویجه» ( حوزۀ علیای اکسوس و سیردریا و اراضی متصل آن ) زندگانی
داشتند بواسطۀ تماس با اقوام مغلی نژاد و توریاها تربیۀ اسپ را از اقوام تورانی
یاد گرفته و در نتیجه مهمترین و سریعترین عامل حرکت و انتشار و کامیابی
های آنها در تسخیر اراضی جدید چه در اروپا و چه در دیگر نقاط آسیا گردید
آریاها در زمان اقامت طولانی خود در باختر به اسپ و تربیۀ آن بیش
از بیش توجه کردند و چون صفحات هموار و وسیع باختر برای تربیۀ
این قسم حیوان فوق العاده مساعد بود بهترین نسل آن در آنجا بمیان آمده
و به مرور روزگار تا امروز باقی ماند . بیشتر اهمیت اسپ و اسپ دوانی
و سوارکاری را در عصر ویدی شرح دادیم ( صفحه ١٣٢ ) . در دوره اوستائی
به شهادت خود اوستا اهمیت اسپ در باختر و سایر نقاط آریانا بیشتر معلوم میشود.
و میتوان گفت که جامعۀ آریائی سراسر یک جامعۀ سوارکاران بود چنانچه
هنوز صفحات وسیع باختر مصداق این جمله شده میتواند . رؤسای خانواده های
بزرگ گله های چندین هزاری اسپ داشتند و هر کدام از روی تربیه اسپ های
خود بصفتی یاد و مسمی شده بودند مانند : کرساسپ « صاحب اسپ لاغر »
اروت اسپ « صاحب اسپان تندرو » بورو شسپ « صاحب اسپ پیر » ارجتاسپ

(۱) صفحۀ ١٠ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند تالیف وی وین دوسن مارتن .


(٢٤٩)

«صاحب اسپ گران بها» «خواسپه» «صاحب اسپ خوب» وغیره همین قسم یکی از شهرهای نزدیک بلخ که به داشتن اسپ های قشنگ واعلی معروف بود به نام «زراسپه» یا «اسپ طلائی» یاد میشد واسم این شهر تازمانه های مورخین وجغرافیه نگاران کلاسيك مشهور بود .
اگر چه کسانی را که ما به نام دودمان اسپه یاد میکنیم در حقیقت دنباله شاهان کاوی «کیانی» بلخ اند وبه تعقیب سلسلۀ آنها به سلطنت رسیده اند واوستا به آنها هم لقب «کاوی» داده ومنابع جدید هم ایشان را «کیانی» و «کی» خوانده اند معذالك از نقطۀ نظر پیوند مستقیم خانوادگی از آنها فرق دارند . در زمیادیشت و فروردین یشت اوستا سلسله کاوی (کیانی) به کاوه هوسراوا یعنی کیخسرو منتهی میشود و بعض مدققین هم به استناد اوستا شجره خاندان «کاوی» را به همین پادشاه به آخر میرسانند، پس شهادت صریح اوستا يك سو وظهور کلمۀ اسپه در اخیر نام های آنها از طرف دیگر عامل جدائی آنها و سایر پادشاهان کاوی «کیانی» شده است و بهمین جهت بعض از مدققین از ایشان دسته ئی بنام (شاهان اسپه) جدا کرده اند، چون این رویه در تفكيك خاندان های شاهی آریانا ودوره های آنها وتسهيل موضوع كمك زياد ميكند در این اثر آنرا مراعات میکنم واگر در نظر باشد که این دسته را به دودمان کیانی ارتباط دهیم میتوانیم ایشان را دسته کیانی اسپه بخوانیم : (١)

اروت اسپه (لهراسپه) : سر حلقه دسته شاهانی که اخیر نام شان به کلمۀ اسپه (اسپ) منتهی میشود یا بزبان دیگر کسی که بعداز «کاوه هوسراوا» (کیخسرو) در بخدی بر تخت آریانا نشسته است در اوستا بنام «اروت اسپه» Aurvatepa یادشده که عبارت از «لہر اسپه» منابع جدید است. طوريكه ملاحظه میشود در آخر نام او کلمۀ اسپه (اسپ) دیده میشود

(۱) صفحات ٤٧ - ٤٦
Duncker, History of Antiquity
Evelyn Abbott, Vol. V.


(٢٥٠)

وروی هم رفته از روی اسم میتوان او را «صاحب اسپان تندرو» خواند.
دیونکر جرمنی مبنی بر مطالعات اوستا «سلسله نسب «اروت اسپه» را به منوچیترا
(منوچهر) «ایریو» (ایرج) می‌رساند.
اوستا از او و کذارشات سلطنتش چیز زیاد نمیگوید بلکه بیشتر بواسطۀ
پسرش «ویست اسپه» شهرت یافته است (۱). اروت اسپه دو پسر داشت
یکی «ویست اسپه» و دیگری «زری واری» Zarivari . از روی داستان‌های
تازه تر معلوم میشود که «لهر اسپه» آبادی‌های زیادی در باختر نموده بود . (۲)
ویست اسپه (کشتاسپه) : بعد از «اروت اسپه» (لهر اسپه) پسرش
«ویست اسپه» که او را در داستان های جدید «کشتاسپه» یا «گشتاسپ» گویند
برتخت بخدی نشست. ویست اسپه شخص قوی و دلاور بود و پادشاه نیرومند
و جنگجوئی بشمار میرفت . چیزیکه اسباب افتخار و در عین زمان موجب شهرت او
در دوره زمامداری اش گردیده است این است که «زرتشترسپنتمان» موسس
آئین زرتشتری و اوستا در عصر او در باختر بمیان آمده است. چون ارتباط
و تعلق بین زراتشترا و «ویست اسپه» یکی از موضوعات مهم تاریخ دوره اوستائی
کشور ما است و بعد از دوره اوستا منابع عصر اسلامی هم از انها صحبت کرده
و مدققین برای تعین و تثبیت واقعات متذکره اوستا در زمان و مکان در اطراف
آن تحقیقات زیاد نموده اند اول از همه به شهادت متن اوستا آنرا شرح میدهیم .
تعلقات زراتشترا و ویست اسپه و ملکه هو تاوسا Hutaosa در ابان یشت و گوش
یشت ذکر شده . زراتشترا در ابان یشت فقره ١٠٥ گوید: «ای اروی سورا
انا هیتای خوب ! به من مساعدت کن که کاوی و یشتاسپه دلاور
پسر اروت اسپه را به آن وادار ساخته بتوانم که بر اساس آئین فکر کند»

(۱) ابان یشت فقره ١٠٥ (۲) قرار نسخه اوستائی که بزبان پهلوی از سمرقند بدست
آمده شهر قاین را هم لهراسپه بنانهاده است .


(٢٥١)

به اساس آئین سخن گوید و بر اساس آئین رفتار نماید »
در گوش پشت فقرۀ ٢٦ زرا تشتر را از « گوش» با «در واسپه» (١) خواهش
میکند که « هو تاوسا » زن و یشتاسپه را به آئین خود داخل کند .
« ای در واسپه نیکو کار و خوب بمن مساعدت کن که « هو تا وسای » خوب
و نجیب را به آن وادار ساخته بتوانم که بر اساس آئین فکر کند ، بر اساس
آئین سخن گوید و بر اساس آئین رفتار نماید و دستور آئین مرا در آفاق
منتشر سازد . »

* * *

از روی این دو پارچه معلوم میشود که زرتشتر و ویشتاسپه و ملکه باختری
« هو تاوسا » همه معاصر هم بودند . معمولاً عقیده برین است که ملاقات
بین زرا تشتررا و ویشتاسپه در بلخ در بخدی زیبا بوقوع پیوسته است(٢) میگویند
وقتیکه زرتشتر در مجلس شاهی در بلخ حاضر شد سی نفر از علما و دانشمندان
باختری طرف راست و سی نفر طرف چپ نشسته بودند و مدت سه روز مباحثه
و مشاجره طول کشید تا آخر زرتشتر همه علما را قانع ساخت و ویشتاسپه به
آئین او گروید . این را هم میگویند که پادشاه باز هم در قبول آئین نو تردد
داشت وزر تشتر کوشش نموده ملکه باختری را پیرو آئین خود ساخت و در اثر
نفوذی که ملکه بالای شوهر خود داشت آئین زرتشر در شخص پادشاه و اعضای
خاندان سلطنتی تاثیر بخشید و در نتیجه خود ویشتاسپه و پسرش که در او ستا
بنام « سپنیتو داتا » ذکر شده و عبارت از اسفندیار می‌باشد و « زری واری »
برادر ویشتاسپه که در داستان‌های جدید بنام « زریر » یاد شده همه داخل
آئین جدید شدند و هر کدام در انتشار آئین باختری صرف مساعی نمودند .
زرتشتر علاوه بر خاندان سلطنتی باختر بعض خاندان‌های بزرگ و با نفوذ

(١) روان حیوان یا حامی اسب (٢) صفحه ٢٠٧ مدنیت ایرانیان شرقی تالیف کایبگر متن
مقالۀ داکتر فن سیگل که عنوان آن گشتاسب وزوراستر است.


( ٢٥٢ )

دیگر بلخ را نیز طرفدار خود و آئین خود ساخت، ازان جمله یکی خاندان معروف ومقتدر «هوگوا Hvogva » بود که در جملۀ خاندان های قدیم باختر بشمار میرفت و مردان معروفی ازان بمیان آمده اند و در عصر سلطنت ویشتاسپه وزیر پادشاه باختری «جم اسپه» از همین خاندان بود، او و برادرش «فراشوشترا» از اشخاص مقتدر بودند و در دربار سلطنتی نفوذ زیاد داشتند. زرتشتر بعد ازینکه این دو برادر را طرفدار خود و نظریات خود ساخت با آنها پیوند دوستی و خویشاوندی هم قایم نمود یعنی به آنها دختر داد وازایشان برای خود زن گرفت چنانچه این مطالب در سر این فصل در مورد تذکار شخصیت زرتشتر سپنتمان شرح یافت.
خلاصه به ترتیبی که ذکر رفت زراشتثرا به این مسئله خوب ملتفت شده بود که ریشی ها و دانایان باختری به سهولت رفورم او را قبول و پیروی نخواهند کرد و برای پیشبرد منظور خود کوشش نمود که شخص پادشاه وملکه واعضای خاندان سلطنتی ووزرا وخانواده های بزرگ و بانفوذ را قانع وطرفدار وپیرو افکار خود سازد و آنگاه به قوۀ سلطنتی ونفوذ مردان بزرگ رفورم او خود بخود عملی و پرا گنده خواهد شد. این سنجش ورویۀ او مفید واقع شد، آئین زرتشتر، آئین رسمی مملکت قبول شد و ویشتاسپه حکم داد که اوستا را به آب طلا روی پوستهای گاو نوشته ودرتمام معابد مملکت تقسیم نمایند (۱) ازین وقت به بعد ویشتاسپه ( گشتاسپ ) حامی آئین زرتشتری شد و به نیروی سلطنتی او و پسرش و همکاری وزرای مقتدرش قوانین و تهذیب اوستائی نه تنها

(۱) درنسخۀ اوستا بزبان پهلوی که در قرن ۸ مسیحی نوشته شده واز سمرقند بدست آمده تحریر است که زرتشتر به امر ویشتاسپ ۱۲ هزار نسخه راجع به دین خود روی پارچه های طلا نوشت و آنرا در خزانۀ آتشکده ورهران نهاد. این خزانه همان کتابخانۀ معروف «شایگان» است که آنرا در استخر تصور میکردند واین نسخه در سمرقند قرار میدهد وعلاوه میکند که اسکندر آنرا درداد و در دریا انداخت.


(٢٥٣)

در تمام آریانا بلکه در خارج سرحدات هم پرا گنده شد .
ویشتاسپه خودش به تعمیر آتشکده ئی اقدام نمود چنانچه بنداهش در
فصل ١٧ به این امر اشاره میکند و دقیقی واضح شرح میدهد که گشتاسپ
آتشکده ئی بنام «مهر برزین» یا برزین مهر آباد نمود . بنداهش این
آتشکده را سومین آتشکدهٔ بزرگ دانسته و میگوید که در عصر سلطنت گشتاسپ
در خراسان فراز کوه «ریونگتا» Raevanta آباد شده بود. بنداهش در جای
دیگر تذکار میدهد که «آتش فروبه» که آتش روحانیون بود و آتشکده آن
در کوه خوارزم ساخته شده بود از آنجا منتقل شده و به کابلستان آورده
شد. (١)
در «شاتروئی‌ها» Shatroiha فقره ٩-٨ نسخه اوستائی که از سمرقند پیدا
شده ثبت است که «سپنددات» Spand-dat پسر و یشتاسپ در بخل یا هیک
Bakhl-Bamik «شهر نوازک» Navazak را بنا نهاد و در آنجا آتشکده باشکوه
«وهران» را بنا کرد ....» (٢)
ملتفت باید بود که اینجا مقصود ما از تذکار آتشکده های نیست که بعدها
در سائر نقاط آریانا مخصوصاً در سیستان و حوزهٔ هیرمند آباد شده. تنها این
مسئله را وانمود کردیم که چطور ویشتاسپه و پسرش در تعمیر آتشکده ها و حمایت
از آئین زرتشتری صرف مساعی نمودند .
محاربات ویشتاسپه : قسمت دوم حیات و سلطنت ویشتاسپه که از نقطهٔ نظر
تاریخ و مخصوصاً تاریخ قدیم آریانا قابل ذکر است موضوع جنگ هائی
است که مشارالیه به تعقیب سیاست خارجی سلاله های سابق مملکت مخصوصاً
پادشاهان «کاوی» نموده و عبارت از ادامه محاربات برعلیه توریای های بدوی
(١) صفحه ٢٢١ تمدن ایرانی های شرقی تالیف گایگر متن مقاله داکتر فن سیگل که بصورت
ضمیمه درین کتاب طبع شده است.
(٢) صفحه ٢٧٢ مطالعات زوراستری تالیف ویلیم جکسن .


( ٢٥٤ )

و عناصر غیر آریائی میباشد که از ماورای سردریابه حوزه بین سر دریا و
آمو دریا پراگنده‌شده‌بودند این حصه‌اقدامات ویشتاسپه درآبان یشت فقره ۱۰۸
و ۱۰۹ وگوش یشت فقره ۲۹ و ۳۰ و ۳۱ واردیشت فقره ۴۹ - ۵۰ - ۵۱
تذکار یافته وچون نام‌های مخالفین ویشتاسپه‌در آنها قدری متفاوت است
اول‌به ترجمه آنها می پردازیم .
آبان یشت فقره ۱۰۸ و ۱۰۹ :
« کاوی ویشتاسپه‌کبیر عقب رودخانه(فرازداناوا » صداسپ ، هزار نر گاو
و ده‌هزار گوسفند برای « اناهیتا » قربانی‌نموده وخواهش نمود که بمن آنقدر
توانائی بده که « تاثر باوانت » ( ۱ ) بی‌دین ، «پشانا » پرستش کننده دیوها
وارجت اسپه شریر را معدوم کنم » .
گوش یشت فقره ۲۹ - ۳۰ - ۳۱ :
« کاوی ویشتاسپه‌کبیر به «درواسیا» عقب رودخانه«دی‌تیا » صد اسپ
هزار نرگاووده‌هزار گوسفند قربانی کرد وخواهش نمود که‌بمن آنقدر توانائی
بده که‌حمله«اشتەاروانت »( ٢ )پسر «ویسپا-تورور-اشتی » را( ٣ ) که‌برهمه‌ظلم
کرده و خود آهنی وزره آهنی ، وبخه کلفت دارد وباهفت‌صد شتر مال غنیمت
راهی برد ، رد کنم ، وحمله‌های ارجت اسپه‌رهزن قوم «هیونی » رارد کنم
وحمله‌های درشینیکا ( ٤ )پرستش کننده‌شیاطین را رد بتوانم . خواهش نمود
تا « تاتریاوانت » را که صاحب دین خراب است کشته بتوانم ، «سپین جوروشا »
( ٥ ) پرستش کننده‌شیاطین را کشته بتوانم واقوام « وردهکا » را از
تحت اطاعت « هیوناها » ( ٦ ) بیرون کشیده بتوانم واز هیوناها پنجاهاوصدها
صدهاوهزارها ، هزارهاوملیونها ، ملیونهاوملیاردهارا بقتل رسانم»
Vispa-thawrvo-asthi (٣) Ashta-aurvant (٢) Tathryavant (۱)
Spinjaurusha (٥) Darshinika (٤)
( ٦ )نوته ١٣٧ صفحه ٣٩٢ جلد دوم ترجمه زند اوستا به فرانسوی


(٢٥٥)

ویشتاسپه عین این خواهشات را در فقرات ٤٩-٥٠-٥١ اردیشت اظهار میدارد .

دریارچهٔ اول الذکر ویشتاسپه قربانی های خودرا عقب با کنار رودخانهٔ
«فرازداناوا» بعمل می آرد بعضی مدققین اینجارا یکی ازدریاچه های سیستان
میدانند شهنامه پهلوی قرار تذکار دارمستتر از قربانی با شکوهی حکایت
میکند که ویشتاسپه درمحلی موسوم به «بست واری» Bastavari یعنی جائیکه
پسرش شهر «بست» را آباد نمود بعمل آورد .
درشاترونیها (۱) فقرهٔ ٣٦ نسخهٔ اوستا بزبان پهلوی که از سمرقندپیدا
شده وتاریخ آن به ٨٠٠ مسیحی میرسد تحریر است: «بست وار Bastvar پسر
زریر شهر«بست»را آباد کرد،درین وقت ویشتاسپ پادشاه در «فرازدان» مشغول
تقدس مذهب بود واصل ویشتاسپ ودیگر نجبا از آنجا بود (٢) »
ازین تبصره ها و یادداشتها ومخصوصاً از اشارهٔ صریح اوستای پهلوی سمرقند
چندین چیز معلوم میشود اول اینکه «بست وار» پسرزریر برادر زادهٔ ویستاسپه
بوده نه قراریکه شهنامه پهلوی میگوید پسرش ، دوم : چنین معلوم میشود که
شهر «بست» درزمانیکه ویشتاسپه درسیستان بود (خواه بحیث نایب السلطنته
ازطرف پدرش لهراسپ پادشاه باختر دراینجا حکومت میکرد وخواه درزمان
سلطنت خود بعزم دوره یابقصد سرکوبی مخالفین داخلی یامقابله وجنگ خارجی
در مقابل سرحدات جنوب غربی آمده بود) ازطرف برادرزاده اش «بست وار»
یا « بسته واری» بناوآباد شده است سوم : « فراز داناوا» اگر رود خانه باشد
واضح مقصد از آن هیرمند سفلی است که از کنار بست میگذرد و اگر

(١) Shatroiha(٢) معنی قسمت اخیر فقره قراریکه جکسن درنوتهٔ ١٤صفحهٔ ٢٧٤ مطالعات
زوراستری خود میگوید غیر محقق است شاید مطلب ازآن این باشد که زمانیکه لهراسپ در
بلخ سلطنت میکرد ویستاسپ پسرش بعنوان نایب السلطنه درسیستان حکومت نموده باشد .


(٢٥٦)

در پارچه باشد طبیعی مقصد از آن یکی از در یاچه های هامون سیستان
خواهد بود . درین صورت جنگ های ویشتاسپه پادشاه باختر باسه نفر ی که
درپارچۀ اول الذکر ذکر شده و بی دین و پرستش کنندۀ دیوها و شریر بودند
در اطراف هامون سیستان یا در ماورای سرحدات جنوب غربی آریانا واقع
گردیده و پادشاه باختر برایشان غالب شده است .
*   *   *
در پارچۀ دوم که از گوش یشت ترجمه شده ویشتاسپه قربانی های بزرک خود
را عقب یا کنار رودخانۀ « دیتیا » بعمل می آرد . چون این رود خانه را بنام «دیتیا»
و «وانگهو دیتیا» اکثر مدققین رود اکسوس یا امو دریا تعبیر کرده اند ؛ این
قسمت جنگهای ویشتاسپه متوجه ماورا النهر بوده و در مقابل رؤساو اقوام «توریا»
و «هونا» بعمل آمده است .
نام های مخالفینی که در پارچه مذکور آمده حاجت تکرار نیست و یکی آن
« ارجت است اسپه » است که نسبتاً معروف است و در شاهنامه هم ذکر شده و برادر
افراسیاب تورانی بود از روی شرح پارچه مذکور معلو م میشود که ایشان خودوزره
آهنی داشتند و مخصوصاً به «یخۀ کلفت» آنها هم اشاره شده و معلوم میشود که بدور
گلوی خود پارچه یا دیگر چیزهای می پیچیدند تا از آنجا ضرب کشنده ئی به ایشان
نرسد این همی معلوم میشود که صاحب قوه زیاد بودند ومصدر ظلم زیادشده
بودند و مال غنیمت را به شتر ها که اینجا تعداد آن « هفت صد » قید شده می بردند
اینجا ارجت اسپه به قوم هیونی یا « هونا » نسبت داده شده (۱) ولی معلوم
نمیشود که ایشان ازروی عرق آریائی بدوی بودند یانه تنها چیزیکه واضح
است این است که پیرو آئین اوستائی نبودند .
بهر حال ویشتاسپه پادشاه آریانا بعد از ینکه به آئین اوستائی گروید

(۱) کایگر نظریه میدهد که شاید عبارت از هن های تاریخی باشد .


(٢٥٧)

جدی ترین حامی این دیانت شد و همان طور که «کلوویس» برای دین مسیحی
و آشوکا و کنشیکای کبیر برای دیانت بودائی و انتشار آن صرف مساعی کردند
ویشتاسپه برای عمومیت و انبساط آئین زرتشتر و قوانین اوستائی جهد بلیغ نمود.
«کاوی ویشتاسپه» در اوستا به عنوان «کبیر» یادشده و یکی از پادشاهان
خیلی مقتدر آریا نا بود قرار یکه در صفحات پیشتر اشاره نمودیم علاوه
بر اینکه يك سلسله خاطرات او باشهر بلخ مربوط است او و برادرش «زریر»
خاطره های عمران و آبادی و بناهای شهرها و انشکده ها در حوزه هیرمند
و شهر بست و اطراف هامون و سیستان دادند و این خاطرات به اندازه ئی بنام
این دو نفر مربوط است که از روی اغلب حتمالات میتوان گفت که ویشتاسپه
و «زریر» به هر عنوانی که بوده يك حصه عمر خود را در حوزه هیرمند در شهر بست
و زرنج مرکز سیستان گذرانیده اند و از یادگارهای ابادی و عمران آنها منجمله
شهر بست در خاطره ها و حتی در بعضی نسخه های اوستا و بندهش و ماخذ پهلوی
باقی مانده است.
ویشتاسپه مانند «کاوه هوسرا» (کیخسرو) در اضمحلال مخالفین
تهذیب آریائی باختری کوشش زیاد نمود و درین راه سیاست پادشاهان سلف
خود را قدم بقدم تعقیب کرد و در ماورای غربی هامون و ماوراء النهر مخالفین
و دشمنان را سرزنش نمود و بالاخره قراریکه در زمیاد یشت فقره ۸۷ شرح
یافته «ویشتاسپه پادشاه رشید و دلاور بر «تريادات» پیرو دین خراب «ویشاتا»
پرستش کننده دیوها و ارجتسپه شریر و دیگر بدکاران «هیونی» غالب
ومظفر گردید.»
فرق میان گشتاسپ پادشاه
حامی زرتشتر و پدر داریوش : برای رفع اشتباهات گمان مربوط به
موضوع فوق بايد يك مسئله ديگر را نيز روشن ساخت و آن عبارت ازین است


(۲۰۸)
که گشتاسپ حامی زرتشتر که مرکز سلطنتش شهر بلخ بود غیر از گشتاسپ پدر
داریوش پاد شاه هخامنشی فارس است . اول این را باید متذکر شویم که زردشت
و گشتاسپ اسمای عام هم میباشد و از جمله گشتاسپ هائی که گذشته یکی هم پدر
داریوش شاه هخامنشی است بعضی ها در قطار اشتباهات دچار یکی دیگر هم شده
و گشتاسپ پدر داریوش را حامی و معاصر زرتشتر میدانند حال آنکه این مسئله
سراسر غلط و بکلی بی اساس است. پیشتر در اوایل این فصل متذکر شدیم که اوستا
قطعاً هخامنشی ها را نمی شناسد و از هیچ کدام آن ها نام نگرفته و حتی در قسمت
های جدید اوستا که در عصر پارتی و ساسانی یعنی بعد از ختم جلال هخامنشی ها
جمع آوری شده باز هم اثری از هخا منشی ها نیست و باید هم نباشد زیرا از نقطه
نظر زمان و مکان میان اوستا و هخامنشی ها فاصله زیاد است علاوه بر اینکه
ما بین عصر پدر داریوش و زرتشتر بلخی و ویشتاسپه ( گشتاسپ ) شاه باختر اقلاً
۵۰۰ سال فاصله است پادشاه نبودن پدر داریوش دلیل دیگری است که این
قبیل مفکوره ها را از میان می بردارد. داریوش در کتیبه های خویش وقتی که
از خود و پدر خود سخن میزند هیچگاه پدر خود را پادشاه نخوانده و پدرش
گاهی سلطنت نکرده است و یشتاسپه پادشاه باختری حامی زرتشتر سپنتمان
با تشریحاتی که دادیم یکی از پادشاهان خاندان اسپه بلخی است که اوستا او را به
عنوان « کی ویشتاسپه کبیر » یاد کرده است .
زری و بری : زری و بری که در داستان ها و منابع جدید بنام « زریر » یاد
شده برادر ویشتاسپه پادشاه باختر است . از روی اوستا معلوم نمیشود که او هم
به سلطنت رسیده باشد . ولی بحیث پهلوان و مدافع مملکت چه در اوستا و چه در
سایر منابع و چه در شاهنامه ها ذکر شده . در ابان یشت فقره ۱۱۲ و ۱۱۳ او هم
مانند برادرش ویشتاسپه قربانی های بزرگ کنار رودخانه « دیتیا » ( آمو دریا )


(۲۰۹)

تقدیم نموده و از «آناهیتا» استعانت میخواهد تا با «پشوسینغا» (۱) هومایا کا
(۲) و ارجت اسپه جنگ کند و ایشان را مغلوب و منکوب نماید. این دو نفر
که با ارجت اسپه برادر افراسیاب یاد شده اند اشخاص مجهولی هستند ولی باز هم
اینقدر معلوم میشود که از جملهٔ رؤسای توریائی میباشند.
احتمال زیاد میرود که «زریر» از طرف برادر خود بحيث نایب السلطنه یا
نایب الحکومه در حوزهٔ هیرمند یا کل سیستان هم حکمرانی نموده باشد
خاطرات او هم در سیستان زیاد است و قراریکه مستند بر شهادت نسخهٔ اوستای
پهلوی سمرقند اشاره کردیم شهريست را پسر او «بست واری» بنا نهاده است.
خاندان هوگوا : یکی از خانواده های بزرگ باختری که در امور اداری
نظامی، مذهبی و سیاسی دولت آریائی در عصر ویشتاسپه و زرتشتر رول مهمی
بازی کرده خانوادهٔ «هوگوا» است. حین ظهور زرتشتر این خاندان رابطهٔ
بين و یشتاسپه و زرتشتر بود زیرا «جم اسپه» یکی از اعضای این خاندان
صدر اعظم ویشتاسپه بو و برادرش «فراشوشترا» با خویشاوندی که بازراتشترا
نموده بود خسر او بشمار میرفت. علاوه برین چون خود زرتشتر هم دختری به
جم اسپه داده بود جم اسپه داماد او بود. به این ترتیب زر اتشترا به خاندان
«هوگوا» یا «هوگوئی» تعلق و ارتباط و پیوند خویشاوندی حاصل نموده بود.
در اوستا در فروز دین پشت فقرهٔ ۱۰۳ جم اسپه و برادرش «فراشوشترا» در
جملهٔ مقدسین آئین زرتشتری حساب شده اند. رول این دونفر و دیگر اعضای
این خاندان در حفاظت مملکت و نشر معارف و تهذیب اوستائی خیلی زیاد و قابل
ملاحظه است. با همکاری های ایشان نه تنها شمشیر باختر فاتح بر آمد بلکه آئین
اصولات، مفکوره، قوانین، تهذیب و مدنیت آریائی در اطراف خارج مملکت
مخصوص در خاک های توریا نشین هم پخش شد.

Humayaka(2)  Peshoeingha(1)


( ٢٦٠ )

سپنتوداتا : چون زرتشتر و اوستای قدیم باختری معاصر ویشتاسپه ظهور کرده اند از نقطهٔ نظر تذکار اسمای پادشاهان قدیم آریانا اوستا به پادشاه معاصر خود ویشتاسپه متوقف میشود، معذالك طوریکه دیدیم از «زریواری» برادر ویشتاسپه و برادر زاده اش «بست واری» پسر زری واری (زریر) و از «جماسپه» وزیر پادشاه و برادرش «فراشوشترا» اسم میگیرد اوستا تاپادشاه معاصر خود اسمای شاهان دودمان های سلطنتی آریا نارا بیان کرده، خاموشی او راجع به وقایع ما بعد که چیز طبیعی است دلیل شده نمیتواند که سلسلهٔ حکمفرمائی و پادشاهی باویشتاسپه در بخدی منقطع شده باشد. «دونکر» جرمنی تعداد پسران ویشتاسپه را بیست و نه نفر قلمداد میکند و تزیید مینماید که اوستا ازین جمله فقط «سپنتوداتا» (اسفند یار) را اسم می برد ترجمهٔ صحیح وتحت اللفظ این اسم 'سفیدداد' و از آن بصورت اصطلاحی 'اسفندیار' ساخته اند. اسفندیار جوان خیلی باهوش وزرنگ بود و مخصوصاً در فنون جنگی مهارت زیاده اشت و در موقعی که پدرش مصروف جنگ با توریاها بود از خود لیاقت و شجاعت های زیادی نشان داد وحتی عامل اساسی فتوحات پدر شمرده میشد.

اگرچه از روی اوستا بصورت صریح پادشاهی «سپنتوداتا» معلوم نمیشود ولی از احتمال بیرون نیست که بعد از ویشتاسپه بر تخت بخدی نشسته باشد. نسخهٔ اوستای پهلوی قرن ۸ مسیحی که از سمرقند پیداشده میگوید که : «سپنددات» Spand-dat پسر ویشتاسپ در«بخل باميك» یعنی (بلخ درخشان) شهر «نوازك» Navazak را بنا نهاد، مشارالیه در آنجا آتش باشکوه «وهران Vahran » را بر قرار کرد ونیزهٔ خود را در آنجا نصب کرد سپس پیغامی به گوباخ کان (۱) وسوز هی پیکاخ کان(٢) وشورخ کان (٣) وربخ کان (٤) وگوهرم(٥) وتوزهاو(٦) و

Gubakh-kan (١)
Suzh-i-Pekakh-kan (٢)
Churakh-kan (٣)
Rabkh-kan (٤)
Guhram (٥)
Tuzhav (٦)


( ١٦١ )

وارچسپ شاه خیونان فرستاده و گفت : کسی که نوك نيزۀ مرا به بيند جرأت
نخواهد کرد که به مملکتم حمله کند »
جکسن میگوید که این حکایت در تاریخ سیوس Sebeos ارمنی هم آمده. شهر
نوازك را بلوشه در مطالعات خود « نين بك » خوانده و « گنبد » ترجمه نموده
و به این اساس فقره فوق الذکر را چنین ترجمه نمو ده : « در بلخ زیبا
«سپند دات » يك گنبد آباد نمود » . بعضی های دیگر میگویند که این شهر
عبارت از « نويده » Nawidah است که به ۳۰ میلی شمال بلخ کنار رودخانه
اکسوس وقوع داشت و شهر سرحدی بود و سر راه بلخ و سمرقند افتاده بود
بهر حال از روی حکایت فوق معلوم میشود که سپنتو داتا ( اسفندیار ) پسر
«ويشتاسپه» صاحب نفوذ او اقتدار زیاد بود و هیچ شبهه نیست که بعد از پدر
در « بخل با ميك» ( بلخ در خشان ) بسلطنت رسیده باشد . مشار الیه باعمل
نصب کردن نیزه در کنار آتش گاه « و هران » بلخ به تمام رؤسا و شاهان
کشورهای مجاور فهمانید که کسی به آرزوی حمله بر آریانا نباشد و گرنه
نیزه کار او را یکسره خواهد کرد و این نظریه را در طی پیغام رسمی به آنها
وانمود نمود .
مشارالیه در راه انتشار تهذیب اوستائی و آبادی کشور و توسعه شهر بلخ
اجتهاد زیاد بخرج داد .
***
سلسلة پادشاهانی که اوستا بنام های « پارا داتا » پیشدادی و کاوی ( كيان )
واسپه شروع نموده بود باو یشتا سپه و پسرش « سپنتو داتا » « اسفند یار »
به پایان میرسد . قرار شهادت اوستا « آریانم هوريثو » و « کاویم هوريتو »
یعنی فرشاهی و سلطنتی آریانی و کیانی با ایشان در آریانا شروع شد و از بخدی زیبا
به اراضی آریانشین که اوستا قطعه قطعه از آن اسم میبر د و در مبحث علیحده


(٢٦٢)

آنرا شرح خواهیم داد و عبارت از سرزمین مستعد آریانا میباشد قرن های متوالی
پشت هم سلسله وار سلطنت کردند. اساس سلطنت، حکومت و حکمفرمائی کاملهٔ
آریائی باختری بدست ایشان گذاشته شد، شالوده داد و عدل و انصاف را
ایشان گذاشتند و تهذاب مدنیت و کلتور و تهذیب صاف و بی آلایش آریائی
را ایشان در آریانا استوار کردند. بالاخره او ستاو زرتشتر بلخی در عصر آخرین
پادشاهان همین سلسله در بلخ ظهور کرد و با پشتیبانی و حمایت و نیروی جنگی
آنها تهذیب اوستائی باختری در خارج سرحدات آریا نا چه بطرف شمال و چه
بطرف غرب منتشر شد، توریا ها یا آریاهای بدوی شمال اکسوس حوزهٔ
سردربا و اقوام مغلی همجوار آنها و سامی ها و عناصر غیر آریائی مازندران
و تبرستان و دیگر مخالفینی که میخواستند سربلند کنند و به سرزمین آریا نا
و تهذیب و تمدن آریائی صدمه وارد نمایند همه در اثر سیاست عاقلانه و اقدامات
جنگی آنها منکوب و مغلوب شدند و فتوحات درخشانی در هر طرف نصیب
آنها شد و قلمرو آنها به امپراطوری مبدل گردید چنانچه اوستا اکثر پادشاهان
پارا داتا و کاوی را پادشاه 'هفت کشور' میخواند. اگرچه این اصطلاح را
بعضی ها دنیای معلوم آنوقت میخوانند و در نتیجه پادشاهانی را که بر 'هفت کشور'
سلطنت کرده اند 'پادشاهان دنیا' خوانده اند ولی مقصد واقعی آن عبارت
از امپراطوری های آنها است که دامنهٔ آن خارج خاك آریانا انبساط یافته بود.
با کشور کشائی های ویشتاسپه و پسرش 'سپنتو داتا' و دیگر پسران ویشتاسپه
که اوستا طبعی از آنها اسم نمی برد زیرا جزء واقعات تازه است آئین و کیش
اوستائی، ارباب انواع اوستائی و قدیم تر عصر ویدی و حتی قبل التاریخی
که در اوستا تاثیر افکنده بودند و دیگر مقررات و اصولات مدنی و تهذیبی
آریا نا به چهار گرد افق مخصوص بطرف شمال و غرب انتشار یافت. با تجاوزات
آشوری ها بطرف شرق در خاك های مدیا و فارس و از آنهم موقتاً پیشتر


(٢٦٣)

تا حواشی غربی آریانا حتی اراکوزیا (حوزه ارغنداب) و باختر، عالم سامی
به عنعنات و تاریخ و آئین و کولتور آریائی کشور ما تماس حاصل کرد و نام
زرتشتر و بعضی قسمت های رفورم او را با خود به مدیا و فارس و بین النهرین
و اراضی سواحل بحر سفید بردند تا اینکه مادها و فارسی ها در سال های ۷۰۸
و حوالی ٥٤٩ به تدریج اول هر دو از سلطه سامی و بعد دومی از سلطه آمریت
ماد خلاص شد. و در حوالی ۷۰۸ و ٥٤٩ سلطنت های درخا ک های خود
تشکیل کردند و از اختلاط آئین اوستائی و ستاره پرستی آشوری و بابلی دیانت
و ثقافتی بمیان آورند.

طوریکه اظهار نمودیم بعد از ویشتاسپه و (سپنتوداتا) معلومات اوستا راجع
به پادشاهان آریانا متوقف میشود . این مسئله به هیچ صورت دلیل شده نمیتواند
که از ین تاریخ یعنی تقریباً از حوالی هزار ق م به بعد سلسله سلطنت و مملکت داری
در آریانا سقوط کرده است. درین شبهه نیست که ازین وقت تا زمان لشکر
کشی های سیروس هخامنشی تاریخ کشور ما تقریباً در عرصه ٥ قرن تاريك است
ولی این مسئله سراسر مربوط به بربادی ماخذ است که بصورت مسلسل و واضح
عجالتاً چیزی نمیتوان گفت معذ لك اشعار حماسی و رزمی و شهنامه ها و
گرشاسپ نامه ها که خارج از پادشاهان و پهلوانان اوستائی آریانا به رویه اوستا
عنعنات جدیدتر بعد از اوستا و در نتیجه پادشاهان و پهلوانان کشور ما را بعد از عصر
ویشتاسپه و «سپنتوداتا» قید کرده اند و ترتیب و شرح حال آنها مطالعات
جدا گانه بکار دارد در قطار سلاله های باستانی پیشدادی و کاوی و اسپه بلخ
از آنها هم کنده کنده اسم میگیرند. از ان جمله است سلاله كورنگ شاه زابلی
که از کابل تا نیمروز سلطنت داشتند و به نام های شیدسپ ، تور ، طورك،
شم، اثرط، گرشاسپ و غیره یاد شده اند.
بهر حال مقصود من این است که تاریکی این دوره سراسر مربوط به نبودن