(٢٤٧)

محفل بزرگ مذهبی و تشکیل طریقه مهایانا : گفتیم که دیانت بودائی زمانیکه
در افغانستان نشر میشد پرستش و احترام ارباب انواع قدیم آریائی و ارباب انواع
میتولوژی یونانی که بعد از فتوحات اسکندر در خاکهای شرق معروف شده بود مانند
«آناهیتا» «میترا» «سوریا» «زوس» «هر کول» و بعضی ارباب انواع هندی مانند

چون یکی از شاگردان عالم از چندی رفتن چاشانه استاد خود را ملاحظه نموده بود همیشه
بفکر بود که آیا کجا میرود، کنجکاوی و هوس آخر مصممش ساخت که مخفیانه خود را به بوریای
استاد خود اویزان کرده و این سررا کشف کند . بهمین فکر روزی هنگام صعود عالم نزدیک
وی آمده وقتیکا میگه بوریا از زمین کنده میشد . از گوشهٔ آن محکم گرفته و بهوا بلند شد
وطرفةالعین کنار دریاچه ساتنک رسید (ناگا) جنیکه از پیر خود استقبال میکرد ، چشمش
به شاگرد او افتاده او را نیز برای صرف نان چاشت دعوت نمود ، اما غذائی که برای آن دو نفر
آور دو فرق داشت یعنی به عالم (غذائی آسمانی) وبه شاگرد او خورا که معموله عادی انسانی
داد چون عالم از خوردن غذای خود خلاص شد، لب باظهار تشکر و توصیف مرید خود شاه ماران
آبی بازنموده و بر طبق عادت خانگی به شاگرد خود امر داد که کاسهٔ او را بشوید شاگرد او چون
در میان کا سه آلودگی غذ ای آسمانی را دید و اخلاق آن را با خورا ک خود
مشاهده کرد براشفت و بر استاد خود (وناگا) شاه ماران آبی بقهر شد و در عالم غضب و هیجان اعمال
صالحهٔ خود را شفیع آورده دعا نمود که (ناگا) تلف و خودش جای او را بگیرد .
هنوز از دعا و التجای طالب چیزی نگذشته بود که برای ( ناگا ) درد سر پیدا شد
عالم بعد از اینکه از خواندن اوراد و شکرانه نعمت خلاص شد از حرکت خود که چرا کاسه را
برای شستن به شاگرد خود داد نادم گردید (ناگا) هم به گناه خود معترف شد که چرا به طالب
مذکور هم غذای آسمانی نداد . اما شاگرد چون به معبد برگشت خاطر محزون و دل پر عقدهٔ
شروع به خواند ن اوراد مذهبی نموده وبدرجهٔ در عالم تاثر واوراد غرق شد که همان شب
جان داد و در عالم تناسخ ارواح (۱) «ناگا را جا» یعنی شاه ماران آبی شد آنگاه در حالیکه از قهر
و غضب پیج میخورد داخل آبهای مواج دریاچه شده (ناگا) قدیم را کشت و خودش جای او را گرفت
سپس برای انتقام خود از عالم مذکور و خرابی معبد او تمام تبعه خود ماران آبی را جمع نموده
طوفان بادو باران را بکمال شدت جاری کرد طوریکه درخت ها از ریشه کنده میشد و گرد
و غبار رستاخیز فضای پایتخت کوشانی ومعابد کاپیسی را تیره و تار ساخت.
بقیه پاورقی در صفحهٔ «٢٤٨»

(۱) بودائیان به تنسخ ارواح معتقد بودند میگفتند زندگانی موجودهٔ هر فرد مربوط اعمال صالحه وغیر
صالحه گذشته او و زندگانی آتی او به اعمال موجوده اش ارتباط دارد.


(٢٤٨)

«شیوا» وغیره هر کدام به نحوی پیرو و معابدی داشت. بودیزم وقتی که از خاک هند
برآمد و در آریا نما نشر گردید در حقیقت از یک فضا به فضای دیگری وارد شد
که افکار مذهبی در آنجا تنوع و آزادی داشت چنانچه در موضوع صنعت مذهبی
در فصل آینده خواهیم دید که تا زمانیکه بودیزم در هند محدود بود پیروان دیانت

امپراطور وقت کنیشکای کبیر از خرابی ناگهانی هوامتعجب شده از عالم بزرگ پایتخت
علت آن را استفسار نمود عالم مذکور که قضیه را از اساس خبر داشت کماحقه نقل کرد کنیشکا
برای یادبود و خاطر داری شاه متوفی ماران آبی تصمیم گرفت که در پای کوه پر برف
(محل این معبد واستوپه به احتمال دارد در پای کوههای رامحال که در کدام حصه جبل السراج یا پنچشیر
بوده باشد) معبد و استوپه به ارتفاع ۱۰۰ قدم آباد کند لذا عمله و کارگر، معمار و مهندس را به
نقطه مطلوب فرستاد تا شروع به کار نمایند شاه جدید ماران ازین تصمیم کنیشکا پادشاه
متغیر شده بر آشفته به باد و باران حکم وزش و بارش داد که مانع کار شوند چون پادشاه به تعمیل
نظریه خود پافشاری نشان داد و کاریگران به امور عمرانی مداومت دارند شاه ماران
بغیظ شده قوه مخربه خود را مضاعف ساخت و باد و باران فوق العاده شدت نمود از یک طرف
کارگران کنیشکا آباد کرده میروند و از طرف دیگر عناصر طبیعی شاه ماران نمیگذارند
که کار به سر رسد خلاصه شش مرتبه کنیشکا معبد و استوپه را آباد کرد و هر شش مرتبه باد
و باران بحکم شاه ماران خرابش نمود .
دفعه هفتم کنیشکا که امپراطوری مقتدری بود از ناکامی خود منفعل و در عین زمان بغضب
شده حکم داد که در یاچه شاه ماران را پر کنند و قصرش را خراب سازند لذا برای این
مقصد با عساکر خود از کایسی به پای کوه پر برف آمد (ناگا) از ورود قشون بیشمار
امپراطور کوشان ترسیده خود را به پیر مرد برهمنی تغییر شکل داد و بر سر راه حاضر شده
خود را مقابل فیل سلطان خم نموده گفت که ای پادشاه جهان تو در اثر لیاقت هائی که در
دوره های زندگانی سابقه نشان دادی پادشاه نوع بشر شدی و هیچ آرزوی در دل نداری که
بر آورده نشده باشد ، نمیدانم چراین خود تکلیف گرفته به مقابل پادشاه ماران آبی میروی
(ناگاها) یعنی ماران آبی مخلوقات خراب هستند و این را هم بعرض میرسانم که در میان
طبقات شیاطین شاه ایشان قوای زیاد دارد که مقابله به آن مشکل است زیر اتمام عناصر
طبیعی به فرمان او است. بالای ابرسوار میشود ، باد را به وزش می آرد ، از ما ورای فضای
لاجوردین به قله های پر برف کوهها تردد میکند. سیلاب های خروشان را به قعر دره ها
جاری میسازد و هیچ قوۀ انسانی به او غالب شده نمیتواند پس ای پادشاه بزرگ خواهشمندم
از غیظ فرونشینی و از مقابله يك (ناگا) منصرف شوی زیرا اگر فتح کنی در نتیجه فیروزی شهرت تو بلند
نخواهد شد واگر مغلوب شوی از انفعال و درد مغلوبیت رنج خواهی کشید. «بقیه پاورقی در صفحه ٢٤٩»


(٢٤٩)

مذکور جرئت نمیکردند که بودا را بشکل و قیافه بشری نمایش دهند و شاهد این نظریه
هم لوحه های استو په و معبد سانچی قریب بمبئی است که بودا را با علایم چتر و افتابگیر
و علایم نقش پا وغیره نشان میدهد بعد ازینکه آئین بودائی در آریانا نشر شد صنعت گران
باختری و گندهاری که به اصول مدارس هیکل تراشی یونانی ورزیده شده بودند بار اول

چون کنیشکا در پس کشیدن قشون خود تردید نشان داد شاه ماران آبی به دریا چه
خود برگشت و از میان امواج به زیر طبقات یخ فرورفت ساعتی نگذشته بود که در فضا تغیراتی
بیان آمده ابرهای سیاه هوا را تاريك ساخت و نه تنها شهر کاپیسی بلکه تمام حوزه کا پیسا
یا حلقه حصار کوهستانی خود زیر گرد و غبار معدوم شد و آواز شاه ماران مانند رعد ژرفتر از سالنگ
طنین انداخته کوها را به جنبش آورد ووزش باد پروان درخت ها را از ریشه بر افگند، لشکر
کنیشکا دچار هرج و مرج شده اسپ ها و فیل ها با را کین خود در وحشت افتادند آنگاه خود
کنیشکا پادشاه به خواندن اوراد مذهبی شروع نموده میگفت : ( اعمال حسنه من درزند گانی سلف
مرا پادشاه بوغ بشر ساخت و به اقتدار خود قوای مدهشه را ضعیف ساختم و دنیا را مسخر نمودم
حالا مار آبی میخوا هد برمن غلبه کند لذا دست بدامن اعمال حسنه خود میزنم والنجا دارم
در ینجا به من كمك كنند ( چون به اینجا رسید از سرشانه های شاه شعله های آتش زبانه کشید
( در بعضی سکه های کنرکی زبانه های شعله آتش بالای شانه های شاه معلوم میشود ) ودود از
اطراف او بلند شد شاه ماران از مشاهده این کیفیت متوحش شده فرار کرد، باد آرام شد
سردی بر طرف گردید، باران قطع و ابرهای سیاه پراگنده شدند، انگاه امیر طور حکم داد که
هر یکی پارچه سنگی برداشته به دریاچه به اندازند تا پر شود
شاه مار آبی دوباره خود را به پیر مرد برهمنی تغیر شکل داده نزد امیرحضور حاضر شد
و اظهار نمود که من شاه ماران آبی هستم و حاضر شده ام طوق اطاعت شاه را در گردن نهم ،
امید دارم که از جریمه گذشته مرا عفوه کنید، چون میدانم که پادشاه قلباً تمام موجودات
را دوست دارد و از آنها حمایت میکند حتماً در باره من بیچاره هم توجه و مرحمت خواهند فرمود
اگر پادشاه مرا بکشد هر دوی ما براه غلط افتاده خواهیم بود ، پادشاه بواسطه قتل ومن بعلت
افکار غضب آلودو در نتیجه هر دوی ما درزند گانی آتی منفور خو هیم شد
پادشاه سخنان عذر آمیز او را شنیده قرار گذاشت که اگر در آینده باز نافرمانی نموده بود عفو
نخواهد شد شاه ماران جواباً بعرض رسانید ) ناگناه بواسطه اعمال بدی که داشت بشکل مار
در آمد، چون طبیعت اوظالم و کینه جو است خود داری او از ایزا و ضرررسانی مشکل است واگر
بقیه پاورقی در صفحه ٢٥٠»


( ٢٥٠ )

بودا را بشكل انسانی جلوه دادند و برای شخص او و داستان های مربوطه اش هیکل ها و تصاوير رنگه وغيره ساختند ونظره حدود بودائيان هندی را وسعت بخشیدند.
همین قسم خاك آريانا در فلسفة بودائی هم تاثیر زیاد كرده وعلت تاثير هم فضای آزادتر ورواج پرستش یکعده ارباب انواع مختلف وسياسـت بـطـرفانه پادشاهان مستقل یونانی و باختری و كوشانی بود كه راجع به مسائل مذهبی پیروی می نمودند اگرچه آئین بودائی محصول خاك هند وزائيدة سر زمین «مگده» است ولی بعد از انتشار در اریانا به اندازه كسب ترقی نمود كه گندهار «براء ارض موعود» بودائی و «مگدة ثانی» خوانده اند دلیل اینکه کوشانی ها در آريانا به مذاهب مختلف مواجه شده اند مسكوكات شاهان این دودمان ومخصوصاً انواع گوناگون مسکوکات كنيشك است كه ارباب انواع مختلف اربابی يونانی وهندی روی آنها نقش شده گذشته ازین این را هم میدانیم كه (ويما كدفیزس) به آئین شيوائی تمايل زیا د داشت پس ازین چیزها واضح معلوم میشود كه كوشانی ها در آريانا به مذاهب مختلف مواجه شده وبه هر كدام ميلانی نشان داده اند به این اساس یكطرف راجع به بودائی بودن كنيشكا ترديد موجود است و ازجانب ديگر او را بزرگترین حامی و مشوق این دیانت می شمارند و مانند آشو كا برای او افسانه ها قایل شده اند. كنیشکایا از نقطة نظر سیاست اویا بـا نواع مختلف
مجملاً حرکت نا مناسبی در آنی الزمان سرزند ناشی از فراموشی ملاقات ما خواهد بود پس امید دارم که پادشاه اگر یك دفعه دیگر به ساختن معبد شروع ميكند يك زنگ بزرگی هم بسازد وهر روز يکنفر را بفرستد تاسر کوه را ملاحظه کند. اگر در آنجا ابر های سیاه جمع شده بود فورا زنگ را بنوازند تا از استماع آواز آن ملاقات شاه وعظمت اقتدار او بخاطرم تازه شود وافكار سياه من بر طرف گردد امپراطور معروضات او را پذیرفت و بهمین ترتیب با طنین آواز مهیب زنگ که قدرت وجلال سلطان بگرام را در دور دست ترین دره های کاپیسا منعکس می ساخت معبد و استوپه خود را آباد کرد .


(٢٥١)

روی مسکوکات خود نقش کرده و با اینکه سکه‌های مذکور یادگار زمانه‌هائی
است که هنوز داخل آئین بودائی نشده بود بهرحال از روزیکه پیر و این دیانت
شد و بودا را روی سکه خود نقش کرد دوره جدید و بی‌سابقه‌ای به‌روی آئین مذکور
بازگردید. اهمیت این مسئله از نقطه نظر سیاست و توسعه دین بودائی در آفاق دوردست
آسیائی چیزی است که بجایش در اطراف آن صحبت خواهد شد عجالتاً موضوع
را از نقطه نظر تحولی نگاه میکنیم که در نفس آئین مذکور پدید آمد. قراریکه در حصهٔ
دوم فصل پنجم جلد اول (صفحه ٤٤٣) نوشتیم سومین محفل بزرگ مذهبی بودائی
در عصر اشوکا پادشاه موریا تشکیل شد و در آن علاوه بر ترتیب و تنظیم قوانین
مذهبی و پارهٔ تصمیمات دیگر اعزام مبلغین به نقاط غیر بودائی هند و ممالک بیگانه
تصویب شده بود دین بودائی بعد از وفات (ساکیا مونی) تا ٥ - ٦ قرن منحصر به
یک طریقه بود که آنرا هینایانا Hinayana یا (راه کوچک نجات) یا طریقه جنوب
میگفتند و قوانین آن در محفلی که ذکر شد در شهر (پتالی پوترا) در عصر اشوکا
معین شده بود. بعد ازینکه آئین مذکور در آریانا رواج یافت فضای آزاد تری
که شرح دادیم عالمائی با افکار وسیع‌تر بمیان آورد و کم کم در اثر تجویز علمای
کاندهارا و کاپیسا زمزمه تعدیل و اصلاح اصولات قدیمه بلند شد تا نوبت
به حکمفرمائی امپراطور مقتدری مانند کنیشکا رسید و در سایه حمایت او علمای
بودائی آریانا برای عملی ساختن نظریات خود موقع مساعد یافتند به امر کنیشکا
محفل بزرگی مرکب از پانصد نفر علمای متبحر در حوالی پایتخت زمستانی امپراطور
در پشاور جمع شدند. رئیس این مجمع بزرگ «وازومیترا Vasoumitra» عالمی
بود از گندهارا که در فلسفه و علوم مذهبی در تمام امپراطوری کوشان نظیری نداشت
و بعضی طریقه‌های مخصوص «مهایانی» او را هفتمین صدر علمای بودائی لقب داده‌اند.
«پارسوا Parcval» مشاور مذهبی دربار کنیشکا که همیشه باشخص سلطان
در مقر سلطنتی او در کاپیسی، گندهارا و پشاور و کشمیر می‌زیست و به امپراطور


(٢٥٢)

مضامین مذهبی را درس میداد واصلا گندھاری بود هم درین محفل شامل بود
حتی از روی بعضی اسناد معلوم میشود که سمت ریاست مجمع به او داده شده بود
بزرگترین ادیب و نویسنده عصر کنیشکا که درین محفل شامل بود «اسوا کوسا»
نام داشت و قرار امر امیر اطوار فیصله مجلس بقلم او جمع و تدوین شد.

در نتیجه جر و بحثی که درین محفل بزرگ بعمل آمد طریقه تازه بنام
«مهایانا» Mahayana یا «راه بزرگ نجات» در مقابل طریقه راه کوچک بمیان
آمد وچون محرك آن علمای آریانا مخصوصاً گندها ریها و کاپیسی ها بودند
درمقابل طریقه جنوب انرا طریقه شمال هم خواندند، طبعاً علمای طریقه جنوب
یا «ار تودو کس های» بودائی برعلیه این اقدامات هنگامه بلند کرده و بر نظریات
تازه خط بطلان کشیدند و نام رئیس مجلس «وازو میترا» را از سلك علمای
مذهبی محو کردند. ازین روز به بعد دورشته نظریات مختلف مذهبی به دوطریقه
مخالف تغییر شکل یافت واهسته اهسته مغایرت آنها به اندازه ئی شد که هر کدام
دارای حلقه های مذهبی ومعابد علیحده گردید.

مهمترین مدرسه ئی که روح طریقه «مهایانا» را نمایندگی میکند
«سرواستی وادن» Sarvastivadin نام داشت دروجه تسمیه این مدرسه «سر وا»
(همه)و «استی» (است) معنی دارد که مفهوم مرکب آن (همه است) میشود ومفهوم
اصطلاحی آن این است که «همه چیزدران موجوداست» یعنی این مدرسه تعصب و تنگ
نظری ها را کناره گذاشته وانچه در قوانین بودائی تحریر بود به وسیع ترین مفهوم
آن قبول نموده است. پیروان این مکتب زبان دینی خود سانسکریت را اختیار نمودند
وسائر مدارس به لهجه های پست تر که نزديك به فهم عوام بود باقی ماندند.

علمای آریانی با تشکیل مكتب (سرواستی وادن) آئین محدود بودائی قدیم
عصرموریاها را باداخل نمودن روحیات ونظریات و ارباب انواع دیانات های
قدیم کشور خود وسعت دادند. رب انواع افتاب ور روشنی (میترا) داخل


(٢٥٣)

آئین بودائی شد و مفکوره بودیر اتوا یعنی بودای آینده که عبارت از میتریا
باشد در انجاراه یافت
مسکوکات کانیشکا : قبل برین چگونگی مسکوکات شاهان خانوادۀ اول کوشانی
یعنی کجولا کد فیزس و ویما کد فیزس را از نقطه نظر جنسیت فلز وشکل و
صورت و زبان ورسم الخط وغیره شرح دادیم مسکوکات کانیشکا پاره مميزاتي
دارد که اینجا ذکر مینمایم .
رويهمرفته امپراطور بزرگ کوشانی کانیشکا مسکوکات زیاد و خیلی
متنوع دارد که دلیل بر طول سلطنت و په پهنائی قلمر و امپراطوری ووسعت نظریات
امپراطور مذکور میباشد. از نقطه نظر فلزا گرچه قسمت اعظم مسکوکات او دره فروغ
ومس بضرب رسیده ولی ضرب طلا که بار اول در عهد کوشانی با سلطنت ویما کدفیزس
آغاز شده بود در زمان سلطنت کانیشکا به تناسب بیشتر دوام نمود.
چیزیکه بیشتر مسکوکات کانیشکا سر سلسله دومین خانواده کوشانی را از
مسکوکات خاندان اول متمایز ساخته و در عهد جانشینان او هم این ممیزات دوام
نموده است سه چیز عمده است (۱) رسم الخط (۲) زبان ، (۳) تصاویر ارباب
انواع، در عهد سلطنت پادشاهان خاندان کدفیزس رسم الخط و زبان یونانی هر دو
در مسلو کات استعمال میشد البته قراریکه شرح دادیم در بعض حروف این رسم الخط
تغیراتی پیش شده بود معذالک در روی مسکوکات استعمال میشد . واستعمال ان
بازبان یونانی توام بود در مسلوکات خاندان کنیشکازبان یونانی از رواج افتاده
و لی رسم الخط آن هنوز هم باقی ماند یعنی عوض زبان یونانی لهجه آریانی که
در آریانا درین عصر رواج داشت به رسم الخط یونانی تحریر شده است. البته اقتضای
مرور زمان تغیراتی بیشتری در الفبای یونانی مذکور وارد نمود چنانچه از همین
جهت بعضی از محققین این رسم الخط را یونا نو کوشانی خوانده اند بهر حال استعمال
لهجه آریانی عوض زبان یونانی چیزی است طبیعی موضوعی که خوب فهمیده


(٢٥٤)

نمیشود این است که رسم الخط خروشتی که مخصوص خود آریانا بود و در عصر
سلطنت کدفیزیها در چیه مسکو کات در مقابل رسم الخط یونانی استعمال
میشد از رواج افتاد. یعنی عوض اینکه لهجه آریائی را به رسم الخط آریائی
معموله آریانا مینوشتند انرا به رسم الخط یونانی بضرب میرسانیدند. عدم
استعمال خروشتی هم تنها در مسکو کات است و در کتیبه ها عمومیت تام داشت چنانچه
برجسته ترین مثالی که این نظریه را تائید میکند ظرفی است که از (خوات) وردك پیدا
شده و در بريتش موزیم میباشد و در مبحث رسم الخط خروشتی از آن حرف خواهیم زد.
موضوع دیگری که مسکو کات کنیشکا را از مسکو کات شاهان متقدم
کوشانی امتیاز بخشیده کثرت و تنوع ارباب انواع است مشارالیه بدون امتیاز
مذهب و دین تمام ارباب انواعی را که در ین وقت در آریانا معروف بود چه اوستائی
چه یونانی چه هندی همه را در مسکو کات خود اسم برده و نقش کرده. ارباب
انواع اوستائی مسکو کات او عبارت است از میرو (میترا یا افتاب) مآاو (مه یا
مهتاب) اثرو (آثار یا آتش) اروا سپو (اروتاسپه یا صاحب اسبان تندرو که اینجا
اشاره به آفتاب است). از ارباب انواع یونانی: هیلیوس (افتاب) ، سلة نه،
(مهتاب) وغیره ذکر شده. علاوه بر اینها بار اول «بوداسا کیامونی» موسس آئین
بودائی بشکل كلاسيك خود و لباس راهبی در حالیکه کاسه گدا در دستش میباشد
نمایش یافته و به رسم الخط یونانی «بودوسا کا مانا بودو» یعنی (بودا
ساکیا مونی بودا ) ذکر گردیده است به این ترتیب مطالعه
مسکو کات کنیشکا وجا نشینان او یکی از مباحث خیلی دلچسپ تاریخ عصر
کوشانی است و از ان بصورت مجموعی معلومات گران بهائی بدست می آید. اینجا
به ذکر رؤس مطالب اشاره شده و در صفحات ما بعد این فصل آنها را خوبتر تحلیل
خواهیم کرد. مسکو کات کنیشکا وجا نشینان او از افغانستان مخصوصاً از
بگرام (کاپیسی قدیم پایتخت تابستانی کوشانی) به صدها پیدا شده و میشود.


(٢٥٥)

این مسکوکات بیشتر مسی یا مفرغ است . شکل آن مدور و کلفت میباشد
عموماً در يك روی آن خودامپراطور وبجانب دیگر یکی ازار باب انواعیکه
در قلمرو امپراطوری معروف بود نمایش یافته است . گفتیم که کنیشکا در
مسکوکات خود یکی از لهجه‌های آریائی را به رسم الخط یونانی استعمال کرده
تعین این زبان که یکی از لهجه‌های آریائی هندو کش است تحقیق مزید میخواهد
متن معمولی که عموماً در مسکوکات او به این لهجه بضرب رسیده چنین است
« شا اونانو شا او کنشکی کوشانو » در اینجا کلمه «شاه» که در زبان دری
افغانستان تاحال معمول است واضح دیده میشود وجمله « شااونانو شا او » را « شاه
شاهان یا شاهنشاه » ترجمه میتوان کرد.

جانشینان کنیشکا :— جانشینان کنیشکا یعنی سائر شاهان دودمان دوم کوشان
عبارت از يك سلسله پادشاهانی اند که اسم شان به کلمه «ایشکا» تمام میشود
ونسبت به خود کنیشکا معلومات مادر باره آنها محدود تر است بهر جهت تا جائی
که مدققین در باره آنها اظهار نظریه نموده‌اند ولو دوسه سطر هم باشد اتحاد
نموده ودر موردش ذکر میکنیم :— نا گفته نماند که تاحال بصورت یقین معلوم
نیست که بعد ازفوت کنیشکا کی بسلطنت رسیده؟ روی هم رفته بعد از او نام‌های
چند ین نفر که عبارت از « واسیشکا Vasishka »—« هویشکا Huvishka و کنیشکا
دوم باشد یکجا و یکدم در نظر مدققین جلوه نموده؛ بعضی را مسکوکات وبرخی
را کتیبه‌ها اشکار ساخته اما حقایق هنوز مستور واظهار نظر به در اطراف آنها
مشکل است که آیا این سه نفر یکجا در نقاط مختلف قلمرو امپراطور کنیشکابه
سلطنت رسیده ویاعلیحده علیحده واگر جداجدا و یکی پشت دیگر سلطنت نموده
باشند ایاکی اول و کدام دوم برتخت نشسته و ترتیب بین آنها چطور بوده است
«ونست سمیت» انگلیس (۱) چنین مینویسد که قرار مفهوم کتیبه‌ها در حالیکه

(۱) صفحه ٢٨٦ کتاب Early Histori of India تالیف « ونست سمت »


(٢٥٦)

«واسیشکا» درحوالی سال ٢٤ م وهوویشکا در سال های بین ٣٣ و ٦٠ در «ماتورا»
حکمرانی میکردند شهزادهٔ دیگری موسوم به «کنیشکا» که میتوان او را
کنیشکای دوم خواند در سال ٤١ در(آر Ara) پنجاب حکومت می نمود.
بهترین راه حل این موضوع قرار عقیده مورخ انگلیس این است که (واسیشکا)
و (هوویشکا) پسران کنیشکا بودند و در حالیکه پدر آنها درما ورای کوها
(یعنی افغانستان) مصروف پیکار بود در هند علیا نایب الحکومگی می نمودند.
چون از «واسیشکا» هیچ سکه بدست نیامده و کسی سکه او را تا حال نمیشناسد
«ونست سمت» ازین نتیجه گرفته اظهار نظر یه میکند که این شهزاده قبل از پدر
خود کنیشکا مرده و بعد از کنیشکا تمام امپراطوری کوشان به پسر دیگرش
«هوویشکا» رسیده است. مستر کنو در صفحه «٨١» کتاب «کتیبه های خروشتی» از زبان
پروفیسر لیودر Luders می نویسد: «پروفیسر لیودر» به این عقیده است که بعد از
وفات کنیشکای کبیر امپراطوری او به دو حصه تقسیم شده. کنیشکای دوم پسر واسیشکا
در شمال و «هوویشکا» درهند سلطنت می نمود معذالک چندی بعد مناطق شمال هم
بدست هوویشکا اداره میشد زیرا در سال ٥١ به عنوان امپراطور در کتیبه وردک (١)
یاد شده است . مستر «کنو» می نویسد که این نظریه اگر چه تنها نظریه رضائیت بخش
است بازهم کمی اصلاحات میخواهد. درین شبههٔ نیست که «واسیشکا» جانشین
کنیشکای کبیر بود آخرین سند که از کنیشکا بدست آمده سال (٢٣) است
وواسیشکا حتی در سال های ما بعد همین تاریخ دارای عنوان امپراطوری بوده مشارالیه
محتملاً پسر کنیشکا بوده زیرا پسر خود واسیشکاهم کنیشکا نام داشت اگر چه مشارالیه
سکه بنام خود بضرب نرسانیده معذالك بجای پدر خود کنیشکای کبیر جلوس
نموده است آخرین تاریخی که از هوویشکا بدست آمده سال ٢٨ است و احتمال
دارد که در حوالی همین زمان وفات نموده باشد و من گمان میکنم که بجای او
کنیشکای دوم پسرش بعنوان امپراطور جلوس نموده باشد.»
(١) کتیبه مذکور را از مقام «خوات» ورد كمسن انگلیس کشف نموده.


(٢٥٧)

همین طور «واله دوپوسن» فرانسوی هم به همین عقیده است و ترتیبی را که
مستر کنو در تعین جانشینان کنیشکای کبیر گرفته عیناً مراعات میکند یعنی در حالیکه
«واسیشکا» و «هوویشکا» را جانشینان کنیشکای کبیر میدانند در میان آن هر دو وجود
وسلطنت کنیشکای دوم را هم قبولدار میشود. چون قراریکه بالا گفتیم تمام این چیزها
نظریه است و مراعات ترتیب در هر مورد خصوص وقایع تاریخی بهتر است ما هم آن
را مراعات میکنیم.

واسیشکا Vasisnka :- «واسیشکا» از پسران کنیشکای کبیر است که زمانی در
(ماتورا) نایب السلطنه بود و بعد از فوت پدر جانشین او گردیده است. اسم این پادشاه
در کتیبه قریب ماتورا که تاریخ آن سال ٢٤ است و در دو کتیبه دیگر که به سالهای
٢٦-٢٩ سنه خورده ذکر رفته سکه او تا حال بدست نیامده و سراسر مجهول است . نام او
در کتیبه (ارا Ara) قریب سواحل اندوس که حکم پسرش نقر شده با جزئی تحریفی
واجاشکا Vajhashka هم یاد شده است.

کنیشکای دوم: این شاه پسر واجاشکا Vajhashka یا «واجشپا» Vajashpa یعنی شاه
فوق الذکر «واسیشکا» است که اسم او را با مختصر تحریف به دو صورت فوق
هم می نوشتند به این ترتیب اگر گرفته شود کنیشکای دوم نواسه امپراطور بزرگ کنیشکا
بود چنانچه اکثر مدقیقین اروپائی به این نظریه مایل اند و قرار نظریه بعضی ها
کنیشکائی که در کتیبه (آرا Ara) پنجاب ذکر شده عبارت از همین کنیشکای دوم
میباشد .چنانچه موسیو«کنو» مستشرق معروف نورویژی در ین باب مینویسد
(١) : - « نوشته خروشتی کتیبه که در ( ارا Ara ) قریب اندوس پیدا شده
بوجود کنیشکادوم شهادت میدهد پادشاه مذکور درین کتیبه خود را «مهاراجاراجاتی
راجا دواپترا کز» را واجشکا پوترا کانیشکا » خوانده و چنین معلوم میشود
که علاوه بر عنوان سلطنتی آریانی یعنی (شاهنشاه) که جدش کنیشکا کبیر هم اتخاذ

(١) صفحه (٧٠) کتاب کتیبه های خروشتی جلد دوم حصه اول تالیف موسیو«کنو»


(۲۰۸)

نموده بود برای معرفی مقام خود به همسایه گان القاب سلطنتی کشورهای مجاور را هم گرفته بود زیرا (مهاراجا) عنوان مذهبی هند (دوا پوترا) پسر آسمان لقب خاقان های چین و (کیزارا) یعنی قیصر لقب امپراطوران رومن بود (راجاتی راجا) یعنی شاه شاهان ترجمه همان لقب اصلی آریائی است که کنیشکای کبیر بصورت (شائونا نوشائو) یعنی شاهنشاه آغاز نموده بود دلیلی که برای اثبات وجود دو کنیشکا می آرند قراراتی است: پروفیسر لودر Luders می نویسد که «واسیشکای» عنوان امپراطوری مهاراجا (دواپوترا) را حتی در زمانی داشت که قرار نظریه بانرجی Binerji کنیشکای بزرگ هنوز حکمرانی داشت و امپراطور کنیشکائی که در کتیبه (آرا) ذکر شده از ان جهت نام پدر خود را به نام خود علاوه نموده است تا به کنیشکای کبیر فرق و تمیز شود از طرف دیگر چون (ش) در کلمه «واسیشکا» ظاهر و شدید تلفظ میشود آن را بشکل واجشکا Vajheshka هم نوشته اند و به این طریق گفته میتوانیم که پدر کنیشکائی که در کتیبه (آرا) ذکر شده «واسیشکا» جانشین کنیشکای کبیر بوده است .
هوویشکا :- «هوویشکا» که در اثر تغییرات رسم الخطی «هوشکا» و «هوویشکا» هم یاد شده در میان شاهان سلاله دوم کوشان بعد از امپراطور کنیشکا نسبت به دیگران معروف تر است . موسیو «کنو» او را در اوائل ژنرال بزرگی تصور میکند که از طرف کنیشکا برای فتح کشمیر تعیین شده بود و مشارالیه او را بطور احتمال برادر «واسیشکا» دانسته می نویسد که بعد از رسیدن برادر خود بمقام امپراطوری یا بعد از وفات او اول در حوالی (سال ۳۳) در ولایات شرقی حکمران یا نائب السلطنه تعیین شده بود بهر حال مشارالیه پیش از سال ۴۰ بمقام امپراطوری (راجا تا راجا) نرسیده و هنوز فقط عنوان (مهاراجا دواپوترا یعنی شاه پسر آسمان) داشت مستر کنو به این عقیده است که تا سال ۴۰ «هوویشکا» خود را کاملا


(٢٥٩)

علیحده و مستقل شناخته و بعد ازین تاریخ شروع به ضرب سکه نموده. پیشتر
متذکر شدیم که «هوویشکا» در قسمت های هندی و کنیشکای دوم در قسمت های
«آریانا» بسلطنت رسیده بودند اما چندی بعد یا واضح تر بگویم بعد از سال ٤٠ سلطنت
او آریانا و قسمتی از خاك هند هر دو را در بر میگرفت چنانچه در سال ٥١ با عنوان
امپر اطو ر در کتیبه وردك (۱) یادشده و این خود بهترین دلیلی است که حکمرمانی
و آمریت «هوویشکا» را در افغانستان شرقی آنوقت و هند ثابت میکند. در نتیجه
حفریات پارسال از بگرام مسکو کات هوویشکا بکثرت یافت شده است «ونسنت
سمیت» (۲) قلمرو نفوذ او را از کابل تا کشمیر و « ماتورا» انبساط میدهد.
«هوویشک» مانند جدخود کنیشکا در انبساط دیانت بودائی و تعمیر عمرانات
مذهبی شوق مفرطی داشت و در «ماتورا» معبد باشکوئی بنام خود آباد نموده بود
اما با وجود این هم احترام و پرستش سائر ار باب انواع در عصر او هم آزاد بود
چنانچه در سکه های او « هراکلس » - «سراپایس » Skanda - Srapis سکاندا
و یزاک Visakha فارو Pharro ( رب انواع آتش) و بسیار ارباب انواع دیگر
نمایش یافته اند و این مثال ها بخوبی ارائه میکند که با وجود انبساط و شیوع
خود، دین بودائی در عصر کوشانی ها تنها مذهب «آریانا» نبود بلکه پهلوی آن ارباب
انواع هندی باختری - یونانی همه پرستش میشد. منتها بود یزم با معابد بزرگ
و کثرت علمای خود نسبت به دیگران با عظمت و جلال معلوم میشد و شاهان
کوشانی هم نظر به اهمیت آن بیش از پیش در کثرت عمرانات و تقویه روح
مذهبی آن میکوشیدند.
« واسودوا » ( ۱۸۲ - ٢٢۰ ) Vasudeva :- بعد از « هوویشکا » شاهی موسوم
به « واسود وا » در حوالی ۱۸۲ مسیحی به سلطنت رسید. اسم این شاه با قرابتی
(۱) ورد ک قریب کابل
(۲) صفحه ٢٧٨ کتاب (تاریخ قدیم هند) Ferly History of India تأليف « و نست سمیت »


تصویر (٣٣) مقابل صفحه (٢٦٠)
«واسودوا» آخرین کوشانشاه بزرگ


تصویر (٣٤) مقابل صفحه (٢٦١)
بالا : اعانه دهند گان کوشانی در اطراف «بودیس اتوا» میتریا ، این لوحه از پایتاوه قریب
سرای خواجه پیدا شده و داخل شدن کوشانی ها را به دین بودائی نشان میدهد
پایان : مجسمه یکنفر کوشانی که از بگرام کشف شده


(٢٦٠)

که به کلمه « وشنو Vishnu » دارد هندی است. در کتیبه های « ما تورا »
که به سال ٦٧ الی ٩٨ سنه خورده هم نامی از او برده شده .در مسکوکات اسمش
برسم الخط یونانی « بازودس Bazodes تحریر میباشد و اشکالی که در آنها دیده
میشود عموماً « نانا Nana » « انا ئیت Anaitas » «ربة النوع فراوانی » و
« شیوا » را نمایش میدهد. بالاتر گفتیم که نام « واسودوا Vasudeva » هندی
است در حقیقت صورت اصلی اسم این شاه « واسوشکا Vasushka » بوده و در
هوای هندی شکل نوی بخود گرفته است. « واسودوا » روی هم رفته تقریباً
٢٥ سال سلطنت نموده . در عصر زمامداری او قسمت های آریا نا اهسته
اهسته از امپراطوری کوشانی مجزا شده و بیشتر نفوذ « واسود وا » در منا طق
هندی حس می شد چنانچه چندین دلایل مثل وجود کتیبه های او در «ما تورا »
هندی شدن نام او از « واسوشکا » به واسودوا »، نمایش یافتن «شیوا» و «نانا»
در مسکوکات او این نظر به را تقویت میکنند .
سیاست داخلی و خارجی کوشانی های بزرگ : کوشان شاهان بزرگ عموماً
در سیاست داخلی و خارجی تقریباً يك اسس معین را تعقیب میکردند که خطوط
برجسته انرا اینجا شرح میدهیم.
خاندان اول کوشان یعنی کدفیزس ها وقتی در آریانا به سلطنت رسیدند
که مفهوم حکومت مقتدر مرکزی از بین رفته بازماندگان دولت یونانو
باختری و پهلواها واسکائی ها از جنوب و روسای تاهیا در شمال هندوکش
به صفت امرا و ملوک آمریت داشتند. کدفیزس اول کوشانی دامنه ملوك
الطوایفی را اول از شمال و بعد از جنوب هندوکش چیده و دولت واحد
و متمرکزی تشکیل داد که به استثنای قسمتی از علاقه های منتهاالیه جنوبی،
حدود آریانا را در بر میگرفت .
متانت اساس این دولت ازین معلوم میشود که تا نزديك سه قرن ضعف در


(٢٦١)

پیکر آن تولید شد . علت دوام و عظمت دولت کوشانی به سیاست داخلی وخارجی پادشاهان آن منوط بود همچنان که در بدو تاسیس سلطنت «کوی شوانک» امرای محلی و ملوك را از بین برند تا زمان سقوط عظمت خود در تقویۀ بنیان دولت مرکزی کوشیدند و مجال ندادند که مملکت بدست امرا ورؤسا منقسم شود .
پادشاهان کوشانی عرف وعادات ومخصوصاً عقاید اهالی مملکت را خیلی احترام میکردند زردشتی، بودائی، برهمنی پیروان اناهیتا ومیترا و وشنو همه در عقیده و آئین خود آزاد بودند و کوشان شاهان خودشان هم به آزادی بیکی از مذاهب و ادیان مذکور تمایل نشان میدادند . کنیشکا نه تنهائی تقریباً همه ارباب انواع معروف مملکت را در سکه های خود نمایش داده است. زمانی که آئین بودائی نسبت به سائر ادیان وقت کسب ترقی کرد کنیشکا به دست یاری علمای متبحر دربار وعصر خویش دائرۀ تعبیرات انرا طبق روحیات اهالی امپراطوری خود وسعت بخشید و آئین مذکور یکی از وسایل تسخیر روحی باشندگان کشورهای مجاور شد . پادشاهان کوشانی مخصوصاً کنیشکا باجمع آوری علما و روحانیون وشعرا و نویسندگان وهنر وران وانتخاب مشاورین مذهبی وادبی قوه بزرگی را در پیرامون پایتخت ودربار خویش تمرکز داده نام وخاطرات خویش را بزرگی بخشید و باین طریق روحیات مردم را نسبت به خویش و دودمان خویش خیلی مساعد ساخت و با داستان ها و افسانه ها وارسال مبلغین شهرت نام و اوازۀ عظمت سلطنت خویش را در نقاط دور دست اسیا پهن نمود .
در زمینه سیاست خارجی اولین منظور کوشاشاهان این بود که حیثیت خود ومملکت وامپراطوری خویش را بهر قیمتی که تمام شود در انظار بیگانگان بلند معرفی کنند وانگاه از وضعيت ممتاز خویش در زمینه های اقتصادی وتجارتی وسیاسی و حربی استفاده نمایند. بهترین رقیب کوشانی های بزرگی در شرق دودمان


(٢٦٢)
هان‌های چین و در غرب قیاصره روم بود. در میان این دو دولت شرقی و غربی دو دولت کوشانی و پارت‌های غربی افتاده بود که اولی یعنی کوشانی‌های بزرگ در مرحله ترقی و تعالی و پارت‌های غربی در مرحله سقوط و انحطاط خود بودند. کوشانی‌های بزرگ در شروع تاسیس سلطنت خود در راه احراز بزرگی و کسب عظمت با چین و شهزادگان تابع آن به جنگ آغاز کردند و بعد از يك شكست کارشان به فتح و فیروزی و موفقیت منجر شد و معناً و مادتاً به بزرگی رسیدند ولی پارت‌های غربی در مقابل حریف زور آور خود قیاصره روم رو بز بروز سقوط کردند و دست نگر امپراطوران روم شدند. تا اینکه در شرق و غرب سه دولت مقتدر هان‌های چین، کوشان شاهان آریانا و قیاصره روم باقی ماند.
کوشان شاهان برای معرفی خویش و جلال سلطنت خویش و استفاده از منافع عبور و ترانزیت اموال بین دو کشور شرقی و غربی بیشتر به امید داشتن يك متحد مقتدر مرکزی بر علیه پارت‌ها (مخصوصاً رومن‌ها میخواستند با اتحاد دولت کوشانی پارت‌های غربی را از هر دو طرف تهدید کنند) مایل به استقرار علایق سیاسی و تبادله نمایندگان با یکدیگر بودند و چون امپراطوری کوشانی در وسط و سر راه عبور و مرور اموال هندی و چینی افتاده بود و بدون موافقت آنها مرام فوق‌الذکر به آسانی عملی نمیشد بناءً علیه خاندان‌های چین و امپراطوران روم هر کدام بنوبه خود به استقرار و تحکیم مناسبات با کوشان شاهان بزرگ مایل بودند. موضوع تجارت و خرید و فروش مال‌التجاره موضوعی است که دوستی و مراوده با کوشانی‌ها را برای شرق و غرب قیمتدار ساخته بود، چینی‌ها برای فروش مال‌التجاره خود مخصوصاً ابریشم به بازارهای بیزانس «روم شرقی» و بنادر سواحل شرقی بحر‌الروم احتیاج داشتند. همین طور رومن‌های خوش گذران و عیاش و ثروتمند به مال‌التجاره شرقی و ادویه هندی و پارچه‌های چینی نیاز مند و دند به این ترتیب مقتضیات نظامی و اقتصادی و تجارتی


(٢٦٣)

خاندان هان های چین و قیاصره روم را وادار ساخته بود که به کوشانی های بزرگ
نزدیک و دوست شوند. این دوستی برای کوشان شاهان آریانا از هر رهگذر
مفید بود شهرت و جلال و مقام آنها را درین گوشه اسیا تامین میکرد. سیاست موازنه را
میان شرق و غرب تا اندازه در اختیار آنها میگذاشت. پارت های غربی را در
مجاورت آنها خورد میکرد مواد اولیه و مال التجاره امپراطوری آنها به چهار
سمت افق به اسانی فروخته میشد. باره ابریشم و شاخه جنوبی آن شهر های
آریانا مخصوصاً «بلخ» بزرگترین تجارتگاه بین المللی وقت شده و از قرا نزیت اموال
مفاد سرشاری بدست ایشان و تجار انها می آمد

پس مفاد متقا بله چنین متقاضی بود که روابط سیاسی با اعزام ایلچی و نمایندگان
میان دولت کوشانی آریانا و رومن ها و چینی ها برقرار شود رومن ها در
زمان سلطنت «تراژان Trajan در حوالی ١١٦ مسیحی موقتاً به خاک های
بین النهرین دست یافته و تا کنار سواحل دجله رسیده بودند و بیش از ٦٠٠ میل از
سرحدات غرب قلمرو امپراطوری کوشانی فاصله نداشتند به این ترتیب فاصله
میان خاکهای دو امپراطوری آنقدر زیاد نبود ازین جهت نویسیندگان و حتی
شعرای رومن مثل «اویرژیل» «پروپریس» و «اورلیوس ویکتور» Aurelius Victor
از کوشان شاهان و تعلقات شان با قیاصره روم صحبت کرده اند. این اشارات در
بعضی مواقع بسیار صریح و در برخی هم کمی مبهم است ولی روی هم رفته برای روشن
ساختن تعلقات کوشان و رومن خیلی مفید و مهم است ظهور سلطنت کوشانی در اواسط
نیمه اول قرن اول ق م تقریباً معاصر زمان «ژول سزار» و «اگوست» قیاصره
روم میباشد. روابط سیاسی میان کوشان شاهان آریانا و قیاصره روم با خاندان
کدفیزس ها آغاز و در عصر کنیشکا منبسط گردید بیشتر متذکر شدیم که از روی
معلومات شعرای رومن در استقرار روابط کوشان و رومن و تبادله نمایندگان میان
ایشان هیچ شبهه ئی نیست ولی اشکال اسمای کوشان شاهان قدری موضوع را مشکل


(٢٦٤)
ساخته که ایا کدام پادشاه کوشانی و قیصر روم به دربار یکدیگر نماینده داشتند
درین شبهه ئی نیست که کدفیزس دوم کوشانی اولین کوشان شاهی است که نماینده
به روم فرستاده بعض ماخذ میگوید که این نماینده پادشاه کوشانی نزد تراجان
رفته بود چنانچه قبل برین حین ذکر واقعات مربوط به کدفیزس دوم (صفحه ٢٠٥ همین
جلد) ما هم این مطلب را اشاره نمودیم اگر سنه جلوس و سلطنت کوشان شاهان
بصورت یقین معین می بود بامقایسه آن با سال و تاریخ سلطنت قیاصره این مطلب
تا اند ازه ئی تصریح میشد ولی متاسفانه این هم عجالتاً ممکن نیست بهر حال
با مراعات ملاحظات فوق گفته میتوانم که کدفیزس دوم کوشانی سفیر نزد «اگوست»
فرستاده و امپراطور روم در مقام سامس Samos از اولین نماینده کوشانی استقبال نمود
احتمال زیاد میرود که کد فیزس دوم روابطی با «مارك انتوان» یا «اگوست» هم داشته
زیرا پر و پرس شاعر رو من در ضمن وقایع سال ٢١ ق م از اعزام نماینده ئی
به نزد شاه کوشانی حرف میزند ولی خوب معلوم نمیشود که نماینده از طرف
مارك انتوان است یا از طرف اگوست چون قرار نظریات حاضره این وقت
به عصر سلطنت کد فیزس دوم موافقت میکند احتمال دارد که نماینده رومن
به دربار او آمده باشد (۱) شبهه نیست که کنیشکا امپراطور بزرگ کوشان
روابط سیاسی سلطنت خویش را بارومن ها محکم تر ساخت و نمایندگان سیاسی
با چند نفر از قیاصره روم مبادله نمود . از میان قیاصره روم « تراجان » کسی
است که نظریات موجوده او را با کنیشکا معاصر ساخته است .(٢) میگویند
که کنیشکا نماینده نزد تراژان فرستاد که بسال ۹۹ مسیحی به ایتالیا
واصل شد و به روما بحضور امپراطور بار یافت .
(۱) آقای سعید نفیسی در صفحه ١٥٩ احوال و اشعار رودکی جلداول کنیشکا را کسی
میداند که با مارك انتوان تعلقات سیاسی قایم کرده بود
(٢) تراژان از ٩٨ تا ۱۱٧ مسیحی سلطنت کرده است .


(٢٦٥)

شبهه ئی نیست که چینی ها کوشانی ها را بنام «وچی» از همه اولتر و خوب تر
میشناختند و حتی پیش از تشکل سلطنت هم با ارسال ایلچی ها با روسای ایشان
مراوده داشتند (صفحه ١٧٨ و ٢٠٣ این جلد ملاحظ شود). ظهور سلطنت و کسب قدرت
کوشانی ها در اربانا هراسی برای هان های چین تولید نموده و بعد از ٧٣ مسیحی
دلچسبی انها به ممالك «غربی» و حتی ارزوی انها به «فتح علاقه های مختلف سنگيانک
با ارسال قشون معلوم گردید ولی خاندان کدفيزس کوشانی به مقابله برخاست، به این
طريق روابط کوشان شاهان و هان های چینی اگر چه به تصادم و جنگ شروع شد.
در اول کامیابی نصیب آنها گردید ولی با عظمت و موفقیت های کنيشکا و مغلوب شدن
شهزاده چینی پنکیاو بك و آمدن مرغمل های چینی رنگ دیگر بخود گرفت و موقعیت
دولت کوشانی به مراتب در نظرهان های چین بزرگ شد و با تحکیم مناسبات دوستانه
سیاسی راه انتشار آئين بودائی بخاك های شرق با میر باز شد و روابط متقابله تهذیبی
میان آربانا و چین مفتوح گردید. موضوع مبادله نمایندگان میان کوشان شاهان
وهان های چینی عجالتاً روشن نیست ولی احتمال قوی میرود که وقت بوقت ایلچی ها
با تحفه و هدایا میان دربارهای سلطنتی مملکتين مبادله میشد

اوضاع عمومی در عصر خاندان کنیشکا: به ترتیبی که اتخاذ شده بعد از ذکر اسماء
و خصوصيات سلطنتی کدفيزس اول و دوم یعنی شاهان خاندان اول کوشان عموميات
عصر کدفيزس ها را هم شرح دادیم به مین رویه بعد از ذکر نام و وقایع خصوصی کنیشکا
و جانشینان او که خاندان دوم کوشانی های بزرگ را تشکیل میدهند به ذکر عمومیات
اوضاع عصر سلطنت خاندان کنیشکا مبادرت می ورزیم .
دوره حکمرانی درمین خاندان کوشان که با کنیشکا در حوالی ١٢٠ مسیحی آغاز
و با واسو دوا مقارن ٢٦٠ مسیحی بپایان میرسد تقریباً يك و نیم قرن (١٤٠ سال)


(٢٦١)

را در بر میگیرد طوریکه دیده شد دورۀ خاندان کدفیزس دورۀ بود که بعد از انحطاط
تدریجی دولت یونانو باختری و خورد شدن ساحۀ قلمرو دولت مرکزی و ظهور
ملوك الطوایفی آغاز به تشکیل دولت نیرومند مرکزی نمود. آغاز دراکثر امور از
مشخصات عصر کدفیزس ها محسوب میشد و دورۀ خاندان کنیشکارا باید دورۀ ترقی
و تكامل و شباب عصر کوشانی های بزرگ محسوب داشت و تفصیل این ممیزات
قرار آتی است:
خاندان اول کوشان صرف مساعی زیاد نمود که در داخل کشور ملوك الطوایفی ها
برطرف شده و دولتی در چوکات آربا اومیان آید این مقصد برآورده شد و حتی بنای
پارۀ فتوحاتی را هم در خارج گذاشتند و مخصوصاً ویما کدفیزس اگر در منازعه با چین
شکست خورد در هند از اندوس خیلی بیشتر گذشت . معذالك فتوحات واقعی
کوشانی ها بیشتر نمرۀ عصر خاندان کنیشکا و بیشتر حاصل عزم خود
او است. زیرا آنچه ویما کدفیزس در هند نموده بود دو ام نکرد و کنیشکا
مجدداً علاقه های مفتوحۀ هندی را فتح نمود و تا « پتا لی پو ترا » پتنه
(مرکز قدیم امپراطوری موریا پیشرفت. در علاقه های ماورای شرقی پامیر
وسنکیانگ که ویما کدفیزس شکست خورده بود کنیشکا به فتوحات درخشانی نایل شد
و بابر عمل هائی که از شهزادگان این علاقه گرفت آوازۀ این فتح تاقرن های متوالی
در دره های هندوکش افسانه گردید کنیشکا در هند تا حوزۀ گنگا و در سنکیانگ
تا حوزۀ تارم نفوذ خود را بسط داد و دامنۀ امپراطوری خود را تا کوه های تبت رسانید
پوره معلوم نیست که جانشیفان او این امپراطوری وسیع را تا چه وقت محافظه کردند.

از نقطه نظر آئین دورۀ سلطنت خاندان کنیشکا بر عصر خاندان کد فیزس فرق


(۲۶۷)

زباندا ر دوخط برجسته انهم مربوط بدیانت بودائی است که در داخل فلسفه آن با مجلس
کبیر پشاور طریقه مهاپانا (راه بزرگ نجات) انقلابی در طرز تعبیر متون مذهبی وارد
کرده در خارج آئین مذکور با فتوحات کنیشکا و اعزام مبلغین به پیمانه بسیار وسیع
در سنکیانگ و چین انبساط یافت (درین شبهه نیست که در عصر کنیشکا و جانشینان او
هنوز آئین زرتشتی در نصف غربی افغانستان رواج داشت و میتر او انا هیتا هم قسمی
که روی مسکوکات او دیده میشود پیروان و معابدی داشتند ولی دیانت بودائی از نقطه
نظر فلسفه و توسعة نفوذ و انتشار بداخل انقلابی شد که بیشتر نظیر انرا ندیده بود و این
ممیزه بر جسته عصر زمامداری دومین خاندان کوشانی های بزرگ است. همان طور
که آشو کافی بمیان آمد و محفل بزرگ مذهبی دایر کرد و آئین بودائی را با ارسال
مبلغین از سرحدات هند به اربانا کشانید کنیشکا ئی در کار بود تا با فتوحات خویش
راهائی د ماورای شرق پامیر بطرف حوزه تارم باز کند باز محفل بزرگی مذهبی
دایر نماید و بر طبق مقتضیات جدید افق دیانت مذکور را وسعت دهد و با تشویق ار مبلغینی
متوجه اسیای مرکزی شوند)

* * *

صنایع مستظرفه " معماری، هیکل تراشی، نقاشی ،موسیقی در دوره سلطنت شاهان
دومین خانواده کوشان بمراتب بلندی نایل شد. پیشتر در صفحه ۲۱۹ همین جلد ،
نگاشتیم که صنعت زیبای « یونانو باختری » در عصر کدفیزس ها وارد دوره انحطاط شد.
چنانچه موضوع را به این جمله شرح دادیم که «دوره سلطنت خاندان کدفیزس تقریباً
در عصر تنزل مدرسه یونان، باختری و شروع ترقی مدرسه یونانو بودائی واقع شده است »
حقیقتاً عصری که به سلطنت دومین خاندان کوشانی های بزرگ مصادف است عصر ترقی
صنعت یونانو بودائی یا گریک و بودیک میباشد.


(٢٦٨)
عظمت و جلال امپراطوری کوشانی کنیشکا تقاضا میکرد که معابد باشکوهی مانند
معبد پشاور توپ درۀ چهار بکار و هیکل بزرگی مانند مجسمۀ ٣٥متری بامیان بمیان آید
موضوع افسانه های بودائی نه تنها در سنگ کنده و حفر شد بلکه در دیوارهای
معابد نقش گردید و موسیقی برای تسکین آلام در خدمت به مرام مذهبی بکار افتاد
مجموع این همه فعالیت ها زمینه را برای ترقی صنایع نفیسه در عصر زها مدار ی
دومين خاندان کوشانی خیلی آماده و مساعد ساخت
عصر سلطنت خاندان کنیشکا از نقطۀ نظر ترقی ادبیات با عصر کدفیزس ها
فرق داد ، زیرا توجه کنیشکا به امور مذهبی و تشکیل محفل بزرگ مذهبی،
واصلاح و تعدیل قوانین بودائی سبب شد که علما و دانشمندان از اقطار امپراطوری
او و از خارج قلمرو آن به پایتخت مملکت جمع شوند محفل بزرگ مذهبی
که در عصر کنیشکا در پایتخت زمستانی او «پوشاو» یا کشمير دایر شد برای
تحرير قوانين طريقۀ مهابانا ( راه بزرگ نجات زبان سانسکریت را ترجیح دادند
از چیزهای عجیبی کاهیان خاندان اول و دوم کوشان قابل ملاحظه است این است
که رسم الخط خروستی که شاهان یونان و باختری وحتی خاندان اول کوشان
کدفیزس ها با رسم الخط یونانی در مسکوکات خود استعمال میکردند در مسکوکات
کنيشكا و جانشینان او از بین رفته و تنها رسم الخط یونانی با جزئی تغییراتی استعمال
شده است . البته خروشتی در کتیبه ها و لوایح در تمام دورۀ کوشانی های بزرگ
رواج داشت زبان سیتي مخصوص خود کوشانی ما که لهجه ئی از خانوادۀ معروف
به ایرانی میباشد با رسم الخط یونانی در سکه های دومین خاندان کوشان استعمال
میشد این هم موضوعی است که ایشان را از خاندان کد فیزس تمیز میـدهـد


(٢٦٩)

تعلقات سیاسی و روابط تجارتی درعین خانواده کوشانی های بزرگ مانند
عصر خاندان اول به شرق و غرب با دولت چین و دولت رم دوام داشت وحتی به
تناسب زیاد و وسیع تر گردید این نظریه را نگارشات شعرای رومن مثل «ویرژیل»
و «پروپرس» تائید میکند و معلوم میشود که «مارک انتوان» و اگوست و تراجان
نمایندگانی به آریانا نزد کدفیزس دوم و کنیشکا فرستاده بودند.
همین قسم از نوشته های «اورلوس ویکتر» و «مراس» بر می آید که دولت باختریان
نمایندگانی در دربار اگوست داشتند (١)

در اثر استقرار و روابط سیاسی، روابط تجارتی میان امپراطوری کوشانی
آریانا و امپراطوری رومن خیلی توسعه یافت و معاهدات تجارتی به امضاء رسید در
نتیجه راه بزرگ تجارتی موسوم به «راه ابریشم» بازشد و مراودات و تعلقات سیاسی
و تجارتی و تهذیبی آریانا با کشورهای مجاور ودور دست نسبت به زمان خاندان
کدفیزس در عصر دودمان کنیشکا به مراتب توسعه یافت .

دوام خاطرات کشور کشائی های کنیشکا در هند : پیشتر در صفحات ٢٥٠ و
٢٤٥ کنیشکا را بحیث پهلوان یکی از داستان های کاپیسا معرفی کردیم
داستان مذکور عزم راسخ ساسان کوشانی و اراده شاهانه اش را در عمران ابدات
بزرگ ومجلل مخصوصاً تعمیر استوپه در گوشه شمال غربی کاپیسا وانمود
کرد این استوپه که موسیو فوشه آنرا بنام «استوپه کنیشکا » یاد کرده است
هنوز در «توب دره» در قسمت غربی چاریکار فعلی موجود و بزرگترین وزیبا
ترین استوپه موجوده افغانستان میباشد چنانچه نظر به اهمیت موضوع ازان تحت عنوان
«استوپه کنیشکا» در فصل آتی شرحی خواهیم نوشت حالا میخواهیم از خلال داستان

(١) احوال واشعار رودکی مجله اول صفحه ١٥٩ - ١٦٠ تالیف آقای سعید نفیسی


( ۲۷۰ )

دیگر که کامیابی های فاتحانه کنیشکا و دوام خاطرات آنر در هند ترسیم میکند
چند سطری بنکاریم و تاثير عميق شخصیت و کار نامه های جنگی این پاد شاه
بزرگ را از روی آن قیاس نمائیم .
پیش از ینکه وارد موضوع داستان شویم در باب اصلیت وصورت رسیدن آن
به عصر و زمان ما چند سطری مینگاریم :
شبهۀ نیست که اصل داستان یکی از قصه های هندی است که حتماً در اثر آوازهٔ
فتوحات كنيشكا بمیان آمده ، مدتها در محیط هند دهن بدهن نقل شده تا اینکه
بگوش یکی از زائرین چینی موسوم به « هیوانتسو » Hiuan tso رسیده و آنرا به
دیار چین برده و در فصل پانزده کتاب ( یو - یانگ - تسا تسو ) که قرار عقیدهٔ
چین شناس فرانسوی « موسیو پلیو » در ۸۶۰ مسیحی تالیف شده داخل گردیده
است . هوبر Ed. Huber قصهٔ مطلوب را از کتاب مذکور استخراج کرده و « مسيو
« سیلون لوی » آنرا در شماره های ژانویه و مارس ۱۹۳۶ مجله اسيا ئى ( ژورنال
از ياتيك ) گرفته است ما هم ازین جاروح مطلب را اقتباس میکنیم عین همین
داستان را ۱۷۰ سال بعد البیرونی حکیم و مورخ و ریاضی دان بزرگ دربار غز نه
هم حين مسافرت و مطالعات علمی و ادبی و تاریخی خویش در هند شنیده و در کتاب
تاريخ الهند خود نقل کرده است و با جزئی تحریفی که زادهٔ مرور زمانه است
در مجمل التواريخ هم آمده است خلاصه روح داستان مذکور به اساس متون
چینی عاری از تحقیقات اضافی محققین قرار آتی است :

در زمانه های باستان در گندها را پادشاهی بود دلاور و دانا موسوم به ( کیائی
نی کیا ) یعنی كنيشكا . این پاد شاه بر علیه همه کشورها لشکر کشید و کسی


(۲۷۱)
تاب مقا بله او را نیاورد باری حین لشکر کشی ها به خاک هند : دو تکه پارچه فوق العاده نفیسی بحضور شاه آوردند . پادشاه یک پارچه را برای خود نگه کرد و پارچه دیگر را به ملکه داد . ملکه از آن پیرهنی ساخت و نزد شاه آمد . پادشاه چون نیک دید درست بالای سینه ملکه نقش پنجه دستی به زعفران ملاحظه نمود پادشاه ازین مشاهده متاثر شده و به ملکه خطاب کرد: این پیر اهنی که پوشیده ئی با این نقش دست چه معنی دارد ؟ ملکه در جواب گفت : این همان پارچه ایست که پادشاه بمن داده است کنيشكا به غیظ شده و به قهر امرداد ، خزانه دار شاهی را احضار کنند و عذرا اورود از او در این مورد توضیحات خواست . خزانه دار جواب بعرض رسانید. و گفت : نقش پنجه دست همیشه در این پارچه بوده و غلام تقصیر ی ندارد پادشاه به احضار تاجری که آنرا آورده بود امرداد اور احاضر کردند و چنین به نقل آغاز کرد :
در هند جنوبی پادشاهی سلطنت دارد موسوم به (ساقه راهنه) این پادشاه در زمانه های ماضی در اثر نیاز و استدعا صاحب نفوذ خارقه نمائی شده بود هر سال پارچه های نفیسی را که از درک مالیات رعایا جمع میشد پیش خود میخواست و بعد ازینکه هزارها هزار انرا روی یکدیگر میگذاشتند پنجه دست خود را در رنگ زعفران تر میکرد و بالای سطح پارچه ها میگذاشت و نقش دست او تمام پارچه های مذکور را فرا میگرفت . سپس تجار پارچه های مذکور را بهر جا میفروختند اگر مردی از آن لباس میساخت نقش پنجه دست در پشت او واقع میشد و اگر زنی پیراهن میساخت نقش دست روی سینه هایش می آمد .
کنيشكا پادشاه به درباریان خود امر داد تا ازان پارچه لباس بسازند و بپوشند . ساختند و پوشیدند نقش دست طوریکه تاجر گفته بود در پشت انها پدیدار شد .


(۲۷۲)

کانیشکا پادشاه از مشاهدهٔ این کیفیت عجیب به غیظ و غضب شده شمشیر خویش را تکان داد و گفت: «خواب و خوراک بر من حرام است تا باشمشیر خویش دست و پای این پادشاه را قطع نکنم.» سپس قاصدی بطرف هند جنوبی فرستاد تا تصمیم وی را به شاه آن ناحیه اعلام دارد وقتیکه قاصد بدانجا رسید پادشاه (ساته واهنه) وزرای خود را جمع کرده و قضیه را با ایشان در میان نهاد، اخر بدسیسهٔ متوسل شده جوابی ساختند و به قاصد گفتند:

«بلی درست است که پادشاه ما «ساته واهنه» نام ارد ولی او اصلا وجود خارجی ندارد ما هیکل او را روی تخت نشانده ایم و قوه اجرائیه بدست ما وزرا میباشد»

چون قاصد جواب پیغام را بدین منوال به کنیشکا رسانید، سلطان گندها را کوشان کنیشکا به سران لشکری امر داد تا سواره نظام و فیلان جنگی را آماده سازند و همه اماده باشند تا به رکاب شاه بطرف هند جنوبی به کشور ساته واهنه یورش برند تصمیم قاطع پادشاه بزرگ، خبر جنبش و حرکت سپاه گران در اقطار دور دست هند بسرعت صاعقه نما منتشر شد و چون رعد، غلغله افکند ترس مردم، ارکان دولت و پادشاه را فرا گرفت و به ایماء شاه و تصمیم وزرا اهالی کشور متخاصم پادشاه خود را در مغاره کوهی پنهان کردند و برای اثبات دسیسه و دروغ خود مجسمه از طلا ریخته بر تخت نشانیدند و به مقابل مهاجم کوشانی برامدند اما اراده جنگی نداشتند بلکه میخواستند از راه الحاح وزاری و مکر وحیله دسیسه پیش آیند کنیشکا پادشاه با سپاه خویش داخل خاک انها شد و به مرکز شاهی انها وارد شد و - رراست به قصر سلطنتی داخل گردید چون به تزویر دشمنان پی برده بود از اعمال صالحه گذشته خویش استعانت خواست.


(۲۷۳)

بازوها و پاهای مجسمه طلائی را بریده درعین زمان بازوها و پاهای (ساته واهنه)
پادشاه که درمغاره مخفی بود قطع گردید و از بدنش جداشد دشمنان به کیفر دسیسه
کاری های خود رسیدند وشاهنشاه کند هاری مظفر به کشور خویش برگشت.
این داستان که متن آنرا ادبیات چین حفظ کرده از بسیار واقعات مفصل
تاریخی معتبرتر است و چون داستانی است باستانی و روح توده همان توده ئی که
شاهد واقعات بودند آنرا به بیان آورده ٬ عصاره واقعات ٬ انعکاس خاطرات ٬
ماحصل معتقدات يك دورۀ مهم تعلقات تاریخی افغانستان وهند در آن حل و مزج
است. به این جهت روح هندی ٬ همان روحی که به حفظ خاطرات پارینه در لفافه
داستان و افسانه سخت مستعد است آنرا بامروز زمان طولانی فراموش نکرده
و بعد از ۱۷۰ سال که سیاح ومؤرخ و دانشمند دیگر به تعقیب ( هیوان تسو )
چینی بنام ابوریحان بیرونی وارد هند شد باز آنرا شنید و ضبط کرد . چون میان
روز گار کنیشک پاد شاه کوشانی و « ساته واهنه » شاه دکن و هند جنوبی
که اصل واقعه در آن وقت رخ داده و ایام بیرونی تقریباً ۹۰۰ سال فرق است
طبیعی در مرور این دورۀ طولانی بعضی نام های شخص ومحل در داستان مذکور
فرق کرده است اگر چه ابوریحان بیرونی تنها در قسمت هند عوض « ساته واهنه »
و « هند جنوبی » قنوج و را جای قنوج شنیده و در قسمت دیگر اسم « كنبك »
یعنی کنیشکا کمافی اصل باقی مانده است از روی تطور حوادث تاریخی میشد
نام محمود غزنوی را بشنود زیرا معاصر زمان او عوض کنیشکای کوشانی
محمود زابلی غزنوی بقصد دیار هند لشکر کشی داشت ٬ بهر حال چون مورخ
و دانشمند بصیر دربار غز نه هزار سال قبل داستان باستانی فتوحات کنیشکا را
با مختصر تغیری شنیده آنرا هم اینجا ذکر میکنیم تا فهمیده شود که نام و آوازۀ
جهان گیری کنیشکا بکدام پایه در اعماق روح هند ریشه دوانیده بود .
البیرونی می نویسد : « راجای قنوج پارچۀ در نهایت زیبائی برای کنیشکا
فرستاد و د کنیشکا به خیاط خویش امر کرد که ازان لباسی برای او درست


( ٢٧٤)
کند. خیاط به دوختن لباس مذکور جرئت نکرد زیرا برش پارچه را هر طوری میگرفت نقش پای میان شانه ها می آمد. کنیشکا تحفه را حقارت تعبیر کرده وبقصد گوشمالی را جای قنوج لشکر کشید وزیر را جای قنوج برای دفع خطر خویش را به تهلکه افگنده و در سدد حیله بر آمد و براجا گفت من بینی و گوش خویشتر را بریده و بحیث طاغی از دربار تو میگریزم و به استقبال متنهاجم میروم و او و عساکرش را در بی راهی های بیابان ناپدید میسازم . چون کنیشکا و قشونش پدیدار شد وزیر خود را به رکاب کنیشکا افگنده حال خویش را عرض کرد و به قصد رهنمائی قشون از راه کوتاه بطرف قنوج به حرکت آمد. اما عوض اینکه کنیشکا وقشونش را درست رهبری کند ایشان را به بیابان بیکران وارد ساخت و تصور نمود که باین خدعۀ حربی کار ایشان را خواهد ساخت ولی کنیشکا نیزۀ خویش را در ریگ فرو برد و فوراً از ان جا چشمۀ آب صافی پدیدار شد . وزیر را عفو کرد ولی به او حالی نمود که کار پادارش را جای قنوج ساخته شده است. حین مراجعت به قنوج وزیر مذکور مطلع شد که همان روز یکه کنیشکا نیزۀ خود را در ریسگ فرو برد دست و پای را جای قنوج از بدنش جدا گردیده بود.
قراریکه ملاحظه میشود روح این دو داستان حماسی که پهلوان آن کنیشکای کبیر کوشانی است یک چیز میباشد و از قشون کشی این پادشاه نیرومند بطرف هند حکایت میکند. این دو داستان طوریکه بالا اشاره شد هر دو در هند شنیده شده راوی اولی «هیوان تسو» چینی و راوی دومی ابوریحان بیرونی حکیم و مورخ معروف دربار غزنه است. مرور زمان میان عصر راوی اولی و دو می در طی ۱۷۰ سال جزئی اختلاف در آن وارد کرده ولی روح اساسی داستان از بین نرفته است هر دو داستان کنیشکا را پادشاه مقتدر و نیرومندی رسم کرده که با سواره نظام و نیزه داران خویش بعزم دیار هند بر آمده و آخر به فتح دور ترین نقاط آن کشور پهناور موفق گردیده است ریشۀ عمیق داستان در خاطرات تودۀ هندی نشان میدهد که فتوحات پادشاه کوشانی در عمق روحیات مردم هند تأثیر افگنده و بحیث یکی از واقعات فوق العاده مهم در یاد کارها ثبت گردیده است.


( ٢٧٥ )

جامعه و تهذیب

تا حال در هر دورۀ بزرگ تاریخ آریانا حتی المقدور کوشش نموده ایم که علاوه بر روی کار آمدن سلاله های سلطنتی و شرح حال وواقعات پاد شاهان وجنگ ها و پیش آمدهای دیگر نظری به حیات جامعه وکیف زندگانی مردم افکنده و نگذشته ایم که سیر تطور حیات فرد و جامعه که مهمترین قسمت تاریخ است در تاریکی بماند . حتی با رویه ئی که تا حال تعقیب شده در فصول بزرگ و ممیزه تاریخ آریانا مانند فصول ویدی و اوستائی و یونانو باختری در ین قسمت ها تحت عناوین حیات اجتماعی ( جلد اول صفحه ۱۱۰ ) زندگانی اجتماعی ( جلد اول صفحه ۳۱۹ ) وحیات اجتماعی و تهذیبی ( جلد دوم صفحه ٨٤ ) مفصل تر صحبت شده است .

عصر کوشانی های بزرگ که تقریباً سه قرن اول عهد مسیحی را در بر میگیرد دورۀ دیگری از همان دوره های بزرگ تاریخ افغانستان قدیم است مطالعۀ حیات اجتماعی و تهذیبی مردم درطی آن تا اندازه ئی که فعلاً امکان پذیر است خیلی مهم میباشد . چون این دورۀ بزرگ به مناسبت سیر تطور حیات اجتماعی در تاریخ قدیم افغانستان تقریباً حد وسطی میباشد که از یکطرف یاد گار های عصر ویدی و اوستائی و یونانو باختری به تناسب زمان در آن کم وبیش رسیده و از جانب دیگر خاطرات آن به دوره های مابعد تأثیر زیاد نموده لذا در خور توجه مزید و دارای اهمیت بیشتری است . امپراتوری کوشانی که در دورۀ عروج خود


(٢٧٦)

تمام آریانا و قسمتی از کشور های مجاور را فرا گرفته بود و یکی از امپراطوری های
بزرگی بود که بین چین و متصر فات آسیائی امپراطوری روم امنیت بادوامی
را درین گوشۀ آسیا برقرار کرده و در سایۀ امنیت و رفاه و وسعت نظر پادشاهان
و سیاست ارتقاء خواهانه ایشان در زمینه های مختلف حیات فکری، صنعتی، تجارتی،
ادبی، دینی، عمرانی، تحولاتی رخ داد که پیش آن پیشتر سابقه نداشت و روی همرفته
اکثر آن کم و بیش در دوره های مابعد تأثیر افکنده است . اینك تحت
عناوین كوچك يكی يكی وارد این قسمت ها میشویم :
آئین : در دوره کوشانی یکطرف هنوز بقایای دیانت های قدیم آریائی
از قبیل پرستش اناهیتا ، ( ربته النوع فراوانی و آمو دریا ) میتر یا ( مهر )
آتش پرستی از بین نرفته بود و از طرف دیگر دیانت بودائی کسب عمومیت
میکرد ، علاوه بر اینها طوریکه در فصل ششم همین جلد ( صفحه ٨٦ ـ ٨٧ ) نگاشتیم
چون ارباب انواع میتولوژی یونانی هم با یونانی هائی که در آریانا مستقر شدند معروف
و کم بیش پیروانی پیدا کرده بود بشهادت مسکو کات کوشانی هنوز خاطرۀ
اکثر آنها از بین نرفته بود زیرا قراریکه دیدیم کنیشکا تصاویر و نام های
اینهارا در مسکوکات خود بضرب میرسانید، تا اندازۀ که از مسکوکات و
قرائن و اشارات مختلفه معلوم میشود پادشاهان کوشانی همه یکسان بطرف یکی
از ادیان معمولة آریانا توجه مخصوصی نداشتند . آزادی آئین و عقیدۀ ممیزۀ
عمومی دورۀ آنها است . بناءً علیه همه مذاهب و ادیانی که در اقطار امپراطوری
وسیع آنها معمول بود رشد طبیعی خود را طی میکرد، پادشاهان کوشانی باوجود
حفظ موازنۀ هر کدام بيك ديني تمایل مزید نشان میدادند . کجولا كد فيزس
با وجودیکه بصفت «دراماتی تاسا» یعنی (دین دار) یاد شده واضح نمیتوان گفت که
پیرو چه دیانتی بوده و يما کدفیزی جانشین او دومین پادشاه کوشانی یا پیرو آئین
شیوائی یا مشوق آن بود. كنیشکای کبیر مؤسس دومین دودمان سلطنتی کوشان در سال


(٤٧٠)

های اول سلطنت باحفظ رویهٔ عجیب همه ادیان معموله آریانا را احترام میکرد
تا اینکه به تدریج بطرف آئین بودائی راغب شده رفت و اخر جدی ترین پیرو
و بزرگترین حامی این دیانت گردید و بافتوحات و پیروزی و غلبه او آئین ساکیا مونی
به کامیابی های بزرگی نایل گردید. بقیه کوشانی های بزرگ احفاد کنیشکا
پابند دین بودائی بودند.
اگرچه در عصر کوشانی مذاهب و ادیان مختلف در دو طرفهٔ هندوکش
وجود داشت، مقابلهٔ بیشتر میان آئین زردشتی و بودائی بعمل آمد و در نتیجه نصف
شرقی خطهٔ بلخ - قندهار را دین بودائی فرا گرفت و آئین زردشتی را در نیمهٔ غربی
خطهٔ مذکور محدود ساخت. بعبارت دیگر دین بودائی در عصر کوشان مخصوصاً از
عصر کنیشکا به بعد برسائر مذاهب و ادیان فایق آمد. طریقهٔ مهایانا باراه
بزرگ نجات با نظر وسیع تشکیل شد و با فتوحات کنیشکا و صرف مساعی مبلغین
آریائی و هندی آئین بودائی به ماورای شرق پامیر به دیار چین انتشار یافت.
در جنوب هندوکش مخصوصاً از علاقه کاپیسا از مقام پايتاوه (حوالی سرای
خواجه) و از معبد شترک بگرام صحنه هائی پیدا شده که داخل شدن کوشانی ها را
به دین بودائی نشان میدهد. شناختن کوشانی های مذکور چه مرد و چه زن کار
آسانی است و بیشتر از روی لباس تشخیص میشوند نجبای کوشانی شوق زیاد
داشتند که با دادن پول و اعانه خویش و خانوادهٔ خویش را در صحنه های مذهبی
قریب به بودیس اتوها نمایش دهند.
روحانیون : جامعه علما و روحانیون مخصوصاً روحانیون بودائی در عصر کوشانی
ترقی زیاد حاصل کرده بود، روحانیون چه از نقطهٔ نظر اقتدار و چه از پهلوی علم و تبحر
به مراتب بلندی نایل شده بودند. علمای بودائی آریانا نسبت به همکاران هندی
خویش با نظر وسیع تر به فلسفه ادیان نگاه میکردند، اجتماع ٥٠٠ نفر علمای


(۴۷۸)
بودائی در گندها را و مناظرهٔ آنها در امور مذهبی انقلابی در سیر تطور بودیزم
تولید کرد. در دورهٔ کوشانی در نیمهٔ شرقی آریانا هزارها معابد بودائی آباد شده
بود. درین معابد به تناسب گنجایش آن علما وروحانیون زیست داشتند ومشغول
تألیف وترجمهٔ کتب علمی وادبی بودند. اگر چه امری است طبیعی که علمای
متبحر در تمام نقاط آریانا از صفحات شمال گرفته تا جنوب هندوکش و در تمام اقطار
امپراطوری کوشانی بکثرت وجود داشت ولی مرکزیت «گندها را»
در قلب امپراطوری و مرکزیت آن من حیث علوم مذهبی و صنعتی سبب شده بود
که اکثر علمای بزرگ عصر کوشانی ازین درهٔ شاداب سربلند کند . و ازو میترا
Vasaumitra که بعضی او را هفتمین صدر علمای بودائی میخوانند از اهل
گندها را بود این شخص در علمیت و تبحر کمتر در امپراطوری کوشان نظیر داشت
به بعض روایات او در محفل پنجصد نفری بزرگی که از عصر آشوکا به بعد مانند آن
تشکیل نشده بود سمت ریاست داشت . هکذا « پار سوا ، Pareva مشاور مذهبی دربار
کنیشکا که تقریباً مصاحب امپراطور بود اصلاً کندهاری نژاد بود. از روی بعض
اسناد دیگر چنین استنباط میشود که این عالم بزرگ در محفل فوق الذکر ریاست کرده است
دو نفر از علمای دیگری که محتملاً گندها ری بودند و در عصر کوشان
شهرت بسزا داشتند . ما تانگا Mantanga « و» کو بهارانا ، Gobharana نام
داشت . « سنگ ـ هوئی » Seng-Houei پسر یکی از تاجرهای گندهارا و
« دهار ماکاله » Dharma Kala یکنفر عالم دیگر آریائی بواسطهٔ تراجم کتب
متعدد مشهور اند . گونا وارمن Gunavarman که اصلاً از احفاد شاهان کاپیسا
بود و در گندهار اقامت داشت در جملهٔ سرآمد علمای جنوب هندوکش محسوب میشود . ۱
(۱) در قرن ۴ مبرحی یعنی در اخیر دورهٔ کوشانی دوم نیز دو نفر علمای کندهاری
شهرت پیدا کردند یکی ایشان « اسانگا » و دیگری « واروباندهو » نام داشت . در
اوایل عمر این برادران هر دو پیرو طریقهٔ « هنایانا » یعنی راه کوچک نجات بودند و بعد به تدریج
اول « اسانگا » وچندی بعد تر ( واروباندهو) داخل طریقهٔ متطلیایانا » بزوگ نجات شدند :۔


(۲۷۹)

ازین قبیل علما و روحانیون بزرگ در معابد متعدد ننگر اهارا (ننگرهار)
لپیاک (لغمان) کابل، کاپیسا (حوزهٔ کوهستان و کوهدامن) بامیکان
(بامیان) و در شمال هندوکش در معابد صفحات باختر وجود داشت که
متأسفانه اسم آنها از خاطره ها فراموش شده و آثارشان را پیش آمدهای روزگار
از میان برده ولی از امکان بیرون نیست که با تحقیقات آینده وبسط حفریات در
خرابه های معابد قدیم شواهدی کشف شود که ضمناً نام و آثار آنها را روشن
کرده برود چنانچه ورق پاره های پوست درخت با نوشته های سانسکریت که یکی
از معابد قدیمه بامیان چند سال قبل کشف شد وجود متن سانسکریت یکی از
مهمترین کتب بودائی را بمانوا نمود کرد. باوجود یکه زایر چین هیوان-
تسنگ خیلی بعدتر از عصری که مشغول مطالعهٔ آن هستیم از افغانستان عبور میکند
وزمان عبور اورا با دورهٔ جلال کوشانی های بزرگ هیچ نسبتی نیست معذالک
از خلال سطور یادداشت های او چنین معلوم میشود که در معابد افغانستان در
هر علاقه صدها علمای بزرگ ومتبحر زندگانی داشتند.
رول مبلغین آریانا در انتشار دیانت بودائی در چین: (۱)

وقوع محاربات بین کوشانی ها وچین درعصر "ویما کدفیزس"
و "کنیشکا" مانند اکثر جنگ ها که اقوام مختلف را بهم در تماس میارد
کوشانی های آریانا وچینی ها را پیش از پیش به اخلاق و روحیات یکدیگر آشنا
ساخته و زمینه را برای استقرار روابط دائمی بین آنها و خصوصاً برای انبساط
دیانت بودائی در چین و شرق اقصی خیلی مساعد ساخت. بودائی شدن کوشانی ها
برای احیا و انبساط دین "ساکیامونی" آب حیات شده اسباب انتشار آن
اول در آن نقاط آسیای مرکزی گردید که جزو امپراطوری و یابه تحت نفوذ آنها
(۱) تمام معلومات این مبحث از صفحهٔ ۹۱ تا ۹۶ جلد دوم کتاب تاریخ آسیا تألیف
"رونه گروسه" جسته جسته ترجمه شده.


(۲۸۰)

بود یعنی بعد از مناطق ماورای اکسوس ( پار دریا ) و کاشغر بنوبهٔ خود بودائی
شدند . چون در اثر فتوحات « پان چااو » ژنرال چین بطرف غرب امپراطوری
چین که به کاشغر و مناطق مجاور پامیر و پار دریای آمو تماس پیدا کرد
قشون چینی حین مراجعت تصاویر ومجسمه های بودائی را ازین نقاط که یونانی
ها « سِریند » Serinde ( یعنی هند و چین آنوقت) میگفتند باخود بردند قراریکی
از روایات قدیمه مینگ تی « Ming - Ti » امپراطوری آنوقت چین ( ٧٥ - ٥٨ م )
از دیدن مجسمه های بودا بحیرت رفته خواست که اساس آئین او را بشناسد و حکم
داد تامبلغینی از ماورای پامیر (آریانا وهند) خواسته شود . آنوقت کوشانی ها
دو نفر ازعلمای معروف خود را که یکی « مانتانگا Mantanga » و دیگری
« گوبهارانا Gobharana » نام داشت و محتملاً گند هاری بودند با یکعده کتب
مذهبی به چین فرستادند و در نتیجه در اثر مساعی آنها امپراطوری چین
در سال ( ٦٤ م) بودائی شد . به این ترتیب که در وازه چین برروی دیانت بودائی
باز شد مبلغین کم کم به انتشار آن به آنطرف صرف مساعی نموده رفتند اما
اقدامات جدی که برای بودائی ساختن چین بعمل آمده است از اواسط قرن
دوم مسیحی شروع شده و پیشقدم این کارعلمای امپراطوری کوشانی باختری ها
- فنیائی ها ( بامیانی ها ) کاپیسائی ها ، کابلی ها - علمای هده ، پشاوری ،
گند هاری یعنی گند هاری ها بودند که به تعداد زیاد بطرف چین رفته از راه خطابه
وتبلیغ خدمات شایانی به انتشار دین بودا نمودند وچون در اثر ابتکار - جرئت
استقامت ، زحمت کشی آنها وجرئت افزائی شاهان کوشانی راه تبلیغ بطرف
شرق کشاده شد مبلغین هندی هم به تعقیب ایشان به راه افتادند .
اولین دسته مبلغینی که در حوالی ١٦٠ مسیحی از طرف کوشانی ها بطرف
رفت هیئتی بود که اعضای بارز آن « چه ـ چا ن "Tehé Tcha" »


( ۲۸۱ )

« چوـ شو ـ فو Tchou-Chou-Fô » نام داشت و چینی ها اولی را بلقب ( شهزاده یوچی)
و دومی را ( شهزاده هندی ) یاد میکردند در حوالی ۱۹۰م هیئت دیگری که
ممکن اعضای آن هندی بوده باشد به ریاست « دار مارا کشا اول » Dharmaraksa »
به چین واصل شد و بعد چه کین « Tche-Kien » پسر یکی از سفرای کوشانی که
در حوالی ۱۸۰ م به چین رفته به هیئت مو صوف شامل شد . این هیئت در مقام
ل یا نگ Lo-Yang ) در هونان Ho-nan ) مستقر شده و به اعمار چندین معابد
بودائی کامیاب شدند در اوائل قرن ۳ هیئتی مرکب از آریائی ها و هندی
های امپراطوری کوشان بطرف چین عازم شد اعضای آریائی آن عبارت بود
از : ـ (۱) « سنگ ـ هو ئی Seng Houei » پسر یکی از تجار کندهارا که
در قوانین بودائی دسترس زیاد داشته و چندین کتب مختلفه را ترجمه نموده
بود (۲) « دهار ما کالا Dharmakala » که اصولات مربوطه معابد را در حوالی
( ۲۵۶م ) بار اول به چینی ترجمه نمود (۳) . داراما کادوم » که از طرف
پدر یوچی بود و در علاقه « کانسو » متمکن شده در حوالی ۲۶۶م خیلی شهرت
یافته داشت . این مبلغ شاگردی داشت مو سوم به « چو ـ شو ـ لان
«Tchou-Chou-Lan » که او هم پسر یکی از مهاجرین یوچی بود در حوالی (۳۰۲م)
صاحب شهرتی شده بود . این دو مبلغ اخیر در علاقه « سین گان «Si-ngan»
متمرکز شده خانواده « تسن Tcin » امپراطوری چین را بودائی ساختند . به این
منوال در اثر استقامت و مداومت مبلغین آریائی و هندی تبلیغ مرحله اول
خود را در چین طی نموده و در ۳۳۵ در اثر صدور فرمان امپراطوری دین بودائی
رسماً در چین شناخته شد
چند سال بعد دو نفر علمای دیگر کند هارا « ويمالاك سا Vimalaksa »
و « دهار ما ميترا » Dharmamitra بعارف چین رفتند . بعد از ایشان را هب


( ۲۸۲ )

دیگری از اهل گندها را که از احفاد خانواده شاهان کاپیسا بود و بنام
« گونا وار مان » Gunavarman یاد میشد بنای مسافرت و تبلیغ را بطرف
شرق گذاشت . مشارالیه بواسطه تبحری که در علوم مذهبی و اشتیاق
فوق العاده ئی که در تبلیغ امور دینی داشت از حیات آزاد در باری و تاج شاهی
کاپیسا گذشته اول به دیدن جزیره سیلان رفت و از آنجا بطرف « جاوا »
که هنوز سر زمین بر همنی بود برای تبلیغ عازم شد و در اثر اجتهاد خود شاه
وملکه آنوقت جاوا را بدین بودا داخل کرد . چون آوازه شهرت او در شرق
بلند شد امپراطور چین « لیو ـ یو Li ou Yu » که از خانواده « سونگ
Soung » بود آرزومند ملاقات وشناسائی او شده و در ٤٢٤ به حکمران
چینی « تو نکن » هدایت داد تا عالم معروف کاپیسائی را به چین دعوت کند .
« گونا وارمان » خواهش امپراطور چین را قبول نموده در ٤٣١ به نانکن
رفت . « لیویو » در جوار قصر امپراطوری معبد مجلل و با شکوهی آباد نموده
وعالم کاپیسائی در آنجا تا آخرین دقایق حیات : به ترجمه آثار بودائی به
چینی اشتغال داشت . بالاخره دو نفر عالم معروف کاپیسائی « بودها یاسا »
Bouddhayas و « بودهاجی وا » Bouddhajiva در اوائل قرن ٥ عازم
چین شده در تراجم کتب بودائی به چینی از خود یادگارهای زیاد گذاشتند .
در قرن ٦ مسافرت مبلغین آریائی بطرف چین سریع تر و تعداد آنها بیشتر
گردید . چون یفتلیها به دیانت بودائی به نظر استخفاف مینگریستند وعصر
سلطنت آنها از نقطه نظر دفاع آنها بیشتر گردید ممالک بیشتر عصر نظامی شمرده
میشد علما اکثراً از آریانا برآمده در ترکستان شرقی ، سیلان ـ برما ـ و چین
منتشر و مسکون گردیدند در همین عصر « بود هی دارما Bodhidharma » بیست


( ۲۸۳ )

و هشتمین صدرعلمای طریقه شمال هم بطرف شرق اقصی مهاجرت کرد و در چین
شمالی مکون شد سپس دونفر دیگر از گندها رای شرقی ( اهل پشاور ) نارن
در ایاسا Narendrayasa ، » و « جینا گپتا Jinagoupta که هر دو معاصر
هم بودند و بین بسالهای ( ٦٠٥ ـ ٥٢٨ ) امرار حیات می نمودند از راه ختن
ولب نور بطرف چین رفتند . چون در ٥٧٥ دفعتاً احاسات نفرت آمیزی
در چین پیدا شده و از قتل بودائی ها خود داری نمیکردند ، جینا گوپتا ، بطرف
منگولیا نزد خان ترك « دیوخان » پناه برده و شروع به تبلیغ در میان ترك ها نمود
و خان مذکور را بودائی ساخت .

خلاصه به همین ترتیب از اواسط قرن ٢م تا اوائل قرن ٦م علمای آریائی
وهندی امپراطوری کوشانی خصوص علمای گندهاری ( کابلی- کاپیسائی-
پشاوری ) با حرارت فوق العاده به انتشار بودیزم در منکیانگ ـ چین ـ سیلانـ
جاوا ـ وغيره نقاط شرق اقصی کوشیده نژاد زرد را داخل دیانت بودا نمودند .
و چون یکبار دین نو در چین رواج یافت و از میان خود چینی ها علمائی سربر
آورد قافله های مسلسل علما زوار برای دیدن مقامات بزرگ مذهبی بلخ ـ
بامیان ـ کاپیسا ... هده و نقاط هندی به راه افتاد و این رفت و آمد از راه
واخان و پامیر ، ازماورای اکوس از طریق کشمیر و بحر تا زمانه های مقارن
ظهور دین مقدس اسلام دوام داشت .

رسم الخط:اگر چه موضوع ظهور رسم الخط در آریانای قدیم ووجود اقسام و انواع
آن هنوز مجهول واز مسایلی است که کشفیات آینده بدان روشنی خواهد انداخت بازهم
در اینجا میخواهیم در اطراف سه رسم الخط که در عصر کوشانی رواج داشت صحبت نمائیم.
دو ازین رسم الخط ها که یکی آنرا «خروشتی» و دیگری را «برهمی» یا « کوشانا» گویند
رسم الخط های محلی و سومی رسم الخط یونانی است که بعد از فتوحات اسکندر در دورۀ دوصد


( ٢٨٤ )

ساله سلطنت مستقل یونانو باختری رواج یافته و با پاره تغییرات در تمام دورهٔ کوشانی ها دوام کرده است. اینک بشرح رسم الخط های مذکور ذیلاً میپردازیم:
رسم الخط خروشتی یکی از رسم الخط های قدیم « آریانا» رسم الخطی است که قراریکه پایان شرح داده میشود به نام های مختلف یاد شده ومنجمله آنرا «خروشتی » هم گویند . این رسم الخط را بار اول ایو کرا تبدس پادشاه باختر در چیه مسکو کات خود استعمال نموده و در صفحات جنوب و شرق هندو کش عمومیت زیاد داشت . رسم الخط «خروشتی» و «برهمی» در رسم الخط معاصر هم است ، که اولی در آریانا و دومی در هند معمول ومروج بود و مبداء هر دوی آن رسم الخط « ارامی » است و برای اینکه مو ضو ع خو ب تر فهمیده شود مختصراً از مبداء آنها و صورت انتشار این هر دو ذکری نموده به تشریح بهاك خویش یعنی رسم الخط خروشتی مفصلا می پردازیم :
تا حدیکه تحقیقات علما نشان میدهد رسم الخط از ایجاد سومری ها است که در سرزمین عراق عرب امروزی ساکن بوده و حروفی به شکل میخ) ایجاد کردند که آن را اروپائی ها کونه لی فورم Cuneiforme کو بند و در میان ما به نام (خطوط میخی) معروف است سپس آشوری ها این رسم الخط را اتخاذ کرده و آن را جنبه دینی دادند آنگاه (آرامی ها) که اصلاً در (شام و بابل) بود و باش داشتند و به معنی جامع تر آشوری ها کلدانیان و کلدانی ها هم به (کتلهٔ آرامی) داخل میشوند در رسم الخط میخی آشوری تعدیلاتی وارد آورده نظر به ایجابات خود در آن اصلاحات کردند و به همین ترتیب دیگر اقوام تازه وارد مثل فنیقی ها به نوبهٔ خود آنچه از آرامی ها مانده بود گرفته تغییراتی در آن وارد کردند و آنگاه خط و نگارش بدست یونانی ها افتاد و از الفبای یونانی رسم الخط سلاوی ولا تینی بمیان آمد و تمام اروپا را در بر گرفت .


(٢٨٥)

رسم الخط که اصلا از ایجادت آسیائی ها است همانطوریکه مرحله به مرحله
به اروپا منتشر شد بطرف شرق آسیا هم شاخه هائی دوانیده است
قرار مطالعات مدققین معلوم میشود که رسم الخط وشیوهٔ نگارش درهند
و آریانا و فارس از رسم الخط آرامی بمیان آمده و این رسم الخط از راههای مختلف وممکن
بتاریخ های متباین به نقاط فوق انتشار یافته باشد قراریکه فوقاً ذ کرشد معمولاً
عقیده چنین است که رسم الخط آرامی از راه بحر (يحتمل از سواحل جزیرهٔ عرب)
به جنوب هند و از آنجا به دکن سرایت نموده است طبعی این کار ذریعهٔ ملاحان
بعمل آمده و این دریانور دان را بعضی ها اراهی، بعضی ها فنيقی، بابلی و بعضی
ها خو دهندوها راتصور میکنند که در قرن ۸-۷ ق م به دریاگردی مهارت فوق العاده
داشتند چون این رسم الخط درهند جنوبی منتشر شد ایجابات مکان وزمان ازان
رسم الخط های هند بلکه الفبا و خطوط تبت ـ سیام ـ برما سیلان نیز بوجود آمده
ومعروفترین وجامع ترین همه دیواناگاری (١) است که دران زبان علمی هند
سانسکریت نوشته شده است .
دروطن ما آریانا رسم الخط آرامی از کدام راه و بچه وسیله آمد ؟
وا زان درین سر زمین چه ساخته شد؟ اگر چه بعضی از مد ققین به این عقیده
اند که رسم الخط آرامی خیلی پیشتر از هخامنشی هاتا دوردست ترین نقاط شرقی
منتشر شده بود مثلیکه وجود آن را بالا درهند بیان نمودیم ولی معمولاً عقیده
بر این است که شیوع رسم الخط آرامی از فارس به آریانا ومناطق شمال غرب هند
از راه خشکه با نایب الحکومه های هخا منشی و منشیان مربوطهٔ ایشان انتشار
یافته است .
هخامنشی ها همان طوریکه اصول معماری هیکل تراشی، ضرب مسکوکات وسائر
شعب فنون ظریفه را از سامی ها تقلید کردند رسم الخط را هم ذریعه لیدی ها از
(١) Devanagari یعنی نوشته (شهری و خدائی) یا (رسم الخط شاهی)


( ٢٨٦ )
منابع سامی فرا گرفتند زیرا خود شان رسم الخطی نداشتند ورسم الخط میخی را که
پشت به پشت از سومری ها مانده بود از آرامی ها و آشوری ها یاد گرفتند و در نتیجه
رسم الخط آرامی در قلمرو سلطنت ایشان معمول شده و با نایب الحکو مه های
آنها که در نقاط دور دست شرقی انتشار یافت و بهمین وسیله در آریانا و نقاط
ماورای شرق اندوس نشر شد چنانچه لوحه سنگی که بخط آرامی از تا کز یلا
«هند» کشف شده بطور یقین این نظریه را ثابت میکند و تاریخ آن را برنت Barnet
ومارشل Marsha به قرن ٤ یا ٥ ق م نسبت میدهند معنی این کتیبه هنوز بخوبی
حل نشده بعضی معنی تأسیس بنای عماراتی را از آن میکشند و بعضی های دیگر
سواد فسخ قراردادی را در آن می بینند بهرحال آنچه مهم وقابل ملاحظه است
این است که زبان ورسم الخط آرامی در چندین قرن ق م بطرف شرق تاتا کزیلا
رسیده بود ازین بیانات واضح معلوم میشود که رسم الخط خروشتی در قرن ٥ ق م
و شاید پیشتر در مملکت ما آریانا رسیده بود «١» آیا در آریانا رسم الخط آرامی
چقدر وقت دوام داشت ! به این سلسله عجالتاً جواب گفته نمیتوانیم لیکن از
قرائن معلوم میشود که دیری دوام نموده باشد زیراهمان طوریکه ایجابات زمان
ومحل در هند رسم الخط برهمتی را بمیان آورده در آریانا رسم الخط دیگری را
ایجاد کرد که در قرن ١٩ بنام خود مملکت باختر وهندی یا آریائی واز اوائل
قرن بیستم به این طرف به اسم خروشتی یاد میشود اگرچه مطلب اساسی مادرینجا
مطالعات همین رسم الخط خروشتی است ولی چون این رسم الخط همیشه با رسم الخط
برهمتی توام بوده و از آن هم نمونه ئی در وطن ماپیدا شده است ضمنا از آن هم
ذکری بمیان خواهد آمد .
(۱) تازه پارچه سنگی از هرات به موزه کابل رسیده که بعضی حروف کتیبه آن
به آرامی شباهت دارد و تحقیقات در اطراف آن جاری است .


(۲۸۷)
صد سال پیش در سالهای ۱۸۳۸ و ماقبل در اثر تفحصات علمای انگلیس بار اول يك عده مسكوكات از افغانستان جمع شد و تحت مطالعهٔ علمای وقت مخصوصاً جمس پر نسپ Jam sprincep یکی از اعضای انجمن شاهی آسیائی بنگال قرار گرفت و حینیکه خطوط مسکوکات خوانده می شد بار اول رسم الخط جديدی نظر جمس پرنسپ مذکور را بخود جلب کرد ناگفته نماند که خواندن این رسم الخط وحل آن مانند خطوط میخی و هیروغلیف خالی از اشکال نبود زیرا این رسم الخط هم مانند خطوط فوق كاملاً مجهول وراجع به اشكال الفبا وصورت حل و اصول ترجمه آن بقدر ذره معلوماتی در دست نبود کسانیکه از حل و خواندن رسم الخط ها و خطوط مجهول شرق خبر دارند میدانند که این اشکال مرموز وقتی خوانده میشود که اتفاقات وجود آنها را با رسم الخط کدام زبان معلوم دیگر دست میداد چنانچه خطوط هير وغلیف مصری راشا مپیلیون فرانسوی وقتی خواند كه دريك پارچه سنگ رسم الخط هيرو غلیف را با رسم الخط عوام مصر و یونانی توام یافت وبدین طریق کلید حل زبان مجهول بدست او افتاد هكذا خطوط میخی فقط بواسطهٔ تجزیهٔ نامهای شاهان هخامنشی خوانده شده و کتیبه پهلوی نقش رستم دو رسم الخط مختلفی که یکی را (کلده و پهلوی) و دیگری را (پهلوی ساسانی) گویند به این جهت خوانده شد که با آن زبان و رسم الخط یونانی هم توام بود پس آیا رسم الخط خروشتی بکمك كدام زبان و رسم الخط خوانده شد ؟ از حسن اتفاقات کلید خواندن رسم الخط خروشتی که آنجا هم زبان و رسم الخط یونانی است همیشه با او یکجا بوده ر اولین مرحلهٔ خواندن آن از مسکوکاتی شروع میشود که به زبان و رسم الخط یونانی و زبان و رسم الخط مجهول بضرب رسیده بود. اولین شاهی که در دو رسم الخط سکه بضرب رسانیده ایوکراتیدس چهارمین شاه یونانی باختر است که زبان یونانی و رسم الخط آنرا با زبان و رسم الخط دیگر فقط در مسکوکات مسی مربع شکل خود بضرب رسانیده است بعد از


(۲۸۸)

او جانشینانش سائر شاهان یونانی باختر و کادپیسا ومتعاقب آنها دو نفر شاهان
خانوادهٔ کدفیزس سلالهٔ کوشان این رویه را تعمیل نموده رفتند.
جمس پر نسپ مذکور زبان یونانی را کلید قرائت زبان و رسم الخط نو قرار
داده، اول (اسم) پادشاه یونانی که در هر دو زبان چندان تغیری نمیکرد
خواند و بعد فهمید دو کلمهٔ دیگری که پهلوی آنست لفظ (پاد شاه) معنی
خواهد داد ملتفت باید بود که قرائت این دو (کلمه) به این سرعتی که حالا تصور
میکنیم هر گز بعمل نیامده بلکه شب ها مطالعات دقیق بکار رفته تا محض اسم
شاه خوانده شده است. با وجودیکه در رسم الخط خروشتی حروف هجا جدا جدا
بفاصله پهلوی هم دیگر نوشته میشد آیا (پرنسپ) چقدر کوشش کرد تا تنها
سمت خواندن آنرا پیدا نمود زیرا هیچ معلومات داده نمیتوانست که این رسم الخط
از راست به چپ یا از چپ به راست نوشته و خوانده میشود بعد ازین مرحله چقدر
کوشش دیگر بخرج داد تا آواز و مخارج حروف مذکور را کشف کرد و پیش
خوديك سلسله یاد داشت های مختصری کرد آورد.
بعد از اسم (خاص) شاه وصفت (پادشاه) که به اسم او ملحق بود بكمك
کلید بدست آمده، یعنی زبان یونانی بعضی صفات دیگری که بنام پاد شاهان
باختری ملحق بود مثل: فاتح - بزرگ، عادل - شاه شاهان - مغلوب نشدنی
وغیره یکی بعد دیگری خوانده شده در نتیجه آهسته آهسته ۷ - ۸ کلمه
زبان و رسم الخط مجهول به منصهٔ شهود گذاشته شد و در نتیجه رسم الخط نو
وحروف الفبای آن نیمه ونا قص بد ست آمد، فوراً در اینجا باز به سوا ل
دیگری مقابل می شویم که آیا این زبان مجهول عبارت از چیست؟ همان
طوریکه قرائت رسم الخط جدید نزد (پرنسپ) اسرار آمیز بود زبان مذکور
از آن پر اسرار و شگفت آور تر می نمود. مورخ انگلیس از زبان های
باستانی آریانا رجوع کرده گاهی آن را (زند) گاهی (او ستائی)


( ۲۸۹ )
و گاهی سانسکرت میگفت و بصورت قطعی به هیچکدام اظهار عقیده نمیتوانست
از يك سو ۷ - کلمه را که یافته بیشتر به سانسکرت قریب می یابد و از
جانب دیگر می بیند که بر خلاف سانسکرت این زبان ها ئند السنه سامی از طرف راست
به چپ نوشته شده است آخر چون متیقن میشود که از حیث معنی کلمات مذکور
به سانسکرت نزديك تر است از شیوۀ راستۀ رسم الخط آن صرف نظر نموده آن را
زبان ( آریانا ) و یکنوع پراکرت میخواند و در ا وقت می نویسد که اگر در پشتو
که زبان محلی آریانا است غور و دقت شود شاید روزی فرا رسد که بکمک آن
در قرائت کتیبه های مکشوفه سهولتی دست دهد . بهر جهت چون درین مبحث از حیث
زبان داخل بحث نمیشویم این مسئله را همین جا گذاشته به رسم الخط مذکور
بر میگردیم .
بعد از مسکوکات اولین کتیبه که در رسم الخط تازه پیدا شده چند سطر
روی يك ظرفی بود که از بلخ کشف شد و در شمارۀ ماه جولائی سال ۳۸ ۱ مجله
انجمن آسیائی شاهی بنگال مطا لعاتی از طرف جمس پر نسپ در ان باره
بعمل آمد ( ۱ )
مقارن به این وقت ( جنرال کورت ) انگلیس از معبد ( منبع قلعه )
پنجاب هم بعضی نوشته ها به این رسم الخط پیدا کرد و نتیجه چنین شد
که ( مستر جمس پر نسپ ) محض به جهت اینکه این نوع رسم الخط تا
آنوقت از باختر و پنجاب کشف شده بود آن را بنام رسم الخط (باختر و هندی)
یاد نمود .
کار خواندن رسم الخط جدید به اینجا رسیده بود که جمس پر نسپ مذکور
در سال ۱۸۳۸ وفات نموده و فقدان او به عالم شرق شنا سی قرن ۱۹ صدمۀ
(۱) چون مجله مذ کور نزد نگارنده موجود نیست گفته نمیتوانم که راجع به کتیبه بلخ
چه نوشته شده است .

تاریخ آریانا (۱۰۰) سر دار محمد محمر و عبد الخالق ت رجمه علی ا حمر چاپ تاریخ ۵-۷-۲۰


( ٢٩٠ )

بزرگی رسانید بعد از او فوراً یکعده رفقا وهمکاران قریب او مثل ( مسترمسن )
و ( ولسن ) دنبالۀ اکتشافات او را تعقیب نموده چیزی از روی نگارشات مقالات
رسمی او در مجلۀ اسیائی بنگال و چیزی هم از یادداشت های خصوصی او که
در کتابچه اش تحریر نموده بود مسئلۀ قرائت رسم الخط جدید را انبساط دادند .
از جانب دیگر چون ( مسن ) انگلیس به اجازه و دستیاری برادر اعلیحضرت
امیر دوست محمد خان به افغانستان راه یافت کاوش را در نقاط مختلفی که فوقاً
ذکر رفت شروع نموده و بعضی کتیبه های دیگری که روی ظروف نوشته شده
بود از استوپه نمبر ٢ بامیان و استوپه نمبر ١٣ هده کشف کرد همین طور از بعض
نقاط دیگر افغانستان مثل وردك غرب کابل هم کتیبه ها کشف شد یعنی
اسناد و وثایق بیشتری بدست آمده و دامنه مضامین در رسم الخط جدید وسعت
پیدا کرد. آنگاه ( پروفیسر ولسن ) در کتاب ضخیم ( ٤٥٢ ) صفحه ئی
( آریانا انتی کوا ) یعنی ( آریانای عتیق ) بحث مفصلی راجع به رسم الخط مذکور نموده
و تحت عنوان ( کتیبه های آریانا ) (٢٠) صفحه کتاب خود را در آن باره تخصیص
داده است . مستر ولسن در حالیکه اوائل قضایای کشف رسم الخط و کوششهای
جمس پرنسب را یاد آوری میکند خودش تا جائیکه معلومات وقت به او كمك
میکند داخل جزئیات شده بار اول در صفحه ٢٦٣ کتاب فوق الذکر خود اشکال
الفبای رسم الخط جدید را بصورت تبلوئی میدهد منجمله چنین فیصله مینماید
که باید زبان و رسم الخط جدید بنام ( آریانا ) یاد شود .
کتاب ( آریانا انتی کوا ) و نگارشات «ویلسن» اولین تتبعاتی بود که درین
زمینه بعمل آمد . در اوائل قرن ٢٠ مسئلۀ رسم الخط مذکور دوباره توجه مراکز
علمی اروپا را بخود جلب کرد . وعلت آنهم این بود که آستانه تر کستان چین
بر روی مستشرقین اروپائی باز شده و کتیبه های متعددی به رسم الخط خروشتی
بدست آمده و دورۀ جدیدی برای مطالعات رسم الخط موصوف آغاز شد .


( ۲۹۱ )

خروشتی و تتبعات قرن بیستم : چون در اوائل قرن ۲۰ منشاء رسم الخط
خروشتی دوباره بالا شد يكعده علما و مستشرقین ممالك مختلف
مثل موسیو سبلون لوی ، فرانك ، پیشل ، پلیو ، لیودرا كنو ، داخل مباحثه
شده هر كدام نظریات خود را به میدان انداختند و در نتیجه راجع به اصل
مبداء رسم الخط مذکور واسم آن و دیگر اختصاصاتش مشاجره بزرگ شروع
شد که اینجا بدان كاری نداریم و خلص نظریات بعضی از علما را
در آن باره مینویسم . موسیو رونه كروسه فرانسوی در جلد اول كتاب
تاریخ شرق اقصی صفحه ٣٤ می نویسد : ( چنین مینماید که رواج یکی از
ذوالفبای اولیه هند (خروشتی) یا (خروشتری) که از قرن ٥ تا ٤ق م در کندهارا
کا پیسا ، و پنجاب معمول بود به زمان تسلط هخا منشی ها نسبت شود . این
رسم الخط مستقیماً از الفبای آرامی منشیان پارسی اشتقاق یافته است . رسم الخط
دیگر هندی ( برهمنی ) که رسم الخط مناطق گنگا و دکن بود و ازان تمام الفباهای
فعلی هند اشتقاق یافته هم به الفبای سامی نسبت میشود که از راه بحر داخل هند
شده است) در پاورقی صفحه فوق می نویسد : (کتیبه) ارامی که جدیداً سرجان
مار شال از تاکزیلا کشف نموده و به حصۀ اول قرن ٤ ق م نسبت میشود اصل
مبداء خروشتی را روشن کرده است ژورنال آسیائی سال ۱۹۱۵ـ صفحه ٣٤٠ )
از طرف دیگر برما معلوم است که موسیو «سیلون لوی » اصل « خروشتری »
را به کاشغر نسبت میدهد (B.E.F.O.11246 ) « ژان دو مرگان » سکه شناس
معروف فرانسوی در رساله مسکوکات شرقی جلد دوم صفحه ۳۳۹ مینگارد :
« خیلی ها پیشتر از مداخلت یونانی ها در ولایت شرقی امپراطوری
هخا منشی و در هند رسم الخطی درین مناطق معمول بود و مستشرقین
امروز به قبول این مسئله متفق اند که یکی ازین الفبا ها یعنی


تصویر (۳) مقابل صفحه (۲۹۷)

کتیبه خروشتی روی ظرفی که از خواد (خوات) وردك کشف شده و در بریتش موزیم میباشد
ترجمه مضمون در صفحه ۳۰۲ ملاحظه شود.


تصویر (٣٦) مقابل صفحه (٢٩٣)

کتیبه خروشتی روی ظرفی که از خواد (خوات) وردک کشف شده و در بریتش موزیم میباشد
ترجمۀ مضمون در صفحه ٣٠٢ ملاحظه شود


( ۲۸۲ )
الفبای شمال که آن را قرار عادت بنام ( خروشتهی ) یاد میکنند و سابقاً
( هند و باختری ) میگفتند از الفبای آرامی آبر آمده که در ایران در زمان
هخامنشی ها مروج بود . رسم الخط ديگر يعنى رسم الخط جنوب که آن را
برهمنی گویند در اثر مراودات دریائی از عربستان آمده و نمونۀ اصلی آن
هیمیاریت (Himyarite) است . معذالك در این نظریات بصورت عمومی مستشرقین
موافق نیستند . نتیجه که از ان می برآید این است که (خروشتهی) با جنگ های
داریوش با آریانا و هند و یا با اولین روابط سا کنین آریانا با جزیره نمای
هند یعنی در حوالی قرن ۶ و ۵ ق م شروع شده است رسم الخط هند
و باختری یا ( خروشتهی ) مانند ( آرامی ) از راست به چپ نوشته میشود . سه
حرف صفیری الفبای سامی در آن موجود است . اصول حروف علت آن باستثنای
آنهائیکه در اول کلمات میآید مانند الف بای عربی تا يك اندازه نا كامل
است . سائر حروف علت آن یعنی آنهائیکه بعد از حروف بی صدا می آیند
وقتی آواز میدهند که ضمیمۀ آنها را به حروف بی صدا ملحق سازد .
رسم الخط خروشتهی بزودی از بین رفت ، حال آنکه برهمی باقیما نده
و مبداء تمام خطوط شبه جزيرۀ هند ، ثبت ، سيام ، برما ، سیلان ، گردید .
و اشکال مختلفی دارد که بنام های رسم الخط عصر بودائی ، کوپتا ، کو تیلا
Kutila کوشان وغیره یاد میشود . مروج ترین همۀ آنها ( دیوانا گری )
است که معمولاً بنام غلط سانسكريت معروف شده و در حقیقت سانسكريت
طوریکه بیشتر مردم خیال میکنند الفبای معاصرنی بلکه زبان علمی هند است .
سرجان مارشل در کتاب رهنمای تاکز يلا صفحه ۷۸ می نویسد :
( . . . . كشف كتيبۀ آرامی بارابطۀ که با مبداء الفبای خروشتهی دارد
خیلی دلچسپ است زیرا این نظریه را تقویت میکند که خروشتهی در تاکز يلا


( ۲۹۳ )

از الفبای آرامی بمیان آمده است « زیراشهر مهم آن مناطقی میباشد که در آن
خروشتی معمول بوده » الفبای آرامی را هخامنشی ها بعد از فتوحات خود در حوالی
٥٠٠ق م در مناطق شمال غربی هند وارد کردند . )
موسیو واله دوپوسن مورخ بزرگ معاصر فرانسه در کتاب هند در عصر
موریا (۱) صفحه ٣٥ مینگارد :
( مسبوقیم که در زمان آشوکا درهند دو رسم الخط معمول بود رسم الخط
خروشتهی که از راست به چپ نوشته میشود در شمال غربی محدود بود
ورسم الخط برهمی که از چپ به راست نوشته میشود وازان تمام الفباهاى حاضره
بر آمده اند . )
موسيو واله دوپوسن نام يکعده مستشرقین ومقالات آنها را ذکر نمو ده
از تشابه عجبیی که (خروشتهی با ( کالیستریوا ) Kalistrioi ودیگر نامهائی
که چینی ها برای کاشغر میدانند یاد آوری میکند و مینگارد که بعقیده
من کلمه ( خروشتهی ) ( رسم الخط روی پوست خر ) معنی میدهد . ( این
رسم الخط يحتملا در تاکزیلا از رسم الخط آرامی برآمده است که منشیان
حکمرا نان هخامنشی ها بلاشبهه در اوائل قرن ٥ به پنجاب برده اند . این
نظریه اصلا نظر به کلرمون گانو Clermant Ganneau است وکشف
تازه حفاری آن را تائید میکند ( يك كتيبه به زبان ورسم الخط آرا می
از اوائل قرن ٤- ٥ يا به نظر ( بارت ) و(مارشل ) از تا کزیلا کشف شده
است که معنی آن تاريك است بعضی میگویند که به یاد افتتاح بنای قصری نوشته
شده وبعضی معنی فسخ قراردادی را از آن استخراج میکنند . بهر حال سغد
مذکور رواج زبان ورسم الخط آرامی را در عصر قدیمی به منطقه مکشوفه ثابت
میسازد . بسیاریها نظریه دارند که این رسم الخط خیلی ها پیش از هخامنشی ها به

(۱) هند در عصر موریاها، بربر ها ، یونانی ها ، سيت ها ، پارت ها، یوچی ها.


( ٢٩٤ )

طرف شرق اقصی نشر شده بود . رسم الخط میخی به این آرزو نایل نشد (خروشتی)
شکل انتخابی صوتی رسم الخط سامی میباشد .

رسم الخط برهمی که آن را ( رسم الخط برهمنی نیز میگویند و نام آن جدید
می نماید قرار نظریه شارپانتیه Charpentier نام قدیم دیگری داشته وعبارت از
اسم موجدان عالم شرقی پوشکاراسادی Pushkarasadi بوده که در قرن درد کن
می زیست اگرچه این امر به اثبات نرسیده ولی تغییراتی در نظر یه ها وا رد میکند.
مبداء این رسم الخط روشن نیست ، بوهلر Buhler آن را به الفبای سامی
جنوب ربط میدهد و مراودات قدیم تجارتی تا اندازه اسباب وارد شد نش را
واضح میسازد ولی هیچ سندی در دست نیست که اشتقاق آن را از خطوط سامی
نشان بدهد. ازطرف دیگر چون هردو الفبای مذکور دارای يك اصول صوتی
هستند مجزی ازهم شده نمیتوانند ، نقطه که دران شبهه نیست این است که
(بیو لر ) میگوید : ( اگر رسم الخط خروشتی در منطقه شمال غرب محدود مانده
علتش یحتملاً این است که در حوزه (یمونا) جمعا رسم الخط بر همی وجود داشت .

آخرین و تازه ترین کتاب مهمی که مخصوصاً بنام ( کتیبه های خروشتی)
با مقدمه تاریخی و تشریحات صرفی در ۱۲۷ صفحه بز ر گ و تفصیل تر جمه
کتیبه های یونانی ـ چینی ـ وغیره کتیبه های شمال غرب د ر ۱۹۳ صفحه
از طرف « داکتر استن کنو » Sten-Konow نورویژی پروفیسردار العلوم
(اسلو) نوشته شده ودر ۱۹۲۹ بطبع رسیده بهترین و جامع ترین ومکمل ترین تحقیقاتی
است که ازطرف دانشمند بزرگ نورویژ بعمل آمده است ( ۱) چون درین موقع
از تذکار نظریات اونا گزیریم بعضی قسمت های را که موافق به موضوع مطلوب

( ١ ) مقدمه تاریخی این اثر مهم را که از نقطه نظر قضایای تاریخی مهم تر ین قسمت
شمرده میشود آقای امینی وصدقی مترجمین انجمن تاریخ ترجمه کرده اند .


(٢٩٥)

باشد از ترجمه آن که در انجمن عمومی تاریخ موجود است اتخاذ میکنیم : (۱)
خروشتی را نمیتوان مانند برهمی الفبای ملی هند خواند . بلی خط خروشتی
در خاك هند و برای ثبت اصوات يك زبان هندی انکشاف و ترقی حاصل کرده ؛
مگر استعمال آن به مناطق نسبتاً محدودی منحصر مانده وحتی در همان مناطق گاه گاه
مدارکی مبنی بر استعمال برهمی نیز دیده میشد مثلاً در روی مهرهای قدیم تا کزیلا .
مبداء خروشتی : بیوهلر Buhler نشان داده که الفبای خروشتی از آرامی
اشتقاق یافته و آرامی در امور رسمی در تمام امپراطوری هخامنشی موقعیکه سلطنت
مذکور شامل هند شمال غربی بود ، بطور عمومی استعمال می شد ـ از بعضی مشخصات این
الفبا مانند اشکال حروف علت (حروف مصوته) وحروف صحیح مرکب این نتیجه بر می
آید که الفبای مذکور بكمك برهمی ساخته شده و بنا بران برهمی چندی
پیشتر از آن وجود داشته است .
پس از نقطه نظر هند وجود الفبای نوی ابداً مورد احتیاج نبود. و (بیوهلر)
صحیح میگوید که خروشتی در نتیجه اختلاط و آمیزش وظایف وامور (ساتراپ ها)
نایب الحکومه و زعمای ملی ( رؤسای ملی و رؤسای قصبات وقری ) بوجود
آمده وقراریکه از شرح ولایت پنجاب در زمان حمله اسکندر معلوم میشود
ساتراپ ها وزعمای مذکور را دولت فارس بغرض پرداخت خراج
بر متصرفات شان گذاشته بود . هندی ها در ابتدا غالباً الفبای خالص آرامی
را استعمال میکردند ( چنانچه در ادوار ما بعد خط عربی را برای چند ین
زبان خود اختیار نمودند ) وبمرور زمان تعدیلاتی در آن وارد آوردند که
اکنون در الفبای خروشتی دیده میشود .
(۱) از اینجا تا اخیر صفحه ٤٩ موادی است که از ترجمه کتاب خروشتی که قلم آقای
امینی ترجمه و در انجمن تاریخ موجود است گرفته شده است .


( ٢٩٦ )

رسم الخط خروشتی : البته انکشاف و تکامل الفبای خروشتی در طی مدتی بعمل آمده است. الفبای مزبور در اواسط قرن سوم قبل الميلاد مکمل بود. چنانچه در فرامین آشوکا در مانسهر Mansehera و شاباز گرهی Shahbazgarhi بملاحظه میرسد . نا گفته نماند که الفبای آرامی نیز در ین وقت هنوز مورد استعمال بود. چنانچه از کتیبه آرامی مکشوفه از تکسیلا مبرهن میگردد و پرفيسر ( آندریاس Andreas ) درین کتیبه تسمیه عمومی آشو کا یعنی (پریادرشن Priyadarsin) را شناخته است . پس بدین قرار الفبای خروشتی متجاوز از ٥٠٠ سال مورد استعمال داشت و آخرین کتیبه های آن به قرن چهارم و پنجم میلادی تعلق میگیرد .

خروشتی بحیث رسم الخط دفاتر : بیوهلر میگوید خروشتی واضحاً خط دفتری بوده نه خط مذهبی . خط خروشتی بیرون از هند در کتاب ها و در يك نسخه قلمی ترجمه ( دهاماپادا ) Dhamapada دیده میشود كه بيك پرا کریت شمال غرب نوشته شده و از نز ديك ختن کشف گردیده است . ممکن است نظیر این واقعه در هند هم گا هگاهی رخ داده باشد و حتی ممکن است نسخه قلمی مزبور در خود هند تحریر یافته باشد ولی یگانه نسخه قلمی که در خاك هند در داخل حوزه خروشتی و در عصر کتیبه های خروشتی بنظر رسیده به خط برهمنی میباشد .

منطقه خروشتی : منطقه که در آن خروشتی استعمال میشد بطور عموم آریانا را در بر میگیرد انتهای شرقی خروشتی در پنجاب ( منبع قلعه ) میباشد و در اینجا دو کتیبه از مقام ( کانگرم ) یافت شده که هم بخط خروشتی و هم به خط براهمی نگارش یافته و از طرف دیگر از مقام کرنال Karnal اثر دیگر کشف گردیده که میرساند

تاریخ آریانا (۱۰۰) ب سردار محمد یحی محمد سرور و عبدالغنی ث رجب علی ه ایراقیه تاریخ غ - ۲۰ - ۷ - ۲۰


(۲۹۷)
الفبای خروشتی بیشتر بجانب مشرق هم معلوم بوده و آن را فاتحین خارجی که
از شمال غرب آمده بودند در يك کتیبه معروف مقام (ماتورا) بر دریای جمنا
استعمال کرده اند حال انکه در همین سنحات خط برهمی نیز در کتیبه ها و همچنین
در مسکو کات شیوع و تداولی زیادی داشته، يك كتیبه خروشتی از پتنه هم
کشف شده ولی در واقع لوحه را که خط مزبور در آن نوشته شده شخصی
از شمال مغرب بدانجا نقل داده است .
اگر چه هنوز پوره معلوم نیست معذالك اينقدر معلوم میشود که خروشتی
در حصص غربی آریانا در حوزه ارغنداب و حاشیه سیستان معمول بود. کتیبه ئی
که روی ظرفی از ( خوات ) وردك كشف شده و در بریتس موزیم
میباشد ثابت میسازد که این رسم الخط در حصص مرکزی افغانستان رواج زیاد
داشت، هكذا كشف كتیبه خروشتی در پهلوی کتیبه برهمی از وادی
( تپل ) واقع در بلوچستان رواج رسم الخط مذکور را در ولایت ( کدروزیا )
یکجا از ولایت جنوبی آریانا تائید میکند .
در شمال آریانا کتیبه های خروشتی از بلخ کشف گردیده بطرف جنوب
بعضی پارچه های آن از ( موهن جودیرو ) واقع در علاقه ( لا کانه ) و نیز
در مسکوکات بعضی از قدیم ترین ( کشا تراپ های ) غربی یافت شده .
اگر چه مركز ثقل رسم الخط خروشتی را در جنوب هندوکش قرار میدهند
و پادشاهان سلاله یونان و باختری و دیگر دودمان های سلطنتی افغانستان قدیم
بیشتر در جنوب هندو کش آنرا روی مسکوکات و کتیبه های خود استعمال
کرده اند معذالك از روی وجود این کتیبه در معابد بلخ و از روی کشف کتیبه های
دیگر در ختن واضح معلوم میشود که دامنه آن در شمال آریانا هم
انبساط داشت .

تاریخ آریانا ط (۱۹۰۰) مسیو د ولید محمد سراج الدین و عبید الله و سید علی نسوز لبه تاریخ چاپ ۱۳۰۷ ش.م


( 298 )

نظریه پروفيسر لیوی : پروفيسر (سيلوين لیوی) Sylvain Lévi مبداء خروشتی
را طور دیگر بيان نموده از ملاحظه ادبیات بودائی چین که بر طبق آن ، شکل صحیح
نام ( شولی ) Shw-le ( یعنی کاشغر ) ، ( كيا لو شوتان ) Kia-Lu-Shu-ta(n)
میشود ( و بقول موسیو لیوی مطابق است به كلمه خروشتره Kharashtra
سانسکرت ) مشارالیه باین نتیجه رسیده که نام صحیح الفبای خروشتی (خروشتری
Kharoshtri بوده و این نام خط خروشتر ) یعنی خط کاشغر معنی دارد .
مستر فرانك O. Franke و مستر پشل (R. Pischel )بر عليه تعبير مذ كور
اعتراض نمودند ، بنا بران موسيو ( لیوی ) نظریه خود را چنین تعدیل نمود
که ( خروشتری ) عبارت از خط ( خروشتر ( وخروشتر يك تسميه قديم هندی
بوده که به مملکت بين هند وچین اطلاق میشد . مستر فرانك باز اعتراض
نمود که کلمه مثل خروشتر در سانسکرت وجود ندارد ، و کلمه چینی ( کیا
لوشو تان لی را بزحمت میتوان تعبیر کلمه خروشتر دانست ، و دیگر اینکه
نام هندی خط خروشتی ، در مأخذ هندی بشكل ( خروشتی ) و ( خرو تنهی )
موجود است . قراریکه انگارنده از تاریخ الفبای خروشتی اطلا ع دارد ،
نظریه موسیو لیوی ، چندان قناعت بخش نیست .
درست است که کتیبه های متعدد خروشتی از ترکستان چین و خصوصاً از
وادی های شرقی جنوب سحرای گوبی یافت شده ، و یکسانه نسخه قلمی خروشتی
که تا کنون معلوم است از خاك ختن بوده ، مگر از طرف د یگر ، در هر جا
می بینیم که خط خروشتی را برای نوشتن کدام زبان هندی استعمال میکردند
بنا بران به این مفکوره متمایل میشویم که خط خروشتی را مهاجرین هندی
به ترکستان چین ، نقل داده اند ، گذشته ازین ، نسخه و اسناد مذكور به
عصر نسبتاً متأخری تعلق داشته و هيچيك ازان ها قراريكه معلوم میشود قديم
تر از قرن دوم میلادی نبوده .


( ٢٩٩ )

اما در هند ، استعمال خط خروشتی را تا قرن سوم قبل الميلاد میتوان بالا برد.
بعلاوه چنین تصور میکنیم که ( بیوهل ) Bahler بطور قطع ثابت نموده که
خط خروشتی از خط آرامی برای احتیاجات يك زبان هندی ، تکامل پذیرفته
این موضوع روشن است که خط آرامی در دفاتر هخامنشی و در هند شمال غربی
استعمال می شده . همچنین موقعیکه خط خروشتی پیدا شد ، معلوم نمیشود که
هندیها در ترکستان سکونت داشته باشند ، بلکه درین وقت صفحات مزبور را
قبایل مختلفة کوچی ها اشغال کرده بود ، و قبایل مزبور معلوم نمیشود که کدام
تمدن بلندی داشته باشند
حالا که متن نگارشات بعضی مدققین که آثارشان نزد ما برد هم فوقاً داده شد
نتیجه که بصورت عمومی ازان ها گرفته میشود ذیلاً مینویسم :
(۱) رسم الخط آرامی در قرن ٥ ـ يا ٤ ق م در آریا نا رواج داشت
(۲) همان طور که برطبق احتياجات محیط و عصر از رسم الخط آرامی در هند
جنوبی ومر کزی رسم الخط ( برهمنی ) بمیان آمد در آریا نا رسم الخط
(خروشتی) پا به عرصه وجود نهاد و این کار قرار نظریه ( بیوهلر ) وقتی عملی
شده که بین حکمرانان و منشيان وزعمای محلی تماس بسیار تربیداشده و ایشان
هم نفوذی در امور رسمی یافتند .
(۳) اگرچه آثار رسم الخط برهمنی در آریانا و کتیبه های رسم الخط
خروشتی در پنجاب پیدا شده است و این دو رسم الخط یسان تر در پنجاب
و آريانا معمول بوده ولی ا یر دقت شود برهمی رسم الخط هند و خروشتی
رسم الخط آریانا گفته میشود .
(٤) تاریخ ظهور این دو رسم الخط کمی فرق دارد برهمی درهند بين قرن
٧ ـ ٦ ق م وخروشتی در آریانا درحوالی قرن ٥ ق م بمیان آمده است .
(٥) از رسم الخط (برهمی) تمام رسم الخط های هند وسائر اراضی مجاور


( ۳۰۰ )

تبت وبرما وسيلان وغیره ومخصوصاً ( دیونا ناگری ) که رسم الخط زبان سانسکرت
است بمیان آمده یعنی با تغیر و تعدیلات ، رسم الخط مذکور تا امروز دوام کرده
حال آنکه خروشتی بعد از قرن ۵ مسیحی نه خود دوام کرده و نه رسم الخط
دیگری از آن بمیان آمد .
(۶) الفبای خروشتی در اواسط قرن ۳ ق م در آریانا مکمل و نگارشات
در آن جاری بود ولی هنوز استعمال الفبای ارامی از رواج نه افتاده بود .
(۷) در عصر موریا که آریانای جنوبی هم جزو امپراطوری آنها بود
رسم الخط خروشتی بکلی رواج داشت و فرامین سنگی مقام ( مانسهرا ) Mansehra
و شاهباز گرهی آشوکا دران تحریر شده است .
(۸) اولین رواج تحریر ( خروشتی ) به قرن ۴ ق م و آخرین آن به قرن ۵
مسیحی نسبت میشود . به این حساب رسم الخط مذکور ۸۰۰ سال دوام نموده است .
(۹) منطقه رواج خروشتی بصورت عمومی بطرف شرق تا پنجاب ( تاجهم )
بطرف غرب تا سیستان و قندهار ، بطرف شمال تا بلخ بطرف شمال شرق تا ختن ، بطرف
جنوب تا ( موهن جودیرو ) انبساط داشت به این ترتیب منطقه رواج رسم الخط
مذکور کاملاً آریانا یا افغانستان ، را در بر میگیرد . پس مرکز این رسم الخط
همین دره های جنوب هندوکش میباشد چنانچه کتیبه که از ( خوات ) وردك
کابل پیدا شده این نظریه را تقویت میکند .
(۱۰) خروشتی در اوائل تقریباً در سه قرن قبل از مسیح زبان دفتر و ادارات
مملکتی بوده و بعدها تا زمان حیات خود جنبه مذهبی هم پیدا کرد .
(۱۱) خروشتی در مسکو کات پادشاهان قدیم آریانا بار اول در سکه مربع
مسی ایو کراتیدس دیده شده و بعد از سائر شاهان یونان و باختری اسکائی ها ،
پهلواها و پاشاهان دودمان اول کوشانی یعنی کدفیزس ها انرا استعمال کرده اند.


( ۳۰۱ )

( ۱۲ ) نوشته های خروشتی تاحال در افغانستان از بلخ - بامیان - هده - وردك
پیدا شده است .
( ۱۳ ) نظریه موسیو سیلون لوی مبنی بر اینکه خروشتی از ( خرو شتری )
برآمده و این کلمه نام کاشغر بوده به نظر سائر علما اساسی ندارد چنا نچه
خود ( سیلون لوی ) هم ازین عقیده اولی خود بر گشته پس آن تر اظهار میکنند که
( خرو شتری ) عبارت از خط خروشتر ) و ( خروشتر ) يك تسمیه قدیم هندی
بوده که به مملکت بین ( هند و چین ) اطلاق می شد .
( ١٤ ) می نویسند که نام هندی خط خروشتی در مأخذ هندی بشکل «خروشتی»
و ( خروتهتی ) هم آمده اینجا باید علاوه بکنیم که در افغانستان تاحال قومی بنام
( خروتهی ) موجود است .
( ١٥ ) درست است که کتیبه های خروشتی از ترکستان چین
بیشتر پیدا شده و یگانه نسخه قلمی خروشتی که تا حال معلوم است از خاک
ختن بدست آمده لیکن این دلیل شده نمیتواند که خروشتی رسم الخط آن منطقه باشد
بلکه حقیقت این است که بامهابجرین آریائی و هندی به ترکستان چین انتقال یافته
است بر علاوه کتیبه ئیکه از ترکستان چین بدست آمده خیلی تازه میباشد و هیچ کدام
آن از قرن دو میلادی تجاوز نمیکند و این بهترین دلیلی است که رفتن رسم الخط
خروشتی را از خارج به آنجا ثابت میکند . در آریانا رسم الخط مذکور در قرن ۳ ق م
رواج داشت بناء علیه ۵۰۰ سال بیشتر از ختن و کاشغر خروشتی در آریانا معمول بود .
( ۱۶ ) کلمه (خروشتی) را بصورت های مختلف ترجمه نموده اند بعضی آن را
(لب خر) بعضی نوشته های روی پوست خر) بعضی (کاشغر) معنی کرده اند لیکن
قرار ظاهر هیچ کدام حقیقت ندارد و نه کتیبه روی پوست خر تا حال پیدا نشده است
بیو هلر میگوید که خروشته Kharoshta نام مخترع آن میباشد و به اسم او معروف
گردیده است این را هم میگوید که در زبان آرامی کلمه بوده که تقریباً مثل


( ۳۰۲ )
خروشته Kharoshtha تلفظ می شد و معنی آن ( نوشتن ) بود و بعد شاید تحت تاثیر سانسکربت آمده ( خروشته ) Kharoshtha شده باشد .
قراريكه بالا گفته شد از چندین نقاط مختلف افغانستان نوشته های خروشتی پیدا شده و راجع به اولین کتیبه که از بلخ بدست آمده است (جمی پرنسپ) انگلیس در شماره ماه جولائی سال ۱۸۳۸ مجله آسینای بنگال مقاله هم شایع نموده است متأسفانه چون مقاله مذكور وديكر اسنادلازمه بدست نیست راجع به متن نگارشات كتیبه های مذكور چیزی گفته نمیتوانیم. تنها ترجمه کتیبه (خوات) وردك را که درضمن ( کتیبه های خروشتی ) داده شده از روی تر جمه ښاغلی عبدالغفور خان امینی میدهیم .
«در سال ۱۵، در ماه ارتمی سیوس، وقتیکه ۱۵ ظاهر شد، در این ساعت، (واكر اماريكا) خلف ( كاماکویا ) که در اینجا (درخوات)رهايش داشت اثر ياد كار ( شا کيامونی را ) در معبد (واکر اماریکا) در يك استوبه میکذارد. در این سعادت و خوشی سهم بزرگ از شاهان (هوويشكا) «۱» باد، افتخار آن برای مادروپدرم بادو و برای برادرم (هشتو ما مريگا) باد وبالعموم برای افتخار منسوبین، دوستان ووابستگان من باد، سهم بزرک آن برای خود من، [واكر اماريکا] باد، برای نفع صحت تمام موجودات باد وبعلاوه برای افتخار همه باد آنچه در اینجا دربین است از دوزخ تانقطه اعلای وجود از تخم برآمد کان تاشکم برآمده كان تاموجودات بدون شکل ، وبرای اخلاف من همواره برای آنانیکه از دین بر آمده اند ونیز ساختمان گردا گرد آن برای تقسیم سهم بزرگ باد، و نيز يك سهم بزرگ برای آدم صاحب عقیده باد معبد قبول استادان مهاسا مگهیکه است .»
(۱) یکی از شاهان کوشانی که در جمله جانشينان ( كنيشكا ) بشمار میرودو بعد از کنيشكا نسبت به تمام جانشینان او معروف تر است .


( ۳۰۳ )

رسم الخط کوشانا : علاوه بر رسم الخط «خروشتی» که شرح آن گذشت انواع
رسم الخط دیگر در اقطار امپراطوری بزرگ کوشانی رواج داشت که یکی
آنها را موسیوهاکن بنام برهمی وسیلون لوی بنام رسم الخط «کوشانا» یاد کرده
است و شواهد آن به شرح ذیل از بامیان کشف شده است :
در سال ۱۹۳۰ در اثر اولین حفریات حصولی علمی که از طرف موسیوهاکن
در یکی از قدیمترین سموچهای بامیان در مجاورت شرقی بودای ۳۵ متری
بعمل آمد از نزدیکی استوپه کوچکی که در وسط معبد مذکور وجود داشت
نوشته هائی روی پوست نازک درخت کشف شد. این نوشته ها روی زمین معبد
افتاده و بار اول پارچه های بسیار كوچك و خورد آن بنظر خورد و با ادوات بسیار كوچك
از قبیل سفی ساعت سازی و غیره جمع آوری آن بعمل آمد. بدبختانه در محلی
که نوشته ها وقوع داشت آب باران قرنهای متوالی نفوذ کرده و اوراق نوشته
را طوری بهم و با گل چسپانیده بود که همه يك پارچه متراکم تشکیل داده بود.
همان طور که این اوراق بهم چسپیده بود مرور زمانه آنها را نهایت خشك زود
شکن ساخته بود و به اندك تماس از هم می پاشید. تاجائی که با ادوات كوچك
برداشته میشد پارچه های اوراق مذکور را متخصص حفریات «موسیو با که»
و موسیو هاکن جمع آوری کردند و قسمت متراکم را بصورت يك پارچه بزرگ
گل برداشته و در اطاق مرمت کاری در اثر رطوبت بخار آب پارچه های کم
و بیش بزرگ بدست آمد که کلان ترین آن به طول ٢٥ و عرض ۱۰ سانتی
میباشد. برای اینکه این قطعات بدست گرفته شده و مطالعه شود هر کدام را
میان دو قطعه شیشه گذاشتند. موسیو هاکن درین نوشته ها همین قدر تشخیص
داده توانست که روی همرفته به رسم الخط «بر همی» و «خروشتی» تحریر شده،
نمونه های خط برهمی بیشتر و آثار خروشتی کمتر است چندی بعد قسمتی از
نوشته های مذکور که از طرف وزارت معارف افغانستان به پاریس فرستاده


(٣٠٤)
شده بود از طرف موسیو سیلون لوی مطالعه شد. چون مقارن همین زمان هیئت
کاروان زردهم نوشته هایی از گیلگت و کشمیر خریداری نموده و برای مطالعه
نزد سیلون لوی فرستاده بود مدفق مذکور همه این نوشته ها را تحت عنوان :
« نوشته های سانسکریت بامیان و گیلگت در شماره ( ژانويه ـ مارس ) سال
١٩٣٢ مجله ژورنال از یاتیك مطالعه کرده است. اگرچه يك قسمت نوشته های
مذکور جدید و مربوط به قرن ۷ یا ۸ مسیحی است معذالك خلص مطالعات
سیلون لوی را ذیلاً شرح میدهیم :
سیلون لوی روی همرفته نوشته های سانسکریت بامیان را از روی اقسام
رسم الخط به چند دسته تقسیم میکند : (۱) نوشته هائی که نوع رسم الخط آن
را «کوشانا» یاد کرده و در میان نوشته های مکشوفه مذکور از همه قدامت
دارد زیرا آنها را مربوط به قرن ٣ و ٤ مسیحی میداند و مقصود عمدۀ ما را درین
مبحث تشکیل میدهد (٢) نوشته های اخیر ( گوپتا ) مربوط به قرن ۷ و ۸ م
(٣) انواع رسم الخط های آسیای مرکزی از قبیل نمونه های ختن و کوتچه
وغیره . پس از قرن سوم مسیحی گرفته تا قرن هشتم نمونه ٥ قرن رسم الخط های
مختلف سانسکریت از معبد بامیان بدست آمده و علت اختلاف رسم الخط ها را
دانشمند فرانسوی مذکور چنین شرح میدهد که در کتابخانه معبد یا کتب
نقاط مختلف را جمع آوری نموده بودند و یا کاتب های نقاط مختلف در خود
درۀ بامیان به نقل و نوشته آنها پرداخته اند .
از روی تحقیقات موسیو سیلون لوی چنین معلوم میشود که عدۀ زیاد قطعات
کوچك نوشته ها مربوط به فصول رساله های «ابهی دهر مه » است که پیروان
طريقه « بزرگ نجات » بودائی آنرا بیشتر میخواندند ولی چون عامل مشخص
مثبتی در آن دیده نشده است و موضوع وسبك يكنواخت است تشخیص دقیق
رساله خوب نمیشود « معذالك چون كلمۀ » بودیس اتوا « در آن زیاد


( ۳۰۵ )

استعمال شده واضح به طریقه راه بزرگ نجات بودائی ارتباط دارد و پارچه های مربوط به همین رسایل از کلگت کشمیر هم پیدا شده است.
چیزی مهمتری که نوشته های بامیان مخصوصاً نوشته های «کوشانا» طاهر ساخت پارچه های اصلی کتاب «وینایا Vinaya» یکی از آثار مذهبی پیروان طریقه كوچك نجات میباشد که ازان جداگانه بحث خواهیم نمود. کشف انواع رسم الخط سانسکریت از بامیان از حوالی قرن سوم تا قرن هشت مسیحی ثابت میسازد که نه تنها در عصر زمامداری کوشانی های بزرگ بلکه بعدتر تا زمان مقارن ظهور مبلغین دین مقدس اسلام نوشتن و خواندن آثار سانسکریت در آریانا مخصوصاً در جنوب هندوکش رواج داشت. ورسم الخط های برهمی «خروشتی» یونانی که بعلت بعضی نزاکت های روش تحریر نام های «کوشانا» و «یونانو کوشانی» هم به آنها داده اند در عصر کوشانی های بزرگ معمول بود.
رسم الخط يونانو کوشانی: بزرگترین نتیجه فتوحات اسکندر در شرق عبارت از نشر تهذیب یونانی است با تشکیل دولت یونانو باختری در آریانا تهذیب یونانی موقع یافت که در عرصه در صد سال با تهذیب محلی باختری مخلوط و حل شده و آخر از آن تهذیب مخصوصی بمیان آید، اگر چه غیر از مسکوکات و بعضی مهر و نگین ها کتیبه و اسناد دیگری تا حال به زبان و رسم الخط یونانی از افغانستان پیدا نشده ولی عقیده محققین برین است که زبان و رسم الخط یونانی مدتی در باختر باقی بود، زبان و رسم الخط یونانی تا زمانی تنها در مسکوکات پادشاهان یونانو باختری استعمال میشد، چون همه مردم آنرا نمی فهمیدند بعد از عصر ایوکراتیدس، پراکریت، رسم الخط خروشتی در روی دیگر مسکوکات رواج یافت، کوشانی های بزرگ به تقلید مسکوکات یونانو باختر رسم الخط یونانی را در مسکوکات خود استعمال میکردند.


( ٣٠٦ )

وچون این استعمال بیشتر تقلیدی بود آهسته آهسته در شکل بعضی حروف
تغیرات پیش شد و همین الفبای یونانی را که پاره تغیراتی نموده بود بعضی
مدققین به اسم الفبای «یونانو کوشانی» یاد کرده اند . این رسم الخط بعد از
کوشانی های بزرگ از بین نرفت و مدتهای مدیدی تا اوائل قرن ۷ مسیحی
دوام کرد زایر چین هیوان - تسنگ موقعی که از افغانستان عبور می نمود
از الفبائی حرف میزند که حروف آن از چپ به راست نوشته میشد
واین الفبابقرار نظریه مدققین غیر از الفبای یونانی نمیباشد .
ادبیات و آرت : اگر چه از روی قیافه هائی که مسکو کات و هیکل ها
ولوحه ها نشان میدهند ظاهراً کوشانی ها مردمان درشت وخشن معلوم میشوند
اما تاجائیکه پرده از روی حقایق عصر آنها برداشته شده میتوان گفت که دورهٔ
سه قرنه زمامداری کوشانی های بزرگ یکی از دوره هائی است که ذوق ادب
وصنعت در آن نشو و نما یافته. این مسئله هنوز در تاریکی محض است که آیا عنصر
کوشانی تاچه اندازه عملاً در انبساط شعب مختلف صنایع ظریفه دخالت داشته
اما مسئله دیگر خیلی روشن تر است که عصر آنها مخصوصاً دوره زمامداری
امپراطور بزرگ کوشان کنیشکا یکی از دوره های مترقی ادبیات وصنعت
بود . کنیشکا همان طور که در امور مذهبی از روی عقاید اتباع خویش را
مراعات میکرد و بالاخره بزرگترین مشوق و انتشار دهنده آئین بودائی گردید
در عالم ادب و آرت هم این رویه را بکمال مفهوم واقعی آن بجا آورد ، معماری،
هیکل تراشی ، نقاشی ، موزيك به تناسب و تقاضای عظمت امپراطوری وی
ترقی کرد .
طور یکه در فصل ششم تحت عنوان صنعت یونان و باختری ( صفحه ۹۸
همین جلد ) شرح یافت شبه ئی نیست که فن هیکل تراشی در دو قرن اول ق م
در آریانا انبساط یافته بود و از این مدرسه، مدارس دیگر گريك و بوديك، و کوشانی


(۳۰۷)

و غیره به تدریج ظهور کرد. در عصر یونان و باختری صنعت گريك و بود يك
در صفحات شمال هند و کشمير بمیان آمد ولی ظهور قبایل سیتی (۱ سکائی،
تخاری، یوچی) دوام ترقی آنرا به عصر و محل دیگر موکول ساخت که عبارت
از جنوب هند و کش و عصر کوشانی های بزرگ مخصوصاً قرون اول ودوم مسیحی
میباشد. علاوه بر تاثیر شخصیت امپراطور مقتدری مانند کنیشکا عوامل دیگر
از قبیل امنیت با دوام، بسط تجارت و بهبودی اوضاع اقتصادی و کثرت اعانه
دهندگان و تماس با صنعتگران گريك ورومن هر کدام بجای خود سبب شد
که صنایع مستظرفه در عصر کوشانی های بزرگ ترقی کند. ولی این ترقی منحصر
به خاندان دوم کوشانی یعنی کنیشکا واحفاد او میباشد چنانچه جزئیات
این مباحث را در فصل آینده خواهیم دید.
کنیشکا در تعمیر آبدات بزرگ و مجلل مذهبی توجه زیاد داشت
استوپه بزرگی که ۲۰۰ پا بلندی داشت نمونه ئی از عمرانات او در کندهارای
شرقی (پشاور) میباشد، همین قسم تراش هیکل های ۳۵ و ۵۳ متری بامیان
محصول زمان او یا یاد گار باز ماندگانش میباشد که با يك سلسله معابد پر نقش
و نگار خود هنوز هم از عجایب جهان صنعت بشمار میرود. ترقی صنعت هیکل تراشی
گريك وبوديك در عصر کوشانی از روی تاثیر عنصر نژادی آنها در مجسمه سازی
بوضوح معلوم میشود.
در میان کلکسیون آثار هده در موزه کابل صدها سر وصورت وجود دارد
که کوشانی های معاصر را با نگاه تیز وبروت های افتاده و غیره نشان میدهد.
همین قسم ادبیات در عصر کوشان وارد مراحل تازه وجدی گردید، کثرت
علما، تبلیغ روحانیون، ترجمه ونقل کتب مذهبی برای نقاطی که در داخل
امپراطوری و در خارج آئین بودائی در آن تعمیم شده بود خود بخود نویسندگی
و ادبیات را وارد مرحله تازه و جدی کرد. تألیفات در عصر کوشان


( ٣٠٨ )

رسم الخط برهمی که آنرا «سانسکریت کوشانا» هم خوانده اند
و «خروشتی» که مدتی در مسکوكات و بیشتر در کتیبه ها و لوایح مزارات و آبدات
بکار رفته معمول و مروج بود (در مسکوكات كنیشكا وا احفاد او استعمال نشده )
همین قسم رسم الخط «یونا و كوشانی» مخصوصاً در مسكوكات مورد استعمال داشت.
شاهان كوشانی مخصوصاً كنیشكا با علمای بزرگ عصر محشور بود و مانند مشاور
مذهبی مشاور و مصاحب ادبی هم داشت كه عبارت از « اسوه كوشا » بود و بزرگترین
ادیب و نویسنده سانسكریت عصر كوشان محسوب میشد . «اسوه کوشا» كتب متعددی
در شقوق مختلف ادب نوشته. سیلون لوی میگوید که «اسوه کوشا» بانگترش آثار
برجسته ابواب مختلف نویسندگی را كشوده است مشاراليه درامه، اشعار رزمی
رومان، قصه، حكایت وغیره نوشته، باب مشاجره ادبی را در عصر خود باز كرده و بكمال
جرئت بیانات سابق بودا و آثاری را كه تاریك و از فهم دور بود بزبان ادبی
در آورده است . (١)
موسیوكاستن كورتى ليه Gaston Courtillier در كتاب «مدنیت های قدیم هند»
صفحه ١٣٠ تحت عنوان «انبساط فكری عصر كوشانا» می نویسد: «عصر این متهاجمین
بربر عقیم نیست بلكه در زمینه های مختلف آثار جدیدی بمیان آورده است که شاید
بصورت صحیح تاریخ هیچ کدام آن معین شده نتواند ولی تمام آن شواهد يك دوره
بزرگ و نادری است كه در طی آن فعالیت های فكری و ادبی به دوره ترقی و انبساط
رسیده بود . قراریکه «ماكس مولر» در ٨٨٢ فرض کرده است چنین مینماید
كه تهاجمات كوشانی ها در انبساط زمینه ادبیات وقفه تولید نكرده وبین عصر رزمی ملی
«مهابهاراتا» و «رامایانا» كه دارای قدامت زیاد است و قرن رنسانس سانسكريت
كه عبارت از قرن پنجم باشد گسیختگی بزرگی وارد نکرده است» .

صفحه ١٣٣-١٣٤ لندیس وی لنترا تریس


( ٣٠٩ )

مؤلف در اثری که بالاسم برده شد در صفحه ۱۳۱ در ضمن اینکه از نقطه نظر آئین و آرت عصر کوشانی ها را تعریف میکند در موضوع حیات ادبی عصر مذکور چنین می نویسد : «عصر کوشانی از نقطه نظر ادبیات دورهٔ آزمایش و کوششهای ناقص و ابتدائی نیست بلکه عصر انبساط و تعالی آثار سانسکریت و پراکریت میباشد» .

در عصر کوشانی های بزرگ سانسکریت و پراکریت ها و لهجه «سیتی» مخصوص خود کوشانی در آریانا معمول و مروج بود. ادبیات و دساتیر آئین بودائی که تقریباً هزار سال در افغانستان رواج داشت بیشتر در سانسکریت و بعضی پراکریت ها نوشته شده است . روحانیون بودائی که تعدادشان به هزار ها و ده ها هزار میرسید اکثر وقت خود را در معابد مملکت به تصنیف و تالیف و ترجمه و نقل آثار میگذرانیدند . این آثار قراریکه از بامیان و گلکت کشف شده عموماً روی بکنو ع پوست نازک درخت که به کاغذ های زرد رنگ شباهت دارد بیشتر به رنگ سیاه و گاهی هم با سرخی نوشته میشد. پوست حیوانات و پارچه ها را هم برای تحریر استعمال میکردند .

آثاریکه در سال ١٩٣٠ از کتابخانه معبد (G) از مجاورت بت ٣٥ متری بامیان کشف شد در موزهٔ کابل (اطاق بامیان) موجود و قسمتی آنرا موسیوسیلون لوی مطالعه نموده است (١). طوریکه در مبحث رسم الخط ذکر نمودیم از نقطه نظر شیوهٔ تحریر آثار مکشوفه به رسم الخط های (کوشانا) و (گوپتا) و انواع رسم الخط معمول در آسیای مرکزی نوشته شده که عموماً از قرن ٣ تا قرن ٨ مسیحی را در بر میگیرد.

عده زیاد قطعات نوشته های بامیان مربوط به فصول رساله های «اپی دهر مه » است که پیروان «راه بزرگ نجات» بودائی آنرا میخواندند و پارچه هائی از همین رساله از گلکت هم کشف شده است در میان نوشته های بامیان پارچه های اصل متن کتاب «وینایا Vinaya» یکی از آثار مذهبی پیروان «راه كوچك نجات» هم دیده

(١) به شماره (ژانویه - مارس) سال ١٩٣٢ مجلهٔ ژورنال از ياتيك مراجعه شود.


( ٣١٠ )

شده است این کتاب در رسم الخط گوپتا است و قرار تحقیقات سیلون لوی به قرن
٦ مسیحی نوشته شده اگر چه تاریخ تحریر کتاب چند قرن بعد تر از دوره کوشانی های
بزرگ است ولی اصلا روایات قدیمه به این حکم میکنند که مصنف اثر مذبور همان
«اسوه گوشا» بزرگترین نویسنده ایست که در عصر و در دربار کنیشکای کبیر
می زیست و به او و آثارش بالاتر اشاره نمودیم .
«وینایا» یکی از مهمترین کتب بودائی است که مشتمل بر قصص و دسا تیر
و اخلاقیات و اداب مذهبی میباشد اکثر قصص آن که از اثر دیگری موسوم
( دیویاودا Divyavad na t ) گرفته شده اصلاً قصه های مستقلی بوده که در کتاب
«وینایا» با دیگر قصص اخلاقی و مذهبی ارتباط پیدا کرده و مصنف و نویسنده
توانا « اسواگوشا » همه را به روش نگارش خود سبك واحد داده است .
از اتفاقات غریب این است که تقریباً در همان وقتی که اوراق مکشوفه کتاب
«وینایا» از بامیان بدست سیلون لوی برای مطالعه میرسید صفحات نقل دیگر
اثر مذکور حتى صفحات همان يك فصل (١) از گلگت کشمیر کشف شده و به
دسترس او گذاشته شده بود البته میان پارچه های نسخه بامیان و کشمیر در قطع
و روش تحریر فرق است ولی ثابت میشود که در آریانا در پناه دامنه های جنوب
هند و کش پیروان راه كوچك نجات بودائی که کتاب وینایا متعلق به ایشان است
با تائید شهادت هیوان تسنگ معابد و جوامعی داشتند .
اصل متن سانسکریت کتاب « وینایا» پیش از کشفیات کتبا بخانه های بامیان
و گلگت بکلی مجهول بود و فقط از روی ترجمه های چینی و پالی آنرا می شناختند
ترجمه چینی این اثر از طرف « بودها بهادرا » و «فامین» چینی بعمل آمده است
قراریکه از روی تراجم چینی و پالی آن معلوم میشود «وینایا» شامل حکایات

(١) این فصل Samgharaksita سنغره کشته نام دارد .