(٥٠٦)

زایر چین هیوان ـ تسنگ یاد کرده «کشاتریه» و یا طوریکه عرب ها لقب داده اند «رتبیل شاهان» میخوانیم. شبهه‌ئی نیست که عرب‌ها از روز تماس به سرحدات غربی آریانا یعنی از حوالی وسط قرن ۷ مسیحی (۲۳ هجرت) تا زمان فتح کابل بدست یعقوب لیث صفاری ۲٥٨ هجری مطابق ٨٧٩ مسیحی و بعد از آن بیش از دو قرن کلمه رتبیل را بصورت های مختلف استعمال کرده اند و به تعقیب مأخذ عربی در منابع فارسی هم راه یافته است. معذالک باید گفت که این اسم اصلاً هندوئی بوده یا از روی اسم خاص (رتن پاله) و یا از ترکیب اسم عام (رای) یعنی (شاه) و (پاله) اسم خانواده ئی بمیان آمده پس اگر چه این لقب از نقطه نظر مفهوم لغوی و مذهبی اصلاً باید در مورد برهمن شاهی ها یا هندو شاهی های کابل در فصل آینده استعمال شود ولی چون تذکر منابع عربی آنرا بصورت عمومی تر علم ساخته است کشاتریه های کاپیسا و احفاد ایشان را به لقب رتبیل شاهان یاد میکنیم و برهمن شاهی های کابل را «رایان کابلی» میخوانیم.
حدود سلطنت کاپیسا : سابقه تاریخی و مفهوم جغرافیائی کاپیسا مطالبی است که در تاریخ افغانستان به آن اشاره ها شده و قراریکه در فصل هشتم در مورد پایتخت های کنیشکا شرح دادیم شهر کاپیسی (بگرام) در آن زمان هم مرکزیت داشت و حتی پیشتر از آن شاهان مستقل یونانو باختری بعد از تخلیه باختر در جنوب هندوکش در اینجا مرکز اختیار نموده بودند.
اگرچه کاپیسا از نقطه نظر مفهوم جغرافیائی و تاریخی حوزه کوهستان و کوهدامن را در بر میگیرد ولی در عصری که مشغول مطالعه آن هستیم وسعت اداری مفهوم آنرا انبساط داده و سلطنت کاپیسا دامنه فراخی در جنوب هندوکش پیدا کرده بود که علاقه های مربوطه و حدود آن از روی چشم دید و یاد داشت های هیوان ـ تسنگ و مقابله های شاهان آن با قوای عرب معلوم میشود.


(٥٠٧)

هیوان - تسنگ در سال ٦٣٢ حین ورود به کاپیسا اظهار میکند که پادشاه
( کشاتریه ) یعنی از طبقه نجبای نظامی است و تقریباً ده امارت تحت اداره
او میباشد و از روی متن یاد داشت های او که ذیلاً میدهیم بعضی از علاقه های
مربوطه سلطنت کاپیسا توضیح میشود .
(١) لان پو (لغمان): « ... چون از چند قرن به اینطرف خانواده شاهی از بین
رفته رؤسا برای احراز اقتدار به امتیاز يك برديگر تن در نداده و در نتیجه آخر
« لان پو » با جگذار کاپیسا شد ... » (١)
( ٢ ) نگاراها را (ننگرهار ) « . . . حکمفرمائی از خود ندارند ، حکمران
و مامورین زیر دست آن از کاپیسا می آیند . . . » (٢)
( ٣ ) گندها را (علاقه کابل سفلی تا پشاور) « . . . خانواده شاهی از بین رفته
وسلطنت از طرف نمایندگان کاپیسا اداره میشود . . . » (٣)
( ٤ ) تا شاشیلو ( تاکسیلا ) « . . . سابقاً این علاقه تابع سلطنت کاپیسا
بود . اما اخیراً با جگذار کشمیر شده . . . » ( ٤ )
ازین یاد داشت ها دو چیز به صراحت تمام معلوم میشود یکی اینکه دامنه
سلطنت کاپیسا بطرف شرق زمانی تا « تاکسیلا » یعنی به سواحل ماورای شرقی
اندوس و بعدها تا کنارهای راست این رود حاله انبساط داشت . باقی حدود
سلطنت کاپیسا در سمت های دیگر هم از روی گردش زایر مذکور و یاد داشت
های او بخوبی معلوم میشود زیرا زایر چین ١٤ سال بعد از هند برگشته واز حواشی
شرقی و جنوبی و غربی سلطنت مذکور دزر زده و به کاپیسا مراجعت کرده است
و برای تصریح این مطلب خط حرکت او را درین نواحی تعقیب میکنیم :

(١) صفحه ٩٠ یاد داشت های عالم غربی ترجمه پروفيسر بيل
(٢) « ٩١ » » » » » » »
(٣) « ٩ » » » » » » »
(٤) « ١٠٦ » » » » » » »


(٥٠٨)

هیوان تسنگ حین مراجعت ازهندبه (اوند) مقر زمستانی شاه کنا پیساوار د شده
و چون شاه در اینجا حضور داشت به حضور او بار یافت و با موکب شاهی از (اوند)
به (لمپا کا) یعنی لغمان آمده و یکماه در طی این قسمت راه صرف کرد.
سپس سمت جنوب را پیش گرفته و بعد از ۱۵ روز مسافرت به علاقه « پانا Pana »
(فالانا Falana) رسید که عبارت از منطقه «وارنو» Varnu یا «وارنوا»
Varnava متذکره «پانی نی» میباشد.
چون احاطه علاقه (فالانا) را ۴۰۰۰ (لی) نوشته طبق نظریه مدققین بلا شبهه
مناطق وزیرستان، دره گومل و معاونین آن مثل دره «ژوب Zhob» و «کندار»
Kandar وغیره را در بر میگرفت. چون زایر چینی موصوف فاصله دو هزار (لی)
را بطرف جنوب غرب طی میکند مسیو فوشه چنین نظریه دارد که زایر چین
بطرف جنوب تا دره اسماعیل خان پیش رفته است و بعد از طی کوه
بزرگ که آن را سلسله کوه «توبه کاکر» تعیین کرده اند
و دره بزرگ ترنك محتملاً از حوالی قلات غلزائی داخل علاقه «تسا - کو -
تچه» Tsao - Ku - Tcha شد که آنرا بنام دیگر منطقه «جا گود» Jaguda
خوانده و عبارت از جاغوری فعلی میباشد. سپس سر خط عبور خود علاقائی
را به اسم «فا - لی - شی - ساتتانک - نا» یاد میکند که فوشه آنرا «وری
جستانا» Vriji - sthana ، یعنی چیزی تعبیر کرد که در نقشه های
قدیمه انگلیسی «یو جارستان» Ujaristan تثبیت شده و مقصد از آن
وجیرستان میباشد و گوشه جنوب شرقی غرجستان را به مفهوم بزرگ و عمومی
هزاره جات احتوا مینماید هیوان - تسنگ این علاقه را مربوط به شاه جداگانه
میداند که از آن بعد تر حرف خواهیم زد. سپس ۵۰۰ لی یعنی تقریباً
۱٦۵ کیلو متر بطرف شمال گفته از راه «دشت ناوور» و از راه پیچ در پیچ


( 509 )

دره ها از راه « خواد » Khavad یعنی (خوات) و میدان و گردنه بيك توت
بپغمان به حوزه کاپیسا وا د میشود.
حالا از روی این خط حركت دقیق که تقریباً در حواشی گردا گرد سلطنت
کاپیسا بعمل آمده است واضح گفته میتوانیم که حدود دولت کاپیسا بطرف
جنوب دره کرم و ارفای و زیرستان ، دیره اسماعیل خان را در بر میگرفت.
میماند حدود غربی و جنوب غربی آن ، درین قسمت ها اگر چه زایر چینی
مذکور از فلات غزائی، حوالی جاغوری ودشت ناوور ووردك وميدان و پغمان
عبور میکند و در گوشه شرقی هزاره جات از امارت محلی دیگر صحبت مینماید
ولی یکسال بعد از تاریخ عبور اومره راجعت از کاپیسا بطرف چین یعنی در 645
مسیحی مطابق 23 هجری حملات عرب در سر حدات غربی آر یانا در حواشی
سیستان آغاز میشود و مقابله رتبیل شاهان نشان میدهد که حدود سلطنت
کاپیسا در جنوب هندوکش تا حوزه هیرمند و سیستان انبساط داشت .
كشاتریه پادشاه یا رتبیل شاهان : معاصر زمانی که خان های توکیو
( ترك ) در صفحات شمال هندو کش در تخارستان حکمرانی داشتند در جنوب
هندو کش سلطنت مر کزی کاپیسا بدست کسی بود که زایر چین هیوان -
تسنك او را کشا تریه یعنی از طبقه نجبای سلحشور نظامی خوانده و در حالیکه
شخصیت و قدرت سلطنت او را تعریف میکند چنین می نویسد : «پادشاه از طبقه کشاتریه
و مــرد هــوشمند، دارا رشید، دلاور و بـاعزم است و بر ده ایالت مجاور یا
امارت های محلی حکمرمانی دارد و به ملت خود خیلی علاقمندی و محبت نشان
میدهد، پابند دیانت بودائی است هرساله مجسمه طلائی بودارا به ارتفاع 18 فت
ساخته و در حفله نجات که بنام ( موکشا مها یاریشاد) تشکیل میشود مردم را دعوت
میکند و به محتاجین و غر باو بیوه زنان و مردان زن مرده صدقه و خیرات میدهد » (1)

1- صفحه 41 جلد اول خاطرات هيوان ـ تسنك ترجمه فرانسوی استانيسلاس ژولین


( ٥١٠ )
رونه گروسه مولف تاریخ آسیا درین مورد می نویسد : « اگر چه در این
وقت پادشاه کاپیسا صاحب امپراطوری نبود ، به قلمرو وسیعی حکمفرمائی
داشت و بعلاوه اراضی ارثی مخصوص خودش خاك هار لامپا كا ( لغمان )
ننگارا ها را ( ننگرهار ) و گند ها را که سلاله های شاهی محلی آنها از میان
رفته بود همه به کاپیسا ملحق شده بود و به این صورت اقتدار پادشاه تاسواحل
اندوس محسوس میشد . طوريكه هيوان ـ تسنگ میگوید پاد شاه شخص
رشید و دلاوری بود که از نیروی او ممالك مجاور می لرزیدند و برده امارت
حکمفرمائی داشت .
چون مانند امیر کابل در قرن ۱۷ پادشاه کاپیسا راه های تجارت آسیا
را در دست داشت به دوستی او شاهان بزرگ محتاج بودند . . . . »
هیوان ـ تسنگ حین عبور ومرور از جنوب هندوکش طوریکه دیدیم
در چند نقطه به از بین رفتن خانواده شاهی محلی و ارتباط وانقیاد آنها به کاپیسا
اشاره های صریح کرده است ودر مورد «لان پو» لغمان اظهار میدارد که چند قرن
قبل خانواده شاهی از میان رفته . اگر درین موارد کمی دقت شود معلوم
میشود که خاندان شاهی که چند قرن قبل به این علاقه ها سلطنت داشت
همان کوشانی های بزرگ بودند . اگر چه بعد از آنها کیداری ها ( کوشانی
های خورد ) ویفتلی ها آمده رفتند و قوم اخیرالذکر سلطنت بزرگی هم بمیان
آورد ولی چون مدت طولانی دوام نکرد بیشتر ملوك الطوایفی در دره های
هندوکش پدیدار شد تا اینکه بالاخره سلطنت کاپیسا کم و بیش علاقه های
دور و نزديك را تحت اداره مرکزی آورده و کشاتریه کا پیسا باز سلطنت
مقتدری بمیان آورد که زایر چین از توصیف شخصیت شاه وقدرت دولت او
خود داری نتوانسته است .
پادشاهی را که هیوان ـ تسنگ در آمد و رفت خود یعنی بین سال های


(٥١١)
٦٣٢ و ٦٤٤ مسیحی کشا تریه (یعنی از طبقه نجبای نظامی) خوانده
مولفین عرب متعاقبا تا اواخر قرن ٩م به نام های رتبیل ـ رافت بیل 'زبیل '
زنبيل یاد کرده اند که همه ضبط های مختلف يك اسم است که صورت صحيح
آن 'رتبیل ' میباشد . اگرچه کلمه (رتبیل ' را به صور مختلف تحليل و تجزیه
نموده اند ولی بازهم ترکیب ومفهوم واقعی آن روشن نیست . تنها اینقدر معلوم
میشود که این اسم، اسم خاص کدام پادشاه معین نبوده بلکه محتملا لقبی بوده
و در مآخذ عربی وفارسی در مورد يك سلسله پادشاهانی که مقرایشان اول کاپیسی
وبعد کابل بود استعمال شده است .
کشاتریۀ کا پيسا یارتيبل شاهان بشهادت زائرین چینی و مورخین عربی
مردان دلاور وشجاع بودند و به ملت ور عایا محبت بسیار داشتند وبیشتر معتقد به
ديانت بودائی بودند معا صر زمانی که تو كيوها ( ترک ها ) در صفحات شمال
در تخارستان تسلط یافته بودند ایشان در جنوب هندوکش سلطنت مقتدری تشکیل
داده بودند که دامنه آن طوریکه دیده شد از تاکزیلاو اوند (ویهند) یعنی از
دو کناره رود اندوس (سند) تا شهر زرنج وسواح هامون سیستان انبساط داشت
وقدرت نظامی ایشان را مقابله با قشون معظم عرب ثابت میسازد وشرح آنرا
در جلد سوم سلسله تاریخ افغانستان خواهید دید .
شبه ئی نیست که در داخل این قلمرو وسیع امارت های محلی دیگری بوده
که یاد داشت های هیوان ـ تسنگ از آنها حکایت میکند همین قسم خارج
حدودی که شرح داده شد مخصوصاً در کهستانات مرکزی هزاره جات در نقاطی
که از راهها کناره بود امرای محلی دیگری در بامیان در نقاط مختلف غرجستان
(به مفهوم بزرگ هزاره جات ) وغور وكو های زمین داور وغيره وجود داشت
که کناره بودن از طرق عادی مرا ودات ونقاط کهستانی به آنها يكنوع آزادی
داده بود محلی، معذالك اگر به نفوذ جامع و وسیع رتبيل شاهان در تمام مناطق


( ٥١٢ )

جنوب هندوکش وحضور شخص آنها در میدان های جنگ از حوالی زرنج و بست
گرفته تا کابل و کاپیسی نگاه شود خوب فهمیده میشود که دولت مرکزی
کاپیسا هسته مرکزی ومقتدر سیاسی واداری نیمه جنوبی افغانستان بود وامرای
جزء در مسایل عمومی دفاع کشور ودفع حملات بیگانه با این دولت مرکزی
هم آهنگی داشتند .
کاپیسی و اوند ( ویهند ) : اختلاف آب و هوا در جنوب هندوکش
مخصوصاً در حصر شرقی آریانا که مناطق سرد و گرم مثل کاپیسا و گندها را
نزديك بهم واقع شده در بسیاری از دوره های تاریخ افغانستان سبب شده است
که دولت دارای دو پایتخت باشد تابستانی وزمستانی چنانچه در دورهٔ زمامداری
کانیشکا امپراطور بزرگ کوشان این رویه معمول بود حتی در آن زمان در
میان این دو پایتخت ' مرکز سومی هم بود که امپراطور بعضی اوقات فصل های
خزان را در آنجا میگذرانید در آنوقت پایتخت تابستانی همین شهر کاپیسی
و مرکز زمستانی شهر پارو شاپورا ( پشاور ) بود چنانچه در صفحات ٢٣٣ وبعد
فصل هشتم در اطراف این دو مرکز تفصیلاتی داده شد
در نیمه اول قرن ٧ مسیحی در عصر سلطنت ' كشا ترية ، کاپیسا این
عادت قدیمه هنوز معمول بود و پادشاه تابستان را درکاپیسی ( بگرام ) در
حوزه سر سبز و شاداب کاپیسا در جوار رود خانه خروشان پنجشیر میگذرانید
و زمستان عوض ( پشاور ) در ' اوند ، Und یا ' اوده بهانده ، Udabhanda
در حوالى اتك فعلی میرفت ، زیرا هیوان تسنگ حین ورود در سال ٦٣٢
پادشاه موصوف را در کاپیسی و ١٤ سال بعد حین مراجعت از هندا و را در
مرکز زمستانی در شهر ( اوند ) ملاقات نمود و در هر دو شهر از فیض الطاف
شاهی بر خوردار شد . ( ١ )

(١) به کتاب راه قدیم هند از تا کزیلا تا بلخ تالیف فوشه مراجعه شود ـ


(٥١٣)

سائر امرای محلی جنوب هندوکش : قبل برین در دو سه جای این فصل
متذکر شدیم که در جنوب هندوکش علاوه بر سلطنت مرکزی و مهم
کاپیسا یکعده امرای محلی دیگری وجود داشت که بعضی تابع دولت کاپیسا بود
و برخی جزء آن نمی آمد . این را هم یاد دهانی کردیم که بعد از انحلال
حکومت کوشانی های خورد کیداری و سقوط عظمت دولت مرکزی یفتلی
رؤسا و قبایل آن به هر گوشه و کنار چه در شمال و چه در جنوب سلسله
کوه هندوکش در نقاط کوهستانی دشوار گذار پراکنده شدند و امارت های
محلی بمیان آوردند . این کیفیت در طی قرن ۷ و ۸ و ۹ در قرون فتوری
که در يك حصه آن تو کیوها و ساسانی ها موقتاً در شمال و غرب تسلط یافتند
و در حصه دیگر آن چینی ها نفوذ و تا يك اندازه کنترول اداری خود را تا
حوالی کاپیسا بسط دادند و عرب ها بنای فتوحات را گذاشتند دوام داشت
و یکی از علل تشکیل امارت های محلی در نقاط صعب العبور مملکت همین
مداخلت های بیگانگان بود و عنصر كوشانو يفتلى مخصوصاً بفتلى ها
و رؤسای جنگ آزموده و دلاور آنها روی صحنه بر آمده و امارت های محلی
تشکیل کردند که بعضی آن در بعضی نقاط مثل غرجستان و بامیان وغیره تا
سال های معاصر فتوحات عرب وجود خارجی داشت . یقین کامل دارم که ماخذ
مختلف تاریخی تنها به وجود قسمتی ازین امارت ها پاره اشاره ها کرده وموجودیت
اکثر آن هنوز در پرده خفا است چه رسد به اسمای شاهان و کار نامه های
مربوطه آنها . تنها چیزی که سراغ ایشان را وقت بوقت از اینطرف و آنطرف
میدهد مسکوکات است که به استناد آن به تدریج این تاریکی ها هم روشن
شده خواهد رفت .
در نیمه قرن ۷ معاصر پادشاه و دودمان « کشاتریۀ » کاپیسا هیوان ـ
تسنک در سر خط عبور خود در جنوب هندوکش از دو امارت محلی دیگر حرف


( ٥١٤ )

میرند سکی در بامیان و دیگری در گوشه جنوب شرقی غرجستان به مفهوم بزرگ
هزاره جات .
شیر بامیان : همه میدانیم که اصطخری ( نیمه اول قرن چهار هجری موافق
اوائل قرن ده م ) و طبری تقریباً نیم قرن پیشتر از او امرای محلی بامیان را به
لقب « شیر بامیان » ذکر کرده اند .
اگر چه ما عجالتاً از وقایع قرن هفت صحبت میکنیم معذالك چون القاب
مذکور ، مربوطه به دوره های پیش از اسلام میباشد قراین و احتمال به این
دلالت میکند که همین لقب را امرای محلی این درۀ شهيريك ونیم قرن یادو
قرن قبل هم دارا بوده باشند بهر حال دروجود خود امارت محلی بامیان در نیمه
اول قرن ٧مسیحی حتی پیش از آن در قرن پنج وقرون بعد شبهه ئی نیست زیرا
زائرین چین هر کدام حین عبور خود به این امر اشاره ها کرده اند تا اینکه
نوبت به مورخین و جغرافیه نگاران اسلامی رسیده است .
« سی - یو - کی » یعنی « یادگارهای ممالك غربی » و کتاب حیات
هیوان - تسنگ که از طرف یکی از مریدانش موسوم به « شامن هوئی لی »
Shaman Hwui Li نوشته شده هر دو از امیر بامیان و ملاقات او با هیوان -
تسنگ صحبت میکنند این دو كتاب بيك لهجه میگویند که پادشاه بامیان به
استقبال استاد قانون ( هیوان - تسنگ ) برآمده و او را به قصر شاهی دعوت
نمود تا از تعارفات مهمان نوازی ومذهبی مستفید شود و زایر چین یکی دو
روز یا پنج روز در آنجا اقامت داشت .
قرار شرحی که زایر موصوف میدهد پایتخت یا طوری که میگوید « شهر
شاهی » بامیان در دهن درۀ فولادی طوری افتاده بود که یک قسمت
بصورت سموچ در جدارهای سنگی دامنه دره وقسمت دیگر آن در ته دره تا جاهائی
که حال دامنه باغ های زیارت های میرسید علی یخ سوز وبرادرش اشغال نموده


(٥١٥)
انبساط داشت. امارت محلی شیر بامیان طوریکه هیوان – تسنگ دیده در تمام مرور
قرن ٧ دوام داشت و يك قرن بعد ازو در سال ٧٢٧ مسیحی زایر دیگری موسوم به
«هوی تجه او» Houei-Tehêao از راه «سی–یو» یعنی کابلستان بعد از ٧ روز مسافرت
وارد «فان–ین Fan-Yin» یعنی بامیان شده وطوریکه می‌نویسد درین وقت یکنفر
«هوHou» یعنی یکنفر از تاچک‌های آریائی محلی درین درۀ شهیر امارت داشت .
درین وقت امیر مذکور تحت اثر وقیومیت کدام مملکت دیگر نبوده و پیاده نظام
ورساله خیلی قوی ومتعدد داشت . (١)
فراموش نباید کرد که در سال ١٩٣٠ در یکی از معابد درۀ ککرک بامیان
در میان تصاویر رنگه دیواری معبد تصویر پادشاهی پیدا شده که فعلاً در اطاق
بامیان در موزۀ کابل است و پروفيسر هاكن اورا بلقب «پادشاه شکاری» یاد کرده .
هکذا در رواق بت ٥٣ متری بامیان تصویر بزرگ رنگه بودائی موجود است که
خلاف معمول به لباس وتاج شاهی مزین میباشد. این دو تصویر مربوط بيك نفر
از شیرهای بامیان میباشد یا دو نفر از امرای این درۀ معروف را معرفی میکنند .
آنچه درین دو تصویر مشترک دیده میشود تاج آنها است که مرکب از سه هلال
وسه کره میباشد وسکۀ موسیو هاکن از غزنی یافته که پادشاه ضرب زننده آن
همین قسم تاج دارد (٢) بعقيده موسیو هاکن این تاج مخصوص امرای محلی علاقه
بامیان وغزنی بوده شبهه ئی نیست که نقاشی این تصویر را پروفيسر مذکور به قرن
٥ مسیحی نسبت میدهد و اورا در جمله شاهان « كوشانو ساسانی » یعنی در قطار
کوشانی‌های خورد کیداری میشمارد که موقتاً تحت اثر ساسانی‌ها آمده بودند.
(١) صفحه ٨٦ بامیان ( آثار عتیقۀ بودائی بامیان ) تالیف مدام وموسیو گودار و هاکن ترجمۀ کهزاد .
(٢) تصویر پادشاه شکاری مذکور بصورت رسم نوک آهنی که بقلم موسیو کرل عضوهیئت
حفریات فرانسه بعمل آمده بین صفحه ١٢ و١٣ مقدمه کتب بامیان ترجمه فارسی طبع کابل
ملاحظه شود .


[BLANK PAGE]


تصویر (٥٤) مقابل صفحه (٥١٧)

یکی از اسلاف شارهای غرجستان .
شارهای غرجستان عموماً یفتلی یا کوشانی یفتلی بودند . تصویر او با تصاویر پادشاهان یفتلی این
کتاب مقایسه شود .


(٥١٦)
این امر واضح میسازد که سلالۀ امرای محلی شیرهای بامیان را حتی در قرن ۵ مسیحی
پیش ببریم نفوذ ساسانی ها قراریکه در فصل کیداری ها و یفتلی تر شرح داده
شده است چیزی است که متعاقباً از ین قسمت ها و سائر حصص آریانا برداشته شده
و شیرهای بامیان قراریکه به تدریج در اوائل قرن ۷ و اوائل قرن ۸ زائرین چینی
و کوریائی از آنها معلومات میدهند تحت اثر بیگانه گان نبودند و بلا شبه امارت
و نفوذ محلی خود را در دل هندوکش و بابا تا زمان سلطنت صفاری ها حفظ
کرده اند. (۱)
شار غرجستان : مانند بامیان و شیرهای آن غرجستان و شارهای آن هم در ماخذ
اسلامی (عربی و فارسی) شهرت دارند و چنین مینماید که مانند باميان يك سلسله
امرای محلی در غرجستان هم سلطنت کرده و آنها را به لقب (شار) میخواندند ولی
چون غرجستان مفهوم جغرافیائی عام و خاصی داشته و قبایل یفتلی در بعض حصص دیگر هم
تقرر یافته و این جاه بنام های شان شهرت پیدا کرد، و امرای محلی آنها در آن علاقه ها
سلطنت هائی داشته اند مختصراً به ذکر پاره مطالبی درین موارد می پردازیم :
شبهه ئی نیست که جغرافیه نگاران عرب علاقه ئی را که بطرف شرق بادغیس
یعنی بین بادغیس و سرپل افتاده و رودخانه معروف مرغاب ( مرو آب مرو ود)
بحصه زیاد آنرا شاداب میکند بنام «غرج الشار » یاد کرده اند . این اسم
مرکب از دو کلمه (غرج) و (شار) است . شار به اتفاق مورخین
عرب لقب شاهان محلی این علاقه بود. و غرج را که بصورت ( غَرَژ ) ، ( غَرَش )
هم آمده دو نوع تعبیر کرده اند یکی اینکه اسم خاص قوم و قبیلهٔ بوده ـ دیگر
اینکه در لهجه محلی (کوه) را میگفتند چنانچه مقدسی بر همین نظر به

۱ـ اصطخری در المسالك والممالك صفحه (۲۸۰) میگوید که «هنود بامیان را عقیده چنان بود
که شاه بامیان تا وقتی مستحق ملك شده نمیتواند که با ملك كابل پیمان و موافقه نکند و او شاهی
ملك بامیان را قبول نفرماید .. »


(٥١٧)

است . بهرحال این هر دو مفهوم قابل دقت است عجالتاً مربوط بمعنی (کوه)
این کلمه یاد آوری میکنیم که (غر) در پښتو به معنی (کوه) موجود است و
« ملك الغرج » و « ملك الجبال » به معنی (شار کوها) یا (شاه کوها) است
که اولی از طرف عرب ها در مورد شارهای غرجستان و دومی به نسبت «غورشاهان»
استعمال شده است . غرجستان در جغرافیای تاریخی افغانستان مفهوم خاص و عام
دارد که اولی معین و محدود دومی عمومی و مبهم و غیر محدود است . غرجستان
خاص در بین شمال غور و شرق هرات و غرب اندخوی مشتمل بر دو دسته دره ها
بوده که یکدسته را « پنج صده » و دسته دیگر را « چهار صده » و مجموع
آنرا «نه صده» گویند . پنج صده مرکب از : دره های قپاق ، لفرا ، سرتور ،
کودیان ، یولن تاغ میباشد . چهار صده : مرغاب ، ملمنج ، قلاخر ، خفك را در بر
میگیرد مجموع این نه دره نهصدۀ حالیه و غرجستان خاص تاریخی را تشکیل
میدهد . شرح کلمه «غرج» به مفهوم اسم خاص قوم و قبیله امری است مشکل
که تحقیقات فقه اللغه و مردم شناسی دقیق میخواهد در اطراف (غرج) و (خلج)
و(غلج) (ورج) و (وجیر) وغیره مطالعات دقیق شود زیرا موسیو فوشه معادل
غرجستان (وریجستانه Vriji Sthana را پیدا کرده و میگوید که این کلمه
بصورت بوجارستان (Ujaristan) در نقشه های قدیمی انگلیسی در حوالی
(جاغوری) بر گوشۀ جنوب شرقی غرجستان به مفهوم عام که تمام هزار - جات
را در بر میگیرد استعمال شده است ولی بهتر میدانیم که این «وریجستانه»
عبارت از (وجیرستان) تاریخی است که بر جاغوری حالیه و اطراف آن
اطلاق میشد .
اسمای جغرافیائی غرجستان وجیرستان مرکب از دو حصه است (غرج) و (ستان)
و وجیر ) و (ستان) این (ستان) همان اسم ظرف سانسکریت «ستهانه» است
که باشکل (ستهان) هم در لهجه های محلی افغانستان وجود داشته . پس معلوم


(٥١٨)
میشود که (غرج) (ورج) یا (وجیر) یا هر تلفظ های صحیحی که داشته اسم قوم و قبیله یا اسمای اقوام و قبایلی بوده و گمان غالب بر این میرود که این ها عموما عبارت از قبایل یفتلی بودند که مانند بسا شاخه های دیگر خود هر طرف در کوها و وادی های افغانستان از قبیل بدخشان، بامیان، غزنه، کاپیسا و ضمناً در کوهستانات مرکزی پراگنده شده و دوجای بحیث مساکن آن دو قبیله بنام های غرجستان، وجیرستان شهرت پیدا کرد چنانیکه قبیله دیگر و معروف تر آنها بنام (زوالی) در حوالی غزنه تمرکز یافته و این حدود بصورت (زوال) و (زابل) و (زابلستان) در اعلام جغرافیای تاریخی و در ادبیات رزمی ما شهرت فوق العاده دارد. میدانیم که غرجستان و غزنه از پایگاه های نظامی یفتلی ها بود همین طور وجیرستان مالستان یعنی کوهای جاغوری. چنانچه مسکوکات شاهان و امرای یفتلی علاوه بر دیگر نقاط ازین سه جا بیشتر پیدا شده و میشود. ازین گذشته اگر خوب دقت شود بقایای احفاد قبایل فوق الذکر یفتلی درین جاها بخوبی شناخته میشوند آیا مردمان جاغوری و مالستان موجوده از روی شکل و لباس و زندگانی و سجایا از همجواران خود فرق ندارند؟ همین قسم میباشند کسان غرجستان و بعض قبایل اطراف غزنه. البته در یفتل بدخشان بقایای یفتلی ها نسبتاً بی آمیزش مانده و در سایر نقاط کمی با قبایل مجاور مخلوط شده اند.
حالا که مفهوم غرج و غرجستان تا اندازه ئی از نقطه نظر جغرافیائی و تاریخی شرح یافت مختصراً در باب (شار) های آنها در قطار امرای محلی آریانا در قرن ۷ صحبت میکنیم.
همه میدانیم که موضوع یفتلی در آن اوقاتی که دارای امپراطوری مقتدر در آریانا بودند از نقطه نظر تشخیص و تعین مراتب شاهان و اسمای آنها خیلی تاريك است چه رسد به امرای محلی آنها یا امرای محلی مخلوط آنها با بقایای کوشانی های خورد کیداری. شبه ئی نیست که یفتلی ها به تفصیلی که در فصل مربوط آنها


(٥١٩)

دادیم امپراطوری مقتدر و معظمی در افغانستان تاسیس کرده و بعد از سقوط هم قبایل ورؤسای آنها در نقاط کهستانی مملکت در پایگاه های نظامی خود پناه برده و قرن ها امارت های محلی در دست آنها و در دست عنا صر مخلوط کوشانو یفتلی بود . آثار و شواهد عصر یفتلی ها (دورهٔ امپراطوری) و شارهای غر جستان (دورهٔ امارات های محلی) در افغانستان زیاد است از قبیل مسکو کات ، ظروف، جمجمه ها و غیره (ظروف و جمجمه ها بتازگی از قبرستان یفتلی از صدق آباد ریزه کهستان کشف شده) که متاسفانه هنوز بصورت اصولی و علمی مطالعه نشده جز قسمتی که تحت مطالعه موسیو گیر شمن میبا شد و دامنهٔ حفر یات این مطالب را روشن تر خواهد ساخت.
بهر حال زایر چین هیوان - تسنگ در همان علاقه «ریزجستان» یا وجیرستان در حوالی جاغوری که آنرا «جکوده» Jaguda خوانده با دقیق تر بگوئیم در شمال آن در منطقهٔ «فولی شی ساتا تنگ نا» Fo-li-shi-sa-tang-na که در دامنه های کوه بابا سر چشمه هیرمند ورود کابل را هم در بر میگرفت از شاهی حرف میزند که خودش او را توكيو (ترك) خوانده و موسیو فوشه او را توكیو یا (یفتلی) میگوید و چون توکیو های غربی درین وقت بکلی در جنوب هندوکش نفوذ نیافته بودند با اکثر احتمال امیر محلی مذکور یا یفتلی یا کوشانو یفتلی بوده و میتوان او را یکی از شارهای غرجستان به معنی عام خواند چنانچه سکه هائی مربوط به همین قرن «٦» از شارهای مختلف غرجستان از غزنی و از سطح فوقانی خرابه های بگرام ، از معبد فندقستان ، از کابل (دهمزنگ) از صدق آباد و ریزه کهستان و غیره پیدا شده و این جا نقاطی است که در ماحول علاقه متذکرهٔ هیران - تسنگ افتاده است. و معلوم میشود که مانند شارهای غرجستان خاص سائر قبایل یفتلی زاولی ، وجیری و غیره هم از خود امرای محلی در طی قرن ٦ مسیحی داشتند که حفریات و تحقیقات آینده پرده از روی هستی و موجودیت آنها خواهد برداشت .


(٥٢٠)

تگین شاهی ها : در آخر فصل دوازدهم اشاره نمودیم که تو کیو هائی که
بر تخارستان مسلط شده بودند در اثر فشار وحملات تانگ های چین قوه وقدرت
خویش را به تدریج از دست داده ودر اوائل قرن هشت با داشتن نفوذ محدود و
محلی مطیع خاندان تانگ ها شدند و آخرین بغبوی آنها را مقارن همین زمان
بنام ( شه لی مانگ کیپالو ) یا ( سری منگله ) اسم بردیم . اگر چه بعد ازین
تاریخ موجودیت آنها در تخاستان مبهم وتاريك است معذالك تا زمان فتح
این ولایت افغانستان بدست قطیبه (٧١٢م) ژنرال عرب امرای محلی تجن
یاتگین در قندوز وجود داشت و احتمال دارد که حین فشار تانگ های چین
بعضی از خان های همین قبیله بجنوب هندوکش پناه آورده و تا نیمه دوم قرن
هشت امارت كوچك ومحلی در گندهارا تشکیل نموده باشند . آنکه بموجود
بعضی از امرای ترکی به القاب ته له ته له تی و تگین ) درین حوالی
شهادت میدهد وو کونگ Wou-Kong آخرین زایر چینی است که ١٣٠ سال بعد
از هیوان – تسنگ بین ٧٥١ و ٧٩٩ وارد مملکت ما شده و از راه هند فقط
تا گندهارا آمده توانست . مشار الیه حین تو صل به گندهارا مریض شده و
خویش را راهب بودائی ساخت و مجبور شد که چند گاهی در گندهارا بماند .
او از مصرو فیت شاه و ملکه ووزرا به مرمت کاری معابد وساختن ابدات
جدیدهٔ بودائی صحبت میکند واین امر از نقطهٔ نظر عمرانات و آبادی وشکه
داری آثار ومعابد بودائی كمال اهمیت دارد ووانمود میکند که حتی در اواسط
قرن ۸ مسیحی تقریباً يك قرن بعد از موقعیکه دین مقدس اسلام آغاز به نشر در
حصص غربی افغانستان نموده بود مرمت کاری و حتی آبادی معابد بودائی
در قسمت های شرقی افغانستان هنوز جریان داشت و به استناد همین نظریه در
فصل یازدهم در شرح دوام صنعت گريکو بوديك گفتیم که آثار هیکل تراشی
فند قستان (غوربند) را که محصول قرن هفت مسیحی است نباید آخرین شواهد

تاریخ افغانستان (۱۰۰۰) ب : سردار محمد نعیم ع سراج الدین د : فتح محمد ن : محمد نعیم هـ : اجرائیه شعبه تاریخ ت : ۲۰۶-۱ ع


( ٥٢١ )

صنعتی بودائی خواند زیرا در طی قرن هشت هم سغعت گمرانی مصروف کار
بودند و این امر یعنی اختتام صنعت هیکل تراشی در هر حصه بسته بتاریخ وصول
دیانت جدید اسلامی بود و کندها را که تا عصر محمود زابلی وجیپال بدیانت های
قدیم خود باقی بود نسبت به حصص مرکزی مملکت وقت بیشتر داشت .
شبهه ئی نیست که مسکوکاتی هم بنام تگین شاهی ها در دست است .
داکتر لارد Dr.Loni چهل دانه آنرا از شمال هندوکش یافته و کمنگهم تقریباً
۲۰ یا ۳۰ دانه دیگر آنرا از کابل بدست آورده است . چون عدهٔ بیشتر این
مسکوکات از شمال هندوکش بدست آمده احتمال ذیات میرود که این سکه ها
مربوط به آن دسته امرای تگین شاهی باشد که تا فتح تخارستان بدست قشون
عرب مرکز امارت آنها شهر قندوز بود وعده ئی از مسکوکات آنها با رفت و آمد
ومرا ودات بجنوب هندو کش انتشار یافته است . بهر حال ته اـ ـ ته له تی
و تگین امارت محلی کوچکی در نیمه دوم قرن هشت در کندها را داشتند که
زمانی تحت نفوذ کاپیسا و مدت مانند شاهان کاپیسا تحت اثره تنگ های چین بودند.
بعضی امرای دیگر محلی: علاوه بردسته امرای محلی که ذکر شد بلاشبهه امارت
های كوچك ديگری هم در جنوب و مرکز هندو کش وجود داشت که از روی
عرق عموماً احفاد کوشانی های خورد کیداری یا احفاد یفتلی ها و یا از عنصر
مخلوط آنها بودند و در نقاط مختلف مثل زابل « سکاوند ( لوگر ) » زمین داور
غور و غیره در طی قرن ۷ و۸ و بعدتر سلطنت کرده اند و بعضی اشاره های غیر
مستقیم مورخین ومسکوکات وجود و هستی آنها را وانمود کرده است. داکتر
هاینریش جونکز Dr.H inrich Junker جرمنی در رساله ئی موسوم به«نوشته های
یفتلی » از بعضی مسکوکاتی حرف میزند که با مسکوکات « یفتلی » ،
نپکی ها وتگین شاهی ها شباهت دارد و رسم الخط « یونانو کوشانی » و برهمی در
آنها استعمال شـ . . داکتر « جونكر » در روی این سکه ها اسمای بعض نقاط


( ٥٢٢ )

افغانستان مثل ( داور ) ( زرشان ) ( زابلستان ) ( فرزان ) و ( سکاوند ) را خوانده که منجمله سه نقطه آنرا که عبارت از « زمین داور » و زابلستان ( غزنه و اطراف آن ) وسکاوند ( لوگر ، دهکده ئی هم هنوز بنام سکاوند یا سجاوند در لوگر موجود است ) بدون تردید معین خواسته است . این مسکوکات بلاشبهه در همین نقاط بضرب رسیده وبلاشبهه وانموده میکند که امرای محلی در این جاها وجود داشت که تحت اثر دولت کاپیسا بودند .
زندگانی مذهبی و رهبانان : زوارچینی که قصد مسافرتهای شان در آریانا و هند دیدن معابد و ملاقات روحانیون و معاینه آثار و کتب مذهبی بود هر کدام به نوبه خود وهیوان - تسنگ ( که بفاصله ١٤ سال از ٦٣٠ تا ٦٤٤ م ) در نیمه اول قرن ٧ درآمد و رفت خود از نقاط مختلف مملکت ما میگذرد ) از همه بیشتر ودقیق تر از چگونگی حیات مذهبی و جامعه رهبانان و روحانیون ومعابد وسنگهر مه ها و استوپها وغیره صحبت میکند که با تحلیل و ترکیب معلومات او و دیگران ذکر خلاصه ئی در اینجا نه تنها بی مورد بلکه نهایت مفید و ضروری است .
باوجودیکه در نیمه اول قرن ٧ بواسطه سلطه توکیوها (ترکها) در تخارستان مملکت از نقطه نظر تشکیلات سیاسی با تیغه هندو کش در وسط بدو حصه تقسیم شده بود و در این دو حصه و مناطق متباقی امرای محلی متعددی جزء و خارج دو مرکز سیاسی قندوز و کاپیسی وجود داشت معذالک در نیمه شرقی مملکت (به نسبت خط بلخ - قندهار) که هیوان - تسنگ ازان میگذرد چه در صفحات شمال و چه مناطق جنوب آئین بودائی عمومیت داشت که بیشتر مردم از تخارستان و باختر گرفته تا بامیان پیرو طریقه كوچك نجات (هنایانا) بودند و در کاپیسا و حصص شرقی پیروان طریقه بزرگ (مهایانا) و كوچك ( هنايانا ) پهلوی هم


(٥٠٣)
زندگانی داشتند و از کاپیسا به بعد در حصص شرقی و جنوبی و غربی برهمن های آفتاب پرست و شیوائیها هم بکثرت دیده میشدند.
باوجودیکه از دو سه قرن باینطرف در اثر مداخله ساسانیها و مقابله های کیداری ها (کوشانیهای خورد) و یفتلی ها با ایشان بیشتر اوقات در اکثر حصص آریانا جنگ و جدل دوام داشت و در نتیجه به حیات مذهبی، مخصوص بحیات آن دیانتی که بالکال مخالف جنگ و خون ریزی بود سکته وارد کرد و اکثر معابد و استوپه ها صدمه دید و خراب شد معذالك هنوز معابد باشکوه و مجلل در پیرامون شهرهای باستانی ما در اطراف کهن دز (قندوز) بلخ، بامیان، کاپیسا و ده های دیگر وجود داشت و در هر سنگرهه، معبدی صد ها راهب زندگانی میکرد و در میان این راهبین دانشمندان خیلی متبحر یافت میشد. هوان - تسنگ حین عبور خود تعداد معابد بعضی نقاط و عده روحانیون متقابله آنجا ها را داده که برای مزید معلومات بحیث يك نظريه ذيلاً ذكر ميكنيم:
قندوز : ١٠ معبد بودائی چندین صد راهب و روحانیون
بلخ : ١٠٠ معبد بودائی ۳۰۰۰ راهب و »
بامیان : ١٠ معبد » ١٠٠٠ یا چندین هزار راهب و روحانیون
کاپیسا : ١٠٠ معبد » ٦٠٠٠ راهب روحانی
» ١٠ معبد شيوائی ١٠٠٠ راهب شيوائی و برهمنی
لغمان : ١٠ معبد بودائی چند صد روحانیون و چند بیست معابد برهمنی و شيوائی
ننگرهار : تعداد معابد و روحانیون داده نشده
کندهارا ١٠٠٠ معبد بودائی و ١٠٠ معبد برهمنی
این احصائیه بسیار ناقص که در آن فقط چند شهر بزرگ و چند منطقه شامل است نشان میدهد که در طی قرن ۷ مسیحی هنوز حیات مذهبی جامعه رهبانان چه رونقی داشت و چقدر معابد مختلف بودائی و بر همنی و شیوائی آباد بود.


(٥٣٤)

شبه ئی نیست که این معابد و استوپه های مربوطه آنها از طرف شاهان مختلف ممالك و ملیکه ها و وزرا و اعیان و تجار آباد شده و هر كدام نام و نشان و شهرت و دارای ودایع و یادگار های قیمتداري بود که زائرین را از داخل و آفاق دور دست خارج مملکت جلب میکرد و یکی از منابع عایدات کشور محسوب میشد زیرا زائرین علاوه بر اینکه در مسافرت پول خرج میکردند برای دیدن ودایع هم به تفاریق پول و سکه های طلائی میدادند. از جمله این معابد در بلخ ویهارای قدیم و جدید یعنی ناواویهارا ، نوبهار و در کاپیسا معبد شالوکیه یا معبد یرغملهای چینی (موقعیت آن در پوزۀ شترك در دامنه شمالی کوه پهلوانان) در حصص شرقی بگرام مقابل ریزه کوهستان معین و حفريات شده معبد شاهبار معبد كنيشكا ( در توپ دره طرف غرب چاریکار واقع دو هنوز استوپه بزرگ و بلند آن پا بر جا است) معبد راهولا (بنام کافر قلعه موقعیت آنرا فوشۀ بجنوب شرق بگرام کنار باريك آب معین کرده) معبد ملیکه و درهده معابد باستانی که در عصر اشوکا و کنیشکا ساخته شده بود و بالاخره در پشاور بلند ترین معبد كنیشکا که ٤٠ قدم ارتفاع داشت دارای شهرت آفاقی بود
چون اصول معماری بودائی متقاضی بود که معابد مجلل و استوپه ها بسیار بلند ساخته شود و بر علاوه برجهائی هم برای یادبود خاطره روحانیون میساختند در پیرامون شهرها آبدات مذهبی از هر طرف بهوا بلند معلوم میشد. در شمال معبد (نوبهار) استوپه ئی بود که ۲۰۰ قدم ارتفاع داشت. بطرف شمال غرب ویهارای قدیمه، بلخ بیاد دانشمندان متوفای شهر ۷۰۰ برج بر پا کرده بودند که هیوان تسنگ ناظر آن بوده و همه را بچشم خود دیده است. (۱) صد معبد کاپیسا هر كدام از خود استوپه هائی داشت که بعضی آن به ارتفاع صد و دو صد قدم میرسید در هده و گرد و نواح آن استوپه های معابد اشوكا پادشاه حايزسه

(١) صفحه ٤٣ و معبد خاطرات بودائي عالم غربی ترجمه پیل


( ٥٢٥ )
صدقت ارتفاع بود و باالآخره معبدی که کنیشک در جوار پایتخت زمستانی
خویش در حوالی پشاور ساخته بود هنوز به ارتفاع ٤٠٠ قدم وجود داشت .
در معابد افغانستان قدیم از بلخ گرفته تا پشاور ( پارو شاپورا ) ودایعی وجود
داشت که در نظر بده پرستان قدر وقیمت زیاد داشت وعموماً عبارت از یاد گار های
بودا ساکیاونی و روحانیون بزرگ و شاهان قدیمه بود . بطور عموم در معابد
مربوط هر شهر بزرگ سه سه یادگار قیمتی و بزرگ محفوظ بود که هیوان ـ تسنگ
آنها را دیده و تذکر داده است در معبد نو بهار بلخ سه چیز ذیل دیده میشد .
( ١ ) ظرف شست و شوی بودا که از طلا و احجار کریمه ساخته شده بود :
( ٢ ) دندان بودا .
( ٣ ) جاروب بودا با دسته مرصع ومزین با جواهرات ( ١ )
در معابد بامیان ودایع ذیل در صندوق طلائی محفوظ بود .
( ١ ) يك دندان بودا
( ٢ ) دندان یکی از پادشا هان سلف که به لقب « پاد شاه عراده طلائی »
شهرت داشت .
( ٣ ) کچکول آهنی و پلان راهبی دانشمند بزرگی موسوم به « سانا کاواسا »
Sanakavasa پلان مذکور از مجموع ٩ پارچه ساخته شده بود ( ٢ ) در معابد
اطراف کاپیسی ( بگرام ) سه چیز ذیل وجود داشت :
( ١ ) دندان طفلی بودا
( ٢ ) پارچه جمجمه بودا « تاثا گاتا » Tathagata
( ٣ ) موی سر بودا « تاثا گاتا »
در معابد هده بیشتر یادگار های بودا « تاثا گاتا Tathagata » به شرح
ذیل وجود داشت :
( ١ ) صفحه ٤١ یادگار های ممالك غربی ترجمه بیل ملاحظه شود .
( ٢ ) به صفحات ٥٢ - ٥٣ یاد گار های ممالك غربی ترجمه بیل مراجعه شود .


(٥٠٦)

(١) پارچه جمجمه و استخوان کاسه چشم بودا تاتا گاتا
(٢) پلان راهبی بودای مذکور که از پارچه زرد پنبه ئی ساخته شده بود .
(٣) چوب دست بودای مذکور که اصلاً از چوب صندل بود و حلقه های آهنی داشت(١)
پیشتر در سر این مبحث عده را هبین و روحانیون بعضی شهر های بزرك
و مناطق معروف را به ارقام معین کردیم و متذکر شدیم که در میان آنها علما
و دانشمندان بزرگی وجود داشت . حالا میخواهیم درین مورد کمی دقیق تر شده
و بعضی از راهبین دانشمند و علمای نامی قرن هفت افغانستان را که زایر چین
هیوآن . تسنک حین عبور خود در محلات مختلف مملکت دیده و با آنها مصاحبه و مناظره
کرده است اسم ببریم .
در شمال هندوکش در قندوز که درین وقت مرکز خان نشین های تخارستان
بود عالمی زندگانی میکرد موسوم به « دهر مه سینا » Dharmasina که غیر
از خود مملکت در هند هم مطالعاتی نموده بود وصیت شهرت او در ماورای شرقی
پامیر در نقاط مختلف سنکیا نك طوری پیچیده بود که اورا « فا ـ تسیانك »
Fa-Tsiang یعنی «استاد قوانین مذهبی » لقب داده بودند و علمای کاشغر وختن
به این عقیده بودند که کسی با او مناظره نمیتواند .
در معبد معروف ناوا و یهارای ( نوبهار ) بلخ از دانشمندان بزرگ
یکی « پراجنا كارا » Prajnakara سر حلقه را هبین و دانشمندان
طريقه ( هينايانا ) يا راه كوچك نجات بود و زایر چین را در طی
مسافرتش در افغانستان از بلخ تا كاپيسا همراهی كرد .
در معبد نوبهار علاوه بر او دو عالم دیگر بنام های « دهر مه پری یا » Dharmapriya
و « دهر مه كره » Dharmakara وجود داشت که از جمله فحول دانشمندان عصر
بشمار میرفتند و حلقه های مذهبی و علمی بلخ ایشان را بنظر احترام و تکریم میدیدند.
(١) به صفحه ٩٥ یادگارهای ممالك غربی ترجمه پیل مراجعه شود .


( ٥٢٧ )

معاصر این زمان در با میان دو نفر راهب بزرگ داشتیم که اسم یکی آن
«آریاداسه» Aryadasa و اسم دیگری « آریاسنا » Aryasena بود. و هر دو
در فلسفه مذهبی و حکمت و قوانین دینی معرفت زیاد داشتند .
در کاپیسی ( بگرام ) پایتخت سلطنت کاپیسا درین زمان چند نفر عالم برجسته
زندگانی میکرد . یکی از آنها «منوجناگوشه» Manojnaghosha دیگری «آریاورمه»
Aryavarma و سومی « گنوبهد دره » Gunabhadara نام داشت . چون پادشاه
این وقت کاپیسا پیرو طریقه بزرگ نجات بودائی (مهایانا) بود از زایر
چین خواهش نمو تا در یکی از معابد مربوطه این طریقه جمع شده و با دانشمندان
کاپیسی مناظره کنند و در نتیجه میان سه نفر عالم فوق الذکر کاپیسا
و هیوان - تسنگ مدت ۵ روز مناظره و جر و بحث طول کشید ، در طی آن
پادشاه و « پرا جنا کارا » دانشمند بلخی هم حضور داشتند ( ۱ )
به این ترتیب چند صفحه مختصر این مبحث نشان داده میتواند که زندگانی
مذهبی و جامعه علماء و دانشمندان افغانستان در قرن ۷ مسیحی
به کدام اندازه هنوز رونق خودرا محافظه کرده بود. معابدی
که تعداد قسمت آن ذکر شد هر کدام به تناسب کانون دانش وعلوم مذهبی بشمار
میرفت و در هر معبدی به تفاریق از چند نفر گرفته تا دسته های چند صد نفری
راهبین امرار حیات داشتند و به تالیف و ترجمه آثار مذهبی و کتب فلسفی و اخلاقی
می پرداختند علماء و دانشمندان افغانستان در تحول فلسفه بودائی و در انتشار آن
در خاکهای آسیائی سهم بسزائی داشتند که در فصل هشتم صفحات ۲۷۷ تا ۲۸۳
دران موارد چیزهائی نوشته شده است . همین معابد هیکل ها علماء ، کتب ،
آثار ودیعه هر کدام به نوبه خود اسباب شهرت مملکت شده و دانشمندان و زوار

(۱) راجع به راهبین و علمای افغانستان در قرن ۷ به کتاب زندگانی هیوان - تسنگ
تالیف (شمان هوئی لی ) ترجمه بیل طبع لندن به قسمت های قندوز و بلخ و کاپیسا و بامیان
مراجعه شود .


( ٢٨ )

را از ممالک همسایه حتی از نقاط دور دست چین و شرق اقصی جلب میکرد و تبحر
و پایهٔ دانش این علمای بزرگ مقام آریانا یا افغانستان قدیم را در صحنه آسیا بس
گرامی و ارجمند ساخته بود .

ظهور اولین حملات عرب
در سرحدات غربی آریانا : در نیمهٔ اول قرن ۷م که در صفحات شمال هندو کش

خان های توکیو (ترك) و در جنوب هندوکش دودمان کشانریهٔ
کاپیسا سلطنت داشت عرب ها پرچم دیانت مقدس اسلامی را بر داشته ارکان
امپراطوری ساسانی را در دو میدان نهاوند و قادسیه متلاشی ساختند، یزد گرد
آخرین شاه ساسانی مانند داریوش چهارم آخرین شاه هخامنشی بطرف شرق
گریخته میخواست به خراسان پناه برد و در سال ۳۱ هجری (مطابق ۶۵۲ م) در مرو
کشته شد .

طوریکه در فصل پیشتر و فصل حاضره دیدیم آریانا از آغاز قرن ششم مسیحی
از نقطه نظر اوضاع اداری سیاسی به دو حصه تقسیم شده بود که یکعده امرا
و خانشین ها جزء هر کدام بود و امرای دیگری هم در خارج نفوذ آن دو حوزهٔ
سیاسی وجود داشت و دو مرکز عمده در شمال قندوز و در جنوب شهر کاپیسی بود

عرب ها بعد از اضمحلال قوای ساسانی در مقابل سرحدات غربی مملکت ما در
دو نقطه متمرکز شدند که یکی آن در شمال شهر نیشاپور و دیگر آن در جنوب
شهر کرمان بود درین تقسیمات از نقطه نظر سوق الجیشی مطالبی نهفته بود تا از
خط نیشاپور هرات بلخ به خانشین های تخارستان حمله شود و از جبههٔ جنوب از
راه زرنج و بست و رخمد بر کابل و کاپیسا سوقیات بعمل آید و کهستانات
مرکزی و قسمت های صعب العبور وسط مملکت در دهن عبور گرفتار آید
و خود بخود به تدریج تسلیم گردد .


( ٥٢٩ )

بهرحال شرح این واقعات چیزی است که در آغاز جلد سوم خواهد آمد
اینجا همین قدر متذکر میشویم که اولین تماس قشون عرب در سرحدات غربی آریانا
(سیستان) در ٢٣ هجری ( مطابق ٦٤٥) یعنی درست یکسال بعد از مراجعت
هیوان - تسنگ از آریانا به چین صورت گرفته . چند سال بعد تر یعنی
در حوالی ٣٢ و ٣٣ هجری ( ٦٥٣ - ٦٥٤ مسیحی ) قشون عربی در مقابل
سرحدات غربی مملکت از کناره های جنوب بحیره خزر تا سواحل خلیج
فارس نقاط سوق الجیشی را اشغال نموده در نیشاپور و کرمان تمرکز یافتند تا طبق
نقشه معینه در سه خط ( نیشاپور، هرات بلخ ) بطرف تخارستان (زرنج بست،
رخد) بطرف کابل و کاپیسی، و ( قندار وقندابیل و یضا ) بطرف ملتان پیش
روند و شرح حرکت آنها در دو قرن روی این خطوط و مدافعه سختی که درین
مدت طولانی از طرف امرای محلی افغانستان بعمل آمده است مبحثی است
طولانی که شرح آنرا در فصل اول جلد سوم سلسله تاریخ افغانستان خواهید دید.
مداخلت چین : پیدا شدن تو کیو ها ( ترکان غربی )وسلطه موقتی آنها
در صفحات شمال افغانستان ( تخارستان ) و تماس و تصادم ایشان با کشور چین
از یکطرف و کمی بعدتر احساس حملات قشون عرب به سرحدات غربی مملکت
از طرف دیگر زمینه را مساعد ساخت تا عامل دیگری در قرن ٧ در تاریخ
افغانستان دخالت کند و آن عبارت از چین و تشبثات سیاسی و نظامی و اداری
خاندان تانگ میباشد .
قبل برین در اخیر فصل دوازدهم ( صفحه ٤٩٧ ) شرح داده شد که چطور
بعد از ظهور خاندان های « سوی » و « تانگ » و تقویه وحدت ملی وروح
نظامی در چین و رقابت های آن دو خاندان با تو کیو ها ( ترک ها ) چین را
قادر به آن ساخت تا آهسته آهسته از حوزه ایلی به تارم واز آنجا به حوزه
سرداریا و آمو دریا و ماحول پامیر نفوذ و تسلط پیدا کند . تعلقات دوستانه


( ۵۳۰ )

دولت کاپيسا و تانگ های چین و باز مداخلت مملکت اخیر الذکر در صفحات
شمال و جنوب افغانستان امری است که بعد از اشاره به روابط پارینه آریانا
و چین شرح میدهیم .

مرور در فصل هشتم همین جلد نشان میدهد که آریانا کشور چین و چین
کشور افغانستان قدیم را بخوبی می شناخت. اینجا نمیخواهیم به شنا سائی
و ارتباط این دو مملکت کهن آسیائی وارد شویم زیرا موضوعی است جداگانه
تنها از نقطه نظر تعلقات سیاسی متذکر میشویم که کوشانی های بزرگ
افغانستان معاصر با ( هان های ) چین بود و گر چه تعلقات « کوشانو ـ هان»
با جنگ و نبرد شروع شد ولی بعد از آمدن پر غمل های چینی به در بار
کنیشکا مرا و دات دوستانه و روابط تجارتی مدتهای مدید دوام داشت .
عصر کوشان و هان برای آریانا و چین دوره های بزرگ تاریخی بود . بعد
از آن او ضاع در هر دو مملکت تغییر کرد . در چین بربر های مانچو و در
افغانستان ساسانی ها هجوم آوردند و به کامیابی و نا کامی ها مصادف شدند
تا اینکه تو کیو ها ( ترك ها ) موقتاً در صفحات شمال ( تخارستان ) متسلط شدند
و جنگ ایشان با خاندان سوی و تانگ نفوذ خاندان اخیر الذکر چین را قدم
به قدم به مملکت ما نزديك ساخت .

دولت کاپيسا که موجودیت و قدرت و حوزه نفوذ آن را در تمام جنوب
هندوکش شرح دادیم در میان هرج و مرج مداخله تركها و ساسانی ها و اوضاع
ملوك الطوايفی قرن هفت تنها دولت نیرومند و حسابی آریانا درین عصر محسوب
میشود . این دولت که زایر چینی هیوان ـ تسنگ شاهد قوه و قدرت او میباشد
باز هم نظر به پیچیدگی اوضاع ' سلطه تو کیو در شمال ' تهدید ساسانی ها در
شمال غرب و ظهور عامل جدید دیگر در سرحدات غربی که عبارت از هجوم
قشون عرب میباشد مجبور بود که در مقابل این جمله عوامل مختلف دوست


( ٥٣١ )

و متحد و حتی پشتیبان و حامی مقتدری پیدا کند و آن عبارت از چین و خاندان مقتدر تانگ ها بود.
از طرف دیگر امپراطورهای خاندان تانگ چین هم برای مقابله با تبتی ها و پیشرفت روزافزون عرب بطرف شرق مایل بودند که دوست و تحت الحمایه هائی داشته باشند. تی - تساتنگ» دومین امپراطور تانگ که قسمتی از وقایع مربوط او را با خانهای مختلف تو کیوهای غربی ذکر کردیم آهسته آهسته نفوذ و حاکمیت خود را بطرف غرب بسط داده خانهای ختن، کاشغر، یار کند و سمرقند بین سالهای ٦٣٢ و ٣٥. و خانهای تورفان و کوتچه بین ٦٤٠ و ٦٤٨ مطیع و باجگذار او شدند و چون تخارستان درین وقت از طرف دست نشانده های تو کیوهای غربی اداره میشد بحساب می رفت.
در جنوب هندوکش روابط بین دولت کشاتریه کاپیسا و تانگ های چین به تمایل طرفین و با تعارفات دوستانه و ارسال هدایای متقابله شروع شد چنانچه پادشاه کشاتریۀ کاپیسا به اساس گفتار هیوان - تسنگ چند راس اسپ قشنگ برای امپراطور تی - تسانگ فرستاد و از آنطرف هم نماینده و هدایاتی به کاپیسا آمد. ولی قدرت و تفوق تانگهای چین در تمام اسیای مرکزی و پیچیدگی روز افزون اوضاع در آریانا دولت کاپیسا را مایل و آماده ساخت تا از چین حمایت بخواهد و این امر بگمان غالب بعد از ٦٤٢ صورت گرفته است زیرا رونه گروسه مینگارد که در سال فوق کندهارا تیول امپراطور تی - تسانگ را قبول کرد(۱). وضعیت آریانا را ازین وقت به بعد تا اواسط قرن هشت چنین میتوان تصویر کرد: در شمال هندوکش بقایای و احفاد تو کیو های غربی حکمفرمائی داشتند چنانچه منابع چینی امیر محلی بدخه برست قندوز را بنام شه - لی مانگ کیا - لو( Che-li-Mang-Kia-lo ) ( در سانسکریت سری منگله Crimangala ) یاد کرده. در جنوب هندوکش، امرای محلی کوشانو یفتلی کاپیسا ( رتبیل شاهان

(۱) صفحه ٢٢٠ تاریخ اسیاجلد دوم تالیف رونه گروسه


(٥٣٢)

منابع عربی) از کاپیسی به تمام ساحه جنوب هندوکش سلطت داشتند، از غرب
و شرق دو قوه خارجی پای مداخله را پیش گذاشته بود و این مداخله دو رنگ
مختلف داشت یعنی از طرف غرب عربها بنام نشردیانت مقدس اسلامی بادسته های
قشون در دو خط نیشاپور، هرات بلخ در شمال و زرنج، رخد کابل بطرف جنوب
پیش می آمدند و تانگهای چین از طرف شمالشرق کنترول خودرا به دو سلطنت
محلی قندوز و کاپیسا پهن کرده و بنام حمایت بدین ارسال قشون و كمك نظامی
با ارسال فرامین وحکم نامه ها امرای محلی مذکور را دلداری و تشویق
به مقابله می نمود ند.
قبل برین در فصل گذشته دیدیم که چطور روابط رقابت آمیز و جنگجویانه
تو کیوها وتانگهای چین منجر برآن شد که سلطه دولت اخیر الذکر در ماحول
پامیر و آمو دریا قایم شود. در آغاز این مبحث اشاره کردیم که امرای محلی قندوز
و گندها را حمایت چین را قبول کردند. بعد از وفات امپراطور مقتدر چین
«تی تسانگ» (٦٤٩م) نام دونفر از امپراطوران دیگر خاندان «تانگ» در
تاریخ این عصر افغانستان قابل ذکر است که یکی «کاو تسونگKaoTsong و دیگری
هیون تسونگ» Hiouen Tsong نام داشت و اخیر الذکر بیشتر در تاریخ به لقب
منگ هوانگ،MingHouang یعنی «امپراطور شهیر »شهرت دارد. این دو امپراطور
خاندان تانگ یکی بین (٦٨٣ - ٦٥٠) و دیگری بین (٧٥٦ - ٧٠٦) سلطنت کرده
و در فاصله حکمفرائی آن دو، ملکه ئی بر تخت چین جلوس و سلطنت
کر ده است قرار یکه از سنه وتاریخ سلطنت این دو امپراطور معلوم میشود
درست از وسط قرن ٧ تا اواسط قرن ٨ سلطنت کرده اند و این دوره ایست
که بالا تر به آن اشاره کردیم ونفوذ چین ، نفوذی که شرح چگونگی آنرا در ذیل
میدهیم بر امرای محلی قندوز وکاپیسی انبساط داشت. چون درین در فصل اخیر
تا اینجا چندین مرتبه به علل مداخله چین اشاره ها شده است تکرار آن لزومی


( ٥٣٣ )

ندارد بقایای توکیوها که قدرت شانرا درخارج وداخل حدود ولایت تخارستان
تی تسانگ امپراطور مقتدر چین خورد کرده برد خواهی نخواهی تن به قبول
حمایت در دادند . پیشرفت تدریجی قشون عرب امرای کاپیسا را مایل
و مجبور ساخت که از چین حمایت بخواهند و خود را تحت حمایت
تانگ قرار دهند ولی این مداخله و حمایت چین طوریکه موسیو فوشه
میگوید کاملاً « شکل دفتری » داشت . جز نام عملا نشانی از آن درمیان
نبود . شبهه ئی نیست که دفتر داران چینی نام های ١٦ علاقه بین اکسوس
و اندوس ( آمودریا وسند ) و بعضی مناطق کوچک جزء را ثبت کرده واین
علاقه های آریانا را جزء تحت الحمایه خود می پنداشتند ولی نظارت آنها
شکل عملی نداشت . منتهای اجرای نفوذ امپراطوران تانگ چین این بود که فرامین
و تقرر نامه ها وقت بوقت اصدار کنند چنانچه امپراطور « کاو - تسونگ » بنام امرای
محلی سمرقند ، بخارا ، فرغانه و گندهارا به ترتیب در سال های (٦٥٠) (٦٥٦)
(٦٥٨) و ( ٦٦٠ ) صادر کرده است .
مینگ - هوانگ امپراطور دیگر این خاندان که بالاتر از او نام بردیم
هنگام انبساط فتوحات عرب در آریانا سیاست مخصوص را پیش گرفته بود
که با وجود همچشمی به سیادت و پیشرفت عرب نمیخواست قشون چین راعملا
درمیدان مجادله وارد کند بلکه در پی آن بود تا امرای محلی افغانسان این وقت
را تشویق و ترغیب به جنگ کند و با مکاتیب و فرامین از آنها دلداری نماید
چنانچه در سال های ٧٠٥ و ٧٢٠ و ٧٤٥ فرامین و مکاتیب به امرای محلی
کاپیسا فرستاده است . خانهای ترکی قندوز که بالاخره بدست جنرال عرب
قطیبه مضمحل شدند در ٧١٨ و ٧٢٧ با همین امپراطور مکاتبه نموده
ومخصوصاً مکتوبی که بتاریخ اخیر الذکر صادر شده است تسلط قوای عرب
را بر تخارستان ثابت میسازد .


(٥٣٤)
البته درین امر شبهه ئی نیست که امرای محلی افغانستان از تمایل به دربار چین و از قبول حمایت آن کشور آرزوئی جزاین نداشتند که بالاخره قشون معظم عرب را باقشون کشور پهناور چین مقابل سازند و هر دو را به نفع خودخورد کنند ولی چینی ها تا موقعی که خطر بخاك های متصرفات ایشان در حوالی شرق پامیر نرسیده بود به این کار تن در ندادند . و تقبیل شاهان کاپیساچون اینسکه منتظر كمك چین دست بسته نشینند داخل مجادله شدم و طوریکه همه میدانیم با نیروی عربی در نقاط مختلف مملکت سخت جنگیدند و مدت مدیدی هستی خود و دولت و کشور خود را حفظ کردند تا اینکه در حوالی ٧٩٣ کاپیسی مرکز سلطنت آنها بدست قشون عرب برای دفعه اخیر فتح وبکلی ویران شد و درین وقت ها نامی از حمایت و مداخلت اطری چین باقی نمانده بود.
آخرین روز های کاپیسی: درین جلد تاریخ افغانستان در فصول ومواقع مختلف از کاپیسا و کاپیسی صحبت شده است ( صفحات ٦٣ ، ٢٣٤ ) مقصد عمومی این است که کاپیسی ، مرکز کاپیسا که بقایا و خرابه های آن را در بگرام (٦٠ کیلومتری شمال کابل) تعین کرده اند بحیث مرکز ولایت ، مرکز امارت های محلی جنوب هندوکش و پایتخت سلطنتی و امپراطور آریا نارول بزرگ در تاریخ سیاسی و اداری و تجارتی و صنعتی و تهذیبی افغانستان قدیم بازی کرده و یکی از شهر های باستانی و مهم مملکت بشمار میرفت چنانچه آثار و شواهدی که درین چند سال اخیر از ین شهر کهن کشف شده و کشف شده میرود گواهی است که اهمیت مقام و عظمت و آبادی آنرا تائید میکند .
کشف مسکو کات یفتلی از «صدق آباد» ریزه کوهستان از سواحل چپ رود خانه پنجشیر مقابل بگرام و کوه پهلوان و کشف سکه های میتی شارهای غرجستان از فند قستان (غوربند ) رد همزنگ کابل و مخصوصاً کشف سکه ازین سلسله از عمق خود خرابه های بگرام را نمود میکند که یفتلی ها در حوزه کاپیسا ومخصوصاً در شهر کاپیسی مرکزیتی داشتند و حین ورود هیوان . تسنک در ٦٣٢ هنوز شاه کثا تر به سلاله کوشائویفتلی در اینجا اقامت داشت و در ٦٤٤ حین


(٥٣٥)

مراجعت او از هند هنوز شاه و پایتخت او در کاپیسی برقرار بود.
حین ظهور قشون عرب در سرحدات غربی آریانا و حین ورود آنها در نقاط
آبادانی سیستان مثل زرنج وزالق وکرکویه وغیره مرکز شاهان کاپیسا یا
رتبیل شاهان شهر کاپیسی بود ولی چون نقشه سوق الجیشی ایشان چنین متقاضی
بود که با عربها در نقاط سرحدی مقابله کرده وقوای آنها را در کوهستانات
ودرهها بکشند رتبیل شاهان از استحکامات زمان یفتلیها روی کوهای کابل
موجوده استفاده نموده حتی در آن مرمت کاریهائی بعمل آوردند و بعد از
زدوخوردهائی در حوزه هیرمند وارغنداب بالاخره یکعده جنگهای خونین
درحوالی غربی کابل وخورد کابل بوقوع پیوست.
قراریکه از روی سفرنامه های زائرین چینی معلوم میشود در اوائل نیمۀ
دوم قرن ٧ هنوز راه رفت وآمد کاپیسا را نزديك شدن حملات عرب مسدود
نساخته بود. ازین لحاظ درطی نیمه دوم قرن ٧ وجریان قرن ٨ مسیحی منابع
چینی از کاپیسا وماخذ عربی از کابل صحبت کرده اند وعلت این امر این است
که چینیها با حمایت از دولت کاپیسا (کی پین) این کلمه را بیشتر در دفاتر
خود ثبت و تکرار میکردند وعربها با مقاومتی که در حصار واستحکامات
کابل میدیدند از اینجا بیشتر حرف میزدند. بهر حال در سال های ٧٥١و٧٦٩
که وو کونگ Wou-Kong زایر دیگر چینی به گندهارا می آید هنوز کاپیسی
مرکزیت خود را از دست نداده واین مسئله قرار نظریه فوشه تا سال ١٧٦ هجری
(٣-٧٩٢م) دوام کرده است و این موقعی است که ابراهیم بن جبل به امر فضل
بن یحیی والی خراسان از راه (غوروند) یعنی درۀ غوربندبر کاپیسا حمله آورده
وآبدات مذهبی بودائی شهر ویران گردید و متعاقباً از کاپیسا نام برده نشد جز
يك دفعه که آنهم در مال الهند از طرف البیرونی بصورت (کابیش) بعمل آمده
است. به این ترتیب قراین عموماً به این دلالت میکند که در اواخر قرن ٨
واوائل قرن ٩ مرکز سلطنت جنوب هندوکش از کاپیسی به کابل انتقال نموده
وعلت موضوع انتقال وانتقال دهندۀ آنرا در فصل آینده مطالعه خواهیم نمود.


(٥٣٦)

فصل چهاردهم
رایان کابلی
یا
برهمن شاهان کابل

درین فصل که از نقطهٔ نظر مراتب تاریخی (کرونولوژی) میتوان آنرا
آخرین فصل تاریخ آریانا یا افغانستان قدیم خواند دو چیز فوراً جلب نظر
میکند یکی کلمه (شاه) و مترادف آن (رای) و دیگر اسم «کابل» که
مدتی پایتخت بوده و باز در اثر بروز واقعیاتی که خواهیم دید جای آنرا شهر
«ویھند» کنار اتک اشغال میکند. بعبارت دیگر چون در ذکر کارنامه های
شاهان و واقعات مربوطه این فصل کلمات شاه و شاهی و کابل و ویھند بیشتر
می آید میخواهیم در آغاز کار قدری در اطراف شاه و شاهی و کابل صحبت نمائیم
شاهی های کابل یا کابلشاهان: در اخیر فصل دهم حین شرح مسکوکات
دودمان کیداری متذکر شدیم که کیدارا مؤسس سلاله کوشانی های خورد در
روی مسکوکات خود را به رسم الخط بر همی «کیدارا کوشانشاه» خوانده که
از آن واضح کوشانی بودن او تصریح میشود ولی مقصد ما بیشتر به کلمه
(شاه) است و معلوم میشود که اقلاً از همین اوائل قرن چهارم مسیحی به
بعد پادشاهان محلی جنوب هندوکش مخصوصاً آنهائیکه در درهٔ کابل مرکزیتى
داشتند من حیث عرق عقیده هرچه بودند بلقب «شاه» یا «شاهی» یا «شاهیا»
یاد شده اند مثل: رتبیل شاه، ترکی شاه، «هندو شاهی»، برهمن شاهی،
هندوشاهیان وغیره که همه تحت عنوان «کابلشاه» آمده میتوانند. البیرونی
برهمن ها یا هندو هائی را که از وسط قرن ٩ تا ربع اول قرن ١١ مسیحی در
تاریخ افغانستان (١٠٠٠) ب ١ سردار محمد ع سراج الدین د ا د ج محمد دن محمد نعيم، ه اجرائه شعبه تاریخ ٦ ٣ - ١٠٥ ع


(٥٣٧)
حصص شرقی افغانستان سلطنت کرده اند و سلاله ئی را که قبل از ایشان از
کابل به جنوب هندوکش حکمرانی داشتند به لقب « شاهی » یا « شاهیا »
یاد کرده و ایشان را « شاهیای کابل » هم خوانده و به اصطلاح خود آنها را
به دو دسته ترکی و هندوبا بر همنی تقسیم نموده است (۱) . « کلهنه » شاعر
و مورخ کشمیر در اثر خویش موسوم به « راجاتر انگینی» که قریب ۱۱۸ سال
بعد تر از الهند البیرونی نوشته شده هندو شاهی یا برهمن شاهیان را اعم ازینکه
مرکز شان در کابل یا در حصص شرقی افغانستان در حوالی اتک در « و یهند»
مرکز زمستانی کشاتریه کاپیسا بود به لقب « شاهی » یاد کرده است . همین
قسم بلاذری هم یك دفعه بدون اینکه اسم پادشاه کابل را متذکر شود او را به
صفت « کابلشاه » خوانده به همین ترتیب کلمه (رای) و ( رایان ) و ( ملك )
و (ملکا) که بصورت مفرد و جمع در پراکریت های محلی افغانستان به معنی
شاه و شاهان بود در مسکوکات و القاب شاهان جنوب هندوکش مورد استعمال داشت.
از روی این ملاحظات اینقدر میتوان گفت که خاندان های شاهی و امرای
محلی جنوب هندوکش که پایتخت های اولی به تدریج کاپیسا « کابل » ویهند
و مراکز دسته دومی اینجا ها یا در جاهای دیگر مثل گند ها را « بامیان »
وجیرستان گردیز غور زمین داور و غیره بود عموماً بصلت (شاه ) یا «شاهی»
یاد شده اند و چون به بشرحیکه پایان میدهیم « کابل » مرکز سلطنت مرکزی
تمام جنوب هندوکش شده بود « شاهی های کابل » یا « کابلشاهان » عنوان
و لقبی است که از طرف عموم مورخین با مختصر تغییری در تلفظ استعمال شده
و این عنوان و لقب از عصر کیدارا « اوائل قرن چهارم مسیحی » تا ختم سلطنت
احفاد برهمن شاهی های کابل در ویهند « ربع اول قرن ۱۱ مسیحی » مدت تقریباً
هفت قرن خاندان های شاهی و امرای محلی کابل زمین را در جنوب هندوکش
(۱) صفحه ۱۰ البیرونز اندیا ترجمۀ ساشو .


( ٥٣٨ )

بهم پیوست و متصل نگه میدارد و به تعقیب کیداری ها کشاتر یه های
کاپیسا نپکی ملیکا یفتلی ها ، کوشانو یفتلی ها، رتبیل ها ، تروءکشه ها
زابلی ها ، تگین ها یا تکین ها ، برهمن ها ، هندوها همه در جزو آن می آیند .
رای پاله : در فصل سیزدهم متذکر شدیم که منابع عربی و فارسی کلمۀ
رتبیل را بصورت اسم و صفت از روز تماس قشون عرب در سر حدات غربی
مملکت در خط زرنج، رخدا کابل استعمال کرده این رویه تا ختم سلطنت
برهمن شاهی های کابلی (ربع اول قرن ١١ مسیحی ) ادامه داشت قرار یکه در
انجا اشاره کردیم این کلمۀ یا از روی اسم خاص هندویی « رتن پاله » و یا
از ترکیب دو کلمه عام ( رای ) و ( پاله ) بمیان آمده است چون گمان
غالب براین میرود که این لقب از ترکیب دو اسم اخير الذکر تشکیل و عام
شده باشد با ربطی که بیشتر به مطالعات این فصل دارد مختصراً به شرح
آنها می پردازیم :
قرار یکه مأخذ فارسی و سنسکریت قرن های ۳ و ٤ هجری و مورخین
در بار غزنه مانند محمد عوفی و محمد الجبار العتبی شرح مید هند برهمن
شاهان یا هندو شاهان کابلی را بلقب (رای ) یاد میکردند و ملکه های ایشان
را ( رانه ) میگفتند ( ١ ) این دو لقب عموما در مورد شاهان هندو و یا برهمنی
و زنان ایشان استعمال میشد ، در حقیقت امر این دو کلمه اصلا عنوان یا لقب
مخصوص کدام شاه نبود بلکه در یکی از پرا کریت های این عصر (رای )
و ( رانه ) شاه و ملکه را میگفتند در این کلمات ریشه قدیم سانسکریت
( راجان ) داخل است. درین شبه ئی نیست که این القاب در مورد شاهان هند و

(۱) « جوامع الحكايات و لوامع الروايات » نسخه قلمی میوزۀ کابل، ترجمه بعضی
حصص آن در ( انشنت انديا ) جلد دوم ترجمه ( اليوت ). ترجمه انگلیسی تاریخ یمینی جلد
دوم انشنت انديا ترجمه الیوت ملاحظه شود .


( ٥٣٩ )

و یا برهمنی این وقت ها بصورت عام آمده ولی در مورد هندو شاهی های کابل
و احفاد ایشان هندوشاهی های « ویهند » سابقهٔ تاریخی دارد و کاملا تطبیق
میشود . این دو کلمه نه تنها در نثر بلکه در نظم فارسی افغانستان و
سانسکریت هم استعمال شده و دو مثال برجسته یکی اشعار ملک الجبال
علاء الدین جهانسوز و دیگر هم اشعار مورخ وشاعر کشمیر « کلهنه » است .
بیشتر به ریشه آریائی این دو کلمه در عصر ویدی اشاره نمودیم مربوط به آن
متذکر شویم که کنیشکا موسس دومین خاندان کوشانی های بزرگ افغانستان
در بعضی مسکوکات به رسم الخط یونانی خود را « راو انور او » ( ۱ ) یعنی
« شاه شاهان » خوانده . این زبان را مدققین لهجه از السنه خانواده ایرانی تعبیر
کرده اند در اینجا هم به وضوح دیده میشود که « راو » یعنی « شاه » و
« راونانوراو » یعنی شهنشاه ) در قرن دوم مسیحی رواج داشت و آهسته آهسته
در مرور چندین قرن دیگر ( و ) آخر کلمه به ( ی ) مبدل شده و (رای ) در
مورد برهمن شاهی ها یا هند و شاهی های کابل و ویهند و سائر شاهان هندوی
معاصر شان در هندوستان استعمال شده است . همانطور که در کلمه ( رای )
ریشه قدیم سانسکریت ویدی موجود است در اکثر لهجه های آریائی دیگر هم
تا حال از بین نرفته ( ٢ )

کلمه دیگری که مختصر شرح میخواهد « پاله » است . تا اندازه ئی که
از روی مسکوکات برهمنی یا هندوئی کابل و احفاد ایشان رایان و یهند
معلوم میشود نام های ایشان عموماً به دو کلمۀ «یال» و « دیوه » تمام میشود و اولی را
« پاله » و دومی را « دیوه » هم تلفظ کرده اند . « پال » یا « پاله » را مدققین
اسم یکی از خاندان های هنود تعبیر کرده وحتی « الیوت » انگلیس میگوید

( ۱ ) بعضی آنرا « شا او انوشا او » هم خوانده اند .
( ٢ ) چنانچه در ایطالوی شاه را ( رۀ ) و در فرانسوی ( روا ) گویند.


(٥٤٠)

که ظهور آن تغییری در خاندان شاهی وقت وارد نمود (١) . اگر کلمه
« رتبیل» با آن عمومیتش که منابع عربی مخصوصاً استعمال کرده اند بذات خود
علم می بود یا اسم خاصی محسوب میشد یا از نقطه نظر مفهوم لغوی توجیهی
میداشت علاج نداشت که در مآخذ سانسکریت هم نمی آمد ولی چنین اسم
و لقبی در مآخذ سانسکریت ضبط نشده لذا میتوان گفت که عرب ها از راه سمع
از کلمات دیگر آنرا درست کرده اند و گمان غالب برین میرود که از
ترکیب لقب عمومی (رای) و خاندان ( پاله ) از « رای پاله » رتبیل ساخته
باشند بهر حال چون این کلمه در ماخذ عربی و فارسی از آغاز وصول قشون
عرب در سرحدات غربی آریانا ( خط زرنج - رخد - کابل ) استعمال شده
ما در تاریخ افغانستان برای تفریق کوشان یفتلی های کاپیسا از برهمن شاهی
های کابل دسته اولی را به لقب « رتبیل شاهان » و دو خاندان دومی را به نام
«رایان کابل» یاد میکنیم و همه اینها به نام «کابلشاهان» هم شهرت داشتند .
انتقال پایتخت از کاپیسی به کابل : شبه ئی نیست که « کوبها » نام
ویدی رودخانه کابل در سرود آریائی « ریگ وید » (٢) ذکر است . همین
قسم وادی کابل بنام «ویکره ته» در جمله شانزده قطعه زمین اعلی اوستائی
در مرحله هفتم آمده و بعض از مدققین ( بکردۀ ) متذکرۀ بطلیموس را در
حصهٔ علیای رود خانه کابل خاطره ئی از همان « ویکرۀ ته » اوستائی میدانند
گذشته از متون اولیه و اصلی آریائی هردوت در قرن ٥ ق م از شهر «کسپاتیروس»
حرف میزند که آنرا بعضی ها کابل تعبیر میکنند . «اورتسپنه »، «کابوورا» کابورا
اسمائی است که بطلیموس در قرن دوم مسیحی در جغرافیای خود استعمال کرده
ومدققین هرسه را نام های شهر کابل و بالاحصار آن میدانند . همین جرافیه

(١) صفحه ٧٩ خاندان های شاهی شمال غرب هند تالیف ( رای )
(٢) در جزوه پنجم و دهم .


(٥٤١)

انگارد در ولایت بارو پامیزاد از مردمان بنام «بولیتی» یا «کابولیتی» حرف
میزنند که مقصد از آن اهالی شهر کابل میباشد . این تذکرات نشان میدهد که
رود کابل ، وادی کابل، وحتی نقطه یا نقاط آبادانی درین وادی در زمانهای
باستان وجود داشته که تعین مراتب آن مطالعات جداگانه بکاردارد .
از روی آبدات بودائی مثل منار چکری ، وسرخ منار و استوپه‌های بزرگی که
در دهکدهٔ چکری موجود است و از روی خرابه‌های معابد بودائی پنجه‌شاه ،
دامنهٔ علی آباد ، تپه خزانه ، خواجه‌صفا ، خواجه روشنائی ، تپه مرنجان وغیره
معلوم میشود که درعصر کوشانی‌های بزرگ حصار کهستانی گردونواح کابل
دارای معابدی بوده و دهکده‌هائی در پیرامون آنها دریای کوها وجود داشت.
بهر حال با سابقه‌ئی که این اعلام جغرافیای تاریخی و این آبادی‌ها دارند ،
دو سوال در خاطر میگذرد : یکی اینکه این کابل یا کابل‌هائی که در مقابل اسمای
مذکور قرار میدهند بصورت صحیح در کجا یا کجاها بود ؟ دوم اینکه شهرمهم
آریانا در جنوب هندوکش که از قرن دوم قم تا اخیر قرن ۸ مسیحی مدت هزار
سال پایتخت افغانستان قدیم محسوب میشد ٦٠ کیلومتر بطرف شمال گفته
در حوزه کاپيسا واقع و به اسم کاپيسی شهرت داشت که خرابه‌های بگرام
موجود از آن نمایندگی میکند نه کابل فعلی.
انتقال پایتخت از کاپيسی به کابل مسئله ایست بزرگ و مهم و دلچسپ که
با وجود عدم معلومات لازمه باید در اطراف آن حتی‌المقدور دقت شود.
در ٣٢ و در ٦٤٤ م حین آمد و رفت هیوان – تسنگ زایر چینی کاپيسی
پایتخت بوده وزایر مذکور پادشاه را در آن شهر ملاقات نمود و به کابل بالکمل
نیامد. بقرار شهادت تا ریخ سيستان «عبدالله بن ابی بکر» درسنه ٥١ هجری


(٥٤٢)

(مطابق ٦٧٣م ) در سیستان آمده و در بست و رخج و کابل با(رتبیل) محاربه نمود و آخر
با دو هزار درم با او صلح کرد» (۱)
اگر در سنه و تاریخ و مأخذ واقعات خوب دقت شود دیده میشود که در
نیمهٔ دوم قرن ۷ و جریان قرن ۸ منابع چینی از شهر کاپیسی و منابع عربی و
فارسی از کابل صحبت میکنند
بعد از هیوان ـ تسنگ آخرین زائرین چینی که وارد کشور مانشده و هنوز
مجال داشتند که از راه باختر و کاپیسا به هند بروند دو نفر اند که یکی
« وانگ ـ هیوان تسو Wang - Huan - tso» سمت نمایندگی داشت و دیگری
«هیوان ـ تچاو Hiuan - Tchao» که بار دوم عزم سفر هند داشت. مسافرت شخص
اول الذکر در سال ٦٠ ـ ٦٥٩ وسفر دومی در سال ٥ ـ ٦٦٤ واقع شد. ایشان از
راه باختر و کاپیسا مملکت ما را عبور کرده و به هند رفتند ولی درین میان، حملات
قشون عرب مجال مراجعت را ازین راه به ایشان نداد چنانچه اولی از راه نیپال
برگشت ودومی به دیار خود بکلی مراجعت نتوانست زیرا سر راه نپال را (تبتی ها)
و کاپیسا را «تاشی ها Ta - Che» یعنی عرب ها اشغال کرده بودند و عبور ومرور
مشکل شده بود ودر نتیجه «هیوان - تچاو » زار چینی موصوف در هند مرکزی
متوقف مانده و همانجا وفات کرد
نوشته فرشته مبنی بر اینکه عرب ها در ٤٢ هجرت (٦٦٦٤ م) به کابل حمله
کردند شاید کمی وقت تر باشد زیرا درین سال هنوز رفت و آمد سیاحین بودائی
و نمایندگان چینی در کابل زمین چیزی بود از طرف دیگر چون سال مراجعت
«وانگ ـ هیوان تسو» از نپال وسالی که «هیوان ـ تچاو» میخواست از طریق
کاپیسا یا نپال مراجعت کند و موفق نشد معلوم نیست ولی از روی تاریخ سیستان
معلوم است که در ٥١ هجری (٦٧٣م) عبدالله بن ابی بکره به کابل رسید

(۱) تاریخ سیستان صفحه ٠٩١


(٤٣)

پس تا اندازهٔ دقیق گفته میتوانیم که از ٦٦٥ تا ٦٧٣ با وجود یکه جنگ ها
و حملات عرب در حصص غربی مملکت دوام داشت هنوز کابل زمین نسبتاً آرام
بود و باوجود حمله ئی که در ٦٧٣ واقع شد عبدالله بن ابی بکره با رتبیل شاه
صلح کرد یعنی سلطنت کاپیسا و کابل مضمحل نشده بود و دوام داشت.

شبه ئی نیست که بعد از تاریخ فوق میان شاهان کاپیسا و طوریکه
مأخذ عربی و فارسی میگوید میان رتبیل شاهان و قشون اعزامی عرب که معمولاً
از طرف والی های سیستان و خراسان خاص فرستاده میشد در تمام دورهٔ
خلافت اموی قشون کشی و محاربه جاری بود و رتبیل شاهان و رایان از زرنج و رخد
گرفته تا کابل و کاپیسا در هر جا شخصاً در میدان جنگ حاضر بودند و کابل زمین
هنوز در دست آنها بود چنانچه می بینیم که بین ٧٥١ و ٧٦٩ باز زایر دیگر چینی
موسوم به «وو کونگ Wou-Kong» به کندها را می آید و امیر محلی ترکی
نژادی را ملاقات میکند که بلا شبهه تابع شاهان کاپیسا و کابل میباشد.
مشاراً الیه آخرین زایر چینی است که وارد مملکت ما شده و بعد از او در
جریان قرن ۸ زایرینی که به هند می آمدند یا به چین بر میگشتند راه بحر
را پیش میگرفتند. آخرین حمله جدی که بر کاپیسی می آید حمله ایست که
از طرف ابراهیم بن جبل به امر فضل بن یحیی والی خراسان (۱) در سال
۱۷۶ هجری ( مطابق ۳ - ۷۹۲ م ) از راه « غو روند Ghurwand » یعنی
(غوربند) به حصص شمالی کاپیسا صورت میگیرد. در اثر شهادت یعقوبی در
این حمله شهر شاهی ( کاپیسی = بگرام ) و آبدات بودائی دور و نزديك
و مخصوصاً معبد بزرگ و معروف «شابهار» یعنی (معبد شاهی) که زائرین
چینی هیوان - تسنگ و «وانگ هیوان - تسه» و «وو کونگ» به آن
اشاره ها کرده و بلاشبهه همان «معبد پادشاه قدیمه» متذکره شان است ویران

(۱) مشارالیه از طرف هارون الرشید خلیفه عباسی والی مقرر شده بود.


(٥٠٤)
میشود، بقرار نظرية موسیو فوشه در اثر این ضربت مهلك شهر کاپیسی اهمیت
و مرکزیت خود را از دست داده و پایتخت شاهی ها بطرف جنوب عقب يك
رشته تپه ها و کوها به کابل انتقال یافته است .
بیشتر گفتیم که زائرین چینی مخصوصاً هیوان - تسنگ که مدت يكماه
در معبد شالو کیه (معبد یرغمل های چینی) در جوار کاپیسی اقامت داشت
و یادداشت های او بکمال دقت تحریر شده است از کابل ذکری نکرده
ولی خاموشی او و همقطاران او دلیل شده نمیتواند که کابل معاصر او و یا بیشتر
و بعدتر از تاریخ عبور و مرور او وجود خارجی نداشت ، زیرا بقایای بودائی
شیوکی ، ساکا، کمری ، چکری ، گل دره، حتى بقاياي معابد بودائی
تپه مرنجان ، پنجه شاه ، خواجه صفا ، خواجه روشنائی ، تپه خزانه ( فراز قلعه
هزاره های چنداول ) تپه سلام و دامنه سخی و علی آباد حکم میکند که در
تمام این ساحه در پوزه های کوها و تپه ها معابد و استوپه های بودائی و بتکده های
شیوائی هندوئی و معابد آفتاب پرستی برهمنی وجود داشت و حتى كشف
مسكوكات ويما كد فيز دومین پاد شاه سلالة كوشانی های بزرگ
در یکی از استوپه های شیو کی نشان میدهد که درنیمۀ اول قرن دوم مسیحی
استوپۀ مذکور آباد بود ، از طرف دیگر از روی سبك
آبادی منار چکری (١) معلوم میشود که در عصر کوشانی های بزرگ در قرن دوم - م
آباد شده باشد پس درین شبه ئی نیست که عمرانات مذهبی بودائی اقلا در
زمان کوشانی های بزرگ در کرد و نواح کابل ظهور کرده و دهكده هائی
در اطراف آنها بمیان آمده است .

(١) اصل کلمۀ (چکری) (چکره) بوده ، چکره همان چرخه یا چرخ است و مقصد از آن
عراده ایست که علامه قارعۀ قانون بودائی میباشد . بالای منار مذکور این علامه وضع شده
بود که بمرور زمانه افتاده و از بین رفته ، این منار محتملا به قصد رهنمائی زائرین اعمار شده
بود تا کسانی را که از ننگرهار می آمدند به کابل بودائی رهنمائی کنند .

تاریخ افغانسان (١٠٠٠) ب ، سردار محمد ، ج سراج الدين و ، د محمد ، ن محمد نعیم ، هـ امير اثيه شعبه تاریخ لیل ٨ - ١٠-٤-٦- ج


( ٥٤٥ )

اگر چه آبدات بودائی در ساحه وسیعی که ذکر کردیم در پوزه های حصار
کهستانی کابل پراکنده افتاده بود ولی آبادی های کابل قدیمه یا اقلا
«کابل بودائی» نه در جائی که کابل فعلی افتاده بلکه ۷ – ۸ کیلو متر
بطرف جنوب شرقی آن در اطراف کمری و چکری افتاده بود و تسمیه «خور
کابل» خودش نشان میدهد که کابل خورد و قدیمه در آن حدود و قوع داشت
موسیو فوشه چنین نظریه میدهد که کابل بودائی و هندونی کنار رود لوگر
افتاده بود نه کنار رود خانه موجوده کابل ، چون تاج پوشی بر همن شاهی های
کابل در یکی از معابد کابل صورت میگرفت این معبد هم غالباً
در حوزه رود لوگر و قوع داشت و احتمال دارد که یعقوب لیث صفاری هم
از همین معبد معروف بت های را گرفته و به بغداد فرستاده باشد و هنوز غسل
مخصوص مذهبی را که « ابهی شکه » Abhishka میگفتند در آب های رود
خانه لوگر بجا می آوردند ، همه میدانیم که رود خانه لوگر و حوالی ساکا
و شیوکی و هندی و کمری در نظر اهل هنود کابل حتی تا امروز اهمیت
مذهبی دارد و هنوز هم هنود کابل عید ویساک خودرا در همان منطقه
میگذرانند و در آب های لوگر غسل میکنند . از طرف دیگر اقامت اولین
مبلغین اسلام و شهادت حضرات تمیم و جبیر رضی الله تعالی عنهما در شب على الغفله
در شهدای صالحین نشان میدهد که آبادی های کابل این وقت در حوزه رود
لوگر و قوع داشت چنانچه داستان ها و فولکور ملی هم تخت زنبورك شاه
و اجتماع مردم را در دامنه جبهه و مظاهرات پهلوان بلند قامت کابلی را در
همان حوزه و تپه ها و دامنه های کوهای آنجا قرار مید هند تا اینکه آهسته
آهسته کابل از حوزه لوگر به حوزه رود خانه فعلی منبسط شد.
اگر انتقال پایتخت از کاپیسی به کابل بدست عرب ها ومسلمانان صورت
میگرفت توجیه آنرا به دیانت وعقيده نسبت میدادیم ولی چون این


(٥٤٦)
کنار بدست شاهی هایا کابل شاهان صورت گرفته باید در آن افزاویه دیگری
دقت نمود شبه ئی نیست که درین امر تايك اندازه ملاحظات دفاعی و نظامی دخالت دارد
زیرا کاپیسی (بگرام) در حوزه بزرگی مانند کاپیسا و در جلگه وسیع و همواری
افتاده که از دره های مختلف و چهار دور در آن راه باز است چنانچه به حملاتی که از دره
غور بند آمده اشاره کردیم حال آنکه کابل در میان دره تنگ تر افتاده و آسانتر مدافعه
میشد و بهتر تر اینکه قراریکه «پاتر کیانی» میگوید دیوارهای کابل نمای روی کوهای
شیر دروازه و آسمایی از عصر یفتلی ها یعنی از قرن ه مسیحی ما بنطرف وجود
داشت (۱) بهر حال باوجودیکه معلومات صریح و دقیق در دست نیست معذالك
قرابن و واقعات بصورت غیر مستقیم به این دلالت میکند که انتقال پایتخت از
کاپیس به کابل شیوائی و بودائی با سلاله بر همن شاهی ها یا هند و
شاهی های کابل در حوالی سال ۷۹۳ مسیحی در اخیر قرن هشتم مسیحی صورت
گرفته باشد و اینجا پهلوی ملاحظات نظامی ملاحظه مذهبی هم قرار میگیرد زیرا برای
بر همن ها و هندوهای کاپیسا و کابل حوزۀ رودلو گرد معتبر و مهم بود.
شبهه ئی نیست که کا بل یکدفعه جای کاپیسی را نگرفته همچنانسکه
کابل در زمان پایتخت بودن کاپیسی موجودیتی داشت کاپیسی هم بعد از
پایتخت شدن کابل باقی بوده چنانچه مسکوکات دوره های اسلامی با نوشته های
کوفی که از آنجا پیدا میشود مؤید این نظریه است. بهرحال کابل مدت
مدیدی پایتخت بر همن شاهی ها نبود و در اثر فشار دودمان صفاری بار دیگر
(۱) مقالۀ پادر کیانی در شماره دوهم مجله افغانستان به فرانسوی وانگلیسی ملاحظه شود
نظریه او مبنی بر تعمیر دیوارهای کوهای کابل از طرف یفتلی ها به حقیقت نزديك است زيرا
یفتلی ها مردمان جنگی و نظامی منش بودند و در حوالی قرنه و کابل پایگاه نظامی داشتند
و سکه های آنها از حوالی ده مزنگ کشف شده ، چون داستان ها دست رتبیل شاهان را در
تعمیر آن دخالت میدهند گفته میتوانیم که ایشان مرمت کاری هائی در آن بعمل آورده اند
چنانچه پادر کیانی هم در این مورد موافقت دارد .


( ٥٤٧ )

مرکز کابلشاهان دیوانی هنود از اینجا به « ویهند » کنار اتك انتقال یافت و از آن در مبحث جدا گانه حرف خواهیم زد .
ترکی شاهی و برهمن شاهی : سلاله هائی را که از عرق کوشانویفتلی از اوائل قرن هفت مسیحی به بعد در علاقه هائی مختلف جنوب هند و کش به سلطنت رسیده اند منابع چینی وعربی و سانسکریت و فارسی به نام ها والقاب متمایزی یاد کرده اند که در اخیر فصل یازدهم بصورت ایجاز و در فصل سیزدهم در قطار امرای محلی شرح مفصل تر آن گذشت و در بعض موارد دیگر هم به این مطالب اشاره هشد . عناوین و القابی که مدارک مختلف برای شاهان و امراوسلاله های سه قرن تاریخ مملکت ما مخصوصاً برای مناطق جنوب هندوکش داده اند هرکدام با مفهوم محلی خود قابل احترام بوده ولی یك چیز را از نظرها پنهان نمیتواند و آن این است که روی همرفته این سلاله ها از روی آئین ومذهب وعقیده هر چه بودند من حیث عرق مخلوطی از عنصر کوشانو یفتلی بودند واصطلاحات کشانریه ، نپکی ، زنبیل ، ترك، تروکشه ، برهمن ، هندو چیزهائی است که با داشتن مفهوم محلی ومحدود آنهم بیشتر از روی تقسیمات وطبقات اجتماعی ومذهبی تفرقه بیشتر وارد نمیتواند
حقیقت امر این است که بعد از سقوط سلطنت کوشانی و یفتلی وپراگنده شدن رؤسای آنها بهر طرف امارت های محلی اولاد و احفاد آنها در نقاط مختلف افغانستان ضمناً درعلاقه های جنوب ومرکز هندوکش دوام داشت و پادشاهانی که از کاپیسی وکابل در تمام ساحهٔ جنوب سلسله کوه مذکور تا فتح کابل بدست یعقوب لیث صفاری سلطنت کرده اند از روی عرق ( کوشانو یفتلی بودند . طبیعی درین مناطق وسیع که از سواحل اندوس تا کنار دریاچه های هامون انبساط داشت امرای محلی جزء آن دولت وغیر جزء آن زیاد است که سیاحین چینی و مسکوکات موجودیت آنها را در بعضی نقاط وانمود کرده اند


(٥٤٨)
چنانچه از بعضی از آنها در فصل گذشته صحبت نمودیم صفت «کشا تریه» که
هیوان تسنگ در نیمه اول قرن هفت مسیحی در مورد پادشاه کاپیسا استعمال کرده
اشاره به طبقه (کشاتریه) یعنی نجبای نظامی است که یکی از چهار طبقه
اجتماعی بود تسمیه «رتبیل» که منابع عربی و فارسی استعمال کرده اند به شیوع
نام ها و القاب برهمنی و هندوئی شهادت میدهد و اگر بنا به آن اتکا شود باید
تمام پادشاهان و امرا وسلاله هائی را که از قرن هفت تا اوائل قرن ۱۰ درین
مناطق سلطنت و امارت کرده اند همه را رتبیل و یا رتبیل شاهان بخوانیم.
میماند تچن یا تگین که بعض زائرین چینی و برخی مسکوکات به وجود آنها
در بعض نقاط مثل قندوز، گندهارا، کاپیسا اشاره کرده اند و بیشتر به تقلید
وبر روی مسکوکات تیکی ها احفاد) کوشانی های اخیر کیداری) سکه زده
اند. تنها اینها را مدققین احفاد تو کیو خوانده و در نتیجه ترك میشمارند.
چون چینی ها و عرب ها از ممیزات نژادی که درین وقت ها در جن ب هندوکش
فایق بود اطلاع دقیق در دست نداشتند از سلاله های جنوب هندوکش به تعبیرات
نسبتاً مبهم یاد نموده اند که جنبهٔ صحت آن آنی و محلی است و نوشته های ایشان
به ظاهر امر حتی مورخین خود خراسان ) افغانستان ) را به اشتباه افگنده
است. پس در مورد این اصطلاحات دقت زیاد باید کرد و مفهوم واقعی آنها را
تجسس باید نمود زیرا هر کدام نظر بوقت و مکان معنی جداگانه دارد.
میدانیم که استاد ابوریحان بیرونی شاهی های کابل را به دو دسته تقسیم نموده
«تر کی شاهی» و «برهمن شاهی» و تاجائی که از روی عده شاهان وختی از روی اسمای
شاهانی که درین جمله حساب کرده مانند كنیشک) یعنی کانیشکا و از روی
اظهارات خودش مبنی بر اینکه این شاهان سلسله نسب خود را به کنی شک میرسانیدند
چنین حکم میتوان کرد که مشار الیه از عصر کنیشکا کبیر موسس
دومین سلاله کوشانی های بزرگ تاظهور رایان برهمنی کابل ) که تقریباً ۷ صد


(٥٤٩)

سال را در بر میگیرد) تمام سلاله ها و پادشاهان و امرای محلی افغانستان قدیم را در
سلاله (ترکی شاهی) خود حساب کرده است و این اشتباهی است که حاجت به توضیح
مزید ندارد تنها از روی نام برهانکین که در آخر آن کلمه «تکین» دیده میشود
اینقدر احتمال میرود و امکان پیدا میشود که ترکی شاهی های متذکره البیرونی
تکین شاهی ها باشند که اصلا احفاد تو کیو (تراک ها) بودند و قراریکه نوشتیم
و میدانیم جزء آخرین امرای محلی قندوز بودند و نفوذ آنها در تخارستان
محدود بود و بیکی از خان های آنها را «وو کونگ» چینی در نیمۀ دوم قرن ٨ م
در گندها را هم سراغ داده و مسکوکات آنها از شمال وجنوب هند و کش پیدا
شده است. در این صورت احتمال دارد که (لکه تورمان) (۱) آخرین شاه تکین های
گندها را زمانی نفوذ خود را در کاپیسا هم بسط داده و یا اصلاً مرکز خود
را در اینجا قدیم کرده باشد تا اینکه « کلر» وزیر برهمنی از عدم رضائیت اهالی
کار گرفته او را عزل و سلسله برهمنشا هیان یا رایان کابلی را روی کار
می آرد. در غیر این صورت ترکی شاهی های البیرونی طوریکه بالاتر دیدیم
توجیهی ندارد و مقصد از ان شاهان احفاد کوشانی های خورد یا کوشانو یفتلی
میباشد که درین وقت ها نفوذ و اقتدار آنها در صفحات جنوب هند و کش مسلم
و غیر قابل تردید است.

موسس سلالۀ برهمن شاهی های کابل : با شرحیکه بالا گذشت و روشنی که
در اطراف اصطلاحات مختلف افگنده شد درین مورد اول از همه به نوشته های
ابوریحان بیرونی مراجعه میکنیم. مورخ دربار غزنه اولین پادشاه «تر کی شاهی »
را «بر ها تکین» و اخر آنها را بنام «لکه تورمان » ذکر میکند و میگوید که وزیر
اخیرالذکر موسوم به ( کلر) که مرد بر همنی بود خزانه مخفی یافته و پول باعث
تزئید نفوذ و قدرت او شد. از طرف دیگر چون «لکه تورمان» با مردم بدرفتاری
(۱) ملتفت باید بود که این اسم یفتلی وبنام (تورامانا) پادشاه یفتلی شباهت دارد.


( 550 )

میکرد اهالی از اورنجیده و پیوسته به «کلر» وزیر شکایت میکردند وزیر بر همنی از نفوذ و اعتبار شخصی و آزردگی مردم استفاده نموده لکه تور مان را محبوس کرد و خود بر تخت شاهی جلوس نمود .
« کلهنه» مورخ و شاعر معروف کشمیر که کتابش «راجا ترانگینی» ( رود خانه شاهان ) راجع به شاهان کشمیر و برخی از هندو شاهیان و تعلقات فی مابین شان یگانه ماخذ معتبر سانسکریت بحساب می آید موسس سلاله هند و شاهیان را «بنام » کلر طوریکه ابوریحان بیرونی ذکر کرده بکلی نمی شناسد بلکه شخص دیگری را بنام الليه» Lallaya موسس این خاندان میشمارد .
اشکالی که در تطبیق این دو اسم (کلر) و (للیه) بهم است زیاد است شبه ئی نیست که البیرونی و کلهنه هر در تاریخ و سنه ئی برای این واقعه بزرگ و جلوس پادشاهان متذکره خود نداده اند ولی چون « للیه » معاصر « سنکره ورمن » Sankaravarman 902 - 883م ) شاه کشمیر بود و از روی واقعات معلوم میشود که زمان حکمرانی « گوپاله ورمن» شاه دیگر کشمیر در 904 - 902م) وفات نموده است (1) میتوان سالهای پادشاهی او را در اخیر قرن نهم مسیحی و آغاز قرن دهم قرار داد و این سنه و تاریخ برای انتقال سلطنت از ترکی شاهی ها به برهمن شاهی های کابل ناوقت است. بعضی از مدققین مانند کننگهم و پروفیسر «سیبولد» کوشش نموده اند که این دو موسس متذکره دو مورخ را بهم تطبیق داده و آنها را عبارت از یک شخص معرفی کنند چنانچه پروفیسر اخیر الذکر میگوید که اختلاف ناشی از رسم الخط حروف عربی است ورنه (کلر) همان (للی) یا للیه) است که غلط نوشته و خوانده شده است .
با تذکار این مراتب باید بگویم که این نظریه سست است و « کلر» و لليه» يك شخص نمیباشد و انتقال سلطنت از ترکی شاهی به برهمن شاهی های کابل

(1) صفحه 75 تاریخ سلاله های شاهی شمال غرب هند تالیف (ری) دیده شود .


(٥٥١)

اینقدر به تاخیر نه افتاده. موسیو فوشه به این نظریه است که این واقعه بزرگ پیش از جلوس یعقوب لیث صفاری طبعاً پیش از فتح کابل بدست او (٨٦١ م جلوس ٨٧١ م فتح کابل) صورت گرفته است.

قبل برین آخرین ضربت وارده بر کاپیسی و انتقال پایتخت را از آن جا به کابل در حوالی سال ٧٩٣ ذکر کردیم و در مبحث دیگر این انتقال را هم بکمان غالب و به شهادت قرائن به برهمن شاهی ها نسبت دادیم اینک حالا متذکر میشویم که سلاله برهمن شاهی در اخیر قرن هشت به سلطنت رسید. و پایتخت خویش را از کاپیسی که البیرونی یک دفعه بصورت (کابش) ذکر کرده به کابل، کابلی که کنار رود اوکر در حوزة ساکا، کمری، چکری وقوع داشت انتقال داد.

«رای» پروفیسر تاریخ یونیورسیته کلکته با ذکر نظریه بعضی از مدققین راجع به یکی بودن (کلر) و (للیه) تعبیر خوبی یافته که آن دو شاه برهمنی را از هم سوا میکند. تعبیر مورخ مذکور چنین است که (للیه) را مورخ کشمیر «کلهنه» سرسلسله برهمن شاهی از وقتی میداند که مرکزشان از کابل به (ویهند) منتقل شد و (کلر) از روی نگارشات البیرونی طوری معلوم میشود که پادشاهی را از لکه تورمان در کاپیسا یا کابل گرفته باشد.

این تعبیر بعد از کمی دقت از هر نقطه نظر صحیح و حسابی معلوم میشود باسند و تاریخها و جریانات وقایع و گذارشات تاریخی موافقت کامل دارد.

پس قراریکه در رساله رایان کابلی (١) چند سال قبل نوشتیم «موافق به نظریات مورخین غزنه» و کشمیر میتوان گفت که «کلر» وزیر برهمن موسس سلاله برهمن شاهی های کابل و «للیه» یکی از شاهانی است که بعد از انتقال مرکز شاهی از کابل به ویهند به سلطنت رسیده و یا موسس خاندان آنها در ویهند است.»

(١) رساله مذکور در شماره های ٦-٧-٨ سال سوم مجلۀ آریانا طبع شده است.


( ٥٥٢ )

در روشنی مطالبی که تا اینجا شرح یافت گفته میتوانیم که چون رتبيل شاهان
از طبقه «کداتریه» یعنی «شوالیه های» جنوب هندو کش بودند وزرای خود را
معمولاً از طبقۀ برهمن که بدیوان و قلم و دفتر بیشتر سرو کار داشتند انتخاب
میکردند و به این ترتیب آخر ین سلالت از «لکه تورمان» آخرین پادشاه سلالۀ
كوشانو یفتلی کاپیسا توسط «كلر» وزیر برهمن در اوائل قرن ۸ م به دودمان
بر همن شاهی ن انتقال یافت .
آیا موسس بر همن شاهی های کابل چند سال سلطنت کرده و چطور عمر او
به پایان رسیده این ها سوالاتی است که عجالتاً نمیتوان بدانها جواب صریح داد
زیرا هيچ منبعی مشخص ومعلوم درين موارد چیزی نگفته است .
شبهه ئی نیست که خود انتقال سلطنت از دود پر ستان کوشانو یفتلی به طبقه
بر همنی های شیوانی کابل امری است مهم و بالاخره اهمیت جامعه بر همنی ها را بر
بده پرستان کابل و کاپیسا ثابت میکند و تغیر دیانت و عقیده امرا و اهل در بار
در انتقال پایتخت از کاپیسی به کابل آنهم کابلی که کنار مجرای رود لوگر
و در حوالی شیوکی و کمری و چکری وقوع داشت بی مدخلیت نیست .
قرار یکه بعد تر حین ذکر سائر اعضای سلاله بر همن شاهی خواهیم دید
سومین پادشاه ایشان که (کلمو) یا (کملو) باشد با عمر وليث دومين پاد شاه
خاندان صفاری معاصر بود پیش از کلیر از خاندان برهمن شاهی های کابل
دو نفر به سلطنت رسیده اند یکی «سامند» یا «سامنته دیوا» و دیگر « کلر »
موسس این سلسله. چون يعقوب ليث صفاری تا کابل رسیده و در حوالی
كابل با كابلشاهی جنگ کرده و معبد ی را خراب و مجسمه هائی
از آنجا بدست آورده و به بغداد فرستاده و تقریباً ١٨ سال سلطنت
كر ده است از ( ٢٤٧ تا ٢٦٥ هجری مطابق ٨٦١ تا ٨٧٩ م ) با « سامند »
یا سامنته ديوای بر همن شاهی كابل وبا « کلر » موسس این خاندان محتملاً

تاریخ افغانستان (۱۰۰۰ ) ب ۰ م سردار محمد ، ج سراج الدین و محمدعظیم ، ت محمد نسیم ، م اجرائيه شعبه تاریخ ل ٨ - ١٠- ٢٥ ع


(٥٠٣)

معاصر بوده است . اگر در اینجا سنه و تاریخ جلوس ( کلر ) و سامنته دیوا و یا
اقلا دوره زمامداری کابلشاه بر همنی اخیرالذکر معین می بود اشکال رفع
و مسئله يك طرفه حل میشد ولی متاسفانه باوجود مسکوکاتی که از سامنته دیوا
در دست است راجع به تاریخ جلوس و دوره سلطنت او معلومات دقیق موجود
نیست . پس عجالتاً درین موضوع کشاده تر از آنچه ذکر شد اظهار نظر نمیتوان
کرد و چون به اساس مقابله عمر لیث صفاری با ( کلمو ) یعقوب لیث با ( ساهنته
دیوا ) حتماً مقابل و معاصر میگردد ذکر فتح کابل را بدست موسس سلاله
صفاری در عهد ( ساهنته دیوای ) متذکر میشویم و چون بقرار عقیده موسیو فوشه
کابل پیش از فتح یعقوب لیث جای کاپیسی را حیث پایتخت احراز کرده بد
انتقال پایتخت را طوریکه پیشتر هم اشاره کردیم به سر سلسلة دودمان بر همن
شاهی یعنی ( کلر ) بر همن نسبت میدهیم .

سری سامنته دیوا : دومین پادشاه سلسله بر همن شاهی های کابل را البیرونی
( سامند Samand ) میخواند . مدققین در میان مسکوکاتی که بیشتر از افغانستان
و چیزی هم از شمال هند پیداشده مسکو کات شاهی را یافته اند که در یکطرف
آن اسمی بصورت ( ساهنته دیوا ) و - ر طرف دیگر آن شکل ثر کا و
و سوار کاری ( ١ ) دیده میشود . چون ( دیوا ) یا ( دیوی ) اسم خانوادگی
از آخر این نام برداشته شود - سامعته ) یا ( سامنت ) باقی میماند که با
ابدال ( ت ) به ( د ) هر دو عبارت از يك چيز و يك نام میباشند و به این لحاظ
مدققين مسكوكات مذكور را سکه های (سامند) دومین کابلشاه برهمنی جنوب
هندوکش میدانند و چون مسکوکات او بیشتر از افغانستان و چیزی هم از شمال
هند پیدا شده واضح میشود که قلمرو سلطنت او بيشتر خاك های افغانستان جنوب
شرقی و حواشی شمال هند را در بر میگر فت ٠٠ سر هنری اليوت ، کلمه

( ١ ) وتسنت سمیت میگوید که روی سکه او شکل فیل وشیر نقش است .


تصویر (٥٥) مقابل صفحه (٥٥٤)

SRI SAMANTA DEVA

SRI SPALAPATI DEVA

بعضی از مسکوکات رایان کابلی یا کابلشاهان برهمنی
بالا : سکه «سامند» یا «سامنته دیوا» دو مین رای کابلی معاصر یعقوب لیث صفاری، در
يك روی سکه پادشاه بصورت سوار کار دیده میشود و در طرف دیگر «گاو ناندی» آئین شیوائی
دیده میشود .
پایان: سپالا پاتی دیوا شاه دیگر این سلسله (به صفحه ٥٩١ مراجعه شود )


تصویر (٥٦) مقابل صفحه (٥٥٥)

سوریا رب النوع آفتاب پرستی برهمنی کوتل خیرخانه ، به دو طرف سوریا مصاحبین او
داندا (راست) وپنگالا (چپ) قرار گرفته اند برای مزید معلومات به صفحه ٨٥ * وبعد
مراجعه شود .


( ٥٥٤ )

(سامنته) را جنگجو، سوار کار رشید، و سالار سپه هم ترجمه کرده است، احتمال زیاد دارد که این معانی در کلمه «سامنته» از القاب کابلشاه برهمنی نمایندگی کند مخصوصاً لقب «سالار سپه» یا «سپهبد» اهمیت زیادی دارد زیرا «موسیو فوشه» به این نظریه است که یعقوب لیث صفاری «سپهبد» یا سالار نظامی را در کابل محبوس و مسلمان ساخت ( ۱ ) و این امر سر سلسله صفاری و سامنته دیوا، برهمنشاه کابلی را معاصر هم میسازد.
بهر حال سری سامنته دیوا قرار ترتیبی که ابوریحان بیرونی در ذکر جانشینان «کلر» مراعات نموده دومین رای خاندان برهمن شاهی است.
سامنته دیوا و یعقوب لیث و فتح کابل : با مطالعاتی که تا اینجا بعمل آمد این مسئله از احتمال گذشته و به یقین پیوسته است که سامنته دیوا دومین کابلشاه سلسله برهمنی با یعقوب لیث موسس سلاله صفاری معاصر هم بود، فتح کابل بدست یعقوب لیث و خراب شدن معبد (شیوا ئی یا بودائی به اغلب احتمالات شیوائی) از واقعات مهمی است که باید آنرا با فتح کاپیسی بدست ابراهیم بن جبل و خراب شدن معبد بودائی «شابهار» مقایسه کرد و ملتفت باید بود که همانطوریکه آن ضربت مهلك باعث انتقال پایتخت کابلشاهان از کاپیسی به کابل شد ضربت ثانوی موقعیت پایتختی کابل را متزلزل ساخته و بار دیگر موضوع انتقال آنرا بجای دیگر وارد ساخت چنانچه این مطلب را بعد تر خواهیم دید که چطور «کلمو» سومین پادشاه برهمنی کابل مرکز خود را موقتاً به گردیز کشیده و از آنجا پایتخت کابلشاهان برهمنی به «ویهند» انتقال یافت.
مورخین اسلامی افغانستان عبدالحی ضحاك گردیزی و محمد عوفی در جوامع الحكایات اولی مختصر و دومی مفصل تر از جنگ رتبیل شاه کابل
( ۱ ) نظریه فوشه تحت عنوان فتح اراضی سفلی بعد از صفحه ٢٤٠ در جلد دوم راههای قدیم هند از بلخ تا تاکسیلا ملاحظه شود.


( ٥٥٥ )

ويعقوب ليث صفاری تذکراتی داده اند . اگر چه میدان وقوع جنگ از نوشته های
آنها بوزه معلوم نمیشود اینقدر واضح میگردد که محاربه در بست نه در رخد
نه در زابل بلکه در منا طق بعد از غزنه بسوی کابل واقع شده و چون فتح کابل
بدست موسس سلاله صفاری امری است موثق بلاشبهه میتوان گفت که جنگ
در حوالی قریب کابل واقع شده است ( میدان محاربه از یا يتخت دور
نبوده زیرا رتبیل شاه را روی تخت روان به میدان جنگ بردند ) . «سر ، اچ'
هلیو» در تاریخ هند در متن ترجمه انگلیسی حکایت جنگ رتبیل شاه و
یعقوب لیث، کابلشاه را بنام (روسل) خوانده ولی در نسخه قلمی جوامع الحکایات
که در موزه کابل میباشد شاه شیوائی کابل به لقب معروف رتبیل یاد گردیده
است و این اختلاف نام یالقب ناشی از صورت تحریر رسم الخط فارسی کلمه
( رتبیل ) است . بهر حال این روسل یا رتبیل بیگمان غالب همان « ساهنت »
یا « سامند » کابلشاه بر همنی است که با داشتن مقام شاهی به لقب « سپهبد »
یا « سالار سپهه » هم یاد میشد. اينك عين این واقعه مهم تاریخی را که بار اول
يك پادشاه اسلامی با يك پادشاه شیوائی بر همنی افغ نستان نظر به اختلاف عقیده
بهم مقابل میشود طوریکه جوامع الحکایات قید نموده است در اینجا نقل میکنم:
« آورده اند که یعقوب ليث آفرید کار تعالی اورا همتی عظیم داده بود
چنانکه خودرا از حضیض مذلت باوج رفعت ودول بر آوردوبسیار خطرها النحام
کرد تا کارش از ارتکاب ممالك ادا کرد وچون صالح نصر از پسر بکر بخت
و به رتبیل پیوست و او را تحریض کرد تا لشکرها جمع کرد وروی بدفع يعقوب
آورد و رتبیل گفت چگونه باید کرد گفتند که روی بجهاد باید آورد
اگرچه لشکر و اندکست ولیکن اعتماد بر فضل حق تعالی باید و بهر مکر وخداع
که خصم را مقهور توانی کرد از مصاف برنباید گشت پس يعقوب لشکر عرض
خواست هزار سوار بیش نبودند وروی بمصاف رتبیل نهاد و چون به بست رسید


(٥٥٦)
برای ایشان و نفاخره میزدند و گفتند بدین قدر لشکر با رتبیل مصاف خواهد کرد
پس یعقوب روی بحیلت و تدبیر آورد و دو کس از معتمدان خود برسالت بنزديك
او فرستاد و او را گفت میخواهم که بخدمت تو پیوندم و در پیش تو جان سپاریها
کنم و من اینقدر دانم که مرا مجال مقاومت تو نباشد و اگر من بگویم که
بخدمت او میروم این لشکر مرا متابعت نکنند و تواند که مرا و اتباع مرا
بکشند و من با این جماعت میگویم که با او مصاف خواهم کرد تا ایشان با من
موافقت کنند چندانکه بخدمت تو رسم چون بخدمت تو پیوستم ایشان را بضرورت
بامن موافقت باید کرد و چون رسولان یعقوب بر تبیل رسیدند و رسالت ادا کردند
رتبیل این معنی عظیم موافق نمود چه از دست یعقوب در رنج بود و هر وقتی بولایت
او تاختی کردی و طرفی از ولایت او بزدی پس رسولان را خوش دل باز
گردانید و به یعقوب پیغامها فرستاد و وعده های خوب داد و او را بشربت امیدوار
گردانید و یعقوب رسولان میفرستاد و با لشکر خود میگفت که ایشانرا
بجاسوسی میفرستم وغرض او آن بود که تا لشکر را دل نشکند چون لشکر ها در
مقابله یکدیگر افتادند رتبیل صالح نصر را باز خواند و گفت چون خصم
بطاعت آمد محاربت را ترك باید گفت و روی بجهت ملاقات چنین کردند
و رتبیل را قاعده بود که بر اسب بنشستی و تخت او جماعتی از مفردان بر دوش نهادندی
و او بران تخت نشستی چون صفها راست کردند و رتبیل بر تخت نشست و لشکر را
بفرمود تا از دو طرف تخت او صف زدند یعقوب با سه هزار مرد شمشیر زن خونخوار
درمیان هر دو صف در تاختند و تیرها از پس اسب میکشیدند و زره ها در زیر قبا
پوشیده و شمشیر در نهادند و روی زمین از خون دشه مان رنگ دادند و کفار چون
سر رتبیل را بدیدند روی بهزیمت نهادند و آنروز قتلی عظیم رفت و عروس فتح از
زیر نقاب بیرون آمد و یعقوب با فتحی تمام باز گشت و روز دیگر با ششهزار
سوار کفار بستان فرستاد و شصت مقدم بر شصت دراز کوش نشاند و آن کوشها.


( ٥٥٧ )

کشتگان در گردن ایشان حمایل کرد به بست فرستاد و آن خزائن و اموال
یافت که او هم از ادراك آن عاجز ماند و صالح نصر ازین معرکه بگریخت و به
نزديك ملك زابلستان رفت و حشم از وی جدا شدند و بخدمت یعقوب آمدند و چون از
پرداخت مصالح فارغ آمد یعقوب بملك زابلستان کس فرستاد وصالح نصر را
درخواست کرد و صالح نزديك وی فرستاد یعقوب او را در بند کرد تا هم در آن بند
فرو شد و مکافات ... که اهـ بست کرده بودند یعقوب با ایشان بکرد و آنچنان
بود که بفرمود تا بر ایشان ... نهادند چنانکه بر جهودان و آن فتح که او را
بدست آمد نتیجه خداع ومکر بود والسلام » (۱)
از خلال این حکایت پاره مطالبی راجع به این دوره مبهم وتاريك بدست می آید
که اشاره به آنها بی مورد نیست :
( ۱ ) چنین معلوم میشود که رایان کابلی مخصوصاً « سامنته دیوا » پادشاه
مقتدری بوده و نسبت به صفاری ها جاه وجلال وحشم وقوۀ بیشتری داشتند چنانچه
باشند گان شهر بست بر هزار سوار یا سه هزار مرد شمشیری یعقوب و محاربه
او با این قوه با رتبیل شاه میخندند و علت کامیابی یعقوب هم خدعه سرجی بود.
( ٢ ) از فحوای حکایت فوق استنباط میشود که باشندگان حوزه هیرمند به رایان
کابلی دل بستگی داشتند و نفوذ رتبیل شاهان و برهمن شاهان تا کناره های هامون سیستان
انبساط داشت چنانچه نظر به طرفداری ساکنین شهر بست از «کابلشاه» یعقوب
لیث صفاری بعد از مراجعت از فتح کابل بر آنها مالیات بیشتری تحمیل نمود.
(٣) رایان کابلی ذریعه اسپ و بیشتر با « تخت روان » كه عموماً
فراشان آنرا میبرداشتند گردش میکردند .
( ٤ ) اگرچه درین حکایت اشارتی نشده ولی از منابع دیگر معلوم میشود
که یعقوب لیث بعداز فتح کابل بت هائی را گرفته و به بغداد فرستاده است .

(۱) نقل از صفحه ١٦١ - ١٦٠ نسخه قلمی جوامع الحكايات موزۀ كابل .


( ٥٥٨ )

چون مذهب رسمی رایان شیوائی بود احتمال زیاد میرود مجسمه های مذکور را از کدام معبد شیوائی کابل بدست آورده باشد مثلیکه عمر لیث بتکدۀ شیوائی سکاوند را خراب کرد . از طرف دیگر این راهم میدانیم که رایان شیوائی کابل در یکی از بتکده های خویش درین شهر تاج پوشی میکردند و کابل ازین رهگذر مقام متبرکی نزد آنها احراز کرده بود آیا این بتکده در کجا وقوع داشت ؟ از روی نام دهکدۀ شیوکی که در ٩ کیلومتری جنوب کابل واقع است به اکثر احتمالات بتکدۀ مذکور را در اینجا میتوان قرار داد .
انتقال پایتخت از کابل به ویهند : قراریکه در فصل کوشانی های بزرگ

صفحه ( ٢٣٣ ) شرح دادیم عادت داشتن پایتخت های متعدد مخصوص بصفت تابستانی و زمستانی امری است که در تاریخ و در دربار های سلطنتی آریانا سابقه طولانی داشت . این عادت تا اواسط قرن ٧ دوام داشت و تا زمان که کاپیسی سقوط نکرده بود پایتخت تابستانی شاهان قدیم افغانستان بود ، در مقابل آن مراکز زمستانی گاهی در پاروشاپورا ( پشاور ) و گاهی در "اوده بهاند" یا " ویهند " یا " اوند " در حوالی قریب اتک وجود داشت چنانچه زمانیکه هیوان ـ تسنگ در ٦٣٢م وارد کاپیسا شد پادشاه کشاتریه را در کاپیسی دید وقتیکه در ٦٤٤ مجدداً از هند وارد آریانا شد همان شاه را در پایتخت زمستانی او در " اوند " ملاقات نمود و با او یکجا به کاپیسی برگشت چنانچه به این مطالب تحت عنوان " کاپیسی و اوند" در فصل سیزدهم صفحه ( ٥١٢ ) شرحی نوشتیم .
موضوع انتقال پایتخت از کاپیسی به کابل و از کابل به ویهند چیزی است که حوادث و مخصوصاً مجبوریت های مذهبی و نظامی و سیاسی در آن دخالت دارد و شمۀ آنرا تاجائی که به کاپیسی و کابل ارتباط داشت در اوائل همین فصل نوشتیم .


(٥٥٩)

اگر چه تاریخ صحیح انتقال پایتخت از کاپیسی به کابل در دست نیست
معذالك بعد از ٧٩٣ در اواخر قرن ٨ یا اوائل قرن ٩ م این امر صورت واقعی
بخود گرفته است و این وضعیت تاختم سلطنت «سامنته دیوا» وفتح کابل بدست
یعقوب لیث صفاری یعنی تاسال (٨٧١م) دوام کرده است. معذالك همان طور که
کاپیسی بعد از فقدان مرکزیت پاره مزایای شہریت خود را در اوائل قرون
اسلامی از دست نداد و شاهد آنهم پیدا شدن مسکو کات با نوشته های کوفی
میباشد کابل هم بعد از فتح یعقوب لیث و انتقال پایتخت برهمنشاهی به ویهند آباد
مانده و آباد شده رفت .
آیا سامنته دیوا بعد از فتح موسس سلاله صفاری چه شد ؟ بعضی گویند بدست
شاه صفاری اسیر و مسلمان شد ، برخی گویند گریخت و به گردیز پناه برد. چنانچه
به همین ملاحظه تا يك اندازه این امر هم داخل بحث است که بعد از فتح کابل
موقتا برای چندی مرکز برهمنشاهی ها گردیز بوده و در اثر فشار مزید عمرا لیث
صفاری و فتح معبد معروف سكاوند (لوگر) پایتخت بالآخره قدری دور تر
به «ویهند» کنار اتك انتقال یافته است .
بہر حال درین امر هیچ شبهه ئی نیست که پایتخت رایان کابلی یا اکابلشاهان
برهمنی از اوائل وهله و برای مدت بیش از نصف قرن کابل بوده و این همان
کابلی است که موقعیت آنرا پیشتر در کنار رودخانه لوگر در حوالی شیوکی
و کمری و چکری تعیین نمودیم .
درسراین فصل در مبحث انتقال پایتخت از کاپیسی به کابل اشاره نمودیم
که پادشاه شدن وزیر برهمنی (کلر) وعقاید مذهبی در این امر سهم و دخالتی
داشت یکی از مطالب مهمی که مرکزیت کابل را در عهد برهمنشاهان کابلی
تائید می کند موضوع تاج پوشی شاهان این سلسله درین شهر است که در یکی
از معابد بزرگ شیوا ئی برهمنی پایتخت بعمل می آمد و در نتیجه کابل از


(٥٦٠)

نقطه نظر عقیده مقام تقدس در نظر آنها احراز کرده بود و مستند بر ماخذی که
پایان ذکر میکنم حتی در موقعی که کابل صفت مرکزیت خود را از دست داده
و پایتخت به ویهند منتقل شده بود باز هم مراسم تاج پوشی بر همنشاهان در کابل
بعمل می آمد. داکتر «ساشو» در جلد دوم ترجمه الهند البیرونی به انگلیسی
(صفحه ٣٩٤) در ضمن یاد داشت های خویش راجع به کابل مینگارد :
جزئیات تاریخ کابل که اینجا بدان اشاره شد جز از نوشته های بلاذری از منابع
دیگر بدست نمی آید در عصر خلفای بنی امیه، کابل، سجستان دلاورانه در مقابل
مسلمانان جنگیدند. در بعض سال ها این جا ها مطیع وحتی باجگذار شده بود
ولی کابل مابقی وقت بدست شاهان هنود یا بر همنی خاندان«پاله» بود. زمانیکه
مامون خلیفه عباسی آنرا فتح و جزء قلمرو امپرا طوری خود ساخت حکمران
مسلمان برای کابل مقرر کرد ولی شاه هندو در پهلوی حکمران مذکور حضور
میداشت. این طور حکومت مشترك در خوارزم هم معمول بود. در حوالی ٩٥٧-٩٥٠
مسیحی اهالی کابل مسلمان بود ند ولی در حوش و حول آن هندو ها
زندگانی داشتند . همانطور که شاهان خاندان « هومن زارن » در پروس در شهر
« کونیگسبرگ » تاج شاهی برسر میگذاشتند کابل هم شهری بود که تاج پوشی
رایان هنود یا برهمنی در آنجا بعمل می آمد »
« رنجیت ستیرام پندت » مترجم « راجا ترانگینی » در ضمیمهٔ اول ترجمهٔ خود
تحت عنوان گندهارا ( ١ ) نگارش داکتر« ساشو » را نقل کرده و بر ان این
جمله را علاوه میکند که : « خاندان شاهی هند و حتی در زمانیکه در کابل اقامت
هم نداشتند و مرکز خودرا به « اودابها نده » Udabhanda ( ویهند ) نقل داده بودند
باز هم در شهر کابل تاج پوشی می نمودند»
از بیانات فوق واضح معلوم میشود که پایتخت اصلی و اولی رایان کابلی شهر

( ١ ) صفحهٔ ٦١٩ ترجمه راجا تر انگینی به انگلیسی از طرف رنجیت ستیرام پندت .

تاریخ اخذ سالنامه ( ١٠٠٠ ) پ - سردار محمد - ح سراج الدین - ر : فتح محمد - ن محمد نعیم - هـ اجرایه شعبه تاریخ لیل ١٠-١-٥١ ع


(٥٦١)
کابل بود و این شهر در جامعه شیوائی، برهمنی و هنود مقام متبرك داشت
و كابلشاهان شیوائی، برهمنی بعد از انتقال پایتخت هم تا وقتی که امکان پذیر
بود در یکی از معابد كابل غالباً در یکی از بتکده های شیوائی تاج پوشی
میکردند. آیا یعقوب لیث بعد از فتح کابل بت های را که به بغداد فرستاد از
همین معبد گرفته بود ؟ یا از معابد دیگری که بیشتر به وجود آنها در گرد و
نواح كابل اشاره کردیم ؟ ظاهر امر چنین حکم میکند که تنها از همین معبد
که موقعیت آنرا به اغلب احتمالات در شیوکی قریب کابل تعین میکنیم گرفته
شده و محتملاً تاج پوشی رایان کابلی هم در همین بتکده بعمل می آمد.
بهر حال اگر واقعاً طوریکه رنجیت ستیرا ام پندت میگوید رایان کابلی
حتی بعد از انتقال پایتخت از کابل به ویهند بازهم در مرکز اولیه خود تاج پوشی
میکردند و اگر این مراسم همیشه درهمان يك معبدی که ذکر شد بعمل می آمد
آنوقت احتمال زیاد به آن میرود که بعد از فتح کابل بدست يعقوب ليث باز هم
بتکده مذکور بکلی ویران نشده و مقام و اهمیت خود را از دست نداده بود.
بهر حال کابلشاهان برهمنی بعد از ( ٨٧٩ م ) آهسته آهسته بصورت نیم
دایره خود را بطرف جنوب و جنوب شرق و شرق کشیده مدتی در کوردیز مقاومت
کردند و انگاه بطرف شرق جانب لغمان رفته و بالاخره مرکز خود را کنار سند
در «اودابها نده» یعنی (اوهند یا ویهند (Ohind و بهند Waihind در سواحل غربی
اندوس (سند ) در پایتخت زمستانی شاهان کاپیسا منتقل ساختند چنانچه خرابه های
این شهر در ٥٠ میلی بالاتر از اتک موجود است . ( ۱ ) طبیعی درین وقت در اثر
فتوحات سلاله های اسلامی افغانستان مثل صفاری ها ، سامانی ها ، وغزنوی ها
خاک های مملکت به تدریج از اداره سلاله های غیر اسلامی برآمده و دائرهٔ
نفوذ برهمنشاهان کابلی و احفاد شان محدود شده میرود و از آن در آینده
مختصراً بحث خواهیم نمود .
( ۱ ) صفحه ۱۷۰ یاد داشت های رنجیت ستیرام پندت در ترجمه کتاب « راجاتر انگینی»


( ٥٦٢ )

کملم یا کلمو : بقرار ترتيب البيرونی سومین کابلشاه بر همنی ( کملم )
نام داشت که او را ( کلمو ) هم تلفظ میکنند . محمد عوفی در جوامع الحكايات
خود معاصر عمر و لیث صفاری از او بنام ( کلمو ) و به صفت رای هندوستان یاد
کرده و راجع به فتح « سكاوند » بدست « فردعان » شحنه زابلستان قصه ئی نوشته
دلچسپ که اینجا متن آنرا نقل میکنیم : « چنین آورده اند که عمر و لیث
شحنگی زابلستان به فردعان داد و با چهار هزار سوارش بدان جانب فرستاد و در
آنوقت معبد بزر گتر هند وان « سکاوند » برد و در اقصاء هند وستان بزیارت
بتان آن موضع تبرك کردند . و فردعان چون به زابلستان رسید لشکر کشید
و سکاوند را بکشاد و بتانرا بشکست و بت پرستان را بر انداخت و بعضی از غنایم
به لشکریان داد و باقی به عمرولیت فرستاد و فتح نامه نوشت و از وی مدد خواست
خبر فتح سکاوند به کلمو رسید که او رای هندرستان بود و لشکر بیحد جمع کرد
و سپاهی فراهم آورد و روی به زابلستان نهاد و فردعان چون خبر آمدن سپاه هند
بشنید ، هندوئی چند را بدست آورد تا روی به هندرستان نهادند و در لشکر گاه
کلمو رفتند و گفتند فردعان چون سکاوند را گرفت در حال به اطراف ولایت کس
فرستاد و لشکر ها بخواست و دانست که هر آینه هندوان آنرا بیغمامی کشند
و این ساعت چندان لشکر مسلمانان بروی جمع شده است که اقطار زمین از ایشان
تنگ آید و در عقب لشکر عمرولیت بخواهد رسید و ایشان عزم کرده اند که شما
را در تنگ نائی آرند و جمله را بکشند . رای کلموچون این خبر بشنید همان
جا مقام کرد و در لشکر کشی آهستگی پیش آورد تا فردعان را از خراسان مدد
رسید و پیش آن جماعت را امکان نبود که باوی مقاومت کنند و بد ین
حیلت لطیف بر مراد خود فیروز آمد .» ( ١ )
این حکایت دارای اهمیت زیاد و بر نکات چندی روشنی می اندازد

( ١ ) جوامع الحكايات نسخه قلمی موزه کابل.


(٥٦٣)
اول: از همه واضح معلوم میشود که کلمو یا کملو سومین پادشاه رایان کالی
معاصر عمرولیت صفاری ( حوالی ٢٨٧ - ٢٦٥ هجری مطابق ٩٠٠ - ٨٧٩ م ) بوده
دوهم : پایتخت کابلشاه درین زمان نه در کابل و نه در گردیز بلکه در
ویهند انتقال یا فته بود و چون دامنه سلطنت برهمنشاهان درین وقت به اراضی
ماورای شرق سند هم تا حدی انبساط داشت محمد عوفی در جوامع الحکایات
خود او را به لقب « رای هندوستان » یاد کرده است .
سوم : زابلستان علاقه غزنه و کابل که در عصر یعقوب لیث فتح شده بود جزء
سلطنت صفاری اقصای بود و ازین جهت عمرولیث فردعان را به شحنگی
اینجا ها فرستاد .
چهارم : سكاوند یعنی لوگر وباقی نقاط شرقی و جنوبی افغانستان هنوز جزء
قلمرو دولت برهمنشاهان محسوب میشد چنانچه فتح سكاوند شاهد این مدعا است
پنجم : هنوز دولت برهمنشاهی آنقدر قوی بود که دولت صفاری برای خورد
ساختند مقابلهٔ آن به حیله های حربی متوسل میشد .
ششم : بزرگترین بتکدهٔ هندوان که مرجع آمال دینی هندوان هندوستان
هم بشمار میرفت در سکاوند لوگر وجود داشت ، واضح میشود که چرا هنوز
هم لوگر و رودخانه آن در نظر هند و ان کابل اهمیت زیاد دارد .
بهیمه یا بهمیه پاله : چهارمین شاه این سلسله که البیرونی نام میگیرد «بهیمه»
است که او را «بهیمه پاله» هم گویند و در مسکو کات بنام «بهیمه دیوی»
خوانده شده است . قرار تذکر « اچ - سی - رای » مسکو کات نقره ئی او
عموماً از کابلستان بدست آمده (١) مشارالیه معبد مجللی برای « ویشنو »
نزديك «ماتانده» در کشمیر ساخته بود. در اینجا سريك هیکل مرمری ویشنو

(١) به سلاله های تاریخی شمال غرب هند تألیف پروفیسر مذکور مراجعه شود .


(٥٦٤)

که از گردیز بدست آمده و در موزۀ کابل محفوظ است هم قابل ذکر است . عصر
سلطنت او را مصادف به ٩٥٨ ـ ٩٥٠ م میدانند .
جیپال : بعد از بهیمه از شاه دیگری موسوم به « ایشتیپال » هم اسم می‌برند
ولی شخصیت او عموماً مجهول است . قرار شهادت البیرونی بعد از « بهیمه »
رای جیپال می آید و شاهی است که جنگ های غزنویان اورابیشتر از متقدمینش
معروف ساخته است . تا اینجا دیدیم که کابل در عصر یعقوب لیث و لوکر در
زمان سلطنت برادرش عمرولیث و « کلمه » فتح شدوزابل و کابل برای چندی از طرف
دولت صفاری اداره میشد . با انبساط نفوذ سامانی‌ها در جنوب هندوکش درۀ کابل
مدتی جزء دولت سامانی هم شده بود ولی این نفوذ نه چندان دوام کرد ونه چندان
محسوس میشد . در حوالی ٢٢٢ هجری ( ٩٣٣ عیسوی ) زمانیکه قوای دولت
سامانی رو به سقوط میرفت قرار تذکار قاضی منهاج السراج جوزجانی والی
بنام ابوبکر لاويك در زابلستان و غزنه حکمرانی میکرد .
متعاقباً در ٩٣٣ م الپ تگین شهر غزنه را از ابو بکر لاويك گرفته و در
نتيجه يك سلسله جنگ هائی با برهمنی شاهی ها شروع میشود که آنها را قدم
بقدم از راه گردیز و لغمان بطرف شرق عقب می برد
جیپال یا جیپاله در میان رایان کسی است که با جنگ‌های موسسین دودمان
ال ناصر مقابل شده و با ایشان مقابله کرده است . فرشته در باره او و قلمرو
سلطنتش پاره معلومتی میدهد واز آن بعدتر حرف خواهیم زد.
انتقال پا یتخت از « ويهند » به «يهتنده» : انتقال پایتخت کابلشان برهمنی
وهنود شیواائی از کاپیسی به کابل، از کابل به ویهند و باز ازویهند به «بهتنده» غير
از تقرر گاهای موقتی عرض راه در گردیز ولغمان امری است خیلی دلچسپ
که توسعه افشار دایره دین مقدس اسلامی وسير فتوحات سلاله‌های اسلامی
افغانستان یعنی دودمان صفاری از غرب و سامانی از شمال وبلاخره غزنوی از


( ٥٦٥ )
مر ز در آن مخصوصاً بعد از اینکه کابل پایتخت میشود دخالت تام دارد تا زمانیکه
کابلشاهان باقواء عرب مصادف بودند با جنگ و مقابله و فتح و شکست و دفاع
و تعرض و صلح و موافقه و پرداخت جزیه و گرفتن خون بها بیش از دو قرن
هستی خودرا حفظ کردند و لی بعد از ینکه اولاد خود مملکت مسلمان شده
و برای داخل کردن حصص مختلف مملکت در قلمرو سلطنت های خراسانی
اسلامی کوشیدند رایان کابلی مقاومت نتوا نسته و طوریکه دیدیم کابل
برای دفعه آخر در سال ( ۸۷۱ م ) بدست یعقوب لیث صفاری فتح شد مضافات
آن مانند لوگر در عهد برادرش عمر لیث مفتوح شد و از طرف شمال نفوذ
سامانی ها از سلاسل هندوکش گذشته به حوالی کابل رسید .
و به این ترتیب نفوذ کابلشاهان به حصص شرقی و بعضی نقاط جنوبی
محدود شده رفت . تا زمانیکه ویهند مرکز دولت کابلشاهان بود
نسبتاً خوب تر به کنترول و اداره آن قسمت قلمرو خود که بغرب اتك وسند
افتاده بود رسیدگی میتوانستند و چون مرکز صفاری ها وسامانی ها در منتها الیه
غربی و شمالی آریانا افتاده بود کابل شاهان در منتهاالیه شرقی فی الجمله به
امور اداری رسیدگی میتوانستند ولی ظهور خاندان ال ناصر در غزنه ونزديك
شدن مرکز سلطنت اسلامی خراسان به آن حصص مملکت که هنوز در آئین
شیوائی برهمنی و بودائی پابند بودند تزلزل دیگر و آخرینی در ارکان دولت
«رایان» تولید کرد. جیپال برای اینکه از حملات الپتگین وسبکتگین آرام تر باشد
مقر دولت خویش را از ویهند کنار آتك و سند به قلعه مستحکم « بهتنده »
به ماورای شرقی رود ستلج انتقال داد . قرار بیانات فرشته قلمرو دولت جیپال
بطول از سر هند تالغمان وبعرض از سلطنت کشمیر تا ملتان انبساط داشت به
این ترتیب همان طور که مرکز رایان کابلی بطرف شرق انتقال میکند مرکز
ثقل نفوذ و حدود قلمرو آنها هم بیشتر خاك های پنجاب و سند را فرا میگیرد .


( ٥٦٦ )
رایان و غزنویان : تعقیب سلاله رایان کابلی تا زمانیکه جزء تاریخ افغانستان قدیم محسوب میشوند چنین ایجاب میکند که درین فصل در اینجا مربوط به عصر سلطنت جیپال به بعضی جنگ هائی اشاره کنیم که بین رای مذکور ومؤسسین دودمان الناصر بوقوع پیوسته است . شبهه ئی نیست که این موضوع درفصل مخصوص غزنویان درجلد سوم دورهٔ تاریخ افغانستان مفصل تر خواهد آمد .
قبل برین به فتوحات صفاریان در زابل و کابل وباز به انتشار نفوذ سامانی ها به جنوب هندو کش اشاره کردیم و گفتیم که این نفوذ در حوش وحول کابل بقدر کفایت قوی نبود وا بوبكر لاويك والى كابل وزابل را الپتگین در طی جنگی که در وسط ربیع الاول ٣٥١ هجری ( مطابق ماه اپریل ٩٦٢م ) واقع شد در عهد سلطنت منصور سامانی شکست داد . ا گر چه هنوز درین وقت سلطنت الناصر در غزنه بنا نیافته بود معذالك سبكتگین بحیث ژنرال الپتگین بنای مجادله را بارای جیپال گذاشت . گفته میتوانیم که محاربات غزنویان با جیپال با جلوس سبكتگین برتخت غزنه ( جمعه ٢٧ شعبان ٣٦٦ مطابق ٢١ اپریل ٩٧٧م ) داخل مرحلهٔ جدی شد . دولت برهمن شاهی یاجیپال در پنجاب قوی شده بودولغمان هنوز جزء سلطنت برهمنشاهی بحساب میرفت، رای جیپال که خطر را احساس میکرد به قصد جلو گیرى ازواقعات مدحش آینده پیش دستی نمود وبه فكر فتح غزنه افتاد و بالشكر زیاد به حرکت آمد . عتبی در تاریخ « یمینی » به تفصیل داخل موضوع شده و گذارش جنگ ها را شرح میدهد (١) چنین مینماید که جیپال باقشون خویش بطرف غزنه درحرکت برد وسبكتگین از غزنه جانب لغمان برآمد . هردو قشون در محلی که عتبی « غوزك » خوانده بهم مقاول شدند . « اليوت » میگوید كه البیرونی
(١) تاریخ هند جلد دوم تالیف الیوت .


( ٥٦٧ )

کوهی را بنام ( غوزك ) يا ( غورك ) خوانده که رود خانه کابل از پای آن
میگذرد و (۱) گمان غالب به این میرود که این (غوزك) يا (غورك) محلی باشد که
حال بنام « تنگ غارو » موسوم است و سر راه لغمان و جلال آباد واقع میباشد .
در جنگ هندوان و برهمنان شکست خوردند و جیپال پیشنهاد صلح نمود .
سبکتگین به قبول صلح حاضر بود ولی محمود مخالفت داشت و میخواست که
جیپال تعقیب شود . آخر در قبول صلح موافقت نمودند . جیپال پر داخت يك
مليون درهم و پنجاه فیل و تخلیه نقاط و قلاع سرحدی را وعده داد ولی چون
نقض عهد نمود بار دوم جنگ شروع شد . سبکتگین به لغمان داخل شد
وقصبات وقلاع مختلف را اشغال کرد و بتکده آنجا را ویران نمود . جیپال از
تمام راجا های هند كمك خواست و با قشون بالغ برصد هزار سوار و پیاده
بقصد تسخیر غزنه برآمد . باز از دست سبکتگین شکست خورد و علاقه های
بین لغمان و پشاور جزو دولت غزنوی گردید .
بعد ازینکه محمود برتخت غزنه نشست و در ۳۸۹ هجری ( ۹۹۹م ) از
طرف خلافت بغداد بحيث سلطان مستقل شناخته شد بفکر فتح هند و جنگ
با رایان برهمنی افتاد . سلطان در شوال ۳۹۱ هجری ( سپتامبر ۱۰۰۱م ) با ۱۵
هزار سوار و گروه عظیمی از داو طلبان بقصد جنگ رای جیپال بر آمد و نزديك
پشاور فرود آمد . جیپال با ۱۲ هزار سوار و ۳۰ هزار پیاده و ۳۰۰ فیل در مقابل
او آمده وصف آرائی کرد . در جنگی که بتاریخ ۸ محرم ۳۹ ( ۲۰ نوامبر
۱۰۰۱م ) شروع شد هندوان شکست فاحش خوردند و غنیمت زیاد بدست قشون
غزنه افتاد . جیپال خودش با ۵۰ تن از پسران و نواسه هایش اسیرشد . باز صلح
برقرار شد وجيپال وعده داد كه ... ٢٥ دینار و ۵۰ فیل به سلطان غزنه بدهد
يك پسر و يك نواسه او را بطور پرغمن نگه داشته و خود او را رها کردند تا به
(۱) صفحه ۲۰ تاريخ هند جلد دوم تأليف اليوت .


(٥٦٨)

مقر خود باز گردد . در اثر این فتح « ویهند » مرکز برهمن شاهیان بد ست
محمود زابلی فتح شد و بعد از خوردشدن آخرین مقاومت دولت کابلشاهان
برهمنی راه فتوحات و نشر دین و ثقافت و تهذیب اسلامی خراسان در هند باز
گردید . جیپال از غصه واندوه بیشتر نخواست زنده بماند و در سال ٣٩٣ هجری
( ٣ - ١٠٠٢م ) خویش را در آتش افگند (١)

مآثر شاهان این خاندان : قراریکه دیدم تا اخیر دوره سلطنت جیپال
کابلشان برهمنی یا رایان کابلی در حصص شرقی افغانستان نفوذ و حاکمیت
و بتکده ها داشتند و تا این زمان مرکز سلطنت آنها یعنی شهر « ویهند »
داخل حدود آریانا بود . جیپال از یکطرف مرکز خود را به قلعه « بهتنده »
کنار ستلج انتقال داد و از طرف دیگر با شکست هائی مواجه شد که در
نتیجه حصص شرقی افغانستان از قلمرو و حاکمیت او برامده و جزء سلطنت
غزنویان گردید . با این پیش آمد وضعیت از نقطه نظر جغرافیه وتأریخ تغیر
فاحش کرد یعنی مرکز و نفوذ قلمرو سیاسی رایان از خاک های افغانستان
چیده شد و جای آنرا دولت غزنوی گرفت که شرح آن در جلد سوم تاریخ
خراسان یا افغانستان فصل بزرگ ، مجلل ودرخشان دارد . به این ترتیب چون
بقیۀ احفاد برهمن شاهی ها از چوکات تاریخی کشور ما می برایند وجزء تار یخ
هند میشوند واقعات مربوط به سائر رایان را خلاصه میکنیم .
بعد از رای جیپال پسرش «اننده پال» در حوالی ٣-١٠٠١ مسیحی بجا یش
نشست. حدوددوات رایان در ین وقت بطرف جنوب تاملتان رسیده بود وراجانشین
منطقه ببره Bhera واقع در سواحل غرب جیلم جزء آن بود . راجای این ناحیه
« بجی رای » Bijai Ray از اختتام فاجعه ناك عمر و سلطنت جیپال استفاده نموده
(١) حیات و واقعات سلطان محمود مولف داکتر ناظم ، تاریخ هند تالیف سرهانری
الیوت در قسمت تاریخ یمینی ملاحظه شود .


( 569 )
واز پرداخت باج خود داری کرد محمود غزنوی که ارکان دولت برهمن شاهی
را در جنگ دوم جیپال متزلزل ساخته بود بعلت نرسیدن با ج و خراج هند
از پشاور بقصد فتح (بهره) برآمد و آن قلعه مستحکم را مفتوح ساخت سپس ملتان
نظر فاتح غزنه را جلب کرد واز «انند پاله» خواهش نمود تا با عساکر خویش
از خاک های او گذشته وبطرف ملتان رود. در نتیجه مخالفت رای جنگ میان او
ومحمود واقع شد ورای مغلوب گردید وبه کشمير پناه برد، آننده پاله چند سال
ديگر هم معاصر سلطنت محمود حیات داشت ودرحوالی 1013 مسیحی وفات نمود
درهمان اوقاتی که آننده پاله دچار بحران ومشکلات گردیده بود از رای دیگری
موسوم به «سوخه پاله» هم نام می برندولی کسی که بعداز« آننده پاله» برتخت شاهی
جلوس نمود پسرش «تری لو کنه پاله» است که البیرونی هم از او ذ کر میکند .
مشاراليه هم يك سلسله جنگها باسلطان محمود زابلی غزنوی نموده و شرح آن
ازروی نوشته های عتبی و کلهنه از تاریخ یمینی وراجا ترانگیتی بدست می آید
از جنگ های معروف آنها جنگی است که کنار رود «توهی Tohi » رود خانه
«پنج» موجود، واقع شد . باشکست «ترى لو کنه پاله » قدرت برهمن شاهی ها
متزلزل شد، آخرین رای آنها به شهادت ابوریحان بیرونی «بهیمه پاله» نام داشت
که در سال 1026 مسیحی کشته شد . مورخ و شاعر كشمير كلهنه از بعضی
شاهزادگان آنها مانند (رودرا پاله) و (ویدا پاله) وغیره نام می برد ولی اینها
شهزادگان بی تاج و تختی میباشند که از ناچاری به کشمير پناه برده ودرسایه
دیگران روز کاری چند زیست نمود ند .
آئین ومعتقدات: به تفصیلی که در فصل گذشته تحت عنوان« زندگانی مذهبی
ورهبانان» داده شد از روی چشم دید وشهادت زاير چينی هيوان ـ تسنگ واضح
گردید که حین عبور ومرور او در قرن7مسیحی چه درشمال وچه درجنوب هندو کش
علاوه بر معابد و پیروان دو طریقه بودائی بتکده ها و تابعین مذاهب دیگر ی هم


(۵۷۰)
وجود داشت و در نقاط مختلف جنوب هندوکش هستی و موجودیت آنها خوب تر
محسوس میشد چنانچه در کاپیسا روی کوه (ارونا) از رب النوعی بنام «سونا»
و از مردمان نیمه برهنه ئی که بدن‌های خود را به خاکستر مالیده و زناری از
استخوان های جمجمه در دست داشتند حرف میزند و در وسط گندهارا بالای تپه
کره مار Karamar (که شاید یکی از تپه های کنر باشد) از معبد
بهیما دوی Bhimadwi زن ایشوارا Içvara و در پای تپه مذکور از معبد
(مهشوارا ) Mahêçvaraصحبت مینماید و باز حین مراجعت از هند در انتقال
پرستش «سونا» از کاپیسا به علاقه (تسوکوته) یعنی زابلستان اشاره ها میکند.
شبهه ئی نیست که از اوائل قرن ۷ مسیحی به بعد با وجود مخالفت یفتلی‌ها به آئین
بودائی این دیانت هنوز تا موقع انتشار دین مقدس اسلام در افغانستان جنوبی و شرقی
دوام داشت و من حیث تناسب بیشتر ساکنین آریانای شرقی بودائی بودند چنانچه
امراء و شاهانی را که ملاقات کرده عموماً بودائی بودند تا اینکه امور سلطنت به دست
هنود یا برهمن‌های کابلی رسید به این لحاظ به تقاضای این فصل میخواهیم حتی الامکان
در اطراف پاره مذاهب دیگر مخصوصاً مظاهر شیوائی و آفتاب پرستی برهمنی
و بعضی بتکده های آنها کمی صحبت نمائیم و چون این عقاید سابقه و ریشه بسیار
قدیمی در آریانا داشتند مختصراً مراتب قدامت آنرا از نظر میگذرانیم.
مهشوارا و مهشوی : قرار تحقیقات قبل التاریخی که در جنوب شرق آریانا
در حوزه سند و در شمال افغانستان در حوزه اکوس و در خاک های غربی
آسیا بعمل آمده چنین معلوم میشود که در تمام آسیای مرکزی وغربی وجود يك
جوره رب النوع مذکر ومونث بیاداشتن ارتباط جنسی که آنرا (سکسئیزم)
گویند معروف و در هر جا این جوره بنام های مختلف یاد میشد (۱) رب النوع
(۱) در مصر بنام «ایزیس و هوروس» در فنیقیه بنام «اشثارود تاموس» در آسیای
صغیر به اسم «کیبل واتیس» و در یونان به نام «راه وروس» خوانده میشد.