( ٣٧٥ )
اندوس (سند) یعنی خاک هند انرا ارتباط میدهد . با نزدیکی که به هند داشت آئین بودائی بعد تر از گندهارا به آنجا انتشار یافت و پناهی که در عقب دیوار های جنوبی هندوکش داشت مدت مدیدتر یونانی ها را از تهدید متهاجمین نگه داشت و به این ترتیب دو عنصری که در پرورش صنعت گريکوبوديك دخالت دارند در آنجا زمینه مساعد یافتند و چون مرکز امپراطوری کوشان در اینجا وقوع داشت طبیعی از حیث تعمیرات و معابد کسب اهمیت نموده بود . قراریکه خواهیم دید شواهد تلاقی مدنیت های گريك ورومن و چین وهند عملا در کاپيسا روشن و عملی دیده شده ولی مظاهر صنعتی که خادم افکار بودیزم گردیده در آغاز انحطاط مشاهده میشود وچون موادی هم که برای هیکل تراشی بکار رفته عموماً عبارت از سنگ سلیت است در تنزل ارزش آثار صنعت کاران تاثیر بیشتری بخشیده است .
وضعیت کاپیسی و کاپيسا از زبان هیوان - تسنگ : زائر چینی هیوان - تسنگ حین عبور خود در نیمه اول قرن ۷ مسیحی در کاپيسا تا اندازه کافی وضعیت اینجا را از نقطه نظر تعداد معابد وعده روحانیون وغيره شرح داده چون نگارشات او بر ذهن خواننده روشنی زیادی اندازد و معلومات او هم مناسبت زیبا با مواد این فصل دارد به ذکران می پردازیم :
محیط این علاقه تقریبا ٤٠٠٠ لی است . و از طرف شمال به کوه های برفدار و از سه طرف دیگر با سلسله کوه سیاه محدود است . محیط پایتخت مملکت تقريباً ده لی است . در آن هرگونه غله جات و اقسام زیاد درختان میوه دار می روید اسپ های اعلی درین جا تربیه میشود . زعفران و امتعه کمیاب ومال التجاره سائر نقاط در اینجا بدست می آید . هوای آن سرد و پرباد است . اهالی آن تند خواند ، زبان شان خشن و درشت است و مراسم عروسی و ادبیات شان مانند سرزمین طخارا است اما عادات ورسوم و زبان عوام و آداب معاشرت شان قدری اختلاف دارد . برای پوشاک البسه پشمی استعمال میکنند و آنرا عموماً


(٣٧٦)
در قسمت خارج با پوست تن ژیرین میپوشد . مسکوکات
طلا و نقره و مسکوکات كوچك مسی آنها در شكل و نقش با سکه های
سائر ممالک فرق دارد. پادشاه آن از طبقه « کشاتريه » است . پادشاه مردی است
زرنگ و هوشیار و با شجاعت وقوه اداره ئی که دارد ده علاقه همجوار را تحت نفوذ
خویش درآورده و بالای ده امارت فرمان فرمائی میکند . مشار الیه پادشاهی است خیر
خواه و پیرو دیانت بودائی وهمه ساله يك مجسمه « بودا » را از نقره به ار تفاع ۱۸
فت ساخته و در مجلسی که بنام « مو کشا مها پریشاد Mokshamahaparishad »
منعقد میکرد صدقه و خیرات به فقرا و مساکین و بیوه زن ها و داغدیده ها
میداد . درین علاقه تقریباً صد معبد وبیش از ۶۰۰۰ راهب وجود دارد و اغلب آنها
پیر واصولات طریقه راه « كوچك نجات» میباشند . استوپه ها ومعابد آن ار تفاع
زیادی داشته وعموماً در نقاط مرتفع بنا یافته اند . برعلاوه ده معبد بر همنی و تقر یباً
هزار نفر پیروان این مذهب در انجا دیده میشوند . زاهدان برهنه وعرفای خاکستر
نشین این طریقه در حالی که بدن های خودرابه خاکستر مالیده و زناری از استخوان
در دست دارند مشاهده میشوند .
قریب سه یا چهار «لی» به مشرق پای تخت در دامنه کوهی که بطرف شمال واقع
است معبد بزرگی است که تقریباً ۳۰۰ نفر راهب در ان بود و باش دارندو همه پیرو
طریقه كوچك نجات میباشند. قصه ئی که راجع به این معبد میکنند چنین است :
وقتیکه کنیشکا در گندهارا سلطنت میکرد نفوذ او به دولت های مجاور هم
سرایت نموده و دامنه اقتدار او اد به این علاقه ها انبساط یافت و در اثر قشون کشی های
او بطرف شرق Tsung-Ling به علاقه ئی رسید در ماورای دریای زرد که تابع حکومت
چین بود . پادشاه این قلمرو ترسیده و بر عمل هائی نزد کنیشک فرستاد چون
یرغمل ها رسید کنیشکا پادشاه از در لطف و محبت با آنها پیش آمده و برای هر
فصلی اقامتگاهی علیحده برای آنها تعین کرد چنانچه زمستان درهند، تابستان


( ۳۷۷ )

درکاپیسا و بهار وخزان درگندهارا اقامت داشتند.درهرکدام ازمحلات رهایش آنها معبدی آبادکرد ومعبدی که‌بالا ذکرنمودیم متعلق به‌رهایس گاه تا بستانی آنها بود به‌این مناسبت دردیوار های معبد تصاویر یر عمل‌ها کشیده شده بود وظاهراً لباسی شبیه‌به چینی دربرداشتند وقتیکه یرغمل‌هاپس به مملکت‌خود مراجعت کردند همیشه ازاقامتگاه‌خود یاد آورده و همیشه تحایف مذهبی میفرستادند راهبین معبد هم همه‌ساله درفصل‌باران‌برای یادبودخاطرات آنها مجلس‌هائی تشکیل‌میدادند. درجنوب دروازه‌شرقی سالون‌معبد به‌زیرپای‌هیکل بودا یرغمل‌ها خزانه‌ئی مخفی‌کرده‌وبالای آن‌نوشته‌بودند« که‌این‌پول درراه‌مرمت کاری معبدصرف شود» پادشاهی ازحواشی سرحدی میخواست ازین پول استفاده کند ولی باقواولشکرخود موفق‌نشد.»
در‌سوانح‌حیات هیوان - تسنگ این معبد بنام «شا لو کیا» یاد شده وزیر چینی هم حین‌مسافرت‌خود درکاپیسا درآنجااقامت‌داشت، در‌بعضی‌آثار، این‌معبد بنام Tien-ssu «تین سو» و Wang-ssu «وانگ‌سو» یعنی ( معبد شاهی)هم یادشده‌معنی‌اسم‌شالو کیا واضح‌معلوم نیست‌ولی اسمی است‌جامع که‌معبد، اقامتگاه یرغمل‌ها، رهایشگاه راهبین همه‌رادربر میگرفت، امکان‌دارد که شکل رسم الخط چینی نام آن کلمه‌سنسکرت‌سالاکا« Salaka »باشد که«خانه خورد» معنی داشت‌ویرا اقامتگاه‌موقتی‌شاهی‌ادلات میکرد قرارفاصله‌وسمتی که‌زایر چینی‌معین کرده احتمالات‌زیاد میرود که‌معبد «شالو کیا» عبارت از‌معبد «شترک» باشدکه‌به‌فاصله ه کیلومتری شمال‌شرقی‌خرابه‌های‌شهرشاهی‌بگرام در‌دامنه‌شمالی کوه‌پهلوان‌افتاده وحفریات‌آ نرا‌در سال‌های ۱۹۳۷ و ۱۹۳۹ موسیو مونیه تحت سرپرستی موسیوهاکن‌اداره‌می‌نمود.
در‌دامنه‌شمالی کوه‌پهلوان به‌دو‌طرفه‌خرابه‌های‌معبد شترک یك‌سلسله‌معابد استویه‌ها وعمارات‌بزرگ برای رهایش عده‌زیادراهبین‌وجود‌داشت وحتماً


( ۳۷۸ )
رهایشگاه یرغمل های چینی هم در یکی ازین ملحقات معابد بود. این معابد
ومربوطات آن همه فراز مجرای مشترك پنجشیر وغوربند واقع ومنظرۀ باشکوه ریزه
کهستان و کوهستان و کوهای لجر و پنجشیر در مقابل آن افتاده است و بهترین
جائی است که کنیشکا برای رهایش تابستانی یرغمل های چینی انتخاب نموده بود
زایر چین از جمله صدمعبدی که بصورت مجموعی یادنموده است غیر از « شالو کیا»
از بعضی های دیگر هم اسم می برد مانند معبد « راهولا Rahula » که به فاصله
( ۳۰ لی ) جنوب شرق پایتخت افتاده و آنرا یکی از وزرای نامی کاپیسا «راهولا»
آباد کرده بود و موسیو فوشه آنرا عبارت از کافر قلعه میداند که بقا یای آن
بجنوب شرق خرابه های شهر شاهی بگرام در کنار مجرای باريك آب افتاده است.
معبدی که کنیشکا بازحمت زیاد درپای کوهای پر برف آباد کرد و تقریبا به
فاصله ۲۰۰ لی از پایتخت فاصله داشت. این معبد درزاویه شمال غربی بگرام فعلی
به شمال غربی چاریکار موجوده در ( توپ دره ) واقع بود و عبارت از معبد
«توپ درۀ» است که در حوالی قریب چاریکار واقع است و « استو په آن »
بزرگترین استوپه ایست که تا حال در افغانستان دیده شده است . (۱)
معبد « پادشاه قدیم » قرار تذکار هیوان ــ تسنگ در شمال غرب پا یتخت
به سواحل جنوبی رودخانۀ بزرگی واقع بود . معبدملکۀ قدیمه در شمال غریب معبد
اخیرالذکر بود و استوپه آن صفت بلندی داشت و از طلا پوشیده شده بود
معبد « پی ــ لو ــ شو ــ کو ــ » یا « پی لوسارا » یا ( فیل سر ) که بانی آن
آشوکا بود در دامنه کوهی واقع بود که به همین نام یاد میشد . این کوه حالا
به نام « عاشقان » یادمیشود وحتماً همان نام « آشو کا » است که در ذهنیت
مردم به عاشقان تبدیل یافته و فراز ریزه کوهستان واقع است .
(۱) ساختن این معبد ومقابله های امپراطور کنیشکبا پاشاه ماران آبی در فصل کوشانی
ملاحظه شود.


(۳۷۹)

توپ دره : یکی ازجاهائی که در حوزه کاپیسا از نقطه نظر آبدات بودائی
مخصوصاً آبدات عصر کنيشکای کبير قابل ملاحظه است توپ دره است که
بقاياي استوپه معروفی که کنشکابه مشکلات زياد آباد نموده بود دراينجا موجود است.
مشکلاتی که امپراطور بزرگ کوشان در آبادی این استوپه و معبد مربوطه
آن دیده بود در داستان های محلی انعکاس افگنده و خاطرآت آن حتی تا
قرن ۷ مسیحی باقی بود که ما آنرا طوریکه هیوان ـ تسنگ در بگرام
شنیده بود در پاورقی صفحات ٢٤٦ وبعد همين جلد شرح داديم . بهر حال
بقایای این استوپه بزرگ کنشکا هنوز موجود وقسمت استوانه ئی بدن آن
(٧٥) متر احاطه دارد و طوریکه موسیو فوشه مطالعه کرده است دورادور آنرا
يك قطار کمانها وپایه ها به سبك « هندو كورنت » و « هندو فارس » احاطه کرده
است . این استوپه واستوپه هائی که در حوالی پشاور بوده دو یاد گار بزرگ
امپراطور کنشکا است که از جوار دو پایتخت تابستانی وزمستانی خاطرات
عمرانی آن دوره درخشان را ثابت میسازد .
در توپ دره نزديك به قريه موجوده بقایای دو معبد کامل دیگر بصورت
تپه های مربع شکل باقی مانده است .
حفريات در کاپيسا : با شرحیکه گذشت از روی چشم دید زاير چینی بخوبی
معلوم میشود که حتی تا قرن ۷ مسیحی کاپیسا از نقطه نظر معابد وكثرت علما
وروحانيون وصنعتکاران چقدر معمور و آباد بود . چیزهائیکه زایر چینی
میگوید با کشفیات وتحقیقاتی که تاحال بعمل آمده همه به حقیقت پیو سته
و حتی در نتیجه حفريات پرده هائی از روی سوابق تاریخی این قطعه برداشته شده
که هیوان ـ تسنگ در عصر خود ازان بکلی بی خبر بود زيرا شواهد مدنيت های
قدیمی تر این منطقه زیبا درین زمان زیر خاك شده وزاير چینی بی خبر از روی
آن گذشته ورفته .


( ٣٨٠ )

حفريات يك حوزۀ وسيعی مانند کاپیسا چیزی نیست که به این زودی ها
به آخر رسد. چند جائی که تاحال حفر شده ومطالعاتی در اطراف نتایج آن بعمل آمده
عبارت از« پايتاوه،شهر شاهی بگرام ، معابد چهار طرف دامنه های ، کوه پهلوان ،
از قبیل پوزۀ ،شترک ، قول نادر ، وغيره وبعضی نقاط خوردوبزرگ دیگر است .
روی هم رفته حفريات كاپيسا را میتوان به دو مرحله یا حصه تقسیم نمود
یکی حفريات معابد واستوپه های بودائی که از ١٩٢٥ ( طبیعی پاره کاوش های
مخفی و بدون اجازه ئی که انگلیس ها در طی قرن ١٩ خودشان یا به دست یاری
يكعده گماشتگان خود انجام داده اند درین حساب نیست ) یا بطرف در بگرام
و پايتاوه ، ومعابد اطراف کوه پهلوان بعمل آمده دیگر حفريات داخل محوطه
شهر شاهی بگرام که از ۱۹۳۷ به این سو شروع شده و ادامه دارد وقراریکه
پایان خواهیم دید برای مطالعاتی که مرام این فصل است هر کدام آن بجای
خود ذی دخل است . اگرچه من حیث تاریخ طور يكه ذكر شد اول در معابد
و استوپه های بودائی تحقیقات بعمل آمده ولی موضوعی که سر دست ماست
چنین ایجاب میکند که مختصراً درباب آثار شهر شاهی بگرام چیزی نوشته
و بعد شواهد بودائی را تحت مطالعه قرار دهیم .
شواهد سه مدنيت دريك اطاق : پیشتر گفتیم که حفريات شهر شاهی بگرام
در ۱۹۳۷ شروع شد. آثاری که درین سال کشف شد خیلی ها مهم بود ولی آنچه که
در چهارماه ۱۹۳۸ ( از ۱۹ می تا ۱۲ اگست ) به منصه شهود پیو ست به مراتب
از آن بهتر میباشد . نتیجۀ حفريات سال ١٩٣٧ در دوجلد از طر ف پرو فیسر
هاكن نشر شده ، را جع به آثار ١٩٣٨ کتلاکی از طرف پروفیسر مذکور
ترتیب یافته که متأسفانه بواسطهٔ پیش آمد جنگ ووفات مؤلف به طبع نرسید (۱)

(۱) میگویند که موسيو ها كن يك نقل اثر خود را به « کماى » در پشاور داده و به او وصیت کرده
بود که اگر برای من واقعه پیش شود آنرا بطبع برسان در شعبۀ تاریخ يك فهرست عمومی اشیای
۱۹۳۸ موجود است شاید يك نقل همان کتاب فوق باشد ولی تصاویر مربوطه آن موجود نیست .


( ۳۸۱ )

آنچه موسیو هاکن درین مورد نشر نموده يك مقاله جامعی است که از
طرف انجمن تاریخ به فارسی و فرانسه انتشار یافته عین این مقاله در مجله Art Asiatique
سال ۱۹۳۸ و بعضی مجلات دیگر هند و ژاپون شایع شده است .
درین شبهه نیست که صنعت به معنی عام چه مقصد از آن تعمیرات و معماری
باشد چه هیکل تراشی و تصاویر رنگه وغیره در هرجا وهر کشور وهر نقطه‌ای
در اثر تماس سبک های پیشتر محلی و یا نفوذ سبك های همسایگان و بیگانه
بمیان آمده رفته است .
در دوره امپراطوری کوشانی های بزرگ که دامنهٔ سرحدات آریانا درهند
و ترکستان چین خیلی انبساط یافته بود و در اثر امنیت بی سابقه‌ئی که هان ها
درچین و کوشانی ها بین حوزهٔ تارم و پامیر وحوزهٔ اکسوس و کنسکا وغیره قایم
کرده بودند و رومن ها دامنهٔ آنرا تاسواحل بحرالروم انبساط دادند مبادلات تجارتی
خیلی ترقی کرده بود و اشیای نفیس صنعتی و دیگر محصولات قیمت بهاو زیبا
بین کشوهای چین و آریانا وهند ومتصرفات امپراطوری رومن در آسیا تبادله
میشد . ازین رو در شهر کاپیسی ( بگرام ) حتی در يك يا دو اطاق مجاور
محاصیل مدنیت های کشور های همسایه طوری پهلوی هم قرار گرفته بود که
انسان را به حیرت می انداخت . رویهم رفته این اشیا به سه دسته تقسیم میشود
واز سه جا در کاپیسا جمع شده است :
(۱) آثار یونانی ورومن .
(۲) آثار هندی .
(۳) آثار چینی .
الف اشیائی که مبداء آنها مغرب زمین است و از یونان وسواحل بحرالروم
و خاك های آسیائی امپراطوری رومن به اینجا آمده عبارت است از :


( ۳۸۲ )
(۱) يك دسته مدال های کچی که روی آن صحنه های مختلف اساطیر یونانی
با رویهٔ خیلی موثر وجذاب یونانی نقش شده .
(۲) مجسمه گک های مفرغ که مبداء آنها به كريك ورومن میرسد مانند
« سراپیس هر كول » « هارپو كرات » وغيره .
(۳) ظروف شیشه ئی و گیلاس های منقوش که روی جدار آنها
صحنه های جنگ « گلادیاتورها » وبعضى مظاهرات رقص و شراب نوشی نقش
شده است .
ب آثاری که مبداء آنهاهنداست؛ این آثار عموماً عبارت از پارچه های عاج است
که در اصل جدار صندوقچه های زیورات ودیگر اثاثیه بوده وبا مرور ز ما نـه
شکل تركیبى خودرا ازدست داده وبصورت قطعات خورد و کلان که بعضی ها ی
آن تا ٤٥ سانتى هم طول دارد بدست آمده است.موسیوهما کن در باب این قطعات
عاج می نویسد (۱) : «خلاصه حفريات امسال بگرام بما چـان پارچه های بزر گ
عاجی داده است که ارتفاع بعضی های آن تا ٤٥ سانتی میر سد و از نقطه نظر
اشکال وموضوع نمایشات بعضی ابدات هند قديم ومخصوصاً دروازه های در آمد
معابد سنگی را بیاد دهائی میکند چنانچه این تشا به را بطور ا خص کمان ها
وقطارهای فیل های بین آنها درقطعات بزرگ عاج وانه ودمیکند. اگر ازيك طرف
تزئينات مخصوصه فوق الذكر موضوع مقایسه را با مدخل سموچ
لوماس ریشیLomas Rishi در مگدهای قدیم «درحوزه گنگای هندی»(حوالی
قرن اول قبل از عهدمسیح) بمیان می آرد اختصاصات دیگری مارا بطرف «ماتورا»
یعنی شهری می برد که بطليموس جغرافيه نگار آنرا «ماتوزای ارباب انوع»
یاد كرده است و عبارت از (موترا) فعلی (اضلاع متحده) میباشد. این شهر یکی
از اعاظم بلاد هند بوده و درعصر کوشانی های بزرگ مخصوصاً در زمان زمام داری
(۱) صفحه ه بگرام تحقيقات سال ۱۳۱۸ تالیف پروفیسر ها کن ترجمهٔ کهزاد .


(۳۸۳)

سلطان مقتدر ایشان کنیشکا (اواخر قرن اول و اوائل قرن دوم عهد مسیح)
که هند به مراتب اعلای مدنیت رسیده و شاید درخشان ترین دوره تعالی خود را
دیده باشد شهر خیلی باشکوه و بزرگ هند بشمار میرفت . جزئیات گلدسته پایه ها
فربهی و چاقی اعضای زن هائی که نمایش یافته اند چیز هائی است که عیناً
در بعضی هیکل هائی که در نواحی (ماتورا) در گل سرخ رنگ تراشیده شده اند دیده شود
چنانچه ازین قبیل مجسمه ها به تعداد زیاد در ، کرزن موزیم باستان شناسی ماتورا
و پروونشئل موزیم لکهنو ، محافظه شده است .،
يك قطعه عاج دیگر بگرام که مربوط به همین دسته است و يكنوع دروازه ئی را
که ، تورانا Torana ، میگویند نمایش میدهد شکلی دارد که ملا كلاسيك
که درعین زمان سانشی (هند مرکزی) و (ماتهورا) را بیاد میدهد ولی فرقی
که هست این است که لوحه عاج مکشوفه بگرام بصورت حیرت آور جزئیات
تزئینات را وانمود میکند. به این ترتیب باصدها قطعات كوچك وبزرگ عاج که از
بگرام بدست آمده میتوان جنبه مقایسه را در زمینه كلاسيك وسعت داد ...
ج آثاری که مبداء آن چین است : شواهد چینی باراول در حفریات ۱۹۳۹
در بگرام پیداشد وعبارت از يكنوع کاسه ها وقطی های كوچك میباشد مركب
ازسه قسمت یکی چوب که اصل ظرف از ان بوده و با رطوبت زمین بکلی از بین رفته
دوم : يك حلقه فلزی که به دهن کاسه ها نصب بود وسوم قسمت (لاك) يا يكنوع «کنبد»
که روی صفحات داخلی و خارجی ظروف مذکور نصب بوده وتزئیناتی به رنگ سرخ
داشته است. این اشیا با نفاستی که داشت متأسفانه عموماً با رطوبت زمین و مرور
قرن ها بكلی از بین رفته وجز پارچه های كوچك لاك» چیز دیگری بدست
نیامده است .
بعد از تجزیه آثار سه گانه و مطالعات خصوصی هر کدام آن موسیو ها کن
در مقاله خود چنین مینویسد : «آثار مختلفی که در ۱۹۳۹ (۱۳۱۸) از بگرام


(٣٨٤)

کشف شد روی هم رفته عبارت از مدالهای کچی یونانی، ظروف مفرغ كريك و رومن
یا اسکندریه مصری ظروف عصر رومن مخصوص احتياجات خانگی ، قطعات
عاج هندی وظروف لاك چینی میباشد. از نقطه نظر مراتب تاریخی تطبیقات
حیرت آوری عرضه میدارد و میتوان گفت که تاریخ اشیای مذکور از قرن اول
تا دوم عهد مسیح را در بر میگیرد. پوشیده نیست که این عصر برای انبساط روابط
بین المللی و تبادله اجناس خیلی ها مساعد بود و کاپیسا بواسطه موقعیت جغرافیائی
ممتاز خود ازین دوره مساعد استفاده زیاد میکرد. تذکار این مسئله بی مورد
نخواهد بود که در قرن اول عهد مسیح صلح و آرامشی که امپراطوری رومن
پهن کرده بود تا بشام انبساط داشت و دسته های مقتدر نظمیه شهر هائی مثل
پلمیر Palmyre و دورا Doura که در امتداد راهای کاروان افتاده بود
در عین زمان هم از نقطه نظر امنیت راها را محافظه میکرد و هم آزادی تبادله
اجناس را مراقبت مینمود . درین وقت روما تامملکت دور دست پارت ها انبساط
داشت چنانچه امپراطورا گوست که بین سال ٦٣ و ١٤ ب م سلطنت داشت
( اررودس Orodes ) یکی از پسران فرهائس چهارم Phraatesiv را بر تخت
پارتیا نشانید و پادشاه جدید نسبت به امپراطوری رومن وضع تابعیت پیش گرفت
و به این ترتیب دوره سلطنت او فتح سیاست دولت رومن را در شرق و انمود
میکند (حوالی سال ٩ ب م )
معاصر به همین زمان که دولت پارت تحت نفوذ سیاسی امپراطوری رومن
در آمده بود کوشانی ها شروع به تشکیل و تشدید ارکان امپراطوری بزرگی
در افغانستان و حصهٔ از خاك هند ، نمودند چنان دولت مقتدری بمیان آوردند
که مدت سه قرن عامل ارتباط بین عرب و هند و چین بشمار میرفت . موسس
سلاله كوشان كوجولا كدفیزس که مسکوکات او همسطح اشیای مکشوفه
از بگرام بدست آمده است عنوان شاه شاهان ( شهنشاه ) (مها را جاساراجاراجاسا )


( ٣٨٥ )

را با لقب تو (پسر آسمان) «دواپوترا» که تا آن زمان در تشریفات هندی سابقه بود
اتخاذ کرد این لقب تازه عنوان قدیم كلا سيك امپراطوران چین است که
کوشانی ها حین سلطنت در هند آنرا محافظه نمودند . رئیس قبایل سیتی كه يك
سلطنت یونانی را از بین برداشته وعناوین ترکی و چینی را اتخاذ کرد در اواخر
دوره زمامداری خویش به تقلید امپرا طوران رومن هم پرداخت چنانچه
مسکوكات اخير او از روی سکه های (دناریو) (سانسكریت دينارا ) تقلید شده
که امپراطور اگوست در سالهای اخیر سلطنت خود بین سال ٤ ق م و ٢ ب م سکه میزد
این قرابت را که بذات خود روشن و واضح است آثار مکشوفه جدید بگرام
خیلی جنبه حقیقت میدهد .

برویم به چین : از طرف شرق، چین هم درین زمان واجد وضعیتی بود که زمینه را
برای جریان تبادلاتی که فوقاً اشاره نمودیم مساعد ساخته بود . چند سال بعد از
وفات امپراطور (تسن کی هوانگ تی) یکی از رؤسای رهزنان سلاله ( هان) را
بمیان آورد که قرار گفته « سیلون اوی » از وحدت چین استفاده نموده
وازان دولت مقتدر جهانی تشکیل نمود . سپس امپراطور «Wao» که مربوط همین
سلاله بود وبین ١٤٠ و ٨٧ ق م سلطنت داشت سیاح معروف « چانگ کین »
وTchang kien را بطرف غرب فرستاد وباب عهد جدیدی را برای چین باز كرد.يك
قرن بعد چین کم کم و آهسته آهسته دامنه نفوذ خویش را تا سر حدات هند
رسانید چنانچه بطور مثال باید متذکر شد که در سال دوم ق م چین نماینده
بنام Po-che-ti-tseu-king به دربار امپراطور کوشان فرستاده بود. این عهد که میتوان
آنرا دوره میمون اقتصادی وعصر استقرار سیاسی خواند روی هم رفته از اواسط
قرن سوم عهد مسیح تجاوز نموده است زیرا درین زمانی که ذکر شد دولت روم
در پنجه مدهشترین کشمکش ها گرفتار شد و بحرانی را طی میکرد که مصادف

تاریخ آریانا (۱۰۰) ا - محمد سر دار ، محمد : ع - سید محمد مسرور ، د - محمد عظیم ، ن ـ محمد رحیم ه - امان الله شعبه تاریخ اول ۸۱۹-۲۵ م خ


(٣٨٦)

به عصر والرین Valerien و گالی ین Gelliens بود (از ٢٥٣ تا ٢٦٨ ب م) چنانچه
از روی ذکر يك مثال كه عبارت از اسیر شدن والرین بدست شاه پور اول
ساسانی (٢٦٠ب م) می‌باشد کماحقه معلوم میشود كه امپراطوری روم تا بکدام
حدو اندازه دچار ضعف و مشکلات شده بود.
بطرف مشرق در مملکت چین هم دوره انحطاط از اواخر قرن دوم مسیحی شروع شده
ويك انقلاب عوام كه بنام جنبش كلاه زردها موسوم است در(چه‌لی Tche.li) و
(هونان Honan) در سال ١٨٤ب م شروع شد. اگرچه آتش این بغاوت خاموش شد
ولی در اغتشاشاتی که به تعقیب آن بمیان آمد رؤسای انقلابی نظام اداره مملکت
را بدست آوردند. تساوپی Tesao-Pei سلاله هان ها را بکلی منقرض نموده خانواده
سلطنتی جدیدی روی کار آمد که فقط از ٢٢٠ تا ٢٦٥ سلطنت کرد و آخر چین
دوباره متشتت و پراگنده گردید. ملتفت باید بود که تا يك درجه آبادی و رونق
امپراطوری کوشان مربوط به وضعیت تجارتی آن باشق و غرب بود. و رود
ناگهانی ذخایر طلا و تقلید سکه «ایوروس» رومن اهمیت رول «هند و سیت ها»
یعنی شاهان کوشانی و رویه استفاده آنها را از ترانزیت اموال تجارتی بخوبی وانمود
میکند. قرن سوم که با ذکر مراتب فوق برای دولت روم و چین عصر شومی شده بود
اوائل دوره انحطاط کوشانی ها را هم تشکیل داد چنانچه از روی دلایل متعدد
مثل عقد عروسی با هرمز دوم و حضور «گرومپاتس Grumpates» کوشانی و فیل هایش
در جنگ (شاپور) و شکست رومن‌ها (٣٥٩ ب م) هر کدام بجای خود نشان
میدهد که کوشانی ها در دوره انحطاط خود تحت نفوذ ساسانی ها آمده بودند.
در میان مسکوکاتی که در دوران گذارشان حفريات در بگرام در روی زمین
هم سطح اشیای مکشوفه پیدا شد هیچ کدام بعد تر از «واسودوما Vasudeva (حوالی
٢٠٠ب م) نمی‌باشد. بلی در اواخر قرن سوم یفتلی ها اراضی ماورای اکسوس را


( ۳۸۷ )
اشغال نموده و در قبال این پیش آمد تازه عظمت کوشانی ها به تحلیل میرسد . ادامه دامنه کاوش در بگرام این مسکه را وانمود کرده است که عمرا ثانی که واضحاً بعد از دوره اشغال کوشانی بشمار میرود روی خرابه های شهر جدید شاهی بنا شده
است . چنانچه در اثر کاوش هائی که مسیو « ژاک مونیۀ » در ۱۹۳۸ بعمل آورده است محل و موقعيت يك بناى مستحکم اشکار شده است و دیده میشود که تهداب هائی چهار برجی که در زاویه های عمارت قرار گرفته بود از سطح تهداب اطاق هائی که در ۱۹۳۷ و ۱۹۳۹ از آن ها اشیای غربی وهندی بدست آمده است
بلند تر میباشد. مربوط به این مطلب باید متذکر شد كه يك سكه یفتلی که در آن صورت بك «شاه غرجستان» نقش میباشد به عمق ۰ – ۸۰ متر پیداشده حال آنکه مسکوکات (گندو فارس) و (کدولا کد فیزس) و (کنیشکا) در اطاق های بزرگ همسطح اشیای مکشوفه یعنی از عمق بین ۲ متر و چهل ودو متر و شصت سانتی کشف شده است پس چنین بنظر می آید که شهر جدید شاهی (کا پیسی (Kapisi) یعنی بگرام فعلی را که در قرن ه مسیحی خراب شده است یفتلی ها اشغال نموده باشند اما کوشانی ها قبل از ینکه از بین بروند چون حامی دیانت بودائی بشمار میرفتند با تشویقات و حوصله افزائی خویش صنعت جدیدی را بمیان آوردند که در آن
نفوذ غرب وهند مشاهده میشود . این سبك جديد صنعتی چون خادم نمایش دادن مظاهرات افکار (بودیزم) گردید با تحولات خود به مراتب درخشانی فایز شد. کشفیات جدید بگرام با مثالی ها ودلائل قاطعه ثابت میکند که کاپیسای قدیم یعنی یکی از قطعات افغانستان (حوزه کوهدامن و کوهستان ) یکی از سرچشمه های الهام صنعت «گريك وبوديك» بشمار میرود . »
مراکز بودائی : قراریکه چند صفحه پیش متذکر شدیم حفریات « شهر شاهی جدید» بگرام مرکزیت مهم کاپيسا ومدنیت هائی را که درینجا متلاقی شده اند بکمال


( ۳۸۸ )

وضاحت اشکار ساخت و این مطلب در چند صفحه بالا بر آورده شد. حالا به این
می پردازیم که از نقطه نظر بودائی، صنعتی که خادم نمایش مفکوره این دیانت
قرار گرفته بود به چه شکلی در کاپیسا جلوه کرده است از روی شهادت زایر چینی
هیوان تسنگ معلوم میشود که در نیمه اول قرن ۷ مسیحی بیش از صد معبد در حوزه
کاپیسا وجود داشت. جاهای این صد معبد هنوز کشف و تدقیق نشده و جز در سه چهار
جائی حفريات عملی نگردیده ولی چون معابد و استوپه های یك نقطه عموماً
بيك سبك بودند از روی شواهدی که بدست آمده تا اندازه زیاد سبك
مدرسه صنعت هیکل تراشی کاپیسا را میتوان معین کرد . از جمله نقاط
بودائی كه تا حال حفريات شده يكی دو نقطه در دامنه غربی كوه
پهلوان است که موسیو برتو در ۱۹۲٥ حفريات كرده چند نقطه مثل پوزه
«شترك» «قول نادر » که در دامنه شما لى كوه مذكور افتاده تحت سرپرستی
«موسیو هاكن» از طرف موسیو مونیه حفر شده و نتائج آن د ر اطاق «شترك»
موزه کابل موجود است ولی متاسفانه بواسطه پیش آمد جنگ و وفات موسیو
ها کن کتابی که در نظر بود در اطراف این مسائل نشر شود تا حال به تعویق
افتاد. خلص يك مقاله موسیو ها کن را که درین موضوع نشر شده پایان تر میدهم
يك نقطه دیگری که از نقطه نظر تاریخ هیئت حفریات فرانسه اولتر از همه در
کاپیسا حفریات کرده است و د ر اطراف آنهم اظهار نظریه شده است (پاتاوه)
است که به ده کیلو متری جنوب شرق چاریکار و ۷ كيلو متری جنوب بگرام
افتاده و قرار نظریه موسیو ها کن موقعیت آن کمی بطرف شمال شهری است که
هیوان تسنگ به نام ( سی - پی - تو - فا - لاس Si-p'i-to-fa-la-sse ) یاد کرده
است و خرابهای آن بصورت چغد بر جستگی در میان اراضی شاداب و حاصل خیز جلب
نظر میکند . موسیو ها کن حفریات این معبد بودائی را در زمستان ۱۹۲۴ شروع


(۳۸۹)
کرد و چیز مهمی که کشف شد یک نوع مجسمه بودا است که آنرا بودای «خارقه بزرگ» گویند، خرد مجسمه از سنگ سلیت (شیست) تراش شده و هنوز ورقهای طلا در آن چسپیده دیده میشد موسیو ها کن به ملاحظه میرساند که التصاق ورقه طلا و نقره روی مجسمه ها که از یادگارهای یونانی در شرق است و در روم هم رواج داشت اصولی است نسبتاً تازه و میتوان گفت در سایه صلح و امنیتی که در عصر فلاوین ها Flaviens ( ٦٩ - ٩٦ م ) بین رومنها و پارتها وجود داشت به باختر رسیده و از آنجا به کاپیسا سرایت کرده است. از طرف دیگر از خود هیکل هم واضح معلوم میشود که محصول دوره انحطاط است زیرا سر فوق العاده بزرگ شده و ۱/۲ ارتفاع بدن گردیده حال آنکه نازل ترین مجسمه ها از تناسب ۱/۷ بیرون نبود. مدرسه هیکل تراش یونانی پولی کلک Polyclite ۱/۷ و مدرسه لی سیپ Lysippe ۱/۸ بود. دستها خیلی بزرگ گردیده و نزاکت و نرمی بدن بکلی از بین رفته. تاریخ این مجسمه را میتوان به قرن سوم یا چهارم مسیحی نسبت داد موسیو ها کن راجع به مقایسه آن با مدرسه هده و کاپیسا می نویسد: «از روی این مجسمه پاتیاوه واضح معلوم میشود که در عصری که هیکل تراشی سنگ شیست دوره انحطاط را در کاپیسا طی میکرد استادان هده هنوز آثار زنده و مهیج میساختند»(۱) ملتفت باید بود که هیکل «خارقه بزرگ» در مظاهر صنعتی بودائی کاپیسا اختصاصی بخود دارد و نظیر این مجسمه از نقاط دیگر مثل بگرام و غیره پیدا شده است. یکی از آثار دیگری که از پاتیاوه پیدا شده و ذکر آن در اینجا بی مورد نیست لوحه ئی است که اصلاً پایه کدام مجسمه بوده در يك روی آن چندین نفر کوشانی بلباس خودشان بدور بودیس اتوا (Maitreya میتریا) نمایش یافته اند این ها
L'oeuvre de la Délégation Are'éologique Francaise ۱۸ - ۱۰ ۱) صفحه(
en Afghanistan (1922-1932, J. Hackin. Tokyo 1933


( ٣٩٠ )

کوشانی ئی اند که دین بودیزم را تازه قبول کرده و با شوق و آرزو خود را بدور
«بودیس اتوای» مذکور نمایش داده اند.

در يك لوحه ئی که موسیو برتو در ١٩٢٥ از بگرام یافته و مربوط به قرن
سوم مسیحی است و يك «بودیس اتوا» را در حال استقبال از (اندوا ) و (برهما)
نشان میدهد کتیبه ئی وجود دارد بزبان سانسکریت و به رسم الخط خروشتی ، بعض
حروف آن به کتیبه (نیا Ni a) آسیای مرکزی شباهت بهم میرساند که «پروفیس
(لیودر (Luder) تاریخ آنرا به قرن سوم مسیحی میرساند.

در کابل و گرد و نواح قریب آن مانند شیو کی ، کمری ، که به هفت یا هشت
کیلومتری جنوب شرق شهر افتاده اند و در حصار کهستانی دور کابل مانند
دامنه علی آباد و پوزه تپه خزانه و تپه های گل زرد دامان شیر در وازه و تپه مرنجان
و پنجه شاه وغیره يكعده معابد و استوپه های بودائی بوده و از بعضی ها هم شواهدی
بدست آمده ولی طوریکه موسیو فوشه اظهار میکند کابل از نقطه نظر بودیزم
و آثار صنعتی آن آنقدر ها مهم نبود و در جمله شهرهای فرعی و درجه دوم کاپیسا
محسوب میشد ازین جهت در خط سیر هیوان - تسنگ شامل نبود .

حالا که از مطالعات خصوصی حوزه کاپیسا فارغ شدیم بصورت عمومی میتوان
گفت که صنعت گریکوبوديك در باختر یا در گندهار اهر جا تولد یافته باشد « کاپیسا»
از پرورشگاهای آن بشمار میرود ومیتوان گفت که هیکل تراشان پایتخت تابستانی
امپراطوری کوشانی در تعمیم مدرسه مذکور سهم زیاد گرفته اند و بیشتر آثار
هیکل تراشی این ناحیه در قرون ٣ و ٤ و ٥ مسیحی ساخته شده است .

معبد پوزه شترك : پیشتر اشاره نمودیم که به دورا دور کوه پهلوان که
به سه کیلو متری شرق خرابه های شهر شاهی بگرام افتاده يكعده معابد بودائی
تعمیر شده بود یکی از آن ها معبد پوزه شترک است که روی پوزه پیش برآمده


(۳۹۱)

فراز رود خانه پنجشیر آباد بود اینجا را «موسیو مونیه» تحت سر پرستی پروفیسد
هاکن حفریات نموده و از مقاله که پروفیسر مذکور راجع به فعالیت های هیئت حفریات
فرانسه، از سپتامبر ۱۹۳۶ تا اگست ۱۹۳۷ نوشته و در سالنامه ۱۳۱۶ نشر شده
خلص نظریات او را راجع به معبد شترک اقتباس میکنیم: چون این بنای مذهبی
در مرور زمانه پشت هم چند ین مرتبه مرمت کاری شده و وسعت یافته اصل
شکل پلان اولیه آن مغشوش گردیده قدیمی ترین قسمت آن (اگر چه آنهم
بذات خود دست خورده) عبارت از محوطه مربعی بود که در وسط آن در میان
حویلی استو په بزرگی داشت و این حویلی از طرف شرق به حیاط دیگری مربوط
بود و ملحقات آن عموماً بطرف جنوب و جنوب غرب معلوم میشود استو په بزرگ
با مجسمه ها و لوایح دیگری مزین شده بود. چنین معلوم میشود که صنعتگران
در خود این محل به تراش مجسمه ها در سنگ سلیت می پرداختند و آثار در خود
محل ساخته شده باشد چنانچه وجود یکی از ادوات هیکل تراشی و يك لوحه
نیم کاره این نظریه را تقویت میکند علاوه بر اشیای سنگ سلیتی آثار
دیگری که در گل و چونه قالب گرفته شده بود هم بدست آمده است از میان آثار
قدیم چند پارچه ئی حین حفریات هنوز بجای خود در دیوارهای بنا باقی و بر قرار
بود. از آنجمله لوحه ئی که از همه دلچسپ است صحنه ئی را نشان میدهد که
راهبین بر همنی و مریدان آنها و (دواتا ها) یا ارباب انواع فرعی بودا را تمجید
میکنند امکان دارد که راهبین بر همنی مذکور سه برادر (کا سیاپاه Kasyapa)
وسه نفر مریدان ایشان بوده باشد روی این لوحه دو تن اعانه دهند گانی هم
معلوم میشوند که لباس آن عبارت از البسه ایست که معمولاً در عصر کوشان
پوشیده میشد. تعداد مجسمه ها و صحنه های سنگی که از اینجا کشف شده خیلی
زیاد است. دريك لوحه دیگر (متریا) چهار زانو تحت کمانی نشسته و دو


(۳۹۲)

(بودیس اتوا) دیگرنیه دوطرف كمان دیده میشوند در منتها اليا دوطرفه صحنه (هوارا پالا) یاجنگجویان مشاهده میشود. اگر این لوحه باصنعت چینی که کار عصر وی (Wei) درحوالی قرن ۵مسیحی میباشد مقایسه شود فوراً معلوم میشود که تا کدام اندازه صنعت بودائی چین در عصر (وی) تحت نفوذ موضوع های مذهبی صنعت گریک و بوديك آمده بود.»

تنزل صنعت که از نقطه نظر عدم تناسب اندام درهیکل های مكشوفه پايتاوه ديديم در شترك هم مشاهده میشود درلوحه ئی که جوان برهمنی بابودا ( دیپان كارا ) ملاقات میکند دیده میشود که هیکل بودا چقدر چارشانه ودست های او بزرگ است.

باميان : پیشتر شرح دادیم که با معابد و آثار عمده صنعت گريكو بوديك كمال ترقی خویش را مخصوصاً در هیکل سازی گچی و اصول قالب گیری درطی قرن سوم مسیحی طی نمود. آثار عمده خیلی باشواهد بعض نقاط شرقی آسیا که تحت نفوذ صنایع یونانی آمده بودند شباهت داشت : بامیان درحالیکه آثار قديم آن با گندهارا پیوستگی دارد یکطرف با آسیای مرکزی وجانب دیگر با بعضی عوامل صنعت ایرانی باصريح تر بگوئیم با بعض عوامل تزئيناتى والبسه عصر ساسانی شباهت بهم میرساند و این همان شاخه صنعت افغانستان قدیم است که دانشمندان آنرا بنام سبك «ایرانوبوديك» يا «کوشانی ساسانی» ياد کرده اند باميان در دل هندوكش بفاصله تقريباً ١٤٢ کیلومتر بشمال غربی کابل روی معبری افتاده که از قديم ترين زمانه ها راه رفت و آمد قافله ها بود . یا میان نقطه وسطی راه بین بلخ وپورشاپورا (پشاور) است و اهمیت اولیه آن در عالم بودائی

تاریخ آدریافت (١٠٠) مدیر میرداد محمدع عبدالحمید مخمر نوید و محمد عظیم دوم محمر نعیم ه اجرائیه شعبه تاریخ لیل ٩-٨-٣٥-ع


( ۳۹۳ )

ساختمان طبیعی یعنی دیوار بزرگی است که در آن هیکل ها وصموچ ها تراشیده
شده است . همین وضعیت مساعد طبیعی در هند عامل شهرت ( اجنتا ) و ( ایلورا )
و در چین اسباب شهرت ( ین کنگ Yin-Kong ) و( لانگ - من ) گردیده
است ، زیرا اگر صخره قشنگ وعمومی وبمانند دیوار بامیان نمی بود این همه
مظاهر بدیع صنعت بمیان آمده نمیتوانست .
بامیان از ٦۳۱ مسیحی که زایر چین « هیوا ن - تسنگ » از آنجا عبور
نموده است یعنی تقریباً از ۱۳۱۰ سال باینطرف در یاد داشت های سیا حین قید
و در زبان ها افتاده است . مابه سیاحت و سیاحت نامه های سیاحین کاری
نداشته اول قدری راجع به نام این قطعه و بعد مختصراً از یاد داشت های
زایرین چینی قسمتی را اقتباس میکنیم تا کمی وضعیت این درۀ معروف از روی
چشم دید قدیم ترین سیا حینی که از خود اثری باقی مانده اند روشن شود سپس
مدرسه وسبك صنعتی اینجا را کمی شرح میدهیم:
اسم بامیان در بنداهش پهلوی ( با میکان ) است و « موئيز دوخورنين »
مورخ ارمنی هم این قطعه را به همین نام یاد کرده است .
در ادبیات ومأخذ چین بامیان به اسما و تلفظ های مختلف آمده ، چینی ها
در قرن ٥ مسیحی اینجا را به نام ( فان - یانگ Fan-Yang ) خوانده اند وبه
اسمای ( فان-ین ) ( Fan-Yen ) و (وانگ - ین ) یا ( بانگ - ین ) هم یاد
نموده اند ، هر کدام ازین اسما به تلفظ موجوده ( بام - یان ) نزديك است .
« هیوان - تسنگ » در یاد داشت های خود این درۀ مشهور را « فان - ین - نا»
خوانده است ودر « سی یو - کی Si-Yu-Ki » یا « یاد گار های ممالك غربی»
راجع به بامیان چنین می نویسد . (۱)
درۀ ( فان - ین - نا ) بیش از دو هزار (لی) شرقاً غرباً و زیاده از ۳۰۰
(۱) راجع به صورت های مختلف اسم بامیان ”به اثار عتیقه بودائی بامیان تالیف گودارها“ كن مراجعه شود.


( ٣٩٤ )

(لى) شمالاً جنوباً انبساط دارد. این دره در داخل کوه های پر برف واقع است.
ساکنین آن از وادی های کهستانی استفاده کرده در شهر ها در دایرهٔ امکانات
پیداوار محل زندگانی میکنند . پایتخت آن به جدار سنگی متکی و دره را
فرا گرفته است . طول این شهر از ٦ الی ٧ (لی) و بطرف شمال به پوزه نشیب
داری منتهی میشود. حاصلات زراعتی آن عبارت از گندم زمستانی است . گل
ومیوه بسیار کم دارد. برای تربیه حیوانات خیلی مساعد است چنانچه گوسفند
واسپ زیاد در آنجا تربیه میشود . آب و هوای آن خیلی سرد وعادات اهالی
خشن است. البسه آنها غالباً پوست حیوانات و پارچه های پشمی کلفتی است که
در خود دره تهیه میشود . رسم الخط ، معتقدات و مسكوكات آنها شبه
( تو ـ هو ـ لو ) یعنی ( تخارستان ) میباشد. زبان شان اگر چه کمی با ساکنین
تخارستان مختلف است معذالك طرز کلام آنها خیلی بهم مطابقت میکند .
از نقطهٔ نظر سادگی و عدم تزویر در عقاید ، اهالی این دره خیلی از ساکنین
مما لك همجوار مزیت دارند . درین دره چندین هزار سموچ و چندین هزار
رهبانان وجود دارند که پیر و طریقه Tshou-Che-Chou تشو ـ شو ـ شو
( لوکاتارا وادن Lokattaravadin) میباشند این فرقه را متینیه یا(هنایانا)هم گویند.
به شمال شرق شهر شاهی ، در بغل كوه يك مجسمه سنگی ایستاده بودا
وجود دارد که ارتفاع آن ١٤٠ تا ١٥٠ قدم است و رنگ طلائی وزیورات
قیمتدار آن با تلئلو میدرخشد .

بطرف شرق این مجسمه در يك سموچ معبدی است از بناهای یکی از شاهان
قدیم این دره. بطرف شرق معبد مذکور مجسمه ایستاده بودا ساکیامو نی وجود
دارد كه ارتفاع آن تقریباً ۱۰۰ قدم است. بدن مجسمه تکه تکه ریخته شده
وبعد در اثر وصل نمودن تکه های علیحده مجسمه کامل بودا را برپا کرده اند .


( ٣٩٥ )
بفاصله دو یا سه ( لی ) بطرف شرق شهر شاهی در مجاورت يك معبد مجسمه
بودا در ( نیروانا ) یعنی قبر گذاشته شده طول این مجسمه تقریباً هزار قدم
میباشد . درین معبد پادشاه دره اجتماع بزرگی بنام ( Wauteho وو تچو )
تشکیل میکند و در آن تمام اموال وجواهرات سلطنتی حتی اولاد وعیال و نفس
شخص خودرا بنام بودا ایثار میکند . آخر وزراء ومامورین دولتی ، خانواده
شاهی وخزاین سلطنتی را دوباره از روحانیون خریده مسترد میدارند . . . . »
در کتاب حیات «هیوان ــ تسنگ» بعضی نکات دیگری هم است که در
«سی ــ یو کی» یعنی ( یادگار ممالک غربی ) نیامده . قرار نگارشات حیات
هیوان ـ تسنگ در بامیان ده معبد بیش از چندین هزار راهبین اقامت داشتند.
پادشاه ( فان ین ) یعنی بامیان به استقبال استاد قانون (هیوان ــ تسنگ) بر آمده
واورا به نزول در قصر شاهی دعوت نمود . استاد دعوت پادشاه را قبول نموده
ومدت ۵ روز در قصر توقف نمود . زایر چین در دره بامیان دو نفر از علمای
بزرگ کشورما را ملاقات کرد که یکی آریا داسا Aryadasa و دیگری آریاسنا
Aryasena نام داشت و به لهجه چینی هیوان ـ تسنگ ایشان را به نام های
( آ ــ لی ــ یو ــ تو سو ) و ( آلی ــ یو ــ سو ـ نا ) یاد کرده است
آخرین زایر چین که در سال های مقارن ۷۲۷ مسیحی وارد بامیان شده
( هوی تچه او Hauei-Tcheao ) است که اصلاً از شبه جزیره کوریا بوده وبنام
( قصه مسافرتی در هند ) سیاحت نامۀ ازخود گذاشته که نقل آنرا در يك سموچ
« توئن ـ هوانگ Touen-Houang » یافته اند . قسمتی که مربوط به بامیان
است قرار آتی است :
« چون از ( سی ـ یو ) یعنی درۀ کابل بطرف شمال روانه شوند ۷ روز بعد


( ٣٩٦ )

به دره فان - ین Fan-Yin (بامیان) میرسند. پادشاه بامیان سك نتر (هو Hou) است که تحت اثر و قیمومیت کدام مملکت دیگر نمیباشد. پیاده نظام وسواره این پادشاه خیلی قوی ومتعدد است وممالك دیگر جرئت ندارند به او حمله کنند . ازحیث لباس ساکنین این دیار پیراهن پمبه ئی' پوستین و لباس های برکی وغیره میپوشند. گوسفند واسپ واشیای پمبه ئی از پیداوار این دره است. از میوه جات فقط انگور فراوان دارد. اینجا برف گیر وهوای آن سرد است. پادشاه' رؤسای قوم' تمام توده مردم پیرو (سه جواهر) (۱) میباشند معابد وروحانیون زیاد است. ایشان طریقه مثبته وتسوف هر دو را پیروی میکنند در دره سی - یو (کابل) وسایر نقاط ریش وموی سر را می تراشند وعادات شان با کمی اختلاف شبیه به عادات کاپیسا یعنی حوزه کوهستان و کوهدامن حالیه است زبان این دره از زبان سایر دره ها فرق دارد (۲) بعد از دره بامیان چون ۲۰ روز بطرف شمال روند به (توه - هو - لو) یعنی تخارستان خواهند رسید .

نگارشات زائرین چینی قراریکه بصورت مختصر بالا گذشت بعضی مفکوره های روشنی راجع به بامیان' معابد' علما واهمیت این نقط باستانی میدهد و شواهد زیادی که مظهر قابلیت اهالی اینجا در فنون ظریفه هیکل تراشی' نقاشی' معماری وغیره بود تا حال باقی مانده و امروز اسباب شگفت سیاحین عالم گردیده است . عجائب بامیان بیشتر به دو هیکل بزرگ ۳۵ متری و ۵۳ متری ویکدسته معابدی است که به دورا دور هريك از آنها افتاده است. از نقطه نظر تاریخ هیکل ۳۵ متری وصموچ های مجاور آن نسبت به مجسمه ۵۳ متری وصموچ های قریب آن قدیم تر است وهیوان تسنگ زائر چینی ساختن مجسمه اول الذکر را بيك نفر از پاد شاهان قدیمه مملکت نسبت میدهد .

(۱) نام یکی از طریقه های مذهب بودائی است .
(۲) يك قرن قبل هیوان تسنگ اختلاف زیادی در زبان اهالی بامیان و نقاط مجاور ندیده بود.


( ٣٩٧ )
قدیم ترین سموچ های بامیان در اطراف هیکل ٣٥ متری و آنهم در پای جدار
کبیر در زیر پارچه های احجاری واقع است که از سموچ های فوقانی افتاده است
یکی ازین سموچ ها را موسیوها کن در ١٩٣٠ حفر یات نموده و آن در مطالعات و آثاری
که راجع به بامیان نشر شده به اسم سموچ (G) معروف است . این سموچ حتماً
قبل از ظهور مسلمانان درین دره در اثر ریختن احجار از قسمت های فوقانی جدار
خراب شده است زیرا در دیوار ها ونیمه سقف آن تصاویر خلاف معمول دیگر
سموچ ها سالم بود. اصول تر کیبات این سموچ مرکب از نقاشی وهیکل تراشی بوده
یعنی استادان صنعت کار طوری پر و گرام تز ئیما تی این سموچ را تر تیب
داده بودند که بدون اینکه محسوس شود از نقاشی و تصاویر به تزئینات برجسته منتهی
میشد این رویه در روم عصر «اگوسن »معمول بود در سموچ (G) آثار نفوذ استادان
دگند ها را» و مدرسه هده واضح معلوم میشود . مجسمه های بودا و دیگر ارباب
انواع فرعی همه به رویه مدرسه گندها را ساخته شده و در طرح موی رویۀ یونانی
ثابت است، به این ترتیب موسیوها کن بدون تردید تاریخ نقوش و تصاویر برجسته
و هیکل های این سموچ را به قرن سوم مسیحی نسبت میدهد . فراموش نباید کرد
که صنایع ساسانی ها هم از راه دختر نوشیروان در قرن های سانتر در بامیان تاثیر
انداخته و این اثر در سموچ های CوD وسموچ های دره ککرك مشاهده میشود. اما سموچ
( G) از نفوذ صنایع ساسانی بکلی پاك است زیرا این صنعت فقط در قرن ٤و٥ مسیحی
در نقاط فوق ظهور کرده و سموچ (G) قراریکه تصریح نمودیم مربوط به قرن ٣
مسیحی است چون بامیان روی معبر بزرگی واقع بود که یکطرف باختر را به حوزه
سند و جانب دیگر حوزه کابل و کاپیسا را از راه هنبك وبلخ وواخان به اسیای
مرکزی وصل میکرد طبعاً در قرن های ٤-٥-٦-٧ وحتی تازمانه های بعد تر یعنی
تا قرن ٩مسیحی کاملا دست بودائیان ازینجا کوتاه میشودبارفت و آمد قافله ها وزائرین
و صنعت کاران نفوذ خودرابه ممالك همجوارپرا گنده نموده و از آنها متا ثر شده است.


تصویر (٤١) مقابل صفحه (٣٩٨)

زنی هده حامل دسته گل . این مجسمه زیبا از تپه کلان هده پیدا شده است .


تصویر (٤٢) مقابل صفحه (٣٩٩)

یکی از مجسمه های زیبای فندقستان درۀ (غوربند) که به سبك «مدرسه
گوپتا» ساخته شده و نماینده روش هیکل سازی قرن ٦ افغانستان میباشد


( ۳۹۸ )

از نقطه نظر معماری در سموچ های سنگی بامیان وسقف های آنها بعضی ترتیباتي مشاهده میشود که یکطرف نمونه های آن در بدخشان، واخان، نورستان، پامیر و دیگر دره های هندوکش و (هونزا Hunza) مشاهده میشود. جانب دیگر بعضی رویه های دیگر آن در معماری فارس دیده شده است. از نقطه نظر البسه هم بعضی نمونه های آسیای مرکزی ( بطور مثال البسه رب النوع مهتاب سقف ہیکل ۳۵ متری ) و بعضی عوامل البسه شہزاد گان ساسانی مانند فیته های دور کلاه و شکل ماه و کره وغیره از چیزهائی است که درمیان تصاویر منقوش به مشاهده پیوسته است و همین طور عناصر مختلف و ترکیب آنها بهم از اختصاص سبك بامیان است قراريكه از روی آثار سموچ (G) یعنی یکی از قدیم ترین سموچ های بامیان مربوط به قرن سوم مسیحی قضاوت بعمل آمده است صنعت محلی ( كريك وبوديك) بعد از نشوونما و ترقی در هده از راه کاپيسا به بامیان هم سرایت کرده و تا قرن ۳ اختصاصات مدرسه گندهارا را محافظه نموده است ولی بان ها در قرن های بعد تر صنعت عصر ساسانی هم در آنجا سرایت نموده است یکی از اختصاصات مهم بامیان این است که صنعت كريك و بوديك را از آنچه که خودش گرفته بود به آسیای مرکزی انتقال داده است .
در ه کیلو متری جنوب شرق جدار هيكل های بزرگ، درهٔ دیگری بنام «ككرك» تقريباً عمود به دره بامیان افتاده و انجاهم به دورا دور يك هيكل ۱۰ متری که در سنگ کوه تراش شده یکعده سموچ ها دیده میشود و از یکی آن قطعات تصاویر رنگه خیلی بزرگ بدست آمده که در اطاق بامیان موزه كابل موجود است . در میان تصاویر مذکور که عموماً بودا را در مر كز يك دايره و حاشیه آن نمایش ميدهد يك تصویر از نقطه نظر تاریخ خیلی دلچسپ است و آن عبارت از « پادشاهی است » که کمان خود را دو دسته به بودا تقدیم نموده و از شکار توبه میکند و موسیوبها کن در نگارشات خود


( ۳۹۹ )
او را " پادشاه شکاری " یاد کرده است . پادشاه شکاری دره ککرك تاجی دارد
مرکب از سه هلال و سه کره . موسیوها کن این اشکال را با چند سکه ئی که تا
حال مجهول بود مقایسه میکند.دو ازین مسکوکات مسی و از غزنی پیدا شده.
روی یکی آن پادشاه بصورت نیم تنه نما یش یا فته و سه ربع صورتش معلوم میشود
تاجش عیناً مانند تاج پاد شاه شکا ری است . اگرچه دو هلال ودو کره آن
معلوم میشود ولی چون سه ربع صورت پادشاه معلوم میشود يك هلال ويك كره
دیگر روی سکه نیامده . طوریکه گفتم هم این مسکو کات تا حال مجهول بوده
و هم تاجی که مرکب از سه هلال و سه کره باشد.شاهان ساسانی مثل اردشیر دوم
(۳۸۳ - ۳۷۹ مسیحی) ویز د گرد ( ٤٢٠ ـ ٣٩٩ مسیحی ) تنها هلال را و بهرام
پنجم ( ٤٢٠ - ٤٣٨ مسیحی ) يك هلال و كره را استعمال کره است . تیکی ملکان
یا شاخه از کوشانی های خوره کابل که در قرن ۵ و ۶ سلطنت داشتند با شهادت
يك سکه خیلی خوبی که از غزنی پیدا شده هلال و کره را استعمال کرده اند
چنانچه روی سکه دیگر مذکور شاه تاجی دارد مرکب از دوهلال که در منتها الیه خود
مدور شده و در میان هلال ها قرص ها یا کره ها واضح دیده میشود به عقیده موسیو ها کن
پاد شاه شکب ری دره ككارك با میان خیلی با شهزادگانی که روی سه سکه
فوق الذکر تمایش یافته اند قرابت داشت پس امرای محلی را که در قرن ۵ و ٦ مسیحی
در کابل، غزنی، با میان و گرد و نواح آن سلطنت می نمودند میتوان تا يك
اندازه از روی تاج مخصوص آنها که عبارت از اشکال ماه نو و کره است شناخت
خصوص اگر این اشکال به تعداد سه سه باشد در آن صورت ما بین سلاله تیکی
و خويشا وندان آنها هم فرق میتوان کرد . مطا لعه تصو بر پاد شاه شکاری
از نقطه نظر مفکوره ئی که راجع به تصاویر ( حوالی قرن ۵ مسیحی ) دره کكرك
فراهم میکند خیلی مهم است احتمال زیاد میرود که همان امرائی که در بامیان
در قرن های ٥ - ٦ و ٧ وبعد ها سلطنت میکردند غزنی بصورت مستقیم تحت نفوذ


(٤٠٠)
آنها بوده باشد زیرا نسبت به کابل غزنی را بط و راه مستقیم تری به بامیان داشت
و این مطلب از خلال بعضی کتیبه هائی که از شهر غلغله پیدا شده و هنوز تحت
مطالعه دقیق نیامده نیز اشکار است.
هیبك که بطرف شمال هند و کش در حوالی رود خلم روی راه جلگه باختر افتاده
از نقطه نظر سبك كار و مظاهر آبادی و صنعت جزو مدرسه بامیان میرود زیرا آنجا
هم سموچ ها ومعا بدی حفر شده و از يك پارچه سنگ استوپه ئی تراشیده اند
که مردمان محلی بنام پهلوان کابلی آنرا (تخت رستم) خوانند. بعقیده موسیو
ه و شه ظهور یفتلی ها و سلطنت رسیدن شاخه از ترکان مغربی مانع اتمام حفر بعضی
سموچ های هيبك شده معذالك موقعيت هيبك از نقطه نظر انبساط صنعت خیلی مهم
است زیرا صنعت گریکو بوديك بعد از نشوونما به جنوب هند و کوش در هده و دیگر
نقاط کندهار ا به منتهای عروج خودرسیده و از راه کاپیسا و درۀ غوربند و بامیان به هيبك
منتشر شد و از آنجا طوریکه در مبحث جداگانه خواهیم دید از راه باختر و تخارستان
علیا راه ترکستان چین را پیش گرفت .
فندقستان (سیاه گردغوربند) :- تقریباً در وسط راه بین کابل و بامیان به چهار
كيلو متری جنوب سیاه گرد (درۀ غوربند) فراز بلندی معبدی در درۀ فندقستان
وجود داشت که حفریات آنرا در ماه می و اکت ۱۹۳۷ «موسیو کرل» به امر
وهدايات موسیو ها کن انجام داد.
از معبد فند قستان قراریکه در موزه کابل مشاهده میشود یکعده هیکل ها
که در آنجمله مجسمه يك پادشاه و يك ملكه هم میباشد با تصاویر رنگه ارباب انواع
آفتاب و مهتاب و چند عدد مسکوکات وغیره پیدا شده است بعقیده موسیو هاکن
هيكل های مکشوفه فندقستان آخرین نمونه های هیکل سازی بودائی است که
در افغانستان بعمل آمده و تاریخ آنها را مدقق مذکور به قرن ۷ مسیحی نسبت میدهد
فندقستان بذات خوديك مدرسه علیحده است و از خود ممیزاتی دارد از روی


( ٤٠١ )

البسه، زیورات، مسکوکات و دیگر علائم متفرقه ئی که بدست آمده
مقابله نفوذ صنعتی هند و ایران در اینجا واضح معلوم میشود . نفوذ صنعتی
ایرانی که از راه دختر نوشیروان به دره کكرك بامیان سرایت كرده بود به
اینجا هم تاثیر افكنده ولی مشرف بر سقوط است و در مقابل نفوذ هندی
فوقیت حاصل كرده است. بفكر موسيو هاكن تصاوير ارباب انواع مهتاب
و آفتاب مظاهر ماورای هندی صنعت فندقستان را نشان میدهد از زیر پای
مجسمه شاه وملکه در طرفي مسکوکاتی یافت شده که یکی آن مربوط به خسرو
دوم ساسانی ( ٦٢٧ ـ ٥٩٠م ) ودیگرها مسکوکات مخلوط مس ونقره ئی ایست
که به ( نیپکی ها ) شاخه از کابل شاهان كوشاني قرن ه م نسبت میشود . در
فندقستان نقاشی وهیكل تراشی طوری بهم مخلوط شده که یکی خادم تکمیل
اثرات ديگري ديده ميشود موسیوهاكن مقاله خود را راجع به فندقستان چنین
ختم ميكند : « اهمیت این اكتشافات درین نظریه مضمر است که آثار مكشوفه
فندقستان نمونه های اخیر صنعت بودائی است که به قرن ٦ بعد از مسيح نسبت
میشود و در حالیکه نفوذ صنعتی ایرانی در آنها مشرف بر سقوط است نفوذ هندی
تفوق نشان میدهد آثاريكه از اینجا بدست آمده چه از نقطه نظر سبك وچه از
پهلوی تخنيك ( مجسمه ها از كلی قالب گرفته شده که در آن كاه ميده باهوی
وپشم وغیره مخلوط است ) به تصاویر منقوش و آثار حجاری شده آسیای مركزی
ارتباط و قرابت دارد) هیئت كريون ولد ـ فن لو كك ـ اولند ببورگ ، اوتانی
پلیو - ستین ) فندقستان محتملا حد جنوبی این سبك مخلوط صنعت بودائی
را تشکیل خواهد داد »
نفوذ صنعتی مدرسه گريكو بود يك افغانستان به آسیای مركزی و چین:
همان طور که آئین بودائی از آریانا از راه سغدیان و از راه دره واخان به
ماورای شرقی پامیر انتشار یافت صنعت گریكو بوديك هم عین همین راهها را


( ۱۰۲ )

پیمود و قدم بقدم در امتداد دو راهی که ذکرشد به کاشغر و ختن ودیگر حصه
سنکیانگ وارد شد چنانچه کشف آثار کریکو بوديك در حوالی سمرقند و در
خرابه های معابد ختن وغیره شاهد این مدعا است . اولین نقطه ئی که شواهد
صنعت یونانو بودائی در آن ملاحظه شده است « راواك Rawak » است که بشرق
ختن واقع است . تصاویر رنگه دیواری كه از دیوار های معابد پیدا شده
وسر اول سٹن از آنها نقل و عکس برداشته با مجسمه های بزرگ بودا که از هده
پیدا شده و موسیو گودار عکس هائی از آنها گرفته شباهت زیاد دارد و آثار هده
وراواك هردو معاصر هم و متعلق به چند قرن اول مسیحی است.
دورتر بطرف شرق گفته در نقطه ئی موسوم به « میران Miran » سراورل ستن
تصاویر دیواری یافته با مظاهر كريكو رومن كه بلا شبهه به قرن ۳ و ۴ مسیحی
تعلق میگیرد و میان آثار هده ومدرسه گندها را و اینجا قرابت زیاد موجود است.
با کشفیاتی که از ۲۴ سال باینطرف هیئت های « گودار » و « هاکن » و «بر تو»
در هده و بامیان و کا پیسا بعمل آورده اند ثابت شده است که عاملی که صنعت
کلاسيك را از خاك های آسیائی كريكو رومن به آستانه گویی انتقال داده
است مدرسه کریکو بوديك افغانستان است ، میان تصاویر رنگه وسر های گچی
مجسمه های هده وباميان يك طرف و آثار صنعتی نقاط مختلف آسیای مرکزی
مثل راواك و میران و دورتر بطرف گوبی مثل قزل Quizil و کمتورا Qumtura تا توئن
هوانگ Tauen-Houang شباهت های نزدیکی موجود است که نفوذ مدارس افغانستان را
ثابت میکند. تصاویر دیواری هده بعقیده موسیو «روله گروسه» عامل ارتباط میان آثار
دوره های اخیر امپراطوری رومن وآسیای مرکزی است همین قسم تصاویر زیبای
رنگه طاق هیكل ۳۵ متری بامیان نفوذ زیاد در تصاویر « میران » بخشیده است در
هيكل تراشی هم عیناً این مطلب هوید است سرهای كوچك گچی که بودا و بودیساتوا
و عناصر نژادی عصر کوشانی ها را نشان میدهد والمارى های اطاق های هده را


( ٤٠٣ )

در موزه کابل واطاق افغانستان را در موزه کیمه تزئین کرده است با آثار همقطار
آن که از راواک (ختن) پیدا شده چنان بهم نزديك است كه به آسانی فرق در میان
آنها نمیتوان کرد نفوذ مدرسه های صنعتی افغانستان در خاك های چین منحصر
به قرن های ٣ و ٤ نیست بلکه با مطالعاتیكه از طرف سه نفر چین شناس بزرگ فرانسوی
والمانى و انگليسى يعنى (پول پلیو) و (فن لو كوك) و (سر اورل ستن) در وادی های
شمال کاشغر در تمشك Tomshuq و كر نجه Kutsha وقره شهر Qarashar وتور فان
Turfan بعمل آمده عموماً آثار اینجاها جدیدتر و محصول قرون ٦ و ٧ و ٨ مسیحی است
معذالك میان هیكل های كوچك اینجا وهده و تا گربلا اختلاف بارزی مشاهده
نمی شود و این برجسته ترین مثالی است كه كمال تاثیر و نفوذ صنعت مدرسه گندها را
را به آسیای مرکزی ثابت میكند.

عوامل مقایسه در جزئیات چهره و بدن و لباس و رنگ میان آثار افغانستان
و نقاط مختلف آسیای مرکزی زیاد است كه اگر به آن پرداخته شود كار به طوالت
می كشد لذا بصورت عمومی میگوئیم كه اشكال گريكو بوديك موزه تا گريلا
هیكل های گچی كه سر اورل ستن از قره شهر و كوتچه به بريتش موزیم برده
با مجسمه های قشنگی كه در اطاق های هده در موزه كابل گذاشته شده همه از يك
منشأ بر آمده و هده زیبا ترین مدرسه ایست كه قریحه و ذوق استادان آن
در كارخانه های هیكل تراشی آسیای مرکزی این قدر تاثیر بخشیده است .
روية هیكل تراشی ، سبك و اصول و اشخاص تصاویر دیواری و دیگر مممیزات
صنعت گريکو بوديك افغانستان بشرحیكه متذكر شدیم به نقاط مختلف آسیای مرکزی
منحصر و محدود نماند بلكه با شیوع آئین بودائی توام بطرف شرق پیش رفت
در وادی های تورفان كه به سرحدات چین تماس دارد در نقاطی مانند
مرتك Murtuq بازا كيالق Bazakliq شورچو آثار هنروری استادان افغانستان قرن ها
تعقیب می شد، موسیورونه گروسه در كتاب مدنیت های شرق جلد سوم (صفحۀ ١٥٤)


( ٤٠٤ )

می نویسد که: «درین نقاط تا قرن ۹سرهای گچی ساخته می‌شد به سبک آسیای مرکزی که از روی هیکل های هده و تا کزیلا تقلید شده است»
از تورفان گذشته در قسمت های جنوبی صحرای گوبی مانند دندان اوليك Dandan Ulik و درحصص شمالی صحرای مذکور مانند قزل Qizilنفوذ صنایع مستظرفه افغانستان قدیم تاثیر افگنده درین جاها بیشتر آثار «سبک کوپتا» مشهود است و بیشتر روح مدرسه فندقستان (دره ایست در وسط راه کابل و بامیان درسیا گرد غوربند) مشاهده می شود . آثار معبد فندقستان که عبارت از تصاویر رنگه دیواری و هیکل های ملون میباشد در اطاق فندقستان در موزۀ کابل موجود و محصول قرن ۷ مسیحی است و تقریباً آخرین نمونه های تصاویر وهیکل تراشی است که قبل از ظهور اسلام در افغانستان بعمل آمده. میان هیکل های فند قستان و آنها ئیکه (پول پلیو)فرانسوی ازمقام تمشك (آسیای مرکزی) به موزۀ (لوور) پاریس برده شباهت های تمام موجود است مدرسه نقاشی هیکل تراشی فندقستان بذات خود آنقدر اهمیت دارد که باید جداگانه از آن صحبت شود. موسیو هاکن در یکی از مقالات خود که به انگلیسی در مجله «صنعت و ادب» نشر نمود فندقستان را یکی از منابع الهام صنعتی ثبت خوانده است .
پس به ترتیبی که ذکر شد صنعت كريك وبوديك باتمام مظاهر نقاشی وهيكل تراشی آن از افغانستان به ختن و کاشغر یعنی به آسیای مرکزی واصل ومستقر شد وترقی یافت و آنگاه از تورفان یعنی آستانه چین داخل چین شد .
انتشار صنعت گریك و بوديك از آسیای مرکزی به چین : صنعت كريك بوديك افغانستان با تمام مظاهر مختلف آن به ترکستان چین متوقف نمانده وبطرف چین انتشار یافت. روی هم رفته صنایع مستظرفه قدیم افغانستان به سه سبك مختلف که


(٤٠٥)

آنهارا به نام های ( كريك وبوديك ) و (هند و گوپتا ) ( بوديك ـ ساساني ) یاد
میکنند به آستانه کشور چین رسید، تاجائی که مدققین اظهار نظر کرده اند
صنایع مذکور تحت تاثیر افکار صوفیانه (مستيك) آئین بودائی وتخیلات اسرار
آمیز آن رنگی بخود گرفتند که در اروپا آن را سبك « كوتيك » خوانند و این
مدارس صنعتی افغانستان بلباس « كوتيك» ولی گوتيكي كه تقریباً هزار سال از
مدرسه اروپا پیشتر بمیان آمده بود در سرحدات چین تو صل نمود.

درچین مراحل انبساط این مدرسه هارامیتوان بچند دوره مشخص تقسیم کرد
که بنام دودمان های سلطنتی چین به اسم عصر «وی» عصر «سوی» عصر « تانگ»
وغیره یاد میشوند.

خاندان وی در تمام قرن ٥ درچین شمالی حکومت داشت و آئین بودائی از ٤٣٥
مسیحی به بعد آئین رسمی چین شد هیکل تراشی بودائی عصر ( وی ) در چین
چهار مرکز مهم داشت که عبارت از سموچ های ( بن كانك ) ( لانگ من )
(چالسی) و ( یه چیلی) می باشد و از ممیزات آن یکی این است که لباس های
هیکل ها کلفت شده و برهنگی بدن بیش از پیش از بین رفت در ٥٥٠ که
جای دودمان (وی) را درشمال چین موقتاً خاندان ( پی تسی ) گرفت صنعت
کوشانا به رنگ مدرسه ماتورا بیشتر در آنجا رایج گردید. بعد از ٥٨٩ مسیحی
دودمان (سوی) اوضاع متفرق چین را به وحدت کشور چین مبدل نمود اگر چه
این دودمان از ۳۰ سال بیش سلطنت نکرد معذالك عصر آنها در تاریخ صنایع
چین اهمیتی دارد و عامل ممیزه آن شکوه و روح عظمتی است که در هیکل
تراشی چین دمیده شد. در عصر «تانگ» که ٦١٨ تا ۹۰۷ مدت تقریباً دو قرن


(٤٠٦)

دوام کرد دورۀ جدیدی به روی چین باز شد ' دوره تانگ در تاریخ چین
اهمیت زیاد دارد زیرا دورۀ اقتدار و فتوحات این مملکت است . در زمان
سلطنت پادشاهان تانگ خاک های مغلستان و ترکستان چین تا دامنه های شرقی
پامیر و حوزۀ آمو دریا بدست ژنرال های چینی فتح شد. راه رفت و آمد مراودات تجارتی
باز شد و مبلغین وزوار در تردد آمدند ' سفرا میان چین و آریانا و دولت های
هندی مبادله گردید . درین وقت چین از همه اوقات بیشتر برای قبول نفوذ
خارجی مساعد تر گردید . درین دوره کتب و آثار متعدد را زائرین چینی از هند
و افغانستان به دیار خود بردند. در اثر فتو حات زیاد صنعت مخصوصاً صنعت هیکل
تراشی خواهان مظاهر شکوه شد و در اثر نفوذ زیاد مدارس آریانا دروازه همه مدارس
صنعت در آنجا باز گردید قراریکه موسیو پلیو چین شناس فرانسوی به ملاحظه
میرساند صنعت درین وقت روح مردم چین را تکان داده بود و این تکان وقوت
مخصوص آن از روی پیشرفت هیکل تراشی معلوم میشود زیرا بعقیدۀ او هیکل تراشی
در چین اصلاً صنعت تلقی نمی شد و جزء تصورات میرفت حال آنکه چین در عصر
تانگ به این شعبه صنایع ظریفه اهمیت زیاد می داد و شاهد آنهم هیکل های
عظیم الجثه است که در ین دوره بمیان آمد به این ترتیب واضح می شود که
نفوذ بیگانه به کدام اندازه میزان عنعنوی اهمیت و ارزش اشیا را در نظر چینی ها
زیروزبر کرده و ذهنیت آن قوم را به این حد تغیر داده بود که به صنعت هیکل
تراشی به این اندازه وقع و اهمیتی قایل شوند. همان طور که عصر تانگ در تاریخ
چین عصر امپریالیزم ورزمی است صنعت هم مخصوصاً در قسمت هیکل تراشی
تناسب عظیم و بزرگ بخود گرفت و هیکل های بزرگ بوجود آمد مانند مجسمه


( ٤٠٧ )

بزرگ بودا دره لانگ من» که ١٥ متر ارتفاع دارد. در آنقسمت هیکل تراشی
که مو ضوعات آن غیر مذهبی است ما نند نمایش حیوانات وغیره روح صنعت
ساسانی که شکل با ختری هم در آن مخلوط شد ، ا بعبارت دیگر مظاهر صنعت
«باختر و ساسانی» تاثیر زیاد دارد همین قسم در قسمت تز ینات این روح بی
مدا خلت نیست و آئینه های فلزی عصر تانگ موید این نظریه است .
در قسمت تصاویر رنگهٔ دیواری و روی پارچه ها عصر تانگ بسیار غنی است
وهیئت های ( پلبو) و (سراورل ستین) از مقام « توان هوا نگ» آثار فرا وان
وقیمتداری یافته اند که مربوط به عصر تانگ ودوره های بعد تر آنست که تاسال
های مقارن هزاراول مسیحی را دربر می گیرد . این تصاویر را عموماً به دودسته
تقسیم می کنند یکی نماینده روح ملی خود چین است ودیگری تحت تاثیر
بیگانه آمده درین دسته سبك های «كريك ورومن» وهند و گوپتا ' وساسانی '
یعنی سه سبك مدارس صنعتی آریانا در آثار صنعتی آن کشور تاثیر زیاد افگند است .


(٤٠٨)

فصل دهم

کیداری ها یا «کوشانیهای خورد»

دوره عظمت دوسد ساله کوشانی های بزرگ : فصل هشتم به عنوان «کوشانی ها» که مقصد از آن کوشانیهای بزرگ است وقف دوره کسانی شد که منابع چینی آنها را به نام «تایوچی» یا «یوچی های بزرگ» خوانده است . این تسمیه در يك زمانی که هنوز یوچی ها به سلطنت نرسیده بودند شاید از نقطه نظر تعداد افراد قبایل بمیان آمده باشد لیکن وقتیکه یوچی ها در صفحات شمال آریانا بنای تشکیل سلطنت را گذاشتند و بنام یکی از قبایل یا به اسم یکی از امارات پنجگانه خود به «کوی شوانگ» یا «کوشان» معروف شدند تعبیر «کوشانی های بزرگ» در سر نوشت آنها تاثیر افگنده ، مصدر چنان کارهای بزرگی شدند که تاریخ هم از نقطه نظر اهمیت وقایع عنوان «بزرگ» را برای آنها قایل در دید و ماهم در تاریخ کشور خود دوره عظمت و جلال آنها را که عصر سربلندی و شباب تاریخ آریانا یا افغانستان قدیم است بنام دورۀ «کوشانی های بزرگ» یاد کرده و فصلی را برای آن وقف کردیم .

دورۀ عظمت کوشانی های بزرگ به تفصیلی که داده شد از اوائل عهد مسیح تا ربع اول قرن ۳ بیش از دو صد سال دوام نمود درین عرصه دو نیم قرن سلاله اول کوشان ( کجولا کد فیزس و ویما کد فیزس ) امپراطوری باعظمتی تاسیس نموده و سر حلقه دوم خاندان سلطنتی کوشانی های بزرگ کنیشکای کبیر با سیاست عاقلانه و کار دانی و به نیروی قوای بزرگ خود دامنه این امپراطوری را از هامون سیستان تا وادی تارم و گنگا انبساط د د . چند نفر پادشاهان مقتدر دیگر که تاریخ اسمای بعضی آنها را از قبیل کنیشکای دوم وهو و يشكا ثبت کرده

تاریخ آریانا (۱۰۰۰) : ب سردار محمد : ج محمد سرور : و محمد عظیم : ن محمد نعیم ، اجرائیه شعبه تاریخ لیل ۹-۲-۳۱- خ


( ٤٠٩ )

مسلسل پشت هم سلطنت کرده اقتدار خود ، ابروی مملکت ، عظمت امپراطوری
وسلطه اعتبار کشور را درین گوشۀ آسیا درمیان امپراطوری های بزرگ چین وروم
حفظ کردند طوری که این امپراطوری های مقتدر ( چین و روم ) به بر قراری
و استحکام روا بط خود با ایشان کوشش و اصرار زیاد داشتند زیرا با نیروی
امپراطوری کوشانی و موقعیت آن سیادت سیاسی و تجارتی ومراقبت راهها ودر
نتیجه عبور اموال و مال التجاره ترا نزیتى همه در دست عمال امپراطوری
کوشان بود . عروج این امپراطوری در ( آریانا ) یکی از مهمترین دوره های
جلال وعظمت افغانستان قدیم را نشان میدهد زیرا مملکت در اثر امنیت
و آرامش بادوام دو قرنه در همه شعبات حیاتی ، صنعت تجارت ، زراعت ، ادبیات
وبسط علوم ونشر معارف ترقیات شایانی نموده بود و آنقدر مبادی و عوامل نيك
بهم یکجا شده بود که از آن يك ، مدنیت کوشانی ، بمیان آمد واز ثمره آن
ممالك همجوار مخصوصاً هند وچین تا شرق اقصی مستفید شد .
شروع انحطاط کوشانی های بزرگ : در اوائل قرن سوم مسیحی دورۀ دوصد
ساله عظمت کوشانی های بزرگ به تدریج رو به انحطاط گذاشته و معمولاً
سیر همین انحطاط را ملاحظه كرده ودوره کوشانی های بزرگ را با سلطنت
« واسودوا » خاتمه میدهند .
پوره معلوم نیست که علت سقوط کوشانی های بزرگ چه بوده معذالك سه
چیز در آن بی مدخلیت نیست یکی : توجه و پیشرفت در خاك هند ـ دوم :
ظهور سلطنت مقتدر ساسانی در غرب سوم : خطرات فشار ومهاجرت اقوام بادیۀ
نشین آسیای مرکزی مثل ژوان ژوان و یفتلی ها . چون تفصیل مسایل موضوع
را روشن میکند به تشریح آنها می پردازیم .
فتوحات درخاك هند: یکی از اختصاصات سلطنت های مقتدری که در کهستانات
مرتفع آریانا تشکیل شده چه پیش از اسلام و چه بعد از آن این بوده که بعد از


( 410 )
استحكام مبانی سلطنتی وجمع آوری قوا بطرف خاک هند متوجه شده و بنای
فتوحات را گذاشته اند آنهائی که محض به فتح و کشور کشائی به الحاق بعضی
اراضی هندی به خاک آریانا اكتفا کرده و به مملكت خود مراجعت كرده اند
هم از اراضی مفتوحه خود خير ديدند و هم در کشور خود آسوده مانده اند
برعکس بعضی کسانی دیگر كه هندرا فتح کرده و در آنجا ماندند آهسته آهسته
به تدریج مركز ثقل حكمفرمائی خودرا از زمین های بلند آریانا به جلگه
های هموار هندی نقل داده و روز گاری نگذرا نيده اند كه دچار ضعف شده
و نيروی تازه دمی از کهستانات فرود آمده وایشان را برداشته است كوشانی های
بزرگ تا وقتیكه در آریانا سلطنت داشته و یا بعد از فتح بعضی حصه های هند هم
مرکز خود را از کاپیسا و پورا شاپورا ( پشاور ) به خاك های ما ورای شرقی
اندوس منتقل ننموده بودند سلطنت نيرومند ومقتدری داشتند که امپراطوری
رومن و چین به دوستی آن احتیاج داشت درین وقت سلاطین بزرگ کوشانی
هم از مملکت خود آریانا هم از مساعدت موقعیت جغرافیائی آن بین هندو چین
و امپراطوری روم وهم از متصرفات خود در هند و ترکستان چین استفاده میتوانستند
یعنی در مر کزی نشته بودند که به گردو نواح ومتصر فات ماورای سر حدات
حا کمیت داشتند بعد ازينكه با « ويما كد فيزس » راه فتوحات هند به روی
پادشاهان کوشانی بازشد و دامنۀ نفوذ آنها تا سواحل گنگ انبساط یافت
کنیشکای کبیر و هوی شکا دو پادشاه مقتدر کوشان بدون اینکه به
ضعفی متوجه شوند از متصرفات خود برخوردند مقارن عصر « واسود وا »
توجه كوشانی ها بیشتر مبذول بخاك هندی شده عرف و عادات و بسیار مراسم مدنی
و اداری آنها هندی شد و اصل خاک آریانا خالی ماند و در علت دیگری که گفتیم
زمینه برای تاثير خویش پیدا كرد .


( ٤١١ )

ظهور سلطنت ساسانی : بعد ازینکه در اواخر قرن دوم مسیحی قوای خاندان
ارساسی های بلخی در صفحات فارس رو به ضعف گذاشت ملوك الطوایفی در آنجا
بمیان آمده و تقریباً در هر شهری شاهی سربلند کرد ومعروفترین آنها (گوتشیر)
Gotchir ازخانواده ( بזרنجی )Bazrangi بود که درشهر« استخر » پایتخت قدیم
شاهان « پرسید » سلطنت میکرد .
ساسان نام پسر یکی از خانواده های روشناس که باخانمی از خانواده بזרنجی
ازدواج نموده بود در استخر مجاور معبد « اناهیدا » یا « اناهیتا » بود . پسرش
« بابغ » Pabahgh که بعد از پدر عهده دار تکه بانی معبد مذكور شد ازروابط
خویشاوندی که با خانواده بزזרنجی داشت استفاده نموده برای پسر کلان خود
« اردشیر » وظیفهٔ بلند عسکری « ارگبد Argubad » را در شهر « درب گرد »
گرفت وچون قوا بدست ایشان آمد « بابغ » در مقابل « گوت شیر » بر خاسته
ومیخواست پسر خوردش شاه پور راشاه ولایت ( پرسید ) سازد ولی « ادوان » یا
ار بنان پنجم آخرین شاه خاندان ارساسی ایشان را باغی خواند تا اینکه بابغ
مرده جایش را شاه پور گرفت و بعد از رقابت ها بین دو برادرشاپور هم بمرگ
ناگهانی (۱) مردواردشیر وضعیت خود را مستحکم ساخت .
ادوان یاارتبان چندین نفر شاهان ولایات را برعلیه اردشیر تحريك كرده آخر
خودش با او مصاف داد ولی به نتیجه نرسید واردشیر در ۲۸ اوریل ٢٢٤ مسیحی شهر
(ستیز فون)را گرفت و دودمان ساسانی را بمیان آورد . و تا ٢٤١م سلطنت نمود.
پیشتر گفتم که مقارن سلطنت «واسودوا» کوشانی ها بیشتر بخاك هند توجه
نموده و آریانا از نفوذ مستقیم آنها خارج مانده بود «واسودوا» در حوالی ٢٢٠ مسیحی
(۱) سنگی ناگهانی ازدیوار عمارتی برسرش افتاد ومرد .


( ٤١٢ )
وفات کرد و اردشیر در ٢٢٤ بنای سلطنت ساسانی را در فارس گذاشت ازین دو تاریخ
یوزه معلوم میشود که انحطاط کوشانی های بزرگ و ظهور سلطنت ساسانی نزدیک
و معاصر هم بوده و طبیعی به اقتدار آمدن ساسانی ها در انحطاط دولت کوشانی بی تاثیر
نبوده و از همین جهت بعضی از کوشانی های کوچک و بعضی قسمت های خاك آريانا
در حواشی سرحدات غربی و حتی بعضی حصص داخل مملکت تا نزدیکی های کابل
زیر نفوذ و گاهی تحت تیول آنها آمده است.
اقوام مغلی آسیای مرکزی: تاریخ افغانستان از رهگذر مهاجرت يك سلسله اقوامی
که از دوره های قبل التاریخ تا زمان تهاجمات چنگیز به کشور ما آمده اند با آسیای
مرکزی يك نوع علاقه دارد که حد بحد توجه ما را بخود جلب میکند و نویسنده تاریخ
افغانستان ناگزیر است که وقت بوقت برای ایضاح مطلب بدان سو متوجه شود.
مقابله های آریانا با توران یا مجادله آریائی و تورانی از کشمکش های
کهن تاریخ کشور ما است که شرح آن در فصل های سابق مخصوصاً فصل مدنیت
اوستائی آمده است لذا همان طوریکه شاهان مستقل یونانو باختری در اثر ورود اسکائی ها
و شعبات تخاری و اخیر الذکر بواسطه ظهور شاخه دیگر سیتی (یوچی ها) بیجا
گردید، کوشانی های بزرگ را هم در زمانی که مرکز ثقل خود را بطرف خاك های
هند کشیدند اقوام بادیه نشین خصوصاً ژوان ژوان ها تهدید می نمود و در میان علل
سقوط عظمت آنها قراریکه پیشتر اشاره شد یکی هم همین تهدید ژوان ژوان ها بود
که در قرن ۳ مسیحی از ماورای آموحس میشد و در حوالی ۳۵۰ مسیحی کوشانی های
بزرگ را از باختر بیجا کرد.
چگونگی سقوط کوشانی های بزرگ: با عللی که ذکر کردیم دولت کوشانی های
بزرگ در اوائل قرن ۳ مسیحی رو به سقوط گذاشته و «واسودوا» کسی است که معمولاً
او را آخرین شاه این سلسله تصور میکنند. چیزیکه در اینجا مهم و شرح میخواهد


(٤١٣)
چگونگی سقوط دودمان بزرگ کوشان و تفصیل وضعیتی است که در قلمرو
امپراطوری ظهور میکند. اگر چه طوریکه ذکر شد سقوط دوره کوشانی‌های بزرگ
علل متعدد و بزرگ دارد ولی این سقوط مانند منقرض شدن يك دودمان سلطنتی و یا
قتل آخرين شاه يك خاندان وغيره عوارض ناگهانی يك دفعه بمیان نیامده است.
بعبارت دیگر این سقوط يك سقوط معنوی است که بیشتر به عظمت و جلال کوشانی‌ها
ربط دارد وگرنه از نقطه نظر ادامه احفاد و نسل و رگ و خون چندین قرن دیگر
دوام میکنند که تاریخ تا يك حدی ایشان را به نام «کیداری و کوشانی‌های خرد»
میخواند و بعد از ان که یفتلی و عناصر (تو کیو) یعنی ترکان غربی به شمال
هندوکش انتشار می یابند خون کوشان به پیمانه وسیع به آنها داخل شده و به همین
جهت «عنصر کوشان و یفتلی» تا زمان مقارن ظهور دین مقدس اسلام و فتوحات عرب
سلطنت‌هائی داشته‌اند و تا چندین قرن شاهان این مملکت اسلاف خود را به کنیشکای
بزرگ نسبت میدهند. بهر حال چون موضوع این فصل محض صحبت در اطراف
کوشانی‌های خرد یا کیداری ها میباشد بقیه مطالب را به فصول آینده میگزاریم
کوشانی‌ها همان طوریکه در ابتدای وهله حکمرانی يك نوع سلطنت
ملوك الطوایفی داشتند و پنج شهزاده در پنج قطعه مختلف سلطنت میکرد و از ان
پنج نفر یکی دیگران را مطیع خود ساخته و سلطنتی بمیان آورد بعد از اختتام دوره
جلال و بزرگی هم امپراطوری آنها شکل ملوك الطوایفی بخود گرفت. حصه اصلی
امپراطوری آنها در خاک آریانا بعد از وفات «واسو د وا» دو کانون مهم داشت
یکی در باختر و دیگری در دره کابل که در ان ها به تفصیلی که می آید دودمان
«کیداری» سلطنت میکرد.
قسمت متصرفی امپراطوری کوشان در خاك هند هم طبعاً بعد از وفات واسو دوا
دچار هرج و مرج شده تا وقتی نایب الحکومه‌های کوشانی به عناوین


تصویر (٤٣) مقابل صفحه (٤١٤)

کدارا موسس دودمان کیداری یا کوشانی های خورد


تصویر (٤٤) مقابل صفحه (٤١٥)

« پیرو » یکی از پسران و جانشینان کیدارا


( ٤١٤ )

مختلف به حکمرانی خویش دامه دادند و بعد ازان دردمان هندوی «بها را شیوا
Bharasiva» موفق شد که در عوض حکومت های كوچك و مجزی سلطنت
مقتدر و با اشبهه بزرگی در کنار گنگا بنیان ارد. سلطنت ( اندرا ) Andhra
و ( سورا شترا ) Surashtra هم از جمله حکومت هائی است که بعد از سقوط
نفوذ نائب الحكومه های کشانی در شبهه جزیره كتيار ار Kathiawar و جلگه
مرتفعه دکن قد بلند نموده است و تا ظهور سلطنت گویتا دوام کرده است و
چون جزئیات آن مربوط خاک هند است ازان صرف نظر شد .

کیداری ها : بالا ذکر شد که با « واسودوا ، دورهٔ کوشانی های بزرگ تمام
شده و بعد از او شخص دیگری « کیدارا ، نام از همان احفاد کوشانی در باختر
به سلطنت رسید. اگرچه معمولاً وفات « واسود وا ، حد بین دو دوره کوشانی
های بزرگ و خورد است معذالك بعضی ها کیدارا را هم از جمله شاهان
کوشانی بزرگ حساب میکنند . به زبان دیگر « كیدارا » آخرین شاه
کوشانی های بزرگ و اولین مؤسس دودمان کوشانی های كوچك میباشد .
چون بنام « کیدارا ، اقلا دو نفر و از احفاد او و چندین نفر به سلطنت رسیده
خاندان سلطنتی آنها را « کیداری ها ، گویند وذکر حال و وقایع مربوطه
آنها که خیلی تاريك و منحصر به مطالعه مسکوكات و بعضی تذکار
نویسندگان خارجی است موضوع مطالعات این فصل میباشد.

کوشانی های خورد و منابع چینی : منابع چینی در چندین موارد و خصوص
در قسمت یوچی ها یعنی کوشانی ها اعم از بزرگ گرفته تا خورد پاره معلوماتی میدهند
اگر چه این معلومات مفصل و مسلسل نیست و عموماً فاقد سفه و تاریخ میباشد
و اسمای جغرافیائی محلات متذکره را تلفظ و صورت تحریر زبان چینی تاريك ساخته
معذالك خالی از فایده نیست و در خطوط اساسی مسایل روشنی های خوبی می اندازد .


( ٤١٥ )

مهمترین منبع چینی که از کوشانی های بزرگ و خورد صحبت میکند
سالنامه های خانواده شاهی «وی» Wei است که انرا «وی شیو» Wei-Shu
گویند و وقایع سال های بین ( ٥٥٦ ـ ٣٨٦ ب م ) را در بر میگیرد که چند نفر
به زبان های اروپائی ترجمه کرده یکی آن ترجمه فرانسوی Specht است.
قسمتی ازین سالنامه ها و سالنامه های قدیم تر در دائرۃ المعارف ( ماتوان لن )
Ma-touan-lin ( قرن ١٣ ب م ) هم آمده که قسمتی ازان را Remusat رموزات
و ژولین Julien ترجمه کرده اند و نام های محلات را ( مار کوارت )
Mar quart تعیین نموده است . (١)
قسمتی از « وی شیو » که دران از کوشانی های بزرگ و تهدید ( ژوان
ژوان ها ) و غیره ذکر رفته قرار آتی است :
« پایتخت سلطنت تایوچی شهر لو ـ کین ـ شی Lou-Kien-chi است که بطرف
غرب فو ـ تی ـ شا Fo-ti cha بفاصلة ٤٠٥٠٠ لی از شی Shen افتاده . تا یوچی
از طرف شمال مورد تهدید « ژوان ژوان » ها واقع شد و چند دفعه زیر تهاجم
آنها آمدند ، بناءً علیه تا یوچی بطرف غرب مهاجرت کرده و در شهر ( پو ـ لو
Po-lo ) که ٢١٠٠ ( لی ) از ( فو ـ تی ـ شا ) فاصله دارد مستقر شدند .
چون پادشاه آنها ( کی ـ تو ـ لو Ki-to-lo ) شهزاده رشید و جنگجوی
بود قشونی گرفته بطرف جنوب کوهای بزرگ آمد ، بر شمال هند هجوم آورد
و آنجا پنج سلطنت شمالی ( کان ـ تو ـ لو ) مطیع او شد »
تشریح نام‌ها :
تایوچی . . . . . . . کوشانی های بزرگ
لو ـ کین ـ شی Lou-kien-chi . . . . . . بلخ
فو ـ تو شا Foa-ti-cha . . . . . . . بامیان

(١) آنچه درین باب اینجا صحت میشود از روی مقاله « مارتن » M.F.C.Martin
میباشد که در مجله رابل ایشیا تيك سوسایتی آف بنگال جلد سوم نمره ٢ نشر شده است .


( ٤١٦ )

تی  Taï . . . . . . پایتخت خاندان شاهی وی Wei در سانشی شمالی
ژوان ـ ژوان . . . . . . . قبیله ئی از اقوام آسیای مرکزی .
پو لوPo-lo . . . . . بلكان در شمال مجرای قدیم ا كـوس
کی ـ تو ـ Ki-to-lo . . . کیدارا صورت صحیح نام او در رسم الخط
برهمی مسکو کات او دیده میشود
کوه بزرگ . . . . . . سلسله کوه هند و کش
کن ـ تو ـ لوKan- Tho_ lo . . . . گندهارا ، دره کابل و پشاور
مضمون فوق در صورتيكه عوض نام های چینی ترجمه آنرا قرار دهیم چنین میشود :
« پایتخت سلطنت کوشانی های بزرگ شهر بلخ است که بطرف غرب بامیان
افتاده (١) واز پایتخت خاندان شاهی (وی) كه در سانشی شمالی است ١٤٥٠٠
لی فاصله دارد . کوشانی های بزرگ از طرف شمال مورد تهدید ژوان ژوان ها
قبیله از آسیای مرکزی واقع شده وچند دفعه زیر تهاجم آنها آمدند ، بناء عليه
کو شا نیهای بزرگ بطرف غرب مها جرت کرده و در شهر (پلکان) که ٢١٠٠
لی از بامیان فاصله دارد مستقر شدند ؛ چون پادشاه آنها « کیدارا» شهزاده رشید
و جنگجوئی بود قشونی گرفته بطرف جنوب هندو کش آمد وبر شمال هند هجوم
آورد و آنجا پنج سلطنت شمالی گند ها را مطیع او شد . »
با چند سطر فوق، منابع چینی یك سلسله وقایع مهم را خاطرنشان میکنند ولی
سنه ئی برای هيچ کدام آن نمیدهند لذا برای این مطلب به ماتوان لن مراجعه میکنم
دایرة المعارف (ما ـ توان ـ لن) كه در قرن ١٣ مسیحی نوشته شده تاریخ عمومی
کوشانیهای بزرگ را داده مینویسد «بعد از ینکه کوشانیها در زمان «ویما كدفیزس»
شمال هند را مسخر كردند (حوالی ٩٠ م ) نیرومند وقوی گشتند ، به همین وضعیت
(یعنی نیرومند وقوی ) تا زمان دومین خانواده شاهی هان (٢٦٣ـ٢٢١مسیحی)ماندند
آنگاه از طرف شمال مورد تهدیدژوانژوان واقع شده وچند دفعه زیر تهاجم آنها آمدند.»
(١) اگرچه بلخ بطرف شمال ـ غرب بامیان است


(٤١٧)

سالنامهای چینی بعد از حمله کیدارا به هند از تاریخ کوشانیهای بزرگ چیز
دیگر نمیدهند حالا ببینیم راجع به کوشانیهای خورد چه معلوماتی دارند :
اقتباس از صفحه ٢٥ جلد ٣ - نمره ٢ - ١٩٣٧ مجله انجمن شاهی آسیائی بنگال (١)
« پایتخت یوچیهای خورد (کوشانیهای خورد) شهر فو ـ لو ـ شا Fou-Leau-cha
(پشاور) است . پادشاه آنها پسر «کی ـ تو ـ لو» است . او را پدرش وقتی درین
شهر باین عهده مامور ساخت که خودش در اثر حمله ژوان ژوانها مجبور شد بطرف
غرب حرکت کند»
اقتباس از وی شیو Wei-shu از روی ترجمه Specht : « چون « کیدارا » را
هیوانگ نوها تعقیب میکردند خود را بطرف غرب کشید پسرش را امر داد تا خود را
در شهر «فو ـ لو ـ شا» بر قرار کند. بناء علیه این مردم را یوچی های خورد نامند»
تبصره : ملتفت باید بود که در متن (وی شو) ترجمه (سپخت) متهاجم « هیوانگ نو»
در (ما ـ توان ـ لن) «ژوان ژوان» اسم برده شد .
علاوه بر یاد داشتهای فوق منابع چینی در باب تاریخ کوشانیهای خورد معلومات
دیگری نمیدهند فقط در موقع تعریف مملکت آنها اینقدر علاوه میکنند که در
عصر سلطنت دومین خانواده سلطنتی (Wei وی) در زمان پادشاهی (تی وان Tai-Van)
(٤٠٩ - ٣٩٨ مسیحی ) در اثر ورود تجاری که از آنجا به چین می آمدند ترقیات
بزرگی در صنعت شیشه سازی نصیب چین شد . ازین شهادت این نکته بر می آید
که استقرار سلاله کوشانیهای خورد در گندها را باید پیش از ٤٠٩ مسیحی
بعمل آمده باشد .
از منابع فوق الذکر چینی که ذکرش گذشت راجع به کوشانیهای خورد
و چوکات تاریخی آنها اساس ذیل بدست می آید :
(١) مارتین صاحب مقاله مجله مذکور مطلوب را از ما - توان - لن از روی ترجمه
رمیوزات Ramusat گرفت .


(418)

در يك عصر بين ۲۲۱ م و ٤٠٩ م ژوان ژوانها شاخهٔ از کوشانیهای بزرگ را
از باختر کشیده و بدو سمت پراکنده شده اند .
الف : بطرف غرب در امتداد سرحدات شمالی امپراطوری ساسانی
بطرف بحیره خزر .
ب : بطرف جنوب تیغه هندوکش در کاپیسا و گندهارا .
از منابع چینی چنین معلوم میشود که سرکرده شاخه جنوبی «کیدارا» بوده که
از باختر بر آمده و درهٔ کابل و گندهارا را متصرف شد و در صفحات جنوب
هندوکش تا پشاور و ماورای آن سلطنتی تشکیل کرده است . چندی بعد باز
(کیدارا) نام که به تائید مسکوکات غیر از کیدارای اول الذکر پادشاه دیگری
باین نام میباشد با زفشاری از طرف بعضی قبایل آسیای مرکزی که چینی ها به
تعین هویت آن متیقن نیستند حس نموده پسر خود را در پشاور گذاشته و خودش
به مناطق غربی یعنی علاقه کابل حاضر شد تا مانع شود که متهاجم از کوه های
هندوکش عبور ننمایند . بهر حال نتیجه شهادت منابع چینی را عجالتاً بهمین
جا گذاشته به منابع و ذرایع دیگر مراجعه میکنیم :

مسکوکات کوشانو ساسانی حکمرنایان باختر : مسئله ظهور ساسانیها
و مداخلت این مسئله در سقوط عظمت کوشانیهای بزرگ پیشتر بیان شد . در
زمانی که کوشانیها بدوره انحطاط سیر میکردند ساسانیها بصورت مستقیم و غیر
مستقیم در امورات بعضی حصص آریانای غربی و حتی باختر مداخله نموده
و زمانی هم از ضعف کوشانیهای بزرگ و دیگر عوامل مساعد استفاده نموده و این
قسمت را متصرف هم شده بودند .
نایب السلطنه های ساسانی مناطق بین مرو و بلخ و دیگر حکمرانان ولایات
بعضی سکه های بضرب رسانیده اند که مدققین فن آنها را بنام سکه های


(٤١٩)

«کوشانو ساسانی» یاد کرده اند . مطالعه این مسکوکات حدود معلومات مارا راجع به کوشانی ها از آنچه که چینی ها داده اند وسیع تر ساخته و در بعضی موارد جزئیات دقیق تری میدهد. پروفیسـر «هرز فلد» این قبیل مسکوکات را به دو دسته تقسیم نموده :
اول مسکوکات شهزادگان خاندان شاهی ساسانی که بعنو ان نایب السلطنه بلخ و مرو سکه زده اند و عنوان «شاه شاهان کوشان» را اختیار کرده اند .
(٢) مسکوکاتی که از طرف حکمرانان ولایات در زمانه ئی بعد تر بضرب رسیده و حایز عنوان «شاه کوشان» است. پیشتر از روی منابع چینی دیده شد که کوشانی های بزرگ را (ژوان ژوان ها) از باختر کشیدند . «مارتن» اظهار میکند که
خروج کوشانی ها از باختر پیش از عصر ضرب دسته سکه های دومی بعمل نیامده است و بعد از حمله ژوان ژوان ها احتمال زیاد حاکمیت ساسانی از بلخ برچیده شده است چنانچه خود تاریخ ساسانی ها هم تا حدی ورنگی به این مشکلات مقر است
«هرز فلد» در مطالعات خود را جمع به مسایل فوق الذکر مینگارد که دسته اولی از حوالی ٢٣٠ مسیحی تا ٢٨٤ دوام داشت حینیکه ساسانی ها سکستان (سیستان) را متصرف شدند مرکز نیابت سلطنت را به آن ولایت انتقال دادند و دسته مسکوکات دومی ازین تاریخ تا کدام سال دوره سلطنت شاهپور دوم (٣٧٩-٣٠٩ ب م) دوام کرده است .
امیانوس مار سلینوس Ammianus Marcellinus میگوید که شاپور دوم تقریباً در سال های بین ٣٥٠ تا ٣٥٨ مسیحی در جنگ های سرحدات شرقی مصروف بود و کوشانی ها درمیان مخالفین او اسم برده شده اند. هرز فلد علاوه میکند که ضرب مسکوکات کوشانو ساسانی تا اخیر این جنگ ها دوام کرده است. «مارتن» سال ٣٥٨ مسیحی را که ختم جنگ های شرقی شاپور دوم میباشد


( ٤٢٠ )

سال بر آمدن کوشانی ها از باختر میدانند که در دوره سلطنت «کیدا را » واقع
شده است . (۱)
معنی سمت صورت شاه در مسکوکات : سکه شناسان با مطالعات دقیق دریافته
اند که چگونگی نمایش صورت شاه و خصوصاً سمت نگاه آن در مسکوکات
معنی خاصی داشته آنچه که مربوط به این دوره است چیزی است که اصل آنرا
باید در عادات زمان سلاطین خانواده اشکانی یا ارساسی ملاحظه نمود. پروفيسر
هر زفلد مینویسد : (۲) « نمایش روی بطرف چپ مخصوص ارساس اول و تمام
شهزادگان مربوطه بود که از راه ارث حق ضرب سکه داشتند و اراضی مربوط
آنها جزء لا يتجزای امپر اطوری بود نمایش روی به سمت راست نشانه احراز
استقلال بود و این کاری است که ساسانی ها بعد از بر انداختن یوغ اشکانی ها
عملی کردند . »
« هرز فلد » این را نیز میگوید که مخالفین خاندان ار ساسی تا زمان
ارد شیر اول و خود اردشیر در زمان مخالفتش با ارتبانوس پنجم رو بمقابل
سکه بضرب رسانیده اند . با نگار شات پرو فیسر مذکور چنین معلوم میشود
که ساسانی ها این رویه را تعقیب کرده و شاهان آنها که صاحب تیول هم بودند
رو بطرف راست سکه میزدند . شهزادگان صاحب تیول هم ایشان را تعقیب
کردند و کسانی که از راه مخالفت پیش آمده و یا استقلال بدست می آوردند
صورت خود را رو بمقابل یا رخ بطرف چپ بضرب میرسانیدند .
اگر مسکوکات خاندان کیداری به این ملاحظات فوق سر داده شود از آن
نظریات ذیل بدست می آید: چنین معلوم میشود که « کیدارا » در اوائل وهله

(۱) موسیو کرل در سال ۱۹۳۳ از تپه مرنجان ۳۳۸ سکه شاه پور دوم ٣٤ سکه
اردشیر دوم و ۱۱ سکه شاپور سوم را کشف کرده است .
(۲) به یادداشتهای مسکو کات کوشان و ساسانی نمره ۳۸ کلکته ۱۹۳۰ مراجعه شود .
Memoir on Koshano Sassanian Coinslby Professor Ernest Herzfeld


(٤٢١)

صاحب تیول از ساسانی ها بوده و بعد از آن مستقل شده . در وقت «پیرو» Piro
که او را معمولا پسر « کیدارا » و جا نشین او در گند ها را میدانند ساسانی ها
دوباره تیول خود را بر او نشانیدند زیرا او و جانشین و رهران Val'aharan
یا بهرام هر دو در مسکوکات صورت های خود را رخ بطرف راست بضرب
رسانیده اند . چون نوشته های مسکوکات هم از برهمی به پهلوی در عصر
« پیرو » تغیر کرده است این هم نظریۀ فوق را تقویت میکند و بر نفوذ
ساسانی ها در گندها را شهادت میدهند .
از روی منابع چینی و شهادت مسکوکات معلوم میشود که « کیدا را » در
وسط قرن چهارم مسیحی در کمال شهرت بوده است علاوه برین مسکوکات
گواهی میدهد که مشار الیه زمانی باج گذار شاه پور دوم ساسانی بوده و بعد
از آن استقلال خود را بدست آورده است . آوازۀ این وقایع وصحت آن از خلال
نگارشات بعضی مورخین معاصر ويك كتيبۀ كه پروفیسر « هرز فلد » از
پرسه پولیس کشف نموده واضح میشود . به این لحاظ موضوع را در ذیل از
نقطۀ نظر مورخین مطالعه میکنیم : -

بعضی اشارات مورخین به او ضاع قرن چهارم امیا نوس مار سلی نوس :
امیانوس مار سلی نوس Ammianus Marcellinus یکی از صاحب منصبان قشون رومن
که در اراضی ماورالنهر بر علیه شاه پور دوم ساسانی ( ۳۰۹ - ۳۸۰ پ م ) میجنگید .
میگوید که این شاه بین سالهای ٣٥٠ و ٣٨٥ مسیحی در محاربات قبایل سرحدات
شرقی که مهمترین و مقتدرترین آنها خیونیها Chionitae و ایوزنی ها
Euseni بوده مصروف بود . با تحقیقاتی که در مورد این قبایل نموده اند می نویسند
که در اصل مضمون اشتباه پیش شده و ( ایوزنی ) اصلا ( كوزنی ) Cuseni


(٤٣٢)

بوده که مقصد از آن «کوشانی ها» میباشند. همین طور خیونی ها (۱) هم
قبیله از کوشانی های خورد است که در حوالی کابل بود و باش داشتند و
معروفترین سردار آنها (گرو مباتس) Grumbates نام داشت شاه پور دوم در ٣٥٨
با قبایل کشور ما صلح کرده و جنگ را با روم شروع کرد. در ٣٥٩ به
بین النهرین حمله برد و «امیدا Amida» قلعه جنگی رومن ها را که عبارت از
(دیار بکر) باشد محاصره نمود و درین محاصره جمعی از دشمنان سابق او
یعنی کوزنی ها یا کوشانی ها به سر کردگی سردار خود گرو مباتس با او یکجا
در جنگ رومن ها و محاصره قلعه امیدا شریک میباشند. اگرچه همین قسمت
متن «امیانوس مارسلی نوس» خیلی خراب شده باز هم با مطالعاتی که
مار کوارت Marquart در ایران شهر صفحه ٣٦ - نوته ٥ نموده «کوزنی» یا کوشانی
را خوانده و دسته قشون آنها را بیرون دیوار قلعه محاصره شده نشان میدهد. (۲)

کتیبه پرسه پولیس : پروفیسر هرز فلد کتیبه در پرسه پولیس یافته که
به سال ٤٧ سلطنت شاه پور دوم سنه خورده که موافق ٣٥٦ مسیحی میباشد.
این کتیبه را «سلوک» نام قاضی بزرگ کابل نوشته و در آن دعا میکند که
شاه پور به سلامتی بکابل مراجعت کند. اگر متن این کتیبه با تذکار «امیانوس
مارسلی نوس» که میگوید شاه پور دوم زمستان سال ٥٧ - ٣٥٦ را در
دور ترین نقاط سرحدات خود در حواشی خاك خيونی ها و ایوزنی ها به سر برده
سر داده شود چنین بر می آید که محاربه بین شاه پور و کوشانی های کابل را در سال
٣٥٦ م قرار داد و کابل درین وقت بدست شاه پور دوم بود و از آنجا
بر علیه گندهارا و جلال آباد و هده و پشاور و غیره که در تصرف
کیدارا بود میجنگید (۳) از اینجا خوب معلوم میشود که علاقه

(۱) خیونی را عبارت از کوشانی های خورد و یفتلی ها دانسته اند.
(۲) مقصد ازین کوشانی ، کوشانی های خورد کیداری است. (۳) ملتفت باید بود که در
سال ۱۹۳۳ از تپه مرنجان (۳۳۸) سکه نقره ئی شاه پور دوم کشف شده است.


(٤٢٣)

کابل ـ کاپيسا ـ كندهارا پيش از سال ٣٥٦ مسیحی بدست خاندان « كيداری»
افتاده بود .
سرجان مارشال چند سكه از شاه پور دوم را از تا كزيلا يافته كه اصلاً
در شهر مرو ضرب رسيده قرار نظريه «مارتن » اين مسكوكات در زمانه كوشانی
های خورد در باختر هم رواج داشته و با تهاجم ايشان به هند در حوزۀ سند انتشار يافته
است. در ميان بعضی مسكوكات ديگری كه پروفيسر « هرز فلد » به خيونی ها
نسبت ميدهد يكي آن تصوير نيم تنه ئى را رخ بطرف راست نشان ميدهد كه
كلاه شاه پور دوم را بر سر كرده و به مسكوكات ورهران Varahran (بهرام)
پنجم كه در مرو ضرب زده شباهت زياد دارد و يحتملاً خود اينها هم در مرو بضرب
رسيده اند چون سمت صورت سكه نشان ميدهد كه «خيونی ها» باجگذار ساسانی ها
بودند پروفيسر «هرز فلد» آنهارا به زمانه بعد از صلح ٣٥٨ مسیحی نسبت ميدهد
چون يكنوع سكه « كيدارا » ضرب «كندهارا » هم به سكه های فوق شبیه است
«مارتن» آنراهم به همين عصر منسوب ميسازد و نتیجه گرفته ميگويد كه«ايوزئی»
يا «كوزنی» كه ( اميانوس ) ژنرال رو من ذكر نموده شاخه از كوشانی های
بزرگ بودند و سر كرده آنها «كیدارا» بود و تهاجم آنها بر گندها را بايد
پیش از ٣٥٦ مسیحی بوقوع پيوسته باشد اين تهاجم و جنبش های عناصر بعضی
قبايل ديگر از بلخ بطرف بحيره خزر علت عمده جنگ های شرقی شاپور دوم
بوده و به اين جهت بايد تاريخ تهاجم كيدارا را به هند در حوالی ( ٥٠ - ٣٤٨ )
و تاريخ تابعيت اورا به شاه پور دوم در حوالی ٣٥٨ مسیحی قرار داد .
فوستس بیزانتی Fausostos Byzantum : مورخ ارمنی كه اورا معمولاً
« فوستس بیزانتی » گويند كتاب تاريخی نوشته كه وقايع را از ٣٢٠ تا ٣٨٥
در بر میگیرد و از مطالعه آن مطالب تاريخی راجع به گذار شات تاريخی افغانستان
به دست می آيد . مشار اليه در كتاب پنجم فصل هفتم وسی و هفتم از جنگهائی


( ٤٣ )

که بین کوشانی ها وساسانی ها در حوالی ٣٦٧ و ٣٦٨ مسیحی واقع شده صحبت میراند
از روی نگارشات مورخ ارمنی مذکور چنین معلوم میشود که مهاجم کوشانی ها
بودند و دو مرتبه ساسانی ها را شکست فاحش داد ند به این تفصیل که در دفعه
اول یکی از لشکر های آنهارا بکلی محو نمودند و در دفعه ثانی شاه پور دوم
مجبور شد که از میدان جنگ فرار نماید ( ١)

پیشتر از روی مطالعه مسکو کات دیدیم که «کیدارا » بعد از يك دوره
تابعیت به ساسانی ها مخالفت نموده و استقلال خودرا احراز نمود. مورخ ارمنی
صریح آنرا تائید میکند ومارتن تاریخ این واقعه مهم را در ٣٦٧- ٣٦٨ مسیحی
قرار میدهد. چیز دیگری که این تاریخ را تائید میکند این است که کننگهم
در چیه تیپ نمره دوم سکه کیدا را سنه ٢٣٩ را خوانده و آنرا مربوطه
به عهد کنیشکا حساب میکند. اگر خواندن اوصحیح باشد و جلوس کنیشکا
قرار نظریه استن کنو بر تخت سلطنت در ١٢٨ یا ١٢٩ مسیحی مقرون به
حقیقت باشد از ١٢٨ یا ١٢٩ بعلاوه ٢٣٩ سال ٣٦٧ یا ٣٦٨ یعنی درست سالی
بدست می آید که (مارتن) برای احر از استقلال کیدارا از سلطه ساسانی
معین کرده است .

نتایج : مقصود از مطالعه منابع چینی، مسکو کات شهادت مورخین كلاسيك
رومن و ارمنی و غیره كه قبل بر ین تفصیلات آن گذشت این بود تا مسئله
کوشانی های خورد و یا کیداری ها از پهلوهای مختلف دیده شده و بعد با ترکیب
همه ملاحظات چند سطر اساسی از آن بدست آریم.
بر كسی پوشیده نیست که در تاریخ قدیم افغانستان واقعات بعد از دوره کوشانی
های بزرگ تاريك تر شده در قرن ٣ و٤ مسیحی اوضاع خیلی پیچیده میشود و تاریخ این
دوره بیشتر از هر عصری تفحص تجسس - کنجکاوی بکار دارد تا سر رشته بدست

(۱) صفحه ۳۲ جلد سوم نمره - ۲ سال ۱۹۳۷ ژورنال انجمن آسیائی شاهی بنگال .


( ٤٢٥ )

آن دو چند سطری که نوشته میشودطوری شود که حتی المقدور موافق حقیقت
باشد. بهر حال چون تاحال به چنین مسایل آنهم بصورت مسلسل دست زده نشده
از منابع و معلومات حاضره هر قدر مختصر و کوتاه هم است استفاده نموده قدمی میگذاریم
وامید واریم به تعقیب آن در اثر روشنی های جدید قدم های تازه تری برداشته شود

ژوان ژوان و اخراج کوشانی ها از باختر : قراریکه در « وی شیو » سالنامه
خاندان شاهی «ویWei» تذکار رفته و در اول مطالعات خود از آن صحبت کردیم
چنین مینماید که کوشانی های بزرگ بعد از طی دوره عظمت و جلال خود در
دو طرفه هندو کش بنوبه خود مورد تهدید یکی از قبایل آسیای مرکزی موسوم
به ژون ژونها واقع شده و از تهاجمات آنها در اذیت بودند . تا وقتیکه حکومت
و نیروی کوشانی ها در آریانا استوار بود تهدیدات ژون ژون ها اهمیتی نداشت
لیکن چون مرکز ثقل نیروی کوشانی بافتوحات هند آهسته آهسته بماورای اندوس
انتقال یافت ژون ژونها بلاشبه جری تر شده و طوریکه در ماخذ چینی مذکور
دیدیم حملات خود را چندین مرتبه تکرار کردند تا اینکه بالاخره موثر افتاده
و کوشانی های باختر بدو حصه تقسیم شدند دسته بطرف غرب بجانب سواحل بحیره
خزر رهسپار شد و جمعی با پادشاه خود « کیدارا» که قرار شهادت سالنامه چینی
مرد رشید و دلاور بود بطرف جنوب هندو کش فرود آمد. پوره معلوم نیست که
چرا کوشانی های باختر دو حصه شده اند بعضی ها علتش را چنین مینویسد که چون
کوشانی های باختر قدرت محافظه باختر را به تنهائی به خود ندیدند بطرف سواحل
خزر و جنوب هند و کش روانه شدند تا کو شانی های این نقاط را بخود ملحق
ساخته و در مقابل تهدید دشمن کار سازی کنند .

شاخه جنوب هندو کش یا کیداری ها: اگرچه «کیدارا» نام شخص و شخص هم
شهزاده یا امیری است که حین بیجاشدن دسته ئی از کوشانی های بزرگ بطرف


( ٤٧٦ )
جنوب هند و کش بر آنها آمریت دارد باز هم مورخین چنین قرار گذاشته اند که
این شاخه کوشانی ها را از روز حرکت شان بجنوب هند و کش «کیداری ها» میگویند
پس کیداری هم نام سلاله پادشاهانی است که بر این شاخه کوشانی ها سلطنت
کرده و هم نام عمومی دسته از کوشانی های باختر که آنها را کوشانی های
خورد هم میگویند .
مقابله کیداری ها و ساسانی ها در باختر : اگر چه با اشاراتی که شده روابط
کیداری ها با ساسانی ها آنقدر روشن نیست باز هم وقت بوقت از اظهار بعضی
نکته های مهم ناگزیریم . پیشتر در جمله علل سقوط کوشانی های بزرگ گفتیم که
ظهور سلطنت ساسانی هم در این امر بی دخل نبود چون عظمت ساسانی ها با ضعف کوشانی ها
تصادف نموده است ساسانی ها تا جائی که دست شان میرسید از مداخلت های
مستقیم و غیر مستقیم در خاک های آریانا خود داری نکرده و پیوسته مترصد موقع
مساعد تری بودند تا قدمی جلوتر گذارند از طرف دیگر اگر در مراسم تشریفاتی
لقب گذاری شهزدگان آنها نگاه شود دیده میشود که چشم حرص و آز همیشه
به سرحدات امپراطوری کوشانی دوخته و برای بعضی حصه های غربی آریانا مثل
آریا و سیستان و مارجیان و خوارزم که کم کم بدست آورده بودند حکومتی تشکیل
داده و حکمران آنرا « حکمران خراسان و شاه کوشانی ها پاشاه بزرگ کوشانی
میخواندند» این حکومت و حتی حکمرانی در آنجا در نظر ساسانی ها خیلی مهم بود
و شهزادگانی که یکروز بر تخت شهنشاهی ساسانی جلوس میکرد حتماً بایستی
در دوره شهزادگی خود حکومت خراسان را دیده می بود چنانچه در میان شاهان
ساسانی شاه پور اول هرمز داول – بهرام اول – بهرام دوم این عهده را در زمان شهزادگی
خود طی نموده بودند (۱) و بهرام ۳ و هرمزد ۳ در سیستان حکومت داشتند.
(۱) ایران در عصر ساسانیان تالیف کریستن سن متن فرانسوی صفحه (۲۴۲) ملاحظه شود.


( ٤٢٧ )

بدانیم که اینکه آیا ساسانی ها تا زمانی که کیداری ها در باختر بودند به این قطعه
رسیده توانستند یا نه؟ این مسئله با دقتی که ما در نظر گرفته ایم هنوز واضح مطالعه
نشده زیرا چیز مهمی که برای این کار بکار است تا ریخ صحیح خروج
کیداری ها از باختر است که هنوز واضح معلوم نیست و آنرا بصورت تقریب
بین ٤٢١ و ٤٥٩ مسیحی قرار میدهند.
درین شبه نیست که ساسانی ها در دوره انحطاط کوشانی در حواشی قسمت های
غربی وشمال غربی امپراطوری کوشانی (سمت یافته) از زمان شاه پور اول تابهرام
دوم حکمران های آنها در خراسان بلقب «کوشان شاه بزرگ» یاد میشدند ولی
چنین معلوم میشود که در عصریکه کیداری ها در باختر وجود داشتند به این
خطه نرسیده بودند
نا گفته نماند که مدققین تاحال کیداری ها ومخصوصاً دوره تعالی و سلطنت
آنها را در طی قرن ٥ مسیحی قرار میدادند. نظریه جدیدتر که متکی به منابع چینی
ومسكوكات وشهادت مورخين كلاسيك است مبنی بر این است که ایشان نه در
قرن ٥ بلکه در قرن چهار سلطنت کرده اند. موافق به نظریه اولیه «کریستن سن»
در صفحه ٢٨٧ «ایران در عصر ساسانی» می نویسد: «در اوائل سلطنت خود
فیروز « «کیداری ها» را به پرداخت مالیه وادار ساخته بود «کیدارا» (١)
پادشاه این قوم از تادیه مالیه ابا نمود و جنگ در گرفت. میگویند که پادشاه
فارس کوشش نمود که با Kingkhas (کنگاس) پسر کیدا را صلح کند
وخواهر کنگاس را ازدواج نماید اما پیشنهاد نقشه او سر نگرفته وجنگ دوام
کرد درین وقت فیروز بفکر طرح نقشه دیگر افتاد و چشم امپرا طوری بی زانس
(رم شرقی) را به خطر کوشانی ها باز نموده به حکومت مذکور نوشت: «برای
اینکه دست این اقوام بربر از ارمنستان و دره های قفقاز کوتاه شود و از
(١) آخرین شاه کوشانی شمال هندو کوه .


( ٤٢٨ )
تهاجمات آنها دولت رم شرقی محفوظ باشد برای من پول بفرست تا کیداری ها را پس پا ومغلوب سازم. لیکن جوابی ازامپراطوری رم شرقی نگرفت معذالك کیداری ها را کاملاً شکست داد و آنها را به سر کردگی کنگاس از شمال هندو کش به گندهارا محدود ساخت، چون فیروز بین سال های ( ٤٨٤ - ٤٥٩ ) سلطنت کرده است و کیدارا به نظریه جدید در نیمه دوم قرن چهارم حکمرانی داشت واقعات ازهر رهگذر بهم موافقت میکند وصورت تجاوز ساسانی ها وعلت فرود آمدن کیداری ها از شمال به جنوب هندوکش توضیح میشود.
واضح علت خروج کوشانی ها را از باختر بطرف سواحل بحر خزر و جنوب هندوکش فشار وحملات متعددیکه از قبایل آسیای مرکزی ژوان ژوان ها میداند.
از طرف دیگر قراریکه مطالعه مسکوكات روشنی می اندازد کوشانی های خورد فقط در زمان شاه پور دوم که منتهای عروج ساسانی ها است موقتاً تابع این دولت شده و پسان بازاستقلال خود را بدست آورده بودند این هم دلیل واضحی است که ساسانی ها در اوائل برای مغلوب ساختن کیداری ها کوشش کردند ولی تا زمان سلطنت شاپور دوم ( ۳۰۹ - ٣٧٩م ) به این کار موفق نشدند وسپس موقتاً در کابل هم نفوذ یافتند.
شاخه غربی کوشانی ومقابله باساسانی ها: بیشترمتذکرشدیم که بعد ازخروج از باختر دسته از کوشانی ها بطرف غرب رهسپار سواحل بحیره خزر شد، قراریکه معلوم میشود ایشان مانند شاخه جنوبی یعنی کیداری ها بیکار ننشسته ومانند دسته اخیرالذکر با امرا وشاهان ساسانی مصروف جنگ و پیکار بودند. کریستن سن می نویسد (۱) «بهرام پنجم با اقوام بربر شمال که منابع عربی و فارسی بدون تشخیص ترك میخوانند جنگ نموده است این اقوام حتماً عبارت از خیونی ها Chionites هستند که اصلاً آنها را شاخه از هن ها حساب میکنند و بعضی
(۱) صفحه ٢٧٥ ایران در عصر ساسانیان بزبان فرانسه تالیف کریستن سن.


( ٤٢٩ )
عناصر آنها در قشون شاه پور دوم بود اما به تعهدات دوستی آنها اعتمادی نبود .
این قوم درین وقت عموماً در وادی های مرو مسکون بودند و بعد از وفات شاه پور
در خراسان ریخته دشمن عمده ایرانی ها شدند . بهرام ٥ شخصاً در مقابل آنها
قشون کشیده برادرش «نرمه» را در غیاب خود نایب السلطنه مقرر کرد و در جنگ
فاتح شد »
بالا از زبان کریستن من دیده میشود که «منابع غربی و فارسی بدون تشخیص
این اقوام را ترك میخواند » یعنی اگر تشخیص شود ترك نیستند بلی «خیونی»
هستند و خیونی با تحقیقاتی که شده عبارت از همین عناصر کوشانی خورد و کیدانو
یقتلی و یفتلی میباشد که پشت هم به سلطنت رسیده اند پس صحت منابع چینی واضح معلوم
میشود که عده از آنها از باختر بطرف غرب رفته و در مرو و خوارزم و سواحل بحیره خزر
منتشر شده بودند و از جانب شمال امپراطوری ساسانی را تهدید میکرد د و با
ساسانی ها دشمنی می ورزیدند .
سلطنت کوشانی های خورد در جنوب هندو کش : از منابع چینی معلوم میشود که کیدارای
دلاور چون با لشکریان خود به جنوب هند کوه فرود آمد پنج ایالات شمالی کندهارا
مطیع او شد» این جمله اگرچه کوتاه ومختصر است ولی عنوان مفصلی است که
شرح يك فصل بزرگ را در آن میتوان یافت وقتیکه کیدارا از باختر به جنوب
هندوکش فرود می آید چنین معلوم میشود که با کی مقابل نشده است علت این
مسئله واضح است که بعد از سقوط کوشانی های بزرگ و بر هم خوردن نظام
امپراطوری عوض يك سلطنت مقتدر حکومت های ملوك الطوایفی در هر گوشه
و کنار بمیان آمده بود و از ان میان دسته کیشانی های باختر در شمال و دسته
کوشانی های کابل در جنوب اهمیت بیشتری حایز بود. آمدن کیدارا با
لشکریافتن از باختر بکابل حمله و یا تهاجمی نبود که در بین جنگ واقع شودویا
مقابله بعمل آید بلکه بر عکس دو شاخه يك تنه بود که بهم یکجا میشد یعنی


(٤٣٠)

کوشانی های شمال به جنوب پیوست میگردید ازین جهت حین آمدن کیدا را
از باختر به علاقه کابل جنمکی واقع نشد ونقاط جنوبی هندوکش کاپیسا -
کابل- گندارا- پختیا همه سلطنت واحدی تشکیل دادند. دامنه قلمرو سلطنت کیداری
با حکومت کوشانی های خرد از طرف غرب تا بامیان از طرف شرق تا اندوس
انبساط داشت شمال آنرا دامنه های جنوبی هندوکش و خط جنوبی را کهستانات جنوبی
تعین میکرد بعضی ها حد جنوبی قلمرو این سلطنت را تا بنو Banu هم پیش میبرند.
چنین مینماید که مرکز این حکومت در اوایل وهله «کاپیسی» بوده و بعدها
بواسطه تهدید بعضی قبایل آسیای مرکزی که هویت آنها پوره معلوم نیست
به پشاور منتقل شده است.
مؤسس سلطنت کوشانی های خرد: موسس سلطنت کوشانی های خرد شخصی
است که در همه منابع بنام (کیدارا) یاد شده . اصلاً خودش در جمله آخرین
پادشاهان کوشانی بزرگ باختر هم بحساب میرود. چون اسم او در مسکوکات و
سائر منابع زیاد دیده میشود و در سنه های دور از هم ذکر رفته احتمال قوی میرود
که به این نام چند نفر یا اقلاً دو نفر در زمانه های مشخص سلطنت نموده باشند
بر علاوه «کیداری» نام خانواده سلطنتی آنها هم شده بود خود «کیدارا» از موقع
خروج از باختر تا زمانی که مقر سلطنت را دپشاور میگیرد پیوسته ذکر شده.
مسکوکات: مسکوکات «کیدارا» وسایر شاهان کوشانی خرد عموماً نقرئی
و نازک است و چند سکه مسی آنها از «بنو» هم یافت شده است ولی با تحقیقاتی که
درین زمینه شده اینقدر واضح گردیده که مسکر کات نقره ئی مخصوص شاهان
وسکه های مسی مربوط به حکمرانان ولایات میباشد که از ان پس ان صحبت خواهیم
کرد تشریح سکه های خود کیدا را قرار ذیل است:


(431)

سکه نقره ئی
روی سکه : نیم تنه شاه به نیم رخ راست فیته دور سر دارد که منتها الیه آن
عقب سر متحرك است . تاجی دارد بشکل کنگره سربرج که سه دندانه آن مانند
مسکوکات شاه پور دوم معلوم میشود بالای دندانه مرکزی تاج شکل ماه او و کره
دیده میشود . موهای سر او از پشت کردن بر آمده ریش ندارد گوشواره بکوش دارد
برسم الخط برهمی نوشته است : کیدارا کوشان شاه .
پشت سکه : آتشکده ئی دیده میشود که قسمت قاعده و حصه فوقانی آن سه مرتبه
دارد و در وسط بدنهء آتشکده قرار گرفته بالای زبانه های آتش نیم تنه هرمزد
به نیم رخ راست معلوم میشود به دو طرف آتشکده رو با جانب آتش دو نفر محافظین
شمشیر بدست دیده میشوند .
نوع دیگر سکه نقره .
روی سکه : نیم تنه شاه رو بمقابل دیده میشود . فیته که علامه شاهی است به
دور سر دارد انجام آن بالای شانه های او مواج است . تاجی پوشیده که از سه
حصه مرکب است. حصه مرکزی 5 پر وحصه های اطراف هر کدام سه پر دارد.
تاج او بابند های مواج و کره ئی مزین است. موهای او به دوطرفه گردن مشاهده
میشود . ریش ندارد . گوشواره و گلوبند دارد . بالای شانه های او سرشانه ئی
دیده میشود . برسم الخط برهمی نوشته است (کیدارا کوشان شاه) .
تصادمات بین کیداری وساسانی : چه از روی قانون نمایش صورت در مسکوکات
چه از روی حضور سپاهیان (خیونی) یا کوشانی در سلك قشون شاه پور دوم حین جنگ
بارو من ها در محاصره شهر امیده Amida و چه از روی شهادت بعضی مورخین ارمنی
و چه از روی کتیبه پر سه پولیس معلوم میشود که کیداراه با کیداری ها چند گاهی
مطیع ساسانی ها بودند ولی پوره معلوم نیست که در چه وقت و کجا . آیا در اول


( ٤٣٢ )
وهله که کیداری ها در باختر بودند به ساسانی ها اطاعت میکردند ، یا حینی که
در جنوب هندوکش در دره گندها را تازه واصل شده بودند . اگر چه بعضی ها
تسلط آنها را بر کیداری ها در باختر اشاره میکنند لیکن اکثر قرائن دلالت برین
میکند که این تسلط موقتی بر کیداری ها در دره کابل
صورت گرفته باشد و انهم در موقعی بوده که کیداری ها تازه به این سمت فرود
آمده بودند (اميانوس مارسلی نويس) میگوید که شاه پور دوم از ۳۵۰ تا ۳۵۸
مدت ۸ سال در جنگ سرحدات شرقی برعلیه کوشانی ها مصرف بود احتمال زیاد
میرود که این سلسله جنگ ها که مدت چندین سال طول کشیده است معاصر
زمانی باشد که کیداری ها از باختر برآمده و بدره کابل و گندها را مستقر میشدند
وساسانی ها از همین بیجا شدن آنها استفاده کرده نمیخواستند موقع بدهند که کیداری ها
یعنی کوشانی های باختر به کوشانی های جنوب هندوکش ملحق شوند و از اتحاد آنها
قوه مخوف تری بر علیه دولت ساسانی ها عرض اندام کند ساسانی ها این موضوع
را خوب درک کرده بودند ولی کوشانی ها هم از جنگ و مخاصمه دست نمیکشیدند
واین وضعیت جنگ و نبرد مدت ۸ سال کامل طول کشید ولی چون کیداری ها
تازه از باختر بیجا شده وهنوز در جنوب هندوکش به تمرکز قوا وجمع آوری
نیروی خود وقت نیافته بودند مطیع ساسانی ها شدند و نفوذ ساسانی ها تا کابل
بسط یافت و شاه ساسانی برای اینکه یکی قوای عسکری آنها را ضعیف و دیگر
از رشاوت آنها کار گرفته باشد جمعی از آنها ابر علیه دشمن غربی خود رومن ها
استعمال کرد و این همان واقعه محاصره قلعه امیده است که گروپهای کوشانی
وسپاه او در اطراف دیوارهای آن دیده شده است .
احراز استقلال و تشکیل سلطنت بزرگ : از روی مسكوكات وشهادت
منابع چینی ومخصوصاً اظهارات واضح ودقيق «فوستس» بيزانتی مورخ ارمنی واضح
معلوم میشود که (كيدارا) و دولت کوشانی کیداری براي هميشه مطیع ساسانی ها


( ٤٣٣ )
اماند، و هنوز ۹ سال از کشمکش ها و نبرد با ساسانی ها نگذشته بود که تمام احتیاط های ساسانی برهم خورده و کوشانی های خورد به سر کردگی شاه و زعیم ملی خویش کیدارا برای جنگ آزادی کمر بسته و داخل اقدامات جدی بر علیه سلطه ساسانی شدند.
جنبشی که کیداری ها بر علیه ساسانی ها روی کار آورده بودند چیز کوچکی نبود و میتوان آنرا ضرب مهلکی حساب کرد که در نتیجه آن در مشرق دامنه تصرف آنها از آریانا برداشته شد و در غرب بسیاری از قسمت های ارمنستان از دولت ساسانی جدا و به رومن ها پیوست گردید، زیرا وقتیکه هنگامه آزادی خواهی در آریانا بلند شد ساسانی ها دست و پاچه شده و برای اینکه پوره به مسائل جنگی آریانا توجه بتوانند با رومن ها از در صلح پیش آمده و امتیازاتی برای رومن ها قایل شدند.
بهر حال قرار شهادت مسکوکات و نگارشات « فوستس » ارمنی جنگ استقلال خواهی در سال ۳۰۷ - ۳۶۸ بر علیه شاه پور دوم ساسانی شروع شد. با جزئیاتی که خوشبختانه مورخ مذکور میدهد واضح معلوم میشود که محرک ومسبب این جنگ کیداری ها و کوشانی بوده و حمله و تهاجم هم از طرف آنها شروع شده است و این خود دلالت میکند که این جنگ جنگ آزادی و جنبشی است که برای امحای سلطه شاپور دوم ساسانی بعمل آمده است.
با اظهارات مورخ ارمنی درین جنگ کامیابی های درخشانی نصیب دولت کیداری آریانا شد و شاپور دوم ساسانی دو مرتبه به شکست های مدهشی مواجهه گشت، یکدفعه یکی از لشکرهای او بکلی محوشد و در دفعه ثانی کار لشکریان ساسانی به اندازه ئی دچار خرابی شد که شاه پور دوم برای نجات جان خود مجبور شد که از میدان جنگ فرار کند. به این ترتیب کوشانی های خورد که تقریباً ده سال قبل بواسطه هرج و مرج و تهدیدات قبایل آسیای مرکزی ژوان ژوان ها


( ٤٣٤ )

و غیره ضعیف شده و کم و بیش تحت سلطه مستقیم و غیر مستقیم ساسانی ها واقع شده بودند
به آرزوی دیرین خویش موفق شده و استقلال خرد و کشور خود را در سال ٣٦٧ یا
٣٦٨ بدست آوردند و به تشکیل سلطنت ازادی در جنوب هندوکش پرداختند
که پیشتر حد و حدر آنرا شرح دادیم. سلطنت آزاد کیداری اگرچه حکومت
نیرومندی بود بازهم قلمرو آن محدود بود. در غرب و شمال غرب نفوذ ساسانی ها
انبساط داشت ولی ظهور یفتلی ها در شمال وشمال شرق آریانا و سلطنت مقتدر آنها
که در فصل آینده از آن بحث خواهم نمود نه تنها باعث عقب نشینی ساسانی ها
در خاك های آریانا شد بلکه به موجودیت سیاسی آنها در مملکت شان هم رحمه
وارد کرد .
ظهور یفتلی ها و اختتام دولت کیداری : پیشتر در اوائل مطالعات خود حین
معاینه منابع چینی مشاهده نمودیم که «کی-تو-لو» یعنی «کیدارا» پسر خود را
در(فو-لوشا» یعنی پشاور جانشین خود مقرر کرده و خودش بطرف غرب حرکت کرد.
تا در مقابل قوم متهاجمی فعالیت کند دائرة المعارف (ما-توان-لن) ترجمه «رموزات»
این قوم متهاجم را ژوان- ژوان» خوانده و «وی-شیو » که (اسیخت Specht) ترجمه کرده
آنها را «هیوانک تو» معرفی میکند و حقیقت امر این است که ( ژوان ژوان او
(هیوانک نو) اسباب جنبش اقوام در آسیای مرکزی شده و هیوانک نوها درین
وقت از علاقهای شمال بحیره اورال و خزر بطرف غرب آسیا و خاکهای اروپا
انتشار یافته بودند و قومیکه از صفحات شمال آمو به تخارستان و باختر وارد شده
یفتلیها میباشد که بجای سلطنت كوچك كیداری گندهـارا دولت مقتدری در دو
طرفه هندوکش تشکیل نموده و سلطه ساسانیها را نا پدید ساختند اینها مطالبی
است که در فصل آینده از آنها مفصل صحبت خواهد شد اینجا محض از نقطه نظر
ارتباط وقایع با کیداریها از استقرار يك شاخه با قبیله یفتلی موسوم به «زابلی»
مختصراً ذکر میکنیم .


( ٤٣٥ )

شاخه زابلی و شهادت مسکوکات آنها : در فصل آینده که برای یفتلیها وقف
شده است راجع به هست و بود و نامهای مختلف و قدیمی این قوم و صورت ورود
ایشان در آریانا مفصل بحث خواهیم نمود . اینجا از نقطه نظر ارتباط با موضوع
سقوط سلطنت کیداری ها که سردست است از يك شاخه یا قبیله نیرومند آنها
صحبت میکنیم که بنام (زاولی) یا (زابلی) در حوالی غزنی و بین غزنی و قندهار
مستقر شده و این علاقه بنام شان به زابل و زابلستان شهرت یافت. ناگفته نماند که حین
ظهور یفتلیها در آریانا ساسانیها از قدرت خود و ضعف کیداریها استفاده کرده و
بی هم در فکر تهاجم و حمله بولایات مختلف مملکت ما بودند و وقت و محیط
چنین تقاضا میکرد که عوض سلطنتهای كوچك یفتلی و کیداری در شمال و جنوب
هندوكش يك دولت مقتدر بمیان آید تا با وحدت قوا با ساسانیها طرف شود
بهمین اساس دولت كوچك کیداری بدست زاولی های یفتلی از علاقه کندهارا
برداشته شد. قراریکه «مارتن» میگوید این نام قبیلوی در مسکوکات به نوشته
«یونانی و کوشانی» بشکل Zobol زوبل آمده، در رسم الخط برهمی «جابولا
Jabula » و جاپوولا Jauvla » و جاپیووله Jabuvlah خوانده شده کتیبه
(تورامانا) در «کی یورا Kyura » هم بصورت جابوولا Jauvla آمده است و
چون در مسکوکات قدیمه زابلی دقت بعمل آید معلوم میشود که ایشان در
اواخر قرن چهار در سرحدات هند رسیده و مستقر شده بودند .
نا گفته نماند که «مسن» از «تپۀ بزرگ» هده مسکوکات زیادی از یفتلی ها
مخلوط با مسکوکات ساسانیها یافته با مطالعاتیکه در «آریانا انتی کوا» (صفحه
٣٩٩ - ٣٩٦) درین زمینه بعمل آمده است اگر چه چندین سکه آن به نیمه دوم
قرن پنج نسبت میشود اکثر مسکوکات ساسانی آن بسالهای اخیر قرن چهارم
مربوط میباشد و با این دلیل قوی گفته میتوانیم که حصه زیاد مسکوکات یفتلی
هم که در اینجا پیدا شده مربوط بهمین دوره میباشد . اکثر مسکوکات یفتلی که


(٤٣٦)

در توپ بزرگ هده کشف شده پهن و نازک است و سرشاه به قوه تا به نقش شده است . اکثر آنها نوشته ئی به رسم الخط «گريك و کوشان» دارد که یا تنها است یا با مضمون یونانی رسم الخط برهمی هم دیده میشود .
داکتر هاین ریش جونکار Dr. Heinrich Junker در بعضی ازین نوشتهای یونان و کوشانی خوانده که مسکوکات زابلی و در بلخ بضرب رسیده و چون مسکوکات ضرب بلخ تنها نوشته برسم الخط یونان و کوشانی دارد معلوم میشود که مسکوکاتیکه تنها برسم الخط برهمی نوشته دارد بجنوب هند و کوه بضرب رسیده اند چنانچه به تائید این نظریه تخته ئی با عین همین نوشته برهمی با حروف مجری از پشاور کشف شده است .
از طرف دیگر رسیدن یفتلیها در پشاور پیش از ٤٠٠ با اظهارات زایر چینی فاهین Fahein هم تصدیق میشود زیرا مشار الیه میگوید که شاهی از یفتلی ها قبل برین سعی نمود تا کشکول گدائی بودا را ببرد ولی در اثر حوادث غیر مترقبه ناکام شد .
پیشتر در باب مسکوکات کیدارا دیدیم که در چپه آن روی شعله های آتش آتشکده تصویر هرمزد دیده میشود این مسئله از اختصاصات قرن چهار است در بعضی مسکوکات زابلی که از هده کشف شده عین آن دیده میشود .
يك سکه دیگر زابلی که شباهت زیادی به مسکوکات ضرب مرو بهرام پنجم دارد باید به مرو ضرب زده شده باشد و باید که تاریخ آن به قرن چهار نسبت شود زیرا از روی مسکوکات بهرام چهارم تقلید شده است .
خلاصه مقصد ازین مطالعات دقیق و استشهاد مسکوکات این است که پیش از ختم قرن چهارم یفتلیها صفحات شمال تخارستان و باختر، مرو را در تصرف آورده و در شمال هندوکش در مرو و بلخ و در جنوب آن سکه بضرب رسانیده اند و حتی تا پشاور ولو بصورت حمله اولی هم باشد رسیده اند و در اثر ظهور همین


( ٤٣٧ )
یفتلیهای تخارستانی و مخصوصاً قبایل زابلی آن به جنوب هندوکوش و استقرار
آنها در گرد و نواح کابل و غزنی و نقاط مختلف سمت مشرقی دولت کیداری
خاتمه پذیرفته است .
وقتیکه قبایل «زابلی» از گردنهای هندوکش فرو می آمدند «کیدارا» خطرات
را بخود متوجه دیده از سلطنت دست کشید پسرش را که چینی ها نام نمیبرند و
او را بعضی ها «کنگکاس» میخوانند و مسکوکات پیرو Piro مینامند(۱) عوض
خود در پشاور شاه مقرر کرده و خودش با لشکریان خود برای دفاع بکابل آمد
تا بجانب کاپیسا رفته و در مدخل دره های هندوکش از آمدن قبایل زابلی یفتلی
جلوگیری کندولی موفق شده نتوانسته و قبایل زابلی به پیشرفت خود ادامه دادند.
کنگکاس Kungkhase : یکی از پسرهای کیدارا که بعضی منابع ازان ذکر
میکنند کنگکهاس نام داشت. مخصوصاً از او وقتی صحبت میکنند که پدرش هنوز
در باختر بود. «کریستن سن» پدرش کیدارا را آخرین شاه کوشانی شمال
هندوکش خوانده و در وقت فرود آمدن کوشانی ها را تحت سرکردگی همین پسرش
قرار میدهد ولی در مسکوکات به این نام کسی از کیداری ها دیده نشده .
پیرو Piro : درین شبهه نیست که کیدارا پسر یا پسرانی داشت که بواسطه
نبودن منابع دقیق از نام و نشان آن ها واضح اطلاع نداریم. منابع چینی طوریکه
دیدیم بدون ذکر نام از يك پسر او ذکر میکند که در موقع ترك سلطنت او را
عوض خود در پشاور شاه اعلان کرده بود تاریخ ترك سلطنت کیدارا و جلوس پسرش
را مدققین به سال های (۳۷۰ - ۳۸۰ مسیحی) قرار میدهند قراریکه از شباهت
مسكوكات معلوم میشود پسر کیدارا که بعد از و به سلطنت رسیده
پیرو Piro نام داشت . نمونه مسکوکات او ازین قرار است :
(۱) بعضی ها کنگکاس را حین فرود آمدن کیدارا از باختر با او یکجا ذکر میکنند
احتمال دارد که کنگکاس و پیرو دو برادر بوده باشند.


تصویر (٤٥) مقابل (صفحه ٤٣٨)

« ور هران » یکی از پادشاهان دودمان کیداری ( کوشانی های خورد ) که بعد از پیرو بر تخت نشسته است .


تصویر (٤٦) مقابل صفحه ( ٤٣٩ )
KIDARA
PIRO
VARAHRAN
مسكوكات دودمان کیداری یا کوشانی های خورد
بالا : سکه كيدا را . وسط : سکه پيرو . پايان : سکه ور هران


( ٤٣٨ )

سکه نقره:
روی سکه: تصویر نیم تنه پادشاه رو به مقابل دیده میشود، و در سر قبه
(علامه شاهی) دارد و انجام آن بالای شانه هایش مواج است تاجی به سر دارد که
در ان دوشاخ کج به راست و چپ و در قسمت وسطی هلال حصه میشود و فیته های
مواج و گره آنرا مزین کرده است موهای انبوه در طرفین گردن دارد بروت ها
او خورد و به تارهای موی ریشش مروارید آویزان است گوشواره در گوش و بند پوشیده
و سر شانه ئی دارد در رسم الخط برهمی بطرف چپ (شاه) و بطرف راست پیروزه
Pirosa نوشته است .
پشت سکه: آتشکده ئی که تهداب آن سه مرتبه دارد ملاحظه میشود بالای
شعله های آتش هیکل نیم تنه هرمز درخ بطرف راست معلوم میشود در دو طرف آتشکده
رخ به طرف آتش دو نفر محافظ با شمشیر مسلح میباشد .
در روی يك سکه دیگر برسم الخط برهمی بطرف راست کلمه (شاهی) و بطرف
چپ ( پیرو Pro ) تحریر است
مداخله جدید ساسانی ها : حینیکه قبایل زابلی یفتلی بطرف درۀ کابل فرود
آمده و در اثر اضطراب آن کیدارا ترك سلطنت گفت و «پیرو» پسرش بر تخت
نشست ساسانی ها باز از موقع استفاده نموده بنای تجاوز و مداخلت را گذاشتند
حقیقتاً برای کوشانی های خورد موقع بسیار نازکی بود، زیرا ساسانی ها
لاینقطع آنها را تهدید میکردند و یفتلی ها مجبور بودند که برای مقابله با ساسانی ها
به سلطنت های كوچك محلی جنوب هندو کش خاتمه بدهند بهر حال اردشیر بغای
تجاوز را گذاشته تا حالی پیش آمد و بعد از آن شاه پور سوم بساقطاط دیگر را متصرف
شده و «پیرو» را مجبور کرد که بصورت تیول نشین پرگندها را حکومت کند
به این صورت نفوذ ساسانی ها در دره کابل انبساط یافت، این وضعیت در اینجا
تا زمان ورهران یا بهرام کوشانی جانشین پیرو و در بعض جاهای دیگر مثل بامیان


( ٣٩ )
در زمان برخی از امرای كوچك محلی دوام نمود . این امرا را برخی از مدققین
به عنوان «كوشانو ساسانی» خوانده و جز بعضی مسكوكات اثری از آنها معلوم نیست .
موسیو هاكین تصویر ( پادشاه شكاری ) را كه از دره ككراك بامیان پیدا شده و بیكی
از امرای محلی بامیان در قرن ٥ نسبت میدهد در قسطار این امرا محسوب مینماید،
بهر حال روی هم رفته تسلط ساسانی ها در دره كابل و كندها را طول زیادی
نكشید زیرا یفتلی ها نه تنها خاك های آریا نا را از تسلط ساسانی ها بیرون كردند
بلكه صدمات مهلك به شاهان و اركان دولت ساسانی رسانیدند .
ورهران یا بهرام Varahran: از روی مسكوكات چنین معلوم میشود كه
بعد از پیروز ، شاه دیگری بنام و رهران به سلطنت رسیده باشد .
لباس : در فصل هشت ( صفحه ۳۲۲ ) ضمن جلد راجع به لباس كوشانی های بزرگ
شرحی نوشتیم و وعده داده بودیم كه در عصر كیداری راجع به تغییر البسه مجدداً
صحبت خواهد شد. لباس در سه قرن سلطنت كوشانی های بزرگ با وجودیكه
از پارچه های كلفت ساخته میشد نسبتاً كشاده و فراخ و عاری از تزئینات بود
وزیور كمتر دیده میشد تهاجم ساسانی ها و نفوذ موقتی ایشان در باختر و كابل
در البسه عصر كیداری ها و ما بعد تغییراتی پیش كرد كه آثار آن مدتی تا قرون
٦ و ٧ دوام كرد و خطوط مجسمه و ممیزه آن عبارت ازین بود كه لباس تنگ
تر شده رفت و زیورات بیشتر شد. قرار نظریه پروفیسرهرتز فلد لباس ساسانی
قرن ۳ با لباس بعدتر از آن فرق داشت بعبارت دیگر آنچه بعد از قرن ۳ در
میان ساسانی ها معمول شد آنرا لباس عادی دوره در ساسانی مینامد» (۱) ما هم
لباس سه قرن اول مسیحی را در عصر كوشانی های بزرگ مطالعه كردیم. تاثیری
كه البسه ساسانی در لباس عصر كوشانی های كوچك كیداری و دوره های بعدتر
(۱) صفحه ۱۱ آثار عتیقه كوتل خیرانه تالیف ژ . ها كن


(٤٤٠)

افگنده همین (مد) دورۀ دوم آنها میباشد که «دامن مدور» از ممیزات آنست
پروفیسر هرز فلد به این عقیده است که ساسانی ها گوشه های دامن را از دو طرف
زانو بر میزدند و دامن در حصه مقابل شکل مدور اختیار میکرد. پروفیسر ها کن
میگوید که اصلاً دامن مدور بریده میشد تا سر باز و مخصوصاً سوار کار آزادانه حرکت
بتواند و این نوع برش بین ٣٠٩ و ٣٨٨ یعنی در تمام قرن چهارم معمول بود. و هن
آستین هارا در این وقت مروارید دوزی میکردند و کمربند و سینه بند مرصع می پوشیدند
قرار نظریه پروفیسر ها کن مجسمۀ ئی که در افغانستان تحول لباس این عصر و نمونه
البسه معموله قرن چهارم را نشان داده میتواند هيكل «سوریا» رب النوع
آفتاب کوتل خیر خانه و مجسمه هائی است که از معبد مذکور کشف شده است .
درین وقت هم چین درازی معمول بود که در قسمت سینه و شکم چپ بود
و قات های پارچه بصورت حفیف در حصه های تحتانی لباس بیشتر دیده میشد
دم های چین را يك قطاره و دو قطاره با مرواریدهای خورد و بزرگ زینت میکردند. کمربند
شامل دو تسمه بود که یکی آن پا یان تر می افتاد و دران يك خنجر كو تاه ويك
شمشیر دسته طویل را اویزان میکردند. در طی قرن چهار و قرون ما بعد مردها
گلوبند و گردن بند استعمال میکردند و مروارید و سنگ های قیمتی دران ها نصب
مینمودند. شلوارهای این عصر کشاد بود. موزه رواج زیاد اشت و با آن ماسی هائی
می پوشیدند که در پاشنه پابند های فیته نمائی بسته میشد.
تاجاتی که در تاج شاهان و کلاه رب النوع افتاب کوتل خیر خانه تحقیق
شده امرا و شاهان تاجی می پوشیدند که دمه آن از گل های پنج برگه محاط
در نیم دایره ها مزین بود.
شبه ئی نیست که لباسی که شرح دادیم بیشتر مخصوص نجبا بود. لباس عامه
را هم نظیر آن میتوان قیاس کرد در صورتیکه از مروارید و جواهرات
وزيورات واسلحه عاری باشد.