تاریخ
افغانستان
جلد اول
نگارش
احمد علی کهزاد
قسمت [اول؟] [تاریخ؟]
[و؟] [تاریخ؟] [قدیم؟]
کابل
مطبعه [عمومی؟]


تاریخ
افغانستان
جلد اول
نگارش
احمد علی کهزاد
احمد علی کهزاد
قسمت اول فصل پنجم
لشکر کشی های اسکندر
نگارش
محمد عثمان صدقی


[BLANK PAGE]


عبد الرزاق صوفی زاده ۸/۴/۳۵
تاریخ افغانستان
جلد اول
از ادوار قبل التاریخ تا سقوط سلطهٔ موریا
نگارش
احمد علی کهزاد
حصهٔ اول فصل پنجم «لشکر کشی های اسکندر»
از صفحه ۳۶۴ تا ۴۲۶
نگارش
محمد عثمان صدقی


( الف )
فهرست مضامین
فصل اول
مضمون
صفحه
نظری به دوره های قبل التاریخ
١
دوره کالی، ولتی تیک
٥
اسیای غربی
٧
در حواشی آریانا - حوزه سند
٩
بلوچستان
١٣
انو نزديك مرو
١٣
مساعدت خاك آريانا
١٤
کشفیات در سیستان افغانی
١٥
آبادی نمره اول
١٨
آبادی نمره دوم
١٩
ارتباط خارجی و نتیجه
٢١
لاجورد ورول آن در مراودات آریانا
٢٤
فصل دوم
آریا، کتله با ختری هند و اروپائی مدلیت و بدی
٢٧
تشابه زبان
٣٢
آئين ومعتقدات
٣٣


( ب )

مضمون صفحه

[اسمریتی ها?]
سرود ریگوید ۳۳
اوستا ٣٤
مهابهاراته ۳٥
مهد ظهور و پرورش آریا ۳٥
معنی کلمه آریا ٣٦
آریا ورته ٣٧
آریانا ویجه ۳۸
آریاها در باختر ۳۹
انتشار آریاها از باختر به دو طرفۀ هندوکش ۳۹
ریشه «آریا» در يك عده نامها ٤١
هریو "
هراوی تی "
آریا کا "
آریاسپ ٤٢
اریستوفیل "
ارتا کانا "
اریوس "
آریانا "
حدود آریانا ٤٤
سرود ویدی ٤٦
ویدی اودا ٥٠


(ج)
مضمون صفحه
سرود های «بلهيكا» يا بخدی (سرود های قدیم و مجهول ) ٥٠
سرود های جنوب هندوكش ( سرود های معلوم ) ٥٦
ریگ و ید و تقسیمات آن ٥٨
مدرسه های ادبی و تاریخی ریگ و ید ٦٢
تاریخ سرود های ویدی ٦٤
محل ظهور سرود های ویدی ٦٦
معلومات جغرافیائی ويدی
رود كوبها ( رود كابل ) ٧٠
كرومو( رود خانه کرم ) ٧١
کوماتی (رود خانه گومل) ٧٢
سواتی (رود خانه سوات )
راسا ( رود خانه کنر) ٧٣
«تریشتا ما » یا « ابی تابها» ٧٤
سپته سندهو ( هفت رود )
گندها را ٧٥
حوزه ارغنداب
بلهیكا-بلخ ٧٧
كوه منجوان و قبيله موجاوات ٧٩
تذکار بعضی قبایل
بهاراته ٨٠
پکتها ٩٠


(د)

مضمون	صفحه
اقتدار شاه وقبیله پکتها	۹۸
گنداری ها	۹۹
سکا گیدی ها	۱۰۰
اپاریتی ها	۱۰۱
دادیکی ها یا تاجيك ها	۱۰۲
اليناها	۱۰۳
جنگ‌های دی ووداسا	۱۰۵
بریسا یا (برياخی)	۱۰۶

حیات اجتماعی

حوزه اکسوس و شمال هندو کش	۱۱۰
در جنوب هند و کوه	۱۱٤
خانواده (کولا)	۱۱۵
گوتراو گوشتی	۱۱۷
گرا مه	۱۱۸
ویس یا و یسه	۱۱۸
عدم طبقات و کست در آریانا	۱۱۹
حکومت شاهی	۱۲۱
سبها و سمیتی یا مجلس عوام و اعیان	۱۲۵
عروسی	۱۲۶
مقام زن در جامعه و یدی	۱۳۰
بازی و ورزش	۱۳۲


( ه )

مضمون صفحه
اسپ سواری و اسپ دوانی ۱۳۲
طاس بازی ۱۳۲
اتن ورقص ۱۳۲
خواندن وموزيك ۱۳۳
قمارخانه ١٣٤
جنگجوئی و اسلحه ١٣٥
البسه ١٣٦
زراعت وما لداری ۱۳۷
صنعت ۱۳۹
خوراك ١٤٠
عقايد ١٤١
اندرا ١٤٧
وارونا ١٤٨
اگنی ١٤٩
سوما «ربالنوع» >
سوما «مشروب» ١٥١
سوما وتخيلات ریشی‌ها ١٥٦
سوماوهوما در ریگ ویدو اوستا ١٥٨
زبان ویدی
زبان ویدی ١٦٠


(و)

مضمون صفحه

مهاجرت آریاها از آریانا بطرف هند و فارس

بطرف هند ١٦٦
داسیاو ١٦٨
شاخه غربی یا امادی و پارسوا ١٧٠

فصل سوم
مدنیت اوستائی
عمومیات

اقتضائات محیط و نژاد ۱۷۲
اوستا و اولین خاک آریائی ۱۸۱
تاثیرات خاک آریانا ۱۸۲

زرتشتر سپنتمان

ارزیابی های عصر ویدی تا زر تشتر سپنتمان ۱۸٥
زرا تشتر ا ، زر تشتر سپتمه یا زرتشتر سپنتمان ۱۸۸
خویشاوندان و بستگان زرتشت ۱۹۱
زرتشتر در افسانه ها و روایات تصوری ۱۹۲
روایات یونانی ۱۹۳

اوستا

اوستا ١٩٥
اوستای اولی یا باختری ١٩٦
اوستای نو


( ز )

مضمون صفحه
تقسیمات اوستا ۱۹۹
گات ها ۲۰۰
اهمیت اوستا در تاریخ آریانا ۲۰۲
تشکیل نظام سلطنتی آریانا: ریدی
اردادم هور یئو یا «فرشاهی آریائی» ۲۰۶
از اوستا تا شعرای داستان سرای قرن ۴ هجری ۲۰۹
پاراداتها
پیشدادیان بلخی ۱۱۴
یما پادشاه ۲۱۶
اخطار ورود سردی و اتخاذ ترتیبات لازمه ۲۱۸
شهادت ودا ۲۱۹
یاما ، یما ، جم و جمشید ۲۲۲
یاما و جام سوما یا جام جم ۲۲۳
اولین پایتخت آریانا ۲۲۴
تعبیر واقعی این کلمه ۲۲۹
تری تو نا «فریدون» ۲۳۱
کرساسپه ۲۳۲
کاوی
کوائی «کیانی» ۲۳۶
کاوی کواتا، کی کوات ۲۳۸
کاوی یوسان ، کاوی یوسا ، کی کاوس ۲۴۱


( ح )

مضمون صفحه
کاوه هوسراوا ، کی خسرو ٢٤٣
توزا ياطوس ٢٤٦
دودمان اسپه
دودمان اسپه ٢٤٥
اسپ و باختر ٢٤٨
اروت اسپه (لهراسپه) ٢٤٩
ویست اسپه (گشتاسپه) ٢٥٠
کارنات ويشتاسپه ٢٥٣
حامی زرتشتر و پدر داریوش ٢٥٧
زری ویری ٢٥٨
خاندان هو گوا ٢٥٩
سپنتو داتا ٢٦٠
اشوری ها و آریانا ٢٦٥
سرزمین اوستائی
سرزمین اوستائی ٢٧٢
آریانا ویجه ٢٧٥
سغده ٢٧٧
مورو "
بخدی زیبا "
نیسایا ٢٧٨
هر ای وه "


( ط )

ویکره نه ۲۷۸
«اوروا» یا «اوروه» ۲۷۹
خنتنا
هری ونتی ۲۸۰
«را کها» یا «ره که»
کخره ۲۸۱
«ورنا» یا «ورنه»
«رانکه» یا «رانکا»
کوههای آریانا ۲۸۲
هریتی باتر ۲۸۳
زره دهازا ۲۸۳
سیامکه ۲۸۶
وفره بات ۲۸۶
سپیشه ورنه ۲۸۶
سپینتوداتا ۲۸۶
یوپائی ریسنا ۲۸۷
کوسرادا ۲۸۸
پورانا
سیپی تا کوناگیری
سفیرا ۲۸۹
پورواتاوا
رود خانه ها
هپتو هنت ۲۹۱


( ی )

مضمون	صفحه

خواسپه	۲۹۱
هواسترا	«
فراداتا	«
هوانا کوهیتی	۲۹۲
قلمر سلطنت و امپراطوری دودمان پاراداتا و کاوی واسپه	۲۹۳
اوستا مدیا و فارس وشاهان ایشان را نمی شناسد	۲۹۵

آئین اوستائی

ملاحظات عمومی	۲۹۷
سویهٔ اخلاقی	۳۰۳
هومته، هوخته، هورشته	۳۰٤
مقایسه بین بعضی نام‌های ارباب انواع ویدی و اوستائی	۳۰۵
عناصر طبیعی	۳۰۷
آتش	۳۰۷
آب	۳۰۸
میتهرا	۳۱۳
ارباب انواع اوستاع روی مسکوکات شاهان کوشانی	۳۱۵
ارواح بستگان، اجداد	۳۱۷

زندگانی اجتماعی

طبقات اجتماعی	۳۱۸
صحت و زیبائی بدن	۳۲۲
عروسی	۳۲۳
ترقی زراعت	۳۲۵
جنگ و ادوات جنگی	۳۲۶
زبان زند	۳۳۱


(ك)

فصل چهارم
سلطه بیگانه

مضمون    صفحه
هخامنشی ها    ٣٣٤
مرکز اولین مدنیت سامی ، کلده و عیلام    ٣٣٥
آشوری ها    ٣٣٧

امادی یا ماد

امادی یا ماد    ٣٤١
اولین تذکر اسم مادی (ماد)    ٣٤٢
مادها از خلال کتیبه های آشوری    ٣٤٣
ظهور سلطنت ماد    ٣٤٥
فرا اورتس ومحکوم ساختن قبیله پارسوا    ٣٤٨
سیا کخارس    ٣٤٩
ظهور حمله سیتی ها یا اسکیتى ها
استیاگ    ٣٥٠

پارسوا ، پارسواس ،

فارسی ها    ٣٥٢
هخا منشی و دیگر عشاير و قبایل پار سوا    ٣٥٣
وضعیت هخامنشی ها پیش از سیروس    ٣٥٤
سیروس و احفاد او ، عصر تاریخی    ٣٥٦
سلطنت انشان یا سوزیان یا شوش
کمبوجیه    ٣٥٧


( ل )
صفحه
مضمون
داریوش واحفاد او ٣٥٨
باقی احفاد او ٣٥٩
آریانا وهخامنشی ها
آریانانو هخامنشی‌ها ٣٦١

فصل پنجم
حصه اول
لشکر کشی های اسکندر ازمقدونیه تا هایر کانیه

اسکندر مقدونی ٣٦٤
دولت هخامنشی ٣٦٥
قشون کشی اسکندر ٣٦٦
مرگ داریوش سوم ٣٦٨

اسکندر در آریانا
حرکت اسکندرازهایر کا نبه به پارت وهرای و ٣٦٧
اولین اقدام ملی برضد اسکندر ٣٧٠
حرکت اسکندر جانب سیستان ٣٧٢
حرکت اسکندر در آریاسپ ٣٧٤
دومین اقدام ساتی بارزانس برضداسکندر ٣٧٦
اسکندر درارا کوز یا
جنگ ساتی بارز انس ٣٧٨
حرکت اسکندر بطرف پارو پامیز ادی ٣٧٩
اسکندر به قفقاز ٣٨١
مقصود از کوهای قفقازچیست؟ ٣٨٤


مضمون صفحه
عبور از هند و کش ٣٨٥
بسوس ٣٨٧
اسکندر در باختر یانه ٣٨٩
باختر «
اوریوس ٣٩١
از باکتر یانه بطرف سوگدیانه ٬ عبور از رود آمو ٣٩٢
سوگدیانه ومقامات مهم آن ٣٩٣
بسوس در دست اسکندر ٣٩٤
وقایع سغدیانه ٬ اسکندر در سواحل جاکزار تس ٬ ظهور سپی نامیغس ٣٩٥
اسکندر به اقصی ٣٩٧
ظفر سپی تا میغس ٣٩٨
تذکر بعضی از شهرهای مهمۀ سغد یانه : مار کندا ٣٩٩
اسکندریه اوگریانه «
اسکندریه اسچاته «
برگشت بباختر یانه «
شورش در سوگدیانه ٬ عاقبت سپی تامیغس ٤٠٠
اسکندر ور کـانه ٤٠٣
قتل کلیتوس ٤٠٥
تیا ری سفر هند ٤٠٦
عبور از هندوکش ٤٠٧
آمبهی شاه تکسیلا ٤٠٧


(ن)

مضمون صفحه
اسکندر در نیکایا - پردیکداس وهفسبتون ٤٠٩
حرکت اسنکدر
جنگ با اساکی نوئی ٤١٢
جنگ بازبرا ٤١٤
فتح اورنوس ٤١٥
اسکندر در هند
مراجعت از اورنوس ٤٢٠
عبور از اندوس، ورود به تکسیلا ٤٢١
اسکندر وپوروس ٤٢٢
باز گشت اسکندر
اعلام بازگشت، مراجعت اسکندر ٤٢٣
حرکت بطرف بابل و مرگ اسکندر ٤٢٤
اوضاع امپراطوری بعد از مرگ اسکندر ٤٢٥
حصه دوم
سلطنت موریا
نفوذ موقتی دولت موریاد رجنوب هند و کش، شیوع دین بودائی در
افغانستان ٤٢٧
مقابله چند را گوپتا باسلوکوس نیکاتور یونانی ٤٣٢
بندو سارا ٤٣٤
آشوکا ٤٣٥


( ق )

مضمون صفحه
فرامین سنگی ٤٣٧
وضعیت سیاسی چگونگی رفتار اسو کا با ساکنین جنوب شرقی آریانا ٤٣٨
دیانت بودائی و آریانا ٤٤٠
دیانت بودائی ٤٤١
محفل مذهبی و اعزام مبلغین ٤٤٣
سقوط آخرین عناصر موریا از درۀ کابل ٤٤٥
خاتمه جلد اول ٤٤٧

.................


بسم الله الرحمن الرحیم
مقدمه
خوشبختم که پانزده سال قبل با نگارش مقالات کوچک و متفرق وارد تتبع در تاریخ قدیم افغانستان شده و با عشق مفرط دنبالۀ این کار را بلا وقفه ادامه دادم و امروز بیاری خدای متعال موفق میشوم که جلد اول تاریخ افغانستان را بخوانندگان گرامی عرضه دارم .
افغانستان در اثر موقعیت جغرافیائی خود در چهار راه آستانه آسیای مرکزی در عالم تاریخ و تهذیب آسیائی و شرقی از روزگاران باستان تا امروز مقام مهمی داشته که تمین مراتب آن برای ما و برای انکشاف مزید علوم و تهذیب بشری کمال اهمیت دارد .
تتبع در زوایای تاریخ کشور که جمعی از مورخین و نویسندگان افغانی درین سالهای اخیر به آن متوجه شده اند کاری است که همه اقوام جهان نسبت به خویش و مملکت های خویش انجام داده و میدهند و این امر در راه مزید شناسائی و تحکیم روابط متقابله تهذیبی ملل بی مدخلیت نیست .
ما خود میدانیم و بیگانگانیکه بیش از ما کم و بیش در اطراف سابقه و موجودیت تاریخی افغانستان متوجه شده اند خوب ملتفت هستند که این مملکت در عصر حاضر و قرون جدیده بنام «افغانستان» و در دوره اسلامی قرون وسطی به اسم «خراسان» و در ازمنه قدیم باستانی بنام «آریانا» یاد میشد.
مورخین افغانی به احترام نوامیس تاریخی و طبقه بندی تاریخ کشور خود ، در دوره های متقابله این نامها را استعمال کرده و میکنند و غیر از آن چاره ئی متصور نیست .
پس اگر در فصول اولیه تاریخ مملکت ما اسمای «آریا» و «آریانا» می آید از آن قطعا مفکر تئوری های نژادی (راسیزم) نباید افتاد زیرا در نظر ما و در تاریخ مملکت ما این کلمات از خود مفهوم جدا گانه تاریخی دارند و این مفهوم واقعی طوری در نام مملکت و در اسمای رود خانه ها ، شهرها ، علاقه ها و برخی از قبایل ما حل و مزج است که جزء موجودیت تاریخی ما و کشور ما شده و تغییر آن جعل حوادث تاریخی است .
افغانستان مانند هر مملکتی در دوره های طولانی تاریخ خود جز روندی داشته و کوچکی و بزرگی هائی را دیده ، تذکار کشور کشائی ها و فتوحات و ترسیم حدود مملکت در چوکات امپراطوریهای وسیع و تمین حدود جغرافیائی آریانا طبق مندرجات اوستا و نظریات «اراتوستن» و «استرابون» و «بطلیموس» عین واقعات مستند تاریخی است که همگان از آن مطلع اند و جاندارد که کسی آن را به مقاصد سیاسی محض تعبیر کند .
فائده ئیکه با نوشتن تاریخ افغانستان برای ما متصور است تحکیم روح وحدت قومی وملی ما در چوکات کشور ما است که آرزوی قلبی همه ما را تشکیل میدهد وما را برای مزید همکاری و بسط تعلقات برادری با ملل آزاد جهان آماده میسازد . امید است سلسله دوره تاریخ افغانستان که جلد اول آن حالا و بقیه آن در آینده به تدریج از طرف بنده و رفقا و همکاران محترم من نوشته و نشر خواهد شد در روشن ساختن صفحات تاریخ افغانستان موثر افتاده و از نقطه نظر همکاری در زمینه تحقیقات تاریخی و تهذیبی بشری مفید ثابت شود .
احمد علی کهزاد


فصل اول
نظری به دوره های قبل التاریخ
چون بشر همیشه در فکر توسعه معلومات خود بو ده وهست ، هر وقت
در هر زمینه ئی كه بيك نقطه واصل شده بفكر افتاده است تا قدمی بیشتر گذارد
و احاطهٔ دانستنی های خود را بیشتر وسعت دهد . این آرزو بصورت عمومی
نظر به تقاضا و تاثیر زمان و مکان کم وبیش بطی وسریع بوده ولی در یکی دوقرن
اخیر من حیث زمان و در غرب من حیث مکان سرعت بیشتری بخود گرفته است
وموضوعات بسیار كوچك كه شاید چند گاه بیشتر توجه کسی را هم جلب
نمیتوانست مورد دقت قرار گرفته و حتی با تو سعهٔ اهمیت خود شاخه علم
علیحده گشته
تاریخ همیشه با بشر بوده و هست و من حیث منبعی که از آن باره معلومات
کشیده شود چیزتازه و نوی نیست بلکه میتوان آنرا در جملهٔ یکی از قدیم ترین
مظاهر دانش بشری حساب کرد زیرا بهر وقت وزما نه ئی كه مراجعه شود
انسان به رنگی و تعبیری درین راه کار كرده ، خواه بصورت قصه بوده
خواه بصورت داستان وافسانه های شفاهی ، خواه بصورت نقش عین واقعات
در مغاره ها واحجار كوها وخواه بصورت اقسام مختلف رسم الخط تصویری
ونیمه تصویری وصوتی وغیره . بناءً علیه در مفکوره قدامت تاریخ من حيث
تاریخ شبهه ئی نیست ولی همان طوریکه سایر شعبات دانش بشری توسعه یافته
و حتی در بعض موضوعات شاخه های بالكل جديد بمیان آمده است تاریخ هم
تحول كرده ، توسعه يافته و يك سلسله علوم جديد : انتروپولوژی


( ۲ )

( تاریخ طبیعی انسان ) انتو لوژی ( شرح خصوصیات بدنی نژاد های بشر )
مردم شناسی عتیقه شناسی، فولکلور و غیره و غیره بمیان آمده و بذات خود
هر کدام آن امروز وسعت یافته و دارای شاخه های جداگانه شده ولی همه آنها
در حقیقت برای یك مقصد واحد كه تاریخ باشد كار میكنند .
انسان كنجكاو همیشه در صدد بوده و هست تا به نیروی حدس و خیال
و به دستیاری چراغ عقل و فكر سلیم پرده های تاریك زمانه های گذشته را پاره
نموده واقعات هزاران سال قبل را نگاه كند به بیند و باز قدمی بیشتر گذاشته
و اسرار مجهول كوایف حیات و ما حول و ما ورای خود را كشف نماید .
از گذارشاتی كه همین الآن واقع میشود تا آنچه كه در قدیم ترین
زمانه ها گذشته و هنوز نیروی فكر بشر به كشف آن موفق نشده است
همه بلا استثنا جزو تاریخ است و يك خط فاصل این دوره طولانی را به دو حصه
جدا میكند و آن رسم الخط و تحریر است .
گفتیم كه انسان همیشه در صدد كشف و دانستن واقعات نهفته زندگانی خود
و ما حول خود بوده و هست . این كار بزرگ یعنی روشن ساختن تاریكی های
گذشته تنها به دستیاری حدس و خیال نمیشود یگانه چراغی كه درین راه
بصورت مثبت روشنی انداخته میتواند رسم الخط و تحریر است كه چگونگی های
واقعات گذشته را روی پارچه های گل خام و پخته ، در سینه كوه ، بالای
صفحات سنگ و استخوان وظروف گلی و پوست درخت و حیوانات و روی اقسام
پارچه ها و كاغذها محافظه نموده و بدست ما رسانیده است .
پس دوره هائی را كه پیش از ظهور رسم الخط گذشته بصورت عمومی
عصر قبل التاریخ و زمانه هائی را كه از موقع ظهور رسم الخط باینطرف
واقع است عصر تاریخی گویند و مقصود اساسی ازین تفكيك محض سهولت كار
و روشن ساختن موضوع است چنانچه هرچه به دوره های خود نزديك میشویم


(٣)

از طبقه بندی های مختلف کار میگیریم .
ملتفت باید بود که چون رسم الخط در تمام دنیا یکبار و بيك وقت ظهور
ننموده است دوره تاریخ و قبل التاریخ دنیا هم يك حد مشترك ندارد
و يك خط واحد این دو قسمت را در تمام دنیا از هم جدا نمیتواند ، بلکه
هر حصه ، حتی هر مملکت و هر قوم از خود حدود علیحده دارد که بتاریخ
معینی تصادف میکند ، بعبارت دیگر در حقیقت ما دو نوع تاریخ و دو نوع
قبل التاریخ داریم : تاریخ و قبل التاریخ خصوصی هر حصه و هر مملکت
و هر قوم و تاریخ و قبل التاریخ عمومی دنیائی . صورت اولی مربوط مراحل
حيات يك قوم و اهل يك حصه زمين و يك مملكت است و صورت دومی معیار
زندگانی پیشقدم ترین کتلهٔ بشری را در مراتب مدنیت مخصوصاً در ایجاد
رسم الخط اسناد میگیرد .
قبل التاریخ در مراتب حیات بشر عبارت از يك عصر نیست بلكه مرحلهٔ
انبساط قوای فکری و مادی است و این مرحله را دسته های بشری در نقاط
مختلف و در اعصار و زمانه های علیحده طی نموده اند . زمانه درین زمینه رول
فرعی بازی میکند بیشتر تطور و تحول زندگانی بشر باید در نظر گرفته شود (١)
فراموش نباید کرد که تنها وجود رسم الخط هم مقصود ما را برآورده نمیتواند
بلکه توانائی ما به خواندن آن هم شرط است زیرا بسیار اقوام رسم الخط
و تحریر داشتند و ما از خواندن آن عاجز بودیم در اینصورت بودن و نبودن
رسم الخط فرق نمیکند بهین جهت " اترو سكها » سا کنین قدیم ایتالیا
و « هيتيت ها » که در آسیای صغیر زندگانی داشتند با وجود داشتن رسم الخط
در مراحل قبل التاریخی قرار داده شده بودند و آهسته و آهسته با قرائت
رسم الخط و کتیبه های آنها وارد دورهٔ تاریخی شدند .
چون رسم الخط تصویری و صوتی در مصر و بین النهرین در حوالی ٣٥٠٠
(۱) قبل التاریخ شرق تاليف مورکان ملاحظه شود .


(٤)

و ۳۰۰۰ ق م پیدا شده روی رفته حد فاصل دوره های تاریخی و قبل التاریخ شرق را به سه و نیم هزار سال ق م قرار میدهند .
تجسسات قبل التاریخ پیشتر از همه جا در خاک های فرانسه و اروپای غربی و سپس در وادی نیل و بین النهرین انبساط یافت و آهسته آهسته به پیمانه های کم و بیش در فارس و هند و چین و جاپان و جزایر شرق الهند و استرالیا و امریکا عمومیت یافت و هنوز بطور دلخواه در تمام روی زمین عملی نشده و با وجود انبساط تجسس در بعضی نقاط بصورت عمومی وسعت نیافته است . در کشور ما از ١٩٣٦ باینطرف شروع شده و بجایش که این فصل باز شد، بعد از چیدن پاره مقدمات ضروری تاجائی که معلومات اجازه میدهد صحبت خواهم کرد .
زندگانی بشر در دوره های قبل التاریخ تقریباً همه جا بيك شكل بوده و با اختلاف خاك و نژاد فرق زیاد نمیکند . شرقی ها ، غربی ها ، اهالی مالیزی و افریقای مرکزی ، باشندگان آریانا و هند و چین و بین النهرین و مصر و فارس همه تقریباً یکسان تحول نموده و موادی که برای ساختن ادوات اولیه و قدیمه آنها بکار رفته همه جا عبارت از سنگ چقماق طبیعی ، سنگ تراش یافته صیقل شده و استخوان است اصول ساخت و شکل ادوات آنها از قبیل کارد و تبر و آلات دیگر مخصوص شکاف کردن و زدن و کوفتن و بریدن شبیه بهم و قابل مقایسه است ازین رو مدققین این گونه تجسسات بعد از يك سلسله مطالعات ادوات سنگی در نقاط مختلف برای هر دوره سنگ اشکال و ممیزات و نام هائی قایل شده و بعد از مطالعه جزئیات و پهلوهای مختلف حیات چوكات های معینی برای هر دوره تعین کرده اند که در حقیقت مقصود از سهولت کار و طبقه بندی های مرور زمانه و تحولات استعداد بشری است که حین عدم رسم الخط گاهی عوض آن از ادوات سنگی کار میگیرند و گاهی از ظروف تیکری و وقتی هم از آلات


(ه)

سنگی مابدون اینکه داخل جزئیات شویم برای تسلسل موضوع از آنها
نام می بریم: دوره اولیه حجر، دوره قدیم حجر، دوره متوسط حجر،
دوره جدید حجر «۱» که بعضی ها بصورت ساده تر آنرا به دو
مرحله قدیم وجدید حجر تقسیم نموده وبرای اول آن دو دوره الف و ب
قایل میشوند واصولی ترش همان تقسیم سه گانه دوره قدیم ومتوسط وجدید
حجر است «۲» که دراولی ادوات سنگی بیشتر شکل طبیعی داشت، دردومی
بیشتر دست خورد و در سومی صیقلی گردید. چون در مراحل اخیر این دوره
پهلوی سنگ صیقلی ظروف گلی وفلز هم پیدا شده است آنرا به اسم جدا گانه
« کلکولی تيك » با « انه اولی تيك » یاد میکنند «۳» در خاك كشور ما
آریانا هنوز مربوط به دوره هائی فوق تحقیقاتی عملی نشده بناءً عليه مستقيماً
وارد دوره كلكولى تيك يا «انه اولي تيك » شويم.

دورهٔ کلکولی تيك

آخرین دوره جدید حجر یادورۀ سنگ صیقلی را در شرق عموماً به دوحصه
تقسیم میکنند یکی دوره طویل تر که زمانه هائی پیش از کشف فلزات را
در بر میگیرد و دیگر دوره که در آن سنگ صیقلی وظروف تیکری و فلزات
يكجا مستعمل اند و آنرا برای تمیز ازحصص قدیم تر بنام های فوق یادمیکنند.
دردورۀ جدید حجرشرق ظهور ظروف گلی در حوالی ۲۰ هزار سال
ق.م شروع شده چنانچه آثاری در مصر بعیان آمده ولی سائر قسمت های
شرق به زمان های تازه تر ومختلف داخل این دوره گردیده و مظاهر آن

(۱) اسم ورسم الخط لاتین این نام ها به ترتیب ازین قرار است :
NéolithiqueچهارمMésolithiqueسومArchéolithiqueدومPaleolithiqueاول
(۲) بشریت قبل التاريخ تاليف «ژاك مورگان»
Eneolithique. Chalcolithic (۳)


(٦)

بدون اختلاط فلز خیلی کم دیده شده است (۱) قراریکه به تحقیق رسیده
مس در خاک های شرقی بار اول در حوزه اکسوس (انو نزديك مرو)
و نواحی قفقاز در حدود ٦٠٠٠ ق م بمشاهده رسیده و از این جاها در حوالی
٥٥٠٠ ق م در عیلام، در حدود ٥٠٠٠ ق م، در مصر و در ٤٠٠٠ ق م در اراضی
بین سواحل خزر و خلیج فارس بمیان آمده است و بعضی ها به این عقیده اند
که فلزات باسوهری ها از حوزه اکسوس به نقاط غربی نشر گردیده است.
رویهمرفته دورة كلكوليتيك يا انه اوليتيك را در مصر به دو مرحله
تقسیم میکنند که اول آن از ٧٥٠٠ تا ٥٠٠٠ ق م ودوم آن از ٥٠٠٠ ق م
تا ٣٥٠٠ را که شروع ظهور رسم الخط و دور تاریخی است در بر میگردد.
معمولا به این عقیده اند که زندگانی شکاری که در دامان کوهای نقاط
مرتفعه دوام داشت در مصر در حوالی ٧٥٠٠ ق م به پایان رسیده و مردم
در جلگه ها و کنار رودخانه ها پایان شده اند و باز مین وزراعت بیشتر تماس
حاصل کرده اند ازین جهت آثار محل استقرار و قبرها با لا تر از خطی
که طغیان نیل بدان رسیده نتواند کشف شده، ظروف گلی که در آتش
آزاد پخته شده کشف گردیده، در مرحله دوم آثار عمرانی و دیگر چیز ها هم بمیان
آمده است که به تفصیل آن کاری نداریم.
بين النهرين و عيلام از نقطه نظر ساختمان اراضی شباهت زیادی
به دلتای نیل دارد و محل بود و باش و نقاط آبادانی در تل های بین النرین
و تپه های سوزیانی بمشاهده رسیده و بمناسبت پاره ممیزات محلی اختصاصات
این دوره را در اینجا بنام سوز اول و سوز دوم تقسیم کرده اند. همین قسم
مظاهر این دوره که آنرا مدنیت کلكوليتيك میخوانند در هزار اول و دوم
سوم، چهارم، پنجم ق م نظر به پیشرفت حفريات وتجسس از تپه های مختلف
(۱) تاریخ قدیم اسیا تالیف Pere Bayier-Lapierre ملاحظه شود


(۷)

فارس، وخاك آریایای قدیم از حوزۀ اکسوس، حوزۀ هیرمند، نال و جاله وان در بلوچستان و حوزه اندوس (سند) هم پیدا شده و ثابت گردیده است که این مدنیت از حوزۀ اندوس تا وادی نیل ساحه وسیعی را فرا گرفته بود اول ممیزات آنرا بصورت عمومی باز وجود آنرا در خارج خاك آریانا شرح داده و سپس به تجسساتی که از ۱۹۳۶ باینطرف در داخل خاك مملکت بعمل آمده می پردازیم .
آسیای غربی : تا اوایل قرن ۲۰ علمای تاریخ و باستان شناسی با ذرایعی که در دست داشتند مدنیت هائی را در وادی نیل و دجله و فرات و دیگر نقاط مدنی آسیای غربی روشن نموده رفتند که تمام آن جزء دورۀ تاریخی است و ثابت شد که اوایل عصر تاریخی آسیای غربی در حدود ۳۵۰۰ سال ق م تعین میشود بعد ازین در اثر اقدامات تازه تر که به ترتیب در بین النهرین وفارس و از ۱۹۲۲ باینطرف در وادی سند و بلوچستان و در ۱۹۳۳ در شمال اکسوس ( انو نزديك مرو ) و در ۱۹۳۶ در افغانستان ( ناد علی سیستان )شروع شده است . از حوزه های رودخانه های بزرگی که ذکر شد شواهدی بمیان آمده که روی هم رفته در عمومیات نقاط مشترك زیادی دارند و در اثر مقایسه ومطالعات طولانی علمای بزرگ غرب قایل شده اند که در دوره ٤ - ٥ هزار سال ق م يك مدنیت بزرگ از وادی نیل و سواحل بحر سفید گرفته تا حوزه های سند و گنگا انبساط داشت که در اساس عمومی بهم مشترك اند و در اختصاصات محلی هر نقطه طبعاً نظر به موقعیت خود پاره ممیزات جداگانه داشت . چون درین دوره آثار سنگی ونیکری وفلزی پهلو به پهلو پیدا میشود . آن را بنام دوره ومدنيت كلكولى تيك ياد ميكنند .
در بين النهرين قبل از خانوادۀ سلطنتی " اور Ur " که مصادف به او ایل عصر تاریخی میباشد این مدنیت بزرگ را نظر به نقاطی که از آن شواهد و آثار پیدا شده وباز نظر به طبقات جدا گانۀ آن بنام همان جاها به سه دوره تقسیم


(۸)

نموده اند که بنام های (دوره عبید) ، (دوره اوروك) ، (دوره جمدت نصر)
یاد میشوند و هر دوره ئی طبیعی در ساخت و رنگ و شکل ظروف گلی ، اثار
سنگی و فلزی پاره ممیزاتی از خود دارند. در تل های عیلام وتپه های سزیان
که باز هم از نقطه نظر جغرافیای طبیعی مربوط به خاك بين النهرین است همین
تجسسات با تعیین طبقات اول و دوم سوز بعمل آمده. در خاک فارس عين همین
تفحصات اجرا شده و یکعده علما مثل مورگان ، پزارد، هرز فلد ، گر شمن ،
سمیت در تپه های هوسیان ، بندر بوشهر ، پرسه پولیس و تپه سيالك و حصار وجيان
و غیره حفریات نموده اند و نظر به ارتباطی که مطالعات آینده
ما ایجاب میکند به تفصیل بعضی حصص می پرد از یم. موسیو گر شمن
مدیر هیئت حفریات فرانسه در افغانستان با کشفیاتی که شخصاً در تپه های
سيالك و جيان نزديك كاشان و غیره نموده مراتب مختلف این دوره را
درین نقاط تا مقارن هزار اول ق م که تاریخ ظهور آریا ها در آن جا
میباشد کشف کرده است.

از روی کشفیاتی که در خاك ایران کنونی بعمل آمده چنین معلوم میشود
که منها جمینی در حوالی ۳۰۰۰ ق م از جنوب غرب از حوالی بین النهرین
که کانون مدنیت سامی است تا قسمت های مرکزی آن کشور پیش آمده
و اساس مدنیت نوینی را گذاشتند که آنرا «پروتو عیلامی » ، یا مدنیت سزیان
خوانند . درین عصر تصویر از روی ظروف گلی کم شده و اشکال ظروف تغییر
کرد و زیورات خیلی زیاد و آئینه های فلزی وزیورات لاجورداز مقابر مردها
که روی زمین اطاقی رهایش گور میکردند پیدا شده است. این مدنیت را
عیلامی ها به حصص غربی فارس رواج دادند و مال آنها است. قرار نتیجه ئی
که از حفریات کاشان بدست آمده بین ۳۰۰۰ و ۲۰۰۰ ق م چیز تازه ئی
درین قطعات بوقوع نه پیوسته .


(۹)
در حوالی ۱۳۰۰ ق م در گرد و نواح کاشان صورت گور کردن مرده تغییر کرده ظروف منقوش وجود ندارد و ظروف سیاه با اشکال نو جای آنرا گرفته است . آلات و ادوات مفرغ بمشاهده میرسد زیورات طلائی زیاد است در آخر ۱۱۰۰ ق م آهن هم ظهور میکند. قرار عقیده موسیو گریشمن در فارس آخرین مرحله حیات کاشان شروع زندگانی آریائی را وانمود میکند و در حوالی ۱۰۰۰ ق م بار اول در سالنامه های شاهان آشوری نام های خاص آریائی پیدا میشود تا اینکه در قرن ۸ و ۹ ق م قبایل آریائی آمادی (ماد) و پارسوا (پارس) هر کدام بنوبه خود در کتیبه های شاهان آشوری ذکر میشوند. درین وقت قریه ها بزرگ میشوند و شکل شهر مستحکم بخود میگیرند. روی بعضی تپه ها را خشت فرش کرده اند تا ساحه آن برای تعمیر وسیع شود و روی آن قصر و عمارات ساخته اند و دورا دور آنرا دیوار کرده اند. استحکامات شهرها و قلعه ها نشان میدهد که مردم تازه وارد یعنی (آریاها) شهزاده گان و رؤسا و شاهان و دسته نجبا داشتند . لجام های اسپ و دیگر علایم و ادوات سواری و سوار کاری مثل: سرنیزه - تیر فلزی و شمشیر و غیره هم کشف شده و تمام اینها، ظهور قوم سوار کاری را در اراضی غرب دشت لوط در فارس نشان میدهد که عبارت از آریا ها باشند که از طرف شرق از باختر و سائر نقاط آریانا بدان طرف رهسپار شده و سامی ها جا را برای آنها خالی کرده بطرف غرب می نشینند و این اولین دفعه ئی است که از روی شواهد مادی علایم ظهور آریائی ها در حوالی ۱۰۰۰ ق م در خاک سامی نشین فارس و مدیا به ثبوت رسیده است و تفصیل رفتن آریائی ها را از باختر بطرف شرق و غرب در فصل های آینده خواهیم دید اینجا محض از روی کشفیات قبل التاریخ روشنی کافی درین مورد افگنده شد.
در حواشی اریانا، حوزۀ سند : پیشتر اشاره نمودیم که از ۱۹۲۲ به بعد تجسسات قبل التاریخ برای روشن کردن مدنیت کلکولیتیک در حوزه سند


(۱۰)
هم شروع شده است این کشفیات از طرف « سرجان مارشل انگلیس » در نقاطی
موسوم به «موهنجو دیرو» و «هریه» و بسیار جاهای دیگر که همه بطرف سواحل
راست جریان اندوس واقع است بمیان آمده و نتایج آن انقلاب بزرگ در اذهان
علمای تاریخ و نظریات ایشان افکند، سر جان مارشال» انگلیس مظاهر این
مدنیت را به بومیان وادی سند که ایشان را بنام « درادیدی » یا هر چیز
دیگری که یاد کنیم نسبت میدهد یعنی عقیده دارد که این مدنیت مربوط
کسانیست که پیش از ظهور آریاها در حوزه سند زندگانی داشتند. اگر چه
این نظریه خلاف عقیده علمای بومی و وید شناسان هند است زیرا ایشان
آریاها را باشندگان اصلی پنجاب و آریانا میدانند ولی اینجا بدان کاری
نداریم خصوص که نظریه علمای هندی در مراکز علمی اروپا مورد قبول هم
واقع نشد، بناء علیه به ذکر وجوه و مظاهر مدنیت دوره کلکولی تيك
در حوزه سند که مقصد اساسی ما است میپردازیم:
کشفیات «موهنجو ویرو» و هریه دفعتاً صفحه نوی در تاریخ باستانی حوزهٔ
سند و شرق آریانا باز کرده و معلوم شد که حوزه سند و پنجاب هزاران سال
قبل از عصر ویدی و ظهور آریائی مهد تمدن درخشانی بود که واجد خواص
محلی بود و حتی از بعض پهلوها از مدنیت های معاصر خود در بین النهرین و مصر
هم برتری داشت.
حفریات «موهنجو دیرو» ثابت نمود که باشندگان حوزه اندوس در چهار هزار
و سه هزار سال ق م یعنی شش هزار و پنج هزار سال پیش از امروز دارای
ثقافت خیلی عالی و ممتازی بود که از هر پهلو با مدنیت های کشور های آسیای
عربی عصر عیلام و سوزیبان همسری میکرد و مظاهر مدنیت دوره کلکولی تيك
در حواشی سرحدات شرقی آریانا بکمال انبساط رسیده بود اگر بیشتر
داخل جزئیات شده و عمیق شویم خواهیم دید که باشندگان وادی سند درین


(۱۱)

دوره دارای حیات خیلی منظمی بودند، شهرها داشتند مرتب با جاده ها
و سرک ها و حمام ها و غیره زراعت در میان آنها ترقی نموده بود گندم و جو در
میکاشتند، درخت های خرما مینشاندند تجارت آنها مترقی بود و بهر طرف
رفت و آمد داشتند . بسیار حیوانات مثل قاطر و شترهای کوهان دار که
تا حال به بخدی مشهور است، گاومیش، گاوهای شاخ کوتاه، گوسفند، خوک
سگ، فیل اشتر را اهلی نموده بودند، برای حمل و نقل عراده ها داشتند که
بلا شبهه ذریعه نرگاو کش میشد در کار فلزات خیلی ماهر بودند و زیورات
و اسباب های طلائی و نقره ئی و مسی آنها کشف شده است . سرب و قلعی را نیز
می شناختند اسلحه جنگ و شکار آنها عبارت از تیر و کمان و نیزه و تبر و قمه
و گرز بود تبر کوچک داس اره، اسکینه، پاکی از مس و روی درست میکردند .
چاقو و کارد چیزهای برنده از فلزات فوق با سنگ های سخت میساختند، هاون
و دستاس نزد آنها مجهول نبود. ظروف خانگی ایشان از تیکر بود که ذریعه چرخ
یا یکی درست میکردند . در بعضی اوقات آنرا رنگ هم می نمودند. زیورات
ثروتمندان از فلزات قیمتی و مس مذهب وعاج و دیگر سنگ ها ساخته میشد
وغربا عموماً صدف و خرف کاشی کاری را استعمال می نمودند .
نزد باشندگان دوره کلکولی تیک وادی سند رسم الخط مجهول نبود .
اگرچه این رسم الخط خواص هندی دارد ولی شبیه به رسم الخط معاصرش
در اشیای غربی و شرق قریب میباشد و مانند آنها میتوان آن را رسم الخط
تقریباً تصویری خواند .
خلاصه بانذ کار مراتب فوق باید اظهار نمود که : بصورت عمومی مدنیت
اندوس با ثقافت دوره کلکولی تیک آسیای غربی و مصر موافقت داشت .
بر علاوه حوزه سند از خود صاحب پاره ممیزاتی هم بوده که در غرب آسیا
در مدنیت سومری های بین النهرین دیده نمیشد . بطور مثال شناسائی پنبه


(۱۲)
و کشت و کار آن مخصوص اینجا بود و غرب آسیا و مصر تادو هزار سال بعدتر هم ازان خبر نداشت.
هکذا قرار نظریهٔ سرجان مارشال ساختن شهرهای مستحکم و حمام های بزرگ و خانه های مستریح باشندگان «موهنجو دیرو» و «هرپه» چیزی است که در دوره های قبل التاریخ مصر و بین النهرین دیده نشده البته در آسیای غربی پول زیاد در ساختمان معابد و مقابر سلاطین خرج میشد ولی توده عوام زنده گانی خیلی پست داشتند و بمنازل بسیار ساده و بسیط گلی اکتفا می نمودند حال آنکه در وادی اندوس بهترین عمارات مال توده عوام بود.
باشندگان دوره کلکولی تیک وادی اندوس در صنعت هم خیلی ها مهارت داشتند. سرجان مارشل میگوید: «مهرهائی که دران گاوهای کوهان دار وغیره کنده شده از نقطهٔ نظر صنعت هیکل تراشی خیلی قابل تمجید است و گفته میتوانیم که تا عصر كلاسيك يونان نظیر آن به آسانی بمیان نیامده.»
بدین قرار مدقق انگلیس اظهار نظریه میکند که دورهٔ سنگ مخصوصاً دورهٔ سنگ صیقلی و باز عصر كلكولی تيك که قسمت اخیر این دوره است در هند ومخصوصاً در حوزهٔ سند رونق زیادی داشته و اینجا درین دوره ها برای حیات بشر خیلی ها مساعد بود.
تفصیل مدنيت عصر كلكولی تيك وادی سند که بعقیدهٔ سر جان مارشل مربوط به باشندگان پیش از آریائی این قطعه میباشد در سه جلد بسیار بزرگ بنام «موهینجودیرو ومدنيت حوزهٔ سند» نشر شده در اخیر مقدمه که در ابتدای جلد اول طبع شده ضمناً تحریر است: «قرار اکثر قراین چنین مینماید که از وادی اندوس تا نیل در تمام این قطعهٔ وسیع نسیم مدنیتی از قدیم ترین زمانه ها وزیده و درعین حالیکه این مدنیت درین ساحهٔ وسیع عمومیت داشت هر نقطهٔ واحد مميزات


(۱۳)

محلی هم بود که در اثر آن تفاوت های محلی با اشکال مخصو صی بمیان
آمده است . ( ۱ )
پس با مختصر تذکار فوق که مستند به تحقیقات علمی میباشد درین شوهئی نمیماند
که مدنیت کلکولی تیک در شرق آریانا در حوزه رود سند که سر حد طبیعی و تاریخی
کشورها وهند میباشد ترقی کامل داشت و مظاهر آن تا ۶ هزار سال ق م هم به
مشاهده پیوسته است .
بلوچستان: قرار تحقیقاتیکه در بعض نقاط بلوچستان مثل ( نال Nal ) و جاله وان
قریب کویته و غیره جاها بعمل آمده معلوم میشود که شواهد مدنیت کلکولی تیک
طوریکه دروادی اندوس دیده شده درین جاها هم انبساط داشت .
« انو » نزديك مرو : در ۱۹۳۳ هیئت امریکائی تحت نظر (پومپلی) R. Pumpelly
در دو تپه مقام « انو » قریب مرو تحقیقات نموده و از انجا هم ادوات سنگی
و مفرغ وظروف فیکری مربوط به دوره کلکولی تيك کشف شده است . بین ظروف
دوره کلکولی تيك سیستان و آنها تیکه در « انو » بدست آمده در تخنيك و رنگ
وتزئینات شباهت زیاد موجود است . این نظریه از طرف مستر « اندروس » هم
تصدیق شده بلکه مشارالیه در ادوات سنگی و مفرغ این دو جا شباهت های
زیادی می بیند ( ۲ )
پس با همین بیانات مختصر درین زمینه اکتفا کرده میگوئیم که شواهد
مدنیت عصر ( کلکولی تیک ) در حواشی شمال آریانا در حوزه سفلی اکوس
آمو دریا ومر کیان « رود مرغاب » هم کشف گردیده .
با تذکار مراتب فوق و نگاهی که به چهار گرد افق افگنده شده در مطالعه
(۱) در صفحه مقدمه جلد اول کتاب ( موهنجو دیرو ومدنيت وادی سند ) نگارش سر جان
مار شل ملاحظه شود.
(۲) فصل ۳۰ کتاب ایثر موست ایشیا تالیف سر اورل استن ملاحظه شود .


( ١٤ )

مطلبی که موضوع بحث ما است به چوکات طبیعی و تاریخی آریانا تماس حاصل نمودیم
و حتی بصورت غیر محسوس از بعض نقاط داخل حدود تاریخی آن هم صحبت کردیم .
چون حوزه اندوس مخصوصاً متاسفه غربی آن داخل خاک تاریخی آریانای قدیم است
و « موهنجو دیرو » و « هر په » با بیش از ۷۰ محل دیگر که از نقطه نظر قبل التاریخ
مطالعه شده و بطرف غرب اندوس افتاده و بعض نقاط آن تا وزیرستان جنوبی
و دیره جات و پشیر هم انبساط دارد ، واضح گفته میتوانیم که در نتیجه
تحقیقات « موهنجودیرو » و « هر په » روشنی زیادی به وضعیت دوره کلکولی تيك
حصه شرقی آریانا افتاده است .
همچنین بیائیم به ( نال ) و ( جاله وان ) قریب کویته که داخل بلوچستان اند
وبلو چستان عبارت از ( جدورزیای ) قدیم است که بشهادت همه مورخین
کلاسيك يونان ولاتين جنوبی ترین ولایت آریانا بود ، پس از روی نتائجی
که از نقاط مذکور بدست آمده شواهد زندگانی دوره کلکولی تيك در حصص
جنوبی خاک تاریخی آریانای قدیم هم تصدیق شده است
بهمین ترتیب تحقیقاتی که از طرف هیئت پومپلی امریکائی در ( انو ) قریب
مر و شده از چوکات تاریخی آریانا دوری ندارد بناء علیه مظاهر مدنیت وحیات
عصری را که مطالعه میکنیم در شمال اکبوس در سغدیان غربی و حوزه سفلی
مرغاب حوالی مرو هم بمشاهده رسیده است. همچنین قسم تحقیقاتی « که سراورل
استن ، در اطراف هامون وخاک های سیستان نموده همه داخل چو کات آریانا
و روشنی است که از طرف حصص غربی مملکت به این مسئله می افتد
مساعدت خاك آريانا : خاك آريانا برای زندگانی عصر كلكولي تيك
خیلی ها مساعد بود ، پیشتر در تعریف این دوره وحیات مربوطه آن تشریح
دادیم که زندگانی دوره کلکولی تيك از روزی آغاز میشود که بشر
از بلندی ها به حوزه رود خانه های بزرگ فرود آمده است چنانچه بطور


(١٥)

مثال از وادی نیل و حوزه بین النهرین اسم بردیم چون درین وقت صید شکار کم شده و زراعت و مالداری بیشتر معمول گردیده است بشر به زمین بیشتر علاقه پیدا کرده و در نتیجه قریه ها و حتی شهرها در وادی های حاصل خیز و هموار رودخانه های بزرگ ظهور کرد آریانا از نقطه نظر ساختمان طبیعی خاك خود هم بلندی ها دارد که باشندگان قدیم آن حیات دوره شکاری را بدانجاها سپری کرده اند وهم وادی های رود خانه های بزرگ و مساعد مانند اندوس در حاشیه شرقی ، اکوس در حواشی شمالی و هیرمند درعین وسط حصه غربی مملکت که به هامون سیستان منتهی میشود تا حال از روی تجسس و کشفیاتی که بعمل آمده مدنیت عصر کلکولی تيك در ٤-٥ هزار سال ق م و نزديك تر تا مقارن هزار اول ق م عموماً در وادی های همین رودخانه های نیل - دجله - فرات، اندوس اکسوس ، هیرمند وغيره بعمل آمده و با وجودیکه این قبیل تحقیقات تازه در داخل قلمرو موجوده کشور ما شروع شده گفته می توانیم که خاك آریانا رول بزرگی در ظهور و پرورش و ارتباط پهلوهای مختلف این مدنیت بزرگ بازی کرده است .

کشفیات در سیستان افغانی : تا ١٩٣٦ در داخل قلمرو خاك افغانستان تحقیقاتی در زمینه قبل التاریخ شروع نشده بود. در اثر تحقیقات « سراورل استن» در سیستان و کشفیات سرجان مارشل » در بلوچستان هیئت حفریات فرانسه مصمم شد که بار اول در سیستان افغانی به این گونه اقدامات مبادرت ورزد.

موسیوها كن و «موسیو گریشمن » با همکاران خود در سال مذکور وارد قلعه کشک یعنی مرکز سیستان افغانی شده و بعد از مطالعه اراضی، هیئت دوحصه شده دسته ئی به نادعلی) محل (زرنج ) پایتخت باشکوه قدیم سیستان که به ١٢ كيلومتری جنوب قلعه کشک واقع است مشغول حفریات شدند و دسته دیگر در وسط ریگزار قریب (تاروسار) در نقطه ئی که ٢٥ کیلومتر از آب


(١٦)

دوری داشت مقدمات کار را فرا هم آوردند. و برای اینکه نقاط مذکو ر
خوب تر شناخته شود اول به معرفی آنها می پر دازیم :
نادعلی : (١) نقطه ئی که روی نقشه امروز بنام ( نادعلی ) یاد میشود و يك
منطقه خیلی وسیع خرابه زار ، يك قلعه جنگی جدید ساخت و يك قریه كوچك
بلوچی را در بر میگیرد محل ( زرنج ) پایتخت قدیم سیستان است که از جمله
شهرهای خیلی کهن و باستانی آ ریا نا بحساب میرفت. زر نج شهری بود در
حاشیه شر قی هامون سیستان و اصل ریشه نام آنهم از اسم او ستائی ها مون
که زره Zarch باشد بمیان آمده بوزنف میگوید که درزند دریاچه ( زرایو )
(Zarayo) یا (زرایا نگ Zarayangh ) (٢) میگفتند وازان کلمه زارانکا
Zaranka بمیان آمده. (آرین) باشند گان شهر زرنج را زرنجی Zarangi
و بطلیموس از انها به اسم درا نجی Drangi یاد کرده است و ا ین تذ کرات
هر کدام بجای خود نشان میدهد که شهر زرنج و باشندگان آن از زمانه های
قدیم معروف بودند خرابه های این شهر باستانی هنوز ساحه وسیعی را پو شانیده
وتقر یباً در وسط آن تپه بزر کی است که بواسطه سرخی رنگ خشت های
آبادی های قدیمی که هنوز بقایای تهداب دیوار های آن فراز تپه مذ کور
موجود است بنام (سرخ داغ) یاد میشود تقریباً به فاصله چهار صدمتر جنوب
سرخ داغ تپه دیگری است موسوم به (سفید داغ) ارتفاع این تپه تقریباً ما نند
تپه اول الذکر ( ٣٠ متر است ) و دامنه های آن با نشیب پایان شده و در آن
قطار خشت های خام مشاهده میشود این دو تپه دو نقطه مهمی است که وجود
شهر مهم و قدیمی را در اینجا یاد دها نی میکنند. سرخ داغ بذات خود اصلاً
مقبره و سفید داغ قلعه جنگی بوده است.
(۱) به راپورت موسیو گریشمن در سالنامه ١٣١٧ مراجعه شود
(۲) متن مقاله موسیو گریشمن رئیس فعلی هیئت حفریات فرانسه در افغانستان، به ترجمه
این مقاله در سالنامة ١٣١٧ مراجعه شود.


(۱۷)
به فاصلهٔ ١٥٠٠ متری جنوب غرب سرخ داغ تپهٔ سومی وجود دارد که از حیث بلندی از دوتپهٔ فوق الذکر پست تر واز نقطهٔ نظر ساحه از آنها وسیعتر است وفراز ان عمارت تازه ساخت بالاحصار ناد علی دیده میشود که فعلاً قوای عسکری دران رهایش دارد.
راهی که فعلا از (قلعهٔ کنگ) به طرف (قلعه فتح) میرود از این شهر ویرانه عبور میکند وحد بحد بعضی قسمت های دیوار خارجی آن بنظر میخورد.
اینجا را مردمان محلی (دشت مرتضی علی) مینامند. پارچه های تیکر براق که روی زمین را پوشانیده ارائه میکند که این شهر اسلامی مانند بسا شهرهای دیگر سیستان در ١٣٨٤ بدست تیمور لنگ خراب شده است.
بطرف شرق، شمال، وشمال شرق پارچه، پارچه، بقایای دیوارهای شهر قدیمی حد بحد هنوز پا برجا است. این دیوارها از خشت خام ساخته شده بود واز روی ارتفاع فعلی آنها که به ٤ - ٥ متر میرسد بصورت قیاس گفته میتوانیم که تعمیرات تدافعی شهر خیلی مهم بود.
بطرف مشرق (سرخ داغ) بزرگترین پارچهٔ این دیوار قریهٔ كوچك بلوچ موسوم به (قلعهٔ نظرعلی خان) را از وزش باد ها نگه میدارد. بطرف شرق قلعه و آبادی های متصل آن خرابه های شهر قدیمی دیگر افتاده است. وصورت این خرابه ها با خرابه های شهر اسلامی (دشت مرتضی علی) فرق دارد. اینجا مانند شهر اخیرالذکر خرابه ها مسلسلا پشت هم نه افتاده اند بلکه گاه گاه میدان های همواری دسته ئی از خانه ها را از هم جدا ساخته وگاهی فراز تپه های کوچکی فقط خانه یا رهایشگاه مهتری دیده میشود ودورتر يك سلسله خرابه های دیگری وجود دارد که مزارع وکشت زارها آنها را از خرابه های فوق الذکر جدا میکند. از روی بقایای فعلی این شهر که تقریباً تا دونیم کیلو متر مربع را در بر میگیرد چنین معلوم میشود


(۱۸)

که این شهر مانند با شهرهای عصر قدیم در داخل محوطهٔ دیوارهای خود بعلاوه خانه و منازل اهالی باغها و مزارع هم داشته چنانچه وضعیت شهر بابل هم همین طور بوده است .
اغلب عمرانات این شهر که آنرا «زرنج» پایتخت قدیم سیستان میدانند با خشت های كوچك پخته ساخته شده بود ، در روی زمین از تیكر های معمولهٔ سرخ بسیار کم دیده میشود و در میان آنها پارچه های خاکی یاسیاه نادر است .
موسیو ها کن و موسیو گریشمن با همکاران خود تحقیقات را در دو نقطه شروع کردند یکی در تپه «سرخ داغ» و دیگری در «ساروتار» وعجالتاً راپورت موسیو گریشمن «راجع به تپهٔ «سرخ داغ» در دست است و در سالنامهٔ ۱۳۱۷ هم نشر شده است . تپهٔ سرخ داغ به يك كيلو متری شرق راهی افتاده که «قلعهٔ كنگ» را به «قلعهٔ فتح» وصل میکند. این تپه قریب ۲۰۰ متر طول ، ۵۰ تا ۶۰ متر عرض و ۳۱ متر بلندی دارد . سه رخ آن یعنی شرقی ، شمالی ، وغربی خور ده شده وسراشیب دارد. ورخ جنوبی با نشیب ملا یمی پایان میشود و نقطه ئی که برای حفر انتخاب شد قریب دامنهٔ غربی واقع میباشد .
آبادی نمره اول :
عمراناتی که روی سطح تپه واقع بود و آخرین مرحلهٔ آبادی و اشغال آنرا نمایندگی میکند از گزند زمان و آسیب روزگار خسارات زیاد کشیده . عمارت مذکور بالای تهدابی بنا شده که از خشت های نیم پخته و پخته آباد شده و يك سطح غیر منظمی تشکیل داده بود که از ۳ تا ۴ متر ضخامت داشت. دیوارهای این عمارت همه افتاده و در قسمتی که ذریعهٔ حفر یات خالی میشد حصه ئی دیوار معلوم شد و از خشت خام تعمیر شده بود. در مجاورت آن پارچه های زیاد خشت پخته که به الوان سفید و آبی رنگ شده بود بدست آمد . این خشت ها سطح داخلی اطاق را تشکیل میداد . به فاصلهٔ ۱/۵۰ بالای زمین در میان خشت های نیم پخته مجرا های


(۱۹)

آمده و بصورت بیضوی یا مربع کشیده شده بود.

آبادی نمره ٢ :

در اخیر حفریات بعمق ٧/٧٠ و ۱٢/٥۰ قطارهای خشت خامی پیدا
شد که هنوز پایان میرفت . این خشت ها با توده ئی که تشکیل داده بود برای این
مقصد به جدار تپه چسپانیده شده بود تا سطح بزرگتری بدست آید . آنجا آبادی
دوم بر پاشده بود که حفریات فقط در يك گوشۀ آن عملی گردیده و ادامۀ کارها
به زمانۀ دیگری موکول گردیده است . در دیوارهای خارجی خشت خام
و در دیوارهای داخلی خشت خام و پخته بکار رفته است تیکرهای آبادی نمره اول
عبارت از پارچه های ظروف گلی معمولی است که بکلی از تزئینات رنگه عاری
میباشد . رنگ گل ظروف مذکور نصواری سرخ یا خاکی است . خمیرۀ آن چندان
صاف نمیباشد و لب های ظروف مذکور نسبتاً ضخیم است و با چرخ ساخته شده
در میان ظروف جام هائی که تۀ آن هموار و دهن آن کمی کشاده است و مرتبان هائیکه
دهن آن مختلف است دیده شده . در میان اشیای چودنی سرهای پیکان سه گوشه
خیلی مهم است . یکی آنها چون از خود دندانه هم دارد تیر های عصر سیتی را
را بیاد دهانی میکند . دیگر از قسم اسلحه باب توك خنجر چودنی هم کشف شد
از جملۀ اشیای مروج خانه و آرایش يك سوزنی یافت شده که سر آن هموار و اخیر
آن مدور میباشد و دیگر گوشوارۀ نقره ئی بدست آمده است .
روی زمین آبادی نمره اول پارچه های ظروف سنگی بقایای بشقاب ها، کاسه ها
و هاون هائی بدست آمده که از سنگ سخت سیاه یا خاکی تیرۀ خیلی قشنگ ساخته
شده و مواظبت زیادی در ساخت آنها بکار رفته. اشیای استخوانی کم دیده شده و جز يك
پن و يك تکمه چیز دیگری بدست نیامده .

در آبادی نمره دوم تیکر ها با اقسام و اشکال متنوع دیده شده
و موسیو گریشمن آنرا به ٤ دسته تقسیم نموده :


(۲۰)

اول : تیکرهای عادی وظروف آن عبارت است از مرتبان های گل زرد یا سرخ گیلاس هائی که ته آن هموار است و تزئینات مخطط دارد. آبخوره های كوچك خاکی رنگ ، جام ها و سرپوش های بزرگ با تزئینات مخطط و بریده بریده.
دوم : تیکر های سرخ که ظروف آن كمیاب است و بعضی هائی هم که پیدا شده عبارت از طشتك هائی است که ته آن هموار یا کمی برآمده و جدار اطراف آن تنگ یا کشاده میباشد و از خاك ميده صاف خیلی پخته و لشم ساخته شده و رنگ آن سرخ مایل به نصواری و یا شیر چائی میباشد
سوم : تیکر های خاکی سیاه که نمونه های ظروف آنهم کمیاب است وفقط بعضی پارچه های گیلاس که ته آن هموار است، يك جام و پارچه دراز توله چیز دیگری بدست نیامده ( ۱ )
٤ : تیگرهای ملون : ظروف مربوط این دسته از خاك هائی ساخته شده که دارای رنگ های زرد ، گلابی سرخ میباشد . ظروف يك رنگ سياه يا سرخ کمیاب است. اغلب اوقات در تزئینات ظروف چندین رنگ بکار رفته و صنعت کار کوشش نموده تا رنگ روشن را در مقابل تیره بیاورد چنانچه سفید و زرد متناوباً باسياه وسرخ کار شده، اختلاف رنگ ها زیاد است، بعلاوه الوان فوق رنگ نارنجی یا اختلاط سرخ و زرد بدست آورده شده، سرخ زرد نما و جگری هم دیده میشود.
نقش های ظروف مذكور عبارت از اشکال هندسی خیلی ساده است که بدون وجود كدام مایع گلی دیگری که روی آنها زده شده باشد مستقماً بالای جدار ظروف رسم شده و عموماً خطوط دائره وی راست یا منحنی، مثلث ها و دایره ها کشیده شده است . از دسته تیکر های رنگه فقط دو قسم ظرف بدست آمده یکی مرتبان های شکم برامده که تنه آن هموار و گردن آن کشاده است و دیگر یکنوع سرپوش ها که در وسط خود برجستگی برای گرفتن دارند .
(۱) ازین نوع تیکر وظروف در تپه سيالك نزديك كاشان بسيار پیدا شده


(۲۱)

در آبادی نمر دوم از قسم اسلحه پیکان یا سر تیر بشکل برگ بید بسیا ر دیده میشود که در آبادی نمره اول از ان اثری نبود.
پیکان های سه پهلو هم بدست آمده، تکمه گل کمر بند، پین و بازو بند هم کشف شده است. از اطاق های آبادی نمره دوم تپه سرخ داغ سه چیز طلائی بدست آمده یکی دسته پیش قبض بشکل تکمهٔ محدب که به اطراف خود چهار سوراخ دارد اصلاً این دسته از چودن ریخته شده و روی انرا باورقه طلا گلیت نموده اند وروی آن شکلی بصورت (S) بر جسته معلوم میشود. دوم صفحه ئی که روی آن کدام چیز نصب بوده و تزئینات بر جسته بشکل مارپیچ دارد. سوم يك پوش یا قطی كوچك . از اشیای سنگی جز يك هاون کلان و دو دسته آن چیز دیگری دیده نشده
ارتباط خارجی و نتیجه : پیشتر گفتیم که تجسسات در زمینه قبل التاریخ در سیستان افغانی تازه شروع شده و حفر یاتی هم که در تپه سرخ داغ بعمل آمده عین شروع کار را نشان میدهد زیرا از ۳۱ متر بلندی تپه فقط ۱۲/۵۰ متر یعنی تقریباً يك ثلث آن حفر شده و ۲۱ متر دیگر ان باقی مانده تا به سطح جلگه برسد و تجربه ثابت نموده که عموماً ابا دی های قدیم تر پا یان تر از سطح جلگه میباشد بناء علیه پاره معلوماتی که عجا لتاً در دست داریم مر بوط به دو آ بادی و دو عصر اخیر ز ند گانی تپه سرخ داغ است که حیات با شند گان زرنج در هزار اول ق م رو شنی خفیفی می اندازد بناءً علیه هنوز انقدر شواهد در دست ندار یم که با افق خارجی مقایسه کنیم و اگر مقایسه هم کنیم مظاهر دو دوره اخیر ابادی سرخ داغ است که قسمت های قدیم ان هنوز دست نخوده معذالك اینقدر میتوان گفت که ظروف گلی ملون آبادی نمره دوم سرخ داغ با ظروف گلی چندین رنگ «انو» قریب تر و شباهت بهم میرساند چنا نچه این دو را موسیو گر یشمن بهم مقایسه کرده و مستر اندروس بصورت عمومی در تخنيك و رنگ و تزئینات ظروف دوره کالکولی تیک سیستان و «انو» مشابهت های زیادی می بیند. قرار نظریه مرسیو گریشمن بعضی ظروف گلی سرخ داغ خصو صاً ظروف گلی خاکی سیاه و پارچه


(٢٢)

نوله افتا به که بالا ذکر کردیم به اشیائی که از مقابر نمره B تپه سيا لك
(۱) نزديك کاشان پیدا شده شباهت دارد. حتی بنظر به او از نقطه نظر اصول
معماری هم میان سيالك وسرخ داغ شباهت موجود است.

موسیو گریشمن در اخیر را پورت خود راجع به سرخ داغ چنین اظهار نظر به
میکند: «قسمتی که تاحال حفريات شده فقط شواهدزندگانی دود ورۀ اخیر
این تپه را وانمود میکند که هردو مربوط به هزار اول قم میباشد. در تپه ئی که
۳۱ متر ارتفاع دارد و از آن جز ١٢,٥٠ متر حفر نشده امکان دارد که
آبادی های قدیمی تر از سطح فعلی جلگه پایان تر باشد چنانچه در تپه های فارس
اغلباً این نظریه به حقیقت پیوسته است. چون هنوز ۲۰ متر دیگر حفر نشده
فقط از روی رقم ۲۰ متر به جرئت فرض کرده میتوانیم که در طبقات تحتانی
معلوماتی راجع به ظروف تیکری سه هزار و چهار هزار سال قبل پیدا شده و مسائل
ارتباط آن باتیکرهای تپه های فارس و وادی سند روشن تر گردد»

از روی چند سطر فوق معلوم میشود که باوجودیکه این قبیل تحقیقات تازه شروع
شده معذلك ارتباط مدنیت دوره کلكولى تيك وادى سند و بلوچستان و مناطق شمال
اکسوس و اراضی بین خزر وخیلج فارس و دور تر تاسوزیان و عیلام در بین النهرین
به وادی هلمند و حوزه هامون سسیتان تعلق دارد. «سرا ور ل استن» ا ظهار
نظریه میکند که حوزه هیرمند و سیستان همه دوره های مدنیت کلکولى تيك را
دیده و سپری کرده موقعیت سیستان و رولی که درین زمینه بازی کرده مخصوصاً
توجه مدفق انگلیس را بخود جلب کرد. و می نویسد که موقیت سیستان بین «سوز»
در غرب و «انو» در شمال و بلو چستان و حوزه سفلی اندوس بطرف جنوب شرق

(۱) حفريات سيالك جلددوم تألیف موسیو گریشمن


(۲۳)

خیلی مهم است و همه این نقاط از يك مدنیت قبل التاریخ مستفید بودند (۱)
سر اورل استن در باب تشابه مظاهر این مدنیت هم عمیق شده و میگوید «معلوم
نیست که قرابت مظاهر مدنیت در اثر مهاجرت بمیان آمده یا فتوحات یا مر اودات
دوستانه دران دخیل است چیزیکه واضح است عمومیت مدنیت است و از حوزه
سند (موهنجو دیرو) جنوب پنجاب (هر به) بلو چستان (نال) آثاری بدست
آمده که از پهلوهای مختلف یکطرف با مدنیت قبل از سومری بین النهرین
و مدنیت‌های يك و دوم سوز و از طرف دیگر با مدنیت ماورای بحیره حزر (شمال
اکسوس) شباهت زیاد دارد. چون سیستان در میان این همه نقاط متذکره راه طبیعی
بود از امکان بعید نیست که در ارتباط نقاط مذکور به رنگی از رنگ‌ها دخیل نباشد.
«اگر روی نقشه دیده شود دلتای هیرمند تقریباً بيك فاصله پنصد میلی از «انو»
و «موهنجو دیرو» افتاده بین ظروف تیکری قبل التاریخ دوره انه اولی تيك
یا (کالکو تيك) سیستان چه در شکل و چه در تخنيك و چه در رنگ و ظروفی که
هیئت امریکائی یو میلی از (انو) کشف کرده شباهت زیاد است چنانچه این
نظریه از طرف مستر اندرس Mr. Andrews هم تصدیق شده است. » (۲)
پس از روی بیانات فوق واضح معلوم میشود که با وجودیکه تحقیقات قبل التاریخ
در دلتای هیرمند و سیستانی افغانی تازه شروع شده و هنوز در کل صفحات
مملکت ادامه نیافته باز هم چه از روی همین تحقیقات مقدماتی چه از روی
کشفیاتی که در حوزه اندوس و شمال اکسوس و به حواشی سرحدات تاریخی
آریانا تماس دارند و از روی نظریات عمومی مدققین بزرگی که در طی مطالعات
فوق از آنها نام گرفته شد بدون چون و چرا خاک آریانا نه تنها در صحنه بزرگ مدنیت
کلکولی تیک که از حوزه سند تا وادی نیل انبساط داشت شامل بود بلکه هسته مرکزی

(۱) صفحه ٩٥٦ - ٩٥٥ اینر موست ایشیا تالیف سر اورل استن
Innermost Asia by Sir Aurel Stein
(۲) فصل ۳۰ کتاب اینر موست ایشیا تالیف سر اورل استن تا اخر درین موضوع مطالعه شود


(٢٤)

وعامل ارتباط پهلو های مختلف آن شمار میر فت وبا مثال كو چكی درین زمینه بیشتر روشنی می اندازیم.
لاجوردورول آن در مراودات آریانا: در مراوداتی كه آریانا در زمانه های
قبل التاریخ واعصار قدیم تاریخی با كشورهای كهن جهان داشته یك چیزبصورت محقق روشنی می اندازدو هیچ كس ازوجود آن منكر شده نمیتواندو آن لاجورد است. قرار شهادت مورخین قدیمه معدن لاجورد در زمانه های باستان به استثنای شمال شرق آریانا یعنی بدخشان در هیچ یك نقطه دیگر زمین پیدا نمیشدو محصول طبیعی بود منحصر به كشورما. این معدن قیمت بهادر درۀ یمكان بدخشان در نزدیكی راه "كران" وحوالی قریۀ "فر گامو" وجود دار دوهنوز هم استخراج و صادر میشود.
مدققین در مطالعات خویش چه در زمانه های قبل التاریخ وچه دراعصار قدیم تاریخی هرجا كه اثری ازین سنگ قیمت بها یافته اند نتیجه چنین گرفته اند كه مراودات تجارتی ورفت وآمد میان همان نقطه و گوشۀ شمال شرقی كشور مابر قرار بود اینك در سطور ذیل اول نقاط و طبقاتی را كه لاجورد از آن پیدا شده باذكر تاریخ آن خاطر نشان نموده وبعد دراطراف آن تبصره میكنم:
(١) تپۀ سيالك نزديك كاشان. ازین جا اشیای كوچك لاجورد ی از طبقۀ سوم به بعد پیدا شده و تاریخ آن به مناصفۀ اول هزار چهارم ق م نسبت میشود.
(٢) سر زمین سومر. اینجا ازمقبره های شاهان سلالۀ "ایورUr" (حوالی اخیر هزار چهارم ق م) یكعدۀ زیاداشیای طلائی ونقره ئی بدست آمده كه در آن قطعات و نگینه های لاجورد نصب است، هكذا از آبده ئی موسوم به "علم" ارغنون هائی بدست آمده مزین كه در آن صحنه های میتولوژی وداستانی را باصدف وعقیق سرخ و لاجورد زینت كرده اند.
(٣) دربین النهرین دراوائل دورۀ ظهور رسم الخط (حوالی ٣٠٠٠ ـ ٣٥٠٠ ق م) از طبقه ئی كه آنرا "جمدت نصر" گویند اشیای لاجوردی كشف شده است.


(٢٥)

(٤) در سُوز و طبقه چهارم تپۀ سيا لك (قريب کاشان) از طبقه ئی که پارچه های
گل با نوشته های قبل التاريخ بدست آمده زیورات زباده ترین با لاجورد کشف شده.
(٥) در مصر از مقبرۀ توتان خامون Toutankhammon که تاریخ آن به حوالی ١٤٠٠
ق م نسبت میشود اشیای زیادی از سنگ لاجورد بدست آمده .
(٦) در عیلام از خزانه شو شيناك Chouchinak (حوالى ١١٠٠ ق م) آثار
لاجورد یافت شده . (١)
از روی پارۀ ملاحظات فوق معلوم میشود که لاجورد حصص منتهی الیه شمال
شرقی آریانا در ٤ هزار سال ق م یعنی ٦ هزار سال بیشتر از امروز در تمام کشورهای
غربی آسیا از خاك های فارس گرفته تا وادی نیل انتشار یافته بود . در سرزمین
سومر و بین النهرین و اراضی جنوب سواحل خزر و خلیج فارس کار بر نفوذ عیلامی
آمده و در سه هزار ق م كولتون عيلام در انجاها قوت گرفته بود لاجورد معروف و عمومیت
داشت و پیش ازینکه رسم الخط در بین النهرین در حوالى ٣٠٠٠ و ٣٥٠٠ ق م
ظهور كند اشیای لاجوردی در طبقات مدنیت آنجا دیده میشود .
لاجورد و زیورات واشیای لاجوردی در خاك های فارس و حوزه های دجله
و فرات یعنی خاك سومر و عيلام محدود نمانده بلکه به سرزمین فراعنه هم رسیده است
چنانچه طوریکه اشاره کردیم از مقبرۀ « توتان خامون » که تاریخ آن به ١٤٠٠ ق م
نسبت میشود اشیای زیادی از سنگ لاجورد یافته اند .
پس لاجورد بدخشان و وجود آن در نقاط مختلف آسیای غربی حتى در ٦ هزار
سال قبل دلیلی است قاطع و آنچه در زمینه مدنیت های قبل التاريخ عصر « انلكولى
تيك » آریانا و ارتباط آن با کشورهای غرب اسیا و عمومیت این مدنیت بزرگ
از حوزه اندوس تا حوزه نیل نوشتیم همه را بصورت بارز و روشن تائید میکند
این را هم بیشتر مستند به نگارشات سراورل استن گفتیم که سیستان و حوزۀ

(١) مقاله لاجورد و رول آن در تاریخ مراودات آریانا با کشورهای غربی آسیا در شماره
اول مجلۀ آريانا ملاحظه شود .


(٢٦)
هیرمند (١) با موقعیت مساعد جغرافیائی خود رول عمده ئی در اعصار قبل التاریخ
در انتشار پهلوهای مختلف مدنیت کلکولی تيك این ساحهٔ بزرگ بازی کرده
است . لاجورد و انتشار آن در نقاطی که ذکر رفت با صراحت تمام نشان میدهد
که شش هزار سال قبل راههای رفت و آمد و تجارت حتی در نقاط صعب المرور و حصص
خیلی کهستانی آریانا که بدخشان باشد هم وجود داشت و این راه طبیعی از یکطرف
به جلگه فراخ باختر و حوزه های شاداب و مدنیت پرور رودخانه های حصص غربی
آریانا مخصوصاً حوزهٔ هیرمند و سیستان وصل بود و از انجا قرار اکشراحات الات
از مجاورت نقاطی که ذکر کردیم به سواحل دریای سفید و وادی نیل منتهی میشد .
« بارتولد » در جغرافیای تاریخی خود از وجود لاجورد در ابنیهٔ قدیم مصر و اشور
صحبت کرده و به این نتیجه میرسد که در قدیم ترین از منهٔ تاریخ میان آریاهای باختری
و ساکنین کشور های غربی اسیا و باشندگان سواحل دریای سفید روابطی برقرار
بود . مستند بر تاریخ هائی که بیشتر بصورت محقق معین کردیم گفته میتوانیم که نه
تنها در قدیم ترین زمانه های تاریخی بلکه حتماً در دورهای قدیم تر که جزء زمانه های
قبل التاریخ شود روابط میان آریاهای باختری و کشورهای غرب اسیا برقرار بود
آریاها قراریکه در فصل های آینده شرح خواهیم داد قدیم ترین عنعنات تاریخی ادبی
حماسی خویش را در باختر و سایر نقاط آریانا بمیان آورده و در حوالی ٢٠٠٠
ق م بنای مهاجرت را بطرف شرق (هند) و غرب (فارس) گذاشتند . شرح این مطالب
با تفصیل در فصل و موقع معینه اش می آید اینجا مربوط به تجسسات قبل التاریخ همین قدر
متذکر میشویم که قرار کشفیاتی که در تپهٔ سيالك نزديك کاشان در خاك فارس بعمل
آمده آریاها در حوالی ١٠٠٠ ق م در اراضی ماورای صحرای لوط ظهور کرده اند(٢)
و ایشان طوریکه در فصل های اینده دیده خواهد شد مهاجرینی هستند که در حوالی
(١٩٠٠ - ٢٠٠٠ ق م) از باختر از راههای درهٔ هریرود و هیرمند و سیستان بدان طرف
حرکت کرده اند .
(١) سرجان مارشال در صفحه ٨ مقدمه جلد اول موهنجو دیرو و مدنیت وادی سند میگوید : که
بشر در حوزه های نیل و فرات و کارون و هلمند و اندوس یکسان مدنیت خود را انبساط داده است .
(٢) این نظریه مستند به نتیجه ایست که موسیو گریشمن از روی حفریات خود بدست آورده است


(۲۷)

فصل دوم

آریا

کتله باختری هند و اروپائی

مدنیت و یدی

با نگارشات فصل اول روی هم رفته اینقدر معلوم شد که خاك آریانا با وضعیت مساعد ساختمان و موقعیت طبیعی خود مسکون و دارای مدنیت بزرگ بوده و این خرد ثابت میکند که چندین هزار سال پیشتر ازین قابل رهایش بشر بود. با وضعیت موجوده هنوز بصورت عمومی و دقیق اظهار نظر به نمیتوان کرد که باشندگان ٤ - ٥ هزار سال قبل کشور ما و هزاران سال پیشتر ازین از نقطه نظر عرق و تیپ نژادی که بودند ؟ یا همین آریا ها بودند که مراتب اولیه حیات قبل التاریخ را سپری میکردند و این نظریه ایست که به عقیده وید شناسان هند و جمعی از دانشمندان غربی سر میخورد زیرا علمای هندی باختر و سایر حصص آریانا و پنجاب را مسکن اصلی و اولی آریا ها میدانند و اینطور هم نظریه دارند که از ۲۰ هزار سال پیش که مصادف به اولین ظهور ظروف تیکری در مصر و به بعضی عقیده ها شروع دوره كلكولی تيك دران دیار میباشد آریا ها مراتب اولیه حیات قبل التاریخ خود را در اینجا میگذرانیدند. جمعی از علمای غربی هم که موضوع زبان های کتله باختری و شعب هندی و ایرانی آنرا مطالعه میکنند به وجود زبان مادری آریائی در حدود ۸ هزار سال قبل در باختر و حوالی قریب آن قایل میباشند. ازین ها استنباط میشود که باختر کانون اولیه و اصلی آریا به معنی جامع عنصر هند و اروپائی یا اقلاً مرکز اولی آریا به معنی کتله باختری بود. صورت دومی این است که باشندگان کشور ما در دوره هائیکه بالا ذکر شد مربوط کدام عرق دیگر بودند و پیش


(۲۸)
از ينکه آریا ها در باختر ظهور کنند کسان دیگری که از نقطه نظر عرق با
ایشان فرق داشتند در اینجا زندگانی میکردند . این ها مسایلی است که تحقیق
میخواهد وهنوز یکطرفه وقطعی در اطراف آنها چیزی نمیتوان گفت تا جائیکه
از روی قدامت « وید » و «اوستا » ومخصوصاً از روی هم آهنگی این دو مأخذ
قدیم در ترسیم داستان ها که از زمانه های خود آنها خیلی ها قدیم تر بوده
معلوم میشود احتمال پیدا میکند که آریا ها باشنده اصلی این سرزمین باشند
یا اقلاً همین « کتله باختری » که اصطلاح اسم آریا از روی روایات تاریخی
وادب مخصوص آنها است در دورهای بسیار قدیمی که اشاره نمودیم از عنصر
هند و ارو پائی جداشده و مراحل حیات دوره « كلكو لي تيك » خود را
درینجا سپری نموده باشند . بهرحال این قضایا در روشنائی تحقیقات جدید
روزی حل خواهد شد واینجا حتى العقد وراز نز دیکی به مسایلی که هنوز
تاريك است خود داری کرده عموميات مسایل نژاد هند و ارو پائی را که درین
يك و نيم صد سال يکطرفه وقطعی حل نشده به سرعت مطالعه میکنیم .
به اصطلاح عمومی ارو پائی « آرین » به معنی جامع، دسته ئی از اقوام
رادربرمیگرد که زبان آنها بهم قرابت دارد و تمام از و یا حصه ئی از آسیای
قریب را اشغال کرده اند این معنی کاملاً اصطلاحی است و ثبوت و مورد
استعمال تاریخی ندارد .
به معنی كوچك تراسم «آریا » مخصوص شاخه از عنصر هند و اروپائی
است که بین گنگا و سواحل خزر افتاده و باشنده گان افغانستان وفارس وحصه
از شمال غرب هند را در برمیگیرد و بیان ها خواهیم دید که این دسته را
« کتله باختری » میخوانند . این معنی اصطلاحی وفرضی و وضعی نیست
بلکه سراسر جنبه تاریخی دارد و دو مأخذی که از آریا های کتله باختری
مانده یعنی مجموعه سرودهای ویدی واوستا کلمه فوق را بصورت « آریا » و


(۲۹)

«ایریا» در مورد خود استعمال کرده اند و در قدیم ترین دوره های ادبی ما معمول
و مروج بود گذشته از دو ماخذ «وید» و «اوستا» مور خون كلاسيك يونانی در مملکت
ما از قومی بنام «اری وا Arioi » وازخاك هائی بنام آریا Aria ( حوزۀ
هری رود ) و آریانا Ariana ( افغانستان قدیم ) یاد کرده اند و اینها هر كدام
مدارك دقیق وصحیح تاریخی است که راجع به انتساب آریاها در ین سر زمین
در دست است و دیگران فاقد آنند و نشان میدهد که همان كلمه که به تعبیر
اروپائیها به معنی جامع به اقوا می نسبت میشد که در زبان شباهت به هم
دارند وبصورت اصطلاحی وفرضی در مورد انها تطبیق میشود در مورد اهالی وخاك
کشور ما با سوابق وشواهد تاریخی استعمال میشد و هیچ کس ازین امر انکا ر
نمیتواند . ( ۱ )

خوشبختانه خود اروپائی ها هم معنی کلمهٔ (آریا) را بصورت وضعی و جامعی
که ذکر شد گذاشته و برای اقوا می که من حیث شباهت زبان به این کلمه
یاد میگردیدند اسم تر کیبی «هند و ارو پائی» یا «هند و ژر من» را بمیان
اوردند و به این صورت آریا مجدداً به معنی قدیم و تاریخی خود برگشت .

پیشتر گفتیم که موضوع «آریا» و «آریائی» اصلاً واساساً در اثر تفصيل قرابت
هائی بمیان آمد که در زبانهای دسته ئی از ملل بمشاهده رسیده و این مسئله
در جمله بزرگترین کشفیات عصر ما است که با خود يك سلسله مسائل خیلی
مهم و دلچسپ دیگر را روی کار آورده است .

در مناصفه دوم قرن ۱۸ یکنفر مبلغ فرانسوی انکتیل دوپرون،
Anquetil-Duperon در سال ۱۷٦۱ به هند آمده اوستا را نزد پارسی های هند
مطالعه کرد و در ۱۷۷۱ اولین ترجمه آنرا به محیط اور پا عرضه داشت .
(۱) صفحه ۹ کتاب اریاها تالیف ژورژ پواسن ، Les Aryens, Par Gorges Poisson


(۳۰)
مجامع علمی ملتفت شدند که زبان کتاب مذکور یعنی «زند» با سانسکری شباهت
دارد . یکنفر از مبلغین دیگر فرانسوی «کوردو Coeurdoux» در ۱۷۶۷
مکتوبی در اکادمی ادبیات و حفظ اثار فرانسه نوشته و بار اول موضوع شباهت بین
کلمات سانسکریت، یونانی و لاتین را وانمود کرد، در ۱۷۸۶ مستر ویلیم جان
William Jones در خطابه ئی که در انجمن اسیائی کلکته ایراد نمود نظریه
قرابت زبانهای سانسکرت و یونانی ولاتینی، حتی جرمنی و سلتی را در میان نهاد .
این مطالعات ادامه یافت و چون در اوایل قرن ۱۹ موضوع قرابت السنه اقوام
هندواروپائی با دلایل علمی ثابت شد طبیعی این نتیجه بمیان امد که اقوام
مذکور از یک نژاد بوده و در اصل ومبداء بهم اشتراک داشتند، به این ترتیب
موضوع تجسس خانه اصلی و اولی آریا ئی طرف توجه علما قرار گرفت، از ان
وقت تا حال تقریباً یک ونیم صد سال است که جمعی از علمای ملل مختلف درین
زمینه مطالعه و اظهار نظریه میکنند و هر کس از پهلوئی مطالعات خود را شروع
کرده و با اقامه پاره دلایل کانون اولیه آریا را در نقاط مختلف مثل شمال
اروپا، اسکاندینا و، فنلند، جرمنی، حوزه دانیوب، شمال بحیره اسود جنوب روسیه
شبه جزیره بالقان، بین اورال و التائی، اسیای مرکزی سایبریا، پنجاب و غیره معین کرده
اند که محض تذکار آن و نظریات و اسمای علما به جلدهای ضخیم پوره
نمیشود بنا برین ازین همه جرو بحث ها یک قلم صرف نظر نموده به اولین
نظریه عمومی که مهمترین وموثق ترین همه میباشد و دو منبع بزرگ آریا
(سرود ویدی واوستا) انرا تائید میکند مراجعه میکنم. در اولین وهله ئی که موضوع
آریا را قرابت السنه اقوام هندواروپائی بمیان آورد عقیده اولی وعمومی برین قرار
گرفت که سرزمین اولیه اریائی در دامنه های شمال هندوکش عبارت از حوزا کوس
یا صفحات باختر است . بزرگترین طرفدار این نظریه مکس مولر Max Muller


(۳۱)

(۱) فرانسوالنور مانت Francoi Lénormrant (۲) بود
بالا اشاره کردیم که در ین يك ونيم صد سال راجع به تعين مهد اولیه واصلی آریائی مطالعات زیاد شده ونظریات گونا گونی بمیان آمده و با تحقیقات آینده مهد اولیه آریا هر جا معین شود خود مسئله ئی که همه در آن متفق اند ومتفق خواهند بود و با هر نظریه ئی که تا حال بمیان آمده موافقت کامل دارد و تازه ترین تجسسات انرا تائید میکند این است که باختر کانون و مهد آن کتله آریائی است که در افغانستان و هند و فارس منتشر شده اند؛ اگر غير از يك کانون اولیه به کانونهای فرعی دیگری قائل شوند و فرضا باختر آن کانون اولیه نباشد، بدون چون وچرا کانون فرعی آریائی های افغانستان و هندو فارس خواهد بود و برای انها مهدو کانون اصلی هم بشمار میرود بناءً علیه از جروبحث های بی مورد و در هم و بر هم که بیش ازيك نظريهٔ شخصی ارزشی ندارد صرف نظر کرده مستقیماً به استناد موثق ترین ماخذ آریائی متذکر میشویم که اوستا یگانه کتابی است که اسم گرفته وبصورت واضح مهد اولیه شاخه از اقوام هند و ارو پائی یعنی «کتله باختری» را که خود را «آریا» خوانده اند در «ایریانا ویجه» قرار داده است.
این مطلب کمی باریکی دارد وشرح میخواهد. درین شبهه ئی نیست که اقوام هندواروپائی ازيك نقطه واحد منشعب شده و در خاك های اسیا و اروپا پرا گنده گردیده اند. این نقطه واحد هر نامی داشته و هر جائی که بوده، بوده ولی آریائی های باختر زمانیکه دارای ماخذ ادبی ومذهبی شدند خاطره قدیم را اسم و صفت وموقعیت معینی داده اند که از روی آب و هوا ومميزات جغرافیائی و تشخیص بعضی رود خانه های ان میتوان انرا بین حوزه علیای سیردریا واکسوس قرار داد لذا به تناقص نظریات قسمتی از مدققین کاری نداشته موضوع آریا را در کشور خود از «ایریانا ویجه» اوستا و «بخدیم سریرام» شروع میکنیم

Lectures on the science of languvages 1861-64
Manuel d'histoire ancienne de l'Orient 1869


(٣٢)

تشابه زبان :

درین شبه ئی نیست که آریائیها عموماً از هند گرفته تا منتهی الیه غربی اروپا
منتشر شده اند و زبان های آنها بهم شباهت دارد معذالك در ميان تمام السنه
اقوام هند و آرو پائی زبان سانسكریت وزند کمتر از يكديگر فرق کرده
وبيشتر بهم شباهت دارند و محض از لحاظ تشابه زیاد آنها گفته میتوانیم که مرکز
حیات و مهاجرت آریائی نقطه بوده که این دو زبان در آنجا حرف زده میشد
اینجا فوراً سوالی در میان می آید که این نقطه کجاست؟ جواب سوال خیلی آسان
و بدون اقامه دلایل گفته میتوانیم که عبارت از حوزه اکسوس «باختر» میباشد
ویدشنا سان عموماً به این معترف اند که قسمت قدیم سرود ویدی در غرب «سندهو»
در« کاپيسا » و دیگر نقاط آریانا به میان آمده و قرار اشاره این سرود ها،
سرودهای قدیم تری هم بوده که پیش از عصر مهاجرت در کانون حیات آریائی
سروده شده است. غیر از باختر هیچ نقطه ئی بین هندو فارس صلاحیت چنین
مقامی را ندارد زیرا با مطالعه دقیقی که در متن سرود ويد و اوستا از نقطه نظر
زبان و ادب و جغرافیه و توپو گرافی محلی وغيره بعمل آمده ثابت شده است
که باختر مرکز زبان سانسكریت وزند «۱» است و بعد از انتشار آریائی ها ازین
نقطه به دو طرفه هندو کش تمام آریانا حیثيت كانون بزرگ این دو زبان را
پيدا كرده است. تشابه بين زبان سانسكریت وزند از يك ودوصدهزار كلمه
گذشته، با جزئی تغیری در صوت كلمات که آنهم قانون معینی دارد فقره های
کامل يك زبان ، زبان دیگر میشود و این امر ، طبیعی حکم میکند که دو لهجه
(۱) «زبان زند همان زبان اوستا است و ازین جهت بعضی ها انرا « اوستائی» ، برخی
«باختری» گویند. دار مستتر مرکز انبساط این زبان را در جنوب هندوکش در حوزه
اراكوزی «ارغنداب » قرار میدهد و نظریه او راجع به پښتو این است که یا از «زند»
یا از زبانی که نزديك به «زند» است منشعب شده.


(۳۳)

مذکور شاخه های یک زبان را حداند که با بعضی لهجه های دیگر که ذکر آن
در اینجا مورد ندارد دسته السنه باختری را تشکیل میدهد
پس از روی تشابه فوق العاده زبان سانسکریت و زند ثابت میشود که روزی
متکلمین این دو زبان دریک نقطه که عبارت از «باختر» باشد یکجا زندگانی
داشتند و این جا مهد پرورش و نشو و نمای «آنها» بشمار میرود. بالاخره از همین جا
به سائر نقاط آریانا و هندو فارس مهاجرت اختیار کرده اند.
آئین و معتقدات: همانطوریکه زبان سانسکریت و زند بهم خیلی نزدیک اند
معتقدات کسانیکه به این دو زبان متکلم بودند هم شباهت زیاد داشت. آئین آریائی
قراریکه از خلال سرود وید و اوستا معلوم میشود در اس اساس فرق زیاد نداشت و پاره
اختلافاتی که مرور زمانه بمیان آورده بیشتر مربوط به جزئیات است و اساس
مشترك و قدیم آنها را پوشیده نمیتواند پس از روی معتقدات هم گفته میتوانیم
که قبایل آریائی خصوص آنهائیکه پیروان کتب وید و اوستا بودند در اوائل
وهله دريك قطعه زمین می زیستند که عبارت از باختر و سائر نقاط آریانا میباشد .
افسانه ها: از روی افسانه ها و اساطیر باشندگان افغانستان، هند وفارس
وغیره هم اینطور معلوم میشود که باختر و سرچشمه اکسوس کانون نژادی بوده
و از آنجا مردماني به چهار گرد افق پراگنده شده اند. میگویند در میان اهالی
جوار پامیر قصه ئی معروف است که قرار آن نوع بشر در دامنه های پامیر زندگانی
داشت و در اثر ائتلاف آتش احجار از هم پاشیده و مردم از مجرای چهار مخرج
طبیعی دره های اندوس و اکسوس و سر دریا و تارم به چهار جانب افق
پراگنده شدند .
فارسی ها و افسانه های آنها به این نظریه معترف است که اجداد آنها از خاك
باختر برامده و از آنجا بامها جرت های پی در پی بخاك های جنوب خزر و مجاور
خلیج فارس انتشار یافتند.


(٣٤)
اساطیر هندی هم به این نظر به موافقت دارد که عناصر آریائی از شمال هندوکش از راه دره های کابل و گومل و سوات به حوزۀ پنجاب رسیده اند.
سرود ریگ وید:
اولین کتاب سرود های آریائی یعنی «ریگ وید» اگر واضح و مستقیم راجع به مسکن اصلی واولی وقدیم آریائی چیزی نمیگوید از اشارات غیر مستقیم متن سرود پارهٔ معلومات مفیدی بدست می آید که ازان خطوط حرکت ومهاجرت آریائی ها در آریانا واز آریانا به کشور های مجاور (هند و فارس) واضح معلوم میشود و راجع به مسکن اولیه آریائی هم روشنی خوبی می افتد. در سرودها جملات «صد زمستان» و «صد خزان» زیاد استعمال شده و ازین برمی آید که آریاها پیش ازینکه به «سپته سندهو» یا علاقۀ هفت دریا (پنجاب فعلی) برسند در منطقۀ سردی زندگانی داشتند که زمستان آن کثال بود و تقریباً ده مأه سال را دربر میگرفت با اتکاء به نقاط معلوم حرکت آنها که در جنوب هندوکش واضح ومعلوم است میتوان به صفحات شمال سلسلۀ کوه مذکور رسید و در آنجا این منطقۀ سردرا در سر چشمۀ اکسوس و اراضی همجوار آن که عبارت از بدخشان علیا ومنطقهٔ بین اکسوس و سردریا باشد قرار داد.
در فصل اول سرودهای «ریگ وید» حین صحبت از استعانت «اندرا» چنین اشاره شده که از «منزل قدیم» خود بکمك ما فرا رسید. این «منزل اندرا» یا (Indralaya) را بعض مآخذ دیگر (١) واضح در شمال هندوکش قرار میدهند. «منزل قدیم اندرا» به معنی دیگر همان «مسکن قدیم» آریائی است وبه یان ترتیب سرود ریگ ویدهم برای تعین مهد آریائی مارا به طرف باختر و سر چشمۀ اکسوس وازاضی متصله آن رهنمونی میکند.
(١) در صفحۀ ١٨ - Tre Aryanisation of India by Dutt ماخذ مذ کور بنام های Sabdaratnavali, Amaraksoha یاد شده


(٣٥)

اوستا : اوستا کتاب آن دسته آریائی های کتله باختر که بطرف هند و
فارس مهاجرت نکرده و در موطن خود باقی ماندند راجع به « مسکن اولیه »
آریائی نسبت به سرود ریک وید واضح تر صحبت میکند . در « فرگارد » اول
«وندیداد» که حصه سوم اوستا میباشد شانزده قطعه اراضی زیبای اوستائی ذکر
شده که شرح آنها را در فصل مدنیت اوستائی خواهیم دید . به تعبیر اوستا این قطعات
یکی بعد دیگر بمیان آمده اند واولین آنها «ایریاناویجو » نام داشت و دارای
زمستان سخت وطولانی بود وحتی علت اصلی مهاجرت آریائی ها را هم از ین قطعه
سرما وخنك قلمداد میکنند و به دلایلی که پایان شرح میدهیم وا ضح معلوم
میشود که اولین قطعه خاك او ستائی یا مهد اولیه آریائی عبارت از سر چشمه
اکسوس واراضی متصل آن بود .

مهاباراته : مهاباراته که مجموعه رزمی است ومیتوان آنرا ادامه ادبیات
«ویدی» خواند از يك عده قبایلی مثل : ملا Malas «مالا Malas و ما لا وا
Malavas اسم می برد که در دیگر ماخذ سانسکریت بصورت « ما دا Maddas»
« ماداو ا »Maddavas» «مادرا » Madra «ومادرا کا Madrakas» یاد شده اند
وچون « باهیکا » در ادبیات سانسکریت بصورت با هلیکا Bahbkas هم آمده و این
نام ، نام بلخ است « پروفيسر » پرزی لوسکی J.przyluski» نتیجه گرفته میگوید
که قبایل مذکور از بلخ به پنجاب آمده اند ودرین مرحله باز میبینیم که مبداء
یکعده قبایل آریائی به شمال هندوکش به باختر نسبت میشود .

مهد ظهور و پرورش آریا : با شر حیکه گذشت از روی تشابه زبان ، معتقدات
وازروی افسانه ها وداستان ها و اساطیر و باز از اشارات وتذكار صريح منابع
خود آریائی یعنی سرود ویدی واوستا و مهاباراته واضح معلوم میشود که مهد
ظهور آریائی قطعه خاك سرد بین سرچشمه اکسوس وسر دریا بوده و از انجا


(٣٦)
بطرف جنوب به سغد و باختر منتشر شده اند و باختر مهد پرورش وکانون تهذیب
و مرکز مملکت داری ایشان بشمار میرفت . باشتهادت منابع خودشان
«آریا» Arya همین کتله را گویند که در باختر هزاران سال
پرورش یافته و به تدریج در دیگر نقاط آریانا پراگنده شده، حصه ئی هم
از انجا به خاک های ممالک مجاور انتشار یافت . اگر چه تنها کلمه
«آریا» هم این دسته را از سایر موج های هندو اروپائی مجزا میکند ولی
برای اینکه مغالطه پیش نشود میتوان آنها را بنام «کتله آریائی باختر» خواند.
معنی کلمه آریا : آریا از نقطه نظر دیانت به معنی پرستنده، معتقد، قربانی
دهنده آمده و مفهوم اصطلاحی اولیه وقدیم آن نجیب، شریف، بادار، آقا
مالک، اختیار دار است و با کثرت استعمال در موارد مختلف یکعده صفات
دیگر از قبیل جوانمردی، مهمان نوازی، رشادت، دلاوری، وطن دوستی،
جنگجوئی و غیره بدان پیوست گردید. و در هر کدام ازین صفات مفهوم نجابت
هم آهنگی دارد. فراموش نشود که این کلمه مفهوم اجتماعی و سیاسی بزرگی
هم دارد. زمانیکه آریا ها به دو طرفه هندوکش اقامت داشتند دانایان آنها برای
تمیز خود از بیگانگان و از سایر شاخه های همنژادان خود به این فکر افتادند
که برای قبایل خود ولو هر قدر متعدد هم باشند نام واحدی وضع کنند تا از تفرقه
برکنار بمانند و به هم متحد باشند، برای این مقصد نام «آریا» بمیان آمد و بر همه
یکسان اطلاق میشد.
طبیعی این نام با مهاجرین آریائی به هند هم انتشار یافت ولی در مفهوم آن
به تدریج تغیرات پیش شد. برای اینکه آریا ها با بومیان هندی مخلوط نشوند
طبقات اجتماعی پیدا شد که عبارت از «کشاتریا»، «برهمانا»، «ویسیا» و «سودرا»
میباشد. اولی برنجبای جنگجو دومی بر روحانیون سومی براهل حرفه و پیشه


[BLANK PAGE]


(۳۸)

پیشه بود « ورشو » یاچرا گاه بنظر ایشان بصورت مادی و معنوی اهمیت خاص داشت و هیچ از امکان بعید نیست که در صفحات شمال هندوکش و حوزۀ ارغنداب که هر دو برای تربیۀ حیوانات خیلی مساعد است « آریاورته » یا راول در مورد « چراگاه آریا » استعمال شده و یا فرق لهجه در جنوب هندوکش و سواحل ارغنداب باهمان مفهوم خود « آریاورشه » شده باشد و وقتیکه قبیله « بهاراته » با حیوانات خود به حوزۀ « سندهو » ( سند و پنجاب ) سرازیر شدند آنجا را بنام خود « بهاراته ورته » موسوم ساختند

ایریانا ویجه :

بعداز مهاجرت دسته از آریائی های کتلۀ باختری به هند و فارس آنهائیکه در وطن قدیم خود باقی ماندند در اثر مقتضیات زمان در زبان « آئین » متعقدات و دیگر ممیزات خود پارۀ تغیراتی بمیان آوردند ، چون زبان تحت تغیرات آمد در نام ها هم از جنبۀ صوت و لهجه پارۀ تغیراتی پیش شد و عوض « آریا ورته » « ایریانا ویجه » عرض وجود کرد .

این اسم توهم مرکب از دو کلمه است یکی « ایریا » و دیگر « ویجه » ایریا همان کلمه « آریا » است که بیشتر معانی و مفهوم آنرا مطالعه کردیم . « ویجه » کلمه ایست که عوض « ورته » یا « ورشه » بیان آمده و در معنی با کلمۀ اول الذکر فرق ندارد ، زیرا « ویجه » هم مسکن و جای معنی دارد و معنی مرکب « ایریانا ویجه » مانند « آریاورته » مسکن آریا میشود .

همان طور یکه کلمۀ « ورته » یا « ورشه » تا امروز در پشتو بصورت « ورشو » به معنی « چراگاه » باقی مانده « ویجه » هم عيناً شکل ، تلفظ و معنی خود را محافظه کرده و در میان پشتون های ارغنداب به معنی جای و مسکن استعمال میشود . چیزنوی که در میان این دو کلمه دیده میشود حرف ( ن ) یا کلمۀ ( نا ) است که در زبان اوستائی با ختریا زند معنی نسبتی دارد و مسکن آریا را مسکن آریائی ساخته ، ایریانا ویجه بصورت « ایریانم ویجو » و « اران وج » هم آمده .


(۳۹)

اوستا سرزمین «ایریاناویجه» را کنار رود خانه «وانکوهی دیتیا» قرار
میدهد و این رودخانه عبارت از آمودریا است . «سرسرپرسی سایکس» در تاریخ
افغانستان (۱) می‌نویسد که: «اران وج Eranyej» خانه اصلی آریائی بین رودخانه
اکسوس و ایکزارت واقع بود پس گفته میتوانیم که آریانا ویجه متذکره اوستا
علاوه بر اینکه یادی از خاطره قدیم مهد اقوام هندواروپائی میدهد با ممیزات
مخصوص اوستائی خود قطعه زمین نسبتاً سردی است بین سرچشمه سر درباو آمودریا
که با مفهوم وسیع گوشه‌ئی از بدخشان را هم در بر میگیرد .
آریاها در باختر : قراریکه از روی سایر منابع مخصوصاً اوستا معلوم میشود
آریاها بیشتر در اثر سرما و خنك از ایریانا ویجه مهاجرت نموده و از راه سغده
(سغدیان) ومورو (مرو) به بخدی (باختر) آمدند. از حوالی پنج هزار سال
قم تا ۲ هزار ق‌م اقلاً سه هزار سال در باختر بود و باش داشتند. حیات آنها
در اوایل خیلی ساده وطبیعی بود و شكل خانوادہ کی داشت و آهسته آهسته
قلعه‌های مستحكم و قریه ها و شهر ها بمیان آمد. زندگانی آنها در اوائل بیشتر
جنبه مالداری داشت و پس از تر شکل نیمه مالداری و نیمه زراعتی بخود گرفت
تا اینکه به تدریج جنبه زراعتی آن ترقی کرد. در اوائل اداره بدست پدر‌های
خانواده بود تا اینکه به تدریج رئيس قلعه و رئيس قریه بمیان آمده و اولین
پادشاهان آریائی در بخدی بنای حکمرانی را گذاشتند و حیات به دور بخدی
خیلی متراکم شد و جای برای رهایش مردم و چراگاه حیوانات‌شان محدود گردید.
انتشار آریاها از باختر به دوطرفه هندوکش :

در حوالی ۲ هزار ق‌م آریائی‌های باختر چه در اثر تراکم تعداد چه بواسطه
تنگی جای بنای جنبش و حرکت را در باختر گذاشته و به تدریج چه در صفحات
شمال و چه در دره‌ها و مناطق جنوب هندوکش پراگنده شدند. از روی پاره

(۱) جلد اول صفحه ٢٦


(٤٠)
معلوماتی که سرو دريگ ويد واوستا درين زمينه ميدهد تا اندازه کافی سمت حرکات ونقاط مها جرت آریا به دو طرفه هند و کش واضح میشود. از سرود «و یدی» چنين استنباط ميشود که قبایل ویدی از دره های هند و کش در کاپيسا یعنی حوزه کوهدامن پایان شده واز ينجا تقريباً راههای طبيعی مجرای رود خانه هایش گرفته بطرف مناطق شرقی و جنوبی و جنوب غربی منتشر شده اند دسته رود خانه «کو بها » یعنی کابل ومعاونین انرا پيش گرفته و از راه های نجرو وتگاو وسروبی و لغمان به حوزه رود کنر رسيده واز انجا به حوزه سواتو يعنی رود خانه سوات منتشر شده اند.
دسته دیگر از حوزه کاپيسا و کوبها بيشتر بطرف جنوب رفته به دامنه های سپین غر پرا گنده شده اند واز انجا به دره های زیبای «کر ومو» یعنی کرم و«کوماتی » یعنی گومل وديگر نقاطی که از اب های رودخانه های سفيد کوه و کوه سلیمان اب میخورد منتشر گردیدند .
همین قسم دسته ديگر به حوزه شاداب سراسواتی یعنی از غند اب رفته در اراضی گرد و نواح آن مسکن گرفتند مانند قبيله معروف «بهار اته» وعشایر مربوطه آن .
آریا هائی که در بدخشان عليا ودره های نورستان اقامت دارند بنام تیپ « هومو الپينوس» يا تيپ کهستانی یاد ميشوند و در مورد آنها اصطلاح ارياهای کهستانی خوب تر تطبيق ميشود. از روی اوستا اینطور معلوم میشود که اریا ها بعد از حرکت از «اير يانا ويجه » به سغدیان و مرو منتشر شده و بعد به سوا حل چپ اکسوس به بخدی متوطن گردیدند و از اینجاب موجی بطرف صفحات غربی در نیسایا (ميمانه واندخوی) وحوزه سفلی مرغاب و هری وا ( وادی هری رود ) منتشر شده و موجی هم دره های هندوکش را عبور کرده در «ويکره تا»یعنی دره کابل و « کتره» یعنی حوالی غزنی پرا گنده شده اند.سپس با از حوزه هری رود شاخه بطرف وادی


(٤١)

ایتومنت یعنی هیرمند وهری واتی یعنی حوزه ارغنداب پایان شده و یا از دره
کابل و غزنی موجی بدان طرف ها سر کشیده است یا از هر دو جانب. مقصد
در این است که آریائی های باختر به دو طرف هندوکش یکسان پراگنده شده
و بامرور وقت تمام زوایای کشور را مملو ساختند . این مهاجرت ها و جابجا شدن
های آنها را عموماً بین سال های ١٩٠٠ و ١٤٠٠ ق م قرار میدهند .

ریشه «آریا» در يك عده نام ها :

با انتشار آریاها به دو طرفه هندوکش و استقرار آنها درین نقاط اسما و كلمات
اصل آریا ئی در مورد رود خانه ها ، شهرها ، قبائل وغيره بسیار استعمال
شد، و بعضی های آن تا امروز از بین نرفته از آنجمله یکی خود کلمه « آریا » است
آریا با تحریقات مختلفی که زاده مقتضیات نقاط مختلف است در يك عده نام های
خاص نقاط کشور ما محافظه شد، و این بجای خود دلیل بزرگی است که عمومیت این
کلمه را درین سرزمین نشان میدهد و بطور مثال از چند نمونه ذکر میکنیم :

هریو Haroyu : نامی است که اوستا برای خطه شاداب وادی هری رود
داده، درین کلمه ریشه قدیم (آریا) گنجانیده شده که از آن در
مرور زمانه کلمات: هری ، اری ، آریا ، هرات بمیان آمده است.

هراوی تی : این نام را اوستا به قطعه قشنگ ارغنداب داده و این جا هم کلمه (هرا)
ریشه قدیم (آریا) را نمایندگی میکند . در کلمۀ اراکوزی که یونانی ها در مورد این
منطقه استعمال کرده اند ریشه قدیم شکل (ارا) بخود گرفته است و حتی اگر به دوره
آشوری ها هم بالا برویم (ارا) در اسم «ارا کوتس» ، « ارا کوئی » دیده میشود .

آریاکا Ariaka : شهری بود در ولایت مارجیان که باشندگان آنرا
«آریا کی» Ariakai میگفتند و دیده میشود که در نام شهر و باشندگان آن کلمه
(آریا) باشکل کامل خود موجود است.


(٤٢)

آریاسپ Ariaspe :
یکی از شهرهای مهم در انجیان بود وقرار نظریه آرین کنار رود هیرمند وقوع داشت . اهالی آنرا «اریاسپه» یعنی «آریا های سوار کار» میگفتند . کلمه آریا در نام شهر و باشندگان آن هر دو بدون جزئی تغییر و تحریفی دیده میشود.

اریستو فیل Aristophyles :
بطرف غرب ولایت پارو پامیزاد(ولایت کابل) مردمانی بنام «اریستو فیل» زندگانی میکردند که بطلیموس از آنها اسم برده و «اندره برتلو» عین مفهوم (آریا) را به این کلمه داده و ایشان را مردمان نجیب نژاد خوانده است (۱) در اول این اسم کلمه آریا بصورت (اری) ظاهر است.

ارتا کانا Artakana :
یکی از شهرهای خیلی کهن حوزه شاداب هری رود شهر ارتاگانا است که پیش از ظهور اسکندر مرکز ولایت آریا و اقامتگاه نجبا و شهزادگان این خطه بشمار میرفت. ریشه کلمه آریا بصورت (آر) در اول این اسم هویدا میباشد.

اریوس : نام رودخانه هری رود است (ار) یا (اری) که در این اسم ملاحظه میشود تحریفی از کلمه (آریا) یا (هریوا) است پس اگر تجسس شود ازین قبیل نام ها در میان اسمای شهرهای قدیم و رودخانه ها و قبایل کشور ما زیاد است که کلمه آریا یا بصورت کامل یا با جزئی تغییر و تحریف در آنها موجود است و ریشه آن بیک نگاه شناخته میشود.

آریانا : با شرحیکه بالا داده شد شبهه نماند که آریاها به تدریج از باختر به تمام نقاط دو طرفه هندوکش انتشار یافتند و وجود کلمه آریا در نام های رودخانه ها
(۱) صفحه ۵۹ آریانا تالیف کهزاد.


(٤٣)
و شهرها و یکعده قبایل یادگاری است که انتشار و توطن آنها را درین سرزمین ثابت میسازد و کثرت استعمال این نام خود بخود دلیلی است که تمرکز آنها را از همه جا بیشتر در مملکت ما وانمود میکند ریشه قدیم «آریا» که در دیگر کلمات نشان دادیم با مفهوم قدیم چندین هزار ساله خود از بین نرفته و در عنعنات باشندگان اینجا باقی ماند. در سانسکریت «وذا» یعنی زبانی که سرود ویدی دران گفته شده و آنرا بعضی ها زبان «آریا» یا «اریائی باختری» هم میخوانند صورت جمع «آریا» «آریان» میشد. آریا نجیب و اریان نجبا معنی داشت و چون «آریان» یعنی «نجبا» به دو طرفه هندوکش جا گرفتند کشور خود را به نام خود «آریانا» یعنی «مسکن نجبا» خواندند و این کلمه چنین به میان آمد که (نون) آخر کلمه (آریان) را فتحه نسبتی دادند و «اریان» اسم مکان تشکیل گردید این فتحه را بعضی ها به (ه) و بعضی ها به الف تبدیل نموده اند ولی برای سهولت لهجه و فرقی که میان صورت جمع و صورت اسم مکان باشد نوشتن آن بصورت الف مرجح است و این همان کلمه «آریانا» است که به معنی «مسکن نجبا» از زمان انتشار آریاها به بعد در مورد کشور ما استعمال شده و قدیم ترین نام مملکت ما میباشد درین هیچ شبهه نیست که مفهوم (مسکن آریا) و نسبت آن به خاک های مستعد دو طرفه هندوکش از یادگارهای استقرار اریائی است که پیش از انتشار و عمومیت آنها به همه جا در قطعات محدود به شکل (آریاورته) (آریاورشه) (آریان ویجه) (ایریان ویجه) ظهور کرده و بالاخره قلمرو وسیع تری را که از جریان رودخانه های پامیر و هندوکش آب میخورد بنام (آریانا) مسمی ساختند. بعبارت دیگر این اسم مرکب از دو جزء است یکی (آریا) که اسم خاص و همان نام قدیم چندین هزار ساله است که قبایل آریائی ویدی بصورت اسم مشترك برای خود وضع نموده بودند و دیگر کلمه (نا) که در حقیقت همان (نون) مفتوحه است که در عصر اوستائی به کلمه «ایریا» پیوست شده و مفهوم نسبتی دارد


(٤٤)

بسان ها به این وزن و آهنگ اسمای زیادی عرض وجود نمود مانند : (ساکستانا) مسکن (اسکائی ها) «در انجیانا » مسکن زرنجی ها «بکتریانا» مسکن باختری ها و غیره.

آریانا اسم با مسمی و قدیم مملکت ما از دوره های ویدی واوستائی به بعد فراموش نشده و در خاطره های توده مردم مانند سرودها و دیگر عنعنات تاریخی محافظه شده رفت. اولین کسی که این اسم را تذکار داده مورخ یونانی اراتوس تنس Eratosthenes است که در نیمۀ اول قرن سوم ق م می زیست. اصل نگارش خود او در دست نیست بلکه استرابو جغرافیه نگار و مورخ یونانی (٦٠ ق م – ١٩ ب م) از زبان او کلمۀ آریانا را تذکار داده است. علاوه بر استرابو، بطلیموس، پلینی، اپولودوروس ارتمیس Apolodorus of Artemis از اریانا اسم برده اند.

حدود آریانا :

قراریکه از روی متن اوستا (۱) و شهادت نگارشات مورخین و جغرافیه نگاران یونان و لاتین برمی آید آریانا حدود و سرحدات مشخص و معین داشته و تاجائی که معلوم میشود سرحدات مذکور هم بیشتر طبیعی بود حدود آریانا قرار نگارشات استرابو بدین قرار بود : سرحد شرقی رود اندوس (سند) حد جنوبی اوقیانوس بزرگ (بحر هند) خط شمالی آن کوه پارو پامیزوس و يك سلسله کوهستاناتی بود که از شمال هند تا در بند خزر امتداد داشت، قسمت غربی آن را خطی معین میکرد که پارتیا را از مدیا و کرمان را از فارس و پاره تا کنه Paraetakené جدا می ساخت. استرابو در نظریات خود این جمله را هم علاوه میکند که آریانا بعضی حصص فارس، مدیا، بکتریا و سغدیان را هم در بر میگرفت. زیرا باشندگان این نقاط تقریباً به يك زبان متکلم اند (۲) "اپولودوروس" هم این

(۱) ولایات اریانا به اساس متن اوستا در فصل سوم داده شده است.
(۲) صفحۀ (۳) تجسس در ابنژادهای افغانستان تألیف بیلو


(٤٥)

جمله آخیر «استرابو» را تائید وتکرار نموده میگوید که آریانا بعضی حصص فارس
ومدیاومناطق شمال باختر وسغدیان را دربر میگرفت . مشار الیه مخصوصاً این
نکته را خاطر نشان میکند که بکتریانا قسمت عمده آریانا بشمار میرفت چنانچه بزبان
ادبی تر میگوید که «باختر مروارید آریانا است» پس بدون اینکه اینجا به تفصیل
نظریات نویسندگان اروپائی پرداخته شود با معلوماتیکه از نویسندگان كلاسيك
یونان ولاتین به ما رسیده میتوان گفت: از زمانیکه مورخین وجغرا فیه نگاران
مذکور به کشور ماتماس پیدا کرد ند یعنی سه چهار قرن پیش و یکی دو قرن
بعد از عهد مسیح سرحدات آریانا نزد باشندگان آن کاملاٌ مشخص وحدود معین
داشت به این ترتیب که سرحدات شرقی وجنوبی آن طبیعی معین بود . شرق آنرا
از کامکت تا اوقیانوس هندر و داندوس (سند) معین میکردوسمت جنوبی آن را
اوقیانوس بزرگ با بحیره هند محدود ساخته بوده چون بکثریانا قسمت عمدۀ آریانا
ومروارید این کشور زیبا خوانده شده نه تنها جزء لا يتجزای آن بلکه بهترین ولایت
و مرکز آن شمرده میشد سغدیانا که همیشه در ادوار باستانی صمیمه وجزء باختر محسوب
میشد قرار شهادت مورخین كلاسيك یونان ولاتین داخل آریانا بود پس سرحد شمالی
آن عبارت از «سردیا» یارود سیحون بود میماند قسمت چهارم یعنی غرب و آنرا
خطی معین میکرد که کرمان و پارتیا را به آریانا مربوط میساخت و مدیا و فارس
را بطرف غرب میگذاشت به این ترتیب حدود آریانا از نقطه نظر اوستاو مورخین
كلاسيك ومعتبر یونان طوری بود که شرح یافت در فصل آینده ولایات و قطعات
خاک آریانا از نقطه نظر اوستا شرح داده شده است .


(٤٦)

سرودویدی

یکی از ممیزات برجسته آریائی که بیشتر مربوط به کتله آریا ئی باختر میباشد این است که این نوده نجیب از قدیم ترین زمانه ئی که تا حال بصورت صریح علما به تعین آن موفق نشده اند از خود منظومه ها و سرودها یا بزبان دیگر یك دوره « ادبیات شفاهی » داشتند که منبع معلومات ماوسر چشمه تمام افتخارات خود ایشان بشمار میرود .
فهمیدن موضوع و دوره ادبیات شفاهی اگریرای دیگران کمی مشکل باشد برای ما افغان ها اشکالی ندارد زیرا زبان پښتو واجد چنین دوره بوده و حتی میتوان گفت که دوره ادبیات شفاهی این زبان خیلی ها طولانی تر بوده است و چون زبان پښتو شاخه از السنة باختری آریائی است مدتی دوره ادبیات شفاهی را در اصل زبان سرودها پیموده و بعد حینیکه در اثر مهاجرت ها و دور شدن شاخه های آریائی باختر از همدیگر لهجه ها از هم متفاوت گردید، پښتو هم با وضعیتی که اختیار کرد تازمان انتشار رسم الخط عربی دوره ادبیات شفاهی خودرا ادامه داده است .
ادبیات شفاهی و تحریری در اصل مفهوم حقیقی فرقی ندارد جز به اینکه آنچه بزبان گفته میشود توسط علامه یا رسم الخطی به قید تحریر هم در آید ، زمزمه با لب و دهن و زبان چیز طبیعی است که با خلقت انسان یکجا خلق شده و تحریر با هر گونه علائم یا رسم الخطی که باشد نمونه ئی از مراحل تکامل بشریت است که هر قوم و کتله و ملتی نظر به موقعیت جغرافیائی و تماس و کوایف تاریخی قسمی از آن را در زمان و دوره معینی مالك شده است .
ادبیات شفاهی زمزمه زبان و نوای دل است که از دلی برخواسته و بز بانی نشسته است درین زبان و بزبان های دیگر تکرار شده تا از راه گوش به حافظه ها جای گرفته و در دل ها تاثیر افگنده است جای این گونه ادبیات همیشه حافظه


( ٤٧)

و زبان و گوش و دل بوده در همین جاها تولد و نشو و نما یافته و محافظه گردیده است .
ادبیات شفاهی نسبت به ادبیات تحریری طبیعی تر است همان طوریکه بی تکلف حرف میزنیم بی تکلف سرودها و منظومه های این دوره هم سروده شده، ساده است پیرایه ندارد . آنچه چشم می بیند ودل احساس میکند از زبان می بر آید .
چون صحبت و تکلم کار طبیعی همه نوع بشر است لازم می آید که همه اقوام دنیا ادبیات شفاهی داشته باشند. حتماً این طور هم است پیش از ایجاد رسم الخط نزد هر قوم و بعد ازان ادبیات شفاهی بوده واست ولی عموماً آن ادبیات از مراحل ابتدائی تجاوز نکرده واگر تجاوز هم کرد، محافظه نشده است و در نتیجه اثری ازان باقی نمانده لذا میتوان گفت که ادبیات شفاهی ومخصوصاً حفاظت آن قرن هاسینه بسینه یکی از اختصاصات آریائی ها و باز دقیق تر اگر بگویم یکی از ممیزات مختصه کتله آریائی های باختری است .
ادبیات شفاهی آر یائی مدت های مدیددهن بدهن وسینه به سینه انتقال یافت چون در خانواده های آریائی قدیم انتقال میراث معنوی اهمیت زیاد داشت پدر خانواده که مربی این کانون كوچك هم بشمار میرفت سعی میکرد تا فرزندان خودرا از ثمره سرمایه معنوی هم مستفید کند و این یگانه عاملی بود که تا موقع فرارسیدن تحریر، سرودها ومنظومه هارا قرنهای متمادی حفظ کرد و نگذاشت که بالكل محو وناپدید شود البته يك قسمتی ازین سرود ها آنهائی که ازهمه قدیم تر بودند از بین رفته اند و در اطراف آن مفصل تر صحبت خواهیم نمود .
آیا دوره ادبیات شفاهی آریائی یا « سرود گوئی » چطو شروع شده ؟ و علت آن چه بوده ؟ آیا محض شوق ادب وشعر گوئی این مجموعه را بمیان آورده یا کدام علت اساسی تری درین مورد مد خلیت داشته ؟ درین شبه نیست که این مجموعه محض دراثر احساسات عشقی کدام شاعر و احتیا جات خالص ادبی


(٤٨)

بمیان نیامده بلکه قراریکه از روی ترجمۀ « وید » (دانش مذهبی) و « ریک
دید » (سرود ستایش) استنباط میشود سرودهای ویدی در حقیقت زمزمۀ نیاز دل
و نوای ستایش قلب تودۀ آریا ئیست که شاعر حساس و دقیق با آهنگ و وزن
کلمات و لطافت خیال خویش آنرا رنگ دیگر داده است . بناءعلیه گفته میتوانیم
که شالودۀ سرودهای « ویدی » واس اساس آن تخیلات مذهبی و ستایش است
و چون مفکورۀ آئین مذهبی آریائی بر ستایش عناصر طبیعی و مظاهر بدیع آن
قرار داشت طبعاً از خلال ابیات آن توصیف عناصر زیبای طبیعت معلوم میشود .
نگاهی به تاریخ ادبیات ملل واضح میسازد که وجود ارباب انواع و مجسم
ساختن قواهای طبیعی و نام گذاری برای آنها در عالم ادبیات اعم از اینکه احساسات
شاعر و گوینده به نظم باشد یا به نثر رول فوق العاده مهم بازی کرده و صحنه را که شاعر
میخواسته ترسیم کند ملون و مرموز قشنگ زیبا ساخته است . زندگانی شاعر
باشور عشق و سوز دل تخمیر یافته،جینیکه میخواهد این « شور و سوز » را در عالم
خیال خود ترسیم کند هر چند عناصر طبیعی و مظاهر زیبای طبیعت نام های قشنگ
و اشکال و وضعیت های مخصوص و لطیفی در اوهام او داشته باشد کلام او که در
حقیقت هیکل تراشیده شدۀ روح او است قشنگ تر، زیبا تر، و گیرنده تر و جذاب تر
و کامل تر می آید و بر شنونده بیشتر تاثیر میکند چنانچه یکی از علل عمده ترقی
یو نانی ها در شعب مختلف صنایع ظریف هیکل تراشی ، ادبیات ( نظم و نثر و
خطا به و بیان ) موسیقی معماری حجاری و غیره وجود ارباب انواع و اساطیر
مربوط آن بود . با وجودیکه اساس سرود ها تلقینات مذهبی است ولی زبان
و کلمات و اصول بیان و طرز تفکر و صورت اظهار آن در قالب شعر طوری بعمل
آمده که بر هر شنونده ئی تاثیر میکند و در زیبائی و لطافت خیال و تشبیهات بکر
و طبیعی ادبیات بشر کمتر نظیر آنرا سراغ داده میتواند .


(٤٩)

گویندگان این سرود ها (ریشی های) فرزانه و دانا کسانی بودند که
بر همه دانستنی های متداوله وقت معرفت داشتند . شبهه نیست که در اوائل وهله
جنبه روحانیت آنها بیشتر بود ولی در عین زمان شاعر و خطیب و ادیب هم بودند
و رهنمائی توده چه در امور مذهبی و چه در حیات اجتماعی و سیاسی کار آنها
بود . ریشی ها بحیث دانایان قوم و مفکرین جامعه در حیات اجتماعی آریائی
و زنده نگه داشتن عنعنات و تقویه قواى روحی و اتحاد قومی و رهنمائی مردم
به مدارج عالی اخلاقی رول مهم و بزرگی بازی کردند. ایشان با وجود نفوذ فوق العاده
که در میان مردم و نزد روسا و در دربار شاهان داشتند گاهی مانند روحانیون
کلده خود را حیثیت شاهی نداده بودند بلکه محض برای بهبود و برتری قوم
خدمت میکردند . خطابه ها میدادند سرود جذاب میساختند و افکار
پسندیده و روشن در دماغ توده مردم تولید میکردند. ریشی ها در میان توده
عوام و نزد شاهان محبوب و محترم بودند و شاهان آریائی در امور مملکت
داری از افکار روشن و نظریات صائب آنها استفاده میکردند بصفت ریشی علما
و شعرائی در هر دو طبقه مردان و زنان وجود داشت و نام های ریشی های
هر دو طبقه بکرات در سرودها تذکار رفته، بهر حال سرود های آریائی که
میخواهیم در ین مبحث مطالعه کنیم از قریحه توانای همین ریشی ها تراوش
کرده. ایشان اولین شعرای کشور ما و منظومه ها و سرود های شان اولین
مظاهر ادبی مملکت ما است، سرودها از نقطه نظر ادب مقامی دارد بس بلند
و شامخ و ادبیات بشر نظیر آنرا کمتر سراغ داده خواهد توانست، علاوه
بر جنبه ادب و زبان سرود ها یگانه منبع مطالعات آریائی میباشد و تمام تحقیقاتی
که از دو صد سال باینطرف در اطراف مسایل آریا و آریائی و غیره بعمل آمده
و می آید همه اش براساس متن سرودها و ملحقات آن استوار است چون سرود
های ویدی در تاریخ، ادبیات، زبان، مطالعه لغات، اعلام تاریخی و جغرافیائی


( ٥٠ )
داستان ها ردیگر ممیزات عرق و خون و نژاد وسجایای اهالی کشور ما روشنی
زیادی می اندازد و اساس تمام مطالعات آریائی میباشد مختصراً از پهلو های
مختلف آنرا مطالعه میکنیم :
«وید» یا «ودا» : مجموع سرود های معلوم آریائی که بما رسیده
به چهار دسته تقسیم میشود که آن را نظر به قدامت و موضوع به نام های (ریک وید)
«یجوروید» (اثر وید) (سام وید) تقسیم نموده اند و پس ان راجع به هر کدام تشریحاتی
خواهیم داد، عجالتاً به این ملاحظه اکتفا میکنیم که در نام های چهار گانهٔ
مذکور کلمۀ (وید) تکرار شده وطوریکه از زبان « ماکس مولر » اولین
مدقق زبان و مدنیت ویدی در تمهید مقدمۀ طبع اول کتاب سرود های ریک وید
( ١ ) ذکر رفته احتمال دارد که (وید) اولین کلمه ئی باشد که از زبان آریائی
برامده معنی کلمۀ (ودا) اصلاً (دانائی) است زیرا از فعل (وید)
دانستن مشتق شده و بصورت دقیق تر و اصطلاحی آن را (دانائی مذهبی)
یا (دانش مقدس) تعبیر میکنند. زیرا سرودهای (ویدی) در اصل اساس
عبارت از یک رشته تخیلات مذهبی است که در قالب الفاظ زیبا و قشنگ و با آهنگ
و موزون ، شکل شعر را بخود گرفته است.
سرود های « بلهیکا » یا « بخدی »
سرودهای قدیم و مجهول : مجموعۀ سرودهای آریائی که چهار کتاب ویدرا
تشکیل داده و قدیم ترین آن دسته « ریک وید » میباشد عبارت از آثار منظومی
است که در زمان استقرار آریاها در حوزه های شاداب رود خانه های جنوب
هندوکش سروده شده و به تدریج دامنه آن با مهاجرین بطرف شرق و جنوب
و غرب آریانا و ماورای « سندهو » ادامه یافته وقسمت های جدید « ریک وید »
وسه کتاب دیگر ویدی در خاک های « هفت دریا » پنجاب فعلی بمیان آمده است
( ١ ) جلد اول سرودهای ریک وید تالیف PAL.Ph. T.H Griffith. M.C.I.E «گریفت»


( 51 )

با وصف این حال یادگارهای فراوانی چه از خاک و چه از باشندگان عرب سند
در آنها موجود است بهرحال عجالتاً به این مطالب کاری نداریم زیرا حدودی
که سرودها دران سروده شده است بسان شرح خواهد یافت لذا به این می پردازیم
که این سرودها یعنی مجموعه چهار کتابی را که ذکر شد " سرودهای معلوم "
میخوانند زیرا به هر کیفیتی که بوده دهن بدهن تا بعصر ما رسیده است . آنچه
درین مبحث گفتنی هستیم این است که سرودهای آریائی منحصر و محدود به
همین آثار منظوم فوق نمیباشد بلکه یادگار و نمایندهٔ يك دورهٔ ثقافت ادبی
بزرگی است که شواهد قدیمهٔ آن بکلی از بین رفته چنانچه خود سرودهای
ویدی بازیار به این مطالب اشاره میکند . اگرچه بالفحص اشعار مجهول ویدی
بدست نمی آید معذالك تذکار آن از نقطهٔ نظر مراتب تاریخی ادبیات ویدی
در آریانا خیلی مهم است زیرا سرزمینی که در آن سرودهای مجهول سروده
شده سرزمین آریانا ومخصوصاً قسمت بلهیکا یا بخدی ریبا است. تصریح مطلب
اینکه سرودهای مجهول بین عصر ویدی و زمان استقرار آریاها در حوزه اکوس
( باختر ) بمیان آمده و این خود وانمود میکند که سرودهای مجهول باید سراسر
در آریانا و حصهٔ زیاد آن در حصهٔ شمال هندوکش بمیان آمده باشد بیشتر
گفتیم که (سرودها) در حقیقت منظومه های روحانی بود که از زبان آریائی ها
بیرون شده و چون آریائی ها پیش از شروع مهاجرت در بخدی هم زبان به توصیف
عناصر طبیعی گشوده طبعاً حکم میتوان کرد که اولین پارچه نظم و شعر در شمال
هندوکوه سروده شده است و چون مهاجرت شروع نشده بود اثرات آن به
دیگر نقاط انتشار یافته نتوانست. همین طور سرودهائیکه در اوائل مهاجرت
در سایر نقاط شمال هندوکش یا جنوب آن ظهور نموده است هم بواسطهٔ قدامت
شواهدی از خود باقی نگذاشته و از همین جهت است که در سرودهای ریگ وید
که قدیم ترین حصهٔ اشعار معلوم را تشکیل میدهد از رود کابل وسوات و کرم


(٥٢)

وگوهل وغیره اسم برده شده است.

اگر متن سرودهای (ریگ وید) بنظر تعمق دیده شود دران چندین مراحل
ادبی مشاهده خواهد شد در صورتیکه تنها متن «ریگ وید» دوره های مختلف
را وانمود کند طبیعی مینماید که پیشتر ازان حتماً دوره های دیگری هم بوده
وذوق ادبی به اندازه ئی پرورش یافته بود که زمینه را برای ظهور سرودهای
(ویدی) مساعد ساخت دوت Dutt در مؤلفۀ خویش موسوم به آریائی ساختن هند
The Aryanisation of India صفحه (٥٥-٥٤) مینگارد که اختلافات بزرگ
متن «ریگ ویدا» بجای خود جز یادگار کوچکی از يك دورۀ وسیع سرودهای
ادبی مفقود نمیباشد وتغیرات واضحی که در دورۀ (ویدی) در خود زبان سرودها
بمشاهده میرسد نشان میدهد که پیش از سرودهای دورۀ ویدی حتماً يك عدۀ
زیاد سرودهای دیگری هم بوده که متأسفانه مفقود شده وبما نرسیده چنانچه
متن «ریگ وید» درین باره شهادت میدهد و جمله های «دانایان قدیم»
و «سرودهای قدیمی که بلباس نوی عرض اندام نموده اند» و «سرودهایی که
در زمانه های قدیم ترکیب شده اند» (۱) هر کدام بجای خود واضح وصریح
بیان میکند که دورۀ ادبی محض با سرودن منظومه های «ریگ وید» که قدیم ترین
آثار ادبی دورۀ (ویدی) میباشد شروع نشده بلکه پیش ازان دورۀ بزرگ
دیگری بوده که آثار دورۀ ویدی نمونه یا یادگاری از آن بشمار خواهد رفت
جمله (دانایان قدیم) اگر چه کوتاه و خلص است ولی مفهومی صریح دارد
وواضح میگوید که ریشی ها ومردان فرزانه و بصیر بر دانش متداولۀ وقت که عبارت
از قوانین مذهبی، مراسم قربانی، اشعار و سرودها، اصول تربیۀ اولاد و خانواده
وتربیۀ حیوانات وفن ومحاربه وغیره باشد پیش از عصر ویدی در میان آریائی ها

(۱) صفحۀ ٥٥ کتاب :
The Aryanisation of India By
Nripendra Kumar Dutt M.A. Th. D.


(٥٣)

وجود داشت از جملهٔ دیگر « سرود های قدیمی که بلباس نو عرض اندام
نمودند» این مطلب فهمیده میشود که سرودهای قدیمه در عصر ترکیب منظومه
های «ریگ وید» از خاطره‌ها کاملاً فراموش نشده بود و تا اندازه‌ئی کافی
در حافظه‌ها وجود داشت که تغییرات سبك ادبی عصر «ویدی» بعضی‌ها را
بلباس نو در آورد .
قرار نظریهٔ «آرتر مکدونل» (۱) «مجموع سرود هائی که کتاب «ریگ‌وید»
را تشکیل داده است در عرصهٔ چندین صد سال بمیان آمده است» اگر سبك
گفتار وطرز تخیل شعرا وتفرقهٔ دوره ها ومدرسه های ادبی که در آن تمیز
داده اند مدنظر گرفته شود میتوان گفت که ظهور مجموع سرود های ریگ وید
از چندین صدسال هم بیشتر وقت گرفته . چون سرود های «ریگ وید» یعنی
قدیم ترین قسمت های سرودمعلوم ویدی بعداز جداشدن شاخهٔ هندی وفارسی
از باختر بمیان آمده ومحل ظهور آن قراریکه بعدتر دیده خواهد شد دامنه
ها و وادیهای جنوب وجنوب شرق هندوکش است بدون شبهه وتردید گفته
میتوانیم که سرود های گمشده ومجهول که اینجا مورد بحث ما است در شمال
هندوکش در کانون قدیم آریائی در «بخدی زیبا» بمیان آمده وجادارد
که آنها را بنام «سرود های بخدی» یا «سرود های بلهیکا» بخوانیم .
باوجود اینکه «سرود های بلهیکا» یا بخدی در دست نیست و آنرا بنام سرود
های گمشده ومجهول خطاب میکنیم در اصل وجود آن پیش ما شبهه وتردید
نیست وعلاوه بر اشارات صریح سرود ویدی دلایل عقلی ونظری وعملی در
دست است که بخدی را کانون قدیم ترین سرود های آریائی بخوانیم وظهور
قدیم ترین سرود آریائی را بدانجا نسبت دهیم علاوه بر تشابه زیادی که من
حیث زبان میان سرود های ویدی وگات ها وسائر قسمت های اوستا موجود

(۱) صفحه ٤٥ تاریخ ادبیات سانسکریت نگارش «آرتر مکدونل»


(٥٤)

است من حیث اصطلاحات ادبی و شیوه های بیان و طرز تخیل و موضوع گفتار هم قرابت زیادی دیده میشود ، اگر سرود ویدی قدیم ترین مظهر ادبی و منظومه های ادبی آریائی باشد و از جنوب هندو کش شروع شده و بطرف شرق جانب «سندهو» ادامه یافته باشد میان آن و متن اوستا که در حوالی ١٠٠٠ ق م در بخدی بمیان آمده آنقدر ها شباهت باقی نمی ماند حتماً پیش از دوره ویدی در شمال هندو کش سرود ها و منظومه های زیادی بمیان آمده و اصطلاحات و طرز بیان وسبک گفتار آنقدر در روحیات ریشی ها و طبقه منور ریشه دوانیده بود که در سرود های اوستائی تاثیر ببخشد. از طرف دیگر همین طور که قسمتی از سرود های آریائی ویدی گمشده و بدست نیامده حصه قدیم سرود های اوستائی هم مجهول است واگر این دو قسمت مفقود «وید» و «اوستا» بدست می بود حقائق خود بخود روشن میگشت و هیچ گسیختگی میان قسمت های گمشده و معلوم «وید» و حصه های معلوم و از بین رفته اوستا دیده نمیشد ولی چه چاره که حتی سومین نمونه ممیزه نبوغ ادبی بخدی یعنی قسمتی از شاهنامه دقیقی بلخی هم گمشده و بدست نرسیده است.
«ارتر مکدونل» که بیشتر از او اسم بردیم میگوید : «که شعرای حصص قدیم «ریگ وید» از همکاران متقدم خویش یاد کرده، پایه دانش و احاطه آنها را تمجید نموده اند. ایشان سرود ها و پارچه های منظوم متقدمین را میخواستند تجدید نموده و با این آرزو از اشعار اجداد خویش و شعرای باستانی یاد آوری کرده اند» (١)
از روی بیانات فوق معلوم میشود که پیش از عصر مهاجرت و رفتن شاخه های آریائی هندی و فارسی از باختر و سائر نقاط آریانا بطرف شرق و غرب دوره

(١) صفحه ٤٥ کتاب تاریخ ادبیات سانسکریت، نگارش «آرتر مکدونل»
A History of Sanskrit literature by Arthur. A.
Macdonell. M.A.Ph.D.London


(٥٥)

ادبی در شمال مملکت ما گذشته که میتوان آنرا بنام «مدرسهٔ بخدی یا بلھیکا»
یاد کرد و اکثر سرودهای مجھول و گمشده ثمرهٔ آن بود درین دوره که تحدید
حدود اولی آن کار مشکلی است و در اخیر آن قبایل آریائی در تمام زوایای
آریا نا منشعب شده و آمادهٔ حرکت بممالک همسایه بودند ریشی‌های فرزانه و دانایان
نامی در شمال آریانا وجود داشت که در فن سرودن اشعار قریحهٔ توانا و مہارت
تامه داشتند و شعرای دورهٔ «ریگ وید» با افتخار از آنها یاد آوری میکردند
و تجدید سبك آثار و گفتار آنها را یکی از آرزوهای قلبی خویش میشمردند. از بیانات
فوق که مستند بر تذکار بعضی نکته های متن خود سرود های ( ریگ وید )
است چنین استنباط میشود که دورهٔ ( ریگ وید ) تقریباً یک نوع دورهٔ تجدد
ادبی بوده و شاید آرزوی زنده کردن یادگار شعرای قدیمه وسبك وطرز گفتار
آنها که از مفاخر اجدادی آریائی بشمار میرفت باعث شده باشد که شعرای
دورهٔ «ریگ وید» من بعد نشیده های خود را در کانون خانوادگی محافظه کرده
و پدر به پسر تا به زمان کتابت انتقال دهند. پس درین شبهه نیست که پیش
از شعرای عصر «ریگ وید» شعرای مقتدر در میان آریائی ها وجود داشت ولی
معلوم نیست که چرا آثار آنها مانند سرودهای ویدی باقی نمانده است قدامت
يك علت آن شده میتواند ولی دورهٔ ( ریگ وید ) هم قدیم است . اگر گفته شود
که شاید آثار پیش از عصر ( ریگ وید ) کم و محدود بوده و از خاطره ها محو شده
باز هم صحیح نیست زیرا طوریکه دیده شد آثار دورهٔ ( ریگ وید ) جز نشانی از
( عظمت دورهٔ ادبی قدیم ) نمی باشد لذا بعض دلایل و موجبات را در نظر گرفته
گفته میتوانیم که شعرای سرودهای ( ریگ وید ) یکنوع ( رینسانس ادبی ) را
شروع کرده در صدد برآمده اند که دیگر آثار منظوم خویش را که در عین
زمان قوانین مذهبی اصول خانوادگی، مراسم قربانی، و نواهای آتش بار عشقی
دران نهفته است نگذارند که از بین برود و پدر خانواده کوشش کند که


(٥٦)

حتماً بعنوان (میراث معنوی) آن پارچه‌های لطیف را به اولاد خود منتقل
سازد . شعرای عصر (ریگ وید) نه‌تنها برای حفاظۀ آثار خویش اقدامات
جدی کردند بلکه در صدد تجدید وزنده کردن اشعار قدیمه وسبك گفتار
اجداد خویش هم برآمدند وحتی‌المقدور تاجائیکه حافظه‌ها كمك میتوانست
درین راه صرف مساعی نمودند ولی تاجائیکه خود سرودهای ریگ وید شهادت
میدهد درین راه موفقیت شایانی نصیب آنها نشد جز اینکه بصورت مبهم بگویند
که در زمانه‌های قدیم در میان اجداد ما شعرای نامی وگرامی تری وجود
داشت . راجع به‌تعقیب سبك شعرای قدیم طبیعی اقداماتی شده واحتمال دارد
که با تتبع در سبك نگارش وساختمان وتركيب كلمات قدیم ترین سرود های
(ریگ وید) این مطلب تاحدی برآورده شود زیرا خود مجموعۀ سرود های
ریگ وید هم بذات خود از نقطه نظر شکل وساختمان کلمات و لهجه وآهنگ
نمایندۀ چندین دورۀ ادبی می‌باشد که ازان بعدتر صحبت خواهد شد.

سرودهای جنوب هندو کش

سرودهای معلوم : برعکس سرودهای گمشده ومجهول که بالا از ان بحث
کردیم دستۀ سرودهای دیگری بمارسیده ودردست است که آنرا معمولاً بنام
سرودهای معلوم یاد میکنند و با تفرقۀ مدرسه هائی که ازان صحبت خواهیم کرد
يك قسمت آن روی همرفته در دامنه‌ها ووادی‌های جنوب هندو کش بمیان آمده
است . سرود های معلوم بیشتر خاطره های آن دورۀ حیات آریائی را
یاددهانی میکنند که آریا ها از بخدی به جنوب تیغۀ هندو کش فرود آمده
مدتی در وادی‌ها ودره‌های دو کوه (یوپائی ریسینا) (هندو کش) و سپیتاگوناگیری
( سپین غر ) منتشر ومستقر شدند وازمیان آنها شاخۀ به تدریج از را های
طبیعی مجرای رودخانه‌های خروشانی که ازین دو کوه بزرگ سرازیر میشود


(٥٧)

بطرف حوزه رودخانه سندهو (سند) و ماورای شرقی آن مهاجرت کردند .
سرودهای معلوم آریائی يك دسته سرودها و منظومه ها و آثار ادبی زیاد
و مبسوطی را در بر میگیرد که از جنوب هندو کش و وادی های کوبها (کابل)
کرومو (کرم) ، کوماتى (گومل) ، سراسواتی (ارغنداب) راسا (کنر) سواسقو
(سوات) شروع شده و بكنار گنگا كه بيش از يك دفعه در سرودها ذكر نشده
خاتمه می پذیرد . سرودهای معلوم آریائی که روی همرفته در جنوب آریانا
بمیان آمده همه اش در يك نقطه و بيك عصر ظهور نکرده بلکه مربوط به
زمان ومكان مختلف است. وقسمت عمده آن بنام سرودهای ویدی یاد میشود
ومركب از چهار کتاب است وقدیمترین آنرا (ریگ وید) گویند وعقب آن
يك سلسله كتب و ملحقات دیگر می آید . چون مجموع این ادبیات وسیع از
طرف جمعی از مدققین مطالعه وطبقه بندی شده اول به ذکر نظریات وتقسيمات
عمومی پرداخته و پس ان از زاويه خصوصی تر صحبت می کنیم .
موضوع قدسیت سرود ها و معتقدات آریائی ها مبنی بر اینکه آن را
الهام آسمانی تصور مینمودند چیزی است طبعاً بی اساس و خیالی که قدامت
زمان در افکار آنها نشانیده بود و الهام آنها را میتوان الهام دل شاعر قیاس
کرد که داخل قالب کلمات قشنگ و موزون شده و بشکل پارچه شعر لطیف
عرض وجود کرده است . ازین جهت مجموع سرود های ویدی را دو حصه
میکردند یکی (سرونی Cruti ) یعنی (الهام شده) و دیگر قسمتی که ازین
خواص بری میباشد .
(۱) «سرونی» یعنی آن قسمتی که آریائی ها (الهام) تصور می نمودند
عبارت از چهار کتاب (وید) است که آنها را بنام (سانھیتا) Sonhita یعنی
(مجموعه) هم یاد میکنند و بواسطه مفهوم منظومات خود به اسم عام تر
(ریگ وید) (يجورويد)، (سام وید) (اتر وید) مشهور شده است .


( ٥٨ )

( ٢ ) آن قسمتی دوم که جنبه الهام بخود ندارد و بنام « بر همانا Brahmana »
یاد میشود عبارت از يك سلسله آثار خورد و بزرگی است که عموماً از مراسم
و تعبیرات فورمول های مذهبی بحث میکند و هر يك از چهار کتاب فوق یکعده
بر همانا ها بخود ملحق دارد .

ارانیا کا Aranyaka ( تفکرات جنگل ) و ( یوپانیشاد ) Upanishad
( الهامات مخفی ) را بعضی ها علیحده و بعضی ها تحت عنوان ( برهمانا ها )
حساب کرده اند .

ناگفته نماند که بعضی علما تقسیمات دیگری هم در مجموعه ادبیات "ویدی"
نموده و مخصوصاً ( قسمت سروتی ) را به سه دسته واضح ومعین ذیل هم تقسیم
نموده اند :

( ١ ) اصل سرودهای ویدی که قسمت عمده آن در مجموعه ( ریگ وید )
گرفته شده است .

( ٢ ) بقیه سرودها که بسان نثر سروده شده و سه کتاب دیگر ویدرا تشکیل
میدهد بايك عده تعبیرات که در اطراف آنها نوشته شده است .

( ٣ ) آثاری که دران افکار فلسفی بیشتر تمرکز دارد مانند ارانیا کا
Araniyaka ) ویوپا نیشاد Upanishad که معمولاً آنها را بعد از برهماناها
قرار میدهند ( ١ )

ریگ وید و تقسیمات آن : در میان سرودهای معلوم آریائی و ادب عصر
ویدی قدیم ترین همه مجموعه ایست که بنام سرودهای ریگ وید یاد میشود
و قرار تقسیماتی که گذشت جزء ادبیات ( سروتی ) است و قدیم ترین حصه
آن را تشکیل میدهد مجموع سرودهای " ریگ وید " قرار نظریه مدرسه

( ١ ) برای اینکه مجموع آثار ادبی ( ویدی ) تذکر یابد سلسله آن مختصرا ذکر شد
وگر نه به استثنای سرود های ( ریگ وید ) مابقی به صورت مستقیم به تاریخ باستانی آریانا
آنقدر ها ربط ندارد ومتعلق به حوزه پنجاب است .


(٥٩)

«ساکالاکا» که منحصر به فرد است مشتمل بر ۱۰۲۸ «سرود» است که آن را روی هم رفته به ده کتاب یا قرار اصطلاح «ویدی» به ده دایره «ماندالا Mandala» تقسیم نموده اند تا گفته نماند که در تقسیمات سرود «ریگ وید» رویهٔ مصنوعی و تازه تر دیگری را هم اتخاذ کرده اند که مجموع سرودها را به هشت برخه (هشتانه Ashtata) و هر برخه را به هشت ادیانا Adhyana و هر حصه اخیرالذکر را به پارچه های دیگر تقسیم میکنند ولی این تقسیمات اساسی ندارد و مصنوعی است و در کتاب های که دران معمولاً سرودهای «ریگ وید» را ترجمه نموده اند همان اصول اول الذکر و تقسیمات دهگانه مراعات شده است تقسیمات دهگانه سرودهای (ریگ وید) به این جهت اساسی شمرده میشود که ازان بعضی ملاحظات و نتایج تاریخی هم بدست میآید قرار دقتی که مطالعین و ارباب تحقیق در متن سرودهای «ریگ وید» و معنی و مفهوم و ساختمان کلمات و لهجه و آهنگ جملات و غیره نموده اند به این نتیجه رسیده اند که شعرای آریائی که آنها را (ریشی richi) میگفتند به دسته دسته با خانواده خانواده بزرگ تقسیم شده بودند و هر دسته یا خانوادهٔ شعرا اشعار و منظومات يك كتاب را سروده اند بلی چون آریائی ها بیشتر از مادیات به محافظهٔ معنویات اهمیت میدادند هر شاعر کوشش نموده است که آثار خود را در خانوادهٔ خود محفوظ دارد و به این ترتیب هر کتاب به خانوادهٔ تعلق گرفته است. قرار مطالعه متن سرودها این مطلب تصریح یافته است که ده کتاب سرودهای «ریگ وید» بصورت عمومی خواص مشترك ندارند معذلك شش کتاب آن که از دوم تا هفتم باشد با وجودیکه اثر خانواده های علیحدہ و احفاد آنها می باشد واجد نقاط مشترکی هم است . این شش کتاب يا حصه ریگ وید بهر خانواده هائیکه تعلق داشت در میان احفاد همان خانواده سینه به سینه نگاه شده رفته زیرا طوریکه گفتیم هر خانواده آن را (وراثت)


(٦٠)

خویش گفته محافظه نموده است و ازین جهت آنها را (کتابهای خانواده)
نیز گویند، معذلک آنچه در آنها مشترک است پلان متحدالشکل است که در مابقی
حصص (سرود ریگ وید) دیده نمی شود درین شش کتاب سرود ها بترتیب
ارباب انواع قید شده و همیشه اوائل کتب مذکور به سرود های (اگنی)
رب النوع آتش و (اندرا) رب النوع جنگ شروع میشود و به تدریج کم شده
سرودهای ما بعد متن هر کتاب کوتاه شده میرود و حتی تعداد افراد ـ مصرع
وتعداد حرکات وسیلاب ها هم کم میشود. اما تعداد خود سرود ها در هر کتاب
به ترتیب کسب زیادت میکند. ازین پلان و ترتیب واحد استنباط میکنند که
این (شش کتاب) مجموعة اولیه ئی بوده که در اول و آخر آن کتاب اول
وهشتم علاوه شده است، سرودهای این دو حصه کار خانواده های واحد نیست
وعدۀ زیاد ومختلفی دران دست زده اند (۱) سپس کتاب نهم درین مجموعه
علاوه شد. این کتاب بافصل سراسر وقف سرودهائی است که بتوصیف(سوما)
تخصیص دارد بالاخره کتاب دهم حصه ایست که در آن سرودهای تازه و قدیمتر
هر دو جمع است و قرار بعضی نظریه ها عبارت از مجموع سرود های میباشد که
در تقسیمات فوق نیامده است . طوریکه پیشتر اشاره شد بعضی ها کتاب دهم
واول وهشتم را درین حساب آورده اند برای اینکه دقیق تر ماهیت کتب
سرودهای ریگ وید معلوم شود قدری داخل جزئیات می شویم :
کتاب ٢-٣-٤-٥-٦-٧ هريك مشتمل از يك سلسله سرود هائی است که
تعداد آنها به ترتیب زیاد میشود، وحدت شکل واشتراك وخواص عمومی آنها
حکم میکند که هسته «ریگ وید» همین ها و ما بقی کتب دیگر به آنها علاوه
شده باشد. کتاب اول «ریگ وید» در خور دقت است زیرا از سر تا اخیر آن

(۱) بعضی ها کتاب اول و هشتم و دهم را در یک حساب میگیرند صفحه ٤١ کتاب
Sanskrit literature by: A.A. Macdonell


(٦١)

بيك پيرايه نمي باشد و در آن هم دو حصه قايل شده اند وميگويند كه ٩ مجموعه كوتاه كه حصة دوم آن را تشكيل ميدهد به رويه وسبك ( كتب خانوادگي ) تر كيب شده وتقريباً براى كتب فوق الذكر يكنوع تمهيدونمو نه گرديده است .
در كتاب هشتم سرودها به آن ترتيب وارتباطيكه در ( كتب خانوادگي ) ديده ميشود نيامده اند وارتباط سرود هاى آن بين يكديگر بيشتر به اين قسم است كه بعضى فقره ها و پارچه ها تكرار در آنها ذكر شده اند ا گر چه نام خانواده « كانوا Kanva » دران عموميت دارد ولى كثرت شكل قطعه بندى اشعار آن به آن مقام عليحده ميدهد
حصة دوم كتاب اول طور يكه ذكر شد به جمع كتب خانواد گي در آمد حصة اول آن كه ازسرود اول تا ٥٠ را در بر ميگيرد خواصى دارد كه به كتاب هشتم شباهت بهم ميرساند وبواسطة شكل قطعه بندى اشعار آن كه از اختصاصات مدرسة ادبي خانوادة ( كانوا ) است بيش از مناصفه سرودهاى آن به اين خانواده تعلق ميگيرد . معذلك مابين اين دو حصه هم چيزهاى مشتر كى است .
كتاب نهم مشتمل برسرود هائی است كه همه در اطراف صفات ( سو ما ) سروده شده . درين شبهه نيست كه سرود های این كتاب وقتى بشكل مجموعه درآمده است كه هشت كتاب دیگر جنبة واحدی بخود گرفته از روی اشكال طبقه بند ی اشعار معلوم میشود كه همان خانواده هائیكه در تصنیف کتب ٢ تا هفت دست داشتند در كتاب نهم هم بي مدخلت نيستند از طرف دیگر سرودهای (سوما) که مقصد از مندر جات این کتاب باشد با كتاب اول و هشتم هم شباهت بهم ميرسا ند . چنين معلوم مى شود كه در زمانيكه سرود های خانواده ها ی مختلف را دسته بندى نمود ه كتاب های عليحده تشکیل میداد ند سرود ها ی مخصوص سومارا از ميان همه كشيده و كتاب عليحده ساخته اند ولی ملتفت بايد بود كه این نظریه به جدید بودن این کتاب دلالت نمی‌كند زیرا اگر