(٢٦٤)
متابع است والا در وجود پادشاهان وحکومت و سلطنت وحتی سلطنت های خیلی
مقتدر و نیرومندشبهه و تردیدی نیست زیرا مقابله های نیرومندومرتب ومتوالی
که در دفع حملات بزرگ خارجی مثل اشوری و هخامنشی و یونانی در سر حدات
وخاك آريانا بعمل می آید خود بخود ثابت میکند که رشته حکومت و سلطنت
در خاكهای دوطرفۀ هندوکش ازبین نرفته بود. از روزیکه بیرق امریت
و حکمرمائی نژاد آریا در بخدی زیبا به اهتزاز در آمد در تمام دوره های تاریخی
کشور باستانی ما از هر نقطه نظر خصوص از پهلوی تشکیلات سلطنتی و حکمفرمائی
اهمیت مخصوص داشته و هیچ گاه شهر های بزرگ و آبادان، جلگه های
حاصل خیز وشاداب ودره های سر سبز و قلل شامخۀ جبال این سرزمین که آنرا
آشیان حاکمیت و آمریت میتوان خواند بی حکمفرمایان ملی و قوای نیرومند
نبود. اگر خوب دقت کنید هر محیط از خود اقتضا آئی دارد، کهسار بلند
آریانا مأمن آزادی، قوه و نیرو و حاکمیت است. آشیان عقابی است که با
شهپر رسای خود فراز آن چرخیده از ان دیده بانی و بر آن حکومت میکند
و اگر چنین نمی بود موجودیت خود را حفظ نمیتوانست و این نظریه را مثالهای
چندی که مربوط به خود همین وقت و زمان است بطور قطع ثابت میسازد،
آشوری ها وقتیکه بنای تجاوزات را بطرف شرق گذاشتند از نینوس و سمیر امیس
گرفته تا سلمانسار و تیکلت پیلسر دوم در کشور ما به مشکلات فوق العاده دچار
شدند و پایان تر این موضوع را خواهیم دید. همین قسم در فصل چهارم دیده خواهد شد
که قوای ملی ما چندین سال سیروس و درایوش هخامنشی را متوقف ساخت
و چندی بعدتر که مملکت در اثر استیلا و سلطۀ هخامنشی ها متلاشی شده بود
چهار سال در مقابل نیروی اسکندر ایستادگی کرد (فصل پنجم ). این حملات
که هر کدام آن در مدت اندك خاكهای غرب آسیا را متزلزل ساخته است
در کشور ما کند شده وبطی گردیده و آخر جز سلطۀ موقتی نیافته پس هر کدام


(٢٦٥)

آن بجای خود وانمود میکند که بعد از ویشتاسپه و سپنتوداتا» نظام سلطنتی
ووجود دولت های مقتدر بکلی درخاك آریانا ازمیان نرفته فقط بعلت فقدان
منبع عجالتاً واضح در اطراف آنها سخن گفته نمیتوانیم .
آشوری ها و آریا تا : از روی آنچه در فصل اول و دوم وسوم تا اینجا نوشتیم
حالا این مطلب روی همرفته واضح معلوم میشود که کانون نژاد و مدنیت
وتهذیب ، وادبیات، وزبان ومعتقدات ومملکت داری آریائی سرزمین دو طرفۀ
هندوکش یعنی آریانا بود . این مطلب یعنی مرکزیت کانون آریائی درینجا
از خلال ادب ومعتقدات وتاريخ وكشورداری وسلطنت و بسا شواهد دیگر که
تفصیل آنها در فصل های گذشته شرح داده شده است به ثبوت رسیده وحاجت
به تکرار ندارد .
همین قسم سامی ها هم از خود کانونی داشتند که بین النهرین و گوشه ئی از
عربستان شمال شرقی را در برمیگرفت، ایشان درین حدود پیش از آریائی ها
مراتب مدنیت وتهذیب ومملکت داری را به نام های اقوام مختلف خود پیموده
بودند .
در سر فصل دوم زمانیکه از علل ظهور رفورم قوانین اوستائی صحبت میکردیم
به این موضوع هم تماس نمودیم که وضعیت خارجی : تورانیها در شمال، وداسيوها
در شرق وسامی ها در غرب ایجاب میکرد که آریانا هم در کشور خود آریانا
بحال وموقعیت خود فکری کرده وسیاست معینی را در حیات تهذیبی واداری
خود پیش گیرند .
قراریکه در موضوع از هی داها كا ( صفحه ٢٢٩ ) متذکر شدیم درین
شبهه ئی نیست که سامی های بین النهرین تقویت یافتن کانون آریائی را در
آریانا وتشکیل سلطنت هائی را در انجا خلاف مصالح خود تصور می نمودند
وبعد از پشکی سلطنت پیشدادی بلخی بدست مؤسس بزرگ آن یاما پادشاه


( ٢٦٦ )

تأسیس شد درصدد مخالفت برامدند چنانچه قرار نظر به بعضی مدققین شرح
دادیم که « از هی داها کا » را کلدانیها میدانند و میگویند که بدست ایشان
سلطنت موسس پیشدادی سقوط کرد ولی فوراً فریدون متهاجم را عقب زده
وسلطنت پیشدادی را مجدداً در آریانا برقرار نمود .
به این طریق سامی ها پس به حوزهٔ رودخانه های بین النهرین محدود شدند
وسلطنت آریائی در دو طرفهٔ هندوکش روز بروز کسب قوت و شهرت نمود
ولی آرزوی تجاوز سامی بطرف شرقی بکلی ساقط نشد .
یکی ازین دولت های قدیم سامی که تهاجماتی بطرف شرق نموده وسلسلهٔ
جنگهائی با شاخه های آریائی کتلهٔ باختری مهاجر یعنی امادی(ماد)و پارسوا
(پارسی ها) داشته در خاک های آریانا هم فتوحات موقتی نموده است دولت
آشوری است .
مملکت آشور یا آشوری اصلاً شامل حوزهٔ سفلی دجله بوده از طرف
غرب از نقطهٔ تقاطع رود خانهٔ دجله و «کور نیب» Kournib تا جلگه های
مرسوبی کلده و نزدیکی های حوزهٔ فرات انبساط داشت و بطرف شرق مجرای
وسطی رودخانهٔ « زاب » Zab و دامنه های کوهای « زکروس» Zagros حد فاصل
بین آشور و اقوام «کوسه ها» وقبایلی شده بود که در خاک های مدیا خودسرانه
گشت و گذار داشتند . شمال وجنوب کشور آشور را کوه «مازیون»Masion
وادهم Adhem معین میکرد .
اوائل تاریخ واقعی آشور روشن ورضائیت بخش نیست اینقدر معلوم میشود
که در حوالی قرن ١٥ قم اقتدار کلده رو به ضعف نهاده وشاهان محلی در
علاقهٔ فوق بمیان آمده است . این وضعیت تاريك ودر هم وبرهم مدتی دوام
کرده تا شخص مقتدری بنام «نینوس » در حوالی شاید هزارقم یا چیزی بیشتر
از میان آشوری ها ظهور نمود .


( ٢٦٧ )
« نینوس » در داستان های آشوری بحیث پادشاه خیلی بزرگ و مقتدری ترسیم شده . مشارالیه پس از بنیکه قشون بزرگی آماده تربیه و مسلح نمود بابل ، ارمنستان ، وميديا و اراضی غربی آسیا را تا سواحل بحر مدیترانه اشغال کرد و آنگاه به فکر تعمیر شهر بزرگ و باعظمتی افتاد که چهار صد و هشتاد « استاد » ( هشتاد و نو کلومتر ) احاطهٔ آن بود و آنرا بنام خود « نی نو » ( نینوا ) نام نهاده و یکی از سحر انگیز ترین شهر های مشرق بود .

بعد از بنیکه شهر « نینوا » به اتمام رسید باقرار بعض نظریه ها هنوز نیم کاره بود که فکر حمله بر آریانا و فتح باختر هم در سر پادشاه آشوری افتاد. پادشاهی که همه خاك های غرب آسیائی را مطیع خود ساخته آرزوی جاه طلبی تحمل نمیتوانست که دولت مقتدر آریانی را به بیند . میگویند که « نینوس » از تعداد زیاد مردان جنگی و حس سلحشوری باشندگان آریانا و سپاه دولت باختری و مشکلات اراضی مطلع شده ترتیبات بسیار بزرگ گرفت و قشون تمام ملل و اقوام مطیع خود را جمع کرده و به تعداد ١٧٠٠٠٠٠ پیاده و تقریباً ٢١٠٠٠٠ سوار و ١٠٦٠٠ عرادهٔ جنگی آماده نموده و بطرف سرحدات آریانا به حرکت افتاد .
بعض منابع پادشاه این وقت آریانا را که از « بلخی » بر کشور خود حکمفرمائی میکرد بنام « اوگز یار تس » Oxyartes یاد کرده اند بعض منابع یونانی از مقابلهٔ پادشاهی بنام زوراستر در باختر بانینوس سخن رانده اند بهرحال شخص پادشاه و نامش هر که و هر چه بوده به مجرد اطلاع از حملهٔ آشوری ها سپاه و پهلوانان جنگی خود را که تعداد آنها را ٤٠٠٠٠٠ نفر می نویسند جمع کرده و برای مقابلهٔ آشوری ها تا قسمت های صعب العبور کهستانی غرب آریانا پیشرفت و در انتظار حمله دشمن ترتیبات گرفت آشوری ها که


(٢٦٨)

بواسطه تنگی دره ها دسته دسته شده بودند و به ترتیب عبور میکردند و در جلگه
مجتمع میشدند چون یکعدۀ کافی آنها در یک نقطه جمع شد، پادشاه آریانا مجال
تمرکز تمام قوارا به آنها نداده و برایشان حمله برد و تقریباً صدهزار نفر آشوری
را بقتل رسانید، درین فرصت ما بقی قشون آشوری فوراً در اراضی هموار جلگه
رسیده و در اثر تفوق تعداد باختری هارا پریشان ساختند و ایشان را عقب زدند .
در شهرهائی که بین « بخدی » و سرحدات غربی آریانا افتاده بود مقاومت هائی
برعلیه سپاه مهاجم آشوری بعمل آمد ولی یکی بعد دیگری فتح شد و پادشاه باختر
و قسمت اعظم سپاه آریانی خودرا به مرکز مملکت شهر « بکترا » بلخ محصور
ساختند و تا آنجا درصدد مدافعه برآمدند و تادوسال شهر مستحکم « بکترا »
محاصره ماند و نیروی نینوس و تمام قشون آشوری و مستحکمات و متصرفات
آسیائی او آنرا فتح نمیتوانست .
اینجا است که قصه مداخلت « سمیرامیس » بمیان می آید . سیمرامیس یکی
از زیباترین ، دلاورترین ، سحرانگیزترین دختران و زنان و ملکه های آسیائی
است که اصلاً در آوان طفلی شبانی موسوم به « سیماس » اورا یافته و در خانه
خود کلان نموده بود و « اوانس » Oannes حکمران شامی با او ازدواج نمود
واورا در جنگ های باختر با خود آورده بود . میگویند که آخر در اثر
نقشه های «سمیرامیس» و تدابیری که بخرج داد حصار مستحکم «بکترا» بعداز
دوسال مقابلۀ شدید و ناکامی ها و ناامیدی های شاه و قشون آشوری فتح شد .
ونینوس با این زن دلاور ازدواج کرد و ملکۀ سمیرامیس شد و بسان شهر
بابل را بنانهاد .
نينوس وسمیرا میس بعد از فتح حصار بکترا بفکر هجوم هند واراضی
ماورای غرب اندوس هم افتادند زیرا ثروت هند درین وقت هم چشم کشور


( ٢٦٩ )

کتابان را جلب میکرد، بهرحال کامیابی نصیب شاه و قشون آشوری نشده
و از سواحل اندوس عقب نشینی کردند .

* * *

تهاجم نینوس بطرف شرق و فتوحات او در خاك های آریانا اولین تماسی است
که میان کشور ما و نیروی آشوری بعمل آمده است . از شرح وقایع این زمان
معلوم میشود که زمانیکه دولت جوان آشور در حوزه سفلی دجله در اثر ضعف
دولت کلده عرض وجود میکرد دولت مقتدری در آریانا وجود داشت که مرکز
آن شهر بخدی بود ، پیش ازینکه نینوس و سمیرامیس بدنیا آیند پادشا هان
و حکمرانان مقتدر و با عظمتی در آریانا سلطنت کرده و بخدی دودمان های
محتشم سلطنتی با راداتاو کاوی را دیده بود . نینوا و بابل کهن ترین و سحر انگیزترین
شهر های آشوری مانند طفلی در مقابل کنگره های حصار کهن و مستحکم بخدی
عرض وجود کرد و کلان شد و شهرت یافت . زمانیکه حصار بکترا در مقابل
نینوس و تمام قشون آشوری و متصرفات او دو سال کامل ایستادگی میکرد نینوا نیمه
آباد بود و بابل پا بعرصه وجود نگذاشته بود . بهرحال اینها پاره ملاحظاتی
بود که ضمنی بعمل آمد .

* * *

فتح نینوس و سمیرا میس آمدن و رفتنی بیش نبود و مجدداً خاك آریانا بدست
زعمای ملی افتاد و حکمرانان ما به تشکیل سلطنت پرداختند . آشوری ها
عقب نشسته رفتند و به خاك های اصلی خود در حوزۀ بین النهرین مستقر شدند
و وضعیت آنها تا قرن ۹ مسیحی به همین ترتیب دوام کرد. درین وقت ها امادی
( مادها ) و پارسوا ( پارسی ها ) در اراضی متقابلۀ خود خوب آشنا و مستقر شده
بودند و به آرامی به تربیه حیوانات و کشت و کار اراضی خود مشغول بودند که
دوباره آشوری ها بنای تهاجم را بطرف شرق گذاشتند . صدمه هائی که به


( ٢٧٠ )

پیکر مادها و فارسی ها وارد شده بود بهودی نیافته بود که باز جنگ و مقاتله
آغاز شد تیگلت پیلسر اول بطرف عرب تا بحر بزرگ غرب یعنی بحر مدی
ترانه رسید و بنادر سواحل شام باج پرداز آشوریها شد. آنگاه بطرف شرق
توجه کردند "سلمانسار " دوم و "بن نریر سوم " بر بابل غالب شدند و قوای
آشوری بعلاوه مدیا تاسواحل بحر خزر نفوذ یافت و "تیگلت پیلسر دوم" بیشتر
بطرف شرق توجه نمود تصادماتی را که بین دولت آشوری و مادها و فارسی ها بعمل
آمده در فصل هخامنشی شرح داده ایم لذا ذکر آن در اینجا مورد ندارد بلکه
فقط میخواهیم تماسی را شرح دهیم که مجدداً بین حواشی غربی سرحدات آریانا
و دولت آشوری بعمل آمده است. کتیبه تیگلت پیلسر دوم که در کلاخ
Chalah پیدا شده و از سال اول تا ١٧ سلطنت او را در بر میگرد و صورت فهرست
نقاط مفتوحه او را بطرف شرق شرح میدهد شامل يك سلسله اسمائی است که با علاقه
"نارمی Narmi شروع شده و علاقه های پرسا Parsua و زیکروتی Zikruti
نیسا Nisaa و اراکوتی Arakutti هم دران تذکر رفته است . چیز مهمی که
اینجا از نقطه نظر تاریخ کشور ما شرح میخواهد همین چند اسمی است که
در کتیبه مذکور ذکر شده و مدققین هم برای تعیین حدود شرقی فتوحات تیگلت
پیلسر دوم در اطراف آنها مطالعه کرده اند.
تاریخ این کتیبه را در سال ٧٤٥ یا ٧٤٤ ق م قرار میدهند و در باب
اسمای «نیسا آ» «زیکروتی» و «اراکوتی» چنین اظهار نظریه میکنند که
موقعیت آنها خیلی مشکوک است، معذالک قرار تحقیقاتی که بعمل آمده « نیسا آ »
عبارت از « نیسا » شرق مدیا بود . « زیکروتی » که با « نیسا آ » یکجا ذکر شده
شاید عبارت از «سگارتی های Sagartians هردوت و « اساگاتا Acagarta
کتیبه های هخامنشی باشد و هردوت در میان قبایل پارسی ازان ها نام
برده است. (١)
(١) صفحه ٤ تاریخ قدیم دونکر ترجمه انگلیسی اولین ابوت جلد سوم


( ۲۷۱ )

«ارا کوتی» شکل سامی نامی است که در اوستا« هراویتی» ذکر شده و یونانی
ها ارا کوزی ساخته اند و عبارت از رودخانه ار غنداب است که با هیر مند
به هامون سیستان منتهی میشود . از روی این اسم اخیر معلوم میشود که تیکلت
پیلسر دوم آشوری در طی جنگ های خود بطرف شرق بعد از فتح خاک های مدیا
و فارس داخل سرحدات غربی آریانا هم شده تا هامون سیستان و حتی حوزۀ
ارا کوزی ( ارغنداب ) هم پیش آمده بود ولی از حواشی سرحدی و سیستان
وارا کوزی پیشتر بطرف قلب مملکت آمده نتوانست . حتی از روی کتیبه که
اراضی مفتوحه جنگ دوم او را بطرف شرق شرح میدهد معلوم میشود که نفوذ
او در سرحدات غربی آریانا و اراکوزی بی دوام بوده زیرا نام «ارا کوتی» (حوزۀ
ارغنداب) در آن نیامده حتی «نیسا آ» هم در ان ذکر نشده وازین واضح معلوم
میشود که سلطه او ازین قسمت ها بزودی برداشته شده است . بر عکس نفوذ
وتسلط او در علاقه «زیکرتو» و بالای مادی Madai (مادها ) و پارسوا (فارسی ها)
شدیدتر شده و با جنگ های دیگر تجدید و تکرار گردیده است که بدان ها
کاری نداریم (۱)

این بود شرح تماسی که دولت آشوری یکدفعه در عصر نینوس و سمیرامیس
و بار دیگر در عصر تیکلت پیلسر دوم با کشور ما حاصل کردند و دومی را جز
تماس سرحدی چیز بیشتر نمیتوان خواند . در اثر این تماس آشوری ها نظریاتی
راجع به آئین اوستائی آریانا پیدا کرده اسم «زور استر» و بعض اصولات آئین
وفلسفه حیاتی او را خارج سرحدات غربی آریانا نشر کردند .

(۱) صفحه ٤ تاریخ قدیم دونکر ترجمه انگلیسی اولین ابوت جلد سوم .


سرزمین اوستائی

پیشتر در تقسیمات اوستا ذکر شد که فرگاد اول یا باب اول حصهٔ سوم اوستا
یعنی «وندیداد» از اراضی آریائی و خواص و ممیزات آن بحث میکند. این اراضی
قرار متن «وندیداد» و اصطلاح مخصوص اوستا عبارت از شانزده قطعه زمین
زیبائی است که قرار عقیده آنوقت هرمزد بمیان آورده واهر یمن به تدریج
در هر کدام آن آفتی تولید کرده است.

در فصل دوم تحت عنوان : «معلومات جغرافیائی ویدی» صفحه (69) مبحثی
برای مطالعات سرود، یدی از نقطهٔ نظر جغرافیه وضع نموده و تا حدی که سرودها
كمك میتوانست خاك های کشور خود را در پرتو آن مطالعه کردیم بعبارت
دیگر آن قسمتی از خاكها کوه ها و رودخانه های مملکت خود را که در سرودهای
ویدی ذکر شده بود با یکسلسله تبصره ها شرح دادیم. چون روشن کردن قسمت
های جغرافیائی مخصوصاً جغرافیای تاریخی در مطالعات تاریخ اهمیت به سزا دارد
و بزبان دیگر واقعات و گذارشات يك دورهٔ معین را روی صحنه واقعی آن
مجسم میسازد درین اثر بدان اهمیت زیادی داده شده و به همین ملاحظه به
تعقیب مبحث جغرافیائی ویدی خاك های کشور خود را از نقطهٔ نظر اوستا
هم معاینه میکنیم.

علمای تاریخ و جغرافیه، خصوص مدققینی که در اطراف مسایل نژادی
و مهاجرت های آریائی و ظهور مدنیت های ویدی و اوستائی در دو طرفهٔ هندوکش
تحقیقات کرده اند این شانزده قطعه زمین خیلی ها توجه شانرا بخود جلب
کرده و در اطراف آن نظریه ها، تبصره ها نوشته اند و حقیقت هم چه از نقطهٔ نظر
اصل خاک آریائی و سمت مهاجرت های آنها و چه از پهلوی انبساط نفوذ آئین


( ۲۷۳ )

اوستائی و پهنائی حدود آن و چه از نقطه نظر تعیین قلمرو حکمر فر مائی سلاطین
باختری که در اوستا از آنها تذکاری رفته در خور مقام و اهمیت بزرگ است
راجع به مسایلی که بالا بیان شد از هر پهلوئی که به دقت نگاه شو د بطور مطلوب
روشنی می اندازد .
چیز مهمی که قابل ملاحظه است این است که این شانزده قطعه زمین به چهار
طرف هندوکش پیوست و متصل بهم واقع شده و پراگندگی از هم ندارد و مجموع
هر شانزده آن به طور دقیق حدودی را در بر میگرفت که جغرافیه نگاران
و مورخین كلاسيك برای آریانا داده بودند .
علاوه بر شانزده قطعه زمینی که در فر گرد اول « وندیداد » شرح یافته
و از مجموع آن مملکت وا حدى بمیان می آید بعض قسمت های دیگر اوستا
راجع به کوهها ، قلل مرتفعه بلندی ها ، رودخانه ها دریاچه ها که همه بلاشبهه
داخل همین شانزده قطعه زمین مساعداند بصورت دقیق صحبت میکند ( ۱ ) مثلاً
« زمیاد یشت » یا پشت نوزدهم از فقره اول تاهشت بیش از چهل کوه را نام می برد
که همه آن داخل خاك آريانا بوده واکثر آن معین و تطبیق هم شده همین قسم
در « هوم یشت » یا یسنای دهم موقعی که از محل روئیدن گیاه « هوما »
صحبت در میان است باز از عده ئی از کوه های مملکت ما نام برده شده است همین قسم
راجع به رودخانه ها و دریاچه ها بعض قلل کوهها که در انجا پادشاهان بزرگ ما
قربانی ها میکردند وحتی بعض قلعه های مستحکم اسم برده شده و از نقطه نظر
جغرافیای تاریخی کمال اهمیت را حایز است .
با این مقدمه مختصر اينك اول فهرست شانزده قطعه زمین متذکره فرگرد
اول « وندیداد » را به ترتیبی که در خود اوستا ذکر شده داده بعد متن اوستا را
(۱) بعض نقاطی که پادشاهان آریانا دشمن را تعقیب کرده و جنگ در آن واقع شده خارج
خاك آريانا نیز میباشد .


( ٢٧٤ )

درمورد هر كدام يا پاره تبصره هائی بيان ميكنيم و در پايان اين قسمت به شرح
سائر مطالب جغرافيائی مي پردازيم :
فهرست ١٦ قطعه زمين او ستائی قرار ترتيب باب اول « ونديداد »

Airyanem Vaejo
Sughdha
Mouru
Bakhdi
Nisaya
Haroyu
Vaekereta
Urva
Khnenta
Haravaiti
Haetumant
Ragha
Kakhra
Varena
Hapta Hindu
Rangha

( ١ ) ايريمنم ويجو
( ٢ ) سغده
( ٣ ) مورو
( ٤ ) بخدی
( ٥ ) نيسايا
( ٦ ) هرويو
( ٧ ) ويكره ته
( ٨ ) اوروا
( ٩ ) خننتا
( ١٠ ) هره ويتی
( ١١ ) هيتو منت
( ١٢ ) راغا
( ١٣ ) كخره
( ١٤ ) وارنا
( ١٥ ) هپته هندو
( ١٦ ) رانگه يا رانغه

اختصاصات شانزده قطعه اراضی مذكور قرار متن اوستا و بنداهش و نظريات
بعض مدققين بزرگ قرار آتی است :


(٢٧٥)

(١) آریانا ویجو : اولین قطعهٔ زمین اوستا در فرگاد اول « وندیداد »
بنام « ایریانم ویجو » یاد شده و معنی تحت اللفظی آن « تخم گاه آریا »
«منشاء آریا» «مسکن آریا » است که قرار متن فقرهٔ سوم و چهارم وندیداد
اولین زمین اعلائی بوده و رودخانه «وانگوهی دیتیا» آنرا آبیاری میکرد
ده ماه زمستان و دو ماه تابستان داشت . درین ماه ها زمین و آب و نباتات همه
سرد بود و اینجا دل زمستان بشمار میرفت. بندهش میگوید قراریکه در کتب
سلف ذکر شده اگر محبت مسقط الراس نمی بود همه مردم بواسطه زیبائی به
«آریانا ویجو» میرفتند . از روی این اشاره معلوم میشود که «آریانا ویجو»
در زمانه های اول سرزمین مطبوع و قشنگی بود .

مدققین در باب تعین قلمرو « آریانا ویجو» تحقیقات زیاد نموده و نظریات
مختلف پیش کرده اند . لیکن از روی ترتیب و پیوستگی قطعات ١٦ گانه و بعض
اشارات بندهش واکثریت آراء محققین معلوم میشود که «آریانا ویجو»
قطعهٔ زمین بلند و سرد و چشمه خانه بعض رود خانه ها بوده و موقعیت آن با
اکثر احتمالات عبارت از حوزهٔ علیای اکسوس(امو دریا) و ایگزازت (سیر دریا)
و اراضی متصل آنست .

«وندیداد» سرزمین «آریانا ویجو» را کنار رودخانه «وانگوهی دیتیا »
(١) قرار میدهد . بندهش بعض رود خانه هائی را که از «آریانا ویجو»
میگذشت بنام «دائيتيك» (٢) و «دارا گا Daraga » (٣) یاد کرده و یکی از
کوه های آنرا « کوندراس» (٤) میخواند (٥) و تعبیر نام و تشخیص موقعیت
این رود خانه ها در تعین موقعیت « آریانا ویجو» كمك زياد ميكند .

Kondras (٤) Daraga (٣) Daitik (٢) Vanguhi Daitya (١)
Pahlavi Texte.Vol V. Part I Oxford1880 . ٢٥ ٥) صفحه ٣٩ حصة ١٢ فقرة(


( ٢٧٦ )

اسم «وانگوهی دیتیا» مرکب از دو کلمه است . «وانگوهی» اصلاً نام
رودخانه و «دیتیا» به معنی قانون میباشد و بصورت اصطلاحی از آن این معنی
کشیده میشود که در جوار آن قانون و آئینی بمیان آمده است که عبارت از
آئین زرتشتری باشد . این رود خانۀ «وانگوهی دیتیا» طوریکه پیشتر اشاره
شد در بندهش بنام «دائی تیك» ذکر شده و چنین تذکار رفته که :
«رودخانۀ دائی تیك از «اران وج» آمده از میان کهستانات
میگذرد» . با تدقیقاتی که شده واکثراً احتمالات آنرا تائید میکند
رودخانۀ «وانگوهی دیتیا» عبارت از «رودخانۀ اکسوس» یا امو دریا است زیرا
تا عصر ساسانی هم کلمۀ «وانگوهی» که درین اسم داخل است بشکل پهلوی خود
«وه Veh» در مورد اکسوس اطلاق میشد و ( وه ) به شهادت بندهش
( ٢٣ و ٢٢ و XX ) و نویسندگان ارمنی و چینی نام این رو دخانه بود (١)
گمان غالب برین است که رودخانۀ «دائی تیك» متذکرۀ بندهش و
«وانگوهی دیتیا» متذکرۀ اوستا یکچیز و عبارت از رود خانۀ آمو باشد .

رودخانۀ دومی که بنام «دراگا» در بندهش یاد شد، زرافشان یا به احتمال
قوی تر رودخانۀ سر دریا میباشد که سرپرسی سایکس آنرا ارانك Arang
خوانده و گوید( ٢ ): «راجع به خانۀ اصلی آریائی جرو بحث زیادی شده حال
آنکه روایات آنها واضح از «اران وج» صحبت میکند. این قطعه زمین بین دو
رودخانه «واهی دیتیا» Vahi-Datya و «ارانک» واقع بود و اینها نامهای
قدیم رودخانۀ اکسوس و ایگزارت میباشد» .

قرار تحقیقات «کایگر» جرمنی و کشفیاتی که علمای روسی درین سالهای
اخیر در «تلی برزو» نزديك سمر قند نموده اند معلوم میشود که «آریانم ویجه»

( ١ ) بقیۀ نوته ٤ صفحه ٥ جلد دوم ترجمه زند اوستا به فرانسه ( ١٨٩٢ ) ( ٢ ) تاریخ افغانستان
جلد اول صفحه ٣٤


(۲۷۷)

همین علاقه ئی بوده که فوقاً تعین نمودیم زیرا ایشان هم محل آنرا در «فرغانه
علیا» قرار میدهند (۱)
(۲) سغده : دومین قطعه زمین خوب جلگه ایست که در آن « سغد ها »
زندگانی داشتند و عبارت از سغدیان میباشد، اهریمن درینجا ملخ را بمیان
آورد که فصل ها را میخورد و در میان حیوانات و نباتات امراض تولید میکرد .
(۳) مورو : سومین قطعه زمین خوب « مورو » است که عبارت از حوزۀ
مرغاب (مرو) میباشد . اهریمن درینجا هرج و مرج سواران یغما گر را بمیان
آورد چنانچه این قطعه همیشه صحنه گیر و دار تورانی ها بود .
(٤) بخدی زیبا : چهارمین قطعه زمین زیبای او ستائی « بخدی زیبا
دارای بیرق های بلند» بود . بخدی در تمام دوره های تاریخ بصفت زیبا و درخشان
یاد شده، در اوستا « بخدیم سریرام » در ادبیات پهلوی « بخل باميك » آمده
که معنی اولی « بلخ زیبا » و معنی دومی « بلخ درخشان » است و فرخی سیستان
ازین خاطرۀ قدیمی بصورت ( بلخ بامی ) یاد کرده مسعودی این مفهوم را به
صورت « بلخ الحسنا » و دقیقی بشکل « بلخ گزین » ادا کرده اند و به این ترتیب
واضح معلوم میشود که از قدیم ترین زمانه ها تا عصر اسلامی صفت زیبائی و مقبولی
و قشنگی به صورت : سریرام ، باميك ، بامی ، حسنا ، گزین به نام بلخ پیوست
و متصل بود .
شهادت دیگر اوستا در باب « بلخ » « اردو و درفشام » یا ( بیرق های بلند
است ) که به مرکزیت بخدی اشاره میکند و نشان میدهد که بلخ پایتخت
پادشاهان «پاراداتا» ( پیشدادی )و کاوی( کیانی)و اسپه بود و این افتخار را
اوستا در میان اراضی شانزده گانه تنها به بخدی داده و مدققین شرقی و غربی
(۱) مقاله « تریور » .K . B. Trever در کتاب آثار شعبۀ تاریخ تهذیب و صنایع شرقی جلد
دوم صفحة ٧١ تا ٨٦ )


(۲۷۸)

از روی «بیرق های بلند» بخدی را پایتخت پادشاهان پاراداتـا وکـاوی
تصدیق کرده اند (۱)
(ه) نیسایا : پنجمین قطعه زمین اوستائی علاقه «نیسایا» است که موقعیت
آن بین مورو (حوزه مرغاب، مرو) وبخدی (بلخ) معین شده این محل
همانطوریکه اوستا تعین کرده با جزئی تحریفی که در نام آن وارد شده تا زمان
یاقوت حموی در حوالی میمنه شهرت داشت چنانچه نامبرده این محل را بنام
«نسا» یاد کرده برچه از روی موقعیت جغرافیائی که خود اوستا به آن میدهد
و چه از روی شهادت تاریخ نیسایای اوستا بین بخدی ومورو (بلخ ومرو) عبارت
از «نسا» یا میمنه است اهریمن در انجا بی اعتقادی را شیوع داد
(۶) هرای وه : ششمین زمین اعلای اوستا «هرای وه» بود کـه عبـارت
از «هری» یعنی حوزۀ هری رود (ولایت هرات) میباشد اهریمن درینجا
گریه و شیون را برای مرده رواج داد. قرار مقررات قوانین او ستائی اگر کسی
بر مرده میگریست قطرات اشـکش مبدل به رودی میشد که مانع عبور او از پل
«کنیوات» میگردید و در نتیجه به سر زمین فلاح نمیر سید.
(۷) ویکرۀ ته : هفتمین زمین خوب اوستائی «ویکرۀ ته» است که عبارت از حوزه
کابل است اهریمن درینجا «پیر که خناتی تی» (۲) یعنی مفکوره بت پرستی
را شیوع داد در داستان های زرتشتی (پریکا) را بشکل پهلوان بت پرستی
تصویر میکنند کـه آخـر «سـاوشـیـانـی» Saoshyani پسر زرتشتر بر او غالب
(۱) كتاب زور استریزم تالیف M.N. Dhalla موبد موبدان فارسی های کر اچی
طبع نیويورك پاورقی صفحه ۲۵ «ماسپرو» در تاریخ قدیم ملل شرقی صفت بیرق های بلند
بخدی را در پاوقی ۷ صفحه ۵۵۸ «مرکز سلطنت» تعبیر نموده است.
PairikaKhnathaiti (۲)


( ۲۷۹ )

شده و آئین او را از میان می بردارد . چون علاقۀ کابل از زمانه‌های قدیم یکی از مراکز بر همنی بود و ازان بیشتر بواسطۀ مجاورت بخاک هند معتقدات قبل از آریائی در آنجا رواج داشت و بودیزم هم درینجا زودتر نفوذ کرد، مصداق اشارات اوستا شده میتواند خلاصه ماخذی که از اراضی شانزده گانۀ اوستائی ذکر کرده‌اند همه تصدیق میکند که « ویکرئته » عبارت از حوزۀ کابل است « دار مستتر » در نوتۀ ۲۲ صفحۀ ۱۰ جلد دوم ترجمۀ زند اوستای خود ب فرانسه که در سال ۱۸۹۲ به طبع رسیده میگوید : « ویکرئته » نام قدیم ( کابل ) یعنی (۱) کابل است .
(۸) «اوروا» یا «اوروه»: هشتمین زمین خوب اوستائی « اوروا » یا « اوروه » است که بعضی‌ها بکلی محل آنرا معین نکرده، بعضی‌های دیگر به حدس طوس یا غزنه گفته‌اند ولی هیچ يك ازین جاها نیست زیرا قراریکه خواهیم دید غزنه به اسم دیگری یاد شده و طوس جزء نام‌های دیگر آمده است . گایگر به این عقیده است که « اوروه » عبارت از علاقۀ «ارگون» است که قوم فور ملی در آن بود و باش دارد ( ۲ ) چون علاقه‌ئی که ارگون در آن افتاده با نقاط اطراف خود بنام جامع «روه» در تاریخ یاد شده و «روه» و «اروه» از روی تلفظ هم شباهت تام دارند احتمالات بیشتر میشود که «اوروا» یا «اوروه» اوستائی علاقۀ روه باشد که اراضی کهستانی بین قندهار و سند را در بر میگرفت . چراگاهی اینجا در اوستا ذکر شده ، اهریمن در میان باشندگان آن غرور را تولید نموده بود .
(۹) خننتا : نهمین زمین اوستائی « خننتا » بود که قوم ورکانا Verkanas در آن مسکن داشتند . بعضی‌ها از روی تشابه نام اهالی که به
(۱) در بنداهش بزر گ ذکر شده که افت کابل عبارت از عشق پری Peris بود که آنرا « پرستش بت‌ها » ترجمه کرده‌اند .
(۲) صفحۀ ٦ جلد اول مدنیت ایرانی‌های شرقی تالیف ویلیم گایگر طبع لندن ١٨٨٥ ( ترجمۀ انگلیسی دآراب دستور « پشوتان سنجانا » )


( ۲۸۰ )

«هیر کانیا» قریب است آنجا را عبارت از « هیر کانیا» یا گرگان دانسته اند که
داخل قلمرو آریانای قدیم است ویکی از ولایات غربی آن بشمار میرفت . (۱)
(۱۰) هری ویتی: دهمین قطعۀ زمین اعلای اوستائی خطۀ زیبای«هری ویتی»
یعنی حوزۀ شاداب ارغنداب بود که در اوستا بصفت «قشنگ وزیبا» یاد شده.
آنچه اهریمن در اینجا رواج داد در دادن مرده بود .
(۱۱) ای تومنت : یازدهمین قطعۀ خاک اوستائی سرزمین قشنگ وبا افتخار
«ای تومنت» است که عبارت از وادی حاصل خیز هیرمند وسیستان میباشد .
اهریمن در اینجا جادو وجادوگری را شیوع داد . رود خانۀ خروشان هیرمند
یا معاونین آن در فقرۀ ۶۷ زمیادیشت ذکر شده و راجع به خود هیرمند چنین
تصریح شده که امواج کف آلود آن تمام مصیبت ها را می برد .
(۱۲) را گایا ره گه : دوازدهمین زمین اوستائی «را گا» یا «ره گه»است
که آنرا عبارت از «ری» میدانند . اوستا می نویسد که اهالی آن مر کب از
سه نژاد بود و آنرا سه طبقۀ اجتماعی ، روحانیون ، جنگجویان ، دهاقین تعبیر
کرده اند . اهریمن در اینجا بی اعتمادی را بمیان آورد.«راغ» بدخشان چه
من حیث شباهت نام و چه به مناسبت پیوستگی به دیگر علاقه های اوستائی مثل
آریانا ویجه ، بخدی سغده و چه از نقطۀ نظر زیبائی و سرسبزی بیشتر به «را گا»
اوستائی مطابقت میکند « راغه» در پښتو به معنی دشت پر از گیاه و سر سبز
میباشد وعموماً مورد استعمال است و بصورت خصوصی لغت قبايل مالدار
افغان میبا شد (۲) .

(۱) چندر اداس در اثر خود (رگ وديك انديا) صفحۀ (۱۷۳) آنرا قندهار تعبیر میکند
(۲) نا گفته نماند که اگر (ری) آنرا بخوانند باز هم جزو آخرین نقاط سرحدی غربی
آریانای قدیم خواهد بود و از آن بیرون شده نمیتواند زیرا طوریکه «بارتولد» حدود غربی
آریانای متذکره « اراتوس تنس» و « استرابو» را شرح میدهد خط سرحد غربی آنرا از
طهران امروزی میگذراند (صفحۀ ۲۱ ایران بارتولد ترجمۀ انگلیسی «نریمان») .


(۲۸۱)

(۱۳) کخره: سیزدهمین زمین خوب اوستائی سرزمین پاک « کخره» است که عبارت از غزنی میباشد . دار مستقر اینجا را یا در خراسان و یادر غزنی قرار میدهد .
(١٤) ورنا یاورنه: چهاردهمین زمین اوستائی علاقه «ورنا » یا «ورنه » است که در آن «تری تو نا » یعنی فریدون قاتل « اژی دها کا » تولد شده است شاید عبارت از اراضی بامیان و بند امیر و یا « وانا » وزیرستان باشد .
(۱٥) هپته هندو : پانزدهمین زمین خوب اوستائی «هپته هندو» یا «هفت دریا» است که عبارت از حوزهٔ سند است و اهریمن در اینجا حرارت زیاد را تولید کرد
(١٦) رانگه یا رانکا : شانزدهمین زمین اوستائی اراضی است متصل سر چشمه «رنگه» که اهالی آن رئیس ندارند . «كیا یكر» رود «رنگه» را عبارت از «ایگزارت » یا سر دریا میداند و در اینصورت مقصد از علاقه «رانگه» حوزه یا اراضی متصل سر چشمهٔ سر دریا بود .

* * *

این بود ١٦ قطعه زمین اعلای اوستائی که همه به ترتیبی که ذکر رفت در فرگرد یا فصل اول « وندیداد » ذکر شده . این شانزده قطعه زمین همه بهم متصل و پیوست است و از هم دوری و پراگند گی ندارد . این قطعات در اوستا همه به صفت «سر زمین اعلی» یاد شده معذالك در میان آنها بعضی ها مزیت های دیگری هم دارند مثلاً «هری ویتی» حوزه ارغنداب بصفت قطعهٔ «قشنگ » ، «ای تو منت» حوزه هیر مند بصفت خطهٔ «درخشان و با افتخار» کخره یعنی غزنی بصفت «توانا» و «بخدى » ( بلخ ) بصفت «زیبا و دارای بیرق های بلند» یاد شده و طوریکه در جایش شرح دادیم واضح معلوم میشود که « بخدی


( ۲۸۲ )

زیبا» کانون اوستائی مر كزخاك آریائی نشین و پایتخت پادشاهان بزرگ ما بود
کوهای آریانا : در صفحات اول مبحث « سر زمین اوستائی» شرح دادیم که
اوستا علاوه بر شانزده قطعه زمین خوب یک سلسله کوها و رودخانه هائی را
هم نام میبرد که تدقیق آنها خیلی مفید و دلچسپ است. از مجموع شانزده
قطعه زمین زیبا به شرحیکه ذکر رفت سرزمین آریائی یا « آریانا» عرض وجود
کرد. اوستا در دو قسمت معین پشت ها در زمیاد پشت با( یشت ۱۹ ) و هوم پشت
دوم یا( یسنای ۱۰ )مخصوصاً در یشت اول الذکر از یک سلسله کوهائی ذکر میکند
که تنها اگر آنهائی را که اسم برده شمار کنیم از چهل کوه وسلسله کوه بیشتر
میشودودر آخر فهرست اسمای کوهای مذکور برای اظهار اینکه کو های دیگری
زیاد است به رقم دوهزار و دوصدو چهل و چهار کوه اشاره شده است. همین قسم
در «يسنای دهم» که مخصوص سومایا هوم است سلسله کوهائی تذکار رفته که
بته مذ کورروی آنها میروئید وتقريباً همه آن داخل خاک افغانستان میباشد
پیش ازینکه به مطالعه اسما و موقعیت بعض ازین کوها پرداخته شود بصورت
عمومی به ملاحظه میرسانیم که خاک هائی را که اوستا میشناخت یا
« قلمرو اوستائی » روی هم رفته سر زمین کهستانی بودو قلل مرتفعه و تیغه های
بلند و سلسله کوها هر طرف آنرا فرا گرفته بود .
اکثر قربانی هائی که پادشاهان آریانامتذ کره اوستا برای احراز فتح
وفیروزی تقدیم کرده اند در دامنه ها و قلل کوها و کناررودخانه های خروشان
بعمل آمده است.
مطالعه کوهای متذکره اوستا از روی نام و موقعیت برای تاریخ باستانی
کشور ما کمال اهمیت دارد و نشان میدهد که علاوه بر قطعات بزرگ خاک
جزئیات ساختمان طبیعی داخل آنرا هم اوستا خوب بلدیوده و با دلیل قوی تر
میتوان گفت که تهذیب و دیانت اوستائی در سرزمین کهستانی آریانا بمیان


( ۲۸۳ )

آمده. بهر حال وضعیت و اسمای این کوهها را اول قرار زمیاد پشت و بعد از روی هوم پشت مطالعه میکنم موقعیت بعض ازین کوهها تا حال معین و برخی دیگر تدقیق بکار دارد، کوههائی که در جز اول زمیاد پشت ذکر شده اند قرار ذیل اند:
( ۱ ) هریتی بارز Haraiti-Barez ( ۱ ) اولین کوه متذکره زمیاد پشت کوه «هریتی بارز » یا « هرابرزاتی » Hara-berzati است که قرار اصطلاح اوستا دورا دور زمین را گرفته و تا مناطق شرقی امتداد داشت و پای آنرا آب تر میکرد. گایکر در اطراف موقعیت این کوه مطالعه کرده و میگوید: در اوستا فقره ایست بدین سان که : « میتهرا » پیش روی آفتاب پیش روی ماه و ستارگان بالای « هرابرزاتی » بلند میشود. از روی این فقره به این نتیجه میرسد که کوه مذکور بطرف شرق بوده سپس چنین اظهار میدارد که من به این نظریه هستم که « هرابرزاتی» نام محلی بوده و از روی موقع تذکار معلوم میشود که معنی اسم آن « کوههای بلند » بوده و عبارت از توده مرتفع پامیر میباشد زیرا هم بلندترین همه کوهها است و هم شاخه های آن بطرف شرق امتداد یافته. گایکر این را گفته و نظریه بعضی کسانی را که کوه مذکور را عبارت از البرز جنوب سواحل خزر میدانند رد میکند. کوه « هوکریا » که در اوستا یاد شده هم عبارت از یکی از قله های پامیر است.
( ۲ ) زره دهازا Zeredhaza : دومین کوه متذکره این پشت « زره دهازا » است که به اصطلاح اوستا مانند کوه فوق الذکر دورا دور زمین را تا شرق فرا گرفته بود. چون این دو کوه به تعریفی که ذکر شد موازی هم بودند احتمال میرود که « هرابرزاتی » شاخه را که از پامیر بنام هندوکش جدا شده است هم در بر بگیرد در اینصورت « زره دهازا » کوه بابا خواهد شد. قرار فقره دوم زمیاد پشت ازین کوه شاخه هائی « ایوشیدا او اوشیدارنا » Ushi-dhas-Ushidarena ارزییفه Erezifya ، فرا اورپا Fraorepa منشعب شده بود.
شاخه اولی یعنی کوه « ایوشیدا او او شیدار نا » را کوه « اوشد اشتار » هم


(٢٨٤)

خوانده اند و « کوه روشنی و دانش » ترجمه میکنند و میگویند همان طور که اشعۀ شفق بار اول قلل بلند آنرا روشن میکند آئینۀ دانش بشر هم در آنجا روشن میشود دار مستتر موقعیت این کوه را در اطراف هامون سیستان تجسس نموده به این نتیجه میرسد که این کوه را باید جائی معین کرد که رودخانۀ هیرمند سرچشمه میگیرد و به این ترتیب عبارت از « کوه بابا » یا « سیاه کوه » خواهد بود . (۱)
به این ترتیب می بینیم که با کوه بابا و شاخه های آن سرو کار داریم .
« اورزیفیه » هم قرار متن یشت مذکور از سلسلۀ کوه « زره دهازا » منشعب شده این کوه در آبان یشت فقرۀ ٤٥ در موقعی ذکر شده که « کاوه یوسا » کی کاؤس قربانی فراز آن تقدیم کرده است . دار مستتر میگوید که محتملاً عبارت از البرز یا یکی از قله های آن میباشد که « کی کاؤس » بالای آن « هفت قصر » آباد کرده بود چون خود دار مستتر کوهی را که پیشتر گذشت شاخه ئی از « کوه بابا » میخواند کوه البرز او به اساس نظریۀ خودش در جنوب خزر نبوده بلکه عبارت از البرز جنوب بخدی میباشد و مربوط به هفت قصری که « کی کاؤس » فراز آن آباد کرده بود هنوز داستان های مفصل در میان اهالی بلخ و مزار شریف شیوع دارد و ایشان بدون اینکه اسم پادشاه را بخاطر داشته باشند نقل میکنند که پادشاه قدیمه بالای خر های قشقه دار فراز کوه البرز آب بالا کرده و باغ ها و قصرها ساخته بود . موقعیت شاخۀ دیگر « فرا اورویا » معین نشده .
کوه های (٦) و (٧) و (٨) و (٩) زمیاد یشت به نام های « ارزروا » ، « بومیا » « رود هیتا » ، « مازیشوا آو » یاد شده و موقعیت آنها هنوز تعین نگردیده است .
دهم و یازدهم و دوازدهم را که بنام های « انتار دانیو » ارزیشا او متی کیا خوانده شده ، دار مستتر عبارت از کوه های بادغیس میداند که حوزۀ مرو و هرات یا مرغیان و هری رود را از هم جدا میکند .
(۱) صفحۀ ٣٦٣ ترجمۀ زند اوستا به فرانسه که از طرف موزۀ گیمه (۱۸۹۲) طبع شده .


( ٢٨٥)

سپس در فقره سوم زمیادیشت کوها دسته دسته ذکر شده اند به این ترتیب: «ادارانا»
Adarana، بایانا Bayana، «ایشکته یوپائی ری سئنا» Ishkata Upâiri saêna
راجع به دو کوه اول الذکر معلومات دیگری در دست نیست سوم آن عبارت
از کوه هندو کش است و از آن بپایان بامعلوماتي که هوم یشت میدهد مفصل تر
صحبت خواهيم نمود.

هشت کوه و اشـان Vashan ، هشت کوه اوروانت Aurvant و چهار قله
ویدوانا Vidhvana. معلومات دقیق در اطراف این کوها در دست نیست.

فقره چهار زمیادیشت:
ای زخه Aêzsakha ، مینخه Maênakha ، واخدريكايا Vahedhrikaya ،
اسا یا یا Asayaya ، تودسكا يا Tudhaskaya ويشا وايا Vishavaya ، در وشیشوانت
Draoshishvant ، سائيرى وانت Sairivant ، نكو شمات Naghushmant کهکه يو
Kakahyu ، انثار کهه Antar-Kagha.

فقره ۵ زمیادیشت:
سی سیدا وا Cicidava ، اهورانا Ahurana ، ريمانا Raêinana ا شاستمبــانــا
Urunyo-Vâidhimîdhkaya ارو نیو وی دی می دهکایا ، Asha-stembana
Ulhya-hvarenah هو شته هو ريئا ، Ushaoma ایوشوما ، Asnavant اسنوانت
سیامکه Syâmaka ، وفره يانت Vafrayant ، و روشا Vourusha.

فقرۀ ٦ زمیادیشت:
يميا جتر. Yamya-jatara ، اديو توانت Adhutavant ، سپیته ور نه
Spitavarenah ، سينتو داتا Spento dâta ، کدر وـ اسيه Kadrva-aspa کـواريـسـا
Raêvant ريوانت ، Udrya ا يـو دريا ، Barana بـارانـا ، Taêra تـيـرا ، Kaoirisa
ودیگر کوهائی که بحيث حدود ودفاع بكار رفته و انسان بدان ها اسم کوه را


(٢٨٦)

گذاشته اند . بهر جائی که کوها شاخه های خود را منشعب کرده اند غذا به روحانیون وجنگجویان و دهاقین میدهند.
***
به استثنای چند کوهی که در اول این مبحث شرح دادیم راجع به باقی آن معلومات دقیق در دست نیست معذالك معلومات صحیح و رضایت بخشی را که در باب بعضی های دیگر آن موجود است شرح میدهیم .
سیامکه : در بنداهش «سياك اومند» خوانده شده ومعنی آن «کوه سیاه» است و عبارت از «سیاه کوه» میباشد که بشمال شرقی هری رود افتاده (۱)
وفره بانت: در بنداهش «وفار اومند» یعنی «کوه برفی» خوانده شده سیاه کوه و «برف کوه» هر دو از اپارسین (هندوکش) منشعب میشوند این کوه عبارت از سفید کوه مقابل سیاه کوه است .
سپیتغورنه : که «کوه سفید پوش» معنی دارد هم یکی از کوه های بلند و پر برف آریانا است و آنرا هم باید سفید کوه خواند شاید سفید کوه مشرقی باشد .
سپیتئو داتا : کوهی است که بنام اسفندیار پسر گشتاسپه پادشاه باختر موسوم شده است .
***
جای دیگری که اوستا از يك سلسله کوها نام می برد هوم پشت دوم یا یسنای دهم است که در اطراف بته «هوما» یا سوما وقف شده و در فقره ۱۰ و ۱۱ چنین تذکار رفته که این بته را خداوند (ج) روی کوه «هریتی Haraithi رویا نید و از آنجا پرندگان آنرا بهر طرف روی کوه های «شکنه بویائی ری رسنا» «ستیرا» که سران آن به ستاره میخورد بالای کوه «کوسرادا کوسرو پاتادا» روی کوتل «پورانا» و «سپیتا گو نا گیری» یعنی سفید کوه

(۱) پاورقی ۴۰ صفحه ۶۲۰ زنداوستا ترجمه فرانسوی دار مستتر .


( ۲۸۷)
پراگنده ساخت این کوهها که به شهادت متن اوستا محل روئیدن بته هوما
یاسوما بود همه اش داخل خاك افغانستان است واينك يكه يكه آنها را
مطالعه میکنیم :
یوپائی ری سنا : « یوپائی ری سنا » یا « ا یشکته یو پائی ری سنا » عبارت از کوه
بلند هندوکش است که در اوستا در فقره سوم زمیادیشت و در فقره ده و یازده
یسنای دهم يكدفعه در قطار عمومی کوهای آریانا و بار دیگر مخصوص در مورد
روئیدن بته « هوما » ذکر شده . « یوپائی ری سنا » اسمی است خیلی زیبا و ادبی
و مرکب از چند کلمه میباشد : « یو پا » یعنی ( بلند ) . « ری » یعنی
( بطرف ) . « سنا » یعنی «عقاب» . معنی تحت اللفظی مجموعی آن « بالای
پرواز عقاب » یا « بلندتر از حد پرواز عقاب » میشود. این سلسله كوه
عظیم الشان که مانند دیوار بلندسنگی در وسط آریانا افتاده در بنداهش بنام
« اپارسین Apersin یاد شده و این اسم خلاصه همان نام اوستائی است زیرا
مرکب از دو کلمه « اپار » یعنی « بالا و ماورا » و « سین » یعنی ( عقاب )
میباشد یونانی ها عموماً این کوه را « پارو پامیزوس » خوانده و به همین جهت
مورخين وجغرافيه نگاران آنها ولایت مرکزی افغانستان را که یکحصه زیاد
آن ولایت کابل فعلی را در برمیگیرد بنام « پارو پا میزادی » یاد کرده اند .
طوریکه بالا دیدیم در زمیادیشت اوستا اسم این کوه به کلمه « ایشکته »
یا « شکته Shkata » متصل است که در بنداهش « شکفت » Shkaft شده و یکی
از معانی که دار مستتر برای آن میدهد همین شگفت است که تا حال در زبان
دری آریانا از بین نرفته و به این ترتیب آنرا ( كوه شگفت و پر از
غرایب ) هم ترجمه میکنند که با معنی خوداسم آن میتوان آنرا « کوه بلندتر
از حد پرواز عقاب و پر شگفت و غرایب » خواند
قراریکه از « بنداهش » و « زادسپرام Zad Sapram » برمی آید کوه« آپارسین »


(۲۸۸)

از «سیستان تا سندستان ، یعنی از «سیستان تا چین» انبساط داشت. علاوه برین
در فصل ۲۰ فقره ۱۶ و ۱۷ بنداهش چنین ذکر شده که رود خانه «هروHaro»
(هری رود) و «هتومندHetumand » (هیرمند) از کوه آپارسین سر ازیر میشد
پس چه از روی زمیادیشت و یسنای دهم خود اوستا و چه از روی « بنداهش »
واضح معلوم میشود که سلسله هندوکش، بلندترین کوه آریا تا که از ان بهر طرفی
شاخه ها جداشده است در عصر اوستائی و بعد از آن خیلی معروف بود، طول ،
بلندی، منتها الیه شرقی و غربی، رود خانه های معروفی که از ان سر چشمه
میگرفت و بته هومما که روی آن میروئید همه معلوم بود.
کوسرادا : با اکثر احتمالات عبارت از کو های غور میباشد، مبارک شاه
غوری از کوه « کوراسون» در غور ذ کر کرده و این نام با نام قدیم او ستائی
بی مشابهت نیست که تا عصر او از بین نرفته و شاید هنوز هم نزد اهالی معروف با شد
پورانا : واضح عبارت از « پروان » است و این کلمه بر کوه و کوتل و دره
اطلاق میشود، درمتن اوستا به مفهوم کوتل ودره ومعبر استعمال شده و درین
شبهه ئی نیست که کو های اطراف پروان و « کوتل سالنگ » را در بر میگرفت
چیز عجیب این است که در متن اوستا کلمه «پورانا» در جمله ئی استعمال شده
که آنرا « راه باز» هم ترجمه کرده اند اصل فقره چنین است « آوی پورانا ویشپاتها»
یعنی « بطرف راه باز پروان » ازین جا علاوه بر اسم کوه خاصیت طبیعی دره که
یکی از راهای بازهند و کش است و برف آنرا بکلی مسدود نمیسازد هم ظاهر میشود.
سپی تا گونا گیری : این اسم مرکب از سه کلمه است: «سپیتا » یعنی (سفید)،«گونا»
یعنی ( گون ) ،و ( گیری ) یعنی ( کوه ) که معنی مجموعی آن « کوه سفید گون»
میشود و عبارت از «سفید کوه» مشرقی است که پشتو عین کلمات قدیمی آنرا
بصوت «سپین غر، » محافظه کرده است.
پیشتر به ملاحظه رسید که در زمیادیشت کوهی به اسم «سپیته ورنه» هم ذکر شده


(۲۸۹)

که آنرا « کوه سفید پوش » ترجمه کرده اند و شاید « سپینه غرو نه » یعنی
« کوههای سفید » بوده باشد این کوه هم یا همان سپین غر مشرقی و یا شاخه ئی از آن است
و یا کوه علیحده ئی میباشد که برف آنرا پوشانیده بود. این مسئله برهمه معلوم
است که ما در کشور خود در دوحصه سیاه کوه و سفید کوه داریم : سفید کوه
وسیا کوه بین هری رود و حوزه مارجیان و سپین غرو تورغر واقع در ننگرهار
(مشرقی) . در اوستا هم این تفریق مراعات شده سیا کوه وسفید کوه اول الذکر
قرار یکه دیدیم در زمیاد یشت بنام های « سیا مکه » « سياك او مند »
و « وفره بانت » ( وقار او مند ) یعنی « سیاه کوه » و « برف کوه » خوانده شده
اند وسفید کوه ننگرهار بنام « سپیتا گونا گیری » تذکار یافته و « تورغر » آنرا
باید در میان اسمای کوه های اوستا تجس کرد .
ستیرا : نام قدیم تیرا است که با تلفظ باشند گان دامنه شمالی سفید کوه
(ST) به (T) تبدیل میشود . « ستیرا » در اصل حقیقت نام بلند ترین قله و کوه
این علاقه بود زیرا در یسنای دهم اوستا در يك جمله ادبی چنین آمده :(اوی
ستیرا ستارو سارا) یعنی « بطرف کوه تیرا که سر آن به ستاره میخورد » . این هم
از ملاحظه نماند که در فقره ۶ زمیادیشت در قطار کوهها از کوهی بنام «تیرا Taera»
هم اسم برده شده است .
پورواتاوا Paurvatava : درفقره دهم یسنای دهم این کلمه هم آمده و آنرا
« بالای این کوهها » ترجمه کرده اند حال آنکه این هم اسم خاص کوهی است
که در علاقه ننگرهار افتاده و هنوز هم بنام « پروت » یاد میشود .
رودخانه ها : رودخانه ها همیشه بصورت عمومی در ظهور مدنیت ها رول مهمی
بازی کرده و تهذیب بشر عموماً در حوزه و دلتای رودخانه های بزر گ عرض
وجود کرده است . صرف نظر از دنیای بیرون این مسئله در مملکت خود ما به
وضاحت دیده میشود ورول رودخانه های افغانستان در دوره های قبل التاریخ


( ۲۹۰ )

در فصل اول و در عصر ویدی در فصل دوم شرح یافت و در عصر اوستائی هم این
موضوع کمال حقیقت دارد و رودخانه های کشور ما مخصوصاً امودریا و هیرمند
درین زمینه امتیاز بیشتری دارند . ملتفت باید بود که در فصل اوستائی تا اینجا ئی
که رسیده ایم اگر واضح و مستقیم موضوع رودخانه ها درمیان نیامده بصورت
غیر مستقیم چه در باب تعین «آریانا ویجه» و چه در ضمن تشریح ۱٦ قطعه
زمین خوب اوستائی از بعض های آنها سخن گفته شده است مانند رودخانه
«وانگوهی دیتیا» یا محض «دیتیا» و «داراگا» و غیره که معمولاً اولی را عبارت
از آمو دریا و دومی را عبارت از سر دریا میدانند . بعض محققین مثل «گایگر»
دو رود خانه دیگر اوستا را عبارت از سردریا و امودریا میدانند که عبارت از
«رانگه Rangha» و «اردویسورا Ardvisura» است و چون نام « اناهیتا »
ربة النوع آب و حاصل خیزی که قدیم ترین ربة النوع اوستائی است و همه
پادشاهان اوستائی بنام او قربانی ها تقدیم کرده اند همیشه به کلمه «اردویسورا»
پیوست و متصل است محققین او را ربة النوع «دریای آمو» تشخیص کرده اند
بهر حال هر نام اوستائی را که بر سر رود آمو بگذاریم فرق نمیکند بلکه اهمیتش
بیشتر میگردد و معلوم میشود که این رودخانه در سر نوشت تهذیب اوستائی
رول خیلی مهمی بازی کرده . همین قسم سر دریا در منتهی الیه شمال شرقی خاك
اوستائی در اوستا معروف است و نام هائی دارد که بالا بدان اشاره شد .
علاوه بر رودخانه های فوق الذکر که بصورت متفرق در هر جا ذکر شده
و علاوه بر نام های رودخانه هائی که با اسم بعضی های آنها برخی از اراضی ۱٦ گانه
اوستا معروف شده است در زمیادیشت از فقره ٦٦ تا ٦٩ عده ئی از رودخانه های
جنوب غربی آریانا که از کهستانات مرکزی و از دامنه های غربی و جنوبی
کوه بابا سرچشمه میگیرند و عموماً خط سیر آنها بطرف هامون سیستان است
ذکری بمیان آمده .


(٢٩١)

از موضوع تذکار فقرات مذکور واضح معلوم میشود که اوستا از سر چشمه
رود خانه های مذکور گرفته (مثلاً کوهای «ابو شیدا او» یکی از شاخه های
کوه بابا) تا ریزشگاه آنها بحیره کاسایا Kasaya (هامون سیستان) بر تمام خط
سیر آنها اطلاع داشته این رودخانه ها قرار ذیل اند :

هیتومنت : این رودخانه عبارت از هیرمند است و نام آن تمام حوزه هیرمند
حتی کل سیستان را هم در بر میگرفت چنانچه در فهرست اراضی ١٦ گانه بدان
اشاره شد در زمیا دیشت فقره ٦٧ بصفت صاحب جلال و افتخار یاد شد.
و تذکار رفته که امواج کف آلودان تمام مصیبت ها را با خود می برد.

خواسپه Kvaspa : این رودخانه از جمله معاونین رود هیر مند است و
(اسپ خوب) معنی دارد شاید در حوزه آن اسپ های خوبی تربیه میشد زیرا
فراموش نباید کرد که مورخین كلاسيك یونان از قوم «آریا سپه» شاخه ئی
از آریاهای سوارکار در حوالی هامون سیستان اسم می برند و صاحب شهری هم
به همین اسم بودند. بطلیموس جغرافیه نگار یونانی مصری این رودخانه را
به نام «خوسپه Khuspa» یاد کرده و «سراورلستن» و دار مستتر آنرا عبارت
از رودخانه «خسپاس» میدانند.

هو استر Hvastra: این رودخانه با رودخانه خواسپه پهلو به پهلو در فقره ٦٧
زمیادیشت ذکر شده و قرار تحقیقات «سر اورلستن» عبارت از رودخانه خاش
یا خاش رود میباشد. آب این رودخانه در بعض مواقع سال خیلی کم حتى
خشك میشود.

فرادانا Fradatha : «فراداتا» عبارت از «فرارود» است . این اسم مرکب
از دو حصه است «فرا» و «داتا» که اولی را فرو جلال وشکوه و دومی را عدل
وداد ترجمه کرده اند و بصورت غیر مستقیم اشاره به آبادی و حاصل خیزیهائی
میکند که رودخانه به اراضی دو طرف خود داده است. «فرا» قسمت اول نام


(۲۹۲)

اوستانی رودخانه کلمه ایست که در ادوار باستانی در نام شهر بزرگی دیده میشود
که در کنار این رودخانه معمور بود چنانچه «ایسیدور» از شهری بنام «فرا»
اسم میبرد که تا حال نام آن از بین نرفته و موجود است .
هورتا کو هیتی: این رودخانه بار اول از طرف «موسیو گلدنر» تشخیص شده
(۱) یکسال بعد سر اورل ستن موقعیت آنرا معین کرده است (۲) این رودخانه
عبارت از « فرنا کونیس » متذکره «پلینی» است حصه اول این نام « هورین »
به تدریج « هر » شده و عبارت از رودخانه «هاروت» است که از گوشه شمالی
به هامون سیستان میریزد.

علاوه بر کوها و رودخانه های کشور ما در اوستا از بعضی دریاچه ها هم ذکری
بمیان آمده که راجع به موقعیت و تشخیص آنها نظریات مدققین تايك اندازه
مختلف است. تنها راجع به ( کاسیا) (۳) هامون سیستان شبهه ئی در میان نیست
زیرا اوستا این علاقه را خوب می شناخته و در زمانه های اخیر تا موقع نشر
دین مقدس اسلام حتی ٤ - ٥ قرن بعدتر هم آئین «زردشتی» درین حدود باقی بود
و دو دریاچه دیگر را که بنام های «چیچسته» یا «کیکسته » Chaichasta و
هو سراوا Husrava یاد شده اند بعلت جنگهای پادشاهان خاندان اسبه
با توریاها ( تورانی ها ) که کنار آنها واقع شده است « کیا بکر » عبارت
از ايسيك كل Issuk-Kul وسون کل Ssoon-Kul میدانند و نظریات دیگری هم
درین باره است . (٤)
(۱) (1884) Drei Yasht (۲) « سر اورل ستن » کاشف بزرگ انگلیس در باب
معلومات جغرافیائی اوستا مطالعات مفصل نموده و صورت مطالعات خود را در ۱۸۸۶ در هفتمین
کنگره بین المللی مستشرقین در « وین » تقدیم کرده است.
(۳) این دریاچه به نام های دیگری هم یاد شده .
(٤) بعض نقاط خارجی که پادشاهان آریانا برای جنگ در آنجا قشون فرستاده اند
در اوستا ذکر شده در انجمله بعضی ازین دریاچه ها هم می آیند .


(٢٩٣)

قلمرو سلطنت و امپراطوری
دودمان پارا داتا و کاوی و اسپه : مبحث جغرافیائی اوستائی از مباحث
بسیار مفید و دلچسپ است و اهمیت آنهم بدون مبالغه سراسر مربوط به کشور ما
میباشد زیرا قراریکه دیده شد ١٦ قطعه خاک اوستائی سر زمینی را تشکیل
میداد که مورخین كلاسيك یونان و لاتین بنام ( آریانا ) یاد کرده اند.
قراریکه در مبحث «سر زمین اوستائی» اشاره کردیم قطعات متذکره اوستا همه پیوست
ومتصل بهم میباشد و این مسئله کمال اهمیت دارد زیرا واضح دیده میشود
که مقصود اوستا قطعات خاك يك كشور است که در ان اولاد اصیل آریا
زندگانی داشت.
پادشاهان «پاراداتها» و «کاوی» و «اسپه» که اوستا فرشاهی آریائی را
به ایشان نسبت میدهد و پرچم های سلطنتی آنها فراز کنگره های « بخدیم سریرام»
در اهتزاز بود به قطعات ١٦ گانه اوستا سلطنت کرده اند و ١٦ قطعه خاك
اوستائی ولایات قلمرو آنها بشمار میرفت بعبارت دیگر این پادشاهان از حوزه
سردریاتا هراویتی که به مفهوم اوستائی تا اوقیانوس هند را در بر میگرفت
و از هیپته هند و (حوزه سند) تا راغا (ری) حکمرمانی داشتند و به
لحاظ همین سابقه مورخین و جغرافیه نگاران كلاسيك یونان و لاتین عين
این حدود را برای آریانا معین کرده بودند و نظریات آنها در تعیین حدود
آریانا وقتی فهمیده میشود که مبحث جغرافیائی اوستا مطالعه شود
چنانچه یکی از مقاصد ما هم در مطالعه آن همین بود. در اوستا خاک های
داخل حدود این چوکات همه بصفت اعلی و خوب یادشده و مسکن مخصوص
آریا تلقی گردیده است . ناگفته نماند که پادشاهان مقتدر پارا داتا
و کاوی واسپه در خارج حدود آریا تا با توریاها در شمال و شمال شرق و بومی های
مازندران وعناصر سامی بطرف غرب جنگ ها کرده و نایل به فتوحاتی شده اند


(٢٩٤)

و بعضی های آنها صاحب مستملکات گردیده و امپراطوری تشکیل کرده اند
چنانچه خود اوستا در مورد بعضی از پادشاهان دودمان های مذکور مانند
«یاما» «کاوی یوسا» (کی کاؤس) کاوی هوسراوا (کی خسرو) شهادت
میدهد که بر «هفت کشور» سلطنت کرده و «امپراطوری آریائی» تشکیل
نموده بودند. اصطلاح «هفت کشور» را بعضی ها کلان تر کرده و دنیای معلوم
وقت تعبیر نموده اند ولی مقصد ازان خاک های خود آریانا و مستملکات
آنست همین قسم اصطلاح «امپراطوری آریائی» که در مورد «کاوی
هوسراوا» (کی خسرو) در اوستا ذکر شده و از گردش این پادشاه بزرگ
در خاک های امپراطوری سخن بمیان آمده است واضح معلوم میشود که بعضی
از پادشاهان نیرومند پاراداتا و کاوی و اسپه موفق به تشکیل امپراطوری هائی
شده بودند که دامنهٔ متصرفات آن خارج از حدود آریانا بطرف شرق
و غرب انبساط داشت.

چیز دیگری که شرحش درینجا بی مورد نیست بلکه کمال اهمیت دارد این
است که قلمرو اوستائی با حدود خاک هائیکه مورخین و جغرافیه نگاران كلاسيك
یونانی و لاتین برای آریانا داده اند بهم سر میخورد و تايك اندازه واضح معلوم
میشود که این حدود و خاک ها در ذهن باشندگان کشور ما تازمان ورود مورخین
و جغرافیه نگاران مذکور روشن بود و از نیمهٔ اول قرن سوم ق م به بعد به شهادت
نگارشات آنها تثبیت شد. این حدود در فصل اول تحت عنوان (حدود آریانا
صفحه ٤٤) ذکر شد و اگر با خاک های اوستائی تطبیق شود کاملاً سر میخورد. طبیعی
دور های تاریخ در آن تغیراتی پیش کرده و آنرا خورد و کلان ساخته است
معذالك بطلیموس جغرافیه نگار كلاسيك یونانی مصری که در قرن دوم مسیحی
میزیست آریانا را به هفت ولایت ذیل تقسیم کرده است:


( ٢٩٥ )

(١) مارجيانا (حوزۀ مرغاب) (٢) بکتر یانا (بلخ و بدخشان) (٣) آریا
(حوزۀ هری رود، ولایت هرات ) ( ٤ ) پاروپا میزوس ( هزاره جات
و کابل تا سواحل رود سند معه نورستان و داردستان) (٥) در انجيانا
(سيستان و قندهار ) ( ٦ ) اراکوزیا (غزنی و سلسلۀ کوه سلیمان تا اندوس)
(٧) جدورزیا ( کیچ و مکران یا بلوچستان تا اوقیانوس ) قرار یکه ملاحظه
میشود درین تقسیمات سغدیان و پارتیا و ناتا کنه و کرمان نیامده و این مسئله
مربوط به وقایعی است که تا قرن دوم مسیحی بمیان آمده است. چیزیکه مهم
و قابل ملاحظه است این است. که اصل حدود آریانا به اساس چوکات خاك های
اوستائی معین شده بود و باقی تغیرات آنی مربوط به دوره ها و وقایع تاریخی
است معذالك قسمت اعظم خاك اوستائی همیشه جزو آریانا بوده و هنوز هم تنها
قلمرو افغانستان است که اکثر اراضی متذکره اوستا شامل آن میباشد .
در دوره های اسلامی مخصوصاً در نگارشات اعراب تقسیمات ولایتی کشور ما
شکل دیگری هم بخود گرفته است به این ترتیب که حصص شمال شرقی را باختر
شمال غربی را غور حصص مرکزی و بعض قسمت های شمالی را کا بلستان
وحصص جنوبی را زابلستان جنوب شرقی را روه وجنوب غربی را نیمروز
هم خوانده اند، درین تقسیمات کابلستان شامل : « مارجیانا ، آریا، پارو
پامیزوس » بود. زابلستان : « در انجيانا ، حصۀ از ارا کوزیا ،گدور زیا »
را در بر میگرفت .باختر شامل : « بکتر یانا ، تخارستان » ومناصفۀ شمال شرقی
پارو پامیزوس» بود. در روه : « بقیۀ ارا کوزیا وگدوز زیا و حتی کیچ و مکران »
می آمد و بالاخره نیمروز» مناصفۀ غربی در انجیانا و کدورزیا وسیستان »
را در بر میگرفت . غور شامل تمام کهستانات مرکزی و جنوب غربی بود .
اوستامدیا وفارس وشاهان ایشان را نمی شناسد . به این موضوع قبل برین
هم در مبحث تشکیل نظام سلطنتی آریانا در بخدی مخصوصاً در صفحه ( ٢١٢ )


(٢٩٦)
و ٢١٣) اشاره شد وچون مسئلهٔ مهم و قابل دقت است در پایان مبحث جغرافیائی
اوستا در آن باره جداگانه صحبت میکنیم زیراروشن ساختن این موضوع
به دو مسئلهٔ بزرگ ذیل روشنی میاندازد: اول در صورتیکه اوستا خاک های
مدیا وفارس را نمیشناسد و از آنها اسم نبرده چطور بعض کسان ظهور اوستار ا
در خاک های مذکور نسبت میدهند ؟
دوم: در صورتیکه پادشاهان مدیا و فارس در اوستا ذکر نشده اند چندین
نتیجه بدست می‌آید: اول اینکه اوستا خیلی‌ها پیشتر از ظهور پادشاهان
آنها به میان آمده است. دوم پادشاهانی که در اوستا ذکر شده‌اند غیر از پادشاهان
مدیا و هخامنشی های فارس هستند. از روی مطالبی که از شروع فصل سوم تا اینجا
نگاشته ام مخصوصاً از روی دو مبحث تشکیل نظام سلطنتی آریانا در بخدی
(صفحه ٢٠٧) سرزمین اوستائی (صفحه ٢٧٢) این مسئله واضح شده است
اوستا با آن دقتی که از اراضی صحبت میکند چرا از مدیا و فارس نام نمی برد
چرا طوریکه پروفیسیر «کایکر» میگوید جزئی اشاره‌ئی به اکبتانا (همدان)
واستخر ،سوز، پرسپه پولیس، هکاتو مپولیس سیروپولیس، مراکز شاهان
مدیا و هخامنشی فارس نمیکند؟ این مسئله نظر جمعی از مدققین را بخود جلب
کرده و حتی چیزیکه قابل دقت است این است که در بعض قسمت های جدید
اوستا که در عصر پارتی و ساسانی تدوین شده باز هم اثری از پادشاهان
هخامنشی ومدیا نیست حال آنکه در مقابل خاک های آریانا نقطه به نقطه
ولایت به ولایت به ترتیب ومسلسل ذکر شده و علاوه بر تذکار هر نقطه کوهها،
رودخانه ها، قلل مرتفعه، دریاچه‌ها، حوزه های رودخانه‌ها، ممیزات طبیعی هر
منطقه، پایتخت مملکت وبیرق های بلند آن بیگانگانی که در اطراف خارج
خاك مذكور افتاده بودند همه با تفصیل و با جزئیات معلومات داده شده است
پادشاهانی که اوستا بنام دودمان پاراداتا و کاوی و اسپه ذکر کرده مرکز
شان بخدی (بلخ) وکشورشان مرکب از ١٦ قطعه خاک اوستائی یا «آریانا» بود.


آئین اوستائی

ملاحظات عمومی: درین شبهه نیست که «سرودویدی» همان طوریکه بیش از همه چیز جنبه مذهبی داشت «اوستا» هم از همه بیشتر دارای يك مفکوره واصول و مقررات معین «است» و کتابی است که از يك آئین مشخص نمایندگی میکند. این دیانت در عرف ملل به نام های مختلف یاد شد. برخی از روی اسم وضع کننده آن «زرتشتر» آنرا «زردشتری» گویند بعضی بمناسبت نام «اهورا مزدا» آنرا «مزدئیزم» یاد کرده اند، برخی این عقیده را بعلت مقابله عنصر خوب وبد «دوالیزم» خوانده، بعض کسان آتش پرستی گویند و عده ئی هم از روی اسم کتاب، این دیانت را اوستائی میخوانند، این نام ها هر کدام مناسبتی دارد ولی بیشتر این مناسبت مربوط بيك عصر و وقت معین تاریخ تحول این دیانت و بعض دوره های آن است که بیکی ازین نام ها اگر سر بخورد به دیگری نمیخورد واگر سر هم بخورد از نقطه نظر مفهوم همه اطراف آن را در بر نمیگیرد لذا همان طور که سائر مشخصات این عصر را بنام «اوستائی» یاد کردیم آئین انوقت را هم به همین نام یاد میکنیم. در شروع فصل اوستائی این مسئله را از پهلوهای مختلف شرح دادیم که اوستا و عصر آن و همه چیزهائی که به آن نسبت میشود دامنه تحول دوره ویدی است. همان طوریکه گفتیم «زرتشتر سپنتمان» یکی از «ریشی ها» یا دانایان اخیر دوره ویدی است. همانطور که گفتیم اوستا ادامه سرودهای اخیر ویدی میباشد و حلقه تسلسل آنها را هم به وجود «گاتها» قدیم ترین قسمت اوستا به ثبوت رسانیدیم. همانطوریکه زبان آخرین سرودهای ویدی و زبان گاتها قدیم ترین قسمت اوستا شباهت زیاد بهم داشت، آئین اوستائی و آئین قدیم وید هم از هم جدائی نداشتند و مشخصاتی در بین است که این دو


(۲۹۸)

دیانت را بهم پیوست میکند و حتی نشان میدهد که پیروان آنها در يك قطعه خاك معین زندگانی کرده اند چنانچه در اوائل فصل ویدی زمانیکه میخواستیم خانه مشترك آریایهای کتله باختری را ثابت کنیم در میان باره عوامل دیگر مثل تشابه زبان و ادبیات و عقعدات و غیره یکی هم شباهت عقیده و آئین عصر ویدی و اوستائی را مثال آوردیم. پس آئین اوستائی غیر از تحولاتی که از روز ظهور خود حوالی هزار ق م تاسه چهار قرن بعد از انتشار دین مقدس اسلام در داخل اصولات خود نموده دارای عوامل قدیمه عصر و دیانت ویدی نیز میباشد.

آئین اوستائی از روز ظهور خود در باختر در مرور زمانه در عصر و نقاط مختلفی که انتشار یافته، دوره‌های ترقی و بحران و تحولات زیادی را پیموده که اینجا موقع تذکار همه آن نیست زیرا بعض دوره‌های آن از چوکات این فصل حتی تاریخ آریانا بیرون است لذا بصورت عمومی به تحولات آن اشاره نموده و بعد از ان قیافه و شکل اصلی آن را به عصری که وارد آن هستیم شرح میدهیم.

فراموش نباید کرد که آئین اوستائی از روز ظهور آن در حوالی هزار ق م در باختر تا امروز از بین نرفته و هنوز هم پیروانی دارد. این دیانت از حوالی هزار ق م تا موقع ظهور هخامنشی‌ها در فارس تقریباً ٥٠٠ سال منحصر به قلمرو اوستائی یعنی خاك‌های آریا نابود. در اثر فتوحات و تبلیغات دودمان سلطنتی بلخی اسپه و تعلقاتی که بعدتر اشوری‌ها و هخامنشی‌ها پیدا کردند بجانب غرب نشر شد ولی عقاید سامی دران تاثیر افگند و دیانت اوستائی عصر هخامنشی شکلی داشت مخلوط باستاره‌پرستی و دیگر مفکوره‌های سامی. در خود قلمرو آریانا هنوز هم تا زمان فتوحات اسکندر این دیانت مختصات خود را محافظه کرده بود. حمله و فتوحات اسکندر صدمه مدهشی به آثار مذهبی و نسخه‌های اوستا رسانید. حتی قرار بعض نظریات هرچه نسخه اوستا در آریانا و نقاط فارس وجود داشت همه‌اش طعمه حریق شد و برباد گردید و نسخه‌ای را هم اسکندر به یونان فرستاد. طبیعی


(۲۹۹)

این پیش آمد، مهلك ترين ضربتی بود که به آئین و معتقدات اوستائی رسيد. معذالك بکلی از بین نرفت و محتویات اوستا کم و بیش چه در سینه ها و چه در نسخ متفرق و مخفی باقی ماند، یونانی هائی که بعد از فتوحات اسکندر چه در باختر و چه در فارس و چه در شام و سائر قطعات آسیای غربی متمرکز شدند و حکومت های محلی تشکیل دادند به دین و آئین اهالی کار و غرضی نداشتند، لذا بعد از سپری شدن يك دورۀ بحران بزرگ مردم مجدداً به دیانت قدیم خود متوجه شدند طبيعى معتقدات و ارباب انواع یونانی هم کم و بیش معروف شد .

در کشور ما آریانا این وضعیت دوام داشت و هنوز دولت مستقل یونان و باختری در باختر تشکیل نشده بود که اشوکا امپراطور موریا که تا جنوب هندوکش نفوذ یافته بود مبلغین بودائی را به خاکهای شرقی آسیا فرستاد و در حوالی وسط قرن سوم قم دیانت بودائی در شرق آریانا معمول شد و آهسته آهسته بنای انتشار را به طرف قلب مملکت وصفحات شمال آن گذاشت و در اوائل قرن ۲ ق م به باختر هم نفوذ کرد . (۱)

چون دولت یونان و باختری آریانا درین وقت به منتهای قوت رسیده و نقشه فتوحات خاك هندى مد نظر پادشاهان آن بود نشر دیانت بودائی را از روی سیاست استعماری خاك هندهم قبولدار شدند، به این ترتیب آئین اوستائی روز به روز و به تدریج ضعیف شده و زمینه را در مناصفۀ شرقی آریانا چه در شمال و چه در جنوب هندوکش برای بودیزم خالی کرده رفت و بدون اینکه بکلی از بین برود مرکز ثقل آن بصورت غیر محسوس به مناصفۀ غربی آریانا و از انجاهم مخصوصاً به حوزهٔ هیرمند وسیستان وحوالی هامون منتقل شد .

این دوره ایست که در مناصفۀ شرقی خطۀ بلخ - قندهار، بودیزم عمومیت دارد و لی ديانت اوستائی بکلی از بین نرفته و در حصص غربی خط مذکور پیروان

(۱) صفحهٔ ٤٤١ وبعد جلد دوم کتاب گریگ و بوديك كندهارا تاليف موسیو فوشه .


(۳۰۰)

اوستائی عمومیت دارند و بودیزم در انجاها راه نیافته است .
پارت های باختری که مقارن تشکیل سلطنت مستقل یونان و باختری در هیرکانیا
بنای سلطنت جدید را گذاشتند و بعد از آن بطرف خاك های فارس پیشروی
نموده و آن خاك ها را از سلطه یونانی بیرون آوردند کار بزرگی که کردند به
جمع آوری خاطره ها و تشکیل متن اوستا صرف مساعی کردند و این رویه در عصر
ساسانی تعقیب شد و چون دیانت اوستائی در غرب آریانا مخصوصاً در حوزۀ
هیرمند و سیستان و اراضی اطراف هامون مرکز آرامی یافته بود در بعض قسمت
های جدید اوستا خاطره های زیادی به آنجا مربوط است .
بر گردیم به آریانا، در عصر کوشانی های بزرگ با وجودیکه دیانت بودائی
مخصوصاً در مناصفه شرقی مملکت به منتهای شکوه و عظمت خود رسیده بود حتی
قرار بعض نظریه ها ، دیانت رسمی مملکت شده بود، بازهم خاطرات و مقررات
آئین اوستائی از بین نرفته و تقریباً تمام ارباب انواع اوستائی روی مسکوکات
سلاطین مختلف کوشانی نقش است و از آن مختصراً بعدتر و در جلد دوم این سلسله
تاریخ در فصل کوشانی به تفصیل صحبت خواهم نمود. درین شبهه نیست که بودیزم
میدان رقابت را مخصوصاً در مناصفه شرقی مملکت برده و عقاید دیگر که اینجا موقع
شرح آن نیست هم ظهور کرده بودولی پیروان اوستا در حوزه هیرمند و سیستان
باقی مانده و تا زمان ظهور دین مقدس اسلام و ورود عساکر عرب در پای دیوار
های زرنج و بست این دیانت باقی بود و همین حال را در خاك های فارس داشت و در
مقابل نیروی فاتحین عرب پارسی ها به خاک هند پناه برده و تا حال به این دیانت
پابنداند. پس به ترتیبی که گذشت آئین اوستا دارای دوره های ذیل است که
هر کدام شامل پاره ممیزات مخصوصی میباشد .
(۱) دوره قبل از زوراستری که در آن عوامل دیانت ویدی داخل است
(۲) عصر « کاتها » یا دوره صاف و قدیم اوستائی که سراسر مختص به باختر


( ٣٠١ )

و عصر ویشتاسپيه و خود زرتشتر سپیتمان بلخی است که تقریباً پنجصد سال را در بر میگیرد .
( ٣ ) عصر هخامنشی که آئین اوستائی در فارس سرایت نمود و معتقدات سامی در آن مخلوط شد .
( ٤ ) دوره بحران معاصر فتوحات اسکندر .
( ٥ ) دوره پارتی که آنرا عصر تاريك زور استری میخوانند و در اخیر آن شاهان پارتی شروع به جمع آوری خاطرات قدیمه نمودند .
( ٦ ) عصر ساسانی که آئین اوستائی بکلی در قلمرو سلطنت آنها تجدید و دوباره احیا گردید .
( ٧ ) دوره معاصر فتوحات مسلمین .

این دوره ها هر کدام از خود ممیزاتی دارد که شرح همۀ آنها هم از موضوع این فصل و هم از چوکات تاریخ کشور ما خارج است، لذا به آنچه که در قسمت عمومیات گفته شد اکتفا نموده واصل اساس این دیانت را در یکی دو مرحله اول آن که جزء مرام این فصل و تاریخ کشور ما است شرح میدهیم .

* * *

در فصل دوم تحت عنوان ( عقاید ) ( صفحۀ ١٤١ ) متذکر شدیم که آریاهای عصر ویدی دینی به معنی مشخص و معین این کلمه با مقررات و رسومات متعلقه آن نداشتند، امید و بیم از عناصر نورانی و ظلمانی ایشان را به احترام و ترس از عناصر وادار کرده بود. به وجود خالق کائنات هم تاحدی پی برده بودند و اجداد را هم احترام و ستایش میکردند .
در دیانت اوستائی این چیزها هم هر کدام بجای خود انبساط یافت و با قوت بیشتر شکل معین تری بخود گرفت . در فصل دوم شرح دادیم که عناصر طبیعی در عصر ویدی ستایش و احترام میشد این مسئله در عصر اوستا شکل معین مقابلهٔ


( ۳۰۲ )
عناصر روشن وخوب را باعناصر تاريك وبد بخود گرفت واین مفکوره تهداب
آئین او ستائی را تشکیل داد و بصورت عمو می قوه خوب وبد ، مفید ومضر
ر و شن و تـار يك در مخیلۀ این و قت شخصیت پیدا کر د ه و صا حب
نام ها شد . چنانچه قوۀ نیکی را «سپنته مینو» و قوۀ بدی را «انگرومینو» مینامیدند
وآنها را «خرد مقدس» و «خرد خبیث» هم ترجمه کرده اند . اگر چه اساس آئین
اوستائی بر روی مقابلۀ همین دو قوۀ روشن و تاريك ، نيك و بد ، مفید و مضر
گذاشته شده بود معذالك «اهورا مزدا» ( هرمزد ) در رأس همه حکمفر مائی
میکرد . به این ترتیب ملتفت باید بود که هر مقابله و ستیز که بود در میان
«سپنته مینو» و «انگرومینو» بعمل می آمد و در مقابل اهورا مزدا کدام قوۀ
فاعل خبیث وجود خارجی نداشت .
پس «دوالیزم» اوستائی درگاتها مفهوم مخصوص و معینی داشت به این
ترتیب که «اهورا مزدا» (هرمزد) به تنهائی نظام کاینات را اداره میکرد
و مقابله میان قوه نیکی وبدی ، میان خیر و شر، میان نور وجدان و تاریکی های
شهوت نفسانی بود که آنهم با روح خوش بینی که درین دیانت موجود بود با مراعات
قوانین اخلاقی به فتح و غلبه روشنی برتاریکی منتهی میشد .
اوستا در حقیقت حیات و تمام مربوطات آنرا دو جنبه داده بود که یکی آن
نور و روشنی و دیگر آن ظلمت وتاریکی بود . جنگ و ستیز خواهشات نفسانی
و هدایات وجدانی و عقلی انسانی مظهر همین دو مفکوره است که اوستا آنرا
خارج وجود فردی بشری عمومیت داده و در هر مورد مقابله وستیز وعزم و اراده
را توصیه کرده و آخر هم به غلبۀ روشنی های وجدان بر تاریکی های خواهشات
نفسانی اطمینان داده است . پیشتر گفتیم که «سپنته مینو» و «انگرومینو»
یعنی عنصر خوب وبد اساساً در نبرد بودند، پس روشنی ها ومحاسن مادی و معنوی
یکطرف و سیاهی و خباثت طرف دیگر صف بسته بود و همین رویه باعث شد که


( ۳۰۳ )

در دیانت اوستائی مجموعی از عناصر نورانی و ظلمانی بمیان آید و صاحب شخصیت
و نام و نشان شود. عناصر نورانی با رولی که بازی میکردند مقام بلندی در دیانت
اوستائی پیدا کردند و مجموعه آنها را بعضی ها ارباب انواع اوستائی خوانده اند
ولی ملتفت باید بود که مانند ارباب انواع یونانی نماینده مادیات نبودند
و آنها را با مجسمه ها نمایش نمیدادند بلکه عموماً شخصیت های معنوی داشتند
و آنها را رویهمرفته «یزاتا» میگفتند و «امشه سپنته» Amesha-Spenta یعنی
«ارواح پاك جاویدانی» در قطار آنها می آمدند وعده آنها به ترتیب ذیل
به شش میرسید :
(۱) وهیو مانو Vhou-mano (فکر خوب)
(۲) اشاوهیشته Asha-vahishta (بهترین تقدس)
(۳) خشه تره وریا Khshathra-varya (سلطنت عالی)
(٤) سپنتا آرمتی Spenta-Armati (حس اعتدال)
(٥) هر وتات Hervatat (سعادت وصحت)
(٦) امرتات Amertat (جاویدانی)
امشه سپنته هر کدام از خود وظیفه داشت مثلاً «وهیومانو» محافظ رمه ها بود.
اشا وهیشته، رب النوع آتش شمرده میشد وتقریباً قاصد اهورا مزدا بود .
سپنتا ارمتی محافظ زمین و هروتات و امرتات بخشاینده سعادت و خوش بختی
وطول عمر تلقی شده بودند و بر آب و نبات سلطنت داشتند علاوه برین قواهای
مفید و عناصر دیگری هم بود که دسته «سپنته مینو» یا «خرد نيك» را در مقابل
«انگره مینو» (ارواح خبیث) یا دیو ها و شیاطین تشکیل میداد .

سویه اخلاقی : رویه اخلاقی یك ملت علامه ممیزه میزان رشد اجتماعی و حیات
مادی و معنوی آن میباشد . اساس آئین اوستائی قراریکه دیده شد بر سر مقابله
قوه نيك و بد گذاشته شده بود و با این وضعیت انتخاب ومسئولیت همه به اختیار


(٣٠٤)

مردم بود قرار اصولات اوستائی بشر مخلوق (هرمزد) بود و از روز تولد جزء قلمرو کشور نوروروشنی بشمار میرفت ولی چون آزاد خلق شده بود انتخاب حق خود او بود و در حالیکه سعادت و نجاتش به همین انتخاب تعلق داشت در فتح و فیروزی آخری نور بر ظلمت هم سهیم و موثر بود، زیرا هر عمل نيك بشر قوه عمومی نور و روشنی را تقویت میکرد و هر عمل بد قوه ظلمت و تاریکی را نیرومند میساخت بناء علیه بشر باید طرف خوبی و روشنی را انتخاب میکرد تا نور فاتح میشد و نجات او با فتح و پیروزی روشنی بر تاریکی صورت میگرفت .
علاوه برین چیز دیگری که در اخلاقیات پیروان اوستائی تاثیر زیاد داشت عقیده به نظارت اعمال و کردار بود که از طرف « امشه سپنته » بعمل می آمد و هر کار خوب و بد تشخیص و تحریر میشد . به این ترتیب آئین اوستائی پیروان خود را به راه روشنی و نیکوکاری آورده و هر شخصی را آزادی در انتخاب راه روشن و تاریک داده و از نگرانی اعمال خوب و بد خبردار ساخته بود و راه سعادت و نجات فردی را در غلبه و پیروزی محاسن اخلاقی منوط ساخته بود و به این ترتیب هر فرد مکلف بود که مانند سرباز مجهز با مراعات اصولات اخلاقی و نیکوکاری به مفاسد و تاریکی ها و خواهشات نفسانی فایق آید.
هومته ، هوخته ، هورشته : روی هم رفته قوانین اخلاقی اوستائی به اساس و اجرای سه مطلب گذاشته شده بود که بحیث فورمول مشخص در آمده و آن عبارت از هومته ، هوخته، هورشته یعنی « پندار نيك ، گفتار نيك، كردار نيك» است. به این اساس پیروان اوستائی مکلف بودند که فکر ، و زبان و عمل خود را از لوث و کثافت پاك كرده نه تنها از راه زبان و عمل به کارهای ناشایست اقدام نکنند بلکه در فکر و خیال خود هم آنرا خطور ندهند . پیروان اوستائی به روز آخرت و پرسش و جزای اعمال عقیده داشتند . اوستابه پیروان خود بصورت عمومی پاکی و نظافت ظاهری و باطنی یعنی بدنی و روحی، راستی، راستکاری


(۳۰۰)

مروت ، سخاوت وخیر خواهی را توصیه نموده ودروغ گوئی را بد ترین گناهان
شناخته است. اوستا سفارش شدیدی داده که زمین ، آتش و آب پاك نگه شود
ومخصوصاً از لوث جسد مردگان محافظه گردد . از همین جهت آتش علامه
پاكی قرار گرفت وافراط درین راه بجائی رسید که این دیانت به آتش پرستی
معروف شد وگرنه قراریکه ملاحظه میفر مائید دراوائل موضوع پرستش آتش
بکلی در میان نبود. همین قسم مراعات پاكی زمین مخصوصاً از لوث جسد مردگان
سبب شد که مرده را به زمین دفن نکنند و در بلندی ها و قله های کوه بگذارند
تا مرغان هوا خورده و نا پدید شود .
مقایسه بین بعضی نام های ارباب انواع ویدی و اوستائی : همان طور که
«زرتشتر » خودش در قطار ریشی های«ویدی» ظهور کرد و« گات ها » قدیم
ترین قسمت اوستا از حیث زبان ومفكوره واسطه ارتباط بین آخرین كتب
و یدی و باقی حصص اوستا میباشد در نام های ارباب انواع ویدی واوستائی هم
شباهت زیاد موجود است. حتی بعضی ازین اسما یك چیز است که تلفظ آن
جزئی فرق کرده، در برخی دیگر مفهوم آن منقلب شده بهر حال مقایسهٔ آنها
در تاریخ تحول عقايد عصر ویدی و اوستائی در آریانا کمال اهمیت دارد و هر کدام
بجای خود نشان میدهد که این دو مدنیت با تمام مربوطات آن در سر زمین آریانا
عرض وجود کرده است و يك سر زمين و يك خاك است که نبوغ مدنی، فكری
اخلاقی ، مذهبی، تهذیبی ، اجتماعی، ادبی آن موافق مقتضای زمان تحول
و به رنگ های دیگر ظهور کرده است
محققین به این نظریه معترف اند که «وارونا » بزرگترین رب النوع عصر
ویدی که بعضی ها اورا رب النوع آسمان ها تعبیر کرده اند، در عصر اوستائی
بنام « اهورا مزدا » شناخته شده است و میگویند که «اهورا مزدا» صفت جدیدی
است که اوستا به او داده است و معنی آن «دانای توانا » است و این مفهوم


(۳۰۶)

معنوی است که پیروان آئین «ویدی» به او داده بودند. بعضی های دیگر میان کلمه «وارونا» و «اهورا» مباینت زیاد نمی بینند حتی مربوط به این مطلب کلمه دیگری هم در «وید» داریم که «آشورا» است و بر مجموع ارباب انواع نورانی تطبیق میشود که در عصر ویدی از ان کلمه «اهورا» عرض وجود کرده است اسم دیگر که در عقاید عصر ویدی و اوستائی کشور ما قابل مقایسه است «میتهرا» و «میترا» است که رب النوع آفتاب میباشد و مفهوم آن در وید و اوستا تغیر نکرده و در تلفظ آن جزئی اختلافی که بعمل آمده عبارت از سقوط (هـ) است. این اختلاف تلفظ زادهٔ مرور زمانه است چنانچه همین کلمه را اگر تعقیب کنیم می بینیم که در عصر کوشانی تاریخ مملکت ما باز هم کمی بیشتر تغیر کرده و شکل «میرو» بخود گرفته است چنانچه روی مسکوکات کنیشکا و هوویشکا با کمی نرمی و سختی حروف علت و تشدید حروف صدادار بصورتهای ذیل تحریر است: Mopo، Miiopo، Mippo، Meipo، Miypo (۱) و در ادبیات دری بشکل «مهر» باقی مانده و هنوز هم معنی آن آفتاب است.

همین قسم «امشه سپنته» (ارواح نورانی) که در اوستا ذکر شده و پیشتر از ان اسم بردیم در وید مقابل خود ادیتیا Adityas دارد که دارای عنوان و وظایف اخلاقی جدید شده اند.

«دیوا» محض کلمه ئی که در «ودا» ارباب انواع ومخصوصاً ارباب انواع مفید و نورانی را در بر میگرفت در اوستا بصورت «دیو» باقی است و مفهوم آن منقلب شده و بر شیاطین و ارواح خبیث اطلاق میشود ومقابل مفهوم جدید آن در سرود ویدی کلمه را کشا Rakshas موجود است که شیاطین و عناصر مضر را در بر میگرفت. همین قسم میتوان «سوما» و «هوما»، «اگنی و «اتار» یعنی مشروب و آتش و دیگر چیزهای این دو دیانت آریانا را بهم مقایسه کرد.

(۱) ارباب انواع زوراستری در مسکوکات هندوسیتی (کوشانی) تالیف سر اورل ستن بمبئی ۱۸۸۸. ملتفت باید بود که (P) در کلمات مذکور آواز (R) را میدهد.


(۳۰۷)

عناصر طبیعی: آئین اوستائی با وجودیکه بخود شکل و خواص معینی گرفت
و از پرستش عناصر طبیعی که در عصر ویدی وجود داشت يك قلم مجزی شد و به
ترتیبی که شرح داده شد تحت نظام جدیدی در آمد، معذالك احترام عناصر طبیعی
بحیث عوامل مفید و ارباب انواع فرعی در آن دیده میشود و حتی بعضی ازین عناصر
مثل آتش و آب شخصیت هائی بنام اشاوهیشته Asha-Vahishta و هرواتات Harvatât
در قطار ٦ «امشه سپنته» هم داشتند. چون این عناصر در خود اوستا شخصیت مهم
داشتند و بعضی های آنها از عصر اوستائی و حتی ویدی هم بیشتر در خاك های دو طرفه
هندوکش رولی بازی کرده اند و بعضی های آنهم باعث ظهور يك سلسله ادیان
دیگر در اراضی آسیای شرقی و اراضی متصل حوزه بحر مدیترانه و حتی اروپا
شده اند بیمورد نیست که اینجا از آنها تذکاری بمیان آید.
آتش: اگر چه آتش در اوستا بنام «اتار» یاد شده ولی قراریکه بیشتر
شرح دادیم در میان «امشه سپنته»، «اشاوهیشته» از ان نمایندگی میکرد ولی واضح
معلوم نمیشود که مقصد ازین نمایندگی، شخصیتی است که برای آتش قایل شده
بودند یا مفهوم مادی آن، بهرحال قراریکه در مبحث عقاید اوستائی شرح دادیم
وظیفه اساسی پیروان «زرتشتر سپنتمان» مقابله با ارواح خبیثه و ستیز با خواهشات
نفسانی و عناصر تاريك ومضر بود.
آتش با روشنی ظاهری وحرارت خود وفایده ئی که بحیات بشری رسانیده
از روز کشف خود در میان همه اقوام جهان بحیث يك عنصر مفید تلقی گردیده
است و کشف واستعمال آن یکی از عواملی بود که در هر گوشه جهان بشریت را
به مرتبه جدید تمدن واصل گردانیده است.
باشندگان آریانا در عصر اوستائی با سابقه که قبل برین در عصر ویدی
در تشخیص عناصر نورانی طبیعی داشتند نسبت به سائر ملل جهان برای آتش مقام
مهمتری قایل شده بودند و او را بنام «اگنی» میشناختند و نسبت به همه


( ۳۰۸ )

ارباب انواع برای او سرودهای بیشتری ساخته بودند ( صفحهٔ ۱۴۹ ) اوستا آتش را مقدس و پاک ترین همه عناصر محسوب میداشت و آنرا انعکاس نور « اهورامزدا » قلمداد میکرد. علاوه برین آتش علامه صفای اخلاق و بزرگترین حربه در مقابل دفاع ارواح خبیثه و دیوان شمرده میشد چنانچه عقیده داشتند که شب هنگام، هنگامیکه سیاهی شب فرا میرسید و ارواح خبیثه (دیوها و شیاطین) مشغول فتنه انگیزی میشدند تنها روشنی آتش عامل ترس و فرار آنها شده میتوانست. ازین رو آتش را پسر ونور وعلامهٔ « اهورامزدا » تصور میکردند و از همین رهگذر به آن احترام میکردند. روشن کردن آتش در کانون خانواده در عصر ویدی در آریانا رواج داشت و چون آتش در عصر اوستائی مقام بلندتری پیدا کرد طبعی روشن کردن آن نه تنها در کانون خانواده و حفاظهٔ آن بطور همیشگی عمومیت یافت بلکه در آتشکده ها هم رواج پیدا نمود نا گفته نماند که نگه داری آتش در کانون خانواده یکی از عادات قدیم اکثر اقوام هندو اروپائی است این کار در عصر ویدی و اوستائی در آریانا منحصر نبوده جرمن ها، رومن ها هم در زمانه های نسبتاً جدید به آتش کانون خانوادگی احترام میکردند بهر حال در عصر اوستائی باشندگان آریانا چنین عقیده داشتند که بهترین حربه اضمحلال عناصر مضره آتش است بناءً علیه روشن کردن آنرا در کانون خانواده و حفاظت آنرا شب و روز یکی از وظایف مذهبی خود می شمردند و معتقد بودند که در روشنی آتش « سپنته مینو » یا خرد مقدس محافظ ایشان و خانوادهٔ شان است و عناصر مضره کاری ساخته نمیتوانند. به اساس همین رویه و عقیده آتش کده هائی خارج کانون خانواده هم ساخته شد، و آتش کده هائی مخصوص موبدان وشاهان عرض وجود کرد و آتش و آتشکده به اندازه ئی در دیانت اوستائی صاحب مقام بزرگ شد که دیانت مذکور را آتش پرستی هم نامیدند.
آب : آب هم در اوستا صاحب شخصیت بود و از خود رب النوعی داشت که


(۳۰۹)

او را «اپام نپات » Apam-Napat میگفتند اینجا فوراً متذکر میشویم که این
رب النوع در دوره اوستائی کشور ما عرض وجود نکرده بلکه در عصر ویدی
تاریخ ما هم به همین نام یاد شده و بلاشبهه خاطره ئی از عقاید دوره های قبل التاریخ
مملکت ما هم در آن نهفته است وازان پایان تر بحث خواهیم نمود .
اسم اوستائی «اپام نپات» بصورت تحت اللفظ «پسر آب» معنی دارد. نام «ویدی»
اوهم عیناً همین است. اصلاً این کلمه چه در اوستا و چه دروید به زبانه برقی
اطلاق میشد که در ابرها نهفته است و چون آب باران هم از ابرها میریزد
مسکن ومقر او را در ابرها می پنداشتند .
آب با قوه نامیه ئی که در خود نهفته داشت خیلی ها بیشتر از عصر اوستائی
وویدی در دوره های قبل التاریخ کشور ما ستایش و احترام میشد. از روی خود
اوستا واضح معلوم میشود که پیش ازینکه زرتشتر عرض وجود کند آریاهای
باشنده دوطرفه هندوکش آنرا ستایش میکردند و از او استعانت میخواستند.
دراوستا رب النوع آب بنام دیگر «اردوی سور ا اناهیتا» Ardvi-sura Anahita
هم یاد شده و حتی میتوان گفت که نام اصلی او همین است وبصفت ربة النوع
خوانده شده این ربة النوع بیش از عصر زوراستر در کشور ما معروف بود .
گایگر به این عقیده است که «اردوی سورا» Ardvi-sura اصلاً نام رودخانه
بزرگ اکسوس (امو دریا) بود و برای اثبات نظریه خود پارچه ئی از متن
اوستا را آورده که ترجمه آن چنین است: «ما "اردوی سورا اناهیتا" را که از
تمام رودخانه های روی زمین عریض تر است و باشدت تمام از کوه «هوکريا»
پایان شده و به دریاچه «ورو کاشا» میریزد ستایش میکنیم. وقتیکه «اردوی
سورا اناهیتا» داخل این دریاچه میشود و به آن میریزد تمام سواحل ووسط
آنرا موج فرامیگیرد . این رودخانه هزار بازو وهزار شاخه دارد و هريك از
بازوها وشاخه های آن برابر چهل روزه راه سوار کار خوبی طول دارد . »


( ۳۱۰ )

کایگر این پارچه را ازمتن اوستا ازفقرۀ ۳ و ۴ ابان یشت یا یشت ۵ نقل کرده و در اطراف آن تبصره کرده میگوید : « آنچه که بالا ذکر شد تصویر رودخانۀ بزرگ و پر آبی است که دارای معاونین متعدد میباشد و اگر به اصل مسکن ملت اوستائی ، آنطوریکه از خلال معلومات جغرافیائی خود اوستا بر می آید نگاه بکنیم بلاشبهه ملتفت میشویم که « اردوی سورا » عبارت از رودخانۀ اکسوس ( آمو دریا ) است و کسانیکه مسکن ملت اوستائی را بطرف غرب قرار میدهند برای تعین رودخانه «اردوی سورا» هیچ چیزی در مقابل خود ندارند . » (۱) ملتفت باید بود که « اردویسورا اناهیتا» تنها نام جریان آب رودخانه اکسوس نبود بلکه « بسزاقا» باژنی این رودخانۀ بزرگ را هم نمایندگی میکرد وحتی گفته میتوانیم که اساساً مقصد اصلی اوستا از «اردوی سورا انا هیتا » زنی یا ربة النوع رودخانه اکسوس بود .
اوستا ، ابان یشت یا یشت پنجم خود را سراسر وقف ستایش این ربة النوع کرده . دارمستتر کلمۀ « اردوی سورا اناهیتا » را « قوۀ عالی مطهر » ترجمه کرده و میگوید که مقصد از آن سر چشمۀ طبیعی است بالای کوه «هو کیریا» که از بلندی به ستاره میخورد و از آن به اصطلاح اوستا تمام رودخانه های زمین پایان میشود (۲) در ماخذ جدیدتر اردویسور Ardvisur نام رود خانه شده و اناهیت Anahit ژنی یا ربة النوع آنرا در بر میگیرد .
به این ترتیب کلمۀ « اردوی سورا » از «اناهیتا» جدا شده و « اناهیتا » بحيث ربة النوع آب و رودخانه امووربة النوع زمین و فراوانی و حاصل خیزی زمین و حتی قوۀ تانیث زن و غیره در صفحات باختر در آریا نا و خارج سرحدات دوام کرد.

(۱) صفحه XLV (۴۵) مقدمه جلد اول مدنیت ایرانی های شرقی در زمانه های قدیم ترجمۀ انگلیسی داراب دستور « پشوتان سنجانا »
(۲) «هو کیریا » یکی از قلل پامیر است .


(۳۱۱)

از روی یشت پنجم اوستا معلوم میشود که اناهیتا بحیث ربة النوع آب
ورود خانه امو در زمان زرتشتر باشکل واندام وضعیت معینی که پایان شرح
میدهیم در خاطرها ترسیم شده بود. اوستا ازین زنی یاربة النوع طوری صحبت
میکند که کمی قیافه وصورت شخص زنده ویا هیکل مجسمه ئی را تعریف کند
علاوه برین همین پشت ه که وقف ستایش «اناهیتا» شده قسمت تاریخی هم دارد
و آن عبارت ازین است که نه تنها از «یاها» گرفته به بعد تمام پادشاهان
و پهلوانان آریانا از او استعانت خواسته و بنام او قربانی تقدیم کرده اند بلکه
«اهورا مزدا» وزرتشتر همه از او استمداد کرده اند وازین مسئله و ازین یشت
و از سائر قسمت های اوستا واضح معلوم میشود که «اناهیتا» یکی از ربة الانواع
قدیم باختری است که پیش از عصر اوستا و وید مجسمه های آن در دوره های
قبل التاریخ کشور ما هم از حوزه اندوس (سند) واکسوس (امو دریا) کشف
شده و در اراضی غربی آسیا از سوز و عیلام و بین النهرین و آسیای صغیر و فلسطین
و قبرس و بلقان و مصر هم بدست آمده است و معلوم میشود که در دوره کلکولی تیک
از سواحل سند تا وادی نیل وشرق مدیترانه آنرا می شناختند. مجسمه های
او عموماً بشکل زن و نیم تنه است و مدققین معمولاً درین وقت ها او را «مادر کبیر»
یا ربة النوع مادر خوانده اند و چون او را ربة النوع زمين وقوة نامية آن
میدانستند نیم تنه نمایش میدادند زیرا تصور میکردند که مناصفه بدن او زیر
زمین است . مجسمه های او در خاک های آریانا از وادی سند (موهنجو دیرو)
وکدوزریا (بلوچستان) و باختر (خرابه های شهر بانو ۱۸ کیلومتری شمال
تاشقرغان) از گل پخته بدست آمده است. (۱)

(۱) سرجان مارشال که در موهنجودیرو وهریه بلوچستان درزمینه قبل التاريخ حفريات
نموده به این عقیده است که از روی کشف مجسمه این ربته النوع از سند تا نیل، معلوم میشود که
پرستش آن در عصر كلكولى تيك تمام این ساحه وسیع را فرا گرفته بود .


( ۳۱۲ )

اوستا درابان یشت از فقره ۱۱۹ گرفته تا ۱۳۲ قیافه وشکل وزیورات آناهیتا را مفصل تعریف میکند و اينك آنرا خلاصه میکنم : «آناهيتا بشكل دختر جوان وقشنگی پیراهن طلائی پوشیده، قدبلند، اندام زیبا دارد، آثار پا کی و نجابت در او هويدا است کمرش بسته است. و قبای حاشيه زرين در بر کرده است قرار رواج وقت گوشواره های بزر ک مربع طلائی پوشيده و گلو بندی در گلوی قشنگش دیده میشود ، کمرش را بسته تا سینه هایش زیباتر و بشکل اصلی آن جلوه کند . بر سرش تاج طلائی است مدور مرکب از صد ستاره که هر کدام هشت رخ دارد و بین هم با زنجیره ها خوش شکل متصل است و لباس های او از بهترین پوست سمور آبی است که نگاه را خیره میکند و چنین تصور میرود که روی صفحه طلا نقره کار شده باشد . »

* * *

ربةالنوع مادر که در دوره كلکولی تيك قبل التاريخ در کشور ما معروف بود و مجسمه های آن پیدا شده در عصر او ستائی بنام « آناهیتا » و بشکل زیبای دختر جوانی معرفی شد و بصورت خصوصى تر ربة النوع رود خانه امو تلقی گردید زیرا آب این رودخانه با معاونین آن باعث آبادی و سر سبزی صفحات باختر و سغدیان یعنی کانون اولی اوستائی شمرده میشد . بعد از عصر اوستائی در امتداد جریان امو و دیگر نقاط باختر معابدی بنام « آناهیتا » وجود داشت. « راولنسن » در کتاب « بکترپای » خویش ذکر میکند که یکی از مجلل ترین معابد « اناهید » یا « انائیتی » که پارسی ها آنرا تاناتا Tanata و اوستا « اناتيا » خوانده در شهر بکترا وجود داشت (۱) معروف ترین معبد اناهیتا پیش از سلطه هخامنشی در کشور ما در باختر وجود داشت و قرار اشاره راولنسن محتملاً چندین قرن پیش از ظهور این پیش آمد این معبد معروف در باختر

(۱) صفحه ۸ بکترا تالیف اچ ، جی راولنسن طبع لندن ۱۹۱۲ .


(۳۱۳)

تعمیر شده بود و سیروس هخامنشی بعد از جنگهای اول و مراجعت خود پرستش
آنرا به مدیا وفارس انتقال داد و ازین به بعد فارسیها هم اناهیتا را شناختند
و معابدی مثلا در اکتانا (همدان) برای او ساختند و در زمان «ار تا گزارسس
منمون Artaxerxes Mnemon) (٣٦٢-٤٠٤ ق م) که از پیروان جدی اناهیتا
بود پرستش آن در خاکهای فارسی خیلیها معمول شد .
همین «اناهیتا» اوستائی یا ختر ی ربة النوع آب ورودخانه امو
یا قراریکه بعضیها میگویند ربة النوع سرچشمه آمو بدان شکل زیبای
دختر جوان و قشنگی که در ایان پشت اوستا تعریف شده در ادبیات عربی و فارسی
شکل «ناهید» بخود گرفت و نام ستاره «وینوس» هم شد و علامه فارقه زیبائی
زن گردید چنانچه ناهید مخصوصاً درمورد زن هائی اطلاق میشد که سینه های زیبا
و برجسته میداشتند .
میتهرا: در جمله عناصر طبیعی که در عصر و دیانت اوستائی مقام بزرگ
داشت یکی هم «میتهرا» یعنی مهریا افتاب بود . «میتهرا» دفعتاً درعصر
اوستائی در آریانا معروف نشد بلکه قبل برین در عصر ویدی تاریخ ما بهمین نام
«میترا» سرودی دارد و یکی از ارباب انواعی است که مانند «اناهیتا»
از عصر کلکولیتيك به بعد در آریانا و اسیای غربی معروف بود. اسم او در دورهٔ
تاریخ کشور ما فقط به اختلاف لهجه(ت)و(ته)ذکر شده و این ازاختصاصات
عمومی زبان این دو عصر مملکت ما است، پس میان این دواسم اختلافی نیست
و هر دو عبارت ازيك رب النوع آفتاب است . اصلاً کلمه «میترا» را مخصوصاً
بشکل تلفظ ویدی آن «دوست» ترجمه میکنند و بزبان اوستائی آنرا «قرارداد»
معاهده و مرافقه تعبیر کرده اند ولی معنی اولی را صحیح تر میدانند واز همین اسم
است که در زمانه های نسبتاً جدید کلمه «مهر» درزبان دری برای آفتاب
بمیان آمده است.


(٣١٤)

در سرود های ویدی « میترا » با « وارونا » و « اندرا » بیشتر متصل
و پیوست ذکر شده در اوستا در جمله « یازاتا » آمده و چنین تذکار رفته که
« اهورامزدا » بالای کوه « هرا برزتی » (پامیر) که آفتاب فراز آن بر میخیزد
برای « میتهرا » مسکنی ساخته بود . چون روشنی علامه فارقه « راستی » است
« میتهرا » ژنی یارب النوع روشنی آفتاب و راستی و عدالت تلقی شده بود
چیز مهمی که از نقطه نظر تاریخ صنعت برای کشور ما مهم است يك پارچه مختصر
دیگر اوستا است و در آن تذکار رفته که « میتهرا » روی عراده ئی حرکت
میکرد که چهار اسپ سفید آنرا میکشید . « میتهرا » یارب النوع آفتاب با عراده
و چهار اسپ سفید مذکور در سقف طاق هیکل ٣٥ متری بامیان نمایش یافته
و تا حال موجود است .

همان طور که پرستش « اناهیتا » از آریانا به خاك های مدیا و فارس و دیگر
نقاط اسیای غربی و سواحل بحر مدیترانه وغیره انتشار یافت پرستش « میتهرا »
هم قدم بقدم این راه را تعقیب کرد . درین شبهه ئی نیست که « میترا » مانند
« اناهیتا » به نام و مفهوم کلمی مختلف مثلاً در حوزه اندوس بنام شیوا
و همزای « ترك–او » در عصر كلكولى تيك معروف بود و بنام های دیگر
در بعض نقاط غرب آسیا هم آنرا میشناختند و در کتیبه های هیتیت « بوغاس کوی »
در قرن ١٥ ق م نام او با « اندرا » و «وارونا » ارباب انواع ویدی یکجا برده شده
معذلك اینقدر میتوان گفت که عصر ویدی و اوستائی نام و مقام و ستایش
او را بیش از پیش در آریانا تثبیت کرده است . در کتیبه های داریوش اول
(٤٨٥ – ٥٢١ ق م) و Xerxes اول (خشا یار شاه) (٤٧٢ – ٤٨٥ ق م) اسم
او ذکر نشده ولی ارتا گزرس دوم (اردشیر دوم) بار اول بعد از اهورا مزدا از اناهیتا
و میتهرا یاد کرده و ازین بر می آید که این رب النوع ویدی و اوستائی در دوره های


( ٣١٥ )

نسبتاً تازه تر درخاك فارسى معروف شده است ( ١ )
«ميتهرا» و «اناهيتا» در خاكهاى غرب آسيا در کتيبه هاى «سوز»
و «پرسه پوليس»، ارمنى «ليدى» آسياى صغير هميشه بهم پيوست و متصل وحتى
بحيث يك «جفت» ذکر شده اند و بهمين صفت در امپراطوری رومن کمال شهرت
داشتند و این تنها دو رب النوع و ربة النوع اوستائی است که معابدی در امپراطوری
رومن داشتند و با انبساط امپراطوری مذکور در خاکهای انگلستان و حتى
هسپانيا هم پیروانی پیدا کرده بودند .

* * *

علاوه بر اناهيتا و ميتهرا بعضی دیگر از عناصر طبيعى مثل ماه و بعضى
ستاره ها بنام های «تيشتريا» Tishtrya، «ستاویز» Satavaisa وغيره ذکر شده
اند. همین قسم در اوستا يك سلسله ارباب انواع معنوی هم نام وشخصیت پیدا
کرده بود مانند عدالت (راشنو Rashnu ) «فتح (ورثراگنا Verthragna) «ترحم
(اشى Ashi) وغيره .
ارباب انواع اوستائی
روی مسكوكات شاهان کوشانی : اراده نداریم که درین فصل که مخصوص
عصر و تهذیب اوستائی کشور ماست از دورۀ کوشانی و پادشاهان این عصر
مملکت خود چیزی بگوئیم . تنها از ذکر يك چيز در اینجا خود داری نمیتوانیم
و آن این است که با انتشار دیانت بودائی در آریانا آئین اوستائی حتی
در مناصفۀ شرقی مملکت که مخصوص انبساط بودیزم بودهم بکلی تازمانه های
سلطنت کوشانی های بزرگ از يك ربع قرن پیش از عهد مسیح تا ربع اول قرن سوم
از بین نرفت ، مناصفۀ غربی بلخ ـ قندهار مخصوصاً حوزۀ هیرمند و سیستان
موضوع جداگانه ایست که دیانت اوستائی تا زمان نشر دین مقدس اسلام حتی
(١) صفحۀ ٤٦ ميتھرا ـ زورا ستروقبل التاریخ آریائی و مسیحی تالیف شارل او تران پاریس ١٩٣٥


( ٣١٦ )

بعد از ان هم در اینجا معمول بود. با وجود یکه عصر کوشانی های بزرگ عصر
ترقی بودیزم در مناصفۀ شرقی آریانا محسوب میشد و کوشانی های بزرگ در
انبساط و انتشار این دیانت در خاک های شرق سنکیانگ و حوزۀ تارم و چین صرف
مساعی زیاد کردند و حتی قرار بعضی نظریه ها دین بودائی آئین رسمی این عصر
و سلاطین شمرده میشد. معذالک ارباب انواع اوستائی در چپۀ مسکوکات انها
زیاد استعمال شده و حتی خلاف عصر اوستائی شکل و قیافۀ ئی هم بخود
گرفته است. این کار بار اول با کنیشکای کبیر شروع شده و بعد از او «هو ویشکا»
و «واسودوا» این رویه را تعقیب کرده اند. «میتهرا» رب النوع آفتاب
که قبل برین شرحش گذشت در مسکوکات کنیشکا به اسم (میرو) Myipo ،
Meipo، Miypo و در مسکوکات هوویشکا «میررو» ، «میورو» و «مورو» و به
دیگر صورت ها از قبیل: Mopo، Miiopo، Mippo، Mipo، Mypo، Miypo . همین
قسم «مااو که» یا «مااو» رب النوع مهتاب که در اوستا ذکر شده روی بعضی
مسکوکات کنیشکا بصورت «مااوMao» دیده میشود. در مسکوکات
کنیشکا کلمۀ دیگری نقش است که «لرواسپو» یا «لرواسپو» خوانده شده
و معنی آن «صاحب اسپ تندرو» است. این کلمه مرکبه علاوه بر اینکه اسم
پدر «ویشتاسپه» پادشاه باختری است در اوستا صفات رب النوع آفتاب «میتهرا»
و «اپام نپت» رب النوع آب است و سر اودل ستن نتیجه گرفته میگوید که چون
«میتهرا» بصورت «میورو» روی مسکوکات کنیشکا ذکر شده مقصد
«لرواسپو» که روی مسکوکات او دیده میشود همان «اپام نپت» رب النوع
آب اوستائی است (١)
یکی از ارباب دیگر اوستائی که در مسکوکات کنیشکا بشکل پیر مرد ریش دار
و در حال دوش نمایش یافته «واته Vāta» رب النوع «باد» است که به نام «وادو»
(١) صفحۀ ١٠ ارباب انواع زردشتری در مسکوکات هند و سیتی نگارش سر اورل ستن.
مبئی ١٨٨٨ ـ ملتفت باید بود که p در اسمای مذکور آواز R را میدهد.


(۳۱۷)
خوانده شده در ادبیات پهلوی این کلمه «واتو» شده و از آن به تدریج کلمه «باد» بمیان آمده است. هیکل دیگری روی مسکوکات هوویشکا دیده میشود که از بالای شانه های آن آتش زبانه میکشد. اگرچه از روی زبانه های آتش هم میتوان گفت که «آتش» اوستائی را شخصیت داده و نمایندگی میکند ولی اسم او « اثرو » «اثورو» شبهه ئی درین مورد نمیگذارد زیرا « آتر » در «زند » و « آترو» در پهلوی آتش است و در اوستا «آتار Atar» آتش بحیث بزرگترین رب النوع مفيد ذکر شده است .
«فر» یا «جلال شاهی » که در مورد ظهور دودمان آریائی پیشدادی و کیانی ذکر کردیم در مسکوکات هوویشکا بصورت «فرو»و «فررو» ذکر است همین قسم « ورتراگنا »رب النوع فتح که بالا از آن ذکر شد بصورت « ورلا گنو » در مسکوکات کنیشکا اسم برده شده.
پس از روی این تذکار مختصر واضح و به صراحت تمام دیده میشود که ارباب انواع اوستائی با وجود کشمکش ها و جنگ ها و لشکر کشی های اسکندر و انتشار آئین بودائی و غیره در معتقدات باشندگان آریانا فوق العاده اثر انداخته بود و اگر این ارباب انواع باستانی اوستائی تا عصر کوشانی ها نفوذ زیادی در روحیات اهالی دو طرفه هندوکش نمی داشت قطعاً روی مسکوکات ، آنهم در زمانی که آئین بودیزم در دورهٔ عروج خود رسیده بود نقش نمیشد.
ارواح بستگان و اجداد : چون پیروان اوستائی به فنای روح عقیده نداشتند و آنرا جاویدان میدانستند موضوع احترام ارواح بستگان متوفی و اجداد در میان آنها شیوع داشت. در اوستا روح مردگان به نام «فراواشی Fravashi» یادشده . نا گفته نماند که احترام ارواح اجداد بحیث یکی از مراسم خانوادگی در میان تمام اقوام هندو اروپائی وجود داشت و در موقع احتیاج و خطر از آنهم انتظار كمك و مساعدت داشتند. در میان آریاها یا آریاهای کتله باختری این رویه بیشتر تقویت یافته بود . آریا های مسکونهٔ دو طرفهٔ هندوکش چه در عصر ویدی و چه در عصر اوستائی به این عقیده پابند بودند . در سرود ویدی


(۳۱۸)

پارچه های زیادی موجود است که خاطرات پدران و اجداد را تجدید میکند، ایشان
بیشتر بحیث پهلوانان و نوابغ رزمی تصویر شده اند و مخصوصاً در میدان های
جنگ از آنها كمك و مساعدت میخواستند
چون در دورۀ اوستائی تاریخ ملی ما محبت به خانواده و علاقه به بستگان بیشتر
شد احترام ارواح اجداد بیشتر عمومیت پیدا کرد و چون خانواده ها منبسط
شده و از آن عشیره و قبیله و تودۀ ملت واحد تشکیل گردیده بود «فراواشی هائی»
برای خانواده ، عشیره ، قبیله و مملکت بمیان آمده به این ترتیب احترام ارواح
مردگان به ستایش پهلوانان ملی منتهی گردید و کار بجائی رسید که عید مخصوصی
در اول بهار بنام «هما سپت میدایا» Hamaspatmaidhaya تشکیل کرده و مدت
چندین روز از بستگان متوفی و اجداد و کارنامه های ایشان یادآوری میکردند
و چنین عقیده داشتند که ارواح آنها در میان بازماندگان آمده و مشاهده
میکنند که آیا نام و نشان و کارنامه های آنها فراموش شده یا نه واگر فراموش
نشده بودند كمك هائی به خوشبختی و سعادت خانواده ها و سرسبزی و آبادی
کشور بعمل می آوردند . باشندگان آریانا در عصر اوستائی مانند عصر ویدی
از ارواح گذشتگان و پهلوانان و قهرمانان ملی در جنگ و پیروزی چشم امید
و استعانت داشتند و حتماً در اثر همین رویه بود که امروز يك سلسله معلومات
مفید راجع به پهلوانان و سلاله های سلطنتی آریانا و کارنامه های بزرگ
آنها از متن اوستا بدست می آید. تذکار نام و نشان و کارنامه های اجداد
و پهلوانان و قهرمانان ملی و پادشاهان بزرگ کشور با سرود ویدی در مملکت
ما شروع شده در پشت های اوستا فوق العاده انبساط یافته است و دوام همین عقیدۀ
باستانی موجب ظهور شاهنامه ها گردیده است . نوروز عبارت از «عید یاما»
است که بشهادت اوستا از آن ذکر کردیم و در حالیکه زمستان به پایان رسیده
وطبیعت مجدداً احیا میشد در روز اول سال خانواده ها و عموم قاطبه ملت برای
یاد آوری کار نامه های بانی سلطنت آریائی در باختر و دیگر پادشاهان
آریانا و قهرمانان ملی و اجداد خانواده های خویش مجالس سرود برپا میکردند.


زندگانی اجتماعی

درین شبهه ئی نیست که جامعه اوستائی همان جامعه ویدی است که در هر زمینه مراتب تحول و ترقی را پیموده و بعد از پیدا کردن پارۀ مشخصات جدید نام نو (اوستائی) بخود گرفته است در اثر کوچکی که بنام آریانا نشر شده است بصورت غیر مستقیم به این موضوع تماس نموده و روی هم رفته این مطلب را تصریح کرده ام که آئین و زبان و ادبیات و تهذیب و تمام قسمتهای حیات مادی و معنوی اوستائی شکل ویدی دارد که تحول نموده و تغییر شکل یافته است یعنی همان يك مدنیت قدیم آریائی است که نسبت به مقتضای زمان پارۀ تغییراتی نموده و به اشکال و نام های ویدی و اوستائی عرض وجود کرده است.

روی هم رفته اینقدر میتوان گفت که در عصر اوستائی همه مبادی حیاتی آریائی یکنوع مرکزیت بخود گرفته و همین مرکزیت در تمام اصولات زندگانی مادی و معنوی این عصر مشهود است . عقیده، آئین، ارباب انواع، زبان، تشکیلات جامعه، دربار سلطنتی، نظام، اداره، مشاغل، حرفه، پیشه، زراعت عرف و عادات، مراسم زندگانی خانوادگی، عروسی و خویشاوندی همه چیز از وضعیت نسبتاً مبهم شکل معین و دقیق بخود گرفته است و از همین جهت است که درین دو فصل تاریخ ملی نسبت به دورۀ وید معلومات مادر هر زمینه در عصر اوستائی مشخص، معین و مفصل تر است چنانچه این نظریه از روی مطالعه دو فصل دوم و سوم معلوم میشود .

طبقات اجتماعی : قراریکه در فصل ویدی شرح دادیم تا زمانیکه آریا ها در آریانا بودند موضوع تفكيك طبقات اجتماعی در میان نبود و این مسئله با مهاجرت شاخه ئی بطرف هند به علت تماس با در اویدی های بومی هند در آنجا


( ۳۲۰ )

کسب وجود کرد . در دورهٔ ویدی آریانا تا زمانی که مهاجرت‌ها و جابجا
شدن‌ها دوام داشت طبیعی این مسئله عرض وجود کرده نمیتوانست زیرا انقدر
مردم به زمین و زراعت متوجه نشده بودند که طبقه زارع و دهقان با مفهوم مشخص
بعیان آید. با شروع دورهٔ اوستائی از یکطرف مذهب شکل معین و متمرکز
بخود گرفت از طرف دیگر شهرهای بزرگ عرض وجود نمود و از جانبی هم
زراعت و کشت و کار اهمیت بی سابقه پیدا کرد مذهب با پیدا کردن مراسم
و مراکز مشخص سبب شد که طبقه روحانیون (موبدو موبدان) عرض وجود کند
زراعت و کشت و کار طبقه دهقان و بذرگر و زارع را بعیان آورد و با تمرکز
یافتن امر اداره و سلطنت و مملکت داری طبقه سوار کار و جنگجو هم شغل
و وظیفه معینی یافت چنانچه در مورد دودمان شاهی اسپه دیده شد که رؤسا
و نجبای مملکت با داشتن گله‌های اسپ به عناوین مختلف شهرت یافته بودند.
به این ترتیب چون در عصر اوستائی جامعهٔ آریائی از هر رهگذر قدمی
در سیر ارتقای خویش پیشتر گذاشت به تدریج و بصورت غیر محسوس طبقات
اجتماعی عرض وجود کرد این طبقات در اوستا به سه نام یاد شده اند: «خوتو
ورزن، ایریاهن» مدققین در اطراف تعبیر این سه کلمه اظهارات مختلف نموده اند
در تفسیر پهلوی اوستا سه اسم مذکور به کلمات «خویش - والونا - ایرمان»
تعبیر شده کلمه خویش هنوز در زبان دری کشور ما موجود است برز و ورز
به معنی کشت و کار آمده در پشتو «بزگر» به معنی دهقان است. «ایریامن»
سابقه قدیمی‌تری دارد زیرا در عصر ویدی «آریامن» نام یکی از ارباب انواع بود
و چون به معنی دوست هم آمده احتمال دارد که کلمه (یار) بی ارتباطی با آن
نباشد بهر حال مفسرین پهلوی اوستا و مدققین اروپائی اصل کلمات سه گانه
اوستا را هر چه تعبیر کرده باشند اهمیتی ندارد چیزی که مهم است این است که
مقصد واقعی آنها سه طبقه اجتماعی روحانیون، دهاقین و طبقه شرفاء سوار کار


( ۳۲۱ )

( شو اليه ) بود و« خوتو » برروحانيون «وورزن » بر برز گران و «اير يامن »
بر نجبای جنگجو و سوار کار استعمال میشد قرار اشاره ئی که در یسنای نوزده
فقرهٔ ۱۷ شده احتمال وجود يك طبقهٔ دیگر هم در عصر اوستائی میرود درینجا
چهار طبقه به نام های ذیل یاد شده : « اثر وان » ، «رتشتر » ، « استریه فشیانت »
« هوئی تی » اثر وان مرکب از دو کلمهٔ است ( اثر =اتش ) و ( وان ) یعنی
« آتش وان » یا نگهبان آتش که مقصد از روحانیون وقت باشد در کلمهٔ ر تشتر
(رت) گردو نه معنی دارد و آنرا « گردونه ران » ترجمه کرده اند و مقصد از آن
طبقهٔ شرفاء جنگجو است « واستر » چرا گاه است و بصورت غیر مستقیم دهاقین
و مال داران را در بر میگیرد و « هوئیتی » عبارت از اهل حرفه و پیشه میباشد (۱)
ملتفت باید بود که چهار دسته مذکور که بعنوان طبقات اجتماعی یاد کرد یم
اصلاً و اساساً به مفهوم طبقاتی نبود که در هند در میان آریایهای مهاجر بمیان
آمده بود .« گایبگر » در اطراف همین مسئله دقیق شده و بر آن عوض طبقات اسم
« مراتب » را گذاشته و می نویسد که روحانیون وشرفاء ودهاقین بدون کدام
فرق بارز پهلو به پهلوی هم زند گانی میکردند و همه دارای حقوق مساوی بود ند
و حتی چیز واضحی در دست نیست که به تنزل مقام دستهٔ چهارم اهل حرفه و پیشه
اشاره کند . در فصل دوم اشاره کردیم که در عصر ویدی طبقات اجتماعی در آریانا
وجود نداشت و بعدها در اثر تماس آریایهای مهاجر با دراویدی های بومی ماورای
شرق اندوس در هند بمیان آمد این روح در جامعهٔ آریانا در عصر اوستائی
هم محسوس میشد . با وجود یکه اوستا از مراتب چهار گانه اجتماعی اسم می برد
ولی حقوق همه یکرنگ و مساوی بود ( ۲ ) تذکر اوستا اشاره به ظهور مراتب
چهار گانه ایست که در جامعه پیداشد . ایشان از هم جدا و متفرق نبودند . بین خود

(۱) صفحه ۸۷ گاتها سرودهای زرتشت تالیف و ترجمهٔ پورداؤد
( ۲ ) صفحه ٧٦ تمدن ایرانی های شرقی در زمان قدیم تالیف گایبگر ترجمه انگلیسی
دربار دستور پشوتان سنجانا ( جلد دوم )


(۳۲۲)
خویشاوندی میکردند. بعبارت دیگر همه بیکدیگر متصل و پیوست بودند همان مقامی که در اوستا « اثر وان » یا روحانیون داشتند طبقه سوار کاران جنگجو ، ودها قین هم دارا بودند اوستا زراعت و کشت و کار را به کدام پایه توصیف کرده و دهاقین را چه مرتبه بزرگی داده است همین قسم سوار کاران و پهلوانان در حراست کشور و دفاع تهذیب اوستائی رول عمده ئی بازی کرده و مقام خیلی ارجمندی داشتند. اوستا بدون استثنا همه مردم را به جنبش و فعالیت و مقابله با مشکلات حیات دعوت کرده و همه را با تذکار مراتب چهار گانه نيك نگاه میدید. پندار نيك ، کردار نيك، گفتار نيك را بدون تمیز به همه سفارش کرده و از دروغ و ناپاکی های روحی و بدنی جداً منع نموده است و احترام و عدم مراعات همین دو سنخ مفکوره تنها تمیز واقعی افراد جامعه اوستائی آریانا شمرده میشد.
صحت و زیبائی بدن : اوستا اول به صحت و سلامتی بدن و باز در زیبائی و تناسب و قشنگی اندام و اعضا اهمیت زیادی میدهد، به این موضوع در مبحث تشریح سلطنت با ها پادشاه هم تماس کردیم و دیدیم که مؤسس سلطنت پیشدادی بلخی چه اهمیت بزرگی در صحت و سلامتی افراد رعیت خود میداد و سلامتی و تناسب بدن و بلندی قامت در انتخاب کسانیکه در مجاورت پادشاه در احاطه « قصر واراه زندگانی میکردند دخالت داشت. سینه فراخ ، شانه های عریض ، قامت بلند ، و مخصوصاً چشم نافذ و روشن افتخار مرد خوانده شده (۱) «روشنی نگاه» «تیزی نگاه» در موارد مختلف تعریف شده و نشان میدهد که در جامعه اوستائی به چشم و حفاظه و مواظبت آن توجه خاصی مبذول میشد. بلندی قامت ، تناسب اعضا، قوت، توانائی چشم روشن ، پاشنه كوچك ، بازوی رساوطویل همه صفات با افتخاری است که اوستا نه تنها برای مرد داده حتی « یزاتا ها » موجودات نورانی را (۲) هم بدان تعریف کرده است ، همین طور به زیبائی چهره و چشمان بزرگ ، سفیدی ساعد
(۱) یشت ۱۰ فقره ٥٤ (۲) فرشتگان .


(٣٢٣)

انگشتان نازک خانم‌ها هم اشاره‌ها شده از روی تعریف اوستا واضح معلوم
میشود که مردان کشور ما درین عصر قامت بلند، سینۀ فراخ وعریض وبنیۀ قوی
ونیرومند داشتند وزن‌ها هم دارای قد بلند وچهره زیبا و چشمان گیرنده وجذاب
بودند وهنوز هم بصورت عمومی باشندگان افغانستان صفات نیاکان خود را
دارا هستند و نسل نیرومند وقوی میباشند، پس قراریکه ملاحظه میشود سلامتی
وتناسب بدن وزیبائی چهره و اندام وقوۀ بدنی و نیروی طبیعی از اختصاصات جامعۀ
اوستائی بود و یکی از موجبات مراعات پاکی ونظافت ظاهری وباطنی که به منتها
درجه در اوستا توصیه شده همین بود که مردم از روی جسم وروح قوی، نیرومند
وتوانا باشند تا در مبارزۀ زندگانی همیشه فایق شوند ونور برتاریکی غلبه کند.
اوستا سن بلوغ مرد که آنرا ayu ' ایو ' میخواند ١٥ سال تعین کرده واین
مسئله بیشتر مربوط به تاثیر آب وهوا وخاک است، همان طوریکه امروز بچه‌ها
از حوالی سن ١٥ درین سرزمین جوان میشوند در زمان‌های باستانی هم این تاثیر
درین آب وهوا بوده ونسبت به بعض جاهای دیگر بچه‌ها وجوان‌ها زودتر
وارد مرحله مبارزۀ حقیقی حیات میشدند.
عروسی: همان طور که در عصر ویدی تاریخ آریانا عروسی یکی از نیکوترین
اعمال اجتماعی حتی جزو وظایف مذهبی بشمار میرفت اوستا به مفهوم دقیق‌تر
این اهمیت را برای آن قایل بود، بیشتر گفتیم که سن ١٥ ، سن بلوغ شمرده میشد
ازین تاریخ به بعد پسرودختر حتماً مکلف بودند که به اساس عشق ومحبت، همسری
برای خود انتخاب کنند ونداشتن همسر گناه تلقی میشد مخصوصاً
از طرف زن، زیرا عقیده داشتند که مرد باتکرار قرائت اوستا در
زندگانی آینده صاحب احفادی خواهد شد ولی زن برای احراز اولاد
چاره‌ئی غیرازین نداشت که شوهر بگیرد. پسر ودختری که در خانه بدون انتخاب
همسر وعقد عروسی کلان میشدند مورد طعن همگان واقع میشدند، قراریکه


(٣٢٤)

از خلال اوستا معلوم میشود وقتیکه سن دخترها متقاضی میشد شوهران نیرومند
ور شید نیاز میکردند. برای خواستگاری به والدین و یا به کسانیکه حامی دختر
می بود، مراجعه میشد. در بعضی مواقع به خود دخترها هم مراجعه میکردند
و از اینجا آزادی آنها در انتخاب و قبول شوهر معلوم میشود.
واضع تشخیص نمیشود که عامل حقیقی عروسی، عشق یا اقتضای طبیعی یا
تشکیل خانه و عایله بوده معذالك قراريكه گاتها قدیم ترین قسمت اوستا
اشاره میکند «عشق و شفقت» تنها عوامل خوشی زناشوهری تلقی شده است.
در عصر اوستائی این طور هم قاعده بود که بعد از موافقت طرفین «عروس خیل»
و «داماد خیل» عروس به داماد سپرده و اعتماد میشد و این دوره تا زمان
انجام عقد عروسی کم و بیش طول میکشید و ممکن چند سالی هم از بین میگذشت.
مراسم عقد عروسی به تماس دست عروس و داماد و خواندن دعاهائی از طرف
موبدانجام میگرفت و آنگاه عروس با آرایش تمام در طی مراسمی از خانه
پدر به خانه داماد برده میشد، داماد و عروس در خانه خود در عصر اوستائی
بيك عنوان «دمانو پاتهنی» و «نمانوپيتی» یعنی صاحب اختیار خانه یادمیشدند
و ازین معلوم میشود که زن و شوهر در خانه مقام و اختیارات
تقریباً مساوی داشتند. زن مانند شوهر بهمان يك عنوان یاد میشد و امور اداره
خانه خود را هر کدام به تقسیم و سهم خود اجرا می نمودند. یعنی کارهای
خارج خانه، دهقانی، کشت و زراعت، شکار و محاربه کار مرد و تربیه اطفال،
پختن خوراك و دوختن لباس و مراقبت امور داخلی خانه کار زن بود.
زنان عصر اوستائی آریانا مانند زن های عصرویدی در مراسم مذهبی با مردها
شامل میشدند. اولین خواهش شوهر از عروس عفت و پاکی و حفاظه شرف و نام
است و جزئی شبه ئی درین راه منجر به طلاق میشد.
در مسئله عروسی يك چیز بارزی که میان عصرویدی و اوستائی فرق داشت


(٣٢٥)

این بود که در عصر ویدی عروسی میان آن خویشاوندانی که اشتراك خون
بین خود داشتند ممنوع بود و در عصر اوستائی بر خلاف این قانون رفتار میشد
وحتی ضد آنرا ترجیح میدادند این مسئله ناشی ازین شده بود که در عصر اوستائی
موضوع حفاظت صافی خون و عرق در آریانا به منتها حد خودرسید و این رویه
خانواده هارا به اندازۀ ئی محتاط ساخته بود که باید تنها بین خانوادۀ ها
و خویشاوندان خود مزاوجت کنند .
راجع به وحدت زوجه وعدد زوجات معلومات صریحی از اوستا بدست
نمی آید ولی از پاره اشارات غیر مستقیم معلوم میشود که تعدد زوجات هم ممنوع نبوده.
ترقی زراعت : دوره ویدی تاریخ کشور ما روی هم رفته دورۀ ایست که مالداری
وزراعت هر دو در آن معمول بوده ولی مال داری نسبت به زمین داری
وزراعت ترقی و عمومیت داشت تا جائی که از روی سرودهای ویدی معلوم میشود
و در فصل دوم شرح یافت باشندگان آریانا در عصر ویدی بیشتر مردمان مالدار
بودند ومالداری به اندازۀ ئی در زندگانی آنها دخالت داشت که تشکیلات
اجتماعی آنها هم به اساس اغیل و چراگاه و غیره صورت گرفته بود ( صفحه ١١٦
١٦٥ ) وعلت آنهم واضح فهمیده میشود زیرا بیشتر وقت مردم در حرکت
و جنبش و مهاجرت و انتخاب اراضی به دو طرفۀ هندو کش سپری شد. اگر چه آریاها
بعد از ورود به بخدی مدت طویلی را در آنجا سپری کردند و حیات آنها مراتبی را
پیمود و حتی به مدارج بلند ترقی رسید ولی باز شروع مهاجرت و پراگنده شدن
آریاها به دو طرف هندو کش و مهاجرت بعضی شاخه ها بطرف شرق و غرب تقریباً
وضعیت چادر نشینی را برای چندی روی کار آورد و این زندگانی بیشتر به تربیۀ
حیوانات مساعد بود . بهر حال با شروع عصر اوستائی مهاجرت هائی که بخاك
های هند و فارس بعمل آمد خاتمه یافت و کسانیکه در داخل آریانا باقی ماندند
همه در نقاط مختلف مسکون و مستقر شدند و زندگانی از مرحله مالداری بیشتر


( ٣٢٦ )

بطرف زمین داری و کشت و کار میلان پیدا کرد و این قدم دیگری است
که آریایهای مقیم دوطرفۀ هندوکش در راه ارتقاء و مدنیت گذاشتند و این وضعیت
در دورۀ اوستائی تاریخ ملی کشور ما خیلی ها انبساط یافت و به اندازۀ ئی عمومیت
پیدا کرد که عامل مميزۀ خاک و باشندگان کشور ما با سرزمین بیگانه و بیگانگان
گردید. اهمیت زراعت و کشت و کار و دهقانی و بزر حبوبات وغرس اشجار نسبت به
سرود ویدی در اوستا بیشتر نشان داده شده و حتی گفته میتوانیم که فرکاد یا باب
سوم « وندیداد » سراسر وقف امور زراعتی میباشد و از محتویات آن دیده
میشود که اوستا چه اهمیت بزرگ برای بزر حبوبات وغرس اشجار و کشیدن
نهرهای آبیاری وغیره امور زراعتی قایل شده بود چون آئین اوستائی به اساس
ستيز قوۀ نيك و بد گذاشته شده بود سرسبز گردانیدن زمین و کشت و کار هم یکنوع
مقابله با گرسنگی وقحطی بود، لذا آریایهای عصر اوستائی از روی وظایف مذهبی
به انبساط زراعت و کشیدن نهرها و غرس اشجار و بزر حبوبات مکلف بودند و در اثر
مراعات همین قوانین بود که خاک های اوستائی یعنی ولایات آریانا هر کدام
سر سبز و خرم و آباد شده و در متن اوستا به صفت «زمین اعلی» یاد گردیده است .
در گات های اوستاطبقۀ دهقان وزراعت پیشه به کلمۀ « ورزن» یاد شده
که در آن ریشه « ورز » مهم وقابل یاد داشت است زیرا از ان کلمه « برز »
و «بزر» عرض وجود کرده و با الحاق کلمه «گر» از آن برزگر و « بزرگر » ساخته اند
و کلمه اخیر در پښتو معمول ومروج است و بردهقان اطلاق میشود .
جنگ و ادوات جنگی : قرار یکه سرود های ویدی ومتن اوستا
شهادت میدهد آریاهای آریانا مردمان با شهامت و دلیر و جنگی بودند
وسلحشوری اولادنجیب هندوکش را سرودهای رزمی وید و مها باراته و متن اوستا
و شاهنامه ها و دیگر ما خذملی مزین کرده است در فصل دوم مختصراً وضعیت
جنگجوئی باشندگان کشور خود را در عصر ویدی شرح دادیم (صفحه ۱۳٥ )


( ۳۲۷ )

چون در دورهٔ اوستائی احساسات قومی و ملی آریائی در آریانا بیش از پیش تقویت
یافت و ظهور مخالفین تورپائی و عناصر غیر آریائی و سامی در شمال و شمال غرب و غرب
احساسات مقابله را بیشتر در آریانا برانگیخت روح سلحشوری و جنگ از هائی
قدیمی در اولاد مملکت بمراتب قوی تر شد و پادشاهان بزرگ مادر پرورش
پهلوانان و مردان جنگی و تقویت نسل صرف مساعی زیاد کردند و در نتیجه تربیهٔ
خانوادگی و تاثیر محیط و تقاضای مفاد ملی و سیاست پادشاهان بزرگ و مدیر
روح جنگ ازمانی در نسل و جامعه انبساط زیاد یافت .
در عصر ویدی بمناسبت مهاجرت ها و جابجا شدن ها و اشغال اراضی و حیات
مالداری تا يك اندازه مجادله و مخالفت ها میان خود قبایل آریائی هم پیش میشد.
در عصر اوستائی این مفکوره به تدریج از بین رفته كسانيكه در سر زمین
اوستائی آریانا زندگانی داشتند همه عنداللزوم بحيث اولاد يك كشور
واحد با خارجی ها و بیگانگانی که از روی عرق و آئین با ایشان فرق داشتند
میجنگیدند و از کشور و آئین و تهذیب و خاك و حکومت خویش دفاع میکردند
چنانچه جنگ های «آریا» و «توریا» یا مقابله های «آریائی» و «تورانی»
یکی از بزرگترین موضوعات حماسی و رزمی کشور ما است و انعکاس آن از عصر
اوستائی به بعد به اندازهٔ زیاد است که تمام داستان ها و عنعنات رزمی مملکت ما را
در دوره های بعد اشغال کرده است .

در عصر اوستائی کشور ها بیشتر تربیهٔ پهلوانان باب بود. در جنگ ها سران
خانواده با منسوبین آن که عبارت از پسران و ملازمین مربوطه باشد همه
بحيث يك «دسته پهلوان» شامل میشدند. کایگر اظهار میکند که تشکیلات
نظامی هم بیشتر به همین اساس بوده و پهلوانان و رزم آوران خانواده خانواده
و قبیله قبیله صف میکشیدند تا علایق خویشاوندی در موقع خطر ایشان را جسورتر


(۳۲۸)

کنند. ملت وعسکر ازهم فرق نداشت ملت عبارت از رزم اوران ورزم اوران عبارت از تودهٔ ملت بود وتنها اطفال وزنان وپیر مردان ازمشاغل جنگی معاف بودند. ترتیب وصف آرائی مراعات میشد وپادشاه مملکت وشهزادگان مستقیماً قشون پهلوانان خودرا اداره میکردند وبجنگ سوق میدادند.

در یشت ۱۳ فقره ۳۹ قشون به کلمه سپاده Spadha یادشده وازان کلمهٔ سپاه بمیان آمده که تا امروز در زبان دری معمول است.

برای تفریق دسته های قشون بیرق و علایم معمول بود چنانچه کلمه « در فش » از کلمات اوستائی است و «گایگر» به این عقیده است که بیرقهای بلند بخدی که اوستا ذکر نموده یکی از علایم ممیزهٔ رشادت باختری ها را نیز نشان میدهد. همین قسم در اوستا ذکر است که فراواشی Fravashis «ژنی ارواح اجداد» هم دارای علامه ونشان مخصوص عسکری بود از روی مطالعاتی که مدقق فوق الذکر در اسلحهٔ آریاهای اوستائی نموده اظهار میکند که نسبت به سلاح دفاعی اسلحهٔ تعرضی آنها زیادتر بود.

درعصر اوستائی هنوز مانند دورهٔ ویدی جنگ با عراده های جنگی درآریانا رواج داشت ولی بیشتر مخصوص شاهان و شهزادگان ونجبای قوم بود. مانند عصر ویدی هنوز هم دونفر جنگجو وعراده ران در يك عرادهٔ جنگی جای میگرفتند وفتح وشطارت وحتى حیات جنگجو بیشتر به قابلیت عراده ران منوط بود. ازین جهت باعراده ران نه به قسم نوکر بلکه بحیث رفیق رفتار میشد. زره وجوشن وپوشیدن آن در نبرد معمول بود. «میتهرا» رب النوع آفتاب که درجنگ ها ملت اوستائی آریانی ازو استعانت میخواستند بعنوان « صاحب زره طلائی » خوانده شده؛ از روی تشریحاتی که «وندیداد» راجع به يك عرادهٔ جنگی وپهلوان مربوطه آن میدهد معلوم میشود که رزم اوران کشور ما درین وقت زره، جوشن خود وچهاراینه وکمربند وغیره را میشناختند. زره از کلمه زراده Zradha


( ۳۲۹ )

مشتق شده ومعنی این کلمه صدای « جخ جخ » را افاده میکند و معلوم میشود
که از روی صدای حلقه آن این کلمه بمیان آمده و تاحال باقی مانده است.
پوره معلوم نمیشود که زره این وقت کاملاً از پارچه های فلزی تشکیل شده بود
یا از مجموع حلقه ها بهر حال خود زره معمول ومروج بود .

خود به کلمه « ساره واره » Saravara یاد شده ومرکب از دو جزء است :
«ساره» بمعنی سر، «واره» محافظه کردن یعنی «حافظ سر» ( ۱ ) پوره معلوم
نیست که آیا خود را از چرم میساختند یا از فلز، با اشاراتی که در مورد « فراواشی »
زنی ارواح مردگان و « واهیو » رب النوع باد و میتهرا رب النوع آفتاب شده
واضح معلوم میشود که کلاه خودهای فلزی درعصر اوستائی معمول بود .
در یشت ها کلمۀ خود هم بصورت « خودهه Khaodha » یاد شده و خود بر نجی
( آیو خوده Ayo-khaodha) وخود طلائی زرا نیو خوده Zaranyo-khaodha ( ۲ )
تذکار رفته است. علاوه برین چیزهائی دیگری هم پهلوانان برای حفاظت قسمتهای
مختلف بدن می پوشیده اند مانند « کویری » Kuiri که خود را به زره وصل میکرد
«پیتی دانه» Paiti-dana که حصهٔ پایان روی را محافظه مینمود « کمره » Kamara یعنی
کمر بند که هم شمشیر در آن آویزان میشد و هم حصهٔ کمر را محافظه میکرد و بدن
را استوار نگه میداشت، رانه پانه Rana-pana یا «ران بند» که ران ها را محفوظ
میداشت ، سپر هم درین وقت مجهول نبود در یشت های ۱۳ فقره ۳۵ و ۱۹ فقره
٤٥ به کلمهٔ «سپاره داشته» یاد شده و از همین اسم ، کلمهٔ « سپر » بمیان
آمده است .

قدیم ترین سلاح تعرضی این وقت گرز بود که صورت ابتدائی آن بشکل دانگ
چوبی بود گره دار که بعض اوقات برای زیاد ساختن وزن به آن پارچه های

(۱) نوته ۳ صفحه ۲۳ جلد دوم مدنیت ایرانی های شرقی در زمانه های قدیم تالیف گایگر
(۲) یشت ۱۳ فقره ٤٥ و پشت ١٥ فقره ٥٧ .


(۳۳۰)

فلز را هم نصب میکردند. یکنوع گرز کوچک دیگر هم داشتند که معمولاً آنرا به کمر می بستند و آنرا بر دشمن پرتاب میکردند. این گرز معمولاً تیغه های تیز داشت و آنرا میخ کوب میکردند و اوستا آنرا خطرناک ترین تمام اسلحه قلمداد کرده است و سلاح مخصوص «میترا» رب النوع آفتاب بود و آنرا «وزره Vazra» میگفتند که معادل آن در سانسکریت «وجره Vajra» است و پهلوان معروف کابلی یا سیستانی کرسسپه Kersaspa این سلاح را همیشه با خود داشت. (۱)
چکوشه Chakusha یا تبرزین سلاحی بود دودمه و برنده. کلمهٔ چکش ازان بمیان آمده.
پهلوانان دورهٔ اوستائی کشور ما یکنوع نیزه های کوچکی داشتند که نسبت به تیر بزرگتر بود و به قوت بازو بر دشمن پرتاب میشد و معمولاً یک پهلوان ۳۰ عدد آنرا با خود می برداشت همان طور که شدت تیر به قوت انعطاف کمان تعلق بیشتر داشت تیزی رفتار و اصابت این نیزه ها مربوط به قوت بازو و مهارت انداخت پهلوان بود. تیر و کمان در جنگ های این زمان استعمال میشد. کمان را معمولاً از چوب های قابل انعطاف میساختند وزه آن را از پی یا رودهٔ حیوانات تهیه میکردند و آنرا «ارمزازهی Arezazhi» یعنی «فاتح جنگ» می نامیدند. تیر را «ئی شو Ishu» میگفتند و از نی یا شاخه های اشجار میساختند. آن حصه تیر را که در چلهٔ کمان مانده میشد، «پای» میگفتند و معمولاً از شاخ ساخته میشد نوک تیر را «دهن» میگفتند زیرا آن قسمت به بدن دشمن اصابت میکرد و خون دشمن را می مکید و از مفرغ ساخته میشد. یک پهلوان ۳۰ عدد تیر در تیر کش با خود می گرفت «ارخشه Erakhsha» در اوستا بحیث ماهر ترین تیر انداز آن عصر خوانده شده که تیر را از کوهی به کوهی پرتاب میکرد نیزه و خنجر و فلاخن هم در میان پهلوانان کشور ما در عصر اوستائی معمول و مروج بود نیزه ها را

(۱) مجسمه های «واجراپانی» محافظ بودا مجهز با گرز به تعداد زیاد از هده پیدا شده.