(٦٢)

بعضی سرود های آن به عصر ظهور کتب مذکور نسبت میشود بعضی سرود های
دیگری دارد که با مندرجات اوستا خیلی شبیه است و این مسئله کبار سرود های
مذکور را به عصری میکشاند که قبایل آریائی هنوز از کانون باختر بطرف هند
و فارس نرفته بودند و این خود کمال قدامت آن را تائید میکند کتاب دهم
وقتی بمیان آمده که ٩ کتاب دیگر از ترتیب برآمده و کاملاً وجود داشته
است مصنفین کتاب دهم کسانی اند که با مفهوم مندرجات ٩ کتاب دیگر آشنائی
دارند و در فضای معنوی آن کلان شده اند از روی شکل و مواد آن باز نظریاتی
راجع به تازگی کتاب دهم بمیان آمده است چنانچه از نقطۀ نظر اساطیر ارباب انواع
بملاحظه میرسانند که به استثنای آنهائیکه حائز مقام و اهمیت بزرگ بودند
مانند (اگنی) و (اندرا) بعضی های دیگر مثل ربةالنوع صبح از بین رفته اند
اگر از نقطۀ نظر زبان هم ملاحظه شود کتاب دهم نسبت به ٩ کتاب دیگر تازه
معلوم میشود . حروف علت در سرود های آن زیاد شده ، وقفه ها در گردیده است
کثرت (ل) در عوض (ر) که از خواص سانسکرت تازه تر است در آن
عمومیت دارد . صورت جمع کلمات Asas نه به ایزاد Asas بعمل می آید رویه کجی
گذاشته هكذا لغات قدیمه اکثراً از استعمال برآمده و جای آنها را لغات تازه تر
اتخاذ کرده است خلاصه ملاحظات فوق هريك میرساند که کتاب دهم آخرین
مرحلۀ ادبی سرود های (ریگ وید) است .
روی هم رفته سرود های (ریگ وید) كاريك روز و يكنفر نیست چندین
صد سال گذشته تا این مجموعه را دسته های خانواد های شعرا واسلاف آنها
بمیان آورده اند .
مدرسه های ادبی و تاریخی ریگ وید (١) : در میان آثار معلوم ویدی
ریگ وید قدیم ترین سرود های معلوم تنها مجموعه ایست که حصهٔ زیاد آن در داخل
(١) ریگ به معنی تمجید و ستایش و وید به معنی دانش است مجموع سرود هائی را که این اسم
بر آن اطلاق میشود میتوان «سرود ستایش» ترجمه نمود .


(٦٣)

خاك آریانا سروده شده ومن حيث ادب وزبان وتاريخ وجغرافيه وعنمنات
ورسوم وعادات وحيات اجتماعی وغيره بيك دورة مهم زندگانی ما و کشور ما
روشنی می اندازد، مجموع سرودهای ریگ وید که تقسیمات داخل آنرا
مطالعه کردیم من حيث زمان و مکان فرق دارد چنانچه "وی وین دو سن
مارتن" فرانسوی درین مورد می نویسد: "سرودهای ریگ وید بلا شبهه به
زمان و مكان مختلف بميان آمده حین مطالعه پارچه های متعدد این مجموعه
وسیع دقت زیاد باید کرد که غیر از اشارات انسابی وپاره چیزهای دیگر که در
خور سنجش است میان سرودهای قدیم تر و آنهائی که بمانزديك تر اند مدت خیلی
زیادی گذشته . (۱) موسیو واله دو پوسن چنین اظهار میدار د: میدانیم که
آریاها میان خود می جنگیدند، بطی حرکت میکردند و در عصر «ریگ در مفنها الیه
شمال غربی هند و افغانستان شرقی بودند و در اینجاها اقتدار یک قرن ها وقت گرفته است
بین سرودهای قديمه وجديد ، بين سرود جديد وبرهمانا ، ها صدها سال سپری
شده ، تنها اگر به تقسیمات مدارس برهماناها ، به السنه سلاله های استادانی که مدارس
مذکور به انها مربوط است و به تذکار استادان از منه سابقه نگاه کنیم هر کدام
بجای خود ظاهر میسازد که انشاد انها چند بن قرن وقت گرفته است » (۲) مطلب
ما اینجا در سرود ریگ وید است که به اساس نظریات محققين ومخصوصاً انچه
بالا ذکر شد میان قدیم ترین پارچه آن که در خاک افغانستان سروده شده وجدید
ترین آن که در پنجاب بعمل آمده قرنهای طولانی گذشته و در این میان بعقیده
ماکس مولر زبان سرودها پاره تحولاتی نموده که در آن بمناسبت پاره وقایع داستانی
و نیمه تاریخی وادبی میتوان مدارسی تعین کرد. مخصوصاً وادی های رودخانه ها

(۱) صفحه ۹ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند تاليف : وی وین دوسن «مارتن»
(۲) صفحه ۲۱۹ هند واروپائی وهند و ایرانی . هند تا حوالی ۳۰۰ سال ق م


(٦٤)

موقف طولانی و صحنه وقوع پاره حوادث مشخصی است که بجاهایش از بعضی از آنها درین فصل صحبت خواهم کرد.
تاریخ سرودهای (ویدی) : تعین تاریخ سرودهای (ویدی) جداً، نقطه نظر مراحل ادبی چه از پهلوی مراتب مهاجرت از هر نقطه که باشد خیلی مهم است گذشته از اهمیت عمومی این مسئله تعین تاریخ سرودهای ویدی برای ما اهمیت خاصی دارد زیر ا آن طوریکه پیشتر ذکر شد بعلاوه سرودهای مجهول و گمشده که به بخدی نسبت نمودیم قدیمترین حصه سرودهای (ریگ وید) هم در قسمت های جنوب و شرق افغانستان سروده شده است.
نا گفته نماند که موضوع تعین تاریخ سرودهای ریگ وید چیز آسان نیست زیرا هیچ چیزی در دست نیست که بصورت مثبت درین راه كمك كند ازین جهت این موضوع از مدت مدیدی علما را بخود مشغول ساخته و بجز اختلاف نظر چیز دیگر هنوز بدست نیامده است.
(مكس مولر) سرودهای ویدی را به چهار عصر تقسیم میکند.
(۱) سوتر اها یا مجموعه تشریقات عبادات از ٦٠٠ تا ٢٠٠ ق م
(۲) برهمانا یا تعبیرات آداب مذهبی از ۸۰۰ تا ٦٠٠ ق' م
(۳) عصر مانتر Mantras یا عصر جدید ریگ وید از ۱۰۰۰ تا ۸۰۰ ق م
(٤) عصر شاندا Chandas یا قدیم ریگ وید از ۱۲۰۰ تا ۱۰۰۰ ق م
ولی در جای دیگر بملاحظه میرساند که سرودهای ریگ وید شاید در (۱۰۰۰_۱٥۰۰)_(۲۰۰۰_۳۰۰۰) ق م سروده شده باشد. هیچ يك قوه بشری بصورت يقين ودقيق تاریخ آن را معین نمی تواند." (۱)
ادماير Eod Meyer قديمترين حصه ریگ وید را از ۱۵۰۰ بلغدتر قرار میدهد.
موسيوونتر نيتى Winternitz درین مورد چنین می نویسد (۲) کتیبه های
(۱) بعضی از وید شناسان هند تاریخ سرودها را تا ۲۰ هزار سال ق م هم بلند میبرند.
(۲) صفحه ۲۱۸ کتاب هند تا ۳۰۰ سال ق م تالیف واله دوپو سن


(٦٥)

اشوکا نشان میدهد که آریائیها در قرن سوم ق م به جنوب هند رسیدند
و مدرسه های ویدی باندايانا Bandhayana و غیره مربوط به منطقه جنوب هند است.
ازین معلوم میشود که استعمار این منطقه بدست آریائیها به قرن ۷ یا ۸ ق م
شروع شده است پس امکان ندارد که آریائیها را در حوالی ۱۲۰۰ و حتی
۱۵۰۰ در شمال غرب هند وافغانستان قرار داد زیر ا بیو هلر Bühler
میگوید : (فرض نمودن این مسئله که کتله آریائی با وجود مخالفت های داخلی
به ٥ یا ٦ یا ٨ قرن ۱۲۳۰۰۰ میل مربع زمین هند را اشغال کرده و دران دولت ها
تاسیس نموده باشند بیخردی ومضحکه است .
او ادنبرگ Oldenberg میگوید درست است که ۷ قرن وقت زیادی است
و در چهار قرن در امریکا تبدلات زیاد رخ داده ولی مقابله این دو بهم مورد
ندارد. زیرا میدانیم که آریائیها بین خود میجنگیدند. سیر رفتار آنها بطی
بود ، در عصر ریگ وید در منتهی الیه شمال غربی هند وافغانستان شرقی مستقر
بودند ودر آنجا ترکیب سرود ها چندین قرن وقت گرفته است. بین زمان
انشاء قدیم ترین سرودها و جدیدترین آنها بین جدیدترین آن وبرهما نا قرنها
گذشته است . در باب برهمانا - تقسیم مدرسه ها - سلسلة طولانی علمائی که
مدرسه های مذکور به آنها ارتباط دارد ، تذکار علمای زمانه های گذشته
هر کدام بجای خودارائه میکند که تکمیل این همه کارها قرنها وقت گرفته
است . بالاخره اپویا نیشادها هم ازيك سلسله زیاد علما بحث میکند ودرعصر یکه
اپو پانشاد ها انشاء شده است آریائیها فقط بريك حصه كوچك هند قابض
بودند پس برای تمام این چیزها هفت قرن مدت زیادی نیست .
پس گفته میتوانیم که عصر ویدی از ۵۰۰ باقرار تحقیقات جدید تر از
۸۰۰ ق م بالاتر در زمان مجهولی انبساط داشت . اگرچه معمولا این عصر را
بین (٥٠٠-١٢٠٠ ) (٥٠٠-١٥٠٠ ) ( ٥٠٠-٢٠٠٠ ) تعین میکند


(٦٦)

اما هیچ کدام آن برای خود دلیلی ندارد. آنچه واضح است تاریخ اخیر
این عصر است که به ٥٠٠ یا ٨٠٠ ختم میشود. اوائل آنرا به ٣٠٠٠ یا
٣٠٠٠ ق م پیوست باید نمود.
پروفیسر کیث Keith برعکس آنچه ذکر شد عصر ویدی را تازه تر میشمارد
شروع برهمانا را به ٨٠٠ ق م و قدیم ترین سرودها را که بطور مثال عبارت از
«سرود شفق» باشد به ١٢٠٠ نسبت میدهند و میگوید که ازین بالاتر سرودهای
ویدی را برده نمیتوانیم زیرا اگر اوستا مربوط به قرن ٦ است از نقطه نظر
زبان بین متن اوستا و سرودهای ریگ وید تشابه خیلی زیادی است.
محل ظهور سرودهای ویدی: قبل برین سرودهای آریائی را روی هم رفته
به دو دسته عمومی تقسیم نمودیم، یکی سرودهای گمشده و مجهول بخدی و دیگر
سرودهای معلوم جنوب هندوکش. این تقسیمات تصریح میکند که قدیم ترین
سرودهای آریائی در قدیم ترین کانون رهایش و تهذیب آنها در «بخدییم سریرام»
یعنی «بخدی زیبا» بمیان آمده. طوریکه پیشتر شرح دادیم این نظریه که آریاها
در شمال هندوکش قطعاً سرودی نداشتند غلط محض است و با هیچ منطق و دلیل
برابر نمی آید و متن سرودهای معلوم جنوب هندوکش به اشارات متعدد آنرا
تکذیب میکند. درست است که سرودهای قدیم بخدی در دست نیست و از بین رفته
ولی همان طوریکه در میان سرودهای شرق سندھو و پنجاب سرودهای زیاد
دامنه های جنوب هندوکش در ج است که گفته میتواند که سرودهای
«ریگ وید» که قدیم ترین مجموعه منظومه های ادب ویدی است و حصه قدیم
آن در جنوب هندوکش سروده شده شامل بعضی قطعات مدرسه قدیم بخدی نباشد.
بعد ازینکه در حوالی ٢٠٠٠ ق م مهاجرت از بخدی شروع شد و یکدسته
بزرگ قبایل آریائی به جنوب هندوکش و دره های خوش آب و هوا و وادی های
سر سبز و خرم آرییانی جنوبی و شرقی منتشر شدند به اصطلاح خود


(٦٧)

ریگ وید با تجدید سبك شعرای قدیم دورۀ جدید ادبی بمیان آمد . شعرا و دانایان
سخنور یا طوریکه خود آریاها میگفتند «ریشی‌ها» درصدد برآمدند که نقش
قدم سلف را تعقیب نموده ذوق ادبی وسرودگوئی را تجدید نمایند . در نتیجه
خانواده هائیکه شعر سرائی میراث اجدادی آنها بود دست بکار زدند، ذوق
تجدید یافت وبازار سخن رونق پیدا کرد . بناءً علیه میتوان گفت که تجدید
روح ادبی شعر سرائی آریائی ویدی در دره‌های کوبها ( کابل ) ، گوماتی( گومل )
کرومو ( کرم ) ، سواستو ( سوات ) یعنی آریانا ی جنوبی وشرقی شروع شد . ازین
جهت روی هم رفته محل انشای سرودهای معلوم را به اراضی نسبت میدهند که از
کاپیسا تا پنجاب انبساط داشت . مبحث جغرافیائی این فصل که به استناد خود
سرودها وتبصره وتحقیقات مدققین بزرگ شرقی وغربی نوشته شده بزبان روشن
وفصیح نشان میدهد که صحنۀ ظهور سرودهای آریائی کجا است ؟ ما نمیگوئیم
که سرودهای ویدی همه در خاک‌های تاریخی کشور ما یعنی اینطرف مجرای سندهو
(سند) سروده شده . نی این مطلب ما نیست بلکه میخواهیم دو چیز مهم را به
ملاحظه برسانیم اول اینکه آریاها خیلی‌ها پیشتر از عصر مهاجرت ودورۀ ویدی
در کانون قدیم خویش در باختر به سرود سرائی آغاز کرده اند ودوم اینکه
سرودهای آنها کار یکروز نیست وهمه اش در يك نقطه بمیان نیامده بلکه از
روی زمان ومکان شروع واختتامی داشته که من حیث زمان از کنار اکوس
(بخدی) تا گنگا را در بر میگیرد . بخدی جائی است که اول زبان سرودها
در آنجا پرورش ونشو ونما یافته وبعد از آن ظرفیت کافی ادبی پیدا کرده است.
بخدی وریشی‌های مقتدر آن خیلی‌ها زبان خود را مستعد سرودگوئی ساختند
واین موضوع از روی پختگی وروانی منظومه‌های جنوب هندوکش روشن
میشود . ریشی‌های مدرسۀ کوبها وکرومو وگوماتی وراسا وسواستو وسندهو
روح تازه‌ئی در ادب آریائی دمیدند وافتخار تجدید سبك ومدرسۀ قدیم بخدی


(٦٨)

به ایشان عاید میشود . این کار در اراضی غرب سندهو (سند) محدود نماند بلکه با مهاجرت آریاها به اراضی ماورای شرقی رودخانه مذکور ادامه یافت و قسمتی از مجموعه ریگ وید و سه کتاب دیگر ویدی که حتماً در آنها سرودها و خاطره های این طرف سندهو به تناسب زیاد موجود است در خاک های پنجاب سروده شده و مخصوصاً تحت انتظام و ترتیب در آمد و قسمت های تازه ئی که زادهٔ خود محیط بود مثل یوپانیشاد، برهماناها و رامایانا و غیره به ترتیب بمیان آمد .


معلومات جغرافیائی ویدی

سرودهای ویدی با وجودیکه مجموعه منظومه های مذهبی است از نقطه نظر جغرافیه هم میتوان از آن معلومات مفیدی کشید . آریاها که در عصر ویدی در دوطرفه هندوکش زندگانی داشتند صحنه زندگانی و پرورشگاه عنعنات خود را خوب میشناختند . آریاها که از نقطه نظر آئین و معتقدات با مظاهر طبیعت تماس زیاد داشتند در شناسائی خاک مسکونه' خط عمومی کوها ، جریان رودخانه ها ، دره ها و راههای بزرگ مهاجرت، سمت وزش بادها ، گل ها و گیاهای خودروی کوهی ، کوهای مخصوص روئیدن گیاه سوما و غیره معرفت زیاد داشتند .
معلوماتیکه در زمینه جغرافیه از متن سرودها استخراج میشود خیلی مهم و مفید است زیرا آریاها را روی صحنه خاک شان گاهی در بلهیکا ، گاهی کنار «کوبها» (رود کابل) و «گوماتی» (رودگومل) و «کرومو» (رود کرم) و گاهی در دامنه های کوهای بلند آریانا مجسم نشان میدهد وواضح دیده میشود که آسمان نیلگون و شفاف و کوهای بلند و رودخانه های خروشان وز مین مستعد آریانا در تشکیل شخصیت وسجایای مادی و معنوی آریا چقدر مدخلیت داشت .
در این هیچ شبهه نیست که با از بین رفتن سرودهای قدیم که در مبحث سرودها آنها را به عنوان «سرودهای مجهول» یاد کردیم صفحات شمال هندوکش نسبت به مناطق جنوب آن کمتر اسم برده شده وسرودهای معلوم ویدی از نقطه نظر جغرافیه بیش از همه جاها سندهو (سند) و معاونین غربی و شرقی آنرا میشناسند ولی این مسئله بیشتر به جمع آوری سرودهای متفرق و طبقه بندی های آن ربط دارد و چون حین جمع آوری آنها وتدوین جزوه و کتب بیشتر سرود هائی گرفته شده است که بین « کاپيسا » و پنجاب سروده شده اند طبیعی معلومات جغرافیائی هم راجع به این منطقه بیشتر است چنانچه اگر از ین چوکات معین بیرون برویم


(۷۰)

می بینیم که «گنگا» مثلاً بیش از یک دفعه در تمام سرود نیامده بناءعلیه گفته
میتوانیم که سرود ها همین سرود هائی که در دست است و مجموع آن چهار
کتاب وید را تشکیل داده و قدیم ترین آن سرود ریگ وید است آریانای
شرقی و جنوبی را که از کاپیسا تا «هفت دریا» شود بخوبی میشناسند و با اینکه
سرود های قدیم از بین رفته و بیشتر به استناد سرود های تازه تر حرف میزنیم
باز هم حوزۀ سراسواتی (ارغنداب) در جنوب غربی و (بلهیکا) (بلخ) در شمال
هندوکش یاد شده و «هلبرانت» جرمنی و «شاندرا داس» مدقق هندی این نقاط
را شامل قلمرو جغرافیائی ویدی میدانند و پایان نقاط مربوطۀ کشور خود را
یکه یکه مطالعه میکنیم.
ملتفت باید بود که معلومات جغرافیائی ویدی بیشتر به رود خانه ها تعلق
میگیرد و علت آنهم واضح است که حوزۀ شاداب رودخانه ها بیشتر آریائی ها را
متوقف ساخته و مراسم قربانی آنها عموماً کنار رود خانه ها بعمل می آمد
ازین رراسم رودخانه ها بیشتر در خاطرات آنها باقی مانده و بیشتر پارچه های
سرود در تعریف و توصیف آنها وقف شده است.
رود کوبها (رود کابل) : «کوبها» که یونانی ها آنرا «کوفن» یاد میکردند
عبارت از رود کابل میباشد که با تمام معاونین خود در حوالی اتك به روداندوس
میریزد. دره «کوبها» ورود «کوبها» نزد ریشی ها یا شعرای آریائی عصر ویدی
خیلی معروف بوده و چون از قدیم ترین زمانه ها تا امروز طبیعی ترین راه بین
افغانستان و هند بشمار میرود آریائی ها بعد ازینکه از باختر حرکت کرده و از
دره های هندو کش فرود آمدند مدتی در حوزۀ شاداب «کوبها» مستقر شدند
و حین مهاجرت بطرف شرق آریانا و پنجاب بیشتر در امتداد همین رود خانه
سیر میکردند. رود کوبها در «سرود رود خانه ها» که در توصیف رود خانۀ
بزرگ «سندهو» سروده شده و در جزوه پنجم و دهم سرود ذکر شده و اینجا


(۷۱)

بطور مثال یکی دو پارچه را ترجمه میکنیم :
«..... ای سند هو تو اول آبهای خروشانت را به رود خانه تریشتاما
Trichtáma» راساRasa سونی Cutiو کوبها Koubha مخلوط میکنی و بعد روی
همان عراده خود گوماتی و کرومو را میکشی ....» (۱)
در این پارچه علاوه بر رودخانه کوبها (کابل) از رودخانه گوماتی (گومل)
و کرومو (کرم) و یکعده معاونین دیگر سند اسم برده شده و از آنها علیحده
ذکر میکنیم .
پارچه از سرود ۵۳ کتاب پنجم صفحه ۵۴۲ جلد اول سرود ریگ وید
(۲) به عنوان «ماروت» رب النوع باد. «... ای ماروت از آسمان
یا وسط هوا یا از نقاط نزديك دست بیا، از پیش ما بسیار زود مرو، مگذار که
«راسا» ، «کرومو» ، «انی تابها» ، «کوبها» ترا معطل کنند. مگذار که «سندهو»
ترا متوقف سازد یارود بار خروشان «سارایو» راه ترا مسدود سازد. بیا بطرف
ما و فیوضات خود را بما لطف کن...»
درین پارچه رود خانه کوبها (کابل) و کرومو (کرم) وعده از معاونین
غربی رود سند ذکر شده است .
کروموKroumou (رودخانه کرم) : این رود خانه در «سرود رودخانه ها»
بنام «کرومو» و دريك سرود دیگر با مختصر تغییری بصورت «کرامو Kramou»
ذکر شده و عبارت از رود خانه کرم میباشد. دره کرم مانند دره کابل یکی از
راه های طبیعی است که از بلندی های آریانای جنوبی بطرف جلگه اندوس
میرود. این دره بین تپل و سفید کوه افتاده است .
(۱) صفحه ۱۳ کتاب مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند تالیف ویو بن دو سن مارتن
Etude sur la géographie du Nord-Ouest de L'inde
(۲) جلد دوم سرودهای ریگ وید ترجمه Ralph T. H. Griffith صفحه ٤٩ کتاب
مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند تالیف وی وین دوسن مارتن .


(۷۲)
کرم مرکب از دو حصه است قسمت کهستانی ( حصهٔ علیای دره ) و جلگهٔ وسیع
که ما بین مجرای رودخانه و سفید کوه منبسط است . سفید کوه یا «سپین غر»
مانند جدار بلندی فراز دره و جلگهٔ ایستاده و در حصه های کرم ۱۶۰۰ فت
بلندی دارد و زمین جلگه ۵ هزار فت از سطح بحر بلند است دره کرم خیلی زیبا
وقشنگ و خاک آن نهایت حاصل خیز است وانواع میوه های لذیذ به منتهای
فراوانی در انجا بار می آید . باشندگان فعلی دره کرم توری وزیری ، مسعود
درویش خیل است و از خود دوشاخهٔ احمد زائی واتمان زائی دارد . رودخانهٔ
«کروهو» در دوپارچهٔ سرود که ترجمه انرا در مبحث رود کابل دادیم ذکر شده
است . شاخه ئی از قبیلهٔ نیرومند پکتها در عصر ویدی درین دره زیبا مستقر
و مسکون بودند و تا حال احفاد و عشایر آنها در انجا زندگانی دارند.
گوماتی Gomati (رودخانه گومل) : رودخانه «گوماتی» که عبارت از رود
گومل میباشد در سر دو ریگ وید همیشه بارود « کرومو » پهلو به پهلو ذکر شده
وقریب یکدیگر هم واقع شده اند و از جنوبی ترین معاونین سندهو بشمار میرود
«وی وین دوسن مارتن» میگوید که قبایل ویدی مدت مدیدی در علاقهٔ بین سند
و «ویتاستا» اقامت داشته و سواحل مقابل تا کوهای سلیمان مد نظر آنها
افتاده بود بناء علیه علاقه ئی را که « گومل » آبیاری میکند خیلی خوب میشناختند.
علاوه برین نام « گوماتی » در اسمای سانسکریت اعصار بعدتر بکثرت استعمال شده.
این درهٔ حاصل خیز وشاداب برای تربیه رمه های ماده گاو خیلی ها مساعد بود.
سوتی Cveti (رودخانه سوات) : از سر دو «رودخانه ها» ترجمهٔ حصه ئی را
که بارودخانه کابل ومعاونین آن ارتباط داشت بیشتر دادیم. در انجا رودخانه ئی
به نام «سوتی» هم یاد شده این رودخانه عبارت از «سوات» است که از دامنه های
جنوبی هندوکش شرقی سرچشمه گرفته و به رود کابل میریزد . « مکاستنس »
سه قرن پیش از عهد مسیح این رودخانه را بنام « سواستس» یاد کرده و بطلیموس


(۷۳)

آنرا « سواستوس » میخواند .
نا گفته نماند که دریکی ازسرود های جزوۀ ششم ریگ وید رودخانه ئی
به نام سواستو Souvastou (۱) هم آمده . در « مها باراته » در فهرست اسمای
علاقۀ شمال غرب هنداین اسم وجود دارد . موسیو « لسن » این رودخانه را عبارت
از « سو ـ پو ـ فا ـ سو ـ تو Sou-po-fa-so-Tou» میداند که هیوان ـ تسنگ زائر چین
در یاد داشت های خود ذکر کرده . این رودخانه هم عبارت از سوات است ولی
به قسمت علیای آن اطلاق میشد وگندهارای شمالی را سیراب میکرد . تذکار
این رودخانه در سرود ها و مها باراته نشان میدهد که آریاها مدت مدیدی
درسواحل آن مسکن داشتند. سوات علاقۀ سر سبز وشاداب است وخاطره های
آریائی از قربانی های زیادی درکنار رودخانۀ خروشان آن تذکار میدهد .
راسا Rasa (رودخانه کنر) : این رودخانه چندین مرتبه درسرود های
ریگ وید ذکر شده . درسرود «رودخانه ها» درجملۀ معاونین رود کابل هم
آمده چنانچه ترجمۀ این پارچه بیشتر داده شده این کلمه را من حیث لغت
« آب » یا« رودخانه »ترجمه کرده اند « وی وین دوسن مارتن » اظهار میدارد
که موقعیت آنرا باید بین رود سوتی (سوات) و کوبها ( کابل ) تجسس کرد
ومیتوان گفت که « راسا » عبارت از مهمترین وشمالی ترین معاون رود کابل
میباشدورودخانۀ چترال به این صفات موافقت میکند. رودچترال درعرف ما بیشتر
بنام « کنر » معروف است واین همان رود خانه ایست که در منابع کلاسيك
بنام « خوا سپس Khoaspes» یاد شده . رود خانۀ کنر از حیث مقدار آب
بزرگترین معاون رود خانۀ کابل است که از دامنه های بلند هند و کش
سرچشمه میگیرد. حصۀ علیای آن بنام چترال و کاشغر هم معروف بوده ويكعده
رودخانه های سیلابی دیگر از نورستان بدان منتهی میشود مانند « لندی سین»

(۱) صفحۀ ٥٣ـ٥٤ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند « وی وین دوسن مارتن »


( ٧٤ )

که در بریکوت به آن میریزد ورود خانه "پیج" که از درۀ نور گذشته و در
چغه سرای به آن یکجا میشود . در مجاورت این رود خانه یعنی در نورستان
قبیلهٔ معروف آریائی «الیناها» مسکن داشتند و تا امروز ممیزات عرفی خود را
به بهترین وجهی محافظه کرده اند .
تریشتاما Trichtâmâ یا انی تابها Anitabha : رودخانه «تریشتاما» در سرود
ریگ وید یکدفعه ذکر شده آنهم در پارچهٔ مربوطهٔ رود "کوبها" ( کابل )
متعلقهٔ سرود رودخانه ها است که ترجمهٔ آن گذشت و بعد از رودخانهٔ "راسا"
در جملهٔ معاونین رودخانه کابل از همه پیشتر اسم برده شده در يك سرود دیگر
در جزوه چهارم ریگ وید در يك جمله ئی که عیناً از حیث موضوع به پارچهٔ
فوق الذکر شباهت دارد این رودخانه بنام «انی تا بها » یاد شده . بعضی مدققین به این
نظریه اند که این دو اسم جداگانه نام های یك رودخانه میباشد. برخی «انی تا بها »
را «انی تیا بها» Anityabha یعنی "رودخانه موقتی" میخواند . بهرحال خواه
هر دوی آن يك رودخانه بوده یاد و از معاونین رودخانه کابل بشمار میرفتند .
سپته سندهو (هفت رود) : در سرودهای ریگ وید علاقهٔ بنام "سپته سندهو"
ذکر شده که اوستاعین آنرا بنام "هپته هندو" یاد میکند و معنی تحت اللفظی آن
منطقهٔ "هفت آب" یا "هفت رودخانه " میشود بعضی ها میگویند که ازین رودخانه ها
دوی آن خشک شده و پنج دیگر علاقه پنجاب امروزی را تشکیل میدهد . بعضی
های دیگر درین حساب رود سوات و کابل را هم علاوه میکنند که با پنج رود پنجاب
"هفت رود" عصر ویدی پوره شود. پنج رودخانه پنجاب که در سرودها ذکر شده اند
ازین قراراند : ( ١ ) ویتاستا Vitasta ( هید اسپ ) ویات یا جیلم ( ٢ ) اسیکنی Asikni
( چاندرا تا گا ) یا "چناب" ( ٣ ) پاروشنی Parushni یا ایراواتی "راوی امروزه"
( ٤ ) ویپاس Vipas "به آس" ( ٥ ) ستری Cuturdi "ستلج " .


(۷۰)

حوزه گنگار اسرود ریگ وید خوب نمیشناسد و خود رودخانه گنگ جز
یکدفعه بیشتر ذکر نشده .
گندهارا : در صفحات پیشتر دیدیم که «سرودریگ وید» به چه تفصیلی رودخانه
کابل و معاونین آنرا میشناخت . گندهارا که عبارت از دره کابل است و تا حوالی
پشاور موجوده را در بر میگیرد و رودخانه کابل و معاونین آن از ان عبور میکنند
بدون شبهه نزد ریشی ها معلوم بوده و از جزئیات خواص این سرزمین آگاه
بودند . گندهارا با وادی سر سبز و پر علف و دامنه های پر گیاه و جنگلی که دارد
برای تربیه حیوانات خیلی مساعد بوده و بزاین قطعه در سرودها خیلی تعریف شده
است «شاندرا داس » معلم تاریخ هند قدیم در کالج کلکته اظهار میدارد
که گند ها را از روی سرود ریگ وید زمینی معلوم میشود غنی از رمه های
بز و گوسفند (۱) بهرحال حیوانات اینجا تا زمان حمله اسکندر حتی تا امروز
شهرت دارد ولی مقصد اینجا این است که اسم گندهارا از اسمای ویدی است
و شعرای آریائی آن دوره این خطه زیبا را بخوبی میشناختند .
حوزه ارغنداب : طوریکه بالا ذکر شد درین مسئله شبهه ئی نیست که سرودهای
ریگ وید و شعرای عصر ویدی آریانای شرقی و جنوبی را بخوبی میشناختند
بعضی ها به این عقیده اند که حوزه ارغنداب و اراکوزی هم از نقطه نظر جغرافیه
در سرودهای ریگ وید ذکر شده بزرگترین طرفدار این نظریه «هلبرانت» است
آیا آنهائیکه طرفدار این نظریه اند چه دلیلی دارند و آنهائی که نیستند چه
نظریه ئی پیش میکنند . اینک موضوع را ذیلاً مطالعه میکنیم : در سرود های
ریگ وید رود خانه ئی به نام «سراسواتی» Sarasvati چندین بار ذکر شده
بعضی ها مثل «مکس مولر» و کیت Keith آنرا رود خانه «سروستی Sarusti»
میدانند که عبارت از «سراسواتی» عصر برهمنی است ورود کوچکی میباشد که

(۱) صفحه ۲۱۲ «ریگ ودیک کلچر» تالیف «داس»


(٧٦)
ازجنوب «امباله Ambala» گذشته و پیش ازرسیدن به سندھو در راه در ریگ ھا
جذب میشود حال آنکه «سراسواتی» متذکرۀ ریگ وید رود بزرگی بوده که حتی
بصفت بزرگترین رودخانه ھا یاد شده و «سراسواتی» برھمنی که حوزۀ آن تنگ
و سرچشمۀ آن با برف تصادم ندارد و در راه خشک میشود قطعاً بحساب رود
بزرگ نمیرود.
جمعی از مدققین که «روت Roth» و «زیمر Zimmer» و «برت Barth» در آن
جمله میباشند به این فکراند که «سراسواتی» ریگ وید عبارت از اندوس (سند)
میباشد زیرا معنی آن (رودخانۀ پرآب) است. چون رود اندوس خودش بنام
«سندھو» بکثرت ذکر شده گفته میتوانیم که «سراسواتی» ریگ وید غیر آن باشد.
به این مناسبت عده ئی از مدققین مخصوصاً «ھلبرانت» به این عقیده است که مقصود
از «سراسواتی» ریگ وید رود خانۀ ارا کوزی «ارغنداب» است که در اوستا
بر طبق قانون صوتی زند (س) آن به (ھ) تبدیل شده و «ھراویتی» تلفظ میشود.
نظریه ھلبرانت درخور دقت و مورد توجه جمعی از علما واقع شده و نظریۀ معقول
است زیرا «سروستی» پنجاب رود کوچک و کم آبی است که حتی به جریان اندوس ھم
رسیده نمیتواند به این صورت چطور رودخانۀ بزرگ یا بزرگترین رود متذکرۀ
ریگ وید را تشکیل خواهد داد؟ «سندھو» چون از خود نام دارد و به این نام همیشه
ذکر شده چطور آنرا «سراسواتی» بخوانیم؟ چیز دلچسپ دیگری که اینجا باید
ذکر شود و ذکر آن ھم به تائید مطلب ما تمام میشود این است که رود «سراسواتی»
قراریکه گفتیم در ادبیات ویدی رود خانۀ پر آب و آب دار معنی دارد. درین
مفهوم «ھراویتی» نام اوستائی این رودخانه ھم مضمر است و «ارغنداب» عیناً
همین معنی را افاده میکند زیرا این اسم موجوده مرکب از دو کلمه است
«آب» و «ارغند» که «خشمگین و تیز» معنی دارد (١) و بصورت اصطلاحی

(١) م صفحۀ ٤٥ برهان قاطع


(۷۷)

میتوان آنرا رودخانه پر آب و خروشان خواند.

ناگفته نماند که «هلبراف» تنها «سراسوائی» را «هر اویتی» و ارغنداب تعبیر نکرده بلکه یکعده قبایل و جنگهای شان را در حوزه این رود خانهٔ بزرگ قرار میدهد و تفصیل موضوع در بحث تذکار بعض قبایل دیده شود. پس این چیزها هر کدام بجایش نشان میدهد که برای آریائی‌های عصر ویدی و آنهائیکه سرودهای وید یادگار زندگانی شان است حوزه شاداب و مستعد ارغنداب مجهول نبود. چیز دیگری که این نظریه را بیشتر محکم میسازد راه چمن و راه بولان است که از آسان ترین راههای حوزهٔ سند بشمار میرود درصورتیکه آریائی های مهاجر راه درهٔ کابل، سوات، گومل، کرم، را تعقیب نموده باشند طبیعی باید از راه درهٔ بولان هم به حوزهٔ سند پایان شده باشند صرف نظر از اینکه مدققین قبیلهٔ «بهالانا» را که در جنگ «ده ملك» شامل بودند به درهٔ بولان نسبت میدهند.

بلهیکا - بلخ : درین هیچ شبه نیست که بخدی بلخ به شهادت همه منابع قدیم و به تعبیر عموم مدققین جدید کانون رهایش و مدنیت آن شاخهٔ هند و اروپائی بود که در آریانا و هند و فارس انتشار یافتند و نام آریاهم فقط وقتی بمیان آمد که این شاخه در باختر متوطن گردید، یعنی به زبان دیگر اصطلاح آریا منحصر به «کتلهٔ باختری» است که از ان «آریانا» یعنی مسکن اریا ها هم ساخته شده و مدنیت های ویدی و او ستائی ازان اشکال آریا و ایریا بمیان آوردند و با مهاجرین این دو اسم به هند و فارس هم نشر شد. معذلک از «بلخ و باختر» در سرود ریگ وید اثری نیست.

علت این مسئله واضح است که اجتماع اریاها در باختر مربوط بيك زمان و سرودهای ریگ وید متعلق به زمانهٔ دیگری است که خیلی‌ها جدید میباشد. علاوه برین در قسمت سرودها شرح یافت که فرار شهادت خود سرودهای ریگ وید


(۷۸)

يك حصهٔ زياد وقديم سرودها كه بيشترش در شمال هند وكش سروده شده بود
بكلی از بين رفته وامروز جزء مجهولات است. به اين ترتيب علت اين امر واضح
ميشود كه چرا نام بلخ وباختر درسرودهای ريگ ويد كه از حيث زمان به عصر
مهاجرت و از حيث مكان به جنوب هندوكش وپنجاب نسبت ميشود تذكار نيافته
چنانچه همين جهات را مدققين غربی وهندی مد نظر گرفته « هلبراات »
«برون هوفر» و «شاندرا داس» میگويند كه مبدأ اولی « ودا » مخصوصاً هند
وپنجاب نيست بلكه افق جغرافيائی آن اراضی كابل زمين را در بر میگيرد
وتا اراكوزی وبكتريان هم انبساط داشته (١) فراموش نبايد كرد كه اگر
«ريگ ويد» از بلخ وباختر اسم نبرده اترويد (Atharva veda) كه كتاب ديگری
ازجملهٔ چهار كتاب سرود ويدی است اينجا را بنام «بلهيكا Balhika » ذكر كرده
واين نام در«مها باراته » وادبيات سانسکريت كلاسيك ذكر شده و قبايل متعدد
ومعروف آريائی كه از باختر به ماورای «سندهو» وپنجاب مهاجرت كرده اند
بنام « بلهيكه Bahlika » شهرت زياد داشتند چنانچه جزئيات به تفصيل
در مبحث قبايل ذكر شده است. اصل ريشهٔ اين كلمه «بهلی» يا «باهلی Bahli»
است كه اگر (ح) آن به (خ) و(ل) آن به (د) تبديل شود ازان «بخدی»
يا « باخدی» ساخته ميشود و اين نامی است كه اوستا به شهر كهن وزيبای بلخ
داده است.
به اين ترتيب می بينيم كه «اترويد» و «مها باراته» وسائر مأخذ سانسكريت مهد قديم
و خانهٔ باستانی واصلی كتلهٔ آريا را فراموش نكرده و ريشی ها اگر در اثر
مهاجرت از مركز آريائی خود دور هم شده اند باز هم از ماورای جبال
ورودخانه های خروشان هميشه به آن نقطهٔ اساسی ومهدتربيه وثقافت ونظام
(١) صفحهٔ ۸۷ كتاب هند تا ۳۰۰ سال ق م تأليف «واله دوپوسن» صفحهٔ ١٨٤ ريگ ويد
يك كلچر تأليف «شاندرا داس» نظريهٔ ما مبنی بر اينكه سرودهای گمشده ومجهول در بخدی
سروده شده اند در صفحات گذشته شرح يافته.


(۷۹)
اجتماعی و شاهی خود بنظر محبت و احترام نگریسته واعتراف دارند که قبایل
آریائی چه خورد و چه بزرگ از انجا حرکت کرده اند .
کوه منجوان وقبیله موجاوات : در مبحث سوما به اسناد «اتروید» ذکر
خواهد شد که گیاهی که از ان این مشروب تهیه میشد بالای کوه «منجوان»
می روئید . این کوه در کجا بود ؟ قرار اشاراتیکه سرودهای اخیر یعنی متن
«اتروید» میدهد این کوه در حوالی قریب غرب درهٔ کابل و قوع داشت در
«اتروید» متصل به «گنداریس» یعنی باشندگان گندهارا قومی موسوم
به «موجاوات» هم ذکر شده و بلاشبهه مسکن آنها در مجاورت کوه منجوان بود
چون گنداریس‌ها باشندگان قسمت شرقی درهٔ کابل میباشند و قبیلهٔ موجاوات
در مجاورت آنها زندگانی داشتند گفته میتوانیم که کوه «منجوان» هم متصل
به گندهارا (حصص شرقی درهٔ کابل) بوده و به این صورت سرراست به جائی
میرسیم که کوه «منجان» در آن واقع می‌باشد این کوه بین نورستان و بدخشان
افتاده و کوتل معروفی هم تا امروز به همین نام شهرت دارد .


تذكار بعض قبایل
همچنان که در سرودهای ویدی بعض رودخانه های جنوب و شرق آریانا اسم برده شده از يك عده قبايل متعدد هم ذكری بمیان آمده كه محققين بعضی های آنها را با قبایل امروزی افغانستان و پنجاب تطبیق داده توانسته و برخی دیگر مجهول است و مطالعه وتطبيق بكار دارد برای تاريخ قدیم كشور و باشندگان مملکت ما این موضوع از موضوعات خیلی حیاتی و مهم است و با روشنی آن تشکیلات و شاخه های قبایل افغانستان در مرور قرون روشن خواهد شد وكتب چهار گانه ويد و اوستا و مهاباراته هر كدام به نوبه خود درین زمینه مهم پرتو خواهد افگند چون سرود ویدی قدیمترین منشهایست که بار اول از ما و بعضی قبایل مسكونۀ كشور ما صحبت ميكند درین فصل مقام بزرگی برای آن قایل شده ایم تا اولاد افغانستان اجداد خود را بروی صحنهٔ مدنيت ویدی دیده و ملتفت شوند كه ايشان چه سهم بزرگی در ایجاد این مدنیت داشتند. نا گفته نماند که موضوع تشخیص قبايل وباشندگان افغانستان درعصر ويدی و اوستائی و دیگر دوره های بزرگ تاریخ ملی همان قدر كه مهم است اشكال نيز دارد ولی با جنبشی که در زمینهٔ تتبعات تاریخی و جغرافیائی وطن پیدا شده یقین کامل داریم كه دنبالۀ این تجسسات كوچك و نامكمل به نيروی اولاد دانشمند كشور و روشنی تحقیقات تازه روز به روز مكمل خواهد شد.
بها راته : در موضوع این مبحث دو نفر از دانشمندان شرق و غرب يكى « وی وین دوسن مارتن » فرانسوی در كتاب « مطالعات جغرافيائى وساكنين اوليۀ شمال - غرب هند به استناد روايات سرود ويدى » و ديگر


(۸۱)

«سری بندارا کوهاره معلم تاریخ كالج كلكته در كتاب « آريائی ساختن
هنده (۱) تتبعات مفیدی نموده اند . این دو نفر هر كدام به نحوی داخل موضوع
شده و با مختصر اختلافی كه بیشتر به رویه مطالعات هر كدام آنها مربوط است
بحث كرده اند ولی از خلال مطالعات آنها معلوم میشود كه يكی از مهمترين
قبائل آريائی يا يكی از مهمترين قبیله کشاتریا یعنی جنگجوی آریائی قبیله
بهاراته Bharata بوده که مدققین فوق الذکر بیشتر آنها را در آخرین نقطه
ورود و تمرکزشان در هند مطالعه كرده اند وما با دانشمند دیگر فرانسوی
«واله دو پوسن» ايشان رادر باختر و آریانا ديده واز اينجا مانند پارة قبايل
آریائی دیگر که امروز در پنجاب مسکون اند آنهارا نیز تا هند ميرسانيم .
« بهارت » يا « بهاراته » یکی از قبایل خیلی مهم کتله آریائی باختری
است كه بعد از فرود آمدن در جنوب هندوكش بعضی عشایر آن از راه وادی
ارغنداب و برخی از راه های درة « کوبها » و «کرومو » و « كوهاتی » به پنجاب
انتشار يافته اند (۲) برای تائید نظريه ارتباط « بهاراته ها » به « يخدى » و انتشار
آنها از اینجا به جنوب هندوكش و بالاخره به پنجاب و ماورای آن معلومات
دقیق تری هم در دست است . بزرگترين منبعی كه درين حصه به ما كمك میكند
« مهاباراته » يا بزرگترين مجموعه رزمی است که صحنۀ جنگجوئی قبایل
وعشاير مختلف و پهلوانان نامی آنها را ترسیم میكند و بنام خود آنها شهرت
يافته . مطالعه این اثر و تحقیق در اطراف نام های خاص آن اعم ازینكه اسم
محل و يا شخص باشد برای تاریخ باستانی كشور ما اهمیت فوق العاده دارد و در
اطراف قبایل قدیم ما روشنی معتنابهی می اندازد زیرا در حقیقت سرود وید
(1) Aryanisation of India by Kumar Dutt.
(۲) پروفيسر (لسن) میگوید كه (بهاراته) اصلاً اسم كدام محل حاصل خيز بود و (بهارتی)
سردارده با دار وفایق معنی داشت .


(۸۲)

واوستا ومها بارانه اوراق يك كتاب كهن اند كه صفحات آن به تدريج به زمانه های ما نزديك شده ميرود به این ترتیب بعد از ویدواوستا «مها بارانه» سومین ماخذ مهمی است که بما كمك های زیاد و مفیدی میرساند .

منابع سانسکریت مخصوصاً «مها بارانه» از عشایری مانند (مالا Malas) ، (مالا Malas) یا (مالاوا Malavas) صحبت میکند که قرار نظریه «واله دوپوسن» فرانسوی (۱) قرابت زیادی بة (مادا Meddas) ، (ما دا وا Maddavas) (مادرا Madras) و (مادرا کا Madrakas) دارند و این نام ها هم به اسمای دیگری که بصورت (بهادر Bhadras) و (بها لا Bhallas) آمده اند شباهت زیادی بهم میرساند. قرار نظر به مدقق مذکور تمام اسمای فوق با يك عده قبایل وعشایر دیگر اکثراً بصورت مجموع به نام «بهیکه » Bahika یاد شده اند و «بهیکه» در ادبیات سانسکریت بصورت «بهلیکه» Bahlika هم آمده و این نام یکی از نام های قدیم «بلخ» است. بناء علیه مدقق مذکور و پروفیسر «پرزى لوسکی» Przyluski به این نظریه هستند که با احتمالات زیاد بهلیکه های پنجاب وبلخ در حقیقت يك چيز بودند و از بلخ به جنوب هندوکش آمده وازانجا به حوزۀ اندوس و ماورای آن انتشار یافتند .

مها بارانه درین زمینه هنوز هم معلومات دقیق تر میدهد زیرا در انجا تذکار رفته که «بهادرا Bhadra» جدۀ داستانی قبیله «مادرا Madras» عیال «ویوشیت اسوه Vyushitaceva» بود. کلمه «اسوه» که در آخر نام این شاه آمده همان «اسپه» است و واضح نشان میدهد که مشارالیه از احفاد دودمان سلالۀ معروف شاهان اسپۀ بلخ بود .

پس مطالب فوق که بیشتر با متن «مها بارانه» مجموعۀ رزمی قبیله بها ر اته تائید شده واضح معلوم میشود که عشایر این قبیلۀ بزرگ ویدی و دیگر قبایلی

(١) ١٣ و ١٤ هند در عصر موریا ، بربرها ، یونانی ها، پارت ها ویوچی ها تالیف واله دوپوسن .


(۸۳)

که صفحات این کتاب به نقل وقایع آنها رنگین است از باختر برامده و به
جنوب هندوکش فرود آمده اند و از انجا به هند انتشار یافته اند چنانچه «واله
دوپوسن» در پایان مطالب فوق نظریۀ پروقیسر «پرزیلوسکی» را چنین تذکار
میدهد : خیلی ها پیشتر از تهاجمات هندو سیت ها و اسکائی ها ، حتی خیلی ها
پیشتر از لشکرکشی های اسکندر ، باختری ها از افغانستان پایان شده برای
خویش در هند راه باز کرده واقلاً پنجاب را تسخیر نموده بودند . (۱)

پانینی Panini عالم بزرگ صرف و نحو که در قرن ۴ ق م در حصص شرقی
آریانا در مجرای سفلی رود خانه کابل در حوالی قریب اتک می زیست
وموجد کلمۀ سانسکریت برای زبان «بهشه» میباشد در صرف و نحو خود قبایل
«کشدو راک Kshudrakas » ، « مالاوا Malavas » را در جملۀ بهیکه یعنی بلخی ها
حساب میکند «یودهیاYoudheyas» و «ارجونایانا Arjunayana» که با «مالواها»
قرابت نزدیکی داشتند طبعاً بشمار عشایر آنها میروند .

قبیلۀ بهاراته از خود یك شاخۀ بزرگ دیگر داشت که در سرودها بنام«بهارا
دواجا» ذکر شده و یکی از پادشاهان آنها موسوم به «دیواداسا Divadasa»
یك سلسله جنگ هائی در حوزۀ ارغنداب نموده که از ان در موقعش صحبت خواهیم
کرد . عشیرۀ «بهارا دواجا» مردان جنگی وریشی های بزرگی بمیان آورده
وتألیف جزوه ششم سرود ریگ وید به آنها نسبت میشود . قبیلۀ بهارا نه
روی همرفته خیلی قوی و نیرومند بوده و چون ریشی های بزرگی مانند
ویسوامیترا Vicvamitra درمیان آنها وجود داشت از سایر قبایل آریائی پیشتر
بفکر برتری و تفوق و تمرکز قوا و اداره و تسخیر اراضی و فتوحات افتاده بودند
چنانچه قبیلۀ ده گانه آریائی در جنگ معروف «ده ملك» که در آن «پکتها»
پکتویس، پارت (پختون ها) الیناها (نورستانی ها) و دیگر قبایل کشورما
(۱) صفحۀ ۱۴ هند در عصر موریا، بربر ها ، یونانی ها ، سیت ها ، پارت ها و یوچی ها
تالیف « واله دو پوسن »


( ٨٤ )

شامل بودند وازان علیحده بحث خواهم کرد در اثر تبلیغ ریشی آنها
« ویسوامیترا » متحد شدند و «جبهه بهاراته » را در مقابل « سوداس » شاه دیگر
آریائی که در خاک هند بیشتر داخل شده بود تشکیل داد ( ۱ )

قبیله بهاراته باتمام عشایر خورد و بزرگ خود مدتی در دامنه های جنوب
هندوکش و سپین غر بود وباش داشته و به تدریج بطرف وادی « سپته
سندهو » ( پنجاب ) پیش رفته اند. از روی دو قضیه مهم که عبارت از دو جنگ
معروف آریائی در میان خود شان میباشد ویکی آن در سرحدات شرقی آریانا
بنام « جنگ ده ملك » و دیگری در حواشی جنوب غربی آن در حوزهٔ
( سراسواتی ) ( ۲ ) یعنی ارغنداب واقع شده و به جنگ های « دیو اداسا »
پادشاه معروف است و در هر دوی آن عشایر و ریشی ها وزعما وملكان وحتى
شاهان بها را ته سهیم بودند بدون شبهه وتردید معلوم می شود که بها را ته ها
عموماً از دوراه «از راه وادی کوبها (دره کابل) ووادی ارغنداب و دره بولان
به ماورای « سندهو » انتشار یافتند و چون قبیله نیرومند و مقتدری بودند هند( ٣ )را

( ١ ) صفحه ١٦٦ Ftude Sur la géographie du Nord-Ouest de l’Inde
par: Vivien de Saint-Martin

( ٢ ) سراسواتی رودخانه ( آبدار ) معنی دارد و بصورت اصطلاح میتوان آنرا رودخانه
بزرگ ترجمه نمود این نام را بعضی ها به اندوس ( سند ) هم داده اند ولی ( سند ) خودش بنام
مخصوص خود ( سندهو ) بکرات تذکار یافته . «واله دو پوسن» میگوید که این اسم به رودخانه
اراکوزی ( ولایت قندهار ) هم داده شده. بعضی وید شناسان مخصوصاً ( هیلبرانت ) عقیده دارد
که ( سراسواتی ) ریگ ویدا غیر از ( هرا ویتی ) اوستا یعنی ارغنداب نمیباشد ( صفحه ٢١٠ هند
واروپائی وهند وایران - هندتا ۳۰۰ سال ق م تالیف واله دوپوسن ) ( ٣ ) نام هند از روی اسم
رودخانه سند که سرحد طبیعی آن قطعه و آریانا است بمیان آمده رودخانه سند در سرود ویدی
« سندهو Sindhu » یعنی محض رودخانه خوانده شده مثلیکه عین این کلمه ( سین ) هنوز در پشتو
رودخانه معنی دارد، زبان (زند) یا اوستائی با قاعده عمومی که دارد ( س ) آنرا به ( ه ) تبدیل کرده
وازان « هندو Hindu » ساخت. یونانیها که نسبت به کشور همسایه شرقی از اهالی مملکت ما
معلومات میگرفتند از کلمه « هندو » (اندیکه Indike) یعنی(کشورهند) ساختند و این اسم بتدریج
وسعت وعمومیت یافته وکل آن را در بر گرفت : ( صفحه ۳۸ هند مدنیت بخش L'inde civilisatrice
تالیف سیلون لوی. صفحه ۴۰ ایران بارتولد ترجمه انگلیسی نریمان )


(٨٥)

بنام خود مسمی ساختند و بوزن « آریا ورته » اسم قدیمی که در « آریانا » بدان مانوس بودند آنجا را « بهاراته ورته » یا « بهاراته ورشه » یاد کردند این اسم در هند و ادبیات قدیم هند شهرت زیاد دارد و میتوان آنرا اسم ملی آن دیار خواند (۱) کلمه « ورته » و « ورشه » قابل دقت است واز شرح آن هم پارهٔ معلوماتی بمادست میدهد . پیشتر گفتیم که « ورته » ، « ورشه » هم تلفظ شده این مسئله پوره معلوم نیست که این تغییر تلفظ چه وقت پیش شده شاید آنقدرها زیاد قدامت نداشته باشد و اگر داشته هم بوده وابسته به نقاط مختلف وصورت تلفظ اهالی آنجا بوده باشد . شاید در شمال هندوکش این کلمه « ورته » ودر جنوب آن « ورشه » تلفظ میشد و یا در همین جنوب هندو کش در قسمت شرقی « ورته » و در قسمت جنوب غربی « ورشه » تلفظ میگردید چنانچه هنوز هم در انجاها فرق صوت « سخت » و « نرم » مثلا در (ښ) و (خ) موجود است . بهرحال کلمهٔ « ورشه » را هنوز میتوان در کلمهٔ « ورشو » پشتو یافت . « ورشو » در پشتو مرتع وچراگاه معنی دارد چرا گاه از کلماتی است خیلی ها قدیم ومفهوم آن با اولین مراتب زندگانی آریائی ارتباط دارد وزمانی را بیاد میدهد که این قوم هنوز « مالدار وزراعت پیشه » بود بلکه جنبهٔ مالداری آن عمومیت داشت گله های گاو بهترین دارائی آنها و تعداد گاو و دیگر حیوانات معیار ثروتمندی ایشان بشمار میرفت به این صورت « ورشو » یا چراگاه بنظر آنها بصورت مادی و معنوی اهمیت خاصی داشت . چنانچه در مبحث حیات اجتماعی آریائی خواهم دید که « آغیل » و « چراگاه » چه رول مهمی در تشکیلات قبیلوی آریائی بازی کرده است . بهر حال هیچ از امکان بعید نیست که در صفحات شمال هندوکش وحوزه ارغنداب که هر دو برای تربیهٔ حیوانات خیلی مساعد

(۱) موسیو سیلون لوی بزرگترین هند شناس دنیا در صفحه (۳۸) اثر خود موسوم به « هند مدنیت بخش L'inde civilisatrice می نویسد که نام « بهاراته ورشه » یگانه نام ملی است که « بهاراته ها » به هند دارند .


(٨٦)
است « آریا ورته » باراول در مورد « چراگاه آریا » استعمال شده باشد و با
فرق لهجه در جنوب هند و کش وسواحل ارغنداب با همان مفهوم خود « آریا ورشه »
شده و وقتیکه قبیله « بهاراته » با حیوانات خود به حوزه « سندهو » سرازیر
شدند آنجا را بنام چراگاه خود « بهاراته ورشه » نامیده باشند .
ینکه جانا : این اسم مرکب از دو کلمه است « ینکه » به معنی (پنج) و « جانا »
به معنی (قبیله) واسم اصطلاحی است که در سرود ریگ وید در مورد پنج قبیله
آریائی اطلاق میشد . اسمای این پنج قبیله بصورت کامل مشخص ویقینی
یکجا پهلوی هم در سرود ریگ وید ذکر نشده ازین جهت در تعین آنها مدققین
هر کدام نظریه ئی دارند بعقیده زیمر Zimmer این قبایل عبارت اند از : « انو Anus »
« در یوهو Druhus » « یادو Yaduo » « تورواشا Turvasas » و « پورو Puruo »
(۱) «مستر مکدونل» هم به همین عقیده است ولی فاضل هندی « ابیناس شاندرا
داس » معلم تاریخ قدیم هند در یونیورسیته کلکته اظهار میکند که اگر قبیله
معروف بهاراته هم درین جمله گرفته شود بهتر میشود . علاوه برین مشارالیه
«یادو» و «تورواشا» را يك قبيله و «پورو» و «ترتسو» Trtsus را قبیله دیگر
قلمداد میکند .
ارتباط این قبایل پنجگانه میان خودشان ویاره قبایل دیگر هرچه باشد
بدان کاری نداریم چیزیکه مربوط به فصل عصر ویدی تاریخ کشور ما مهم است
این است که اجزای قبایل پنجگانه «ینکه جانا» همه در جنگ ده ملك با «پکتها»
(پکتویس - پارت) پختون ها و «الیناها» نورستانی ها و دیگر قبایل کشور ما
شامل بودند و « جبهه بهاراته » که پیشتر بدان اشاره شده با طرفداری آنها
قوی تر شده بود .
(۱) صفحهٔ ۱۲۲ Recvedic India تألیف ا. س. داس. صفحهٔ ۱۶۰ Recvedic-Culture
تأليف ا . س . داس .


(۸۷)
محققین از روی تعبیر سرود های وید اظهار میکنند که قبایل پنجگانه عموماً
بهم متحد بوده و با داشتن تماس با یکدیگر زندگانی میکردند، در عرف و عادات
و پاره سجایای دیگر از خود ممیزات علیحده داشتند.
معروفترین این قبایل پنجگانه بعد از «بهاراته ها» قبیلهٔ «پورو» بود بعضی ها
به این نظریه است که این دو عشایر یک قبیله بودند در سرود ریک وید بهاراته ها
و «پوراوا Paouravas» یعنی «اولاد پورو» خیلی شهرت دارد در صورتیکه (پورو)
و (بهاراته) شاخه های یک قبیله باشند هیچ شبهه ئی باقی نمیماند که آنها هم
مانند بهاراته از باختر به جنوب هندوکش و از آنجا به ماورای «سند هو »
انتشار یافته اند. «شاندرا داس» مسکن آنها را در درهٔ علیای اندوس و حواشی
قندهارا (۱) قرار میدهد. بهاراته و پورو قبایل جنگجو و نیرومند کتلهٔ
آریائی باختر بعد از رسیدن به پنجاب و وادی گنگاه اولین سلطنت های آریائی
را دران قطعه بمیان آوردند و «مهاباراته» و «پورانا» به نقل داستان های رزمی
و عشقی آنها رنگین است. سایر قبایل «پنکه جانا» آنقدر شهرت زیاد ندارند
و در جنگ «ده ملک» مجدداً از نظر ما خواهند گذشت.
جنگ ده ملک و جبه بهاراته
و قبایلی که در آن شامل شدند: در میان وقایع تاریخی که از میان سرود های
ویدی استخراج شده یکی جنگ بسیار معروفی است که در میان خود قبایل
اریائی بعد از حرکت و مهاجرت از حصص شرقی آریانا کنار رود خانه
پاروشنی Parushni ( ایراواتی = راوی ) بمیان آمده و به جنگ « ده ملك »
یا « ده پادشاه » یا « ده قبیله » معروف است. محققین این واقعه را از پهلو های
مختلف تجزیه و مطالعه کرده و نظر به اهمیتی که دارد در آن خصوص آثار
مستقلی نگاشته اند.
(۱) صفحه ۱۶۰ ريك وديك كلچر .


( ۸۸)

این جنگ برای تاریخ عصر ویدی کشور ما ومخصوصاً برای روشن کردن
اسمای یکعده قبایل بزرگ و تماس و روابط آنها بایکدیگر واشتراك مساعی
آنها و بسا مسایل دیگر در خور اهمیت زیاد است. نظیر این جنگ، جنگ
دیگری هم است که میان قبایل آریائی در حوزه سر اسواتی ( هر اویتی - ارغنداب )
واقع شده و در آنهم پاره قبایلی سهیم بودند که اولاده آنها هنوز در حصص غربی
افغانستان زندگانی دارند. چون از تحلیل این واقعات بیش از پیش بر اسما و موقعیت
قبایل باستانی ما در عصر ویدی روشنی می افتد در سلسله قبایل، این جنگ ها را
ازین جهت آوردیم تا اسمای قبایل یکدفعه روی صحنه بیاید بعد تا جائی که معلومات
در دست است هویت بعضی های آنرا روشن تر میکنیم :
بیشتر متذکر شدیم که قبیله بزرگ و نیرومند ( بهاراته ) با شعب وعشاير
خود بعد ازینکه مدتی در جنوب هندوکش مستقر ماند از راههای ( کوبها )
و وادی ارغنداب و دره بولان به وادی سندهو) پایان شدند و در ماورای آن پیش
رفتند. جنگ « ده ملك » از واقعاتی است که سرراه حرکت آنها واقع شد .
وحتی در تجزیه عشایر این قبیله مهم واتحاد قبایل دیگر دخالت زیاد دارد .
علت ظاهری این جنگ عزل و بر قراری دو نفر ریشی مشاورین مذهبی است
واصل قضیه چنین است :
( سوداس ) پادشاه پسر « دیوا داسا » پادشاه قبیله ( بهاراته ، مشاور
مذهبی داشت موسوم به ( ویسوامیترا ، Visvamitra که اصلاً از خانواده ادب
دوست «کوزیکا Kusika مربوط قبیله « بهاراته ، بود. این مشاور مذهبی
به قوه روحانی وتدابیر سنجیده و نفوذ معنوی خودبه « سوداس ) كمك زياد
نموده ومخصوصاً در فتوحات حوزه ( ستر دو Sturdu ( ستلج ) و « و بپاشا »
Vipasha ( به آس ) مدخلیت زیاد داشت به علتی که درست فهمیده نمیشود
شاه روزی مشاور مذکور را عزل و عوض او شخص دیگری موسوم به


( ۸۹ )

« واسیستاس Vasistas را مقرر نمود و در نتیجه مخالفت های سختی میان
دوریشی مذکور وخانواده ها وقبایل شان رخ داده « ویسوا میتر ۱ » چون
در بیان وتدبیر خیلی مقتدر بود و نفوذ زیادی در میان قبایل داشت فوراً برعلیه
« سوداس » داخل اقدمات شده بعضی عشایر خود قبیلهٔ « بهاراته » را که
« شاه وشاعر » یعنی « سوداس » و «ویسوامیترا» به آن مربوط بودند با قبایل
اتحادیهٔ «پنکه جانا» و دیگر قبایل بزرگ و باشها مت مثل «پکتها » ( پکتویس
پارت، یا پختون ها ) ، «الینها»( نورستانی ها ) ، « بهالانا » ( باشندگان درهٔ
بولان امروزه ) ، شیواها (باشندگان قریب اندوس ) وغیره را بهم متحد
ساخته و « جبههٔ بهاراته » را برعلیه « سوداش » تشکیل نمود . درین جنگ
« سوداس » فاتح بر آمد وملکان قبیلهٔ ( انو Anus ) و«دریوهو Druhyu »
کشته شد و یکی از عللی هم که احفاد قبایل ده گانهٔ آریائی که پایان اسمای
آنها را به ترتیب ذکر میکنیم در خاك آریانا یا افغانستان زندگانی میکنندهم همین
است که بعد از شکست جبههٔ «ویسوامیترا » ایشان به کشور خود ماندند و دیگر
به فکر مهاجرت نه افتادند .
اسمای قبایل ده گانه قرار ذیل است :
(۱) الیناها Alinas ( نورستانی ها )
(۲) پکتها Pakthas ( پکتویس ، پارت ، پختون ، پختا نه )
(۳) بهالاناها Bhalanas ( اهالی موجودهٔ دره بولان )
(٤) شیواها Chivas ( اهالی قریب اندوس یا اهالی شیو کی کابل )
(٥) ویشانن ها Vishanins
(٦) انوها Anus
(۷) دریوهوها Druhyus
(۸) تورواشا ها Turvasa


(۹۰)

(۹) یابوها Yadus
(۱۰) پوروها Purus (ساکنین اندوس علیا و باشندگان حواشی قندهارا)

پکتها : مانند قبیله معروف « بهارت » که از باختر تا ماورای سند هو سیر
وحرکت آنها را ترسیم کردیم ، پکتها هم یکی از قبایل معروف « ویدی » کتله
باختری است که پیش از عصر مهاجرت در جامعه آریائی در باختر می زیست
در حوالی ۱۹۰۰ و ۲۰۰۰ ق م که آغاز مهاجرت آریا ها از باختر
محسوب میشود قبیله پکتها دو حصه شده شاخه ئی با قبایل و عشائر دیگر که
معروفترین آنها در جزء پنکه جانا یعنی قبایل پنجگانه و اتحادیه « ده قبیله »
اسم برده شده اند به جنوب هندوکش فرود آمده و بالاخره در دامنه های کهسار
ومناطق دشوار گذار جنوب شرقی آریانا مسکن گرفته و آنجا را بنام « مسکن
پکتها » معروف ساختند و این موضوع را پایان مفصل تر بیان میکنیم
حصه ئی که مهاجرت نکرد مانند بسا قبایل دیگر در باختر به زندگانی
ادامه داده و در هما نجا ماند این شاخه مدنیت ویدی و اوستائی را در بخدی گذرانیده
و حتی تا حوالی وسط قرن سوم قم که «ارساس» پارتی یکی از رؤسای آنها بطرف
غرب رفته وبر علیه یونانی های شامی اعلان استقلال میکند نام و نشان آنها
در باختر مشهور است . از پکت ها یا پارت ها یا پختون هائی که در بخدی ماندند
شاخه ئی با مهاجرینی که بطرف غرب رفتند به ماورای غربی هری رود حوزه های
« اترك » و کشف رود را تا نزدیکی های سواحل خزر اشغال کردند و آنجا به نام
شان « پارتیا » یعنی سرزمین « پارت ها » شهرت یافت که یکی از غربی ترین ولایات
آریانا بود. با اشاره ومعلوماتی که هرودوت میدهد شاخه کوچکی هنوز هم بیشتر
بطرف غرب رحت کشیده و در حصص غربی ارمنستان رحل اقامت افگندند
و در آنجا هم خودشان بنام پکتیس یا پکتویس و خاک شان به اسم پکتیکا معروف


(۹۱)

شد و این غربی ترین شاخه کتله پکتھای بخدی است که تاریخ نشانه ایشان را گم نکرده است .
اسم پکت، پکتی، پکتها در بخدی و یا کترا (شمال) و آیا کترا (شمالی) در صفحات شمال هندو کش دریا کت و پکٹھا و پنت و پٹیخا و پښتو نخوا در پیرامون دو طرفه «سپین غر» سمت جنوب آریانا ، پارت و پارتیا حوزۀ کشف رود و اترك يعنی هیر کانیا یا ولایت پارتیای آریانا ، در پکتیس و پکتویس و پکتیکا در ارمنستان غربی همه جا اثر بخشیده و فقه اللعت همه اینها را به هم پیوند میزند .
حالا که اصل این قبیله مهم و تاثیر نام ایشان شرح یافت قرار مرامی که این فصل ایجاب میکند شاخۀ جنوبی «پکتھا» را که در سرود ویدی ذکر شده مطالعه میکنیم
آن شاخۀ قبيله پكتها که از بخدی به جنوب هندو کش فرود آمد در عصر ویدی در دره ها و دامنه های دو طرفه سپین غر مستقر و مقیم شد قراریکه بعدتر خواهیم دید سرود های ریک و ید در جنگ ده قبیله و جاهای دیگر از ایشان نام میبرد و در بعض موارد از شاهان آنها هم اسم برده است . نام و نشان این قبیله باستانی کشور در هرور زمانه همیشه زنده و نمایان بوده و مورخین بزرگ هر کدام از آن ها اسم برده اند . هر و دوت پدر مورخین در قرن ٤ قبل از میلاد از قوم «پکتی» یا «پکتیس» یا «پکتویس» و از خاك مسکونه آنها «پکتیکا» یا «پکتیا» از هر دو ذکر کرده ورسم الخط یونانی این نام ها و محل بود و باش شان واضح نشان میدهد که مورخ مذکور از قومی بنام «پنت» و از قطعۀ خاك مسکونه آنها به اسم «پٹتیخا» یاد مینماید . «استرابو» و «پلینی» از ایشان نام تعبیر ندیریرا آنها بیشتر نامهای عمومی را استعمال کرده اند که هر کدام آن بیش از چندین قوم و قبیله را در بر میگرفت . بطلیموس از آنها بصورت ضمنی ذکر کرده و خاك آنها یعنی «پکتین» را بطرف جنوب پارو پامیزاد قرار میدهد زیرا مشارالیه در تعریف ارا کوزی (حوزۀ ارغنداب) میگوید : که ارا کوزی را از پارو پامیزاد یعنی از خطه ئی


(۹۲)

که بجنوب آن باید « پکتین » یعنی خاک « پکتیها » را جستجو کرد کوهی موسوم به
« پرسوتس Persuetes » جدا میکند .
هر دوت پکتیس ها وخاك مسكونه والسه وعرف و عادات و بعضی شهر ها
ورؤسای آنها را خوب میشناخته و با وجودیکه معلومات او خیلی کم ، و بیش
از چند جمله ئی نیست معذلک جملات او هر کدام بجای خود بسیار مهم و از آن
بعضی نظریه های اساسی بدست می آید . در باب لباس و اسلحه آنها می نویسد :
« پکتیس ها Pactyces لباسی داشتند از پوست و تیر و کمان آنها به شکل ونمونه
محلی خود شان بود ، رئیس ایشان ارتیت Artante پسرایتها متر Ithomatre
نام داشت . »
نقطه مهمی که از یاد داشت های هر دوت بدست می آید تشابه عرف وعادات
پکتیس ها با باختری ها است که بذات خود از مسایل مسلمه است و شهادت صریح
مورخ معروف یونانی هم آنرا تائید میکند زیرا میگوید که باشندگان حوالی
شهر کسپاتیر Caspatyre (کابل) واهالی سرزمین « پكتيك » یا « پشتيخا » از
روی عرف و عادات با باختری ها شباهت زیاد داشتند . (۱)
پس درین شبهه ئی نیست که « پشت های » هر دوت عبارت از کتله «پشتون»
امروزی و «پکتیای او » عبارت از « پښتیخواه » سه چهار صد سال قبل و « پښتونخواه »
است که تا امروز از بین نرفته، حالا که شکل باستانی این کلمه را یافتیم مفهوم
جغرافیائی قدیم آنرا در چوکات آریانا ذکر میکنیم .
« پكتيكا » یا « پښتیخا » متذکره هر دوت از نقطه نظر جغرافیائی عیناً قطعه
«پښتونخواه » امروزی را در بر میگیرد و شامل اراضی است که شاخه های کوه
سلیمان وسفید کوه یعنی « سپیتاگونا گیری » اوستا و سپین غر امروزی در ان منبسط
میباشد و از آب های جاری آن سیراب میشود. پیلو حدود شمالی این قطعه را
(۱) صفحهٔ ( ۲ ) این اثر : 1882 .Etude Afghane par V. Henry Paris


(۹۳)
نقاط مر تفعه سوات و پنجکوره و سواحل جنوبی رود خانه لوگر (لوگر تاه بطلیموس) و کابل (کپیا نیر هرودت و کاپورا و کاروارای بطلیموس) تعین میکنند. حد جنوبی آنرا کا کر علاقه پشین و شال و درۀ بوری میدانند که به اندوس منتهی می شود. حد شرقی آنرا جریان اندوس و فاصلۀ غربی آن نقاط منتها الیه غربی کوه سلیمان بود و سمت جنوبی امروزه با علاقه روه و ننگر هار و حصص شرقی يك حصۀ زياد خاك مذکور را در بر میگیرد.
قرار تذ کار هرودت چهار قوم در «پکتیکا» پهلوی هم زندگانی داشتند یکی گنداری Gandari که از زمان سرودهای وید بهمین نام در همین حصه زیست دارند. دوم «اپاریتی» Aparytae سوم «ستا گیدی» Satagyddae. چهارم دادیکی Dadicae که از هر کدام آن علیحده ذکر خواهیم کرد. اولی قراریکه گفتیم عبارت از اهالی گنداهارا دومی (افریدی ها) سومی به بعضی تعبیر ها قبیلۀ «ختاك» و چهارمی عبارت از قبیلۀ «دادی» یا داديك يا «تاجيك» می باشد و محل بود و باش آنها به جنوب حواشی خاك قدیم مسکونه «ستاگیدی ها» بود (۱) بطليموس صاحب جغرافیای کلا سيك قدیم شرق که از ولایات و شهرها وقبایل آریانا مفصل صحبت میکند در تقسیمات جغرافیای خود از «پکتیکا = پختیخا» اسم نمیبرد بلکه آنرا داخل ولایت ارا کوزی آورده است و این ولایت آریانا شامل علاقۀ امروزی غزنی و سلسلۀ کوه سلیمان تا اندوس بود. شايد يك گوشۀ شرقی آن جزء ولایت پاروپامیزاد هم آمده باشد زیرا خاك قطعۀ اخير الذكر از هزاره جات و کابل تا سواحل اندوس انبساط داشت و نور ستان و دادستان را در بر میگرفت با تفصیل فوق واضح معلوم میشو د که « پكتيكا = پختیخاه » حصه ئی از جنوب شرقی آریانا بوده و در تقسیمات جغرافيايي كلاسيك داخل
(۱) صفحۀ ٥٨ نژادهای افغانستان تالیف بیلو.


( ٩٤ )
خاك را کوزی بود. در تقسیمات اداری قبایل مسکونه آنرا يك نفر نایب الحکومه
اداره میکرد و در سوقیات عسکری قوماندان های علیحده داشتند .
پکتها در سرود ریگ وید علاوه بر اینکه در جمله قبایل ده کانه در جنگ
«ده ملك » حساب شده اند در بسیار موارد دیگر هم اسم برده شده اند و قرار
اصولی که در ین عصر بود و پادشاه به اسم قبیله اش یاد میشد «پکهتا » بحیث شاه
«پکتها » هم تذکار رفته و بصورت نمونه عین متن بعضی قسمت های سرود را
که کلمۀ « پکتها » و « پکهت » در آنها قید شده از روی دو جلد سرودهای ریگ وید
ترجمه رالف . تی . اچ . گریفیث Ralph . T. H. Griffith میدهیم .
( ۱ ) جلد دوم صفحۀ ۱۸ جزوۀ هفتم سرود هفدهم
( ۲ ) جلد دوم صفحه ۱۵۳ جزوه هشتم سرود ۲۲
( ۳ ) " " " ٢٦٠ " " " ١
( ٤ ) " " " ٤٦٥ " دهم " ٦١
محض تذکار اینکه کلمه « پکتها » در سرودها ذکر شده کافی نیست چون
محل استعمال ومعنى يك جمله بسیار موضوع را روشن تر میسازد ترجمۀ متن
چهار مورد فوق الذکر را ذیلا میدهیم (۱)
سرود هجدهم صفحه ۱۷ و ۱۸ جلد دوم فرد ٦ و ٧ . « . . . بریگوس و
دریو هوس (٢) بزودی گوش فرادادند . در بین دو قبیله دور افتاده دوست ، دوست
را نجات داد .
پکتها، بهالانا، الیناها، شیواها ، ويشانن ها با هم یکجا گرد آمدند . رفیق
آریائی برای رهنمائی آنها نزد قبیله تریتسو Tritsus آمد. این آمدن در اثر
عشق به نبرد و محبت به جنگ دلیرانه بود . »
(۱) چهار پارچه سرودهای ریگ وید را دوست فاضل گرامی شاغلی پژواک ترجمه نموده اند
(۲) اولی شخصی از قدیم ترین خانواده های روحانیون ودومی مربوط يك خانوادۀ غیر
روحانی است .


(٩٥)

درین سرود قراریکه ملاحظه میشود پکتنها (پښتون ها) بهالا نا (اهالی درۀ
بولان یاساکنین حواشی لغمان) ٬ الیناها (نورستانی ها) ٬ شیواها (ساکنین
حواشی اندوس یاشیوه وشکی یا شیوکی کابل) ٬ ویشانن ها ٬ همه یکجا ذکر شده
واتفاق همۀ آنها را در نبردی ذکر میکند.
سرود بیست و دوم جزو ٠ هشتم صفحه ١٥٣ جلد دوم فرد ٩ : ٠ ٠ ٠
ای اسون ها Asvins(١) بر عراده ها و گردونه های جنگی تان سوار شوید
بر نشیمنگاه طلائی خود قرار گیرید ٬ شما ای کسانیکه دارای ثروت و تمول
گزاف و هنگفتی میباشید.
با كمك هائيكه به پکتنه و ادریگو Adhrigu نمودید «باههر و Babhru» از
دوستان خود جدا شد.
با ایشان ای اسون ها اینجا بیائید ٬ بشتابید و عجله کنید و آنچه ضرر و مرض
رسیده است التیام بخشید ...»
*  *  *
در اینجا مقصد از پکتنه شاه قبیلۀ پکتها است. هكذا «ادریگو» و «بابهرو»
هم اسمای شاهان است. ازین دو فرد این سرود چنین استنباط میشود که شاعر
كدا م قصۀ جنگ را ترسیم میکند و برای فیروزی پادشاه پکتها و «ادریگو» که
شاه کدام قبیله متحد او است از ارباب انواع ستارگان صبح استعانت میخواهد
و ایشان به سواری عراده های جنگی فوراً به كمك «پکتنه» و ادریگو پادشاه رسیده
و ایشان را به فیروزی تشویق میکنند و مریضان و زخمی های آنها را پرستاری مینمایند
ازین سرود واضح معلوم میشود که قبیلۀ پکتها در عصر ویدی در جنوب هندو کش
از خود شاه و نظام اداری داشتند و بعضی شاهان قبایل دیگر آریائی هم حلیف
و متحد آنها بود و متفق بر علیه مخالفین آریائی یا دشمنان خود میجنگیدند.

(١) اسون ها عبارت از ارباب انواع دو ستارۀ صبح است که آنها را بصورت دو سوار کار
تصور می نمودند .


(٩٦)

سرود اول صفحه ٢٦٠ جلد دوم جزوه هشتم : «ای اندرا از تو با آنقدر
بزرگی و عظمتی که داری تمنی میکنیم که ما را به دادن گاوهای شیری غنی بسازی
همچنانیکه «مگادن» (١) به مدهه با تی تیا Medhyatithia و نی پاتی تیا Nipatthia
(دو نفر شاعر معروف) در جنگ لطف و مرحمت کرد. بدانسان که به صفت محسن
به قبیله کنو Kanva (٢) به شهزاده تر اسادسیو Trasadsyu و پکته (پادشاه پکتها)
و به داساوراجا Dasavraja دادی . بدانسان که ای اندرا به کو شاریا Gosarya
(تحت الحمایهٔ اسون) ورجیسوان Rijisvan (تحت حمایهٔ خود) گاوهای شیری
و طلا لطف فرمودی ..»
* * *
در دو فرد این سرود شاعر از (اندرا) رب النوع جنگ گاو شیری که مهمترین
وسیلهٔ زندگانی و معیار دارائی آریائی بود میخواهد. معلوم میشود که شاعر
این سرود مرد غریبی بود چنانچه دولت و دارائی و رمه های دو نفر شاعر دیگر را
مثال می آرد ، بهمین ترتیب شاعر از همکاران خود گذشته احسان (اندرا) را
در باب قبیلهٔ (کنوا) که یکی از خانواده های معروف شعرای ویدی است و يك
شهزاده دیگر و پادشاه پکتها و دوسه نفر دیگر بیان میکند . ازین جا معلوم میشود
که «اندرا» رب النوع جنگ به قبیلهٔ سلحشور پکتها و پادشاه ایشان نظری خاص
داشته و این قبیله از قبایل ثروتمند آریائی بشمار میرفت و رمه های گاو
و حیوانات زیاد در تصرف آنها بود.
سرود ٦١ جزوه دهم صفحه ٤٦٥ جلد دوم : «سخن گوی خوش ایند در
طوفان جنگ این دعا را بر زبان راند تا جنگ را از اسون ها Asvins ببرند
(١) یعنی «محسن» صفت اندرا است .
(٢) یکی از قبایلی است که ریشی های آنها در ساختن سرود سهم زیاد داشتند.


(۹۷)
هنگامیکه کریم ترین ارباب انواع والدین بکتها را نجات داد ( هوتا های
هفتگانه » (۱) را مورد حمله و هجوم قرار داد شیاوانا Chyavana ( پسریکی
از شعرای قدیم) به مقصد تقدیم تحائف فریبنده با ادویه زیاد مذبح را اماده ساخت .
توروايانا Tvrvayana خوش آوازترین موجودات مشروبات نذر را مانند
سیلاب ریخت که زمین را زر خیز و شاداب کند ...»
قرار باورقی صفحه ٦٥ ٤ جلد دوم سرودهای ریگ وید پیشل Pischel و ید
شناس معروف در اطراف سه مصرع اول این سرود تحقیقات عمیق و مفصلی نموده
و چنین معلوم میشود که این مصرع به يك داستان قدیم «توروایانا» پادشاه جوان
بکتها و «شیاوانا» پسر یکی از شعرای قدیم ربط داشته، پهلوان های این داستان
«توروایانا» پادشاه جوان بکتها و «شیاوانا» پسر«بریگو» یکی از شعرای نامی
زمانه های عصر ویدی آریانا است . درین داستان دو تن از ارباب انواع آریائی
هم مدخلیت دارند که یکی «اسون» رب النوع ستارگان صبح و دیگر «اندرا»
رب النوع جنگ است .
از خلال مصرع هائی که ترجمه آن گذشت چنین معلوم میشود که شاید بین
قبیله بکتها و قبیله شاعر مذکور جنگی رخ داده باشد پاشاه و شاعر از هم رنجیده
باشند و کار بجنگ کشیده باشد بهر حال برای احراز فیروزی «شیاوانا» شاعری
که از خوردی علاقه ئی به «اسون» رب النوع ستاره های صبح داشت مذبح را
به انواع ادویه و خوشبوئی ها پاك و آماده نمود و تحا یف فریبنده تقدیم
نمود تا بر شاه بکتها و قبیله او غالب آید ولی (اندرا) رب النوع جنگ طرفداری
قبیلهٔ سلحشور پکتها را نموده قربانی را متوقف ساخت و روحانیونی را که مامور
ذبح بودند بر انداخت . انگاه « تور وایانا » پادشاه جوان پکتها برای خوشی
(۱) «هوتا» علمای مخصو ص قربانی را میگفتند و برای اجرای قربانی های بزرگ
ومهم از ایشان کار میگرفتند .


(۹۸)
خاطر اندرا مشروبات را مانند رودخانه سیلابی نذر کرد و در نتیجه بر مخالفین خویش مظفر وفاتح بر آمد
اقتدار شاه و قبیله پکتها : اگر در سرود ریگ وید دقت شود معلومات كوچك و متفرق زیادی بدست می آید که روی هم رفته از مجموعه آن اقتدار قبیلهٔ پکتها و اهمیت آن درمیان سایر قبایل ویدی ورول بزرگ شاهان آنها ببارز و هویدا میشود .
بیشتر از جنگ « ده ملك » از « سوداس » پادشاه و اتحاد ده قبیله بر علیه او صحبت کردیم پدر کلان «سوداس» شاهی بود موسوم به « دی ووداسا Divodasa» که سرود ریگ وید برای او قدرت خیلی زیادی قایل شده و او را بصفت پادشاه نیرومند و جنگجو تصویر کرده اند و يك سلسله جنگهای با قبایل متفرق آریائی نموده که صحنه آن اراکوزی است و از آن در جایش ذکر خواهیم کرد. «دی ووداسا» در تمام جنگهای غالب بوده و هیچ قبیله با او مقابل شده نمیتوانست چنانچه یکجا ذکر است که نود و نو قلعه جنگی « سموارا Samvara رئیس مقتدر قبیله اسورا Asura را بكمك اندرا ویران کرده ولی با این همه اقتدار دريك جنگ كه در آن « آیو Ayu » و «کوتسا Kutsa » شاهان قبیله مقتدر پورو Pouru هم متحد او بودند در مقابل توروايانا Turvayana پادشاه جوان پکتها شکست خورد « شاندرا داس » در صفحه ٣٥٦ اثر خود « ریگو ديك کلچر» میگوید که این تنها دفعه ایست که «اندرا» دی ووداسا پادشاه را در محاربه كمك نكرد و در نبرد شاه پکتها بر او غالب آمد ازینجا اقتدار قبیله سلحشور پکتها و اهمیت آن در میان قبایل ویدی بخوبی واضح میشود و بر علاوه این هم ظاهر میگردد که «اندرا» همیشه در عملیات جنگی به قبیله پکتها یاری میکرد چنانچه در اثر جنگی که بیشتر هم ذکر شد پکتها در اثر مساعدت «اندرا» به موفقیت و فیروزی نایل شدند .


(۹۹)

قبایل دیگری که به شهادت « هرودوت » باپکتها پهلو به پهلو در پکتیکا
زندگانی داشتند عبارتند : گنداری‌ها ، ستاگیدی‌ها ، اپاریتی‌ها ، دادیکی‌ها
طبعی این چهار قوم مانند خود پکتها همیشه در حدود پکتیکا نمانده و درسائر
نقاط آریا ناهم منتشر شده‌اند و ذیلاً راجع به هر کدام آنها پارهٔ معلوماتی میدهم .
گنداری‌ها : پیشتر متذکر شدیم که اسم « گندهارا » من حيث قطعه خاك
در سرود ریگ‌وید ذکر شده ، بعضی‌ها این تذکار را مفهوم نژادی هم میدهند
ساکنین گندهارا (درهٔ کابل تا اندوس) در تمام دوره های تاریخ بصفت خاك
خود « گنداری » یا « گندهاری » یاد شده‌اند . همان طوریکه اسم « سندهو
گندهارا » Sindhu Gandhara را تمام منابع قدیم سانسکریت تکرار کرده اند
او ستا هم پهلوانی را اسم برده که کلمهٔ « گندهارا » در اسم او موجود است
وعبارت از « گنداروا Gandarewa » میباشد که در « رام پشت » یاپشت ١٥
فقرهٔ ۷ حین جنگ‌ها یا پهلوان توانا و نیرومند کابلی « کرساسپه Keresaspa »
(۱) ذکر شده و کرساسپه بر او غلبه یافته است . چون « گند اروا » بحيث
ژنی اپ و اعماق آب تلقی شده و صحنهٔ مقابله‌های کرساسپه را به سیستان هم نسبت
میدهند خالی از امکان نیست که «گنداروا» ژنی هالون سیستان هم بوده باشد
بهر حال مقصود اساسی ما اینجا تذکار این مسئله بود که اوستا هم پهلوانی را
به اسم « گنداروا » ذکر کرده و چون باشندگان گندها را از قدیم ترین
زمانه هائی که سراغ داریم بطرف غرب مهاجرت‌ها کرده‌اند خالی از امکان نیست
که اسم گندهارا با بعضی پهلوانان و داستان‌های آن از شرق آریانا به غرب
آن انتقال نموده باشد . از روی حوادث تاریخی چنین معلوم میشود که گنداری‌ها
همیشه و کاملاً در حصهٔ اصلی خود مسکون نمانده بلکه به دیگر نقاط هم

(۱) دارمستتر در ترجمهٔ ژنداوستا به فرانسه جلد دوم صفحه ٥٨٦ پاورقی ١٨ می‌نویسد
که داستان های کرساسپه مخصوصاً به سیستان وعلاقهٔ کابل تعلق میگیرد .


( ۱۰۰ )

پرا کنده و منتشر شده اند . از آن جمله به نقاط ماورای شمال هندوکش حتی
ماورای آمو و (سغدیان) ، درسیستان و حوزه ارغنداب و در بعض نقاط شمال
غربی آریانا، میگویند آنها ئیکه به سغد یان منتشر شده اند بنام« کنداری Candari»
معروف شدند بعضی ها در کلمه « قندهار » هم اسم قدیم « کندهاره را می بینند
و نظریهٔ آنها هم تا يك اندازه معقول است زیرا باشند گان کندها را به دفعات
از حوزه شرقی رود کابل به حوزه ارغنداب مهاجرت کرده اند ویکی آن مهاجرت
قرن ۵ و ۶ مسیحی است که در اثر ورود کوشانی ها از صفحات شمال هندوکش
و استقرار آنها در دامنه های جنوب و حوزه رود خانه های شرقی آریانا
بمیان آمده است و کنداری ها کاسه آب «فو Fo» را که یکی از یاد گار های
مهم بودیزم بود با خود از اندوس علیا به وادی ارغنداب بردند با این هم
تذکار این امر بی مورد نیست که اسم موجودهٔ « قندهار » از نام « کندوفار »
بزرگترین پادشاه دود مان مستقل پهلوا بمیان آمده زیرا مشارالیه به اسم
خود شهری در حوزهٔ ارغنداب بنام« کندوفار » یا چیزی شبیه آن بنا کرده بود (۱)
ستاگیدی ها : یکی از کهن ترین اقوام کشور ما است که « هردوت » و بطلیموس
هردو از آن نام می برند و حتی نزد عیلامی ها و بابلی ها هم شهرت داشتند و نزد
آنها به اسمای « ستاکری Saatdakouis » و « ستکوسو Saatgousau » یاد
شده اند . (۲) هرودوت آنها را با کنداری ها مربوط و جزء يك ولايت شمار
نموده . ستاکیدی ها با اهالی اراکوزی هم تماس داشتند . قرار نظریه اندره
برتلو (۳) ایشان در کوه های پارو پا نیز و حوزهٔ علیای هیرمند و نقطه که حالا غزنی

(۱) در عهد گندوفارنس یکی از مبلغین مسیحی بنام « سنت توماس » تا حوالی کابل
آمده و شهری را در حوزه ارغنداب به اسم « گندوفار » یاد کرده است . (۲) صفحه ٢٦
کتاب هند قدیم مرکزی و جنوب شرقی به اساس نظریه بطلیموس تالیف «اندره برتلو»
(۳) « اندره برتلو » یکی از مدققین فرانسه است و بر جغرافیای بطلیموس تبصره و حواشی
بنام هند قدیم مرکزی و جنوب شرقی تحریر نموده است .


( ۱۰۱ )

در آن آباد است بود و باش داشتند «راولسن» چنین اظهار میدارد که قرار احتمال
ایشان در منطقه مرتفعه رهایش داشتند که از یکطرف از کابل تا هرات و از جانب
دیگر از سر پل تا سواحل هیرمند انبساط داشت . در اسم آنها دو کلمه می بینند
«ستا» یا «ست» به معنی (صد) و «گیدی» به معنی «ماده گاو» که ترجمه
مرکب آن «مالکین صد ماده گاو» میشود (۱) بعضی ها در کلمۀ «ستك» که
درین اسم موجود است کلمۀ «خنگ» را سراغ میدهند . بهر حال از روی
ترجمۀ نام به اساسی که ذکر شد معلوم میشود که مردمان مالدار بودند و قرار یکه
«بر تلو» و «راولسن» حدود مسکن آنها را معین کرده اند در یکی از دوره های
تاریخ کهستانات مرکزی آریانا رهایشگاه آنها بود . از روی لباس شباهت
زیادی به کنداری ها داشتند . حصۀ بالای بدن و ران های خودرا اکثراً برهنه
میگذاشتند. شمشیر کوتاه و راست استعمال میکردند و بند آنرا از شانه چپ
خویش میگذرانیدند .
ایاریتی ها : ایا ریتی ها قومی است که محتملاً در یکی از دامنه های جنوب
سپین غر می زیست بعضی ها ایشان را بایاریتی های Paryetae بطلیموس مقایسه
کرده اند . نام آنها کهستانی معنی دارد زیرا در «زند» و «سانسکریت»
کوه به صورت «پوریو Pauru و «پاریوه Paruh» هم آمده (۲) اپاریتی ها
در جنوب شرقی آریانا زندگانی داشتند . «بیلو» در کتاب نژادهای افغانستان
(۳) ایشان را به استناد تذکار هرودوت در علاقۀ «پکتیا» قرار میدهد و این
علاقه ایست که سمت جنوبی و شرقی افغانستان را تا سواحل رودسند در بر میگیرد.
«بیلو» در کتاب خویش ایا ریتی ها را عبارت از «اپریدی» یا «ا فریدی» میداند
(۱) از احتمال بعید نیست که «گیدی» یکنوع گوسفند بی دنبه هم بوده باشد چنانچه
گوسفند های هزار گی را هنوزهم «گوسفند گدی» گویند .
(۲) «پروت» و «پروتی» در منابع سانسکریت صورت مذکر و مونث اسم ژنی کوه است.
(۳) صفحة ٥٧ - ٥٨ .


(۱۰۴)

و «افریدی» یکی از قبایل بزرگ و معروف پختون است . این تشخیص از روی
فقه اللغه هم کاملاً مقرون به حقیقت است زیرا از کلمه «اپاریتی» به
سهولت کلمه «اپریتی» ، «اپریدی» «آفریدی» ساخته میشود و محل
اقامت موجودۀ آنها در قسمت های شرقی گندها را نشان میدهد که ایشان
اقلاً از عصر هرودوت باینطرف در مسکن قدیم خویش مستقر و پابرجامانده اند.
دادیکی ها Dadicae پا تاجيك ها : هرودوت محل اقامت ایشان را در پکتیکا
قرار میدهد و ازین معلوم میشود که یکی از شعب پکتی ها «پختون ها»
بودند و با گنداری ها باشندگان صفحات شرقی آریا نا تماس و پیوستگی داشتند
از «داديك ها» به عنوان داديك کسی دیگر نام نبرده ولی استرابو از قومی
به اسم «دردی» Derdae و بطلیموس به نام «دارادری Darradraee
یا «دازاندای» تذکار داده اند و احتمال زیاد میرود که مقصد از يك
قوم باشد .
بطلیموس خاك مسكونۀ «دارادری ها» را در شمال غرب «درانجیانا» بین آریا
«ولایت هرات» وارا کوزیا «ولایت قندهار» قرار میدهد و میگوید در حصۀ
که بطرف «آریا» افتاده «داراندی Darrandai» و در حصه که بطرف آرا کوزی
واقع شده «بکتريوا Bactrioi» بود و باش دارند و خاک بین آنها به «تا تا کنه
Tatakene» موسوم است (۱) «راولسن» در ضمیمۀ کتاب ٧ حصۀ اول
جلد چهارم تاریخ هرودوت خود بشرح داده میگوید: احتمال دارد که در عصر
جغرافیه نگار یونانی مصری به این منطقه مهاجرت نموده باشند ولی خاك
اصلی آنها بیشتر بطرف شرق در حدود غزنی و اطراف رود خانۀ آن بود
و يا بكدام حصۀ دیگر دامنه های پاروپا میزوس مسکن داشتند
و با گنداری ها مجاور و در تماس بودند .
(۱) صفحۀ ۳۱۳ هند قدیم بطلیموس تالیف «مکدونالد کرندل»


(۱۰۳)
این «داديك ها» که مولفین یونانی ولاتینی از آنها یاد کرده اند از قبایل
قدیم و از شاخه های آریائی این کشوراند که امروز بنام «تاجيك » یعنی
به همان نام باستانی خود در نقاط مختلف آریانا زندگانی میکنند و از قدیم ترین
زمانه ها تا امروز با سایر قبایل مسكونة آريانا بكمال همرنگی و هم آهنگی
زیست کرده اند .
اندر ۀ بر تلو میگوید که اسلحه «داديك ها» شبیه به باختری ها بود
داديك ها يا تاجيك ها عبارت از همین مردمانی هستند که در زبان زند «آریا نا »
بیشتر مرکز ثقل آن صفحات جنوب کشور بود بنام دا کیو Daqyou یاد
شده اند یعنی کسانیکه بیشتر به زمین وکشت وزراعت علاقه داشتند . ملاحظه
مینمائید که کلمه دهقان از همان کلمه «داکیو» بمیان آمده است و دهقان
در قرون اول اسلامی بلند ترین عنوان نجابت وفضلیت بشمار میرفت
اليناها : الينا ها نورستانی ها قبیله مهم دیگر ویدی است که جنگ
ده ملك» آنها را معروف ساخته و با پکتها و دیگر قبایل معروف ویدی آریانا به تبلیغ
ويسوا ميترا، ریشی دانشمند جبهه بهارانه را تقویت بخشیدند . قراریکه در ترجمه
بعضی پارچه های سرود بیشتر دیده شده اليناها غير از جنگ ده ملك» در دیگر
موارد هم در سرودها اسم برده شده اند و پیوستگی آنها با پکتها و گنداری ها
و دیگر قبایل چه از روی مسکن و چه از روی نصب العین و مفاد وجه از حيث
تذكرات سرود در عصر ویدی ثابت است
اليناها یا نورستانی ها در گوشه شمال شرقی آریانا دره های صعب العبور و مرتفع
هندوکش جنوبی را اشغال کرده و از همان زمانه های عصر ویدی که قبایل بیشتر
بجاهای خود مستقر شده اند تا حال بجای خویش باقی مانده اند . الیناهما چون
در دره های خیلی دشوار گذار زندگانی داشته و دارند و قطعة مکونه آنها از راه های
بزرگ رفت و آمد کناره افتاده در مرور زمان تماس شان با سایر قبایل بیش از پیش


(١٠٤)

گم شده و از همین جهت است که ممیزات عرق و زبان و کولتور و عرف و عادات قدیم آریائی در میان آنها خوب تر محفوظ مانده و ازین جهت بعضی از مدققین ایشان و باشندگان شغنان و روشان و بعضی حصص دیگر بدخشان و پامیر را ز روی عرق به صفت «هو موا لپینوس» یعنی «آریائی های کوهی» یاد میکنند بعضی های دیگر ایشان را در قطار «داردها Dards» می آرند و داردها از اقوام خیلی قدیم کشور ما بوده و در حاشیهٔ شمال شرقی آریانا سکونت داشتند و هنوز هم در علاقه های دشوار گذار نورستان و چترال و داردستان زندگانی دارند. پلینی از ایشان بنام «داردی Dardae صحبت کرده و غیر از «داديك» هائی میباشند که احفاد آنها امروز بنام تاجيك موسوم اند.
بهر حال اليماها خون و مميزات آریائی را بوجه احسن محافظه کرده و مطالعهٔ حیات و عرف و عادات و زبان آنها روشنی های بزرگی در تاریخ قدیم کشور ما می اندازد و جا دارد که برای معرفی آنها و کولتور و مدنیت قدیم شان آثار جدا گانه و مستقلی نوشته و نشر شود. آنچه ما از کولتور و ثقافت آریائی خبر داریم و در جای معینش درین فصل خواهیم نگاشت آثارش بارز در میان احفاد این قبیلهٔ نامی دیده میشود.
«واله دو پوسن» فرانسوی اظهار میدارد که از روی بعضی علایم چنین معلوم میشود که «داردها» یا «داراداها Daradas» از زمان های خیلی قدیم از جای خود شور نخورده اند. زبان آنها خیلی قدیم است و بعضی کلماتی در ان یافت میشود که شکل «ویدی» را محافظه کرده است. زبان ایشان را «گریرسن» زبان «پیسا کا» نامیده و علت آن این است که شباهت زیاد بیکی از پراکریت هائی دارد که در کتب صرف و نحو هندی بنام «پیسا کا» خوانده شده ولی بصورت عام تر زبان آنها نزد علماء بزبان «دارديك» شهرت بیشتری یافته (١)

(١) صفحهٔ ٦٣ هند و اروپائی و هند و ایرانی . هند تا ٣٠٠ سال ق م : تالیف «واله دو پوسن»


(١٠٥)

جنگ های دی ووداسا : قراریکه متذکر شدیم «دی ووداسا» که شاه
جنگجوئی بود با قبایل مختلف آریائی محاربه نموده از ان جمله یکی سلسلهٔ
جنگ هائی است که يك دفعه با قبایل «داساDasas» و «پانیPani» و دفعهٔ دیگر
با قبایل«بریسایا Brisaya» و « پاراواتا Paravata» نموده و صحنهٔ آن حوزهٔ
ارغنداب است . چون ازین جنگ هم هویت پارهٔ قبایل جنوب غربی آریانا
روشن میشود بذکر آن می پردازیم و حتی المقدور بر هر قبیله ئی تبصره میکنیم .
صحنهٔ این جنگ ها حوزهٔ رود«سراسواتی Sarasvati » یعنی «هرویتی» اوستا
منطقه الرخج اعراب و ارغنداب فعلی میباشد . ناگفته نماند که معمولاً
(سراسواتی) را رود سرسوتی تعبیر کرده و این جنگ را مانند محاربات
ده ملك يا(ده پادشاه) به خاك پنجاب کنار رودمذکور می برند ولی بعضی های
دیگر که «هیلبرنت Hillebrandt » پیشقدم آنها میباشد و جلد اول کمبریج
هستری آف اندیا(صفحهٔ ٨٧) نظریهٔ او را تذکار میدهد به این عقیده اند که
(سراسواتی) عبارت از رود(هریویتی) است که قرار قانون عمومی که بین زبان
(ویدی) و «اوستائی» موجود است «س» آن به «ه» تبدیل شده است
علاوه برین «هلبرانت» مذکور برای تحکیم نظریهٔ خود نام های اقوامی را که
در صحنهٔ کارزار وجود داشتند بنام هائی تعبیر میکند که در ولایت اراکوزی
و مجاور آن بسان ها بمیان آمده چنانچه «پاراواتا» سرود های «ویدی»را
«پاروتیتی Paruotae »میداند که بطلیموس در وادی ارغنداب قرار میدهد
هکذا قبیلهٔ «بریسایا» را به نام «برسنتس»حکمران ولایت «اری» مقایسه
می نماید (١) اگر چه کمبریج هستری آف اندیا بعد از ذکر مراتب فوق
اساس این نظریه را ضعیف میشمارد برای ها تفکاران مهم و تجسس مزید در

(١) (داسا) را عبارت از(داهی)و(پانی) را عبارت از (پارتیان) تصور می نماید که در
خاك های آریانا زندگانی داشتند .


(١٠٦)
اطراف آن ازان مهمتر است زیرا یکی از واقعاتی را یاد دهانی میکند که صحنهٔ
آن در اطراف وادی ارغنداب قرار میگیرد و برخلاف معمول که سرودها
با تذکار نام‌های کوبها - کرومو - گوماتی - سوواستو رودبارهای جنوب شرقی
آریا نا را یاد دهانی میکند با تذکار جنگ (دی ووداسا) با اقوامی که ذکر رفت
حوضهٔ (سراسوائی) از خلال سرودهای ویدی ظهور میکند . حالا که سخن به
اینجا رسید میخواهم پیش ازینکه در اطراف این موضوع تتبعات دقیقی بعمل
آید راجع به دو قبیلهٔ (پریسایا) و (پاراوانا) ملاحظات مختصر خود را بیان کنم.
پریسایا (پریخی): قبیلهٔ (پریسایا) که جنگ آنها باشهرزاده (دی ووداسا)
در سرودهای (ریگ وید) ذکر شده و (هلبرانت) صحنهٔ جنگ ایشان را در
اراگوزی قرار میدهد قبیله‌ایست که تا امروز نام و نشان آن در افسانه‌های
محلی اراگوزی (ولایت قندهار) از بین نرفته است. اسم قبیله از زمانه‌های
سرودهای "ریگ وید" تا حال تغیر نکرده و عیناً يك چیز است که بارسم الخط
پښتو صرف "س" آن از روی شکل تحریر به "خ" مبدل شده و اواز همان صوت
سابقه مانده ' چنانچه قبیلهٔ مذکور امروز "پریخی" یاد میشود . و الف که بعد
از ' س " و " ی " در کلمهٔ "ریگ وید" دیده میشود از اختصاصات زبان سانسگریت
"ویدی" است که در سانسگریت وسطی هم از بین نرفته و در پښتو طبیعی مراعات
آن نشده و "پریسایا" "پریخی" گردیده است . افسانه‌های محلی قندهار
مسکن قبیلهٔ "پریخی" را در سواحل راست هلمند در "گلابس" "قلعهٔ بست"
قرار میدهد و از روی افسانه‌ای که جناب محمدگل خان نوری در کتاب ملی
هينداره جمع نموده‌اند معلوم میشود که آوازهٔ جنگجوئی عصر ویدی
آنها دهن به دهن به گوش‌های مردمان موجوده هم اثر بخشیده چنانچه
افسانهٔ مذکور نقل میکند که شهزادهٔ این قوم با یکعده رفقای خود از شهر بست
برآمده در "مغل کوت" هند سرزمین "گواریان" را از مغل‌ها به‌زور میگیرد طبیعی


(۱۰۷)

در افسانه موجوده که بر طبق روحیات محیط امروزی ترتیب یافته نام شهزاده
و دیگر پهلوانان و محل وقوع کارزار و حریف آنها تغییر کرده و شکل عصری
بخود گرفته است. نا گفته نماند که این رنگ و روغن نو که افسانه مذکور را
رنگ آمیزی کرده است هم بی جنبهٔ حقیقت نیست زیرا قراریکه پایان تر ذکر
خواهیم کرد شاخه از قبیله (بریخی) در زمانه های مقارن عصر سلطان محمود
غزنوی و یا بعدتر در عصر مغل ها به هند مهاجرت کرده و در نتیجه مابین آنها
و مغل ها زدو خوردی پیش شده است. بهر حال موضوع افسانه (فتح خان)
(بریخی) را عجالتاً کنار گذاشته به تحقیق خویش در اطراف قبیله مذکور
و نام آن ادامه میدهیم.
چنین مینماید که این قوم در موقعیکه آریائی ها از حوضه اکسوس به وادی های
آریا نا منتشر می شدند بین حوضه هیتومنت (هلمند) و هروویتی (ارغنداب)
مسکن گزیده و در وادی های دو رود خانه مذکور به زراعت و حیات مالداری
پرداخته باشند در موقعیکه مستر (G.P. Tate) راجع به تاریخ و توپو گرافی
و خرابه ها و اقوام سیستان تحقیقات میکرد در صفحه ۳۱۵ جلد چهار اثر خود
(۱) راجع به يك قبیله افغان که آنرا «بریچ Barech » میخواند هم تحقیقات
نموده می نویسد که «این قبیله در منطقه چقنسور و دلتای هلمند مجاور (نادعلی)
(۲) مسکن داشتند ولی حالا در وادی هلمند در نقاطی موسوم به (لندی بریخی)
و(پلالك) و غیره زندگانی میکنند ایشان از اینجا با (تیرانی ها) به منطقهٔ دیگری
موسوم به شورا وك (۳) نقل مکان نمودند. بریخی ها در علاقه خاش مضافات ولایت
قندهار یافت میشوند. مردان این قبیله بیشتر زراعت پیشه اند. در شورا وك
Seistan A memoir on the History topography, ruins and, peaple of the (۱) contry
(۲) زرنج قدیم پایتخت سا كستانا
(۳) بین گرشك و خاش رود واقع است.


(۱۰۸)

و هلمند هم بریخی ها شتروانی میکردند و از زمانه هائیکه تجارت بیشتر با بلوچستان ذریعة حیوانات عملی میشد حیوانات آنها در مقاومت و سخت سری معروف بود. در ١٨٨٧ - ١٨٨٦ در شورا وك بمن گفتند که بریخی ها در زمانه های بسیار قدیم از طرف غرب در اینجا آمده اند. بریخی ها در سلك لشکر ملی آزادخان افغان زیاد شاغل بودند و مردانه می جنگیدند و با وجودیکه کاملا کوچی نیستند حیات شان بیشتر به تربیة حیوانات و رمه های بز و گوسفند بسته است».
پس از روی تشریحاتی که گذشت دیده میشود که بریخی قبیله بزرگی است که در ابتداء در دو طرفة هلمند پراگنده شده و حیات دهقانی و مالداری را پیشه نموده بود و احتمالات زیاد دلالت میکند که این قبیله عبارت از همان قبیلة (بریسایا) باشد که در زمان سرودهای (ریگ وید) در اراضی بین ارغنداب و هلمند می زیست و با مرور زمان عدة آنها زیاد شده و بیشتر در حوضة رودخانه های مذکور منتشر شده اند و بهمین منوال تا زمانة شکوه غزنویان در همان منطقه مانده و با ادامة حیات کوچی و مالداری در امتداد هلمند به نواحی زرنج پایتخت قدیم سیستان هم انتشار یافتند و چون اولادة چنگیز آن قطعة زیبا را ویران و «باغ آسیا» یعنی سیستان را تیمور با خاك یكسان ساخت قبیلة مذکور که تا آنجاها انتشار یافته بود پس بطرف سرچشمة هلمند مراجعت کرده در حوالی قلعة بست و شورا وك و غیره متمرکز شدند ملتفت باید بود که عناصر این قبیله مانند با قبایل دیگر افغان در پنجاب هم وجود دارند و در آنجا به نام (ویرخ) Varaich معروف شده اند بعضی افسانه ها رفتن ایشان را به هند به عصر سلطان محمود غزنوی نسبت میدهند و هیچ شبهه نیست که ایشان در فتوحات هند در سلك قشون سلطان شامل بوده باشند بعضی های دیگر مهاجرت آنها را به هند معاصر سلطان جلال الدین فیروز شاه میدانند که اول در حصار Hissar متمرکز شده و ۵ قرن قبل به (گوارا والا) Guyarawala نقل مکان دادند و افسانة


(۱۰۹)

فتح خان بریخی بکمال وضاحت جنگجوئی ومهاجرت ایشان را در هندو اشغال منطقه را به قوه دران قسمت بخوبی تصویر میکند . طبیعی نسبت دادن قبیله (بریخی) به (بریسایا) عصر ریگ وید تا یکدرجه بعضی ها را به حیرت خواهد انداخت ولی باذکر مراتب فوق گمان میکنم زمینه برای حیرت کسان نماند زیرا این دو اسم اتفاقی از روی لهجه وصوت برابر نشده اند بلکه قراریکه ذکر رفت تحقیقات وانمود میکند که از عصر سرودهای ریگ وید تا حال این قوم درهمان منطقه خود مانده و شجاعت و سجایای مردانه آنها را تا امروز افسانه و داستان های ملی تصدیق میکند .


حیات اجتماعی
حوزۀ اکسوس و شمال هند و کش : رویهمرفته جامعۀ آریائی را در
آریانا باید به دو صورت مختلف دید یکی در شمال هند وکش در بخدی
و اراضی مربوطه ومتصل آن ودیگر در جنوب هندوکش و حوزۀ معاونین
غربی رود «سندهو» (سند)
اگرچه متاسفانه با از بین رفتن سرودهای اولیه و قدیم که تحت عنوان (سرودهای
مجهول بخدی) از آنها صحبت کردیم زمینۀ معلومات ما از روی سرودها راجع
به چگونگی جامعۀ آریائی باختری محدود شده معذلك از روی پارۀ اشارات
سرود معلوم ویدی و روشنی که اوستا به خالیگاهای آن می اندازد معلوم میشود
که نظام اجتماعی آریائی در شمال هندوکش در صفحات بخدی خیلی انبساط یافته
بود . آریاها بعد ازینکه از آریانا ویجه (۱) از راه سغد به بخدی رسیدند
و اینجا را کانون تهذیب خویش قرار دادند، اقلا از ۸ هزار یا ۵ هزار قم تا دو
هزار ق م که شروع عصر مها جرت است چندین هزار سالی را در آن خطه
گذرانیده و به تدریج از وضعیت خانوادگی به عشیره و قبیله و جامعۀ بزرگ
وازخانه های هجزی و ده نشینی به قریه و قصبه و شهرهای کلان رسیده اند
(۱) در اثر حفرياتی که از طرف كار كنان موزه ارمتیاژ وانجمن تاريخ تهذيب مادی
اكادمی علوم روسیۀ شوروی در ۱۹۳۹ در «تالی برزو» نزديك سمر قند بعمل آمده مدالی
نیکری پیدا شده و مردی را نشان میدهد که نصف بدنش كاو است و يكنفر از علمای روسیه
« بوريسوف » آنرا تصویر کوپت شاه Gopatchah پادشاه شبان معرفی کرده و « تره ور»
Trever يكنفر دیگر از علمای روسی آنرا همان آدمی میداند که نیم بدن آن گاواست
و در اوستا ذكر شده و عبارت از «گومرد» یا «کیومرث» است یکی از نتایجی که مدقق
اخير الذكر ازين کشفیات میگیرد این است که میگوید نام قدیم سغد ، كاوا Cava بوده
و «اران وج» عبارت از همین جابود و این نتیجه با نظریۀ ما موافق است زیرا ما آریانا ویجه را
در شمال شرقی سغد بین سر چشمۀ اکسوس و ایگزارت قرار میدهیم .


(۱۱۱)

چنانچه اوستا بخدی را بصورت شهر بزرگ و زیبا و دارای بیرق های بلند تصویر میکند
طوالت دوره اقامت آریائی ها در حوزه اکسوس و ترقی مراتب حیات اجتماعی آنها از روی اشتراک ثقافت مادی و معنوی آریائی های آریانا و مهاجرینی که در هند و فارس رفته و از روی اشتراک و تشابه زبان و دیانت و غیره بخوبی معلوم میشود زیرا اگر جامعه باختری در زمان پیش از مهاجرت، ابتدائی می بود و مردم دور از هم، خانواده خانواده و مجزی زیست می نمودند چطور اشتراک زبان و دیانت و دیگر مظاهر زندگانی بمیان می آمد؟ به این دلائل به جرئت میتوان گفت که جامعه آریائی باختری که اساس اولیه آن به روی خانواده گذاشته شده بود بعد از طی مراحل زندگانی مالداری و انبساط کشت و زراعت و اقتضای حیات زراعتی و ترقی مراتب آن جامعه بزرگ و متراکمی بمیان آمد و نظام سلطنتی آریا بار اول در اینجا تشکیل گردید.
در فصل سوم دیده خواهد شد که چطور متن اوستا از آستانه زمان خود به عقب نگاه افکنده و سلسلة شاهان آریائی باختری را به ارباب انواع میرساند این ارباب انواع که اوستا یاد میکند سرودهای عصر ویدی هم تذکار مینماید و درین سرودها باز نکاتی موجود است که به دانایان قدیم و سرود های اولیه و در نتیجه به ثقافت قدیم تری اشاره مینماید که عبارت از ثقافت و تهذیب مشترک کتله آریائی باختری است که در طی آن زبان، دیانت، ادبیات و غیره مراتب کمال خود را پیموده و این چیزها وقتی به مدارج بلند رسیده میتواند که حیات جامعه مترقی و اهالی پهلوی هم در مراکز بزرگ و بصورت متراکم زندگانی نمایند
پیشتر متذکر شدیم که اوستا سلاله شاهان باختری را به ارباب انواع میرساند. بنظر اوستا صورت اول جامعه باختری طوری بوده که در آن ارباب انواع


(۱۱۲)
زندگانی و حکمرانی میکردند چنانچه آریائی مهاجر هندرهایشگاه
«اندرا» را در شمال هندوکش قرار میدهد
«اندرا» رب النوع جنگ بزرگترین ارباب انواع آریائی شمار میرفت
وچون پادشاهان آریائی قرار متن سرودهای ریگ ویدو اوستا احفاد و جانشینان
ار باب انواع بودند میتوان گفت که اولین نظام شاهی در باختر بمیان
آمده است.
قرار تحقیقاتی که در ۱۹۳۹ در شمال اکسوس در «تلی بزو» نزديك
سمرقند حالیه بعمل آمده تصاویر هیکلی روی ظروف گلی پیدا شده که نصف
پایان بدن آن شکل گاو و روی و سر آن بشکل انسان است و علمای روسی میگویند
که «گوپتGopat»یا « گوپت شاه » را تصویر میکند که در حوزه اکسوس
«سغدو باختر» و در بعض نقاط آسیای مرکزی داستان های از معمول بوده و تصاویر
اور امی ساختند(۱) و«گوپت» یا « گاوپت» مرکب از دو کلمه است یکی «گو»
و دیگری«پت» و هر دوی آن آریائی است. معنی کلمه ( گو) معلوم است، پت
یا«پاتی» کلمه‌ئی بود که در آخر اسما ملحق میشد و معنی رئیس ربر کرده
را افاده میکرد مانند « گوترایاتی» رئیس اغیل، « ویس پاتی » رئیس قریه و
غیره . همین قسم کلمۀ « گو» درعصر ویدی در بسیاری ازتشکیلات اجتماعی آریائی
داخل بود مانند «گوترا» یعنی محل حفاظت گاوها یا اغیل و «گوشتی » یعنی
چرا گاه مشترك گاوها، اولی هستۀ تشکیل عشیره ودومی عامل تشکیل قبیله
گردید پس «گوپت» که آنرا علمای روسی «پادشاه شبان» تعریف کرده اند
وتصاویر او روی ظروف گلی و روی يك مدال دیگری از سواحل راست اکسوس
از سغدیان پیدا شده و حتماً در صفحات باختر هم پیدا خواهد شد اشاره
(۱) صفحۀ ۷۱ الی ٨٦ کتاب آثار شعبۀ تاریخ تهذیب وصنایع شرقی جلد دوم، مقالۀ مذکور
به قلمK.B. Trever روسی تحریر شده .


( ۱۱۳ )

به تشکیلات سلطنتی اریائی در حوزه اکسوس به عصری میکند که حیات اریائی
کتلۀ باختری بیشتر شکل مالداری بخود داشت (۱) .
در اوستا مخصوصاً در گویشت Gos yast بصورت غیر مستقیم اشاره های به
این موجود نیمه انسان، نیمه نر گاو شده و او را پادشاه شبان خوانده اند (۲).
واحتمال زیاد میرود که قرار نظریۀ علمای روسی اسم «کیومرث» عبارت از
«گومرد» باشد که تازه تصاویراو از شمال اکسوس کشف گردیده است .
بهر حال مقصود از تذکار این مطالب دوچیز است اول جامعۀ اریائی در شمال
هندوکش در بحدی مراتب حیات اجتماعی را در هر زمینه پیموده وامور اداری
و حکمرانی هم از روسای عشیره واغیل وقبیله وقریه به بالا ترقی کرده است
چنانچه «گوپت» یا گوپت شاه که اورا «پادشاه شبان» خوانند یکی از مراحل
متوسطی است که امروز با سند وعکس نشان داده میتوانیم. دوم
اینکه باکشف تصویر وهیکل «گوپت شاه» بار اول یکی از اشخاص متذکرۀ اوستا
ازحوزۀ اکسوس کشف شده واین امر علاوه بر اینکه ثابت میکند که اوستا مال
این حوزۀ شاداب است این را هم وانمود میکند که شاهان متذکرۀ آنهم همه
از همین جا (بحدی) حکمرانی کرده اند .
«ری وین دو سن مارتن» وقتیکه سرودهای ویدی را مطالعه میکند وحد
متوسط آنرا به قرن ۱۵ ق م قرار میدهد میگوید که: «درین عصر امپراطوری های

(۱) بعضی ها گوپت شاه را شاه آریاها دراریا ناویجه میخوانند صفحه ۲۰ توته سوم زند
اوستا ترجمۀ دار مستتر چاپ اکسفورد ۱۸۹۵
(۲) در بندامش گوپت شاه موجود نیمه انسان ونیمه نر گاو رسم شده و تصویری عیناً
بهمین ترتیب از سواحل راست اکسوس کشف شده. یکی از علمای روسی موسوم به «ترور»
Trever به این نتیجه رسیده است که اسم کیومرث اصلا «گومرد» بوده. از روی «گویشت»
اوستا صفحۀ ۱۱۴۰۱۱۰ زندا وستا ترجمه دار مستتر چاپ اکسفورد (۱۸۹۵) معلوم میشود
که «یاما» و«هوسراوا» پاد شاهان دودمان پیشدادی و کیانی بلخ از «گوس Gos» یا
«گوسرون Gosurn» (روان گاو) استعانت خواسته اند.


( ١١٤ )

بزرگ و مترقی در باختر و کنار دجله و فرات وجود داشت و در خاک مصر
خاندان رامسی ها سلطنت می نمودند ، (۱) ازین تذکار مختصر واضح معلوم
میشود که در عصر ویدی که آریا ها در جنوب هندوکش پراگنده شده بودند،
سامی ها در حوزه بین النهرین و آریا های کتله باختری در شمال هند و کش در
باختر امپراطوری با شکوه و مقتدری داشتند که عبارت از همان سلطنت های
نیرومند آریائی پاراداتا (پیشدادی) کاوی (کیانی) و اسپه بلخ میباشند.

یکی از مسایلی که ترقی حیات اجتماعی آریائی باختری و تراکم نفوس را
در صفحات شمال هندوکش ثابت میسازد خود موضوع مهاجرت است که در
حوالی (۲۰۰۰۱۹۰۰ ق م) آغاز میشود. اثر حیات در جامعه باختری ترقی
نمی کرد، اراضی زراعتی، چراگاه ها محدود نمیشد چرا آریا ها بی جهت تن بمسافرت
و مهاجرت میدادند؟ این موضوع بوضاحت نشان میدهد که حیات اجتماعی
آریا های باختر قبل از عصر مهاجرت به منتهای ترقی و انبساط رسیده بود.

در جنوب هندوکوه : آریائی ها وقتی که در حوالی ۲۰۰۰ ق م بنای
مهاجرت را گذاشته و چیزی بطرف غرب و چیزی بطرف جنوب هندو کوه
فرود می آمدند بیشتر خانواده خانواده و عشیره ، عشیره حرکت می نمودند
و این وضعیت بزرگترین عاملی است که در تفرقه شیرازه زندگانی آنها در
جنوب هندوکوه و سائر نقاط آریانا دخالت نموده و وضعیت را چنین ساخته است
که نظام اجتماعی خود را دوباره بر روی خانواده گذاشته و از ان عشیره و
قبیله تشکیل نمایند و از ده نشینی به شهر نشینی برسند. علت عمده که آریائی ها
بعد از خروج باختر به سائر نقاط آریانا دارای تشکیلات بزرگ اجتماعی نشدند بیشتر
همین است که مهاجرین بصورت غیر محسوس ، خانواده ، خانواده و یا عشیر ،
عشیره وقت و زمینه را دیده حرکت می کردند و آنقدر دوره طولانی در يك
نقطه تمرکز نداشتند که صورت حیات شان از قبیله بالاتر برود چنانچه این

(۱) صفحه ۱۰ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند


(۱۱٥)

وضعیت نه فقط در خاك اصلی آریائی بلکه نزد مهاجرین آریائی هندی و
فارسی هم مشهود است و ازهمین جهت است که مهاجرین هند بعد از تمرکز و
اجتماع کنار گنگا به تشکیل سلطنت پرداختند و پارسوا و آمادی بواسطهٔ
خوردی قبایل از فشار آشوری ها رنج بردند و بعد از قرن ها در اثر
تزئید تعداد قبایل تازه وارد و تمرکز و تراکم آنها خویش را از زیر یوغ
اسارت سامی ها رهانیدند . بهر حال چون نظام اجتماعی اولیه و قدیم آریائی
به اساس خانواده و عشیره و قبیله شروع شده اينك تحولات آنرا ذیلا
مطالعه میکنیم.
خانواده (کولاKulas) : درین شبهه نیست که اساس اولیه حیات آریائی در
باختر وسائر نقاط آریانا به روی خانواده گذاشته شده و خانواده هسته
تشکیلات هیأت اجتماعی آنها را تشکیل داده بود آریائیها کانون
خانواده گی را خیلی محترم و مقدس می شمردند زندگانی خانواده گی در اثر
عروسی اصولی بمیان آمده و نظام خانواده تحت نظارت پدر که رئیس روحانی
و اداری بود سرپرستی و اداره میشد، خانه بامفهوم عائلوی و خانواده بحیث
اولین کانون كوچك ساده و پر کیف در حیات اجتماعی اولیه آریائی رول
مهمی بازی کرده وروح آنهم وجود زن بود چنانچه «ویسوا میترا» ریشی
بزرگ وفرزانه این فلسفهٔ حیاتی را به این وجیزه ادا کرده که : « زن خانه است »
عروسی که تهداب تشکیل حیات خانواد گی میباشد نزد آریائی ها در اثر
عشق وعلاقه طرفین انجام میگرفت. عموماً در يك خانواده آریائی تا سه
پشت اعضا وجود داشت و ازان غالباً تجاوز نمیکرد زیرا طوالت عمر در
میان ایشان نسبتاً کم بود و یکی از آرزوهای آنها که از خلال سرودها معلوم
میشود طوالت عمر است.
پدر به کلمهٔ«پاتی Patti یعنی (بادار ومالك) یا پیتری Pitri یعنی(غذادهنده)


( ١١٦ )

مسمی بود این اسم از فعل (پو Po) یعنی غذا دادن اشتقاق شده و اشاره میکند
که پدر غذا دهنده خانواده بود. مادر مسمی به ماتری Matri بود این اسم از
فعل (ما Ma) اشتقاق یافته که معنی آن (اندازه کردن و تقسیم کردن) است
و ارائه میکند که تقسیم خوراك و غیره در خانه وظیفه مادر بود. پسر به کلمه سوتا Suta
وسونو Sunu یاد شده که معنی آن (طرح شده یا مرید) میباشد دختر را براتی
Brati میگفتند این کلمه از (بری Bri) اشتقاق شده و معنی آن «دسترس»
میباشد.
در سرود های ریگ وید در تذکر اسمای اعضای خانواده ترتیب ذیل اتخاذ
شده که اول اسامی ارکان مردانه که عبارت از پدر و پسر باشد و بعد از آن
ارکان زنانه که عبارت از مادر و دختر است تذکر رفته اند.
اگرچه در خانواده آریائی بین شوهر وزن مساوات کامل وجود داشت
وزن خیلی محترم بود معذالك پدر بواسطه نیروی طبیعی رئیس خانواده بشمار
میرفت، قربانی کردن و خواندن سرود های مذهبی در کانون خانواده وظیفه
پدر بود چنانچه او را هارتی Harti یعنی قربانی کننده و «هاروی Harvi» یعنی
خواننده سرودها مینامیدند مقام پدر در خانواده آریائی خیلی مهم است زیرا
بعلاوه ریاست اداری و روحانی مربی و معلم اطفال خود هم بشمار میرفت .مشارالیه
مکلف بود که هر چه سرمایه معنوی داشته باشد همه را به اولاد خود منتقل
سازد و این کار از وظایف اولیه مذهبی آنها حساب میشد و همین رویه سبب
شد که سرود های آنها بمارسید پدر آریائی با اولاد خود رؤف و مهربان بود
حق تادیب اولاد خود را داشت ولی درین راه مبالغه نمیکرد چنانچه یکنفر که
پسرش را کور کرده است همیشه در سرود ها طرف توبیخ واقع شده است. در
مبحث سرود ها متذکر شدیم که هر جزوه سرود ریگ وید كاريك خانواده بود
ازین پوره معلوم میشود که خانواده های ریشی ها چه حیثیت کانون بزرگ


(۱۱۷)

علمی و ادبی بخود داشت و چطور اعضا و احفاد خانواده ها در حراست میراث معنوی صرف مساعی میکردند.
ارکان زنانه در خانواده آریائی مقام خیلی محترم و ارجمند داشت. مادر با وجودیکه طبعاً مطیع شوهر خود بود صاحب اختیار خانه بشمار میرفت و در تربیه دختران خویش وظیفه بزرگی بدوش داشت. دختر جوان در خانواده آریائی عزیز و گرامی بود و عامل مسرت و خوشی تلقی میشد. در تربیه پسران و دختران بطور مساوی توجه میشد چنانچه ریشی ها و شعرای بسیاری در میان طبقه نسوان آریائی در عصر ویدی وجود داشت.
گوترا Gotra و گوشتی Gosthi در مراتب حیات اجتماعی آریائی بعد از خانواده، عشیره می آید و کلمه (گوترا) آریائی را میتوان در مقابل عشیره اتخاذ کرد معنی لفظی این کلمه (محل حفاظت گاوها) است و معلوم میشود که خانواده هائی که برای حفاظت گاوهای خود يك آغيل مشترك داشتند جزو يك عشيره بشمار میرفتند چون در مراتب اولی حیات آریائی مالداری رول مهمی بازی میکرد و معیار دارائی آنها به تعداد حیوانات بسته بود طبیعی در تقسیمات اجتماعی آنها هم دخالت زیاد داشت و آغيل مشترك عامل تشکيل عشيره گردیده بود. این «گوترا» یا آغيل مشترك حیوانات از خود سر کرده ئی داشت که او را (گوترا پاتی Gotra-pati) میگفتند و خانواده هائی که حیوانات شان در يك آغيل بود او را مشتركاً انتخاب و از و اطاعت میکردند.
همین قسم خانواده های متعددی که يك (گوترا = آغيل) مشترك داشتند چرا گاه مشتركه ئی نیز مالک بودند که آن را (گوشتا Gostha) یا (وراجا Vraja) میگفتند و خانواده ها و عشیره ئی که يك (گوشتا) یعنی چراگاه مشترك داشتند بنام (گوشتی Gosthi) یاد می شدند. پس میتوان گفت که گوترا یعنی عشیره از چند (خانواده=کولا) و گوشتی که آن را عشیره بزرگ تر ترجمه میکنیم از چند


( ۱۱۸ )

گوتری یا عشیره تشکیل شده بود . خانواده هائیکه بيك ( گوترا ) مربوط بودند بحيث يك خانواده بزرگ (Mahakula) تحت اداره يك رئيس اداره می شدند ودختران وبچه هائی كه بيك ( گوترا ) تعلق داشتند میان خود روابط خویشاوندی داشتند .
گرامه Grama از اجتماع چند (گوشتی) يك (گرامه) تشكیل می شد معنی لفظی این کلمه ' مجموعه ' و ' تجمع ' است . ژیمر Ziumer جرمنی (گرامه) را ( عشیره ) ترجمه میکند واز نقطه نظر مراتب حیات اجتماعی آن را بین خانواده وقبیله قرار میدهد ولی تعبیر صحیح تر آن همان است که اول ذكر شد آریائی ها در مهاجرت های خود تمام يك ( گرامه ) كه مركب از مجموعه چندین ( گوشتی ) یا عشیره های بزرگ بود بكجا تحت نظارت سر کرده ئی حركت میکردند که او را ( گرامنی ) Gramani يارئيس يك « گرامه » میگفتند وقتیکه آریائی ها در کدام نقطه ئی متوقف و به زراعت مشغول میشدند قريه ئی را که چندین ( گوشتی ) تحت نظارت رئيس مشتر کی دران زندگی مینمودند هم ( گرامه ) میگفتند چنانچه این کلمه مفهوم قریه را بکمال صحت در گوشه شمال شرقی افغانستان در نورستان حفظ كرده وتقريباً نام های اکثر قریه جات آنها به کلمه « گرام » تمام میشود .
ویس Vis یا ویسه Sisah : از ( گرامه ) با لا تر ( ویس ) يا ( ويسه ) بود چنانچه با شندگان چندین قریه را معمو لاً ( ویسه ) میگفتند و آن را ( مستقر شوند گان ) ترجمه کرده اند . برخی کلمه جا ناه Janah راهم مترادف (ويس) آورده اندوبرخی مجموعه چندین (ویس)رايك (جاناه) تعبیر کرده اند . بهر حال قطعه خاکی که در آن چندین قریه وقوع داشت و اصول زراعت و روش زندگانی آنها يك رنگ بود بنام جا ناپادا Janapada یاد می شد و از اهالی آن يك قبیله تشکیل میگردید . چنانچه پیشتر از ( پنکه جانا ) یعنی پنج قبیله


(۱۱۹)

متذکر شدیم و بنام «پنحه کشیتهیه Pancaksitayah» یعنی (پنج زمین) یا (پنج کشت)
هم یاد می شدند. رئيس يك (ويس) را (ویسپاتی Vispati) یا (راجان Rajan) میگفتند
و کلمه اخیر در مورد شاه و پادشاه هم استعمال شده است و جائیکه پادشاه دران
زندگانی میکرد آن را (پور Pur) میگفتند و شکل قلعه مستحکم بخود داشت
چنانچه هنوز هم این کلمه مفهوم قدیم خودرا از دست نداده و در سمت مشرقی
جاهائی داریم که اسم آن به این کلمه منتهی میشود مانند فتح پور، سلطان پور
و غیره پس روی هم رفته مراتب حیات آریائی را از بالا به پائین چنین
میتوان تقسیم کرد: جانا، ویس یا ویسه. کرامه، گوشتی یا (وراجا)، گوتر او کولا.

از روی کلمات گوترا (آغیل) و گوشتی (چراگاه) و مفهوم اصطلاحی
اجتماعی آنها یعنی (عشیره) و (عشیره بزرگ) معلوم میشود که حیات اولیه
آریائی بیشتر جنبه مالداری و کوچی بخود داشت (کرامه) یا قریه وضعیت
سیاز هم بخود میگرفت و آن در زمانی بود که چند ین گوشتی یا عشیره بزرگ
یکجا حرکت میکردند و از استقرار آنها در يك نقطه قریه های ثابت تشکیل
می شد میان قریه ها راه رفت و آمد حیوانات و رمه ها وجود داشت سران قریه
و تجار کراچی ها هم داشتند که اسپ آن را میکشید و از هر قریه ئی بطرف (پور)
یعنی قلعه مستحکم یا ارگ شاهی راهی رفته بود.

عدم طبقات و کست در آریانا: آریائی ها در دوره حیات خود در باختر و زمانی
که در جنوب و شرق آریانا مستقر بودند (کست) یا دسته بندی های اجتماعی
را که بعدها در هند تولید شد نمیشناختند یعنی مفهوم طبقات روحانیون و جنگجو
و دهاقین و توده عوام در بین ایشان وجود نداشت و علت آنهم این بود که هنوز
عوامل و موجبات ظهور تفرقه بمیان نیامده بود و علتی در بین نبود که روحانیت
و عسکریت و دهقانی از هم تمیز شود و همه آن در حقیقت کار همه کس بود طوریکه


(١٢٠)
در هیچك خانواده دیدیم پدر هر خانواده پیشوای روحانی کانون كوچك خویش
شمرده می شد : تعمیل مراسم قربانی و خواندن سرود های مذهبی همه کار
او بود بناءً علیه هر پدر آریائی مرد روحانی بود که بکمال شفقت و مروت وظایف
مذهبی را با عاطفهٔ پدری يكجا اجرا میكرد : اگر چه در جمله حواشی شاه يك
عده روحانیون بودند و مخصوص یکنفر مشاور مذهبی او شمرده می شد که
در وقت آرامش عوض شاه مراسم قربانی را اجرا میكرد و هنگام جنگ با قرائت
اوراد مذهبی زمینهٔ فتح را فراهم می نمود ولی باز هم طوریکه طبقهٔ برهمنا در
هند از سائر طبقات مجری بود در آریانا شکل طبقهٔ مخصوصی بخود نگرفته
بود بلکه میتوان گفت که در اثر همین وجود مشاورت مذهبی بود که طبقهٔ
روحانیون دارای مقام بلند در جامعه شده و تا زمانه های بعد مفکورهٔ اشتراك
مساعی حکومت با روحانیت باقی ماند همین طور عسکریت : در زمانیکه جامعه
خانواده خانواده بوده و حیات اجتماعی بیشتر شکل ده نشینی داشته باشد آیا
دفاع خانواده و قریه وظیفهٔ تمام اهل خانواده و قریه نمیباشد ازین جهت
عسکریت و جنگجوئی هم کار طبقهٔ مخصوصی نبود .
هكذا دهقانی : در جامعه ئی کاذکر، نت دهقانی و کشت و کار اراضی هم بهیچ
صورت بكدام طبقهٔ معین تخصیص یافته نمیتواند چنانچه اعضای خانوادهٔ
آریائی وقتیکه بزمین و کشت بیشتر علاقه پیدا می کردند بلا استثنا به زراعت
مشغول می شدند پس به این ترتیب آریائی های آریانا با وصف اینکه به خانواده
و عشیره و عشیرهٔ بزرگ و قبیله و ده و قریه تقسیم شده بودند تفرقه به معنی طبقات
اجتماعی یا کست که بسان در هند دیده میشود در میان آنها وجود نداشت و يك
فرد در عین زمان روحانی ، مرد جنگی و دهقان بود و بكمال درستی ، مفهوم
هر يك از کلمات فوق را در موقعش ایفا میکرد .
طبقه بندی جامعه که معمولاً در هند بنام (کست) یاد میشود وقتی صاحب


(۱۲۱)

مفهوم خارجی شد که آریائی های مهاجر با عرق سیاه پوست هندی که آن را از
خود پست تر تصور میکردند در اراضی شرق اندوس مواجهه شدند . تفرقه ئیکه
در موقع جنگ و تهاجمات پیدا شده بود با سیر فتوحات آنها بخاك پنجاب بیشتر
شده و برای نگهداری خویش و خون خویش از لوث بیگانه در صدد بر آمدند
که از آنها بر کنار مانند . جنگ آریائی های آریا نا و داسیوس های بومی
هند طوریکه اقتضای هر جنگ است در نظام حیات آریائی های مهاجر تغییراتی
بمیان آورد . محیط نو وعلاقه بامردمان دیگر آن را معین تر ساخت چنانچه
بار اول فرق اجتماعی (بر همانا ) رو حانیون ( را جانایا یا کتری یا )
شهزاد گان یا جنگجویان و «ویسیا Viscya» شهری ها و «سودرا» یعنی طبقه بومی
اچوت ظهور کرد و تا امروز بکمال شدت دوام دارد .
حکومت شاهی : اساس حکومت آریائی حکومت شاهی بود و این اساس بصورت
طبیعی از امریت پدر در کانون كوچك خانواده شروع شده به کلان عشیره
( گوترا پاتی) وملك قبيله ( گرامه پاتی) و رئیس قريه (ویس پاتی ) و شخص
پادشاه ( را جان ) و نظام سلطنتی منتهی گردیده است. آریائی ها بصورت
دموکراتی زندگانی میکردند و در اطاعت رؤسای خود مراتب را دیده از پدر
تا شخص پادشاه مقام هر کدام را بجایش احترام می نمودند و رؤسا هم بنوبه
خود از پدر گرفته تا کلان عشيره وملك قبيله ورئيس قریه به زیر دستان خود
مهربانی داشتند . همچنین شخص پادشاه بارؤسا وملكان وعشایر و قبایل و قاطبه
رعیت به منتهای لطف و مهربانی و کمال شفقت رفتار می نمود .
تا جائیکه از خلال ادبیات ویدی معلوم میشود حکومت شاهی در اثر احتیاج
عامه مردم بمیان آمده و خود آنها اساس آنرا گذاشته بودند و شاه هم انتخابی
بود . در بعض سرودها از حکومت شاهی ارثی هم صحبت شده ولی بیشتر اوقات
در انتخاب شاه قوه بدنی و لیاقت اخلاقی و اداری دخالت زیاد داشت


(۱۲۲)

در انتخاب پادشاه ریشی‌ها «دانایان» گرامنی‌ها یا رؤسای دهات و مجالس
عوام و اعیان که بنام‌های «سمتی» و «سبها» یاد شده‌اند هرکدام اظهار نظریه
میتوانستند. بسانها که رژیم شاهی مقتدر شد سلطنت ارثی بیشتر رواج پیدا
کرد. شاه به کلمۀ (راجان) یاد میشد و معنی اصلی آن «نجیب» بود. قبیلۀ
شاهی محترم بود و اعضای آن به نام راجانایا Rajanaya خوانده میشد. پادشاه
لباس فاخره مزین با طلا و جواهرات استعمال میکرد در دربار مصاحبین و حواشی
قریب شاه مرکب بود از اعضای قبیلۀ شاهی ، مشاور مذهبی که بنام «پروهیتا
Purohita » یاد میشد و معمولاً قریب تخت پادشاهی نشست و در ادارۀ امور به او
مشوره میداد ، گرامنی (رؤسای قبایل) سوتا Suta یا عراده‌ران شاهی ، سنانی
Senani یا «سردارسپه» وغیره . پادشاه شخصاً قشون را در جنگ
قیادت میکرد ، سواره‌نظام و عراده‌های جنگی از او حمایت مینمود عایدات
دولتی را بیشتر مالیات رعایا تشکیل میداد و چون پول و طلا نسبتاً کم بود
بیشتر مالیات جنسی از قبیل حبوبات و حیوانات می‌پرداختند. پادشاه در قلعۀ
مستحکم یا ارگ که آنرا «پور» میگفتند زندگانی میکرد.
بیشتر متذکر شدیم که جامعه آریائی در شمال و جنوب هندوکش پیش از عصر
مهاجرت و بعد از آن دودفعه مراتب اجتماعی را بشرحیکه ذکر رفت پیمودند
و در هردو مرتبه مراتب به نظام شاهی منتهی شده است.
درین هیچ شبه‌ئی نیست که اولین نظام شاهی آریائی در باختر بعمل آمده
و افتخار اولین مرکزیت جامعه آریائی و ظهور اولین حکومت شاهی به این
قطعۀ زیبا نسبت میشود باوجودیکه متاسفانه سرودهای قدیمه بما نرسیده است
معذالك سرودهای معلوم ویدی و متن اوستا و «مهاباراته» شاهانی را یادآوری
میکنند که سلالۀ نسب آنها بالا رفته و به ارباب انواع متصل میشود چیز عجیبی
که این مفکوره را تائید میکند موضوع لزوم انتخاب شاه است که متن اوستا


(۱۲۳)

وسرود ویدی وسائر قسمت های قدیم ادبیات سانسکریت مانند «مها با راته»
ببك لهجه از آن صحبت میکنند اوستا متذکر میشود که «اهورامزدا»
«یمای قشنگ» را خواسته و گفت: «قوانین مرا در میان گروه مردمان
تبلیغ نما» یاما خود را مستعد انجام این وظیفۀ بزرگ ندیده و استنکاف ورزید.
ودر نتیجه حامی و پادشاه منتخب گردید. در مهاباراته ذکر است که چون
مردم بعلت نبودن شاه در مضیقه بودند و خود رایی سرحس میکردند از «برهما»
درخواست کردند که شاهی برای آنها انتخاب کند. برهما، (مانو) را
احضار نموده و گفت پادشاه شو مشارالیه اشکال وظیفۀ شاهی را عذر آورده
و استنکاف ورزید آنگاه مردم پیش شده و به او اطمینان دادند که این وظیفه را
قبول کند و از سنگینی بار سلطنت نترسد زیرا با دادن عسکر و قوه و پول
و حیوانات او را كمك خواهند کرد و به او اطاعت خواهند نمود.

به این ترتیب واضح دیده میشود که روح این دو منبع يك چيز است و با وجود
فاصله زمان و مكان لزوم سلطنت در مراتب قديم حيات آريائي يكنوع
تصویر شده است.

قراریکه بیشتر تحت عنوان حیات اجتماعی آریائی در شمال هندوکش
شرح داده شد بعد از طی مراتب مختلف نظام سلطنتی آریائی بار اول در صفحات
شاداب و حاصل خیز باختر تشکیل شد و پایتخت آن شهر زیبای بخدی بود.

آریاها بعد از انتخاب پادشاه در اطاعت اوامر صحیح او میکوشیدند و به او اظهار
علاقه و محبت میکردند برای تقویه بنیان سلطنت مالیات معموله را که بیشتری
جنسی بود می پرداختندریشیها و دانا یان قوم به کلمات جذاب و عبارت موثر سرود
مدحیه میساختند و از ارباب انواع سعادت و سلامتی شخصی و فرسلطنتی او را
خواهش میکردند چون سرود مدحیه مذکور سنگ اول تهداب شهنامه های
آریانا، خراسان، افغانستان است اينك بعضی پارچه ها را از «اتاروه ودا»


( ١٢٤ )

اقتباس و ترجمه میکنم : ( ١ ) « پادشاهی درتر است و با همه شکوه خویش بتو رو
آورده است مانند مالك و حکمفرماى یگانه مردمان بدرخش .
اى پادشاه ! بگذار همه آسمانها تراصلا بزنند و مردمان بتو خدمت کنند .
مردمان قبیله و این قلمرو پنجگانه آسمانی ترا پادشاه خویش میدانند
بر فراز قدرت شاهی و نقطه اعلی حکمفرمائی شاهانه بنشین و آنگاه ما نند
مرد مقتدری بما ثروت و گنج ببخش .
وابستگان ترا صلا خواهند زد و بسوی تو خواهند شتافت ا گنی ما نند
منادی و مبشر فعالی با تو همراه خواهد رفت .
بگذار فرزندان شان از دوستی به راه بهتری رهنمونی شوند تو ای مرد
مقتدر باج ها و تحایف بیشماری خواهی دید .

« اى اندرا این شهزاده مرا تجلیل نما بلند کن و قوت بده اورا حکمفرما
ویگانه رهنمای مردمان بساز دشمنانش را پیرا گن و رقبایش را بدست خودش
بسپار تا در مجادله ها و کشمکش ها تفوق و برتری ازو باشد .
اورا از ده گاو های شیری و اسپها بهره بده و دشمنانش را از ان محروم بساز.
اى اند را بگذار هنگامۀ بزرگی و شهزادگی او در آفاق شنیده شود
و هر دشمنی را همه بدخواهان او را به او بسپار و مغلوب کن . »

تو ای پاد شاه بر همه بزرگی رقبای تو و تمام کسانیکه با تو مخالفت میکردند
پائین تر از تو هستند .
تو یگا نه حکمفرما و رهنما و پیشوائی و اند را همراه و معاون تست . فتح

( ١ ) این پارچه ها را از روى متن انگلیسی عالقدر ښاغلی پژواك مدیر عمومی پشتو ټولنه لطفاً ترجمه کرده اند .


(١٢٥)

و فیروزی بیاور، مانند شیر خودهای دشمنانت را بگیر و مانند پلنگ
بدخواها نت را پراگنده ساز .
ای حکمفرما و پیشوای یگانه، دشمنانت را مغلوب کن، بگیر و آنچه را
در دست شان است بدست آور .

سبها و سمیتی یا مجلس عوام و اعیان : آریاها به اساس نظامی که در ینوقتها
آنرا "دموکراتی" یاد میکنند زندگانی داشتند و در کارهای قبیلوی
و حیات قریه و ده و امور بزرگ مملکتی از مشوره و نظریات و افکار تمام طبقات
توده کار میگرفتند و برای این منظور مجالسی داشتند که دوی آن معروف است
"سبها Sabha" اصلاً مجلسی بود که در قریه ها تشکیل شده و در آن
معاملات كوچك ده وقریه را فیصله مینمودند این مجلس در هر قریۀ بزرگ
تشکیل میشد و برای انعقاد آن در هر قریه اطاق ومحل معینی وجود داشت
و در آن همه مردم بلا استثنا شامل میشدند و در آن مشاجرات و معاملات خویش
را فیصله مینمودند و حتی از محل انعقاد آن برای بعضی بازی ها هم کار
میگرفتند و از بعضی اشارات معلوم میشود که زنها هم در آن شامل میشدند
این مجلس شباهت زیاد به جرگه های قبیلوی ما دارد که هنوز هم قبایل
کوه نشین و کوچی برای حل و فصل بعضی کارهای داخل قبیلۀ خود
تشکیل میدهند .
"سمیتی" هم يك نوع جرگۀ قومی بود ولی مانند "سبها" همه تودۀ مردم
بلا استثنا دران شامل شده نمی توانستند بلكه مخصوص ریشی ها
و نجبا و اعیان قوم بود چنانچه یکجا در سرود ریگ وید اشاره شده است
که ای اندرا رفقای تو یعنی کسانیکه اسپها وعراده ها ورَمه ها و دارائی دارند
در مجلس سبها داخل میشوند . ازین جمله معلوم میشود که "جرگه سبها"
مخصوص طبقۀ اعیان و بزرگان قوم و مملکت بود .


(١٢٦)

مدققین در اطراف مفهوم مجالس فوق الذکر بصورت های مختلف
اظهار نظر به کرده اند و بعضی هر دوی آنرا عبارت از یکنوع مجلس میدانند
و میگویند که اریاها در عصر ویدی بلا استثنا در همه مجالس خود شامل شده
میتوانستند ولی باز هم به فرق آنها قرار یکه بالا شرح داده شد اظهار نظر
کرده اند. در مجلس دومی یعنی در "جرگه سمیتی" شخص پادشاه هم شامل میشد.
"زیمر" Ziumer میگوید که پادشاه در مجلس "سمیتی" انتخاب میشد ولی
بدون شبهه مجلس سبها هم در مورد انتخاب شاه بی مدخلیت نبود چنانچه يك
فقره ریگ وید میگوید "همه مردم ترا به پادشاهی انتخاب کرده اند" و این
نتیجه رأی تمام توده مردم است که در مجلس های سبها در قریه ها در انتخاب
پادشاه خود اظهار رأی کرده اند.
چیز دلچسپی که هنوز در میان قبایل افغان موجود است وجود مقرراتی
است که در جرگه های قومی و قبیلوی خویش ازان کار میگیرند. این قوانین
مانند "لندی های" پښتو که شاعر آن معلوم نیست وضع کننده معینی ندارد و
حتماً در آن از مقررات قدیم جرگه های سبها و سمیتی آثار زیاد موجود است
و در جمع آوری آن باید صرف مساعی زیاد بعمل آید.
عروسی: بیشتر ذکر نمودیم که اساس اولیه زندگانی اجتماعی آریائی
به تشکیل خانواده استوار بود و چون یگانه وسیله تشکیل این جامعه كوچك
و مقدس عروسی میباشد، مسئله ازدواج نزد قبایل آریائی نیکو ترین عمل
مقدس بشمار میرفت. در جامعه که اساس اصلی زندگانی بر خانواده و ده
و قریه گذاشته شده و پدران به انتقال معنویات و سرود ها به اولاد خود از
روی عقیده مکلف بودند طبعاً عروسی از مقدسات شمرده میشد.
عروسی در میان خانواده های آریائی با مسرت بزرگی استقبال میشد
و از خود مراسم ساده و زیبائی داشت. مهمترین عامل خوشی عروس و داماد


(۱۲۷)

و سعادت خانواده این بوده که پیوند ازدواج آنها به اساس عشق استوار بود.
آریائی همان طوریکه شیدای مناظر زیبای طبیعت بوده و توصیف ماه و خورشید
و ستاره و شفق از خلال سرود های آنها چسنه چسنه معلوم میشود و در امور
زندگانی همیشه طرف زیبا و مقبول آنرا نگاه میکرد در انتخاب همسر و رفیقه
حیات جز راه عشق طریق دیگری نمی پیمود. آریائی ها در عصر ویدی مانند
قبایل چادر نشین امروز بکمال آزادی آوازادگی حیات نیمه دهقانی و مالداری
خود را در مراتع سرسبز و دامنه های خرم کوهها بسر می بردند. زن ها و
دوشیزگان جوان در کشت زارها و دامنه های کوهها و در میله ها و مجامع
عمومی مخصوصاً در «سامانه» که یکنوع میله عمومی بود با جوانان در تماس
بودند و به آزادی همسر خود را انتخاب میتوانستند.
پیشتر در مبحث خانواده ذکر نمودیم که دختر جوان عامل مسرت خانواده
بشمار میرفت اینجا علاوه میکنیم که جوانان آریائی بصورت عمومی دختران را
خیلی دوست داشتند و تنها صدای آنها کافی بود که تارهای قلب حساس
بسیاری را به تکان آرد چنانچه در یکی از سرودها منجمله ذکر است:
«جوانان صدای دختر جوان را بقدری دوست دارند که رب النوع ستایش
خود را از زبان بشر بشنود» این جمله کوتاه یک عالم عشق است و به اندازه مقام
دختر جوان را در جامعه آریائی بلند نشان میدهد که از آن برتر تصور نمیشود.
عشق اگر چه یک کلمه است و یک مفهوم دارد و عروسی آریائی بر اساس آن
گذاشته شده است معذالک چون دل آریائی منبع احساسات لطیفه و تمام حواس
او محکوم نوای حسن بود هر چه داماد و عروس جوان و زیبا می بودند مراسم
عروسی آنها در عالم معنویات به پیشگاه ارباب انواع به مراتب بلند
مسرت تلقی می شد چنانچه جمله ئی از خود سرودها شاهد این قول است:


( ۱۲۸ )

« برای اینکه ارباب انواع با آوازهای پر مسرت خود در مسرت عمومی شرکت
جویند با ید داماد جوان و عروس قشنگ باشد »
بلی این موضوع نه تنها در جمله فوق ذکر شده بلکه بار بار در سرود ها به آن
اشاره رفته زیرا تنها چیزیکه آریائی ها ازان تنفر داشتند زشتی و بدر نگی بود
چنانچه میگفتند ( زشتی مانند گرز آهنیئی است که مردها را میزند ) در صورتیکه
بدکلی و بدر نگی را جوان های آریائی به ( گرز صدمه رسانی ) تعبیر کنند
خود قیاس میتوانید که این قوم حسن دوست تاچه اندازه عاشق زیبائی بودند
و در انتخاب همسر خویش بکدام پایه جمال وزیبائی را اهمیت میدادند .
در باب لزوم قطعی ازدواج اگر چه بیشتر اشاره شد و لی در خود سرود ها
این مفکوره را به اندازه بيك تعبير ساده و قشنگ ادا کرده اند که انسان بحیرت
میرود . میگویند : ( زن به اندازه ئی برای مرد ضرور است که زه برای کمان )
نگاه کنید این جمله ساده درخود چه تشبيه بكر و ادبی و چه مفہوم بزرگ
اجتماعی دارد .
دخترانی که بدون مراعا ت عشق شوهران متمول انتخاب می نمودند بنظر
خوب دیده نمیشدند . دختر کوریا معیوب به آسانی شوهر نمی یافت اگر کسی حاضر
به گرفتن آنها میشد ممانعتی هم در بین نبود . عروسی در عصر ویدی اقسام مختلف
داشت . معمولاً رضائیت طرفین دختر و پسر شرط بود ولی در آخر رضائیت برادر
ويا وا لدین هم دخالت داشت بعضی اوقات دختر ها را دزدی کرده و می بردند .
لیکن این کارها عموماً به رضائیت خود دخترها بعمل می آمد . به ریشی ها بواسطه
معرفت و دانائی شان بیشتر دختر میدادند .
اصول عروسی بعد از موافقت طرفین چنین بعمل می آمد که داماد لباس های
نو پوشیده و با دوستان و خویشاوندان به خانه عروس میرفت. طبیعی عروس هم
لباس های عروسی پوشیده و منتظر داماد و داماد خیل می بود. یکی از مراسم عمده


( ۱۲۹ )

عروسی این بود که داماد دست عروس را گرفته و هر دو با لای تخته سنگی
می ایستادند و داماد به عروس خود میگفت : « من مرد هستم و تو زن ، من « سامان »
« Saman » هستم و تو « رك » «RC » من آسمان هستم و تو زمین ، اینجا من
و تو یکجا میشویم وازما اولاد بعمل می آید » بعد از انجام این عمل داماد دست
عروس خود را گرفته و او را به دور آتش خانواده میگردانید آنگاه در عرابه ئی
که گاوهای سفید آنرا میکشید و با گلهای خود روزینت یافته بود با نوای سازو
موزيك و خواندن سرود عروس را بخانۀ خود می برد و مراسم خوشی چندین
روز دوام میکرد .
اریا ها در آریانا معمولاً يك زن میگرفتند ، یسان ها در میان مهاجرین آریائی
در هند گرفتن چندین زن هم رواج یافته بود . پدر و مادر در ازدواج دخترهای
خود سن وسال آنها را بیشتر مراعات میکردند و کوشش داشتند که دختران
بزرگ را اول تر شوهر بدهند. در سرود ریگ وید موضوع دخترانی که شوهر
نکرده و در خانۀ پدر بزرگ شده بودند بکرات ذکر شده چون سلسلۀ نسل
يك خانواده با داشتن پسر دوام میکرد آریا ها تولد پسر و کثرت آنرا در خانواده
بیشتر نیاز میکردند . آرزوی بلند شوهر دريك خانواده نو تشکیل داشتن
حیوانات اهلی برای تربیه و تغذیه ، پارچه زمین برای کشت وزراعت و انتظار
پسرانی بود که هر کدام با نشان دادن مراتب دانش ورشادت عضو مفید
خانواده گردد .
عدم پسر در يك خانواده به منزلۀ ناداری تلقی میشد و در چنین موارد به گرفتن
پسر خوانده ها متوسل میشدند . بعداز وفات شوهر ، زن عموماً در خانۀ شوهر
میماند و کمتر اظهار علاقه به شوهر دیگر می نمود .
علاقه بین زن وشوهر به مفهوم صحیح آن در سرود ها ترسیم شده وعین