( ٣٥ )

حکمرانان محلی هر دو جا بمصالحه پیش آمدند ، قتیبه بعجله جانب بلخ
حرکت کرد ، اینوقت برادر او عبدالرحمن بصفت پیشدار بخط تاشقر غان پیش
میرفت ، نيزك معابر بغلان را بمردان جنگ محکم نمود ، و عبدالرحمن
و متعاقباً قتيه مجبور شدند مدتی در خطوط اولیه نيزك مشغول جنگ باشند چون
قتیبه از دست یافتن بقلعه جنگی نيزك مأیوس ، و خطوط مواصله و غله رسانی
خودش را طولانی وزیر خطر میدید ، سعی کرد راه علاجی بدست آرد در ینوقت
جاسوسی ماهر او را از معبر نهائی این قلعه آگاه ساخت ، وسپاهیان قتیبه بسرعت
و ناگهانی داخل قلعه شد ، درینجا جنگ سختی رخداد ولی کار گذشته بود
قلعه مفتوح و عسكر نيزك اكثراً تلف گردید ، اما نيزك مردی نبود که باین
سهولت از بین رود ، او بسرعت جانب سمنگان اندراب در دامنه هندوکش عقب
نشست ، و قلعه جنگی موسوم به «گرز» را معسکر گرفت ، قتیبه وقت را از دست
نداده و بعجله او را تعقیب و در دو فرسخی گرز وضع الجیشی اختیار کرد نيزك
ذخائر قیمتدار خودش را از دره خاواك و قله هندو کش عبور و بدربار کابلشاه
فرستاد ، وخود بجنگ و دفاع استوار نشست ، قتیبه دو ماه مشغول جنگ حصار
بود ، و آهسته آهسته خزان نزديك ، وخطر حلول زمستان و بندش راها پیشتر
می آمد . قتیبه که اینخطر را احساس و تهدید بزرگی درین نقطه دور دست برای
اردوی عرب میدانست مجبور شد خلاف رسم عرب و حکم آئین اسلام یعنی بـه
نقض وعده رفتار کند . لهذا او بسليم بن ناصح امر کرد که برسم سفیر نزد
نيزك رفته با او مذاکره صلح آغاز و در نتیجه او را برای ملاقات قتیبه حاضر
کند . منتها در وعده و امانی که به او خواهد داد از قول خود سفیر باشد نه
قتیبه . قتیبه سفیر را در صورت عدم کمیا میابی تهدید بمرگ نمود و سوگند
برداشت که او را بدار خواهد زد . در هر حال سفیر مذکور بعد از آنکه در کمین
گاهای راه عساکر مسلح و مخفیانه گذاشت خودش بابازی از حلوا و نان داخل


(٣٦)
قلعه نيزك شد ، درین وقت قلعه گرز مثل طبل اماسیده جلوه نموده ، و ازارزاق وسلوفه
محروم بود ، بعلاوه مرض چیچك در گرزو بائی شده سبب مرگ اطفال و هراس
ساکنین آن گردید بود ، حتی جغبوبیه حکمدار پیر تخارستان نیز این مرض اطفال
را در گرز گذرانید سفیر قتیبه بحضور نيزك قبول و هدیه حلوا را تقدیم نمود
ولی قحط غله کار را بجائی رسانیده بود كه اتباع نيزك جاده ادب را انحراف و بدون
استیذان بخوردن حلوا و نان در روی هوا شروع کردند ، سفیر مسئله صلح را
مطرح قرار داده و نيزك را بقبول ملاقات قتیبه دعوت نمود ، نيزك اظهار عدم
اعتماد بقول قتیبه را در میان آورد ، سلیم گفت من بتو قول امان و اطمینان
میدهم آیا قبول داری ؟ نيزك جواب دادنی ! ولی اتباع او كه هنوز بخوردن حلوا
مشغول بودند متفقاً فریاد کردند آری ! نيزك كه نقطه ضعف عسکر و قلعه گرز را
احساس میکرد ، زیاده ازین گفتگورا با سلیم لازم ندیده و برای عقد مصالحه و
ملاقات قتیبه حاضر شد ، نيزك نامراجعت و كالت خودش را در گرز به
«شقران» برادر زاده خود داد ، وجغبوبیه رسول نامی را بوكالت خود گذاشته
وهردو با تفاق سفير عرب وعده از محافظین خویش از قلعه خارج شدند ، همینکه
بقرار گاه قتيبه نزديك شدند، عساکر کمین کرده عرب از جا در آمده و بین
نيزك وجغبويه با عساکر محافظ آنها سدی کشیدند، در همین آن بود كه نيزك
سلیم را مخاطب قرار داده وفریاد کرد خیانت ... در هر حال نيزك و جغبويه
دیگر اسیر بودند ، و قتیبه فوراً بقلعه گرز شتافته مرد ومال هردو را تحویل
گرفت ، و درین معرکه دوازده هزار اتباع نيزك وجغبويه را بقتل رسانید.
قتيبه بعجله مراتب را بواسطۀ سوزان چیار به حجاج مرقوم وراجع بكشتن
نيزك استیذان نمود، حجاج از قتیبه قوی القلب تر بود و لهذا فوراً امر قتل او داد
چهل روز گذشت تاج واب حجاج به قتیبه رسید ، آنگاه قتيبه نيزك و برادرش
را بدار زده و سر اورا چنانچه رسم امویها بود بحضور حجاج تقدیم کرد،


( ۳۷ )

جغیويه شاه تخارستان نیز بدربار دمشق اعزام و بالاخره در آنجا جان داد ، و
باینصورت قتیبه از دشمن جراری خلاصی یافت . ابن اثیر بتفصیل ازین داستان
قصه میکند ، ( ابن اثیر جلد ٤ ص ٢٦٣ )
قتل طرغمل قتیبه : قتیبه از اند راب بمرو مراجعت ، وحکمران جوزجان را

احضار و طرغمل های چندی از و گرفت ، ولی حکمران
مذکور در عودت خود مریض وفوت شد ، وچون قتیبه بعد از معامله با نيزك اعتبار
قول وعهود خودش را در نظر خراسانیان باخته بود لهذا مردم گمان کردند حکمران
جوز جان نیز از طرف قتیبه کشته شده ، پس طرغمل عرب ( حبیب بن عبدالله
باهلی ) را که در نزد حکومت محلی جوز جان بود از تیغ کشیدند ، قتیبه بناچار
بقیه طرغملهای جوز جان را در مرو بقتل رسانید ، حکمران شومان هم از قتیبه
سلب اعتماد کرده و بجنگ حاضر شد، این حکمران جنگی با تمام مردان خود
در میدان جنگ کشته، و قلعه او بواسطه منجنیق شکاف خورده آل و اولاد
او اسیر گردید . قتیبه ازین بعد در کیش ونسف سوقیات وبعد از فتح متوجه
جنگ فار یاب شد ، اهالی دوک آباد سخت جنگیدند و چون قتیبه
از خراسانیان متغیر بود اینبار بعد از فتح فاریاب بر خلاف رسم
عرب و اسلام تمام آنجا را بسوخت ، و بسبب همین عمل نزد عرب نام متحرقه
گرفت ، قتیبه ازین پس بصغد و بخارا سوقیات و اخذ خراج نمود وضمناً برای
اطلاع مردم بخارا وتعمیم اسلام اجازه داد قرآن کریم بزبان دری آنروز
خوانده شود و خود در صدد هجوم بقلمرو کابلشاه برآمد ولی هیئت سفارت رتبیل
نزد قتیبه حاضر و اداء باج و قبول نماینده عرب را در مرکز کابل پذیرفته
و باین ترتیب با قتیبه مصالحه بر قرار کردند . وقتیکه قتیبه خواست بخوارزم
سوقیات نماید خوار زمشاه عیناً رفتار رتبیل را تعقیب و باقتیبه بقبول اداء خراج
صلح نمود . قتیبه آرام ننشست و علی الرغم معاهده ئیکه با حکمران سمر قندداشت


( 38 )

بجانب او عسکر کشید . حکمدار سمرقند بجنگ پیش آمد و از
حکمداران شاش و فرغانه كمك خواست . معهذا در جنگ پیشتر اول
سپاه سمرقند مغلوب و متعاقباً شهر سمرقند از منجنیق شکاف خور ده
و شهریان بقبول اداء دو ملیون در هم و تأسیس مسجدی در شهر و سی هزار
عسکر بعرب دادن مصالحه نمودند وقتیکه قتیبه با عسکرش در شهر بغرض اداء
نماز داخل شد دیگر نخواست بحکم معاهده تن داده وخارج شود بلکه حکمدار
سمرقند را اخراج و غنایم زیاد گرفته؛ دختر یکی از شهزادگان محل را
با خبر این فتح نزد حجاج فرستاد، دختر بحضور خلیفه ولید ( ٨٦ - ٩٦ ) رسید
و بعد ها یزید ازو متولد شد، ترتیب فتح سمرقند در خراسان بید تلقی شده
و خراسانیان آنرا دلیل دیگری به بد قولی قتیبه گرفتند ، اما قتیبه اهمیت نداده
مغیره بن عبدالله را بخوارزم سوق و حکمران آنجا را مجبور به تادیه باج وقبول
حاکم تازه عرب در پهلوی خود نمود . قتیبه با چنین جرأت بیمانندی تا اواخر
قرن اول هجری در خراسان حکومت راند، ولی ولید اول در ٩٦ فوت وجای
او را سلیمان اشغال ولهذا انحطاط قتیبه آغاز کرد ، چونکه قتیبه و حجاج هردو
در مشورۀ ولید راجع بخلع سلیمان از ولیعهدی و تقرر عبدالعزیز پسر و لید باین
سمت همفکر و موافق بودند، پس همینکه سلیمان خلیفه شد قتیبه در میدان
عامی بحضور خراسانیان واعراب خلع سلیمان را از خلافت اعلان و دعوت به
بیعت شخص خود نمود ، عربها حاضر بشنیدن این خطابه نبوده خاموش ماندند
قتیبه خطاء حدس خودش را درک کرده وخواست بجلب قلوب خراسانیان به پردازد
لهذا در نطق خود تذکر داد که من از حیث مادر ، مولد ، فـکـر و رای
آرزو ودین وغیره از اهل عجم میباشم ، ولی خراسانیان که ازو خوششان
نمی آمد نیز خاموش ماندند. عربها از کناره گیری خراسانیان قوی شده و از همه
بیشتر قبائل مضر وبنو تمیم به وکیع سر کرده تمیمی که از دشمنان قتیبه بود


( ۳۹ )
اطاعت کردند وقتیبه کم قوت ماند . درین وقت تعداد مردان جنگی عرب در
خراسان شمالی بقرار ذیل بود :
از بصره ۹۰۰۰ ـ از بکر ۷۰۰۰ ـ تمیمی ۱۰۰۰۰
قوم عبدالقیس ٤٠٠٠ ـ قوم ازد ۱۰۰۰۰ ـ از کوفه ۷۰۰۰
آزاد شدگان عجم ۷۰۰۰ ـ
٥٤٠٠٠ نفر
حیان خراسانی: در هر حال جنگ داخلی عرب بین قتیبه و وکیع شروع و خراسانیان
بیطرفانه تماشا میکردند، همینکه کار بمرحله نازک وفیصله کنی رسید، خراسانیان
زیر قیادت یکمرد فعال خراسانی موسوم به « حیان نبطی » ـ نبطی برای
آنکه لکنتی در زبان داشت ـ طرف وکیع را الزام کردند و در نتیجه شورش
عامی برپا وقتیبه باخاندان خودش یکجا بقتل رسیدند، و با ینصورت عرب از
افسر ناموری محروم وخراسانیان از دست حاکم شدیدی خلاص شدند، معهذا
خراسانیان بعد از مرگ قتیبه به عربها گفتند حیف از چنین مردی که کشتید
اگر ازما بودی اورا میپرستیدیم، ولی افسوس که او بحکم حجاج در خراسان
اختلال و قتال برپا وغله را قیمت و بیوفائی بعهد کرد . اسپهبد حکمدار پیر بلخ
وقتیـکه از مرگ قتیبه شنید عربها را از کشتن چنین مردی بدگفت وسرزنش
نمود . در هر حال قتیبه مرد و وکیع دوامی نکرده
در سال ۹۷ یزید بن مهلب بعنوان حاکم خراسان مفتوحه وارد مروشد، واونه
تنها وکیع وخاندانش را محبوس بلکه خراسانیان دخیل در اینکار را تحت
فشار قرار داد ، زیرا او احساس میکرد که بیشتر نفاق بین قبایل عربی در
خراسان ازطرف خراسانیان اشتعال میشود، چنانیکه حیان خراسانی درتولید نفاق
بین عرب زیاد کار میکرد، وبالاخره بهمین سبب از طرف سعید والی عربی خراسان
بزهر هلاك گردید.
امیرالمومنین عمر بن عبدالعزیز وقتیکه بمسند خلافت نشست (۹۹) یزید مهلب


( ٤٠ )
را از خراسان محبوساً احضار و جایش را به جراح بن عبدالله در سال ۱۰۰
داد ، واین آن وقتی بود که اقتدار خلافت عرب از سواحل عمان تا اوقیانوس
اطلس و از قفقاز تا خلیج فارس منبسط و در کشور اسپانیا بیرق فتح امویها
در اهتزار بود ، معهذا هنوز عسکر وافسر عرب در مدت یکقرن نتوانسته بود
در کشور خراسان موفقیت اساسی بدست آورده وحکومتی قادرومطیع تشکیل کند.
خراسانیان همینکه امیرالمومنین عمر عبدالعزیز را شناختند از حکام عرب شکایت
ونوشتند که اینها متعصب و قوم پرورند، از نو مسلمانان خراسان جزیه میخواهند
و به عسکر خراسان درغزوات خار جه غنایم نمیدهند . خلیفه جراح را احضار،
و دو نفر عبدالرحمن نامان را بامور حکومت و خراج خراسان مفتوحه مقرر و
ایشان را به خوش رفتاری با مردم امر، واز انتقام آینده خراسانیان تهدید نمود.
در سال ۱۰۲ سعید بن عبدالعزیز عوض عبدالرحمن بن نعیم القشری بحکومت
خراسان شمالی مقرر شد و او توانست مبلغین خانواده عباس را که وارد
خراسان شده و برضد امیرا طوری اموی کار میکردند دستگیر کند. ولی آن
خراسانیانیکه با قبائل ربیعه و یمینی خویشاوندی کرده بودند از موقع استفاده و
مبلغین را بضمانت خود آزاد و در خفا تقویه نمودند . خلیفه یزید ثانی خلیفه
اموی ( ۱۰۱ - ۱۰۵ ) سعید حرشی را در سال ۱۰۳ بخراسان اعزام کرد .
و اینشخص در ماوراءالنهر بجنگهای چندی مبادرت و تا خجند پیشترفت . در سال
١٠٤ عوض او اسلم بن سعید وارد خراسان شد اما معلوم است این تبدلات
سریع و پیاپی حکام عربی خراسان مانع آن بود که ایشان بتوانند دست بکار
مهم و اساسی زنند .
از سال ١٠٦ تا ۱۰۹ ھ اسد بن عبدالله بحیث حاکم خراسان شمالی از طرف
خلیفه هشام اموی ( ١٠٥-١٢٥ ) مقرر و کار میکرد . کار اول اینشخص
اعدام هیئت مبلغین خانواده عباس در سال ۱۰۷ و باز سوقیات او در

تاریخ افغانستان جلد ۲ ( ۱۰۰۰ ) پ سردار محمد ع سراج الدینخان و عبدالصمد م ن محمد نسیم ه امرائیه تاریخ
۲۹ ر ۲ ر ٢٦


(٤١)
غرجستان وغور است ، اسد از راه مرغاب به غرجستان پیش شد
و « نمرون » حکمدار بومی غرجستان بمقابله پرداخت ، اسد پس از رزم با
نمرون داخل مذاکره شده و مصالحه با او را امضاء کرد، نمرون نیز بعدها به میل
خودش دین اسلام اختیار کرد. اسد در همین سال ١٠٧ بعد از جنگ غرجستان
باغوریها داخل حرب گردید ولی درینجا نتوانست کار مهمی انجام دهد ، لهذا
در سال ١٠١ مکرراً باغور رزم داد، اما اینبار هم موفقیت محکمی حاصل نکرد،
اسد در همین سال مصلحت دید که یکنفر سردار محلی بلخ موسوم به برمك
ابوخالد بن برمك را بعنوان حاکم ولایت بلخ مقرر نماید ، در سال ١٠٩ خلیفه هشام اسد
را از حکومت خراسان شمالی موقوف و عوضش اشرس بن عبدالله را مقرر و اعزام
کرد. اشرس بزودی در سمر قند عسکر کشی کرد ، و مردم بسیاری در آنجا ها
بدین اسلام گرویدند ولی چون متعاقباً جزیه زمان کفر بغرض تلافی کسر
خزانه از ایشان خواسته شد مجدداً ارتداد واز تورکها بر ضد عرب استمداد
کردند در جنگهای متوالی که بین طرفین در پیگند ، بخارا، کمرجه و غیره
واقع شد عربها مغلوب گردیدند . و اشرس در ١١١ موقوف شد. و جنید بن
عبدالرحمن رسید. او عمارة بن حریم را در ١١٢ با هژده هزار عسکر بجنگ
تخارستان اعزام کرد و در جناح او ده هزار عسکر دیگر تعین نمود ، ولی
معلوم نیست این عسکر در تخارستان چه نوع کاری انجام داده است .
خود جنید برای تلافی شکست در سال پیشتر عرب در مقابل ماوراءالنهر و تورکها
با عسکر زیادی جیحون را عبور کرد. و متعاقباً خلیفه هشام او را بواسطه قطعات
جدید اعزامی تقویه نمود . جنید در جنگهای نزدیک سمرقند وطوايس دشمنان
خود را شکست سختی داد . ولی این مرد جنگی هم بزودی معزول و عوضش عاصم
بن عبدالله وارد شد . عاصم از سر کشی خراسانیان و نفاق داخلی قبایل عربی خراسان

تاریخ افغانستان جلد ٢ ( ١٠٠ ) ب سردار محمد ع سراج الدین خان ز حمیده‌بیگم ن محمودبیگم ه امیرزاییه تاریخ لیل ٢٠ ثور ٢٦


( ٤٢ )
که مخصوصاً از سال ١٠٦ باینطرف زیاده تر شده و اغراض قبیله وی مضر ها
و تمیمی ها کار را بجای ناز کی کشانیده بود پریشان شده بالاخره بهشام نوشت
که اداره خراسان از حیز انتظام خارج شده و بایستی مستقیماً بحکومت عراق
مربوط شود . هشام درعوض خود او را موقوف و خالد برادر اسد سابق الذکر را
بجایش در سال ١١٠ مقرر نمود. اسد نیز در معیت برادر خود بود و متفقاً کار
میکردند ، اینها تا سمرقند یکبار سوقیات کردند و در داخله تا بلخ رفتند' و هم
از جمله سرداران مسلمان شده خراسان که از مدتی باینطرف با عرب همکاری
و بغرض توحید ملی در تعمیم دین اسلام در خراسان میکوشیدند یکنفر آنرا
« جدیع کرمانی » در علاقه « توشکان » بدخشان بغرض فتح اعزام نمودند
و اینشخص در ان علاقه ها جنگ و فتو حاتی نمود . در بنوقت خراسانیان
از یکطرف مبلغین عباسی را تقویه و برضد امویها تحریکات میکردند' و
از دیگر طرف نفاق داخلی قبایل عرب را اشتعال و خود به تشکیل جمعیت
های سیاسی می پرداختند ، منجمله « خداش » بانی طریقه خرمیه بود که اینک
در خراسان تمرکز داشته واز دشمنان خطرناک امپراطوری بنی امیه بحساب میرفت
ولی اسد حکمران عرب بهر نوعی بود توانست شخص مذکور را مغلوب و بقتل
رساند . از سال ١٢٠ تا ١٣٠ هجری جعفر بن حنظله و بعدها یوسف بن عمر
جدیع الکرمانی و یسان نصر بن سیار سر کرده قبیله مضر یکی پی دیگری
از طرف خلافت بحکومت خراسان مقرر شدند و این از ابتداء هجوم عرب در
سال ٣١ هجرت در کشور خراسان تا حیان یکصد سال زمانه را در بر
میگرفت . در تمام اینمدت یکقرنه نفوذ حکام عربی خراسان بیشتر در دو ولایت
نیشاپور و مرو تمرکز داشته ، و در سائر بلاد و ولایات شمالی افغانستان از قبیل
تخارستان - بلخ - جوزجان - هرات و مضافات اینها تسلط مستقیمی ندا شتند ،
باینمعنی که در تمام این مناطق اداره امور در دست حکمداران محلی بود بعضاً


( ٤٣ )
باداء جزیه و باجی پرداخته و بعضاً نماینده از عرب را بعنوان حاکم در پهلوی خود پذیرفته و احیاناً قطعه ساخلوی عرب را در مرکز خود می پذیرفتند ، معهذا در خلال اوقاتی که بدست می آوردند سر از اداء باج باز زده و برای جنگ و شورش حاضر می شدند . ولی عربها سعی کردند که خود را بیشتر در بلخ قوی داشته و حاکم و قبایل خود شان را در آنجا مستقر سازند ، در هر حال عمال اموی آهسته آهسته باینفکر افتادند که با خراسانیان مسلمان شده دست داده و از سرداران آنها برای بقاء حکومت خود کار بگیرند . سرداران خراسانی دم از موافقت زده و باین ترتیب داخل امور کشوری و لشکری شده به تقویت همدیگر پرداختند ولی اینها در کمین فرصتی بودند که دولت مستقل خراسانی تشکیل نمایند .
زیرا اداره اموی را خلافت را شده اسلامی نی بلکه يك امپراطوری جهانگیر و مستبدی میدانستند در هر حال اینکار آسانی نبوده و امپراطوری قوی اموی در شرق و غرب عالم بیرق اقتدار نظامی و سیاسی افراشته داشت . لهذا خراسانیان دست به تشویق و تقویه خاندان بنی هاشم زده و خواستند آل علی و با عباس را رضی الله عنهم بنام دین ، عدل و حق بر رخ بنی امیه کشیده و باین نام امپراطوری بنی امیه را واژگون و افغانستان را مستقل و زمام امور حکمرانی خلافت اسلام را در شرق و غرب در دست گیرند . این طرح مهم آنقدر موانع و مشکلاتی در پیش داشت که محتاج بسی قربانی ها و صرف سالهای وقت و تدابیر عمیقی بود معهذا عقل خراسانی از مدتی مشغول پیشبرد این نقشه بود ولی در هر بار خواه بجنگ و خواه بصلح ناکام می شد . بالاخره مردی ظهور کرد که هم عقل سیاسی و هم تجربه کشوری و هم استعداد خارق العاده داشته و این سنگ بزرگ را از جایش برداشت . اینشخص عبارت بود از ابو مسلم خراسانی که شرح کار نامههای او جداگانه داده میشود.
ولایات غربی خراسان و عرب :
از ٢٣ تا ١٣٠ هجری
و اما در جبهه غرب خراسان چنانکه دیدیم بعد از قرار یزدگرد و تعقیب عرب در سال ۲۳ هجری


( ٤٤ )

مفرزه های اسلام بقوماندانی سهل بن عدی وعبدالله بن غسان بولایت کرمان ،
وزير قيادت عاصم بن عمر تمیمی بولایت سیستان و تحت فر مان حكم بن عمر
ثعلبی بولایت مکر ان ریختند وبعد از جنگ و صلحی بدون اخذ نتیجه قطعى
مراجعت كردند . در سال ٣١ هجری باز مفرزه دیگر عرب بقوماندانی مجاشع
بن مسعود السلمی بولایت كر مان سرا زير ، وبعد از گرفتن شهر سير جان
بسیستان كشيدند ، ولی اینبار كشته بسیار داده شكست سختی خوردند وبر گشتند
ربيع بن زياد بن اسد الزيال حارثی متعاقباً برای تلافی این شکست از قرار گاه
عمومى نيشاپور وارد سيستان شد سپاه سيستان در سه میلى زرنج رزم سختی داد
و بالاخره ایران بن رستم بن آزاد خو بن بختیار حکمران محلی سیستان حاضر
شد که در بدل تادیه هزار بنده وهزار جام زرین بعرب مصالحه بر قرار نماید .
ربيع از زرنج به خواش وبست كشيده جنگهای زیادی با اهالی كرده تلفات
بسیاری داد ، در هر حال بعد از آنكه اسرائى هم بدست آورده بود مراجعت
نمود . مشاهير اسر اء ربیع اینها بودند : حصين بوالحرث ، بسام ، سالم بــن
ذكوان ، عبدالرحمن آنكه نظر بلباقت خویش منشى حجاج وباز صاحب خراج عراقین
گردید . باین ترتیب ربیع از سیستان بر گشت و بقر ار گاه ابن عامر سپه سالار عمومی
عرب در نیشاپور رفت . اهالی بعد از رفتن او قرار داد ها را زیر پا گذاشته و
استقلال محلی را از سر گرفتند و نماينده عرب را اخراج كردند .

ابن سمره وحمله بكابل: ابن عامر لشکری کافی زیرقیادت عبدالرحمن بن سمرة
و زابل و بلوچ - بغرض تسخیر قطعی این ولایات اعزام كرد، وقتيكه ابن
سمره بدر سیستان رسید ایران بن رستم توا نست با او عهد قدیم ربیع را تجدید
كند هنوز ابن سمره راحت مفصلی نكرده بود كه اميرالمومنين عثمان رض
از دنيا گذشت ( ٣٥ ) و او مجبور شد یكبار نزد عبدالله عامر برود ،


( ٤٥ )

و كیل ابن سمره در سیستان امیر بن احمر یشکری مقرر بود ولی سیستانیان
او را محبوس و ترتیبات عربی را از بین بردند عبدالرحمن مجدداً بسیستان وارد
شد و بعد از تأمین زرنج به خواش و بست و زمین داور سوقیات نمود و در شهر
(دوان) مرکز داور با اهالی حرب سختی نمود ، مردم بعد از جنگ در کوه
(زور) یا «زوذ» محصور و بالاخره بقبول مصالحه حاضر شدند و عبدالرحمن
از معبد مشهور زور مجسمۀ رب النوع آفتاب را که از طلای ناب ساخته و چشمان
یاقوتی داشت کشیده و خراب ساخت ، عبدالرحمن مرد بزرگی بود ، و یکعده
فقهاء مشهوری از قبیل حسن بصری رحمۃ اللّٰه علیه وغیره بغرض تعلیم و نشر
اصول اسلام همراه داشت ، و نقاط مفتوحه را فوراً زیر انتظام میگرفت ،
او میخواست اسلامیت را با فتوحات خود در خطوط متوازی پیش برد ،
در هر حال عبدالرحمن بولایت رخج یعنی قندهار رپیش شد و بعد از ضرب و گردی
باستقامت زابلستان یعنی ولایت غزنی حرکت افتاد ، و این اولین باری بود
که سواران عرب در غزنی و از آنجا بجانب کابل جولان میکردند ، ولی
عربها در کابل کار مهمی از پیش نبرده تنها کابلی ها را برای دفاع آینده
بیدار ساختند . کابلشاه بعد از جنگ مختصری بقرار داد صلح امضاء کرد
و عبدالرحمن بجانب سیستان مراجعت نمود . از جمله اسراء کابل اشخاص
ذیل بعدها در عالم عرب مشهور شدند : باب مکحول السامی فقیه ، سالم بن عجلان
حمیدالطویل و نافع ، يك مفرزه عبدالرحمن بقوماندانی مهلب تا قندابیل در
در ولایت بلوچستان نیز پیشرفت ولی بعد از زدو خورد مختصری مراجعت نمود
باین ترتیب عبدالرحمن سه سال مصروف اسفار نظامی خودش بود اما همینکه
خواست مثل نیشاپور زرنج را نیز قرار گاه نظامی و مرکز اداری عرب و اسلام
قرار دهد سیستانیان نه پذیرفته و گفتند تو عامل معاویه هستی در حالیکه
خلیفه رابع بجای است . عبدالرحمن پافشاری نکرده عباد بن حصین را وکیل


(٤٦)

تعین و خود بدربار خلافت عزیمت نمود امیرالمومنین خلیفه رابع رض عبدالرحمن
بن جزالطائی را و بعدها ربعی بن کاس عنبری را با عنوان حاکم سیستان
اعزام نمود. اما اینها کاری از پیش نه برده و بزودی امیرالمومنین در سال
٤١ هجری از دنیا گذشت در خلافت حضرت
خلیفه چهارم رض جمعیت زیادی از اعراب مفلس و مفلوک زیر ریاست حسکته
بن عتاب الحبطی و عمران بن فضیل البرجمی خارجی در سال ٣٦ وارد سیستان
گشتند اینها هم برضد عمال حضرت خلیفه چهارم و هم برضد اهالی حرکت
میکردند. عبدالرحمن بن جزوالطائی حاکم امیرالمومنین از دست همین ها
کشته شد. ولی ربعی کاس در جنگ زرنج حسکته را از بین برداشته
و خطر خارجی را کم کرد. کلمه خارجی بر آن دسته جات عرب اطلاق میشد
که در جنگهای حضرت خلیفه رابع رض و امیر معاویه همه از اتباع
و طرفداران امیرالمومنین بوده ولی بعدها چون در جنگ مشهور به صفین
امیرالمومنین بمصالحه و حکمیت دو نفر وکیل تن داده و این
منجر بغلبه امیر معاویه گردید، دسته های مذکور ضدیت با امیرالمومنین
نمودند و لهذا خوارج خوانده شدند. پس آن ها این اسم در مورد اکثر
شورشیان ملی سیستان که ضد حکومت عرب کار میکردند نیز اطلاق گردید.
در هر حال بعد از چندی (٤٣) ربیع حارثی بصفت حاکم امیر معاویه
وارد سیستان شد و او سعی کرد زرتشتی ها را بدین اسلام جلب
و قرآن کریم را تعلیم نماید. در سال ٤٨ رتبیل کابلستان که
از سوقیات عبدالرحمن در کابل بیدار شده بود در قندهار آمده در صدد
ترتیبات عسکری برای جنگ عرب بود ولی ربیع از مراتب مطلع شده و قبلا بحمله
در رخد پرداخت اما ربیع کاری انجام نداده برگشت. و بعد از کمی حاکم جدید
عرب عبیدالله بن ابی بکره وارد زرنج گردید. و او نیز به بست و رخد سوقیات


(٤٧)
کرده با کابلشاه رزم داد و بزودی بین طرفین مصالحه بر قرار ورتبیل شخصاً
بسیستان آمد. وبغرض استطلاع از اداره وقدرت عرب ببصره رفت؛ و در آنجا باریاد
که عنوان امیر خراسان داشت ملاقات کرد و بر گشت . در سال ٥٣ امیر معاویه
خراسان مفتوحه را به عبیدالله بن زیاد داد و او برادر خود عباد را بحکومت
سیتسان اعزام کرد. ولی اوهم مجبور شد باستقامت کابل بقند هار عسکر کشد
و در آنجا با عساکر رتبیل که خودش را حکمران بالاستحقاق ولایات جنوب
هندوکش تاها مون سیستان ودریای سند میدانست زرم دهد؛ البته درینجنگ نیز
عرب موفقیت بزرگی حاصل نکرد و عباد مراجعت نمود. همینکه امیر معاویه در دمشق
از دنیا چشم پوشید ( ٦٠ ) سیستانیان ادارات عربی را برهم زده وعباد را مجبور
کردند ببصره عودت کند اما او تنها نرفت ؛ و توانست خزانه سیتسان را که بالغ
بر بیست ملیون درهم بود هم در بصره به برد .
یزید ورتبیل : در سال ٦٢ از طرف یزید مجدداً دو نفر برای تنظیم امورسیستان
مقرر و وارد زرنج شدند ؛ اینها یزید و بو عبیده بن زیاد بودند ؛ یزید بکابل
لشکر کشید و کابلشاه بمقابله شتافت در جنگی سختی که واقع شد سپاه عرب کشته
واسیر فراوانی داد و فقط عده محدودی توانستند بفرار موفق شوند؛ در جمله مقتولین
جنگ یکی هم خود یزید حاکم وقوماندان عرب ؛ و در جمله اسراء برادرش
بوعبیده شامل بود ؛ خلافت دمشق ازینخبر بهم برآمده سلم بن زیاد را برسیدگی
امور خراسان مقرر؛ و او طلحه الطلحات را بسیستان اعزام کرد ؛ طلحه اوضاع
ولایت را بنوعی دید که مجبور شد با مردم از در محبت ومدارا پیش آید ؛ مردم نیز
اورا دوست گرفتند ؛ و او با کابلشاه داخل مفاهمه شده و بالاخره توانست بوعبیده
وسائر اسراء عرب را در بدل اداء نیم ملیون درهم از رتبیل خلاص کند . در سال
٦٣ عبدالله بن طلحه ویکسال بعد خود طلحه حاکم سیستان شده و بامردم بمدارا
پیش آمدند ؛ ولی بزودی مردم وعسکر برضد یزید شورش نمودند و تاخلیفه در


( ٤٨ )

دمشق زنده بود سیستان همچنان آزاد ماند ، درین میانه عبدالعزیز بن عبدالله
بن عامر از طرف عبدالله بن زبیر خلیفه دیگر عرب و رقیب خلیفه اموی
بعنوان حاکم وارد زرنج شد واونیز با اهالی در کمال آشنائی و محبت پیش آمد و
بعزم رزم کابلشاه براه بست روان شد رتبیل در نواح کابل او را بمضیقه خطرناکی
گرفتار نمود و اگر همت عمر بن شاپ العاری یکی از سرداران دلیر عرب نبودی
تمام اردوی عبدالعزیز محو و تباه میگردید، در هر حال عبدالعزیز بسیستان
مراجعت کرد و بطور دائم راجع بامور جهانداری اندرزهای سودمند رستم بن مهر
هرمزد دانای سیستان را میشنید که از قول دهاقین خردمند قصه میکرد باین ترتیب
عبدالعزیز تا سال ۷۲ در زرنج ماند ، وقتیکه عبدالله زبیر مغلوب
عبدالملک خلیفه اموی گردید حجاج معروف در بصره عنوان امیر خراسان و عراق
حاصل کرد و او امیه بن عبدالله را بسیستان مقرر نمود و امیه پسر خودش عبدالله را بسیستان
فرستاد، واین اخیری بغرض رزم کابلشاه به بست کشید، چونکه این رتبیل
مرد سخت دلیر و با تدبیر و برای عربها هميشه يك تهدیدی سخت بشمار میرفت
رتبيل بعبدالله اطلاع داد که اگر از جنگ خودداری نمايد يك مليون در هم باو
خواهد پرداخت، ولی عبدالله به نماینده او جوابی داد که به رتبیل بگو اگر این
رواق بست را از طلا مملو کنی قبول نخواهم کرد ، رتبیل علی الفور از مقابل
عبدالله عقب کشیده و قدم بقدم قلاع و بلاد را تخلیه کرده رفت و باین ترتیب او را
در درون درهای مهیب کش کرد انگاه راهها را از هر طرف قطع واردوی او را
تحت تهدید مرگ قراداد. اینست که عبدالله خطر را احساس و به رتبیل پیغام داد
که اگر راه مراجعت او را بازگزارد از تادیه خراج عفو خواهد بود. اما رتبیل
جواب داد اگر میخواهد زنده بر گردد سه صد هزار درهم تاديه و عهد نامه تحریر
کند که در آینده با کابلشاه داخل جنگ نخواهد شد و بلاد او را از آسیب محفوظ
خواهد گذاشت . عبدالله مجبور بود اینقرار را بپذیرد و در عوض از دربار خلافت

تاریخ افغانستان جلد ۳ ( ۱۰۰۰ ) ب سردار محمد ع سراج الدین خان ر محمد هاشم ن محمد نعیم ه اجرائیه تاریخ لیل ۳۰ ر ۲ ر ۲۶


( ٤٩ )

معزول كردد خليفه عبدالملك موسى بن طلحه را بحکومت سیستان مقرر نمود و او
تا سال ٧٥ در زرنج ماند، اما سیستانیان نمیخواستند در قید امویها باشند لهذا با
فرق عربی خوارج که برضد حکومت اموی هم بودند داخل روا بط شدند . حجاج
عسکر كافی زیر قيادت عبيدالله بن ابی بکره بسیستان اعزام نمود، اما حریش
پيشدار عبیدالله با قطعه خود در جنگ باسیستانی ها تباه شد، و عبیدالله در (م ۷۸ وارد
سیستان كرديد، و به بست عسكر کشید، کابلشاه بجنگ سختی پیشامد ، و بعد
بتدریج همان پلان قديم را عملی و عبیدالله را قدم بقدم در داخل قلمرو خود کشیده
رفت، تا آنکه یکباره گی او را زیر محاصره قرار داده و خطوط مواصله او را
از هر طرف قطع نمود، عبیدالله مجبور شد هفتصد هزار درهم تاوان جنگ داده
خود و عسکر خود را از ورطه مرک نجات بخشد، افسر پیر و دلیری از عرب (شریح)
اینقرار داد را ننگین شمرده نه پذیرفت و خود را با عساکر مر بوطه خود بصفوف
کابلشاه زده و قسمت بزرک ایشان کشته شدند، بقية السيف که بفرار و رسيدن
به آبادی موفق شدند از فرط گرسنگی آنقدر طعام خوردند که ایشان نیز ازبین
رفتند، ولی مردم برای جلو كیری از خطر ثانی فراریان را بتدریج اندك رو غنی
و باز طعامی داده چاق میساختند . عبیدالله بعد ازین شکست سخت کم زندگانی
کرده و در حدود بست از دنیا چشم پوشید . حجاج بشنيدن اينخبر مراتب را
بدربار خلافت دمشق اطلاع و اجازه خواست قشون بصره و کوفه را بسیستان
و کابل سوق کند .
لشکر طاوسان : بعد از این حجاج يکصد وبيست هزار عسکر مربوطه بخودرا
سان دیده و از بین آنها قطعاتی مرکب از اشراف و سنا دید عرب جدا و
چهل هزار نفر تهیه نمود حجاج ازینجمله ده هزار مردرا زیر قیادت یکی از مشاهیر
سرداران عرب عبدالرحمن بن اشعث باستقامت سیستان بحرکت انداخت، این
افسر و عسکر که از کثرت سامان و سلاح اسم جيش الطواويس

تاريخ افغانستان جلد ۲ ( ۱۰۰ ) ب سردار محمد ج سراج التواريخ د محمد فاتح ن محمد رحيم ه امر ايليه تاريخ اول ۳۱ و ٢ ٢١


( ٥٠ )

بخود گرفته وحجاج دو میلیون در هم بایشان بخشش و معاونت کرده بود در سال
۸۱ هجری بسفر آغاز و در سال ۸۲ هجری وارد سیستان گشتند ، و در وحله اول
با خوارج و همام بن عدی اندوسی سر کرده شورشیان رزم داده غالب گشتند ، و بعد
به اخذ عسکر محلی پرداخته ، وعبدالرحمن از حاکم عمومی خراسان نیز قطعات
تقویه طلب کرد و در آخر همان سال بعزم رزم کابلشاه روان شد ، رتبیل از دور
تمام این واقعات را ترصد میکرد لهذا بزودی هیئت سفارت او بحضور عبدالرحمن
رسیده با شرط فراموشی از ماجرا های ماضی اداء خراج را برای آینده قبولدرد
اما عبدالرحمن مردی نبود که با اینهمه عسکر وقوت آزمایش از دشمن نکرده
و بکمی قناعت کند ، لهذا با استقامت بست بحرکت افتاد. رتبیل پلان گذشته
را تطبیق و اردوی خودرا بقهقرا عقب میکشید و در قلاع عرض راه غنایم
سنگین بار میگذاشت اردوی عبدالرحمان در هر منطقه اموال زیادی بدست
آورده گران بار می شدند ، و عبدالرحمن برای از دست ندادن خطوط ارتباط و
تنظیم اداره عقب جبهه در هر جا نمایندگان و محافظینی کزاشته و بتدریج
کابلشاه را تعقیب میکرد ، اینحراکت بطی زمستان را قریب میساخت
و جيش الطواویس از فرط اغتنام شبیهه شتر مرغی سنگین بار میگشت ،
از دیگر طرف کابلشاه سعی میکرد عبدالرحمن را بدام آشنائی اسیر و در
صورت ممکن برعلیه حجاج بکار برد ، حوادث طوری فراهم شده بود که
عبدالرحمن حجاج را از پیشرفت خود به زابل و کابل اطلاع وضمنآ حوالۀ ضر به قطعی
را از جهت صعوبت طرق وشوارع حواله به بهار سال آینده نمود ، چه اسپان
رساله عرب که در دشتهای شن زار مثل کشتی در بحر حرکت میکرد در
صخر های پر برف زابل و کابل بسهولت جولان نمیتوانست . اما حجاج که
مردی شدید بود تدبیر عسکری عبدالرحمن را رد و بطائت حرکت و تعویق حمله
او را كتباً بجبن و بزدلی منسوب و راحت طلبی عبدالرحمن را بمرد کوری


( ٥١ )

تشبیه کرد. این تندی حجاج عصبیت عبدالرحمن را که مرد بزرگی بود
برانگیخت. حجاج منتظر نتیجه این مکتوب شدید خودش نشده متعاقباً امری
دیگر فرستاد که بدون درنگ بکابلستان حمله و آبادی ها را یکسره
ویران، و آل و اولاد مردان زابل و کابل را اسیر نمایند، بزودی امر سیوم حجاج
بعبد الرحمن رسید که تا فتح تمام مملکت دشمن اقامت او در آنجا حتمی است
واگر سهل انگاری کند معزول وعوضش اسحاق بن محمد مقرر خواهد شد.
عبدالرحمن نامه های حجاج را برخ اردوی خود کشیده و از مجموع افسر
وعسکر درین خصوص رای خواست، عسکر غریو برآورد و سرداری چون ابوطفیل
عامر بن وائله خطا به غرائی ایراد و منجمله گفت : امر حجاج بآن ماند که
گویند غلامت را باسپ سوار کن اگر هلاک شد اسبش از تو واگر نجات یافت
هر دو از توست ، هان ای عسکر حجاج از زحمات شما در جنگها متأثر نمیشود
اگر فاتح شدید غنایم و دسترنج شما را او میخورد و در عوض مکافات شما
ترقی هم او مییابند و اگر مغلوب شدید و معدوم گشتید فدا کار یهای سابق
شما محو شده و در نظر او مردمانی پست ودون همتی بشمار خواهید رفت. افسر
دیگری عبدالمومن ربعی بپا ایستاده و فریاد کرد . سوقیات حجاج درین مملکت
شبیه سوقیات فرعون در رود نیل است ، مطمئن باشید که این مملکت گورستان
ابدی شما است و دیگر ابداً بملاقات خاندان خود نائل نخواهید شد، بهتر است
بعقب برگردید و با استقامت حجاج مارش کنید واورا از وطن خود طرد نمائید
بیائید و بعبد الرحمن بیعت کنید تا پیش رویم و این منم که برای نخستین بار
با اینمرد بیعت میکنم . . . یکی فریاد کرد منهم . دیگری منهم . دیگری
من . . و الحاصل در ساعتیں عبدالرحمن فرمانروا
و دشمن جدی حجاج بود ، عبدالرحمن با کابلشاه درین موضوع تازه مفاهمه
وقراری را امضاء کرد که در صورت فتح بر علیه حجاج، کابلشاه برای همیشه


( ٥٢ )

از اداء باج و خراج معاف ، و در صورت مغلوبیت عبدالرحمن پناه گاه او باشد
البته رتبیل چنین خبری را با منتهای شعف استماع و تصدیق کرد. عبدالرحمن
بسیستان مراجعه و با اهالی از در شفقت پیش آمد و بعد از آنکه نمایندگان
خودش چون عیاش و عبدالله را در بست و زرنج مقرر نمود ، پیشدار خود عطیه بن
عمر و العنبری را امر حرکت بجانب عراق داد ، و خودش با داوطلبان زابل و
کابل و ذخائر احتیاطی در عقب بحرکت افتاد. ولی همینکه عبدالرحمن بفارس
رسید آنقدر بقواء خویش مغرور شد که سهو کرد خلع خلیفه عبدالملک
راهم اعلان نمود و باینصورت تمام عالم عرب را برضد خود
تحريك نمود . در هر حال حجاج پیش بین بود و در موضع زاویه بصره باستقبال
دشمن شتافت و در جنگ سختی که اتفاق افتاد عبدالرحمن منهزماً بكوفه رفته
و بعد از ترتیب مجدد اردو در دیر الجماجم مکرراً با حجاج رزم داد و متجاوز
از هشتاد جنگ در سال ٨٣ هجری با او نمود ، معهذا در آخر کار عبدالرحمن
مغلوب و بسیستان پناهنده شد ، ده هزار عسکر حجاج او را تعقیب میکرد
لهذا عبدالله حاکم زرنج او را راه نداد ، و عبدالرحمن به بست کشید ، عیاض
او را زیر نظارت گرفت تا به حجاج تسلیم کند ، ولی رتبیل سوقیات فوری
کرده و عبدالرحمن را خلاص و بدربار خود احضار کرد ، در ینوقت طرفداران
عبدالرحمن اجتماع و در زرنج آمده او را خواستند و عبدالرحمن بلا فاصله
بسیستان کشیده و از آنجا بهرات سوقیات نمود ، امادر جنگی که بین او و یزید
مهلب حاکم عمومی عربی خراسان رخداد یکبار دیگر منهزم و بدربار کابلشاه
پناهنده شد . حجاج بكابلشاه مراجعه و قبولکرد اگر عبدالرحمن را تسلیم
کند دیگر عرب در زابلستان و کابلستان مداخله نخواهد نمود ، سفیر حجاج
عماره بن تمیم مرد دانا و چرب زبانی بود و بالاخره او توانست رتبیل را باین
کار حاضر نماید ، و بقول ابن اثیر ( جلد ٤ ص ٢٤١ )


( ٥٣ )

عبدالرحمن درينوقت بمرض سل مبتلا بوده و از جهان بگذشت رتبيل هم سر مرده را بريده بحجاج فرستاد ، در عوض ، عماره حکومت سیستان حاصل کرد و رتبیل چندی از تاخت و تاز محفوظ ماند و اختتام این بازی در سال ٨٥ هجری بود .
در سال ٨٦ مسمع حاكم عرب در سیستان شد ولی مجبور شد تا ابوخلده قاید شورشیان جنگهای بسیاری نماید، در همین وقت خلیفه ولید قتیبه سردار معروف را بخراسان اعزام و او عبدربه را حکومت سیستان داد ، و در ٨٨ عمر و برادر قتیبه باین سمت مامور گردید و او مجدداً در بست جنگهارا با کابلشاه شروع کرد ، اما رتبیل توانست او را بدادن هشت صدهزار در هم آرام سازد . بعد ها قتيبه که نيزك را در خراسان شمالی از بین برد و ماوراءالنهر را تا اندازه صافی کرد خواست با کابلشاه کار عرب را یکطرفه کند ، زیرا رتبیل ها در طی تقریباً يك قرن عرب را گاهی به جنگ و گاهی بصلح و گاهی هم بپول مشغول میداشتند و هنوز اردوی عرب در آنطرف بست نفوذی نداشت ، ولی اینبار نیز ذكاء رتبيل پیشی گرفت و او توانست بقبول دو ملیون درهم قتيبه را به جایش نشاند ، قسط اول این پول نیز در ذی الحجه ٩٤ هجری پرداخته شد .
ازین بعد تا آخر قرن اول هجری چندین نفر چون عبدربه (مکرر) نعمان، مدرك سماك بن منذر ، عبدالرحمن بن عبدالله ودر سال ۱۰۲ عمر بن هبیره یکی پی دیگری بحکومت سیستان رسیدند ، ولی حجاج و قتیبه از بین رفته بودند و اینها کار تازه در سیستان انجام ندادند ، بلیکه از عهد آخیری ( عمر هبیره) شورشیان سیستان قوت گرفتند ، چنانچه در ۱۰۷ بشر الحواري امير شرط ( قوماندان کوتوالی ) سیستان را کشتند ، و قضاء سیستان را نیز از عرب منفصل و یکی از علما محلی موسوم به معمر بن عبدالله محدث سیستانی دادند در سال ۱۰۸ هـ اسفح شیبانی حاکم سیستان ومحمد بن جحش قوماندان عسکری


( ٥٤ )

مقرر ودر سال ١٠٩ به جنگ رتبیل روان شدند ولی رتبیل راها را فرو گرفت
وعسکریش کشید و جنگ شروع گردید ، عرب بعد از آنکه کشته بسیار
داد مراجعت کرد . در سال ١١١ کار شورشیان سیستان بالا تر گرفت ، و در
سال ١١٦ فتنه ها بیدار گشت ، مخصوصاً که عصبیت قبیله وی عرب در بین بنی
تمیم و بنی بکر زیاد شده و سیستانیان این اختلاف را دامن میزدند ، در سال
١٣٠ شورشیان سوار بن اشعر نائب الحکومه اموی سیستان را کشتند و این آن
وقتی بود که در سر تاسر خراسان شمالی وغربی بعضی نقاط مفتوحه عرب هیجان
ملی کسب شدت کرده و ابو مسلم خراسانی بصحنه سیاست قدم نهاده بود . در سال
١٣١ هـ ابومسلم نصر بن سیار حاکم عمومی خراسان را مغلوب ، و در فارس
سوقیات کرده ، و برای تصفیه سیستان از عرب مفرزه به قوماندانی مالک اعزام
نمود ، سیستانیان زر نج را تسلیم کردند و حاکم اموی هیثم را که با هزار
سوار در آنجا اقامت داشت اجازه دادند که بدربار خلافت در شام سفر کند
و باین ترتیب بعد از یک قرن دو باره سیستان از او و اداره امور مستقیماً
در کف اهالی کشور قرار گرفت .
ولایات جنوبی وجنوب شرقی افغانستان
و عرب از ٢٣ تا ٢٠٥ هجری : چنانچه دیدیم قشون اسلام بتعقیب یزد گرد

در سال ٢٣ هجری بولایات سر حدی افغا نستان د ا خل شدند ،
و از آنجمله سهل بن عدی و عبدالله بن غسان بولایت کرمان ریختند ،
حکم بن عمر ثعلبیی نیز باقطعات خود به بلوچستان غربی یا ولایت مکران سرازیر
شد، در ینوقت اداره علاقه های جنوبی و جنوب شرقی افغانستان مثل سائر ولایات او
در دست حکمداران محلی کشور بوده و هريك بطوریکه مورخین عرب مینویسند
دارای لقب «شاه» و این لقب ها از طرف اردشیر تصدیق شده بود مثلا: کرمان شاه
قفص شاه ، مکران شاه ، قیقان شاه ، ریحان شاه و امثالهم ، در هر حال حملات


( 55 )

نخستین عرب عارضی وزود گذر بوده بجنگ وصلحی خاتمه یافت، گرچه کرمانشاه
در جنگ باعثمان ابن عاصی سردار اعزامی حضرت خلیفه ثانی رض قبلا کشته شده
بود. ولی در سال 31 هجری مجاشع بن مسعود افسر دیگر عرب در کرمان بعداز
جنگهای چندی قانح وشهر شیر جان را بگرفت، متعاقباً ربیع بن زیاد اطراف
شیرجان را تسخیر و با اهالی هم بمصالحه پیشامد. همینکه مردم شورش نمودند
مجاشع نه تنها آنرا خاموش بلکه جیرفت را هم بگرفت. کرمانیان که در خط
نحستین خراسان افتاده و همسایه بلا فصل متصرفات عربی فارس ولهذا بیشتر زیر
فشار عرب واقع بودند در جنگهای که نموده و ناکام شدنداکثراً بولایات سیستان
ومکران پناه بردند، اما عربها از نظر سوق الجیشی نمیتوانستند از کرمان چشم
بپوشند لهذا در آنجا رحل اقامت افگنده به حفر کاریز ها و زراعت مشغول
شدند چونکه سوقیات عرب بیشتر از راههای کرمان بولایات سیستان و بلوچستان
عملی میگردید، حکم بن نهيك حاکم حجاج در کرمان مسجد، ارجان، ومقام
دارالحکومه ئی نیز تعمیر کرد.

بلوچستان : واما در بلوچستان عساکر عرب بفرمان امیر المومنین خلیفه ثانی
از مکران تجاوز کردند، مغیره بن عاص تا دیبل بندر گاه شرقی
بلوچستان رسیده بود اما چه سود که درجنگ با افسر محلی « ديرانج » که ازسند
بكمك اهالی آمده بود کشته شد. در سال 39 حارث بن مره در بلوچستان شرقی
تا كيكانان یا قیقان پیشرفت ولی او نیز باعسکرش در حدود قلات حاليه
بلوچستان از دست مدافعین کشته گردید. مهلب سردار دیگری از عرب در 44
تا بننه واهوار و قیقان عسکر کشیده و بعداز جنگهای چندی بدون اخذ نتیجه
مراجعت کرد. عبدالله بن سوار مجدداً بسوقیات پرداخت ولی او نیز بدون اخذ
غنایمی در قیقان به نتیجه نرسیده بمکران عودت کرد، چنین معلوم میشود که
مکران نیز ازین بعد شورش کرده، وسنان بن سلمه مکرراً آنجا را تأمین نموده است.


( ٥٦ )
پس ازان را شد بن عمر و به قیقان عسکر کشیده پس از یکسال جنگ فتحی هم نمود، ولی در عودت از حمله اهالی کوه «منذر» و «بهرج» کشته شد . بار دیگر عربها از جبهه سیستان وقندهار کنونی در علاقه کچ کنداوه بلوچستان حمله نمودند ولی سودی نبردند و قوماندان عرب در آخر کار کشته شد .
در سال ٦١ هجری منذر بن جارود در بلوچستان عسکر کشیده در بوقان و قیقان حرب، و قصدار را فتح کرد، ازین بعد پای عرب در ولایت بلوچستان قوی و محکم گردید، چنانکه در عصر حکومت طاهریه در خراسان شمالی یعنی قرن سیوم هجری اهالی بوقان کاملاً پیرو دین مبین اسلام بودند، در وقت حجاج سعید بن اسلم حاکم مکران بود، وباز مجاعه بن سعر باین سمت مقرر شد و اینشخص تا قند ابیل در بلوچستان شرقی فرمان میداد . پس از مجاعه بن سعر مجاعه بن محمد حاکم بلوچستان گردید و بعد ازین ولایت سند توجه فرماندهان اسلام را جلب نمود، عربها بلوچستان غربی را بنام ولایت مکران وبلوچستان شرقی را بنام ولایت توران یاد، ودر تشکیلات ملکیه بهمین ترتیب قبولکردند.
ولایت سند : چنانچه مقارن نفوذ عرب در خراسان ولایات شرق شمالی افغانستان زیر اداره حکمرانان محلی بوده و منجمله در ولایت کشمیر « کشمیر شاهان » حکومت میکردند ، در جنوب اینخط از حدود کشمیر تا بحر عرب يك حكومت دیگر ملی موجود وزیر اداره شاهان سند زندگی می نمود ، مرکز اینولایت شهر معمور و سر سبز « او رور » وخود ولایت در چهار علاقه برهمن آباد، سیو ستان ، اسكلفده ، باتيه، چچ پور ، و ملتان تقسیم میشد، تاریخ خاندان حکمران محلی سند عجالتاً از سپهرس نام بن ساهسی شروع میشود که مشار الیه در جنگی که با سیستان شاه نمود در حدود کرمان کشته گردید، پسر اینشخص نیز ساهسی نامداشته و بعد از مرگ خودش حکومت را به منشی جوان ولایق خود چچ نامی گذاشت . داهر حکمران سند
تاریخ افغانستان جلد ٣ ( ١٠٠٠ ) پ سردار محمد ح سراج الدیجان ر محمد فاتح ن محمد نسیم ه اجرائيه تاريخ ليل ٣١ ر ٢ ر ٣٦


( ٥٧ )

پسر و جانشین همین چچ است که با هجوم عرب مقابل ومدتها مقاومت نمود. در هر
حال در سال ١٥ ( زمان خلافت امیرالمومنین خلیفه ثانی ) عثمان بن ابی العاص
به بحرین اعزام و مشارالیه بجانب عمان روان گردید و مغیره برادر این شخص
قوماندان بحرین گردید ، کشتی های عسکری نیز در دریا روان شد ، و باین
ترتیب لشکر عرب برای بار اول در بندرگاه دیبل بین حدود بلوچستان وسند
وارد گردید ، چچ حکمران محلی سند سامه بن دیوانج را برای دفاع عـرب
اعزام کرد و او قوماندان عرب را مغلوب و مقتول نمود ، و تا چند ین سال
دیگر سند از حمله عرب محفوظ ماند ، حجاج نائب الحكومه اموی خر اسان
يك مفرزه عسکر زیر قیا دت بدیل بسند اعزام نمود ولی او نیز از دیبل پیشتر
نرسیده و در همانجا راه سلف خودش را در پیش گرفت باینمعنی کـه بدیل در
میدان رزم از طرف جیسه پسر داهر حکمران سند کشته شد . حجاج بعد از این
محمد قاسم ثقفی داماد خودش را که افسر مدبر ودلیر وخیلـی جـوان بـود
با ششهزار عسکر از راه شیراز فارس با ستقامت سند بحرکت انداخت ، وسامان
ثقيل ولوازم حرب بواسطه کـشتی ها در دریا انداخته شد تا در بندرگـاه دیبل
لشکر اقدا زند کپتان این بحریه «پسر مغیره وخریم» بودند ابن قاسم از شیراز
ششهزار جمازه سوار وسه هزار اشتر بارکش را به ششهز ار عسکر سابق خـود
اضافه کرده بجانب بلوچستان کشید ، محمد هارون حاکم عربی بلو چستان او را
در مکران استقبال ودر معیت او باستقامت « ارمائیل » در جنوب غربی بلوچستان
فعلی روان شد ، هارون در از مائیل بمرد و قاسم بجانب شرق عزیمت و وارد
بندر گاه دیبل و کشتی های عرب نیز از راه بحر واصل گردید ، البته مدافع
دیبل حکومت سند بود ولی عجالتاً اهالی شهر دیبل بجنگ حاضر شدند و در قله
معبد دیبل که هشتاد گز ارتفاع داشت بیرق حریر سبز چهار زبانه را برافراختند
كـه هر زبانه این بیرق بشکل برجی در هو ا تموج داشت ، از آنطرف

تاریخ افغانستان جلد ۲ ( ۱۰۰ ) شـير دار محمد سر تاج افغان ومحمد نسيم خان ومحمد رحیم خان و تاج محمد خا ن ميمندي وا مير زاده شجاع الد ين خان و غيرة


(٥٨)

محمد قاسم در منطقه حرب خندق بکند و منجنیق موسوم به « عر وسك » مخصوص خلیفه را تعبیه کرد پنجصد نفر عمله وصله نیرو ماده این منجنیق بزرگ ومشهور را برای انداخت میکشید ، صاحب بن عبدالرحمن در طلیعه لشکر و جهم بن زحر در ساقه اردو و جناحین به عطیه بن سعد و موسی بن سنان سپرده شد ، و الحاصل باین ترتیب جنگ شروع و نه روز دوام کرد ، به جعو بة سفيدار عروسك گفته شد اگر بیرق سبز معبد دیبل را استهداف نماید ده هزار در هم انعام خواهد گرفت او نیز سعی کرد که این انعام گزاف را حاصل کند لهذا بیرق از انداخت منجنیق تباه و اهالی دیبل این را بفال بد گرفته و دل شکسته شدند عسا کر عرب هم به هجوم آ غاز و باره شهر را صعود نمودند ، زیاده از ین مدافعه سود نداشت و مردم تسلیم شد ، اما حجاج امر کرده بود بمردم امان داده نشود و لهذا سه روز کشتار عام دوام کرد این قاسم معبد معروف دیبل را تصرف و هفت صد زن جوان خادمهٔ معبد را با البسهٔ مرصع تملك نمود، دو دختر حاکم دیبل نیز باضمن غنایم بحضور حجاج فرستاده شد، اما پدر اینها توانست در نیرون فرا. کند، محمد او را تعقیب کرد ، وسعتی حاکم نیرون بدون جنگ تسلیم شد، زیرا مذهب از خون و جنگ ا حتر از میکرد، محمد قاسم بلافاصله به سیستان حر کت کرد ، بچهر احا کم آ نجا بجنگ پیش شد و بعد از یک هفته مغلوب و فراری گردید، محمدقاسم بخط بود هیه حر کت کرد وكا که بن كوتك حاکم بود هیه مقاومت نتوانسته تسلیم شد ، محمد قا سم در کناره آب مهران رسید ، وسفیری نزد داهر حکمران سند د ر قلعه را ور فرستاد، داهر در عوض تسلیم یا جزیه، جنگ را قبول کرد، و محمد آب را عبور و وارد جیپور شد ، جنگ بین طرفین روان گردید و بالاخره داهر در میدان رزم نماز عصر پنجشبه ۱۰ رمضان ۹۳ هجری کشته شد وسر او بحجاج تقدیم گردید ، داهر چند زن داشت یکی آن موسوم به لادی اسیر و بعد استیدان از حجاج وخلیفه از طرف محمدقاسم نکاح شد ، اما زن دیگر داهر «رانی بائی » باخوا هر داهر ود یگر زنان


( ٥٩ )

حرم در حصار راور متحصن و بجنگ آنقدر دوام دادند تا بکلی مغلوب و مستأصل
گردیدند، و بالاخره خود را در آتش سوختند ، محمد قاسم برهمن را در اهدف
گرفت و با چهل هزار مرد مدافع الشهر ششماه رزم داد ، و عاقبت بعهد ستی طبقه تجار -
شهر فاتح گردید وسی هزار اسیر گرفت، ازین به بلاد وقصبات مربوط سند یکی پی
دیگری مفتوح شد ، وجیسۀ پسردا هر هم بچترال پناهنده گردید ، محمد قاسم
ازین بعد بحدود ملتان گذشت و دوماه با حاکم ملتان « گندارای ، جنگ و
اخیر أفاتح گردید ، محمد در این جا سیزده هزار و دو سد من زر از دفاین، وصنمی از طلا
بوزن دو سدوسی من با چشمان یاقوتی از معبد ملتان اغتنام نمود . یکی از مورخین
میگوید، محمد قاسم در ملتان بيك خانه برخورد که در آن چهل بهار طلا بود
و هر بهاری مساوی ٣٣٣من ولهذا جمعاً معادل ۲ ملیون ٣٩٧ هزارث سد مثقال
میشد در هر حال محمد بن قاسم ثقفی باین ترتیب تمام ولایت سند و هم ملتان را فتح
و بعد از غلبه به تدبیر و مدارا و تساهل مذهبی با مردم پیش آمد، و بعضاً مردم نیز
بقبول اسلام تن دادند ، اما بزودی حجاج مشهور بظالم در ٩٥ هجری از دنیا گذشت
وخلیفه ولید یکسال بعدتر فوت نمود، سلیمان خلیفه جدید محمد بن قاسم را
معزول و احضار کرد، و اینسردار بزرگ در عراق بضربت و شکنجه هلاک گردید
پیشرفت اسلام هم در همین منطقه خاتمه یافت. سلیمان خلیفه اموی در عوض محمد
بن قاسم بحکومت سند یزید بن ابی کشفه را اعزام کرد ولی حاکم جدید هژده
روز در سند نگذ شتانده بود که چشم از جهان پوشید ، و جایش را حبیب بن مهلب
گرفت ، ولی سند یان تن باستیلای عرب نمیدادند ، و حکام محلی دوباره بر سر
اقتدار آمده بودند لهذا حبیب در کنارۀ جیلم به جنگ با مردم مجبو ر شد.
حاکم اعزامی خلیفه عمر بن عبد العزیز موسوم به عمرو بن مسلم لیز مثل سلف خود
در همان نواحی بجنگ اهالی گرفتار گردید . در عهد خلافت یزید بن عبدالملک
مجدداً بین عربها از یک طرف و سندیها و بلوچها از دیگر طرف محاربات


(٦٠)

واقع و در قبایل عرب کشته بسیار داد، ازین بعد جنید بن عبدالرحمن حاکم سند
مقرر شد ولی او نیز ناچار بود ازینکه با اولاد و اخلاف داهر مدتی بجنگد
منصبداران اینشخص متوجه مر مد، مندل، دهنج و بروس گردیده و هم در هر بعد
حرب و فتح کردند. عوض جنید بسان تمیم بن زید مقرر و بزودی درد بیل فوت شد
و جای او حکم بن عوانه منصوب گردید در ینوقت مردم تمرد کرده بودند،
و او شهر منصوره را در غرب سند بنا کرد این ترتیب در سند دوام می نمود که
ابامسلم در خراسان شمالی وارد عرصه سیاست شده و متعاقباً حاکم اعزامی او
موسی بسند رسید، و منصور بن جمهور کلبی را که مدافعه میکرد مغلوب و مساجد
تعمیر و امنیت را قایم و اسلامیت را پیشبرد. بعد ازین خلافت از امویها بعباسی ها
منتقل و برای مدتی حکام و عمال آن دولت در ولایت سند اعزام می شد از آنجمله
خلیفه منصور عباسی هشام بن عمر و تغلبی را حاکم سند مقرر نمود و در عهد
اینشخص نامدار اسلامیت تا کشمیر پیشرفت و در آنجا عرب بفتح نایل آمد،
کذا ملتان را مجدداً مسخر کردند این ترتیب در زمان خلفاء عباسی نه تنها تا
ظهور دولت طاهری در خراسان شمالی بلکه تا مدتهای دیگر دوام داشت، تا مجدداً
اهالی سند و منجمله طائفه سومری ها بقیه عرب و نفوذ ایشان را از بین برده و حکومت
محلی تشکیل کردند، و همچنان در ملتان حکومت لودی محلی تشکیل و تا اواخر
قرن چهارم هجری دوام نمود.

ظهور ابو مسلم در افغانستان
سالهای ۱۲۹ - ۱۳۷ هجری
از نفوذ اولین عرب در خاک خراسان (۳۲ هجری) تا ظهور ابو مسلم خراسانی
در صحنه سیاست (۱۲۹ هجری) یکصد و بیست سال عبور، و سه نسل مردم یکی
پی دیگری بدنیا آمده و میگذشتند، در طی این مدت حوادثی در عالم اجتماع عرب و
افغان بوقوع رسید که نه تنها در سر نوشت هر يك ازین دو ملت به تنهایی، بلکه ـ


( ٦١ )

در مقدرات هر دو تواماً تأثیر نمود از آن جمله بعد از فوت حضرت پیغمبر
آخرالزمان عليه الصلوة والسلام اختلافی در سر جانشینی آنحضرت میان قبايل
عرب پديد آمد که تأثیر منفی آن قرنهای متوالی در تمام عالم اسلام محسوس
وشايد بعد از هزار و چهار صد سال هنوز بکلی از بین نرفته باشد، پس از وفات
امیرالمومنین خلیفه اول و ثانی در سال های ۱۳ و ۲۳ هجری
خلافت اسلام به امیر المومنین خلیفه ثالث رسید، و عصبیت قبیله وی
مجدداً آتش نفاق را دامن زد، و در نتیجه خلیفه سوم در سال ۳۵ هـ
در ضمن يك شورش و هیجانی از جهان گذشته، و امیر المؤمنین خلیفه رابع زمام خلافت
در دست گرفت، رؤسای بنی امیه در زیر قیادت امير معاويه نائب الحكومه
شام شهادت خلیفه سوم را دستاویز سیاسی گرفته و عداوت دیرینه بنی امیه و بنی
هاشم را تجديد و عملی نمودند، امير المؤمنین خلیفه رابع هم در نتیجه این
اختلافات در سال ٤١ هجری بشهادت رسید، و نزاع گل ناشدنی در و حله اول
بين دو قبیله عرب وبعد ها بین تمام ملل اسلامی برای قرنها باقیماند، در هین
گیر و دار فرقه سومی در عرب تشکيل و موسوم به خوارج گردید که هم برضد
رؤسای بنی امیه و هم برضد رؤسای بنی هاشم بوده، طالب تشکیلات جدید
سیاسی محسوب میشدند، بالطبع تمام این اختلافات داخلی عرب بواسطة ارتباط
مستقیمی که با ممالک متصرفه خودها داشتند در جمله ممالك تحت نفوذ عرب
اما مسلمان ساری و جاری گردید، که منجمله خراسان بود . خراسانیان که
نصب العین جزه تشکیل دولت ملی نداشتند ازین رقابت و عداوت های داخلی
عرب استفاده و همیشه در مقابل سلطنت های قویه عربی سیاستا طرف دسته مخالف
آنها را التزام میکردند، چنانچه در برابر قدرت امپراطوری بنی امیه طرفدار جدی
بنی هاشم بودند، ووقتیکه عباسی ها از دسته بنی هاشم بسلطنت رسیدند باز خراسانیان
طرفداری از علویان میکردند، تا بالاخره سلطنت خراسانی تشکیل کردند .


( ٦٢ )

در هر حال خلفاء راشده یا اربعه اسلام رضی الله عنهم چهار نفر از سال ١١ تا ٤١ هجری دوام نموده، و در سال آخری امیر معاویه اولین خلیفه اموی در دمشق جلوس نمود ولی خراسانیان مثل جزیرة العرب و عراقین در عوض او خلافت امام حسن (رض) پسر حضرت علی را تصدیق کردند اما امام حسن در همان سال از خلافت استعفا کرد و باز خلافت در دست امیر معاویه ماند، معہذا وقتیکه عبدالله بن زبیر در مکه اعلان خلافت نمود خراسانیان تصدیق و نائب الحکومه او را در خراسان پذیرفتند، مگر بزودی امیر معاویه بر مخالفین غلبه جسته و تسلط او در ممالک متصرفه قوی شد و رفت، باین ترتیب خلفاء بنی امیه چهارده نفر از سال ٤١ تا ١٣٢ هجری تقریباً یکقرن بر مسند يك امپراطوری خیلی وسیع نشسته و بر جهان حکومت نمودند، در میان خلفاء اموی مردان بزرگ و لایقی بهمر رسیده و دوره حکمرانی این سلسله را مخصوصاً از نظر تعمیم دین اسلام و فتوحات عظیمه در تاریخ اسلام ممتاز ساخت از قبیل امیر معاویه اول و خلیفه عبدالملك و خليفه وليد و امیرالمومنین عمر بن عبدالعزيز رضی الله عنه وغيرهم . بطور اختصار دوره اموی عصر تدین ، جهاد ، قرآن ، حدیث و فقه و بحث در اطراف آنها بود، دروس دنیوی از طب، صنعت و کیمیا کم و آنهم مشغله غیر مسلمین شمرده میشد . در جهانگیری، دوره اموی اختصاصی بزرگ داشته و قلمرو او آنوقت شامل ممالك ذیل بود: عربستان، فلسطین، شام، ارمینیا ، عراق عرب ، فارس، ماوراءالنهر و قسمتی از افغانستان ، مصر، طرابلس ، تونس ، الجزير يا ، مراکش ، اسپانیا ، پرتگال، فرانسه جنوبی ، جزیره کورسیکا وغیره، در همین دوره قسطنطنیه محاصره شد و طارق سردار اسلام خواست اروپا را فتح و از راه اسلامبول به دمشق برود، گرچه این هر دو عمل و آرزو یکی بواسطه استحکام موقع و وضع جغرافی و دیگر بسبب يك امر بيلزوم خليفه وقت ناکام ماند . در همین دوره ( عهد عبدالملك ) به جای سکه باز نطينی مسکو کات اسلامی ضرب زده شد، و دفاتر و ادارات دولتی تأسیس و مرتب گردید .


( ٦٣ )
ولی دوره بنی امیه يك دوره پر از تعصب قبیله وی و غرور عربیت نیز بوده ، عربی زبان
رسمی تمام امپراطوری گردید ، دیوان ودفاتر دولتی که تا آنوقت بخط فارسی بود
در عهد نائب الحکومه گی حجاج مشهور در کوفه بعربی منتقل گردید ، واینکار
بزرگ هم بدست یکی از ابناء خراسان زمین صالح بن عبد الرحمن سیستانی
منشی زا دانفروخ بن ببری رئیس دیوان انجام یافت . بنی امیه عصبیت و امتیاز
طبقاتی را خلاف اصول اسلام و روش خلفاء راشده رضی الله عنهم ، مجدداً بر قرار
ساخت ، تاجائیکه امام مساجد بایستی از نژاد عرب میبود ، و دوائر دولتی تا جای
ممکن بعرب داده می شد . بعلاوه از زمان موسس سلسله اموی تجمل رومی در
دربار خلاف اداب اسلامی قبول ، وسلطنت انتخابی بمیراثی تبدیل و در نتیجه
دولت اموی یکدولت خالص عربی آنهم متعصبی گردید .
این ترتیب اداره در نظر ممالك متصرفه مخصوصاً خراسانیان مطبوع ومستحسن
نبود، خاصه در حالیکه عرب از آنها بمراتبی در مدنیت افتاده تر بود بودند ، هنوز
عربها در زراعت و باغداری، صنعت وتجارت دستی نداشتند، و در قلمرو امپراطوری
ایشان سکه واحدی وجود نداشته ، مسکوکات مختلفه محلی در دادو ستد بکار
میرفت ، بعلاوه بعضاً حکام اموی در تشدد اداری می افزودند و بعضاً در جمع
مال و خرج آن اسراف میکردند ، قتیبه در خراسان شمالی میثاق و عهود
را پامال و حجاج در کوفه خون مردم را بیشمار میریخت ، همین شخص
عبدالله بن زبیر رضی الله عنه مردی را که آخرین خلفاء راشده اسلام محسوب
و خلافتش در خراسان و عراق و حجاز قبول شده بود در سال ۷۳ هجری بدار زد
و یزید خلیفه اموی امام حسین نواسه حضرت پیغمبر علیه السلام
را در کربلا بواسطه چند هزار عسکر خودش محصور و بالاخره آن جناب را با
اولاد و آل و اتباعش که ۷۴ نفر میشدند ـ باستثناء امام زین العابدین ـ
يك جا در سال ۶۱ بشهادت رسانید شانزده نفر ازین شهداء اولاد حضرت


( ٦٤ )

فاطمه زهرا رضی الله عنها دختر حضرت خاتم الانبيا بودند و بعضأ خلفاء اموی
در قلمرو مسلمان شده خویش امر میکردند تا در نماز جمعه با لای منابر نسبت
بخاندان امیرالمومنین خلیفه چهارم بد گفته شود .
نهضت سیاسی ابو مسلم: تمام اینچیزها در دست سیاسیون و سرداران خراسان
اسلحه برنده بود که بواسطه آن امپراطوری عظیم اموی را واژگون و کشور
خود را از تسلط آنها آزاد سازند . اینست که بلا فاصله بکار شروع کرده
و برخلاف سابق که فقط بشورشها و مقاومت های منفرد محلی پرداخته و بالاخره
یکی پی دیگری در مقابل قدرت دولت اموی مغلوب میشدند ـ اینمباربتشکیلات
اساسی و وسیعی بنام دین واسلام ' حق وعدالت آغاز کردند . در سراین تشکیلات
بزرگ نیز شخصی فوق العاده چون ابومسلم قرار گرفت و مجری تاریخ را در
خراسان و تمام ممالك اسلام تغییر داد. البته زمان و مکان نیز با ابومسلم مساعد
و زمینه فعالیت از یکقرن باینطرف در خراسان آماده بود خراسانیان در شمال
غرب و جنوب کشور خویش که دین اسلام را بزور شمشیر نه پذیرفته بودند در
مرور یکصد سال با عرب و مسلمین داخل ارتباط ' مجادله و پیکار بوده و بخوی
و بوی همدیگر آشنا گردیدند . در طی اینمدت طولانی هر دو ملت با وجود جنگ
و بیگانگی بهمدیگر نزدیکتر گردیده و خراسانیان بمزایای دین اسلام و پوسیده گی
ادیان قدیمه خراسان پی برده ' و بدون اجبار بقبول اسلام گرائیدند ' در مرور
همین ایام بود که از سواحل جیحون تا هامون سیستان و از حوزه اوغنداب تا
دهنه سند مساجد آباد و شعار اسلام آشکار و رجال بزرگی از خراسانیان
مسلمان شده پیدا گردید ' در حالیکه آزادی دین و عقیده برقرار و هیچ یکی
بقبول اسلام مجبور نشده بودند . مدارس اسلامی در خراسان آنقدر ترقی کرد
که در یکی از آنها سه هزار كودك تحصیل میکرد ' چنانچه وقتیکه در سال ۱۰۱ هجری

تاریخ افغانستان جلد ۲ ( ۱۰۰ ) پ ش دار محمد ج سراج الدینخان ر قانع محمد ن محمدرحیم ه اجرا تابه ارسح الی ٣۱ روز ٣ ماه ٢٦ سال ۱۳۰۴ مجرى


( ٦٥ )

ضحاك بن مزاحم هلالي عالم بزرگ تفسير و فقه در خراسان شما لی مرده
سه هزار طلبه او درين رشته علوم باقيه اند .

از مدتی باينطرف سر كرده گان خراسان خود با هميت تعميم دين اسلام بغرض
وحدت و سعادت قوم پی برده و بوسائل ممکنه در نشر آن میکوشیدند اینچنین
اشخاص در امور اداری عرب نیز در خراسان داخل و اقتدار سیاسی بدست
آوردند . در اواخر قرن اول و اوائل قرن دوم نه تنها در دربار حجاج وحکام
عربی خراسان، خراسانيان مسلمان نفوذ کردند بلکە بحکومت های داخلی
خراسان و سرداری لشکر نيز رسيدند چنانچه از طرف اسد بن عبدالله نائب الحكومه
عربی خراسان در سال ۱۰۸ هجری بر مك ابو خالد بن برهک حا كم ولايت بلخ
مقرر گردید بالجمله در چنين محیط و آب وهوائی ابومسلم ظهور کرد .

ابومسلم عبدالرحمن نام داشت و در ۱۰۲ هجری در قريه سفيد نج (سپيد دژ)
از مضافات شهر انبار «سرپل موجوده و رأس القنطره عرب ، درشرق شهر يهودية
میمنه كنونی ، تولد شد بعض مورخين سفيد نج مسقط الرأس
ابومسلم را از مضافات مرو میدانند. در هر حال ابومسلم در شباب تحصيلات خود
را درخراسان تمام وزبان عرب را بالغت واشعار آن فرا گرفته قرآن حفظ نمود
تربيه ابومسلم طوری شد که او مرد فاضل و پرهیز کاری بار آمد . ابومسلم قلبی
سخت وقوی داشت او از هیچ مصیبتی اظهار غم والم وازهیچ موفقیت و نعمتی اظهار
مسرت وانبساط نمیکرد. ابومسلم از طرز اداره ورفتار دولت اموی متغیر بوده
وآرزو داشت کشور خراسان مستقل و در سر اداره تمام مما لك اسلامی قرار
گیرد وعجالتاً هم خودش را لایق اداره چنین کشوری میدانست لهذا در صدد
تهیه صحنه فعالیت بر آمد. خراسانیان از جوانی چون ابومسلم که عقل کافی
واخلاقی عالی ونصب العینی بزرگ داشت با کمال میل استقبال کردند و اینمرد
نوزده ساله با قامت متوسط، پشت دراز ، ساق کوتاه، امامنظر جذاب وچرده گندمی

تاریخ افغانستان جلد ۲ ( ۱۰۰ ) - سردار محمد ج سراج التواريخ ، فاتح محمد ن محمد جمع . امرائيه المراجع ابل ٢ و ٣ و ٤ و ٥ ج


(٦٦)

و پوست پاکیزه ، و زبان فصیح خودش بزودی مرکز يك جمعیت عظیمی گردید.
ابومسلم میدید که يك عده از خانوادۀ بنی هاشم از طرف حجاج از وطن شان طرد و در بلخ
وسائر بلاد خراسان نفی وتبعیذ گردیداند، وعده هم از خاندان عباس در کوفه
و حجاز باکمال ذلت در زیر فشار دولت اموی زنده گی میکنند، ابو مسلم
مصمم شد از نام این خاندانها برضد امپراطوری اموی استفاده و بجلب و همکاری
سائر مسلمین به پردازد و در نتیجه دولت خراسانی تشکیل کند. از دیگر طرف
خانواده بنی عباس که از مظالم بی پایان بنی امیه می نالیدند نیز از مدتی باینطرف
در صدد رهائی خویش بر آمده و بر علیه حکومت اموی در خفاء مشغول کار بودند،
اما عباسی ها بالاخره ازین اقدامات مذبوحی خودخسته و از طرف تمام ممالك
اسلامی مأیوس گردیدند، آخرین امید گاه اینقوم صلابت ملیه خراسان بود،
ولهذا از مدتی مراجعه باین کشور نموده و توسط اعزام نمایندها و مبلغین
ومکاتیب ترحم وهمکاری رؤسای خراسان را جلب می نمودند. محمد امام
عباسی هنگامیکه مبلغین خودش را برای دعوت مردم بخلافت خود اعزام مینمود
چنین خطاب کرد: مردم بصره عثمان پرست و از کشاکش کناره گیرند و گویند
بنده خدامقتول باشد بهتر است تا قاتل. اهالی جزیره خارجی و فراری هستند
وباآنکه عربند بروم مانند و با آنکه مسلمانند اخلاق مسیحی دارند، اهالی
شام با ما دشمن و جز آل سفیان دیگری نشناسند، مردم مکه ومدینه ابوبکر وعمر
میخواهند، پس شماها بایستی متوجه خراسان شوید که شجاعت آنها معلوم، وقلوب
شان از عقاید مختلفه بلکه از دین تهی و از فساد خالیست، ایشان آزار دیده مستعد
انفلاق و خواهان تغیر خلافت میباشند، آری خراسانیها پیکر قوی ، سینه پهن،
سربزرگ ، ریش انبوه ، صدای هولناك ، سخن درشت، دهن دهشت آوردارند .»
در سر تشکیلات مخفی عباسی همیشه يك نفری ازینخاندان بعنوان امام قرار
میداشت و در وقت ابو مسلم این رئیس ابراهیم امام بود که پدرش محمد مؤسس


(٦٧)
تشکیلات مذکوره بحساب میرفت واوبود که داعیان خودش را به خراسان
اعزام وسعی نمود چند تنی از بزرگان این کشور اورا ملاقات و همکاری
نمایند. محمد پسر علی بود آنکه اورا ولید بن عبدالملک خلیفه اموی دوبار
تازیانه زد، ومحمد این اهانت نسبت به پدرش را ابداً فراموش نکرد، علی
يك پسر از جمله هشت پسر عبدالله، وعبدالله از جمله چهار پسر حضرت عباس
عم حضرت پیغمبر آخر الزمان بود.
ابومسلم در سال ١٢٤ هنگامیکه بیست وسه سال عمر داشت شخصا بکوفه
سفر و با ابراهیم امام عباسی مذاکره وملاقات، وبعد با عنوان امیر طرفداران
بنی عباس بخراسان مراجعت کرد، ابومسلم درین مسافرت از حالات کشور
فارس وعرب بخوبی آگاه شد، وبمجرد ورود در خراسان برضد بنی امیه داخل
اقدامات گردیده، ملت را تحريك، وطرفداران زیادی بهمرساند، وباز در
سال ١٢٨ سفری بمکه نموده با ابراهیم امام قرارهای گذشته را تجدید نمود.
نجات خراسان از اداره اموی: وقتیکه ابومسلم بخراسان برگشت بلافاصله
در سال ١٢٩، لقب شاهنشاه اختیار وحکومت خود وخلافت آل عباس، وخلع دودمان
اموی را اعلان کرد، اینوقت تمام سرکردگان ملی خراسان وعسکر زیادی در دور
او جمع شده بود و داوطلبان کشور قطعات معیت اورا تشکیل میکرد
باین ترتیب ابومسلم در حالیکه مرکز مرو را بخندقی حصار داده، وخودش
با منصبداران معیت خود لباس سیاه پوشیده بود، بیرق سیاهی افراشته و در
معسکر خویش آتش عظیم افروخت، و در پنجم رمضان سال ١٢٩ بـه مسند
حکومت نشست. نصر بن سيار نائب الحكومة عربی خراسان کـه مرد قوی
بوده وبغرض مرعوب ساختن طرفداران بنی هاشم قبلاً يحيى بن زيد بن
امير المومنین علی را در طالقان مرغاب بدار آویخته بود، اينك در مقابل خديع
کرمانی به جنگ مشغول، واز خبر ابومسلم نهایت متغیر گردید، در همین


(٦٨)

آن بود که منشور ابو مسلم باو رسیده و به قبول بیعت به
خاندان عباس دعوتش کرد، نصر سیار عرض جواب يك قطعه عسکر زیر قیادت
یزید سوق کرد، ولی از طرف مالك بن هيثم افسر اعزامی ابو مسلم یزید
اسیر و عسکر او مغلوب و منهزم گردید، ابو مسلم محبوس را مجدداً رها و در قرار گاه
نصر سیار فرستاد، و خود متعاقباً با اردوی خویش بجانب نصر سرا زیر شد، نصر
در میان دو دشمن گیر افتاده بود و لهذا به خدیع پیغام داد که مبادا از اطمینانی
که کتباً ابو مسلم بتو داده است فریب خوری، بهتر آنست که عجالتاً بمر و برگردی
که اينك منهم رسیدم و در آنجا با تو مصالحه خواهم نمود، خدیع همچنین کرد
و نصر نیز بر گشت و در حالیکه هر دو سردار هر يك با دو صد سوار از معسکر خود
جدا و بغرض مذاکره بهم نزديك گردیدند، تیر انداز قابلی بتعلیم نصر سیار،
خدیع را غافلانه بکشت، در سال ۱۳۰ علی پسر خدیع بعد از آنکه بحضور ابو مسلم
در ما خان رسیده بود بجنگ نصر سیار پرداخت و ابو مسلم مرو یان را بكمك
او در برابر عرب تشویق کرد، و خود متعاقباً از ما خان بجانب مرو روان شد،
نصر سیار تاب نبرد نیاورده از مرو بسر خس و از سرخس بطوس و از طوس به ری
فرار نمود ولی بزودی بیمار و از دنیا چشم پوشید. در خراسان عربها دو دسته
یمانی و مصری اقامت داشته، واز دیها از دسته اول و تمیمی و قیسی ها از دسته
دومی، و هر دو دسته بر ضد همدیگر از مدتی با ینطرف داخل فعالیت بودند
ابو مسلم ازین رقابت آنها خیلی ماهرانه استفاده کرده، در اول يك طرف را مغلوب
بعدها تمام عرب و طرفداران سیار و امپراطوری بنی امیه را از بین برداشته،
و خراسان شمالی را ازین دسته مردم چه مسلمان و چه غیر مسلمان و چه خواص و چه عوام
بکلی صاف کرد، ازین بعد حکام او متوجه ولایات غربی و جنوبی شده تمام سیستان
وبلو چستان و سند را از حکام اموی تحویل گرفتند و باین ترتیب ابو مسلم
در کمترین مدتی خراسان مفتوحه را بعد از یکقرن مسترد نمود. ابو مسلم هنوز


(٦٠)

کار بزرگی در پیش داشت ولهذا بزودی عسکری مکمل زیر قیادت قحطبه بن
شبیب و خالد بن برمك بلخی بغرض تسخیر کشور فارس بحر کت انداخت،
قوماندان ابومسلم از طوس به گرگان کشید و در جنگی که اور ابا ابن حنظله حاکم
اموی گرگان رخداد ده هزار عسکر دشمن را از بین برده داخل گرگان شد
وسی هزار نفر از طرفداران بنی امیه را بقتل رساند، وقتیکه عسکر ابو مسلم
باستقامت عراق عجم حرکت میکرد سرداران اموی کرمان داؤد بن یزید و عامر
در نواح اصفهان جلو ایشان را گرفتند، ولی عامر کشته شد و داؤد فرار کرد،
اردوی خراسان بعد از هشت روز وار دنهاوند شده بعد از اشغال آنجا بجانب عراق
عرب حرکت کرد، یزید بغرض مدافعه موضع جلولا را معسکر ساخته و از مروان
خلیفه اموی استمداد نمود، ولی همینکه قوماندانان ابو مسلم بخانقین رسید
یزید تاب نیاورده بکوفه فرار کرد. اردوی خراسان دشمن را تعقیب و از فرات
عبور وقحطبه قوماندان اردو در رود غرق گردید. معهذا عسکر خراسان اهمیت
نداده بجنگ دشمن پیش وعسکر یزید را مغلوب و منهزم کردند. اردوی خراسان
بدون معطلی کوفه را هدف گرفته و ابن هبیره عامل اموی را از آنجا به واسط
فراری ساختند. اردوی خراسان با حسن بن قحطبه در محرم سال ۱۳۲ هجری داخل
شهر کوفه شد، وحسن منشور ابومسلم را درینشهر به ابوسلمه جعفر بن سليمان
الخلال مرد عجمی تسلیم کرد، ابومسلم درین مکتوب مشارالیه را بعنوان وزیر آل
محمد خطاب و در تنظیم امور مامور کرده بود، ابوسلمه این منشور را برای مردم کوفه
قرائت کرده و مامورین خودش را برای عملی شدن هدایات ابومسلم در اطراف
اعزام کرد. ابومسلم که کار را تا اینجا رسانده و از انقراض امپراطوری
بنی امیه چیزی نمانده بود، دیگر نمیخواست حقیقتاً خاندان عباس به جای این
امپراطوری قرار گیرند، زیرا اینها عجالتاً در اثر شمشیر و تبلیغ خراسانیان
زیاد از اندازه لزوم شهرت و نفوذ در کشورهای اسلام حاصل کرده بودند


( ۷۰ )

وممکن بود اینها نیز قوی وخود سر شده اسباب درد سری برای خراسان قرا هم
کنند لهذا به عجله جلال وزیر را که محمد میگفتند نزد سه تن از بزرگان اولاد
حضرت علی چون امام جعفر صادق ، عبدالله بن حسن بن علی ، وعمر بن علی
بن حسین بن علی فرستاده و ایشان را به قبول خلافت اسلام در عوض خلفاء
اموی دعوت نمود اتفاقاً این هر سه جناب جواب رد داده واز قبول خلافت
وسلطنت عذر خواستند . ابومسلم چون خود نمیتوانست در آنعصر مقام خلافت
اسلام را دعوی کند ، بنا چار باز به خاندان عباس متوجه شد، اما ابراهیم امام
در اواخر سال ۳۱ هجری بعلت کشف مکتوب ابو مسلم از نزدش به حکم مروان
خلیفه اموی در زندان حران محبوس و در همان جا بواسطه فرو بردن سرش
در انبان چوله کشته شده بود ، و برادران این شخص عبدالله ملقب به سفاح و
ابو جعفر منصور دوالقی با عده از اعوان خودشان در شهر کوفه پناهنده و در یکی
از خانهای آنجا بطور نهانی زنده گی میکردند ، اینها چون از فتوحات اردوی
خراسان امید وار شده بودند همینکه شهر کوفه بدست خراسانیان مفتوح و تأمین
شد ، بخانه ابو سلمه داخل ومنزل گزیدند ، وقتیکه سرداران خراسان این
خبر را گرفتند به حکم ابو مسلم ایشان را از خانه کشیده بدار الاماره کوفه بردند
و عبدالله سفاح در یکی از جمعات ربیع یاجمادی ۱۳۲ هجری در جامع کوفه خطبه
خوانده بنی امیه را نکوهش و خلافت خودش را اعلام نمود ، منصور دوانقی هم بگر فتن
بیعت بنام براد از مردم شروع کرد ، عبدالله عم سفاح بجنگ مروان خلیفه اموی
اعزام گردید ، مروان که قلوب رعایا را با طالع خودش يك جا از دست داده بود بنا چار
از حران خارج و در کنار آبی در زاب با دشمن مقابل شد، ولی بزودی منهزم و به جانب
مصر روان گردید ، عبدالله تا دمشق او را تعقیب، و در جنگ حصار ولید بن معاویه
حاکم آنجا را گرفته از تیغ کشید ، وخود به قنسرین و از آنجا بفلسطین گذشت
صالح برادر عبدالله نیز بلادرنگ خلیفه مروان را در راه مصر تعقیب میکرد تا در


(۷۱)
منزل ذات السلاسل باورسیده و در شباخونی که برد، مروان کشته وسرش نزد سفاح وباز به خراسان فرستاده شد، زنان و دختران اونیز اسیر وبخراسان اعزام گردید اما پسران او موفق بفرار شدند . عباسی ها در انتقام از اموی ها قصور نکردند تا ایشان بکلی از بین رفتند؛ بزرگان این خاندان در دمشق در بصره در موصل و دیگر جاها بضرب چوب میده و کوفته، و زیر گلیم فرش و بالای اجسادشان سفره طعام گستردہ شد، مردم درین سفره طعام میخوردند و نعش های نیمه زنده آنها در زیر دست و پایشان میطپید، بعد از جان سپردن گوشتهای اینها بسگها خورانده شد، وقبور سلاطین اموی شگاف و عظام رمیمه شان برون افگنده گردید (جز از خلیفه عمر بن عبد العزیز) مرده خلیفه هشام را نیز چوب زدند و باز بدار آویختند، و باین ترتیب بساط امپراطوری يك قرنه بنی امیه در مشرق زمین برچیده شد .
تامین ماوراء النهر: واما ابو مسلم در مرو نشسته وعملاً زمام امور سلطنت خراسان اسلامی و ماوراء النهر و کشور فارس را در دست داشت درین ضمن بود که سفاح عباسی را نظر بمصالح سیاسی دولت خیال کشتن ابو سلمه حفص بن سلیمان همدانی پدید آمد، ولی خلیفه جرائت اینکار نداشت زیرا او از دست نشانده ابو مسلم چیزی بیشتر نبود، در حالیکه ابو مسلم ابوسلمه را منشور وزارت ولقب وزیر آل محمد و معناً اختیار اداره خلافت عطا کرده بود. بنابران خلیفه برادر خود ابو جعفر منصور را شخصاً بدر بار ابو مسلم اعزام و برای استیذان کشتن ابو سلمه مامور کرد، ایامیکه منصور در نزد ابو مسلم اقامت داشت از طرز رفتار وتكبر او در دل کینه گرفت و از همان وقت مصمم شد اگر بتواند احسان این مرد خراسانی را بكفران مقابله کند . در هر حال منصور بدر بار خلافت بر گشت و خلیفه را از قدرت ابو مسلم تخویف و بدشمنی او تحريك نمود . اما خلیفه نمیتوانست و نمیخواست از احسان ابو مسلم اغماض کند، در هر حال ابو سلمه بعد از اجازه


(۷۲)
ابومسلم از طرف سفاح کشته وعوض او خالد بن برمك بلخی بوزارت برداشته شد
وبرمك پسر جاماس پسر بشتاسف (پشتاسپ) از اهالی شهر بلخ بود، ابو مسلم
بعد از تنظیم خراسان در سال ۱۳۵ بماوراء النهر عسکر کشیده وزیاد حاکم
عربی آنجا را که دم از عصیان میزد بکشت . و در سال ۱۳٦ بغرض وارسی
از امور خلافت عباسی و اداء فريضه حج بجانب حجاز حرکت کرد
وقتيكه او وارد مرکز خلافت گردید از طرف خلیفه سفاح استقبال شد منصور
که در کمین بود باز خلیفه را تحريك بر ضدابو مسلم نمود، وقتيكه ابو مسلم به مکه
روان شد خلیفه امارت حجاج را به اوقی بلکه به برادر خود منصور داد لهذا ابو مسلم
کوفته خاطر شده و از منصور يك منزل پیشتر بحرکت افتاد او درین سفر به تمام
قوافل وحجاج امر کرد تا در عرض راه از مطبخ او که دوصد قطار اشتر سامان
آنرا می کشید نان خورده و از خود طبخی نه نمایند ومقرر کرد از منزل هر
کسی که دود برآید اعدام شود، هیبت و آوازه کار نامه های این شخص چنان
در دل عرب نشسته بود که حین عبور او راهها و آبادی ها را میگذاشتند، ابو مسلم
از اداء حج فارغ شده بود که خبر مرگ خلیفه سفاح را شنید، منصور درینوقت
که رقیبی چون عیسی بن موسی در انبار داشت ضعف خود را احساس واز ابو مسلم
التماس نمود که خلافت او را مقرر و تأمین نماید، ابو مسلم قبول و با او وارد
انبار شده عربها را از بیعت با عیسی مانع وابو جعفر منصور دشمن پر كينه
خود را مجال جلوس در مسند خلافت داد ، منصور هنوز دشمن دیگری در مقابل
داشت و عبدالله بن علی بن عباس بعد از فوت سفاح اعلان خلافت کرده واينك
در نصیبین قرار گاه داشت ، ابو مسلم به الحاح منصور بجانب این دشمن او نیز
عسکر کشیده و بعد از پنچماه جنگ او را مغلوب و منهزم گردانید ، در چنین
وقتی خلیفه منصور ابوالجصیب را برای ضبط غنایم اردوی شکست خورده دشمن
از شمشیر ابومسلم و خراسانیان اعزام کردابو مسلم ازینحرکت منصور و خست طبع او

تاريخ افغانستان جلد ۳ ( ۱۰۰۰ ) ب سردار محمد ع سراج التواريخ و فتح محمد ن مخزن هـ ابو رائیه تاریخ لیل ۲ و ۳ ر ٤٣٦


( ۷۴ )
سخت متنفر گردیده بدون وداع و اجازه او باستقامت خراسان حرکت کردابومسلم
درری بود که مکتوب خلیفه رسیده و او را دعوت بمراجعت نمود، خلیفه در ینمکتوب
خاطر نشان کرده بودنائب الحکومه گی کشورهای شام و مصر به ابو مسلم تعلق دارد،
ولی ابومسلم جواب نداد ، متعاقباً یکنفر هموطن ابومسلم ابوحمید مرغابی از
طرف خلیفه بحضور او رسیده و سعی بلیغی کرد که ابومسلم را ملایم و بمراجعت
راضی سازد ، در همین آوان مکتوبی از ابوداود وکیل و نائب الحکومه
ابومسلم در کشور خراسان بحضور ابومسلم رسید که در آن تصریح کرده بود
قبل از مراجعت تو بخراسان استرضاء خليفة المسلمين واجب است. این مکتوب
در اثر دسیسه خلیفه منصور نوشته شده بود ، چونکه او ابوداؤدرا از ماجرای خود
ور نجش ابومسلم آگاه ووعده داده بود که اگر موفق شوی او را نزد من
برگردانی حکومت خرا سان بتو تعلق دارد ، چونکه ابو مسلم در دارالخلافه
کار بسیار خواهد داشت. درهر حال ابومسلم از خواندن مکتوب ابوداود بیشتر از
فرمان خلیفه متفکر شد ، زیرا اندیشه میکرد مبادا در رفتن او بخراسان
ابوداود غدار از در مقابله در آمده و آتش جنگهای داخلی را مشتعل نماید
در حالیکه خلیفه عباسی هم با او همکاری خواهد نمود ، اصرار ابو حمید
مروالرودی بر تأثیر این مکتوب افزوده و بالاخره ابو مسلم عزم مراجعت بدربار
خلیفه نمود ، در حالیکه ابداً از خلیفه ترسی سوای نفرت نداشت، زیرا اردوی
خراسان در معیت اوبود ، مگر ابو مسلم احساس نمیکرد خدعه گاهی برقوت
غلبه میکند . وقتیکه ابومسلم بدار الخلافه رسیدسه روز پیهم چنان پذیرائی
و گرم جوشی از طرف خلیفه نشانداده شد که اینمرد رشید ووقور در اخلاص
منصور نسبت بخود متیقن گردید . ولی روز چهارم که بدیدن خلیفه رفت منصور
وا نمود کردبا او خلوتی دارد، لهذا او را تنها بدرون خانه احضار کرد، همینکه
ابومسلم وارد شد ، چهار نفر تیغدار از کمین گاه ها جسته و اینمرد نامی را

( ۱۰۱۰۰ ) ب سردار محمد ع سراج المیدان و محمدامین ت محمدسیم ه امیر اثیه ثلث ربع لیل ۳ و ۴ و ۵،۶
الرح د دعا جلادت جند ٩


( ٧٤ )
ریز ریز کردند ، منصور پس ازین امر کرد تا سر او را در میان طبق های درهم
و دینار در معسکر خراسان ریختند . روزیکه این فاجعه عملی شد چهار
شنبه ٢٥ شعبان سال ١٣٧ هجری و ابومسلم بسن ٣٥ سالگی بود .
انعکاس قتل و ابومسلم در خراسان : بعد از کشته شدن ابومسلم گرچه
نفوذ حکام عباسی مجدداً در ولایات مفتوحه خراسان مستقر گردید ، امادست
خراسانیان نیز در امور خلافت محکم شده بود خراسانیان چنانچه ابومسلم را
تقویه کردند ، ابومسلم خاندان برمك را پرورش و در دربار خلافت داخل نمود
و اینخاندان هم خانوادۀ مشهور سهل خراسانی را در دولت عباسی برقرار ساختند
و گرچه بعدها این هر دو خاندان از طرف خلفاء عباسی در عقب ابومسلم فرستاده
شدند اما اینها مرد دیگری چون طاهر خراسانی را پرورش و برای خدمت
بخراسان حاضر کرده بودند و بالاخره همین مرد بود که از فعالیت دو قرنه
خراسانیان نتیجه گرفته و استقلال خراسان مفتوحه را اعلان و تأمین نمود .
از دیگر طرف در داخل خراسان فکر استقلال کشور بقدری محکم بود که حتی
تخالف و تباین دین و مذهب داخلی نیز مانع نشو و نمای آن نمیتوانست گردید .
سنباد: چنانچه پس از ختم تراژیدی ابومسلم اولین کسیکه بانتقام کمر
بست فیروز ملقب به سنباد زرتشتی مذهب خراسانی و باشنده قریۀ « هردانه »
در غرب هرات بود این شخص در سال ١٤٢ بلا درنگ بفعالیت آغاز و بزودی
در گرد او بقول مورخین عرب تقریباً صد هزار عسکر داو طلب مرکب از
مسلمان و زرتشتی جمع شد سنباد بر ضد عباسی ها در نیشاپور حمله ، و بعداز
چندین حرب نیشاپور ، قومس وری را اشغال ، و خزائن ابو مسلم را در ری
متصرف و خودش ملقب به سپهبد گردید ، سپهبد در ولایات متصرفه عباسی
قتل نفوس و اغتنام اموال بسیاری نموده و بعد ها قصد عراق و حجاز کرد .


( 75 )
چون نائب الحکومه عباس ری قبلا با عسکرش در رزم سپهبد مغلوب
و مهزم گردیده بود لهذا خلافت عباسی برای جلو گیری از عاقبت وخیم بعجله
داخل کار شده و اردوی مکملی زیر قیادت جمهور بن مرار در مقابل سنباد
سوق نمود تلاقی طرفین در حد ودبین همدان وری واقع و بعد از جنگ سختی
عسکر عباسی غالب گردید سنباد با این آنقدر مقاومت کرد که خلیفه منصور
پسر خود مهدی را در مقابل او سوق نمود وسنباد مجبوراً بجانب طبرستان
عقب کشید تا فرصتی برای جمع آوری قوا بدست آرد ، ولی سپهبد حکمران
محلی طبرستان با مهمان پناهنده خدعه ، و سنباد وهمراهانش را کشته
وسرهایشان را علی الرسم بدربار خلیفه عباسی تقدیم کرد، خلیفه منصور نیز نفسی
براحت کشیده ودرطرح بناءشهر بغداد مشغول ماند. ولی دسته دیگری ازخراسانیان
( معروف به فرقهٔ راوندیه)در آنجا نیز شوریده وخلیفه را در جنگ محصور نمودند
تا آنکه معن بن زایده بکمک خلیفه رسیده اورا از محاصره رهاء و فرقه راوندیه را
مغلوب ساخت معن بن زایده در برابر این خدمت بزودی حکومت سیستان حاصلکرد، مگر
سیستانیان اورا مجالی نداده در قصر حکومتی شکم دریدند. در سال 144 مردم
بست و قندهار نیز بر خلاف خلیفه منصور شورش و بازهير بن محمد الازدی
قوماندان اعزامی حاکم عباسی سیستان رزم شدیدی دادند. همچنین در سال
150 مرددیگری از هرات بنام «استاد سیس » با دعیسی ظهور و باتفاق رفیق
سیستانی خودش « حریش » لشکر جمع واستقلال خراسان را اعلان نمود. سیاسیون
عباسی بعادت دیرینه فوراً کلمه زندقه را بگردنش بسته و حتی مسلمین
خراسان را هم برضد او تحريك كردند ازجمله سران اسلامی خراسان که تعمیم
اسلامیت را در خراسان شرط اول ترقی کشور میدا نستند بياسی «اجشم »
مروا لزودی بود که بلا درنگ بمقابل استادسیس سوقیات نمود ولی در اولین
میدان جنگ سرش و عسکرش را ازدست داد، خلیفه منصور به پسرش المهدی


( ٧٦ )

امر کرد تاخازم بن خزیمه افسر مشهوری را با ٢٤ هزار عسکر از غرب به مرو
گسیل نمود همچنین عمر و ابی عون پسران قتیبه بحکم خلیفه از تخارستان
بمدد خازم رسیدند ، جنگ شروع شد و تلفات طرفین بهزار ها رسید . اردوی
استادسیس ١٤ هزار نفر اسیر داده و منهزم گردید عرب ها اسراء را اعدام وخود
استادسیس را در منطقه استواری محاصره کردند بالاخره استاد سیس هم اسیر
و محبوساً بدربار منصور سوق، و در آنجا از بین رفت . مرجیله باد غیسی دختر
همین شخص بود که بعدها زن خلیفه هارون و مادر خلیفه مامون عباسی گردید.
محمد واذرویه: در سیستان نیز مردم چه مسلمان و چه زرتشتی زیرقیادت محمد
بن شداد و آذرویه مرزبان زرتشتی برضد خلیفه منصور شورش کرده ، و ازبست
بجنگ یزید بن خلیفه منصور که حاکم سیستان بود پیش شدند ، یزید در رزمگاه
مغلوب و فراری شد سیستانیان متعاقباً در سال ١٥١ در شهر زرنج شورش کرده
و معن بن زایده سا بق الذکر را کشتند ، و این همان شخص مشهوری است
که در جود وسخا ضرب المثل گردیده ، ولی سیستانی ها میگفتند جز این نیست
که او مال بسیار بجور جمع کرده و به اسراف خرج میکرد .
حکیم مقنع : در سال ١٥٨ مرد دیگری در مرو ظهور ، و خودش را جانشین
ابو مسلم معرفی کرد ، اینشخص موسوم به حکیم بن عطا و معروف به مقنع بود
چونکه اینمرد کا ریزی باد غیسی همیشه بروی خود ش نقا بی از طلای ناب
میکشید ، عده زیادی از خرا سانیان زرتشتی ، و همچنین نفری بسیاری از خراسانیان
مسلمان به عنوان « سفید جامگان » گرد او جمع شدند. مقنع برای اینکه
مرکز اجتماعش از دسترس مرکز خراسان دور تر باشد جیحون را عبور و در
نواح کش (شهر سبز) قلعه مستحکم نظامی آباد کرد قصه ماه نخشب آنکه برای دو ماه
هر شبی از چاه نخشب می برآورد و در دو فرسخ نور میپاشید هم منسوب بهمین
شخص است . در هر حال خلیفه منصور در همین سال از دنیا گذشته و جایش را


( ۲۷ )

محمد مهدی اشغال نمود ، حکیم مقنع بعملیات نظامی آغاز کرده و تا سال ١٦١
سرداران مشهوری را امثال حسان بن تمیم و محمد بن نصر وغیره از بین برد
تا آنکه اردوی قوی عباسی بقوماندانی افسران قابلی چون معاذ بن سلم و عقبه
و ابوسعید مرد دلیری وارد منطقه نفوذ او گردیده و بلا فاصله جنگهای سختی
شروع شد . حکیم مقنع چون به بدعت و کفر منسوب شده بود لهذا از حمایه
و تقویه اکثر سران و اهالی خراسان محروم و در مضیقه افتاده محصور گردید
معهذا آنقدر مقاومت نمود که اسارت او به یقین پیوست پس برای آنکه تن
بچنین ذلتی نداده باشد آل و اطفال خودرا کشته و اخیراً خودش هم انتحار نمود
همچنین میان سال های ١٥٣ - ١٥٠ مرد دیگری در هرات بنام یوسف ابرم
ظهور و بعد از تشکیل عسکر دا و طلب علاقهای میمنه و مرغاب و پوشنگ را
اشغال کرد ، یزید بن مزید که از سال ١٥٣ باینطرف حکومت خراسان شمالی
از طرف خلیفه منصور داشت خود بدفع یوسف عسکر کشیده و با او حرب های
سختی داد ، یوسف در یکی از جنگهای دست و گریبان اسیر و به بغداد گسیل و
در آنجا باسائر رؤسای انقلابی افغانستان یکجا اعدام گردید ، در همین سال که سال
مرگ خلیفه منصور است فرق شورشیان ملی و خوارج در سیستان بسیار قوت
گرفته و مجدداً سبب تشویش منصور را فراهم کردند .
خراسان مفتوحه و خلفاء عباسی
از ١٣٧ تا ٢٠٥ هجری
چنانچه دیدیم امپراطوری شدید بنی امیه سقوط کرده و در عوض دولت
عباسی برقرار گردید . دولت عباسی بیشتر يك دولت خراسانی و يك امپراتوری
بین الاسلامی بوده در مرتبه اول خراسانیان و بعدها تمام ممالک اسلامی در
اداره امور دست داشتند ، مرکز ایندولت بزرگ هم از دمشق در بین النهرین
منتقل ، ولهذا برای قبول تربیت و تهذیب خراسان و فارس نزديك تر و مساعد گردید.


( ۷۸ )
ایجاد مقام وزارت در بغداد ورسیدن وزراء خراسانی بآن مقام منیع
در نشر این تربیت و تهذیب خدمت فراموش ناشدنی نمود، و باین ترتیب دوره
عباسی به ترقیات علمی، از دوره اموی ممتاز گردید.
* در هر حال نفوذ امپراطوری عباسی در خراسان مفتوحه از سال ۱۳۷ هجری
تا سال ۲۰۵ تقریبا هفتاد سال دوام نمود در طول اینمدت خراسانیان از یکطرف
در داخله برای تاسیس یکدولت مستقل مشغول کار ، واز دیگر طرف برای
تسلط در دربار خلافت یکی پی دیگری مصروف سعی ومجاهدت بوده و از طرفی
هم در ترقیات علمی پیشرفتند، بدرجهٔ که اینها در تشکیل مدنیت جدید اسلامی
که بیشتر بدوش ملل خراسان، عرب و فارس استوار بودر کن قوی تری بحساب رفتند.
خلیفه سفاح : اولین خلیفهٔ عباسی سفاح از جلوس خودش ۱۳۲ تا زمان
مرگ او در ۱۳۶ در امور کشور خراسان بی اختیار ، و در مر کز خلا فت بیشترین
امور دولت در دست وزیر نخستین خراسانی خالد بن برمك بود . منصور جانشین
سفاح تا ۱۵۸ خلافت نمود و چون بقتل ابامسلم ارتکاب نموده بود در تمام اینمدت
بمخالفت و جنگهای خراسانیان در شمال و غرب اینکشور دچار بود، چنا نچه
حکام او در خراسان شمالی از قبیل ابی داود خالد ، عبدالجبار بن عبدالرحمن
وخازم بن خزیمه که در سال های ۱۳۷-۱۴۱-۱۵۱ یکی پی دیگری مقرر شدند
کار مهمی انجام داده نتوانستند. محمد ومهدی پسران خلیفه منصور نیز اسماً
نائب الحکومه خراسان معین شدند و لی این اسم هم تاثیر بزرگی در مورد
خراسان نداشت و چنانچه و پدید انقلابات سنباد ، محمد، آذر رویه و حرکات
مقنع پیهم در خراسان شمالی و سیستان برضد خلیفهٔ منصور عملی شد، وهکذا در
سیستان بوعاصم بستی قبایل بنی نعیم عرب را که برضد ابومسلم شورش کرده
بودند منقاد و حکومت سیستان را خوددردست گرفت، وگرچه سلیمان کندی
افسر اعزامی حکومت عباسی خراسان توانست ایشخص را در جنگ از بین بردارد


(٨٦)

و رتبیل شامرا در بست بعقب براند (١٣٨) معهذا در سال ١٤١ مردم به قوماندانی
حصین بن رقاد مردی از قصبهٔ «رون وجول» بر ضد سلیمان بجنگهای سختی پرداختند
وقتیکه هم هنادی السری از طرف خلیفه منصور بحکومت سیستان اعزام گردید
بقوت مردم توانست سلیمان را مغلوب و اسیر نماید، منصور بن زهیر حاکم دیگر
خلیفه منصور نیز نتوانست در سیستان کاری از پیش برد جز آنکه هنادی السری
حاکم پیشتر عباسی را از بین بردارد . در سال ١٤٦ مهدی پسر خلیفه منصور
که اسماً نائب الحکومهٔ خراسان بود برادر خودش یزید بن منصور را بحکومت
سیستان اعزام کرد، ولی چنانچه اشاره شد در جنگ با اهالی مغلوب و فراری
گردید ، در سال ١٥١ حاکم دیگر خلیفهٔ منصور در سیستان معن بن زایده که
بار تبیل در رخد جنگ و توانسته بود «ماوند» داماد رتبیل را گرفته و در بغداد
بفرستد ، در سال ١٥٢ سرش را در مقابل شورش مردم باخت ، از سال ١٥٣ تا
١٥٨ زمان مرگ خلیفهٔ منصور دونفر حاکم دیگر او نیز در سیستان از قبیل
یزید بن مزید و تمیم بن عمر سرخسی کاری انجام داده نتوانستند جز اینکه در
در دسته های شورشیان ملی و حتی خوارج عربی افزودند ــ باین ترتیب خلیفهٔ
منصور از دنیا گذشت و جایش را مهدی پسرش اشغال نمود .

خلیفه مهدی : که تا سال ١٦٩ خلافت نمود زحمت اول او در خراسان از
بین بردن حکیم مقنع بود ، مهدی که در اول امر جنید بن قحطبه را بحکومت
خراسان شمالی مقرر کرده بود بمیان بهتر دید یکی از مردان خراسانی را
برای اینکار بر گزیند و لهذا در سال ١٥٩ه ابو عون عبدالملک بن یزید خراسانی باین
سمت مقرر شد . همچنین مهدی بعد از مسعود بن مسلم (١٦٠) و مسیب بن زهیر (١٦٣)
ابو العباس فضل بن سلیمان الطوسی مرد دیگر خراسانی را بحکومت خراسان


( ۸۰ )

برگماشت، و باین ترتیب خودش را از مخالفت خراسانیان تا اندازه نجات بخشید
حمزه بن مالك حاكم مهدی در سیستان با نائب خود خالد بن سوید نیز نتوانست
در جنگ برعلیه خارجی ها غلبه و قائد ایشان نوح خارجی را از بین بردارد .

خلیفه هادی : بعد از مهدی در سال ١٦٩ هجری هادی بخلافت رسید ولی این شخص
را خاندان برمکی خراسان كه اينك در دربار خلافت قوی شده بودند چندان
دوست نداشتند او نيز بدون آنكه کار مهمی در کشور خراسان نموده باشد
بزودی چشم از دنیا پوشید ، وجای او را خلیفه مشهور هارون الرشید که بیشتر
طرف میل خراسانیان بود در سال ۱۷۰ هجری اشغال نمود، مهمتر بن کار
هادی در سیستان این بود که حاکم او تمیم بن سعید از بست به رخد رفته
با کابلشاه حرب نمود و این شخص توانست برادر رتبیل را در میدان جنگ اسیر و
نزد ها دی در عراق بفرستد .

خراسان و هارون خلیفه عباسی : هارون الرشید عباسی که در سال ۱۷۰ هجری
٧٨٦م بخلافت رسید یکی از بزرگان خلفاء اسلام در تاریخ بشمار میرود. اینشخص
مشهور تا سال ۱۹۳ خلافت نمود، وحاكم اول او در خراسان شمالی جعفر بن
محمد طوسی در سال ۱۷۱ – و بعد عباس بن جعفر مذکور در سال ۱۷۳ و پدر
و پسر از مردان خراسان بوده واينك حصه از کشور خود شان را در عوض حکام
خالص عربی اداره میکردند . در سال ١٧٤ خالد الغطريف و در همان
سال نائب او رشيد، و در سال ١٧٦ حمزه بن مالك این رتبه را احراز کردند،
ولی دیگر ممکن نبود بدون فرزندان خود خراسان دیگری ولایات کشور را با حفظ
امنیت عمومی اداره کند، لہذا در سال ۱۷۷ فضل بن یحیی برمکی مرد معروف
خراسانی باین سمت مقرر و وارد خراسان شد . اینمرد بمجرد ورود خودش در
صدد اصلاح امور اداری وجلب قلوب هموطنانش برآمده رباطها ومسجد های
زیادی بساخت ومردم را معناً تقویه نمود، فضل برمکی در خراسان شمالی اردوی

تاریخ افغانستان جلد ۲ ( ۱۰۰۰ ) ب سردار محمد ع سراج الدین خان ر محمدامین ن محمد نعیم ه اجرا تيه تاريخ ليل ٣ ر ٤ ر ٣٦ ع


( ۸۱ )

قوى ومکملی از اهالی تشکیل وعجالتاً به آن عنوان عسکر عباسی بخشید که
اسامی ایشان در دفتر مستقیم ( افواج بغداد ) ثبت شد ، مورخین بعضاً
با مبالغه تعداد این اردوی خراسانی را بالغ بر نصف ملیون میدانند ،
در هر حال فضل جز این نمیخواست که کشور ابائی او باداشتن چنین
اردوئی برای نقشه های آیندۀ مملکت و تامین آزادی و استقلال استعداد
حربی مکملی داشته باشد ، فضل با همین قوت بزرگ در ماوراءالنهر پیشرفت
و آوازه اردوی او پایتخت خلافت را فرا گرفت ، چنانچه شعراء عرب از قبیل
مروان بن ابی حفصه وغیره در مدیح این عسکر و افسر قصائد غرائی سرودند
خلیفۀ عباسی رشید هم از پیش نهاد فضل عجالتاً مطمئن بوده واین اردوی خراسانی
را حافظ امپراطوری وسیع خودش میدانست . فضل تا ۱۷۹ در خراسان مشغول
اصلاح امور بود ومردم او را از کثرت محبت بدرجۀ پرستش دوست داشتند
ودرحین عبور او از بلاد وقصبات معمور وپرازدهام خراسان که در تعداد صدها
وهزار ها موجود ومملو از صد ها هزار ان مردم دلیر ومتمول بود زیرا هنوز
چنگیز ظهور نکرده ومغل سرا زیر نشده بود ـ بملیونها نقد و جنس با وهدیه
میکردند ، البته فضل قبول نمیکرد و روزیکه ازخراسان برکشت سوای تازیانه
از هموطنای خودش هدیۀ نه پذیرفت . فضل باینصورت به بغداد برکشت وهارون
الرشید ازو استقبال بی سابقه در بغداد نمود . بعد از فضل برمکی منصور بن
یزید حمیری در سال ۱۷۹ و متعاقباً علی بن عیسی بن ماهان درسال ۱۸۰ بحکومت
خراسان شمالی مقرر شدند ، ولی خراسانیان تن نداده یحیی پسر علی را در ۱۸۲
در بلخ بکشتند و خود علی را مغلوب و فراری ساختند وسی ملیون در هم اموال
او را اغتنام نمودند،بهمین جهت علی تا ۱۹۱ در خراسان شمالی ازشدت و درشتی
خود داری نکرد . معهذا همین علی بن عیسی بود که طاهر بن حسین پوشنگی
سر سلسلۀ امراء طاهریه را بحکومت پوشنگ وطن او ـ که آنوقت برابر هرات


( ۸۲ )

معمور بود مقرر کرد هارون الرشید درین میانه جعفر بن یحیی برمکی سردار
دیگر خراسانی را بحکومت خراسان شمالی اعزام نمود، اما مدت اقامت جعفر
در خراسان از بیست روز بیشتر طول نکشید وخليفه حکومت خراسان را اسماً
به مامون پسر خویش گذاشت، و حاکم او هر ثمه بن اعین در ۱۹۱ و عباس
بن جعفر در ۱۹۳ وارد خراسان شمالی گردیدند .
و امادرسیستان :وقتیکه هارون الرشید در بغدادجلوس نمودسیستانیان بحکام عباسی
تن نمیدادند ، لهذا در همانسال جلوس هارون انقلاب کرده كثیر بن سالم حاکم
عربی را مجبور بگریز جانب بغداد نمودند ، حكام آینده هارون مو ظف بودند
که در سیستان بیشتر با مردم بمدارا پیش آیند ، منجمله عثمان بن عماره بود
که توانست سیستانیان مسلمان شده را جلب و در اردوی خود مو قع بدهد ،
این شخص در رخد سوقیات و جنگ بی نتیجه با عساکر کا بلشاه هم نمود .
بعلاوه او توانست بشر بن فر قد یکی از قائدین انقلابی سیستان را
ازبین برده و باحضین سیستانی قائد دیگر محلی رزم سختی نماید: حضین با سواران
خود بطور دائم میان اراضی بست و سیستان حرکت و برضد حکام عباسی تا ختن
میکرد چون عثمان عماره نتوانست در مقابل حصین کاری از پیش ببرد معزول
شد وخلیفه هارون خواست اغتشاشات سیستان را مثل انقلابات ولایات شمالی خراسان
بواسطه تعین حکام ملی خاموش کند ، پس در سال ١٧٦ داود بن بشر یکی
از بزرگان سیستان را به حکومت آنجا تعین نمود ـ در حاليکه اهمیت سیستان
در نظر بغداد انقدر بود که ليث بن ترسل روزی در برابر مکافات خدمات مهمه خود
از زبان هارون شنود که : فعلاً حکومت کشور مصر را بتومیدهم اگر در آنجا
خدمت درست کردی بازت به سیستان میفرستم تا کارتو بالا گیرد در هر حال داود
سیستانی توانست در سیستان مردی چون حضین را از بین بردارد ، در صورتیکه حضین


(۸۴)

لایق رویه ازین بهتر بود ، او در سیستان بر عباسی ها غلبه کرده و برای استرداد
ولایت هرات عسکر کشید و باششصد نفر سوار خویش چندین هزار عسکر مدافع
حاکم عربی خراسان شمالی را منکوب نمود. بالاخره اینمرد در سال ۱۷۷ در جنگ
با هموطنش داؤد کشته و هارون آسوده گردید. وقتیکه فضل برمکی حاکم خراسان
شد حکومت سیستان را از داود گرفته و به یزید بن جریر در سال ۱۷۸ داد
یزید نه تنها در رخد سوقیات بلکه از آنجا بزابل گذشته و بکابل رسید ولی
در جنگی که داد نتیجه نگرفت و بـسیستان برگشت ، و بجنگ عمر بن مروان
خارجی دچار شد. در سال ۱۸۲ عیسی حاکم سیستان بود و او نیز از راه بست
تا کابل کشید ، مگربی نیل بمقصود مجبور بعودت گردید. در ین وقت مرد
بزرگی در سیستان ظهور کرد.
امیر حمزة بن عبدالله : اینشخص نسب به زو طهماسب مردی از بزرگان
سیستان درست میکرد او آدمی عالم ، شجاع و از باشندگان قریه رون و جول
بود ، اوروزی از بی ادبی یکی از حکام عربی سیستان بهم بر آمده و او را اخطار کرد
ولی ایندرد از دلش بیرون نرفت تا از اداء فریضه حج برگشت، اینوقت قائدین
انقلاب محلی چون بشر و حضین و غیره از بین رفته بودند و حمزه جای همه را
پر و تمام پیروان قائدین سابقه را در گرد خود جمع نمود ، و بلا فاصله در سال
۱۸۲ بالای عیسی بن علی حاکم هارون حمله و کشتار خوفناکی نمود ، عیسی
بخراسان شمالی فرار کرد و حمزه لقب امیر اختیار وزرنج مرکز سیستان را ضبط
و مردم را از اداء خراج بغداد عفو نمود. متعاقباً حمزه به تعقیب عیسی عسکر
کشید و تا هرات و بوشنگ پیشرفت و قتالی سخت نمود، عیسی با قواء تازه دم بجنگ او پیش
شد و او بسیستان عقب کشید ، عیسی در عرض راه بقتل بیگناهان پرداخت و
هر جا اتباع حمزه را بدست آورد، همه را بشقه کردن و بدرخت بستن و پاره
کردن از بین برد و باینصورت تا زرنگ رسید و کشتار خودرا تکرار کرد


( ٨٤ )
و برگشت. امیر حمزه مجدداً ترتیب لشکر داده و به تعقیب عیسی تا پو شنگ
تاخت و در آنجا بانتقام دیرینه بقتل عباسی‌ها پرداخت و حتی درین مورد راه افراط
گرفت . حمزه از آنجا به نیشاپور حمله کرد و با قشون علی بن عیسی حاکم عربی
خراسان شمالی رزم صعبي نموده در سال ۱۸۸ بسیستان مراجعت کرد. امیر حمزه
در ولایت سیستان تمام قوای عباسی را از بین برد ، و خراج ایثولایت حتى
ولايات شمالی را از بغداد منع کرد ، حکام عباسی در شهر زرنگ هنوز
اقامت داشتند ولی ظاهراً طرف مات را گرفته ، حکام جدید بغداد را قبول
نمیکردند و يك پول هم بدار الخلافه نمیفرستادند جز آنکه در مساجد بخواندن
خطبه بنام خلیفه کفایت میکردند. چنانچه محمد بن حصین قوسی حاکم عباسی
سیستان بهمین طریق رفتار نمود و حکام جدید عباسی چون سیف بن عثمان و
حكم بن حسان را نه پذیرفت . امیر حمزه هم با سی هزار عسکر خودش سر تا
سر سیستان را بدون تمرکز در جای معین گشت و گزار کرده هر جا عربی را
مییافت از بین میبرد. از دیگر طرف على بن عيسى حاكم خراسان مرد شدیدی
بود و با مردم از در درشتی داخل میشد، لهذا در ماورالنهر و شهر سمرقند مردم
زیر قیادت رافع بن لیث بن سیار شورش کرده و حکام عباسی خراسان را
جواب دادند . گرچه خلیفه هارون على بن عيسى را مجازات و اموال
مردم را از و مسترد و جایش را به هر ثمه بن اعین در سال ۱۹۱ داد، ولی شورش
ماورالنهر ننشست و او کاری از پیش نبرد .
لهذا هارون خلیفه که نهیب او نصف زمین را میلرزاند و دولت باز نطین باو
خراج میپرداخت مجبور شد شخصاً برای تأمین کشور خراسان از بغداد حرکت
کند ، وقتیکه هارون در گرگان رسید نامۀ سخت مطولی در صفر ۱۹۳
پر از وعده و وعید بعنوان امیر حمزۀ سیستانی نوشت ، امیر حمزه شخصاً در
زبان عرب جواب مکتوب هارون را با منطق محکم و استواری بداد ، چون


( ٨٥ )

از مکاتبه نتیجه بدست نیامد هارون بطوس پیشامد ، و از دیگر طرف
امیر حمزه نیز عزم رزم جزم و با سی هزار سواره قرآن خوان و پرهیز کار
خودش که همه بعنوان جهاد زنان را طلاق داده بودند باستقامت نیشاپور مارش
کرد همینکه امیر سیستانی بدر نیشاپور رسید شنید که خلیفة المؤمنین هارون
شب سه شنبه سوم ربيع الآخر سال ۱۹۳ چشم از دنیا پوشیده است . حمزه
دیگر نخواست با اردوی تعزیه دار عباسی در آویزد لهذا بسیستان بر گشت
و چون عزم جهاد کرده بود کمر نگشود و بهمین نیت بجانب بلو چستان و
سند بحرکت افتاد ، حمزه فقط بتجهیز ار سوار و افسری به وکالت خود در
سیستان گذاشت تا از تجاوز ظلمه نسبت به مردم جلو گیری کند . چنین
معلوم میشود که حمزه در ولایات بلوچستان و سند مدتی به نشر اسلامیت
پرداخته است ، چونکه در سال ۱۹۹ ه از راه مکران بسیستان بر گشت .
اینوقت خلافت در دست مامون بود وحکام او در سیستان از قبیل زهیر بن
مسیب ( سال ۱۹۳ ) و فتح بن سهل ( ١٩٤ ) یکی پی دیگر رسیده ، و این
آخری بحرب محمد بن حضين قوسی حاکم عربی و قدیم سیستان که از
طرفداران جدی ملیون بود دو چار گردید، ولی ابن حضین بدست حاکم مامون
مغلوب گردید ، و در عوض بوعقیل جنرال و وکیل امیر حمزه سیستانی بتلافی
برخاسته حاکم مامون وقشون او را مغلوب نمود ، واین وقتی بود که امیر طاهر
خراسانی به بغداد سوقیات می نمود. از ین بعد مرد دیگری در بست بنام حرب
بن عبیده از اهل خواش سیستان ظهور و برضد حکام مامون بجنگ آغاز
نمود ، این حکام از قبیل اشعث ، و ليث و احمد پسران فضل که تا سال
۱۹۹ یکی پی دیگری در سیستان رسیدند همه در جنگهای حرب خوا شی
مغلوب گردیدند، در همین وقت بود که امیر حمزۀ سیستانی از مسافرت شش ساله خود
در سیستان بر گشت ، و ليث بن فضل حاکم مامون که زیر آوازه اینمرد مرعوب


(٨٦)

شده بود با و تسلیم گردید ، امیر حمزه هم او را بحکومتش گذاشته و درعوض
حرب خواشی را در جنگ مغلوب نمود . ازین بعد تا ظهور دولت طا هریۀ
خراسانی حکام عربی سیستان بنام بوده و تنها باسم خلیفه خطبه میخواندند و برای
شخص خویش آنقدر از عایدات سیستان میگرفتند که مصارف ضروری شب و
روز ایشان را کفایت مینمود آخرین حاکم عربی مامون در سیستان هم
عبدالحميد بن حبیب در سنه ٢٠٤ بود، درعوض ملیون سیستان خود و لایت را
اداره کرده و پرداخت مالیات بحكام عباسی و بغداد را باز داشته بودند تا
آنکه در سال ٢٠٥ طاهر خراسانی در شمال کشور حکومت ملی را
استوار ، و ولایت سیستان را به پسر خود طلحه داد ، نائب طلحه در سیستان
برای بار اول الياس بن اسد مقرر گردید ، و ازین بعد حکام طاهری در
سیستان وارد شده وولایت را تا انقراض دولت طاهری و ظهور شهنشاهی صفاری
افغانستان در قرن سوم هجری اداره می نموده اند اینست که در سیستان در دورۀ
طاهری بدون یکی دو باری دیگر اغتشاشات و انقلاباتى نظير سابق ظهور نه کرد
امیر حمزة سیستانی نیز تا سال ۲۱۳ هجری یعنی نه سال
از ابتداء دولت طاهریه گذشته، در سیستان زنده و آرام بود و بالاخره
اینمردی که نظر بحسن نظر خلق سیستان پهلوان افسانه امیر حمزه قرار
گرفته بود در ۱۲ جمادى الاخر سال مذکور از دنیا چشم بست . مؤلف گمنام
تاریخ سیستان شمه ازین افسانه ـ که امیر حمزه از سند بهند و سراندیب و چین
و ماچین گذشته و بعد ازسیر و جهاد در تور کستان و روم و غیره وا پس
بسیستان عودت کرده است ـ در کتاب خویش گنجانیده است .
آل برمك در دربار هارون الرشید : خاندان برمك يكي از خانواده های
مشهور و معتبر ماقبل الاسلام افغا نستان و از اهل بلخ بوده جعفر مورث


(۸۷)
معروف این خانواده در اواخر قرن اول اسلامی دین اسلام قبول و بین سالهای ٩٦ - ٩٩ بمرکز امپراطوری بنی امیه در دمشق سفر کرده است سلیمان خلیفه اموی این شخص را در دربار خودش قبول نمود و بطوریکه گویند جعفر تا اوائل عروج خاندان عباسی زنده بود در سال ۱۰۸ یکنفر دیگر از اینخاندان موسوم به ابوخالد برمك بن برمك نیز از طرف اسد والی عربی خراسان بحكومت بلخ مقرر گردید . دین قدیم اینخاندان زرتشتی بوده . و چون یکی از اینها سمت تولیت معبد نوبهار را داشت بعضی مورخین نتیجه گرفته اند که خاندان برمك دیانت بودائی قبولکرده بودند . خالد بن برمك را ابومسلم در زمرۀ سرداران اردوی خود قبول و بغرض انقراض امپراطوری اموی سوق نمود همینکه عسکر خراسان کوفه را فتح و ابوالعباس سفاح عباسی را از پناهگاه مخفی او کشیده بخلافت عرب نشانیدند، از هما نوقت قیمت شخصی خالد برمك نظر خلیفه جدید را جلب و بعد از ابو سلمه او را به وزارت دولت عباسی قبولکرد ، و باین ترتیب مردی از خانواده برمك برای بار اول مستقیماً داخل امور يك امپراطوری بزرگی گردید . خلیفه منصور عباسی بعد از کشتن ابومسلم این وزیر هموطن او را نیز معزول ومأخوذ نمود ، خالد در سال ۹۰ هجری در بلخ متولد و در سال ۱۶۰ در بغداد فوت و هفتاد و پنج سال عمر نمود . خالد بلخی در دربار بیگانه بغدادبجز فرزندى یگانه از خود نگذاشت ، ولی این یادگار منحصر بفرد او ( یحیی ) واجد مزایای معنوی و دارای تعلیم و تربیه کافی و عقل و هوش سرشاری بود و توانست سالیان درازی از نظر سیاست برامپراطوری عظیمی حکم نماید و از نظر اجتماع در تشکیل تمدن جدیدی در عالم تأثیر و نفوذی کند خلیفه هارون الرشید یحیی پسر خالد برمك را پدر خواند و وزارت خودش را به او تسلیم نمود مردم که به علو مقام وشخصیت معنوی این آدم نظر میکردند


(۸۸)

میگفتند او آنقدر بزرگ است که وزارت در چشمش كوچك وحقير مينمايد.
يحيى چهار پسر داشت : - فضل . جعفر . محمد . موسى . و اينهمه هوش
و سخا و تعلیم و تربیه را از پدر بمیراث گرفته بودند ، اما فضل مغرور تر،
و جعفر در صنعت انشاء و کتابت ماهرتر . محمد عالی همت و عیاش . و موسی
شجیع و دلیر بود . در هر حال اینخانواده مدت هفده سال در خلافت هارون الرشید
از سال ۱۷۰ تا ۱۸۷ هجری در مقدرات کشورهای عربی و اسلام که امیرا طوری
عباسی را تشکیل میکرد دست بزرگی داشتند . مخصوصاً جعفر که خودش وزیر
مقتدر هارون بوده و کلید کافه امور دولت را در دست داشت . خاندان
برمکی در بین عرب رویهمرفته تر بیت و تهذیب کشور آبائی خودشان
« خراسان » را تقویت و سائر رشته های علوم و فنون ادبی را نشر و حمایت
و خاندان عباسی را به پرورش علما و پیشبرد علوم تشویق و راهنمائی میکردند.
یحیی بن خالد برای اولین بار کتاب مجسطی را در علم هیئت و کتاب
منکه هندی را در طب ترجمه کرد و فرمان داد مذاهب مختلفه هند را در
کتابی واحد تدوین کنند، یحیی ادویه و گیا های سود مندر را از ماوراء
رود خانه سند در بغداد احضار کرد . اعضاء خاندان برمك بعضاً خود متر جمین
آثار دری در زبان عرب بودند چنا نكه مو سی و یو سف ا ينکار
میکردند همچنین محمد بن جهم یکی از منسو بین بر مکی هاست که
سیر ملوك الفرس را ترجمه کرد یحیی برمکی برای اولاد يتيـم وبيكس عرب
مكتب خانه ها ایجاد کرد، و به محتاجین نزدیکی نمود. خاندان برمك تا
اندازه مقدور مسئول هر ملتجی را اجابت و بمال و منال دستگیری خلق مینمودند
یکی از مورخین میگوید :
هريك از همنشینان برمکی اگر خانه و عمارتی داشتند آ نرا خالد آباد کرده
بود، واگر دهی داشتند او خریده بود ، وا گر فرزندی داشتند ما درش را خالد

تاریخ افغانستان جلد ۳ ( ۱۰۰۰ ) ب سردار محمد ع سراج التیعان د محمد امین ن محمدیم * اجرائيه تار یخ ٤ ر ٣ ر ٤٦م


( 89 )

خریده و بامهر وی را داده بود و اگر اسپ و اشتری داشتند او داده بود . همین
نویسنده در وصف یحیی بن خالد و جعفر بن یحیی عبارات ذیل را نقل میکند :
اگر سخن در و گوهر بودی و یا از سخن لعل و گوهر توان ساختی، بيشك كلام
آن دو بزرگوار را میتوان لوءلوء و گهر نامید . شعراء عصر هم انقدر که خاندان
برمك را مدح نمودند، هیچ خلیفه را بان اندازه نه ستودند. معهذا خاندان برمك
در دربار بغداد دشمنان قوی داشتند و دسته های منتقد و متعصب که رفتار بنی امیه
را در مورد عجم دوباره میخواستند تجدید شود، ازین نفوذ قوی خاندان برمك
منزجر و متنفر بودند ، خود خلیفه هم بتدریج از اقتدار سیاسی و خراسان پرستی
ایشان بدبین گردیده و در صدد بود که بازی اسلاف خود را در مورد ابو مسلم
با برمکی ها تجدید کند، لهذا در پی بهانه افتاده و بزودی بهانه چندی بدست
آورد که بیکی از آنها رها کردن محبوسی بنام یحیی بن عبد الله بن حسن از طرف
جعفر برمکی بود، داستان شورانگیز عباسه خواهر زیبای هارون الرشید را که
معقوده و دلداده جعفر، و ازو دو پسری برخلاف رضای هارون آورده بود، نیز باین
بهانه ها اضافه میکنند. ولی معلوم است سخن همان یکی و دیگرها عبارت آرائی
است هارون بزودی مهر تکفیر را که مؤثر ترین آلات قتالة خلفاء دمشق
و بغداد در برابر سیاسیون و ملیون امپراطوری وسیع آنها مخصوصاً خراسانیاں
بشمار میرفت بخاندان برمکی زده و تبلیغات دشمنان اینخاندان را که ایشان
را زندیق معرفی میکرد تقویه نمود . اسم زندقه در عهد عباسی بهر فاسق شرابخوار
و بيباك اطلاق میشد ولی بعدها این يك کلمه کش دارسیاسی شده، بهر دشمنی
و مخالفی که میخواستند براست یا دروغ بحق یا ناحق استعمال میکردند، اینست
که هارون بهمین اسم در سال 187 هجری جعفر بر مکی وزیر خودش را
در شبی که تازه از دربار خلیفه بخانه مراجعت کرده بود
بواسطه یا سر غلام مخصوص دربار در درون خانه اش سر برید و سائر خاندان


(٩٠)
برمك را محبوس و اموال شان را ضبط، وحرم هایشان را بعوام مباح نمود چونکه
هارون آدمی بود که در زهد و ظلم ، در رأفت و رقت در خشم و غضب ،
در تقوی و عشرت والحاصل درهر چیزی افراط میکرد وحد اعتدال را نمیتوانست
نگهداشت. یحیی پیر دوسال در زندان هارون بسر برده و بالاخره در
سال ١٩٠ ، و فضل که در ٢٣ ذی الحجة ١٤٩ تولد شده بود در سال ١٩٢
در زندان چشم از دنیا پوشیدند، جسد کشته جعفر نیز تا سال ٩٣ بر سر
جسر بغداد آویخته ماند ، وهنگام مسافرت رشید در خراسان آن نعش را فرود
آورده بسوختند و خاکسترش را بباد فنا سپردند، و باینصورت محزن داستان
غم انگیز آل برمك در دربار بغداد خاتمه یافت.
مامون عباسی و خراسان : هارون در ١٩٣ در خراسان بمرد و در طوس دفن
شد او در حیات خودش سر زمین شرق را به مامون پسر خود داده بود كه اينك
او در طوس حاضر، و بعد از دفن پدر به مرو مرکز کشور خراسان عزیمت
نمود. در بغداد جانشین هارون محمد امین پسر بزرگ و ولیعهد او گردید ،
خلیفه جدید وزیر پدرش فضل بن ربیع را با خزاین ، سامان همرکاب هارون
از مرو بدر بار خلافت احضار کرد، و سران خراسان بعجله مامون را که مادر
خراسانی داشت احاطه وبشكيل يك دولت خراسانی که جانشین خلافت بغداد
شود سعی ورزیدند ، پیشرو ایندسته هم خاندان سهل خراسانی از اهالی سرخس
بود. فضل پسر سهل اولین مرد اینخاندان بود که کتابی از پهلوی بعربی ترجمه
و به یحیی بر مکی پیش و نظر دقت اورا جلب کرد، یحیی استعداد فضل را
لایق تربیت دیده اورا و خاندانش را پرورش نمود فضل هم به تشویق یحیی دین
اسلام قبول کرد ، و با برادرش حسن بن سهل يكجا دخيل امور سیاسی کشور
خراسان گردید ، نجابت و شهرت اینخاندان قدیم که منسوب به شاهان محلی
کشور بودند با لیاقت فضل سبب شد که مامون در مرو اورا بسمت وزارت خود


( ٩١ )

برداشت ، وقتیکه فضل بدر بار مامون میرفت در کرسی بالداری نشسته میرفت ،
وچون مامون را میدید از کرسی فرود آمده سلام میکرد و پیاده روان میشد کرسی او را
نیز از دنبالش میکشیدند ، تا بعد ازسلام مجدداً در آن کرسی می نشست ،
و باین ترتیب امور کشور را حل وفصل میکرد ، فضل فرزندان وخویشاوندان
خودش را در ایام وزارت خود نزد سالخوردۀ زردشتی در خراسان به تحصیل و
آموختن مقرر کرد ، و لہذا مخالفین او گویند چون آنها بر گشتند در تعالیم
شان هنوز آثار آئین قدیم پدیدار بود . در هر حال فضل بن سہل کہ در
امور کشور و لشکر مختار ولقب ذي الریاستین حاصل کرده بود ، مساعی
خودش را مصروف این نمود که مامون مرو را مرکز خلافت امیرا طوری
عباسی اعلان و از ینجا بغداد را جزء متصرفات اسلامی ادا ره نماید ، فضل
سر کردگان خراسان را در امور دولت دخل داده ، و مردان زیادی را برای
آینده کشور تربیت و تقویه نمود ، یکی از زمرہ اینہا طاهر بن حسین مرد
مشہوری بود که بزودی استقلال خراسان را اعلام نمود. در ہر حال عجالتاً فضل
مامون را بهمین نقشه بکار انداخت واو را برضد خلافت بغداد آماده ساخت
از دیگر طرف فضل بن ربیع که طرفدار جدی عنصر عرب و وزیر امین در بغداد
بود، خلیفه متبوع خودش را برضد نقشه های طرح شدہ خراسان تحریک می نمود
با لاخره در سال ١٩٤ خلیفه امین برادرش مامون را از خراسان بدار الخلافه
احضار کرد و البته مامون وفضل نپذیرفتند ، و امین رسماً مخالفت خودش را
بر عليه مامون اعلام ، و نام اورا از خطبه افکنده و خلاف
وصیت پدر او را از ولیعہدی خلع نمود ، و در سال ١٩٥
شصت هزار عسکر زیر قیادت علی بن عیسی بن ماهان دشمن قدیمی خراسان - آنکہ
پسرش را خراسانیان در بلخ کشته بودند - باستقامت خراسان سوق نمود .
در مقابل فضل بن سہل وزیر خراسان طاهر پوشنگی پسر حسین حاکم


( ۹۲ )

سابق پوشنگ پسر مصعب ساکن پوشنگ پسر فرخ نومسلمان را بقوماندانی
اردوی مدافع خراسان اختیار و مامون تصویب نمود ، طاهر در زمان حکومت
علی بن عیسی بن ماهان حاکم عربی خراسان - ۱۸۰ – ۱۹۱ - حکومت محلی
پشنگ را حاصل کرده ، و اينك جزء افسران اردوی خراسان قرار داشت .
روزیکه طاهر سپه سالار با اردوی خودش در مقابل بغداد سوق میشد فضل بن
سهل بدست خود بیرقی ترتیب و بدست طاهر داده گفت لوای تو بطالع خجسته
بسته شده که تا قرب شصت سال هیچکس آنرا نتواند کشود .
غلبه خراسانیان بر بغداد : در هر حال طاهر که بعدها لقب ذوالیمینین حاصل
کرد با اردوی خودش جانب کشور فارس بحرکت افتاد ، اردوی عباسی و
خراسان در ری بهمرسیده و بلا فاصله بجنگی که ناشی از نظریه مخا لفانه
دو عنصر مختلف بود شروع نمودند ، طاهر که از حيث عدد سپاهی کمتر از
نصف اردوی بغداد داشت طوری میجنگید که تلافی این قصور را نمايد ، بالاخره
سپاه خراسان فاتح ، واردوی بغداد منهزم و قوما ندان آنهـا علی بن عیسی در
میدان نبرد کشته گردید ، وطاهر با ستقا مت همد ان حرکت نمود ، زیرا
قوما ندان دیگر بغداد عبدالرحمن باقواء تازه د می بجنگ خراسان پیش
آمد . طاهر این اردوی بغداد را نیز در جنگ یکماهه بسختی شکسته ،
و متعاقباً قواء تقويه بغداد را که بشبیخون خطر ناکی اقدام کرده بودند از
می
بین برد ، وعبد الرحمن قوماندان بغداد را که در جنگ دوم امان داده بود،
و نیز او را خلاف قولش در جنگ سوم داخل پیکار دید بکشت ، واز آن بعد
تاحلوان پیشرفت ، اینوقت قوای دیگر خراسان بقيادت هرثمه بن اعين
نزد طاهر وارد شد ، طاهر خودش از راه اهواز ، و هر ثمه از راه نهر وان در دو
ستون بجانب بغداد حرکت کردند ، اما طاهر اهواز را بجنگ گرفت و بصره
وواسط تسلیم شد ، واو بعد این رفت و بعد از اشغال آنجا بجانب بغداد


( ۹۳ )
پیشرفت . از دیگر طرف هرثمه نیز بعد از جنگ و غلبه در نهر وان باستقامت
بغداد حرکت کرد و در نتیجه خلیفه امین میان دو قوت محصور گردید . امین
بظاهر مراجعة واز و خواهش باز کشا دن راهش بجانب مامون نمود ، ولی
طاهر نمیخوا ست چنین چیزی صورت بگیرد لهذا رد کرد ، امین به هر ثمه
رجوع کرد و او قبول نمود ، ومقرر شد امین در شب هنگام نزد او بیا ید ،
امین شبانه زورق در شط انداخت وحرکت نمود ، اما طاهر از اینقرار
مسبوق وسر راه گر فته بود ، ودر نتیجة جنگ مختصر کشتی شکاف خور ده
امین در دریا مشغول شنا گردید ، یکی از غلامان طاهر موسوم به قریش-
د ندانی بر خلیفه دست یافت ، و دانسته یا نادانسته او را بکشت ، وفردا
سر خلیفه به بغداد بان نشا نداده شد و بغداد مفتوح گردید . طاهر به تا مین
و تنظیم دارالخلافه مشغول و سر امین آلخلیفه مهربان را در ده محرم
۱۹۸ با نامه بدم بار مامون ارسال کرد . مامون نیز از دیدن سر برادر بی اختیار
بگریست . در هر حال از همین سال مرو در خراسان مر کز امپراطوری بزرگ اسلام
گردید ، وفضل بن سهل به انجام مابقیه نقشه خویش مصروف گردید ، میگویند
روزی در مرو فضل بیکی گفت: سعی من درین دولت از ابو مسلم بیشتر است .
مرد جواب داد : او سلطنت را از قبیلة بقبیله دیگر رسانید ، وتو تنها از برادری به
برادری دیگر دادی . فضل گفت: اگر عمر باقی بود من نیز چنین کردنی هستم . فضل
بعد از انکه مامون خليفة المؤمنین گردید ، برادر خودش سهل را بحکومت عراقین
وحجاز مقرر و در بغداد اعزام کرد ، و چون هرثمه مخالف نقشه خراسا نیان بود
با خدماتی که در جنگ بغداد وتأمین اغتشاشات شورشیان آن ولایات نموده بوداز
طرف سهل بخراسان فرستاده ودر مرو از طرف فضل از بین برده شد، مگر اوقبل
از کشته شدن خودش مامون را از خیال خراسانیان و اجرا آت خانواده سهل وضدیت
رؤسای عرب با این ترتیب آگاه ساخته بود . فضل بعلاوه


( ٩٤ )
اینجا مامون را وا داشت تا دختر خود زینب را با ولایت عهدی خلافت به حضرت
علی موسی الرضا بداد، فضل این کار را در نظر مامون سبب تولید آرامی و سکون
در بلاد عربی قلمداده، و شورشهای علویان را در آنحصص که برضد ادارۀ برادرش
حسن کرده بودند دلیل آورد در حالیکه چنین نبود و او میخواست خلافت
عباسیان را که خیلی مقتدر گردیده بود از بین برداشته، و علویان را که هنوز
از تحصیل قدرت بزرگی دور بودند، بدست خود روی کار کشد و باین ترتیب
نقشه ابومسلم را تکرار کند . چنانچه نعیم بن حازم عرب در همین مجلس به
حضور مامون به فضل بن سهل گفت :ـ تو میخواهی سلطنت بنی العباس را بفرزندان
علی انتقال دهی، آنگاه با مکر و حیله سلطنت را از ایشان هم گرفته و شهنشاهی
و خسروی عجم را تجدید و برقرار کنی . فضل رنگ سیاه را که در بیرق و ألبسه
رسمی شعار خلفاء عباسی بوده و این رنگ را از ابو مسلم گرفته بودند، نیز تبدیل
و مامون را وا دار بقبول رنگ سبز که شعار علویان بود نمود، ولی مخالفین عربی
او گفتند : ـ سبز شعار قدیم زرتشتیان است . تمام اینچیزها در بغداد باقصور
اداری حسن سهل یکجا شده و عنصر عرب را برضد خراسان و مامون می انگیخت
تا آنکه در سال ۲۰۲ مردم بغداد مامون را از خلافت بغداد خلع و به ابرا هیم عم
او بخلافت سلام و بیعت کردند این بار فضل نتوانست مامون را از حرکت به
جانب بغداد باز دارد . بلکه مامون چون در سرخس رسید خود فضل را به
دست مامای خود غالب بن حکم و کسان او در حمام بخدعه بقتل رسانید،
و باین صورت ثابت نمود که فرزند صحیح هارون است، ولی ظاهراً بعض از
مرتکبین قتل وزیر را بقصاص رساند، چونکه دیگر اقتدار زمان هارون باقی
نمانده و اکنون خراسانیان در دست خراسانیان، بلکه تامین بغداد و عراقین
وحجاز هم محتاج قدرت خراسانیان بود. در هر حال مامون چون در بغداد رسید
پوران دخت بنت حسن سهل برادر زاده زیبای فضل ذوی الریاستین را در حباله نکاح


خویش کشید، و عروسی همین دختر بود که بصور حیرت انگیزی در طی تجملات
افسانوی از طرف سهل پدر عروس در بغداد در سال ۲۰۳ عملی شد.

مامون در بغداد مجدداً پایه‌های امپراطوری عباسی را مستقر و در نظر با صرار
رؤساً ربیع‌سیاه را در جای رنگ سبز قبولکرد، درین وقت طاهر به شتکی شورش
شبیب باغی را تأدیب و شام را تأمین و بخودش در بغداد حاضر بود. مامون نمیخواست
قتل برادرش امین را فراموش کند، ولی فعلاً چاره بهتری جز سکوت نمیدید.
طاهر سعی کرد بواسطه دوستان خودش مامون را وادار کند که نیاب الحکومه‌گی
کشور خراسان را باو بدهد، مامون این قرار را پذیرفت و در سال ۲۰۵ هجری طاهر
را بحیث والی خراسان مفتوحه مقرر و عازم نمود. اینست که طاهر وارد خراسان
گردیده و طرح استقلال کشور و تاسیس یک دولت خراسانی را مدنظر قرار داد.
پسر او عبد الله هم بصفت سپه سالار مامون در دربار خلافت مقیم و مدافع
امپراطوری عباسی بحساب میرفت و همین شخص بود که بغاوت‌های مخالفین را
در کشور مصر و اسکندریه فرو نشاند.

بخاطر باید داشت که در سال مرگ هارون الرشید (۱۹۳) عباس بن جعفر عنوان
حکومت خراسان داشت. بعد از انکه مامون در سال ۱۹۸ در خراسان خلافت خودش
را اعلام نمود، حکومت کشور خراسان را به حسن بن سهل مشهور خراسانی داد،
حسن خودش در دربار مصروف امور بوده و در همان سال بحکومت عراقین و حجاز
منصوب و عازم بغداد شد، ولی نائبان حسن در خراسان موجود و حکومت را بنام او
اداره میکردند. این حکام حسن از سال ۱۹۸ تا سال ۲۰۵ یعنی استقرار حکومت
طاهریه دوام کرده و عبارت از اشخاص ذیل بودند: علی بن حسن (۱۹۸) هزیمه
بن اعین (۱۹۸) غسان بن عباد (۲۰۲-۲۰۵)


( ٩٦ )

طرز اداره عرب در خراسان مفتوحه

دورۀ خلفاء را شده : چنانچه دیدید سوقیات عرب در افغانستان از سال ٢٢ هجری تا ٤١ در دورۀ خلفاء راشده بعمل آمد ، و درینمورد قوماندانهای عرب دارای نصب العین عالی ، علو افکار ، عدالت و اخلاق اسلامی بوده در مقابل ممالك ديگر سه شرط را پيش میکردند قبول اسلام ، قبول جزیه ، و یا جنگ . در صورت اولی اهالی با عرب یعنی مسلمین دارای حقوق مساوی بود ، در صورت دوم نمایندۀ از عرب بعنوان حاکم در سرزمین مفتوحه مقیم ، وجزیه را تحویل گرفته بسائر امور داخلی ایشان دستی نمیزد . و در صورت سوم یعنی جنگ آنچه از مردومال در دست عرب می افتاد غنیمت ایشان بوده و در رفتار بمقابل مفتوحین آزادتر ولی تعدی و افراط در سفك دما و تارا ج نمی نمودند ، قوماندان نظامی عرب هم در سرزمین مفتوحه بحیث حاکم کشوری و قاضی و امام مسلمین اجراء وظیفه می نمود ، و با خود با عسا کر معینی در مرکزی بزرگتر اقامت اختیار و حاکمی از خود بانتی چند در علاقه كوچك گذاشته واجراء امور اداری و تعمیم اسلامیت را در اثر تبلیغ و تعمیر مسجد و اظهار شعائر اسلامی بر ذمت ایشان میگذاشت، و خود بعملیات نظامی در مناطق دیگر مشغول میگردید. این ترتیب از عهد امیرالمومنین خلیفه ثانی تا خلافت امیر المومنین خلیفه ثالث در افغانستان مفتوحه دوامداشت ، در عهد حضرت خلیفه چهارم نفوذ عرب در افغانستان اعتباری نداشت و حکام وخليفة المسلمین در شمال طرد ، و در غرب بیشتر با خود خوارج عربی مشغول بیکار بودند . اما مدت اقامت حاکم امير المؤمنين عبدالله بن زبیر در گوشه از خراسان خیلی محدود و موقتی و لهذا فاقد تأثیر مهمی بود ، و در دوره خلفاء راشده شهر نیشاپور بیشتر مرکز خراسان مفتوحه بشمار میرفت .

تاریخ افغانستان جلد ۳ ( ١٠٠ ) ب سردار محمد ع سراج الدينان و محمد امین ن محمد نعیم ہ اجرائیه تاریخ بلخ ، ٣ و ٢٦


( ۹۷ )

دوره بنی امیه : عرب قبل از اسلام از نظر اجتماع دارای شعور ملی نی، بلکه تعصب قبیله وی بود ، اسلام اینهارا بصورت يك كتله واحد در آورد، و بین ایشان علاوه زبان واحدی که داشتند ــ يك نحو دين و يك نوع حکومت ایجاد کرد ، عسکر دلیر خلفاء را شده هم بر امپراطوری روم شرقی و دولت فارس غالب ، و در کشور های خراسان و مصر و غیره پیشرفت . تا اینوقت تعالیم اسلام بین سران و سرداران عرب حاکم و مؤثر و لهذا عموم مسلمین باهم برادر و برابر شمرده می شدند، امیرالمومنین عمر خطاب در سفر بری شام با نوکر خودش در سواری يك اشتر سهيم ونوبت مقرر میکرد ، اما معلوم است احساسات تمام طبقات عرب بپایه احساسات امیرالمومنین نمیر سید ، چنانچه امیر المؤمنین خلیفه رابع که شریف را بر حقیر و عرب را بر عجم برتری نمیداد و تعالیم قرآن و اسلام را پیروی مینمود با مخالفت اینگونه عربهای متعصب دو چارو مغلوب شد و در نتیجه آل ابو سفیان که نماینده این تعصبات بودند مالك امپراطوری عظیمی گردیده و خود نیز فتوحات شانداری نمودند ، و لهذا اینها عرب را از نظر دارائی زبان وسیع ، و بعثت حضرت پیغمبر در بین عرب ، وظهور دین اسلام و قرآن کریم در عرب ، و غلبه بر امپراطوریهای بزرگ جهان و بالاخره از نظر معالی اخلاق عربی ، بر تمام ملل گیتی یعنی عجم ترجیح و برتری داده ، و فقط نژاد عرب را در روی زمین حافظ دین مبین و قرآن کریم ، و لهذا سر ملت های دنیا میدانستند . بنی امیه در زیر تأثیرات این عقیده و افکار مدت یکقرن در قسمتی از دنیای معمور آنروز شهنشاهی کرده اند ، دولت اموی حکام ولایات مفتوحه و قاضی و امام را از نژاد عرب مقرر می نمود و حجاج در کوفه نصب امام غیر عربی را قدغن میکرد ، عربی که مادرش عجمی بود « هجين » یعنی ناقص خوانده میشد ، خلیفه عمر ابن عبدالعزیز فقط بواسطه آنکه مرد عجمی را بحکومت وادی القری مقرر کرده بود طرف رنجش گروه

تاریخ افغانستان جلد ۲ ( ۱۰۰ ) ب سردار محمد ع سراج التواريخ و محمد امین ن محمد نعیم ع اجزاءلیه تاریخ لیته و ر ۳۰ ر ۷۹