(۱۱۷)

آنها به اسم «پکتیکا» یا «پکتیا» یاد کرده که تا حدود سند انبساط داشت. ملتفت
باید بود که این نام‌ها چه در تلفظ عصر ویدی و چه در نگارشات هرودوت با
(ك) نوشته و تلفظ نمیشد. بلکه مابین (ش) و (خ) به حرفی ادا میشد که (ش)
پشتو بخوبی آثر انرا بنمایندگی میتواند بناءً علیه چه شعرای ویدی و چه هرودوت
صورت صحیح این اسم را شنیده و در گفتار و نگارش خود قید کرده‌اند. به این اساس
این اسم «پشت» بود که در رسم‌الخط فارسی یک شکل آن «پخت» و «پختی»
میشود و «پکتیا» ، «پختیا» هم زیر همین قاعده می‌آیند رحالا خوب‌تر فهمیده
میشود که «پخت» و «پختی» و «پختیا» در کلمات «پخد» و «پخدی» و «پارت»
و «پارتی» و «پارتیا» تاثیر بخشیده و با عبارت دیگر تمام این اسماء و کلمات
از يك خانواده و از ریشهٔ «پشت» مشتق شده‌اند.
بهر حال يك شاخه قوم «پشت» همین بود که از بخدی بجنوب هندوکش آمد
و علاقهٔ پیرامون کوه «سپین‌غر» بنام آنها «پختیا» مشهور شد. شاخهٔ دیگر آن
مدت مدیدی در صفحات شمال هندوکش مانده دوره‌های ویدی و اوستایی را در آنجا
سپری کردند و حتی بعض خانواده‌های آنها تا زمان استقلال دولت یونان و باختری
(۲۵۰ ق م) در بلخ می‌زیست. قسمت عمدهٔ ایشان در اواخر دورهٔ اوستائی به
شرق حوزهٔ هری‌رود پراگنده شدند. پس «پارت‌ها» شاخهٔ از همان قوم آریائی
باختری «پشت» یا «پخت» است که در عصر نسبتاً تازه تری از بخدی بطرف غرب
حرکت کرده و در علاقهٔ بین سواحل خزر و هری‌رود جای گرفتند و مسکن خود را
به نام خود «پارتیا» موسوم ساختند چنانچه اسم مسکن شاخهٔ جنوبی و غربی
«پختیا» و «پارتیا» نه تنها هم وزن و هم آهنگ است بلکه يك کلمه است و از يك
کلمه بيك شکل وصورت معین ساخته شده. معنی کلمهٔ «پارت» را بعضی‌ها
«تبعید شده» گویند، این هم نشان میدهد که اهالی پارتیا اصلاً باشندگان
این علاقه نبودند و از بیرون که عبارت از صفحات باختر باشد بدانجا انتشار یافته‌اند


(۱۱۸)

تلفظ اصلی و قدیم پارت و پارتیا از کتیبه های بیستون هم معلوم میشود و در آنجا این کلمات نه به (ت) بلکه به (ث) بصورت «پرثوه» و «پارتیا» آمده که بیشتر مشکل «پشتو» و «پختیا» نزدیک تر است. قراریکه از مدارک ارمنی بر می آید ایشان «پارت» را «پهل» میگفتند و این نام به نام های «بهل» ، «بخل» ، «باخل» ، «بخلی» که در زبان دری متوسط به بلخ داده میشد قریب و حتی یکچیز است و ازین هم معلوم میشود که بخدی علاوه بر اینکه با نام های قدیم پخت و بختی و پارتی شباهت قریب داشت پهل و بهل و بخل اسمای باختر و پارتیا در دوره متوسط زبان دری هم یکچیز بود و ارتباط میان باختر و پارتیا قرن های مدید دوام کرد. بعد ازینکه مرکز ثقل حکومت پارتی بطرف غرب در حوالی رودخانه دجله رسید و از حدود آریانا بیرون شد شاخه دیگری تحت زمامداری «ونونس» سلطنت جداگانه در حوزه هیرمند و ارغنداب بمیان آورد که در تاریخ آریانا بنام «پهلوا» یاد میشود.

پارتیا در حدود جغرافیائی که قبلاً شرح دادیم من حیث غربی ترین ولایت آریانا قبل از قرن (٦ ق م) وجود داشت و از همین جهت در نگارشات هرودوت و در فهرست اسمای ولایت مفتوحه داریوش اسم برده شده ولی موجودیت کشوری و سیاسی آن تاوقتی در پرده خفا بود که «ارسس» از همان خانواده های پارتی که در بلخ مانده بود در حوالی (٢٥٠ ق م) بطرف غرب آمده و برعلیه سلطه یونانی های شامی اعلان استقلال نمود.

راجع به بلخی بودن «ارسس» «یا ارشك» بیشتر مورخین قدیم و كلاسيك همنظر وهم عقیده اند. استرابو در کتاب ۱۱ فصل ٩ بندسوم میگوید که «ارسس» یا «ارشك» شخصی بود باختری، از انجا مهاجرت کرده به پارتیا آمد و اهالی را بقیام برضد سلوکی ها بر انگیخت. آریان اظهار میدارد که «ارشك» و «تریداتس» (تیرداد) پسران «فری پایت» بودند و نواسه «ارشك» نام. این دو برادر از باختر به «پارتیا» آمدند. درین وقت حکمران یونانی پارتیا


(119)

«فرکلس Fherecles» نام داشت، چون «تری داتس» پسر خوش منظری بود حکمران یونانی میخواست از جمال او تمتع برد. «ارشک» ازین رفتار «فرکلس» منزجر شده، حکمران «پارتیا» را بقتل رسانید و بر علیه سلوسی‌ها قیام کرد.
«ژوستن» اظهار میدارد که ارشک شخص مجهول و بی نام و نشانی بود، بعد از اینکه «دیودوت» در باختر که دارای هزار شهر بود اعلان استقلال نمود سایر علاقه‌های شرقی از او پیروی کردند و ارساس هم با یکعده تابعین خود به پارتیا آمد و «دروگرس» والی اینجا را کشت و گرگان را گرفت و به تشکیل نظام سلطنت و اردوی نیرومندی پرداخت، ابتدا از سلوکوس و پادشاه باختر در هراس بود ولی وفات «دیودوت» خیال او را آسوده ساخت و با پسر پادشاه باختر که او هم دیودوت نام داشت اتحادی قایم کرد.
موئیز دوخورن (موسی خوری) مورخ ارمنی که در قرن پنج حیات داشت در ضمن تذکار واقعات پارتیا و جنگ‌های ایشان با سلوسی‌ها، ارساس را اصلاً بلخی میداند. پس به این ترتیب در باختری بودن ارساس یا ارشک شبهۀ نیست و در مورد بعض کسانیکه او را از قبیلهٔ «داهی» قلمداد کرده اند میتوان گفت که «داهی» عشیرهٔ از کتلهٔ بزرگ «پارتی» یا «بختی» باختر بود.
نوشتۀ مسکوکات و مکاتیب عصر ارساس تنها به زبان و رسم الخط یونانی بوده و در مسکوکات او که مخصوص خاک پارتیا بود و علامۀ ضرب آنجا را دارد زبان و رسم الخط دیگری دیده نشده مگر در یک سکه که از افغانستان پیدا شده و به گمان اغلب مخصوص حاشیۀ سیستان بوده و روی آن اسم شاه و نوشتۀ سکه به دوزبان مرقوم است که یکی آن زبان و رسم الخط خروشی است که در مناصفۀ جنوبی هندوکش معمول بود.
مسکوکات دودمان ارساسی در یکطرف بدون کدام نوشته نقش سرپادشاه و بطرف دیگر هیکل نشسته ئی دارد که تیر را در چلهٔ کمان نهاده و چهار طرف


(۱۲۰)

آن قسمی به زبان ورسم الخط یونانی نوشته است که روی سکه مربعی تشکیل میدهد .
پاد شاهان پارتی ارساس را نه تنها موسس دود مان سلطنتی میشنا ختند
بلکه مقام بلند تری برای او قایل بودند حتی از او یکنوع رب النوع
حامی برای خاندان خود ساخته بودند و به همین رویه که مفکوره احترام
اجداد و نیا کان را حکایت میکند همه در مسکو کات نام او را تکرار کرده
وعنوان بازیلوس یعنی ( شاه ) و « بازیلوس باز یلون » یعنی شهنشاه را با صفات
مختلف بزر گ ، و عادل و كبير ومشهورو غیره در مسکو کات خود بضر ب
رسانیده اند .
پارتی هادر تاریخ قدیم افغانستان از چندین جهت شامل اند اول بعلت اینکه
علاقه « پارتیا » من حیث جغرافیائی جزء خاك آريا نا بود،دوم پارت ها شاخه ئی
از پشت ها بودند که از باختر بدانجا مهاجرت کرده و آن قطعه را بنام خود
پارتیا معروف ساختند ، سوم ارساس موسس سلطنت پارتی با برادر و خانواده اش
از اهل با ختر بود و از اینجا عا زم پار تیا شده به تشکیل سلطنت پرداخت .
چهارم تاز مانیکه مر کز حکومت پارتیا از « هکاتو مپی لوس » ( ۸ میلی جنوب
دامغان ) (۱) کنار دجله منتقل نشده بودشاهان پارتی کم و بیش در حواشی غربی
وشمالی کشور ما نفوذ وحا کمیت داشتند. پنجم «ونوئس» یکی از حکمرانان پارتی
در حوالی ۱۲۰ « قم » سلطنت مستقلی در اراضی حوزه هیر مند و ارغنداب
تشکیل نموده وبنام دود مان و سلطنت مستقل پهلوا سرا سر جزء تاریخ آریا نا
است،پس باجهاتی که ذ کر شد از زمان تاسیس سلطنت پارت تا و قتیکه مر کز
حکومت و کانون ثقل حا كميت آنها بطرف غرب منتقل میشوداز آنها مختصراً
صحبت کرده و بعد از آن دودمان پهلوارا تعقیب میکنیم:
(۱) نا گفته نماند که بعد از کشفیات جدید روس ها این نظریه هم تثبیت یافته که عشق آباد
پایتخت ومرکز دولت پار تی بود .


(۱۲۱)

ارسـاس اول : ( ٢٤٨-٢٤٩ ق م) این شخص قراریکه بالا ذکر شد
با ختری و از قبیلهٔ یکت یا از عشیرهٔ « داهی » بلخی آن بود، بعد از ینکه
«دیو دوت» درحوالی (٢٥٠ ق م) اعلان استقلال نموده وسلطنت مستقل یونان
وباختری را اساس گذاشت به بعضی روایات تنها و قرار شهادت بعضی مدارك
دیگر با برادرش تری داتس (تیرداد) بطرف حوزۀ هری رود رفته و از آنجا وارد
پارتیا شد و به تعقیب رویهٔ آزادی خواهی باختریها به پارهٔ اقدامات استقلال
خواهی متشبث گردید. اول کاری که کرد این بود که به همدستی برادر و جمعی
از طر فداران خود « فر کلس » (١) حکمران یونا نی دولت سلو سی شاهی
را در پارتیا بقتل رسانید و برعلیه سلوسی ها ی شامی قیام کرد، سال تاسیس سلطنت
پارتی ٢٤٨-٢٤٩ «قم» یعنی تقریباً یکسال بعد از اعلان استقلال دولت یونان
و باختری تعین شده، مرکز سلطنت پارتی شهر هکاتومپی لوس Heca tompylus بود.
« راو لنسن » موقعیت این شهر راقریب « جا جَر م Jajorm » قرار داده
« اپولودو روس ارتمیس پایتخت پارتها را (١٢٦٠) استاد یعنی ١٤٤ میل
بطرف شرق دربند خزر قرار داده است، بعضی های دیگر مانند «ویلیم جکسن» «هکا
تومپی لوس» را شهر قدیم «کومی Kamis» میدانند و مو قعیت آنرا به ٨ میلی
جنوب شهر دامغان فعلی قرار میدهند و برخی هم عشق آباد را مرکز اولیهٔ پارتها
میشمارند.
دیودوت اول و ارساس اول که یکی در باختر و دیگری در پارتیا برعلیه سلوسی های
شا می بفاصله تقريباً یکسا ل اعلان استقلا ل نمود ند هر دو تا پایان حیات
به منظور خود کا میاب ماندند، ارساس ابتدا از مو قعیت خود میان دولت
یونان وباختری وسلطنت سلوسی در هراس بود ولی پریشانی او از طرف شرق
به امید و اطمینان تبدیل شدو موافقه میان شاهان آزاد باختر و پارتیا بر قرار

(۱) در بعضی مدارك حکمران یونانی پارتیا بنام ا گا تو کلس هم یاد شده هستری اف
پر شیا تالیف سرپرسی سایکس (صفحهٔ ۳۰۸) .


(۱۲۲)

گردید و سلو سی ها با بی اتفاقی هائی که درین فرصت میان خود داشتند به آنها آسیبی رسانیده نتوانستند.

تری داتس : دومین پادشاه پارتی «تری داتس» برادر ارساس بود که او را معمولاً بنام «ارشاک» دوم هم یاد میکنند. اساس دولت پارتی باتری داتس قوی تر گردید . اگر چه در اول وهله از دست «سلوکوس کالی نیکوس» شکست خورد ولی فوراً عازم علاقه بین اکوس وابگزارت شده از انجا برای تقویت خود بفر آورد و وضعیت خود را مستحکم تر ساخت. مشار الیه معاصر دیودوت دوم دومین پادشاه مستقل یونان و باختری بود و این دو پادشاه بر علیه دولت سلوسی اتحادی بین خود قایم کردند. تری داتس از اتحاد با دولت یونان و باختری خیلی خورسند بود زیرا به این ترتیب خاطرش از طرف شرق آسوده شده و میتوانست به آرامی متوجه دفع حملات سلوسی های شام شود (۱) تری داتس عنوان شاه بزرگ انتخاب نموده و شهر یا قلعهٔ جدیدی هم به نام «دار Dara » یا «داریوم Dareium » ساخت که موقعیت آنرا در دره گرگان نزدیک ابیورد قرار میدهند .

ارتبان ۱۹۶-۲۱٤ : بعد از او پسرش ارتبان که او را بلقب ارساس سوم میخوانند برتخت نشست مشار الیه «اکباتان» یعنی همدان را اشغال کرد ولی انتیوکوس دوم قلمرو او را تا هیرکانیا عبور نموده و از آنجا برایو نیدم شاه یونان و باختری حمله کرد. بعضی ها این انتیو کوش را انتیو کوش سوم قلمداد کرده اند و حقیقت هم همین است که انتیوکوش سوم بر پارتیا حمله نموده و بعد از اضمحلال قوای ارتبان وارد باختر گردید ولی آخر استقلال سلطنت ایونیدم
(۱) «کلمان هارت» در تاریخ فارس (سلسلهٔ تطور بشریت) صفحهٔ ۱۳۹ می نویسد که اتحاد تری داتس بادیودوت دوم به شاه یونان و باختری اینقدر فایده رسانید که قشون سلوسی را شکست داده و شالوده استقلال خود را محکم تر ساخت و عنوان شاه بزرگ بر خود نهاد .


(۱۲۳)

و دولت یونان و باختری را شناخته پس به شام مراجعت کرد.
فری پاتس: ۱۹۸-١٩٦ ق م: این شخص یا اشك چهارم بعد از پدر بر تخت نشست مشارالیه معاصر ایوتیدم و دمتر یوس مقتدر ترین شاهان یونان و باختری میباشد، درین وقت همان قدر که دولت یونان و باختری با فتوحات خود به چهار گرد افق بزرگ و نیرومند شده بود دولت پارتی در اثر تعرضات سلوسی ها ضعیف و ناتوان گردیده بود، بهمین جهت طوریکه در فصل دولت یونانی باختر شرح دادیم ایوتیدم موسس دومین خانواده مستقل یونان و باختری بطرف غرب متوجه شده و ایالات «تراگزیان» و «تپوریا» را که عبارت از حوزه اترک علیا و حوزه کشف رود باشد از خاکهای پارتیا مجزا کرد و از آنها دو ولایت باختری تشکیل نمود، دولت پارت درین وقت از عظمت و نیروی دولت یونان و باختری در هراس بوده و بعد ازین که عقد صلحی میان ایوتیدم و انتیو کوش سوم شاهی برقرار شد ارتبان و «فری پاتس» به اوضاع ناگواری که دچار شده بودند ساخته و تقریباً یك ربع قرن که تا ۱۸۱ ق م شود به آرامی و خموشی گذرانیدند بعد از «فری پاتس» برادرش فرهاتس (فرهاد اول) به سلطنت رسید، میگویند که مشارالیه ماردها Mardes را در علاقه «تپوریا» محکوم ساخت.
میتری داتس (١٢٦ - ۱۷٤ ق م) در جمله پادشاهان پارتی «میت رداتس» یا مهرداد اول خیلی معروف است. مشارالیه باپاره اقدامات جنگی قلمرو و نفوذ پارتی را بطرف شرق و غرب وسعت داد معاصر او در باختر «ایو کراتیدس» حکومت میکرد، حقایق اگر از نظر دقت دیده شود وضعیت مساعد به او موقع داد که بطرف شرق و غرب کسب نفوذ کند زیرا بطرف شرق دولت یونان و باختری مصروف کشور کشائی هائی در هند بود و در غرب دولت سلوسی در اثر جنگ های روم خسته شده بود، بهرحال زمانیکه ایو کراتید شاه یونان و باختری در سرحدات هند یا قراریکه بعضی ها گویند در پنجاب مصروف بود «میتری داتس» بر ولایات


(١٢٤)
شرقی دولت یونان و باختری حمله کرده و ولایات «تپویا» «وتراگزیان» که در وقت «اپوتیدم» فتح شده بود پس گرفت و جزء پارتیا ساخت. چون اسکائی‌ها هم درین وقت از طرف شمال دولت یونان و باختری را تهدید میکردند و ایوکراتید هم مقارن همین وقت بقتل رسیده میتری داتس بیش از پیش جرئت یافته مروراً اشغال کرد. درین وقت هلیو کلس فوراً بجای پدر اعلان شاهی نمود ولی متری داتس بطرف باختر پیش آمده و او را از نفوذ و اقتدار بر انداخت و جانب در انگیان و اراکوزی متوجه شد. هلیوکلس قوای خود را جمع کرده و چند گاه دیگر هم در باختر پافشاری نمود ولی اسکائی‌ها فرو ریخته و او را به جنوب هندو کش راندند. میگویند که میتری داتس از همین پراگندگی‌های نظام اداری دولت یونان و باختری بیشتر استفاده نموده از راه ارا کوزی حتی بر کابل و حوزۀ سند هم نفوذ یافت.
پس از ین واقعات میتری داتس متوجۀ خاک‌های فارس و بابل شده و تا آنجاها را هم فتح کرد و با دولت سلوسی به جنگ‌هائی در آویخت که شرحش خارج از چوکات تاریخی ماست.
فرهاتس دوم و ارتبان دوم : بعد ازینکه مهرداد اول دامنۀ جنگ‌های خود را باسلوسی‌ها وسعت داد او و جانشینان او یعنی فرهاتس دوم و ارتبان دوم ازین گیرودارها خود را خلاص نتوانستند و توجه آنها بیش از پیش بطرف غرب معطوف شد. درین وقت دولت یونان و باختری به استحکام قوا و نفوذ خویش در جنوب هندو کش مصروف بود و در صفحات شمال اسکائی‌ها و تخارها وارد باختر شده بودند. چون قوۀ دولت یونان و باختری و سد سنگی هندوکش دم راه آنها را بطرف جنوب گرفته بود طبعاً بطرف غرب صفحات باختر متوجه حوزۀ هری‌رود و اراضی ماورای غربی آن شدند و با پارت‌ها تماس پیدا کردند تصادف اسکائی‌ها و پارت‌ها را طوریکه در فصل دولت یونان و باختری هم شرح دادیم به انواع مختلف تعبیر کرده اند و يك تعبیر دیگر آنهم این است که پارت با مشکلاتی که بطرف غرب باسلوسی‌ها داشتند از اسکائی‌ها که درین وقت


( ١٢٥ )

در باختر رسیده بودند خواهش کردند که به كمك آنها بیایند . بهرحال عملاً
كمك اسكائی ها به پارتها معلوم نیست آنچه روشن است و همه منابع ذكر
كرده اند جنگ و تصادماتی است كه بین آنها واقع شده و در نتیجه فرهاتی دوم
از دست اسكائیها و ارتبان دوم از دست تخارها كشته شدند چنانچه « ژوستن»
در كتاب ٤٢ بنددوم ازین واقعات واضح تذكار میدهد . بعد از كشته شدن
دو پادشاه پارتی وضعیت دولت پارت خيلی باريك شده و در عرصهٔ چهار سال
( ١٢٠ - ١٢٤ ق م ) اهمیت و نفوذ پارتها در حواشی غربی آریا ناخیلی كم شد .
متری داتس دوم : متری داتس یا مهرداد دوم از پادشاهان بزرگ پارت
است . چون اسكائیها قلمرو دولت پارتی را از طرف شرق سخت تهدید میكردند
اول از همه متوجه اینطرف شده و با اسكائیها جنگهای سختی نمود و به آنها
مجال نداد كه داخل پارتيا شوند بناءً علیه اسکائیها از حوزه هری رود بطرف
جنوب رخ نموده به حوزهٔ هیر مند و هامون مستقر شدند وطوریكه ذکر خواهد شد
این علاقه بنام آنها به «سا كستانا » یا «سیستان» معروف شد . سپس متری داتس
متوجه سرحدات غربی خود شده داخل يك سلسله جنگ هائی با ارمنستان
و دولت روم گردید که ذكر آن از چوکات تاریخ آریانا بیرون است . اینقدر
ملتفت باید بود که جنگهای ارمنستان و دولت روم بیش از پیش توجه و مركز
ثقل وعملیات دولت پارتی را بطرف غرب برده و دوسه پادشاهی كه بعد از مهرداد
دوم به سلطنت رسیده اند با كشور ما تماس و ارتباطی نداشتند تا اینكه
اورودس Orodes پایتخت دولت پارتی را به « استزيفون » کنار دجله برد
ازین وقت به بعد پارتی ها از چوكات تاریخ آریانا بر آمدند . بناءً علیه قسمت
اول این فصل را به اینجا تمام نموده و در دو حصهٔ دیگر از اسكائیها شاخهٔ از قبایل
«سیتی» که درین وقت روی صحنهٔ تاریخ كشور ما آمده اند و پارت های حوزهٔ
هيرمند و ارغنداب که با اختلاط اسکائیها دودمان پهلو را بمیان آوردند
صحبت میكنیم :


تصویر ( ۱۷ ) مقابل صفحه ( ١٢٦ )

مرد سیتی که از تیپ اسکانی و کوشانی افغانستان نمایندگی میکند . این مجسمه
کار صنعتگران هده است و رویۀ رالیست ایشان را مجسم میسازد .


تصویر ( ۱۸ ) مقابل صفحه ( ۱۲۷ )

مجسمه یکی از راهبین برهمنی افغانستان که بدست
صنعتگران ماهر هده ساخته شده


حصة دوم
اسکائی ها
اقوام سیتی : یکی از شاخه های قبایل هند و اروپائی که مدت ها بعدتر از دیگران روی صحنه و تاریخ آمده و بسان تر از سائر شعب معروف شده است معمولاً به نام «سیتی» یاد میشود و پارۀ اقوامی مربوط به خود دارد که در شرق و غرب به اسمای مختلف معروف شده اند . چون اقوام سیتی مجموعاً شاخۀ از خانوادۀ بزرگ هند و اروپائی را تشکیل میداد در مهد اولیۀ «ایریانا و یجه» بین حوزۀ علیای اکسوس وسر دریا باسائر شاخه ها وشعب یکجا می زیست .
قراین اکثراً به این دلالت میکند که زمانیکه مهاجرت امواج بزرگ هند و اروپائی بطرف غرب جانب خاك های اروپا و بطرف جنوب جانب حوزۀ سر دریا و آمو یعنی سغدیان و باختر شروع شد اقوام سیتی در مهد اولیه جابجا ماندند. شاخۀ لاتین و سلت و جرمنی و اسلاو وغیره درین فرصت خاك های اروپا را اشغال نمودند و شاخۀ جنوبی به باختر مستقر شده کتلۀ باختری را تشکیل داد و فرار نامی که در قدیم ترین ماخذ ادبی ودینی خویش به خود دادند به نام آریا معروف شدند و از آریانا به دو طرفۀ هندو کش به خاك های هند وفارس منتشر گردیدند .
مسیورونه گروسه موضوع مهاجرت اقوام سیتی را چنین ترسیم میکند: ( ۱ )
«در زمان مهاجرت های بزرگ هند و اروپائی بعضی قبایل آریائی که یکطرف با سیتی های اروپا و جانب دیگر با قبایل هندو ایرانی ( کتلۀ باختری) ارتباط وخویشاوندی داشتند جلگه های جنوب روسیه را ترك داده چیزی بطرف کوهای اورال پراگنده شده وقسمتی هم بطرف سردریا رفته ، بعد از عبور کوهای
(۱) صفحه ٥١ جلد دوم تاریخ آسیا تالیف رونه گروسه .


(١٢٧)

نیان شان وارد علاقة کاشغر شدند و از آنجا تمام ترکستان شرقی ، وادی‌های
کونچه و قره چار و توئن هوانگ را تا کان سو متصرف شدند و با خاك چین
تصادم پیدا کردند .»
این نظریه را با جزئی تحریفی چنین میتوان تصریح کرد که شاخة سیتی با سایر
اقوام هندواروپائی در اراضی بین حوزۀ علیای سردربا وا کسوس یکجا می‌زیست
زمانیکه مهاجرت‌های بزرگ شروع شد شاخۀ موج موج پشت هم به خاک‌های
اروپا منتشر شد و شاخۀ بطرف جنوب در باختر فرود آمد و بر خود« آریا » نام نهاد
و قبایل سیتی عجالتاً جابجا ماندند. بعد از جنبش‌های سائر شعب هند و اروپائی
که جای نسبتاً فراخ شد آنها مسکن خویش را کلان کرده بجانب شرق حوزۀ
سردریا دامنه‌های دو طرفۀ کوه‌های تیانشان و علاقۀ سنکیا نگ یعنی ترکستان
شرقی را اشغال نمودند و بجانب غرب اراضی شمال بحیرۀ خزر و بحیرۀ سیاه را
اشغال کرده تا کوهای اورال پیش رفتند و بخاك های اروپای شرقی
تماس حاصل نمودند و جنوب روسیه بنام شان «سیتیا» معروف شد .
انتشار اقوام «سیتی» درین علاقۀ وسیعی که شرح یافت دنبالۀ آخرین
جنبش‌های قبایل هند و اروپائی است . ایشان با تا ثیر محیط وسیع علف زار
قوم سوار کار و بادیه نشینی بار آمدند وز مانیکه کتلۀ آریائی‌های باختر
در شمال هندوکش مرکز مدنی و اولین نظام سلطنتی و تهذیب آریائی را بمیان
آورده بود و بعدازان تا زمانه‌های نسبتاً تازه تری که اشوری‌ها در بین النهرین
و غرب فارس سلطنت داشتند حتی در زمانیکه مادها و پارسی‌ها هر کدام بنوبۀ
خود از سلطۀ آشوری رهائی یافته و به تشکیل حکومت هائی پرداختند اقوام
سیتی مشغول گشت و گذار و یغما گری وزندگانی بادیه نشینی بودند و دارای
مراکز ثابت و شهرهای بزرگ نشده بودند. وجود اقوام بادیه نشین سیتی و آوازۀ
یغما گری‌های آنها از منابع ادبی و مذهبی آریاهای کتلۀ باختری و از ماخذ


(۱۲۸)
آشوری و امادی و پارسوا و یونانی بصورت مستقیم و غیر مستقیم معلوم میشود. اوستا
اگر چه بصورت «سیت» از ایشان نام نمیبرد معذلك از خلال متن اوستا واز
شرح اقدامات جنگی اولین پادشاهان بزرگ « بخدی» یعنی سلاله پارا داتا
( پیشدادی) واضح معلوم میشود که ایشان در مقابل قوم بادیه نشینی که آنها
هم اصلاً آریائی بودند دائماً ترتیبات میگرفتند. پادشاهان سلالهٔ «پارا داتا»
«و کوانی»و«اسپه»با نیروی مادی و معنوی قرن های متوالی تهذیب آریائی
باختری را از تهاجمات آنها حفظ کردند و این رویه را تمام حکمرمایان باختری
و پادشاهان بزرگ آریانا تا زمان ابوتیدم وهلیو کلی جزء مرام خود قرار
داده بودند. همین قسم در نقاط غربی آریانا و آسیا، پارسوا ،آمادی، آشوری
یونانی، هر کدام در نقاطی که از جانب شمال با امواج سیتی مصادف بودند
رویهٔ پادشاهان هوشمند بخدی را تعقیب کردند و بدین منوال «سیتی ها» در منطقهٔ
علف زار جنوب روسیه و شمال آمو و بحیرهٔ خزر و بحیرهٔ سیاه باقی ماندند .
منابع تاریخی یونانی بار اول در حوالی ۷۰۰ - ۷۵۰ ق م از« سیت ها»
صحبت میکند و منابع آشوری آنرا تکمیل مینماید. این تذکار اول راجع
به این است که جای سیمیری ها Cimmeriens را در علف زار روسیه جنوبی
« سیت ها » اشغال کردند ازین امر واضح معلوم میشود که سیت ها اول
در جنوب روسیه نبوده بلکه قرار یکه ذکر شد ، از حوزهٔ علیای سر دریا
و آمو شاخهٔ بطرف غرب رخت بربسته و جای سیمیری ها را اشغال نمودند (۱)
تقریباً ازین تاریخ به بعد سیت ها داخل صحنه تاریخی میشوند و مللی که
بانها تماس داشتند از آنها اسم میبرند .
منابع آشوری ایشان را به نام «اشکوزی Ashkuzai یاد کرده یونانی ها
(۱) صفحهٔ ٣٤ امپراطوری علف زار L. Empire des Steppes تالیف رونه گروسه
سال طبع ۱۹۳۹ .


(۱۲۹)
آنها را «سکوتوا » Skuthoi خوانده اند در کتیبه های داریوش اول هخا منشی
به اسم «ساکا» Saka ذکر شده اند و ماخذ چینی ازایشان بصورت «سی» Sai
واشکال دیگر اسم برده اند .
قراریکه از روی تصاوبر « یونان و سیتی » «قل او به Kouloba و « ور و نیژ
Voronei معلوم میشود «سیتی ها» روی هم رفته اشخاص ریش دار بوده و مانند
اسکائیها شاخه دیگر شان که در صحنه های «پرسه پولیس» دیده میشوند
کلاهای گوش بتمك نوك تیزی به سر میکردند تا از شمال شدیدعلف زارهای شمال
در امان باشند . ایشان یعنی ساكها و سیتی ها همه لباس فراخی می پوشیدند
که مرکب از پیرهن و شلوار فراخ بود. اسپ که حیوان مخصوص جلگه های
وسیع علفزار است رفیق دائمی آنها بود و از تیر و کمان خویش جدائی نداشتند.
قراریکه رونه گروسه در صفحه ٣٦ کتاب «امپیردستیپ » ( امپراطوری
علف زار) خود تعبیر میکند این کمان داران اسپ سوار شهر نداشتند وا گر
هم داشتند شهرهای متحر کی بود مر کب از کراچی ها که زن ها و دارائی خود را
در آنها انداخته واز یکجا بجای دیگر نقل میدادند ثروت ایشان بیشتر عبارت
از لوازم سوار کاری وبعضی زیورات وقال بود و به این ترتیب از قرن ۷ تا قرن
سوم قم در جنوب علاقه وسیعی که از تیان شان تا اورال انبساط دارد زندگانی
داشتند.
قراریکه پیشتر شرح دادیم درین شبهه نیست که اقوام «سیتی» همه شاخه ئی
از عناصر آریائی بودند و از لحاظ قرابت زیاد با کتله آریائی باختر جزء این کتله
هم بشمار میرفتند تنها اینقدر بود که ایشان به حیات بادیه نشینی ویغما گری
خو گرفتند و از تاثیر تهذیب باختر بیرون ماندند چنانچه رونه گروسه درین
باب اشاره کرده و میگوید که ایشان از ائین مزدئیسم تاریخی و رفورم زورا تستری
بی نصیب ماندند.


(١٣٠)

تاثیر زندگانی مناطق علف‌زار و تصادم از طرف شرق با «هیوانگ نو» Hiong-nou تو کیو Tou Kiue و مغل در عرف و عادات و سبك زندگانی و البسه تمام اقوام سیتی بلا استثنا تاثیر بخشیده و همین تاثیرات ظاهری بود که چندی قبل بعض مورخین را در موضوع اصلیت و عرق و نژاد آنها به اشتباه افگنده بود ولی تیپ نژادی و زبان حقایق مسلمه را بمیان آورد. امروز هیچ کسی در اصل و بود آنها جزئی شبهه‌ای ندارند. از روی لباس سیت‌ها با هن‌ها شباهتی داشتند، مخصوصاً حیات مشترک سوارکاری یکنوع شلوار و موزه به آنها داده بود. میگویند که رکاب اولیه یعنی رکابی که از تسمه ساخته شده بود از اختراعات سیت‌ها است.
به این ترتیب قسمتی از سیتی که بجانب غرب آسیا رسیده بودند بین ٧٠٠ - ٧٥٠ ق م «سیمری‌ها» را از جنوب روسیه کشیدند و جای آنها را اشغال کردند. «هرودوت» وقتیکه در کتاب ٤ فقره ١٣ از مهاجرت سیت‌ها بطرف اروپا صحبت میکند علت بیجا شدن‌های آنها را فشارهائی میداند که از طرف شمال یا شمال شرق از جانب اقوام ایسیدون Issédons و «اریماسپس» Arimaspes بر آنها وارد شده بود. سیمری‌های مذکور که در اثر ورود سیت‌ها بیجا شدند چیزی بطرف هنگی و چیزی هم از راه تراس Thrace وارد آسیای صغیر گردیدند شاخه‌ای از سیتی‌ها دنبال ایشان راه آسیای صغیر را پیش گرفتند ولی قرار اشاره هرودوت راه را گم کردند و بعد از عبور قفقاز از راه «دربند» با آشوری‌ها تماس حاصل کردند (حوالی ٧٠٠ - ٧٢٠ ق م) چون آشوری‌ها هم با «سیمری‌ها» دشمنی داشتند از روسا پاشاهان كوچك سیتی و قبایل آنها کار گرفته و ایشان را در سرحدات «کاپادوسیا» بر علیه «سیمری‌ها» استعمال کردند و قوم اخیرالذکر را در حوالی ٦٣٨ «در پونت Pont» مقهور و معدوم گردانیدند. تقریباً ده سال بعد یکی از شاهان سیت که هرودوت او را مادیس Madyés میخواند آشوریها را بر علیه تهاجم مادها كمك كرد و آخریر خود مدیا


(۱۳۱)
حمله برد و سبا گزار Cyaxare شاه مادی آنها را عقب کوههای قفقاز به روسیه
جنوبی عقب نشاند در اینجا و در ین وقت مدت تقریباً ۷۰ سال سیت ها مجدداً
خطره ئی برای مدنیت های جنوب آسیا و غرب اروپا فراهم کردند .
زمانیکه قبیله پارسوا جای آشوری ها و بابلی ها و آمادی را گرفت خطره
سیت ها محسوس میشد از ین رو «سیروس» موسس سلطنت فارس بر علیه «مسا چت ها»
یعنی سیت های شرقی که در حوالی خیوه بودند لشکر کشید و به بعضی نظریه ها
بدست آنها کشته شد حوالی (۵۲۹ ق م) همین قسم داریوش در حوالی (۵۱۲
۵۱۴ ق م) بر علیه سیت های اروپا لشکر کشید ولی کامیابی حاصل نتوانست
بعد از ین يك سلسله گیر و دارها و جنگ های متعدد سیتی ها طور یکه منظور شان
بود از منطقه طولانی که از « کان سو » قریب سرحدات چین تا علاقه «تراس» «ویند»
اشغال کرده بودند بطرف جنوب آنقدر ها نفوذ نتوانستند و تقریباً سه قرن دیگر
هم جابجا ماندند.
بعض اقوام معروف سیتی
سرمت ها Sarmate : غربی ترین قوم سیتی عبارت از سرمت ها است که در قرن ۴ ق م
در دامنه های کوهای اورال در علاقه اور انبورگ Orenbourg و پرو خوروکا
Prokhorovoka شهرت داشته و بعضی آثار حیات آنها و زیورات و ظروف
طلائی و نیزه های آنها از آنجا کشف شده است . نیزه اسلحه ممیزه آنها بود
در مناصفه قرن سوم ق م سرمت ها رود ولگا را عبور نموده وسائر شاخه های
سیتی را بطرف کریمه راندند. پولیب Polybe بار اول از آنم و اقتدار شان در حوالی
۱۷۹ ق م صحبت میکند. سرمتها مانند توده عام سیتی قوم سوار کار بودند
وعوض تیر و کمان بیشتر نیزه استعمال میکردند و بجای کلاه گوش پوشک نوک تیز
و خود مخروطی می پوشیدند وزره در بر میکردند آثار صنعتی این قوم یعنی
نیزه ها و کمر بندها و دیگر اسباب های طلائی و نقره ئی از سایبیریای غربی پیدا شده


(۱۳۲)

و در خزانه پطرسکبیر محفوظ است و معلوم میشود که ذوق مخصوصی در نمایش
حیوانات و صحنه های جنگ آنها داشتند از روی جمجمه هائی که جدیداً در سایبریای
مرکزی پیدا شده قرابت نژادی آنها با سائر سیت ها و اسکائی ها بر قرار
گردیده است.

مساجت ها : یکی از اقوام دیگر سیتی ( مساجت ها ) بودند که هرودوت
از آنها و از جنگ های ایشان با سیروس هخامنشی مفصل صحبت کرده. هرودوت
آنها را « مساجتی » میخواند و میگوید من حیث عرف و عادات و البسه شبیه به سیتی ها
بودند (۱) قرار تشریحاتی که هرودوت داده مساجت ها چیزی سواره و چیزی
پیاده می جنگیدند قسمتی از آنها تیر و کمان و قسمتی نیزه و بعضی ها هم تبر
استعمال می نمودند طلا و مفرغ در آلات و ادوات آنها مورد استعمال زیاد
داشت زیورات بازوبندهای و سینه بندهای طلائی استعمال میکردند .
مساجت ها در شمال رود آمو از حوزه سردریا گرفته تا شمال خزر همه این
ساحه وسیع را اشغال کرده بودند. پیش ازینکه سیروس بنای سلطنت هخامنشی
را گذارد ایشان به رویه خود نظام اداری و پادشاهانی داشتند و سیروس با ملکه
آنها تومیریس Tomyris جنگ نموده و بيك روایت از دست نظامیان او کشته شد
مساجت ها با تشریحی که داده شد با سرعت ها شاخه غربی سیتی ها که شرحش
بیشتر گذشت شباهت های زیاد داشتند.
ساك ها یا اسکائی ها: یکی از اقوام معروف دیگر سیتی ساك ها یا اسکائی ها
است. این اسم در تلفظ های مختلف آن در منابع چینی و یونانی به اندازە ئی شهرت
دارد که بعض اوقات مرادف اسم عام شده و بر تمام اقوام «سیتی» اطلاق میشود.
ساك ها یا اسکائی ها نسبت به « مساجت ها » بیشتر به طرف شرق مستقر شده بودند
و ازین جهت منابع چینی نسبت به ماخذ دیگر معلومات بیشتری راجع به آنها
(۱) کتاب اول فقره ٢١٥ صفحه ١٠٥ جلد اول تاریخ هرودوت ترجمه سی۔ سی مکولی C.C Macaulay


(۱۳۳)

میدهد منابع چینی ایشان را به نام های سی Sse( Sai ) یا « سیک » Sik و سی وانگ
Sai-Wang و غیره یاد کرده اند
قراریکه رونه گروسه اظهار میکند (۱) « ساکا Sakas یا ساس ها Saces در
منطقه کاشغر دریای تیان شان و فرغانه و سواحل راست «ایسگزار تس» (سرد ریا)
تا به حوالی دریاچه اورال افتاده بودند» دقیق تر اگر بگویم مرکز ثقل «سا کا»
درترکستان شرقی در منطقه «سنگیا نگ» و حوزه رود سرد دریا بود از روی
کتیبه های داریوش معلوم میشود که هخامنشی ها ساکها را خوب میشناختند
و در نقاط مختلف پراکنده بودند زیرا به سه تعبیر مجزی از آنها اسم برده شده
اول سا کاهوماوار که Saka Haumavarka که عبارت از همان ساکهای میباشد
که ما از آنها حرف میزنیم و درین وقت در حوالی فرغانه و کاشغر زندگانی
می نمودند .
دوم ساکا تیگر اخو دا Saka Tigrakhauda یا ساک های خود مخروطی که
انها را در حوالی دریاچه اورال در حوزه سفلی سردریا قرار میدهند .
سوم ساکا تارا در ایاSaka Taradraya یا ساک های ماورای بحر که ایشان
را در جنوب روسیه قرار میدهند و عبارت از سبت های بود که درین قسمت ها
مقیم بودند .
قراریکه از نگارشات اپولو دوروس «وتروگوس» بر می آید سلطنت یونان
و باختری در اثر تهاجمات چهار قوم بادیه نشین در شمال هندکش منقرض شد
چهار قوم بعقیده مورخ اول الذکر یونانی ازی ئی Asii پا زیانی Pasiani
تخاری Tochari و ساکارولی Sacarauli نام داشت «تروگوس » اگرچه
ضمناً «تخاری» را نام میبرد ولی سقوط سلطنت یونان و باختری را به دو قوم
Asiani و ساروکنی Sauracae نسبت میدهد.
(۱) صفحه ۳ه تاریخ آسیا جلد دوم .


(١٣٤)
در اینجا بدون اینکه داخل تشریحات شویم گفته میتوانیم که اقوام مذکور همه جزء قبایل سیتی می‌آیند: در میان آنها «تخاری» عبارت از تخارها و سا کارولی محتملاً عبارت از ساك يا از شاخه های نزديك آن میباشد.
یوچی : یوچی‌ها شرقی‌ترین تمام اقوام سیتی است که از ترکستان شرقی و حوزۀ تارم هم گذشته در وادی‌های کوتچه و قره چارو «تونن هوانگ» و کان سو اقامت داشتند و شرقی‌ترین قوم سیتی و شاخۀ هند و اروپای بشمار میروند که با چین و عالم زرد پوست در تماس بودند . ایشان بعد از بیجا شدن ها و حرکت بطرف غرب تا زمانیکه در شمال امو دریا بودند به همین نام یوچی یاد میشدند بعد از عبور آمو دریا و تشکیل سلطنت و اختلاط با «تاهیا» باشند گان باختر به اسم کوشان معروف گردیدند و در فصل آینده که مخصوص آنها است مفصل درین باب صحبت خواهیم کرد.
علت و ورد اقوام سیتی در اریانا : در سر فصل اشاره نمودیم که با وجودیکه ماخذ قدیم ادبی و مذهبی آریا نا مثلاً اوستا بصورت مستقیم و بنام سیت از قبایل و اقوام سیتی اسم نمی برد از خلال قسمت‌های مختلف آن مخصوصاً از تذکار کارنامه‌های جنگی دودمان‌های باستانی بخوبی واضح معلوم میشود که در مناطق شمالی در مجاورت حوزۀ سر دریا با اقوام اریائی نژاد ولی اریائی بادیه نشین و یغما گر دائماً تصادم و مقابله داشتند و اسم «توریا» بلا شبه اشاره به همین اقوام سیتی میکند بهر حال مقصود ما از تذکار این مطالب این است که پیش ازینکه تاریخ واضح و اسم گرفته با سنه و تاریخ تهدید و تهاجم و بلاخره ورود اقوام سیتی را در باختر تذکار کند تاجائی که خاطره‌ها كمك ميكند دولت باختر همیشه با ساختن سدها و دفاعه‌های مستحکم در امتداد سردریا و امو از ورد قبایل سیتی ممانعت نموده و مقابله بین اقوام خانه بدوش شمال و باشندگان اراضی حاصل خیز باختر انعکاس عمیق در داستان‌های رزمی و ادبیات کشور ما نموده


(١٣٥)
است چون اقوام سیتی قرار یکه شرح یافت سوار کار بودند به تندی در جلگه های شمال امو و بحیره اورال او بحیره خزر در هر طرفی کشت و گذار داشتند بعضی مدققین به این خیال اند که شاخه از اقوام سیتی یا اسکائی پیش از سقوط دولت یونان و باختری در جنوب هندوکش در علاقه در انجیان آمده و در انجا به نام امور چیزی Amuregise مستقر شده بودند این نظر به راموسپوقوشه و برخی دیگر تصدیق میکنند ولی تاریخ و راه آمدن آنها تصریح نشده و گمان غالب برین است که از حوزه سفلی اکسوس (امو دریا) از حوالی مرو و هرات بطرف جنوب آمده و در منطقه در انجیان مسکن گرفته باشند بهر صورت تعداد آنها آنقدر زیاد نبوده و معلوماتی هم بیش ازین دربارۀ آنها نداریم. ورود دوم اقوام سیتی در آریانا که منجر به سقوط دولت یونان و باختری در شمال هندوکش میشود و به نام های اسکائی و تخاری و کوشانی به سائر شاخه های اریائی باشندگان آریانا مخلوط شده اند واقعه بسیار بزرگی است وعلت آنرا در يك سلسله جنبش های بزرگی باید تجسس نمود که از قلب چین یکطرف تا وسط اروپا و جانب دیگر از راه آریانا بطرف جنوب حوزۀ سفلی اندوس اقوام آسیای مرکزی را به غلیان وحرکت آورده است.
قومی که باعث این جنبش بزرگ شده هوانگ - نوها » یا هن ها است که امپراطوران چین در مقابل آنها دیوار بزرگ چین را ساخته بودند تا مملکت خود را از حملات و تهاجمات آنها نگهداری کنند در عقب این دیوار بزرگ و کوه هائی که حصه ولایت « کان سو » را تشکیل میداد طوریکه بیشتر ذکر شد شرقی ترین شاخه قبایل «سیتی» یعنی یوچی ها زندگانی میکردند. هن ها در ۱٦٥ ق م به یوچی ها حمله کرده و آنها را شکست دادند و از جایبجا کردند یوچی ها در نتیجه از دیار بومی خود بر آمده بطرف عرب تغییر محل دادند و چون عده آنها تقریباً بيك مليون نفر یا بیشتر میرسید در اثر جنبش و بیجا شدن های آنها طبعاً بی نظمی


(١٣٦)
مهمی در میان باشندگان ترکستان شرقی یا «سنکیانگ» بمیان آمد و دیگر
عناصر سیتی که در حوزه سیر دریا و امور یست میکردند همه در اثر فشار يك بر ديگر
مجبور به تغير محل شدند بعض واقعات اوائل این جنبش هارا تا سال های
١٦٠ ق م مورخین چینی ذكر نموده اند چنانچه مینگارند که در حوزه
رود خانه « ایلی Illi » که فعلاً موسوم به « کولجا Kulja میباشد یوچی ها
به قبیله دیگری « ويوزون Wu-sun » برخوردند و این ها را پس پا ساخته
و شاه ایشان را کشتند و باز حرکت خود را بطرف غرب ادامه داده به حوالی دریاچه
«ایسيك كول» Issi-Kul رسیدند در اینجا قبایل تازه وارد به دو حصه تقسیم شدند:
یکی که بعدها به «یوچی‌های كوچك» موسوم شد بطرف جنوب رفته در حوالی
تبت مستقر شدند و دیگری بنام «یوچی‌های بزرك» ناچائی بطرف غرب آمدند
که به شاخه دیگر سیتی برخوردند و آنها را چینی ها سی Sai) Sse) یا
«سیك Sik» خوانده اند و عبارت از ساک ها یا اسکائی های میباشند که در
«سنکیانگ» وحوزه ایگزارت (سردريا) بودو باش داشتند. یوچی ها چون
جای و مسکن اسکائی هارا اشغال کردند ایشان طبعاً تغییر محل داده رود
آمو را گذشته وارد تخارستان و باختر شدند چنانچه منابع چینی بصورت مجموعی
و مورخین یونانی مانند «اپو لودو رس» و «ترو گوس» با تذکار اسمای
قبایل آنها «ازی ئی» «پازیانی» «تخاری» و «ساکارولی» به ورود آنها
به باختر و تخارستان شهادت میدهند.
در سال ١٣٨ ق م که ووتی Wou-Ti امپراطور چین ( ٨٧ - ١٤٠) ق م
از دست گزند و حملات متوالی «هیوانگ نوها» به تنگ شد در صدد بر آمد
که از دشمنان آنها یوچی که درین وقت در شمال آمو رسیده بودند كمك بخواهد
و به این عزم ایلچی بنام «چانگ کین» در سال ١٣٨ ق م نزد یوچی ها فرستاد
حین ورود او در میان یوچی ها وضعیت هنوز طوری بود که بالا شرح یافت یعنی


(۱۳۷)

یوچی‌ها در مسکن اسکائی‌ها در حوزه سردریا و قبایل مختلف اسکائی به جنوب
رود «وی» با آمو منتشر شده بودند بیشتر متذکر شدیم که پادشاه «ووسون‌ها»
در جنگ یوچی‌ها کشته شد پسر این شاه را طوریکه «ربسن» در کمبریج هشتری
آف اندیا میگوید قبایل هن نزد خود نگاه کرده و وقتیکه بزرگ شد درمیان
قبایل خودش پادشاه ساختند این شاه بکمك هن‌های محافظ و معاون خود به یوچی‌ها
حمله برده و آنها را به اراضی جنوب رودخانه وی یا اکسوس یا آمو درباراندند.
تاهیا: پیش از اینکه اسکائی و توده مترا که یوچی به اصطلاح چینی‌ها
از رودخانه «وی» عبور کنند میخواهیم پاره معلوماتی راجع به صفحات شمال
هندوکش و قسمتی از باشندگان آن بدهیم زیرا قراریکه گفتیم معاصر همین
زمان ایلچی چین «چانك کین» در ۱۳۸ ق. م تا کنار رود آمو نزد یوچی‌ها
آمده، معلومات خوبی از نقطه نظر جغرافیا و تاریخ داده است چانك کین
اولین مسافر چین است که به اصطلاح خودش معلوماتی راجع به «ممالك غربی»
به دربار چین برده و یادداشت‌های او چندی بعد از خودش جزو
ماخذ چین يك دفعه در سال ۹۱ ق. م در نگارشات مورخ چین
موسوم به «سو ـ ما ـ تسین Seu-ma-Tsien» و بار دیگر در سالنامه‌های
دودمان «هان» گرفته شده که تحریر آن در ۲۴ مسیحی تمام گردیده است ممالك
غربی» او تا اندازه زیاد خاك‌های آریا‌نا را در بر میگیرد و اینجا اول از «تاهیا»
یعنی باختر و قدری پایان‌تر از قلمرو «کی‌ـ ین» یعنی حوزۀ ارغنداب و اراکوزی
که با سیر مسافرت اسکائی‌ها بیشتر ربط دارد کمی صحبت میکنیم.

ماخذ فوق الذکر چین رودخانۀ اکسوس یا آمو دریا را
بنام مخصوص «وی» یاد کرده‌اند و قراریکه موسیو «کریشمن» یمن یادداشت
داده است اسم «وی» مخصوصاً از سرچشمه تا آن قسمت جریان رودخانه را در بر
میگرفت که سرحد شمالی موجودۀ افغانستان را تشکیل داده است.

اراضی جنوب رودخانۀ وی نزد چینی‌ها بنام تاهیا یاد شده و این تاهیا
از حدود سرچشمۀ رودخانه تا جائیکه سرحد موجودۀ شمال افغانستان را تشکیل


(۱۳۸)

میدهد نام باختر را در بر میگرفت منابع فوق اظهار میدارد که «تاهیا» بیش
از دو هزار (لی) بطرف جنوب غرب تا یوان (پامیر) به جنوب رودخانهٔ «وی»
افتاده بود. به جنوب شرق تاهیا رودخانهٔ «سن توخ» (یعنی سند) وقوع داشت
و به این ترتیب بعضی علاقه‌های جنوب هندوکش هم شامل آن شده بود.
چانك ـ كين بارسیدن کنار رودخانه وی با اهالی تاهیا ملاقات کرده
و چنین معلوم میشود که باداچییی زیاد پاره معلوماتی راجع به «تاهیا» بدست
آورده است چنانچه میگوید «..... اهالی اینجا عصا از چوب بامبو
(نی) و پارچه‌های شو Chou دارند و چون سوال نمودم که این مواد را از
کجا بدست می‌آرید جواب دادند که تجار ما از «شن ـ تو » Chen-Tou
(سندهو ـ اندوس ـ هند) میخرند. «شن ـ تو» «یا سند توه» عبارت از علاقهٔ سند
(هند) است که به جنوب شرق تاهیا به فاصلهٔ هزاران (لی) افتاده و اهال آنجا
مانند مردمان «تاهیا» زمین دار و مسکون بودند، قوای عسکری آنها ضعیف است
و در شهرها و قریه‌ها به قوانین و رسومات ملی خود زندگانی میکنند.»
قبایل مختلف اسکائی : پیشتر اشاره نمودیم که مورخین یونانی کسانی
را که بنام اسکائی وار دباختر شده اند به نام‌های جداگانه یاد میکنند
اپولودوروس از «ازی‌ئی» یا زیانی «تخاری» ساکارولی» اسم می‌برد و تروگوس
دو قوم یا قبیلهٔ آزیانی و ساروکیراند که در میدهد در اطراف اسمای این
اقوام و تعین هویت آنها جر و بحث‌های زیاد شده و اینجابذکر بعضی نکات برجسته
آن اکتفا میکنیم.
ازی ئی Asii و از یانی Asiani : ازی ئی قومی است که اپولودوروس
ذکر کرده و «آزیانی» قبیله است که «تروگوس» اسم میبرد
تارن میگوید که این هردو عبارت از يك چیز اند و آزیانی شکل صفتی بخود
گرفته است، مشارالیه توضیح میدهد که از ۱۹۱۸ تا ۱۹۳۶ معمولاً


(۱۳۹)

این عقیده عمومیت داشت که منابع آسیای مرکزی قومی موسوم به آری
Ari را اسم برده که «تخری » یا تخاری حرف میزنند و عبارت از همین (ازوئنی)
منابع یونانی میباشند بعضی‌ها ازی ئی‌ها را یوچی هم تعبیر کرده‌اند لیکن
به حقیقت مقرون نیست.
تخاری: در اوائل وهله حتماً نام یکی از اقوام سیتی سنکیانگ بوده
با ترقی و اهمیت قوم مذکور مفهوم بزرگتری پیدا کرده طوریکه بعضی‌ها
آنرا مرادف کلمهٔ «سیت» و «سیتی» قرار داده و اقوام سیتی را اقوام تخاری
هم خوانده‌اند. همین طور در مورد تعیین زبان‌های سیتی یا اقلاً شاخهٔ آن
کلمه تخاری را استعمال نموده و از آن شاخه‌های بنام تخاری الف و ب
بمیان آورده‌اند و بهمین منوال مدنیت و تهذیب بزرگی را که تمام سنکیانگ
حوزهٔ ابسکنزارت و حوزهٔ امور را دربر میگرفت بنام تخاری یاد کرده‌اند. مقصد
این است که کلمهٔ تخار که اینقدر مفهوم بزرگی پیدا کرد ابتدا نام قوم یا قبیله ئی
بیش نبود بطلیموس از قوم تکوروا Thagouroi اسم می‌برد و قرار معلومات
او روی معبر بزرگ ابریشم شهری بنام «تو گارا» Thogara داشتند. منابع
چینی از بقایای قوم «تو گارا» Togara در قرن دوم قم در علاقه «کان سو»
یاددهانی میکنند هکذا مضامین تبتی چنین اسمی را در حوالی کان سو»
خاطر نشان میکنند و حتی اسناد اسکانی که در حوالی ۸۰۰ از ختن
پیدا شده از تو گا را Ttaugara نام شهری در کان سو یاد آوری می‌نماید
ازین بیانات معلوم میشود که تخارها شاخهٔ دیگری از اقوام سیتی تا (کان سو)
شرقی ترین نقاطی که اقوام سیتی بدان رسیده بودند منتشر گردیده و با جنبش
اقوام اسیای مرکزی یا یوچی‌ها بطرف غرب آمده ابتدا اینکه به شهادت مورخین
یونانی وارد جنوب رودخانه «وی» (امو دریا) شدند و اراضی حوزهٔ علیای
امو بنام شان تخارستان معروف شد و تا اخر قرون وسطی این اسم معمول و مروج


(١٤٠)

بود قبايل تخاری چه از نقطه نظر مسکن قدیمه و چه از روی عرف و عادات و شاید زبان بایوچی ها شباهت زیاد داشتند و با آنها یکجا بطرف حوزه آمو دریا تغییر محل داده وطوری بهم متصل و هم رنگ بودند که اکثر منابع مخصوص ماخذی هندی یوجی ها را اعم از خورد و بزرک بنام «تخارا» «یاتخاری» یاد کرده اند بطلیموس از روی یادداشتهای «مارینوس» از تخاری ها در چندین نقطهٔ مختلف بين «کان سو» و باختر اسم برده و اینجاها نقاطی است که بایوچی در ان مسکن داشتند و یا ازان ها عبور کرده اند. این نام اگرچه در نقاط مختلف جزئی اختلاف تلفظ دارد ولی تسلسل آن در خط حرکت تخارها روشنی خوبی می اندازد بهرحال بطلیموس در علاقهٔ «کان سو» از «تاگوروا Tahgouroi» در شمال ایما اوس از تاگوری وا Takoraioi نزدیک دریاچهٔ ایسيك كول از تاگوری وا Tagouraioi در سغدیان از تاخورو Tachoroi و در باختر از تخاروا Tocharoi اسم می برد چون یوجی ها عيناً از کان سو تا باختر همین نقاط را طی کرده اند بعضی ها یوجی های منابع چینی و تخارهای منابع یونانی هر دو را يك چیز میدانند چنانچه ماخذ هندی درین مورد فرقی نمی بیند بلکه عوض کلمهٔ یوجی تنها تخاری را در هر جا استعمال کرده اند.
بهرحال تخارها اگر همین یوجی بوده یا نبوده شاخه و موجی ازان بشمار میرفت و بحیث دسته پیش قراول با دوسه قبیلهٔ دیگر سیتی یعنی ازیئی، بازیانی و ساکار ولی به باختر وارد شدند و بیش از بیش در حوزه های علیای رودخانه هائی که از پامیر پایان میشود در قطغن و بدخشان امروزه منتشر ومسکون گردیدند و آهسته آهسته این علاقه بنام شان به تخارستان «مسکن تخارها» شهرت یافت و این نام از قرن ٤ ق م تا ٨ مسیحی معروف بود هکذا کلمهٔ «توخری» یا «تخاری» در اسنادی که اخیراً از آسیای مرکزی پیدا شده بحیث اسم زبان اسکائی یا کوشانی تخارستان استعمال گردیده و هیوان تسنگ حین ورود خود


(١٤١)

در قرن ۷ مسیحی از «توخری» «توهولو» ساخته است .

ساکارولی یا سارو کی : در میان اقوامی که با تخار ها و دیگر عناصر سیتی
در قرن دوم ق م به باختر منتشر شده اند «ساکارولی» یا «ساروکی» هم شامل
است که از اولی «اپولودوروس» و از دومی «تروگوس» اسم برده است . این دو اسم
عبارت از یک چیز است و در اولی آن واضح کلمۀ «ساکا» موجود است و ایشان را
عبارت از «ساکا هوموارگ» یا «ساک های ماورای اکسوس» میدانند که
در زمان داریوش اول در جنوب «ایگزارت» زندگانی داشتند. بطلیموس این
اسکائی ها را بنام ساکار وکی Sacaraucae یاد کرده و مسکن آنها را
درست در جای معین آن در جنوب ایگزارت قرار داده است شبهه ئی نیست که
سالنامه های دودمان «هانهای» چین میگویند که در اوائل مسکن اسکائیها
علاقهٔ «ووسون» بود این علاقه را ماخذ خودشان به شمال شرق «تایوان» یعنی
پامیر قرار میدهند و ازین معلوم میشود که چینی ها هم درست مسکن اولیهٔ
اسکائیها را در حوزهٔ ایگزارت قرار میدادند. این را هم باید متذکر شد که تسمیهٔ
«سی و انگ» Sai-weng چینی را هم در مورد آنها نسبت میدهند . «ساکارولی ها»
در اثر فشار اقوام یوچی و تخاری و غیره از حوزهٔ ایگزارت آهسته آهسته بطرف
جنوب غربی در امتداد شمالی رودخانۀ آمو در فرغانه فرود آمده و از انجا چیزی
به باختر پایان شدند و چیزی هم در امتداد سواحل راست امو بطرف حوزهٔ سفلی
آن جانب مرور فتند و از دو طرف رودخانه باپارت ها مصادف شدند.

اسکائی ها در اثر ورود یوچی ها به فرغانه باز تغیر محل داده به باختر ریختند

(۱) چندی قبل دو زبانی را که در شمال ترکستان چین در «کاراچار» و «کوچه» حرف زده
میشد بنام تخاری یاد کرده و آنرا بنام (الف) و (ب) از هم جدا میکردند ولی امروز این زبان ها را
تخاری نمیگویند بلکه به اسمای علاقه های شان یاد میکنند و «تخاری یا «تخری» که در اسناد آسیای
مرکزی اسم برده شد زبان اسکائی ها یا کوشانی های تخارستان بود (صفحه ۲۹۰ یونانی ها
در باختر و هند تالیف تارن) .


(١٤٢)

و چون یونانی های باختر در جنوب هندو کش سلطنت داشتند و سد طبیعی جبال
هندوکش هم مانع ورود آنها بطرف جنوب بود در صفحات باختر بطرف غرب پیش رفتند
و چون در دوره اخیر سلطنت «هلیو کلس» پارت ها از گرفتاری های دولت
یونان و باختری به فتوحات هند استفاده نموده و منطقه اریا (ولایت هرات)
را در حوالی ١٤٠ ق م اشغال نموده و تا حوالی میمنه و حتی پیشتر پیش آمده
بودند، اسکائی ها در سیر خود بجانب غرب به ایشان بر خوردند.
قراریکه مورخین یونانی متذکر میشوند بین ساک ها و پارت ها جنگ های
سختی واقع شد چنانچه فرهاتس Phraathes دوم بقول «استرابن» از دست قبایل
تخاری در ١٢٨ ق م و ارتبان Artaban در ١٢٣ ق م بقتل رسید و مقصد از
قبایل تخاری اسکائی هائی است که با ایشان یکجا وارد باختر شده بودند به این
ترتیب اسکائی ها از حوزه میمنه تا حوزه هری رو د پیش رفتند و متری دات
یا (مهرداد دوم) مانع حرکت آنها پیشتر بطرف غرب شد لذا اسکائی ها
مجبوراً سمت حرکت و انتشار خود را تغییر داده و به جنوب وادی هری رود
متوجه شدند و بطرف حوزه های هتو منت (هیرمند) و ار غنداب فر و د
آمدند.

پیشتر متذکر شدیم که «امور جیزی ها Amurgisi» شاخه از قبایل
اسکائی خیلی پیشتر که وقت و صورت آمدن آنها معلوم نیست به حوزه
هیرمند پرا گنده و مستقر شده بودند. اسکائی های تازه وارد هم به ایشان
متصل شدند و همان قسمیکه حوزۀ های علیای امو به نام تخار ها به تخارستان
معروف شد حوزه هیرمند و علاقه هامون که تا این زمان «دره انجیان» نام داشت
به اسم اسکائی ها به ساکاستان Sakasthana یعنی «مسکن اسکائی ها» موسوم
شد و ازین نام مورخین عرب در قرون وسطی «سجستان» ساختند و ازین
کلمه اسم موجوده سیستان بمیان آمد اسکائی ها در حوزه های هیرمند


(١٤٣)

وارغنداب واراضی اطراف هامون وسواحل رودخانه پهن و پراگنده شده و با عناصر محلی مخلوط گردیدند و اقوام سکزی جزء همان ساکهای قدیم اند.

حالا که بصورت عمومی عهد اولی اسکائیها و علت مهاجرت آنها در نقاط مختلف اریانا و شرح حرکت آنها از باختر تا سیستان شرح یافت موضوع را مختصراً با نگاه خصوصی تر از نقطه نظر سنجش عقلی معاینه میکنم.

قراریکه موسیوهاکن در کتاب نتیجه ده ساله حفریات فرانسه در افغانستان شرح میدهد پیش از مهاجرتهای عمومی با تهاجم بزرگ اسکائیهای بادیه نشین یکدیر در باختر آمده نزد یونانی ها بقسم سرباز نوکر میشدند چون شاهان یونان و باختری بر علیه در ودمان «سلوجی» به تقویت خویش احتیاج داشتند به استخدام آنها راضی بودند به این ترتیب اسکائیها اهسته اهسته وارد باختر شده و در مسلک نظام دولت یونان و باختری در آمدند و با حسن خدمتگذاری بعض روسای آنها به مقامات بلند ملکی و عسکری رسیدند چنانچه از آنجمله یکی «هرایوس Heraius است که به تقلید آخرین شاهان یونان و باختری سکه زده (۱) وسکه او را موسیوها کن از تاشقرغان بدست آورده و در حقیقت از خرابه های «شهر بانو» که به ۱۸ کیلومتری شمال تاشقرغان و شمال غرب خلم قدیم واقع است کشف شده است این رئیس دسته قبایل کوچی اسکائی حتماً از طرف دولت یونان و باختری به کدام امارتی رسیده بود.

اسکائیها پس از اشغال باختر بعلت ورود قبایل یوچی آنقدر وقت کافی در شمال هندوکش نماندند که به تشکیل سلطنت بپردازند بناء علیه به شرحی که دیدیم در اثر ورود و فشار یوچیها بطرف غرب رفتند و پس از تصادم و جنگ ها

(۱) تارن در صفحه ۳۰۰ یونانی در باختر و هند اولین رئیس شاه کوشانی را بنام میاوس Miaos یا هر اوس Heraos خوانده که به تقلید شاهان یونانی باختر سکه زده است


(١٤٤)
با پارتها از حوزهٔ هری رود به سمت جنوب به حوزهای هیرمند و ارغنداب فرود آمدند و چون این علاقه ها از نفوذ اداری شاهان یونان و باختری هندو کش و پارتهای غربی نسبتاً منزوی افتاده بود به تشکیل سلطنت پرداختند کی ـ پن Ki-pin: یکی از اسمای ماخذ چینی که در مورد قطعه ئی از خاک کشور ما اطلاق میشد و دارای شهرت و اهمیت زیاد بود همین کلمه «کی پن» است. این کلمه را «چانک - کین» ایلچی چین که در ۱۲۸ ق م وارد تاهیا (باختر) شده بود نمی شناخت «سوما تسین» مورخ چین که نگارشات مولفه او موسوم به (شی کی) Shi-ki در حوالی ٩٠ ق م تمام شده است هم از آن تذکاری نمیدهد بناءً علیه گفته میتوانیم که بیش از ١٠٠ ق م چینائیها این اسم را نمیشناختند و پانکو Pen-ku بار اول آنرا در قرن اول مسیحی استعمال نموده است.
مدققینی که در اطراف این کلمه تحقیقات نموده اند نظر به ماخذی که این نام در ان استعمال شده و تشریحات مربوطه آن موقعیت آنرا به کشمیر و نورستان و کاپیسا و اراکوزی قرار داده اند و قرار یکه گفتیم نظر به زمان وماخذ مختلف هر کدام از نقاط فوق «کی پن» را در بر میگرفت ولی با این هم کشمیر و نورستان بیش از پیش در نگارشات مدققین جدید از مفهوم جغرافیائی «کی پن» برآمده و کاپیسا و اراکوزی عمومیت یافته است، درین مورد اگر کمی دقت بیشتر بعمل آید واضح میشود که هر دوی این محل بنام کی پن یاد شده اند ولی در دو عصر معین (کی-پن) زایر چین هیوان تسنگ که یادداشت های او مربوط به قرن ۷ مسیحی است بدون شبهه و تردید همین علاقه «کاپیسا» یعنی کوهستان و کوهدامن است ولی ان «کی پن» که ماخذ قدیم تذکر کرده و آنجا را محل تشکیل سلطنت اسکائیها قلمداد کرده اند عبارت از حوزه هیرمند و ارغنداب میباشد پاره معلوماتی که ماخذ مذکور راجع به «کی پن» داده اند قرار آتی است:


(١٤٥)
این علاقه دور دست هموار و دارای آب و هوای گرم است، بعضی درختان هندی
در آنجا بار می‌آید، مزارع گندم و کشت زارهای برنج و باغ‌های مثمر زیاد
دارد. کشت‌زارها با آب جوی یا آب باران آبیاری میشود. اهالی اینجا در هیکل
تراشی و کنده کاری روی فلزات ماهر بودند، در سبك معماری، بافت پارچه
خامك دوزی، طبخ طعام، کارهای دستی فلزی ذوق مخصوصی داشتند. روی
مسکوکات آنها تصاویر انسان و در چپۀ آن سوار کاری دیده میشود، حیوانات
و پرندگان آنجا عبارت انداز: گاو کوهان دار، شادی، فیل، طائوس و غیره.
جواهرات و سنگ‌های قیمتی زیاد دارد...»
درین شبهه نیست که قرار تعریف فوق حاشیه از خاك حوزۀ سفلی اندوس هم داخل
«کی پن» آمده و چون پادشاهان اسکائی از حوزۀ ارغنداب آنجاها را تسخیر
کردند بعضی‌ها این نظریه را هم میدهند که «کی پن» تمام حوزۀ سلطنت شاهان
اسکائی را در بر میگرفت، شاهان اسکائی پس از اینکه در حوزۀ ارغنداب به تشکیل
سلطنت پرداختند دامنۀ سلطه و نفوذ خود را بطرف جنوب تا حوزه سفلی اندوس
انبساط دادند و از همین جهت این علاقه بنام آنها در مأخذ یونانی به «هند و سیتا»
Indo Scythia و در ادبیات هند بنام سا کا دراپا Caka-drapa یعنی سرزمین
رودخانه اسکائی‌ها معروف شده است. روشن شدن مفهوم جغرافیائی «کی پن»
حین ورود و استقرار اسکائی‌ها در تاریخ قدیم افغانستان خیلی مبهم است زیرا
«کی پن» در یادداشت‌های چندین زائر چین در دوره‌های مختلف اسم برده شده
و در هر دفعه مفهوم جغرافیائی آن نظر به عدم معلومات زائرین یا ایجابات دیگر
فرق کرده است. چیز مهم تری که روشن شدن «کی پن» این عصر را ایجاب
میکند این است که قراریکه اشاره شد اسکائی‌ها بعد از يك گردش طولانی حرکت
خود را از تخارستان و باختر تا حوزۀ ارغنداب بشكل خط نیم دایره ئی ادامه دادند.
در اینجا مستقر شده و به تشکیل سلطنت پرداختند و کانون سلطنت آنها اصلاً


( ٤٠٥ )
حوزه ارغنداب بود و بعد از تشکیل سلطنت باقی اقدامات آنها بطرف حوزه
سفلی اندوس جنبه کشور کشائی داشت که با آن قلمرو نفوذ آنها ومفهوم
جغرافیائی« کلی من » وسعت پیدا کردو کی بن این وقت در چو کات آریانا ولایت
ارا کوزی و مفاسنه «جدروزیا» را تاجوزه سفلی اندوس فرا گرفت .
پیشتر متذکر شدیم که اسکائیها حین حرکت خود از تخارستان و باختر
بطرف غرب در حوزه هری رود با پادشاهان پارتی مواجه شدند و بالاخره
راه جنوب را پیش گرفتند تا در حوزه سفلی هیرمند رسیدند و اینجا بنام
شان«ساکستانا»معروف شد( ۱) درین وقت در حاشیه غربی آریانا از پارتی هائی
که شرحش در حصه اول این فصل گذشت مردمان زیادی زندگانی
داشتند و درین مناطق حکمرانان پارتی حکومت می نمودند . اسکائی ها
باپارت های حوزه هیر مند و سا کستانا مخلوط شده و این اختلاط آنها درعرق
ونژاد وامور مملکت داری اثرات زیاد بخشیده است . رؤسا و حکمرانان
پارتی ازروزیکه مرکز ولایت پارت در کنار دجله انتقال یافت بفکر تشکیل
سلطنت مستقل افتاده ووروداقوام ستیی مخصوصاً اسکائیها وممزوج شدن
آنها بهم عزم ایشان رادر مورد تشکیل سلطنت مستقل وجد اگانه محکمتر
ساخت چنانچه اکثر مدققین گذارشات ووقایع این عصر تاریخ افغانستان
قدیم را بنام عصر مشترك و سلطنت « سیت وپارت » یاد میکنند و بعضی
دیگر سلطنت مستقل پارت های هیرمند و ارا کوزی را دودمان «پهلوا »
خوانده اند . اگر چه اسکائیها و پهلوا ها ازخودسلاله ها وشاهان علیحده
دارند وماهم در قسمت ۲ و ۳ این فصل حتی المقدورآنها را ازهم جدا کردیم
معذالك متذکر میشویم که آمیزش حتی در امور مملکت داری به اندازه ئی
این نام در نگارشات مورخین عرب شکل سجستان بخود گرفت و تا امروز بصورت سیستان
موجود است .


(٧٤٧)

میان وجود داشت که جدا کردن آنها کار آسانی نیست مدققین در اطراف
تفکیک شاهان «سیت و پارت» یا «اسکائی و پهلوا» که تقریباً کمی به اختلاف
زمان در علاقه هیرمند و اراکوزی و سیستان و حوزه سفلی اندوس سلطنت نموده اند
کوشش زیاد بخرج داده و نظریات مختلفه بمیان آورده اند خصوص
«رپسن» در «تریج هستری آف اندیا» درین راه زحمات زیاد کشیده است
ولی چون مدرکی جز مسکوکات و بعض کتیبه های کوچک برای روشن
کردن این مطالب در بین نیست با وجود کوششهای هم که بعمل آمده موضوع
شاهان «سیت و پارت» وروابط آنها هنوز در تاریکی است و در اکثر مدارک
جدید هنوز هم آنها را جزء یک خاندان شاهی حساب کرده اند چیزیکه واضح
است این است که اسکائیها و پهلواها تقریباً معاصر هم یا یکی بعد دیگر
در دو گوشه جنوب غرب آریانا در حوزه هیرمند سیستان وحوزه های ارغنداب
و اندوس سفلی به سلطنت رسیده و به وادی کابل هم نفوذ پیدا کردند و بالاخره
در هند هم فتوحاتی نموده و زمانی خود شان بصورت مستقیم و زمانی هم
حکمرانان آنها در نقاط مختلف هند حکمرانی نموده است بهرحال برای اینکه
مطلب در ذهن خوانند مغشوش نماند بعد از ذکر پارتها تاجائی که در تاریخ
آریانا ارتباط داشته باشند در اینجا به تذکار شاهان اسکائی می پردازیم و پهلواها
یا پارت های مستقل سیستان و اراکوزی را در حصه سوم این فصل شرح میدهیم :
موئس (٧٢ ق م) : اولین پادشاه اسکائی که در «کی پن» حوزه ارغنداب
و اندوس سفلی به سلطنت رسیده پادشاهی است که مسکوکات او را بنام
«موئس» خوانده و در کتیبه نایب ممی که از تاگزیلا پیدا شده به اسم «شاه کبیر
موگا» یاد گردیده است (۱) تاریخ این کتیبه باتذکر نام یک ماه پارتی سال

(١) بعضی «ملل و سنگ سیت» موئس را یکی از روسای پارتی هم میشمارد که معاصر و نونس
در حوالی ١٢٠ ق م در پنجاب غربی بنای سلطنت را گذاشته است.


(١٤٨)
(۷۸) است مدققین در اطراف این سنه تحقیقات نموده بعضی آنرا کدام عهد «پارتی» و بعضی «سیتی» خوانده و میگویند که مبدأ آن سال ١٥٠ ق م یعنی سالی میباشد که پارتهای سیستان یا پهلوهای سیستان و قندها را از از پارتهای غربی خویش را مجزا کرده و سلطنت مستقلی پهلوا را بنا نهادند و چون ٧٨ از ١٥٠ کم شود ۷۲ باقی میماند که یکی از سالهای سلطنت موئس است پس از روی کتیبه قاب مسی که از تاکزیلا کشف شده و بائذ کار نام «موگا» (موئس) سنه‌ئی هم دارد و از روی شرح سنه مذکور به ترتیب فوق معلوم میشود که موئس اولین پادشاه اسکائی در حوالی ۷۲ ق م سلطنت میکرد.
مورگان سکه شناس معروف فرانسه در صفحۀ ٣٧٤ کتاب «مسکوکات شرقی» (۱) خود موئس را پادشاه پارتی تا گزیلا بصورتی میخواند که در مقابل این جمله علامه سوالیه گذاشته، بناءً علیه در نظریه خودتردد داشته. پس مطالبی که اول ذکر شد در مورد موئس صحیحتر به نظر میخورد و اصلاً پادشاه اسکائی بوده و ۷۲ ق م یکی از سالهای سلطنت او است. چون موئس در ضرب مسکوکات سکه های شاهان یونانی گندهارا را تقلید نموده چه از روی این مسئله و چه از روی کتیبه قاب مسی تاکزیلا معلوم میشود که موئس از «کی پن» بنای فتوحات را در امتداد اندوس بطرف شرق هم گذاشته در آریانای شرقی گندهارا را تا تاکزیلا بدست آورده است و به این منوال ارتباط احفاد شاهان یونان و باختری را که در کابل هنوز سلطنت داشتند با آنهائیکه در پنجاب شرقی حکمرانی مینمودند قطع نموده است چنانچه حقیقت این مسئله از روی مسکوکات ازس Azes اول وازیلیزس Azilises جانشینان او هم معلوم میشود زیرا آنها نه فقط مسکوکات موئس را که بذات خود از روی مسکوکات
(۱) رساله مسکوکات شرقی Manuel de numismatique Orientale
جلد دوم چاپ پاریس Fascicule II


(١٤٩)

احفاد یونان و باختری این علاقه تقلید شده بود تقلید کرده اند بلکه از روی
مسكوكات شاهان یونان و باختری که در آنجا پیش از مونس سلطنت داشتند
هم چیز هائی اتخاذ کرده اند و مخصوصاً سکه ئی بیشتر تقلید شده که درسمت چپ
آن «اتنه پرومکوس AthenePromecos» ضرب زده شده بود ومختص به خانواده
«اپولوتودس» و «مناندر» در پنجاب شرقی بود .
موس تا زمانی که در «کی بن » درحوزۀ ارغنداب وحوزۀ سفلی اندوس
سلطنت داشت بعنوان شاه یاد میشد و بعد ازینکه به فتوحات فوق نایل شد خویش را
«شاه بزر گ» و حتی «شهنشاه» خواند. مسکو کات او رویهمرفته از روی
مسكو كات شاهان یونان و باختری مخصوصاً از روی مسکو کات «اپولودوتس»
و «منا ندر» امرای دمتریوس پادشاه مقتدر باختر که در پنجاب شرقی از طرف
دولت یو نان وباختری امر یت داشتند تقلید شده است (١) واله دوپوسن
فرانسوی حتی به این نظريه است که دامنه نفوذ شاهان یونانی پنجاب شرقی
یعنی امرای دو دولت یونان و باختری این علاقه بدست مونس خاتمه یافته است .
پروفيسر ولسن تا يکزمانی فقط هفت نوع سکۀ مختلف مونس را میشناخت
سپس كپطـان كـنـنـگهم دو رقم دیگر را نیز خاطر نشان نمود . مور گان
در صفحۀ ٣٧٤ «رسالهٔ مسکو کات شرق » جلد دوم هفت رقم معروف آنرا
باجزئیات و نوشته های یونانی وخروشتی آن تعریف میکند و تصویر دو نوع
یکی مربع ودیگر مدور آنرا داده است. کمبریج هستری اف اندیا جلداول. در آخر
کتاب لوحۀ ٦ شكل (٩) عين سكه مربع رساله مسکو کات شرق مور گان
و در شکل (٢) و (١٢) دو تصویر سکه های مدور دیگر او را داده است
و « وایتهد » در كتلاك مسكو كات موز يم پنجاب لاهور ٣٥ نوع سكۀ
(١) صفحه ٢٦٧ هند در عصر موریا ، بربرها ، یونانی ها ، سیت ها ، پارت ها ، یوچی ها
تاليف « واله دوپوسن » .


(۱۰۰)
اور اشرح داده و بصورت نمونه چند رقم آنرا شرح میدهیم (۱):
(۱) سکۀ مدور نقره ئی: در روی آن زیوس به پهلوی چپ ایستاده و عصای بلندی در دست چپ گرفته و بازوی راستش بیرون برآمده بزبان و رسم الخط یونانی اسم و لقب او بر دورادور حاشیۀ سکه چنین نوشته شده: «بازیلیوس بازیلیون مکلاوس مایوس» یعنی شهنشاه کبیر «موئس» یا «موآ».
پشت سکه رب النوع فتح نیکه Nike به پهلوی راست ایستاده و مضمون فوق به لهجۀ پرا کریت «راجاتی راجا سامهاتا ساموآسا» و به رسم الخط خروشتی به سه طرف نوشته شده.
(۲) سکۀ مدور مسی: در حاشیۀ دور روی سکه اشکال مدور و بیضوی حلقه بسته، در وسط کلۀ فیل به نیم رخ راست طوری معلوم میشود که خرطوم را به هوا بلند نموده نوشته ندارد.
در پشت سکه «کدوسس Caduceus» یعنی دو مار به هم حلقه بسته و بصورت عمومی بزبان و رسم الخط یونانی «بازیلیوس مایوس» یعنی «موئس پادشاه» نوشته است.
(۳) سکۀ مدور مسی: در روی سکه ارتمیس Artemis به نیم رخ راست طوری ایستاده که بدور صورتش هالۀ نور معلوم میشود. مضمون نوشتۀ یونانی قرار سکۀ اول. در پشت سکه گاو کوهان دار رخ بطرف چپ ایستاده و مضمون نوشتۀ خروشتی قرار سکۀ نمره اول است.
(٤) سکه مسی مربع: در روی سکه ربة النوع ماه رو به رو میان اشکال دو ستاره که بقسم تزئینات بکار رفته ایستاده. مضمون یونانی در سه طرف چپ و راست و بالای سکه نوشته شده و عبارت آن این است: «بازیلیوس بازیلیون مکلاوس مایوس» یعنی شهنشاه بزرگ موئس.
صفحۀ ۹۸ R.B by Catalogue of coins in the Panjab Museum, Lahore
Whitehead


(١٥١)

در پشت سکه تصویر «نیک» رب النوع فتح با بال هایش به پهلوی چپ دیده
میشود نوشته خروشتی که در سه طرف سکه بضرب رسیده قرار آتی است. «راجاتی
راجاسا مهاتا سا مو آسا» یعنی شهنشاه کبیر مونس .
قراریکه از روی مطالعه مسکوکات معلوم میشود مونس و دودمان او که
بعدها خواهیم دید فقط در نقره و مس سکه بضرب رسانیده اند و مسکو کات
طلائی ندارند .
ازس Azes حوالی (٥٨ ق م): ازس دومین پادشاه معروف اسکائی است
که از روی نام به قبیله «ازی Asi » یا «ازی یونی Asioni » شباهت دارد و این یکی
از قبایل اسکائی است که در اخراج شاهان یونان و باختری از باختر با سایر
قبایل سیتی متفق بود .
ازس یکی از پادشاهان یا شهنشاهان بزرگ اشکانی است که از «کی پن »
تا پنجاب شرقی و گندهارا حکمرانی نموده است معمولاً مدققین به این نظر به
اند که قلمرو سلطنت اسکائی نسبت به عصر مونس در عصر زمامداری ازس بیشتر
کسب وسعت نموده است مشارالیه در مسکو کات خود از مونس و از امرای یونان
و باختری مثل مناندر و «اپولودوتس» احفاد دمتریوس شاه باختر که در پنجاب
شرقی سلطنت میکردند تقلید نموده ومخصوصاً هيكل «اتنه پروما کوس» را که
ربة النوع حامی این خاندان بود روی مسکو کات خود به ضرب رسانیده .
بناءً عليه هيچ شبهه ئی نیست که مانند پادشاه متقدم خود مونس او هم بر پنجاب
شرقی نفوذ وحاکمیت داشت .
انواع وعده مسكوكات ازس به اندازه ئی زیاد است که مدققین را وادار
به تبصره های گوناگون نموده بعضی به وجود دو «ازس» اول ودوم قایل شده اند
و برخی برآنند که اصلاً دو ازس تقریباً معاصر هم وجود داشته یکی در حوزه ارغنداب
واوا کوزی به حیث نایب السلطنه «اسپا لریزس» دودمان پهلوا و دیگری «ازس»


(١٥٢)

که بعد از هوش به سلطنت رسیده و حوزه سلطنش بیشتر پنجاب شرقی و کندهارا
بوده. علاوه برین چیز دیگری که به وجود دو ازس دلالت میکند اشتراك نام
«ازس» و «از یلزس» است که در یکعده مسکو کات به ترتیب ذیل بمشاهد.
رسیده است: اول یکنوع مسکو کاتی در بین است که نام «ازس» در نوشته یونانی
و نام از یلیزس در قسمت خروشتی چیه سکه بضرب رسیده. دوم یکنوع سکه
دیگری در دست است که دران ترتیب نام معکوس میباشد یعنی «ازیلووس»
در نوشته یونانی روی سکه و «آیاسا» یعنی ازس در رسم الخط خروشتی پشت آن
اسم برده شده اند. مستر «ونست سمیت» با مطالعه این مسکو کات به ملاحظه
میرساند که از بلزس پیش ازینکه بصورت مستقل بر تخت شاهی جلوس کند
نایب السلطنه مطیع ازس نام بوده و ازس نامی باز نایب السلطنه مطیع «از یلیزس»
و به این ترتیب این دوازس يك نفر نبوده وحتماً دو نفر ازس نامان به سلطنت
رسیده اند مستر ونست سمیت این را هم بملاحظه میرساند که مسکو کاتی که تنها
به نام ازس بضرب رسیده و تعداد آن خیلی زیاد است شامل دودسته میباشد یکی
آنهائیکه در ضرب آنها کوشش بخرج رفته و مضمون رسم الخط یونانی آن خوب است
و دیگر آنهائیکه نوشته یونانی آن خوب نیست و حتی در مضمون آن تغییراتی
پیش شده. پس ازس دومی که پیشتر وجود او را اشاره نمودیم نواسه ازس اول
و پسر از یلیزس بوده که بعد از ازس اول به سلطنت رسیده و از او پایان تر صحبت
خواهیم نمود. این هم بی تذکر نماند که بعضی عوض دوازس به وجود دو «ازیلویس»
اول و دوم قایل میباشند ولی طرفدار این نظر کمتر است. انواع مسکوکات ازس خیلی
زیاد است و «وایت هد» در کتاب مسکوکات موزیم پنجاب لاهور در حدود ٢٧٠ نوع
آنرا شرح داده مشارالیه مانند موش سکه طلائی ندارد و هر چه هست در نقره و مس
سکه زده. مسکو کات او به دوزبان یونانی و پرا کریت و به دو رسم الخط یونانی
و خروشتی نوشته دارد و نوشته های آنها عموماً بخوبی خوانده میشود . ازس
تقریباً در تمام مسکو کات یکنوع عنوان برای خود اتخاذ نموده که عبارت


(۱٥۳)

از:« بازیلیوس بازیلون ملااوس ازوس » است و معنی آن ( شهنشاه کبیر ازس ) میباشد.
مرادف این عنوان و مضمون در پشت سکه هایش در پرا کریت و رسم الخط خروشتی
چنین نوشته میباشد: « مهاراجا ساراجاراجا محامها تا ما ایا ما » که معنی آن بشرح
فوق است. پیشتر گفتیم که نام ازس در مسکو کات یکی با « اسپالیریزس » دو دوهان
پهلوا بضرب رسیده و دیگر با « از یلیزس » که شاید پسر و جانشینش و یا اقلاً
جانشینش بوده. این مثله جز اینکه همین قدر تذکار شود هنوز به اثبات نرسیده
که دو ازس یکی در حوزه ارغنداب نایب السلطنه اسپالیریزس بوده و دیگری
جانشین موئس در پنجاب غربی و گندها را. چیزیکه اینجا بحیث نتیجه استنباط
میتوانیم این است که « ازس » همین ازس اسکائی جانشین موئس یا از یلیزس
که بعدها به مقام شاهی میرسد در امر مملکت داری شریک بوده و این موضوع را
بعضی مسکو کاتی نشان میدهد که بصورت مشترک از طرف هردوی آنها
بضرب رسیده و هر دو در آن عنوان شهنشاه کبیر اتخاذ کرده اند اما با اینهم
بلندی مقام و اهمیت ازس بر شريك شاهانه اش معلوم میشود زیرا روی سکه را
با نوشته یونانی خودش اشغال کرده و در پشت سکه نام ازیلیزس به پرا کریت
ورسم الخط خروشتی بضرب رسیده. طبیعی این نتیجه به ازس اول راجع است
زیرا در مورد ازس دوم مسئله معکوس است یعنی روی سکه و رسم الخط یونانی
را « ازیلیزس » اشغال کرده و نام ازس که (ازس دوم) گفته شود در پشت
سکه تذکر رفته است شرح بعضی نمونه های مسکو کات ازس قرار ذیل است:
(۱) سکۀ مدور نقره ئی : در روی سکه پادشاه تاج بر سروسوار اسپ به نیم رخ
راست معلوم میشود و نیزه ئی در دست دارد مضمون یونانی آن قرار آتی است
« بازیلوس بازیلون ملا اوس ازوس » ( شهنشاه کبیر ازس )
در پشت سکه زوس رخ بطرف چپ ایستاده و عصای درازی در دست گرفته و بازوی
راستش بیرون برآمده. مضمون پرا کریت آن به رسم الخط خروشتی قرار آتی است:


(١٥٤)

«مها را جا راجا راجا سا مها تا سا ایاسا» یعنی (شهنشاه کبیر ازس)
(۲) سکه مدور مسی: در روی سکه پادشاه بالای توشك چهار زانو نشسته
و روی خود را بطرف چپ گردانیده و شمشیر یا گرز را روی زانو گرفته، بازوی
راستش بیرون برآمده. مضمون نوشته یونانی مانند سکه اول میباشد.
در پشت سکه هرمس Hermes در حال رفتار بطرف چپ میباشد و عصائی که از
پیچ خوردن دو مار تشکیل شده در دست دارد. مضمون نوشته پراکریت به رسم الخط
خروشتی قرار نمره اول میباشد.
از یلیزس (حوالی ٤٠ - ٤٥ ق م): ازیلیزس با شرحیکه در بالا ذکر رفت پیش
ازینکه بر تخت سلطنت جلوس کند با «ازس» در امر مملکت داری شريك
بود. مورگان او را با علامة سوالیه پسر ازس اول گفته و در جلوس او بجای
ازس اول تردیدی ندارد و عصر سلطنت او را حوالی بین ٤٠ و ٤٥ ق م قرار میدهد. (١)
«رپسن» می‌نویسد: (۲) از روی شهادت مسکوکات معلوم میشود که
«ازیلیزس» بعد ازینکه بحیث شاهنشاه مستقلی هم شناخته شده با یکنفر ازس
نام در اداره امورات کشور شرکت داشته. باین ترتیب پیش از اعلان سلطنت
و بعد ازان با ازس نامان در امر مملکت داری شريك بوده تنها به این فرق که قبل
از اعلان شاهنشاهی در پشت مسکوکات و بعد از تاریخ اعلان شاهنشاهی در روی
آنها اسم برده شده و احتمال دارد که ازس اولی پدر و دومی پسرش باشد و چون
مسکوکات بنام ازس از روی عده و انواع خیلی زیاد است حتما ازس دیگری
که او را ازس دوم باید خواند هم ازین خاندان بمیان آمده چنانچه این
مطالب تحت عنوان ازس هم شرح یافت. پس قراریکه مسکوکات شهادت
میدهد عصر ازیلیزس میان دوره زمامداری دو پادشاهی واقع بود که هر دو «ازس»
نام داشت و احتمال دارد یکی پدر و دیگری پسر او بوده اتا يك ازس خودش در پشت
(۱) صفحه ۲۷۷ رساله مسکوکات شرقی (۲) مگیر یج هستری اف اندیا جلد اول ملاحظه شود


(۱۰۰)
سکه اسم برده شده و با دیگری نام ازس در پشت سکه آمده. مسکوکات او مانند
پادشاهان متقدم این دودمان همه اش نقره ئی و مسی است و طلائی ندارد انواع
مسکوکات او زیاد و تا چهل رقم آن در کتلاك موزیم پنجاب لاهور شرح یافته
و چون اول با ازس مشترك و بعد تنها سکه زده چند نمونه مختلف آنرا شرح میدهیم:
(۱) سکه مشترک ازس و ازیلیزس، سکه مدور نقره ئی: در روی سکه پادشاه
به نیم رخ راست بر اسپ سوار است و نیزه در دست گرفته، مضمون نوشته یونانی:
«بازیلوس بازیلون مگالوس ازوس» یعنی (شهنشاه بزرگ ازس)
در پشت سکه ربة النوعی رخ بطرف چپ ایستاده در دست راست شعله و در دست
چپ شاخه برک خرمارا که بسانواری بسته شده گرفته . مضمون نوشته
خروشتی قرار آتی است :
مها راجا سا را جارا جا سامها تا سا ائی لی زاسا، یعنی (شهنشاه بزرگ از یلیزس)
قراریکه ملاحظه میشود در پشت این سکه در رسم الخط خروشتی «از یلیزس» نام
برده شده ولی عنوان او مانند ازس پادشاه «شهنشاه بزرگ» است که دروی
سکه دیده شد .
این طور سکه ها هم دیده شده که در نوشته یونانی روی آن عوض (ازوس) یعنی
ازس (ازیلیزوس) یعنی از یلیزس تحریر است و در پشت سکه در رسم الخط خروشتی
عوض( ایاسا) یعنی ازس (ائی لی زاسا) یعنی ازیلیزس اسم برده شده است و از روی
ترتیب محل نام ها عکس سكة فوق الذکر میباشد. (۱)
(۲) سکه از یلیزس تنها نقره و مدور :
در روی سکه شاه بالای اسپ سوار ورخ بطرف راست معلوم میشود در دست
راست نیزه را گرفته و عقب سرش کمانی معلوم میشود مضمون نوشته یونانی آن
(۱) صفحه ۱۴۲ کتاب مسکوکات موزیم پنجاب لاهور : لكهنو در طبع کلارندون
١٩١٤ ملاحظه شود.


تصویر (۲۱) مقابل صفحه (١٥٦)

بالا : نمونه ئی از مسکوکات مائس پادشاه اسکائی
وسط : یکی از مسکوکات ازس اول دومین پادشاه اسکائی
پایان : یکطرف یکی از مسکوکات ازیلیسس پسر ازس اول (صفحه ١٤٧ و بعد ملاحظه شود)


تصویر (۲۲) مقابل صفحه ١٥٧

نمونه مسکوکات پهلواها
بالا: یکی از مسکوکات «اسپالاهورا» یا «اسپالیريس»
وسط: یکی از سکه های گندو فارس
پایان: یکی از مسکوکات یاكورس
(به صفحات ١٦٧ و بعد مراجعه شود)


( ١٥٦ )

قرار اتی است: «بازیلوس بازیلون مگالا اوس ازیلیزوس یعنی (شهنشاه بزرگ ازیلیزس)
در پشت سکه زوس به نیم رخ راست استاده در دست چپ عصای بلندی را گرفته
و دست راستش بیرون برآمده مضمون نوشته خرو شتی آن قرار اتی است:
« مهارا جاسا راجاتی راجا سا مهاتاسا ائی لی زاسا » یعنی (شهنشاه بزرگ
ازیلیزس )
(٣) سکه مربع مسی : در روی سکه پادشاه بالای اسپ سوار و در دست راست
نیزه را گرفته نوشته یونانی آن مانند سکه نمبر ٢ است در پشت سکه نر گاو به نیم رخ
چپ دیده میشود. به چهار طرف حاشیه سکه مضمون پرا کریت قرار شرح
نمره (٢) بضرب رسیده .


حصه سوم
پهلواها
در حصهٔ اول این فصل «پارت ها» و «پارتیا» ، اصلیت ایشان ، مؤسس سلطنت پارتی و پادشاهان ایشان را تا زمانیکه از نقطهٔ نظر تاریخ و جغرافیه جزء چوکات تاریخی و جغرافیائی آریانا بودند شرح دادیم. در حصهٔ دوم واقعهٔ بزرگی دیگر را که در تاریخ این وقت افغانستان اهمیت به سزا دارد و عبارت از ظهور اقوام اسکائی روی صحنهٔ تاریخ آریانا میباشد با رولی که از نقطهٔ نظر عرق و تشکیلات نظام سلطنتی و سیاسی در مقابل پارت های غربی و دولت یونان و باختری در صفحات شمال هندوکش و کاپیسا و متصرفات ماورای اندوس بازی کرده شرح یافت قراریکه در حصهٔ دوم اشاره شد حالا میخواهیم چند کلمه ئی در اطراف پهلواها بنگاریم.
«پهلواها» در حقیقت کس دیگری غیر از پارت ها نیست. این ها همان پارت هائی هستند که در حاشیهٔ غربی آریانا در حوزهٔ هیرمند و گل سیستان پراکنده شده و زمانیکه اسکائی ها و از دسکستانا (سجستان یا سیستان) شدند با آنها خیلی مخلوط گردیدند و همین عنصر مخلوط را بعضی ها «سیت و پارت» و برخی «پهلوا» یاد میکنند قراریکه در حصهٔ اول این فصل به شاهده رسید چون ارمنی ها بالعموم پارت ها را «پهل» میگفتند ازین جهت هم استعمال کلمهٔ «پهلوا» در مورد آنها بی مناسبت نیست ولی مدققین این کلمه را در مورد پارت های سیستان و حوزهٔ هیرمند و اراکوزی از وقتی استعمال میکنند که مرکز دولت پارت کنار دجله منتقل شده و پارت های صفحات جنوب غربی افغانستان با اختلاط اسکائی های تازه وارد به تشکیل سلطنت مستقلی پرداختند. این اختلاط با اسکائی ها طوریکه در حصهٔ دوم این فصل هم اشاره شد به اندازه در عرق و زبان و امور سلطنت و مملکت داری زیاد


(١٥٨)
است که تا امروز بصورت صحیح وقناعت بخش موضوع اسکائی ها و پارت های
مستقل سیستان و اراکوزی با پهلواها حل نشده است. بعضی از ایشان يك دودمان
سلطنتی اسکائی ويك دودمان سلطنتی پارتی یا پهلوا بمیان آورده که بواسطهٔ
نفوذ و فتوحات در خاك هند مدققین ایشان را بنام «هندوسیت» و «هندو پارت»
هم یاد کرده و بعضی باز هندو پارت ها یا پهلواها را به دو حصه تقسیم نموده که یکی
اولاده و جانشینان «ونونس» ودیگر احفاد و جانشینان «کندو فارس» میباشد
عده ئی این دو سلسله اولاد ایشان را در يك قطار شاهان هند و پارت یا پهلواها
حساب کرده و عدهٔ دیگر تمام شاهان هند وسیت یا اسکائی ها وهند و پارت
یا پهلواها را بهم مخلوط نموده و يك دودمان سلطنتی بمیان آورده اند قراریکه
موسیو سیلون لوی (١) بملاحظه میرساند اگر به نام های شاهان این ها
دقت شود (ونونس، ازس، ازیلیزس، کندوفارنس، پاکورس) وغیره با العموم
صورت ساخت وشکل آنها پارتی است و نام های آنها طوری ساخته شده
که از ان درجهٔ خویشاوندی و یا ارتباط مقام آنها را با پادشاه هم نژاد خودشان
معلوم میشود . مثلاً «اسپالاهورس» Spalahores خودرا در یونانی و پرا کریت
به عنوان « ادلفونو بازیلوس » و « مهارا جا براتا » خوانده که معنی آن
« برادر شاه بزرگ » میشود . « سپالا گاداس » Spalagadames خودرا
پسر«سپالا هورس» یاد نموده و «ابدا گازس» Abdagases در یونانی و پرا کریت
خودرا به لقب ( اندی فرو ادلفی دؤس ) و ( کندافارا براتا پوتر اسا ) یعنی
«پسر برادرگندوفارنس» یادنموده است . (٢)
بهر حال چیزیکه به صراحت میتوان گفت این است که کانون جنبش و غلیان
و مبداء تشکیلات سیاسی و سلطنتی اسکائی ها و پهلواها همین سکستانا یعنی سیستان
(۱) هندمدنیت بخش ۱۹۳۴ پاریس L'inde Civilisatrice
(۲) صفحهٔ ١١٦ « ایندسیوی لیز اتریس» تالیف سیلوی لوی .


(١٥٩)

وارا كوزی (حوزه ارغنداب) بوده و ازینجا دامنه نفوذ آنها اول به حوزه سفلی اندوس و بعدها در امتداد اندوس به گندهارای شرقی و پنجاب غربی بسط یافته است وسلطنت كوچك يونان و باختری كاپيسا مانند نگین انگشتر درمیان کوها محدود شده است .
با وجودیکه موضوع اسکائی ها یا «هندوسیت ها» و پهلواها یا «هند و پارت ها» اینقدر هم مزج ومخلوط است عموماً تمایل مدققین به این است که مؤسس موئس دودمان اسکائی «و ونونس» سرحلقۀ دودمان پهلوا دو نفر علیحده میباشند. بعضی ها موئس و ونونس را دو رئیس اسکائی و پهلوا میشمارند که تقریباً در يك زمان (حوالی ۱۲۰ ق م) یکی در پنجاب و دیگر در سکستان و اراکوزی (سیستان و قندهار) بسلطنت رسیده ولی بیشتر تمایل مدققین درین است که مرکز اولیه تشکیلات سلطنتی اسکائی و پهلوا در خاك های جنوب غربی آریانا بوده و همانطور که مانند يك سير طبیعی تاریخی دولت هائی در خاك آريانا تشكيل و بافتوحات در خاك هند مرکز کشورداری دولت های افغانی بدانجا انتقال کرده است، اسکائی ها هم در « کی پن» حوزه ارغنداب و قسمتی از جدوزیای غربی به تشکیل سلطنت پرداخته و بافتوحات، آخر مرکز ثقل مملکت داری آنها به پنجاب انتقال یافته است و پهلوا عقب آنها در سیستان و ارا کوزی بنای حکومت را گذاشتند چنانچه میگویند بعد ازینکه موئس و ازس و از یلزس به سلطنت رسیدند با اینکه در پنجاب سلطنت می نمودند و «ونون» یکی از رؤسای پارتی در سیستان و ارا کوزی به تشکیل سلطنت مستقلی پرداخت که بعضی آنرا دولت هند و پارت میخواندو برخی پهلوا یاد میکنند و ما در تاریخ کشور خود آنرا بنام دولت مستقل پهلوا اسم میبریم . پیشتر باین هم اشاره کردیم که برخی همین پهلواها را هم به دو حصه کرده اند یعنی بعد ازونونس و چند نفر از جانشینان او گند وفارنس را سرحلقه و مؤسس خاندان سلطنتی جداگانه ئی حساب کرده اند و حتی همین گندوفارنس و جانشینان


(١٦٠)

ابدا کبارس، اورتاگنس پا کورس وغیره را بعد از مونش و ازس و از یلیزس
یعنی دودمان اسکائی قرار میدهند (۱) ولی چون اولین مسکوکات گند و فارس
در ١٨٣٤ بار اول در خاك افغانستان پیدا شده (۲) و مسکوکات او و جانشینان
او عموماً از حوزۀ ارغنداب پیدا میشود درین هیچ شبهه ئی نمانده که کانون
مملکتداری گند و فارس و جانشینان او ارا کوزی بوده و بعدها مانند اسکائی ها
از اینجا فتوحاتی در حوزۀ سند و از راه غزنی و کابل حالیه پیشرفتی بطرف کاپيسا
نموده اند و به سلطنت آخرین شاه دولت یونان و باختری کاپيسا ، یعنی هر مایوس
هم خاتمه داده اند .

بهر حال قرار یکه مشاهده میشود تاریکی هائیکه تاریخ این عصر کشور ما را
فرا گرفته کم نیست معذلك اميد است با تقسیماتی که درین فصل بعمل آمده
خطوط اساسی و رؤس مطالب در ذهن خواننده مغشوش نماند . پادشاهان مستقل
دودمان پهلوای سیستان و ارا کوزی مانند پادشاهان اسکائی در نقره و مس
سكه بضرب رسانیده و مسکوکات طلائی ندارند زبان و رسم الخط یونانی که با
پادشاهان یونان و باختری در سرتاسر کشور و خاك های متصرفی هند پهن شده بود
در دربار و دارالتحریر و مسکوکات آنها رواج داشت و در پشت سکه های خویش
رسم الخط محلی یعنی خروشتی را با زبان پراکریت استعمال میکردند . پیشتر
متذکر شدیم که اسکائی ها و باز پهلواها هر کدام در خاك های هندی فتوحاتی
نموده حکمرانانی برقرار کردند که از آنها در آخر این قسمت صحبت خواهیم
نمود عجالتاً پیش ازینکه به ذکر اسمای شاهان پهلوا پرداخته شود به ذکر
مختصر چشم دید دو نفر از یونانی های شام می پردازیم که به اسم «اپو لونیوس»
Apollonius و دامی Damis در حوالی دامی ٤٠ مسیحی وارد کشور ما شده و از اینجا

(۱) صفحة ٤٩ کتلاك مسکوكات موزیم پنجاب لاهور تألیف «وایت هد» نظریة كبطان
کننگهم همین طور است .
(۲) این سکه را مسن انگلیس پیدا کرده است .


(١٦١)

به هندرفته و این واقعه مصادف به زمانی بوده که درهند«فرااوتس» یعنی «فرهاد»نام
یکی ازشاهان یا امرای پارتی (پهلوا) سلطنت داشت .
موسیو سیلون لوی می‌نویسد که اپولو نیوس در حوالی ٤٠ مسیحی بعزم
سیاحت کشور برهمن‌ها برآمد پادشاه بابل وردانس Vardanes برای سواری
و حمل ونقل اسپهائی دراختیار ایشان گذاشت. اپولونیوس می‌نویسد که
« از بابل تاسه روز راه آب وجود ندارد بعدآب وچشمه سارها زیاد میشود
و از اینجا به بعد باید در میان کوهای قفقاز (یعنی قفقاز هندی که عبارت
از هندوکش باشد ) عبور کرد این مملکت واجد تمام لوازم زندگانی بوده
و با ماارتباط دوستانه دارد». سیلون لوی درحالیکه که این قسمت متن نگارش
اپولونیوس رامیدهد خودش تصریح کرده میگوید:«بزبان دیگر ازخاك پارت
(پارت های غربی) داخل خاك‌های هند وپارت (پهلواها) شدند که مناطق
کهستانی بین هند وایران را اشغال کرده بود . ازقفقاز هندی یعنی پاروپامیز
یاهندوکش گذشته وبعد از عبور ازرودخانه کوفن ( رودخانه کابل) به رود
اندوس رسیدند (١)». سیاحین یونانی وقتیکه به تاکشاسیلا (تا کزیلا) رسیدند
امیری بنام فرااوتس (فرهاد) درآنجاحکومت میکرد. جوانی بود ٢١ ساله
وبایونانی های شام بزبان یونانی صحبت میکرد. به فلسفه وبازی های اسپورتی
علاقه داشت. این شخص نمونه امرای پارتی شاهان مستقل پهلوای سیستان
وارا کوزی بود .
ونوئس: Vonones (حوالی ١٢٠ ق م) معمولاً مؤسس دودمان مستقل
پارت‌های سیستان وارا کوزی یا پهلوا کسی را میدانند که موسوم به ونونس
یا«ونون» بود. مشارالیه ازروی عرق یاپارتی خالص یا از عنصر مخلوط «ساك
وپارت» بود و ازطرف یکی ازشاهان پارتی غرب درعلاقه سیستان حکمرانی

(١) صفحه ١١١ هند مدنیت بخش L'nde civilisatrice تالیف سیلون لوی.


(١٦٢)
میکرد. چون اورودس Orodes پارتی پایتخت دولت پارت را به «استیز يفون»
کنار دجله انتقال داد نفوذ پارت ها از خاك های متعلق به آریانا کم شده و به این
لحاظ چندی بعد «ونونس» و دیگر رؤسای پارتی محلی به فکر تشكيل سلطنت
مستقلی پرداختند و این کار با اقدامات «ونونس» عملی شد. «ریسن» در کمبریج
هستری اف اندیا مینویسد: در همان عصری که سه پادشاه اول اسکائی امپراطوری
خود را در هند مستقر میساختند «ونونس» بعنوان شهنشاه بزرگ در سیستان
وقندهار سلطنت میکرد و چون مهر داد اول با فتوحات خود این علاقه ها
را جزء قلمرو خود نموده بودریسن به این عقیده است که ونونس بعد از مهرداد دوم
٨٨ - ١٢٣ ق م به سلطنت رسیده. درین مسئله حقایقی نهفته در زمان متری داتس
یا مهرداد دوم یکطرف اسکائی ها از حوزه هری رود بطرف جنوب به سا كستانا
(سیستان) ریخته و از طرف دیگر چندی بعدتر پارت ها مرکز خود را کنار
دجله انتقال دادند و ورود اسکائی ها در سیستان و مخلوط شدن آنها با پارت های
محلی در مسئله انتقال دولت پارتی غربی به کنار دجله بی تاثیر و مدخلیت
نیست. بهرحال بعد از متری داتس (مهرداد دوم) در سه پادشاه دیگر پارتی آنقدر
شهرت ندارد و گفته میتوانیم که جریان امور بعد از متری داتس دوم تشکیل
دولت جدیدی را در سکستانا و اراکوزی مساعد ساخته بود تا چندی بعد تر
در حوالی ١٢٠ ق م این کار به دست ونونس صورت گرفت .
در مسکوکات اسم «ونونس» با یکعده شهزادگان و امرای دیگر پیوست است
یعنی در پشت مسکوکات او اسمای بعض امرای دیگر ثبت میباشد مانند اسپالا هورا
Spalahora و اسپالا گادا ما Spalagadama و غيره . در ضرب مسکوکات ونونس
دو رسم الخط یونانی و خروشتی استعمال شده تلفظ نام او در رسم الخط خروشتی
«ونونوس» میباشد در رسم الخط خروشتی چپه مسکوکات بعض از برادران و
خویشاوندان او مانند سپالا هورا (اسپالاهورس) و اسپالا گادا ما Spalagadames


(١٦٣)

اسم برده شده اند. تحقیقاتی که درین مسکوکات بعمل آمده حکم میکند که دو نفر اخیر الذکر تابعین او بودند و این مسئله از روی نوشتهٔ یونانی روی سکه معلوم میشود زیرا «ونونس» به عنوان «بازیلوس بازیلون مالاوس ونونوس» یعنی «شهنشاه بزرگ» یادشده حال آنکه اسپالا هورا فقط برادر پادشاه و «اسپالا گاد اما» پسر اخیرالذکر یاد گردیده است در يك سكه مربع مسی شکل یونانی اسم «اسپالاهوراسا» بصورت «اسپالی ریوس» آمده است .
غیر ازین مسکوکاتی در دست است که در آن (اسپالی ریزا Spalirisa) نامی بحیث «برادر پادشاه» سکه زده و در رسم الخط یونانی سکهٔ خویش را «بازیلویس ادلفوس اسپالی ریزوس» یعنی «برادر اسپالی ریزوس» پادشاه خوانده و عین این مضمون در رسم الخط خروشتی (مهاراجا براتا دهرامیاسا اسپالی ری راسا) آمده که ترجمه آن (سکه برادر اسپالی ریزوس) پادشاه میشود . علاوه برین مسکوکات دیگری هم موجود است که قرار آن (اسپالی ریزا Spalirisa) بدون تعین ارتباط خویشاوندی با کس پادشاه بوده است.
مسکوکات «اسپالی ری زا» مخصوصاً دسته اول الذکر قابل ملاحظه است زیرا پادشاهی که در آن خود را به او نسبت برادری میدهد غیر از «ونونس» که معروف مطالعه او هستیم کس دیگر نمیباشد و معلوم میشود که «اسپالی ری زا» غیر از «اسپالاهورا» برادر دیگر «ونونس» میباشد و بعد از وفات این دو برادر در قید حیات بوده و بعد از ونونس به سلطنت رسیده است .
طوریکه بالاشاره کردیم «ونونس» خلاف شاهان «پارتی» که در حصه اول این فصل شرح یافت برسم الخط یونانی و «خروشتی» و زبان های یونانی و پراکریت افغانستان سکه زده است و بستگان و احفاد او این رویه را تعقیب نموده اند و این بارز ترین روشی است که دودمان مستقل پهلواهای سیستان واراکوزی را از خاندان پارت های غربی سوا میسازد .
قراریکه ملاحظه شد مشارالیه خود را «شاهنشاه» خوانده و برادران


( ١٦٤ )

و برادر زاده های خویش را مقامات بزرگ در امور مملکت داری میداد اراضی بزرگ را بحیث تیول به ایشان تسلیم میکرد و حق ضرب سکه را به ایشان میداد چنانچه طوریکه دیدیم دو نفر از برادران سلطان واضح با نشان دادن نسبت برادری خود به شخص پادشاه سکه به ضرب رسانیده اند .

مسکوکات او به نمونهٔ مسکوکات « دمتریوس » و « هلیو کلس » پاد شاهان یونان و باختری شباهت دارد زیرا در انها تصویر « هراکلس » یا « زوس » بصورت ایستاده بضرب رسیده و در ضرب آنها در داخل خاك اريانا وبه اکثر احتمالات در « ارا کوزی » شبهه ئی نیست . « رپسن » میگوید که موثق ترین سند برای درك دورهٔ تاریخ سلطنت و نونس بصورت تقریب سکه برادرش « اسپالی ریزس » SPALirises است . مشارالیه پیش ازینکه جانشین برادر شود سکه هائی بضرب رسانیده و ازان دو رقم بدست آمده و هر دوی آن در آن منطقهٔ آریانا بضرب رسیده که نمایش هرکول بصورت ایستاده در انجا بیشتر معمول بود . ملتفت باید بود که يك نمونه دیگر مسکوکات « اسپالی ریزوس » بیشتر قابل ملاحظه است و آن نمونه ایست که در نقره و مس بضرب رسیده . در رسم الخط یونانی « باز یلوس ملاؤس اسپالی ریزوس » نوشته دارد که معنی آن پادشاه بزرگ ( اسپالی ریزوس ) میشود و در رسم الخط خروشتی چپه سکه « ایاسا Ayasa » نام ذکر شده . بعضی ها مانند « وایتهد » کلمه « آیا Aya » را عنوان نیابت سلطنت یا عنوان دیگر میدانند که « اسپالی ریزوس » انتخاب نموده بود و بعضی های دیگر مانند مورگان ( ۱ ) « آیا Aya » را ازس Azes خوانده و آنرا نمره داده و ازس اول را پسر « اسپالی ریزا » شمرده اند . « ونست سمیت » هم به همین رویه پیش آمده و « ازس » اول را از طرف دولت پهلوای سیستان و ارا کوزی
( ١ ) رساله مسکوکات شرقی جلد دوم صفحه ٢٧٦ تاریخ قدیم هند معه لشکر کشی های اسکندر صفحه ٢٤٤ .


(١٦٥)

نایب الحکومهٔ پنجاب غربی وتاکزیلا میدانند ، این « ازس » را بعضی‌ها با « ازس » اسکائی که در حصهٔ دوم این فصل شرحش گذشت یکی میدانند و برخی دو نفر علیحدہ میشمارند و با وجودیکه پادشاهان اسکائی و پهلوا عموماً تاریخ‌های نسبتی و تقریبی دارند معذلک از روی این تاریخ‌ها هم تا اندازهٔ معلوم میشود که این ازس‌ها دو نفر جداگانه بودند .

مقصد از تذکار این مطلب در اینجا این است که اگر « اسپالی ری‌زس » و « آیا » که به « ازس » تعبیر شده و در پشت و روی یکسکه اسم برده شده اند دو نفر باشند در این صورت هر دو حکمرانان با امرای « شهنشاه بزرگ » ونونس بودند زیرا هر دوی آنها به عنوان کوچکتر « امیرکبیر » یاد شده اند . ارتباط « ازس » با « اسپالی ری‌زس » در نوشتهٔ خروشتی سکه تصریح نیافته و چنین معلوم میشود که « ازس » پسر « اسپالی ری‌زس » باشد زیرا قراریکه در عرف این دودمان معمول است اگر برادر یا برادرزاده اش میبود ذکر میرفت پس گفته میتوانیم که « ازس » پسر « اسپالی ری‌زس » و برادرزادهٔ « ونونس » بوده و غیر از ازسی است که در حوالی ٥٨ ق م در پنجاب غربی به سلطنت رسیده است . پس « ونونس » مؤسس دودمان مستقل پهلواهای سیستان و اراکوزی قریب یک قرن بیشتر از او زندگانی داشته ولی چون تاریخ پادشاهان سلالهٔ پهلوا و اسکائی همه تقریبی است با پس و پیش کردن سنه های جلوس و سلطنت « ونونس » و « ازس » میتوان ایشان را نزدیک و معاصر هم ساخت چنانچه بعضی‌ها این کار را کرده اند و درین صورت موضوع را چنین تحلیل کرده اند که بعد از تشکیل دولت مستقل پهلوا در سیستان و اراکوزی بدست « ونونس » ، ازس در جملهٔ یکی از نایب الحکومه ها یا نایب السلطنه های او در علاقهٔ پنجاب غربی بوده و بعدها به امارت رسیده است تا این رویه در روشنی کشفیات جدید یکطرفه فیصله شود به راهی میرویم که عموماً اتخاذ شده یعنی قراریکه در حصهٔ دوم این فصل شرح دادیم ازس را


(١٦٦)
در سلسله اسکائی‌ها میگذاریم و اینجا از «ونونس» مؤسس سلاله مستقل پهلواهای
سیستان واز اکوزی وجانشینانش صحبت میکنیم . (۱)
یکی از خواص مسکوکات «ونونس» روح اشتراك مملكت داری است که
شهنشاه کبیر با امر او امرای بزرگ و نایب الحکومه‌های خود داشته چنانچه
این روح و رابطه بعض اوقات در مضامین پرا کریت پشت مسکوکات او دیده میشود
وقراریکه بالاتر هم اشاره کردیم «ونونس» متحداً بابرادرش «اسپالاهورس»
و « اسپالیریزس » وبرادر زاده اش « اسپالا گاداس» سکه بضرب رسا نیده
وسلطنت کرده است .
با این زمینه مسکوکات او چندین نوع مختلف دارد که در هر دسته اسم
خوداو درروی سکه و یکی از برادر آن و بستگانش در عقب آن اسم برده شده
بعضی انواع مسکوکات اوقرار آتی است : اول سکه نقرئی در پشت آن برادرش
سپالا هورا اسم برده شده در این سکه و نونس پادشاه تاج به سر دارد و بالای
اسپ سوار است و دستش یا خالی است و یا نیزه‌ئی را گرفته و مضمون نوشته
یونانی آن « بازیلوس بازیلون ملاؤس » یعنی ( شهنشاه کبیر ) است و پایان
اسم او « ونونس » بضرب رسید است . در پشت سکه « ژوپی تر » بصورت ایستاده
دیده میشود و مضمون پرا کریت آن به رسم الخط خروشتی چنین است
« مهاراجادر پر اتادرامی آساسپالاهوراسا» که معنی آن (اسپالاهورس برادر
پادشاه ) میشود ازین نوع سکه نمونه بزرگتری هم دیده شده (۲ )
(۱) ملتفت باید بود که نظریه اشتراك «ونونس» و « از س » درامر مملکت داری در اثر
تعبیر سکه بود که از طرف « توماس ادوارد » و کننگهم بعمل آمده بود ولی تعبیر آنها
اشتباهی بیش نبود ومعلوم گردید که اصلا سکه مذکور تعلق به « مونس » پادشاه اسکائی
داشت و ارتباط درمسكوكات نقره ئی ومسی میان «ازس» و «ازیلیس» پدر وپسر قایم است
که مربوط به دودمان اسکا ئی است نه پهلوا .
(۲) صفحه ۳۷۰ جلد دوم رساله مسکوكات شرقی تالیف ژاك دومورگان پاریس ١٩٢٤ .


(١٦٧)

ازین نوع سکه نمونه مدور نقره ئی دیگری هم در دست است که مضا مین نوشته های یونانی و پراکریت آن قرار فوق است و در تصاویر فرق دارد به این طریق که « هراکلس » بطرف راسته سکه و « پلاس » بطرف چپه آن دیده میشود

بالا متذکر شدیم که « ونونس » با برادر زاده اش هم سکه هائی بضرب رسانیده از انجمله یکی سکه مدور نقره ئی است . در روی سکه پادشاه بالای اسپ سوار است و در چپه آن «زوس» دیده میشود. مضمون نوشته یونانی آن ازین قرار است . «بازیلیوس بازیلون ملا اوس ونونی» یعنی (شهنشاه کبیر ونونس) در پراکریت و رسم الخط خروشتی چنین نوشته دارد : «سپالاهو پیو تراسا در امیا ساسپالا گاد اماسا » یعنی پسر سپالا هورا ، سپالا گاوامس » .

سکه مربع مسی با تصاویر « هراکلس » « و پلاس » و مضمون فوق در دست است (١) .

پس به ترتیبی که گذشت « ونونس » بعد از اینکه اعلان استقلال نموده وسلطنت «پهلوا» رادر حوزه ارا کوزی و سیستان بنا نهاد برای تحکیم امور مملکت داری خویش از قوه برادران و برادر زاده گان خویش کار گرفته در حالیکه ایشان را در ولایات مختلف قلمرو خود مانند پنجاب غربی و غیره به عناوین مختلف نایب السلطنه و امیر مقرر کرده است برای بلند بردن نام و مقام آنها وبسط نفوذ ایشان واعتلای مقام ارگان خاندان سلطنتی با ایشان مشترکاً سکه به ضرب رسانیده است چنانچه مسکوکات درین زمینه بخوبی روشنی می اندازد

اسپالاهورا با اسپالی ریس : قرار یکه دیده شد یکی از برادران « ونونس » است و در حوالی ١١٠ ق م نایب السلطنه او بوده ومشترك سكه بضرب رسانيده اند اسپالی ریس از خود هم سکه دارد که مقام شاهی او را نشان میدهد و یکنوع سکه مربع مسی او را شرح میدهیم: در راسته سکه شاه تاج بر سر بالای اسپ سوار است

(١) صفحه ١٤٢ کتلاك مسکوكات موزیم پنجاب لاهور تاليف « وايت هد » .


(١٦٨)

دورا دور تصویر شاه و اسپ او مربعی از دانه های مرا و بد رسم شد . و مضمون
یونانی در چهار طرف این مربع قرار آتی است: اسپالیودیوس، ویکا بوس، ادلفوس
بازییلوس یعنی برادر شاه اسپالی ریس... »

در پشت سکه «هر کولس» بالای صخره ئی نشسته و به پراکریت در رسم الخط
خروشتی چنین نوشته دارد: «سپالاهورا پوتراسا دها میاسا سپا لاگاداماسا
یعنی پسر سپالاهورا «سپالاگادامس» .
قراریکه ملاحظه میشود درین سکه «اسپالی ریس» برادر موسس دودمان
پهلوا «ونونس» با پسر خویش «اسپالا گادامس» مشترك سکه بضرب رسانیده
است. همان طور که موسس دودمان سلطنتی برادر خویش را در مسکوکات
خود معرفی و مقام ونفوذش را تامین میکند . «اسپالی ریس» به نوبهٔ
خود شخصیت پسر خویش را معرفی و حقوقش را بعد از خود در مسئله مملکت داری
تامین میکند و این رویه ایست که درین دودمان اختصاص دارد.
«اسپالی ریزا» یا «اسپالی ریزس» :اسپالی ریزا یا اسپالی ریزس برادر دیگر ونونس
در حوالی بین ١٠٠ و٩٠ق م سلطنت نموده است. این شخص در اوائل حیات
برادرش كوچك بوده و بعد از برادر فوق الذکرش در ارا کوژی بر تخت سلطنت نشسته
است ايمك يك سکه مربع مسی او را شرح میدهیم :

راسته سکه: رب النوع فتح بالدار به نیم رخ چپ نمایش یافته و کلی در دست
گرفته. مضمون نوشتهٔ یونانی آن چنین است : « باز یلوس باز یلون ملاؤس
اسپالی ریزوس» یعنی شهنشاه کبیر اسپالی ریزس» .

چپه سکه: زوس به نیم رخ چپ بالای تخت نشسته و در اطراف صورتش اشعهٔ نقاب
معلوم میشود. مضمون پراکریت آن به رسم الخط خروشتی چنین است: «مهاراجاسا


(١٦٩)

مهاتاما کا اسپالی ریزیسا یعنی شهنشاه کبیر اسپالی ریزس. (١)
گند و فارنس: (١٩-٤٨م) در میان شاهان دودمان پهلوا آنکه اسمش
چه در داستانها و چه در کتیبه‌ها شهرت زیاد دارد «گندو فارنس» است طوریکه
«ریسن» میگوید از روی کتیبه ئی که در منطقه پشاور از «تخت باهی»
کشف شده بصحت تاریخ سلطنت او معلوم میشود زیرا این کتیبه بسال ٢٦
سلطنت او بتاریخ روز پنجم ماه ویساکا Vaiakha (٢) سال ١٠٣ سنه
خورده و جای شبهه نیست که این سنه عبارت از عهد «ویکر اما» میباشد که در
(٥٨) ق م شروع میشود. پس گندو فارنس بسال (١٩) مسیحی به سلطنت
رسیده و در (٤٥) مسیحی هنوز بر تخت جلوس داشت نام «گند و فارنس»
از کلمه ترکیبی «ویند افارنا» Vindaphdarna اشتقاق یافته و معنی آن «بدست
آورندۀ افتخار» است کلمه «فر» یعنی شکوه و جلال و افتخار در اسم او واضح
میباشد. در رسم الخط یونانی مسکوکات بصورت های مختلف اند و فرس
Undopherês فارو Pharou اندو فرن Induphrn گوندا Gonda اندو فرو
Undopherrou و در پراکریت و رسم الخط خروشتی «گند و فارا»
گودافارا، گودو فارنا یاد شده است. علاوه بر عنوان «شاه شاهان» یا
«شهنشاه» خود را به عنوان منجی در یونانی «سوتروس» و در پراکریت
«تراتاراسا» خوانده هکذا صفاتی از قبیل «مغلوب نشدنی» و «دین دار»
را هم اتخاذ کرده است. موسیو «سیلون لوی» مستشرق فرانسوی میگوید
که این پادشاه حتی عنوان «اوتوکراتو» را که بار اول «مناقرواکس»

(١) بعضی ها به این فکر اند که مسکوکاتی هم دارد که در آن فقط به عنوان اسپالی ریزس
برادر پادشاه یاد شده. اگر چنین سکه ها در بین باشد متعلق زمانی است که با برادرش «ونونس»
یا «اسپالی ریس» بصورت مشترک بضرب رسانیده است.
(٢) کلمۀ «ویساك» هنوز نزد هندوهای کابل معروف است و عبارت از اوائل بهار
و شروع باران ها میباشد.


تصویر (۲۳) مقابل صفحه (۱۷۰)

گندوفارس معروفترین پاد شاه دودمان پهلوا


تصویر (٢٤) مقابل صفحه (١٧١)

HERMAIOS
KUJULA KADPHISES

بالا : یکی از مسکوکات هرمایوس آخرین پادشاه دودمان یونانو باختری کابل زمین
پایان : نمونه دیگری از مسکوکات کجولا کدفیزس اولین پادشاه کوشانی که از روی سکۀ هرمایوس تقلید شده است.


(۱۷۰)
(٦٩ - ٧٦ ق م) در مسکوکاب پارتی داخل نموده بود معادل «ديكتاتور»
استعمال نموده است.
از روی این همه عناوین و القاب مختلف و بزرگ واضح معلوم میشود
که « گندوفارس » پادشاه یا شهنشاه بزرگ و مقتدری بوده و موافق
بنظریات همه مدققین در اخر سلطنت خود از سیستان تا پنجاب و سند در تمام
حصص جنوبی آریانا سلطنت داشت بعضی ها به این عقیده اند که« گندوفارس»
سرسلسلۀ دودمان جدیدی میباشد . این مسئله حقیقت داشته یا نداشته باشد
گندفارس از پادشاهان نامی و مقتدر پهلوا است . مرکز او قرار اکثر
احتمالات در حوزهٔ ارغنداب ويحتمل نام « قندهار » از اسم او «گندوفار»
بمیان آمده است . به این ترتیب احتمال زیاد میرود که « گند و فارس »
شهری در حوزهٔ ارغنداب بنا نموده و آنرا به اسم خود « گندوفار » نامیده
باشد که به تدریج و مرور زمانه «قندهار» شده است . کسانیکه در کلمهٔ
«قندهار » کلمه «گندهار» و« گندهارا » را میبینند در اشتباه هستند
و کسانی میباشند که از وضعیت جغرافیائی مملکت ما معلومات ندارند و نادیده
اظهار نظر کرده اند زیرا گندهارا عبارت از دره کابل است که تا پشاور
را در بر میگیرد و درۀ کابل غیر از حوزه ارغنداب است.
در زمانیکه گندوفارس از حوزۀ ارغنداب بر کل سیستان وجد روزیا
و حوزهٔ سند حکمرمائی داشت دولت یونان و باختری که قبل برین در جنوب
هندوکش در علاقۀ کابل و کاپیسا محدود شده بود با «هر مایوس » به آخرین
روزهای حیات خود رسیده بود. در شمال سلسلۀ هندوکش «کجولا کد فیزس»
یا کد فیزس اول بنای دولت کوشانی را در باختر گذاشته و بطرف جنوب
سوقیات داشت. از طرف شرق هم اسکائی همان اسکائی هائی که در حصهٔ دوم
این فصل وضعیت و تشکیل سلطنت شان را مطالعه کردیم دولت یونان و باختری


(۱۷۱)

کابل زمین را تهدید میکردند . اکثر احتمالات به این دلالت میکند که «گندو فارس» پادشاه مقتدر پهلوا دولت ضعیف و كوچك «هرمايوس» را از بین برداشته و درة کابل را هم چند سالی جزء قلمرو سلطنت خودساخت از واقعاتی که اسم « گندو فارس» یا « گندوفار» را بیشتر معروف ساخته قصهٔ یکی از حواریون مسیحی «سنت توماس» است و چنین نقل میکنند که حواریون میخواستند در قسمت های مختلف دنیا آئین مسیحیت را تبلیغ کنند هند سهم «توماس» رسیده بود ولی «توماس» چندان از قسمت خود خوش نبود . درین بین به تاجری برخورد موسوم به هابان Habban یا «آباني Abbanes» که « گندوفاروس» پادشاه هندیبه مقصد تجسس معماری اعزام کرده بود تا توسط او قصری بسازد. حضرت مسیح درین میان ظاهر شده و «توماس» را به حیث غلام و به صفت معمار به نماینده «گندو فارس» فروخت حينيكه «هابان» از غلام مذکور می پرسید که از دست تو چه کار هائی ساخته است « توماس» اظهار داشت که از چوب قلبه و کشتی و غیره میسازم وازسنگ لوائح و معابد تراش میکنم. «هابان» بسیار خوش شده و با کشتی تابندر «اندرپوليس» (اندر پتویل) آمدند و از آنجا راه پایتخت «گندو فارس» پادشاه را پیش گرفتند. پادشاه بعد از اینکه از کارروائی ها و مهارت «توماس» معلوماتی حاصل کرد با او در محلی که بران تعمیر قصر معین کرده بود آمد. توماس روی زمین خطوط و نقشه پلان عمارت را کشید «گندوفارس» نقشه راقبول کرد و مقداری طلا و نقره به معمار داد و توماس آنها را به غر با تقسیم نمود. چندی بعد «هابان» تاجر نمایندهٔ شاه برای معاینه امور عمرانی آمده و از قصر و عمارت اثری ندید. «توماس» معمار به نمایندهٔ پادشاه گفت که شاه قصر راوقتی خواهددید که وفات کند و به عالم دیگر برود. «گندوفارس» ازین قضیه به قهر شده تاجر ومعمار هر دو را محبوس کرد تازنده در آتش اندازد.


(۱۷۲)

درین بین خارقه ئی چشم او را به حقایق باز کرده و از رفتار خود پشیمان شد و داخل
آئین مسیحی گردید. این قصه در منابع مختلف یونانی، سریانی، لاتینی، ارمنی
قید است. موسیو «سیلون لوی» بعد از اینکه قصه را به شرح فوق می نویسد اظهار
میکند که مجمع مسیحیون جنوب هند مبداء تشکیل خود را به «سنت توماس»
میرسانند و محل قتل او را در حوالی «مدراس» قرار میدهند این قصه را به صور
مختلف نقل میکنند که اینجا به جزئیات آن کاری نداریم ولی تصور
میتوانید که اولین سکه شناس که نگهم با چه حیرت و اضطرابی اسم «گندوفوروس»
قصه «سنت توماس» را در ۱۸۵۴ در روی مسکوکات شاهان هند و پارت
که از پنجاب و درهٔ کابل کشف شده بود یافته است . (۱)
در قصه «سنت توماس» نه تنها نام گندو فارس بصورت «گندو فورو س»
بلکه اسمای برادر و برادرزاده این پادشاه هم قید است مثلاً برادر گندوفارس
که «گودا» نام داشت به اسم «گاد» ذکر شده. برادرزاده پادشاه «ابدا گازس»
که اسمش در مسکوکات هم قید است به حیث خواهرزاده پادشاه و بنام «لبدانس
Labdanés» یاد شده. پس به این ترتیب مشابهت میان اسم «گندوفارس»
مسکوکات و «گندوفوروس» قصه های «سنت توماس» چیز اتفاقی نیست و قضیه
با جزئیات اسماء جنبه تاریخی دارد. این هم نا گفته نماند که «گندوفوروس»
در قصه‌های سنت توماس به صفت پادشاه «مزدی Mazdai» هم یاد شده.
«گندوفارس» از پادشاهان معروف دودمان «پهلوا» و از جمله حکمرانان
نامی آریاناست و از تمام اعضای خانواده خود شهرت بیشتر دارد. پیشتر ذکر
نمودم که در مسکوکات خود را به صفت دو اوراتا (Devavrata) یعنی «دین دار»
یاد کرده. ازین صفت البته نتیجه گرفته نمیشود که «گندوفارس» حتماً پیرو دین
مسیح شده بود ولی جنبه دیانت شعاری این پادشاه معروف را بخوبی وانمود

(۱) صفحه ۱۲۳ - ۱۲۲ - ۱۲۱ کتاب هند «سیویلیزاتریس» تالیف موسیو «سیلون لوی».


( ۱۷۴)
میکند و تا جائی که قرائن حکم میکند احتمال بسیار قوی میرود که شاه
وخاندان او به آئین مسیحی هم گرائیده باشند ولی از لقب «مزدی» که درین
قصه ها به او داده اند معلوم میشود که گندوفارس اقلا پیش از ملاقات با «سنت
توماس» پیروآئین اوستائی بود.
محققین «گندوفارس» را در علاقه های پنجاب و سند جانشین «ازس دوم»
اسکائی هم شناخته اند . این نظریه عاری از حقیقت نیست زیرا قلمرو سلطنت
«گندوفارس» طوریکه دیدیم همیشه در حوزه ارغنداب و هیرمند و سیستان
محدود نبوده بلکه علاقه کابل و سند و پنجاب راهم در بر میگرفت . درین
شبهه نیست که « گند و فارس» پاد شاه پهلوای سیستان و ازاکوزی عقب
اسکائی هائی که از حوزه ارغنداب به حوزه سند منتقل شده بودند رفته و حوزه
سندوپنجاب را جزء قلمرو سلطنت خود ساخته است اینسکه درین علاقه های
اخیرالذکر بعد از ازس دوم اسکائی به سلطنت رسیده است ازاحتمال و امکان بیرون
نمیباشد وازین برمی آید که دولت پهلوا با گندو فارس بکمال عظمت خود
رسیده و این پادشاه دارای آنقدر نفوذ و اقتدار شده که بعد از ازس دوم حتی
در سند و پنجاب هم جای اسکائی ها را میگیرد .
«گندوفارس» علامه ضرب مخصوصی در مسکوکات خوددارد که پیش ازاو
بی سابقه است و بعد ازاو کسانی آنرا استعمال کرده اند که با او پیوند خویشاوندی
و ارتباطی داشته اند. بعض انواع مسکوکات او قرار آتی است:
( ۱) سکه مدورمسی کمی مخلوط با نقره که در روی راسته آن شاه بر اسپ
سوار ست و در روی دیگر سکه زوس رخ بطرف راست ایستاده وعصای طویلی
در دست چپ گرفته است .
مضمون یو نانی روی سکه چنین است : «باز یلو س پاز یلون ملا و س
گندوفورس» یعنی شهنشاه کبیر گندوفارس. در پرا کربت ورسم الخط خروشتی


(١٧٤)

چنین نوشته شده است: «مهاراجاراجاتی راجاتراتارادواو رادا گودوفاراسا»
یعنی شهنشاه منجی دین‌دار گندوفارس .

* * *

(۲) سکۀ مدور مسی که کمی بانقره مخلوط است. در يك روى سکه شهنشاه بر اسپ سوارست و در طرف دیگر سکه زوس به شرحیکه در سکۀ نمره اول داده شده ایستاده . فرقی که این نوع سکه بااولی دارد این است که در عقب سکه دررسم الخط خروشتی کلمۀ «ساحاسا» تحریر است. در اطراف این کلمه مدققین بطور مختلف اظهار نظر کرده برخی آنرا کدام صفت یا لقب وبرخی اسم خاصی تعبیر کرده اند. بیشتر این نظریه تائید شده که «ساحاسا » اسم خاصی بوده ودرمیان اقوام سیتی زیاد دیده شده است ملتفت باید بود که روی يك نوع سكه مدور مسی دیگر «گندوفارس» هم يك اسم دیگر در رسم الخط خروشتی ذکر شده که عبارت از «اسپه وارما Aspavarma » است و اینجا واضح به صفت «استراتگاسا» یا «استراتگوس» یعنی سپه سالار یادشده «وایتهد» در كتلاك مسكوكات موزۀ پنجاب (لاهور) او را حکمران «گندوفارس» خوانده است همین قسم مستر«ریسن» عقیده دارد که شاهان پهلوا حکمرانان نظامی یا اسمای سپه سالارهای خود را گاه گاهی در مسکوکات خود ضرب میزدند و «ساحاس» و «اسپاوارما» حکمرانان نظامی یاسپه سالارهای « گند وفارس » بودند نظریۀ ریسن تااندازه زیاد معقول وبعضی های دیگر هم با او هم نوا هستند . بشهادت مسکوکات شاهان اسکائی وپهلواى آريانا هردودسته باين رویه متصف بودند که برای تزئید اعتبار نایب السلطنه ها و حکمرانان خود نام های ایشان را در مسکوکات خود به ضرب میرسانیدند و بااظهار پیوند خویشاوندی اهمیت اعضا ودودمان سلطنتی را در انظار مردم بلند میساختند .
علاوه براشکال فوق الذکر « گند وفارس » مسکوکات دیگری هم دارد


(١٧٥)

که بیشتر با نمایش ارباب الانواع مختلف از قبیل «پالاس» Pallas (ربة النوع جنگ)
نیکه Nike (ربة النوع فتح) ، شیواه از هم اختلاف دارند. تقریباً تمام مسکوکات
گند و فارس مسی و یا مخلوطی از مس و نقره است .
ابدا گازس یا ابدا گاسا : بعد از «گندوفارس» یکی از خویشاوندان او
به سلطنت رسیده که در رسم الخط یونانی مسکو کات «ابدا گازوس» در رسم الخط
خروشتی «اوادا گازاسا» و در قصه های مربوط به «سنت توماس» به صورت
«لبدانس» یاد شده و برادر زادۀ «گند و فارس» شهنشاه پهلوا میباشد . سکه های
او مسی مخلوط با نقره و مدور میباشد . شاه روی عمرفته بر اسب سوار نمایش یافته
و در روی دیگر سکه خود «زوس» و «نیکه» را بضرب رسانیده . در رسم الخط یونانی
«بازیلیوس تس بازیلیون ابدا گازوس» یعنی به صفت «ابدا گازس پادشاه»
خوانده شده . مضمون پراکریت سکۀ او به رسم الخط خروشتی دلچسپ است
زیرا به صفت «برادرزاده گند وفارس» یاد شد ، عین مضمون پراکریت يك سکه
او قرار آتی است: «گندوفارابراتا پوتر اسامها راجا راجا تراتراسا اوادا گاشاسا»
یعنی (برادر زادۀ گند و فارس ، پادشاه منجی ابدا گازس) . علامۀ مخصوص
ضرب مسکو کات گند و فارس در سکه های او تکرار شده است .
اورتاگنس : پوره پیوند خویشاوندی او با پادشاهان فوق الذکر معلوم نمیشود
ولی احتمال مزید باین میدهند که شاید برادر «گندوفارس» باشد . یکی دو نوع
سکۀ مسی مدور دارد که در ان خود را بصورت نیم تنه ، تاجی به سر نمایش
داده در نوشتۀ یونانی سکۀ شاهنشاه کبیر «اورتا گنس» خوانده شده . در
پراکریت و رسم الخط خروشتی سکه های او در یکنوع «گندوفارس» و «گودا»
و در دیگری «گودرانا» نامی تنها اسم برده شده . کلمۀ «گودا» را بعضی ها
همان «گاد» متذکرۀ منابع سریانی ولاتینی میدانند که عبارت از برادر گندوفارس
باشد و بعضی های دیگر اسم قبیلۀ گندوفارس تصور کرده اند. کلمۀ «گاداسا»


( ١٧٦)

در بعضی کتیبه های خروشتی هم دیده شده که از حوالی چارسده پیدا شده است (۱)
بهر حال اورتاکنس یکی از پادشاهان دودمان پهلوا که در نیمه دوم قرن اول
مسیحی سلطنت کرده و معمولاً سلطنت او را بعد از «ابدا گارس» قرار میدهند.
پا کورس یا پا کورا : این پادشاه در حوالی ٧٥ ـ ٧٠ مسیحی بعد از
«اورتا کنس» به سلطنت رسیده است . مسکوکات او بیش از همه جا از قندهار
پیدا میشود ، شاه در روی سکه بصورت نیم تنه رخ بطرف چپ در حالیکه لباس
یخن کشاده در بر و تاجی بر سر دارد نمایش یافته ، در روی دیگر سکه «نیکه»
ربة النوع فتح در حالی دیده میشود که تاج را به او تقدیم میکند پاکورس هم
سکه های مدور مسی بضرب رسانیده و رسم الخط یونانی و خروشتی هردو را
استعمال کرده است . در رسم الخط یونانی «بازیلوس بازیلئون مگاس پا کورس»
ودرزيرا كريت به رسم الخط خروشتی : «مهاراجاسا راجاتی راجاسا مهاتاسا
پا کوراسا» خوانده شده و معنی هر دو مضمون «شاهنشاه کبیر پا کورس» میشود .
سرجان مارشال انگليس در يك كوزه گلی از محل «شير توپ» حوالی تا كزيلا
٢١ عدد سکه یافته كه اكثرش نقره ئی میباشد و در میان آنها بعض مسكوكات
«گندو فارس» و«پا کورس» و«ویما کدفیزس» اولین شاه کوشانی وجود داشت
وجود این مسکوکات در یکجا اشاره به مراتب و قرابت زمان سلطنت گندوفارس
وپا کورس نموده و حتی انتقال سلطنت را از دودمان پهلوا به کوشانیها هم تائید
میکند ، «رپسن» از کشف مسکوکات مذکور نتیجه گرفته و میگوید : «چون
گندو فارس در ٤٥ بعد از مسیح هنوز سلطنت داشت و «ویما کدفیزس» در ۷۸ مسیحی
سلطنت می نمود این سی و سه سال قسمت اخیر سلطنت گندو فارس و دوره سلطنت
پا کورس و يك قسمت اولی سلطنت ویما کدفیزس را در بر میگیرد . »
(۱) صفحهٔ ۱٥٥ کتاب موزیم پنجاب (لاهور) تالیف «وایت هد» .


فصل هشتم
کوشانی ها
عمومیات : پیش ازینکه داخل اصل موضوع شده تفكيك دوره های زمامداری کوشانی تشکیلات سلطنتی اسامی شاهان وواقمات مربوطه هر کدام وسائر گذارشات وتحولاتی را که بصورت عمومى به دورهٔ کوشانی ربط دارد ذكر كنیم باید باین بپردازیم که کوشان کی بود؟ چه بود؟ چه قوم بود ؟ از كجا نشئت کرد؟ چطور به سلطنت رسید ؟ طبیعی باید این مسائل بصورت تمهيد پیشتر حل شود تا زمینه در نظر خواننده روشن گردد ولی چون موضوع خیلی مهم و پرپیچ و تا کنون یکی از مسائل لا ينحل تاریخى آسيای مرکزى شمرده شده و تتبعاتی هم که درین زمینه بعمل آمده خيلی متصادم است از میان نظریه های مختلف پيدا كردن يك راه صحيح و موثق خالي از اشكال نیست علاوه برین چون اصل منابع تاریخی که ضمناً ازان ها راجع به کوشانی ها معلوماتی بدست آید در زبان های مشکل چینی تبتی یونانی و سانسكريت و غيره نوشته شده متتبع بايد تمام منابع فوق را مطالعه کند تا بصورت صحیح حق موضوع را ادا بتوا ند معذلك چون مدققین اروپائى منابع فوق الذكر را تابيك اندازه زياد مطالعه و بكمك كشفيات جديده روشنی های زیادی به اطراف مختلف موضوع افگنده اند تا اندازه ئی که مرام این فصل ایجاب میکند میشود بسوالات مذ کور جواب گفت . قبل برین در حصه دوم فصل هفتم ( صفحهٔ ١٣٤ ) تحت عنوان ( يوچی ) مختصر معلوماتی راجع به این شاخه اقوام « سیتی » و در مقدمه حصه دوم همين فصل نشر بحات جامع تر راجع به تمام اقوام کتله سیتی » داده شده است . چون کوشانی ها عين همين يوچی ها هستند


(۱۷۸)

و معلومات مفصل تر دربارهٔ آنها در فصل مخصوص آن و عده شده بود اينك بصورت مقدمهٔ این فصل به آن می پردازیم:

«مستر كشو» می نویسد (۱) که قرار قرائن چینی ها یوچی ها را تقریباً در نیمهٔ دوم قرن سوم ق م می شناختند و بین آنها و اقوام دیگری موسوم به «هیوانگ نوها» مخالفت زیاد بود و در میان آنها يك سلسله زد و خورد و جنگ های خونینی بمیان آمده است. از منابع چین معلوم میشود که قبایل یوچی در اوائل مراحل حیات بین «توئن هوانگ» و «کی لین» بود و باش داشتند و در اثر يك سلسله جنگ ها و فشارهائیکه متوالیاً هیوانگ نوها به ایشان وارد کرده اند و اینجا از ذکر تفصلات آن صرف نظر میکنیم تغییر محل داده از حوضهٔ رود «ایلی» و «تارم» گذشته به منطقهٔ بین سیردریا و آمودریا متوطن شده میباشند كان آنوقتۀ سواحل شمال آمو و فرغانه یعنی اسکائی ها را پیش از خود به سواحل جنوب آمو دریا راندند چنانچه شرح ورود و تشکیل سلطنت آنها در فصل هفتم گذشت.

چون «ووتی wou-ti» نام امپراطور چین (۲) از دست گزند و حملات متوالی هیوانگ نوها بتنگ شده بود در ۱۳۸ ق م «چانگ کین Tehang-Kien» نام را بطور ایلچی نزد یوچی ها فرستاد و خواهش نمود که او را در مقابل «هیوانگ نوها» كمك كنند. اگرچه مشارالیه ده سال بدست هن ها محبوس ماند معذلک خود را تافرغانه و سغدیانه نزد یوچی ها رسانید ولی نه ایشان و نه «تاهیا» باشندگان سواحل چپ آمو هیچکدام حاضر بكمك امپراطور چین نشدند. مشارالیه اولین چینی است که به اصطلاح چینی ها راجع به ممالك غربی یعنی آریانا و بعضی حصص مجاور معلومات فراهم نموده است و برای ما هم نگارشات او خیلی مفید است زیر ابعلاوه اینکه یوچی ها را در شمال رود آمو دیده و در

(۱) ص (٤٣) مقدمهٔ «کتیبه های خروشتی» ملاحظه شود.
(۲) امپراطور مذکور بین سالهای (۸۷ - ۱۴۰ ق م) می زیست.


(۱۷۹)

میان آنها چندی زیست نموده راجع به باشندگان آنوقت سواحل جنوب آمو
یعنی اهالی بدخشان و بکتر یان نیز معلومات میدهد چنانچه ایشان را « تاهیا »
و مرکز آنها را شهر «لان شی Lan-shi » میخواند و پروفیسو « کئو »
موقعیت آنرا در بدخشان حالیه قرار میدهد .

با شهادت یکنفر دیگر از مورخین چین « سوما تسینSeu-maT'sien »
که وقایع پیشتر از سال (۹۱ق م) را شرح میدهد معلوم میشود که تا ١٢٥ ق م
«یوچی ها» هنوز در شمال «اکسوس» و «تاهیا» اهالی محلی باختر و تخارستان
در سواحل جنوب رودخانۀ مذکور مقیم بودند این مورخ راجع به «تاهیا»
چند سکنۀ دیگر هم میگوید و چون ایشان به صفت باشندگان قدیم صفحات
شمال «آریانا» در مسائل مربوط یوچی ها چندین مرتبه ذکر شده ا گر در اطراف
آنها قدری کشاده تر درینجا صحبت شود بی مورد نخواهد بود .

«مورخ فوق الذکر چینی بعلاوۀ اینکه «تاهیا» را باشندگان جنوب آمو دریا
میخواند می نویسد که این قوم ، قوم تجارت پیشه وعدۀ آنها خیلی زیاد
است و تعداد آنها بیک ملیون میرسد پادشاه در میان خود ندارند بلکه هر شهر
دارای رئیس مخصوصی میباشد باوجودیکه تعداد آنها زیاد است قوای عسکری
شان ضعیف و از جنگ کناره میگیرند و به همین جهت تابع یوچی ها شدند
مرکز مهم ایشان شهر«لان شی» است که بسالها پایتخت یوچی ها گردید .»

دو اثر دیگر چینی موسوم به «شی ـ کی» (۱) و «تسین هان شو» (۲)
نیز پارۀ معلوماتی راجع به «تاهیا» میدهند. کتاب اول الذکر بعلاوه معلومات
فوق مینگارد که «تاهیه» متجاوز از دو هزار (لی)(۳) بجنوب غرب «تاوان=
(۱) فصل ۱۲۳ ورق٦ ومابعد (اتخاذ از کتیبه های خروشتی) .
(۲) فصل ٩٦ (اتخاذ از کتیبه های خروشتی) .
(۳) و احد مسافۀ چینی است، وطول آن مساوی ٥٠٠ متر میباشد .


( ۱۸۰)
فرغانه» وجنوب آب «وی = رودآمو» واقع است دهاقین آن قصبات وخانه ها دارند وعادات شان مثل اهالی فرغانه است .
اثردومی «تسین هان شو» یعنی تاریخ اولین شاهان سلالۀ (هان) چین علاوه میکند که در «تاهیه» (ه) ایالت است و هر کدام تحت امر یکنفر «هی-هو Hi-hou» یعنی حاکم یارئیس یا امیر اداره میشود وهمۀ آنها روی هم رفته تابع یوچی های بزرگ میباشند این پنج امارت به نام های (هیومی) پایتخت آن «هومو» (شوانگ می) پایتخت آن «شوانگ می» (کوئی – شیو انگ) پایتخت آن «هوتساء (هیتون) پایتخت آن «پومااو» (کاوفو) پایتخت آن «کاوفو» (۱) ذکر شده و قرار تدقیقات مدققین اروپائی همه امارات مذکور جزء قلمرو افغانستان است و عبارت ازواخان – بدخشان – بکتریان – نورستان پروان و کابل میباشد .
ملتفت باید بود که نگارشات اثر فوق الذکر با معلوماتی که کتاب «هوهان شو» یعنی کتاب تاریخ دومین شاهان سلالۀ هان های چین میدهد فرق دارد «تسین هان شو» می نویسد که قبل ازورود یوچی ها تا «هیاها» پنج امارت داشتند و مرکزشان شهر (لان شی) بود و کتاب «هوهان شو » مینگارد که چون «هیوانگ نوها» بر یوچی ها حمله کردند ایشان به «تاهیه» ریخته و آنرا بر پنج «هی هو» (حاکم نشین – امارت) تقسیم کردند و «لان شی» مرکز قدیم «تاهیا» پایتخت یوچی ها شد. اشتباه دیگری که در اثر اول الذکر بوده و کتاب دومی اصلاح می کند تذکر اسم «کاوفو» یعنی( کابل) است که در جمله (ه) امارت مفتوحه آمده و اصلاً امارت پنجم «تومی» بوده که محل آنرا باید در نقاط شمالی تر تجسس کرد زیرا کاوفو (کابل) پساتر بتصرف یوچی ها درآمده است.
شهادت ماخذیونانی: قراریکه مورخین كلاسيك یونانی می نویسند بین
(۱) رسم الخط لاتین نام های مذکور قرار آتی است . Shuang-mi-Homo-Hiu-mi
Kao-fu--Pamao--Hitun--Hu-Tsao--Kuei shuan-g


(۱۸۱)

١٤٠ - ١٣٠ ق م قبایلی که بنام : ازیوا Asioi ، پازیون وا Pasionoi، تخاورا
ساكارولو Sacarauloi یاد نموده اند به باختر حمله نموده دست یونانی ها را از
آنجا کوتاه کردند و در ١٢٨ بر اقوام پارتی هم غالب آمدند اما مهر داد
در مقابل ایشان ایستادگی نمود. پس از منابع یونانی نیز معلوم میشود که تا
١٢٥ ق م یوچی ها عموماً در شمال اکسوس بوده و چون بین سر دریا و آمو دریا
جای اسکائی ها را اشغال نموده بودند، شاخه های این قوم پیش از یوچی ها مجبوراً
به باختر نقل مکان نموده و با «ابو کراتیدس» و «هلیو کلس» نفوذ شاهان
یونانی و باختری را در شمال هندوکش برانداختند و با « تاهیا» که عبارت
از تخاروا» مورخین یونانی باشد مخلوط شده و هنوز اساس سلطنت «اسکائی»
را نگذاشته بودند که از عقب فشار یوچی ها بیش از پیش حس شد . باین واسطه
اسکائی ها تا حدی در صفحات هموار باختر بین تیغهٔ هندوکش و خط جریان
آمو بطرف غرب رفته و بعد از يك سلسله جنگ ها با پارت ها که بحث ایشان
گذشت به «ساکستانا» یعنی سیستان و از آنجا به «ارا کوزی» علاقه (قندهار)
و دلتای اندوس فرود آمدند .
چندی بعد یوچی ها بصورت عمومی و کلی در حوالی ۷۰ ق م رودا کسوس
را عبور نموده وبكمك «تاهیا» یا تخارها که متحدیا تابع ایشان شده بودند به باختر
نفوذ پیدا کردند. (۱) ازین بعد یوچی و تخار تقریباً مترادف بکدیگر شده ومخصوصاً
منابع هندی یوچی ها یعنی قومی را که شاهان کوشانی از میان ایشان ظهور
نموده است به اسم تخار یاد کرده اند و چندین نفر مستشرق معروف مثل « لسن
Lassen » ـ «ریچتوفر Richthofer» و «سیلون لوی » بهمین نظر به میباشند .
از روی بیانات فوق منابع چینی و یونانی ظاهر شد که حینیکه قبایل یوچی

(۱) صفحه ۳۳۶ کتاب هند در عصر موریا، بربرها، یونانی ها ، سیت ها، پارت ها، یوچی ها
تألیف «واله دوپوسن» فرانسوی ملاحظه شود .


(۱۸۲)
در سواحل راست اکسوس رسیده بودند در صفحات شمال هندو کش قوم تجارت
پیشه ومتمدنی بنام تاهیا یا «داهی» بود و باش داشته و مدتی با یوچی ها روابط
همسایگی ، رفت و آمد - معاملات تجارتی ـ خرید و فروش ـ و دیگر مناسبات
داشتند و به تدریج یوچی ها رود اکسوس را گذشته در میان تخارها مسکون
و با آنها دوستی و خویشی قائم میکردند و چون نقاط مدنی همیشه نظر قبایل
بادیه نشین را بخود جلب میکنند قبایل یوچی «تاهیا» را با خود متحد ساخته
و به این ترتیب صفحات باختر بدست آنها افتاد .
پوره معلوم نمیشود که آیا ۵ حاکم نشین یا اماراتی که منابع چینی ازان
صحبت میکنند، پیش از ورود یوچی ها وجود داشت یا بعد از رسیدن ایشان بمیان
آمده است . چون قرار منابع چینی «تاهیه» از خود شاهی نداشت شاید اراضی
خود را به اصول تشکیل ۵ حاکم نشین یا امارت اداره میکردند چنانچه وجود
رئیس علیحده در هر شهرهم این نظریه را تقویت میکند . بهر حال قبایل یوچی
بعد از ۷۰ق م ۵ حاکم نشین یا امارت در صفحات شمال «آریانا» داشتند .
عطف نظر به منابع چینی : قراريكه يك اثر دیگر چین«هوهان ـ شو» (۱)
می نویسد صد سال بعد (معلوم نمیشود که صد سال بعد از دخول یوچی ها در
تاهیه یا صدسال بعد از تقسیم شدن آنها این مسئله هنوز زیر بحث است) رئیس
یکی از قسمت های پنجگانه « کوی شانگ هی هو » یعنی رئیس کوشانی ها موسوم
به کیو ـ تسیو ـ كيو Kieu-Tsiu-kiu چهار رئیس دیگر را مطیع خود
ساخته و خودش عنوان شاهی به خود نهاد واسم سلطنتش را «کوی شوا تک»
یعنی کوشان نهاد، (۲) و ازین تاریخ به بعد جای کلمۀ یو چی را در تاریخ
کشور ما «کوشانی» گرفت .
(۱) تاریخ دومین شاهان سلاله هان های چین که وقایع تاریخی را بعد از ۲۵ مسیحی شرح میدهد .
(۲) صفحهٔ ۳۳۸ کتاب هند در عصر موریا ، بربرها ، یونانی ها، سیت ها، پارت ها، یوچی ها
تالیف واله دوپوسن فرانسوی ملاحظه شود .