(۳۳۱)

نوك نیز وطویل میساختند . شمشیر های این وقت معمولاً کوتاه ودودمه بود
و بیشتر شباهت به قمه ها و پیش قبض هائی داشت که تا حال درمیان قبایل پشتون
و نورستانی دیده میشود. در آخر این را هم متذکر میشوم که یما پادشاه قرار شرح
اوستا خنجر مزین طلائی داشت که علامۀ نیروی سلطنتی او بود (۱)
زبان زند : در فصل دوم تحت عنوان «زبان ویدی» (صفحۀ ۱۶۰) متذکر
شدیم که آریاهای کتلۀ باختری بیکی از السنه هند و اروپائی تکلم میکردند
که مدققین در اول وهله آنرا «زبان باختری» و بعدها به نام های زبان «آریا»
یا «هند و ایرانی» موسوم ساختند. درین هیچ شبهه ئی نیست که مهد نشوونمای
این زبان باختر و کانون بزرگ انبساط وتوسعه وظهور شاخه های مهم واساسی
آن سرزمین آریانا است . در فصل دوم متذکر شدیم که از زبان آریائی باختری
شاخه ئی که اول نشوونما کرد و نمونه های اولی آن با سرود های ویدی در
دست است زبان سرود های مذکور است که آنرا مدققین «هند و آریا» گویند
وبنام «ویدی» هم یاد شده وماهم آنرا بهمین اسم شرح دادیم .
از همان زبان آریائی باختری موازی با زبان ویدی زبان های دیگری هم در آریانا
جدا شده است. از آن جمله یکی زبان گات های اوستا است که معمولاً آنرا بنام زبان
«زند» یاد میکنند . این زبان را هم در اوائل بعضی از مدققین زبان باختری خوانده اند
و اوستائی هم گویند ولی بیشتر به زبان «زند» معروف است .میان آخرین
نمونه های ادبی که بزبان وید در کشور ما بمیان آمده وقدیم ترین نمونه که در زبان
زند ظهور کرده است مانند «گاتها» فرق خیلی کم است تشابه کلمات بین
این دو زبان کشور از حد قیاس بیرون است و بامراعات جزئی تبدلات صوتی
که آنهم اصول معینی دارد میتوان حتی پارچه های شعر يك زبان را به زبان

(۱) در قسمت اسلحه از مبحث جنگ و آلات جنگی جلد دوم مدنیت ایرانی های شرقی
در زمان قدیم تالیف گایگر استفاده شده .


(۳۳۲)

دیگر گردانید راجع به این مطلب کتب زیادی از طرف مدققین و علمای زبان نوشته شده . (۱)

پس زبان «اوستائی» یا بهتر تر بگوئیم زبان «زند» زیرا تمام اوستا به این زبان نوشته نشده و تنها «گات ها» نمونه قدیم آن است ـ زبانی است که مانند زبان سرودهای ویدی از اصل تنه زبان آریائی باختری جدا و در خاک‌های کشور ما نشو و نما یافته . در زمانیکه زبان ویدی زبان سرود ها بود زبان زند و دیگر شاخه‌هائی که مستقیماً از زبان آریائی باختری جدا شده بودند کم و بیش در نشو و نما بودند تا اینکه زبان ویدی بعد از یک دوره حیات اولی که سرودها بهترین شاهد آنست از خاک‌های آریانا به اراضی ماورای شرقی اندوس «سند» منتشر شد و زبان زند آنقدر انبساط یافته بود که با عصر و آئین «و دیگر ممیزات» اوستائی کشور ما عرض وجود کند چنانچه گات‌ها که قدیم ترین قسمت اوستا است و در زمان حیات زرتشتر سپیتمان و ویشتاسپه پادشاه باختر سروده شده بهمین زبان میباشد .

همانطور که از زبان وید بعدها زبان سانسکریت و دیگر پراکریت‌ها در هند و بعضی نقاط آریانای شرقی عرض وجود کرد زبان زند در زبان‌های بعض حصص شمال شرقی آریانا (تخارستان) و السنه‌ئی که پس‌ان در خاک‌های فارس بنام فارسی قدیم پیداشد دخالت زیاد دارد و از همین فارسی بعدها به تدریج و در مرور زمانه‌های جدید فارسی متوسط پهلوی و فارسی جدید بمیان آمده است .
اگر چه راجع به پشتو در فصل دوم هم نظریات مدققین را اظهار نمودیم ولی چون قرار تحقیقاتی که تاحال بعمل آمده ارتباط آن با «زند» بیشتر است مجدداً متذکر میشویم: رویهمرفته دو نفر از مدققین بزرگ «مولر» Fr.Muller

(۱) گرامر اوستا و مقایسه آن با سانسکریت ۱۸۹۲ تالیف جکسن. لهجه ها (Dialectes) پروفيسر مييه وغيره .


(۳۳۳)

ودار مستتر به این عقیده اند که پشتو یا از زبان زند یا از زبان دیگر مشتق شده
که موازی بازند از زبان آریائی باختری منشعب شده است. در صورتیکه پشتو
از زند منشعب نشده باشد یا خودش مانند زبان ویدی وزند رأساً از زبان
آریائی باختری جدا شده و یا اصلاً موازی بازند زبان دیگری از اصل آریائی
باختری مجزا گردیده که صورت قدیم ادب آن در دست نیست و پشتو نمایندهٔ
آنست و از همین جهت بعضی ها مانند داکتر «ترومپ» پشتو را زبان مستقلی
بین زبان های دستهٔ هندی و دستهٔ ایرانی میخوانند . (۱) و چون دسته های
مذکور از زبان سرودهای ویدی و زبان گات های اوستا یعنی زبان «وید»
و «زند» بمیان آمده اند بعقیدهٔ داکتر ترومپ زبان پشتو مقام مستقلی میان
این دو زبان داشته و درین صورت میتوان گفت که پهلوی وید و زند، زبان پشتو،
یا اقلاً زبان دیگری که امروز بنام پشتو زبان ملی ما را تشکیل داد ه است
مستقلاً از زبان آریائی باختری جدا شده بود. از زبان ویدی ما السنهٔ هندی
منشعب شد ، از لسان زندما السنهٔ غلجی، منجی، شغنی وفارسی قدیم و شعبات آن
بمیان آمد و پشتو در خود کشور باقی ماند .

يك مسئلهٔ دیگر که تذکار آن درین مبحث بی مورد نیست این است که زبان های
گوشهٔ شمال شرقی آریانا یعنی علاقهٔ تخارستان که عبارت از زبان های غلچه
منجی باهنجانی، واخی ، اشکاشمی، شغنی و غیره باشد به زبان اوستائی خیلی ها
شباهت دارد. علاوه بر شباهت زبان های دره های پامیر و اکسوس علیا و بدخشان
به زبان زند روی هم رفته بقایای تهذیب اوستائی در میان باشندگان این گوشهٔ
افغانستان نظر اکثر سیاحین و مدققین بزرگ را بخود جلب کرده است (۲)

(۱) اشتباه نشود که دستهٔ السنه ایرانی از همان زبان زند بمیان آمده است .
(۲) صفحهٔ ۲۱۸ - ۱۱۷ کتاب مسافرت Journeyتالیف وود صفحه ١٤١ کتاب
پامیر تالیف گوردن .


فصل چهارم
سلطه بیگانه
هخا منشی ها
در فصل دوم مهد اولی قبایل هند واروپائی «در آریانا ویجه » وفرود آمدن يك دسته به باختر و معروف شدن آنها به نام مخصوص «آریا» یا «کتله آریائی باختری» وتشکیل اولین کانون بزرگ مدنی وسلطنتی وبدی در باختر و باز پراگنده شدن واستقرار آنها در اثر کثرت نفوس به سائر نقاط آریانا ومهاجرت دوشاخه یکی بطرف هند ودیگری بجانب مدیا وفارس شرح یافت. هکذا در فصل سوم به تفصیل جزئیات شرح داده شد که سر زمین مستعد آریانا و جامعه مدنی باختر اولین پرورشگاه ثقافت آریائی بوده و در اثر مقتضیات این کانون بزرگ سلاله های پاراداتا (پیشدادی) کاوی (کیانی) (اسپه) یکی پشت دیگر سلطنت کرده رفتند و در حالی که شاخه های مهاجر از خطه زیبای آریانا به هندو «مدیا» و «فارس» رفتند آریا هائی که در سر زمین اجدادی خود باقی ماندند دورۀ درخشان اوستائی ومدنیت وتهذیب آنرا بمیان آوردند واثرات معنوی این مدنیت هم مانند دوره های پیشینه بخاک های بیگانه خصوص جانب غرب نفوذ کرد . این دوره که در حوالی ۱۰۰۰ ق م يا يك دو قرن پیش شروع میشود از نقطۀ نظر ممیزات مدنی وروحی ومعنوی و آمریت سیاسی تا حوالی ۵۰۰ ق م دوام میکند زیرا مقارن به این زمان خانواده از فارسی ها موسوم به هخامنشی خویش را بالاخره از حاکمیت ماد واشوری نجات داده در سزیان ( شوش ) به سلطنت میرسند و بناى يك سلسله تهاجمات را


(٣٣٥)

در مملکت ما میگذارند. چون هخامنشی خانواده ئی از قبایل پارسوا و پارسوا
مدتی مطیع «امادی» و هر دو دوره‌های طولانی تحت اثرات و نفوذ سیاسی عالم
سامی و مخصوصاً آشوریها بودند با وجودیکه ما در تاریخ باستانی آریانا
به عالم سامی واشوری و ماد وغیره تماس دائمی نداریم چون در ضمن تذکار
سلطه و تهاجمات هخامنشی بسا مسایل به تعلقات هخامنشی‌ها وفارسی‌ها واثرات
وارده برایشان از عالم سامی ربط میگیرد مختصراً پیش از ظهور سلطنت هخامنشی
وتهاجمات آنها بر آریانا از بعضی اقوام سامی اسیای غربی واثراتی که بر اقوام
مهاجر آریائی امادی و پارسوا نموده اند ذکر میکنیم و بعد ببه مطلب اصلی
بر میگردیم.

مرکز اولین مدنیت سامی
کلده و عیلام: در فصل سوم راجع به مسقط الرأس ابتدائی و قدیم
عناصر نژاد سامی اشاره شد و توضیح بافت که شرق مدیترانه
وشبه جزیرۀ عربستان مهد نژاد سامی بوده ازینجا موج های این نژاد به
بین النهرین و مصر و شمال افریقا وغیره نقاط انتشار یافت روایات سامی مرکز
مدنیت خودر ا در کلده وعیلام یعنی بین دجله و فرات در بین النهرین قرار میدهند
رونه گروسه می نویسد که آسیای مرکزی و مناطق همجوار (درۀ نیل وترکستان)
از روی مدنیت همرنگ خود نسبت به سائر نقاط تقدم زیاد داشت و دورۀ جدید
حجر که در اروپا در حوالی ٧٥٠٠ شروع میشود از ٢٠ هزار سال قبل از مسیح
در مصر و کلده عیان بود و کانونهای خیلی مهم مدنیت جدید حجر در مصر علیا
فلسطین کلده وعیلام تا ترکستان غربی (حفریات انو Anau) دیده میشد. این
مراکز به تاریخهای مختلف دست به فلز زده اند و از کلده وعیلام در حوالی
٥٠٠٠ ق م آثار فلزات پیدا شده. مدنیت کلده وعیلام در عصر مس کارسه قوم


(۳۳۶)
بوده (۱) «شومری» یا «سومری» نژاد مخصوص کلده که رسم الخط،
ارباب انواع مهیب، جادو، ستاره شناسی ومذهب «ایشتار Ishtar» را به کلده
ارمغان دادند «اکاد» یا اکادی ها که اصلاً سامی بودند و از عربستان به
بین النهرین آمده بودند و شماش Shamash (آفتاب) وماردوك Mardouk را
می پرستیدند. عیلامیها باشندگان سوزیان که ایشان هم قومی مرکب بودند
واگرچه با «سومری ها» و «اکادها» يك مدنیت مشترك داشتند صاحب مجمع
ارباب انواع وزبان مخصوصی بودند که نه سامی بود ونه سومری.
موضوع اصلیت سومری ها یکی از مسایل خیلی پرپیچ تاریخی است ومعلوم
نمیشود که آیا بومیان خود کلده هستند یا قوم متهاجم وفاتح. بعضی ها که
«رونه گروسه» هم دران جمله میباشد به اساس يك نظریه قدیم اصل ایشان را
از حوزه اکسوس و ترکستان میدانند (۲) وچون به کلده رسیدند قوم دیگری
موسوم به اکادها را در آنجا مستقر یافتند که صاف سامی وازعربستان آمده بودند
این دو قوم زمین کلده را تقسیم کرده در اوائل عصر تاریخی قسمت جنوب
قریب سواحل فارس در دست سومری ها وحصۀ شمال یعنی بابیلون عصر تاریخی
سهم اکاد ها بود. کلدانی ها (۳) در ستاره شناسی وفلکیات معلومات زیاد
داشتند وحتی آئین آنها عبارت از احترام اجرام سماوی و تاثیرات و نفوذ
آنها بوده وهرشهر از خود رئیسی داشت که در عین زمان اسقف بزرگ، رب النوع
محلی یعنی ستارۀ آن شهر بود. کلدانی ها در امور زراعت توجه زیاد داشتند
و در ساختن اسباب لازمه زندگانی و وسایل راحت کوشش زیاد میکردند و از راه
رودخانه فرات وخطوط دشتی مال التجاره خودرا به کوهای ارمنستان وشام
می بردند ورسم الخط معروف میخی را که با قلم فلزی روی پارچه های گل

(۱) صفحۀ ٦ تاریخ آسیا جلد اول «رونه گروسه».
(۲) صفحه ٦ و٧ تاریخ آسیا جلداول تالیف رونه گروسه، پاریس ١٩٢١.
(۳) قرار بعضی نظریه های جدید کلدانی ها را هم بعضی ها آریائی شمار میکنند.


( ۳۳۷ )
زرد می نوشتند به اقوام همجوار خویش که در حال بر بریت می زیستند یاد دادند.
باشندگان کلده مدتهای مدیدی بین خود قصبه به قصبه شهر به شهر جنگیده و جنگ های شان بسانها جنبهٔ مخالفت ملی بین عیلامی و کلدانی بخود گرفت و غالبیت نوبه به نو به گاهی نصیب سامی های «کش Kich» و گاهی قسمت سومری های «لکاش Lagash» واوررك Oourouk و گاهی سهم اگاده ها Agade میشد و آخر در حوالی ٢٤٧٠ ق م امپراطوری کلده از سامی های اگاده به سومری ای«اور Our» تعلق گرفت و در حوالی ۲۳۰۰ ق م آخرین امپراطور «اور» مغلوب عیلامی ها شد و عیلامی ها تفوق حاصل نموده کلده و اور و بابل را بخود ملحق کردند . در اثر این جنگها در سومین هزار ق م اقوام سامی از هم متشتت شد . بنای مهاجرت ها را گذاشتند و قسمتی از اکادها در امتداد دجله پراگنده شده و از انها قوم اشوری بمیان آمد که از ان پایان ذکر میکنیم .
اشوری ها : چون اشوری ها دستهٔ از اکاد های بابیلون بودند از روی نژاد سامی و آرامی، از روی مدنیت کلدانی بودند که بیشتر از ٢٤ قرن ق م در محل تلاقی رودخانه دجله وزاب دریای کوهای ارمنستان مستقر شدند . اشوری ها اشخاصی بودند دارای قامت پست، چارشانه و دارای اعضای ماهیچه دار. بینی آنها بشکل نول طوطی، چشمان شان بزرگ و از حدقه بر آمده بود و قیافهٔ جدی داشتند این قوم خیلی سخت سر بود ، با دشمنان خیلی ظالم و با خودهم خشن بودند جنگ وتهاجم از معاملات عادی زندگانی آنها بشمار میرفت. پادشاهان اولیهٔ آنها اسقف های بزرگ ارباب انواع ملی «ایشتار» و «آشور» بود . چون اراضی مسکونهٔ آنها نسبتاً بائر و بی حاصل بود پادشاهان شان همیشه چشم به اراضی حاصل خیز بابیلون و عیلام وسواحل بحرالروم دوخته بودند .
در دورهٔ دو قرن بین ( ۱۳۸۰ ) و ( ۱۱۹۰ ) ق م در مقابل پادشاهان بابل بنای نبرد و پیکار را گذاشته به نیروی خود تفوق حاصل کردند و در نتیجه ملت


(۳۳۸)

جوان آشور جای قوم کهن «بل Bel» یا «بابلی» را در بین النهرین اشغال کرد .
اولین پادشاه آشو ری تیگلت پیلسر اول Teglatphalasar بود( ۱۰۹۰ –
۱۱۳۰ ) که حاکمیت خود را بالای اقوام بین النهرین شمالی بر قرار کرد . ولی
در اثر مداخلت هیتی ها يك قرن دیگر آشوری ها دچار فراموشی شده و بعضی
اقوام دیگر مثل یهودی ها و ارمنی ها اقتدار حاصل کردند تا نوبت به حکمفرمائی
« آشور نزیر اها بال » رسید .
آشورنزیر اهابال III Assournazirabal سوم اولین پادشاه آشوری است که
مقام و اهمیت قوم خود را در آسیا بلند برد. این پادشاه قراریکه از خلال کتیبه ها
معلوم میشود خیلی ظالم و خون آشام و مغرور بوده مغلوبین را زنده پوست میکرد
و از کله ها اهرام میساخت. پسرش سلما نسار Salmanasar دوم ( ۸۲۵ - ۸۶۰ )
بر شام حمله کرده آخرین عناصر هیتی و ارمنی را مطیع ساخت .
معمولا بیداری ملت آشوری را به تیگلت پیلمار سوم ( ۷۲۷ - ٨٤٥ ) نسبت
میدهند که دمشق و بابیلون را اشغال نموده و بعد از او یکی از ژنرال های
او « سارگون Sargon » بر تخت نشسته و سلاله او که در تاریخ به نام « سارگونی ها »
یاد میشوند عامل بزرگترین دوره اعتلای آشوری گردید .« سارگون » موقعی
که بر تخت نشست با اتحادیه های دیگر مثل عیلام و بابل و شهزادگان ارمنی
و اسرایلی و مصر وغیره داخل نبرد شده نفوذ و حاکمیت خویش را بر همه استوار
کرد . پسرش « سنا خریب » کلده را کاملا بخود ملحق ساخت و « اشارها دون » پسر
اخیرالذ کر ( ٦٦٧ - ٦٨١ ) بر مصر بنای تهاجمات را گذاشت. بالاخره
« اشور بانیپال » ( ٦٢٥ - ٦٦٧ ) با بلی ها را که بغاوت نموده بودند گوشمالی
داده و در ٦٤٥ آخرین دولت مستقل آسیای قریب یعنی سلطنت عیلام را
مطیع ساخت « نینوا » مرکز سارگونی هامر کز عظمت و مدنیت سامی بشمار
میرفت و آشور ی این دوره که خاك های کیپاد وچیه - مدیا - فارس - اراضی


(۳۳۹)

سواحل خزر - ارمنستان، اراضی سواحل متصل خلیج فارس و مصر را در بر گرفته بود
مقتدر ترین دولت آسیائی بشمار میرفت و قرن های متوالی آشوری ها عرف و عادات،
كولتور ومدنيت، صنعت، طرز حکومت و دربار و آئین و دیانت و دیگر مظاهر
زندگانی خود را بر اهالی تحمیل کردند. آشوری ها از روی تذکرات کتیبه های
خود آنها مردمان جنگجو، بی رحم مغرور و متکبر معلوم میشوند. جنگ و تهاجم
از مشاغل عادی آنها بشمار میرفت. این قوم در عین زمانی که جنگی و سخت سر
بودند عیاشی و زندگانی ارام و مستریح را نیز خوش داشتند. پادشاهان آشوری
به آرایش سر و بر و موی سر و ریش و پوشیدن البسۀ فاخره و مزین و رهایش در قصر
های که چار طرف آن دیوارهای ضخیم و بلند و ملون داشت عادی بودند با شدت
ود دهشت و جنگ و جدل از نیل تا ارارات Ararat تمام اقوام آسیای غربی را
مطیع خود ساخته صلحی را بر قرار کرده بودند که از آن پساتر آمادی
وهخامنشی های فارس استفاده کردند.
پادشاهان آشوری مانند فراعنه مصر مقام رب النوعی نداشتند بلکه رئیس
عسکری و قشون بشمار میرفتند و تقريباً مناصفه حیات خود را به سواری اسپ
به جنگ و تهاجمات و شکار حیوانات درنده و کشتار اقوام بیگانه صرف
میکردند. آشوری ها قشون خیلی منظمی مرکب از عراده های جنگی - سواره
نظام و پیاده داشتند در عراده های جنگی سه سه نفر سوار میشدند. پیاده نظام
آنها به خود های مخروطی و پیراهن های چرمی مجهز بودند و زره فلزی
به بر داشتند و بايك سپر کلان، يك كمان، يك شمشير و يك نیزه طویل شش قد می
مجهز بودند صنعت آشوری آئینۀ روحیات آنها است و اصل مبادی آن را
از کلده نقل کرده اند. صحنه هائی که از صنعت کاران آنها باقی مانده اکثرش
مناظر شکار حیوانات وحشی و مقابله شخص پادشاه با بعضی حیوانات است که
به تدریج مادها و هخامنشی ها و حتی ساسانی ها آنرا قدم به قدم نقل کرده


(٣٤٠)

رفته اند ، آشوری ها در نمایش شیر و اسپ مهارت زیاد داشتند و با وجود آنکه
مدرسه صنعتی آنها واجد مقام بزرگ است خالی از معایب هم نیست خصوص
در قسمت جزئیات که در ان مبالغه زیاد بکار رفته و زیبائی صنعت « نینوا » را محقر
ساخته است و این معایب که زاده کثرت جزئیات است در طرح صورت و روی
اشخاص خوب تر بنظر می آید معذالك با وجود معایب خود صنعت آشوری
صنعت خیلی بزرگی است و قرا ریکه رونه گروسه میگوید (۱) آثار عصر
سرگونی نفوذ عمیقی در مدرسه های صنایع هیکل تراشی هخامنشی و ساسانی
بخشیده است .

(۱) صفحه ۲۸ - ۲۹ تاریخ آسیا جلد اول پاریس ۱۹۲۱


آمادی یا ماد

در فصل دوم ذکر شد که «آمادی» مادها و «پارسوا» چطور و چه وقت از کانون حیات و مدنیت آریائی یعنی باختر مرکز آریانای قدیم بر آمده یکی در مناطق همجوار سواحل خزر و دیگری در اراضی مجاور سواحل جاگزین شدند و این علاقه‌ها بنام‌شان «مدیا» و «فارس» معروف گردید پیش ازینکه این دو شاخه مهاجر آریائی به زمین‌های مسکونهٔ خویش رسیده و مستقر شوند بجای آنها در مدیا و فارس خصوص در نقطهٔ اخیرالذکر اشخاص سیاه پوست بومی رهایش داشت چنانچه بقایای آنها هنوز در امتداد سواحل فارس از بین نرفته است. از طرف دیگر چون مرکز مدنیت سامی یعنی بین النهرین متصل این مناطق است و يك سلسله حکومت‌های مقتدر سامی از ٥ هزار سال ق م به اینطرف از اینجا به اراضی دور و نزديك آسیای غربی حاکمیت و نفوذ داشتند، انتشار عناصر سامی هم در نقاط فوق امر طبیعی است، بزبان دیگر گفته میتوانیم که مدیا و فارس مابین دو کانون دو عالم، دو مرکز، دو مدنیت مشخص و معین افتاده که یکی آریا نا مهد ظهور و ید واوستا و «کانون تهذیب آریائی» و دیگر بین النهرین مرکز نژاد و ثقافت سامی است. باختر مرکز آریانای قدیم کانون صاف نژاد و عرق آریائی و اولین مرکز مدنیت کولتور، آئین، سلطنت، ثقافت صاف آریائی بوده که مهاجرین شرقی آن در هند با دراویدی‌ها مخلوط شده اند و مهاجرین غربی آن، آمادی و پارسوا با عالم سامی امتزاج پیدا کرده اند یعنی در مرحلهٔ که هنوز قبیله قبیله وعشیره عشیره بودند از کانون آریائی آریانا بر آمده و باسیر مهاجرت به کانون سامی نزديك شده رفتند و چون تعداد آنها در مقابل تودهٔ سامی کمتر و سلطنت هم قرن‌های متوالی در دست سامی بود تا ایشان بخود


(٣٤٢)

آمدند ومر کزیتی تشکیل دادند از پهلوی های مختلف زندگانی زیر اثر نفوذ
سامی آمدند وخصایص خالص آریائی را از دست دادند. چنانچه بهمین جهت
است که مدققین مدتها در اصل و اصلیت مادها مشتبه بودند بعضی ها ایشان را
احفاد اشوری یا اولادۀ عناصر مختلف سامی میخواندند وبعضی های دیگر که
اوپرت Oppertفرانسوی (١) هم در آن جمله باشد ایشان را تورانی واز تورانی
های التائی میشمردند ولی آخر معلوم شد که مادها آریائی هستند ولی دوری از
کانون صاف آریائی باختر و قرابت به مرکز حیات سامی وحکومت چندین
قرنۀ سامی واختلاط خون بر ایشان تاثیر افگنده و در عرق وثقافت و دیگر مظاهر
زندگانی آنها اثر بخشیده است .
درین شبهۀ نیست که مادها قبیله قبیله مهاجرت کرده قرن ها بحیات مالداری
وقبیله وی امرار حیات می نمودند مهمترین قبایل ایشان شش است که بنام های
بوس ها Busae پارانا کنها Paraetaceni ، ستروخاتها Struchates اری سانت ها
Arisanti ، بودی هاBudiiو ماجی ها Magi یاد شده اند. این قبایل مدتی پرا گنده
وجدا ازهم زندگانی میکردند و قراریکه هرودوت شهادت میدهد پیش ازینکه
صاحب مرکز وسلطنتی شوند در قریه های پرا گنده بدون قوای مرکزی
وقوانین و تشکیلات زندگانی داشتند (٢) وضعیت پرا گندگی مادها
وعدم تشکیلات سلطنتی ومرکز قوای آنها چیزی است که کتیبه های اشوری
بدان روشنی زیاد می اندازد و در موقعش این چیزها را مفصل تر خواهیم دید
اولین تذکر اسم مادی (ماد) : در آثار و سرود هائیکه محصول کانون صاف
آریائی دوطرفۀ هندوکش است یعنی در سرودهای «ویدی» و اوستائی از امادی
(ماد) اسمی برده نشده لذا ازین کانون رو گردانیده متوجه کانون سامی میشویم

(١) صفحه ١٦٨ جلد اول ایران باستان تالیف حسن پیرنیا .
(٢) صفحه ١٨٩ هرودوت راولسن طبع جدید لندن ١٨٦٢


( ٣٤٣ )

بیشتر متذکر شدیم که آشوری ها با تیکلت پیلسر اول (١٠٩٠ - ١١٣٠ ق م) بنای پادشاهی را گذاشتند. این پادشاه و چندین نفر جانشینان او با وجود جنگها و تهاجماتی که هر طرف کرده و از اقوام اسرائیلی و ارمنی در کتیبه های خود نام برده اند از مادی ذکری نکرده اند و اولین پادشاه اشوری که از ایشان اسم میبرد «سلمانسار» یا «شلم نصر دوم» آشوری است که بین ٨٥٩ - ٨٢٣ ق م میزیست و بعد از حمله بر شام و مطیع ساختن عناصر هیتی و ارمنی داخل خاك های مدیا و فارس هم شده این قطعات را مسخر و ٢٧ نفر امرای «پارسوا» یا «پارسواش» را اسیر کرد و بعد به اراضی و جلگه ئی که امادی دران می زیست رخ نمود (١) به این ترتیب بار اول منابع سامی از اقوام امادی و پارسوا ذکر میکنند و معلوم میشود که این دو شاخه آریائی تا حوالی قرن ٨ ق م هنوز به زندگانی قبیلوی و قریه های پراکنده حیات بسر برده دارای قوا و مرکزیتی نشده بودند و ملك هر قبیله بر قبیله خود آمریت داشت «و شلم نصر» با تسخیر خاك و اسیر بردن رؤسای آنها بار اول این دو قبیله آریائی را در حوالی قرن ٨ در کتیبه های خود اسم میبرد مادها از خلال کتیبه های اشوری: منابعی که تا يك اندازه راجع به ما د معلومات داده میتواند یکی کتیبه های شاهان اشوری و دیگر نگا ر شات هرودوت است که اولی از وضعیت امادی در تحت سلطه سامی ها و دومی عموماً از سلطنت بومی شان ذکر میکند.

بعد از «شلم نصر» که تذکرات کتیبه های او مبنی بر مادها گذشت تیکلت پیلسر (٧٢٧ - ٧٤٥ ق م) شاه دیگر آشوری گوید که «زمین نیساآ Nisaa و شهرهای زمین مادی Madai (مدیا) را گرفتم زمین پارسوا را گرفتم زیکروتی Zikruti را گرفتم و مدیا را به زمین اشور علاوه کردم» در جنگ نهم بار دیگر بر مدیا

(۱) صفحه ۱۸۱ History of Antiquity Evelyn Abbott Vol V London1881
صفحه ١٦٩ ایران باستان جلد اول تألیف حسن پیر نیا.


(٣٤٤)

حمله کرد. کتب یهود اظهار میکند که بعد از سقوط سماریا Samaria در ٧٢١ ق م پادشاه اشوری اسرائیلی هار ارانده در کالاه Chalah (کالح=تورات) و شهرهای مادها جای داد و چون «سماریا» بدست «سرگن» (٧٠٥-٧٢٢) فتح شد معلوم میشود که انتشار یهودی ها در شهرهای ماد در عصر او صورت گرفته است چنانچه در کتیبه های خودعین این وقائع را ذکر کرده است و میگوید که خراج گزافی در سال ٧١٦ ق م از ٢٥ نفر روسای ماد گرفته هیکل های خویش را در وسط شهرهای آنها برقرار کرد. يك سال بعد باز بر مادها حمله کرده «دیوکو» Dayauku و خانواده و ملتش را اسیر گرفته و مجبور نمود که در زمین «امات» Amat مسکون شوند، برای مواظبت وضعیت مدیا قلعه های جنگی ساخت و از بیست و دو نفر رؤسای ماد باج گرفت و ٣٦ شهر و حصه «مدیا» را اشغال کرد و آنها را به آشوری ملحق ساخت يك دفعه دیگر باز در سال ٧١٣ برعلیه «مدیا» لشکر کشیده «دیوکو» و دیگر روسای آنها را که سر از اطاعت آشوری کشیده بودند مجدداً مغلوب ساخت. از ٤٥ نفر روسای آنها باج گرفت ٤٦٠٩٠ اسپ و خر و يك تعداد زیاد گوسفندان آنها را ضبط نمود.

«سارگن» درمیان شاهان اشوری کسیست که از همه بیشتر برمادها فشار آورد خاك آنها را چندین مرتبه پامال کرده و در کتیبه های خود اظهار میکند كه تا آخرین شهر سرحدی شرقی مدیا تمام اراضی آنها را مسخر نموده به اشوری ملحق کردم.

خلاصه به همین ترتیب سائر پادشاهان آشوری مثل «سنا خریب» Sennacherib (٦٨١-٧٠٥ ق م) و «اشارهادون» Esarhaddon (٦٦٨-٦٨١ ق م) و «آشوربانیپال» هر کدام به همین ترتیبی که گذشت در کتیبه های خود شرح وضعیت باج گیری و تسخیر اراضی ماد و ضبط اموال و حیوانات آنها را بیان میکنند و معلوم میشود که بین سال های ٨٥٩ و ٦٥٠ تقریباً دو قرن کاهل مادها و پارسی ها


( ٣٤٥ )

تحت سلطه و تهاجمات آشوری بوده و درین گیرودارها ولشکر کشیها و بیجا
ساختن اسرا و باشندگان شهرها و آوردن یهودیها بجای آنها وحاکمیت وحشت
ناك عسکری و سیاسی و مدنی ' اخلاق و عرف و عادات و مدنیت سامی درمیان
مادها و پارسیها اثرات عمیق بخشید ( ١ ) و مميزات سامی را بیش از پیش
درمیان آنها متداول ساخت چنانچه اثرات وانعکاس آن در تمام دوره های
حیات ماد وفارس از هخامنشی گرفته تا زمان ساسانی و بسان ترها باقی ماند
و عواملی بمیان آورد که اسباب بیگانگی و جدائی و تفرقه آنها از آریائی
های اصل کانون آریا ئی آر یا نا گردید . علا وه بر ین از تذکار
کتیبه های شاهان اشوری وضعیت زندگانی قبیلوی ماد و فارس و عدم تشکیلات
سلطنتی و دیگر اختصاصات حیات اجتماعی آنها معلوم میشود تا اینکه از فشار
سلطۀ خارجی و ظلم زیاد سامی به تنگ آمده حاضر شدند بهر قیمتی که تمام شود
گردهم جمع شده و حکومتی از خود تشکیل کنند .
ظهور سلطنت ماد : قبایل شش گانۀ ماد که پیشتر نام بردیم بعد از دوره های
طولانی پراکندگی و اسارت بالاخره در حوالی کوه زکروس Zagros و جلگۀ
شرقی آن یکجا شده به اطاعت رؤسای یکی از قبایل خود تن دردادند وازان
بعد روزگار ایشان رونق گرفت . مرکز اولیۀ حکومت شان همدان (اکبتانا)
بوده و بعدازان به تدریج نفوذ و قواى آنها بطرف شمال تا سواحل بحيرۀ خزر
انبساط یافت و بطرف شمال غرب آذربایجان هم داخل حوضۀ نفوذ آنها شد
و بجانب غرب با ایالات الیپی Ellipi و خرخر Kharkhar به سلطنت آشوری
تماس پیدا کرد و بسانتر خاك آنها به سه حصه منقسم شد :
یکی ( مدیامگنا ) یا عراق عجم حالیه دوم ( مدیا اترو پاتنه ) یا آذربایجان
وسوم ( مديا را گیانا ) یا ایالت تهران امروزی به این ترتیب سر حد شمالی آنها

(۱) صفحه ١٧٤ ایران باستان تالیف حسن پیرنیا ملاحظه شود .


(٣٤٦)

روداراس سرحد غربی دروازه خزر و سرحد جنوبی شان با رس و پشت
کوه بود. دیوکس اولین رئیس ماد است که بصورت غیر مترقبه به پادشاهی رسید
مشارالیه ابتدا بصورت شخص صاحب رسوخی در قریهٔ خود زندگانی میکرد
و گفتگوها و مناقشات اهل قریهٔ خود را از روی امانت و عدالت فیصله مینمود
تا اینکه رفته رفته به امانت داری و عدالت معروف شده و اهالی او را حَکَم
یا قاضی مناقشات قومی خود انتخاب نمودند به این صورت از صبح تا شام «دیوکس»
مصروف فیصلهٔ مناقشات اهل قریهٔ خود بود و از کار و بار زندگانی خود بازماند
آخر ایشان را جواب داده به کار های معمولهٔ خود پرداخت و چون قانون
و عدالت و نظام اداری در میان اهل قریه و گرد و نواح آن وجود نداشت
اختلافات و جنگ و جدل روزبروز زیاد شده آخر نفری قریه گردهم جمع شده
راجع به مناقشات دعاوی و بدبختی های خود صحبت های طولانی نمودند و علاج
رفع آنرا به این دیدند که برای خودسری و شاهی انتخاب کنند و سر و صورت
زندگانی خود را رونقی دهند و چون نام «دیوکس» به عدالت و انصاف مشهور
شده بود او را به پادشاهی قبول کردند. این هم ناگفته نماند که دیوکس
يك دفعه به پادشاهی نرسیده بلکه ملك قریه بوده و به این صفت مورد حملهٔ
آشوری ها قرار گرفته و شاید در اخیر عمر به مقام پادشاهی نایل شده باشد .
زیرا پیشتر ذکر شد که سارگون شاه آشوری « دایوکو » Dayauku را
با تابعینش در ٧١٥ ق م اسیر کرده به مقام امات Amat نقل داد و در ٧١٣ ق م
در مقابل « بت دایوکو » Bit Dayauku آشوری ها حملات دیگری کردند
و « بت دیاکو » را دونکَر جرمنی «زمین دیوکو» ترجمه کرده است بهرحال
قرار شهادت هرودت دیوکس مذکور در ٧٠٨ به شاهی رسیده
و تا ٦٥٥ به سلطنت باقی مانده است و به این حساب ٥٣ سال سلطنت
کرده است و چون با مقایسهٔ متن کتیبه های سارگون و نگارشات هرودت تاریخ و


( ۳٤٧ )

مدت سلطنت دیوکس خوب موافقت نمیکند و ۵۳ سال در آخر عمر يك شخص از اندازه طبیعی زیاده است بعضی ها حدس میزنند که شاید دیوکس نام خانواده بوده که دو سه نفر روسا به ماد داده و آخر یكنفر آن به پادشاهی رسیده است .
دیوکس چون به پادشاهی انتخاب شد پایتختی برای خود بالای مادها آباد کرد و نام آنرا « اکباتانا » گذاشت که امروز همدان شده است . «دیوکس» به تقلید شهرهای آشوری دورادور شهر هفت دیوار آباد کرد و هر دیوار داخلی از دیوار بیرونی بلندتر بود و قلعه خود را در میان هفتمین پرده دیوار مخفی داشت این دیوارها به اصول ستاره شناسی آشوری به الوان سبعه رنگ شده بود (۱) دیوکس به تقلید اصول آشوری مراسم عجیبی برای دربار خود وضع نموده بود به استثنای قاصدی که پیش او رفت و آمد میکرد کسی را به دربار و قلعه محفوظ و مخفی خود نمیگذاشت و هیچ کس حق نداشت که پادشاه را ببیند هر کاری که بود بواسطه قاصد و به اوامر تحریری اجرا میشد . کسی در حضور او خنده نمیتوانست و خنده کننده به هلاکت میرسید . علت محکم بندی و مخفی ساختن قصر با دیوار های بلند هفت پرده ئی و اجازه ندادن کسی به دربار و کناره گیری پادشاه از معاشرت با اهل دربار و بزرگان قوم را هرودت سوء نیت وقصد رفقا و همقریه های دیوکس مینویسد و این تعبیر حقیقت هم دارد زیرا چون نظام سلطنتی پیشتر در میان مادها وجود نداشت و خانواده سلطنتی که مورد احترام همگان واقع شود در میان آنها موجود نبود و «دیوکس» را یکعده اهل قریه انتخاب نموده بودند و از و هیچ کدام شان چیزی کمی نداشتند احتمال میرفت که او را از بین بردارند . علاوه برین چون ده نشینان « ماد » مال وحيوانات شان هميشه ولا ينقطع مورد حملات وتهاجمات آشوری واقع بود در محكم بندی شهر «اکباتانا » بیم تهاجم ناگهانی هم مدخلیت
(۱) این نوع رنگ آمیزی را در بابل علامات سیارات سبعه میدانستند وبرج معبد معروف (بیرس نمرود) در بابل به این رنگها ملون بود ولی در همدان رنگ آمیزی های مزبور را بر حسب تقلید کرده بودند جلد اول ایران باستان تالیف حسن پیرنیا صفحهٔ ۱۷۷ .


(٣٤٨)

داشت . بهرحال چون «دیوکس» مرد با تجربه بود و باریکی وضعیت خود و سوءنیت
اهل قریه خود را میدانست در جمله مراسم تشریفاتی قرار گذاشت که باید احدی
پادشاه را نبینند و به این رویه تصور کنند که شخص شاه از ارکان قابل وعوام
مردم چیزی بالا تر است .
راجع به اینکه آشوریها بعد از تشکیل سلطنت ماد از چه دری پیش آمدند
اشاره مختصری میکنیم که با وجودیکه عظمت آشوری در تنزل بود باز هم مادها
وشاه شان دیوکس را آرام نماندند و « سناخریب » به علاقه «الیپی Ellipi » یعنی
کرمانشاه و حوالی آن حمله نموده و اسباب اضطراب ماد ها و حکومت شان را
فراهم کرد و باج را به اصول سابق از ایشان میگرفت .
فرا اورتس و محکوم ساختن قبیله پارسوا : فرا اورتس چون بر تخت پدر
نشست (حوالی ٦٣٣ - ٦٥٥ ق م) به انبساط نفوذ خویش بالای ماد ها و تحکیم
وضعیت و سلطنت خویش مصروف شد زیرا مادها با وجود تشکیل سلطنت باج
گذار آشوری بودند و تهدید تهاجمات آشوری از سر آنها کم نشده بود از کار
های عمده این پادشاه ماد مطیع ساختن قبایل پارسوا است که با تمام شعبات
عشایری خویش در منطقه خشك و با حرارت سواحل خلیج پارس متفرق وپاشان
زندگانی داشتند . پارسوا که ازان بیان مفصل تر صحبت خواهیم
کرد از روی عرق نسبت به ماد سست عنصر وملایم طبیعت تر بودند وچند
قرن فشار و استبداد و حاکمیت آشوری ایشان را ضعیف تر ساخته بود
«فرا اورتس» ازین وضعیت مساعد استفاده کرد آنها را مطیع خود و دولت ماد ساخت
چون بافراورتس و تابعیتش مادها قوی تر شدند و قرار گفته «سرپرسی سایکس»
«از مدت مدیدی باینطرف کدام درس سختی از طرف آشوریها به ایشان داده نشده
بود ومحتملا در اثر کامیابی وفتوحات خود برپارسیها غره شده بودند» (١)

(١) صفحه ١٢٣ تاریخ فارس به انگلیسی تالیف سرپرسی سایکس.


( ٣٤٩ )

ازدادن باج خود داری کردند. در فرصتیکه «آشور بانی پال» از کارهای عیلام
و بابل و مسایل داخلی آشوری فراغت یافته فرا اورتس باغرور فتح پارس جدی
شده بر آشوری حمله کرد ولی شکست مدهش خورده و خودش هم بقتل رسید .
سیاکزاسیس : این شخص به ٦٣٣ به پادشاهی رسیده و تا ٦٨٥
سلطنت کرد مشارالیه از شکست های تلخ «فرا اورتس» درس عبرت گرفته
در صدد بر آمد که اوضاع داخلی مادرا اصلاح کند زیرا با آنچه که بود و آنچه
سلطه آشوری مخصوصاً شکست اخیر فرا اورتس و غلبه آشور بانی پال وارد کرده بود
امکان نداشت که دولت نوتاسیس ماد دوام کرده بتواند لذا بلا وقفه به فکر
اصلاحات خود افتاده و چون میدانست که سپاهیان قومی مادیه هیچ صورت
با قشون مرتب و منظم و ورزیده آشوری مقابله نتوانسته و کاری از ایشان
ساخته نمیشود اول از همه بفکر تشکیلات عسکری افتاده و به تقلید نظام آشوری
دسته های پیاده و سوار مجهز با تیر و کمان و نیزه بمیان آورد. چون صاحب قوای
مرتبی شد بر «آشور بانی پال» حمله کرد و شهر «نینوا» پایتخت آشوری
را محاصره نمود .
ظهور وحمله سیتی ها یا اسکائی ها : وضعیت مادها و آشوری ها به این شکل
رسیده بود که اقوام اسکائی که اصل موطن آنها در شمال شرق آمو دریا بود
با موج خروشان بطرف مدیا رفته در آذر بایجان ریختند و وضعیت دو حریف
مذکور را بکلی منقلب کردند. مادها با این پیش آمد وضعیت خود را بین دو قوه
آشوری و اسکائی مواجه با خطرانی کردند و چون خاک خود را زیر خطر تهاجم
دیدند از محاصره «نینوا» دست کشیده بقم جان خود شدند و سوار کاران اسکائی
باتیزی باد و سر پنجۀ فولادی نظام قوای مادرا به سرعت از هم شکستند و چون
آشوری ها هم ضعیف و مشرف به زوال بودند قوای شاه ایشان آشور بانی پال
را هم مضمحل ساخته تا کنار سواحل بحر مدیترانه پیش رفتند . مادها که بعد


(٣٥٠)

از قرن‌ها اسارت نزدیک بود که از سلطهٔ آشوری خلاص شوند زیر نفوذ و آمریت
اسکائی‌ها آمدند و امکان داشت که باز مدت‌های مدیدی اسکائی‌ها بر آنها
حکومت کنند ولی خدعه و مکری بکار برده و خود را ازین ورطه نجات دادند تفصیل
اینکه مادیس Madyes شاه اسکائی‌ها را با سران قوم سیاکزارس پادشاه ماد مهمان
کرده بعد از صرف مشروب در عالم مستی آنها را بقتل رسانید و اسکائی‌ها را به
حیله بی‌سرو سر کرده ساختند. مقارن به این زمان یعنی در ٦٢٦«آشور بانی پال»
آخرین شاه آشوری وفات نمود سیاکزارس در حوالی ٦٢٠ بر اسکائی‌هائی
که در مدیا ماندند غالب شده و در آن خطه صاحب نفوذ گردید و از موقع مساعد
و راه صافی که اسکائی‌ها تهیه نموده بودند استفاده نموده بطرف غرب تا
هالیس Halis پیش رفت «نابوپولاسار» Nabopolassar نایب‌الحکومه آشوری
در بابل که اصلاً بابلی بود با پادشاه ماد همدست شد. در آسیای صغیر امرای
«لیدی» از هرج و مرج واقعیات و آمدن اقوام قاهری استفاده کرده و بامادها
در آویختند و ٥ سال جنگ کردند آخر «نابوپولاسار» به آرزوی اینکه مادها را
متوجه «نینوا» کند بین ایشان و لیدی‌ها صلح کرد و آخر «نینوا» در عصر
سلطنت «آشورایدیل ایلی» Assur-idil-ili در اثر حمله مشترک بابلی‌ها و مادها
سقوط کرد. بابلی‌ها بامادها بنای خویشی و قرابت را گذاشتند و از این راه هم
با یکدیگر اختلاطی در عرق مادها تولید گردید.
استیاک: استیاک آخرین پادشاه ماد است که بعد از ٥٨٤ ق م بجای
سیاکزارس بر تخت نشست اگرچه دورهٔ سلطنت او به آرامی گذشت بازهم
در آخر رعیت خصوص عناصر پارسوا از او خوش نبودند. موضوع انتقال قوا
و سلطنت از ماد به پارسوا واضح معلوم نیست جز افسانه‌ئی که هردوت نقل کرده
و در اکثر کتب آنرا تکرار کرده‌اند. مطابق به این افسانه در اثر خوابی که
استیاک دیده بود چنین می‌پنداشت که در خانهٔ دختر او فرزندی متولد


(٣٥١)
خواهد شد که تمام اقتدار وسلطنت به دست او خواهد آمد ازین جهت استياك
نمیخواست که دختر خود را به كدام مرد نيرومند ماد دهد بلكه در صدد افتاد
که از میان قبایل سست عنصر پارسوا مرد ملایم طبیعتی را پیدا کند که فرزندش
مصدر کار بزرگی شده نتواند . چنانچه «كمبو جه» یا کمبیز پارسی را
پیدا کرده و دختر خود را به او داد ووقتی که در خانه او فرزندی متولد شد
بازهم از او در اندیشه بود و به همین مناسبت چون نواسه اش تولد شد او را
به «هر پاژ» نام یکی از اشخاص خاندانی وطرف اعتماد خود داد تا بقتل رساند
ولی چون در همان شب در خانه عیال این مرد «اسپاكو» پسر مرده تولد شده
بود « هر پاژ » نواسه « استیاگ » را در خانه نگه کرده و پسر مرده خود را
در جنگل دفن کرد به این صورت نواسه استیاگ مخفیانه بزرگ شد و همان
سیروسی گردید كه به كمك خود مادها سلطنت شان را برانداخت .


پارسوا ـ پارسواش

فارسی ها

در فصل دوم موضوع مهاجرت قبایل «پارسوا » مانند « امادی» از کانون
آریائی باختر مرکز آریانای قدیم بطرف غرب واستقرار آنها در جنوب
خاک های مدیا گذشت ایشان به ترتیبی که در صفحات بیشتر شرح دادیم
مانند مادها از ۶۵۰ ق م تا ۸۵۹ ق م تقریباً دو قرن تحت سلطه وحاکمیت آشوری
بودند . سپس مادها برایشان سلطنت کردند تا اینکه از تحت نفوذ آمریت آنها هم
خلاص شد، وبه تشکیل سلطنت پرداختند و تمام خاک هائی که عبارت از ایران
کنونی باشد بنام شان معروف شد . پارسوا با قبایل وعشایر مربوطۀ خود
که پایان تر ازان بحث خواهیم نمود در میان عناصر بومی سیاه پوستائی که
تا حال بقایای آنها در امتداد سواحل فارس موجود است و بعضی اقوام دیگر
منتشر شده وقرن های طولانی بدون نام ونشان به حیات مالداری وزمین داری
در قریه های خود زندگانی داشتند . همان طوریکه در مورد مادها ذکر کردیم
راجع به نام ونشان وهست وبود پارسوا منابع صاف آریائی سرود های ویدی
واوستائی چیزی نگفته و مجبور هستیم که به کانون سامی و کتیبه های شاهان
آشوری مراجعه کنیم .
منابع آشوری که با ر ا و ل د ر حو ا لی قر ن ۹ ق م از ین
قوم نا م میبرد ا یشا ن ر ا بنام « پارسوا» ذ کر کرده واز خلال نگارشات
کتیبه های آنها معلوم میشود که ایشان دسته ، دسته وعشیره عشیره بودند .
اولین پادشاه آشوری که نام ایشان را میگیرد «سلما نسار» یا «سلم نصر دوم »
است و میگوید که در ۸۳۳ از ۲۷ نفر سران پارسوا باج گرفت . دفعۀ دیگر


(٣٥٣)

در زمان تیگلت پیلسر دوم ٧٢٧ - ٧٤٥ ق م تذکاری از پارسوا بمیان آمده
مشارالیه بعداز اشغال شهرهای مادی Madai (ماد) اراضی پارسوا را هم اشغال
کرد. سپس «اشر هادون» Esarha ddon بر پارسوا وخاك مسكو ئه شان تسلط
یافت و قراریکه منابع عبرانی شهادت میدهند مشارالیه پارسی ها و «دی ها » Dai
یعنی داها Dahas را به Samaria «سماریا» نقل دادچون قبایل پارسوا در موقع
اعتلای اشوری و در نظر پادشاهان آنها به مراتب از قبایل مادیی اهمیت تر بود
و آنقدر واجد قوا و نیرو واهمیتی نبودند که پادشاهان مغرور آشور به مطیع
ساختن سران و باج گرفتن امرای آنها فخر کنند با وجود تهاجماتی که بر خاك
ایشان کردند و ٢٧ سر کردگان آنها را مطیع نمودند آنقدر زیاد در کتیبه
های خود از آنها حرف نزدند و ایشان را همیشه تحت الشعاع و در ضمن شاخه
بزرگتر وقویتر «ماد» قرار داده اند چون ماد ها از نقطه نظر بعضی عوامل
نژادی ، خواص روحی و تشکیلات زندگانی و روحانی وغیره بر پارسوا برتری
داشتند و قسمت های حاصل خیز و آبادتر هم نصیب آنها شده به نظر اشوری ها
مادها نسبت به پارسوا مهمتر می آمدند و به عشایر اقوام اخیر الذکر چندان
اهمیتی نمیدادند . قبایل پارسوا بعد از تحمل دوره سلطهٔ آشور ، مدت دیگر
مطیع اوامر شاهان ماد ماندند زیرا از زمان فراورتس ( ٦٣٣ - ٦٥٥ ق م )
دومین پادشاه ماد که ایشان را مطیع ساخت تا اخیر دورهٔ سلطنت استیاگ پارسی ها
تحت سلطه و نفوذ سیاسی مادها بودند و از روی مدنیت همان نفوذ اشوری بود
که چند قرن بصورت مستقیم و مدتی هم با مادها بصورت غیر مستقیم و بالواسطه
آنها وزندگانی شان را زیر تاثیر گرفته بود .
هخامنشی و دیگر عشایر و قبایل پارسوا : بیشتر ذکر کردیم که پارسوا هم
عشیره عشیره و قبیله قبیله بودند و بشکل قبیلوی حیات بسر میبردند. «اگزنفون»
Xenophon تعداد قبایل آنها را ۱۲ و هرودت ۱۰ می نویسد که شش آن


(٣٥٤)

مسكون و زمین دار بودند و چهار دیگر حیات بدوی و کوچی بسر می بردند.
و قرار ذیل اند: شش قبیلۀ اولی:
پاسار گاد - مرفیان - ماسپیان، پانتالیان، و روسیان، گرمانیان.
چهار قبیلۀ کوچی: دانی ها Daans، مردیان Mordian دروپيك ها Dropicans
و ساگارتها Sagartians چون قبایل مذکور باز از حیث درجه و اهمیت بین خود
فرق داشتند، مهمترین آنها سه قبیله اول الذکر پاسارگاد، مرفیان و ماسپیان
بودند و در میان اینها هم قبیلۀ پاسارگاد بر دیگران برتری داشت. نا گفته نماند
که «پاسار گاد» تنها اسم قبیله ئی بلکه اسم اولین پایتخت آنها هم بشمار میرود
که «استیفن» بیزانتی آنرا «پاسارگادی» خوانده «و خیمه گاه پارسیها»
ترجمه نموده و شکل اصلی آن شاید قراریکه «کنتوس کرتیوس» Quntus
curtius میگوید پارساگادی Parsagadae بوده باشد (۱) که محل آنرا
در مقام «مرغاب فارس» تعین نموده اند.
بهر حال «پاسار گاد» مهمترین قبیلۀ پارسوا است و هخامنشی عشیرۀ کوچکی
ازین قبیله است که از میان آن شاهان پارس ظهور کرده اند و اصلاً هخامنش
هم اسم رئیسی بوده که عشیره اش هم بنام او شهرت یافته است.
وضعیت هخامنشی ها پیش از سیروس: پیشتر ذکر شد که قبایل پارسوا مدتی
تحت سلطۀ اشوری و بعد از عصر فراورتس تحت نفوذ و امریت مادها آمدند.
از وضعیت قبایل پارسوا درین دوره ها چنین معلوم میشود که بر خلاف ماد برای
احراز آزادی و تشکیل حکومت اقدامی نکرده و خصوص بعد ازینکه آمریت
و اداره بدست شاهان ماد افتاد پارسیها سراسر منقاد و فرمان بردار بودند
تا اینکه کوروش بواسطۀ استیاگ سلطنت مادرا برانداخته و سلسلۀ هخامنشی
را بنیاد نهاد.
(۱) صفحۀ ٢١٠ جلد اول «راولسن هرودت» لندن ١٨٦٢


(٣٥٥)

میگویند که قبایل پارسوا پیش از ینکه به سلطنت برسند کار های قبیلوی
خود را بصورت يك جرگهٔ قومی و قبیلوی اداره میکردند و بعد ازینکه صاحب تشکیلات
اداری شدند باز هم قوهٔ اجرائیه بدست هفت نفر اعضای قبایل هفت گانه بود
که پاسارگاد در میان آنها مقام مساوی بادیگران داشت. پس از بامروز زمانه
نماینده قبیلهٔ پاسارگاد در میان سائر اعضای قبایل وعشایر مقام اولیت حاصل
کرد و هخامنش نام رئیس عشیرهٔ كوچك پاسارگاد امتیاز سلطنت محلی را به
خاندان وعشیرهٔ خود مخصوص نمود رؤسای قبایل دیگر اگر چه مطیع او شدند
باز هم دارای یکعده امتیازاتی بودند. حق مشوره در هر امری داشتند و در هر موقع
نزد شاه رسیده میتوانستند راجع به شخصیت مبهم هخامنش واینکه چطور به
پایه نفوذ رسید چیزی در دست نیست. تنها میتوان گفت که قبایل متفرق و پریشان
پارسوا را جمع کرده و در اصلاح روابط آنها با مادها کوشش کرد آمریتی هم
که داشته کاملاً جنبهٔ محلی داشت که در يك علاقهٔ بسیار خورد محدود بود
چنانچه این وضعیت مدت ها بعد از هخامنش تا زمان سلطنت سیروس که اولین
مرحلهٔ تاریخی هخامنشی است دوام نمود و چند نفر شاهان محلی تا زمان قبل
از كشف کتیبهٔ « نابونید» شاه بابل نام و نشان و هست و بود شان را کسی نمیشناخت
و از روی « لوحه سیاه» پادشاه موصوف بنام «چشپش» و« کوراخ» و«كمبوجيه»
بمیان آمدند از جملهٔ همین روسای قبایل یا امرای محلی بشمار میروند که هیچ
ماخذ دیگر از ایشان سراغی نمیدهد و همین اشخاص است که بعضی افسانه سرایان
نظر به عدم معرفت تاریخی به شاهان کیانی نسبت داده و کار نامه های دودمان
کیانی را که خانواده كاملاً علیحده و از سلالهٔ پادشاهان مقتدر مرکز آریانای
قدیم میباشد ومن حیث زمان ومكان ما بین آنها فاصلهٔ بعید است به چشپش ها
یکعده امرای محلی نسبت میدهند . بهر حال از « هخامنش » رئیس قبیلهٔ که
هخامنشی ها بنام او یاد میشوند تا زمان ظهور سیروس یا کوروش کبیر تاریخ


( ٣٥٦ )
هخامنشی ها چندان روشن نیست و امرای آنها سراسر جنبهٔ محلی داشته و باکوروش اصل مرحلهٔ تاریخی آنها شروع میشود و چون خود سیروس هم در چندسال اول سلطنت تنها شاه علاقه «شوش» و پس‌آن تر شاه فارس خوانده میشد آنچه را که به‌دوره‌های پیش از او نسبت دادیم بخوبی تائید میکند .
سیروس واحفاد او : عصر تاریخی :
با استیاگ آخرین شاه ماد وافسانه هائیکه هرودوت نقل میکند دیده شد که چطور سلطنت از «ماد» به «پارسوا» منتقل شد. از دختر «استیاگ» مادی و « کمبوجیه » پارسی شوهرش ، پسری تولد شد موسوم به «سیروس» که خلاف آرزوی پدر کلانش استیاگ کشته نشده و در خانه «هرپاژ» کلان شد میگویند که روزی پدر کلانش او را درمیان اطفال شناخته از «هرپاژ» سخت رنجید و به عنوان انتقام ، فرزند او را مخفی بدست آورده و گوشت او را در ضمن مهمانی به او خورانید و در آخر مجلس سر و اعضای او را به پدرش نشان داد. «هرپاژ» اگرچه بظاهر چیزی نگفت بدل کدورت زیاد نسبت به شاه ماد پیدا کرده و با سیروس که جوان شده بود بنای دوستی و مکاتبه را گذاشت و او را بجنگ شاه «ماد» تحریک کرد و ازمیان خود مادها برای او طرفدارانی پیدا کرد. وچون در ٥٥٣ سیروس با قشونی به شاه ماد حمله کرد واستیاگ غلطی دیگری نموده برای مقابلهٔ سیروس قشونی بدست «هرپاژ» داد اخیر الذکر که منتظر ورود چنین روز بود با سیروس همدست شده هر دو به اتفاق هم در ٥٥٠ ق م سلطنت ماد ها را برانداختند و «هرپاژ» تمام قشون ماد را را به سیروس تسلیم نمود .
سلطنت انشان یاسوزیان یاشوش: واقعه تسلیم شدن استیاگ و کامیابی سیروس اولین وهلهٔ حقیقی تاریخی هخامنشی است که وقوع آنرا کتیبهٔ «نابو نید» تائید میکند و ازان واضح استنباط میشود که سلطنت هخامنشی درین وقت محض يك حکومت محلی بوده و دایره وسیعی نداشت زیرا سیروس در ٥٤٩ بعنوان شاه


( ٣٥٧ )

« انشان » یا «سوزیان » یاد شده و تمام منطقه حکمفرمائی او عبارت از علاقه شوش
بود و بس. این وضعیت تا زمان فتح اکبتانا ( همدان ) در ٥٥٠ دوام کرد. و بعد آن
سیروس در ٥٤٦ « شاه پارس » خوانده شده و معلوم میشود که در عرصه سه سال
دایره نفوذ او از سزیان به فارس سرایت کرده است .
وقایع محاربات هخامنشی ها با مادها که در بابل ولیدی بودند زیاد است
و ازان در اینجا صرف نظر میکنیم همین قدر متذکر میشویم که سیروس بر همهٔ
ایشان غالب شده واراضی متعلقه شان هم به تصرف هخامنشی ها در آمد . آنگاه
سیروس به طرف شرق به تهاجم خاک های آریانا متوجه شد و ٦-٦ سال
از ٥٤٥ تا ٥٣٩ مصروف جنگ با قوا و نیروی ملی مملکت ما بود تا
آخیر حیات خود را بر سر آن باخت چنانچه شرحش بیان می آید .
حوادث اخیر سلطنت سیروس خیلی پرهنگامه و اضطراب بخش بود ا گرچه
موسس خاندان هخامنشی آخر در طی جنگ های کشورما بقتل میرسد لیکن
جزئیات پوره معلوم نیست که در کدام گوشه آریانا کشته شده است .
ستزیاس Cetesias مینویسد که سیروس در جنگ « در بيك ها » که
پادشاه آنها « امورا یوس » نام داشت کشته شد مشارالیه شرح این حادثه را
چنین مینویسد که سیروس چون با سواره نظام خود بر آنها حمله کرد «دربيك ها را
محصور نمودند و یکی از ایشان تیری بر او افگنده و هلاکش نمود. ریسن Rapsan
در بيك ها را قومی میداند که در سرحد افغانستان و هند مسکون بودند هرودت
میگوید که سیروس از دست مساجت ها در شمال اکوس کشته شد . بهر حال
واقعه هر طور بوده سیروس در جنگ های اقوام سلحشور آریانا یا در علاقه
سمت شرقی و یا در شمال مملکت ما بقتل رسیده است .
کمبوجیه : بعد از قتل سیروس کمبوجیه یا کمبیز که در زمان حیات پدرهم
در امور مملکت داری با او شريك بود در ٥٢٩ بجای پدر نشست ولی باتوسپیه ها


( ٣٥٨ )

که نموده بود پسر دیگرش که از کمبوجیه خوردتر بود و بردیا نام داشت ومورخین كلاسيك اورا سمر دیس گویند وحكمران اراضی مفتوحه خوارزم پارتیا - كرمانیا بود کمافی السابق بجای خود نایب الحکومه ماند بزبان دیگر اگرچه شاه رسماً كمبوجیه بود اراضی مفتوحه سیروس بدست دو پسر او اداره میشد . چون این دو برادر با یکدیگر اعتماد نداشتند و از نفوذ یکدیگر می ترسیدند كمبوجيه وقتی که به مصر قشون کشی داشت از ترس اینکه مبادا بردیا در شرق درخاك های متصرفه مذکور اعلان سلطنت کند اورا مخفیانه طوری در ٥٢٦ بقتل رسانیدکه حتى مادر وخواهران او هم خبر نشدند و آنگاه روانه مصرگردید .
قراریکه هرودت می نویسد یکنفر مغ موسوم به گوماتا Gaumata که خیلی به بردیا شبیه بود از مصروفیت کمبوجیه به مصر و کشته شدن سری «بردیا» استفاده نموده بنام بردیا اعلان شاهی نمود . کمبوجیه از اضطراب خبر این واقعه خود کشی کرد و گوماتای مغ چندی حکومت نکرده بود که سراو کشف شده مردم براو شوریدند واورا هم بقتل رسانیدند .
داریوش واخلاف او : چون قبل از داریوش از نقطه نظر اداری دولت هخامنشی اساسی نداشت و قتل بردیاوگوماتا دران هرج ومرج بیشتری تولید نموده بود مردمان اراضی مفتوحه درهیچ نقطه ئی از سلطه و حکومت آنها خوش نبوده در صدد احراز آزادی بودند .
داریوش بعد از آرام ساختن نقاط فوق جنگ هائی با سیتی ها یا اسکائی ها هم نمود واین اقدام کار او را بطرف غرب كشال تر ساخته با یونانی ها در ولایت تراس Thrace ومقدونیه مصادف ساخت که تذکار وقایع آن خارج نگارشات ماست .
داریوش به تعقیب خط حرکت سیروس بطرف شرق در آریانا فتوحات مزیدی


(٣٥٩)

کرد که در ذیل واقعات عصر داریوش علیحده می آید.
باقی احفاد او : بعد از داریوش اول پسرش خشایارشا که یونانیان بنام
اکزر سس یاد نموده اند در ٤٨٥ ق م به سلطنت رسید و عسکر بزرگی برای جنگ
یونانیها فرستاد و پایتخت آنها را آتش زد و انتقام گیری یونانی ها در زمان
اسکندر از همین جهت شروع شد بعد از خشایارشاه اردشیر اول ٤١ سال سلطنت نمود
درین وقت شخصی موسوم به ویستاسپه با هشت اسپه در باختر دعوی سلطنت کرد
این شخص بلاشبهه از احفاد همان دودمان نجیب باختری است که سلطنت باختر
و کل آریانا قرنهای متوالی ارث پدران او بود و هیچگاه در دوره تسلط بیگانه
او و همثال او آرام ننشسته بودند ویستاسپه نه محض اعلان پادشاهی کرد بلکه
قوه کافی هم از هموطنان خود تمرکز داده بود چنانچه اردشیر وقتی که برای
مقابله او به طرف باختر آمد محاربه مدت دو سال طول کشید و آخر باز يك دفعه
دیگر جنگ به مفاد دشمن تمام گردید ویستاسپه کشته شد.
بعد از اردشیر اول يك پسرش بنام خشایارشا دوم مدت ٤٥ روز و بعد از او
برادرش او کس Ochus نام به عنوان داریوش دوم در ٤٢٤ ق م و سپس اردشیر دوم
و سوم و بالاخره داریوش کودومانوس Codomannus بعنوان داریوش سوم
در ٣٣٦ ق م به سلطنت رسید.
درین وقت که جام صبر اهالی مفتوحه لبریز شد بود و شاه هم شخص سست عنصر
و بی اراده بود ضعف عمومی در ارکان دولت هخامنشی مستولی شد. باوجودیکه حکام
نقاط مفتوحه آریانا همه از نجبای خود کشور بود بازهم در دوره سلطنت هیچ
يك از شاهان هخامنشی نبود که میلان به سر کشی و احراز آزادی نشان نداده باشند
تا اینکه بالاخره عصر داریوش سوم فرا رسید . درین وقت حکمرانان ولایات
مفتوحه به اندازه قوا و نفوذ پیدا کرده بودند که حکمرانی و اداره در خانواده های
آنها ارثی شده بود و حکومت مرکزی هخامنشی آنقدر توانائی نداشت که


( ٣٦٠ )
ایشان را بر طرف کند . پنجاب - سند کاملا از تحت سلطه بیگانه خلاص شده بود
در نقاط مختلف آریانا امرا هر کدام، مخصوص « بسوس » حکمران باختر اقتدار
و حیثیت بلندی پیدا کرده بود و این وضعیت حتی در خود خاک های مدیا و فارس
در اراضی نزدیک بحیرهٔ خزر دیده میشد .
درین وقت واقعهٔ بزرگ دیگری در غرب یعنی در یونان نشئت کرد که در نتیجهٔ
آن دولت هخامنشی بکلی از بین برداشته شد بعد ازینکه فیلپ در سال ها ی
٣٣٦ ـ ٣٥٩ ق م مقدونیه را برسایر ولایات مرکزیت داد د ر ٣٣٧ مجلس
از نمایندگان تمام ولایات تشکیل نموده یونانی ها را به جنگ هخا منشی
وانتقام گیری ازایشان تحريك نمود. اگرچه عساکر برای تعمیل این نظریه
در حیات خود فیلپ آماده شده بود لیکن مشارالیه درین ضمن بقتل رسیده وقشون
یونانی به سر کردگی پسرش اسکندر داخل خاك هخا منشی شد بعد از دو سه
مقابلهٔ مختصر قوای هخامنشی از هم پاشیده و داریوش سوم سوی باختر فرار نمود ،
درین وقت فرمان روایان باختری هری در انجیانا بهم متفق شده و جنبش
بزرگ ملی سرتا سر آریانا را فراگرفته بود داریوش در سرحدات کشور ما
در هیر کانیا به این جنبش برخورده وازدست بسوس رئیس قوای ملی کشته شد
بسوس پس از «دارای سوم» به باختر برگشته واعلان سلطنت نمود .


اریا نا وهخامنشی ها

در فصل گذشته دیده شد که باختر مرکز آریانای قدیم همان طوریکه
کانون صاف نژاد آریائی بود ومدنیت وتهذیب آریائی در اینجا نشو و نما
یافت اولین نظام سلطنتی آریائی هم در اینجا بمیان آمده وقرن های متوالی
در زمان حکمرانی دودمان پارا داتا ( پیشدادیان )وکاوی ( کیانی ) واسپه
وبعد ها همیشه باختر مرکز مقتدرترین سلطنت آریانا بشمار میرفت وزمانی
که این سلاله های باعظمت وجلال در آریانا حکمفر مائی داشتند قبایل ماد
وپارسوایا عشایر وشاخه های خُورد وریزهٔ خود مثل پاسارگاد وهخامنش وغیره
اول به زندگانی ده نشینی وقبیلوی وبعد به اسارت اقوام سامی می زیستند
وشاخه های پارسوا که هخامنشی هم دران جمله است مدت دیگری مطیع
مادها بودند.
در زمانیکه هخامنشی های قبیله پاسار گاد به ترتیبی که ذکر شد به اقتدار
رسیدند سلطنت در آریانا سقوط نکرده بود بلکه کما فی السابق دامنه آن
دوام داشت وهمیشه آریانارهایشگاه مردان وزما مداران بزرگ بوده وحتی
معاصر خود هخامنشی وبعد ازایشان در زمان هنگامه اسکندر حیات داشتند
نیرومند وقوی بودند، نفوذ واعتبار داشتند، حکمرانی وآمریت می نمودند
چنانچه ۶-۵ سال جنگ های سیروس، وچندین سال، محاربات داریوش
و ۴ سال مقاومت ومقابله با قوای مقتدر یونانی که هخامنشی ها یکسالی هم دم
آنرا گرفته نتوانستند بزرگترین شاهد این مدعا است ولی چون متاسفانه
مدارک صحیحی عجالتاً در دست نیست که بصورت مسلسل نام و کارنامه های
هر کدام از شاهان آریانا را ذکر کند مسئله قدری در تاریکی مانده است
ونباید تصور شود که هخامنشی ها بدون مقابله با کدام پادشاه وحکمفرمائی


( ۳۶۲ )

داخل آریانا شده است . طبیعی نیروی شاهان مقتدر آریانا مقارن زمان هخامنشی ها ضعیف شده درین شبهه نیست و اگر اینطور نمیشد چرا هخامنشی ها جری میشدند ولی بالکل از بین نرفته بودند چنانچه صحت این وضعیت را عکس العمل هائی که در مقابل تهاجمات آنها بعمل آمد تائید میکند .

از میان شاهان هخامنشی آنکه اول بفکر تهاجم خاك آريانا افتاد سیروس است که بعد از يك رشته محاربات بطرف غرب در بابل و لیدی بجانب شرق فارس رخ نموده بنای تجاوز را برخاك ما گذاشت . جزئیات حملات سیروس و مقابله های زمامداران و نیروی ملی ما پوره معلوم نیست روی هم رفته اینقدر میتوان گفت که وطن داران ما در مقابل متهاجم ٥-٦- سال دفاع کردند و این اشاره خودش واضح نشان میدهد که نسبت به اراضی غرب فارس مثل بابل و ليدی و غیره نیروی مقابل آریانا قوی تر بود تا توانست دشمن را ٥-٦ سال مشغول سازد . مورخین می نویسند که سیروس در محاربات شرقی دچار مشکلات زیاد شد بهر حال باختر، درانژیان ـ ستا گیدیا- گندار تیس (۱) یعنی باختر سیستان هزاره جات ـ گندها را بدست او مفتوح شد، سپس بر اسکائی ها که در «ساکستانا» سیستان بودند هم دست یافت و از آنجا به مکران بلوچستان توجه نمود و در قسمت های ریگستانی جنوب غرب سیستان تلفات زیاد داد .

میگویند که سیروس در حمله کاپیسا تلفات زیاد داد و از غیظ در خرابی آن کوشش زیاد کرد . پوره معلوم نیست که در کاپیسا که بر علیه سیروس مقابله میکرد چون این محل پیش از هخامنشی تازمانه های کوشانی ها مرکز صفحات جنوب هندو کوه بشمار میرفت احتمال زیاد میرود که یکی از پادشاهان محلی در آنجا مرکزیت داشته و در مقابل سیروس استادگی نموده باشد .

بهر حال سیروس هخامنشی در کاپیسا مقاومت خیلی شدیدی دیده و این مقاومت

Gandartis - Sattagydia -Drangian(1)


( ٣٦٣ )

در مقابل موسس دولت هخامنشی بدون اداره کدام سرکرده و پادشاه مقتدر نمیشود اگرچه سیروس حاشیه غربی و بعضی حصص صفحات شمال و حتی قسمت های جنوب شرقی آریانا راهم فتح نمود ولی این فتح به قیمت جان او تمام شد. یعنی یا « دربیک ها » که دین ایشان را از طوایف شرقی آریانا میداند او را بضرب تیری هلاك ساخت و یا در صفحات شمال در مرغاب کشته شد .
پوره معلوم نیست که بعد از سیروس تا زمان داریوش وضعیت هخامنشی ها در آریانا چطور بوده از قشون کشی های مجدد داریوش و جنگ های چندین ساله او معلوم میشود که فتوحات سیروس نتوانست سلطهٔ هخامنشی را در آریانا قائم سازد چنانچه تا آخر با او جنگیدند و او را کشتند بعد از مرگ او طبیعی آمریت بدست شاهان محلی بود اگرچه بارد یا پسر كوچك خود را هم زمانی نایب الحکومه ساخته بود ولی مناقشه هائی که ما بین او و برادرش بود به آرامی خاطر حکومت نتوانسته و خودامرا و روسای محلی تمام اقتدار و نفوذ را در دست داشتند تا اینکه شاهی فارس به داریوش اول رسید .
مشکلاتی که برای داریوش در تمام نقاط مفتوحه ومخصوصاً در آریانا عرض اندام نمود پیشتر اشاره شد لشکر کشی های او دفعه دیگر در آریانا ثابت میکند که تهاجمات سیروس جز آمد و رفتی درین کشور کوهستانی نبود که پس رفتن آنهم صورت نگرفت داریوش با لشکر کشی های خود دامنه فتوحات را نسبت به سیروس وسعت بخشید و علاقه سند را نیز فتح کرد . میگویند داریوش تحت ریاست یکنفر یونانی موسوم به سیلاکس Sylax هیئتی فرستاده بود که از راه دریای کابل به سند واصل شدند ومعلوماتی در دلتای سند بدست آوردند
برای اینکه باشندگان آریانا بیشتر مزاحم او نشوند خاك مملكت رابيك عده ولایات تقسیم کرده و در هر کدام حکمرانانی چه از طرف خود و چه از میان خود اهالی برگماشت و باج و محصولاتی بر هر حصه علیحده تعین نمود . این وضعیت در زمان اولاده او خشایار شاه وارد شیراول وغیره تازمان داریوش سوم دوام داشت .


فصل پنجم

حصه اول

لشکر کشی های اسکندر

از مقدونیه تا هایر کانیه

اسکندر مقدونی : اسکندر پسر فلیپ دوم و فلیپ پادشاه مقدونی بود مقدونیه در قسمت شمالی شبه جزیره بلقان در شمال یونان واقع و دارای جلگه های وسیع و کوهستان های رفیع میباشد منطقه کوهستانی جای پرورش گله و رمه و جلگه ها موضع کشت و زراعت است مردمان مقدونیه قوی البنیه و تنومند اخلاق شان خشن و درشت و سلحشوری شان بیشتر بود ازینرو یونانی ها ایشان را از خود نشمرده نیمه وحشی می خواندند .
فلیپ مردی لایق و کار آگاه بود ، بزودی مملکت خود را از اضطراب و تشویش رهائی بخشیده بنیه شانرا قوی گردانید ، چندین سال بعد بنا بر حمایت مقدسات یونانی در دل یونانیان جای گرفت و مقصدش این بود که خود را بسپهسالاری کل یونان بر گزیند ، باین مقصد در محل «کرونه» بتاریخ ۳۳۸ ق م بر آتنی ها غالب آمد و پرچم استقلال یونانیان پائین کرده شد. در نتیجه پادشاه مقدونیه پادشاه کل یونان معرفی گردید ، در پیشنهادی که بنا بر لزوم جنگ با آسیا نمود موفق شد و نمایند گان جمیع بلاد یونان او را سپهسالار خود خواندند .
فلیپ تدارکات حمله بر آسیا را در سال ۳۳۶ ق م تمام کرد و جنرالهای خود را گماشت که شهر های یونانی را در آسیای صغیر از اطاعت پادشاه فارس رهائی بخشند . ولی خودش نتوانست که باین آرزوی خود برسد و در يك جشن باشکوه بافتخار سپهسالاری کل یونان که نصیب او شده بود بدست يك نفر یونانی


(٣٦٥)

کشته شد. گویند که منشأ قتل او زنش اولمپیاس و اسکندر پسرش بوده.
اسکندر بعد از مرگ فلیپ بر جایش نشست. مشارالیه سومین اسکندری است
که پادشاه مقدونیه شده. تولد او در شهر پلا در سال ٣٥٦ ق م اتفاق افتاد پدرش فلیپ
پسر «امینتاس سوم» مقدونی و مادرش المپیاس دختر (نه او پ تو لم) Néoptolème
پادشاه مردم مولوس Mollosse بود که خود را از احفاد آشیل Achille پهلوان
افسانوی یونان میدانستند. و چون شاهان مقدونی خود را از نژاد هر کولس نیم
رب‌النوع یونان میخواندند لذا نسب اسکندر از روی اساطیر از طرف پدر به هر کولس
و از طرف مادر به آشیل میرسید. اسکندر در سال ٣٣٦ ق م بر تخت نشست
و درین وقت سنش به بیست بالغ میگردید.
اسکندر جوانی بود پست قامت، سفید پوست، قوی الاعضا، بینی مانند
بینی عقاب و چشمهای مختلف اللون داشت. نگاهش نافذ و ذکی و فوق‌العاده عصبی
بود. موسیقی را دوست داشت و اشعار هومر را بر همه شعرا ترجیح میداد. در
عسکریت ذوق خاصی داشت و سوار کار ماهری بود.
مردم اعتنائی باو نداشتند و او را بچه میپنداشتند ولی اسکندر نطقهای جذاب
نموده و در دل ایشان جای گرفت. بعضی‌ها را که سر از اطاعت او کشیده بودند
مطیع ساخت. و بعد از آن با ترتیباتی که پدرش گرفته بود بطرف مشرق
قشون کشی نمود.
دولت هخامنش: در مشرق پادشاهی سلسله هخامنش روبزوال بود و داریوش
سوم پادشاه فارسی چندی قبل از مرگ فلیپ پادشاه شد. بعد از دارا و خشیارشا
امور ملک بدرستی پیش نرفته بود و اقتدار هخامنشیان محکوم به فنا بود. داریوش
اطلاع داشت که دولت او با چه خطری مواجهه است، اما مرگ فلیپ اورا راحت
ساخت و دشمن را حقیر شمرد. اصلاً هم این مرد روح جنگ آوری نداشت
و در چنان موقعیکه دولت هخامنش دچار بحران بود بایستی کسی ادارۀ کشور را


(٣٦٦)
بدست میگرفت که سلحشوری و فعالیت بیشتر از آرام طلبی میداشت . همین سهل انگاری بود که نه تنها دولت او بلکه مملکت ما را هم با خطر اسکندر مقدونی مواجهه ساخت . غلطی های بزرگی که ازو سر زد او را بدبخت ترین شاهان پارس گردانید . البته جای انکار نیست که بعد از خبر یافتن از قشون کشی اسکندر سپاه اجیری از یونان گرفت و هم در تعداد عسکر داخلی افزود ولی همه سیاهی لشکر بودند نه مردان جنگی .
قشون کشی اسکندر : اسکندر از هسپونت گذشت و در جنگ گرانیکس بر سپاه داریوش فائق شد . گرانیکس دریائی است در شمال غرب ترکیه امروزه که در بحیره مرمر را میریزد . این جنگ بسیار شدید و نزدیک بود که خود اسکندر نیز کشته شود ولی سرداری موسوم به کلیتوس سر وقت اورسید و حیات اسکندر را از خطر وارهانید .
جنگ دیگری که بین یونانی ها و فارسی ها واقع شد در موضع اسوس بود، درین جنگ داریوش خودش فرمانده قشون بود . در ترتیبات جنگ داریوش فکر نکرد و شکست خورد . تمام بارگاه شاهی بدست اسکندر رسید .
بعد ازین محاربه اسکندر شهر (صور) را که از شهرهای تجارتی و مهم فینیکه بود گرفت و چون اهالی از خود مردانه دفاع کرده واسکندر و لشکریانش را چند بار مایوس ساخته بودند مورد غضب او قرار گرفتند حکم قتل عام داده شد مردان بقتل رسیدند وزنان و اطفال برده وار فروخته شدند .
اسکندر ازینجا متوجه مصر گردید . مصریان که از حکومت هخامنشی خوش نبودند مقدم او را گرامی شمردند واسکندر بدون جنگ مصر را تصاحب کرد . اسکندر در مصر تا بمعبد آمون رفت و در داخل معبد اظهار احترام و عبودیت زیاد کرد و بنابر توطیه خودش کاهن معبد او را پسر آمون خواند و این لقبی بود که سابقاً فراعنه مصر داشتند . بهرحال همین خطاب کاهن معبد آمون بود که


(٣٩٧)

مومی الیه پس ازانها هنگامیکه در مملکت فارسید ادعای الوهیت کرد .
پادشاه هخامنش خوب خود را باخته بود و آرزو داشت که اسکندر با او
صلح کند ، و همینکه اسکندر به طرف موصل پیش آمد موصوف بوحشت افتاده
طالب صلح شد و حاضر گردید که سلطنت موروثه را با اسکندر قسمت کند و حد
فاصل دولت خود و دولت اسکندر را رود فرات قرار داد . این بی دست و پائی
داریوش سکندر را بیشتر قوت داد و بر فتح مطمئن تر ساخت ، و خواهش
داریوش را رد کرد . داریوش ناچار آمادگی جنگ دید و از هر طرف استمداد
جست ، و جمیع عساکر و معاونین خود را در بابل احضار نمود، و خود در فکر
اسلحه و اصول جنگ شد .
در موقع عبور اسکندر از رود دجله فارسیان بسیار غفلت کردند و گرنه عسکر او
در آن موقع بوحشت در افتاده بود .
میدان جنگ گوگاملا بود که محلی است قریب شهر موصل . جنگ شروع
گردید و هر دو لشکر بر روی هم افتادند در اوائل معلوم میشد که داریوش غالب
خواهد آمد ولی اسکندر مانند جنگ ایسوس خود را بداریوش رسانیده ژوبینی
بطرف او افگند این ضربت با و اصابت نکرد ولی عرا به ران او را سر نگون ساخت
در میان قراولان همهمه پیچید زیرا پندا شتند که این ضربت بخود دار یوش
رسیده است و شکست از يك صف بصف دیگر سرایت کرد . داریوش هم بدون آنکه
کاری کند فرار کرد . این جنگ شکست قطعی بود که بر فارسیان وارد آمد
و گلیم دولت هخامنشی جمع کرده شد .
اسکندر در گرفتن سرزمین فارس هیچ مانعی نداشت . مواضع ر ا یکی پس
از دیگر گرفت تا اینکه به پر سی پولس رسید و اهالی را بکشت و اسیر ساخت
و چون درین اوقات مانعی برای خود نمی دید بیشتر مجالس باده نوشی ترتیب میداد
در یکی از مجلسی های عیش و نوش ثائیس نام يك زن آتنی از او خواهش کر د


(٣٦٨)

که اجازه بدهد تا او بادست خود در قصر خشیارشا آتش اندازد . چه این قصر همان شاهی است که بیکی از شهرهای آتنی (۱) آتش افکنده بود . خلاصه در شب تراژیدی که حکایت آن در افسانه ها جای گرفت واقع گردید . اسکندر مشعلی افروخته بدست تائیس داد و خودش او را در بغل گرفته بلند نمود و باینصورت زبانهای آتش را تماشا نمودند .

مرگ داریوش سوم : اسکندر بعد از آن در تعقیب داریوش افتاد . زیرا میدانست که تمام ساختن کار داریوش تحکیم جهانداری اوست . از پنجهت در تلاش شده و پادشاه فارس را دنبال نمود . داریوش از اول وقت اسکندر را بر خود غالب پنداشته و روحاً تسلیم قدرت او بود لذا نمی‌توانست اقدامی صحیح بگیرد . بر هر کاری که میخواست بکند اطمینان نداشت . چاره نمی‌جست و بیچاره محض بود .

بسوس حکمفرمای باختر از دشمنان خطرناک دولت هخامنشی بود و برای اینکه وجود این دولت را که دشمن می پنداشت از میان بردارد موقع خوب یافت و سرداران دیگر مانند بارسائنتس حکمران درانگیا ناوارا کوزیا و تابارز اتس جنرال گارد شاهی با او متفق شده داریوش را بکشتند (۱) و باینصورت خطری را که از دولت هخامنشی تصور میکردند برداشتند و در فکر خطر آینده که از مقدونیان و اسکندر آمدنی بود افتادند . ازینجهت بطرف منطقه های خود رفتند تا درصدد آمادگی و مقابله برآیند .

۱- اکر With پولی Acropolis
۱- داریوش بعمر پنجاه سالگی در ماه جولائی (۳۳۰) ق م کشته شده .


اسکندر در آریانا

حرکت اسکندر ازهایر کانیه به پارت وهرای و: بعد از فوت داریوش
مقدونیان گمان کردند که جهانگیری اسکندر خاتمه یافت، بعد ازین بطرف
وطن خود مراجعت میکند . اما مشارالیه بعد از پانزده روز توقف در یکی
از شهرهای مهم هایر کانیه که موسوم به زود را کارتا Zeudracarta بود در صدد
حرکت بطرف شرق شد . اما قبل از آنکه باین کار اقدام کند لازم بود بر علیه
تاپورها (Tapurians) یعنی مردان کوهستانی طبرستان فعلی و همچنان بر علیه
ماردها Mardians باشندگان حصۀ شرقی مازندران حمله نماید . امر کرد که
لشکریان او در زادرا کات را Zadracatra (استر آباد) جمع شوند. درینجا
بود که بوی خبر دادند که بسوس حکمران باختر تاج شاهی بر سر نهاده و اعلان
استقلال کرده، اسکندر از او فوق العاده هراسان بود. زیرا میدانست که
او از مدتی در صدد بر انداختن دولت هخامنشی بوده میخواهد دولت قدیم آریا نا را
دوباره سر وصورت ببخشد، خیال کرد که اگرا زین وقت که هنوز دولت او
خوب قائم نگردیده در فکر استیصال آن نیفتد بزودی قوای یونانی را
ازین صفحات خواهد راند و کار مشکل خواهد گردید .

بسوس بزودی بعد از مرگ داریوش پادشاه هخامنشی از راه پارتیا وارد
بکتریا نه شد. زیرا میخواست که هرچه زودتر نظم و نسق کشوری مملکت خود را
درست کند. سرداران محلی مانند نابارزانیس Nabarzanes ساتی بار زانس
Satibarzanes و بارسانتنس باو همراهی نموده واین فکر را تقویه کردند.

این سرداران بزرگ حس کرده بودند که کوچکترین غفلت دشمن خارجی
را بمملکت ایشان مسلط خواهد کرد. لذا همه باهم متفق شدند. بسوس در


(۳۷۰)

باختریانه اعلان پادشاهی کرد و ساتی بارزانس به آریا (هرات) و بارسائنتس
به درنگیا نا (سیستان) برگشتند .
بنابران اسکندر زودتر آمادگی حرکت بطرف باختر یانه نمود و از بین
پارتیا گذشته خود را بولایت آری رسانید . چون در شهر سوز یا Susia یعنی
طوس ( ۱ ) که در آن وقت داخل ولایت هرات بود رسید . ساتی بار زانس
حکمر وای هرات باستقبال آمد . زیرا او به تنهائی نمی توانست با قوای زیاد
اسکندر مقاومت کند. لذا مصلحت در آن دید که فعلا با او مقاومت ننموده بگذارد
که در میان کوهستان های بلند افغانستان داخل شود و آنوقت با دیگر متفقین
جنگ آور کار او را بسازند . اسکندر ساتی بارزانس را دوباره بحکو متش
ابقا کرده انا کسیپ یونانی ( Anaxippe ) را با چهل کماندار مامور کرد که
این ولایت را از آزار قشون مقدونی حفظ کند .
اولین اقدام ملی برضد اسکندر: اسکندر چون از طرف حکمرمای (هرای و)
في الجمله آسوده گشت میخواست که از قسمتهای شمالی این مملکت بسمت
شمال شرقی بطرف باکتریانه در حرکت آید و در آنجا با بسوس که لباس ارغوانی
ببر کرده خویش را پادشاه آریا نا خوانده بود حساب خود را تصفیه نماید . باین
قرار از هرات بطرف باکتریانه عزیمت نمود . اما بعد از سه چار روز کشف کرد
که ساتی بارزانس با بسوس پادشاه باختر دريك اتحادست . و علاوه بران درین
چند روزه غیبت او مردم آریا بقیادت سردار خود ساتی بار زانس بهیجان
آمده و اقدامات بر علیه بیگانگان را شروع نموده انا کسیپ یونانی و همراهانش
را کشته اند . ساتی بارزانس چون اسکندر را از هرات دور دید درصدد تیاری
جنگ گردید تا در اثنائیکه بسوس باو در آویزد خودش از عقب بر یونانیان
کار را تنگ ساخته این آتش را در میدانهای باختریانه خاموش سازند . برای

۱ - ص ١٣٤ - ١٣٥ تاريخ يونان مولفه گروت.


( ۳۷۱ )

اینکه خبر اقدامات او باسکندر نرسد اما کمپ یونانی و همراها نش را بکشت
و خودش با مردم آزاده این مملکت باجوش و احساسات ملی داخل اقدامات جدی
گردید . چه ، میخواست که رابطه اسکندر را با ولایات مملکت همسایه (فارس)
و بالواسطه بایونان قطع کرده نگذارد ازین راه امدادی باو برسد و یا بتوسیله
زودتر بمرام ملی و رفع خطر از مملکت خود نائل شوند .
شنیدن این مسئله زیادتر اسکندر را بدهشت دست و گریبان کرد . زیرا او
خود را در میان میدانهای آریانا خیلی دور از مملکت خود (مقدونیه) میدید
که دچار سر نیزه دلیران این محیط کوهستانی گردیده . بنا بران با سرعت
فوق العاده زیاد از راه رفته برگشت و بشدت و قوت بطرف آرتا کوانا Artakoana
که شهر مهم آریه بوده آمد . آنوقت اسکندر بخطر ناکی موقع و غلطی که در وهله
اول نموده بود پی برد و ناچار در صدد چاره برآمد .
ساتی بارزا نس چون از سرعت حرکت اسکندر خبر یافت که ۶۰۰ ستید
(۲۰۰ فرسخ) را در مدت دو روز طی کرده متوحش شد و با چندی از فدائیان خود هرات
را ترك كرد تا در کدام منطقه دیگر برای رهائی مملکت خود آنچه در دل دارد
بساحه عمل بیارد. قسمتی از قشون ملی در حوالی شهر داخل جنگل کوهی شده آنرا سنگر
گرفتند . اسکندر چون نمی توانست برایشان دست یابد امر کرد جنگل را آتش
زنند . عده زیادی از سربازان دلیر و وطن پرست قربان شدند . همچنان اسکندر
همدستان این شورش را تعقیب کرده قسمتی را از تیغ کشید و قسمتی را در زنجیر
نگاهداشت .
برای اینکه خویش را از دست عکس العمل های اهالی این سر زمین نجات
دهد (آریان الکذاندریه) Arian Alexandria را بنا نهاد که شاید با آرتا کوانا
Artacoana یا پیتخت منطقه مطابقت کند (۱) . این محل يك قلعه عسكری بود

۱ - ص ۳۷ امیر بالزمی مقدونی تاليف ژوکی.


(۳۷۲)

و برای بود و باش قشون یونانی ساخته شد . یونانیان برای زنده داشتن نام اسکندر آنرا شهر خواندند و همین معامله را باسائر قلعه های نظامی که در دیگر نقاط مملکت ما ساخته اجرا نمودند . پروفيسر ولسن آرتاکوانا و اسكندریه آریس Alexandria in Arüs هر دو را با موقعیت هرات منطبق میداند (۱) . « روز » راجع به آن چنین گوید: او (اسکندر) شهری آباد کرد موسوم به اسکندریه آریوروم Alexandria Ariorum یعنی هرات که هنوز یکی از مراكز مهم تجارت آسیای مرکزی است (۲) بارتولد درین موضوع چنین نوشته : مسلمین اسکندر کبیر را با نی هرات و مرو میدانستند در ینصورت روایات مورخین یونان راجع به بنای شهر اسکندریه در ولایت آریا موید داستان فوق الذکر ست. بطلیموس تحت عنوان آریا متروپولس Aria Metropolis همچنین « ریز بدور خارا کسی » غیر از شهر آرتاکوان پایتخت قدیم بومی از ین شهر هم نام میبرند . بدینجهت محل وقوع شهر آرتاکوان بين علما موضوع بحث بود. بعقیده «توماشك» شهر آرتاکوان در جای ارگ هرات واقع بوده که بعدها در زمان سلسله کرت (قرن ۱۳ و ١٤) باسم اختیار الدین معروف گردید. (۳)
اسکندر چند روز توقف کرده منتظر رسیدن آن قسمت اردوی خود که در تحت ادارۀ کراتيريوس Kraterus بود نشست (٤) آرزاسس Arzaces (ارشک) را بجای ساتی برزنس گماشته خود بقشون خود ملحق شد .
حرکت اسکندر جانب سیستان : وقتیکه اسکندر از هرات بیرون میرفت سربازان تازه نفسی که خواسته بود واصل شدند . اسکندر این دسته قشون را داخل عسکر خود کرده عازم در انگیانا

۱ـ فصل سوم آریانا انتیكوا .
۲ـ تاریخ یونان تالیف د . روز .
۳ـ آريانا انتيكوا.
٤ـ ص ٣٧ امیر پالرمی مقدونی .


(۳۷۳)

یا زرنگیانا Zrangiana, Drangiana گویند بعضی از مورخین این نام را درانگی Drangi وزر نگی Zarangae هم نوشته اند که عبارت از سیستان حالیه بوده است. سیستان از کلمۀ ساکاستن Sakastene که حصۀ از زرنج بوده بر آمده وا کنون بر تمام ولایت زرنگیانا اطلاق میشود. عرب ها سکستان را سجستان خواندند و پسان ها سیستان گردید.
قشون مقدونی بطرف جنوب جانب پایتخت زرنگ موسوم به پروفتازیا Profhthasia که پروفیسر لسن آنرا با پشاوران Pishavaran یکی میداند، مارش نمود این شهر قدیمی است که در شمال هامون یا دریاچۀ سیستان بفاصلۀ ۱۸۰ میل بطرف جنوب از هرات فاصله داشت. ژوکی نام آنرا پراداپر و قتها زایا Parada-prophthasia نوشته. بعضی هم هستند که موقعیت پروفتازیا را با فراه منطبق میدانند. انطباق پروفتازیا با فراه قدری مشکل بنظر می آید، زیرا بقول ایسیدور (۱) منطقه انبان Anban ولایت آری مربوط بدرانگیانا بوده و شهر عمدۀ آن پهر Phral است که یقیناً فراه موجود ماست (۲) و واضحاً معلوم میشود که این شهر از شهرهای مهم ولایت آریا بوده. پرسی سایکس نیز مرکز منطقۀ زرنگیانا را فراه میداند که روی نامی بهمین اسم قرار داشته (۳). بنابر دلیل فوق معلوم میشود که پهر ادا پر و پهتها زیا و پر و فتازیا با پشاوران یکی بوده. اسکندر درینجا مقاومتی ندید، زیرا حکمران این ولایت که بارسانتتس Barsaentès نامداشت و برای بدست آوردن استقلال مملکت در مسئلۀ قتل دارا با بسوس و ساتی بارزانس همداستان بوده امیدوار بود که بزودی سر رشته و انتظام منطقه خود را درست کرده بمقابل خطر حملۀ بیگانه با برادران دیگر خود

۱- هخامنشی ها تالیف کهزاد.
۲- شهر فراه امروزه با شهر فراه دیروز فرقی داشته و یکی نیست، شهر باستانی اکنون خراب و کسی در ان سکنی ندارد.
۳- تاریخ فارس جلد اول تالیف سایکس ص٢٦٦


( ٣٧٤)

پهلوا خواهد داد ، چون در خود هنوز آن قوت را نمیدید که با اسکندر
در آویزد لذا سیستان را گذاشت و اقدامات خود را برای موقع مناسب تری
محول کرد . در نتیجه اسکندر بر این ولایت مستولی شد . در همین شهر مهم
درانگیانا بود که تراژیدی فیلوتاس رخ داد . مطالعه این سانحه که در ماه
اکتوبر سال ۳۳۰ ق م روی داده کافی است که خود خواهی ، تکبر و عدم
اطمینان اسکندر را نشان بدهد . فیلوتاس از جنرالهای بسیار بزرگ اسکندر
بوده خودش و پدرش پارمن یو Parmenio از مهمترین اشخاص فتح آسیا شمرده
میشدند . اسکندر مدتی بود که از رشادت فیلوتاس میترسید اسکندر سوء ظنی
نسبت باین جنرال خود که در میدان جنگ بهیچوجه از خودش کمتر نبود پیدا کرد.
و در اثر بدگوئی کرا تیریوس و دیگر جنرالها که بمقام و جاه او حسد میبردند اسکندر
بر انگیخته شد و حکم اعدام او را صادر کرد اسکندر در موقع قتل این رفیق
دلاور خود که در کسب افتخارات او در نظر عالم یونانی خدمات برجسته کرده بود
خوب سنجش نکرد و با برای اینکه آن همه افتخارات منحصر بخودش بماند
بچنین عمل اقدام نمود . پارمن یوپدر فیلوتاس مردی بود از جنرالهای بزرگ فیلیپ
پدر اسکندر که با مهارت فوق العاده در جنگ و تجارب متواتر و کسب افتخارات
و نام نيك در قشون مقدونی اولین مرد شمرده میشد . پلوتارك گوید : پارمن یو
تنها شخصی بود از رفقای پیر و مشاورینش که او را بحمله بر آسیا تشویق میداد
سه پسر جوانش نیز مانند خودش عسکر شدند . خوردترین آنها هکتور Hector
در اثنای لشککشی بدریای نیل غرق شد ، نیکانور Nikanor نیز مرد و پسر بزرگ
که یگانه مایه دلبستگی پدر بود نیز اعدام گردید . پارمن یو دراکبتانا (همدان)
با لشکر عظیم و خزانه زیاد بود . اسکندر مخفیانه حکم اعدام او را نیز صادر کرد
و باینصورت این بازی بپایان رسید .
اسکندر در آریاسپ : دیدیم که اسکندر برای اتمام مقصدی که شاید خودش


( ٣٧٥ )

محبت آنرا میدانست از قتل وحشیانه مشاورین و همکاران بسیار قیمتدار
خود هم دریغ نمیکرد . رفقای فیلتاس نیز محاکمه شدند اما اما میلی لشکر
آنها را تبرئه کرد .ولی یسا ثر قربانی دیگری یافت که آن دیمتریوس Demetrios
سردار گارد بود . در تاریخ فتوحات و لشکری مقدونی هیچ چیز آنقدر حیرت
آورنیست که مردم بيك پادشاهی اطاعت داشتند که هر روز متنفر دتر میگردید و در فکر
باهیچکدام از آن افراد که سبب عظمت و شهرت او شده بودند شريك نمیشد .
وقتیکه دیمتریوس اعدام شد لشکر مقدونی در میان مردم آریاسپی‌ها Ariaspians
بودند . اسکندر از پایتخت زرنكيا بطرف شرق پیشرفته باین ایالت رسیده بود
یونانیان ایشانرا اورگیتی Eurgetae نامیده و قبلاً به نام اکریاسپی Agriaspae
یا آری ماسپی Arimaspi یا بلا شبهه بتلفظ صحیح تری آریاسپی Aryaspae
یا آریا سواسها Aryaswas یعنی سواران اسپهای اعلی نامیده میشدند .این مردمان
دارای کدام ایالت مستقل نبوده بلکه سرزمین شان جزء ولایت در انجیا نا
بشمار میرفت که بطلیموس شهر بزرگ آنها یعنی آریاسپ را در آن نشان میدهد
اور گیتی‌ها در کناره دریای اتمی ماندر Etymander یا رود هلمند نیز آباد بودند
قرار نظریه که دیو دورس Diodorus در بارۀ این قوم اظهار میدارد قبیلهٔ مذکور
به گد روزیا Godrosia خیلی نزدیک بوده و سکندر آنها را در يك ایالت که
تحت حکمرانی تیری دیتس Tiridates بود ( ۱ ) ملاقی شد .
سایکس نسبت باین مقام می نویسد : « . . . اما مرکز نفوس بایستی همیشه دلتای
هلمند بوده باشد . این دریا مجرای خود را چنان بزودی تغییر داد که تا موقع
اثبات آرکیا لوجیکی ممکن نیست بطور صحیح وجود دلتا و باین سرعت آباد
شدن آنرا درین عصر فهمید. هنری مکمهن(Sir H.Mc.Mahon) که لیاقت و مهارت
قابل قدری دارد چنین نتیجه گرفت که آن دلتای تارا كان Tarakan بوده

( ۱ ) آریانا انتیکوا .


( ٣٧٦)
وخرابه های رام رود Ramrud را انتخاب نموده آنرا مرکز آریاسپی Ariaspac
دانست که مقدونیان بعد از درانگيانا در آنجا آمدند .
هنگامیکه لشکر مقدونی وارد ملك يورگت ها شد بمقابل وی هیچ مقاومت
نشان ندادند . زیرا در مقابل قوای بزرگ اسکندر اقوام متفرق یور گت
نمی توانستند کاری بکنند. اهالی گدروز یه که آنرا با بلوچستان کنونی تطبیق
میکنند نیز چون متفرق زندگانی می کردند مقاومت نکردند .
دومین اقدام ساتی بارزانس برضد اسکندر: پنجروز پس از ورود باین محل
اسکندر شنید که ساتی بارزانس باسواره نظام بهرات حمله کرده ویونا نیان
را صدمات زیاد رسانیده . این خبر بردهشت اسکندر را خیلی پریشان ساخت
ازینر و قشونی مر کب از شش هزار پیاده یونانی وششصد سوار بسرداری کارانس
Caranus ودیکس به آنجا فرستاد و خودش با اضطراب دو ماه درین قسمت
توقف کرد و منتظر نتیجه شد .
اسکندر در ارا کهوزیا : از مملکت اور گت ها اسکندر بطرف شمال پیشر فته
بارا کهوز یار سید. اولا مردمان در انجی و دره کوگی Dragogi را بمتابعت خویش
در آورد و بعد ازان داخل ارا کهوزیا شد ولایت ارا کهوزیا باولایت قندهار
امروز یکی است . دریائی که ازین ولایت می گذرد نظر به تذکر بطلیموس
ارا کوتس نامیده میشد که غیر از اندوس بوده، دریای ارا کوتس که بطلیموس ذکر
نموده مسئله را مشکل میسازد که آیا کدام دریا خواهد بود . زیرا درولایت
ارا کهوزیا چندین دریا دیده میشود . بزر گترین این دریاها رود هلمنداست
که قدما آنرا اتی ماندر ' هر مندوس Hermandus ویااری مانتس Erymantus
می گفتند . این دریا از کوهائی که بطرف غرب کابل واقع اند فرود آمد .
بسمت جنوب غربی جریان داشته وتاریکستان رفته و از آنجابو ی شمال غربی
متمایل میگردد ، وازبین حصه از سیستان گذشته در غدیر رزه می ریزد .


(۳۷۷)

برنوف ( M.Burnouf) این دریا را عبارت از ارا کوتس دانسته وا صطلا ح
ارا کوتی را برای آن از زند پیدا میکند که این کلمه زندی در سنسکرت از سرا
سواتی Saraswati نمایندگی می نماید و معنی آن بمفهوم عمومی دریائیست که
ارتباطی با کدام غدیر نداشته باشد (۱). اما از نظریات خود واسن ظا هر
می گردد که دریای ارا کهوزی عبارت از رود ارغنداب است که بنام رود تر نک
Turnuk از جوار غزنی سرچشمه گرفته از بین غدیر کوچکی گذشته به ارغنداب
می ریزد . زیرا ارغنداب یاار کنداب بحیث دریای ارا کهوزیا بیشتر تثبیت
میشود. ولی معلومات خصوصی و مکملی راجع بسمت جریان و سرچشمۀ دریای
ارا کوتس در دست نیست.

معروف ترین شهرهای ارا کهوزیا که بطلیموس از آن ذکر نموده عبارت
انداز: آزولا Azola ، فوکلیس Phoklis ، اسکندریه، ارا کوتس Arachotus
ایسیدور چند شهر دیگر ذیل را نیز علاوه میکند : بیوت Bitit ، فرساک Pharsag ،
کروشاد Chorochad ، دیمتریاس Dematrias ، والکزا ندروپولیس که پایتخت
ولایت بوده و در کنار رود ارا کوتس یعنی ارغنداب وقوع داشت.

کننگهم آزولا یاوزولا Ozola را عبارت از گذر Guzar یا گذارستان واقع
در هلمند علیا می داند. و فوکلیس امکان دارد که عبارت از قلات غلزائی کنار رود
ترنك بین غزنی و قندهار و یا خود غزنی باشد، کننگهم آنرا با دمیتریاس یکی می داند
اسکندریه عبارت از شهر قندهار و ممکن با فرساگ هم تطبیق شود . ارا کوتس
مرکز ناحیۀ کنار رودار کوتس (ارغنداب) بوده وقعیت آن قرار گفتۀ استرابو
۲۳۰ میل انگلیسی از نقطه ایست که سه راه در شمال اورتسپانا Ortospana بهم
یکجا میشوند. بیوت یا بیت (Biut) عبارت از بیجس Bigis یا « بست» باشد(۲)

(۱) آریانا آنتیکوا فصل سوم.
(۲) شماره ۹ سال ۹ آئینه عرفان مقالۀ شهرهای قدیم آریانا.


(۳۷۸)

در بین این شهرها الکذاندریه دیده میشود که عموماً آنرا قندهار تصور
میکنند. در اینکه این شهر بر سر راه مقدونی ها واقع شده است تردیدی نیست.
اما در وقتیکه اسکندر باین قسمت وارد میشد شهری درین جای وجود داشت.
و آن اسکندریه نمی باشد. اسکندر در حوالی قندهار حالیه حسب معمول قلعه
نظامی بنا کرد و نام آنرا «اسکندریه ارا کچوزی» گذاشت. دیوارهای این
شهر در تابستان سال ۳۲۹ قم بقدر کافی بلند شده بود و اسکندر قرار قاعده که
داشت يك عده عسکر را در آنجا مقیم کرد. موقعیت این قلعه نظامی غالباً بجنوب
قندهار بوده که اگر شهرهای قدیم و جدید را در نظر بگیریم این قلعه نظامی
اسکندر با شهر قدیم قندهار و شهر احمدشاهی سه کنج مثلثی را تشکیل میدهند
مردمانی که باطراف و نواحی قندهار قدیم و دریای ارغنداب بسر می بردند
ارا کوتی Arachoti گفته میشوند. اسکندر از مردمان بومی عسکر گرفت و ممن
را والی این ایالت مقرر نمود.
جنگ ساتی بارزانس: از اراکچوزی اسکندر آمادگی نمود تا بمقابل
بسوس در باکتریانه مارش کند اما باو خبر دادند که آریا باز مورد حمله
ساتی بارزانس واقع گردیده. ساتی بارزانس سردار نامی این مملکت آنی از
کوشش و سعی برای نجات وطن خود فارغ نمی نشست. با وجود یکه از دست یونانیان
شکست یافته بود اما روح بلند او ذلیل نمیشد و گردن بلندش نمیخمید. ساتی
بارزانس از خود امید داشت و با وجود قلت قوای خود بمقابل بیگانگان میگفت
آخر غالب خواهم آمد. این حمله او از سائر اقداماتش شدیدتر بود مخصوصاً
بسوس پادشاه باخترییز باو امداد کرد و دو هزار عسکر دلاور فرستاد. اسکندر
خیلی ها مضطرب شد و بیشتر از پیشتر ازین مرد وطن خواه بدهشت افتاد. قوه
بزرگی از عسکر خود جدا کرد و سرداران نامدار خود مانند آرتۀ باز بوس
Artabazus، ایری ژیوس Erigyios و کارانوس Caranos را برای دفع ساتی


(۳۷۹)

باوزانس ونجات یونانیان آریا فرستاد همچنان والی پارتیا را که «فرانا فرون »
نامداشت فرمان کرد که با تمام قوای خود با این سرداران ملحق گردد و متفقاً
برخلاف سردار برمی در آویزند . ساتی بارزانس که خود را باقوای قلیل در
مقابل سه قوه مشاهده کرد از جان دست شست و درین فدا کاری بآینده گان
خود داد . این جنگ بسیار سخت و مدهش بود . قشون ملی افغان در مقابل
یونانیان خیلی پافشاری کردند اما از سوءاتفاق که ساتی بارزانس بدست ایری ژی یوس
کشته شد و بقشونش تفرقه در افتاد ' و اسکندر بعد از دادن تلفات خیلی زیاد
موفق شد و یکی از بزرگترین دشمن های او ازمیان دررفت .
حرکت اسکندر بطرف پارو پامیزادی : بعد از اطاعت اهالی اراکهوزی اسکندر
بطرف شمال رخ نموده میخواست که از بین سلسلۀ پارو پامیسن از راه دهزنگی راه
کوتاهی بباختر پیدا کندولی کوههای بلند وصعب العبور این مناطق و حمل ونقل
لوازماتی که با خود داشت او را خیلی ها دچارزحمت و مشکلات می ساخت . لهذا
برای اسکندر بجز همان یکراه که از اراکهوزی بطرف ولایت پارو پامیزادی
یا ولایت فعلی کابل میرفت چاره نبود مجبور شد و همین راه را گزید . واین
همان راهی است که اکنون نیز موجود است .
در اثنای این لشکر کشی باز کوه نشینان متفرق افغانی کار را بروی تنگ
ساختند . در منطقۀ سخت و لاهزروع اطراف غزنی درملتقای قلل و ارتفاعات غربی
کوه سلیمان با جبال هزاره یا پاروپامیسن این قبایل دلاور ووطن خواه سکونت
داشتند . با وجودیکه ایشان متفرق ودور از هم بوده اند اما هر طائفه جداجدا
چنان بر لشکر مقدونی حمله می آوردند که مقدونیان بیچاره می گشتند. چون
از حدود يك طایفۀ افغان بهزار مشکل می گذشتند دچار حملۀ دیگر میشدند
اسکندر در ین منطقه با این دلیران سخت سر بسی جدال کرد و حتی کارش بمایوسی
کشیده بود . چون حملۀ يك طایفه را رد می کرد خیال می نمود دیگر کار تمام


( ۳۸۰ )

است و برخلاف انتظار باز دچار حملۀ سنگین تر از اولی می شد اما چون این
طوائف افغانی از هم دور بوده و یکجائی بر مقدونیان حمله نکردند کوشش هایشان
به نتیجه دلخواه نه انجامید و مقدونیان بادادن تلفات زیاد و گذشتاندن اضطرابات
و مشکلات بی شمار بنواحی کابل وارد شدند .
شهرهای معروف پارو پامیزادی یعنی منطقه که تقریباً عبارت از ولایت کابل
فعلی میشود نظر بنگارشات بطلیموس قرار ذیل است :
نوبی لی Naubilis کا بورا Kabura اور تسپانا Ortospana پارسیانا Parsiana
و بطرف شرق كيزا نا Kaisana یا کار ناسا Karnasa استر ابو و پلینی در ضمن تشریح
استحکامات اسکندر شهر اورتسپانا و بر علاوه اسکندریه را نیز ذکر نموده اند
بطلیموس و دیگر مورخین اسکندر در درۀ کابل از بسیار شهرهای دیگر نام
می برند اور تسپانا یا کابو را عبارت از کابل فعلی است که باشندگان آنرا بطلیموس
کابلی تی Kabolitae خوانده و چند نقطه مجاور آن مثل ارغنده لوگرروردك
را بنامهای ارگردا Argurda لوکرنا Locarna وبگردا Bagarda یاد
نموده است (۱) .
چون اسکندر بوادی کابل رسید اوائل زمستان و ماه نومبر ۳۲۹ ق م
بود . موصوف درینجا توقف ننموده فوراً عازم کاپیسا ( کوهستان و کوهدامن )
شد . علت عدم توقف اسکندر در محل کابل فعلی خوب فهمیده نمیشود . غالب
گمان اینست که عدم توقف اسکندر بنا برعوامل لشکری بوده زیرا در عصر
لشکر کشی یونانیان کابل آباد بوده و چنانیکه گفتیم مورخین آنرا بنام
اورتسپانم یا اورتسپانا و هم باسم کارورا Karoura یا کاپورا یاد کرده اند.
استرابن مورخ یونانی آنرا اورتسپانا خوانده و چهار راهی نوشته که ازان
راههای تجارتی بطرف بکترینان اراکپوزی " وهند منشعب میشده . مرکزیت

(۱) شهر های قدیم آریانا سال ۹ آئینه عرفان .


(۳۸۱)

اور تسیانا شاید اسکندر را مشوش کرده بود، زیرا میدانست که باشندگان
دره‌های این محیط کوهستانی اگر از دو طرف بر وی هجوم کنند دیگر نجات محال
خواهد بود، مخصوصاً صدماتی که از اقوام افغانی در اثنای عبور از اراکوزی
بطرف پاروپامیزادی دید، هنوز جراحاتی التیام نیافته شمرده میشد. لذا تصور
کرد که توقف درین منطقه او را ممکن است دچار حملهٔ مدهش بنماید. ازینجهت
توقف را مصلحت ندید و خویش را گوشه کرد. بعضی از مولفین از روی اشتباه
تصور می‌کنند که علت عدم توقف اسکندر در کابل بنابر عدم آبادی بوده، حالانکه
اگر وضعیت جغرافی این منطقه دیده شود بزودی بطلان این تصور ظاهر
میگردد، زیرا کابل آبادان بود و اهمیت تجارتی داشت. خلاصه مقصد
ما اینجا تذکر قدامت تاریخی کابل نیست بلکه میخواستیم
بگوئیم که اسکندر بنابر جهات عسکری در کابل توقف ننمود. علت دیگری که
بدرجهٔ دوم شایان اهمیت است عجلهٔ خود اسکندر برای واصل شدن بولایت
با کتریانه نیز شده میتواند. زیرا بسوس پادشاه باختر در آنطرف کوه‌های
هندوکش روز بروز بر قدرت خود می‌افزود و موقعش مستحکمتر میشد.
بهر حال هر چه باشد باشد اسکندر از درهٔ کابل بسرعت گذشته وارد کوهدامن
گردید در آنجا کوه‌های بلند و صعب العبور هندوکش با دره‌های پر برف
بمقابلش عرض اندام کرد. و چون از بومیان معلومات کرد، دانست که عبور
در آن وقت سال از کوتل‌های بلند این سلسله کوه ممکن نیست ناچار در برابر
کوه‌های بلند و با عظمت جز تسلیم چارهٔ ندید و مجبور بتوقف شد.
اسکندریه قفقاز: اسکندر قشون خود را در اوپیان (دامنه کوه خواجه
سیاران) که نسبتاً از مجرای وزش باد بر کنارست امراطراق داده و در پای
هندوکش یعنی قفقاز یونانی‌ها در نقطهٔ که مدخل دره‌های پنجشیر، سالنگ
شتل و غیره را دفاع کرده بتواند اساس قلعهٔ نظامی جدیدی را در نظر گرفته


(۳۸۲)

وسال آینده قبل از آنکه بطرف با کتریا نه عازم شود نظریۀ خود را عملی ساخت.
نام این قلعه قرار معمول الکذا ندریه بوده و برای امتیاز از سائر الکذا ندریه ها
آنرا اسکندریه قفقاز، یا الکذا ندریه اد کو کا زیوم Alexandria ad Caucasum
یا الکذاندریۀ پارویا نی زادی Paropanisadai خواندند. موقعیت این اسکندریه
هنوز بطور قطع مشخص نشده اما جای اصلی آنرا از روی خرابه های زیادی که در
اوبیان یا هو پیان Houpian در حوالی چاریکار (که تخمیناً سی میل بطرف شمال
کابل واقع است) دیده میشود، تطبیق میکنند(۱). کننگهم نیز موقعیت آنرا در
اوبیان بفاصله سی و شش میل بطرف شمال کابل قرار میدهد.
راجع بتعین موقعیت اسکندریه قفقاز از سالهای اول قرن ۱۹ اروپائیان
که موقع مسافرت در کاپیسا یافته اند اظهار نظریه نموده ایلاپ غوربند و اوبیان
را پیشنهاد نموده رفتند. وچون خرابه های شهر وسیع در بگرام افتاده است
بیشتر توجه آنها با آنطرف معطوف میشد، غافل ازینکه اسکندر به قفقاز
يك قلعۀ نظامی بوده نه شهری با عظمت. موسیو فوشه در سال ۱۹۲۲ بدستیاری
معلومات مفید زوار چینی تدقیق نموده دریافت که بگرام یا پایتخت قدیم یعنی
محل شهری است که آرین یونانی «نیسه» Nisée وخود زوار چینی هیون تسانگ
کاپیسی Kapisi خوانده است. پس خرابه های بگرام مو قعیت قلعه نظامی
اسکندر را نداشته و اسکندریه قفقاز را بایستی در جای دیگر تجسس نمود.
اینکه موقعیت آنرا در اوبیان قرار داده اند نیز درست بنظر نمی خورد
زیرا در اوبیان که در چند کیلومتری شمال چاریکار واقع است دلالت از بقایای
کدام شهر قدیمی نمیکند. از طرف دیگر تاجائیکه از تذکرات بعض مورخین
قدیم بر می آید اسم اوبیان تنها منحصر بيك شهر نی بلکه بيك ولایت اطلاق میشده.
از روی افسانه های محلی معلوم میشود که پروان معاصر با بگرام آبادی داشت
علاوه بران موقعیت آن که هم دریای هندوکوه و هم در مدخل دره های آن

۱- تاریخ قدیم هند تالیف ونسنت سمت ص ٥٢ .


(۳۸۳)

و هم در ولایت اوپیانه است تمام شرائط را دربر می‌گیرد. پس گفته می‌توانیم
که اسکندریه قفقاز در پروان قدیم یعنی جبل السراج بنا یافته بود. مورخین قدیم
آنرا از اور تسپاتم پنجاه میل و از پوکلا اوتيس (۱) ۳۴۷ میل می‌نویسند.
چون مدققین امروزه اولی را عبارت از کابل و ثانوی را هشت نغر
قریب پشاور می‌دانند پس از نقطه نظر فاصله هم موقعیت پروان با
اسکندریه قفقاز موافقت می‌کند. از طرف دیگر اوپیان بذات خود شهر مهمی
داشته چنانچه زوار چینی آنجا را به لهجه هویی نا Ho.pi-na ذکر کرده و شهر
بزرگ می‌خواند. میگویند که مناندر شاه بزرگ کابلستان و گندهارا و پنجاب
در آنجا تولد یافته است (۲). اهالی آنرا الاساد Alassade می‌نامیدند (۳).
اسکندر علاوه بر اسکندریه قفقاز بفاصلة یکروز راه دو قلعة دیگر آباد نموده که
یکی عبارت از کارتا نا Cartana است که بقرار تعریف پلینی دریای کوه قفقاز
(هندوکوه) واقع بوده موقعیت آن طوری که گفته شد نزديك اسکندریه بود
زیرا این شهر با کارسا نا Karsana متذکرة بطلیموس موافقت می‌کند. و دیگر جائی
که میگویند آباد کردة اوست موسوم به کاردوسی (۴) می‌باشد که شاید در
پنجشیر بوده. سکنه این جایها از هفت هزار نفر مقدونی پیر و سه هزار سپاهی ایلجاری
Irregulier و عده از سربازان اجیر ترکیب شد (۵).

(۱) پوکلا اوتيس Peukelaotis یاپوکلاس Peukelas نامهای یونانی شهریست که کمی
از اندس بساحل شمال دریای کابل افتاده. از روی خطوط مسافرت زائرین چینی میشود
موقعیت آنرا در هشت نفر بسواحل چپ صوات فعلی معین کرد ممکن است یکی از شاهان قدیم نام
آنرا تغییر داده باشد گمان غالب بر دیمتریوس میرود که آنرا بنام خود دیمتریاس Demetrias
خوانده باشد زیرا در وقت فتح پنجاب نام شهر سنگالا Sangala را بنام پدر خود اوتیدیمیا
Euthydemia تبدیل کرد (کننگهم).
(۲) صفحه ۵۰ - ۵۳ بگرام دیده شود.
(۳) ص ۴۹ آسيا مولفه رونه گروسه ( که بتوسط شاغلی علی احمد نعیمی ترجمه شده
و تاحال بطبع نرسیده است).
(٤) ص ١٥٢ سالنامة کابل ١٣١٤
(٥) ص ٣٤٦ هستورین هستری وص ١٤٤ تاریخ یونان مولفة كروت


( ٣٨٤ )
بهر حال موقعیت اسکندریه قفقاز هر کجا بوده ! بود. مطلب اینست که اسکندر باین مناطق اهمیت فوق العاده عسکری داده میخواست این موضع را بصورت يك كولونی یونانی در آورد تا در وقتیکه مصروف پیکار با بروس شود واقعات این اطراف او را مضطرب نسازد .
مقصود از کوه های قفقاز چیست : یونانیان وقتیکه در پای کوه سر بفلك هندوکش رسیدند آنرا کوههای قفقاز خواندند و یکی از قشنگ ترین قصص ارباب انواع خود یعنی حکایه پرومته Promethée را به آن نسبت دادند موضوع افسانه اینست که پرومته رب النوع ياژنی آتش و اولین پیشوای مدنیت بعد ازینکه هیکل انسانی را (بعقیده یونانیان) از خاك درست کر د خواست روح بدهد . برای این کار آتش آسمانی را دزدی نمود . ژوپیتر برای توبیخ او «پاندور» اولین زن قشنگ مخلوق را فرستاد . اما پرومته از در مکر پیش آمده او را اسیر ساخت . آنگاه ژوپی تر بغضب آمده پسرش « ولکن ، Vulcain را مامور نمود تا او را بسزا برساند . مشارالیه پرومته را در کوه قفقاز فراز صخره چارمیخ کرده عقابی را گذاشت تا او را عذاب نموده جگرش را بخورد . آخر هرکول پهلوان اسباب نجات او را فراهم آورد .
این قصه بکوههای قفقاز تعلق دارد ولی از روزیکه یونانیان وارد کاپیسا شدند و چشم شان بکوههای پربرف و بلند هندوکوه افتاد آنرا قفقاز نام کردند و حكايه فوق الذکر را به آن نسبت دادند . گمان میرود که نسبت دادن این حکایه باین کوه ها و نامیدن آن بکوههای قفقاز از طرف سرداران اسکندر بوده باشد دورهم نیست که اطرافیان اسکندر برای خوش ساختن او از راه چاپلوسی چنین کرده باشند زیرا میدانستند که اسکندر تا چه حديك شخص خودخواه وجاه طلب بود . مخصوصاً از روزی که سروش آمون معبد بزرگ مصر او را پسر ژوپیتر نامید ، دیگر تجرد او از اطرافیان زیادتر شد، رفت . سرداران و اطرافیانش برای


(٣٨٥)

اینکه کارهای او را مانند کارهای ارباب انواع یا پهلوانان اساطیری یونان
جلوه دهند نام های محلات ، کوهها وغیره را تبدیل نموده رفتند . اسکندر هم
از فرط جاه طلبی و خود بینی بر این گفته ها باور می کرد . مورخین ما بعد نیز
تاریخ های خود را بر روی یاد داشت های سرداران اسکندر استناد نمودند .
عبور از هندوکش: در اواخر بهار سال ۳۲۹ ق م هنگامیکه آفتاب برفها را
بقدر کافی آب کرده بود اسکندر عساکر خود را که بالغ بر پنجاه، شصت هزار
اوروپائی میشد آماده حرکت ساخت . اسکندر میخواست وارد صفحات باکتریانه
شده بسوس را مضمحل کند .
منطقه پاروپامیزادی را از منطقه باکتریانه سلسله کوه هندوکش یا باصطلاح
یونانیان کوههای قفقاز جدا می کرد اسکندر برای رسیدن باین صفحات لازم بود
از بالای این کوهها بگذرد. اما اینکه اسکندر از کدام راه از کوه هندوکش گذشته
واضحاً معلوم نیست. مورخین در تعین آن با هم متفق نیستند. بعضی نوشته اند که
اسکندر از راه بامیان رفته باشد. اما اگر خوب دقت کنیم این راه موافقت نمیکند
زیرا نظر بتذکر مورخین، اسکندر بعد از طی شانزده روز از بالای کوههای هندوکش
به دراپساکا Drapsaca رسید که اولین مقام است در طرف شمال هندوکوه و صفحهٔ
باکتریانه بدینقرار باید در موقع عبور خود از کوههای هندوکش از درهٔ کوشان
گذشته باشد . مولف جرمنی موسوم بـه شورنس Schwarz که دراپساکا را
بطور قطع اندراب تعین کرده، بحقیقت قرین معلوم میشود. اگر دراپساکا اندراب
قبول گردد در تعیین خط سیر اسکندر از بالای کوههای هندوکش خیلی آسانی
رخ میدهد زیرا از راه درهٔ کوشان که بشمال سیاه گرد غوربند واقع است رفتن
باندراب خیلی آسان میباشد. و از اندراب خط سیر رودخانه انسانرا بصفحات
باختر وضعناً بقندوز رهنمائی میکند. حاجت بتذکار نیست که در اراضی کوهستانی
هر دره بذات خود بهترین راه طبیعی است و غیر ازان عبور و مرور مشکل میشود.


(٣٨٦)

ممکن بعضی ها بگویند که اسکندر وقتیکه از اسکندر یه قفقاز حرکت می کرد از
راه گل بهار و خاواك عبور نموده است. این نظریه هم داخل فرضیات می آید لیکن
قبول آن باین جهت مشکل بنظر می آید که حرکت اسکندر مصادف با اول بها ربود
درین وقت خاواك برف دارد و برای عبور قشون خطرنا کست. حالا تکه از دهن درهٔ
غوربند تا سیاه گرد تقریبا دو از ده کروه است و از راه درهٔ کوشان به آسانی با ندراب
رفته میشود و برای رونده که با ندراب و اصل شد با تعقیب مجری رودخانه آن
که به «دوشی» با آبهای بامیان و کامرد یکجا میشود ورودخانه قندوزرا تشکیل
میدهد دیگر اشکالی برای رفتن صفحات باختر باقی نمیماند. رودخانه قندوز
بعد از دوشی بدامنه تپه های جنوب و جنوب شرقی کیلکی واصل شده از پای رشته کوه
جنوب پلخمری که آخرالذکر شمالی ترین دامنهٔ هندوکوه است گذشته دهن
غوری را آبیاری میکنند. و چون راه خط سیرش را بطرف غرب سلسله تپه ها گرفته
تغییر جهت داده از میان تپه ها بطرف بغلان که بسمت شمال پل خمری واقع است
خم میشود. از بغلان تقریباً بخط مستقیم بقندوز واصل و به نقطه که آنرا «قلعه ذال»
گویند بدریای آمو می ریزد . (۱)

ازروی دلائل فوق میتوان حکم کرد که اسکندر از راه درهٔ کوشان گذشته که
اگر امروز خط سیر او را تعقیب کنیم از مقامات ذیل می گذریم : چاریکار،
اوپیان، پل متک، درهٔ غوربند، برج گلجان، سیاه گرد، درهٔ کوشان، اندراب.

در موقع صعود بکوههای هندوکش قشون اسکندر با برف و یخ زیادی بر خورده
عده کثیری از ایشان تلف شد و مابقی با بسیار سختی جان بدر بردند. گرسنگی
وقحطی نیز در ظرف مدت شانزده روز کوه پیمائی در تکلیف و زحمت ایشان ازدیاد
نموده بود. تاریکی، غبارو مه در بالای کوهها نیز اندازه بر سختی مسافرت شان
می افزود و همین ابرو مه مانع می شد که سپاهیان یکدیگر را ببینند. ممکن است
(۱) مقاله قندوز تالیف آقای کهزاد


( ۳۸۷ )

سرداران اسکندر برای جلب توجه مردمان قدری در توصیف این راه و عبور
از کوهها مبالغه کرده اند و این اغراق گوئی در کتب مورخین قرون بعدا انعکاس
یافته و سرچشمه روایات رفتن اسکندر پسر فلیپ بقطب ظلمات گردیده . عبور
اسکندر از کوه هندوکش در اواخر بهار سال ۳۲۹ ق م اتفاق افتاد است
بسوس: بسوس طوریکه گفتیم در باکتریانه در صدد آمادگی بر آمد تا اگر
بتواند قشون مقدونی را مضمحل سازد ولی اسکندر قبل از آنکه او کاری کرده باشد
رسید بناچار بسوس سیاست مدافعه وی را برای خود انتخاب نمود . نظر بتحریر
کنت کورس بسوس همینکه از نزدیک شدن اسکندر خبر یافت تمام پیروان
خود را جمع کرده مجلسی ترتیب داد تا موافق عادات قومی در باب خطر اسکندر
و صورت دفع او جرگه نمایند . درین مجلس بسوس از قوای خود تعریف
و از جنگ آوری مقدونیان تکذیب کرده و گفت که همه پیشرفتهای مقدونی
بیشتر از بی کفایتی و عدم تجربه داریوش بود. داریوش می بایست بعوض رفتن
در جلو مقدونی و جنگ در تنگی های کوهای سلیشیا عقب نشینی نموده آنها را
بجاهای سخت می کشاند و از رود ها و تنگی های کوها چنان استفاده میکرد
که برای ایشان نه راه برگشتن و نه راه پیش آمدن باقی می ماند ، و باینصورت
دشمنان را محو میکرد. عقیده من چنین است که ما باید در مقابل قوای زیاد یونانی
بحال مدافعه در آئیم و بیشتر از عوارض طبیعی استفاده کنیم و دشمن را ضعیف
ساخته برویم ، بفکر من چون نمی توانیم با این قوای قلیل در برابر دشمن قوی
کار حسب خواهش انجام بدهیم باید به سوگدیانه برویم و رود جیحون در
جلوم اسنگری باشد تا کمک های لازمه از ملل همجوار یعنی خوارزمیان ، سکاها
داهی ها و باقی اقوام مجاور برای ما برسد اینها جنگی هائی هستند که شانه آنها
با تالاق سر مقدونیان مساوی است. مجلسیان همه فریاد زدند که این نقشه برای
نجات آنان بهترین وسیله است . در ین مجلس شخصی از اهل میدیا که کوبارس


(۳۸۸)

Cobares یا باگوداراس Bagodaras نامداشت نیز در جمله باختری ها شامل شده بود.
این شخص بنابر طبیعت خویش چنین اظهار رأی کرد و به بسوس پادشاه باختر
توصیه نمود:« بهر جا بروی اسکندر از تو دنبال خواهد کرد. پس بهترست بروی
و تسلیم شوی شاید تاجی را که از دست فاتح می گیری بهتر بتوانی حفظ کنی » .
این رأی باگورداراس قلب بسوس را که نصب العینی جز نجات مملکت نداشت
جریحه دار ساخت. مشارالیه برافروخته شد و بغیظ در آمده خواست او را با قمهٔ
خود پاره پاره کند ولی دست او را گرفتند . غوغائی رو داد و مجلس بهم خورد
و بدون آنکه مشوره بپایان رسد خاتمه یافت . باگوداراس از موقع استفاده
کرده باسکندر پیوست.

لشکر بسوس عبارت بود از هشت هزار باختری مسلح . اینها در ابتدا تصور
می کردند که بواسطهٔ مشکلات و موانع اسکندر با ینطرف نخواهد آمد و راه هند
را پیش خواهد گرفت. پیش خود می اندیشیدند که درین راه از دست اهالی دلیر
ممکن است مجبور بوقفه های زیاد گردد، تا آنوقت سررشته و انتظام حربی خود را
درست کرده وحملهٔ مدهشی بدشمن نمایند و دفع شر کنند، ولی بعد چون آمدن
اسکندر انتشار یافت بعضی ها بسوس را گذاشتند و متفرق شدند. بسوس مجبور
شد که ازینجا حرکت کرده بطرف سوگدیانه برود و قوتی از آن اطراف بدست
آرد . درین احوال بدور او جز چندی از مردان کار نمانده بود. بقول آریان
بسوس با هفت هزار سپاهی باختری وسوار های داهی که در اینطرف تانایس
(سیحون) سکنی داشتند صفحاتی را که پائین کوه قفقاز بود عاری از هر آذوقه
میکردند تا اسکندر نتواند درین صفحات پیشرفت نماید.

بسوس بطرف رود اکسوس بحرکت در آمده صفحات باختر را تماماً خراب
و آذوقه و غیره را تلف نموده از رود بگذشت و بعد از عبور تمام کشتی هارابسوخت
تا بدست اسکندر نیفتد.


(۳۸۹)

اسکندر در باختریانه : گفتیم اسکندر از فراز کوههای هندوکش عبور نموده بعد از شانزده روز کوه پیمائی داخل صفحۀ باختریانه شد. اولین موضعی که اسکندر به آن رسید درا پسا کا یا اندراب بود. درینجا توقف کرد و این توقف چند روز بطول انجامید . اسکندر وعسکر او که نفس تازه کرده بودند بنای پیشرفت را گذاشتند. قشوش در اثنای این حرکت خیلی دچار قحطی و گرسنگی شد زیرا بومیان انبارهای غلۀ خود را در زیر زمین پنهان کرده بودند که کسی نمی دانست . این عادت اهالی باختر از زمانهای قدیم تا امروز دوام دارد و مردمان از مزار تاخان آباد و غیره عادت دارند که چاه کنده غله را راذخیره می کنند . در آن وقت که قشون مقدونی داخل این صفحه گردید چون از ذخائر اهالی خبر نداشته و از طرف دیگر بسوس تمام آن مناطق را از غله عاری ساخته بود از گرسنگی باعلف صحرا و ماهی رود خانه ها تغذیه میکردند . بعد که این مواد هم تمام شد اسکندر امر نمود ناچار پایان بار بردار لشکر را بکشند و با این بالاخره به باختر رسیدند.

با ختر : باختر نظر به تحریر کینت کورس Quinte curce (۱) چنین بود. زمین این صفحات در بعض جایها حاصلخیز است و غلۀ زیادی میدهد . چراگاه ها هم کم نیست و بنابر این اهالی حشم زیاد نگاه میدارند . ولی قسمت وسیع ازین صفحه از سرمه ریگ پوشیده و بکلی لم یزرع است . این جاها نه سکنه دارد و نه محصول . وقتیکه بادهای شمالی می وزد ریگ روان را در جاهائی جمع کرده تلهای میسازد و راهها را می پوشد . ازینجهت مسافرین مجبورند مانند دریانوردان شب بهدایت ستاره ها راه را بیابند و مسافرت در روز عملی نیست بخصوص که اگر بادهای شمالی بوزد مسافر را در زیر ریگ روان دفن می کند ولی جاهائی که چنین نیست خیلی مسکون می باشد و اسپهای زیاد دارد. بهترین دلیل
(۱) ص ۱۶۹۳ ج ۲ ایران باستان .


(٣٩٠)

این معنی آنکه باختر میتواند سی هزار سوار بدهد. پایتخت باختریا باکتریانه
با خترا (باکترا) نامدارد و در پای کوه پاراپامیز واقع است (۱) رودی که
باختروس Bactrus نام دارد از شهر می گذرد و نام ایالت و شهر از اسم همین رود است.
رویهمرفته این ولایت از ولایات آباد شمرده میشد. معروفترین شهرهای
باختر در عصر بطلیموس عبارت بود از زاریا سپه Zariaspa چاترا کار تا Chatrakarta
بكترا Bactra وايوكراتيديا. استرابن مورخ یونانی هم شهر بکترارا ذکر کرده
و آنرا زاریاسپه، داراسپه Daraspa یا ادراسپه Adraspa هم خوانده است
مشار اليه ابوکراتیدیا Eukratidia ( خلم ) را نیز یاد نموده است. در زمان اسکندر
معروفترین شهرهای باختر شهرهای ذیل بود: اور نوس Aomos وبكترا.
آرین مورخ از زاریاسپه هم اسم برده و آنرا « زاریا سپس » خوانده اگرچه
تشریحات مخصوص در اطراف آن نداده معذالك واضح است که این شهر در عصر
اسکندر مرکز ولایت بوده زیرا اسکندر در هنگام جنگ های سغد یانه زمستان را
در آنجا گذرانید.
عموماً عقیده برین است که زاریا سپه یا بکترا عبارت از شهر موجودۀ بلخ میباشد
بطلیموس تنها کسی است که بکترارا از زاریاسپه تمیز میدهد. واول الذکر را شهر
شاهی میخواند. چون زاریاسپه او در میان اراضی قومی موسوم به «زاریسپی ها»
و کنار رودخانه زاریسپس» واقع بود آنرا عبارت از شهر بلخ میدانند. می نویسند
که چون آتشکدۀ بزرگ بلخ آذری اسپ Azar-i-asp نامداشت یونانی ها ازان
اسم « زاریاسپه» را درست کردند.
کپتان کننگهم انگلیس می نویسد که بفكر من شهر «اور اپسه» متذكرۀ استرابو
هم عين شهر «زاریا سپه» است که تلفظ نام آن کمی فرق کرده زیرا اداراسپ

(۱) شهر با کترا یا بلخ در پای کوه نیست بلکه در میدان واقع ودر سمت جنوب شهر خیلی
دور رشته های ضعیف کوهها دیده میشود و بس . ازینجهت در آبادی های با کترا سنگ دیده
نمیشود و عمارات قدیمه که هنوز بر جاست از خشت خام یا پخته تعمیر شده.


(۳۹۱)

تلفظ معموله « آذرییاسيه» میباشد . اما موسیو ها کن بکترا را بلخ و زاریاسيه را شاه جوی در نزدیکی بلخ میداند.

اور نوس : کننگهم اینجا را عبارت از شهر شاهی بکترا می داند که بطلیموس در نگارشات خود متذکر شده است . بطلیموس این شهر را کنار رودخانه دار گیدوس Dargydus بجنوب شرق زاریاسيه قرار میدهد. این موضع بموقعیت شهر قدیم ومستحكم سمنگان Samangan نزديك هيبك کنار رودخلم موافقت می کند . درینجا دره که از ته آن رود خانه می گذرد باندازه تنگ است که آنرا « درۀزندان » یا « رونجون » گویند وجدارهای اطرافیکوه بقدری بلند است که آفتاب در نصف روز به بعضی حصه ها روشنی افگنده نمی تواند . بمجاورت شهر اورنس بطلیموس از قومی اسم میبرد که وارنی Varni یا یارنی Yarni نامداشت. وقرار اکثر احتمالات بنام خود محل معروف شده اند . قرار نگارشات مور کرافت Moorcroft خرابه های شهر سمنگان خیلی منبسط است و در عصر ادریسی مساحۀ آن برابر شهر خلم بود (۱) . بعضی از مولفین (۲) اور نوس را خلم میدانند . حالا ئيکه بطلیموس موقعیت شهر ایوکراتیدیا را کنار رودخانه «دار گیدوس » بطرف شرق قریب شهر زاریاسيه معین میکند و از ین معلوم میشود که خلم موجوده عبارت از خرابه های شهر مذکور میباشد . قر ار یکه از نامش معلوم میشود بانی این شهر «ایوکرائیدس» سلطان معروف یونانی باختری بوده است .

اسکندر درباکتریانه اورئوس وزاریاسيه را بدون جنگ ومقاومتی بدست آورد . باقی ولایت با کتریانه از آن پس مطیع او گشت . اسکندر در اورنوس بنای اسکندر یه دیگری گذاشت که موسوم است به الکذا ندریه اور نوس .

(۱) شهرهای قدیم آریانا مجله آيئنه عرفان .
(۲) مثلا ص ۳۸ کتاب ژوکی، ص ٦ قلب آسیا آنرا عبارت از غوری یا خلم میداند وغیر .


( ۳۹۲ )
بعد از آنکه ولایت باختر باستیلاى اسکندر در آمد آرته بازیوس Artabazus را
در بکتبرا و ارچلاس Archelaus را بايك عسكر محافظ در اورنوس مقرر داشته
سپس در صدد حرکت بطرف شمال بسوى دریای اکس و سوگدیانه شد.
از باکتریا نه بطرف سوکديا نه عبور از رودآ مو: زمانیکه اسکندر در باختریانه
بود باو خبر دادند که سکاها کنار رود سیحون که یونانیان آنرا با رود تانائیس
اشتباه کرده اند بكمك بسوس خواهند آمد . چون کارهای اسکندر در باکتریانه
بانجام رسيد وتهية سفر داشت قشون خود را برای تعقیب بسوس حرکت داد
در خلال این احوال اریکیوس که بهرات برای دفع ساتی بارزانس رفته بود وارد
شد واسلحه ولباس او را که علامت فتح بود نزداسکندر گذاشت .
آریان گوید (۱): اسکندر بطرف اکس ( وخش ، جیحون ، آمویه )
حرکت کرد . سرچشمه این رود قفقازست (۲) . و بزرگتر از رو دهائیست که
اسکندر در آسیا از آن گذشته بود. فقط رودهای هند ازین رود بزرگتر است
این رود در نزدیکی گرکان ببحر کسپین می ریزد ( حالا بدریای ارال جاریست).
وسیله برای گذشتن از ان نبود. عرض رود شش استاد (قریباً ۱۱۰۰ متر ) است
عمق مجرایش ازین هم بیشتر وپرازسرمه ریگ میباشد . ( این گفته آریان
نسبت بعمق دریا اغراق است ) . جریانش بسیار تند است و خیلی مشکل میباشد
که درینجا نمی توان پایه های در آب گذارد . چون چوب بدست نمی آمد
نمیشد پلی روی این رود ساخت واگرمبخواستند از جای دیگر چوب بیاورند
وقت گرانبها ازدست می رفت . لذا بدین وسیله متشبث شدند، پوستهایی را که
برای خیمه سربازان بکار می بردند از کاه وساقه های خشك گیاه انباشتند
ودرزهای آنرا محکم دوختند . بعد ازین پوستهارا سربازان بهم اتصال داده
(۱) ص ١٦٩٤ ایران باستان . (٢) مقصد پامیر است


( ۳۹۳ )

بكمك یكدیگر در پنج روز از رود گذشتند. اسكندر قبل از عبور از آمو تسالیان
و نیز مقدونی های را كه از جهت زخم های زیاد بكار جنگ نمی آمدند مرخص كرد
بعد ستازانور Stazanor را بجای آرزامس Arzames (یونانی شده ارشام است) كه به نظر
می آمد باغی میشود بحکومت هرات گماشت
اسكندر در اثنای این مسافرت كه تا برود آمو منتهی میشد بسی زحمت دید.
وقشونش خیلی سختی كشید موسم گرم تابستان و بیابان های خشك و پیدا نشدن
آب، مقدونی ها را خیلی پریشان ساخته بود. اسكندر پس از محن زیاد شبانه
یكنار رود آمو رسید ولی قسمت بزرگ قشون عقب مانده بود. اسكندر امر كرد
آتش هائی روی بلندی ها روشن كردند تا عقب مانده گان بدانند كه از دو گاه
دور نیست و نیز اشخاص را با مشكها و ظروف مملو از آب بكمك آنها فرستاد
مقدونی ها چون به آب رسیدند چندان نوشیدند كه ناخوش شدند و تعداد
زیادی از آنها بمرد . بسوس درینجا اشتباه كرده بود زیرا اگر در همین حوالی
در جائی اردو می زد و با مقدونی ها در ین میدان جنگ میكرد موفقیّتش بیشتر
احتمال داشت. اما او در آنطرف رودا كس در تلاش كار خود افتاد .
چنانچه گفته شد اسكندر با تمام قشون خود بواسطۀ پل شناور مركّب
از مشك ها وجوال های پر كاه به آنطرف دریا برآمد. مشارالیه رودا كس
را از موضعی كه از كلیف Kilif حالیه دور نبود عبور كرد (۱) و باینصورت
در سوگدیانه داخل گردید.
سوگدیانه و مقامات مهم آن: سوگدیانه عبارت از سوگهودا Sughuda قدیم
و امروز با منطقۀ تطبیق میشود كه متضمّن بخارا و سمرقند میباشد، این ایالت در شمال
ولایت باكتریانه در بین رودا كس و جكسارتس Jaxartes واقع و عبارت از وادی
شاداب رودخانۀ پالی تیمه توس Polytimetus یازرافشان میباشد دریغانها وقتیکه
۱ - ص ۳۸ امپریالزمی مقدونی تالیف ژوگی.


( ٣٩٤ )

دولت باختر قوت گرفت سوگدیانه نیز ضمیمه با کتریانه شد ( ۱ ) . سوگدیانه
طبق نگارشات بطلیموس شهر های عمده قرار ذیل داشته :
دریپا متروپولس Drepsa Metro Polis ، اوکز یانه Oxiana ، ماروکا
Maruka اسکندریه اوکسیان AlexandriaOxiane واسکندریه اسچانه Alex.Eschate
پلینی شهر پاندا Panda را بعنوان مرکز ولایت ذکر نموده می نگارد که در انتهای
سرحدی اسکندریه ایست که اسکندر بنا مانده است . امینوس Amminnus که
نوشته های بطلیموس را نقل میکند از اسکندریه سیر شا تا Cyrschata و شهر
در پسا متروپولس اسم میبرد بدون اینکه در باب موقعیت آنها چیزی اضافه
کند ( ٢ ) .
بسوس در دست اسکندر : گفتیم بسوس بتصور اینکه ترتیبات خوبی برای
جنگ اسکندر خواهد گرفت با هفت هزار سوار باختری وغیره صفحات باختریا نه
را از پاروپامیس تا اوکس خراب کرده از روداکس بگذشت وبطرف نوتاکا
Noutaka رفت تا زمستان را بگذراند. موقعیت آن کدام جائی در عرض راه بین
باختر و مارکندا بوده و محتملاً کشKesh که شهر بزرگی بجنوب سمرقند ست
موقعیت آنرا نمایندگی بکند . بعد ازینکه اسکندر سمرقند را خراب نمود
چنین معلوم میشود که نوتاکا پایتخت سغدیان بوده وحین انبساط سلطۀ یونانی
اینجا هنوز مرکز این ولایت بشمار میرفت . گریگوریف Gyrigorieff نوتاکا
را بمعنی ایالت واقع در بین رود آمو و شهر سبز می داند ( ٣ ) ژوگی مؤلف
امپربا لتر میمقدونی آنرا عبارت از قرشی یا شهر سبز تصور میکند ( ٤ ) پرسی سایکس
۱ - ص ٩٣٥ جلد ١٢ انسیکلو پیدیای بریتانیکا طبع چار دهم .
٢ - شهرهای قدیم آریانا .
٣ - قلب آسیا صفحه ٦ .
٤ - ص ٣٨ .


(٣٩٥)

نیز راجع بموقعیت آن نوشته که «نوتا کاوادی شادابی در بین سمرقند و اکس بوده و واضحاً قرشی کنونی است (۱)».
درین وقت بدبختی دیگری روی داد. بسوس را مرض ناامیدی و مایوسی از پا در آورد. این وضعیت او را سرداران دیگر و سپاه قلیل او نپسندیدند و از او برگشتند و کار وضع خطرناکی اکتساب نمود. اسکندر بطلیموس را مقرر داشت تا رفته بسوس را که دچار چنین بحران روحی شده بود بگیرد. چون بسوس بدست بطلیموس افتاد بحکم اسکندر با او رفتاری وحشیانه شد. اول خواستند او را بکشند ولی بعد قرار دادند که در باختر محاکمه اش کنند و با کثافته اش بـقتل رسانند.
وقایع سغدیانه اسکندر در سواحل جاگسارتس؛ ظهور سپی تامینس : اسکندر را اقبال مدد کرد و چنانیکه ذکر شد بر دشمن خود راه رفته موفقیت حاصل نمود. پس ازان بطرف ماراکندا Maracanda یعنی سمرقند رهسپار شد مقصدش این بود که مرکز وادی را که جاگسارتس (سیردریا) از ایالت مردمان بربری جدا میکند بگیرد
گرفتاری بسوس بدست اسکندر کافی نبود که امنیت را در ولایتهای سوگدیانه و باکتریانه قائم کند. اسکندر مجبور شد که درین منطقه توقف نماید زیرا هنوز درین مناطق حکمرانهای پیدا میشد که مطیع نگردیده بودند. اگرچه ایشان عنوان پادشاهی نداشتند ولی هنوز تسلیم اسکندر نگردیده بودند و دشمنی و مخالفت زیاد در دل می پروریدند. از آنجمله یکی سپی تا مینس است. این مرد فوراً بصورت دشمن مخوف برضد اسکندر جلوه کرد. مشار الیه در میان سرحدی ها طرفدارانی مانند سکاها Sacaes و ماساجیت ها Massagetae و چندین قبیلهٔ دیگر داشت که نسبت بمقدونیان وضع تهدید کننده اختیار کرده بودند. اسکندر میخواست در کنار رود تاناریس (سیحون) قلعهٔ نظامی بسازد تا در مقابل
(۱) ص ٢٦٧ تاریخ فارس .


(٣٩٦)

مردهائی که میخواست مطیع کند سفری باشد. ولی درین وقت خبر رسید که
سغدیانه و با کتریا نه سر از اطاعت او بدر کرده اند. بر اثر این خبر اسکندر
به سپی تا مینس مراجعه کرد و خیال نمود که این وطن پرست حقیقی آله دست
اوست و میخواست از و در فرو نشاندن آتش شورش و ضدیت باختری ها کار بگیرد
غافل ازینکه او خودش مصدر این هنگامه گردیده و بوطن داران خود اعلام
کرده بود که اسکندر میخواهد تمام سواره نظام باختر را نزد خود بطلبد و باین
مقصود تمام آنها را از دم شمشیر بگذراند. و نیز اظهار داشت: که
اسکندر حتی برای انجام این مقصد میخواهد او و کاتن را استعمال و بمقابل وطن
وقوم بخیانت وادار کند در نتیجه مردم مسلح گشتند تا بدفاع بپردازند. آنوقت
اسکندر خبر یافت وحس کرد که سپی تامینس خطر بزرگی است که باید برداشته شود.
اسکندر فوراً بعد از دستگیر کردن بسوس لازم دید که گروه سی هزاری
بربرها را که قاتل مخبرین مقدونی در ساحل رود جکار تس بودند سزا بدهد.
ازینر و مجبور بود که بر هفت شهر مستحکم حمله ببرد که اکثر در جوار سرحد تعمیر
یافته بود و ایشان مقدونیان را از تیغ کشیده بودند (۱). آنگاه به کراتر امر کرد
تا شهر سيرو يوليس Cyropolis یعنی «او را تیپه امروزی را محاصره بنماید
و خودش بقول آریان شهر گازا Gaza را محاصره نمود و گرفت. تمام جوانان
این شهر بحکم اسکندر بقتل رسانیده شد و باقی اهالی را برده و آرد در میان مقدونیان
تقسیم نمودند، خاك شهر را بباد دادند تا برای اطرافیان عبرت شود.
اسکندر به آن ترتیب پنج شهر را محاصره و فتح کرده بطرف سیر و یولیس رفت.
این قلعه خیلی مستحکم بود و در یورش اول آنرا گرفته نتوانست. مگر سپاهیان
او از مجرای رودی که بشهر میرفت و در آن وقت خشك بود داخل شدند.
جنگ خونینی روی داد. مقدونیان غالب شدند و هشت هزار نفر را کشتند
(۱) ص ۷۱ فارس قدیم و تهذیب ایران مولفه کلى مان هار.


(۳۹۷)

بعد از ان شهر دیگری که هفتمین شهر درین نواحی بود تسخیر گردید و مدافعین کشته دست یونانی شدند .
قومی مماسن Memacene نام که قوی بودند سرتسلیم فرو نکردند و فرستادگان اسكندر را كشتند و او را بخشم آوردند . اسكندر « پردیکاس وملاگر » سرداران خود را فرستاد تا آن را محاصره كنند چون از تسخیر شهر سیروپولیس فراغت یافت خودش نیز به آن صوب شتافت . گرفتن این شهر از تمام شهر های دیگر مشکل تر بود زیرا اهالی سخت پافشردند. بهترین سپاهیان مقدونی درین جنگ تلف شدند در اثنای جنگ سنگی بسر خود اسكندر نیز آمد و او را بیهوش ساخت. قشونش گمان كرد که کار او تمام است ولی چون بهوش آمد حملۀ سخت برد و غالب شد .
اسكندريه اقصى : سپس اسكندر خود را به تعمیر آخرین کولونی یونانی كه اشتباهاً آنرا اسكندريه تانائیس Tanais نامید مصروف ساخت (۱) . زیرا اسكندر موقعی که بدریای سیحون ( سير دريا ) پیشرفت آنرا گمان كرد که رود خانه تانائيس يادون Don است (۲) . این منطقه را اکثر مورخین و محققین با خجندامروزه یکی می دانند . اسكندر اولین بار که باین مناطق رسید خواست تاسیس شهری نماید ، مگر شورش باختری ها و سغدی ها نقشه او را برای وقت دیگری معطل گردانیده بود . اسکندر بعد از آنکه بران صفحات غالب آمد در ظرف مدت کوتاهی دوباره اقتدار خود را بر دریای سیحون قائم نمود .
در این اثنا خبر دو واقعۀ خیلی مهم با سکندر رسید . یکی اینکه سکاها یاسیت هاScythiansقشونی بر ساحل مقابل دریای سیحون گرد آورده اند. دوم اینکه سپی تامینس«مرا کندا» را محاصره نموده. کار روائیهای سپی تامینس اسکندر را بفکر می انداخت زیرا میدانست که سپی تامینس از مردان کار و جنگ است ناچار قوای مهمی برای دفع او فرستاد و خودش بدریای سیحون برگشت و بر ساحل

(۱) ص ۳۹ امپریالیزمی مقدونی تالیف ژوگی
(۲) ص ۸ قلب آسیا .


(۳۹۸)

چپ آن در ظرف هفده روز قلعه بنا نمود و برحسب معمول اسکندریه نام کرد . پس از تکمیل آن امر بساختمان عده مکفی چاله ها نمود . شهر های زیادی در کنار سیحون خراب شد تا این اسکندریه در کنار همان رود آباد گردید. یونانیان آنرا اسکندریه اقصی یا الگزاندريه اسپات Alexandria Eschate خوانند که همان خجند فعلی باشد (۱). بعد از آن اسکندر خواست با سکاها دروآویزد و مشوره نمود که جنگ را بداخل مملکت ایشان ببرد . اما رسولان ایشان آمده از اوضاع و جنگ خود و غلبه خود بر شاهان فارس بیانات دادند و رفتند . اسکندر ترسید که مبادا بعد ازین قدر غلبه های متواتر بدست این قوم مضمحل شود عزمی که در گرفتن ملك ایشان داشت فسخ کرد .

ظفر سپی تا مینیس : در خلال این اوقات فوجی که برای خلاص کردن ساحتوی مرا کندا بسرداری «منه دیم» اعزام شده بود به آن شهر نزديك شد. سپی تامینس سپاهی کاردان و خوب از فن جنگ آگاه بود برای نابود کردن این فوج قوی یونانی خود را در جنگلی پنهان کرده کمین گرفت . چون لشکر منه دیم نزديك رسید سپی تامینس حکم حمله داد و لشکر مقدونی از هر طرف مورد حمله قرار یافت. مقدونی ها سخت پا فشردند و مقاومت کردند. ولی سپی تامینس استادانه ایشانرا مغلوب نمود و قسمت عمده این لشکر را محو کرد . قسمت شکست یافته را تعقیب کرد. مغلوبین بيك بلندی پناه بردند و سپی تا مینیس آنها را زیر محاصره گرفت تا از گرسنگی تسلیم شوند . درین جنگ که در وادی رود خانه پالی تیمیتس Polytimetus یعنی زرافشان واقع گردید مقدونیان دوهزار پیاده و سه صد سوار تلفات دادند . و اسکندر از بیم آنکه مبادا چنین تلفات در يك جنگ روحیات عسکر او را خراب سازد تعداد تلف شدگان را پنهان داشت و فراری های آن جنگ را که عده قلیلی بودند تهدید بمرگ کرد تا این خبر را افشا نکنند .

(۱) ژوگی ، کلیمان هاو ، پرسی سائیکس ، و سائر مورخین متفق بر این اند که اسکندریه اقصی خجند و سیر و پولیس « اورا تیپه » امروزه است .