(٥٩١)
وقصص اخلاقی ومناظره میان راهبین وغیر روحانی بوده، ترجمه چینی «وینا یا»
چاپ «تری پی تکه» یعنی «سه سبد گل» که در توکیو به طبع رسیده شامل
هشت جلد است. ترجمه «تبتی» آن سیزده جلد و هر جلد بطور متوسط شامل ٤٠٠
_ ٥٠٠ ورق میباشد.
پیدا شدن پارچه های نسخ یکی از متون مجهول سانسکریت از کشمیر
وبامیان مارا امیدوار میسازد که از خرابه های معابد افغانستان کشف
شواهد آثار عرفانی و ادبی سابقه خویش را انتظار داشته باشیم.
خلاصه عصر کوشانیهای بزرگ مخصوصاً دوره سلطنت پادشاه معروف آنها
کانیشکا یکی از دوره های ترقی ادبیات و صنعت است. قسمتی از آثار علمی
و ادبی این دوره تا حال کشف و تحلیل و ترجمه شده و قسمت دیگر هنوز مجهول
است و آینده از آن پرده خواهد برداشت.
موسیقی: موسیقی که از زمانهای باستان عصر ویدی در کوه پایه های آریانا
اساسی داشت لا ینقطع سیر تدریجی خود را در سایه مذاهب مختلف مملکت
و همنوائی با آن طی کرده و تا جائیکه از روی تصاویر رنگه معابد بامیان و
مجسمه های هده و کاپیسا معلوم میشود در دورۀ کوشانیهای بزرگ هم ترقی
داشت. آئین بودائی که در صدد علاج درد و رنج بشری بود با نوا و آهنگ موسیقی
تا اندازۀ زیاد آلام روحی را تسکین میداد و زمینه را برای آرامی خاطر وتفکرات
عمیق وصلح جوئی و نشاط روحی آماده مینمود، زیاد است تصاویر رنگه بامیان
و مجسمه های گچی هده که موسیقی نوازان و مغنیه ها ورقاصه ها را مشغول
ساز و نوا نشان میدهد، از تبلوهای نفیس بامیان یکی صحنه ایست که دو زن
در اطراف يك هارپ بلندی نشسته و انگشتان باريک آنها به تارهای آن بازی
میکند، ازین قبیل صحنه های رقص و موزيك در میان تصاویر رنگه با میان


(۳۱۲)
هنوز موجود است که شاید بعضی آن از عصر کوشانی بزرگ تازه تر باشد معذالك
رسم و رواج و روح آن دوره را بخوبی نما يندكى ميتواند ، از همه ، ا ز هما ن
عصری که آنرا میتوان دوره ترقی صنعت هیکل تراشی نامید در پهلوی هیکلهای
که زعما و سر داران و تیپ های نژادی کوشانی را نشان میدهد مجسمه موسیقی
نوازان با آلات و ادوات مختلف موسیقی از قبیل رباب وتوله ودهل وغيره بدست
آمده که نمونه های آن در اطاق هده موزه کابل موجود است. سیلون لوی از
روی داستانهای عصر کنيشکا چنین می نویسد که اسوه کوشام همان نویسنده
سحر کار که در دربار کنیشکا می زیست و پیشتر به آثار ادبی او اشاره نمودیم در
موسیقی هم دستی داشت وموسیقی را در راه خدمت به آئین بودائی استعمال میکرد
میگویند که قوای موسیقی او خیلی مرثر بود. در در انسکین میداد و آنها ئی را که
زیر بار اندوه خمیده شده بودند راست و بشاش میساخت. مردم را طوری از مادیات
منصرف میکرد که کار و بار خود را گذاشته به قوانین مذهبی و انزوا متوجه
میشدند و از خودی بیگانه میگردیدند ، کنيشكا پادشاه ترسید که مبادا افراد
ملتش چنین موسیقی سحر انگیز را بشنوند و خانهای خودرا ترک گویند و مملکت
خالی شود ...» (۱) ازين حكايت كوچك معلوم میشود که در عصر امپراطور
کوشانی کنیشکا موسیقی نیز به مراتب بلندی رسیده بود و استادان چیره دستی
در معابد مملکت در دامنهای کوهسار قشنگ افغانستان این فن ظریف را تر قی
داده بودند و از آن در راه تسکین الام درونی و روحی بشری کار زیاد میگرفتند.
روابط تجارتی امپراطوری کوشان بارومن ها : در صفحات قبل تحت عنوان
سیاست داخلی و خارجی کوشانی های بزرگ استقرار تعلقات دوستانه
سیاسی دولت کوشانی آریا نارا بادر دولت بزرگ وقتهان های چین وقیاصره
روم شرح دادیم . در اثر وجود سه امپراطوری بزرگ و مقتدر هـان هــا

(۱) صفحه ١٣٤ لیند سیوی لیزا نریس ( هند مدنیت بخش )


( ٣١٣ )

کوشانی ها، رومن ها وموا فقت های سیاسی آنها از شرق اقصی تا منتهی الیه غرب اروپا
یک امنیت و آرامی فوق العاده حکمفرما بود . بدیهی است امنیت، خصوص امنیتی که
دامنه آن وسیع و افق آن پهناور باشد برای انبساط تجارت خیلی ها موثر است و این
از مهمترین عوامل است که تجارت « آریانا » را در عصر کو شان ترقی داده
و مسئله ترانزیت مال التجاره را فوق العاده آسان ساخته بود . علاوه برین
بسیار عوامل دیگر نی است که از حسن اتفاقات درین عصر « امنیت و آرامش »
عمومی آسیا وارو پا یکجا شده زمینه دادوستد و رفت و آمد وحمل ونقل مال التجاره
را فراهم نموده بود. وضعیت جغرافیائی امپراطوری کوشانی بین چین، امپراطوری
روم طوری بود که راههای بزرگ آنوقت همه از آن میگذشت. به این تفصیل که راهی
از باختر ، سغدیان، فرغانه بطرف چین میرفت و راه دیگر از باختر – بامیان -
دره کابل بطرف قسمت های هندی امپراطوری کشیده شده بود وطریق سومی از
چین آمده از راه کشمیر و پنجاب به هند منتهی میشد. به این طریق به استثنای
مال التجاره که از راه بحر بین هند غربی و امپراطوری رم رفت و آمد داشت تقریباً
تمام تجارت آسیا و اروپا از خاک امپراطوری کوشان میگذشت و از نقطه نظر
ترافيك اموال منافع زیاد به ایشان عائد میشد. از يك طرف پول رومن که از حیث
صافی عیار و قشنگی خود ممتاز بود چشم تجار آریائی ، هندی و چینی را بخود
جلب کرده بود واز طرف دیگر چینی ها که مخصوصاً قوم تجارت پیشه میباشند درین
وقت روی صحنه بر آمده وتقریباً تمام تجارت آسیای علیا را در دست داشتند
این چیزها هر کدام بجای خود مهم وموثر ووجود تمام آنها دريك عصر به ترقی
تجارت آریانا در عصر کوشان كمك زیاد نمود. زمینه را فوق العاده مساعد ساخته بود.
بعدتر مال التجاره که رومن ها عموماً از شرق خریداری می نمودند ذکر خواهد
شد عجالتاً به این می دازیم که مسئله «ابریشم» و پارچه های ابریشمی در انبساط
تجارت این وقت وارتباط سکیانگ (ترکستان چینی) با امپراطوری رم وحتی ایجاد

تاریخ آریانا (۱۰۰۰) ب سردار محمد سراج الدین ن حمید معظم ن د رب ه علی، امیر الجایه، تاریخ ج ۲۸-۷-۴۰


( ٣١٤ )

راه بزرگ بری تجارتی از آسیای قریب که بعضی اوقات بنام «راه ابریشم» یاد
می شود اهمیت زیاد دارد و درین زمینه رول خیلی مهمی بازی نموده است
پارچه های ابریشمی مال التجاره مفید و زیبایی است که در دنیای قدیم کسی از آن
صرف نظر نه نتوانست. از خیمه و خرگاه اقوام بادیه نشین آسیای مرکزی گرفته تا
قصور مجلل قیاصره روم همه جا مورد ضرورت بود و در هر نقطه خریداری داشت .
پس ابریشم باید راهی داشته و در تجارت آسیای مرکزی رولی بازی نموده باشد.
آیا این راه مهم تجارتی از کدام نقاط « آریانا » میگذشت ؟ و غیر ازین چه
راه های معروف دیگری در امپراطوری کوشان دیده میشد ؟ تايك موقع رومن ها
تنها روابط تجارتی باسواحل غربی هند داشته و احتیاجات خودرا ازراه بحر رفع
میکردند . «استرابن» می نویسد كه يك صدوبيست کشتی مخصوص تجارت هند بود
که در انوقت از شهر «میوس هورمس» (Myos Hormos) کنار سواحل بحیرۀ احمر
برآمده بطرف هند میرفت. « پلین » ارائه میکند که امپراطوری روم سالانه مبلغ
٥٠ ملیون «سسترس Sesterces» مال التجاره از هند میخرید. بعد از یکه «هیپالس»
« Hippalos» نام در سال ٤٥ مسیحی موقع بادهای موسمی را کشف نمود غربی ها
در تجارت با سواحل غربی هند چری تر شدند ، لیکن بازهم چون فنون دریانوردی
توسعه نداشت مسافرت در بحیرۀ عرب و اوقیانوس هند بی خطر نبود و از طرف
دیگر احتیاجات دنیای غرب تنها از سواحل غربی هند برآورده نمیشد . تا اینکه
مائس تی تیانوس «Maes Titianus» يك نفر از تجار مقدونیه راه خشکه بین باختر و
«مدی ترانه» را کشف نمود . علت اقدام او در حقیقت مسئلۀ «ابریشم» است و جا
دارد که این راه راه راه ابریشم» بگوئیم زیرا تاجر مقدونیه که در شام تجارت خانه
داشت میخواست مراکز مهم ابریشم تابی و رنگ ریزی آن را که عبارت
از شهرهای انتیوش Antioche (انطاکیه) ــ بریت Beryte ــ سیدن Sdon ــ تیر
Tyr باشد بصورت مستقیم بابازار مهم ابریشم در ترکستان شرقی (سنکیانگ) وصل


( ٣١٥ )
کنند . مهمترین مرکز ابریشم درین وقت منطقه اخیرالذکر بود که جغرافیه
نگاران یونانی بواسطهٔ موقعیت آن بین چین وهند آن را «سریند Serind»
یعنی (هند وچین ) مینامیدند وبازار مهم آن در سرحدات مشترك دوامپراطوری
بزرگ ومتمدن آن وقت آسیا هان های چین وکوشانی ها در شهرهای ایسدون
سیتیكا (Issedon Scythica) ( کاشغر ) و ( ایسدون سریكا Issedon Serica)
(ختن) بود چنانچه ابریشم این نقطه را در قلمرو پارت ها ارباب صنایع
شهر بابل و در امپراطوری رومن اهالی شهر تیر - بیریت و اسکندریه
خریده وازان پارچه ها درست میکردند . از بنادر کنار سواحل مدیترانه و شهرهای
شام « راه ابریشم » از هیرا پولیس Hicrepolis ( کنار فرات ) گذشته بدامنه های
پامیر و تیان شان وصل میشد مفصل تر بگویم این راه بزرگ بعد از خروج
شام درخاك بین النهرین از شهر های ( ادس Edess و نصیبی (Nisibe) ودر مدیا
از اکباتان همدان وراجس (Rhages) یعنی ری و گردنه ( سیردره Sirdara)در
مازندران وهكاتومپی لوس Hecatompylos ( شاه رود) از حوالی بین مرو وهرات
به بکتر (بلخ) وصل میشد .سپس این معبر بزرگ از راه درهٔ وخش سرخ آب ودره های
« قزل ارت » و « قزل سو » بطرف وادی کاشغر و تارم ادامه مییافت نقطه
که در آن مال التجاره مبادله میشد و تجار چینی وشامی بیکدیگر متلاقی میگردیدند. نقطه
بود درحوالی«روشان»و«فرغانه»فعلی که آن را(لی تینوس پیرگوس Lithinos Pyrgos
یعنی (برج سنگی) میگفتند چینی ها یا بزبان رومانیا (سر ها Seres) بعد از
مسافرت هفت ماهه از شهر دور افتاده ( سی - نگان - فو Si-Ngan-fou)
وغیره بارهای ابریشم خود را به « سریند » تمرکز داده و با تجار شامی مبادله
ومعاوضه می نمودند .
ازین معبر بزرگ شاخه دیگری که بطرف هند میرفت از بکتر (بلخ) جدا


(٣١٦)
شده یکی از راه قندوز و اندراب بدره کرشان یا دره شکاری و دیگری از راه بامیان
و دره غوربند بوادی کاپیسا و کابل واز آنجا به هند وصل میشد.
راه دیگری که مستقیماً از ترکستان شرقی به حصص هندی امپراطوری
کوشان فرود می آمد از (کوئن سن Conenein) و (مستغ) و یکحصه کاشغر و کوهای
قراقرم گذشته داخل کشمیر میشد و از آنجا امتداد سواحل چپ اندوس را تعقیب
نموده به بندر «مینا گارا» Minnagara وصل میشد بعضی از تجار شامی رومی که
مسافرت خشکه و مشکلات آن را متحمل شده نمیتوانستند برای خریداری ابریشم
درین بندر می آمدند .
بعلاوه ابریشم که به پیمانه زیاد از دو راه فوق الذکر از (سریند) از راه بکتر
(بلخ) بطرف غرب واز راه کشمیر بطرف جنوب در بحر میرفت بسیار مال التجاره
دیگر از خرد امپراطوری کوشان خریداری میشد . پشم و طلای کابل - گندهارا
کشمیر ، صمغ سند پنبه مالوا، لاجورد بدخشان، لاك پتالی پوترا - مواد معطر
نباتی فیل عقیق - و دیگر سنگهای قیمتی را تجار سواحل شرقی بحر الروم
بمقدار زیاد خریداری نموده و بقیمت های گزاف در امپراطوری رومن بفروش
میرسانیدند .
همین طور چینی ها به بسیار اشیا و محصولات ساخته آریانا و فارس و شام احتیاج
داشتند سرمه به قیمت گزاف از آریانا خریداری میشد و ملکه چین برای استعمال
شخصی خود و خواتین سراپرده سلطنتی بمقدار و قیمت زیاد خریداری میکرد
قالین های بابل جواهرات وسنگ های قیمتی و مصنوعی شام، مروارید سواحل
بحیره احمر، پارچه های بافت شام و مصر و ادویه مخدره وغیره به چین وارد
میگردید .
خود آر یا ناو ولایات هندی امپراطوری کوشان بعلاوه فروش محصولات
خود بیشتر از ترانزیت مال التجاره استفاده میکرد چون تمام راه های بزرگ


(۳۱۷)
تجارتی آسیا از خاک ایشان میگذشت تمام تجارت چین - هندو امپراطوری
رومن دردست آنها بود .
ترقی تجارت کوشان با غرب در حوالی اخیر قرن ۲ مسیحی شروع به تنزل
نمود. مقتدر شدن ساسانی ها راه رفت و آمد تجار رومی را بطرف شرق قطع کرد
ولی هنوز هم قافله ها در حصص شرقی راه ابریشم در حرکت بودند و این اویه تا اخیر
دوره ترقی و شکوه کوشان شاهان بزرگ دوام داشت تا اینکه در اثر محاربات
هفتلی ها و ساسانیان امنیت این گوشه آسیا بر هم خورد و تعلقات چین و آر یایا
و فارس دگرگون شد. هر مملکتی منزوی گردید و نظام تجارت برهم خوردوچون
راهای خشکه بسته شد رومن ها به توسعه تجارت بحری توجه نموده و با سفائن به
دلتای اندوس و سائر نقاط ساحلی هند می آمدند و راه های بری تا عصر
چنگیز خان مسدود ماند .
لباس: کوشانی ها از نقطه نظر لباس نه چینی نه فارسی و نه هندی بلکه چیز مخصوصی
میپوشیدند که در تبت و آسیای مرکزی و با جزئی فرقی تا امروز در افغانستان
معمول و مروج میباشد. در لوحه سنگ بزرگی که بطول ۹۰ سانتیم و عرض تقریباً
٤٠ سا نتیم از معبد شترک بگرام کشف شده و در موزه کابل موجود است
به دور مجسمه بودای مرکزی ٣٤ نفر اشخاص دیگر روحانی و غیر رو حانی
و منجمله دو نفر اعانه دهنده کوشانی بازن های شان هم دیده می شود . ریش انبوه
دماغ بلند وقلمی - چشمان بزرگ ، اندام متناسب و غیره چیزهائیکه اختصاصات
بدنى يك فرد سینی آریائی را تشکیل میدهد بوجه احسن در ین نجبای اعانه
دهنده کو شانی جمع است . لباس مرد عبارت از يك شلوار چین داری است
که از بالا تا پائین چین خورده و با چین های خود سراسر بيك شلوار صاف امروزی
شباهت دارد . پیراهن او عينأ يك پیراهن درازی است که قرن های متوالی در
افغانستان معمول بوده و یخن آن یکطرف بسته میشود . روی اینها چینی دارد


(۳۸)
که از زانو پایان تر آمده و آنرا فقط يك تکمه که عموماً بشكل ماه نو
یا گل شش برگ میباشد روی سینه محکم نگاه میدارد تا در طرفه دامن آن
از هم دور نماند . آستین های این چن از شانه تا ندوست چین دارد ونسبتاً
تنگ است وشکل بازو ساعد زيبا وطویل او را بخوبی نشان میدهد . لباس
زنانه طویل ودامن آن پرك دارد و مواج است وتمام قامت زیبا ورسای خانم
را پوشانیده است . اشکال ونمونه های لباس عصر کوشانی افغانستان را میتوان
ازروی مجسمه ها وهیکل های هده و کاپیسا وکاپل ازروی تصاویر رنگه دیواری
باميان ودره ككرك ودره فندقستان مطالعه نمود . چون تصاویر پادشاهان
کوشانی روی مسکوکات آنها به ضرب رسیده و برعلاوه حتی هیکل های سنگی
باندازه قامت طبیعی ازخود کنیشکا از مقام «مات Mat» نزديك «ماتورا»
کشف شده میتوان البسه شاهی، لباس سر بازی، شكل اسلحه و نوع پاپوش
این عصر را مطالعه نمود .
قراریکه ازروی تصاویر شاهان کوشانی روی مسکوکات واز روی مجسمه
مكشوفه کنیشکای كبير ازمقام « مات » معلوم میشود شاهان كوشانی
البسه فراخ وطويل و کلفت می پوشیدند . پیراهن آنها عموماً كشاد واز زانو
پایان تر می آمد . این پیراهن فراويك دريك هيكل مكشوفه ازهده معلوم میشود
(۱) یخه ئی دارد مدور وحاشیه آن باگردما خامك دوزی شده . معمولاً دوردامن
راهم خامك دوزی میکردند تا اندازه ئی که ازروی مسکوکات حدس زده میشود
ومجسمه كنيشكا واضح تر نشان میدهد این پیراهن از پارچه های کلفت
ساخته میشد وبه آسانی قات و شکن نمیگرفت . روی این پیراهن كمر بند
چرمی می بستند . پیراهن كنيشكا از كمر بند پایان يكنوع رده های
مار پیچی دارد که خطوط بخیه روی پیراهن را نشان میدهد. کنیشکا روی
(۱) این هیکل در اطاق سوم منزوی موزۀ کابل موجود است.


( ۳۱۹ )

پیراهن چین فراخ ودرازی پوشیده که چهار انگشت از دامن پیراهن طویل تر
است . چون چه در روی مسکوکات وچه در روی مجسمه های این عصر وچه
در تصاویر دیواری بامیان و فندقستان همه جا دیده میشود ویکی از البسه
ممیزۀ عصر کوشانی است که تقریبا همه طبقات مردم میپوشیدند و بیشتر در
عصر تعالی کوشان یادر دوره زمامداری کوشانی های بزرگ یعنی در سه قرن
اول مسیحی رواج وعمومیت داشت زیرا بعد از ین عصر لباس های فراخ وکلفت
طویل کرشانی آهسته آهسته تنگ ترو کوتاه تر وملایم تر شده ونفوذ مجاورت
ساسانی در لباس تاثیر زیاد بخشید و آخر در طی قرن شش ومرور قرن هفتم لباس
شاهی به اندازۀ تنگ شد که کاملا در بدن می چسبید وشکل بدن را اختیار
میکرد وبهترین نمونه آنهم در هیکل شاه وملکه دیده میشود که از معبد فندقستان
( درۀ غوربند ) کشف شده ودر اطاق فندقستان موزه کابل موجود است واز
روی مسکوکاتی که پیدا شده تاریخ آنرا به قرن ۷ مسیحی نسبت داده میت انیم .
بهر حال چون مقصد ما در ینجا شرح لباس عصر کرشانی های بزرگ است
داشۀ مطالعات فوق را تعقیب میکنیم . چون ممیزاتی که بالا متذکر شدیم از پارچه های
کلفت پشمی یاپمبه ئی یا از پارچه هائی که بنکی نمد کرسی می مالیدند
برش و دوخته میشد . برش آن نهایت ساده بود زیرا مانند چپن های امروز از یخه
تا دامن چاکی راست و مستقیم داشت ومعمولا از کمر پایان تا دامن دو گوشه
آنرا بشکلی مثلثی قات میکردند تا کمر بند ودامن پیرهن وخامك دوزی های
آن معلوم شود و درحرکت وقدم ماندن هم بندش واشکال پیش نامد. در بعضی
مجسمه ها منجمله مجسمه مرد کنانی شترك ( ) گل هشت برگی در حد کمربند

(۱) تصویر میان صفحه دوۀ رساله امپراطوری کوشان ملاحظه شود.


(۳۲۰)
در گوشه چین رابهم وصل میکرد. این رویه برای چین های این وقت بسیار
مفید بود زیرا با يك تکمه خود چین وضعیت باز و بسته هردو بخود میگرفت
و در حصه دامن مانع حرکت و جنبش نمیشد. یخه این چین ها بعضی اوقات مانند
یخه پیراهن این وقت گرد بریده میشد و گاهی چپه کردن بسیار برداری داشت
با ملاحظاتی که در مجسمه ها و تصاویر رنگه نقاط مختلف افغانستان بعمل آورده ایم یخه گرد
در اوائل عصر کوشانی های بزرگ و چپه کردن عریض با حاشیه های مغزی دار
در قرون بعدتر معمول شده و عمومیت زیاد پیدا کرده است چون هیکل کنیشکا
که از علاقه (مات) پیداشده متاسفانه سرو گردن از حوالی میان دو شانه ندارد خوب
معلوم نمیشود که یخه چین او بکدام شکلی منتهی شده است ولی از خطوط مستقیم
و مغزی دار چاك دو طرف چین و تصور میتوان کرد که چین او یخه مدور داشته زیر الباس
به چپه گردن عریضی منتهی میشود مانند لباس پادشاه فندقستان یا خفقانی که رب النوع
مهتاب در بر کرده یا تحفه آورنده ئی که در جدار راست (نسبت به بیننده) رواق هیکل
٥٣متری بامیان نقش شده (۱) حاشیه های دم چین در مقابل سینه خطوط منحنی
بخود میگیرد آستینهای این چینها عموماً تنگ و تامچ دست میرسد و از تنگی
زیاد در بعض مجسمه ها آستین ها به اندازه ئی قات خورده که گوئی اصلاً دوخت
آن چنین بوده و از شانه تا بند دست از يك سلسله رده های برجسته تشکیل شده
بود مجسمه کنیشکا که به اصول و مدرسه (ماتورا) ساخته شده متا سفانه بازو
و آرنج ندارد تا شکل آستین چین معلوم میشد فقط انگشتای آن معلوم میشود
و بس ولی شال آستین به تعریفی که نمودیم در هیکل کوشانی شترک هویدا است.
(۱) مجسمه پادشاه و فن تصویر رنگه رب النوع مهتاب در اطاق فندقستان موزه کابل
موجود است. تصاویر آنها در دی جرنل آف دی گریتر اند یا سوسایتی جلد ۷ نمره ۲ سال ١٩٤٠
ملاحظه شود. تصویر رنگه تحفه دهنده مذکور در لوحه ۲۸ جلد سوم تحقیقات جدید عتیقه شناسی
بامیان تالیف موسیوها کن و موسیو کرل ملاحظه شود.


( ۳۲۱ )

در عصر کوشانی شلوار چین دار معمول بود و تقریباً همه طبقات مردم آنرا
می پوشیدند. موزه و چموس چرمی و نمدی پاپوش این عصر شمرده میشد. مجسمه
کانیشک که از علاقه «مات» پیدا شده موزه های بسیار بزرگ و زمین و تسمه ئی
در بند پا دارد که يك نوک آن از کف پا گذشته و برقم مهمیزی بسته شده ولی
از خود مهمیز اثری نیست. شلوار کشاد و چین دار و موزه در مجسمه های کوشانی ها که
از گندها را و کاپیسا پیدا شده واضح دیده میشود و یکی دوی آنرا پایان تر شرح میدهیم.

از معبد شترك بگرام لوحه سنگی دیگری پیدا شده که در آن هیکل يك
بودا دو بودیس اتوا، يك راهب و يکنفر تحفه دهنده کوشانی نقش است . این مرد
کوشانی از طبقه عوام معلوم میشود فقط يك پیراهن کلفت و يك شلوار نسبتاً
تنگ در بر دارد، یخه پیراهن او ساده و مدور است . کمر بندی روی پیراهن بسته
واضح معلوم میشود که دهن پا چه های شلوار او با حاشیه مغزی دار برجسته
منتهی شده، سر و پایش برهنه است، چپلی را که معمولاً نجبای قوم و پادشاهان
می پوشیدند ندارند. (۱). در يك لوحه دیگری که موسیو ها کن در سال ۱۹۲۴
از (پاتاوه) ١٥ کیلومتری جنوب شرق چاریکار و ۷ کیلومتری جنوب بگرام کشف
نموده بدور «بودیس اتوا» میتریا يك جماعت هشت نفری که در میان آنها زنان و اطفال
هم است دیده میشوند . این ها کو شانی های کاپیسا هستند که تازه بدین
بودائی گرویده و برای نشاندادن حرارت عقیده خود تحفه های آورده و به بودیس
اتوای مذکور تقدیم میکنند این کوشانی ها که حتماً از جمله عوام قوم اند لباس ساده
دارند مردان يك يك پيراهن فراخ یخه کرد پوشیده و تسمه روی آن بکمر بسته اند.
در میان دوسینه آنها خطوط مستطیل شکلی معلوم میشود و احتمال دارد که برش یخه
آنها اینطور باشد. مردان شلوار فراخ پوشیده و پاچه های آنرا میان موزه داخل کرده اند

( ۱ ) تصویر مرد کوشانی مذکور در مقابل صفحه ه رساله امپراطوری کوشان
ملاحظه شود .

تاریخ آریا با (۱۰۰۰) ب سردار محمد نع راج الدين رحیم الدین در رجب طی ه اجرائيه تاریخ ع-۲۸-۷-۲۰


( ۳۲۲ )

زانوهای شلوار در حدود زانو میان دامن پیراهن و مثنا الیه موزه معلوم میشود
یکنوع موزه های نازك ماسی لعاهم معمول بود که در کفش دیگر داخل میشد
چنانچه هنوز در بعضی نقاط صفحات شمال مروج است پیراهن زنان عیناً مانند
پیراهن مردان، کمی دراز تر بریده شده، حاشیه دامن آن يك با دو قطار خامك دوزی
و یا مهره دوزی دارد شلوار آنها تا بند پا فرود آمده است دوریخه مدور پیراهن شان
خامك دوزی دارد و حميل مثلث نمای مروارید یا مهره به گردن دارند و گل
بزرگی در آخر حمیل مشاهده میشود. دو چونی مو تاسر شانه هایشان افتاده (۱)

این بود لباس عصر کوشانی های بزرگ یعنی البسه ئی که از حوالی نیمه
دوم قرن اول مسیحی تا قرن شش در افغانستان رایج شده و اقلاً ۳ قرن تا زمانی دوام کرده
است که البسه تنگ چسپید، در بدن رواج یافته است و مجسمه ها و صحنه ها
و مجالس تحفه دهندگان که از نقاط مختلف جنوب هند و کش مثل هده، کابل،
کا پيسا يا میان وغيره کشف شده انواع البسه زنانه و مردانه و البسه طبقات عوام
ونجبارا نشان میدهد و واضح میگردد که رویه مترقیته درین سه قرن لباس کوشانی های
افغانستان ساده و از پارچه های پنبه ئی و پشمی نسبتاً کلفت که بافت
و ساخت خودشان بود ساخته میشد و میان لباس طبقه عوام و نجبای قوم فرق
فاحشی در برش نبود تنها در تزئینات و زیورات کمی فرق داشت . چون
در قرن سوم دولت کوشانی ها روبه انحطاط گذاشته و دولت ساسانی به ذروۀ
اقتدار خود رسیده بود و در اثر تجاوزات آنها بطرف غرب زمانی حتی علاقه
کابل هم تحت تیول آنها آمده بود به این مناسب البسه ساده عصر کوشانی که تا قرن
سوم معمول بود به تمثال لباس های ساسانیان درطی قرن چهارم پر تکلف شده
رفت و این قسمت را در فصل کوشانی های خرد یا کیداری مطالعه خواهیم نمود .
(۱) تصویر این صحنه در عکس (۲۹) در کتاب اجراآت هیئت حفریات فرانسه در افغانستان تالیف
ژ، هاکن طبع تو کیو ملاحظه شود.


( ٣٢٣ )

فصل نهم

صنعت گريکو بوديك

صنعت گريکو بوديك يا «یونانو بودائی» از نقطه نظر تاریخ صنایع مستظرفه در تاریخ افغانستان قدیم یا آریانا سهم بزرگی دارد که تعریف و شرح چگونگی مراتب ظهور و ترقی و تنزل و مدرسهای مختلف و تاثیر آن در صنایع مستظرفه کشور های مجاور و دور دست وجود فصلی را ایجاب میکند . صنعت «گریکو بوديك» يا « یونانو بودائی» که این فصل برای آن وضع شده است در حقیقت امر شاخه یا شعبه از يك مدرسه قدیم تر است که آنرا بنام «گریکو بکتریان» یا صنعت «یونانو باختری» یاد میکنند .

چون هنوز دامنه تحقیقات در افغانستان پیش از زمانه تهاجم اسکندر مقدونی آنقدر توسعه نیافته که راجع به مشخصیات صنعت چیزی بگوئیم مدققین از روی شواهدی که عجالتاً در دست است مبداء مطالعات صنایع مستظرفه را در افغانستان بنام صنعت یونانو باختری آغاز میکنند .

صنعت «یونانو باختری» طوریکه از روی نام مرکب و وضعی آن معلوم میشود صنعتی است که دو عامل در تعریف و تشکیل آن دخالت دارد یکی یونانی و دیگری باختری.

چون قبل برین در فصل ششم این اثر در صفحه ۹۸ همین جلد تحت عنوان «صنعت یونانو باختری» تعریف عمومی و سهم عوامل دو گانه باختری و یونانی این مکتب صنعتی شرح داده شده تکرار آن اینجا بیمورد است تنها برای تسلسل موضوع در ذهن، مختصراً یادآوری میکنم که با ورود اسکندر در شرق و با تشکیل سلطنت مستقل یونانو باختری در آریانا در دو قرن اول ق م کار بهترین استاد هیکل تراش یونانی یعنی «لیسپ» از طرف صنعتگران باختری و یونانیهای مقیم آریانا تعقیب شده و به اساس نظریه مدام تریور روسی که مشرح در صفحه فوق الذکر


( ٣٢٤ )

همین جلد و صفحات مابعد آمده میتوان گفت که رول صنعتگران باختری
در ظهور و نشو و نمای مکتب صنعتی « یونانو باختری » دخالت زیاد داشت . طبق
نظریات این خانم مدقق و نظریاتیکه برای تقویت مفکوره خویش ازمستر
(می یر Meyer) و پروفیسر ( هرزفلد Herzfeld) گرفته مکتب یونانو باختری
مبداء صنایع مستظرفه دوره های مابعد افغانستان و این گوشه آسیا میباشد زیرا
صنعت بودائی و صنایع مستظرفه آسیای مرکزی و صنعت دوره های پارتی
و کوشانی و ساسانی وغیره همه شاخهائی است که بصورت مستقیم یا با لواسطه یك
دیگر از سرچشمه مکتب یونانو باختری آب خورده است .

تعریف عمومی : صنعت کریکو بوديك طور یکه از اسم وضعی آن معلوم
میشود صنعتی است که تماس دو روح ، ترکیب دو تهذیب ، و جریان دو نوع
عقیده و افکار بيك نقطه و آمیزش طولانی آنها بهم آنرا بمیان آورده است
صنعت كريکو بود يك صنعتی است ترکیبی که در اساس امر در نتیجه اختلاط
افکار مذهبی بودائی و روحیات صنعتی یونانی در دو طرفه هندوکش تولد
و نشو و نما یافته ، افتخار ایجاد این مدرسه صنعتی تنها از نقطه نظر ظرفیت
و نقطه تلاقی آنها بهم به آریا نا نمیرسد بلکه هنروران اینجا در آن سهم
بزرگ تری دارند زیرا اگر خوب دقت شود هردو عنصر مذکور چه مذهبی و چه
صنعتی در آریانا روش مخصوصی بخود گرفته است که آب و تاب آریائی و باختری
در آن شامل است بعبارت دیگر افکار مذهبی بودائی و صنعتی یونانی باختری شده
در دو طرفه هندوکش بهم مخلوط شده و از ترکیب و تماس آنها صنعت«كريكو بوديك»
بمیان آمده است زیبائی و نفاست مسکوکات شاهان مستقل یو انو باختری بر مسکوکات
معاصر خود در یونان مدام تریور روسی را وادار ساخت تا دخالت هنر وران
باختری را در مسکوکات آن عهد وانمود کند(بصفحه ۱۰۱ همین جلد مراجعه شود )


(٣٢٥)

آثار معبد «سانچی» (حوالی بمبئی) نشان میدهد در قرن ٤-٣ قم هنوز جرئت
نداشتند که بودای خود را بکدام شکلی نمایش دهند. در هر صحنه که وجود او لازم بود
به نمایش پاره علاماتی از قبیل چتر یا درخت بودھی یا علایم پای بر زمین قناعت
کرده اند. یعنی صحنه های صنعتی ایشان را سمبول وعلامه فرا گرفته بود. بعد ازینکه
آئین بودائی در افغانستان نشر شد وجود مذاهب مختلف و آزادی مردم و دولت در عقیده
افکار فلسفی بودائی را وسعت داد، انقلابی در آن وارد نمود وصاحب صلاحیت بیشتری
در نمایش مجالس مذهبی گردید پس گرچه صنعت گريكو بوديك در اثر تركيب
واختلاط افکار مذهبی بودائی و روح صنعتی یونانی در خاک افغانستان بمیان آمده
ذوق بدیع واستعداد هنرمندان آریائی در آن کمال دخالت دارد و آثار مذکور
بدست صنعتگران این کشور ساخته وتراشیده شده است شبهه ئی نیست که باسیر
فتوحات اسکندر عده از صنعتگران یونانی به شرق منجمله آریانا هم منتشر شد
مخصوصاً در کشور ما که از بهترین استاد هیکل تراش یونانی یعنی «لیسپ»
هیکل تراش خود اسکندر تعقیب میشد. ولی معاصر ایشان ومخصوصاً بعد از ایشان
هزارها نفر از اهل خود مملکت در معماری وهیکل تراشی و نقاشی دست زدند.
عروج هیکل تراشی در افغانستان در قرن اول وقرن دوم مسیحی، یعنی سه چهار قرن
بعد از عبور اسکندر از آسیا بمیان آمده آنچه ما من بعد بودائی ویونانی میگوئیم مقصد از آن
هنروران خود آریانا است که از روی مذهب وذوق بدیع صفت بودائی ویونانی در
مورد آنها مقرون به حقیقت است. البته طوریکه پیشتر اشاره کردیم بعد از فتوحات
اسکندر مقدونی عده ئی از سربازان خسته وزخمی و کلونی یونانی در اسکندریه های
آریانا ماندند وطبعاً در میان آنها صنعتگرانی هم بوده که روح وذوق صنعتی یونانی
را بکمال مفهوم زیبائی آن منتشر ساختند ولی آنها آهسته آهسته در میان اهالی محلی
محل ومزج شدند وصنعتگرانی که در دورهٔ عروج مدرسهٔ گريکو بوديك (قرن اول
ودوم مسیحی) در دو طرفهٔ هندوکش شهرت داشتند تقريباً همه باشندگان محلی


تصویر ( ۳۷ ) مقابل صفحه ( ٣٢٦ )

هیکل بودای خارقه کبیر که از « پایتاوه » قریب سرای خواجه کشف شده و اصل آن در موزه کابل موجود است


تصویر (۳۸) مقابل صفحه (۳۲۷)
یکی از سر های قشنگ بودا که از هده کشف شده و از نقطه نظر صنعت شاهکاری
است که قریحهٔ صنعتگران گندهاری افغانستان را معرفی مینماید


( ٣٢٦ )
بودند که میتوان ایشان را از روی ذوق و قریحه یونانی و از روی دیانت بودائی خواند
. وجود و تربیهٔ چنین صنعتگران در کار بود تا با داشتن خواص و قریحه و استعداد
دوجانبه صنعت مرکب فوق الذکر را بمیان آرند. در ذیل این چند سطر که حیثیت
تعریف عمومی دارد « بودیزم» و «هلنیزم» یعنی روح دیانت بودائی و ذوق صنعتی
یونانی و برخورد آنها را در خاک‌های افغانستان مطالعه میکنیم .
بودیزم: معلوم است که آئین بودائی در قرن ٦ ق م در خاک هند در حوالی مدراس
و «پتنه» امروزی ظهور نموده و بعد از سه و نیم صد سال حیات در خاک هند در قرن دوم ق م
با مبلغین اعزامی «آشوک» پادشاه موریا در سرحدات شرقی آریانا و داخل آن
نفوذ یافت. موسیو فوشه به این عقیده است که اگر شروع انتشار آئین بودائی را
در شمال هند در وسط قرن سوم ق م نسبت بدهیم اشتباه زیادی نکرده خواهیم بود(۱)
مقارن همین زمان مبلغین بودائی وارد کشمیر و گندهارا شده و به تدریج به داخل
مملکت پیشتر آمده رفتند. به این حساب آئین مذکور در اواسط قرن سوم ق م
به گندهارا یعنی درهٔ کابل رسیده و از علاقه های پشاور و سوات بطرف ننگرهار
(هده) و لغمان و تگاو و نجر و و خورد کابل ( کابل بودائی) پیش آمده و به جلگه
و دره های قشنک کاپیسا (کوهستان و کوهدامن ) مواصلت کرده است .
امروز با کشفیات علمی و تحقیقاتی که نقطه به نقطه شده راه انتشار آئین بودائی
از جنوب به شمال هندوکش و منازل عمدهٔ آن: فندقستان، بامیان، سمنگان (هيبك)
و بلخ و قندوز نزد ما روشن است و از روی یادداشت های زائرین چینی و تحقیقات
دانشمندان فرانسوی به اوضاع گذشته و شواهد آن نقاط اطلاع کافی در دست
است که تذکار آن اینجا لزومی ندارد .
تنها چیزیکه درین مبحث تدقیق آن ضروری و با ظهور صنعتی که مطالعه
(١) صفحه ٤٤١ جلد دوم کتاب صنعت کریکو بوديك كندهارا .


(۳۲۷)
میگنجیم ارتباط مستقیم دارد این است که آیا آئین بودائی تیغه هندو کش را
چه وقت عبور نموده وبه کدام عصر به صفحات باختر انتشار یافته است ؟
تنها مدرکی که بجواب این سوال بما كمك ميتواند كتیبه های آشوکا
وتد کار اسمای شاهان معاصر وی است که نزد آنها مبلغ فرستاده است مسبوقیم
که آشوکا شاه موریا معاصر این زمان در جنوب هندوکش نفوذ سیاسی و اداری
داشت و این علاقه ها از طرف حکمران موریا اداره میشد. در قطار شاهان یونانی
آسیای غربی و حتى مصر که مبلغین اشوکا نزد آنها فرستاده شده بود از
«دیودوت» موسس سلطنت مستقل یونانو باختری اسم برده نشده . او مطابق نظریه
عموم مدققین در ۲۵۰ ق م در باختر اعلان استقلال و سلطنت نموده و این زمانی
است که نفوذ موریاها هنوز در صفحات جنوب هندو کش دوام داشت ، از روی
عدم تذکار اسم « دیودوت » وتذکار اسمای چند نفر پادشاهان یونانی شاهی
و مصری چنین معلوم میشود که مبلغین آشوکا در حدود ده سال پیش تر از تاریخ
استقلال دولت یونانو باختری شروع به مسافرت و تبلیغ نموده باشند .
موسیو فوشه تاریخ وصول آئین بودائی را به باختر در اوایل قرن دوم ق م نسبت
میدهد و این عصر مصادف به زمانی است که شاهان یونانو باختری مثل «ایوتیدم»
دمتریوس» و « ایوکرانید » نفوذ دولت موریا را از صفحات جنوب هندو کش
برداشته، دولت نیرومندی تشکیل داده وشروع به کشور کشائی درخاک هند نموده اند .
به این ترتیب تقریباً (۶۰) سال بعد از اعزام مبلغین آشوکا آئین بودائی در نقاط
مختلف شمال هندو کش انتشار یافته است .
چون مقصد مادر اینجا تنها شرح خط سیر بودیزم و انتشار آن نیست میخواهیم
کمی به این بپردازیم که چه تاثیرات عمیق درین خاك وارد نمود نادر ایجاد
صنعتی ذیدخل وصاحب نفوذ گردید . ا درچه آئین بودائی از سرزمین «مگده»
برخاسته و مهدنشو ونمای اولیه آن خاک هند است ولی از روزیکه مجرای اندوس


( ۳۲۸ )

(سند) را گذشته و به آریانا رواج پیدا کرد به تعبیر اکثر مدققین
« سرزمین موعودی » برای توسعه و انبساط خود یافت، دامنه های کهسار، دره های
عمیق وخاموش ، نقاط بلند و منزوی و حاکم به افق چهار کرد، مناظر زیبای
قدرتی و چشمه سارها برای راهبین انزواپسند صلح طلب و آرام بودائی که درعالم
سکوت مشغول ریاضت بودند مساعد ترین خاك بود چنانچه به همین لحاظ دامنهٔ آن
کندهارا (درهٔ کابل) را (مکهٔ ثانی) خوانده اند .
کندهارا در عالم بودائی به اندازهٔ شهرت داشت که هر گوشه و کنار آن با یکی
از مظاهر زندگانی داستانی شاکیامونی پیوسته بود. مهمترین یادگارهای بودا
در معابد این علاقه بودیعه گذاشته شده بود . موسیو فوشه معبدی را که کنیشکا
در حوالی پایتخت زمستانی امپراطوری کوشان ساخته بود «بلندترین معبدجهان»
میخواند . غیر ازین هزار وپنجصد معبد دیگر تنها درهمین علاقه وجود داشت
« هیلو» یا (هده) که هیوان تسنگ زایر چینی در یادداشت های خویش راجع
به ممالک غربی در علاقه ( ننگار ) یا « ننگارها را ) یعنی « ننگرهار» از آن
حرف میزند بزرگ ترین کانون مذهبی بودائی کندهارا بوده و باصدها معابد باشکوه
وباغها وغیره ، طوریکه تحقیقات جدید ثابت کرد بزرگترین مرکز صنعتی این
علاقه هم بشمار میرفت .
کاپیسا « حوزهٔ کوهستان و کوهدامن » حتی در اواخر قرن ۷ مسیحی که
آخرین دورهٔ حیات آئین بودائی درین قطعات است بیش از دوهزار راهب وزیاده
از صدمعبد داشت . بامیان یا «بامیکان» یا «فنیان» یا «فنیانا» که در تمام عالم
بودائی باهیکل های بزرگ بودا (هیکل خوابیده بودا در(نیروانا) بطول هزارقدم
وهیکل های ایستاده (٥٣ و٣٥ متری) امتیاز داشت ، جائی بود که زائرین بودائی
تمام آسیا بدانجا می شتافتند . همینطور در صفحات شمال هندوکش در دو ولایت
مستعد « باختر » و « تخارا » مراکز مهم بودائی وجود داشت ، قندوز در موقع

تاریخ آریانا (۱۰۰۰) ب س داز محمد ح - سراج الدین و محمدامین ن رجب علی م اجرائيه تاریخ غ-۲۸-۷-۲۰


( ۳۲۹ )

عبور هیوان - تسنک دارای ده معبد و چندین صدروحانیون بود ، درین وقت بلخ ۱۰۰ معبد وسه‌هزار راهب داشت ازروی این ارقام در قرن ۷ مسیحی که مشرف به دورۀ سقوط بود بزم میباشد و احصائیۀ کوچکی است که بعد از جنگ‌ها و حوادث مزید گرفته شده معلوم میشود که آئین بودائی بکدام اندازه درنیمه شرقی افغانستان تاثیر افگنده بود. افغانستان عهد کوشانی همان طور که در فلسفه و معتقدات دیانت مذکور انقلاب عمیق وارد کرد از راه صنعت و نمایش هم بکلی نصب العین آنرا دگرگون نمود .
هلنیزم : جنبۀ دیگر صنعت «كوريكو بوديك » (هلنيزم) يا دخالت افکار ونظریات واصول تهذیب یونانی است که با فتوحات اسکندر بخاك‌های آسیائی مجری پیدا کرد. اسکندر در طی اقدامات جنگی بیش از همه نقاط مفتوحه در خاکهای آریانا ٥ و ٦ شهر اسکندریه تاسیس نمود. باتاسیس سلطنت مستقل یونانو باختری و دوام دوصد سالۀ این سلطنت آریانا برای مدت چهار قرن که ( دو قرن دورۀ کوشانی هم در آن شامل است ) مترقی ترین کانون افکار و تهذیت و آرت یونانی در آسیا شمرده میشد ، همانطور که از نقطه نظر آئین بودائی گندها را را مکدۀ ثانی خوانده اند از نقطه نظر صنعت و آرت هلاد ثانی» هم بود. فراموش نباید کرد که فتح هند بدست اسکندر آمد و رفتنی بیش نبود و تسخیر حقیقی هند با مفکوره یونانی در عصری شروع شد که شاهان یونان باختری و کو شانی بعد از فتوحات آن دیار به اداره وبسط تهذیت و مدنیت پرداختند. شمولیت حصص شمال غربی هند در اداره دو سلالۀ مذکور سبب شد که افکار و مظاهر مدنیت یونانی با روحیات و فلسفه هندی تماس طولانی پیدا کند مانند مورخین و جغرافیه نویسان یونانی که آثار ایشان باقی مانده يك عده اهل فن وحرفه از قبيل طبيب ، حكاك ، هيكل تراش ، معمار به این دیار آمده ودر تعمیر اسکندریه ها وقلعه های جنگی ( تنها در باختر از هزار قلعه صحبت شده است ) و در ساختن ظروف فلزی زیورات ضرب مسكو كات حکاکی و کندن


( ٣٣٠ )

احجار کریمه دخالت زیاد داشت و با این دسته هنروزان روح ظرافت یونانی
در آرت و صنایع مستظرفه در آریانا شیوع یافت .
محل تلاقی افکار و تهذیب بودائی و یونانی: دو عاملی که در ظهور صنعت
یونانو بودائی یا گریکو بوديك دخیل اند از نقطه نظر ارتباط عمومی وخصوصی
آن به آریانا شرح یافت . مبحثی که در طی مطالعات این مدرسه صنعتی
مهم است موضوع محل تلاقی آنها است که از چهل سال با ینطرف مدققین
را بخود مشغول ساخته است . موسیو فوشه که در مطالعات این مدرسه ازهمه
پیش قدم است در دو جلد کتاب صنعت گريکوبوديك گندهارا ( که شامل تاریخچه ،
مراحل ، شعبات ، عصر ترقي و انحطاط وصورت انتشار آن در عرض وطول آسیا
وغیره میبا شد ) ودر دو جلد یکه درین تازگی ها بنام ( راه قدیم هند از بلخ تا
تاگزیلا ) تحریر کرده (١) به مفصل ترین صورت وارد بحث درین موارد گردیده
است ، شبه ئی نیست که میان این دو سلسله نشریات فوشه سال ها گذشته ودرین
موضوع کشفیاتی مخصوصاً در خاك افغانستان بعمل آمده معذالك نظریات مدقق
باستان شناس آنقدر زیاد فرق نکرده و نکاتی که در اثر تازه او مربوط به این فصل
دیده شود وقت بوقت اراء خواهیم نمود .

روی همرفته درین مسئله شبه ئی نیست که محل تلاقی بودیزم وهلنیزم یاجائی
که تهذیب وافکار یونانی وبودائی بهم تماس طولانی یافته همین آریانای قدیم
یابه اصطلاح فوشه « جد بزرگتر افغا نستان معا صر است » و لی چون خاك
افغا نستان و سیع و شوا هد صنعت مذکور در گوشه های مختلف نشو ونما نموده
این مسئله محتاج کشفیات و تحقیقات علمی بود تابا اسناد لازمه معلوم میشد که
دوتہذیب و تمایل صنعتی در کدام قسمت افغانستان مخصوصاً درشمال یادرجنوب
هندوکش بهم مقابل شده است نامعلوم شود که مهد صنعت گريکو بوديك كجا
(١) جلد اول آن در ١٩٤٢ نشر وجلد دوم آن بصورت پروف به مطالعه بنده رسیده .


( ۳۳۱ )

و نقاط تحول آن در مرور قرون با تاثیر عوامل صنعتی دیگر کجا ها میباشد.
کندهارا : کندهارا یا درۀ کابل حصه ایست در جنوب هندوکش شرقی واز سرچشمه رود خانه کابل تا اتک را در بر میگیرد. کندهارا در زمانه های باستان تماماً جزء خاك آریاها بوده وامروز هم حصۀ غربی که بزرگترین حصۀ آن را تشکیل میدهد جزو کشور افغانستان میباشد در نفس کندهارا حصۀ دیگری است که در دوره های پیش از اسلام بنام ( نگارا ها را ) یاد میشد و هنوز هم این تسمیه جغرافیائی از بین نرفته و ( ننگرهار ) قلب کندهارای قدیم را تشکیل میدهند و قراریکه در صفحات آتی این فصل خواهیم دید زیبا ترین کانون صنعتی کندهارا در یکی از شهرهای معروف آن که هده باشد قرار داشت .
این مطلب پیش ما هویدا است که کندهارا نظر به مجاورت خود بخاك هند سر راه مبلغین واقع بود آئین بودائی از همه نقاط افغانستان اولتر در آنجا نشر شد . حتی در زمانیکه آئین مذکور در عصر آشوك امپراطور موریا انتشار مییافت کندهارا و حصۀ زیادی از علاقهای هندوکش جزء اراضی مفتوحه دولت موریا بحساب میرفت . بناء علیه تهذیب وافکار و دیانت بودائی از همۀ نقاط افغانستان بیشتر در این دره نشر شده است . هویدا است که درۀ کندهارا در داستانهای بودائی رول بزرگ بازی کرده و بشهادت خاطرات زایر چینی معابد باشکوه از عصر موریا گرفته تا عصر کوشان در اینجا مرتب آباد شده و یادگار های قیمتدار مذهبی در معابد این دره بودیعه گذاشته شده بود . هویدا است که درۀ کندهارا از نقطه نظر سیاسی در عصر شکوه دولت کوشانی خصوصاً عصر سلطنت کنیشکای کبیر ( نیمه اول قرن دوم مسیحی ) موقعیت مهمی احراز کرده بود زیرا با فتوحاتى که کوشانیها در خاکهای هند بعمل آوردند درۀ کندهارا تقریباً مرکز و دل امپراطوری پهناور آنها شده بود و از همین جهت دو یا سه پایتخت بهاری و تابستانی و خزانی امپراطوری کنیشکا در حصص اولی و وسطی و سفلی همین دره وقوع


( ٣٣٢ )

داشت و با دلبستگی زیادی که امپراطور بدره کندهارا داشت او را اکثر مدققین
فقط بعنوان و لقب « شاه کندها را » یاد کرده اند . صفت دیگری که کندها را
برای انبساط صنایع نفیسه داشت امنیت آن در پناه سد سنگی هندو کش بود
زیرا بر مطالعین تاریخ مملکت ما روشن است که وقت بوقت در اثر جنگها
و بیجا شدن قبایل آسیای مرکزی و غلیان اقوام در نقاط دور دست آسیائی
جنبش هائی تولید گردیده که با لاخره به حوزۀ اکسوس ( آموریا ) منتهی شده
و از اینجا بحیث دورانی شاخه ئی از اقوام وارده بطرف غرب جانب سواحل
خزر وماورای آن بخاک های غربی آسیا و شرق اروپا منتشر گردیده وشاخه ئی
به اراضی جنوب آمو دریا فرود آمده و در کوه پایه های آریانا تقرر یافته و سلطنتی
تشکیل کرده و باجریان قسمتی از آب های خروشان هندو کش بنام مهاجرت
و فتوحات و لشکر کشی و غیره به وادی های هند پراگنده گردیده اند .
کندهارا در پناه دیوار بلند هندو کش تارك اندازم زیاد مأمون و اقلاً از
تصادمات اولیه اقوام تازه وارد آسیای مرکزی ، تصادماتی که در اوائل وهله
شدت بیشتری داشت بر کنار بود و فضای صلح و سلام و آرامش بادوام برای
پرورش صنعت کریکر بوديك در اینجا خوب تر میسر بود . موسیو الفرد فوشه
که در شناسائی این مدرسه صنعتی از همه دانشمندان پیش قدم است و تا حال
تقریباً نیم قرن است که در این زمینه کار میکند در آخرین اثر خود گندها را
راه سرزمین آرت خوانده و تحت این عنوان به اساس مباحث بیشتر خود علاقه
کندهارا را از نقطه نظر جغرافیه، نژاد، سیاست، مذهب، مراودات تجارتی خیلی
مساعد برای ظهور صنعت کر یکو بوديك میخواند و میگوید (۱): «همان ظهور که تسکان
فلاندرا اپل دو فرانس در اروپا و ژاپون وجاوا در شرق اقصی طبعاً برای نشو

(۱) صفحه ٣٤٨ جلد دوم ( راه قدیم هند از بلخ تا تا کتیلا ) که صورت پروف قبل
از طبع به مطالعه رسیده .


( ٣٧٣ )
و نمای صنایع مستظرفه مساعد بود گندهارا درین قسمت آسیا قطعه خاکی بود
که گوئی آسمان آنرا برای پدید آوردن هیکلهای زیبا و تابلوهای قشنگ خلق
کرده بود .
به این ترتیب فوشه در آغاز مراحلی که به وجود این صنعت پی برده به گندهارا
نظر خاصی داشت بعد از حفريات بلخ که موفقیتی بار نیاورد به نظریۀ خود محكم
تر گردید. این موضوع را عجالتاً اینجا گذاشته باختر را بذات خود و در سایه کشفیات
قندوز مطالعه میکنیم .
باختر : منطقه ئی که از نظر صنعت گريكو - ديك يا اقلاً محض از نقطه نظر
مبداء صنعت مذکور در عالم نظریات تا بیک زمانی با کندهارا در جنوب هندوکش
رقابت داشته و هنوز هم به زعم بعضی از دانشمندان این مسئله یکطرفه فیصله نشده
است باختر است. فوشه در موقعیکه هنوز امتیاز حفريات به فرانسوی ها در افغانستان
داده نشده بود در موضوع تجسس مهد تولدی صنعت گريکو بوديك از تذکار
اسم بلخ و باختر ناگزیر بوده و میگفت در موقع تولدی این صنعت تا زمانی
گندهارا را ترجیح میدهم که کشفیات عملی باختر مرا به اشتباه خودم قانع سازد
باختر و اهمیت آن از نقطه نظر انبساط و انتشار صنعت گريکوبوديك در علاقه های
سنکیانگ و آسیای مرکزی نظر مدقق مذکور را جلب کرده و در صفحه پنج جلد
اول كتاب صنعت گريكو بوديك كند هارای خود میگوید :
«ازروی کشفیات متعدد بودائی که از طرف یکسلسله علما در طورفان، ختن،
ودیگر نقاط ترکستان چین وروس بعمل آمده است معلوم میشود که مظاهر
صنعت گريکو بوديك بصورت مال التجاره وارداتی وارد این دیار شده و منزل به
منزل با تردد و رفت و آمد کاروان ها به این نقاط پراگنده گردیده است واصل
مهد تولدی و پرورشگاه آنرادر جای دیگر باید سراغ نمود آیا مهد این صنعت
را در باختر ، در همان باختری که دوهزار سال پیش کانون تماس و برخوردسه


( ٣٣٤ )

مدنیت بزرگ یونانی و هندی و چینی بود میتوان یافت ؛ زمانه آینده وقتی جواب
این سوالها را خواهد داد که حصص جنوبی حوزه علیای اکسوس ( آموریا )
بالاخره برای تجسسات باستان شناسی باز و مفتوح شود ...» همین مدقق در جلد
دوم اثر مذکور (١) تحت عنوان باختر مفصل تر چنین اظهار میدارد : «قراریکه
پیشتر گفتیم جواب قطعی پیدایش مهد صنعت گریکو بوديك زیر تپه هائی خوابیده
که چند نفر محدودی از اروپایان وجود آنها را در گرد و نواح بلخ تذکر داده اند
درین دقیقه احتیاج روشنائی بلخ از همه وقت بیشتر محسوس میشود عدم معلومات
مطلق نسبت به مدرسه صنعتی باختر بعد از نابود شدن تصاویرا رنگه دیواری
گندها را اسفناک ترین خالیگاهی است که در راه مطالعه صنعت گريكو بوديك
استاد و ثایق ما را ناقص ساخته است با کشفیات جدید در آسیای مرکزی حلقه های تسلسل
زنجیر انتشار صنعت از کاشغر تاجاپان کشف شده و تنها حلقه اول آن کمبود
است . بهر حال چون عجالتاً بصورت مادی چیزی در دست نیست به گمان و قراین متوسل
میشویم . من راجع به باختر دو نظریه دارم یکی عجالتاً موضوع بودن مهد
تولدی صنعت گريکو بوديك را در آنجا سلب نمیکنم و از جانب دیگر قبول
مینمایم که تمام آبداتی که زوار چینی در آنجا دیده اند نماینده سبك صاف
هند و یونان ( هند و گريك ) باشد . عجالتاً موضوع را از هر پهلو که مطالعه
کنیم بر علیه یکی ازین دو مطالب فوق چیزی نمیتوان گفت . راجع به صنایع
بودائی باختر معلومات ما بسیار کم و محدود است . ( فاهین ) و ( سونگ بن )
دو نفر زائرین چینی راه ختن واندوس ( سند ) راطی کرده و از باختر عبور
ننموده اند . باقی میماند ( هیوان - تسنگ ) و آنچه که در باب سرزمین پو - هو
( Po - Ho ) نوشته است . اگر گندها را و باختر را در روشنی نوشته های او
مقایسه کنیم پله گندهارا چربی میکند زیرا مشارالیه در حالیکه ( صد معبد )

(١) صفحه ٦٣٥


( ٣٣٥ )

به بلخ نسبت میدهد در گندهارا از هزار معبد صحبت مینماید . البته موضوع قدامت معابد ، قشنگی هیکل ها ، تعداد استوپه ها نوعیت عماراتی که بار اول در مسافرت خود در باختر دیده چیزی است که به حفریات آینده مژده میرساند نکته ئی که در یاد داشتهای زایر مذکور است و ذکر آن با موضوع سر دست ارتباط زیاد دارد این است که رقیب گندها را یعنی باختر کوشش نموده است که « سرزمین موعود » بشود و برای اینکه خوب تر شباهتی به « مگده » پیدا کند را هبین محلی ، بلخ را بد صفت « راجا گریا Rajagriha » یعنی « شهر كوچك شاهی » یاد کرده اند زیرا در آنجا هم آثار ودیعه بودائی زیاد بود . پس نشو و نمای صنعت بودائی در باختر هم چیز محقق است ولی قبل از كشف شواهد عملی ولو كوچكترین اثری هم باشد راجع به تپه های خاك اظهار نظری نمیتوان کرد معذالك از روی قراین و به اساس آثاری که از مناطق مجاور شمال و جنو ب باختر كشف شده چنین معلوم میشود كه صنعت باختر از روی خواص عمو می فرق زیادی با شواهد صنعتی علاقه های جنوب شرقی آن یعنی کاپیسا یا مناطق مجاور شمال شرقی آن یعنی ترکستان چین نخواهد داشت . برعلاوه این را هم تا يك اندازه میتوان گفت که آبدات آنجا اگر از نقطه نظر سبك كار نباشد اقلا من حیث وضعیت خارجی و مواد عمرانی نسبت به پنجاب و درۀ کابل به آسیای مرکزی شباهت بیشتری بهم خواهد رسانید . » . موسیو فوشه در ١٩٣٤ بالاخره به بلخ رسیده و حفریات را در توپ رستم و در ارگ شهر عملی نمود . متأسفانه خلاف انتظار موفق به کشف هيكل باختری نشد و كشف مجسمۀ بودائی در شمال هند و کش چند سال دیگر هم به تعویق افتاد تا اتفاقات پرده از روی اسرار قندوز برداشت .

تابش روشنی جدید از قندوز : باشرح بالا معلوم میشود که دانشمند فرانسوی « فوشه » در باب تعیین مهد صنعت گریکو بود يك چه دلائلی پیش خود داشت كه گندهارا را بر باختر ترجیح میداد . معذالك طوریکه دیدیم در آنفرصتی


( ٣٣٦ )
كه عملا دستش از باختر كوتاه بود باز هم ایجاد مدرسه صنعتی مذکور را به
استادان یونانو باختری و محل آنرا در گندها را قرار میداد . این هم مربوط
به ظهوری شواهدی بود که روزی بمیان آمده و نظریه او را تغییر دهد. همین بود
كه بعد از سال ها انحصار امتیاز حفریات را برای دولت فرانسه در افغانستان
بدست آورد . و فوراً عازم باختر شد تا حلقه ئی را که در سلسله تحقیقات صنعت
گریكو بود يك ناقص بود كامل كند . مدت ١٨ ماه در گرد و نواح بلخ
تحقیق كرد خرابه های توپ رستم و ارک را حفر یات نمود اما شوا هدی
را که انتظار داشت بدست نیامد . آنچه را فوشه به اصول علمی می پالید و تجسس میکرد
اتفاقا در گوشه شرقی باختر در قندوز به منصه شهود گذاشت و اولین هیکل بودائی
باختری از خرابه های معبدی در قندوز کشف شد .
قندوز امروز با کهن دژ قرون وسطی به فاصله ٦ كيلومتری شرق رودخانه
قندوز و ٢٤ کیلومتری غرب خان آباد واقع است. مسافرینی که از راه دره شکاری
بطرف خان آباد میروند بعد از نقطه ئی که آنرا علی آباد گویند میتوانند بصورت
مستقیم بدون عبور از خان آباد بعد از طی فاصله ١٨ كيلو متر به قندوز واصل شوند
قندوز امروز جز ولایت قطغن در زمان عبور هیوان - تسنگ مرکز تخارستان بشمار
میرفت و دامنه تخارستان این زمان باختر را هم فرا میگرفت . چون قندوز در حصص
سفلی یکی از رودخانه های بزرگی واقع شده که هندوکش را بداكسوس (آمودریا)
وصل میکند و مجرای رودخانه مذکور چه در جلگه و چه دره های پرپیچ سلسله
کوه مذکور بزرگترین راه طبیعی بشمار میرود دارای اهمیت زیاد است. از روی
مسافرت هیوان - تسنگ که پس از عبور رود آمو مستقیماً بطرف قندوز آمد و از روی
اقامت تا ردیوشاد Tarduchad شهزاده ترکی نژاد ) مشارالیه از احفاد تو کیوهای
غربی بود) (۱) درین شهر معلوم میشود که قندوز در نیمه اول قرن ٧ مسیحی نسبت
(۱) یاد داشت ها راجع به ممالك غربی تاليف «بیل» ملاحظه شود .

تاریخ آریاها (۱۰۰۰) ب سر دار محمد ع سراج الدین ر فتح محمد ن رجب علی ه ایبراتیه تاریخ ع . ۲۰-۷-۳۰


( ۳۳۷ )
به سائر شهرهای تخارستان و باختر مرکزیت داشته . قندوز با موقعیت جغرافیائی
و سیاسی خود در صفحات شمال هندوکش بین آمو دریا و باختر وتخارستان علیا
ایستگاهی بود که از آن چهار راه بزرگ بطرف بلخ و سائر بلاد باختر و نقاط معموره
تخارستان علیا و رود اکسوس و ماورای آن و دره های هندوکش میرفت. چون سیاح
چینی در موقع اقامت خود در قندوز ده معبد بودائی و چندین صد نفر روحانیون و پیروان
این دیانت را دیده و بعضی چیزهای دیگر راهم گفته عین یادداشت های او را درین
مورد ترجمه میکنیم: «این محل هم جزو سرزمین قدیم تخارستان است. طول احاطه
وسعت آن ۳۰۰ (لی) (۱) وطول احاطه مرکز آن ۱۰ (لی) میباشد ، خاک آن
جلگه ایست هموار و مرتب زراعت میشود و حبوبات زیاد حاصل میدهد. پته و اشجار
زیاد در آن میروید . گل و اقسام میوه فوق العاده فراوان دارد. آب و هوای آن
ملایم و یخندیده است . اهالی اینجا امین و ساده هستند . مرد ها طبعاً چابك
وزرنگ اند. لباس پشمی میپوشند . بیشتر مردم پیرو مذهب بودائی و چیزی هم
برهمنی هستند. در اینجا ده سانگارامه» (معبد بودائی) و چندین صد نفر روحانیون
وجود دارد که در قوانین «مهایانی» و «هنایانی» هر دو طریقه دیانت بودائی
معلومات داشته و بهر دو مسلك پابندی دارند و پادشاه شان که شهزاده ترکی نژاد
است به تمام علاقه های كوچك جنوب دروازه آهن (۲) حکمفرمائی دارد .
اولین هیکل بودائی باختری در قندوز: درماه سپتامبر ۱۹۳۶ تقریباً به فاصله
۳ کیلومتری شمال شرق محلی که قرار شهادت هیزان - تسنگ ده معبد در آنجا
وجود داشت پیرمرد دهقانی در پای یکی از تپه ها جوئی برای آبیاری میکند
و در نتیجه چند سرکچی کشف شد . در اثر تحقیقات موسیو هاکن معلوم شد
که جوی آبی که دهقان مذکور کنده بود از پای دیوار یکی از
(۱) واحد مسافه چینی است که طول آن برابر به ۴۷۶ متر میباشد .
(۲) دروازه آهن در داخل دره ئی بود که بفاصله ۹۰ میل بجنوب شرق سمرقند فعلی وقوع داشت .


معابد بودائی میگذشت، پلان عمارت تقریباً مربع و هر ضلع آن (50) متر طول
داشت و متصل آن بطرف جنوب غرب معبدی بوده که هر ضلع آن دارای 30 متر
طول بود.
آثاریکه از اینجا پیدا شده از روی تعداد آنقدر زیاد نیست مجموع آن عبارت از
هفت سر دو مدال مدور و يك مجسمه كوچك است كه موجود نيمه انسان و نیمه
پرنده را نشان میدهد و يك پارچه دیگر که عبارت از يك پای و چپلی میباشد.
علاوه برین تکه پاره‌های خورد و بزرگ دیگر نیز از اطاق‌های مختلف معبد
کشف شد، این کشفیات از نقطه نظر تعداد آنقدر زیاد نیست ولی چون بار اول از
صفحات شمال هندو کش هیکل‌هائی بدست آمده و علمای باستان شناسی خیلی در
انتظار دیدن هیکل بودائی باختری بودند پاره ممیزات آنها را از روی رساله
(صنعت بودائی باختر و مبداء صنعت گريكو بوديك) که بقلم پرو فیسر هاکن
نوشته شده شرح میدهیم (1)
آثاری که از قندوز بدست آمده واضح به دو دسته تقسیم میشود: یکی دسته‌ئی
كه عاری از ممیزات ذاتی است و دیگر قسمتی که در آن در اثر رو به حقیقت
بینی (ستیل رآلیست) بکمال اهتمام خصوصیات نژادی نشان داده شده است. یکی
از سرهائی که به دسته اول تعلق میگیرد از روش قالب‌گیری آن معلوم میشود که
هيكل تراش بمیل خاطر چهره او را بصورت ساختگی درآورده و کمی به قیافه صورت
مجسمه مرمری شباهت دارد که از کورنت Corinthe کشف شده و موسیو پیکارد
آنرا شایع نموده (2) برآمدگی کاسه چشم که غالباً در اثر فرود آمدن پلك
مشاهده میشود در اینجا وجود ندارد و چشم بیشتر بصورت طبیعی در حدقه خود میباشد
(1) این رساله به فارسی از طرف نویسنده این اثر ترجمه و در سال 1316 مطابق 1937
متن فرانسه و فارسی آن یکجا از طرف انجمن تاریخ طبع شده است.
(2) تذکره عتیقه‌شناسی یونانی: هيكل تراشی جلد اول عصر قدیم تالیف (شارل پیکارد)


( ۳۳۹ )

وا زبن رهگذر به مجسمۀ ازنی گل هده شبیه است . زیر چشم های او هم بر خلاف
مجسمه های بودا که از حدقه بر آمده ، پس رفته و پلك های او بر گشته است ( ۱ )
بینی کمی بزرگ و لب ها افقی میباشد وصورت کمی شل و ملایم معلوم میشود. مراتب
این ممیزات که شرح یافت درسایر اشکال قندوز بیشتر شده است . هكذا
بر آمدگی حدقه چشم هم در دیگر هیکل ها زیاد تر شده اما از حد نگذشته است . بینی
بزرگ ودهن عموماً خوب طرح شده. در باب طرح موی هیکل های مکشوفه از
قندوز ملاحظه باید نمود که حلقه های آن که روی پیشانی بشکل فیته افتاده
مانند صدف فلیته های آن دورهم پیج خورده و این روش در طرح موی در بسیاری
از مجسمه های یونانی دیده میشود و قرار یکه مسیو پیکارد ملاحظه میرساند چنین
مینماید که سبك قدیمه فلیته های مارپیچ به این رویه منتهی شده باشد ) از
طرف دیگر این سبك فقط در مواردی بکار رفته که حلقه های موی را میخواستند
بصورت نوار یاپتی روی پیشانی نمایش دهند . ملتفت باید بود که در یونان
بین ٤٠٨ و ٦٠٠ مسیحی بعض اصولات معینی برای این مطلب وضع کرده بودند
بدین قرار که از طرف مقابل حلقه های موی روی پیشانی پتی تشکیل میداد و بقیۀ
موی فرق و کنارهای سر بصورت فیته های مجعد وز نگوله زنگوله روی شانه ها می افتاد
و چنین هم اتفاق می افتاد که این آرایش موی در يك مجسمه از طرف مقابل وعقب
فرق میکرد و این مطلب در یکی از مجسمه های قندوز دیده میشود زیرا اگر
خوب ملاحظه شود بالای فیته موی یکنوع نوار فلزی به بر ۱۲ ملیمتر دیده میشود
و قسمت خارجی آن دارای کدام چیز تزئیناتی بوده که هنوز شواهد آن باقی
است. بیکی از مجسمه های دیگر قندوز آن قسمت حلقه های موی را نشان می دهد
که از زیر کلاه مجعد بر آمده است ، کلاهی که متذکر شدیم یکنوع شب پوشکی

(۱) البم حفريات هده لوحه ۸۳ ملاحظه شود (۲) صفحه ۳۱۹ تذکره عتیقه شناسی
یونانی (۳) در رساله ملت بودائی باختری نمره (٤) دارد.


( ۳٤۰ )

است که به دنباله مارپیچی منتهی میشود و دو تسمه هم برای نگه داری بدان گره خورده است. از میان مجسمه های کچی هده یکی این سیستم بند کلاه را نشان میدهد
در يك سر مجسمه دیگری که از قندوز کشف شده موی بشر حیکه ذکر شد طرح شده و حلقه های آن روی پیشانی پتی تشکیل داده اما خود حلقه ها که بشكل تاپه های مدور وضع شده بود کشده شده و فلیته های مجعد موی هنوز به دو طرف گردن آویزان است. بقیه موی سر که سیاه رنگ شده بود تنها شانه خورده و نوک های آن بصورت گره در فرق سر آورده شده است. این هیکل دارای قیافه ایست ذاتی و در چهره آن عوامل نژادی دیده میشود. محور چشم های او افقی و چشم های او را فرود آمدکی پلك ها كمی بر آمده نشان میدهد اما سرا؛ هم نسبت به آثار هده چشم او بی حد از حدقه بر آمده است. لب های کمی کلفت او خوب رسم شده بینی اش کو تاه و کمی مدور و صورت او کوشتی وشل بنظر میخورد. خلاصه با این صفات و ممیزات این مجسمه بصورت آزاد از چهره های قشنگ شرقی نمایندکی میتواند.
در یکی از مجسمه های دیگر قندوز ( ) علاوه بر حلقه های روی پیشانی بقیه موگره ئی در فرق سر تشکیل داده و ازین لحاظ به مجسمه ارتمیس Artemis بریتش موزیم شباهت بهم میرساند درین مجسمه قندوز چشم ها کمی منحنی ؛ بینی قلمی ، کنج های دهن کمی خمیده، صورت اوزی و خطوط چهره واضح تیپ های یونانی را بخاطر می آرد.
در خطوط ممیزه چهره مجسمه دیگر قندوز که در موزه مزار شریف است مبالغه بکار رفته. چشم های بزرگ او کمی محدود، بینی اش کوتاه، ونوك آن برگشته است. لب فوقانی، لب تحتانی را قرار گرفته. این ممیزات در مجسمه های هده دیده نشده است.
علاوه بر سر های مجسمه که بالا شرح یافت مدالی از قندوز پیدا شده بحالت
(۱) در رساله صنعت بودائی باختری نمره (۷) دارد.


( ٣٤١ )
خراب وصورت شخص بالداری رانیم تنه نمایش میدهد. هكذا موجود نیمه انسان
ونیمه بالدار (گارودا) که متأسفانه سر آن نیست هم از قندوز کشف گردیده است.
این بود تعریف آثار مکشوفه قندوز بعبارت دیگر تعریف هیکل هائی که
بعد از ۱۹۳۶ بار اول از صفحات شمال هندو کش از باختر کشف شد همین
قسم در اثر تجسس هیئت باستان شناسی شوروی در ترمذ که زایر چین هیوان
تسنک آنرا ( تامی Ta-mi ) خوانده از سواحل راست اکسوس ( آمو دریا )
هم مجسمه ها مکشوف گردیده است . پس آثار هیکل تراشی ومجسمه سازی
مدرسه گریکو بود يك كه تا چند سال قبل محدود به جنوب هندوکش و منحصر
بدرۀ گندها را بود در اوکسیان (علاقهائیکه اکسوس آمو دریا آبیاری میکند)
هم کشف شده و این مسئله در تعین مهد مدرسۀ صنعتی گريكو بوديك نظریات
جدیدی وارد کرده که آنرا در ذیل مطالعه و نتیجه ئی میخواهیم بدست آریم .
مهد صنعت گريكوبوديك: امروز همه میدانیم که صنعت گريكو بوديك مدرسه ایست
که اساساً با الهامات صنعتی یونانو و تخیلات مذهبی بودائی بمیان آمده واین دو
روح ، دو طرز تفکر ، دو سنخ عقیدۀ صنعتی و مذهبی در خاك آریانا ، در سر زمین
افغانستان بهم یکجا و مخلوط و ترکیب گردیده و بالاخره عامل ترقی ورونق
این مدرسه بیشتر استادان محلی شده که خود در عین زمان از نقطه نظر آئین بودائی
و از نقطه نظر کسب روش صنعتی یونانی شده بودند. بیاییم به تعین مهد صنعت. این
مسئله یکی از مسایل عمدۀ در تاریخ صنایع مستظرفه آسیا است و اگر بگویم
از چهل سال باینطرف در اطراف آن قلم فرسائی میشود مبالغه نخواهد بود .
پیش از ینکه حفريات و تحقیقات در خاك افغانستان شروع شود موسیو فوشه
فرانسوی که سر حلقۀ علما در مطالعات مکتب گريكو بوديك ميباشد بيشتر در
گندهارای شرقی مشغول تحقیقات بود و آثار و شواهد زیاد هیکلهای سنگی
از تپه های معابد اطراف پشاور و چهار صده ( پشکلا واتی قدیم و گرد نواح آن)


( ٣٤٢ )

کشف کرد و مدرسه گریکو بوديك را به سقت کندها را خواند ولی تعیین مهد
آنرا به تحقیقات افغانستان معطل گذاشت تا مخصوصاً بلخ مرکز شاهان مستقل
یونانو باختری که مسکوکات این عصر آن بهترین شاهکارهای صنعتی در میان
مسکوکات دنیای قدیم است چه نتیجه میدهد . متاسفانه بعد از حفریات سال
١٩٢٣-٤ بلخ موفق به کشف کدام مجسمه نشد و بر علاوه در اثر مطالعات استوپه
بزرگ توپ رستم و پاره آبدات دیگر بودائی معلوم شد که سنگ عموماً در
عمرانات استعمال نشده و بیشتر آبادی ها از خشت خام بوده و چون بعقیده فوشه
آغاز مدرسه گريکو بوديك باهيكل های سنگی شده است مهد آنرا به
جنوب هندوکش در گندها را و آنهم در گندهارای شرقی قرار میدهد .

اگر کشفیات قندوز وتغیر یافتن نظریات هاکن در میان نمی بود مسأله مهد صنعت
به مفاد گندها را يك طرفه فیصله شده بود ولی حالا دو نظریه در بین است یکی
نظریه فوشه و مهد صنعت گریكوبوديك در گندها را ودیگر هاکن و مهد مدرسه
مذکور در باختر . نظریه فوشه تايك اندازه شرح یافت حالا به شرح عقیده ها کن
می پردازیم. وعيناً مطالبی را که خودش در جزء بحث همین موضوع مستند به مطالعات
سابقه فوشه در رسالهٔ صنعت بودائی باختر ومبداء صنعت گريکو بوديك نوشته
اقتباس مینمائیم (۱) :

« اشیای مكشوفه قندوز که قسمت اول این مقاله را وقف مطالعات آنها
نمودیم (۲) از يكطرف و آثاریكه سه سال قبل در اثر تجسس هيئت حفریات شوروی
در ترمزد در سواحل راست رود اکسوس پیدا شده از طرف دیگر اسنادی فراهم
میکنند که مسئله بحث تصادم «بودیزم» و «هیلنیزم» را دوباره روی کار می آرد.
(۱) صفحه ۱۲ تا ۱۵ رساله مذکور (۲) این قسمت در صفحه ٣٣٨ وصفحه بعد شرح یافت.


( ٣٤٣ )

ناگفته نماند که عنوان یکی از آخرین قسمت های مبحث کتاب « صنعت
یونانو بودائی گندهارا » تالیف موسیو فوشه (١) تصادم «بودیزم وهلیزم » است
و خواننده از مطالعهٔ آن درك میتواند که چه وقایع تاریخی بکجا شده تا صنعت
مخلوط مکتب « هند و یونان » بمیان آمده است .
برای اینکه موضوع ظهور صنعت گریکو بوديك فهمیده شده باید مثلیکه
موسیو فوشه میگوید در مملکتی که صحنه تماس آنها واقع شده دخالت صنعت
یونانی و شیوع دین بودائی هر دو عامل موثر مطالعه شود تا اساس موضوع روشن
گردد به این اساس طوریکه از مطالبه موسیو فوشه معلوم میشود ( ٢ ) بودیزم در
شمال غرب هند در حوالی ٢٥٠ ق م وارد شده و چون نیمه جنوبی افغانستان
فعلی در آنوقت تحت سلطه سیاسی خاندان ( موریا ) بود زمینه برای انتشار
دین بودائی مساعد واقع شد و مبلغین در اوائل قرن ٢ ق م بیشتر از يك و نیم صدسال
قبل از سقوط تسلط یونانی ها در باکتریان (٣) تیغهٔ هندوکش را عبور نموده
و به باختر بنای تبلیغ را گذاشتند .
باختر در زمانه ئی که دین بودائی در آن منتشر میشد سر زمینی بود که مدنیت
ایرانی را دیده و از يك و نیم قرن شاهان یونانو باختری در آنجا حکومت داشتند
ایشان با ذهن کنجکاوی و سیاست محطاط کارانه به انتشار دینی که خاك تولدی
آنرا میخواستند تسخیر کنند روی موافقت نشان دادند و سقوط امپراطوری
(موریا) بدون تحمل قربانی های کمر شکن به آنها موقع داد که اراضی را که
اسکندر اشغال و تا ٣٣٠ ق م بدست سلوسی ها بود دوباره متصرف شوند .
آثار قندوز چنان نمونه های صنعت گریکو بزدیکی است که نفوذ یونانی
در آنها بکمال وضاحت دیده میشود و مراتب این نفوذ به اندازه ایست که نظریه

( ١ ) جلد دوم صفحه ٤٤٣ صنعت گریکو بوديك گندها را .
( ٢ ) صنعت گریکو بوديك گندها را تالیف فوشه جلد دوم صفحه ٤٠٧ ٠
( ٣ ) صنعت گریكوبوديك گندهاراجلد دوم صفحه ٤٤٤ ٠


( ٣٤٤ )

فرضی قدیمی دانشمندان را بر هم میزند و اینکه میگفتند صنعتگران « یونا نو
باختری » بعد از تهاجمات اسکائی ها و بوچی های بربر (خارجی) از بکتریان
بطرف گندها را رفته و در گندها را اولین آثار مدرسه گریکو بوديك را بمیان
آوردندغیر ممکن معلوم میشود زیرا اگر این نظریه فرضی را قبول کنیم بصورت
اجبار به این هم باید تسلیم نمائیم که صنعت بودنو بوذائی در عصر کوشانی از گندها را
به باختر رفته است . اگر صنعت گریکو بوديك عوض اینکه در عصر تنزل سلطه
یو نانی ها در بکتریان در خرد قلمرو باختر بمیان نیامده و از گندها را در عصر
کوشانی ها به باختر منتقل شده بود آثار مکشوفه قندوز به قیافه های حاضره
نمی بود بلکه اختصاصات دیگری میداشت . یعنی عوض اینکه نفوذ یونانی در
چهره های آنها بیشتر دیده شود عوامل هندی در آنها فایق ترمی بود حال آنکه
چند صفحه قبل دیدیم چنین نیست بلکه برعکس است. پس حقیقت امر چنین
مینماید که تهاجمات بربرها در بکتریان سد راه ترقی « صنعت جدید » نشده .
آیا «هرایوس» و «کوجولا كدفیزس» بربر اشکال مسکوکات خانواده های
سلطنتی یو نانی را تقلید نکردند ؟ بلی علاج ندارد که بپذیریم در ساعات اغتشاش
استقرار قوا وسلطه جدید به مشکلاتی بر نخورده باشد اما این نا ملایمی هارا
نمیتوان به هیچ صورت به حوادث ناگواری مقایسه کرد که چند قرن بعد حین
تهاجمات یفتلی ها بمیان آمده است. پس نظریه من چنین است که صنعت گریكو
بوديك در فضای مغشوش و شرایط غیر مستقر در باختر تولد شده و درهده( گندها را )
زمینه مساعد برای انبساط و ترقی خود یافته است» (۱) خلاصه این مبحث در روشنی

(۱) ها کن راجع به تغیر نظریه خود ونسبت دادن مبداء صنعت گریكو بوديك در باختر
در صفحه ١٤ رساله صنعت بودائی باختر پاورقی ذیل را میدهد «اگر آثار مکشوفه قندوز نظریه
ما را نسبت به صنعت یونانو بودائی تغیر میدهد ما را وا دار میکند که نظریه خود را
نسبت به خواص مشرف بر خطر تسلط یونانی ها در باختر و اینکه گفته شده بود « سلطه یو نانی
کمتر مساعد به انبساط صنعت بزرگ » بود تغیر بدهیم. ها کن کتاب اجرا آت ده ساله هیئت
حفریات فرانسوی در افغانستان چاپ توکیو ١٩٣٣ صفحه ٠٦٥

تاریخ آریانا (۱۰۰۰) ب سـردار محمد سـراج الدین د فـتـح محمد ن زیـب علی ه اجراـتـیه تاریخ ع-٣٠-٧-٢٥


( ٣٤٥ )

این دو نظریۀ مختلف چنین میشود که بعقیدۀ فوشه مدرسۀ گریکوبودیک در گندهارا آنهم بیشتر در حصه شرقی آن تولد یافته و به اساس نظریه هاکن در باختر بمیان آمده و در قلب گندها را در همه مراتب انبساط و ترقی خود را پیموده است پس مبداء صنعت کریکو بودیک از زاویه موقعیت جغرافیائی برای آریانای افغانستان فرق نمیکند خواه در باختر خواه در گندهارا هر جا تولد یافته باشد در سر زمین این مملکت تولد یافته و بحیث بزرگترین مدرسۀ صنعتی افغانستان پیش از اسلام تلقی شده میتواند. ملتفت باید بود که اختلاف نظر فوشه و هاکن در مبداء این مدرسه تا اندازه به اساس موادی که در مراحل اولی برای هیکل تراشی این مکتب بکار رفته هم متکی است زیرا بعقیدۀ اولی در هیکل تراشی این مدرسه سنگ اولیت دارد و چون در باختر سنگ راحتی در عمارات کمتر مورد استعمال بوده است و در گندهارا هیکلهای زیاد سنگی از حوالی پشاور یافته است گندهارا را برای مبداء صنعت ترجیح داده است و آنا گچی را تازه تر از هیکلهای سنگی میدا.. و هاکن قراریکه در اخیر مطالعات خویش در رسالۀ صنعت بودائی باختری می نویسد ساحۀ آثار گچی را از تاگزبلا تا حوزه اکسوس انبساط داده و میگویید این تخنيك رویه ایست که با یونانی ها در تمام آسیای صغیر انتشار یافت و تخنيك تازه سنگ سلیت که ساحۀ آن از کاپیسا تا تا گزیلا را در بر میگرد بعد تر بمیان آمد و هیکل تراشانی که سنگ سلیت را بکار می بردند بلاشبهه هیکلهای گچی را نمونه و مدل کار خود قرار میدادند. در نتیجه ازين سبك و تخنيك آثار فرعی بر آمد که اهمیت آلی و موقتی داشت و تنها در اثر فعالیت استادان گچ کار بود که صنعت گريکوبوديك بامهارت تمام توانسته اختصاصات خود را به آستانۀ آسیای مرکزی برساند.
این اختلاف نظر در استعمال مواد در مراحل اولی مدرسه مذکور تا اندازۀ ئی در تعین تاریخ مجسمه ها و هیکلهای نقاط مختلف افغانستان که آنها را مطالعه


( ٣٤٦ )

میکنیم پاره تغیراتی پیش میکند و تاریخ ها را کمی نزدیک تر میسازد ولی
چون بحقایق گذارشات تاریخی نزديك تر است در مراحل تحولات صنعت مخصوصا
در جنوب هندو کش بنظریات فوشه استناد میکنیم و میگذاریم که حفریات امسال
چه روشنی جدیدی به باختر می اندازد .

آغاز کار: مدرسه صنعت گریکو بوديك در باختر یا در گندهارا در هر جائی
که شروع شده راجع به تاریخ آغاز این مدرسه نظریات فوشه و هاکن تقریبا یکی
است و آنقدر زیاد از هم دوری ندارد زیرا هاکن آغاز آنرا در دوره تنزل سلطنت
شاهان یونانو باختری در باختر و فوشه در زمان حکمرانان یونانی دولت یونانو باختری
در پوشکلاواتی (چهار هده) قرار میدهد که بهر دو حساب ظهور آثار مدرسه مذکور
را در اوائل قرن اول ق م میتوان قرار داد شبه ئی نیست که اوایل مفکوره نمایش
بودا ساکیا مونی که بودائیان هندی جرئت نمیکردند اورا بشکل انسانی در آورند
مربوط به صنعتگران یونانو باختری افغانستان است زیرا قراریکه آثار ولوا یح
مدرسه صاف هندی سانچی (قرن ٢ - ٣ ق م) نزديك بمبئی شهادت میدهند پیش از
ظهور مفکوره مدرسه گريکوبوديك در آریانا پیروان بودا در هندسا كيا مونی را
با علایم و سمبول نشان میدادند . مثلاً بالای اسپ جای پاهای او را در رکاب و بالای
زین چتری را قرار میدادند و یا زیر چوکی علامه جای پای و بالای آن درخت
( بودهی ) را میکشیدند و ازین علایم معلوم میشد که بودا یا سراسپ یا روی
صندلی قرار دارد .

بناء علیه بودائیانی در کار بود با افق نظر وسیع تر و سرزمینی با روحیات صنعتی
جدید. این هر دو چیز در خاك آریانا میسر شد. اول شمل بود او پاره مجالس حیات
او بصورت رسم و نقوش و بعد بصورت هیکل در اوائل قرن اول ق م در دوره سلطنت
شاهان مستقل یونانو باختری رنگ هستی یافت و در جریان قرن اول مسیحی
یادر باختر بصورت هیکل های گچی یا در گندهارا بصورت مجسمه های سنگی


(٣٤٧)

نمونه‌های اولیه و قدیم کار این مدرسه که بیشتر شکل کلاسيک دارد کثرت پیدا کرد و آنقدر نمونه‌ها در هر زمینه بمیان آمد که در طی قرن‌های بعد از ان الهام گیرند و تقلید نمایند. متأسفانه تاحال باقید سنه و تاریخ نه کدام تصویر حک شده بودا روی کدام ظرف و نه کدام هیکل سنگی با گچی آن مربوط به دوره خاندان مستقل یونانو باختری پیدا شده است تا اینکه سلطنت خاندان مذکور در آریانا سقوط میکند و اسكائی‌ها و متعاقباً پارت‌ها (پهلواها) از باختر و ساکستانا (سیستان) و حوزهٔ ارغنداب بطرف کاپيسا و حوزهٔ ان وس میرسند و سلطنت دودمان ساک و پارت جنوب هند و کش را سراسر فرا میگیرد. فوشه قدیمترین تصویر بودائی را در این دوره نسبت داده و آن تصویری است که روی جعبه طلائی از تپه بیماران از خرابه‌های یکی از استوپه‌های قدیم نگر اهارا (ننگرهار) امروزه از ساحه مربوط به هده کشف گردیده در این ظرف طلائی چهار دانه مسکوکات مسی دو (ازس) پادشاه اسكائی افغانستان گذاشته شده و جعبه مسکوکات در يك ظرف سنگی که سنگ آن نرم و سبز رنگ میباشد مانده شده و از طرفی شخصی موسوم به شيوارا کشيته Civarakshita به استوپهٔ مذکور وقف شده بود. از روی کتیبه ظرف سنگی معلوم میشود که وقف مذکور بعد از سال ۳۰ ق م ودیعه را در استوپه گذاشته ولی (فرشه) و (استن کئو) به این فکراند که واقف تنها ظرف سنگی را حین مرمت کاری‌های استوپه با کتیبه سورت وقف تهیه کرده و احتمال دارد که جعبه طلائی با تصویر بودا قدیم تر باشد. بهر حال قرار یکه فوشه اظهار نظر میکند اقلا این تصویر صورت بودا را پیش از ظهور حضرت مسیح به چشم ما جلوه میدهد. (۱) فراموش نباید کرد که این جعبه طلائی از نقطه نظر تاریخ صنایع مستظرفه افغانستان بصورت عمومی و از نقطه نظر مدرسه گر يكو بوديك

(۱) صفحه ۳۰۱ جلد دوم کتاب راهای قدیم هند از بلخ تا تاكزیلا تالیف فوشه که بصورت پروف به ملاحظه بنده رسیده است.


( ٣٤٨)

بصورت خصوصی کمال اهمیت دارد و معلوم میشود که استادان هنرور نگاراها را
پیش از شروع عهد مسیح در ایجاد آثار صنعتی و نقش تصاویر ممارست داشتند و این
ممارست و آمادگی ها را در عروج صنعت گریکو بوديك هديه یادآوری خواهیم نمود.
آنچه شرح دادیم تصویری بود از بودا، غیر ازین دو مجسمه ئی هم در دست است
که سنه دارد یکی از سوات بیدات. و دیگری از پوشکاراواتی. اولی در سال ٣١٨
و دومی در سال ٣٨٤ءم مجهولی سنه خورده است برخی از دانشمندان سنه ها را مربوط
به عهد سلوسی دانسته اند که آغازش بسال ۳۱۲ قام مطابقت میکند برخی دیگر عهد موریا ،
ساكها وارساسی ها پیشنهاد کرده اند. بهرحال فوشه بحساب عم مسیح اولی را مربوط
به (۷۰) و دومی را متعلق به (۱۳۶) عهد مسیح میداند و به این ترتیب این دو هیکل
در نیمه دوم قرن اول و نیمه اول قرن دوم مسیحی تعلق میگیرد .
ترقی مدرسه گریکو بوديك قرن كنيشكا : صنعت گریکو بوديك که باقرن
اول ق م ظهور کرد در طی قرن اول مسیحی که عصر آمد و رفت اسکائی ها پهلوها
و ظهور واستقرار كوشانی ها و سلطنت خاندان اول آن میباشد دوام نمود .
نمونه ها و مدلها در گندها را زیاد شده رفت ولی با تمام اینها در عصر مسلطنت
خاندان اول کوشانی یا دودمان كدفيزس ها کدام ترقی محسوسی نکرد واگر
ترقی هم كرد محدود و سر پوشیده ماند تا اینکه مشوق وخریدار بزرگ مانند
كنيشکاى كبير و دوره پر امن و مجللی چون روز کار حکمرامائی او بمیان
آمد . در دوره تنزل سلطه سلطنت دودمان یونانو باختری صنعت گران ماهر
اینجا كه نقش هنروری آنها با مسکوكات این دودمان در تاریخ صنایع
مستظرفه افغانستان برای همیشه ثبت است کم کم بنای مهاجرت را به جنوب
هندوکش گذاشتند . حملات اسکائی ها و یوجی ها بیشتر باعث شد که هنروران


(۳۴۹)

بجنوب سلسله هندوکش فرود آیند. سرزمین کندهارا به نوعی که شرح یافت
اقلاً از قرن اول ق م در مسایل صنعتی شهرتی حاصل کرده و از نقطه نظر
حرارت آئین بودائی « مکده ثانی » وحیثیت سرزمین موعود را پیدا کرده بود
حرارت عقیده ، ذوق نفیس مهارت وهنروری در فضای آرام ومساعد بهم تماس
قریب وطولانی یافت زمینه برای ترقی صنعت گریکو بودیک مخصوصاً برای
هیکل تراشی روی سنگ میباشد وجریان وقایع تاریخی مخصوصاً سه عامل
برجسته عصر کمال ترقی آنرا بمیان آورد (۱)
۱) بودائی شدن امپراطور مقتدری مانند کنیشکا .
۲) بسط تجارت امپراطوری رومن وچین باامپراطوری کوشانی آریانا .
(۳) شیوع صنعت كلاسيك وتربیه مزید هنرمندان .
چون عوامل سه گانه فوق در تاریخ ترقی صنعت گریكو بوديك دخالت
زیاد دارد مختصراً به شرح آنها می پردازیم .
(۱) تاثیر شخصیت کنیشکا : بعد از سقوط سلطنت شاهان باختری باختری
در صفحات شمال ( حوالی ۱۳۵ ق م ) اسکائی ها، پهلواها و کوشانی ها روی صحنه
تاریخ ما آمده رفتند . باوجود یکه معلومات ما در باره آنها آنقدر مبسوط نیست
بازهم طبیعی حکم میتوان کرد که سیر تدریجی صنعت متوقف نشده ، منتها
چون هرج ومرج ورفت و آمد بیشتر بوده ، آن امنیت کامله که انبساط صنعت
بکار دارد تا ظهور كوشانی ها یا بهتر تر بگوئیم تازمان ظهور بزرگترین
امپراطور مقتدر آنها بدست نیامد . ازنقطة نظر مذهب ( گند وفارس ) پهلوا
كه پیش ترومعاصر ظهور کوشانی ها در كابل هم حکمرمائی داشت بیشتر به
مسیحیت متمایل بود زیرا قراریکه متون داستان های تاریخی میگوید در اثر

(۱) نوشته تحت عنوان ( انبساط مدرسه ) در حصه چهارم صنعت كريكو بوديك كندهارا
این موضوع را شرح داده است .


(٣٥٠)

اقدامات « سنت توماس » مبلغ به این مذهب گراییده بود . خاندان اول کوشان
کد فیزس ها اگر چه بصفت ( دین دار ) یاد شده اند بیشتر پیرو شیوا بودند
(مخصوصاً کد فیزس دوم که مسکوکات او واضح درین قضیه حکم میکند)
پس آئین بودائی تا زمان کنیشکا در کشور ما پادشاه مقتدری نیافته بود
که از حمایت و پشتیبانی او برخورد . کنیشکا بعد از چند سال اول سلطنت
خود دین بودا را قبول نمود و ازین تاریخ دوره باشکوهی بر روی بودیزم و آبدات
و سنت بودائی باز شد. شهنشاه کوشان بار اول روی یکی از مسکوکات خود (بودا)
را بلباس یونانی و بنام ( بودو ) Boddo به رسم الخط یونانی بضرب رسانید.
کنيشکای كبير مانند «آشوکا » امپراطور موریا در ادبیات بودائی
شهرت فوق العاده دارد و داستان ها عیناً چیزهائی را که برای امپراطور موریا
بنا . کرده اند در مورد شهنشاه کوشانی هم نقل میکنند. کنیشکا در عمرانات
مذهبی توجه زیاد داشت . تعمیر معبد واستوپه بزرگ « توپ دره » در گوشه
جنوب غربی چاریکار ، تعمیر استوپه بزرگی به ارتفاع ٤٠٠ قدم در کندهارهای
شرقی (پشاور) یاد گار هائی از آبادیهای عصر اوست. کنیشک در جلب اهل
حرفه و صنعت و هنروران جهد بلیغ داشت . در سال ۱۹۰۸ از « شاجی کی دهری »
Shah-ji-ki-Dheri نزديك پشاور ظرفی پیدا شد که در آن تصویر و نام کنیشکا
و اسم صنعتگر آن «اجه زیلاس» Agesilas (در پراکریت اجیسالا Agisala )
که « یونانی و یا از اهل قندهار» بود ذکر شده است. کوشانی ها بصورت عمومی
مبادی مدنیت قدیم باختر و آنچه را که یونانی ها وارد کرده بودند محافظه
کردند. همان طور که کنیشکا دین بودائی را قبول کرد در ترویج و ترقی
صنایع نفیسه آنوقت افغانستان که امروز بصفت یو نانو باختری یاد میشود توجه
زید بخرج داد اگر چه اساس بنای معبدی در پای کوهای پربرف گوشه شمال غربی
کاپیسا بصورت داستان بمارسیده (پاورقی صفحات ٢٥٠-٢٤٦ ملاحظه شود) معذالك


(٣٥١)
خوب نشان میدهد که کنیشکا در موضوع عمرانات مذهبی به کدام اندازه
توجه و اصرار داشت. نتائج حفريات بگرام (کا پيسی قديم يا پايتخت بهاری
کنيشکا) واضح ميسازد که پادشاهان کوشانی مخصوصاً کنيشکا در جمع آوری
حفاظت شاهكار های صنعتی و آثار نفيس يونانی و رومن و چينی و هندی که بجهات
مختلف وارد امپراطوری آنها ميشد اهميت زياد ميداد. این آثار که در موزه
کابل گذاشته شده است ثابت ميسازد که مركز سلطنتی کوشانی های بزرگ
مخصوصاً پايتخت بهاری آنها بگرام کانون تلاقی آثار صنعتی عصر بشمار ميرفت.
(۲) بسط تجارت با امپراطوری رومن يا عامل اقتصادی : در فصل گذشته در اين
مورد محض از نقطه نظر تجارت وارد شدیم و شرحی داديم. آنجا تذکرات ما
تجارت من حیث تجارت بود اینجا اثر همین تجارت را بنام عامل اقتصادی
در ترويج بازار صنایع مستظرفه مطالعه ميكنيم. در فصل کوشانی های
بزرگ در مبحث مسكوكات ذکر شد که در اثر عبور
طلای رومن ها کوشانی هابار اول شروع به ضرب مسكوكات طلائی نمودند
و كلمات (دينار) و (درهم) که در افغانستان معروف است یادگار و دوره بهبودی
اقتصادی عصر کوشانی های بزرگ است که در عین زمان شيوع زياد مسكوكات
رومن را تائيد ميكند و معلوم ميشود که از کلمات (دنير D inier دينار و از
دراكم Drachme) در هم ساخته اند.
علاوه برین وزن مسكوكات طلائی کوشانی ها هم با مسكوكات و من يكي
بود. پیش ازینکه موزۀ كابل تاسيس شود مسكوكات قديمی زيادی در صندوقخانه
شاهی جمع شده بود که آنها را موسيو فوشه در باغ بالا طبقه بندی نمود مشارالیه
می نویسد که علاوه بر «دراکم» شاهان هند و گريك (يونانو باختری) و مخصوصاً
مسكوكات هندو سيت (کوشانی) داريك های دوازده تن از قياصره اخیر روم


( ٣٥٢ )

و بیزانس موازی با سکه های اشکانی و ساسانی و دیوانات های و نیز به ترتیب
هم درین جا دیده شد و نشان میدهد که چطور دوره به دوره روابط تجارتی بین
شرق و غرب برقرار بود . (۱)
بهر حال بهبودی وضعیت اقتصادی، ترقی و بسط تجارت از راه خشکه و بحر
با رومن ها و چینی ها و هندی ها یکی از عوامل طبیعی گرمی بازار راهبین و
روحانیون وصنعت کاران بود. صاحبان کاروان و تجار بزرگی که ماها دره های
هندوکش و جلگه های وسیع باختر و تخارستان را طی کرده از ماورای پامیر
تا وادی اریوس (هری رود) و از تا کژیلا تا بلخ مال التجاره قیمت داری را
حمل و نقل میدادند طبعا برای شکران سلامتی جان و قافله و امید مفاد بیشتر به
معابد و روحانیون اعانه میدادند ، چنانچه اکثر معابد مخصوصا استوپه ها در اثر
پول اوقاف و اعانه ساخته شده است . موسیو فوشه میگوید ۲) بعضی اوقات تجار
محض بنام تمرکز سرمایه برای تعمیر معبد یا استوپه مسافرت های مخصوص
تجارتی می نمودند . قرار نظریه عالم فرانسوی «صنعت يك مال التجاره لوكس
است و ترقی آن وجود اعانه دهندگان پول دار و جوان مردی را تائید میکند.»
حقیقت غمین طور است والا این همه استوپه های باشکوه و معابد مجلل با
تزئینات و نقوش و تصاویر دیواری رنگه وهیکل تراشی های شگفت بدون پول
و سرمایه و بدون معاونت و همکاری طبقه تجار و پول دار بمیان آمده نمیتوانست.
آیا بامیان دره ئی به این تنگی چطور چندین هزار علما و روحانیون و صنعتگران
مختلف را تغذیه میکرد در صورتیکه موضوع تجارت و رفت و آمد دائمی
قافله های بزرگ به دو طرفه هند و کش در میان نمی بود ؟
پس اگر چه در ظاهر عامل اقتصادی آنقدر در موضوع بسط صنعت دخیل
معلوم نمیشود در حقیقت دخالت زیاد دارد و یکی از موجبات خیلی مهمی است

(۱) ۲۰ – ۲۲۶ جلد دوم کتاب راه قدیم هند اریخ تا کاگزیلا تالیف فوشه .
(۲) ۵۲۶ جلد دوم صنعت گریکو باديك كنده ارا .


( ۳۰۳ )

که صنعت گریکو بوديك را در دوره کوشانیها مخصوصاً در نیمه اول قرن دوم
مسیحی که آنرا قرن کنیشکا مینمامیم انبساط دارد.
(۳) صنعتگران گر یکو رومن و کثرت عده صنعتگران : در جمله عوامل
ترقی صنعت یونانو بودائی در نیمۀ اول قرن دوم مسیحی بودائی شدن پادشاه
مقتدر، کثرت پول ورود اشیای نفیس و تجمل حیات را حساب کردیم چیز دیگری
که درین زمینه خالی از تاثیر نیست ورود صنعتگران گریکو رومن از سواحل
مدی ترانه و بیزانس میباشد . «روته گروسه» به این عقیده است که مدرسه
گریکو بوديك در قرن اول مسیح به منتهای عروج خود رسید . درین عصر صنعت
زیبای گريکو رومن عصر سزار و فلاوین بخاك های شرق تاثیر بخشیده و در سایه
تعلقات سیاسی و تجارتی کوشانو رومن زمینه برای نشو و نمای صنعت در قرن
کنیشکا مساعد تر شد.همان طور که در فضای امنیت کامله عصر كنيشكا تجار
به سهولت زیاد در نقاط مختلف امپراطوری وخاك های همسایگان رفت و آمد
میکر دند بلاشبه اهل حرفه وصنعتگران هم در حرکت بودند ودرجائی که
خریدار داشتند میرفتند وهنرمندی های خود را تقدیم میکردند به همین ترتیب
از « پلمیر» ودیگر نقاط رم شرقی (بیزانس) صنعتگران در قرن کنیشکا بطرف
شرق تا به خاك های کشور ما آمدند وباهنر مندان محلی ما تماس حاصل کردند
این آمد ورفت بازار صنعت را گرم ترساخت وعده هنرمندان بیشتر شد، تا ثیر
ورود صنعتگران گریکو رومن ازین معلوم میشود که مظاهر صنعت در قرن اول
ودوم مسیحی در جنوب هند و کشی مخصوصاً در کندهارا و کاپیسا شباهت زیاد
به آثار(كول) (وبیزانس) بهم میرساند ودر موقعش از صورت مقایسه آنها بهم
ذکری بمیان خواهیم آورد .


( ٣٥٤ )

شبه نیست که مدرسه كريكو بوديك طوريكه تا اینجا شرح دادیم در دوره
اخیر سلطنت یونانو باختری در قرن اول ق م ظهور کرده و عصر ( یاوانا Yavanas )
یونانی های باختری در آن دخالت کامله داشت و در قرن اول
و نیمه اول قرن دوم مسیحی به جهاتی که نوشته وارد مراحل ترقی گردید ولی این ترقی را
باید منحصر به هیکل تراشی سنگی دانست زیرا طوريكه بعدتر خواهیم دید عصر
ترقی آثار گچی قرن سوم مسیحی میباشد .
ممیزات دوره ترقی : دوره ترقی مدرسه كريكو بوديك در قرن اول دوم مسیحی
و یا بهتر بگوئیم تر در عصر کشور داری كنيشکای کبیر در نیمه اول قرن دوم شروع
و با جریان قرن دوم دوام میکند . شبه ئی نیست که با کوشانی ها اساس تشکیل
امپراطوری بزرگی در آریانا گذاشته شده و با کشور کشائی های کنیشکا در هند
و تركستان چین دامنه آن خیلی انبساط یافت و امپراطوری مقتدری که خود را
همپایه امپراتوری قیاصره روم وخاقان های چین میدانست بمیان آمد . شکوه
وجلال امپراطوری طبعاً در عالم معماری وهيكل تراشی تاثیراتی وارد نموده
و عمرانات و آبدات مذهبی بزرگ ، محكم ، زیبا تر شد . در هیکل تراشی
این دوره روی همرفته ممیزات ذیل دیده میشود :
(١) در تزئینات و نمایش آثار معماری استعمال ستون ها و سرستون ها به نمونه
معروف « كورنت »
(٢) در هيكل های قرن اول مسیحی شانه راست و پاهای بودا با پلان راهبی
پوشیده شده .
(٣) ارباب انواع محلی قدیم در اطراف شخصیت بودا دیده میشوند .
(٤) حركت تعلیم در هيچ يك هيكل بودائی دیده نشد .
(٥) هیکل بودا در میان اشخاص يك مجلس تناسب بزرگتری احراز
کرده است .


( ٣٥٥ )

دقیق تر اگر نگاه شود در هیکل های این عصر موها مجعد ، خم و شکن
وقات های لباس نازکتر شده ، بودا را بیشتر روی تختی مرکب از برگ های
گل نیلوفر نمایش میدادند ، شانه راست هیکلهای بودائی این دوره برهنه و
طبق مراسم هندی با آوردن هر دو دست روی سینه حرکت پیشکوئی را ترسیم
میکنند ، قد بودا در صحنها و مجالس بزرگ وعده همراهان او از قبیل بوداها
و بودیس اتواها و ارباب انواع فرعی و غیره زیاد شده میرود ، همین مفکوره
بزرگ ساختن هیکل بودا کار را بجائی میکشد که او را مثل بامیان در احجار
کوها به ارتفاعات و تناسب عظیم ٣٥ متر و ٥٣ متر نمایش میدهند چنانچه بهمین
رویه استوپه های بزرگ ١٠٠ و ٢٠٠ قدمی حتی ازین هم بیشتر ساخته میشود
چنانچه اسوپه های کنیشکا در توپ دره نزديك چهاريكار و در پشاور شاهد
این مدعا است ، ترقی مدرسه صنعتی یوفانو باختری در جریان قرن اول و دوم
تا اواسط قرن سوم دوام داشته ، و این تاریخی است که اقتدار کوشانیهای بزرگ
به انحطاط و سقوط مبدل میشود .
عصر کوشانو ساسانی : بعد از سقوط اقتدار کوشانی های بزرگ
در اواسط قرن ۳ مسیحی ، کوشانیهای کیداری اول در باختر و بعد در جنوب
هندوکش شرقی با تعرضات ساسانی ها مقاومت نموده و حوالی کابل زمین را
تحت اداره خود محافظه نمودند با پیش آمدن ساسانی تا نزدیکیهای کابل و
بلخ نفوذ زندگانی پر تجمل و درباری و البسه و زیورات و صنایع آنها تا اندازه
با صنعت گریکو بودائی مملکت ما که درین عصر سابقه سه قرنه داشت تماس
یافته و مخلوط گردید باید گفت که نفوذ از طرف مقابل هم بی مدخلیت نبود چنانچه
مانی بسا چیز ها را در قوانین خود از آئین بودائی افغانستان اخذ کرد، بهرحال
مظاهر همین اختلاط صنعتی را بعضی از دانشمندان از اصل تنه گريك بوديك
بصورت شاخه ئی جدا کرده که آنرا (ایراتو بودائی ) یا ( کوشانو ساسانی )


(٣٥٦)

خوانده اند و بیشتر مظاهر آن بصورت نقوش رنگه دیواری در "دختر نوشیروان"
نزدیک قلعه روئی و موئی در صد کیلومتری غرب بامیان وجود داشته که متأسفانه
بحال نهایت خرابی است. همین قسم در البسه و زیورات اعانه دهندگان نیز که در
سقف طاق بت ٣٥ متری بامیان رسم شده اند هم تاثیر این عصر مشهود است.

ممیزات این عصر در صنعت بودائی قرار ملاحظات موسیو فوشه قرار آتی است
بودا را عموما طوری میساختند که لباس همه بدنش را میپوشاند . عوض برگ
نیلوفر او را روی تخت می نشانیدند بودیس اتواها در پایان مجلس دیده میشوند
و ارباب انواع فرعی حلقه های گل تقدیم میکنند. این عهد را با ممیزات آن
موسیو فوشه تا آخر قرن چهار میرساند.

قرن ٥ تنزل مدرسه گریکو بوديك: شبه ئی نیست که ظهور یفتلیها در نیمه اول
قرن پنج از نقطه نظر استقرار او ضاع سیاسی و بیداری قومی وازاله سلطه
ساسانی خیلی قابل ملاحظه است ولی مخالفت یفتلی ها با آئین بودائی
و مشغولیت های ایشان به جنگ و تنازعات جنگی و دفاع
که از زاویه دیگری ممتد واقع شد مطابق ایجابات وقت چیزهای ضروری تری
را روی کار آورد و تحول صنعتی دچار وقفه و تنزل شد مردم افغانستان درین
زمان بیشتر مشغول امور نظامی بودند تا کار از دفاع به حمله و فتوحات کشید
و به این ترتیب عوض آثار ذوقی و صنعتی مشغولیت های دیگر بمیان آمد و چیزهای
دیگری معمول و مروج شد. موسیو فوشه مجسمه های این زمان را (گدی های بی روح)
میخواند و میگوید که هیکل تراشی شکل تجارتی بخود گرفته وموسسات هیکل سازی
خوب و خراب هر چه بود میساختند و هدف شان نه صنعت به مفهوم زیبائی صنعت بلکه
صنعت برای فروش بود و خریداران هم مردمان بدذوقی نبودند که در داشتن اثری خوبی
اصرار نمایند. مسکوکات یفتلی ها با تصاویر گلفت خودشان تنزل صنعت است.


( ٣٥٧ )
قرن ٦ و ٧ و آخرین نمونه های هیکل تراشی : ملتفت باید بود که تنزل
هیکل تراشی مدرسه گریکو بوديك در قرن ٥ منتهی به سقوط كامله این شق
صنایع مستظرفه نشد بلکه بعد از طی قرن ٥ در جریان قرن ٦ وقرن ٧ هم دوام
داشته است. طبیعی بعد از انحطاط صنعتی قرن ٥ در جریان قرن ٦ مخصوصاً ٧ شاهان
توکيو (تركي) در صفحات تخارستان به آئین بودائی محلی افغانستان پابند بودند
وشاهان « كشاترپای » کاپیسا خود پیر و این دیانت بودند . البته آفتاب پرستـــان
و پیروان شیوائی دوش به دوش بده پرستان در تمام صفحات جنوب هندو کش
شرقی دیده میشد بهر حال زائر دیگر چین«وو کونگ» که ١٢١ سال بعد تر از هیوان
تـسـنگ از گندها را عبور نمود مردم را مشغول مرمت کاری معابد وساختن هیکل ها
دیده و آثار معبد بودائی فندقستان ( مقابل سیاه گرد دره غور بند ) که مربوط
به قرن ٧ مسیحی میباشد نمونه هائی است که بعد از انحطاط صنعتی گريکو بوديك
قرن ٥ جنبش جدید و آخرینی را در عالم صنعت هیکل تراشی و تصاویر رنگه
دیواری در افغانستان نشان میدهد . از روی مطالعات موسیوها کن چنین استنباط
میشود که عوامل وممیزات صنعتی ساسانی که در قرن ٤ به مدرسه هیکل تراشی
گريکو بوديك مخلوط شده بود مجدداً جای خود را به عوامل هندی مخصوصاً
ممیزات عصر گوپتا خالی کرد وشيوه فندقستان به هیکل تراشی عصر تانگ های
چین تاثیر وارد نمود در مجسمه های فندقستان تناسب اندام، جای خود را به رنگ
آمیزی زیاد گذاشته وصنعتگر عصر میخواسته با رنگها والوان محصول دست
خود را زیباتر سازد ولی رنگ آمیزی جای تناسب را گرفته نمیتواند . مخصوصاً
سرهای مجسمه ، نسبت به بدن خیلی خوردتر دیده می شود بهر حال آثار فندقستان
را آخرین هیکل سازی های بودائی افغانستان حساب میتوان کرد ولی این را
هم در نظر باید داشت که آثار گچی حتی در قرن ٨ مسیحی هم ساخته شده است .


( ٣٥٨ )

مواد مستعمله در هیکل تراشی : موادیکه در هیکل تراشی مدرسه گریکو بوديك
بکار رفته عبارت از سنگ (بیشتر سنگ ابی رنگ شیست) سنگ گچ ، آهك ،
گل زرد میباشد . قراریکه در مبحث مبداء و مهد صنعت گریکو بوديك اشاره
نمودیم خلاف نظر فوشه ، وهاكن در باب انتخاب باختر و گندهارا به موادی که
درین مدرسه استعمال شده نیز ثمان میکند زیرا از گندهارا آثار سنگی و گچی و از باختر
(آثار قندوز) تا حال از سنگ اثری دیده نشده و چند سری که بدست آمده همه
گچی است. و چون فوشه استعمال سنگ را در این مدرسه هیکل تراشی مقدم
میشمارد طبعاً گندهارا بر باختر قدامت پیدا میکند . آثار سنگی از گندهارای شرقی
از معابد واستوپه های پوشکاراواتی (چهار سده) و قلب گندهارا (هده) واز کابل
بودائی و کاپیسا پیدا شده و تحول آنرا در مرور زمانه مطابق حوادث تاریخی
افغانستان بالاشرح دادیم حالا میخواهیم اینجا کمی آثار پلاستيك وهيكل سازی
را ذیعه قالب گیری مطالعه کنیم.
شبهه ئی نیست که حفریات هده و تاکزیلا مخصوصاً نقطه اول الذکر به شهادت
اطاق های موزه کابل و گیمه ازده وصد گذشته به هزار ها پارچه مجسمه های
خورد و کلان گچی به منصه شهود گذاشته و بجای خود اهمیت آثار
پلاستيك وهيكل سازی روی قالب را وا نمود میکند . موسیو فوشه
روی هرفته این شعبه را (شاخۀ باذوقۀ) هیکل تراشی سنگی گندهارا خوانده
و پاره دلایل معقولی هم می آرد و منجمله به ملاحظه میرساند که در اثر مطالعات
دقیقی که سرجان مارشال در تاکزیلا بعمل آورده است آبداتی که این
هیکل های گچی قالب گرفته شده بصورت تزئینات در آنها نصب بود از قرون ٤
و ٥ مسیحی تجاوز نمیکند بناءً عليه هيچ يك هيكل گچی گندهارا از قرن سوم
مسیحی تجاوز کرده نمیتواند و باید آغاز هیکل سازی روی قالب را در
گندهارا از شروع قرن سوم حساب کرد . از روزیکه آثار گچی تاکزیلا


( ٣٥٩ )

وعده كشف شد در باب تعيين تاريخ آن نظريات تغير كرده و از نسبت دادن آنها به قرن اول و دوم آهسته آهسته به قرن سه و چهار گرائيدند. و اين نظريه ايست كه بيشتر امروز معمول گرديده است . خوب ملتفت بايد بود كه موضوع قدامت استعمال سنگ شيست بر گچ در هيكل تراشی گريكو بوديك كندها را يك نظريه است و فوشه خودش جای ديگر (١) تحت عنوان ( تحول اصول قالب گيری ) ميكويد : « تا آينده مارا به اشتباه ما ملتفت نساخته عجالتاً خطوط عمومي اين تحول را چنين شروع ميكنيم از همان آوان اولی كه هيكل سازی روی سنگ شروع شده چون سنگ شيست نادر بود گچ و آهك در تزئينات معابد وحتى استوپه ها استعمال شده است و به تدريج كه اعانه دهند گان بي بضاعت شدند آثار ارزان گچي معمول شده و از قرن سوم مسيحی به بعد تكثر زياد حاصل نموده است و مرحله ترقی آن تا ٥٣٠ و ٥٤٠ دوام كرد وحق اين را هم گفته ميتوانيم كه يكحصه آثار قالب گرفته شده گچي در كندهار ای مخروبه عصر هيوان ـ تسنك يامناسب تر بگوئيم در كندهارهای كه روكانك در حوالى ٧٥٣ مسيحي ديده بميان آمده است »
به اساس اين نظريات آثار وهيكل های گچی قالب گرفته هده را كه از نقطه تفوق موضوع وزيبائی بهترين پارچه های صنعتی مكتب گريكو بوديك ميباشد بايد به قرن سوم مسيحی نسبت داد و از نقطه نظر صنعت پلاستيك قرن سوم مسيحی را قرن ترقی وعروج صنعت خواند .
موضوع نمايش آثار قالب گرفته شده گچی هده بسيار وسيع ومتنوع است كه ميتوان آنهارا به دسته های مختلف : بودا ـ بوديس اتوا ، شياطين ، راهبين تيپ های نژادی و غيره تقسيم كرد واطاق های هده در موزه كابل همه را بيك نگاه معرفی ميكند . درحقيقت امرميان موضوعات هيكل تراشی درسنگ و قالب

(١) صفحه ٣٤٦١ جلد دوم راه های قدیم هند از بلخ تا تاكزيلا.


( ٣٦٠ )
گیری در گچ مدرسه کندهارا فرق نکرده همان موضوعاتی که در قرن اول مسیحی از سنگ ساخته شده در قرن سوم و بعدتر در گچ و گل زرد قالب گرفته شده و چون قالب گیری در گچ و گل زرد نسبت به هیکل تراشی در سنگ به مراتب آسانتر است شواهد گچی بیشتر معلوم میشود .
شبه ئی نیست که زیبائی تمام است در هیکل های سنگی و در آثار قالب گرفته شده در هر دو موجود است : آثار قدیمه سنگی مربوط به قرن اول و دوم مسیحی زیبائی های دارد و در میان آثار مدرسه کندهارا مقام كلاسيك بخود گرفته است ولی چون سنگ شیست آنقدر زیاد برای هیکل تراشی مساعد نیست اکثر آثار جدید قرون بعد که حتماً بعد از قرن ۳ بمیان آمده اند نسبت به آثار گچی قالب گرفته شده از مزیت زیبائی عاری است . صنعت گرانی که گچ را بصورت ماده استعمال میکردند میتوانستند که زیبائی های مطلوب را با دقایق آن جلوه دهند و ازین رهگذر مظهر هنر نمائی های خارق العاده در مدرسه گریكو بوديك افغانستان گردیدند . فراموش نباید کرد که غیر از سنگ گچ و آهک حتی گل زرد عادی هم در قسمت پلاستیک این مدرسه استعمال شده و بعضی اوقات گل زرد و آهک را یکجا استعمال می نمودند چنانچه بعضی سرهائی از هده پیدا شده که که اساساً از گل ساخته شده و روی گل را ورقه بسیار نازک آهک گرفته اند آثار صاف گلی از خرابه های معابد اطراف کابل مثل تپه مرنجان وتپه خزانه بدست آمده که میتوان آنها را به قرن ۶ مسیحی نسبت داد . در مورد شواهد معبد تپه خزانه کار دیگری هم شده که محتملاً در اثر آتش گرفتن معبد هیکل های گلی به گل پخته تبدیل شده اند .
تاریخ آریانا (۱۰۰۰۰۰) ـــ سر دار محمد نعيم ــ محمد سرور ـــ عبدالباقی ـــ رجب علی ــ امرانیه تاریخ غابل ــ ۲۵-۸-۵۰


(٣٦١)

تطبیق مدرسه گریکو بودیک
در نقاط مختلف افغانستان
از روی مطالعاتی که تا اینجا در این فصل بعمل آمد این مطلب توضیح شد که مدرسه صنعت گریکو بوديك در آریانا یا در شمال یا در جنوب هندوکش در باختر یا در کندها را در اوائل قرن اول ق م تولد شد و در نقاط مختلف نیمه شرقی افغانستان (در حصص شرقی خط بلخ ـ قندهار) که ساحه انتشار آئین بودائی را در بر میگرفت مراتب تحول و قوس ترقی و تنزل خود را در جریان قرون مختلف طی نمود. چون تطبیق تحول این مدرسه در روی خاك مملکت چیزی است ضروری و حتمی و با آن مراکز صنعتی باستانی کشور هم معرفی میشود و تاریخچه تحقیقات باستان شناسی و حفاری ما را هم تا يك اندازه در بر میگیرد از اینجا ببعد به شرح آن می پردازیم:
ننگرهارا (ننگرهار) : در دره معروف گندها را که دره کابل را سرتاسر
مسیر آن در بر میگیرد علاقه «ننگارهارا» که امروز آنرا «ننگرهار» تلفظ میکنیم حصه وسطی یا بعبارت دیگر (دل گندهارا) را تشکیل میدهد. همانطور که مربوط به مدرسه صنعت گریكو بوديك شناختن کندها را ضرور است در کندهارا شناختن موقعیت و سابقه ومقام «ننگرهار» کمال اهمیت دارد زیرا طوریکه بعد تر خواهیم دید مقایسه ثابت نموده است که بهترین نمونه های هیکل سازی این مدرسه مخصوصاً از نقطه نظر سبك پلاستيك آثار قالب گرفته شده گچی از اینجا بدست آمده است زائرین چینی فاهین Fa-hien و هیوان تسنگH uen-tsang در طی خط مسافرت خود از قلهر و(ناکی لوهو Na-kie-lo-ho) گذشته اند که یکی از شهرهای عمده آن همان نا گارها را Nagarahara است که هنوز بشكل «ننگرهار » موجود و علاقه هده و جلال آباد را در بر میگیرد هیوان تسنگ در یادداشتهای خود بسیار مفصل از هده


(٣٦٢)

و کرد و نواح آن و چیزهای که در داخل شهرها و بیرون در معاهد دیده بحث نموده و به تذکار بعضی نکات آن اکتفا میکنیم .

زائر چینی مذکور این علاقه را در یادداشت های خود بنام «ناگار» (Nagar) یاد نموده که شاید محفف یا حصه از نام موجوده «ننگرهار» باشد طول این منطقه را ٦٠٠ لی (تقریباً ١٢٠ میل از شرق به غرب و عرض آنرا ٢٥٠ یا ٢٦٠ لی تقریباً ٥٠ میل) از شمال به جنوب قید نموده است مشارالیه می نویسد که چهار طرف این علاقه را کوهای بلند دشوار گذار گرفته پایتخت آن ٢٠ لی احاطه دارد، پادشاه در آن موجود نمیباشد زیرا ولایتی است مربوط کاپیسا حبوبات و دانه زیاد بار میدهد هوای آن ملایم و باشندگان آن دلاور خوش خلق و نسبتاً متمول اند، دانائی را دوست دارند، بیشتر بودائی هستند و پیروان سائر ادیان در آنجا کمتر است معابد و ابدات بودائی زیاد و پیروان آن متعدد اند علاوه برین ٥ معبد برهمنی و تقریباً ١٠٠ معبد غیر بودائی در آنجا موجود است .

در جای دیگر در کتاب حیات هیوان تسنگ چنین شرح یافته که تقریباً بفاصله دو لی بطرف شرق شهر مرکزی استوپه سنگی است به ارتفاع ٣٠٠ قدم که دارای هیکلهای باشکوه میباشد متصل به همین استوپه بطرف غرب گفته معبدی است و متصل آن بطرف جنوب استوپه کوچکی وجود دارد، میگویند که استوپه بزرگ اول الذکر را اشوکا پادشاه بنا کرده بود ....

سپس زواره چینی از داخل شهر و یک سلسله استوپه هائی صحبت میکند که در یکی آن دندان بودا بوده و دیگر مقامی را نشان میداد که قرار افسانه ها بودا از وسط هند از راه هوا به آنجا آمده بود، سپس به فاصله ١٢ لی بطرف جنوب غرب بیرون شهر از معابد سنگی و استوپه حرف میزند که ٢٠٠ قدم بلندی داشته و از یادگارهای عصر اشو کا بود هکذا از مغاره ئی صحبت میکند که در جدار سنگی آن انعکاس بودا سایه افگنده بود و یکی از موجبات جلب زائرین بشمار میرفت .


(٣٦٣)

در یادداشت های آواز شهر ( هی - لو ) با ( هیلو ) هم بخت شده . احاطه
شهر را ٤ یا ٥ لی میداند و میگوید فراز بلندی واقع است که اطراف آنرا باغات زیبا
فرا گرفته است. پس از آن کنار یادگارهای بودا که در معاند و استوپه های این جا
وجود داشت از توپ عجیبی صحبت میکند که به محض تماس انگشت شور میخورد.
خلاصه از روی بیانات فوق و تذکار سائر زائرین معلوم میشود که در ولایت
«ننگر هار» شهرهای آباد و معروفی وجود داشت که منجمله بعضی های آن از قبیل
«هیلو» «ونگار» و ناکی Ni-kie از خلال نگارشات زائرین چینی هم معلوم میشود.
این مسئله پرزه معلوم نیست که از دو شهر «نگار» و «هیلو» كدام يك مهم بوده هردوی
آن به اسم پایتخت یادشده و احتمال میرود که اولی پایتخت زمان قدیم تر و«هیلو»
مرکز عصر بودائی بوده باشد . « کننگهم» پایتخت عصر هیوان - تسنگ را که
عبارت از «نگار» باشد در مقام «بگرام» به دو میلی غرب جلال آباد قرار میدهد
«سن مارتن» موقعیت آنرا کمی بطرف غرب بگرام در بلندی میداند که مشرف
به محل تقاطع رود کابل و سرخ آب میباشد . اگر موضوع «ره یادداشت ها وسوانح
هیوان- تسنگ» به دقت تعقیب شود معلوم میشود که زایر چینی سه شهر را مشاهده
کرده یکی پایتخت دیگری شهر «دیپانکارا بودا» وسومی «هی لو» «شهر» پوشی
تيشا» یعنی دارای جمجمه بودا . عقیده برین است که «نگار» قلعه مستحکمی
بود که قرارگاه حکمرانی بشمار میرفت که از طرف پادشاه کاپیسشا مقرر میشد
كلمه ( نا - کا - او هو ) زایر چینی را این طور هم تجزیه میکنند که
عبارت از دو حصه ناكا یعنی (نگار) و (اوهو) یعنی (كوت) است که به معنی
«قلعه مستحکم» می آید و از ان « ناک كوت » Nagkot یا «نگر کوت» Nagarkot
ساخته میشود و البیرونی در سلسله شاهی کابل از شهر «نگر كوتی» سخن بمیان
می آرد. استوپه بزرگ آشو کا بقدر دولی که نصف میل شود بجانب غرب شهر
مذکور واقع بود . «مسن» Masson و سمپسن Simpson بفاصله سه فرسنگی شرق


(٣٦٤)
يا جنوب شرق ، صخره نكر ، از قوبی بنام (مغاره غندى) صحبت ميكنند
در باب كلمه « نكر » يا ( نگار ) هم نظرياتي داده شده بعضي آنرا
محض «شهر» ترجمه كرده اند بعضی دران كلمه (نک Nag ) یا (نك Nak)
می بینند که از (ناكاNaga ) سانسكريت بر آمده و چندین معنی از قبیل : آفتاب
مار كوه وفيل دارد. «سن مارتن» اينجا را (اوديانا پور Udyanaopr ) يعنى (شهر
باغستان) خوانده .
(هى ـ لو) شهری است که همه آنرا عبارت از هده موجوده میدانند، کننگهم؟
به این خیال است که این اسم از کلمه سانسكريت (هده Hadda) به معنی (استخوان)
اشتقاق یافته و چون استخوان جمجمه بودا در یکی از استوپه های آن بود به این نام
شهرت یافت چنانچه در پشتو هنوز (هدو كه) به معنی استخوان است.
ناکی Nakie : شهر دیگری که در یادداشت ها ذکر رفته(ناکی)(شبله ناکی) است :
هیوان- تسنگ وقتيكه از استوپه آشو کا بطرف شهر ( هی لو ) میرفت در راه
از وجود «مغاره اژدها کوپالا» اطلاع یافت و به شهر تنگ- كوانگ Teng-Kuang
بر گشت تا راه بلدی با خود بگیرد. میگویند كه این شهر همان (ناكى) است
و كمی بطرف غرب جلال آباد حالیه بوده یکی از نام های دیگر این شهر
(پادما پور Padmapur ) یعنی (شهر گل نیلوفر) بوده. بعضی چینی ها آنرا
هوا - شى شنگ Hua-shi-cheng خوانده اند که بمعنی (شهر گل) است كتب
بودائی برای شهر (ديپانكارا بودا) اسم (دی پاواتی Dipavati ) هم داده اند
و میگویند كه دیپا Dipa (مشعل و نور) معنی دارد.
هده موجوده و گرد و نواح آن: باچشم دید زایر چینی هیوان تسنگ که در
نیمه اول قرن ٧ مسیحی از آریانا عبور نموده است تا اندازه ئی وضعیت « ننگر هار»
ونقاط مهمه آنرا شرح داديم . حالا میخواهیم وضعیت هده و خرا به های بقایای
زمان باستانی را کمی شرح دهيم :


( ٣٦٥ )

جلال آباد مرکز موجوده سمت مشرقی که بفاصلۀ نزديك رود خانۀ کابل افتاده
از سطح اخیر الذکر جز چند متری بیش ارتفاع ندارد. در قسمت ماورای سر کی که
از حصه خارجی جنوب شهر میگذرد منطقه همواری افتاده که در اثر شیوع ریگ رنگ
صحرائی بخود گرفته و در قدیم سبز و خرم بوده چنانچه هنوز هم آثار هزار غوتا کستان ها
معلوم میشود در حاشیه این منطقه فلات خورده شده ئی معلوم میشود که سطح آن
پست و بلند و سنگلاخ است و اولین آثار عمرانات بودائی در آن مشاهده میشود
این فلات بطرف شرق دامنه زیاد ندارد ولی بطرف جنوب به جلگه ریگزاری
منتهی میشود که قریه موجوده هده در اخیر آن واقع است . روی هم رفته فاصله
جلال آباد از هده کم از ۸ کیلو متر نیست .
خانهای قلعه هده نسبتاً در بلندی واقع است به ترتیبی که بان نزديك میشوند
زمین ریگی به جلگه هموار و سنگلاخ تبدیل میشود بطرف شمال شرق منطقه مزروع افتاده
و آنجا یکی از مراکز بودائی که امروز آنرا «دمغوندی» گویند آباد بود. در همین سمت
ولی بفاصله ۱۳۰۰ متر از قلعه برجستگی «شاخیل غوندی» افتاده که از دور میزی
در میان جلگه ریگی معلوم میشود .
از قلعه هده گذشته باز هم فلات بلندی میگیرد و ۱۷ متر از جلگه مجاور بلند
میشود. دره «چهارباغ» در گوشه شمال شرقی نمودار شده و دامنهای آن بصورت فالیز
منتهی میشود در حاشیه شمالی آن بصورت دندانه دره های عمیق افتاده که آب آن
روی جلگه می آید. یکی ازین آبها بطرف هده آمده بعد بطرف شرق بر میگردد
در حد سر چشمه این آب در محلی که تغییر سمت میدهد خرابه های ( تپه
کلان ) و چیزی پیشتر از خانهای مسکونه اینجا خرابههای استوپه بزرگی افتاده
که اهالی بنام «برج کافرها» یاد میکنند و «مسن» آنرا بنام (توپ کلان) یاد
کرده است ، بطرف جنوب شرق قریه تپه مجزائی افتاده که امروز هم مسکون
است و بقایای خرابه های قدیم میباشد .


(٢٦٦)

سه دره دیگر که نسبت به اول لذکر عمیق و طولانیتر است بطرف غرب افتاده
و کمی دورتر از منتهیالیه دیگر قریه بهم یکجا میشوند ، در سواحل راست اولیه آن
به ٣٠٠ متری تپه کلان « تپه کافریها » افتاده. آخرین دره که مهمترین همه
است جلگه را دونیم میکند و در شروع آن بطرف چیلیار که تپه «باغ گاهی»
افتاده و نیم راهی در مناصفه آن (غار تو) واقع شده است .
بطرف شمال غرب جلگه گفته در میان ریگزار سه تپه کوچک دیگر وجود
دارد که در آن حد بحد سموچ های وسیع و منظم دیده میشود در ماورای رود خانه
«چیلیار» که مجرای ریگی آن کمتر از دو کیلو متر عرض ندارد جلگه مرتفعه
شبیه به جلگه اول الذکر افتاده و خط عبور يك شاخه رود خانه که انهم خشك
است از اراضی چار دور جزیره جدا کرده و آنجا را «پراتس» Prates گویند
روی هم رفته نقاط عمده هده همین ها است که ذکر شد. اینها بقایائی است که
برجسته و واضح معلوم میشود و گرنه از هده گرفته تاده کیلو متری غرب آن تا
سلطان پور یا تاتنگی درون ته تمام این ساحه وسیع از شواهد آبادان قدیم پر
است و خود قریه هده که تقریباً مرکب از ١٥٠ خانه میباشد بالای خرابه های
مهم تاریخی افتاده است بهر حال چند نقطه ئی را که از همه مهمتر است ذیلاً خاطر
نشان میکنیم :
(١) تپه کلان : این محل یکی از مهمترین نقاط هده و بالای یکی از برجستگی های
جلگه واقع میباشد و از آنجا اراض ماحول تا جدار کوها معلوم میشود، طول
این تپه بیش از ١٠٠ متر است و ازین جهت نسبت به سایر تپه های هده کلانتر
معلوم میشود و «کلان» نام دارد و چندین آبده بودائی قدیم و جدید متصل
پهلوی هم افتاده است .


(۲۹۷)
(۲) تپه کافریها : این تپه به ثلث فاصله ئی افتاده که هده را از «باغ کاهی»
جدا میکند . به استثنای سمت غربی عمۀ جهات آنرا جلگه فرا گرفته، در قسمت
غربی در اثر آب بردگی شیله ئی تشکیل شده ودامنه عمومی آن بحصه رمیده که آبادیهای
قدیمه در آن بود در این جابقایای یکعده استوپهای خرد و کلان دیده میشود
(۳) باغ کاهی : اگر بعد از تپه کلان حاشیه شرقی قلل تعقیب شود
بفاصله تقریباً ۱۵۰۰ دورتر به «باغ کاهی» خواهند رسید اینجا بواسطه خاك
ریگداری که دارد و عبارت از خرابه های بزرگترین استوپه آن میباشد از دور
معلوم میشود. به دورادور این استوپه خرابه زاری بشکل مربع افتاده که سطح
آن خیلی ها غیر منظم است و با مطالعات توپوگرافی دو حصه عمده در آن تشخیص
میشود : یکی محوطه استوپه بطرف جنوب شرقی دوم معبد بشمال غرب. بطرف
شرق خرابه های دیگری معلوم میشود که مربوط به تعمیرات جداگانه است.
در گرد و نواح قریب اینجا بقایای یکعده استوپه های دیگر معلوم میشود .
(٤) شاخیل غوندی : شاخیل غوندی بفاصله ۱۳۰۰ متری شمال شرق هده
افتاده و راهیکه به آنجا منتهی میشود از میان خرابهای «ده غوندی» میگذرد
خرابه های باستانی شاه خیل غوندی بالای تپه منفردی افتاده و چهار طرف آنرا
جلگه ریگداری گرفته که از آن رود خانه چپلیار میگذرد خود تپه ۷ متر
از سطح جلگه بلند و تقریباً ۱۵۹ متر قطر دارد و از اکثر بناهای بودائی دور
و نزديك معلوم میشود. در خود تپه چهار حصه مجزای تعمیر تشخیص میشود در
وسط استوپه بزرگ و یکنوع صفه، بطرف شرق زینه، بطرف چپ و راست
یکعده استوپه های کوچك دیگر .
(۵) پراتس تپه كوچك «پراتس» یا «پراتوس» و «پرانو» آن طرف چپلیار
و تقریباً ۳ کیلومتر از نزديك ترین ابادات دیگر فاصله دارد با وجودیکه این ...


(٣٩٨)
چندان بلندی ندارد بر جلگه حاکم است و مانند تپه کلان از بالای آن روی جلگه تا نقطه دوری معلوم میشود طول آن از شمال به جنوب ٣٠٠ متر وعرض آن از ٥٠ متر تجاوز نمیکند. اینجا را به اصطلاح موسیو پرتو» مینوا [؟] اشیانه استوپه » خواند ومردمان محلی برای پالیدن فیروز هائی که در استوپه ها بود آنرا عموماً کاویده اند.
(٦) غار نو : غار نو در حاشیه دره کوچکی که از باغ گاهی پایان میشود فراز یکی از نقاط برجسته جلگه افتاده وبطرف غرب بصورت عمودی پایان شده درین قسمت یکعده سموچها کنده شده است. وخرابه های آنجا هم سه حصه دارد (۱) محوطه استوپه (٢) معبد (٣) تعمیرات خارجی .
(٧) ده غوندی : » ده غوندی » مخصوصاً بواسطه مغازل بود و باش خود نقطه خیلی مهم بوده وامروز خرابه های آن حصه زیاد سطح اینجا را پوشانیده است. چون آب بردگی زمین را تا سنگهای اصلی خورده تعین موقعیت وحصة را که استوپه ها اشغال کرده بود مشکل است. دره ئی که جلگه را دو حصه نموده ده غوندی وخرابه های انرا هم از بین جدا میکند. در انجا هم عدۀ سموچ حفر شده است .
حفریات هده : ژنرال كورت » Cuort » وقتیکه مهمان سردار» جبار خان » برادر اعلیحضرت امیر دوست محمد خان بود درسال (١٨٢٥) استوپه های هده را ملاحظه نموده و چارل مسن انگلیس در همین وقت در نواحی قریب هده بعضی کاوش ها نموده و به کشف بعضی مجسمه ها موفق شده بود.
بعد از عقد امتیاز نامه بافرانسه « » موسیو فوشه» و «موسیو گودار» در ١٩٢٣ حفریات را در تپه کلان » هده شروع کرد و به اندازه ئی آثار زیاد یافتند که موسیو گودار آنجا را «يك موزۀ حقیقی صنعت گریكو بود يك » میخواند . «گودار»


( ٣٦٩ )

در ١٩٢٥ راجع به تپه کلان نوشته بود « زحمتی که در حفريات جدی اين محل کشيده می شود منتج به کشفيات در خشانی خواهد شد » حقيقتاً پيش گوئی «موسيو گودار» با زحماتی که «بر تو» در ١٩٢٦ تا ١٩٢٨ کشيد به حقيقت پيوست

بر تو تنها از يك نقطه نظر چه از طرف فرانسوی ها و چه از طرف ما طرف انتقاد می آيد و آن اين است که در مورد محل مهمی مانند « تپه کلان » بايد به همان جا اکتفا ميکرد و تا حدی که ميتوانست در مطالعات آثار آنجا زحمت ميکشيد . بر تو اينجا را ناتمام گذاشته به اطراف عده به نقاط ديگر مثل تپه کافری ها - غاو تو - پارتس - باغ گاهی - ده غوندی - شاخيل غوندی دست زد و چون اين نقاط هم هر کدام آن واجد اهميت مخصوصی بخود بود «بر تو» به تنهائی هزاران مجسمه و تزئينات استوپه ها را در ست بدست نياورده و بر طبق اهميت هر جا مطالعات دقيق و خصوصی هم بميان آورده نتوانست جز دو جلد کتابی که يکی آنهم تصاوير است و برای مطالعات اين همه خزاين صنعتی بهيچ وجه کافی نيست .

مجسمه های بودا و بعضی مقايسه ها با آثار يونانی : در ميان مجسمه های عده چه آنهائی که در ست بدست رسيده و چه آنهائی که جز سر آن کشف نشده هيكل بودا بيشتر نمايش يافته درين مجسمه ها نفوذ هیکل تراشی كلا سيك يونانی خیلی زیاد است و موسيو ها کن میگويد كه هيكل Sophocle سوفو كل موزه لاترآن که اثر قرن چهار قم میباشد با بسیاری از مجسمه های بودای گند ها را قابل مقایسه است و از تپه کلان و «باغ گاهی» عوامل مقایسه زیادی کشف گردیده است و در اينجا از یکی آن بصورت مثال ذکر ميكنيم و آن عبارت از هیکل بودائی است که چین اوشفاف وطوری چین ويرك خورده که بدن با لباس بصورت زیبائی یکی شده بدون اینکه زیبائی یکی برای مراعات ديگری خراب شده باشد . این اصول قرار نظریه ها کن مخصوص هیكل تراشی


تصویر (۳۹) مقابل صفحه (۳۷۰)

یکی از اعانه دهند گان بودائی هده


تصویر (٤٠) مقابل صفحه (٣٧١)

سرهائی که از هده کشف شده و بعضی از سر بازان افغانستان قدیم را معرفی میکنند


( ٣٧٠ )
قرن ه ق م یونانی بوده و در نیمه دوم قرن مذکور به لباس نازکی منتهی شد که
از ماورای قات های نازک و متعدد آن بدن معلوم میشد .
موسیو گودار ، در باب یکی از مجسمه های مقبول هده چنین می نویسد :
یکی از مجسمه های مکشوفه سزاوار تذکار مخصوصی است : این مجسمه
وقتیکه کشف شد، درخاک هده گلی بیش نبود که روی آنرا ورقه بسیار نازك گچ
پوشانیده و وقتیکه با هوای آزاد تماس پیدا کرد ، با حزن زیاد ملاحظه كرديم
که از هم پاشید وریخت و تنها عکسی پیش ما باقی مانده . لباس او ضخامت و نازکی
البسه یونانی بهترین دوره ها را نشان میداد.پاهای پرعضلات او به چنان زیبائی
رسم و ساخته شده بود که درمیان آثار كريك و بوديك سراغ آنرا نمیتوان کرد
زیرا این آثار معمولاً وزین وشل است »
مقایسه مجسمه های هده بانمونه های یونانی منحصر به هیکل های بودائیست .
مجسمه زنی «هده» که دسته گلی در گوشه دامن دارد با هیکل Vertumnus Antinous
رب النوع فصل وميوه وزمین که در موزه «لاتران» موجود است
قابل مقایسه است . موسیو هاكن اظهار مینماید که ( ١ ) « طرح موهای سر
زنی هده باوجو ترتیبات متناظر فلیته های آن حلقه های زیبای سرهای قشنگی
را بیاد میدهد که از روی کار استاد هیکل تراش «لی سیپ» Lysippe (قرن چهارم ق م)
ویا تپرش «ا یوتی کرات» Euthyhrates ساخته شده اندو برای ثبوت مقایسه سر اسکندر
بریتش موزیم را باسری كه از هده به موزه گیمه است مقایسه میکند واخر اظهار
مینماید که زنی هده به آخر قرن ٢ و یا اوائل قرن ٣ مسیحی نسبت میشود .
نمونه های تیپ نژادی وقومی : يك چیزی که خوش بختانه لحن متحد الشكل
وتايك اندازه كلاسيك و رويه سراسر مذهبی آثار هده را تغییر داده وبه مفاد
L'oeuvre de la Delegation Archeologique francaise ( 1 )
en Afghanistan .Tokyo( 1983 )


(۳۷۱)

تاریخ ونژاد مملکت خدمت برگزیده کرده این است که صنعت کاران هده
استعداد ومهارت فوق العاده خود را در نمایش تیپ های نژادی ومخصوصاً در مجسم
ساختن اختصاصات اقوام اسکائی و کوشانی وغیره بکار برده اند وبرعلاوه ممیزات
عرقی در مورد تعین البسه ، اشکال کلاه ها اقسام اسلحه و انواع ادوات موزيك
وغیره خدمت کرده اند . قرار نظریه موسیو ها کن اولاد شاهان یونانی باختر
« ایوتید موس » و « اپوکر تیدس » که دست وامید شان از یونان قطع شده
بود از « اسکائی ها » و « کوشانی ها » که برای پول سپاهی میشدند و در جلگه
زرخیز باختر می آمدند استفاده نموده و آنها را در قطار نظامیان خود شامل
می کردند. پس میتوان گفت که صنعت کاران و هیکل تراشان با این قیافه ها
از قدیم اشنائی داشته و قیافه های جدی آنها نمونه ممتازی برای ابراز هنر نمائی های
آنها بشمار میرفت . علاوه برین متذکر شدیم که دوره ترقی و شکوه صنعت
باختر به عصر کوشانی ها مخصوصاً به قرن ( اول و دوم مسیحی )
مصادف بود لذا هیکل تراشان هده کوشش بسیار نموده اند تا تیپ های زیبای قوم
فاتحی را که به پادشاهی رسیده اند ترسیم کنند. کمی دقت درین سرها وقیافه ها واضح
میسازد که اسکائی ها و کوشانی از شاخه های خیلی صاف اریائی بوده و به اندازه خوب
انها صاف میباشد که صد ها نمونه هده باهیکل های فلاسفه و دانایان یونان و تیپ های
بروتی « گولواها » وغیره شبیه اند. ملتفت باید بود که نمایش تیپ های نژادی با این آب
وتاب و دقت مخصوص در نمایش آثار صنعت باختر بیشتر انحصار به هده دارد .
مواد: استعمال مواد در ساخت تراش هیکل اهمیت خیلی زیاد دارد زیرا نفاست
زیبائی ، محکمی ، ودوام وحتی تايك اندازه زیاد مهارت وقابلیت استاد هیکل تراش
به آن مربوط است. در هده «سنگ» شیست و گچ و چونه هر سه استعمال شده ولی
اولی به تناسب خیلی کم طوریکه میتوان گفت استادان هده تنها گچ و چونه استعمال
کرده اند. اگر چه هیکل تراشان هده با مهارتی که داشتند از شیست «سنگ سلیت»


( ۳۷۲ )

هم خوب کار گرفته اند ولی گچ و سنگ مذکور در هیکل تراشی بهم مقایسه
نمیشوند زیرا گچ همان طوریکه آسانتر به زیر کار می آید آثاری هم که از ان
ساخته شده زنده و برجسته میباشد .
مقایسه تپه کلان و باغ گاهی : درین شبهه نیست که در میان نقاط مختلف

پرورش صنعت باختر روی هم رفته هده مقام اولیت را حایز است و این مسئله را بابیان
گوشزد میکنیم. ملتفت باید بود که در خود هده چند جائی که حفريات شده همه بيك
میزان نیستند مثلاً مابین اثار تپه کلان و باغ گاهی فرق زیاد است طوریکه آثار
اولی جزو بهترین نمونه های صنعت باختر و از روی تناسب قامت، و لباس، وطرح موی
در قطار بهترین شاهکارهای استادان كلاسيك يونان محسوب میشوند
و«باغ گاهی» بعضی عواملی دارد که شروع دوره انحطاط صنعتی را خاطر نشان
مینماید. پیشتر از زبان موسیو «گودا » تعریف یکی از مجسمه های زیبای تپه کلان
را نوشتیم . موسیوها کن راجع بيك هيكل بودای باغ گاهی چنین می نویسد :
«این مجسمه بودا را نگاه کنید که تمام بدنش را يلان راهبی پوشانیده، اگر چه
قاتهای منحنی لباس او نمونه های یونانی را بخاطر می آرد ولی میتوان در ین
مورد مخصوص از اظهار این مطلب خود داری نمود که خیلی ها به رویه جعلی
و ساختگی تمایل پیدا کرده است. اتصال رانها در بدن خوب بعمل نیامده و این
وضعیت با هیکلهای خوب با آب و تاب وزنده ئی که موسیو گودار کشف نمود
مغایرت دارد. تناسب بدن با سر خلاف مدرسه هیکل تراشی Lyloclête , پولی کلت،
و Lysippe لی سپ» از بین رفته یعنی قامت خیلی کوتاه و کله بزرگ شده
قرار مدرسه فوق سر بايد يك هشتم بلندی قامت می بود و در مورد مجسمه بودای
باغ گاهی سر يك ششم بدن است. ستون هایی که چندان بخوبی کمان ها را برداشته
نمیتوانند بالای «کروی هائی» قرار گرفته که بزرگی آن از تناسب بر امده .
خلاصه صفات اصلیت یونانی به حدی از بین رفته که میتوان هیکل های بودای


( ۴۷۳ )

باغ گاهی را در قطار آثاری قرار داد که متوسط ترین صنعت کدا را ن
رومن درقرن سوم وچهارم مسیحی درست کرده اند . (۱)
هده و سائر نقاط گند ها را با مقایسه هده بانقاط شمال غرب هند .

درقسمتهای اول این فصل شرح داده شد که قبل ازینکه سر حدات افغانستان
به روی کشفیات باستانی و حفريات باز شود تحقیقات از نقطه نظر صنعت
كريك وبوديك در نقاط شمال غرب هند یعنی در پنجاب وبعضی حصص گندهارای
شرقی عملی شده و پیش ازینکه این کار در خاك كشور ما شروع شود حتی نام
این صنعت را هم صنعت كريك و بوديك كندهارا یا تنها صنعت گندهارا
نامیدند. بعداز ۱۹۲۲ ومخصوصاً در اثر کشفیات مهم قدوز به شرحی که ذکر کردیم
نظریات علما تاحدی برهم خورده کانون پیدایش این صنعت بزرگ باختر یا گندهارا
شد ومراحل نشوونما ترقی آن در صفحات جنوب هند و کش قرارگرفت گندهارا یکی از
مراکز این صنعت است. موسیوفوشه د امنه سبك دندهارا را از جلال آباد تا راول پندی
انبساط میدهد ، ولی آثار همه نقاط این ساحه وسیع از نقطه نظر ز يبائى
یکرنگ نیستند و آثار هده بر همه آنها رجحان و برتری دارد . موسیو
ها کن در کتاب کار روائیهای هیئت حفریات فرانسه در افغانستان طبع تو کیو )
مبحثی درین زمینه وضع کرده و آثار هده را بانقاط شمال غرب هند مقایسه
میکند و ضمناً می نویسد تا حال بعضی نقاطی را که در گندهارای قدیم و پنجاب واقع
اند به بعضی اشارات مختصر یاد نمودیم آثار مکشوفه اینجاها چه از تخت گاهی
و چه از تاکزیلا عوامل مقایسوی دربردارد و باوجودیکه حین مطالعات کوششی
در جدائی آثار هده بعمل آمد میتوان گفت که انواع مجسمه ها وهیکل های
بودا و دیگر مجسمه های ارباب انواع همه اثری از نفوذ غربی در خود دارند
(۱) صفحه ۸ Loeuvre de la Delegatian Archeologi que
Francasie en Afghanistan . par j-Hackin Tokyo 1933


(٣٧٤)

و قرار نظریه فوشه از جلال آباد تار اولپندی بيك مكتب سرو کار داریم معذالك
این مسئله واضح است که هـ ه با خواص استثنائی کشفیات خود مقام برجسته ئی
اشغال کرده. درست است که از تخت باهی عوامل مقایسوی بدست آ مده ولی
آثار آنجا از نقطه نظر انواع و صفات به هیكل های زنده و حیرت بخش
پریها و شیاطین که از هده پیدا شده نمیرسد بفكر من بابہترین آثار هده جزيك
عده بسیار محدود چیز دیگر همسری نمیتواند آنهم عبارت از چند مجسمه ایست
غالباً گچی که از تاکزیلا تادره سوات در اثر کاوش های مخفی کشف شده .»
پس با اظهارات مدقق فرانسوی واضح معلوم میشود که در تمام گندهارا و پنجاب
آثار هده بر همه رجحان دارد و اینجارا میتوان کانون مدرسه بزرگی خواند که صنعت
باختر را به منتها حد ترقی تکامل وزیبائی آن رسانیده است .
كاپيسا : يكى از نقاط دیگری که در جنوب هندو کش صنعت گریكو بوديك
در آن نشو و نما یافته « کاپیسا» است به معنی بزرگ که در آن علاقه کابل
وبعضى نقاط گرد و نواح را هم میتوان داخل نمود. قراریکه مطالعه خواهیم نمود
طبیعی من حيث تکامل سبك صنعت هسته مركزی این مدرسه هم خود کاپیسا
خواهد بود و پیوسته به آن بعضی نقاط دیگر را هم مطالعه خواهیم کرد . کاپیسا
از نقطه نظر موقعیت و حاصل خیزی اراضی ، و فراوانی آب و حصار كوهستانات
زیبا و چشمه سارهای خود بر هده و نقاط مجاور آن مزیت داشته و دارد. بدون
اینکه اهمیت سیاسی و مركزيت اداری آنرا در زمان یونانی های اخیر و عصر
کوشانی های بزرگ حساب کنیم . کاپیسا بین گندها را و باختر نقطه ایست
مركزی تر كه تقریباً وسط آریانا را اشغال كرده . يكطرف تمام در وازه های
هندوکش که بطرف شمال رهنمائی میکنند به آنجا باز است و از جانب دیگر
از سمت شرق يعنی مجرای مشترك رودخانه پنجشیر و غوربند وشقل ، وازجانپ
جنوب يعنی راهائی که بطرف کابل و سمت جنوبی منتهی میشود بطرف حوزهٔ