( ٣٩٩ )

اسکندر بعد از آنکه از تباهی قشون خود اطلاع یافت جنرالی موسوم به «کراترز» را گفت از دنبال بیاید و خود بعجله با قشون منتخبه خود بطرف «مارا کندا» شتافت و در ظرف چار روز خود را به آنجا رسانید . سپی تامینس که این خبر را شنید بباختر برگشت و اسکندر او را تعقیب کرد ولی ناکام شد . بعد مراجعت کرده تمام وادی زرافشان را با وحشتی که مختص او بود غارت و بر باد نمود . زیرا درین وقت کراتز نیز بوی ملحق شده بود و اسکندر قشون را بدسته ها تقسیم کرده گفت تمام دهات را بسوزند و اهالی را از پیر و برنا بکشند . بعد از آن پر کولاتوس یکی از سرداران مقدونی را با سه هزار عسکر در سغدیانه مقرر نمود و خود در صدد رفتن بباختر شد .

تذکر بعضی از شهرهای مهمهٔ سغدیانه : مارا کندا ـ کتکهم نظریه دارد که نام دیگر مارا کندا یا سمرقند درپسا Drepsa است . که قرار نگارشات استرابو اسکندر آنرا خراب نمود . ناگفته نماند که شهر سمرقند کنار رود زرافشان واقع است که اسم یونانی شدهٔ آن داراپسان Drapsane و شهر مارا کندا در سواحل آن «مارا کندا داراپسان» یا بطور مختصر درپسا یا دارا پسا میشود .

اسکندریه اوگزیانه : چون این شهر کنار اکسوس و قریب شمال زا ریسپه یا بلخ واقع بود احتمالات زیاد باین دلالت میکند که عبارت از شهر ترمذ باشد .

اسکندریه اسچا ته : شاید عبارت از یوش Ush جنوب اندجان یا خجند باشد .

نوتا کا : آنرا بعضی ، کش ، و بعضی بخارا دانسته اند . معلوم میشود که نوتا کا پایتخت سغدیان بوده و حین انبساط سلطهٔ یونانی اینجا هم مرکز این ولایت بشمار میرفت .

برگشت بباختر یانه : درین هنگام که اسکندر مصروف خونریزی بود زمستان رسید . هنوز کارهای سغدیانه طوریکه بایستی بانجام نرسیده بود . اسکندر مجبور گردید که برای گذشتاندن فصل زمستان بباختر برود . وقتیکه بباختر رسید


(٤٠٠)

فراتافرنس و «ستا زانور» والی آریه وارد شدند و ارزا مس والی سابق هرات و برانس
نام والی سابق پارت را که از طرف بسوس مقرر گردیده بودند با بعض همراهان شان
در زنجیر کرده آوردند . درین ضمن (۳۲۹ - ۳۲۸ ق م) قوة الظهری بالغ
بر نوزده هزارتن از یونان رسید (۱) .
بعد اسکندر برای گرفتن انتقام از بسوس مجلسی از سرداران منعقد نموده او را
محکوم قرار داد و به اکباتنه اش فرستاد تا کشته شود .
در باکترا اسکندر خبر اطاعت فار اسمانس Pharasmanes شهزاده
کهو راسمی ها (Chorasmians) یعنی خوارزمی ها را که بطرف شرقی کسپین زیست
دارند شنید و از ورود سفارت دوستانه سیتی های جکسارتس اطلاع یافت(٢).
شورش در سوگدیانه ، عاقبت سپی تامنیس: درین آوان خبر شورش جدید
سوگدیانه باسكندر رسيد. او باز بطرف آمو رفت و در کنار آن اردوزد . اسکندر
قسمتی از قشون را در باختر گذاشت تا اگر شورشی بعمل آید جلوگیری کرده
باشد . مابقی لشکر را به پنج حصه تقسیم نموده اولی بریاست هفستیون ، دومی
بفرماندهی بطلیموس ، سومی در تحت امر پردیکاس ، چارمی بسرداری سنوس
و آرته بارنس و پنجمی در اداره خودش . قسمت چارگانه از سمت های مختلف
حرکت کردند تا قلعه ها را محاصره و شورش ها را با اسلحه یا مذاکره رفع کنند.
این قسمت ها بعد از آنکه تمام سغدیانه را طی کردند در پای دیوار مراکندا
جمع شدند . هفستیون مامور گشت که مهاجرینی برای شهرهای سغدیانه که
در اثر کشت و خون مقدونی ها نابود شده یا برده واز فروخته شده بودند ببرد .
خود اسکندر با قوة الظهری که از مقدونیه رسیده بود درین موقع که اوائل
بهار بود توانست که بمر گیانا Margianaبتازد. درین حوالی تنها يك مقام مستحكم

(١) ص ٨ قلب آسيا .
(٢) ص ٤٠ امپریالزمی مقدونی - ژوگی.


(٤٠١)

باقی مانده بود که موسوم به پترا اوکسیانه (Petra Oxiana) که شاید سنگ بست امروزه باشد .
آریمازس Arimazes رئیس آنجا که آذوقه دو ساله را در قلعه داشت از آن دفاع می کرد . ولی بالاخره این مقام هم بدست مقدونیان درآمد . مدافع دلیر آنرا با منسوبین و امرای معتبر او بامر اسکندر بدار زدند.
اسکندر در جنوب شهر مرگیانا (مرو) دو حصار بنا کرد که در سرخس و مروچاق امروزی باشد . سپس بطرف مشرق بر گشته ببلخ آمد و در راه چار حصار نظامی دیگر بمیمنه ، اندخوی ، شبرغان و سرپل تاسیس نمود که از نقطه نظر عسکری اهمیت داشتند . بعد از آن از باکتریانه به مراکندا رجعت کرده با قشون خود که در پای دیوار مذکور جمع آمده بودند پیوست (١) .
در خلال احوالی که اسکندر و قشونش داخل صفحات سغدیانه شهرهای شورش کرده را دوباره تابع می کردند و باینصورت تا بمر اکندا رسیدند ، سپی تا مینز در باکتریانه ظهور کرده بر ساخلوی زاری آسپه حمله آورد . قشون این شهر را «په ئی تون Peitton» اداره می کرد اما اسیر دست سپی تا مینز شد . کراتیروس با قوای زیادتری سپی تا مینز را مجبور بباز گشت نمود .
درین موقع زمستان رسید کوانوس Coenos را در سغدیانه گذاشت و خرد به نو تا که آمد تا زمستان را در آنجا بگذراند. سپی تا مینز که نمی خواست یونانیان در مملکتش دمی بخوشی بگذرانند باز در باکتریانه ظهور کرد ، و با خود بتعداد سه هزار سوار سغدی، باختری، ماساژیتی را آورد درینجا باز باندازه فعالیت نشان داد که اسکندر را با ضطراب در انداخت اسکندر چون نمی توانست دستی بر سپی تا مینز بیابد غضب خود را بر معزول کردن آرته بازس والی باختریا نه فرونشاند برای عزل او چنین بهانه کرد که با سپی تا مینز همدستان است حالا نکه آرته بازس با نجر به زیادی
(۱) ص ۸ و ۹ قلب آسیا .


(٤٠٢)

که داشت در مقابل سپی تا مینز جانفشانی کرد اما چون حریفش استادتر بود
گناهی نداشت. اسکندر امین تاس مقدونی Amyntas را بعوضش والی مقرر نموده
کرا توس را نیز باوی همراه ساخت که باقشون زیادی در باکتریا نه زمستان را
بسر برند. اینها مامور بودند که سپی تامینز را در صورتیکه ببا کتریا نه وارد
شود دست گیر نمایند .
این سرداران باقشون جنگی اسکندر وارد باکتریا نه شدند. سپی نامینز که
آنی از فعالیت و پیشبر د مفکوره نجات وطن فراعت نداشت بر بیکائیگان حمله کرد
جنگ سختی در گرفت. بعد از کشت و خون زیاد مقدونیان که عده شان خیلی
زیاد تر بود غالب شدند علت این غلبه خیانت قوم ماساژیت بود. ماساژیتها که
در حقیقت مردمان بی سروپا بوده نه شهر داشتند و نه جای سکونت در اثنای که آتش
جنگ شعله ور گشت متحدین خود را غارت کردند و فراری شدند این صدمه سبب
شکست سپی تا مینز شد ورنه با کاردانی که موصوف در جنگ داشت احتمال میرفت
یونانیان را باز مضمحل کند. سپی تامینز نیز فرار کرد. وقتیکه ماساژیت ها شنیدند
که سکندر بقصد ایشان حرکت کرده باشخص سپی تامینز نیز خیانت کرده او را
سر بریدند و سرش را نزد اسکندر فرستادند تا از جنگ منصرف گردد. روایتی هم
موجود است که میگویند سپی تامینز بدست زن خود کشته شد و زنش از شرم اینکه
مباد شوهر دلاورش کشته دست دشمن شود باین عمل اقدام کرد زیرا احتمال
نجات بکلی وجود نداشت. خلاصه این سردار نامی باکتریانه که اسکندر را
درین قدر مدت لحظه آرام نگذاشت و اضطرابات او را در هر حمله زیاد میکرد
آخر الامر روزهای واپسین زندگانی را چنین بپایان رسانید و مرگ خودرا
از دست متحدین خود چشید. (٣٢٨-٣٢٧ قبل الميلاد).
اسکندر اکثر حصه زمستان همان سال را در نوتا که گذرانده مصروف سنجش
چاره های بود تا مردمان هر حصه ممالك مفتوحه را که متواتراً می شوریدند


(٤٠٣)

و برای آزادی با یونانیان مجادله میکردند آرام سازد. از جمله کارهایش چنانچه گفتیم آرته بازس را معزول و امین تاس را عوض والی باختر مقرر نمود فرتا فرنس Phartaphernes پارتیایی مامور شد که رفته ستراپ یاعی تاپوری‌ها Tapuriaus و ماردی‌ها Mardiaus را دوباره بیاورد آتروپانس Atropates در میدیا بعوض اوکسیداتس Oxydates تقرر یافت که بقول ژو که همان حصهٔ مملکت نام او را تا امروز نگاهداشته (آتروپاتن Atropatene آذربائیجان) در بهار سال ٣٢٧ در اثنائیکه کراتیریوس، کاتانس Catanes و استانس Austanes را در پاری تاسن Paraetacene گرفت اسکندر نیز آخرین اغتشاشیون وطن خواه را که در سغدیانه و باکتریانه بمقابل سلطه اجانب کوشش داشته و خود را مستحکم کرده بودند اسیر نمود. از آن جمله دونفر از اشراف باختر که یکی از ایشان از رفقای قدیم بسوس و موسوم به اوگزیارتس Oxyartes بود نجات یافتند (١) این شخص اکسیارتس پدر رکسانه قشنگ بود.
اسکندر و رکسانه: در سغدیانه کوهی بود که بنظر میآمد بر آن نمیتوان دست یافت. موقعیت این کوه را اکثر مؤلفین تاریخ قدیم تعیین نکرده اند بهر حال هر کس گمان میکرد این کوه از دست برد مقدونیان در امان خواهد بود ازینرو مردمان زیادی بانجا رفتند. اوکیارتس نیز که از نجبای درجه اول بوده و نمیخواست از اسکندر تمکین کند بازن و دخترانش درین کوه پناهید. تفصیل واقعهٔ جنگ قبلا بیان شد. مقدونی‌ها بر این کوه غالب شدند و اسرای زیادی گرفتند که در آن جمله دختر اکسیارتس موسوم به رکسانه نیز بود که از حیث وجاهت در میان تمام زنان نظیر نداشت. اسکندر عاشق او شد و با او ازدواج نمود. این بود که او کسیارتس چنانچه ذکر شد خود را با سکندر تسلیم نمود و بنابر اقتضای خویشی با احترام پذیرفته شد. سر آورل ستین گوید که رکسانه

١- ص ٤٠ امپریالزمی مقدونی.


( ٤٠٤ )

يا روشانه يارخشانه دختر اوکسيارتس يکی از نجبای باختر بواسطۀ حسن خارقۀ
که داشت بيکی از قلاع سغديان فرستاده شد تا در آنجا محفوظ بماند درهنگام
لشکرکشی‌های اسکندر بدست او افتاد وملکۀ اسکندر شد. شايد روشانه ازدرۀ
روشان ( که بجوار شغنان است ) باشد و درشرق رسمی است که بعض زنان را
باسم موطنش ياد ميکنند ( ١ ) تفصيل ازدواج اسکندر ورکسانه بدينقرار است :
دريك ضيافتی که ازطرف يکی از والی‌ها بسليقۀ مردمان مشرق داده شده بود
دختران زيادی نيز ازخانواده‌های درجه اول سغديان حضور داشتند رکسانه
نيز در آن ميان بود. اين دختر از حيث زيبائی ولطافت مثل ومانند نداشت
وبقدری دلربا بود که درميان آن همه دختران زيبا توجه تمام حضار را بخود جلب
می‌کرد. اسکندر عاشق او شده بود. کنت کورس گويد « پادشاهی که زن داريوس
ودختران اورا ديده بود که کسی در وجاهت جزرکسانه بايشان نمی‌رسيد ولی
باوجود اين نسبت به آنها حسياتی جز محبت پدر باولاد نپروريده بود درينجا
عاشق دختری شد که نه در عروقش خون شاهی جاری بودو نه از حيث مقام می‌توانست
قرين آنها باشد. بزودی اسکندر بی پروا گفت لازم است مقدونی‌ها و بومی‌ها
باهم مزاوجت کنند تا محفوظ گردند واين يگانه وسيله است برای اينکه مغلوبين
شرمسارو فاتحين متکبر نباشند. بعد برای آنکه فکرخود را ترويج کند آشيل
پهلوان داستانی يونان را که ازنياکان خود می‌دانست مثل آورده گفت مگر
او يکی از اسراء را ازدواج نکرد. وبعد اسکندر ازشدت عشق درهمان محل امر
کرد موافق عادات مقدونی نان بياورندوآنرا باشمشير بدو نيم کرده نيمی را خودش
برداشت ونيم ديگر را بدرکسانه داد تاوثيقۀ زناشوئی آنان باشد. مقدونی‌ها را
اين رفتار اسکندر خوش نيامد. زيرا در نظر آنان پسنديده نبود كه يك رئيس
محلی پدروزن اسکندرگردد ولی چون ازو می‌ترسيدند هرآنچه از و سرميزد با سيمای

(١) ص ٨٨٥ اثر موست ايشيا .


( ٤٠٥ )

کشاده تلقی میشد . (۱) عروسی اسکندر ورخسانه در باختر در بهار سال
۳۲۷ ق.م اتفاق افتاد .
قتل کلیتوس: باینصورت بعد از دو سال، جنگ های سخت و خونین اسکندر
درین صفحات با اشکالات زیاد بپایان رسید . این اشکالات تماماً از طرف
مدافعین نی بلکه از طرف خود مقدونیان نیز روی میداد . قشون مقدونی اسکندر را
واقعاً از روی وفاداری و عقیدت پیروی میکردند ، ولی تفکر شخصی او را بیشتر
از پیشتر مجرد می ساخت . فیلوتاس و پارمن یو سرداران نامدار خود را بقتل
رسانید و سلسلهٔ رابطهٔ رفقای او را منقطع ساخته رفت . در اثنای توقف در مراکند ا
(سمرقند) واقعهٔ دیگری رخ داد که باز صحنه های دهشت آور سابق را بخاطرها
زنده کرد . چه درین موضع ضیافتی روی داد که در آن ضیافت اسکندر بدست خود
باز جنرال مهم و دوست عزیزی را بقتل میرساند . کلیتس Kleitus همین سردار
بدبخت بود . کلیتس حیات اسکندر را در موقع جنگ گرانیکس نجات داد زیرا
دست شمشیر گرفته سپی تری داتس Spittridates را که نزدیک بود کار اسکندر را
بسازد قطع کرد . بعد از مرگ فیلوتاس کار عمده جنرالی رسالهٔ شاهی در بین
هفسیتون Hephaestion و کلیتس تقسیم گردید. علاوه بران فامیل کلیتس با فلیپ
رابطه داشته بنا براین ارتباط قدیمی خواهر کلیتس موسوم به لا نیکه Lanike
دایه طفلی اسکندر انتخاب گردید . دو پسرش در جنگهای آسیائی هلاک شد . پس
اگر شخصی در قطار اول خدمتگاران او می ایستاد یا امتیاز صحبت آزادانه با اسکندر
داشت همانا کلیتس میبود . درام قتل کلیتس در بهار ۳۲۸ ق . م عملی شد.
تفصیل واقعه اینکه : در مجلس شراب نوشی همه شراب زیاد نوشیدند . یکی از
مدعوین اشعار پرانیکوس Pranicus یا پی نیرون Pieron را خواند که آن در قدح
(۱) - ص ۱۷۳۸ و ۱۷۳۹ ایران باستان .
(۱) - ص ۱۵۱ تاریخ یونان تالیف جورج گروت .


( ٤٠٦ )
سرکردگان مقدونی که در جنگی از خارجیها شکست خورده بودند ساخته شده
بود . مقدونیان ازان مکدر شدند . و از خواننده بد گفتند . ولی اسکندر گفت که
دوام بدهد . کلیتس که از همه زیاد تر مست شده بود آنرا توهین بزرگ دانسته
برخاست وسخنان درشت گفته علاوه کرد، خونهای مقدونی است که ترا بزرگ
ساخته که نمی خواهی پسر فلیپ باشی و خودرا پسر آمون میدانی ! اسکندر بغضب
آمدوشور بالا گرفت . بزرگان داخل شدند تا هنگامه را فرونشانند . پلوتارك
می نویسد که(۱) . کلیتس هنوز از اطاعت سر می پیچید و باز حمت زیاد بواسطة
رفقایش از اطاق بیرون کشیده شد . ولی او دوباره باطاق ازدر دیگر داخل
شده به بسیار بی حرمتی اشعار اندروماش یوری پید Euripides’s Andromache
را خواندوقتیکه بیت ذیل را سرود : «افسوس ! در یونان چه احکام و چه چیزهای
بد جریان دارد !» اسکندرنیزه یکی از سپاهیان را گرفت وخودرا درعقب پرده
پنهان کرد . درموقعیکه کلیتس پیش می آمد با نیزه اورازد. كليتس بايك فرياد
وناله افتاد . غضب شاه فوراً زائل شدوبخود آمد . وقتیکه رفقایش را دید که دور
او جمع شده ساکتانه میدیدند نیزه را از جسم بیجان او کشیده میخواست
در حلق خود فرو برد . نفری گارد دست اورا گرفت و او را يكجائى
با طاقش بردند ! اسکندر تمام آنشب و روز را با گریه تلخ گذرا نید.
تیاری سفر هند: در بهار سال ۳۲۷ ق م جنگهای دوساله اسکندر درولایات
باکتر یانه و سوگدیانه بانجام رسید پس در فکر سفر هند شد، زیرا در موا قعیکه
بدون جنگ می ماند کارهای را مر تکب می شد که نام او را برز مین می زد
و نارضائی در قشون او تولید می گردید. اسکندر مجبور بود که همیشه قشون خودرا
مشغول بدارد . ازطرف دیگر جاه طلبی های بی حد و حصر او نیز سبب حر کت
او بطرف هند شد زیرا درافسانه های یونانی خوانده بود که هر کول و پاکوس پسران
۱ ـ ص ٥١ - ٥٢ سوانح اسكندر كبير تاليف پلوتارك .


(٤٠٧)
ربۃ النوع بزرگ تاهند رفته اند . چون او خودرا نیز چنین نسبت میداد
می بایست تا هند برود و این فکر او از طرف چاپلوسان اطرافش تقویت می یافت
علت دیگری که او را بسوقیات هند وامیداشت همانا ثروت مبالغه آمیز
هندوستان بود .
بدینقرار اسکندر در صدد آمادگی حرکت بطرف هندشد . در باختر قسمی
از عسکریان او که رضامند نبودندرخصت داد که برگردندوعوض شان ازجوانان
آنسامان بتعداد سی هزار گرفت تادرجنگها با او همراه باشند (۱) . مقصدش
این بود که از یکطرف عساکر بیکاره ونارضاخوش باشد وازاو دورشود وازطرف
دیگر باگرفتن این قدر عسکر از اهالی باکتریانه وسغدیانه خودرا ازشورش های
آیندهٔ این صفحات آرام نمود که دوسال کامل او را مصروف ساخته بود .
در بهار ۳۲۷قم باعسکری که بالغ بریکصدوبیست هزار پیاده و پانزده هزار
سوار میشد بقصد هندوستان عزیمت کرد . گمان غالب اینست که کم از کم هفتاد
هزار ازین عسکر آسیائی بوده اند (۲) . اسکندر بطرف کوههای پاروپامیس
روان شد وامین تاس را باده هزار پیاده و سه هزار و پنجصد سوار گذاشت که آن
اطراف را با من واطاعت نگهدارد (۳) .
عبور از هندوکش: اسکندر صفحهٔ باکتریانه را طی کرده دریای کوههای
پاروپامیزادی رسید . درین نوبت از راه کوتل خاواک کوههای پاروپامیزادرا
در مدت ده روز طی کردوداخل وادی شاداب کوهدامن شد،درینجاواردقلعهٔ نظامی
شد که دوسال قبل آباد کرده بود . حاکم آنجا را که در ادارهٔ وتشكیلات خود
بخوبی ازعهده نبرآمده بود معزول كرد وعوضش نیکانور Nikanor را گماشت
(۱) ص ۳۵۱ هستورین هستری جلد چهارم .
(۲) ص ۳۵۰ « « « «
(۳) ص ١٦٦ تاریخ یونان مؤلفهٔ گروت وص ۵۸حملهٔ اسکندر کبیر برهند مولفهٔ مکرندل


( ٤٠٨ )
نفوس این شهر بواسطهٔ ساکنین جدید از هتا طق گرد و نواح پوره کرده شد
وخلوی آنرا بواسطهٔ سربازان فرتوت که نمیتوانستند در سلسلهٔ قوای حمله
آور او داخل باشند و طاقت مشقات حملات تازهٔ او را نداشتند قوی ساخت . موقعیت
مهم اسکندریه که بر راههای سه گانهٔ حاکم بود تماماً مامون گردانیده شد. زیرا
اسکندر بنابر عادت خود همیشه احتیاط میکرد . همچنین در منطقهٔ پاروپامیزادی
وسائر نقاط واقع بین رامها و دریای کوفن Kophen یا کابل تیر پاسپس Tyriaspes
را والی مقرر نمود . (۱)
آمبهی شاه تکسیلا: در موقعیکه اسکندر از اسکندریه قفقاز بحرکت آمده
بطرف نیسکایا می رفت با آمبهی Ambhi شاه تکسیلا ملاقی شد. موقعیت اصلی نیکایا
بطور قطع معلوم نیست چه بعضی مانند پروفیسر ولسن و مکرندل آنرا در نواح
بکرام می دانند و برخی چون و نسنت سمت آنرا در غرب جلال آباد فعلی
بر راه کابل و هند تعیین می نمایند و بعضی هم هستند که آنرا با کابل یکی می دانند .
در هنگام حملهٔ اسکندر آمبهی شاه تکسیلا Taxila که نزد یونانیان به اومفس
Omphis یا بنام ولایتش تاکسیل Taxiles معروف است ، بيك موقعیت حربی
خطرناکی دچار بود زیرا از یکطرف با سلطنت قوی پاروس در آن طرف دریای جلم
در جنگ بود و از طرف دیگر با مملکت کوهستانی و همسایهٔ خود آبهی سار .
(Abhisara) زدوخورد داشت خودش میدانست که موقعیت او درین جنگ ها
ممکن نیست پایدار بماند زیر اسلطنت قوی پاروس هر طوری بود بر او غالب می آمد
لذا کسان اسکندر را که از طرف ارباب خود برای دعوت اطاعت مردمان
آنسمت ها رفته بودند امداد غیبی تصور کرده برای دفع این دشمنان سفارتی
نزد اسکندر فرستاد، ورود مقدونیان را در اوندUnd (اودا بهانده Udabhanda)
منتظر شد ، (۲) ولی اکثر مورخین می نویسند که آمبهی خودش نزد اسکندر
(۱) ص ٥٢ - ٥٣ تاریخ هند مولفه و نسنت سمت، وص ٥٨ حمله اسکندر کبیر بر هندمولفه مکرندل
(۲) ص ١٠ رهنمای تکسیلا مولفة سرجوهن مارسل


(٤٠٩)

آمد و در شهر نیکائیا باوی ملاقی شد، این شهزاده با اقتدار هندی بیست و پنج فیل را بطور تحفه به اسکندر تقدیم نمود، اتفاق و دوستی این راجه هندی برای اسکندر خیلی قیمت دار بود "١" .
اسکندر در نیکائیا - پردیکاس و هفستیون: اسکندر در آن زمانیکه در نیکائیا بود اطلاع یافت که قبائل کوهستانی کنر ،اسمار، باجور، و سوات و دیگر مناطق سرحدی افغانستان در قلعه های کوهی زندگی کرده به هیچکس سر اطاعت فرو نمی آرند، اسکندر در صدد فتوحات این کوهستانها شده قشون خود را بدوحصه منقسم ساخت، حصۀ را در تحت قیادت هفستیون Hephaestion و پردیکاس Perdikkas که بزرگترین روسای مقدونیه بودند مقرر نمود که براھنمائی شهزاده تکسیلا بطرف منطقه پوکی لا و تیس Peukelaotis که واضحاً قدری دور از ملتقای رود کابل و اندس است فرستاد و امر نمود که در خلال توقف خود ها در آنجاروی دریاسند یا اندوس پلی بسازند تا در عبور عسکر او بطرف هند معطلی رخ ندهد ،و درعین زمان تمام مخالفین آنصفحات را باطاعت درآورند. ھفستیون و پردیکاس براھنمائی آمبهی به آنسوب عزیمت کرده رود کابل را تعقیب نمودند ، غالباً از بین درۀ خیبر گذشته بصفحات اندوس واصل شدند . شهزادهٔ منطقۀ پو کیلاو تیس موسوم به استس Astes اسیر گردید و در همان شهری که خود را محصور ساخته بود بقتل رسانیده شد. جدال با این شهزاده دلیر (بقول آریان) هفستیون را مجبور کرد که سی روز کامل آنجا را در محاصره بگیرد "٢".
حرکت اسکندر: گفتیم اسکندر با نیم عسکر دیگر که در نیکائیا با هفستیون و پردیکاس قسمت کرده بود عزم نمود قبائل اسپاسی Aspasii ، گورائی Guraei

(١)_ص ١٦٦ تاریخ قدیم هند مولفه ونسنت سمت .
(٢)_ص ١٦٧ تاریخ قدیم هند مولفه و نسنت سمت .


(٤١٠)

و اساکنی را که در نشیب های جنوب هندوکش مو قعیت های سعبی داشتند
مطیع بسازد. اسکندر برای گرفتن مناطق اسپاسی ها و اسوا کاها و غیره که عبارت
از مردم لغمان و کنر کنونی باشد کنار رود خانۀ کهوئیس Khoeas (کنر)
را گرفته بالارفت تا به بلندی هائی که نشیب تند داشت رسید و با زحمت از رود
بگذشت. اگر چه از شرح عملیاتی که اسکندر در سواحل این رود خانه انجام داد
اطلاعاتی در دست نیست ولی اینقدر معلوم است که اهالی وطن پرست این سرزمین
تا مسافۀ زیادی او را در وادی پر نفوس در پای کنر مصروف داشته اند.
چون اسکندر باین مناطق واصل شد در جنگی که در پای دیوار اول این صفحه
نمود دریافت که با چه اشکالی برخورده. اهالی دلیرانه از شهر خود دفاع میکردند
و این دفاع باندازۀ سخت بود که اسکندر صدمات زیاد دید و مخصوصاً خودش
زخمی بشانه برداشت. بطلیموس پسر لاگوس Lagos و لئوناتوس Leonnatos
هم مجروح شدند (۱) اسکندر ازین طرز مدافعۀ افغانان بعصبیت درآمد و امر
داد که تمام اسیرانی را که از مدافعین دلاور این مناطق بدست آورده بودند از ته
تیغ بکشند. و چون دید که شهر بآسانی فتح نمیشود لذا دور آن گردیده اطراف
آنرا از نظر گذرانید و جایهای ضعیف استحکام را پیدا کرد و شروع بجنگ نمود.
اهالی مردانه جنگیدند و اسکندر بعد از يك محاربه خونین برایشان غالب آمد
اهالی شهر را ترك داده فرار کردند و مقدونیان ایشانرا دنبال نموده بواسطۀ زخمی
که اسکندر از دست دلیران این شهر برداشته بود هر که بدست شان آمد کشتند
و از هیچگونه بیرحمی دریغ نکردند. اسکندر نیز برای فرونشاندن غیظی که
از مقاومت مردم آنشهر داشت امرداد که آنرا از بیخ و بن بر کنند.
بعد از ان اسکندر بشهر اندراك Andraque رفت و شهر مذکور را بدون جنگ
گرفت و کراتیروس قوماندان معتمد خود را با عسکر کافی درینجا گذاشت

(١) ص ٦١ کتاب حملۀ اسکندر کبیر بهند تا لیف مکرندل.


(٤١١)

تا سائر قبائل وادی کنر را مغلوب نماید ، خودش بقصد امیر اسپی سی ها بطرف
رود سوآست Soaste حرکت کرد و روز دوم خود را بپای دیوار شهر رسانید .
این شهر غالباً پایتخت اسپی سی ها بوده ، آریان گوید: زمانیکه اهالی از آمدن
اسکندر شنیدند شهر خویش را آتش زدند و در کوهها فرار کردند و قطعات قشون
اسکندر آنها را تا به کوهها تعقیب نمود. پس معلوم میشود که این شهر در يك سطح
نسبتاً همواری بر دامن کوه واقع بوده امیل تر نکلر جرمنی این همواری را عبارت
از سطح هموار لغمان میداند زیرا در خبر آریان چنین تعقیب شده که اسکندر
کوهها را عبور نموده بشهری رسید پس معلوم میشود که در هنگام تعقیب قبائل
این مناطق باید بشمال لغمان آمده وسلسله کوهی که درة الینگار را از درۀ کنر
مجزی می سازد طی نموده باشد (١). مقدونیها درین تعقیب چون از دست اهالی
زحمت بیشمار دیدند کشتار زیاد کردند، درین اثنا در جنگ تن به تنی که در بین
بطلیموس وامیر این طائفه واقع گردید رئیس مذکور کشته شد .
از ان پس مقدونیها از راه کوهها غالباً از راه اسمار و کوههای هند وراج
به باجور وجندول به قریۀ که مورخین یونانی آنرا آری گائون Arigaaon
گفته اند فرود آمدند . درینوقت کراتیروس که کار خودرا انجام داده بو د
غالباً از راه سر کانی و کوه چمر کند و نوا گشی باسکندر ملحق شد . علاقه های
متصله بهم که عبارت از پشات، جندول و نوا گشی باشد بسیار سر سبز و معمور است .
لذا گمان غالب همین است که محاربۀ دومین با اسپی سی ها در یکی ازین علاقه ها
بوقوع پیوسته باشد . مورخین یونانی می گویند که اسکندر درین جنگ ٤٠٠٠٠
اسیر و ٢٣٠٠٠٠ گاو را بغنیمت گرفت. چون این گاوها خوب و کلان بود
اسکندر امر داد که چندر أس ازان را نگهدارند تا بعدها بمقدونیه فرستاده شود(٢)
(١) کتاب افغانستان قسمت دوم مولفۀ امیل ترنکلر.
(٢) ص ١٥٤ سالنامه کابل ١٣١٤ .


(٤١٢)

جنگ با اساکی نوئی: سپس اسکندر متوجه قوم زبر دست دیگری موسوم به
اساکینوئی Assakenoi شد. پادشاه مقدونی از خاک گوره ئن ها Gureens عبور کرده
و از رود کوری Gauri با مشقات زیاد بگذشت. رودخانه کوری سنسکرت
با دریای گوراثیوس Guraios مقدونی و پنجکوره Panjkora یکی است که از
کوهستانهای «در» Dir سرچشمه گرفته از طرف شرق با جور عبور و بدریای صوات
ملحق میشود که این دریای موخرالذکر در دره های تنگ و عمیق صعب العبور
بطرف وادی پشاور جریان میکند. حمله بر منطقه مردمان قوی
اساکینوئی بهمان راه گوراثیوس یا پنجکوره شروع شد که هیچ جائی جز صوات
شده نمیتواند. و از دیریست که از طرف علما شناخته شده است، برای نشان دادن
تعداد قوة ملی و حجم منطقة که بواسطه آن اشغال شده بود، آنچه آریان از
لشکر گیری اساکینوئی برای جلوگیری از پیش قدمی او گفته کافی است.
این لشکر بطور مجموعی عبارت بود از دو هزار سوار و زیاد از سی هزار پیاده
و سی فیل. این لشکریان مناسب ندیدند که در دشت جنگ کنند لذا بهتر دانستند
که بشهر های خود رفته دفاع نمایند. منطقة که اساکینوئی ها در آن بسر می بردند
وسیع و از طرف راست تا رودخانه اندوس میرسید. و علاوه بر تمام سوات شامل
مناطق بنیر و وادی های که بشمال بنیر واقع است می باشد. چون این ساحه خیلی
بزرگ است موقعیت صحیح جایهای را که اسکندر محاصره و تسخیر کرده ممکن
نیست تعیین کرد. درست است که در زمان قدیم مانند امروز راه مستقیمی که اهمیت
داشته باید همان بوده باشد که از پنجکوره شروع شده از بین تالش Talash
و از بالای کوتل سهل العبور کاتگالا Katgala گذشته بوادی وسیع نادر بای
صوات میرسد که از روی تحقیقات «آورل ستین» از نقطة نظر فن محاربه مهم
بوده و اکنون نیز بواسطة قلعة چاکدره Chakdara محافظه میشود ملاحظات
جغرافی نشان میدهد چندین شهر مستحکم را که اسکندر محاصره و تسخیر نمود


(٤١٣)

غالباً در وادی سوات بوده ، زیرا این منطقه همیشه حصۀ شاداب و پر نفوس این
ساحه بوده و می باشد .
اسکندر بطرف پایتخت ایشان مساگا Massaga که کلانترین شهر ها در آن
قسمت بود رفت . موقعیت مساگا چنانیکه قبلاً هم اشاره شد معلوم نیست .
از اشاره که در نوشته های آریان راجع بسردار «اساکینونی» ها موسوم به اساکی نوس
Assakenos شده است می برآید که مساگا مرکز بوده ، متأسفانه که نه آریان
از موقعیت شهر سخن رانده و نه نوشته های سائرین مانند کورتیوس تذکری
درین زمینه دارد. «آورل ستین» موقعیت شهر «مساگا» را در سوات سفلی تخمین
می کند و می گوید که این شهر باید مانند امروز دارای زمین وسیع و حاصلخیزی
بوده باشد که به آسانی از آن بيك سلسله راههای که بوادی کشادۀ پشاور یا گندها را
میرفت رسیده میشد و بایستی اهمیت عسکری و اقتصادی آن زیاد بوده باشد .
ولی می گوید که موقعیت حقیقی مساگا عجالتاً ممکن شده نمی تواند .
در هنگامیکه اسکندر بطرف شهر مساگا پیش می آمد قشون مسلحی از پنجاب
بتعداد ٧٥ هزار نفر بكمك اهالی رسید و بر اسکندر حمله نمود . اسکندر و عسکرش
در اثر این حمله عقب نشستند متأسفانه که این جنگ آوران درین وقت از خوشی
غلبه بر مقدونی صف های خود را رها کرده بطور غیر منتظم بحمله دوام دادند .
اسکندر چون عدم انتظام را دید حمله آورد و آنها را شکست داد. ایشان بشهر
درآمدند و اسکندر آنرا زیر محاصره گرفت ، چار روز اهالی دلیرانه از شهر
خود دفاع کردند مقدونیان چندین حملۀ شدید کردند و منجنیق های قلعه کوبی
را استعمال نمودند تا به فتح شهر فائق آمدند و علت عمدۀ غلبه مقدونیها کشته شدن
سردار مدافعین بود . اهالی درخواست صلح کردند . اسکندر که از جنگ ایشان
دلخوش نبود قبول کرد و شرط گذاشت که ساخلوی شهر باید داخل قشون او
شوند ، آنها با اسلحه بیرون آمده بر بلندی در مقابل مقدونی ها جای گرفتند


(٤١٤)
و میخواستند که شبانه فرار کنند تا مجبور نشوند شمشیر بر روی هموطنان خود بکشند . اسکندر در تاریکی امر کرد که ایشان را محاصره کنند و تا آخرین شانرا از دم شمشیر بگذرانند سپاهیان مذکور که بدعهدی اسکندر را دیدند مربعی تشکیل کرده جنگیدند و بسی از یونانیان را بکشتند تا کشته شدند .
جنگ بازیرا :سپس اسکندر کوئنی نوس Koinos را به ( بازیرا » Bazira فرستاد. توقع می کرد که اهالی آن وقتیکه از تسخیر مساگا شنیدند تسلیم خواهند شد اتالوس Attalos را به اوره Ora شهر دیگری فرستاده هدایت داد که شهر را تا آمدن او محاصره کنند. قشون اوره در تحت ادارة الکیتاس مقابله کرد ولی قوای اندک ایشان در مقابل مقدونیان تاب نیاورد و شهر تسخیر گردید. اما شهر «بازیرا» باین سهولت بدست مقدونیان نیفتاد زیر امردم «بازیرا» بموقعیت مستحکم خود اعتماد داشتند چونکه موضع خیلی بلند وازهر جهت مستحکم ومضبوط می نمود . اسکندر وقتیکه برین امر آگاهی یافت بطرف «بازیرا» روان شد . اما همینکه فهمید بعضی از مردمان همچوار بطور خفیہ میخواهند داخل شهر «اوره» شوند عنان عزیمت به آن طرف گردانید. کوئنی نوس را هدایت داده شد که در مقابل مردمان «بازیرا» استحکام قوی بگیرد وطوری سررشته ببیند که اهالی بزمین های خود نرسند وقسمتی از قشون خود را بنزد اسکندر بفرستد و قتیکه اهالی ازین مسئله آگهی یافتند که کوئنی نوس با قسمت بزرگتر قشون خود جدا شده رفت بقصد مقدونی های باقی مانده فرود آمدند . بعد از يك جنگ مختصری پنجصد نفر از ایشان کشته شد و زیاد از هفتاد تن اسیر افتاد مابقی بشهر حصاری شدند . درین هنگام خبر فتح «اوره» بدست اسکندر انتشار یافت واهالی را مضطرب ساخت زیرا میدانستند که اسکندر باین سمت می آید و قوای کوچک ایشان در مقابل او ایستادگی نخواهد توانست . ازینقرار در پایان شب شهر را ترك كردند و رفتند. از نقطه نظر تپوگرافی ظاهرست که اسکندر بعد از تسخیر سوات سفلی مجبور بود که توجه خود را باین مقام مستحکم


(٤١٥)

بری کوت نیز معطوف کند زیرا این مقام بر راه بزرگ طبیعی واقع شده که
از بالا تا وادی سوات سفلی می‌رفت. «آورل ستین» که شخصاً در ین مناطق
مطالعات عمیق نموده موضع «باز یرا» را بر خرابه‌های باقیمانده استحکام قدیمی
بر کوه بر کوت Birkot تعیین می‌کند ، و می‌نویسد که کوه بر کوت عیناً مطابق
ایضاحات آربین است زیرا او گفته که مقامی «خیلی بلند و از هر طرف مستحکم
و مضبوط بود» پس بآسانی گفته می‌توانیم که مردم این شهر چرا بعد از فتح
مسا گا به کونتی نوس سردار اسکندر تسلیم نشد (۱) و اسکندر پیشرفت
فوری نتوانست.
فتح اورنوس: بعد از آنکه شهر «اوره» فتح شد اهالی «بازیرا » چاره جز تخلیه شهر
ندیده و بطرف قلعه اورنوس Aornos که در قله کوهی واقع بود پناه بردند. اسکندر
نیز به آن طرف حرکت کرد. موقع این کوه بقدری مستحکم بود که می‌گفتند
«هرکول» پهلوان داستانی یونان هم نتوانست آنرا تسخیر کند. اسکندر چون این
قلعه را دید که از هر طرف نشیب‌های تند داشت و مانند منار سر به آسمان کشیده
بود در فکر فرورفت که چگونه آنرا تصرف خواهد کرد. موقعیت این شهر را
میجرابوت Major Abbot در مجله ایشياتك سوسایتی بنگال (۲) نوشته و کوشش
کرده که خط سیر و عملیات اسکندر را از اسکندریه قفقاز تعقیب نموده تا بکوه
اورنوس برساند. مشار الیه قرار توضیحات آریان اورنوس را کوه مهابن
Mont Mahabunn می‌داند که نزديك ساحل راست اندوس (بعرض ٣٤ درجه
و ٢٠ دقیقه) و شصت میل بالاتر از ملتقی روداندوس و رود کابل می‌باشد. اما این
موقعیت با توضیحات کرتیوس که اورنوس را «بامتا» Meta منطبق دانسته برابر نمی‌آید
زیرا اندوس برپای این کوه چپه می‌زند (۳) جورج گروت موقعیت آنرا

(۱) ص ٤٦ خط سیر اسکندر تا اندوس مولفه آورل ستین
(۲) - نمره ٤ سال ١٨٥٤
(۳) - ص ١٦٧ تاریخ یونان مولفه گروت.


(٤١٦)

در بین منطقه واقع بین گذشته آریان و کرتیوس میداند اما جایش را تعیین نمیکند
پترسن گوید : اورنوس بمعنی «بی پرنده » است و شاید تحریف کلمۀ سنسکریت
اوا رانا Avarana بمعنی قلعه باشد و سی میل بالا تر از محلی واقع است که
دریای کابل و سند یکجا میشود (١) .
راجع بموقعیت «اورنوس » پروفیسرو لسن در کتاب آریانا آنتیکوا چنین
مینویسد : بعد از آن اسکندر به ایمبولیما Embolima که شهری بود نز ديك
اورنوس رسید . کورت M.Curt درباره موقعیت این شهر پیشنهاد میکند که
شاید شهر امبر Ambar باشد که بساحل چپ دریای اندوس واقع است، و یا اینکه
شهر امب Amb باشد که کمی بالاتر از شهر مذکور وقوع دارد . این نظریات
خواه صحیح باشد یا نباشد این قدر معلوم و مبرهن است که اقدامات اخیره
اسکندر پیش از عبور از دریای اندوس در منطقه صورت گرفت که بین در یا ی
پنجکوره ودریای قبل الذکر افتاده است .
معلومات واکتشافات اروپائیها در بارۀ مناطقی که از طرف مهمند ها
ویوسف زائی ها اشغال شده آنقدر کم میباشد که ممکن نیست بگوئیم بقایای
شهرهائی که آرین از آنها نام برده و در آثار خویش ذکری از آن نموده است
وجود دارند یا خیر . معلوماتی که از طرف کورت درین زمینه تهیه شده
ما را خیلی ممنون ساخته است چه از راپورهای بومی که بدست آمده و از مساعی
شخصی چیزی نمیتوان استفاده کرد . بهرکیف تقریباً هرچه درین باره میدانیم
از مورخ مذکورست .
قرار اطلاعاتی که باو رسیده است در ولایت بثیر Buner شهری بنام اوورا
Oora وجود دارد و علاوتاً يك تعداد لاشه ها و کوههای مرتفع موجود است
که وضع آنها شباهتی زیاد با کیفیت جغرافی اورنوس داشته وکم و بیش با موقعیت
(١) - ص ٤٤٣ ١ تاریخ عمومی دنیا فصل ٤٦ مولفۀ پتر سن.


(٤١٧)

آن مشابهت بهم میرساند. بهر کیف تقریباً محقق است که اورنوس اسم خاصی نبوده میدانیم که مقدونیها با تعداد زیادی از کوههای قلعه‌دار و مستحکم مواجه گردیدند که نام مذکور را به آن داده و اصطلاح فوق‌الذکر را بر آن اطلاق نمودند. مثلاً یکی از بنها در باکتر بانا بود که اسکندر وقت مارش از دراپکا آنرا گرفت. تشریح این مسئله چندان مشکل نیست اورنوس قراریکه قبلاً تذکار یافت اسم خاص نبوده و صرف صورت و شکل یونانی اصطلاح سنسکریت است. این اصطلاح عبارت «آوه را Awara» یا «اوه ره نه» Awarana میباشد که معنی آن مانند کلمۀ Awur با قراریکه یوریی‌ها مینویسند اور Ore است. این کلمه سیلابه‌ایست که اخیر نام يك حصۀ بیشتر شهرهای آریانا را تشکیل میدهد، مانند «ربجور Rajore» بیجور Bajore است که اگر بصورت بسیار صحیح نوشته شود راجور Rajawur و باجور Bajawur میگردد ازینرو اورنوس جز «يك سد چوبی محاط» که بر یکی از کوه‌بچه‌های مستقل و جداگانه و وصول به آن متضمن زحمت و اشکال باشد نبوده (۱). این سد را اسکندر بقیادت و آمریت هندیها سیسی کوتس Sisicottus یا بهتر گفته شود سیسی کوپتس Sisicoptus که در آن روح کلمۀ سیسی‌گپتا Sisi-gupta مشاهده میشود که مانند و شبیه کلمۀ چند را گپتا است و بمعنی «چیزی که مهتاب آنرا حفاظت کند» است گذاشته بود (٢).

بهر حال هر چه باشد اینقدر هست که موضعی مستحکمی در منطقۀ سرحد شرقی آریانا بوده که اسکندر آنرا با بسیار سختی اشغال نمود. تفصیل واقعه اینکه:

(١) این مسئله مغایر نظریۀ «تروال» دربارۀ ریشۀ کلمۀ مذکور نیست. تروال گوید: «معلوم میشود که نام محلی آنرا یونانیها قرار عادت دیرین خود تحریف نموده و از آن اورنوس ساخته‌اند که ارتفاع زیاد موضع مذکور از آن معلوم شده و جائی را نشان میدهد که بنا بر بلندی زیاد پرنده نمیتواند از فراز آن بگذرد» (تاریخ یونان جلد ٧ صفحۀ ٨).
(٢) فصل سوم آریانا انتیگوا مولفه ولسن.


(٤١٨)

زمانیکه اسکندر در فکر تسخیر آن بود پیر مردی با دو پسرش نزد او آمده
طلب پاداش کرد تاره کوه را بایشان نشان بدهد . اسکندر در حال وعده داد
و گفت هشتاد تالان باو بدهند و یکی از پسرهای او را بقسم گر و نگاهداشت
و مولی نوس Mullinus منشی خود را امر داد که با عسکر سبک اسلحه مقدونی از بیراهه
بالاروند و دشمن را اغفال کنند. پای کوه مذکور وسیع است ولی هر چه بالا
تر میشود باریکتر میگردد . از یک طرف آن رود سند میگذرد و در طرف دیگر
دره های وحشت آور دارد . اسکندر برای اینکه یورش کرده بتواند لازم دید دره ها را
پر کنند بنابران امر کرد از جنگلهای آن اطراف درختان را قطع کنند
و در آنجا بیندازند و باینصورت هفت روز کامل این کار طول کشید . چون
ازین کار فراغت حاصل شد امر بیورش داده شد اسکندر و لشکر باق حمله
سختی نمودند . بسیاری از مقدونیها پرت شده برودخانه سند افتادند و هلاک
شدند . چون مقدونیها دیگر بالا رفته نتوانستند قلعه نشینان سنگ های
بزرگ را برایشان غلطانیدند و ایشانرا عقب راندند دو نفر از سرداران اسکندر که
ببالای قلعه رسیده بودند در جنگ کشته شدند. مدافعه موثرانه اهل قلعه اسکندر را
ناکام ساخت . آنگاه امر داد که عقب نشینی کنند و دست از حمله بردارند
اسکندر با وجود یکه ناکام و مایوس شده بود اما باز هم نمیخواست مایوسی خود را
اظهار دارد و چنان وانمود میکرد که در فکر گرفتن آنست و پلان می سنجد .
کوه نشینان که هنوز دشمن را در پای کوه متوقف میدیدند تصمیم به تخلیه کوه کردند
«کنت کورس» میگوید که مدت دو روز چنین وانمود کردند که از فتح خود
غرق شادی هستند زیرا آواز دهل در تمام شب شنیده میشد شب سوم خاموشی
قلعه را فرا گرفت ولی آتشهای زیاد روشن شد . اسکندر «بالا کروس Bajacrus را
فرستاد که خبر بگیرد. «بالا کروس» رفته خبر آورد که مردمان کوه را تخلیه میکنند
و فرار می نمایند . اسکندر چون از فرار آنها خبر شد فرمان داد که تمام سپاهیان


(٤١٩)

او نعره بکشند. آنها چنین کردند و این صدا سبب وحشت فراریان شد اکثر شان
لغزیدند و هلاك شدند و بعضی زخمی گردید. پس از ان اسکندر امر کرد قله کوه
را بگیرند و بشکرانه این کامیابی که از ترس بی موقع کوه نشینان حاصل شده
بود امر کرد مذبحی برای مینروا (رب النوع جنگ و عقل) و نیز برای ربة النوع
فتح بسازند. اسکندر «سیسی کی توس Sicicostus را در آنجا مقرر کرد و خود
از آنجا بیرون رفت. این بود شرح فتحی که مورخین یونانی آنرا با افتخار
می نویسند. اهالی «اورنوس» که نخواستند تابع و محکوم اسکندر شوند به علاقه
«ابساره» یعنی منطقه چناب و جیلم عقب نشستند.
در عین حال پوکلا ئوتیس Peukelaotis ) هشت نفر که هفده میل بطرف
شمال غرب پشاور است ) نیز مطیع گردانیده شد. و نی کانور Nicanor مقدونی
حکمران مملکت غرب اندوس مقرر شد (۱)

(۱) ص ۱۳ امپریل گریتر آف اندیا.


اسکندر در هند
مراجعت از اور نوس : بعد از تسخیر اور نوس اسکندر يك مارش قهقرائی اختیار نمود یعنی دوباره از ساحل دریای اندوس به منطقۀ اسا کینوئی داخل شد زیرا ایشان در هنگام مصروفیتهای او در «اورنوس» علم مخالفت بر افراشته بودند. قراریکه قبلا نیز دیدیم «ماساگناه» از شهرهای بزرگ اسا کینوئی بود. در یقموقع اسکندر بمقابل اهالی ( ديرتا ( Dyrta شتافت که ولمن آنرا دیهر Dyhr میدانند که شهریست بفاصلۀ زیاد از اندوس. اسکندر بعد از آنکه فیل های زها مداران اسا کنی را در جنگل های که قریب دریا بود گرفت . قرب وجوار شهر مذکور را ترك نمود بعد از آن بطرف پلی که افسران او در حین اشغال ( پش کلاواتی) ساخته بودند عزیمت نمود .
شهر نیسا : میگویند که اسکندر برسر راه خویش بطرف پل مذکور داخل منطقۀ ولایت مذکور شد که بین دریای اندوس ورود «کوفن» وقوع داشت واكنون آنر اولایت «چمله» Chumla میگویند و به شهر نیسا Nysa يانسا Nyssa موسوم بود که با کوس Bacchus آله شراب وفاتح هند آنرا بنانهاده بود. درین شهر بود که اکو فیس Acuphis رئیس نیسائیها قریب کوه میروس Mont Meros با سکندر مذاکره نموده و از و خواهش کرد که برای خاطر بیکوس آزادی شانرا محترم دارد. اسکندر قبول كرد و بايك يك دسته از عساکر سواره و پیادۀ خود برقلۀ میروس برآمد . یونانیها درینجا با حمایل های پیچک خود را تزئین نموده و تاجهای ازان بسر خود زدند و برای بیکوس قربانی ها کردند پیچک گیاه خاص این منطقه بود و در جای دیگر یافته نمیشد .


(٤٢١)

ازینرو شهر نیسا باید بغرب دریای اندوس بالای اتك وقوع داشته باشد
و یا اینکه از ان دور نباشد.
عبور از اندوس، و رود به تکسیلا: اسكندر بعد از ان بطرف رود اندوس
روان شده و از راه جحله و نو شهره با اقواجی که در تحت قیادت هفسیتون
و پردیکاس بود ملحق شد. اسکندر ایشانرا در نزديك اوهند Ohind یافت که
قرار هدایت او پلی برای عبور عسکر روی دریا بسته بودند. اسکندر با تمام
قوای خود ازان بگذشت و داخل ولایت تکسیلا Taxila شد. شهر تکشاسیلا
Takshasila قریب ده میل بطرف شمال غرب راول پندی امروزه (در قرن چارم
قبل از میلاد) وقوع داشت.
این شهر از زمانهای قدیم در بین شهرهای هند مرکز بزرگ علمی بود
در سال ۳۲۷ ق.م مرکز را جائی شد که قلمرو او در بین رود سند و معاون
آن جيلم (ويتاستا Vitasta قديم وهیداسپس Hydaspes یونانی) واقع بود.
مانند راولپندی امروزه تکشاسیلا در وازه بزرگ هند را از طرف شمال غرب
محافظه میکرد. این شهر اولین شهر بزرگ هندی بود که در آن تجار از وادی کابل
آمده اندوس را در جوار اتك عبور می نمودند و بعد از سه روز سفر از دریا
به آنجا میرسیدند. حکمران آن در میان شاهان پنجاب اولین کسی بود که
از خطر آمدن فلات مرتفع افغانستان و واقعاتی که در بین این دیوارهای
کوههای بلند رخ میداد خبر مییافت (۱).
عبور اسکندر از رود اندوس در فروری سال ۳۲۶ ق.م اتفاق افتاد (۲)
موضعی که سرداران او پل بسته بودند عبارت از اتك فعلی یا جائی در جوار آن
بوده، قبلا نیز تذکار نمودیم که در هنگام حملۀ اسکندر آمبهی Ambhi شاه

(۱) ص ٣٤٥ كمبرج هسټری آف اندیا جلد اول.
(۲) ص ٥٩ اکسفورد هستری آف اندیا.


(٤٢٢)

حکمر ما بود که یونانیان اورا اومفیس Omphis یا بنام ولایت او تکسیل می نامیدند.
مشارالیه از یکطرف با سلطنت قوی پاروس و از طرف دیگر با آریائی‌های ابهی ساره
در جنگ بود. آمبهی در نیکائیا آمده از اسکندر کمک طلبید و او را برفتن
هندوستان تشویق داد. درین وقت آمبهی در «اوند» شخصاً عسکر بان خود را از تکسیلا
رهنمائی کرده تا ایشانرا بر حسب وعده که داده بود باسکندر تقدیم کند. اسکندر
همراهی اورا با خوشی تلقی کرد و پنجهزار مرد جنگی را که آمبهی در جنگ
پاروس تقدیم او کرد پذیرفت (۱) ودعوت های او را قبول نمود.
در مقابل اینقدر مساعدات دوباره آمبهی را بجای او مقرر داشت. آمبهی که
پادشاه تکسیلا گفته میشد باینصورت ستراب اسکندر در تکسیلا گردید.
اسکندر و پوروس : اسکندر از ولایت تا کسیلا بطرف قسمت علیای دریای
«هیداسپس» روان شد. در میان راجه‌های هند آنکه با یونانیان بنای محاربه
را گذاشت پوروس راجه پنجاب بود و در آن زمان سلطنت بزرگی داشت.
مشارالیه میخواست بولایات همجوار نیز نفوذ نموده آنهارا زیر سلطه بیارد.
ازینرو شاه آمبهی باوی از در مخالفت پیش آمد و بالاخره چون وسع خود را
نمی‌دید باسکندر پناهید. اسکندر در ماه می ٣٢٦ ق. م بکنار دریای جهلم رسید
و در ماه جولائی جنگ را با پوروس شروع کرد (٢) اسکندر در موقع باران
با کمال خفا از دریا بگذشت. پسر پوروس خبر یافته با دو هزار عسکر خواست
ازو جلوگیری کند ولی کشته شد در این اثنا پوروس با مداد رسید. جنگ شد
و بعد از جنگ مقدونیان غالب آمدند. خود پوروس بدست اسکندر اسیر افتاد
گویند چون ازو پرسید که اکنون چطور باتو رفتار کنم؟ او گفت طوری
که در خور پادشاهان باشد اسکندر ممالک او را باوپس داد و او را در جملهٔ
دوستان خود شمرد.

(۱) ص ۱۰ رهنمای تکسیلا مولفه سر جوهن مار شل.
(۲) ص ١٥٥ سالنامه ١٣١٤


بازگشت اسکندر
اعلام باز گشت ' مراجعت اسکندر : بعد از آن اسکندر تا ستلج پیشرفت
کرد و درین اثنا قومی که با او مقاتله نموده مورد قتل عام قرار گرفت چنانچه بعد از عبور
از دریای راوی در يك مقام هفده هزار هندی را بکشت و هفتاد هزار نفر از ایشانرا
اسیر کرد ( ۱ ) . فوج اسکندر در کنار دریای « بیاس » که نام یونانی آن
«هایفاسیس» Hyphasis است از بس جنگیده و راه رفته بودند دیگر تاب نداشتند
و از پیشرفت مزید سر باز زدند و قطعاً پیش نرفتند . اسکندر بغضب شده سه روز
از خیمۀ خود بیرون نگردید ولی عاقبت فرمان معاودت داد .
در وقت مراجعت اسکندر قشون خود را بسه حصه منقسم نمود . دستۀ را با
کراتیورس مقرر داشت که همراه مریض ها از راه قندهار و سیستان عازم شود .
نیار کس Nearchus را با دوازده هزار سپاهی و دو هزار ملاح مامور کرد که
با بحریۀ او که عبارت از یکصد کشتی بود از راه دریا برگردد . خودش با حصهٔ
باقی عسکر خود بسواحل اندوس حرکت نمود . در نزديك ملتان مردم مقاتلهٔ شدید
کردند و اسکندر زخم شدیدی برداشت . مقدونیها بانتقام زخمی شدن اسکندر
زن ومرد پیر وبرنا همه را از تیغ کشیدند . همچنان در وادی سفلی دریای اندس
در حدود هشتاد هزار نفر بقتل رسانیده شد . بالاخره در نزديك حیدر آباد
سند حالیه به «پاتالا» Patala واصل شد . (جولائی ٣٢٥) بر روی اندوس سفلی
يك اسكندريه «سودرآس» Caudras بنا نموده و يك اسکندریهٔ بحری دیگر در جای
کراچی موجوده اساس گذاشت ( ٢ ) .
اسکندر از هند بر گشت از جنوب آریانا یعنی ولایت گدروشیا بفارس رفت
( ١ ) ص ١٠٥ سالنامهٔ ١٣١٤ کابل
( ٢ ) ص ١٢ بلوچستان (امپریال گزینر آف اندیا) .


(٤٢٤)

هر سه دسته لشکر او در شوش ملاقی شدند و سخت ترین قسمت مسافرات خود را بانجام رسانیدند مورخه ٣٢٤ ق م .
حرکت بطرف بابل و مرگ اسکندر : سپس اسکندر ببابل رفت . میخواست آنرا پایتخت این ممالك پهناور بسازد و در آنجا مشغول تشکیلات آن شود و از طرف دیگر عربستان و نواحی بحیره خزر را نیز فتح کرده داخل قلمرو وسیع خویش گرداند اما در وقت عبور از صحراهای خشک و بی علف پارس دچار مرض ملریا شد . در شب ١٣ جون ٣٢٣ ق م در اثر حمله شدید ملریا وفات نمود . درین وقت ٣٢ سال داشت .
پلوتارك شرح مرض اسکندر را از روی روز نامه حوادث دربار چنین می آورد: ۱۸ ماه از بوس چون بر پادشاه تب عارض شده در اطاق حمام می خوابد . ۲۰ ماه استحمام می کند و قربانی عادی را بعمل می آورد و به استماع بیانات « نیار کس » از مسافرت دریای بزرگ مشغول میشود . ۲۱ ماه نیز همین کار را می کند . فردا صبح تب بسیار شدیدست ، در باب مشاغلی که در قشون بلاتصدی است با سرداران گفتگو می نماید و سفارش می کند که اشخاص کار آزموده را بکار بگمارند . . .
٢٤ ماه تب خیلی زیادست وقتیکه سرداران داخل میشوند چیزی نمیگوید ٢٦ ماه حال شاه بوضع سابق است . مردم مقدونیه که او را مرده می پنداشتند جلو در آمده بفریاد و تهدید راه را باز می کنند درها باز میشود و یکان یکان از جلو تخت او می گذرند . در حالتیکه قبائی بیشتر در بر ندارند . همان روز « پیطوس » و « سلوکوس » را بمعبد « سراپیس » می فرستند که بپرسند که اسکندر را در آنجا نقل بدهند یا نه ؟ جواب میدهد که همانجا که هست بگذارند ۲۸ ماه بعد از ظهر شاه میمیرد . (١)

(١) ص ٣٠٣ و ٣٠٤ تاریخ ملل شرق و یونان - آلبرماله و ژول ايزاك .


(٤٢٥)

اوضاع امپراطوری بعد از مرگ اسکندر : بعد از مرگ اسکندر بین
سرداران او جنگهای خونینی رخ داد. رخسانه زن او پسری زائید و پردیکاس
بسرپرستی این پسر مقرر شده میخواست باین نام تمام سلطنت اسکندر را مالك شود.
برای حصول این مقصد بمصر حمله کرد ولی از دست عسکربان خود بقتل رسید.
بعد ازین واقعه محاربات و خانه جنگی‌های یونان دوباره شدت گرفت و هر طرف
هرج و مرج پیدا شد انتی‌گونس Antigonus بابل را بتصرف داشته در مشرق
کامیابی‌ها حاصل کرد و معلوم میشد که کل رقبای خود را خواهد برداشت.
در همین زمان شخصی کاسندر Cassander نام در یونان و مقدونیه اقتدار بهم
رسانیده المپیاس مادر اسکندر را در موضع پیدنا Pydna محاصره نمود.
بعد از اشغال مقام مذکور یونانیان که دشمن شدید اسکندر و مادرش بودند او را
سنگسار نمودند.
خلاصه بعد از هرج و مرج زیاد امپراطوری وسیع او بدست سه نفر رسید بدینقرار :
١ ـ بطلیموس در مصر پادشاه شد و تاسیس سلالهٔ بطلیموسیه را نمود که تاسنهٔ
٣٠ قبل المیلاد در مصر دوام داشتند و آخرین شان ملکهٔ کلئوپاتر مشهور است.
٢ ـ انتی‌گونس در مقدونیا اولین شاه یونانی بعد از اسکندر شد. خانوادهٔ
او از سنه ٣٠٦ قبل المیلاد تا بسال ١٤٦ میلادی در یونان و مقدونیا دوام کرد.
٣ ـ سیلیوکوس در سوریه، فارس وغیره اقتدار بهم میرساند. باکتریانه
بزودی در تحت اقتدار سیلیوکوس ملقب «به نکاتور» موسس سلسلهٔ سلیوکوس در آمد.
مقدونی‌ها و خصوصاً سیلیوکوس اول و پسرش آنتیوکوس اول بزرگترین
شهرهای یونانی را در آریانا بنا نمودند و تا مدتی زبان یونانی زبان رسمی بود.
حملات بطلیموس ثانی مشکلات زیادی برای شاهان سلیوسی فراهم آورد و این
موقع برای دیودوتس والی بکتریانه مساعدت خوبی کرد که او خود را مستقل
کرده و سغدیانه را فتح نماید ( در حدود ٢٥٥ ق م) .


(٤٢٦)

در قسمت شرق آریانا یعنی غرب روداندوس بعد از نیکاتور، فیلیپس Philippus
والی گردید. اهالی بزودی بعد از آنکه اسکندر هند را ترك گفت یونانیان اجیر را
مقتول نموده خود را مستقل ساختند بعد از آن ایوداموس Eudamos و تکسیلائیها
رشتۀ اتحاد خود را از مملکت غرب اندوس گسستند وجدا شدند .
بعد از مرگ اسکندر پوروس وادی سفلی روداندوس را گرفت و بطور زبونی
از طرف ایوداموس در ٣١٧ ق م بقتل رسید. بعد از آن ایوداموس هند را ترك
کرد و از رفتن او سلطۀ یونانی چیده شد، و ساندر و کو تس Sandrocottus
(چندرا گپتا) بانی سلالۀ موریا خود را مالك الرقاب آن منطقه گردانید.
نوادۀ او «اسوکا» Asoka بودیزم را در گند هاره و پا که لی Pakhli و هزاره Hazara
دین رسمی قرار داد که بعد ازو در اوائل قرن اول میلادی در عصر کنشکای کبیر
بلند ترین مدارج ترقی را می‌پیماید .
اسکندر طوری که گذشت در مدت کوتاهی امپراطوری بزرگی را تاسیس نمود.
ولی این امپراطوری آنقدر ناپایدار بود که بهمان سرعت ازهم گسیست
و ممالك شرق بايك بحران و هرج ومرج دست و گریبان شد . حقیقتاً اسکندر
از بزرگترین جنرال های دنیاست اما این کشور کشائی او وقتی رخ داد که در سر
تا سر شرق بحرانهای سیاسی حکمفرمائی داشت چه از یکطرف سلطنت هخامنشی
رو باضمحلال می رفت و از طرفی در آریانا حکمرانان نامتحدی وجود داشتند.
اما با وجود آنهم از جملۀ ده سال لشکر کشی های او در مشرق یعنی از سال ٣٣٤
تا ٣٢٣ ق م که وقت مرگ اوست مدت چار سال را از ٣٣٠ تا ٣٢٦ ق م درین
سر زمین کوهستانی با قبائل دلیر آن زد و خورد داشت و مدت شش سال دیگر را
در آسیای صغیر ، شام ، مصر، بابل ، فارس و هند مصروف گردید . خلاصه
بحران های شرقی سبب نام آوری اسکندر شد ورنه ممکن بود تاریخ آهنگ
دیگر می گرفت .


حصه دوم
سلطنت موریا
نفوذ مو قتی دولت موریا در جنوب هندوکش شیوع دین بودائی در افغانستان

اگر چه اساساً بعد از شرح لشکر کشی های اسکندر باید از صورت تجزیه شدن امپراطوری او و بعد ازان از سلطنت مستقل یونان و باختری و سلاطین آن صحبت میکردیم و لی درین بین در هند واقعه بمیان می آید که از لحاظ تاثیرات سیاسی و مذهبی و صنعتی بر آریانا تذکر آن درینجا بی مورد نی بلکه ضروری است. این واقعه عبارت از ظهور او لین امپراطوری بزرگ تاریخی هند است که در حقیقت محاربات اسکندر زمینه آنرا تهیه نموده عناصر متفرق و از هم پاشیده هندی را در مقابل دست خارجی یکجا ساخت و بعد ازینکه قادر به اخراج یونانیان از پنجاب شدند گندهارا (منطقه پشاور، سمت مشرقی حالیه، درۀ کابل) ولایت اراکوزی (حوزۀ ارغنداب) و بعضی نقاط دیگر صفحات جنوب افغانستان را نیز جزء امپراطوری خود ساختند. اگرچه این وضعیت مدت زیادی دوام نمیکند زیرا طوریکه بعدها دیده میشود فوراً سلطنت مستقل آریائی (یونان و باختری) بمیان آمده و دست موریاها از مناطق جنوب و شرق آریانا کوتاه میشود ولی چون در عصر موریا مبلغین آشوکا دین بودائی را در نقاط شرقی افغانستان انتشار میدهند و بعدها در اثر تصادم آن با رویه هیکل تراشی یونانی سبك صنعت جدیدی در آریانا بمیان می آید که بنام صنعت باختر در تاریخ کشور ما مقام بلند دارد و این دیانت و صنعت جدید مدت هزار سال در وطن عزیز معمول میباشد. برای درك این دو مطلب اساسی که عبارت از شیوع بودیزم و تشکیل سبك


(٤٢٨)

جدید صنفتی است و پارة ملاحظات دیگر تذکار گذارشات عصر موریا های
هندی خصوص آن قسمتی که به افغا نستان ربط دارد لازمی و حتمی است :
چون اسکندر مقدونی در ماه جون ۳۲۳ ق م در بابل وفات کرد جنرال های
بزرگ او اجتماع نموده برای تقسیم ممالک امپراطوری او مجلسی منعقد و فیصله
نمو دند که چون عجالة وارث مقتدری که بتواند این همه ممالک وسیع را اداره
کند وجود ندارد باید ایالات دور دست هندی و آریانا به شهزادگان و افسران
معتمد سپرده شود .
این تصویب در «تری پر ادیاسوس» (طرابلس شام) صورت گرفت و دو سال بعد
امور اداری ارا کوزی یعنی حوزه ارغنداب، جدر وزی Gedrosi یعنی ولایت
مکران به «سیبیرتیاس» Sibyrtias وعلاقة « آریا » یعنی حوضه هری رود و در انجیانا
یعنی سیستان به « ستساندر » Stasandar که از اهالی قبرس بود سپرده شد. سغدیانا
و بکتریا نا به ژنرال دیگر موسوم به « ستاسانور » Stasanor که او نیز
از اهالی قبرس بود مفوض گردید علاقه مرکزی آریانا یعنی ولایت
« پارو پامیزا دی » Paropamisadai که ولایت کابل و نواحی گرد و غریب
آن را در بر میگیرد به ا کزیارتس Oxyartes که یکی از رؤسای ملی و پدر
« روشانه » (رخشانه )Roxana زوجه سکند ر بود سپر ده شد ( ۱ ) به این
ترتیب خاك آريا نا تقریباً به چهار ولایت مرکزی ، شمالی ، غربی و جنوبی
تقسیم شده و امورات هر کدام بدست نایب الحکومه های علیحده سپرده شده بود .
بهمین اساس در خاك مفتوحه هندی هم تقسیماتی شده و در انجا هم یکعده
حکمرانانی معین شد چنانچه ولایات قریب هند تا حصص غربی اندوس به

(۱) سر پرسی سایکس در صفحه (۸۸) جلد اول تاریخ افغانستان میگوید: «قراریکه ملاحظه کردیم
اسکندر پدر روشانه «اگز یارتس» را نایب الحکومه «پاريو پاميزوس» که علاقه دو طرفه
هندو کش را در بر میگیرد مقرر کرده بود. بعد از مرگ اسکندر اگز پارتس عملاً مستقل
شده و یمان خود او یا یکی از جانشینانش قبول سلوکوس را قبول کرد».


( ٤٢٩ )
پیتون Peithon پسر اجنور Agenor داده شد و این شخص کسی بود که اسکندر
در زمان حیات خویش او را والی سند مقرر نموده بود و لی بعد از وفات
ولیعمت خود دیگر نمیخواست در آنجا بماند .
چون حملات اسکندر و فتوحات او در هند چشم حکمفرمایان بومی آن سامان
را باز و حقایق را تا یک درجه به آنها جالی کرده بود هر کدام در صدد تحکیم مقام
و نفوذ خود افتاده بودند چنانچه « آنتی پاتر » که در غیاب اسکندر نایب السلطنه
یونان بود و تقسیمات فوق الذکر تحت اداره و رای او تصویب شده بود هم
این وضعیت را حس کرده دانست که دیگر نمیتواند از اقتدار را جاهای وادی
اندوس کاسته و بر آنها سلطه پیدا کند لذا مجبور شد که امفیس Amphis
یا امبهی Ambhi شاه تا کزیلا و پوروس Poros رقیب بزرگ اسکندر را به
حیث حکمرانان ایالات پنجاب شناخته و در عوض به اینکه صرف بنام تحت الحمایه
مقدونیها باشند راضی باشد .
نا گفته نماند که در حقیقت وضعیت ایالات هندی امپراطوری اسکندر پیش
از وفات فاتح مقدونیه مشرف بر پراگندگی شده و حکومت بدست شهزاده گان
هندی و جنرال های یونانی یکجا اداره میشد . اگر خوب دقت شود در زمانیکه
هنوز اسکندر حیات داشت پراگندگی در وضعیت یونانی ها در هند حس میشد
چنانچه « فیلیپوس » Philippos که از طرف اسکندر در ایالات هندی والی بود
در سال ۳۲٤ قبل الميلاد بدست یکدسته عساکر یونانی مقتول شد و چون قضیه
به اسکندر رسید یکی از افسران دیگر خود را که « اودیموس » Eudemos نام
داشت بقسم حکمران نظامی مقرر کرد تا پهلوی ( امبهی ) شاه هند امورات حربی
را مراقبت کند . چندی نگذشته بود که این جنرال از راه تحريك وخيانت پیش
آمده همقطار هندی خویش را بقتل رسانید و خودش با عسکر مجهز و یکصد و بیست
فیل بر آمد تا ایومنس Eumenes جنرال دیگر یونانی را که با ( آنتی پاتر )


(٤٣٠)

داخل حرب بود كمك كند. در حاليكه حكمرانان نظامی يونانی در هند مشغول
اين گير و دار ها بودند (ساندرو كتس) هندی ظهور كرد . (ساندرو كتس)
اگرچه موسس اولين امپراطوری بزرگ تاريخی هند بشمار ميرود اما اصليت
واوائل زندگانی اوپوره روشن نيست بعضی او را از اهل پنجاب حساب ميكنند
و برخی اصليت او را به سرزمين گنگا نسبت ميدهند (١) و عده او را از باشندگان
شهر «موريانا گارا» Moriyanagara ميدانند كه در يكی از دره های همالايا افتاده
بود همين قسم راجع به اصل و نسب او هم معلومات كامل صحيح در دست نيست
اگرچه بعضی ها او را از طبقات پست حساب ميكنند ولی بصورت عمومی نجابت
خاندان موريا و ارتباط (چندراگوپتا) با خاندان شاهی (ناندا) موثق تر است
بلكه بعضی ها او را پسر «ميورا» Mura يكی از زن های پادشاه «ناندا» ميدانند
و به همين جهت اين خاندان به «موريا» مشهور شده است احتمال دارد كه
«چند را گوپتا» به رتبه جنرالی هم در دربار «ناندا» رسيده باشد . بهر حال
به علتی كه پوره معلوم نيست به دستياری يك نفر برهمن موسوم به «سانا كيا»
Canakya كه پس از وزير او ميشود سلطنت «مگده» را از پادر افگنده و مركز
آن را متصرف شد . اگرچه درين وقت ٦ سال از مرگ اسكندر گذشته بود
هنوز پنجاب تحت اثر يونانی ها بود يعنی كما فی السابق امورات ملكی بدست
«امفيس» تاكزيلائی و «پوروس» و «امبهی» و امورات عسكری بدست «ايودموس»
Eudemos اداره ميشد . اما پس از ورود او وضعيت ناگهان تغير كرد . ميگويند
كه «امبهی» هندی بعد از اسكندر نايب الحكومة قسمت سفلی دره اندوس بود
و «ايودموس» هميشه او را زير نگرانی خود گرفته و بالاخره به ظلم و تحريك
او را بقتل رسانيد و چون درين وقت ميخواست «ايومنس Eumenes را برعليه
«انتی پاتر» كمك كند سه هزار پياده ـ ٥٠٠ سوار ١٢٥ فيل را با خود گرفته
بطرف غرب رهسپار شد . حركت او با يك دسته قشون برای يونانی ها اسباب
(١) هند مدنيت بخش تاليف سيلون لوی صفحه L.inde civilisatrice٤٧


(٤٣١)

تشویق گردید چون هندی ها انتظار موقع مساعد را برای احراز آزادی داشتند و از قتل (امبهی) هم متأثر شده بودند بنای بغاوت را گذاشتند و به ساندرو کتس چند را گوپتا که سر کردگی شورشیان را احراز کرده بود ملحق شده حکومت یونانی ها را از پا افگندند و چند را گوپتا به سرعت دامنه سلطنت خود را به پنجاب و اندوس سفلی انبساط داده بین اندوس و گنگا امپراطوری بزرگی تشکیل کرد و پایتخت خود را به «پا تالی پوترا» یعنی (پتنه) انتقال داد. هندی ها که مدتی بین خود جنگیده و صدمه آن را به حاکمیت یونانی ها دیدند مفاد اتحاد و یگانگی را فهمیده به چند را گوپتا» بیشتر بسته شدند (۱).
ریسن در کمبریج هسثری آف اندیا و ونسنت سمیت) در اثر خود بنام «اشوک» مینویسند که «چند را گوپتا» در زمان حکومت «فاندا» سپه سالار بود و در اثر تحريك يكنفر «برهمن» که با پادشاه مخالفت داشت بنای مخالفت را گذاشته شاه را بقتل رسانید و پایتخت او را متصرف شد و او لین سلطنت بزرگ تاریخی هند را بین سند و گنگا بمیان آورد و اگر خوب دقت شود وفات اسکندر، تجزیه شدن امپراطوری یونانی، جنگ های جنرال ها در شرق آسیای قریب، و در نتیجه ضعف عمومی یونانی ها، به این واقعه كمك بزرگ کرده و تا یکدرجه اسباب ظهور آن گردید. چون درین وقت خاك آريانا هم بدست ژنرال های یونانی اداره میشد و قراریکه دیده شد در چهار گوشه مملکت ایالات بدست اشخاص مختلف بود و با این هم ایشان در گیرودار عمومی و تحرکات بر علیه یکدیگر گرفتار بودند چندرا گوپتا » چون به اقتدار رسید برای انتقام گیری از یونانی ها به آریانای شرقی هم تجاوز کرد و دامنهٔ نفوذ خود را در تمام جنوب هند و کوه تا حوزه ارغنداب انبساط داد.
(۱) صفحه ٤٠٥ - Ancient India. The invaison by Alexandre The Great by.Mc Gindle


(٤٣٢)
مقابله چند را کوپتا با سلو کوس نیکاتوریونانی: بعد از تجزیه شدن امپراطوری اسکندر در ٣١٢ ق م در مقام «تری پرادیاسوس» (طرابلس شام) سلوسیدها که خود را میراث خور عمده او در اسیا تصور میکردند برای اضمحلال سلطنت جدید هندو استرداد اراضی مفتوحه اسکندر کوششان زیاد نمودند. «سلوکوس» ملقب به «نیکاتور» یعنی فاتح حکمران بابل شده و از آنجا میخواست سیادت خود را به کل آسیا انبساط دهد بدرین راه «انتیگون» مدت شش سال با او مخالفت کرد تا او را موقتاً پس پا و مجبور به فرار مصر ساخت ولی سه سال بعد باز به آسیا حمله نموده حریف خود را از پای در آورد و استوارتر بنای تعمیل نظریات خود را در آسیا گذاشت چنانچه به ترتیب پیش آمده سوز، فارس، پارتیا را یکی بعد دیگر متصرف شده بعد از ٣١١ ق م آریا و بکتریا را هم فتح کرد و در ٣٠٥ ق م از راه کابل به پنجاب هجوم برد و تقریباً در همین سال از رودخانه اندوس گذشت.
چند را کوپتا چون آوازه لشکر کشی او را شنید به سرحدات غربی مملکت خود کنار سواحل شرقی اندوس صف آرائی نمود. وضعیت این جنگ را مولفین به انواع مختلف تعبیر میکنند بعضی میگویند که اصلاً جنگ بمیان نیامد و سلطان یونانی شامی در عوض دریافت ٥٠٠ فیل، پنجاب غربی، سمت مشرقی آریانا، کابل و اراکوزی (حوزه ارغنداب) را به «چندرا کوپتای» هندی گذاشت. بعقیده بعضی های دیگر جنگ مدهش اینطرف با آنطرف اندوس بمیان آمده و در نتیجه شکست فاحش «سلوکوس نیکاتور» یونانی به مصالحه راضی شد. از اراضی فوق الذکر آریانا که تازه اشغال کرده بود گذشت بهر حال حقیقت هر طور بوده باشد در حوالی ٣٠٥ ق م هر دو امپراطور کنار رودخانه اندوس بهم مقابل شده با جنگ یا بدون جنگ بین خود صلح و معاهده دوستی نمودند. حقیقت اوضاع طرفین از چند صفحه که پیشتر


( ٤٣٣)

گذشت بخوبی روشن میشود. یکنفر شاه یونانی که خود را « نیکاتور» یعنی
فاتح هم خوانده و به تمثال اسکندر کمر کشور کشائی را بسته باشد تا خود را
مجبور و ضعیف نبیند چطور مفت و رایگان چند ین ولایت را میگذارد ؟ سلوکوس
نیکاتور بعلاوه اینکه در گرداب کشمکش عمومی جنرال های اسکندر پریشان
شده بود شش ساله مقابله های او با « آنتیوگون » او را بکلی خسته ساخته بود
و علاوه برین چون میدانست که در سر زمین پر شور آریانا هم بوده حکومت
نمیتواند ! چون با چند را گو پتا مقابل شد و به قوه او و ضعف خود پی برد
از در صلح و سلام پیش آمده دختر خود را به حباله نکاح شاه هندی در آورد
و در مقابل پنجصد فیل ایالات کندهارا- اراکوزیا - چدور زیا و پارا پا میزادی
یعنی صفحات جنوبی هندو کوه را برای او وا گذاشت. به این ترتیب سلوکوس
نیکاتور عقب نشست و مناطقهٔ جنوبی آریانا بتصرف خاندان موریا در آمد
و تنها باختر و آریا بدست سلوسید ها ماند که بلا تأمل « دیودوتس» را که از سالها
به روحیات آن قطعه آشنا بود به نام نائب الحکومه از طرف خود در انجا گذاشت
و بستان می بینیم که بدستیاری قوای باختری نه تنها دست یونانی های شام و موریا
های هندی از تمام نقاط آریانا کوتاه میشود بلکه خاک هند هم تحت سلطهٔ شاهان
مقتدر آن می افتد .
بهر حال بعد از صلح و مسالمت روابط امپرا طوری موریا و سلوسید ها منبسط
شده مال التجارهٔ هندی به پیمانهٔ وسیع تر از راه کابل و بلخ به بنادر بحیرهٔ خزر
منتقل میشد . سیا ستاً « سلو کوس نیکاتور » بعد از شکست خود ( ٣٠٥ ق م )
چند را گوپتا را با خود مساوی شناخته و یکنفر از مصاحبین و جنرال های نامی
خود را که « مکاستنس Megastenes نام داشت بحیث سفیر به در بار مور یا
به « پتا لی پو تر ا » فرستاد مگا ستنس شخص بصیر و مدققی بوده و حین
اقامت خویش نظریات و ملاحظات سودمند خود را راجع به طرز زندگانی هند


(٤٣٤)

اخلاق وعادات عصر موریا، قوای حربی وطرز ساختمان شهرهای ایشان بصورت
کتابی در آورده که متاسفانه گم شده و بعضی قسمت های آن در نگارشات
«استرابو» ودیگر مورخین كلاسيك یونانی یافت میشود . منجمله در باب قوة
«چندرا گوپتا» می نویسد که چهار صد هزار نفر در کمپ شاهی ، سی هزار سوارو
نه هزار فیل وشش صد هزار پیاده در آنجا می بود . علاوه برین یکعده زیاد نفری
دیگر مخصوص خدمات شاه و یا مشغول وظایف دیگر بودند که در وقت محاربه
شامل صنف سپاه میشدند . این قوت اولین دفعه بود که در هند در دست یکنفر
گرد آمده و وجود همین نیروی بزرگ و عدم قوای مرکزی مقتدر در آریانا
باعث شد که تقریباً تمام خاك هندو مناصفۀ آریانا ، یعنی صفحات جنوب هندو كوه
جزء امپراطوری موریا شود .

بندو سارا : بعداز «چندرا گوپتا» پسرش «بندوسارا» به سلطنت رسیده
و طول دورۀ حكمفرمائی او را ٢٥ - ٢٨ وحتى يكنفر از مورخین تبت ٣٥ سال
گفته . این شاه نزد یو نانیها به اسم «الی ترو کاداس Allitrochadas با
«امی تراکا تس» Amitrachates معروف بوده و این اسم از روی عنوان
هندی «امی تا خادا» Amitakhada (خورنده دشمنان) و یا از عنوان
«امی تراگاتا» Amitraghata (کشنده دشمنان) بمیان آمده است .

در زمان حكمفرمائی «بندوسارا» قسمت شرقی و جنوبی افغانستان كما فی السابق
جزء امپراطوری موریا بود و آنچه که محتملاً تازه در قلمرو امپراطوری او
افزوده شده اراضی قسمت جنوب شبه جزیرۀ هند یعنی دکن میباشد در زمان
او مانند عصر پدرش روابط امپراطوری موریا با سلوسیدها و حتى مصر مستحكم
و بر قرار بودو مراودات تجارتی و سیاسی به پیمانه وسیع از راه گندھارا،
علاقه های جنوبی و ولایت پاروپا میزادی و اراکوزی و درانجیان و هری با قلمرو
سلوسیدها ارتباط داشت.


(٤٣٥)

در زمان سلطنت او « سلوکوس نیکاتور » شاه یونانی شامی هم بعد از عمر
٧٨ سال در ( ٢٨٠ ق م) در گذشت و پسرش « انتو کوش سوتر » Antiachos soter
بجایش نشست . چون روابط سیاسی بین سلوسید ها و موریا ها برهم نخورده بود
شاه جدید سلوسی هم به رویه عصر پدر خود نماینده خویش را به « پتالی پوترا »
فرستاد چنانچه « دی ماکوس » Deimachos سفیر در حدود ( ٢٩٨ یا ٣٠١ ق م )
به دربار موریا واصل شد و « د یونیوس » Dionyoos نام بار اول از طرف
« پتو فیلادف » شاه یونانی مصری به عنوان نماینده این کشور به هند رسید
( ٢٨٥ - ٢٤٧ ق م )
اگر چه این نمایند گان دول غربی آسیای آنوقت قرار یکه گذشت از راه
خشکه و از قسمت های جنوبی آریانا به هند رفت و آمد میکردند باز هم راه دریا
هم مجهول نبود زیرا « پاتروکلس » Patrokles افسری که در خدمت سلوکوس
و پسرش شامل بود در ابحار هند مسافرت و سیاحت کرده و معلومات جغرافیائی
خوبی بدست آورد که بعدها مور د استفاده « پلینی » Pliny و « استرابو » Strabo
قرار گرفت .
آشوکا : « آشوکا » پسر « بندو سارا » که قرار نظریه « ریسن »
در ( ٢٣٧ الی ٢٧٤ ق م) و قرار عقیده « سمیت » Vincent smith از ( ٢٣٢
الی ٢٧٣ ق م ) مدت تقریباً ٤٠ سال سلطنت نموده بزرگترین شاه دودمان
« موریا » و بلاشبهه یکی از بزرگترین فرمان روایان هند است که از بنگال
تا حوضه ارغنداب سلطنت نموده و بطرف جنوب در « دکن » دامنه امپراطوری
خود را تا « میسور » انبساط داده است
افسانه ها آشو کا را در زمان جوانی یکنفر برهمن درشت طبیعت و ظالم
رسم کرده، میگویند پیش از پنکه به پادشاهی برسد چندی نایب الحکومه
تا کسیلا ، مدتی نایب السلطنه « یوجن » Ujjain بوده و وقتی هم سمت


(٤٣٦)

نایب الحکومگی هر دو ایالت فوق را حایز بود . اوائل دوره سلطنت او پر اشوب
و مملو از يك سلسله جنگهای مدهش بود چنانچه گیر و دارهای خونین آن
بر سجایای شخصی او تاثیرات عمیق بخشید در سال ٩ تاج پوشی و ١٣ تخت نشینی او
واقعه خیلی مهمی بمیان آمد که شخصیت او را چه از پهلوی سیاست و چه از نقطهٔ
نظر عقیده و نظریات بکلی عوض کرد . این واقعه عبارت از محاربهٔ خونین
« کلنگا » Kalinga بود که در سواحل خلیج بنگال بوقوع پیوست اگر چه
آشو کا درین جنگ فاتح برآمد و ایالات « کلنگا » و « اوریسا » Orisa یعنی
ولایت « مدراس » فتح شد ولی چون ١٥٠ هزار نفر محبوس . تقریباً
يك لك نفر کشته و همین قدر نفر از قحطی و گرسنگی هلاك گردید .
بود فجایای هول انگیز جنگ و صحنه خونین آن تاثیرات عمیقی
بر شخصیت شاه موریا وارد نموده او را بیش از پیش بطرف بودیزم و فلسفه امن
و امان آن معطوف ساخت چنانچه بهمین واسطه اشو کا در ٢٦٠ ق م داخل
دیانت بودائی گردید . ازین تاریخ به بعد دوره سلطنت او سراسر عصر امنیت
و آرامش و دورهٔ تعمیرات مذهبی و بسط امپر خیریه گردید. پلانهای جنگ و خون
ریزی ها و گیرودارها حتی شکارهای شاهی از بین رفته و آشو کا بر سریر سلطنت
آهسته آهسته شکل راهب بخود گرفت و تمام اقتدار سلطنتی را در راه بهبود حال
مردم . تعمیر معابد بودائی « سركها » کاروان سرایها، مهمان خانه ها و انتشار
قوانین مذهبی صرف نمود چنانچه کم کم بنام « دواناپیا » Devanapiya « محبوب
ارباب انواع » « و پادشاه مهربان » موسوم شد . آشو کا در توسعه دیانت بودائی
چه در هند و چه در خارج کوششات فوق العادهٔ نموده و رول او را درین زمینه
با خدماتی مقایسه میکنند « که سن پول » و «کونستانتن » برای دین مسیح بر خود
گوارانمودند از یکطرف آشو کا بنای اعزام مبلغین را به ممالك همجوار نهاد و از طرف
دیگر با نقش يك عده فرامین سنگی که ١٤ عدد آن در اقطار امپراطوری کشف


( ٣٧ )

شده مردم را به پیروی اصول اخلاقی فلسفی و مذهبی دعوت نمود. از روی مضامین
فرامین سنگی معلوم میشود که شاه نسبت به رفاهیت رعایا و خوشبختی اهالی
دلبستگی زیاد داشت چنانچه موضوع تهیه ادویه برای انسان‌ها، حیوانات، تورید
و تقسیم نباتات مفید صحی در جنوب هند و حتی در ممالک مجاور و صدها اقدامات
مفید اجتماعی و صحی و غیره در آن ها ذکر شده است برای اینکه شاه خب تر از احوال
رعایا و مخصوصاً از طبقه غریب و بیچاره ملت خود خبر دار باشد عده از طبقات عسکری
بنام صاحب منصبان خیریه مقرر بود تا مرتب از بیچارگان، درماندگان، مریضان
خبرگیری نموده احوالات شان را بلا ناغه به شاه برسانند. آشوکا شکار شاهی
را که در هند (ساعت تیری مجللی) بشمار میرفت از بین برده عوض آن گردش‌های
مذهبی مبنی بر خبرگیری احوال رعایا و کنفرانس های مفید دینی ترتیب داد
فرامین سنگی : یکی از چیز های خیلی مهم دورۀ زمامداری آشوکا
نقش يك سلسله فرامین سنگی است که بالا بدان اشاره نمودیم .
فرامین آشوکا یگانه منبع موثقی است که در تاریخ تاريك هند روشنی می‌اندازد
و به كمك آن تا يك اندازه تعلقات سیاسی و مذهبی موریا با يك قسمت افغانستان هم
روشن میشود. چون امپراطور آشوکا بعد از داخل شدن به مذهب بودائی شکل
يك نفر راهب وفيلسوف را بخود گرفت و همیشه در حضر و سفر در اطراف Dharma
(دارمه) یعنی قوانین و اصول دین بودا جر و بحث میکرد کم کم وضعیت يكنفر
متفکر بزرگ را پیدا کرد و بعد از تطبیق آن با مبادی زمامداری نتیجه برای
اطلاع وتنویر افکار مردم بصورت فرامین در آورده و در دل سنگ نقش کرد
مخصوصاً در سال‌های ١٣ و ١٤ سلطنت فعالیت آشوکا به منتهای عروج رسید.
١٦ قطعه فرمان صادر کرده است که ( ١٤ ) آن بيك مضمون به نقاط بعيده
امپراطوری در ( جيرنار ) Girnar ( كتياوار ) . ( منهرا ) Manoehra
وشاه باز گارهی ( پنجاب ) و ( ١٢ ) آن با دو فرمان دیگر در مقام Dhauli


( ٢٣٨ )

دهولی ، «جانگدا»Gangada (اوریسا) یافت شده است .
وضعیت سیاسی چگونگی رفتار اسوکا با ساکنین جنوب شرقی آریانا :
پیشتر متذکر شدیم که دامنه امپراطوری موریا از سواحل گنگا تا حوضه
ارغنداب انبساط داشت . در حقیقت قلمرو امپراطوری موریا از دونوع خاك
تشکیل شده بود یکی اصل خاک هندی که از «پاتالی پوترا» (اضلاع متحده بهار)
و نایب السلطنگی های « اوانتی » Avanti ، یوجاو ینی » Ujjavaini
(مرکز و شمال هند ) « کا لنگا » Kalinga و « اورسا » Oressa و ( ولایت
مدراس ) مرکب بود و هسته امپراطوری موریا را تشکیل میداد و دیگر متصرفه
اریانای جنوبی یا صفحات جنوب هندوکوه که سلوکوس نیکاتور شاه یونانی
شامی در اثر ضعف و شکست خویش حین مصالحه برای موریاها وا گذاشت و ایشان
هم اینجا را موقتاً جزو قلمرو نفوذ خود نمودند .
باوجودیکه «سلوکوس نیکاتور» به استثنای باختر سه چهار ولایت بزرگ اریانا
یا رویا میزادی(اراکوزی) در انگیان را برای چند را گوپتا گذاشته بود ولی قراریکه
ظاهراً معلوم میشود و متن فرامین سنگی هم وانمود میکند باوجود آزادی که از
طرف سلوکوس نیکاتور برای موریا ها داده شد به تمام نقاط فوق الذکر اربا تا بسط
نفوذ و حکومت نتوانستند در باختر و سائر نقاط دور دست مثل آریا و درانجیان
واراکوزی مردان آزادمنش و عناصر باروح دست بهم داده و عنان اداره را به
رؤسای خود سپردند چنانچه در اثر پشتیبانی و تقویه روح قومی بود که عناصر
پراکنده یونانی نه تنها از زیر نفوذ موریاها برآمدند بلکه بلادرنگ استقلال
خویش را از سلوسیدهای شامی هم احراز کردند .
موریاهای هند چون از شهامت اقوام آریانی بودند صلح سلوکوس نیکاتورا
محض صلح تصور کرده در صدد استفاده های سوء وتجاوز نبرآمدند و چون
میدانستند که اگر سلوکوس نیکاتور ولایات آریانا را به ما بخشش هم کرده


(٤٣٩)

باشد رؤسای محلی نقاط فوق گاهی زیر اثر تجاوزات نمی آیند ازین رو همیشه با نرمی و ملایمت پیش می آمدند و به هیچ مسئله ئی به قوه متوسل نمیشدند. اگر محض به متن فرامین سنگی نگاه شود نفوذ سیاسی موریا محض به کندهار امنتهی میشود که آخرین حد آن به دره علیای کابل تماس داشت چنانچه این علاقه ها به نام های گندهارا، کمباجا یاوانا در فرامین سنگی ذکر شده که عبارت از سمت مشرقی و دره علیای کابل است. وضعیت امپراطور و چگونگی رفتار او با قبایل سرحدی و سمت مشرقی حالیه و حوضه کابل از روی کتیبه فرمان «کلنگا» بخوبی معلوم میشود و ارائه میکند که نفوذ زیادی بالای ایشان نداشت چنانچه ضمناً در کتیبه مذکور تذکر رفته: «... آنها باید از من نترسند. قول مرا باور کنند از من خوشبختی انتظار داشته باشند نه بدبختی دیگر باید بدانند که پادشاه تاحدی که ممکن است باها به صبر و ملایمی رفتار میکند و بخاطر من باید به قوانین رحم و مروت پابند باشند تادین و دنیا ازان ایشان باشند» (۱) پس بوضاحت معلوم میشود که امپراطور آشوکا از ترس اینکه به جنبش علنی اهالی مصادف نشود نسبت به اهالی مناطق جنوب هند و کوه و شرق آریانا با نظر خوش بینی و زبان شیرین پیش می آمد و ساکنین کهستانی وطن جز در صفحه معاهده سیلوکوس نیکاتور عملاً مطیع موریاها نبودند و شاهان موریا این مطلب را خوب می فهمیدند فقط برای حفاظت صلح و آرامش حکومت خود با آنها به سلوک و نیکوئی رفتار میکردند و تا حد امکان از در صبر و صلاحیت پیش می آمدند و اعزام قشون را برای سرزنش آنها مناسب نمی دیدند زیرا میدانستند که تسلط آنها بر آریانای جنوبی کاری است که روی صفحه ورق معاهده با سلوکوس نیکاتور شاهی بمیان آمده و خود رؤسای آریانی قطعاً به این امر موافق نیستند و اگر استعمال اسلحه و قشون به میان آید نه تنها نفوذ آنها ازین قطعات برداشته خواهد شد
(۱) صفحه ۵۱۵-۵۱۳ - ۱۲ کتاب کمبریج هستری اف اندیا مشاهده شود .


( ٤٤٠ )

بلکه خطره ئی برای خاك هندی وتزلزلی در اركان امپراطوری موریا بمیان
خواهد آمد .

دیانت بودائی و آریانا :

چیزیکه با گذارشات سلطنت خانواده موریا ومخصوصاً آشو کا در تاریخ این
عصر آریانا بیشتر قابل ذكر و مهم است مسئله دیانت وترويج آئين نو است.
نا گفته نماند که معمولاً بطرف شرق آریانا : خاك هند و بطرف غرب
آسیا سر زمین بین النهرین ، شام وفلسطین و شبه جزیره عربستان را کانون
دین و دیانت میدانند زیرا سمت عرب آسیا که وطن نژاد سامی است سر زمین
ادیان سامی وخاك مرموز هند مولد جنیزم وبودیزم وهندوئیزم وغیره میباشد
اگر چه در حقایق این مسئله گفتگوئی نیست ولی در ین مسئله هم شبهه نباید داشت
که اساس چندین دیانت بزرگ در خاك آريانا گذاشته شده و ازین جا به شرق
وغرب نفوذ پیدا کرده است مثلاً آئین عصر ویدی و زوراستر یزم که پیش
از مهاجرت در میان آریائی های این سرزمین معمول و مروج بود و با مهاجرت
بعضی شاخه های آنها به دو مملکت همسایه تشریفات وتنها عناصر پرستی قدیم
آریائی وعصر ویدی چون داخل هند شد با مرور زمان تحولات نمود واز ان
به تدریج بر همنی و جينيزم رواج یافت و شالوده تقریباً تمام مذاهب غیر سامی
خطه هند شد و وقت بوقت در اثر مقتضیات زمان ومكان شاخه های متفرق بر همنی
جينزم وبودیزم وهندوئیزم بمیان آمده رفت . ازین جمله یکی دیانت بودائی
است که تحت عنوان جدا گانه ازان مختصراً صحبت خواهیم کرد. این دیانت
که در قرن ٦ ق م در بنارس بمیان آمد مدت تقریباً سه صد سال در خاك هند آنهم
در قسمت مرکزی آن محدود ماند تا اینکه آشوکا در ٢٣٧ ق م یه سلطنت
رسيد و در ٢٦٠ ق م دیانت بودائی را قبول کرد و بنا گذاشت که توسط يك دسته
مبلغين اصول آئین نو را در خاك هند و مالك همجوار وحتى به ممالك دورتر


( ٤٤١ )

انتشار دهد . در موقعیکه مبلغین آشو کابه آریانا می آمدند آثار برهمنی قدیم
با بقایای دیانت ویدی هنوز باقی بوده و آئین اوستائی عمومیت کامل داشت و چون
دیانت بودائی از زمان « آشو کا » به بعد بیش از هزار سال در آریانا عمومیت داشت و
با تفصیلی که پسان ها داده خواهد شد قطعات کهستانی مملکت ها سرزمین مساعد و کانون
نشر و نما و اصلاح این دیانت گردید و در هزار سال تاریخ مملکت از چندین
نقطه نظر حیاتی ، فکری ، صنعتی ، وغیره تاثیرات عمیق افگند او ل مختصر
تفصیلی در باب خود دیانت داده سپس از ورود مبلغین اشو کا و طرز انتشار
این دیانت در آریانا صحبت میکنیم :
دیانت بودائی: بعضی از هندشناسان « بودا » را شخص افسانه ئی تصور میکنند
دسته ئی حیات واقعی تاریخی او را قبولدار شده می نویسند که آنقدر افسانه
واساطیر اطراف او را فراگرفته که ظاهر کردن صورت شخصی او از ان همه
پیرایه های افسانه ئی مشکل است ودسته سوم چنین نظریه دارند که بودا اصلا
زندگانی واقعی داشته و تشکیل سوانح حیاتی او آسان است . قرار نظریۀ این
دسته « بودا » اصلاً شهزاده ئی بوده از تودۀ جنگجویان ( کتری یا Kashtriya )
وقبیله ساکیا Sakya وبنام « ساکیا مونی » یعنی « عاقل قبیله ساکیا » معروف
شده است . این شهزاده بقول مورخین سیلان در حوالی ٥٤٣ وقرار عقیده
عمومی در حوالی ٥٦٣ در شهر « کپی لاواستو » ( قریب قریه بادر یه Paderia
در دومیلی شهر پاکدان پور ) در نیپال تولد شده است. مشارالیه اگر چه شهزاده
بوده و به دربار و حرم سرای پدر زندگانی شاهانه داشت به جاه و جلال و شکوه شاهی
اهمیتی نداده به سن ٢٩ سالگی خانوادۀ خود را گذاشته به اسم «کوتاما» حیات منزویانه
در نواحی ( پاژاگرا ) Pajagara در « مگدها » یعنی بهار جنوبی بسر میبرد.
بعد از ٥-٦ سال انزوا و تجس چون به معلوماتی که برهمن ها به او میدادند
قانع نمیشد در شبی که به اصطلاح پیروان بودا آنرا « شب روشنی » گویند در


(٤٤٢)

مقام «بدهه کایا» Bodhgaya به نصب العینی که می پالید رسید و در ین شب «بدهه» یا «بودا» شد. این اسم از فعل سانسکریت «بدهه» اشتقاق شده و معنی آن این است : «کسی که بیدار شده باشد. کسیکه در اثر معلومات تازه منور شده باشد» وعین همین کلمهٔ «بدهه» تاحال در عرف امروزی ما در مورد زنان پیر سالخورده و باتجر به استعمال میشود بودا بعد ازینکه اولین خطابهٔ خود را در شهر بنارس ایراد نمود شروع به ترتیب قوانین خود «دار مه» Dharma و تشکیل دائره را بین «سامگه» Samgha نموده و در حوزه گنگا بنای تبلیغ را گذاشت .
دو پادشاه مقتدر وقت یکی «بندی سارا» پادشاه مگدهه (بهار پایتخت آن باجا کره) و دیگری «پراسنجت» پادشاه کوژالا Kosala (اود، پایتخت آن سراواستی) از و حمایت می نمودند .
بودا سا کیامونی قرار نظریه مورخین سیلان در ۵٤٣ ق م و قرار عقیدهٔ عمومی در ٤۸۳ ق م بعمر ۸۰ سالگی در مقام «کوچی ناگارا» Kucingara وفات نموده است .
بودیزم در مراحل اولیه نه دین بود و نه فلسفه داشت با این اگر در آن تعمق شود اساس آن شالوده فلسفی داشت و آن عبارت از مسئله (درد و پیدایش علاج آن بود) بودا به مریدان خود میگفت در باب پیدایش دنیا و سرعت ساختمان آن صحبت نکنید که جز ضیاع وقت چیز دیگری بدست نمی آید فقط این را بدانید که (درد) چیست و علاج آن کدام است قرار روایات اساطیری در سال وفات بودا در «باجا کره» محفل مذهبی تشکیل شده و سه نفر مریدان عمدهٔ او «اناندا Anaucp) (یوبالی Upali) و (کاسیاپا Kacyapa) سخنان او را گرد هم جمع نموده مجموعهٔ قوانین مذهبی بنام (تری پی تاکا Tripitaka) یعنی «سه سبد گل» تدوین نمودند.


(٤٤٣)
محفل مذهبی و اعزام مبلغین: پیشتر ذکر شد که چون آشوکا داخل دیانت
بودائی گردید شخصیت او سراسر عوض شد، چه زندگانی شخصی و چه امور کشورداری
او همه شکل و صورت دیگر بخود گرفت و بژبان دیگر دوره آغاز شد که میتوان
آنرا عصر اصلاحات و ریفورم امور مذهبی و کشورداری و غیره خواند .
از کارهای برجسته ئی که بسال یازدهم جلوس آشوکا (٢٥٩ ق م) نسبت میشود
ریاست محفل مذهبی، موقوف کردن شکار شاهی، منع عیاشی و نشاط، بزرگتر
از همه پیدا شدن مفکوره اعزام مبلغین است. قراریکه از روی روایات تاریخی
معلوم میشود در سال فوق الذکر در شهر « پاتالی پوترا » سومین محفل مذهبی
تحت قیادت شخص شاه و ریاست عالم بزرگی موسوم به «موگالی پوتاتیسا» (١)
دایر گردیده و دران علاوه بر ترتیب و تنظیم قوانین مذهبی و پاره تصمیمات دیگر
چنین فیصله شد که يك دسته مبلغین به نقاط غیر بودائی هند و ممالک همجوار
و حتی کشورهای دورتر آسیای غربی شرق اروپا و افریقای شمالی فرستاده شود
فرمان سنگی نمبر ١٣ که با چهار ده فرمان سنگی دیگر در سال چهاردهم
جلوس خویش (٢٥٦ ق م) نشر نموده حاوی شرح و فهرست مفصل اسمای
اشخاص و ممالکی است که شاه موریا اشوکا مبلغین و نمایندگان خویش را نزد
آنها فرستاده است.
چون درین عصر دیانت بودائی در تمام صحنه پهناور هند پهن نشده بود
آشوکا مبلغین خود را علاوه بر شهرها نزد قبایل و نقاط دور افتاده هند نیز فرستاد
چنانچه از دکن و هند مرکزی گرفته تا دامنه های نیم وحشی و پر جنگل همالیا
همه جا مبلغین او رفت و آمد داشتند و حتی پسر و دختر خود را بادیث مبلغین
بطرف سیلان فرستاده بود.
Moggalipputta Tissa (1)


(٤٤٤)

در فرمان ٥ در قطار دوسه جای دیگر موسوم به «راش تریکاس» Rashtrikas
و « مراتا » Maratha از کندها را هم اسم برده شده و قراریکه از روی کتیبه های
دیگر استنباط میشود مبلغی که در گندها را و کشمير و نقاط شرقی آریانا اعزام
شده بود « مجهان تیکا » Majjhantika یا « مد هيا ن تیکا » Madhyantika نام
داشت علاوه بران « دهه ما را کیی تا » Dhammarakkhita و « مهاراکی تا »
Maharakkhita دو نفر مبلغ دیگر نیز بطرف آریانا آمده و از مملکت ما عبور
کرده اند چنانچه طوریکه می نویسند اولی به ممالک غربی و دومی نزد یونانی ها
اعزام شده بود . ازین جا بوضاحت معلوم میشود که ازین سه مبلغ اولی در
منطقهٔ پشاور و کشمير وسعت شرقی حالیه تا حدود کابل و دو نفر دیگر در سائر
نقاط آریانا واز آنجا نزد یونانی ها که در نقاط غربی آسیا و شرق اروپا و حتی
شمال افریقا بودند فرستاده شده بود چنانچه آشوکا در فرامین سنگی خویش
فخر میکند که نزد شاهان یاوانا Yavana یعنی یونانی های غرب مثل انتبا کا
Antiyaka (انتیو کوش دوم سلوسی) شاه شام و آسیای غربی (٢٦١-٢٤٦ ق م)
«تورامایا» Turarmaya «بطولمی فيلادلف» شاه مصر (٢٨٥-٢٤٧ ق م)
«انتی کنا» Antikena انتیگون و «ماکس» Magas شاه سیرین Cyrene در
افریقای شمالی برادر اندر پتولمی (٢٨٥-٢٥٨ ق م)، «انتی گونوس گوناتس»
Antigonos Gomatos شاه مقدونیه (٢٧٧-٢٣٩ ق م) و اسکندر شاه اپیروس
Epirus (٢٧٢ ق م) نماینده و مبلغ فرستاده است . (١) از روی تاریخ سلطنت
کسانی که آشوکا نزد آنها مبلغ فرستاده چنين معلوم میشود که سال اعزام
آنها به (٢٥٨ ق م) موافق بوده زیرا این سال در دورهٔ زمامداری تمام
ایشان موجود است و چون درین وقت «دیو دوتس» مؤسس سلطنت مستقل
باختر ظهور نکرده بود اسم او در فرامین سنگی اشو کاذکر نشده است

(١) آشوکا : تالیف ونسنت سمیت .


( ٤٢٥ )

بعبارت دیگر مبلغین شاه موریا تقریباً ۸ سال قبل از اعلان سلطنت مستقل باختر شروع به تبلیغ دین بودائی در شمال هند و گندهارا نموده و در اوائل قرن ۲ ق م آئین نو به شمال هندوکش در باختر سرایت کرده است تبلیغات مذهبی نزد شاهان یونانی فوق الذکر که درین وقت خارج از خاک آریانا در شام و سمت های غربی اسیا و شرق اروپا و شمال افریقا حکمرانی داشتند نتیجه نداد . آسیای مرکزی هم چند قرن بعد در عصر کوشانی ها و بدست مبلغین آریانی داخل دیانت بودائی شد . تنها دیانت نو درین وقت یعنی در اواسط قرن ۳ ق م در سمت شرقی آریانا در گندهارا انبساط یافت و اخرین حدود آن درین وقت درۀ علیا کابل بود و از کشمیر تا کاپیسا اولین پارچه خاک آریانا است که دین بودائی در عصر خود اشوکا در آنجا شیوع یافت و با وجود یکه این علاقه از « مگده » یعنی زمین خاص بودائی دور بود به کم وقت به اندازه اهمیت و مرکزیت پیدا کرد که انرا « سرزمین موعود » خطاب می نمودند .
سقوط آخرین عناصر موریا از درۀ کابل : اشوکا در کتیبه های خود
حینیکه از مبلغین بودائی واعزام آنها نزد شاهان یونانی اسیا سخن میزنند از « دیودوتس » مؤسس سلطنت مستقل یونان و باختری چیزی نمیگوید واضح معلوم میشود که درین وقت هنوز باختر استقلال نگرفته بود و چون نام « انتیا کا » یعنی انتیو کوش دوم سلوکی در کتیبه های او برده شده به صراحت تمام معلوم میشود که باختر هنوز بدست حکمرانان خاندان سلوکی شام اداره میشد . چون « دیودوتس » مؤسس آینده سلطنت مستقل یونان و باختری از طرف انتیو کوش اول حکمران باختر بود شبهه نمی ماند که این شخص در زمان اشوکا و دورۀ نفوذ موریا در جنوب هندوکوه بقسم حکمران در باختر امریت داشت و در وقت اشوکا هنوز اعلان استقلال نکرده بود بعد از ٢٥٠ ق م که دیودوتس در باختر اعلان استقلال نمود جنوب


(٤٤٦)

هندوکش در عصر زمامداری او و پسرش دیودوتس دوم بهمان وضع سابق
بدست حکام موریا بود و این وضعیت تا زمان تخت نشینی اوتید موس
دوام کرد .
چون اوتید موس پادشاه باختر شد ، انتیوکوش سوم خاندان سلوسی
بقصد جنگ او و ارسسی هائی که در پارتیا به رویۀ باختر اعلان استقلال نموده
بودند برآمد، آنچه که مابین انتیوکوش سوم و «ایوتید موس» پادشاه باختر
واقع شد در جلد دوم بجایش خواهد آمد اینجا مختصراً اشاره میشود که
چون صلح و صلاحیت بین این دو پادشاه برقرار شد، شاه یونانی شاهی استقلال
باختر و حقوق سلطنت ایوتید موس را شناخته از راه جنوب
هندوکوه و دره کابل و غزنی و اراکوزی پس به شام
مراجعت کرد .
آخرین حکمران یا امیر موریا که درین وقت در درۀ کابل حکومت میکرد
(سوفاگزنس) نام داشت. مشارالیه تا اوائل دوره زمامداری ایوتید موس
شاه باختر هم در علاقه گند هارا و قسمت های غربی درۀ کابل نفوذ داشت .
چون استقلال ایوتید موس از طرف انتیوکوش سوم خاندان سلوسی شناخته شد
شاه باختر به طرف جنوب هندوکش لشکر کشیده به نفوذ و امریت موریا ها
در دره کابل خاتمه داد و صفحات جنوب هندوکش هم جزو قلمرو سلطنت
مستقل یونان و باختری شد و ایوتید موس اول پادشاه مستقل یونان و باختری است
که از مرکز خویش باختر به تمام آریانا حاکمیت
داشت .

* * *

طوریکه در اول این مبحث متذکر شدیم همان طوریکه ورود اسکندر وحملات
او درهند باعث تشکیل اولین سلطنت تاریخی موریا در آن دیار شد ، پس رفتن


(٤٤٧)

اسکندر وتجزيه شدن امپراطوری او و بالاخره ضعف حکمرانان دودمان يونانی
سلوسی شامی در آريانا زمينه را برای تجاوز مورياها در جنوب شرقی کشورها
فراهم کرد بعبارت ديگر نفوذ مورياها در جنوب هندوکش يکی از نتايج مستقيم
قشون کشی های اسکندر در شرق ومخصوصاً در هند بشمار ميرود که بعد از دوره
موقتی با ظهور سلطنت مستقل آريانی « يونان و باختری » خاتمه می پذيرد.
با اختتام نفوذ مورياها در جنوب هندوکش دوره هرج ومرجی که ميتوان آنرا
در تاريخ آريانا دوره « قشونکشی ها » ناميد به پايان رسيده ومجدداً يك سلطنت
مقتدر آريانی بنام دولت يونان وباختری عرض وجود ميکند. بناءً عليه بياد
اختتام اين بحران بزرگ جلد اول تاريخ افغانستان قديم را خاتمه داده و جلد دوم را
با ظهور و تشکيل سلطنت مستقل آريانی يونان و باختری آغاز ميکنيم
ومن الله التوفيق . .

خاتمه جلد اول


فهرست اسما، رجال و قبایل
حرف ا
ابو علی بلخی ، ۲۱۰
ابو ا لموید بلخی ، ۲۱۰
ابو شکور بلخی ، ۲۱۰
ابوت ، (میجر) ، ٤١٥
ابن فقیه ، ۲۲۸
ابهی ساره ، ٤٢٢،٤٠٨
اتوبا (ایتن) ۲۳٤،۲۳۲،۲۳۱
اثار ، ۳۱۷ ،۳۰۷،۳۰٦
اتمان زائی (قبیله) ۷۲
اتروسک ، ۳
اتروپاتس ، ٤۰۳
اتالوس ، ٤١٤
ایام تپات ، ۳۰٦،۳۰۹
ایریدی ، (قبیله) ، ۱۰۱
اپالا ، ۱۳۰
اپاریتی (قبیله) ، ۱۰۱،۹۹،۹۳
اپولودوروس ، ٤٤
اجنور ، ٤٢٩
احمد بن اسماعیل ۲۱۰
احمد زائی (قبیله) ۷۲
ادریسی ، ۳۹۱
ادریگو ، ٩٥
ادیتیا ، ۳۰٦،۱٥۰
ارمایر ، ٦٤
ارتر مکدونل ، ٦۰ ،٥٤ ،٥۳
۱٥٤ ، ۱۳۷ ، ٨٦
ارجت اسپه ، ٢٥٤ ، ٢٤٨
۲٥۹ ، ۲٥۷ ، ۲٥٦
اروت اسپه ، ۲٥۰،۲٤٩،٢٤٨
ارتا گز ارسس ، ۳۱۳
آریا ، ۲۷، ۲٦، ۱۰، ۹ ، ۸
٣٥،٣٢ ، ۳۱ ، ۳۰ ،۲۹ ، ۲۸
٥٦،٤٣ ، ٤٢، ٤١ ،۳۷ ، ٣٦
۹۷،۷۸ ، ۷۷، ۷۳ ، ٦٥ ، ٦٣
۱٢٥ ، ۱۲۳ ، ۱۱٤ ، ۱۱۰
۱٦۰ ، ۱٥۱ ، ۱٤۳ ، ۱۲۹
۱۷۰ ، ۱٦۹ ، ۱٦٨ ، ۱٦٦
۱۹۰ ، ۱۸۰ ، ۱۷۷ ، ۱٧٤


(٤٤٩)

اورونت ترا، ۱۹۱
،۲۲۸ ،۲۰٦ ،۲٠٥ ،٢٠٢
ارتواك، ۲۳۱، ۲۳۲
،۳۱۷، ۲٩٨، ٢٦٥ ،۲٤٨
ارتواز ، ۲۳۲
۳٣٤ ،۳۲۵ ،۳۲۱
ارتكز ارس، ۳۱۳
آر ين ، آريان ، ۱٦ ،۳۸۲
ارتیفت ، ٩٢
،٣٩٦، ٣٩٢ ،۳۹۰ ،۳۸۸
ارتا گزوس، ٣١٤
،٤١٣،٤١٢ ،٤١١ ،٤٠٩
ارچیپ ، ٢٦١
. ٤١٦،٤١٥
ارپونیوس، ١٩٤
آریا (دختر باما) ۲۲۰
اری سانتی (قبیله) ٣٤٢
آریامن ، ۳۲۰
ارجونا یانا (قبیله) ٨٣
آریا سپه ، ٤٢ ،٢٣٨، ٢٩١
ارساس ، ٩٠، ۳۷۳
٣٧٤
ارشك، ۳۷۲
آریا کی ، ٤١
آزاد خان، ۱۰۸
اربگیوس۳۹۲
از هی دها کا (ضحاك) ،٢٢٩
اریمازس ٤٠١
،٢٦٦،٢٦٥،٢٣٢،٢٣١،٢٣٠
آرد شیر ١٩٨ ، ٣٥٩، ٣٦٣
٠٢٨١
آردشیر (دوم) ٣١٤
ازونا کس، ١٩٣،
ارته باز بوس ، ۳۷۸ ، ۳۹۲،
استیاک،٣٥٠، ٣٥١، ٠٣٥٤
،٤٠٣،٤٠١،٤٠٠
اسپیا کو، ٣٥١،
ارزامس،٣٩٣، ٤٠٠،
اسکندر، ٤٢ ،٨٣، ١٩٢، ١٩٣،
اری هاسپی، ٣٧٥ ،
،٢٥٢،٢٠٦،١٩٧،١٩٥،١٩٤
ار چیلاس، ٣٩٢،
،٣١٧،٣٠١،۲٩٩،۲٩٨،٢٦٤
ار يستو فيل، ٤٢ ،
،٣٦٦،٣٦٥،٣٦٤،٣٦١،٣٦٠
ارا توس تنس ، ٤٤ ، ۲٨٠


(٤٠٠)

٠٣٧٠،٣٦٩،٣٦٨،٣٦٧
٣٧٦،٣٧٥،٣٧٤،٣٧٢،٣٧١
٣٨٣،٣٨١،٣٨٠،٣٧٩،٣٧٧
٣٨٨،٣٨٧،٣٨٦،٣٨٥،٣٨٤
٣٩٤،٣٩٣،٣٩٢،٣٩١،٣٨٩
٤٠٠،٣٩٩،٣٩٧،٣٩٦،٣٩٥
،٤٠٦ ،٤٠٥،٤٠٤،٤٠١
،٤١٢ ،٤١١ ،٤١٠ ،٤٠٩
٤٣٣،٤٣٢،٤٣٠،٤٢٩،٤٢٧
٤٤٧،٤٤٦
استرابو، ١٠٢،٩١،٤٥،٤٤،
،٣٩٩،٣٩٠،٣٨٠،٢٨٠،٢٧٧
٤٣٥،٤٣٤
استيفن، ٣٥٤
استا تس، ٤٠٣
اسپا سی (قبیله) ، ٤١١
اسا کنی (قبیله) ٤١٢،٤١٠
٤٢٠ ،٤١٣
اسوا کا (قبیله) ، ٤١٠
اسا کنوس، ٤١٣
اسا گارتا ، ٢٧٠
اسفند یار ، ٢٨٦
اسون ،١٣١،٩٧،٩٦،٩٥

اسو را (قبیله) ، ٩٨
اسو کا یا اشوک ، ٢٥٧،٦٥
٤٣٦،٤٣٥ ،٤٣١،٤٢٦،٢٩٩
٤٤٣،٤٤١،٤٤٠،٤٣٨،٤٣٧
، ٤٤٠
اسدی ، ٢١٠
اشی ، ٣١٥
اشا وهشته ، ٣١٧،٣٠٣
اشو ر یا نیپال ، ٣٤٩،٣٣٨
٣٥٠
اشور(رب النوع) ، ٣٣٧
اشارهادون،٢٥٣،٣٤٤،٣٣٨
اشته اروانت ، ٢٥٤
اشور اید ل ایلی ، ٣٥٠
اشیل ، ٤٠٤،٣٦٥
اطرط ، ٢٦٣
افراسیاب ،٢٤٥،٢٤٤،٢٤٣
٢٥٩،٢٥٦
افر یدی ها (قبیله) ،١٠١،٩٣
افلاطون ، ١٩٣
افغان ،١٠٨،١٠٧،٩٢،٤٦
٢٨٠،١٣٧،١٣٦،١٣٢،١٢٤
٤١٠،٣٧٩


(٤٠١)
امشه سینته ٣٠٣ ،٤٣٠، ٣٠٦،
٣٠٧،
امرتات ۳۰۳،
امی ترا کانس ٤٣٤،
امى تاخادا ، ٤٣٤،
امى تاكانا ، ٤٣٤،
امى نوس ٣٩٤،
اميل ترتكلر ٤١١،
امور ايوس ٣٥٧،
اناهید، ۳۱۲،
اناتيس ، ٣١٢،
انا سيما ١٩٨ ٢٣١ ٢٣٣
٢٤١ ،٢٤٣ ، ٢٤٦ ٢٥٠
۳۰۹:۲۹۰، ۲۵۹ ،٢٥٤
۳۱۳، ۳۱۲، ۳۱۱، ۳۱۰
٣١٤، ٣١٥،
اندا ندا ، ٤٤٢
اندرافى ١٣٠
اندروس ، ١٣ ٢١٠ ٢٣٠،
اندراس ١٩٥،
اندرا ، ٣٤ ٦١، ٦٢، ٩٦، ٩٧
١٤٦، ١٤٢، ١٢٤، ١١٢،٩٨
١٤٧، ١٤٨ ، ١٥١ ١٦٨٠ ،
ا كوفيس ٤٢٠٠
اکانتاس ١٩٤٠
اكونا كس ۱۹۳۰
اگر یاسیی ٣٧٥
ا گئی ١٤٦،١٢٤،٦٢،٦٠،
۳۰۷،۳۰۹،١٦٩،١٥١،١٤٩
اگنز نون ۳۰۳،
ا کزرس ٣١٤،
الكناس ٤١٤٠
البر هاله ٤٢٤
الى ترو كاداس ٤٣٤
اليما (قبيله ) ٨٩،٨٦،٨٣،٧٤،
١٠٤،١٠٣،٩٥،٩٤
امادی (مادها) ١٧٠،١١٥،٩٠،
١٨٤،١٧٨،١٧٧،١٧٦،١٧١
٣٤١،٢٦٩،٢٦٦،٢٣١،١٩٧
٣٤٨،٣٤٥،٣٤٤،٣٤٣،٣٤٢
٣٥٤،٣٥٢،٣٥١،٣٥٠،٣٤٩
٣٦١،٣٥٧،
امبهی ، ٤٠٨ ٤٢١،٤٠٩٠،
٤٣١،٤٣٠،٤٢٩،٤٢٢،
امین تاس ،٣٦٥ ٤٠٢٠ ، ٤٠٧،
امون ٤٠٦،٣٨٤،٣٦٦،


(٤٥٢)

٣١٤،١٦٩
انو (قبيله) ٨٦، ٨٩ ،
اندره برتلو ٤٢ ، ١٠٠، ١٠١
، ۱۰۳
انتیکل دو پرون ، ۲۹ ۰
انگر و میفو، ۲۱۸ ، ٢٢٥ ،
٠٣٠٣٠٣٠٢
اندرو ماش یوری پیدا ٤٠٦
انتی پاتر ٤٠٩ ، ٤٣٠ ،
انتیو کوش٤٢٥ ، ٤٣٥ ،
٤٤٤ ، ٤٤٥ ، ٤٤٦
انتی کنا ، ٤٤٤ ، ٤٤٥ ،
انتی گون ، انتی گونس، ٤٢٥
، ٤٣٢ ، ٤٣٣ ، ٤٤٤
انتی گونوس گوناتس ، ٤٤٤
انتيا كيا ، ٤٤٤
اوپرت، ٣٤٢
اوانس ، ٢٦٨ ،
اولين ابوت ، ۲۷۰ ، ۲۷۱
اور ٧ ، ٢٤ ، ٣٣٧
اور و ماژس ، ۱۹۳
المپیاس ، ٣٦٥ ، ٤٢٥

اور کیتی، ٣٧٥
او کسی داتس ٤٠٣
او گز پارتس، اکسپارتس، ٢٦٧
٤٢٨،٤٠٣
اولدنبرگ ٦٥
اومفیس، ٤٢٢، ٤٢٩، ٤٣٠
اوکس ٣٥٩
ایست و استر، ۱۹۱
ايسيدور ۲۹۲، ۲۷۳، ۳/۷
ايتمار ٣٣٦، ٣٣٧
ایورو اك شابا، ٢٣٣، ٢٣٤
ابور و اساره ٢٤٥
ايتها متر ، ۱۲
ابو ، ۹۸
ايزيدور خارا کسی، ۳۷۲
ایری ژیوس، ٣٧٨، ٣٧٩
ایوز بروس، ١٩٤
ابومنس ، ٤٢٩ ، ٤٣٠
ایونید موس ، ٤٤٦
ایو کراتیدس، ۳۹۱
ایو موس ، ایوداموس ، ٤٢٦
٤٣٠،٤٢٩
ایریو(ایرج)، ١٩١، ٢٥٠،٢٣٤


(٤٥٣)

اهورا مزدا، ۲۳، ٤١، ٣٢، ۳۰
۳١٤،۳۱۱،۳۰۸،۳۰۵،۳۰۳
اهریمن، ۲۲۰، ۲۷۲، ۲۷۷،
۲۸۱،۲۸۰،۲۷۹،۲۷۸
حرف ب
بابك، ۱۹۸
با بهرو ، ۹۵
بارديا ، ۳۵۸، ۳۶۳
باگوداراس ، ۳۸۸
بارسا ئينتس ، ۳۷۳
بريگوس ، ٩٤ ، ٩٧
برون هوفر ،۷۸
برت ، ٧٦
بار تولد، ٢٦ ، ۲۷۳ ، ۲۸۰
بالا كروس ، ٤١٨
برانس ، ٤٠٠
بريسيا ( قبيله ) ١٠٥ ، ١٠٦
۱۰۹،۱۰۸
برینحی ( قبيله ) ۱۰٦، ۱۰۷
،۱۰۹،۱۰۸
بر بیج ، ۱۰۷
برهما ، ۱۲۳
برگین، ١٤٥، ٢٣٦
برهمانا، ٣٦
بست واری، ٢٥٥ ، ٠٢٥٩ ٠٦
بند و سارا ، ٤٣٤، ٤٤٢،٤٣٥
بطليموس، ۱٦ ، ۴۲، ٧٢،٤٤
۲۹۱،۱۰۱،۱۰۰ ، ۹۳ ، ۹۱
۳۷۷،۳٧٦،٣٧٥،٣٧٢،٢٩٤
،۳۹۱،۳۸۹ ،۳۸۳ ، ۳۸۰
، ٣٩٤
بطليموس (ژنرال) ٤٠٠،٣٩٥
٤٢٥،٤١١،٤١٠
بارتولمة ، ١٨٨
برسفنتس، ١٠٥
بسوس ، ٣٦٠ ، ٣٧٠،٣٦٩
٣٨٤، ۳۸۱،۳۷۸،۳۷۲
۳۸۹،۳۸۸ ، ۳۸٦،٣٨٥
۳۹۵،۳۹٤ ، ۳۹۳،۳۹۲
٤٠٣،٤٠٠،٣٩٦
بورنلف، ۱٦، ۱۸۹، ۳۷۷
بیلو، ٤ ٤، ١٠١،٩٣
بیولر، ٦٥
بيكوس، ٤٢٠
بکتریوا ( قبیله ) ۱۰۲


( ٤٥٤ )
بن ترير، ٢٧٠ بهاراته ( قبيله ) ٨٠٠٤٠٠٣٨
بل (قوم) ۳۳۸٠ ۸۸٠۸۷٠٨٦٠٨٤٠٨٣٠٨٢٠٨١
بلوشه ٢٦١ ١٦٧٠٩٠٠٨٩
بلوچی ١٦ بهارادوجا( قبیله ) ٨٣٠
بلوچ ۱۷ بهالانا (قبيله) ٩٤٠٨٩٠٧٧٠
بوریستو ۱۱۰ بهادر ٢٠١ ٨
بودا(بدهه)٤٣٢٠٤٤١ بها الا ٨٢
بوس (قبيله) ٣٤٢٠
بودی (٤) ٣٤٢٠ بهوجپو ۱۳۱
حرف پ
يارانا کنها(قبيله) ٣٤٢٠ پاراواتا(قبيله) ١٠٥
يارمن يو ٤٠٥٠٣٧٤٠ پاندور ٤ ٣٨
ياروس، پوروس ٤٠٨ ٠ ٤٢٢ پارنیان (قبیله) ١٠٥
٤٣٠٠٤٢٩٠٤٢٦ پازانا ٤ ۳۲۲۰۳۱
پارسوا ١٧١٠١٧٠٠١١٥٠٩ پاریتی ۱۰۱
٢٦٩٠٢٦٦٠٢٣١٠١٧٧٠١٧٦ پانی (قبیله) ١٠٥
٣٤٨٠٣٤٥٠٣٣٥٠٣٤٣٠٣٤١ پانی نی ٨٣٠ ١٦٣
٣٥٥٠٣٥٤٠٣٥٣٠٣٥٢٠٣٥٠ پکتها(قبیله) ۲ ٨٩٠٨٦٠٨٣٠٧
٣٦١ ۹۷۰۹۶۰۹۵٠٩٤٠٩٢٠٩١٠٩٠
یاتر و کلس ٤٣٥٠ ١٤٧٠١٣٧٠١٠٣٠٩٩٠٩٨
پاسارگد(قبیله) ٣٥٥٠٣٥٤٠ پاکتالیان (قبیله) ٢٥٤
٣٦١٠ پترسن ٤١٦
پاشنگ ٢٤٦ پکتویس ۹۲۰۸۹٠٨٦٠٨٣٠


( ٤٠٠ )

يختون ٨٣ ٨٦ ٨٩ ٩٠ ٩٢
١٤٠ ١٠٢ ٩٤
يتاقي ٢٣٤
ينكه جانا ٨٦ ٨٧ ٨٩
پیتر اسپه ١٩١
پتولمه ٤٤٤
يتولمه فيلادلف ، ٤٣٥ ٤٤٤
پرانیکوس ٤٠٥
پر اسنجت ٤٤٢
پر کولاوس ٣٩٩
پردیکاس ٣٩٩ ٤٠٠ ٤٠٩
٤٢٥ ٤٢١
پریتی وی ، ١٤٦
پرومته ، ٣٨٤
پريوتئس ( قبيله ) ، ٩٢
پرزى لوسکی ٨٣٨٢٣٥٠
یورو (قبیله) ٨٦ ٨٧ ٩٠ ٩٨
پوروشپه ١٩١ ٢٤٨
پلوتارك ٤٢٤٤٠٦٣٧٤
پورچست ١٩١ ١٩٢

پوردآود ، ١٩٥ ٣٢١
پشانا ٢٥٤
پیتون ، ٤٠١ ٤٢٩
پلینی ٤٤ ٩١ ١٠٤ ١٩٣
١٩٦ ٢٩٢ ٣٨٠ ٣٨٣ ٤٣٥
پز ارد ۸
پژواك ٩٤ ١٢٤
پشوسینفا ٢٥٩
يشو آن سنجا نا ( داراب دستور )
٣٢١٣١٠٢٧٩
يشتون ۳۸
يكته ٩٦
پومپلی ١٤٠ ٢٣١
پوراوا ۸۷
پی رون ، ٤٠٥
پی نونا ٢٣٤
پیری کا ٢٣٤
پيشل ٩٧
پهلوا(خاندان) ۱۰۰

حرف ت

پاتر و یافت ٢٥٤
تا پور ها ٣٦٩

تاجيك ٢٩٣ ١٠٣١٠ ١٠٤١
تخمه اروپا ٢١٥


(٤٥٦)

تروهپ ، ١٦٤ ، ٣٣٣ تور واسا ، ٨٦ ، ٨٩
تراول ، ٤١٧ تور (قبیله) ، ٧٢
ترياوانت ، ٢٨٧ توتان خامون ، ٢٥
ترو گوس پومپیوس ، ١٩٣ تورامايا ، ٤٤٤
تری دانس ، ١٩٨ ، ٣٧٥ تور ، ٢٦٣
تری پاسپس ، ٤٠٨ تورا ، ١٧٥ ، ١٨٠ ، ١٨٣
ترثه ور ، ١١٠ ، ١١٢ تورهاو ، ٢٦٠
١١٣ ، ٢٧٦ توماسك ، ١٧٨ ، ٣٧٢
تريقا ، ٢٢٢ تنسار ، ١٩٨
تريتو قا ، ١٩١ ، ٢٢١ ، ٢٣١ تكسيل ، ٤٢٢
٢٣٢ ، ٢٣٤ ، ٢٣٥ ، ٢٤٢ ، ٢٨١ ثبت ، ١٠٧
ترتسو ، ٨٦ ، ٨٩ ، ٩٤ تیسیس ، ٢٠٣
تراسا داسيو ، ٩٦ توزيا (طوس) ٢٤٦
توريا ، ١٧٤ ، ٢٠٢ ، ٢٠٨ ، ٢٣٠ تیکت پلیسر ، ١٩٧ ، ٢٦٤ ، ٢٧٠
٢٤٣ ، ٢٤٥ ، ٢٤٨ ، ٢٥٣ ، ٢٥٦ ٢٧١ ، ٣٣٥ ، ٣٣٨ ، ٣٤٨
٢٤٩ ، ٢٦٠ ، ٢٦٥ ، ٢٩٢ ، ٣٢٧ تیمور ، ١٧ ، ١٠٨
توروايانا ، ٩٧ ، ٩٨ تپون ، ١٩٤
تواشتار ، ١٤٧

حرف ج
جام اسپه ، ١٩١ ، ١٩٢ ، ٢٥٢ جم (جمشید) ٢٢٢ ، ٢٢٤
٢٥٩ ، ٢٦٠ ٢٢٨ ، ٢٢٩ ، ٢٣٠ ، ٢٣١
جلال الدین فیروز شاه ، ١٠٨ ٢٣٢ ، ٢٣٨ ، ٢٤٢ (یا ما ویما هم ملاحظه شود .)


(٤٠٧)
حرف چ
چندراگوپتا ٤٣٠، ٤٣١ چشیش ٠ ٣٥٥
٤٣٢ ،٤٣٣، ٤٣٤، ٤٣٨
حرف ح
حسن پیر نیا ٣٤٢، ٣٤٣، ٣٤٥ ٣٤٧
حرف خ
ختك ( قبيله ) ١٠١٠ خشاتر اسو کا ٢٤٦٠
خشایار شاه ٠ ٣١٤ خشه تره وریا ٣٠٣
٣٥٩ ٣٦٣ ٣٦٥ ٣٦٨٠
حرف د
داسا (قبيله) ١٠٥٠ دارا ٣٦٥٠١٠
دادیکی ٩٣ ٩٩ ٠ ١٠٢ ١٠٣١٠ دائيو ١٧٥ ١٨٣ ٢٠٨٠
١٠٤ دار دی ١٠٤٠
دارادری ١٠٢٠ دارد ١٠٤٠
داراندی ١٠٢٠ دار منتتر ١٥٣١١٣٠٩٩٠
دادی ۹۳ ٢٠١١٩٨١٨٨١٨٧١٦٤٠
دار یوش ٢٦٤١٩٧١٩٤٠ ٢٤٣٢٤٠٠٢٣٣٢٣٠٢٢٩٠
٣٥٨٣١٤٢٧١٢٦٩٢٦٨٠ ٢٨٦٢٨٤٢٨١٢٧٩٠٢٥٥٠
٣٦٧٣٦٦٣٦٣٣٦١٣٥٩٠ ٣٣٣٣١٠٢٩١٢٨٧٠
٤٠٤٣٨٧٣٦٨٠ داس (چندرا ) ٣٧٠ ٩٨٨٦٧٥٠
داریوش کو دو ماتوس (داریوش سوم) ٠٢٨٠
٣٦٨٣٦٥٣٦٢٣٦٠٣٥٩٠ داساورجا ٩٦٠


(٤٠٨)

داکیو، ١٠٣
دراو یدی، ١٠٠ ١٧٦١٦٩٠
٣٤١،٣١٩،١٧٧
درانجی، ١٦
دره کوکی (قوم) ٣٧٦
دا سیوس، ١٤٧٠١٣١٠١٢١ ٠
،١٧٦،١٧٤،١٧٠،١٦٩،١٦٨
،٢٦٥،٢٤٢،١٨٤،١٧٧
درویش خیل(قبیله) ٧٦
دریوهو(قبیله) ٩٤،٩٠،٨٩،٧٦٠
دردی ،١٠٢
دونکر، ٢٥٠٠٢٤٩،٢٠٨
٣٤٦،٢٦٠
دقیقی، ٢٢٦٠٢١٠،١٨٧
۲۷۷
درواسیه ، ٢٥٤٠٢٧١،٢٣١
درشیفیکا ، ٢٠٤

دیو کو ، ٣٤٧٠٣٤٦٠٣٤٤
٣٤٨
دربیک(قبیله) ٣٦٣٠٣٥٧٠
دیتون ١٩٣٠
دیودوروس، ١٩٣ ٣٧٥٠
دیو کریسوسئم، ١٩٣
دیو، ٣٠٦
دیوا ٣٠٦٠
دیواداسا ٩٨،٨٨٠٨٤٠٨٣٠
١٠٦،١٠٥
دیوس، ١٤٦
دیودتس، ٤٤٤،٤٣٣٠٤٢٥
٤٤٦،٤٤٥
دی ماکوس، ٤٣٤
دمتریوس، ٣٨٣٠٣٧٥
دهمارا کی تا ، ٤٤٤
دها له ، ٢٧٨٠٢٣٩

حرف ذ

ذکریای قزوینی ، ۲۲۸

حرف ر

راشنو ، ٣١٠
راولنسن، ٣١٢،١٠٢،١٠٠

٣٥٤٠٣٤٢
را کتا ٣٠٦


(٤٥٩)

رامس، ١١٤
ریخ کان ، ٢٦٠
ریسن ، ٤٣١٠٣٥٧
رجيسوان ، ٩٦
روت ، ٧٦

رستم ، ٢٣٤
رونه کروسه ، ٣٣٦٠١٧٨
٣٤٠
ركسانه، رخسانه، روشانه، رخشانہ
٤٢٨٠٤٢٥٠٤٠٥٠٤٠٤٠٤٠٣

حرف ز

زیبر ، ٧٦ ، ١٢٦٠١١٨
زری واری (زرير) ٢٥١٠٢٥٠
٢٥٠ ، ٢٥٧ ، ٢٥٨ ، ٢٥٩
٢٦٠
زرتشتر ، ١٨٥ ، ١٨٦ ، ١٨٧
١٩٢ ، ١٩١ ، ١٩٠ ، ١٨٩ ، ١٨٨
٢٠٢ ، ١٩٩ ، ١٩٦ ، ١٩٤ ، ١٩٣

٢٤٨ ، ٢٢٧ ، ٢١٦ ، ٢١٢ ، ٢١١
٢٥٤ ، ٢٥٣ ، ٢٥٢ ، ٢٥١ ، ٢٥٠
٢٦٣ ، ٢٦٠ ، ٢٥٩ ، ٢٥٨
٢٧٨ ، ٢٧٦ ، ٢٧١ ، ٢٦٧
٣٠٧ ، ٣٠٥ ، ٣٠١ ، ٢٩٧
٣٣٢ ، ٣٢١ ، ٣١١ ، ٣٠٩
زربخی ، ١٦

حرف ژ

ژول ايزاك ، ٤٢٤
ژو پی تر ، ٣٨٤
ژوگی ، ٣٨١ ، ٣٧٣ ، ٣٧١

٣٩٨ ، ٣٩٧ ، ٣٩٤ ، ٣٩٣
٤٠٣ ، ٤٠٠
ژورژ پواسون ، ٢٩

حرف س

ساکا کیا ، ٤٣٠
سا كیامونی ، ٤٤٠
سا کیا(قبیله) ٤٤١
سائی باوزانس ، ۳۷۰ ، ۳۷۱

۳۷۸ ، ٣٧٦ ، ۳۷۳ ، ۳۷۲
٤٠٠ ، ۳۹۲ ، ۳۷۹
ساكارتها ، ٣٥٤
ساركون ، ٣٦٤ ، ٣٤٤ ، ٣٣٨


( ٤٦٠ )

ساویتار ، ١٤٥ ، ١٤٦
ساسی، ۱۳۰
ساوشیانی، ۲۷۸
ساما ، ٢٣٢، ٢٣٤
سالمانسار ، ١٩٧ ، ٢٦٤ : ٢٥٢
، ٣٤٣،٣۳۸ ، ۲۷۰
سبوس ٢٦١٠
ستاگیدی، ( قبیله ) ٩٣ : ٩٩ ،
، ۱۰۰
ست کوسو (قبیله) ۱۰۰
ستا کوی، ۱۰۰
ستاندر، ٤٢٨
ستزیاس، ٣٥٧
ستازانور ، ستا ساتور ، ٣٩٣ ،
، ٤٢٨ ، ٤٠٠
سترو خانها، ٣٤٢
ستاویزا، ٣١٥
ساندرو کوتس ، ٤٢٦ ، ٤٣٠ ،
، ٤٣١
سپی تامنس، ٣٩٥، ٣٩٦ ، ٣٩٧
٤٠٢ ، ٤٠١ ، ۳۹۹ ، ۳۹۸
سپی تری داتس ، ٤٠٥
سپتیمر اسیه ، ١٩١
سپین جورو شا، ٢٥
سپیتتمو داتا ( سپین دات )
( اسفندیار ) ، ٢٥١ ، ٢٥٣ ، ٢٦٠
، ٢٦٥،٢٦٣،٢٦٢،٢٦١
سپنتا ارمتی ، ٣٠٣
سپنته مینو، ٣٠٣،٣٠٢ ، ٣٠٨
سپیگل، ٢٥١ ، ٢٥٣
سركون ، ١٧٨
سراورل استین ، ١٥٣ ، ١٥٥
، ٤٠٣،٣١٦،٣٠٦،٢٩٢،٢٩١
، ٤١٥،٤١٣،٤١٢
سرجان مارشل، ٤٢٢،٤٠٨،٣١١
سرپرسی سایکس، ٢٧٦، ٣٤٨
٤٢٨،٣٩٨،٣٩٤،٣٧٥،٣٧٣
سرابيس ، ٤٢٤
سکارتی ( قبیله)، ۲۷۰
سميراميس، ١٩٤، ١٩٧، ٠٠٦
، ٢٧١،٢٦٩،٢٦٨
سهر دیس ، ٣٥٨
سنا خریب، ٣٣٨، ٣٤٨، ٣٤٤،
سفوس ، ٤٠٠
سنت توماس ، ۱۰۰
سن پول، ٤٣٦


(٤٦١)

سناوى دها كا، ٢٣٤
سودرا، ٣٦
سوان هاواك، ٢٣٢،٢٣١
سوفا كازنس، ٤٤٦
سويداس، ١٩٤
سودابه، ٢٤٣
سولوكوس، ٤٢٤، ٤٢٥، ٤٢٨،
٤٣٢، ٤٣٣، ٤٣٥، ٤٣٨، ٤٣٩
سوداس، ٨٤، ٨٨، ٨٩، ٩٨
سوريا، ١٣، ١٤١، ١٤٦
سودرا، ١٧٦، ١٧٧
سوزهی پیکاج كان، ٢٦٠

سوما، ١٤٢، ١٤٦، ١٤٩
٢٠٦،١٥١
سیت، ٨
سینا، ١٥٢
سیلون لوی، ٨٤، ٨٥، ١٦٧، ٤٣٠
سیروس، ١٩٧، ٢٦٣، ٢٦٤، ٣٥١،
٣٥٤، ٣٥٥، ٣٥٦، ٣٥٧، ٣٥٨
٣٦١، ٣٦٢، ٣٦٣
سیاگزارس، ٣٤٩، ٣٥٠
سی سی کوبتس، ٤١٧، ٤١٩
سيماس، ٢٦٨
سی بیرتیاس، ٤٢٨

حرف ش

شارل او تران ٣١٥
شاندرا داس، ٧٠، ٧٨، ٨٧
شلم نصر ٣ ٤، ٣٥٢
شم، ٢٦٢
شماش، ٣٣٦
شورتز، ٣٨٥
شوشيناك، ٢٥
شورخ كان، ٢٦٠
شیاوانا، ٩٧، ١٣١
شیو ا ٨٩، ٩٤، ٩٥، ٣١٤
شهرناز ٢٣٢
شیرانی (قبیله)، ١٥٧

حرف ض

ضحاك، ٢٣٤

حرف ط

طورك، ٢٦٣
طهمورت، ٢١٥


(٤٦٢)
حرف ع
عمر بن الازرق ' ٢٢٨
حرف ف
فتح خان ' ١٠٧ ' ١٠٩ فوشه ' ٢٩٩ ' ٣٨٢
فرا اورتس ' ٣٤٨ ' ٣٤٩ ' ٣٥٣ فورملی (قوم) ' ٢٧٩
٣٥٤ فرانسو النورمانت ' ٣١
فارسامائس ' ٤٠٠ فراتا فرتس ' ٤٠٠ ' ٤٠٣
فراواستی ' ٣١٧ ' ٣١٨ ' ٣٢٦ فردوسی ٢١٠ ' ٢٣٠ ' ٢٣٧ ' ٢٤٢
٣٩٢ فريدون ' ٢٢١ ' ٢٣١ ' ٢٣٢
فراعنه ' ٢٥ ٢٤٢ ' ٢٨١
فراتا فرون ' ٣٧٩ فيليپ ' فيليپس ' ٤٢٦ ' ٤٢٩
فركيس ' ٢٤٣ ٣٨٢ ' ٤٠٥ ' ٤٠٦
فراشترا ' ١٩١ ' ١٩٢ ' ٢٥٢ فيلوناس ' ٣٧٤ ' ٣٧٥ ' ٤٠٥
٢٥٩ ' ٢٦٠
حرف ك
كانوا (خانواده) ' ٦١ ' ٩٦ ٢٤١ ' ٢٤٢ ' ٢٨٤ ' ٢٩٤
كاسپايا ' ٤٤٢ كاوی ارشان ' ٢٤٠
كاسندر ' ٤٢٥ كاوی پيسانا ' ٢٤٠
كاتانس ' ٤٠٣ كاوی بيارشان ' ٢٤٠
كارانوس ' ٣٧٦ ' ٣٧٨ كاوی سياورشان (كی سياوش)
كاوی اپی وانيو ' ٢٤٠ ٢٤٠ ' ٢٤٢ ' ٢٤٣ ' ٢٤٤
كاوی بوساوان (كاوی يوسا) ٢٤٥
كی كاوس ' ٢٢١ ' ٢٣٦ ' ٣٤٠ كاوی هوسراوا (كی خسرو) ' ٢٤٠


(٤٦٣)

کمبیز، ٣٥١ ٣٥٥٠ ٣٥٨٠
کنداری، ۱۰۰
کنت کو روس ۳۸۷ ٣٨٩٠

کنفتوس كريتوس ٣٥٤٠
كننگهم ۳۸۲٠۳۷۷ ۳۸۳۰
۳۹۹ ۳۹۱ ۳۹۰
كنيتكا ٣١٦٠٣٠٦٠٢٥٧٠
٠٤٢٦
كفاليون ١٩٣٠
كوسة (قبيله) ٠٢٦٦٠
كوراخ، ٣٥٥ ٠
كونستانتن ٤٣٦٠٠
كورتيوس ٤١٣ ٠٤١٦٠
كورت ٤١٦٠ ٠
کوانوس ٤٠١ ٤١٤٠٤٠٢٠
کوبارس ٣٨٧٠ ٠
کو روس، كورش ۲۱۹ ٠
٠٣٥٦٠٣٥٥ ٠٣٥٤
كوقيسا ٩٨٠
كورتي ليه ١٥١٠ ٠
کوردو ۳۰ ٠
كوزيكا ۸۸۰

٢٤٩٠٢٤٦٠٢٤٥٠٢٤٤٠٢٤٣
٢٥٧ ٠ ٢٩٤
کنتر باس ١٩٤٠
کرسه وزده (کرزبواز) ٢٤٤٠
٢٤٥
کرانیروس ( کراتر ) ٣٧٤٠٣٧٣
٤١٠٠٤٠٣٠٤٠١٠٣٩٩٠٣٩٦
٤٢٣٠٤١١
کرت (خانواده ) ۳۷۲۰
کروت ۳۸۳ ٠
كر ساسپه ٤٨٠٩٩ ٢٣٢٠٢
٢٣٥٠٢٣٤٠٢٣٣
کریستن سن ۲۱۲۰
کشاتریا ١٧٦٠٣٦
كنه تما سيه ۲۰۲٠١٩٦٠١٩١٠
٢٥٨٠٣٥٣٠٢٥٢٠٢٤٨٠۲۱۱
کشودراکا ۸۳۰
كلمت ( لوبيغ ) ١٦٣
کليتوس ٣٦٦ ٠ ٤٠٦٠٤٠٥
کله او پاتره ٤٢٥٠
كله مان هارت ۳۹۸٠۳۹۹۰۲۱۲
کلوویس ٢٥٧
کمبوجة ٣٥٧٠٣٥٥٠٣٥١


(٤٦٤)
کوا کواتا (کی قباد) '٢٣٧'
کیومرث' ١٩٠'١١٣'١١٠
'٢٤١'٢٤٠'٢٣٩'٢٣٨
'١٩١
کی ارمین ' ٢٤٠ '
کهزاد (احمد علی) ٣٨٦٠٣٧٣٠
حرف گ
گایسگر' ٢٠٤'١٨١'
گلدر' ١٩٥ '٠٣٩٢
'٢٥١'٢٤٥'٢٤٣'٢٠٨
گنداروا ' ٩٩ '
'٢٧٩'٢٧١'٢٥٦'٢٥٣
گندوفارنس ، گندوفار١٠٠'
٣٠٩'٢٩٥'٢٩٢'٢٨٣'٢٨١
گنداریس ' ٧٩ ' ٩٣ '
٣٣١'٣٢٩'٣٢٨'٣٢١'٣١٠
٩٩
گریشه ن : ٨ ' ٩ ' ١٥ ' ١٦ '
گنداریوا '٢٣٣ '
'٢٢'٢١'١٩'١٨
گوماتا ' ٣٥٨ '
گریگوریف ' ٣٩٤ '
گوش ' ٢٣١ '
گری فت '٥٠ ' ٧١ ' ٩٤ '
گویث شاه ' ١١٠ ' ١١٢ ' ١١٣
گرمانیان (قبیله) ' ٣٥٤ '
'٢١٦'٢٠٥
گریر سن '١٠٤ ' ١٦٥ '
گوشا ' ١٣١'١٣٠ '
گرشاسپ '٢٣٣ ' ٢٣٤ '
گوشاریا ' ٩٦ '
'٢٦٣
گوهر '١١٠ ' ١١٣ '
گروت ' ٣٧٠ ' ٤٠٥ ' ٤٠٧ '
گزرانی (قبیله) ' ٤٠٩ '
'٤١٥
گو هرم ' ٢٦٠ '
گران نوس ' ١٩٣ '
گوباخ کان ' ٢٦٠ '
حرف ل
لا ليکه ' ٤٠٥
٧ گوس ' ٤١٠


(٤٦٥)
لوپا مودرا ۱۳۰
لروهاسپو ٣١٦
لئو ناتوس ٤١٠
لهراسپه ١٩١ ٢٤٩ ٢٥٠
٢٥٥
لين ٨١ ٧٣٠
حرف م
ما ار ٣١٦
ماجی(قبیله) ٣٤٢٠
ما ما تا ۱۳۰
ماديس ٢٥٠٠
ماز دوك ٣٣٦
مازد ٣٦٩
ماد ۱۷۷ ۱٧٦ ۱۰۷ ۹۰
۲۰۳ ۱۹۷ ١٧٨ ١٨٤
٢١ ٢٦٣ ٢٦٦ ۱۳۰۲۱۲
۲۷۰، ۲۷۱ (امادی هم دیده شود)
ماد ا (قبیله) ٨٢٣٥
مادرا (قبیله) ٨٢٣٥
ماد راک (قبیله) ٨٢٣٥٠
مالا (قبیله) ٨١٥٢٣٤
مادا وا (قبیله) ٨٢٣٥٠
مار وت ١٤٦١٤٢٧١
١٥٠
مانو ۱۲۳۰
ما سپر و ۱۷۸۰
مانو چيترا (منو چهر) ١٩١٠
٢٣٤ ٢٤٦ ٢٥٠
مبارك شاه غوزی ۲۸۸
مجهان تيكا ٤٤٤
محمود (سلطان) ۱۱۸ ۱۰۷
ما از که ٣١٦٠
ماكس ٤٤٤
مولر (قره در بك) ٣٣٢١٨٩
مكس مولر ٣٠ ٦٤٦٣٥٠
٧٨ ١٦٤٠
مكا ستننس ٤٣٣٧٢
ماجت ٣٧٥
مسیح ۷۲
مورگان ٨٥٣٠
مكدونل كرندل ٤٠٧١٠٢
٤١٠ ٤٠٨
مدهبان نيكا ٤٤٤


(٤٦٦)

مرفیان (قبیله) ٣٥٤٠
ماسپیان (قبیله) ٣٥٤٠
موریا ( خاندان ) ۰ ۸۳۰۸۲۰
٤٣٤٠٤٣٣٠٤٣٠٠٤٢٧٠٢٩٩
٤٣٩٠٤٣٨٠٤٣٥
موکانی یوتانیسا ٠ ٤٤٣
مولی توس ٤١٨٠
مور کرافت ۳۹۱۰
مکمین(هنری) ۳۷۵۰
ممنون ۳۷۸۰۳۱۳۰
مدهه پانی تیا ٩٦٠
محمد گل (نوری) ١٠٦٠
مور گمسترن ١٦٥٠
موجاوات(قبیله)٠ ١٥٣٠٧٩
١٥٤
مسعود ٧٢٠

مسعودی ۲۲۸۰
میورا ٠ ٤٣٠
میرو ٣١٦٠
مية ٣٣٢٠
ميترا ميترا میر و مهر ١٤٢٠
٣٠٦٠٢٨٣٠١٥٠٠١٤٦
٣١٦٠٣١٥٠٣١٤٠٣١٣
۳۳۰۰۳۲۹۰۳۲۸
مهر ٣١٣٠
مهر اسیند ۲۰۰٠
مهارا کی تا ٤٤٤٠
میزو ٤١٩٠
مند دیم ۳۹۸
مغاندر ۳۸۳۰
مماسن ٣٩٦٠

حرف ن

ناباز زانس٠ ٣٦٩٠٣٦٨
نابونید٣٥٥٠
نابوپولا سار ٣٥٠٠
ناندا (خانواده) ٤٣٧٠٤٣٠٠
ناساتياس ٠ ١٣١
ناهید ۳۱۳۰

نرو ۱۹۸۰
نریمان ۲۸۰۰٨٤٠
نری بندارا کوهار ٨١٠
نورستانی (قبیله) ٨٦٠٨٣٠
١٠٣٠٩٥٠٨۹
نیار کس ٤٣٢٠


(٤٦٧)

نی بانیا ٩٦
نیکاتور ٤٣٢،٤٢٦،٤٢٥
٤٣٥،٤٣٣

نیکا نور ٤١٩،٤٠٧،٣٧٤
نعیمی(علی احمد) ٣٨٣
نه ا ویتوله ٣٦٥

حرف و

واتا ١٤٦
وايو ١٤٦
وارونا ١٤٨،١٤٦،١٤٢
٣١٤،٣٠٦،٣٠٥،١٥١،١٥٠
واته ٣١٦
وادو ٣١٦
واسو ١٥٠
واهیو ٣٢٩
واجرایانی ٣٣٠
وارنی(قوم) ٣٩١
وا سودوا ٣١٦
واله دوپوسن ٨٢،٨١،٧٨،٦٤
١٦١،١٠٤،٨٤،٨٣
ورترا گنأ ٣١٧،٣١٥
ورلا گنو ٣١٧
ورگانا (قوم) ٢٧٩
وردهکا ٢٥٤
وروسیان (قبیله) ٣٥٤
ورشاو ا ٢٣٤

وزیری(قبیله) ٧٢
وزاك ٢٤٦
وسيسقاس ٨٩
وسيشتا ۱۳۷
ولسن ۳۷۳،۳۷۲،۱٦۹
٤١٧،٤١٦،٣٧٧
ولكش ولخش، ولجس ۱۹۸
ولكن ٣٨٤
ويزا ٢٤٦
ویسوامیترا ۱۰۳،۸۹،۸۸،۸۳
۱۳۱،۱۱٥
ویسیا تورواشتی ٢٤٤
ویسیا ٣٦
ویست اسيه، ویشتا سیه ۱۹۱
٢٥٠ ،٢٤٨ ، ۲۲۷ ،۲۱۱
٢٥٤،٢٥٣،٢٥٢،٢٥١
٢٥٨ ،٢٥٧ ،٢٥٦،٢٥٥
٢٦٣،٢٦١،٢٦٠،٢٥٩
۳۰۱ ،٢٨٦ ،٢٦٥ ،٢٦٣


(٤٦٨)

٣٥٩،٣٣٢،٣١٦
ويشنا ، ٢٥٧
ویشافن ، (قبیله) ٨٩ ، ٩٤ ، ٩٥
و كرنا كل ، ١٦٢ ،
ولن ا نا ، ١٣١
ونتر لیتس ، ٦٤ ،
ولسنت سميت ، ٣٨٢ ، ٤٠٨ ،
، ٤٤٥ ، ٤٤٤ ، ٤٣١ ، ٤٠٩
وی وین دوسن مارتن ، ١٦٣ ، ٧ ،
، ١٦٧ ، ١١٣ ، ٨٤ ، ٨٠ ، ٧٣
، ٢٤٨ ، ٢٠٦

ویوشیت اسوه ، ٨٢ ،
وبرخ (قبیله) ، ١٠٨ ،
ويلم جكسن ، ٢٥٣ ، ٢٥٥ ،
، ٢٦١ ، ٢٣٢ ،
ویرانکا نا ، ٢١٦ ، ٢١٩ ،
٢٣٤ ، ٢٣٢ ، ٢٢٠
ويليام جان ، ٣٧ ،
ويوا ـ ات ، ٢١٩ ، ٢٣٠ ،
وينوس ، ٣١٣ ،
ويساکا ، ٢٤٦ ،
وهيومانو ، ٣٠٣ ،

حرف هـ

ها كن (ژوزف) ١٥ ، ١٨ ،
هانری ، ٩٢ ، ١٦٤
هانری ماسه ، ٢١٣،٢١٢
هر زفلد ، ٨ ،
هرمزد ، (اهور امزدا) ١٩٦ ،
، ۲۳۲ ، ۲۱۸ ، ٢١٦ ، ٢١٧
، ۲۹۷ ، ۲۷۲
هرمی پیوس ، ١٩٣ ، ١٩٦ ،
هر کو لس ، ٣٥٦ ، ٣٨٤ ،
، ٤١٥ ، ٤٠٦
هر پاز ، ٣٥١ ،

هرودوت، ٩٠، ٩٢، ٩٣، ٩٩
، ١٩٢ ، ١٠٢ ، ١٠١ ، ١٠٠
، ٣٤٦ ، ٣٤٣ ، ٣٤٢ ، ٢٧٠
٣٥١،٣٤٧ ، ٣٥٤ ، ٣٥٧ ، ٣٥٨
هروتات ٣٠٣ ، ٣٠٧ ،
هلپر ات ، ٧٠ ، ٧٥ ، ٧٦ ،
١٠٦ ، ١٠٥ ، ٨٤ ، ٧٧
هستاسپ ، ١٩٤
هیچا ناسیه ، ١٩١ ،
هن ، ٢٥٦
هوشنگ ، ٢١٥


(٤١٩)

هوسراوا ، ١١٣
هوتاوسا ، ٢٥١
هوریشکا ، ٣٠٦، ٣١٧،٣١٦
هوما ، ٣٠٦
هوتا ، ٩٧
هو کوا (خانواده ) ، ٢٥٩
هومایا گی ، ٢٥٩
هو نا ، ١٨٣، ٢٠٨
هوشینقا ، ٢١٥
هیونا ، ٢٥٤، ٢٥٦
هکتور ، ٣٧٤
هوگ ، ١٨٧، ١٨٩
هیولی ، ٢٥٧
هیپتا سیه ، ٢٣٣
هفستیون ، ٤٠٠، ٤٠٥، ٤٠٩، ٤١١
هیون ـ تسنگ ، ٣١، ٢٢٧
٣٨٢،٢٢٨
هیثیت (قوم) ، ٣ ـ ٣١٤

حرف ی

یا ما ، ١١٣، ١٣٤، ١٥١
١٥٦، ١٨٤، ٢١٥، ٢١٦
٢١٧، ٢١٨، ٢١٩، ٢٢١
٢٢، ٣٢٢، ٤٢٢، ٢٢٥
٢٦، ٢٢٨، ٢٢٩، ٢٣٠
٢٣٢، ٢٣٤، ٢٣٥، ٢٣٨
٢٤٢، ٢٤٧، ٢٦٥، ٢٩٤
٣٢٢،٣١٨،٣١١
یا دو (قبیله) ، ٨٦، ٩٠
یاقوت رومی ، ٢٢٨
یاقوت حموی ، ٢٧٨
یاهی ، ٢٢٠
یار قی (قبیله ) ، ٣٩١
یوچی (قبیله ) ، ٨٢، ٨٣
یود هیا (قبیله ) ، ٢٨٣
یوپالی ، ٤٤٢
یوشان ، ١٤٦
یوسافا ، ٢٤١
یتا ١٣٢


فهرست اسماء اماکن و محلات
حرف ا
اکبتانا ٣٤٥٠٢٩٦ ٣٤٧ ارمنستان ٣٣٦٠٢٦٧٠٩١٠٩٠
٤٠٠٠٣٩٥٠٣٧٤٠٣٥٧ ۳۳۹۰۳۳۷
اتك ٠ ٤٢١٠١٦٣٠٨٣٠٧ ارا کوئی ۲۷۱۰۲۷۰
اختیار الدین (قلعه) ۳۷۲ ارانگ ٢٧٦
اقی ماندر ٣٧٦٠٣٧٥ ازال ۳۹۲
آتش فروبه ( آتشکده) ٢٣٥ ارا کوتس ٣٧٧٠٤١
اتر و پاتن ٤٠٣ اراکوتی ٤١
اترك ۳۷۰۰۹۰ اراس (رودخانه) ٣٤٥
اپارسین ( کوه) ٢٨٦٠٢٨٥، ارارات (رودخانه) ۳۳۹
۲۸۸ اران وج ٢٧٦٠١١٠٠٣٩٠٣٨
اپی روس ٤٤٤ ارتا كانا (شهر ) ٣٧١٠٤٢
ادهم ( کوه) ٢٦٦ ۳۷۲
ادروا، ٢٧٩٠٢٧٤ ارغنده ۳۸۰
ادارنا ٢٨٥ ار گودا ۳۸۰
اديو توانت ٢٨٥ اری مانتس ٣٧٦٠
اوراسیه ۳۹۰ ارغنداب ۳۸۰۳۷۰۳۲۰
ادری اسپ ۳۹۰ ٧٥٠٧٠٠٦٣٠٥٧٠٤١٠٤٠
اذربائیجان ٣٤٥٠٢٤٥ ٨٥٠٨٤٠٨٣٠٨١٠٧٧٠٧٦
٤٠٣٠٣٤٩ ١٠٥٠١٠٠٠٩١٠٨٨٠٨٦


(٤٧١)

٢٦٣ ، ٢٣٣ ، ١٦٦ ، ١٠٧ آریاورشه ٨٦٠٤٣٠٣٨
٣٧٧ ، ٢٨١ ، ٢٨٠ ، ٢٧١ اریاسپ (شهر) ٣٧٥٠٣٧٤٠٤٢
٤٣٢ ، ٤٣١ ، ٤٢٨ ، ٤٢٧ ، ٣٧٨ ارباکا ٤١٠
٤٣٨ اریوس (رودخانه) ٠٤٢
ارا کوزی ٧٨٠٧٥٠٤١٠٣٢ آریا ( ولایت هرات ) ٠١٠٢٠
، ١٠٠ ، ٩٨ ، ٩٣ ، ٩١ ، ٨٤ ، ٣٧٣ ، ٣٧٢ ، ٣٧٠ ، ٢٩٥
١٠٦ ، ١٠٥ ٤٣٢٠٤٢٨٠٤٠٠٠٣٧٨
اریا متروبولیس ، ٣٧٢ ٤٣٨٠٤٣٣
اریانا ۱۳،۱۰،۹،۷،۵، ارزروا (کوه) ٠٢٨٤
، ٢٥ ، ٢٤ ، ٢٣ ، ١٦ ، ١٥ ، ١٤ ارزیشا (کوه) ٠٢٨٤
، ٣٤ ، ٣٣ ، ٣٢ ، ٢٩ ، ٢٧ ، ٢٦ ارزیفیه ٠٢٨٤٠٢٨٣
، ٤٥ ، ٤٤ ، ٤٣ ، ٤٢ ، ٣٨ ، ٣٦ ارگون ، ٢٧٩
، ٦٣ ، ٥٨ ، ٥٧ ، ٥٥ ، ٥١ ، ٥٠ اریگاون ، ٤١١
، ٧٧ ، ٧١ ، ٧٠ ، ٦٩ ، ٦٧ ، ٦٦ اریان الکتر اندریه ٣٧١٠
، ٩٠ ، ٨٩ ، ٨٧ ، ٨٤ ، ٨٣ ، ٨١ ارونیووی دی میدھکایا (کوه)
١٠٠ ، ٩٩ ، ٩٣ ، ٩٢ ، ٩١ ٢٨٥٠
(وغیره تقریباً در اکثر صفحات از ولا ٣٧٧٠
کتاب تا آخر ) از و باسیه ۳۹۱۰
اروپا ٣٢٠٣٠٠٢٨٠١٠٠٤ اسکندریه اوکسیان ٣٩٤٠
، ٣٠٧ ، ٢٤٨ ، ٢٠٣ ، ١٦٠ اسکندرية اقصی ۳۹٨۰۳۹۷۰
٤٤٥ ، ٤٤٤ ، ٤٤٣ اسکندریه سیرشاتا ٣٩٤٠
آریاورته ٨٦٠٨٥٠٤٣٠٣٨٠٣٧ اسکندریة قافائیس ٣٩٧٠


(٤٧٢)
اسكندرية اسپات ٣٩٩٬٣٩٨٠ ٤٤٤٬٤٣٢٬٣٩٧٬٣٩٤٠
اسكندرية سودراس ٤٢٣٠ ٤٤٥
اسكندرية ١٩٤ ٣٧٨٬٣٧٧٠ اسياى مرکزى ۱۸۳٬۱۱۲٬۳۰۰
٤٠٨٬٣٨٠ ۳۷۲٬۲۸۰
اسكندرية قفقاز ٣٨٢٠٣٨١٠ اسياى غربی ۱۰۸٬۱۱۰۱۰۷۰
٣٨٦٬٣٨٤٬٣٨٣ ۳۳۹
اسكندرية پاريوياميز ادى ٣٨٢٠ اسیای صغير ٣١٥٬۳۱۱۰
اسكندرية اريوروم ۳۷۲٠ ٤٢٦٬٣٦٤٬٣٥٠
اسكندريه اريوس ٢٧٣٠ اشوريا ٢٦٦
اسوس ٣٦٧٬٣٦٦٠ اشاستهبالا ( کوه ) ٢٨٥
اسقر اباد ٣٦٩٠ افريقا ٤٤٥٬٤٤٤٬٤٤٣٬٤٠
استس ٤٠٩٠ افغانستان ۲۸٬۱٦٬۱٥٬۸٬۷۰
اسمار ٤٠٩ ٦٤٬٤٤٠٬٣٩٬٣٣٬٣١٬٢٩
اساپا پا ( کوه ) ٢٨٥٠ ۸۹٬۸۸٬۸۳٬۸۰٬۷۰٬٦٥
استرا لبا ٤ ۱۳۵٬۱۲۳٬۱۱۸٬۱۰۱٬۹۳
اسود (بحيره ) ٣٠ ۱۳٩٬۱۳۸٬۱۳۷٬۱۳٦
اسكانديناو ۳۰ ۱۵۳٬۱۵۰٬١٤٧٬١٤١
اسيكنی(رود خانه) ٧٤٠ ۲۰۲٬۱۸۷٬۱۵٦٬١٥٥
استخر ۲۵۲٬١٩٨٬١٩٧٠ ۲۱۰٬۲۰٩٬۲۰٦٬۲۰٥
٢٩٦ ٢٨٢٬٢٧٦٬٢٣٤٬٢١١
اسیا ٣١١٬٢٦٧٬٢٤٨٬١٨٠٠ ۳۲۳٬۲٩٥٬٢٨٩٬٢٨٧
٣٤١٬٣٣٨٬٣١٥٬٣١٣ ٤٢١٬٤١١٬٤٠٩٬٣٧٠٬٣٥٧
٣٩٢٬٣٨٣٬٣٧٤٬٣٦٤ ٤٤٧٬٤٣٧٬٤٣٤٬٤٢٨٬٤٢٧


(٤٧٣)
اکروپو لیس ٣٦٨
٠٢٤٣٠٢٤٠٠٢٣١٠١٨١٠١٨٠
اکسوس، ٦ ٠١٥٠١٤٠١٣٠٧
٠٣٠٩٠٢٩٠٠٢٥٨٠٢٥٦٠٢٥٤
٣٤ ٠٣٣٠٣٢٠٣١٠٣٠٠٢٣٠٢٢
٠٣٨٦٠٣١٣٠٣١٢٠٣١١٠٣١٠
١٠٧٠٦٧٠٥١٠٤٠٠٣٩٠٣٧٠٣٥
٤٠٠٠٣٩٤٠٣٩٣٠٣٩٢
٠١٥٦٠١١٣٠١١٢٠١١١٠١١٠
آمویه ٣٩٢٠
١٨٠ ٠١٧٩٠١٧٢٠١٦١٠١٦٠
امات ٣٤٦٠٣٤٤٠
٠٣١١٠٢٥٦٠٢٤٨٠٢٤٣٠٢٠٥
امیاله ٧٦٠
٠٣٩٣٠٣٩٢٠٣٥٧٠٣٣٦٠٣٣٣
اند جان ٣٩٩٠ ،
٠٣٩٩٠٣٩٤
اندخوی ، ٤٠١٠٤٠٠
اکسفورد ٢٧٥٠٢٣٩٠١١٣٠
اندر اك ٤١٠٠
البنگارا ٤١١ ،
اندراب ٣٨٩٠٣٨٦٠٣٨٥٠
الکزاندرپولیس ٣٧٧٠
انتا کسيپ ٣٧١٠٣٧٠٠
الرخج ، ١٠٥،
انشان ٣٥٧٠٢٠٣٠
الاساد ٣٨٣٠ ،
انبان ٣٧٣٠
البيبي ، ٣٤٨٠٣٤٥
انو ٢٢٠٢١٠١٤٠١٣٠٧٠٦
التائی ( کوه ) ٣٠٠ ،
٣٣٥٠
البرز ( کوه ) ٢٤١٠٢٣٩٠٢٣٨
انقار کفۀ ( کوه ) ٢٨٥٠ ،
٠٢٨٤٠٢٨٣
اندوس ١٤١٣٠١٣١٠٠٧٠،
امب ، ٤١٦
٤٤٠٣٣٠٢٦٠٢٥٢٣٠٢٢٠١٥
امير ، ٤١٦
٩٠٠٨٧٠٨٤٠٨٢٠٧٦٠٧١٠٤٥
امبولینا ٤١٦٠
١٣٤٠١٢١٠١٠٠٠٩٩٠٩٥٠٩٣
امریکا ٦٥٠٤
٠٢٩٥٠٢٦٩٠٢٦٨٠٢١٩٠١٨٠
آمودریا ١٧٩٠١٠٠٠٣٩٠١٣٠
٤٠٩٠٣٣٨٠٣٣٢٠٣١٤٠٣١١


(٤٧٤)

اورال ٣٠'١٧٩'
اوقیانوس بزرگ (بحر هند) ٤٤'

٤٥'
اوش داشتار ۲۳۹ ۲۸۳
اورنوس ۳۹۰'۳۹۱'۳۹۲'
٤١٥'٤١٦'٤١٧'٤١٩'٤٢٠

اهورانا (كوه) ۲۸۰ .
ایساره ٤١٩
ايو کراتیدیا ۳۹۰ ۳۹۱
ایو دریا (کوه) ۲۸۰
ايسيك قل ۲٠ ۲۹ ۲٤٠
ای زخه (کوه) ۲۸۰
ایران ۲۸۰ ۳٤٢ ٣٤٥'٣٥٢
۳۸۹
ایطالیا ۳
ایر یا ناو یجه ۳۹۰۳۸۰۳۰۳۱
٤٠ ٤٣'١١٠ ١١٣ ١٤١'
'۱۸۰'۲۱۶'۲٤٨'٢٧٤ ٢٧٥'
۳۳٤'۲۹۰ ۲۸۰
ایرانام ويجه ٣٨ ٤٢٠
ایگزارت ۳۹'١١٠ ٢٧٦
۲۸۱
ايتومنت ۱ ۲۸۰ ۲۸۱

٤١٢'١٥ ٤١٦ ٤١٩'٤٢٠'
٤٢١ ٢٣'٤٢ ٤٢٦ ٤٢٨'٤٣٢
اقی تا نها (رودخانه) ٧١ ٠٧٤
اندر الایا ٣٤٠
انقار دانیو (کوه) ۲٨٤
او بانه ۳۸۲۰
اوره ٤١٤
اور اسيه ۳۹۰
او گریانا ٣٩٤ ٣٩٩
اور انبیه ٣٩٦ ٣٩٨
او هند ٤٢١
اودا ٤٤٢
از اتقى ٤٣٨
او دانها نده ٤٠٨
اور یسا ٤٣٦ ٤٣٨
اور ا ٤١٦
اور قسها فا ٣٧٧ ٣٨٠ ٣٨١
۳۸۳
او بیان ۳۸۱۰ ۳۸۲ ٣٨٦٠
او تیدم با ۳۸۳ ،
اوروك ۳۳۷۰۸
اوروانت (کوه ) ۲۸۰ .


(٤٧٥)

اری (هرات) ٤١ ، ٣٧٠ ، ٣٧٣          ایربا بو شایا نا ، ١٨١
ایر اواتی (رودخانه) ٧٤ ، ٨٧          ايوروميه ، ٢٤٥
ایریا و دنا هو، ١٨١                  ایوشیدا او شیدارا (کوه) ، ٢٨٣
ایریا و ودهیو، ١٨١                  ٢٩١

حرف ب
بابل، ١٨، ١٧٥، ٢٠٢، ٢٠٨         کتاب تا آخر باختریا نه و بکتریانا اهم
٢٣٠، ٢٦٧، ٣٣٧، ٣٣٨، ٣٤٧        ملاحظه شود)
٣٤٩، ٣٥٠، ٣٥٥، ٣٥٧، ٣٦٢        باهليكا ٣٥٠، ٥١٥، ٥٣٥، ٥٥٠
٣٦٧، ٤٢٤، ٤٢٨، ٤٤٢                ٦٩، ٧٠، ٧٧، ٧٨، ٨٢
بابیلون، ٢٢٩، ٣٣٦، ٣٣٧           باهیکا، ٣٥٠، ٨٢، ٨٣
٣٣٨                             بالقان، ٣٠٠، ٣١١، ٣٦٤
باجور، ١٥٦، ٤٠٩، ٤١١             با دغیس، ١٧٥، ٢٨٤
٤١٢، ٤١٧                        بامیان، ٢٣٤، ٣٩٣، ٣٩٩
باختر، ٩، ٢٦، ٢٧، ٢٨، ٣٠          باکدان پور، ٤٤١
٣١، ٣٢، ٣٣، ٣٤، ٣٥، ٣٦، ٣٧       بازبرا، ٤١٤، ٤١٥
٣٩، ٤١، ٤٢، ٤٥، ٥١، ٥٣، ٥٤       با نو (شهر) ، ٣١١
٦٢، ٦٧، ٧٠، ٧٧، ٧٨، ٨١، ٨٢       بابا (کوه)، ٢٨٤
٨٧، ٩٠، ١١٣، ١١٤، ١١٩           بایانا (کوه) ، ٢٨٤
١٢٢، ١٥٢، ١٦٠، ١٦٢، ١٧٢         بارانا (کوه) ، ٢٨٥
١٧٤، ١٧٨، ١٨٣، ١٨٨، ١٨٨         باختریانه (بکتریانا ملاحظه شود)
١٨٩، ١٩١، ١٩٣، ١٩٤، ١٩٦         بت وايو كو، ٣٤٦
١٩٧، ١٩٨، ٢٠٢، ٢٠٥، ٢٠٦         بیاس (رودخانه) ، ٧٤
٢٠٧، ٢٠٨ (تقریباً در تمام صفحات    بخدی، ٣٩٠، ٤٠، ٥١٠، ٥٣٥


(٤٧٦)
۸۱،٨٨،٦٧،٦٦، ٥٦،٥٥،٥٤
٤٠١ ،۳۹۹،٣٩٦،٣٩٥،٣٩٤
١٢٣،١١٢،١١١،١١٠،۹۱،۹۰
٤٢٥ ،٤١٧،٤٠٧،٤٠٣،٤٠٢
۱۷۳ ،۱۷۰،١٦٧،١٦١،١٣٤
٤٢٨
٢٠٥ ،۱۹۰،١٨٤،١٧٦،١٧٥
بخل ، ٢٢٦ ، ٢٥٣ ، ٢٦٠
٢٢٤،٢٢٠ ،٢١٥،٢١٤،٢٠٨
٢٧٧،٢٦١
٢٣٥، ٢٣٤،٢٢٩،٢٢٧،٢٢٦
بکترا، ٢٦٨ ،٢٦٩، ٣١٢ ،٣٩٠
٢٦٠ ،٢٥٠ ،٢٤٤،٢٤١،٢٣٨
۳۹۲،۳۹۱
۲۸۰ ، ٢٧٧،٢٧٤،٢٦٧،٢٦٣
بکتر یانه (بکتر یانا ملاحظه شود )
٢٩٦،٢٩٥،٢٨٤
بگرام ، ٣٨٢ ،٣٨٣
بخدیم . ٣١ ، ٣٩ ، ٦٩ ، ٢٧٧
بغلان، ٣٨٦
۲۹۲
بکردا ، ٣٨٠
بلخ ، ٣٥ ، ٧٠، ٧٧ ، ٨٢
بمبئی ، ٣١٦
٢٢٠ ، ٢١٦،٢١١،٢١٠،١١٣
بند امیر ، ٢٨١
٢٤١ ، ٢٣٩ ،٢٢٨،٢٢٧،٢٢٦
بلو چستان ، ٣٧، ١٤١، ١٥
٢٥٧ ،٢٥٥، ٢٥٢،٢٥١،٢٤٩
٢٩٥،٢٣ ،٢٢
٢٦٣ ،٢٦٢ ،٢٦١،٢٦٠،٢٥٨
بحر هند، ٤٤، ٤٥، ٢٩٣
٢٩٥، ٢٨٤ ،٢٧٨،٢٧٧،٢٦٨
بحر الروم، ٣٣٧،
۳۹۱ ،۳۹۰، ٣١٥،٢٩٩،٢٩٦
بحر سفيد، ٢٦٣،٧
٤٢٣،٤٠١،٣٩٩
بد خشان ، ٢٤، ٢٥، ٢٦، ٣٤،
بکتر یا ،٤٤
،١٥٣،١٠٨،١٠٤،٧٩،٤٠،٣٩
بکتریانا، ٤٤، ٧٨، ٢٩٥، ٣٦٩
،۳۳۳،۳۱۱،۲۹٥،۲۸۰ ،۱٥٥
۳۸۳ ، ۳۸۱،۳۸۰،۳۷۸،۳۷۰
٤٢٣،٣٧٦،٣٦٢
۳۹۲ ،۳۹۱،۳۹۰،۳۸۹،۳۸۷
بد هه کایا، ٤٤٢


(٤٧٧)

بها را ته ورشه ٨٦٠٨٥٠٣٨
بهاراته ورته ٤ ٨ ١٦٧٠
بهار ٤٤٢٠٤٤١
بیوت ۳۷۷۰
بین النهر بن ۹۰۸۰۷۶۰٤٠٣٠
۲۰ ۲٤٠۲۳٠۲۲۰۱۰۱۱٠۱۰
۲۰۲۰۱۷۵ ۱۷۲ ۱۷۱۰۱۷۰
۲۳۲۲۳۰ ۰۲۰۸ ۲۰۷
۳۱۱ ۲۶۹۲٦٦٢٦٥٢٦٣
۳٤۱۳۳۸٠٣٣٦٠٣٣٥
بیحبس ۳۷۷۰
بیجور ٤١٧
بیاس ٤٢٣
بریکوت٤١٥٠٧٤
برج کلجان ٣٨٦
بركوت ( کوه ) ٤١٥٠
برزین مهر ٢٥٣٠
بوشهر ۸
بولان ٨٨٠٨٤٠٧٧
بوری ۲۲۹۱۷۵
بوری ۹۳
بست ٢٥٥١٠٨٠١٠٦
۳۷۷۳۰۰ ٢٥٩٠٢٥٧
بوميا (كوه ) ٢٨٤٠
بنگال ٤٣٦٠٤١٥٤٣٥٠
بنيرا ٤١٦٠٤١٢٠١٤
بنارس ٤٤٢٠٤٤٠
حرف پ
یا هیر ۲۸۳۰۱۷۸۰۱۰٤٠٣٣
۳۹۲۳۳۳۳١٤٣١٠
پارتیا ٣٥٨٠٩٠٤٥٠٤٤
٤٤٦٠٤٣٢٠٤٠٠٣٧٩
پارو پامیزوس ٢٨٧٠١٠٣٠٤٠
٤٢٨٤٠٧٠٣٩٤٠٢٩٥
پاراتا کنه ٤٤
پارو شنی ( رودخانه ) ٨٧٠٧٤٠
پارو پا میس ۳۷۹۰
پارو پا میز اد ۹۳۱۹۱۰
پارو پا میزا دی ٤٢٠ ۳۷۹
٤٢٨٠٤٠٨٠٣٨٥٠٣٨١٠۳۸۰
٤٣٨٤٣٣
پاقا لا ٤٢٣٠
پارسيانا ۳۸۰۰
پا تا لی پو ترا ٤٣٣٠٤٣١


(٤٧٨)

٤٤٣،٤٣٨
پازا کارا ٤٤١
پاجا كره، ٤٤٢
پادريه ٤٤١
پا كه لی ٤٢٦
پارو پا ئیر ١٠٠
پاسار گاد ٣٥٤
پاری تماس ٤٠٣
پارادا پرو فتازيا ٣٧٣
پارت ٣٦٩
پاریس ٣٤٠،٣١٥
پتنه ٤٣١
پترا او كسيانا ٤٠١
پر سه پو ليس ٣١٥،٢٩٦،٨٠
٣٦٧
پروت (کوه) ٢٨٩
پر وان ٣٨٨،١٥٣،١٥٢٠
٣٨٣،٣٨٢
پرسوا ٢٧٠
پروفتا زیا ٣٧٣
پى شينا ٢٣٣
پشاوران ٣٧٣
پيښو نخوا ٩٢،٩١

پشاور ٤١٢،٣٨٣،١٥٤،٧٥
٤٤٤،٤٢٧،٤١٩
پنتيجكا ٩٢،٩١
پشین ٢٣٣،٩٣
پشات ٤١١
پكتين ٩٢،٩١
پكتيكا ٩٩،٩٣،٩٢،٩٠٠
١٠١
پلالك ١٠٧
پل خمری ٣٨٦
پل متك ٣٨٦
پنجاب ٣٤٣،٠٣٧،٢٣،١٠
٦٩،٦٨،٦٧،٦٦،٥٨،٣٨،٣٧
٨٣،٨٢،٨١،٨٠،٧٨،٧٤،٧٠
١٥٣،١٢٠،١٠٨،٨٧،٨٤
١٧١،١٧٠،١٦٩،١٦١
٤٣٠،٤٢٩،٤٢١،٣٨٣،٣٦٠
٤٣٧،٤٣١
پنجلوره ٤١٦،٤١٢،٩٣
پنجشیر ٣٨٣،٣٨١
پو كالا اوتيس ٤٠٩،٣٨٣
٤٢٠،٤١٩
پو کلاس ٣٨٣


(٤٧٦)

يولى تمنوس ٣٠ ٣٩٨٠٣٩
پورواناوا ٢٨٩
پورانا (كوه ) ٢٨٨٠٢٨٦٠١٥٢
يهرا ٣٧٣
پيچ (رودخانه) ٧٤٠
پيدنا ٤٢٥٠
حرف ت
تالش ٤١٢٠
تاشقر غان ٣١٠
نارم (رود خانه) ١٦٠٠٣٣٠
٣١٦
تاناتا ٣١٢٠
تانا كفه ٢٠ ٢٩٥٠١٠
تاروسار ١٥٠
تارا كان ( رودخانه ) ٣٧٥٠
تاقا ايس ( رود خانه ) ٣٨٨٠
٣٩٥٠٣٩٢
تبر ستان ١٧٥٠
تخارستان ٣٣٣٠٣٣٢٠٢٩٥
ترکستان ٣٣٦٠٣٣٥٠
تراس ٣٥٨٠
ترنك ٣٧٧٠
تري پرادباسوس ٤٣٢٠٤٢٨٠
تر بشقاما (رودخانه) ٧٤٠٧١
تركيه ٣٦٦
تکاو ٤٠٠
تكسيلا ٤٠٩٠٤٠٨ ٤٢١
٤٣٥
تالى برزو ٢٧٦٠١١٢٠١١٠
٢٠٥
تو ران ٢٤٦٠٢٤٣
تورغر ٢٨٩
ترمز ٣٩٩
تهل ٧١
تهران ٣٤٥٠
تيرا ٢٨٩٠١٥٣٠١٥٢٠
٢٨٥
حرف ج
جايان ٤٠
جاله وان ١٤١٠٣٠٧
جانكدا ٤٣٨٠
جبل السراج ٣٨٣


(٤٨٠)

جرم ١٥٤
جیلم ٤٠٨٠٤٢٢٠٤٢١٠٧٤
جرمنی ٣٠٠
٤١٩
جدورزیا١٤٠، ٢٩٥ ٤٢٨٠
جیرنار ٤٣٧
٤٣٣
جندول ٤١١
جمدت نصر ٢٤٠٨
جگز ارض ٣٩٦٠٣٩٥٠٣٩٣
جزایر شرق الهند ٤
٤٠٠
جیحون ٣٩٢٠٣٨٧
جیان(تپه) ٨٠
حرف چ
چاریکار ٣٨٦٠٣٨٢
چغه سرای ٧٤
چا قرا کار قا ٣٩٠
چقنسور ١٠٧
چاند راقا گا (رودخانه) ٧٤٠
چمن ٧٧
چاکدره ٤١٢
چمر کند ٤١١
چناب ٤١٩٠٧٤
چین ٣١٦٠٢٨٨٠٧٣٠٤
چترال ١٠٤٠٧٣
چمله ٤٢١٠٤٢٠
حرف ح
حصار(تپه) ١٠٨٠٨٠
حیدر آباد ٤٢٣
حرف خ
خاش ١٠٧
خجند ٣٩٩٠٣٩٨٠٣٩٧
خاشرود ٢٩١٠١٠٧
خزر ٣٣٠٠٢٨٠٢٥٠٢٣٠٢٢٠٦
خاواك ٤٠٧٠٣٨٦
١٧٧٠١٧٥٠١٧٤٠١٧٠٠٩٠٠٤٤
خراسان ٢١٠٠٢٠٩٠١٢٣
٣٤٥٠٣٤١٠٣٣٩٠٢٨٣٠٢٧٠
٢٨١٠٢٥٣٠٢١٣٠٢١١
خلیج فارس ٢٣٠٢٥٠٢٢٠٦


(٤٨١)

خیونان ، ٢٦١	خسپاس (رودخانه) ٢٩١،
خوارزم ، ٢٤٣ ، ٢٥٨	خواجه سيا ران (کوه) ٣٨١
خواسپس (رودخانه) ٧٣٠	خلم ، ٣٩٠، ٣٩١
خواسيه ، ٢٩١	خر خر ، ٣٤٥
خوسيه ، ٢٩١	خنتنا ، ٢٧٤، ٢٧٩
حرف د
دا نيوب ، ٣٠٠	دریای سفید ، ٢٦
داردستان ، ١٠٤	دروشیشوانت (کوه) ، ٢٨٥
داراگ ، ٢٧٥ ، ٢٧٦ ، ٢٩٠	دون ، ٣٩٧
دائی تیک ، ٢٧٥، ٢٧٦	دريا متروپولیس ، ٣٩٤ ، ٣٩٩
داراکيدوس(رودخانه) ، ٣٩١	دير ، ٤١٢
دارستان ، ٩٣، ٢٩٥ ، ٣٧٦	دير تا ٤٢٠
دجله ، ٧ ، ١٥ ، ٤٢ ، ١١٤ ، ٢٠٧	دیهر ، ٤٢٠
٢٦٦، ٢٦٩، ٣٣٧	دکن ، ٤٤٣
درانجیان ، ٤٢ ، ٤٤ ، ١٠٢	دهولی ، ٤٣٧
٢٩٥ ، ٣٦٠ ، ٣٦٢ ، ٣٦٨ ، ٣٧٠	دوشی ، ٣٨٦
٣٧٣ ، ٣٧٤ ، ٣٧٥، ٤٢٨ ، ٤٣٤	دیمتر یاس ، ٣٧٧، ٣٨٣
٤٣٨	دی تیا ، ٢٥٤ ، ٢٥٦، ٢٥٨
درایا کا ، ٨٥ ، ٣٨٨ ، ٤١٧	٢٩٠
دراسيه ، ٣٩٠	ديره جات ، ١٤
حرف ر
راغا ، ٢٧٤، ٢٨٠ ، ٢٩٣	رانگد، رانگدا ، ٢٧٤، ٢٨١، ٢٩٠


(٤٨٢)

راغ ۲٨۰
راگی(راغا ملاحظه شود )
راسا (رودخانه) ٦٣٠٥٧ ٦٧٠
١٦٦٠٧٤٠٧٣٠٧١
راوی ٧٤٠ ٨٧٠
رام رود ٣٧٦٠
راجور ٤١٧٠
راولپندی ٤٢١٠
راش تريکاس ٤٢٤٠
روشان ٤٠٤٠١٠٤٠
رژوه ۲٩٥٠٢٧٩٠٩٣٠
رونجون ۳٩١٠
رم ۱۹٨٠
روسیه ۱۷۹۰۱۱۰۰۳۰۰
رودغيتيا، ۲٨٤
ريمانا ( کوه) ۲٨٥
ريوانت ( کوه ) ۲٨٥
ریجور ٤١٧٠
ری ۲۹۳۰۲٨۰٠
ری و نکتا، (کوه) ۲٥۳
حرف ز
زابل ۲۱۱۰
زابلستان ۰۲ ۲٥۹۰۲۰
زاب(رودخانه) ۲٦٦٠ : ٣٣٧
زاریاسپہ، ( رودخانه ) ٣٩٠
زاریسیه ۳٩١٠
زادرا کات را ٣٦٩٠
زرنج ۲١٠١٨٠١٦٠١٥ ٠
۳۰۰۰۲٥٧٠١٠٧
زراسپه ٣٩٩٠٣٩٠٠٢٤٩٠
زرافشان ٣٩٩٠٣٩٣٠٢٧٦٠
زره دهازا ٢٨٤٠٢٨٣٠
زرنگی ٠٣٨٣
زرانگیانا ٣٧٥٠٣٧٣٠
زره ٣٧٦
زندان ٣٩١٠
زرنگ ۳۷۳۰
زودرا كارتا، ٣٦٩
ز گروس ( کوه) ٣٤٥٠٢٦٦٠
ز ينكر و نی ٠٢٧١٠٢٧٠٠
٣٤٣


(٤٨٣)

حرف س

سائیبریا ۳۰
ساکستن ساکستانا ۱۰۷٬٤٤
۳۷۳٬۳٦٢
سائی دی وانت (کوه) ٢٨٥
سالنگ ٣٨١٬٢٨٨
سارایو (رودخانه) ۷۱
سبز (شهر) ۳۹۲
ستلج ٤٢٣٬٨٨٬٧٤
ستردی (رودخانه) ٨٨٬٧٤
ستیرا (کوه) ٢٨٩٬٢٨٦٬١٥٢
ستا کیدیا ٣٦٢
سپتشر داتا (کوه) ٢٨٦٬٢٨٥
سپپتا کوتا گیری (کوه) ٥٦
۲۸۹٬۲۸۸٬٢٨٦٬١٥٢٬۹۲
سپته سندهوا ٨٤٬٧٤٬٣٤
سپیته وزنه (کوه) ٢٨٦٬٢٨٥
۲۸۸
سپین غر ٨٤٬٧٢٬٦٣٬٥٦٬٤٠
٬١٥٦٬١٥٥٬١٠١٬٩٢٬۹۱
۲۸۹٬۲۸۸
سرخس ٤٠١
سریل ٤٠١٬١٠٠
سراواستی ٤٤٢٬٣٧٦
سروبی ٤٠
سردزیا ۳۹٬٣٥٬٣٤٬٣٣٬٣١
۱۸۰ ٬ ۱٦١٬١٦٠٬١٥٦٬٤٥
٢٤٨٬٢٤٠٬۲۳۱٬۲۰۸٬۲۰۲
٢٨١ ٬ ٢٧٦٬٢٧٥٬٢٦٢٬٢٥٤
۲۹۳٬۲۹۰
سمرقند ۲٥٢٬۲٠٥٬۱۱۰
٢٧٦٬ ٢٦١٬٢٦٠٬٢٥٩٬٢٥٥
٤٠٥٬٣٩٩٬٣٩٥٬٣٩٤٬۳۹۳
سمیریا ٣٤٤
سوارا ۹۸
سنکیانگ ٣١٦٬١٦٠
سند ۱۳٬۱۲٬۱۱٬۱۰٬۹٬۷
١٦٦ ٬ ٤٤ ٬٢٦٬٢٣٬۲۲
٦٨٬٦٧ ٦٣٬٥٧٬٥٢٬٤٥
١٦٨٬٨٤٬۷۷٬ ٧٦٬ ٧١٬٦٩
۲۷۹٬۱۸۰٬۱۷۹٬۱۷۲٬۱۷۰
٣٦٣٬٣٦٠٬۳۳۲٬۲۹۳٬۲۸۱
٤٣١٬٤٢١٬٤٠٩٬٤١٨
سندهر ٥٧٬٥٤٬٥٠٬٣٨٬٣٢
٧١٬٧٠٬٦٩٬٦٨٬٦٧٬٦٦٬٦٣


(٤٨٤)

۱۰۸، ۸۸ ،۸۷، ۸۶ ، ٨٤ ، ٧٨ سراسواتی ٤٠ ، ٦٣،٥٧، ٧٠
۱۷۷، ۱۶۸ ،١٦٧ ، 166 166، 105، ٨٨، ٨٤ ، ٧٧، ٦٧، ٧٥
سنگالا ٣٩، ٣١ سوز ٦ ، ۳۸، ۳۰، ٢٥، ٢٩٦
سنگ بست ، ٤٠١ ۳۳۲ ، ۳۳۱ ، ۳۱٥ ،۳۱۱
سوات (رودخانه) ۱۰، ٥۱، ٧، ٦٣ سوزیان ، ٨، ٦، ٠، ۳۱ ، ۸، ۲ ، ۱۷
١٦٦،٧٢، ٦٧ ٣٥٧
سواستوس ، ۷۳ سغد ، ٣٦، ٣٩، ١١٠، ۱۱۲
سواستس (رودخانه) ٧٣، ۷۲، ٢٨٠،٢٧٧،٢٧٤
سوات، ٤٠، ٧٣، ٤، ٧٥، ٧، ٧٦ سفيد داغ (تپه) ، ١٦
۹۳ ، ۷۷ سفيد كوه ٤٠، ٧١، ٧٢، ۹۲
سواستو، ٤٠، ٥٧، ٦٣، ٧١، ٧٣ ۲۸۹، ٢٨٨، ٢٨٦، ١٥٣، ١٥٢
سوتی ، ۷۱، ۷۲، ۷۳، ١٦٦ سغدیان ، ١٤، ٣٩، ٤٠، ٤٤
سون کل (دریاچه)، ۲۹۲ ٢٠٥، ١٦١، ١١٢، ١٠٠، ٤٥
٣٩٥، ٣٩٤، ۳۱۲، ٢٩٥، ۲۷۷
سوريه ، ٤٢٥ ٤٠٤، ٣٩٩
سواست(رودخانه)، ٤١١ سليمان ( کوه) ، ٤٠، ۹۲، ۹۳
سو کهودا، ۳۹۳ ۳۷۹، ۲۹۰
سوريا، ۳۷۰ سلطان پور ، ۱۱۹
سوپوفاسوتو، ۷۳ سگد یا نه ، ۸۷، ۳۸۸، ۳۹۰
سیامکه( کوه) ، ٢٨٥ ، ٢٨٦ ٣٥٩، ٣٩٤، ٣٩٦، ٣٩٣، ۳۹۲
۳۹۷، ٣٩٥، ۲۸۹ ٤٠٧، ٤٠٦، ٤٠٣، ٤٠١، ٤٠٠
سرخ داغ (تپه) ، ١٦ ، ١٧، ١٨ ٤٢٨، ٤٢٥
۲۲ ، ۲۱