(۱۳۰)

احساسات آنها از دو فقرۀ ذیل معلوم میشود : «داماد عروس را طوری تعقیب
میکند که آفتاب از عقب شفق درخشان ظاهر شود» و «زن در خانۀ شوهر مانند
ستارۀ قطب ثابت قدم است» .

مقام زن در جامعۀ ویدی : با وجود اینکه از خلال سرود ها چنین معلوم
میشود که آریاها در عصر ویدی نسبت به دختر، تولدی پسر را در خانه خود نیاز
میکردند این مسئله دلیل شده نمیتواند که مقام دختر وزن در خانه و در جامعۀ
عصر ویدی پست و حقیر بوده باشد . چون نگهداری و شوهر دادن دختر عامل
تشویش خانواده شمرده میشد و پسر برعکس به خانوادۀ خود كمك های مادی
رسانیده میتوانست ازین جهت به تولدی پسر بیشتر مایل بودند. در تربیۀ خانوادگی
که پدر و مادر متکفل آن بودند پسر و دختر فرق نداشت و هر دو یکسان تعلیم و تربیه
میشد . طبیعی پسر بیشتر با پدر خویش در کار های بیرون خانه شريك بود
و دختر را در کانون خانواده مادر تربیه میکرد، دلیل روشنی که در عصر ویدی
تعلیم و تربیۀ دختر ها وزن ها را ثابت میسازد وجود يك سلسله «ریشی ها» یا
شاعره هائی است که از میان طبقۀ نسوان آریائی در عصر ویدی ظهور کرده و ایشان
مانند ریشی های که از میان مردان برخاسته اند در تمام شعب معرفت وقت
آگاهی داشتند ، شعر میساختند مراسم قربانی را اجرا میکردند و سرود هائی
بنام ارباب انواع میسرودند و ازین رهگذر مقامی مساوی با ریشی های مرد
در جامعه اشغال کرده بودند و اسامی بعضی های آنها قرار آتی است. شهزاده خانم
«کوشا» شاعره معروفی بود و اشعار او در کتاب اول ریگ وید سرود ۱۱۷
و کتاب دهم سرود ۳۰ و ۴۰ قید است . «لوپامودرا» شاعره معروف دیگر است
و نمونه کلام او در کتاب اول سرود ۱۷۹ گنجانیده شده همین قسم «ماماتا»
«اپالا» ، «سوریا» ، «اندراتی» ، «ساسی» هر کدام شاعره های معروفی بودند


(۱۳۱)

و نمونه های سخن آنها در کتب مختلف سرود ریگ وید قید است ( ۱ )
یکی از بزرگترین ریشی ها « ویسوامیترا » میگوید که : « زن خانه است »
این جمله کوتاه پر معنی نشان میدهد که وجود زن عامل تشکیل کانون خانه
و خانواده است. درین شبهه نیست که سر رشته امور خانه در عصر ویدی متوجه زن
بود معذالك به کارهای بیرون خانه هم به شوهر خود كمك ميكرد حتى مثال
های در سرودها داده شده که زن باشوهر خود در جنگ ومقابلهٔ دزدها
شرکت می جست .

(۱) برای اینکه قدرت کلام وطرز تخیل یکی ازین شاعره ها معلوم شود پار چهٔ شعر
شهزاده خانم « گوشا » را که در کتاب اول سرود ۱۷۷ ذکر است ودوست عزیزم پژواك
ترجمه نموده اینجا میدهم .
« ای اسون ( ستار گان صبح ) عرادهٔ شما که سریعتر از خیال است ، عراده ئیكه آنر ا
اسپ های دلیر وتند می کشند ، بسوی مردمان می شتابد . کجا میروید تا منزلگه پا کان را جستجو
کنید . ای دلاوران و پهلوانان اینجابه رهایشگاه مابیائید .
شما ای صاحبان کار نامه های عجیب ، وندانا Vandana را بیرون آوردید تا مالك
فیروزی وشکوه گردد . مانند زرصافی که مدفون باشد، چون کسیکه در سینهٔ تباهی وفناخزیده
باشد .مانند آفتاب که در حجلهٔ ظلمت پنهان باشد .
ای « اسون » شما به معاونت قوت هاونیرو های بز ر گ تان، آن مرد باستانی «شیاوانا»
را به آغوش جوانی سپردید . شما ای « ناساتیاس » عرادهٔ تان را بگمارید تادختر آفتاب را
باهمه شکوهی که دارد بردارد .
شما ای کسانیکه هماره جوان هستید و بااسپ های گند می خویش بابا لها چابك پر واز
میکنند « بهوجیو » رااز بین امواج بحر بیرون کردید .
ای صاحبان کار نامه های عجیب ، زمین را شیار کردید . وجو کاشتید برای انسان
شیرهٔ غذادادید « داسیو » (بومیان هند) را با کرنای خویش از میان بر داشته دور افگندید
و به « آریا » روشنی وسیع ورخشنده گی دادید که به آفاق پخش شد .
ای بزر گان ! من از شمااستعانت میکنم . ای « اسون » به نیاز های من به دیده لطف بنگرید
ای « ناساتیاس » به من ثروت زیاد و تمول کثیری بدهید که با اطفال همراه باشد .
این کار نامه های بز ر گ وشجاعا نه شما که آن رادر دوره های باستان کرده اید مردم
میدانند ، نیاز میکنم که ای صاحبان قدرت ونیرو ، دعاهای من درحالی بشما خطاب شوند که
فرزندان دلیر وشجاع در اطراف من ایستاده باشند .»


(۱۳۲)
بازی و ورزش : از سرود های ریگ وید و اشاراتیکه در موارد مختلف شده
معلوم میشود که قبایل آریائی در عصر ویدی و بیشتر از آن به انواع ورزش
و ساعت تیری ها و بازی ها در هوای آزاد و در داخل خانه مشغول میشدند از مشاغل
عمدۀ آنها در هوای آزاد یکی شکار بود که نه تنها وسیلهٔ ساعت تیری بلکه یکی
از منابع بزرگ زندگانی آنها هم بشمار میرفت تیر و کمان و سگ شکاری استعمال
میشد پرنده ها را با تور و دام و بعض حیوانات مثل گرگ و شیر را به تلك
میگرفتند هکذا در چاهای که روی آنرا خس پوشك ميكردند بعض حیوانات
وحشی را میگرفتند.
اسپ سواری و اسپ دوانی : آریاهای عصر ویدی به اسپ سواری و اسپ
دوانی و سواری عراده هائیکه اسپ آنرا کش میکرد شوق مفرط داشتند راجع
به اندارا يك جمله يکی از سرودها چنین میگوید : " ای اندرا به كمك ما از نقاط
دور دست به سواری دو اسپ زیبا بیا و این سوما را بنوش " بك جای دیگر چنین
ذکر شده : " پهلوانان ما با اسپ ها پرواز کرده یکجا آمدند ، همین قسم از اسپ
دوانی و اسپ دواننده تذکرات زیادی در سرود ها داده شده.
طاس بازی : یکی از مهمترین سرگرمی آریاها در عصر ویدی چه در هوای
آزاد و چه در داخل خانه یکنوع بازی بود که با طاس اجرا میشد اگر چه اصول
آن پوره معلوم نیست اینقدر گفته میتوانیم که بعض اوقات با سه و گاهی با چهار
و گاهی هم با پنج طاس بازی میشد و در هر دهکده وقریه همان جائی که مجلس
قبیلوی « سبها » دایر میشد معمولاً مردم برای وقت گذرانی و اشتغال به چنین
بازی ها هم جمع میشدند. ریگ وید تقلب و خدعه را در بازی یکی از جنایات
بزرگ حساب میکند .
اتن و رقص : قرار يکه از بیانات سرودها معلوم میشود در عصر ویدی و پیش از آن
مردان و زنان اتن می انداختند و رقص میکردند ولی معلوم نمیشود که زن و مرد


(۱۳۳)
یکجا هم رقص می‌نمودند یا نه. اتن طوریکه امروز در میان قبایل افغان و نورستانی
معمول است عیناً به همین رویه در عصر وید در میان آریایهای آریانا معمول و مروج
بود. جوانان آریائی کاکل های دراز خویش را با روغن چرب کرده و در
حالیکه خویش را با گل های قشنگ خودروزینت میکردند، دسته دسته آواز
خوانده به میدان های اتن حاضر میشدند. اتن مانند امروز عموماً در هوای ازاد و در
میدان های عمومی بعمل می‌آمد چنانچه واضحاً در کتاب دهم سرود ٧٦
فقره هشتم يك جمله چنین میگوید «گرد ضخیم مانند مردانی که اتن می‌انداختند
بهوا بلند میشد» اتن جنگی عبارت از همین اتن عادی بود که در آن نفری به
تعداد زیاد شامل میشدند. این اتن با آواز نهیب دهل بهترین وسیله ئی بود
که جوانان را در میدان جنگ گرم میساخت.
در عصر ویدی رقاصه هائی که پیشه آنها رقص بود هم وجود داشت در موقع
اجرای مراسم عروسی و دفن مرده رقص های مخصوص معمول بود. در بعض
جاها به رقص دختران جوان هم اشاره شده.
خواندن وموزيك : آواز خواندن و مراتب قدامت آن تنها به نژاد آریائی
اختصاص ندارد بلکه میتوان گفت که بشر از هر عرق و نژادی که باشد در
قدیمترین مراحل زندگانی آواز خواندن را بنوعی بلد بوده و برای کلماتیکه
رنگ شعر داده بود شیوهٔ خواندن هم حتماً داشت. از عمو میات گذشته
اگر آریاها و مخصوصاً آریایهای عصر ویدی را در آریانا، نگاه کنیم خواهیم دید
که آواز خواندن و تغنی در میان آنها خیلی معمول بود در میان کتله ئی که
شعر گوئی کار میراثی خانواده های آن باشد، مردمانیکه حفظ سرودها را از
وظایف اولیهٔ مذهبی و خانوادگی خود بدانند. خانواده هائیکه رکن بزرگ
آئین آنها روز سه مر تبه خواندن سرود ها باشد چیز طبیعی است که آواز
خواندن از قدیم ترین زمانه ها تا عصر ویدی و بعد ازان در میان ایشان معمول


(١٣٤)

بوده و به مراتب ترقی رسیده بود قبایلی که شعر میگویند، سرود میسازند اتن می اندازند ، امکان دارد که آواز نخوانند ؟
همین طور موزيك . در حالیکه شعر ، سرود خواندن ، اتن باشد موزيك از لوازمات آنها است . موزيك بعقيده پروفيسر « کیت » Keith در عصر ویدی مراحل ابتدائی خود را پیموده بود ازین نظریه معلوم می شود که آریاهای آریانا مراحل اولیه موزيك را پیموده و اساس موزيك آریائی ازینجا به ماورای شرقی اندوس نشر شده است . آریاها در آریانا سه نوع ادوات عمده موزيك یعنی آلات تاردار و آنهائیکه با پف و دست زده میشد همه را میشناختند و آنها را به نام های « دندوبهی Dundubhi » ، وان Vana ، ویونا Vuna یاد میکردند .
یکی از شعرای ریگ وید میگوید که : « آواز نوله از رهایشگاه مسعود « یاما » شنیده میشود » . چون رهایشگاه یاما در شمال هندوکش عبارت از همان قصر « وارا » است که در بخدی بنا نهاده بود گفته میتوانیم که در قدیمترین مراحل زندگانی خود آریاهای آریانا به اساس موزيك بلد بودند و پادشاهان بزرگ بخدی در ترویج آن صرف مساعی زیاد میکردند موزيك علاوه بر اینکه در مجالس سرود و اتن و مراسم عروسی و دربار شاهان کمال عمومیت داشت در محاربه هم مورد احتیاج بود و برای تشجیع و تهییج جوانان و ترسانیدن دشمن بهترین وسیله بشمار میرفت . یکنوع نشیده های مخصوصی که در محضر پادشاهان و سرداران قومی و بزرگان خوانده میشد به « دناس تیو تی » Dnastutis یاد میشد و اشعار آن بیشتر شکل مدحیه داشت .
سامانه : این کلمه در سرود ریگ وید زیاد ذکر شده و عبارت از يك نوع میله ئی بود که در میدان های آزاد اجرا میشد درین میله تمام طبقات جامعه مرد، زن، پیر، جوان، اطفال، ریشی ها ، پهلوانان، ورزشکاران، سوار کاران همه شامل میشدند و در آن ابراز لیاقت و هنر نمائی میکردند . ریشی ها پارچه


(١٣٥)

های شعر وسرود خود را میخواندند ! جوان ها اقسام مظاهرات ورزشی
بعمل می آوردند وسوارکاران به اسپ دوانی و مسابقه مبادرت می ورزیدند .
دخترها و زنها برای ساعت تیری و حتی انتخاب همسر در ین میله شرکت
میکردند این میله بعضی اوقات شب و گاهی هم روز تشکیل میگردید . اگر
شب دایر میشد تا صبح دوام میکرد و اگر روز بعمل می آمد تا شام دوام مینمود
انواع بازی ها و اتن و رقص از طرف شامل شوندگان اجرا میشد و موسیقی
نوازان و خوانندگان با نوای موزيك و خواندن خویش حاضرین را مسرور
و مشغول میساختند . جشن ها و میله های ملی که امروز معمولاً در اوائل بهار
در نقاط مختلف افغانستان در هوای آزاد تشکیل میشود به میله « سامانه »
عصر ویدی شباهت زیاد دارد و یونانی ها این خاطرهٔ قدیم را تحت پروگرام
معینی آورده بودند .
جنگجوئی و اسلحه : جنگ و جنگجوئی یکی از مشاغل عمدهٔ آریائی ها
بود. زندگانی نیمه کوچی و نیمه زارع که بیجاشدن قبایل را از یکجا بجای دیگر
ایجاب میکند طبعاً این کتله با شهامت را برای مجادله آماده ساخته بود .
در موقع جنگ عموماً تمام قبایل آریائی شامل می شد خود شاه شخصاً دستجات
جنگجویان خود را سرکردگی میکرد و روحانیون و شعرای قبایل
با خواندن دعا و مناجات و اشعار رزمی روحیات جنگجویان را بلند برده
و راه فیروزی را برای ایشان آماده می ساختند .
پادشاه و نجبای سلحشور در میان عراده های جنگی سوار شده و میجنگیدند
در این عراده ها دو نفر جا میگرفت یکی سرباز و دیگری عراده ران ، اولی
بطرف چپ و دومی بجانب راست می نشست و تا اندازه زیاد کامیابی سرباز به
قابلیت عراده ران مربوط بود سائر مردم عوام قبائل پیاده میجنگیدند و از خود
دسته های خورد خوردی داشتند، اسلحهٔ آنها عبارت از تیر و کمان ، نیزه و تبر


( ١٣٦ )
قمه ، فلخمان بود و مهمترین همه تیر و کمان بشمار میرفت . زره و کلاه خو د
نزد ایشان مجهول نبوده . سرباز خود به سر کرده زره می پوشید و قمه در کمر
میزد و کمان را به دوش می افگند. چوب تیرهای آنها قسماً از نی بود و پیکان آن را
از شاخ یا از فلز می ساختند . تیرهای زهر آلود هم گاه گاه استعمال می نمودند
باوجودیکه اسپ سواری و اسپ دوانی نزد آریائی ها بسیار معمول بود و برعلاوه
در کش کردن عراده های جنگی هم از آن کار میگرفتند ولی در سرودها از استعمال
سواره نظام در جنگ تذکری بمیان نیامده است .
البسه : البسه آریائی ها عموماً از پشم گوسفند بافته می شد و عبارت
از دو یا سه پارچه بود . قراریکه درمیان اطفال امروزه نورستان معمول است
پارچه های پوست را هم بصورت لباس استعمال میکردند آریائی ها به تزئینات
سروبر خودسلیقه و ذوق مخصوص داشتند وزن ومرد هر دو فرقه زیورات طلائی
بازوبند ، گلو بند ، گوشواره ، انگشتر حلقه گوش وغیره می پوشیدند لذا
از هر نقطه نظر که دیده شود یادگارهای حیات عصر (ریگ وید) با تمام جزئیات
آن هنوز در میان قبایل افغان مشاهده میشود و جوانان زیبا ورشید افغان
انگشتر ها، حلقه ها، گوشواره ها و حلقه گوش و بازوبندها بصورت پوش تعویذ
وغیره استعمال میکنند. درین شبهه نیست که زندگانی قبیلوی و دموکراسی
قبیله افغان حیات نیمه مالدار و نیمه زارع با تمام ملحقات آن که عبارت از رمه
داری ، استعمال لبنیات در غذا، شوق اتن و رقص و بسا چیزهای دیگر میباشد مظهر
زنده حیات عصر ریگ وید آریائی های افغانستان است پس هیچ غرابت ندارد
که مردان قبایل در آرایش خویش بکوشند و انگشترها و بازوبندها و گوشواره ها
استعمال نمایند . همین طور گذاشتن موی سرو کاکل تاسر شانه از یادگارهای
قدیم آریائی است که آن را به مواظبت چرب میکردند و شانه می نمودند
زن ها موهای خودرا می بافتند و مردها در بعضی مواقع آن را پیچ پیچ داده


(۱۳۷)

بيك طرف شانه میكردند. از اختصاصات قبیلۀ وسیشتا Vasishtas این بود كه كاكل های
خود را بطرف راست تاب میدادند . كل كردن موی نزد آنها مجهول نبود
اما ریش را عموماً میگذاشتند و مانند جوان های افغان كه در روزهای اعیاد ملی
گل های طبیعی را به سر و یخن خود میزنند در عصر ویدی هم در مواقع خوشی و میله های
قومی جوان ها به كاكل های چرب كردۀ خود گل های خودرو را میخلا نیدند
زراعت و مالداری : آریائی های عصر ویدی نه تنها زراعت پیشه و نه محض
مالدار بودند بلكه به هر دو دست داشتند ولی با وجود ایینكه زراعت و مالداری
هر دو در میان آنها معمول بود بیشتر به مالداری و تربیۀ حیوانات اشتغال
میورزیدند . در بعضی قسمت های سرودی كه در مورد یگتیا ذكر شد و بسا سرود
دیگر شعرا داشتن گله های گاو و گوسفند و اسپ مخصوصاً رمه های گاو را
زیاد التماس نموده و آن را یكی از علائم دارائی و نیك بختی تصور می نمودند .
شعرا وقتیكه اشعار مدحیه وغیره برای قبیله میخواندند بطرف راست آنها بصورت
بخشش و حق الزحمه يك راس گاو میگذاشتند و گاو علاوه بر ایینكه
در قلبه و سائر حوایج زراعتی استعمال می شد در كشیدن كراچی ها هم بكار
می افتاد اسپ بیشتر در كشیدن عراده های جنگی و در دوانیدن كه یكی از ورزش های
مخصوص آنها بشمار میرفت استعمال می شد دیگر از حیوانات خانگی آنها
گوسفند و بز و سگ بود كه برای شكار و حفاظت رمه و نگهبانی آنها هنگام شب
بكار میرفت. آریائی های مالدار اگرچه در اوائل بیشتر به تربیۀ حیوانات شوق
داشتند چون در افغانستان منبسط شدند طوريكه (مكدونل) در صفحۀ ١٦٦ ادبیات
سانسكریت میگوید مبانی اولیۀ زراعت را از مملكت ما فرا گرفتند و چون كلمۀ
قلبه (كریش Krish) در سانسكریت ویدی و اوستائی هر دو معمول است نظریۀ
فوق را تقویت میكند . زراعت در عصر ریگ وید در میان آریائی های آریانا
ترقی نموده بجائی رسید كه برعلاوۀ ایینكه مایحتاج وخوراكۀ شان را تكافو


(۱۳۸)

میکرد وسیلۀ داد و ستد و تجارت آنها نیز گردید. قولبۀ آنها قراریکه « اتروید »
شرح میدهد يك قسمت فلزی داشت که گاو آن را میکشید و زمین را شخم میکرد
چون زمین شخم شده بود روی آن دانه می پاشیدند و بواسطۀ جوی های سرباز
آبیاری میکردند موضوع درو غله با داس و دسته کردن آن و گذاشتن دسته ها
در خرمن و تشکیل خرمن و کوبیدن و پاك کردن آن با غربال همه بكرات ذکر
شده. دانۀ که میکشتند خوب معلوم نمیشود که چه بوده سرودها آن را یاواYava
یاد کرده اند (۱) و از روی بعض سرودهای تازه میگویند که مطلب از گندم
بوده ولی یقین معلوم نیست که مقصد از «یاوا» آریائی های عصر ریگ وید
افغانستان چه بود . نورستانی ها یکنوع نان نازك را که از آرد ارزن می پزند
«یاوه» گویند .
تربیۀ حیوانات اهلی و مخصوصاً نگه داری رمه های گاو شیری، بز و گوسفند
و نر گاو در عصر ویدی خیلی عمومیت داشت علاوه بر اینکه شیر بز و گاو در غذا
وخررا که و ترتیب مشروب سوما مدخلیت زیاد داشت از پشم و پوست این حیوانات
برای تهیه لباس خود کار زیاد میگرفتند . گاو و مخصوصاً گاو شیری در حیات
و نظام اجتماعی آریائی از قدیم ترین زمانها تا عصر ویدی و بعد از آن دخالت
و اهمیت زیاد داشت . هر خانوادۀ آریائی یکعدۀ کافی حیوانات اهلی داشت. خر
برای حمل و نقل ، اسپ برای سواری و کش کردن عراده های جنگی، ماده گاو
و بز برای شیر ، نر گاو برای قولبه و سگ برای حفاظت خانه و منزل استعمال
میشد . اگر چه اسپ در انتشار و پیشرفت آریائی و مهاجرت و جنگ ها
و فیروزی های آنها کمال مدخلیت داشت ولی اهمیت گاو شیری اگر از آن زیادتر
نبوده کمتر بهیچ صورت نبود . خانواده های آریائی در عصر ویدی هر کدام
به اندازۀ کافی گله های گاو داشتند و پیشتر دیدیم که وجود رمه های حیوانات

(۱) در نورستان نان ارزن نازك را (یاوه) گویند .


(۱۳۹)
مخصوصاً رمه های گاوهای شیری در تشکیل آغیل و چراگاه وبصورت غیرمستقیم در مراتب مختلف نظام زندگانی اجتماعی آنها تاثیر افگنده بود.
قراریکه از سرودها استنباط میشود علامهٔ دارائی خانواده های آریائی داشتن رمه های حیوانات و مخصوصاً گاوهای شیری بود. پادشاهان هرکدام رمه های شاهی داشتند و ویشی ها را که سرودهای مدحیه میساختند و دیگر خدمات اجتماعی بعمل می آوردند بکعده گاو بخشش میدادند و موضوع اکثر سرودها ر ا تقاضا و خواهش حیوانات تشکیل داده است.
تاجائی که از سرودها برمی آید چنین معلوم میشود که حتی واحد خریداری و تبادلهٔ اجناس هم گاو بوده چنانچه مقدار معین گیاه سومارا درمقابل یکعدهٔ معین گاو تبادله میکردند و چون حیوان قابل تبادله را «پاسو Pasu» میگفتند مدت ها این کلمه معنی دارائی را افاده میکردچنانچه رومن های قدیم کلمهٔ «پیسو» یا «پکوس Pecus» را به معنی ثروت استعمال میکردند (۱) و حتی زمانیکه پول هم درمیان آنها بمیان آمد به «پکوس» یا پکو Pecu موسوم شد درقطار بخشش عدهٔ گاو بسان بخشش عدهٔ اسپ و خرو شتر و عرادهٔ حمل و نقل وغیره بمیان آمد. اهمیت گاو و لزوم آن درعصر ویدی باعث شده بود که حتی درهمان عصر هم از کشتن آن احتراز کنند چنانچه بعض از ریشی ها این مسئله را قدغن کرده بودند.
صنعت : ناگفته نماند که آریائی های عصر ویدی افغانستان بکلی از مبادی صنعت بی بهره نبوده بلکه تا اندازهٔ کافی صنعت در میان ایشان خصوص دراواخر عصر (ویدی) پیش رفته بود. از همه پیشتر صنعت چوب درمیان آنها ترقی کرده و نجاری نزد آنها پیشهٔ با افتخاری بشمار میرفت زیرا نجار احتیاج بزرگ و اساسی آنها را که عبارت از عراده های جنگی و کراچی های مخصوص کشت
(۱) پیسه که تاحال درکشور ما درعوض پول استعمال میشود به این کلمه بی ارتباط نیست.


(١٤٠)

و زراعت بود تهیه میکرد چون مانند پختون ها و نورستانی ها ظروف خانگی
آنها هم اکثر از چوب بود ازین جهت هم اهمیت صنعت کار چوب بیشتر حس می شد.
مشروب کوهی (سوما) مخصوصاً در ظروف چوبی نوشیده میشد. نا گفته نماند
که نجارهای ایشان در تزئینات عراده های جنگی بسیار میکوشیدند و شعراء مهارت
خویش را به کسانیکه عراده ها را درست میکردند مقایسه کرده اند .

بعد از نجار یا صنعت کار چوب ، صنعت کار فلز که روی همرفته آهنگر
ومس گر وزرگر امروزی را در بر میگیرد نزد آنها با اهمیت تلقی می شد مشارالیه
در کوره ئی که با بال پرندگان پکه میکرد سنگ معدنی را میگداخت، دیگ های
خورد و دیگر ظروف معمولی را از فلز میساختند . در سرود ها فلزی بنام
«Ayas ایاس» ذکر شده لیکن واضح نمیتوان گفت که مقصد از آن چه بود،
معنی مس ، آهن و برنج هر سه را از آن میتوان کشید شاید قلعی باشد . دباغ
و صنعت دماغی هم در میان آنها معمول ومروج بود. کار بافت تکه و بوریا
از نی بیشتر به زن ها تعلق داشت تذکار این مطلب در اینجا بی مورد نیست که
پیشه وری ودست زدن بیکی ازین حرفه ها درعصر ریگ وید چیز پست درجامعه
نبوده بلکه اسباب افتخار همگان بشمار میرفت و کسانیکه به پیشه های فوق الذکر
مشغول بودند باشرف ترین اشخاص قبایل بشمار میرفتند .

خوراک : درغذای آر یائی ها برطبق زندگانی قبایل مالدار شیر مدخلیت
زیاد داشت که خالص یامخلوط باحبوبات خورده میشد . مسکه هم زیاد بمصرف
میرسید. از آردحبوبات باشیرومسکه کلچه درست میکردند سبزی و میوه جات
در تغذیه شان مدخلیت زیاد داشت . گوشت قربانی حیوانات مثل نر گاو و گوسفند
وبز هم به مصرف خوراکه آنها میرسید. درمواقع میله های عمومی بیشتر نرگاوها
را میکشتند و از روی عنوان ( اتی تیگوا Atithigua ) یعنی ( کشنده نرگاو
برای مهمان ها ) معلوم میشود که بعضی اشخاص بصورت خصوصی وظیفه دار این عهده


(١٤١)

بودند. چون آریائی‌ها اسپ هم گاه‌گاه قربانی می‌کردند درین مواقع گوشت آنرا نیز میخوردند ولی بواسطۀ قلت قر با نی اسپ گوشت آنهم کمتر و بصورت غیر عادی بمصرف میرسید. ماده‌گاو را بواسطه اینکه شیر میداد واز شیر آن خورا که‌های مختلف بدست می آمد نمی کشتند و آنرا (ا گونیا Aghonya) (غیر قابل کشتن) میدانستند ازین جا معلوم میشود که احترام ماده گاو در میان آبائی های هند چیزی است که تا عصر ریگ وید اثرات آن معلوم میشود معرو فترین مشروباتی که آریائی‌ها استعمال میکردند (سوما) است که از عصارۀ کدام گیاه کوهی و شیر و عسل ساخته میشد. چیدن گیاه سوما در کوها و کشیدن عصاره واختلاط آن با شیر و عسل کار زن‌ها بود. مشروب سوما بعد از مهاجرت شاخۀ آریائی‌ها از افغانستان به هند از بین رفته و در عصر اوستا ئی هم بنام هوما باقی ماند. سوما اگرچه در عصر (ریگ وید) خاصیت مخصوص مذهبی بخود گرفته بود وبیشتر در مواقع اجرای مراسم قربانی صرف می‌شد ولی اینهم دال به این است که این مشروب در میان تودۀ عوام عمومیت زیاد داشت. مشروب دیگری که در عصر (ریگ وید) در میان عوام رواج داشت (سورا Sura) نام داشت که از عصارۀ حبوبات استخراج می‌شد و واضحاً دارای خواص مستی آور بود چون محل روئیدن بقۀ سوما یکی از نشانی‌های محل اقامت آریائی است در ان زمینه مبحث علیحده هم نوشته شده است.
عقاید: آریائی‌ها در مراتب اولی و قدیمترین روز های زندگانی خود در «آریانا ویجو» و بخدی از دین و آئین به معنی اصل کلمه هیچ نوع آن را نمی شناختند اما طبعاً مناظر زیبا و قشنگ طبیعت و قوه های محیر العقول وعجیب آن در ایشان تاثیر نموده آفتاب ایشان را گرم میکرد، ماه سیاهی شب را به نور نقره فام خود روشن می‌ساخت، ستارگان در دل شب با تلالو واشکال الماس نمای خود ایشان را واله می‌ساخت، رعد و برق از ماورای لایتناهی


( ١٤٢ )

فضا آنها را تهدید می نمود ، ظلمت خوف انگیز شب چون فرا میرسید طبعاً
ایشان را افسرده می ساخت و باز دمیدن صبح ، سپیدۀ شفق ، طلوع آفتاب
وحرارت منفعت بخش آن روح تازۀ در ایشان دمیده افکار سیاهی را که از
تهدید شب عائد شده بود درو می نمود بهمین نوع مناظر بدیع و شگفت آور طبیعت
و تغیرات دائمی صحنۀ آن دائماً ایشان را بخود مشغول ساخته یکنوع جذبه
در آنها تولید میکرد چنانچه همین جذبه است که آهسته آهسته نزد آریائی ها
در مراتب اولی حیات انبساط یافته شکلی بخود گرفت که آن را میتوان «احترام
عناصر طبیعی» خواند . دین آریائی مربوط مظاهر طبیعی بود و امید استفاده
از عناصر و ترس از آن طبعاً ایشان را مربوط به طبیعت ساخته آهسته آهسته
آنها را اول به احترام و باز به تمجید و توصیف قوای طبیعی و ادار ساخت
واز همین جا است که مرحله دومی در سیر مراتب مذهبی آریائی بمیان آمد
و ازان پایان تر صحبت خواهیم کرد.

پیشتر گفتیم که از سرود ویدی نمیتوان به آسانی دین آریاها را به معنی اصل
کلمه شرح داد . این موضوع اگرچه شرح و بسط زیاد میخواهد ولی بازهم به
چند کلمه ئی میتوان گفت که سرود ویدی با وجودیکه در اثر احتیاج مبرم مذهبی
بمیان آمده واجد قوانین و نظام واصول و اساس وفروعات و مراسم مشخص يك
دیانت معین نیست. بعضی از مدققین به این موضوع اشاره میکنند که در سرودها
آثار دیانت های مختلف دوره های قبل التاریخ آریائی تاثیر افکنده و بصورت
پراگنده مظاهر آنها معلوم میشود . روی همرفته در دیانت آریائی در عصر ویدی
مخصوصاً در عصر «ریگ وید» یکعده قوای سری مظاهر عناصر طبیعی بنام های
«وارونا» (آسمان پرستاره) ، اندرا (رب نوع رعد و جنگ) ، سوریا
میترا (مهر، آفتاب) ، اگنی (آتش) ، سوما (مشروبی که از گیاه کوهی و شیر
و عسل ساخته میشد) ماروت (باد) ، آسمان ، زمین ، شفق ، شب ، روز، ستارۀ


(١٤٣)

صبح وشام وغيره وغيره اسم برده شده هكذا درين رديف اسمای بعض شاهان هم تذکار رفته که اشاره به احترام و پرستش اجداد میکند مبداء و اصلیت شخصیت های مذکور آنقدرها روشن نیست و داستان های مربوطۀ آنها قسمت های متضاد هم دارند معذالك سرودها روی همرفته در توصیف و ستایش آنها وقف شده و معلوم میشود که آریهای عصر ویدی عناصر طبیعی را نامها و شخصیت معین داده و آنها را با داستان های کهن پرستش اجداد مخلوط کرده اند .

آیا عناصر پرستی آریائی چه مراسمی داشت ؟ و این مراسم در کدام جای و محل معین انجام میگرفت یا نه ؟ طوریکه پیشتر اشاره کردیم مراسم مذهبی آریائی آنقدر مشخص نیست که اینجا شرح یابد و اگر پارۀ مراسمی هم داشت مربوط به قربانی و نوشیدن سوما و پارۀ چیزهای دیگر بود که با شروط و اساس معین مراسم کلی مذهبی را نمایندگی نمیتواند . قراریکه ظاهراً معلوم میشود میتوان مراسم مذهبی آنها را دو حصه نمود : یکی مراسم رسمی مانند قربانی ها و صرف سوما و دیگر مراسم خانوادگی . در قسمت اولی بیشتر ریشی ها و طبقۀ منور شرکت می جست و دومی در کانون خانواده روز سه یا پنج دفعه بعمل می آمد . ریاست مراسم مذهبی در کانون خانواده متعلق به پدر بود و مادر و دیگر اعضای خانواده در آن شرکت می جستند مراسم دیگری در اوقات معینۀ سال در کانون خانواده صورت میگرفت . ریشی هائی که اصلاً از روی پیشه روحانی بودند فقط در بعض مراسم معینۀ خانوادگی مانند مراسم عروسی ' وفات ' و در دادن آتش در کانون خانوادۀ جدید و غیره مداخلت میکردند .

به این ترتیب گفته میتوانیم که آریاها برای اجرای مراسم مذهبی بنام معبد کدام محل مشخص و معین دیگر نداشتند و چون مراسم مذهبی آنها مانند خود مفکورۀ آئین شان ساده بود معبد و عبادت آنها اشکال و تکلفی نداشت . بعضی مراسم قربانی که خارج خانه بعمل می آمد عموماً در یکی از


(١٤٤)
نقاط قشنگ دامان طبیعت اجرا میشد . لذا این را هم میتوان گفت
که دامان طبیعت معبد آنها وشنیدن تمجید وتوصیف عناصر طبیعی وکار نامه های
خارق العادة اجداد عبادت شان بود .
قربانی یکی از مشخصات آئین آریائی عصر ویدی است و آنرا یکنوع
مجبوریت و فرضی تلقی میکردند که ادای آن بر هر فرد و خانواده لازمی وحتمی
بود زیرا تصور میکردند که به این ذریعه ارباب انواع در حل مشکلات با آنها
شريك شده وطرفین از آن بر خواهند خورد چنانچه درین مورد میگفتند :
« قربانی کنید تا ارباب انواع غنی شوند آنگاه شما را مستعد وغنی خواهند
ساخت . . . از غذا موجودات پیدا میشود ، از باران ، غذا بمیان می آید
واز قربانی باران میخیزد . . . . كسيكه به گردش این عراده كمك نميكند
سزاوار زندگی نیست . » (۱)
درین شبهه نیست که آئین ساده وابتدائی آریائی با تحول تدریجی مراتب
مختلف را پیمود وقواهای طبیعی آهسته آهسته در مخیلهٔ آنها صاحب شخصیت
و نام ونشان وصفات وسجایای علیحده گردیده است . از خلال سرودها
اینطور هم حس میشود كه مجموع تمام عناصرمفید و نورانی را « دووس
Davos » یعنی « ذرات در خشان » میگفتند و در اكثر زبان های هند
واروپائی نام « خداوند » (ج) از همین کلمه باجزئی تغییراتی بمیان آمده
ودرپشتو مفهوم لغوی آن به شکل ( دیوه ) یعنی چراغ باقی است «دووس»
کلمهٔ بود که به آن بلااستثنا تمام ارباب انواع ومظاهر مفید ونورانی طبیعی را
یاد میکردند وحتی قوهٔ مافوق کل را بنام « دووس پاتر Dyeus Pater »مسمی
ساخته بودند ازین رو بعضی ها به این نظر به هم رسیده اند که آریا ها پیش ازعصراوستا
صفحهٔ ٢٥٥ كتاب ذيل تاليف واله دوپوسن
Indo-Europeens et Indo iranien. L, Inde jusque Vers 300 av. J. C.


(145)

حتی در دورۀ ویدی هم موضوع وحدانیت خداوند (ج) را حسن نموده بودند. بهمین اساس بعضی از مدققین اظهار میکنند که آرباها اگرچه در ظاهر امر قوای طبیعی را تمجید و ستایش میکردند بالواسطه خالق کل آنها را هم میشناختند. «مستر داس» در اثر خود موسوم به «ریگ وید یک کلچر» (1) تحت عنوان «وحدت در تعدد» درین موضوع به تفصیل وارد شده و اظهار میکند که در سرود ریگوید تعدد اسمای ارباب انواع مثلاً : اندرا ، میترا ، وارونا ، اگنی و غیره نام های مختلف يك ذات واحد است مشارالیه درین مورد نظریه «مستر گریفت» (2) را چنین می آرد : «نامهایی که شعرا ذکر کرده اند همه در حقیقت اسمای يك ذات واحد است که قدرت ما فوق کل را تشکیل میدهد و از خود مظاهر مختلف دارد.» مستر داس بعد از ذکر فقرات متعدد متن سرود ویدی تحت عنوان «پراچپاتی» که در ریگوید بنام «هیرانیه گربها» ذکر شده و معنی تحت اللفظی آن «هسته طلائی» است سرود ذیل را می آرد که از آن مفهوم وحدانیت ویگانگی ذات خداوندی روشن میگردد و ترجمۀ آن قرار اتی است :

«در شروع خلقت نوری تجلی کرد. او مالك تمام مخلوقات است. او زمین و آسمان را آفرید. آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم؟ او که نفس داد، او که قوت بخشید، اوامرش را همۀ ارباب انواع می پذیرند. سایه او فناناپذیر است. آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم. او که در سایه عظمت خود یگانه پادشاه ذی روح و جنبندگان است. او که بر انسان و حیوان یکسان سلطنت میکند. آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم؟ او که هیماوات، سمودرا ، راشا (3) شاهد عظمتش میباشند. کسی که این همه مناطق از آن اوست. آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم او که قدرتش اسمان را نورانی و زمین را محکم نگه داشته. او که اسمان هارا

(1) صفحه 472 (2) مستر گریفت یکی از مترجمین سرود ویدی میباشد (3) نام های کوه و اوقیانوس و رودخانه است.


(١٤٦)

برقرار نموده، او که پیمایش طبقات فضادر ید قدرت او است. آیا او آن نیست
که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم ؟
او که قدرتش حتی بر آب های غریونده مستولی است. او که مافوق تمام ارباب
انواع است . ایا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم ؟
او که خالق زمین است بعا ضرر تمیرساند . در سایه نظام معین حکمفر مائی
میکند. آفریدگار آسمان و اب های درخشنده و غریونده است . ایا او آن نیست
که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم ؟
ای«پراچپاتی» جز تو کسی دیگر به این مخلوقات حیات نداده. استدعا میکنیم
خواهشی را که برای آن قربانی بتو تقدیم کرده ایم بر آورده شو دو ثروت مند گردیم.»
* * *
نا گفته نماند که در آخر عصر ویدی نزد شاخه آریایهای مهاجر هندی بعضی عقاید
تازه و نوی هم پیدا شد. جادو ، جادوگری در عقاید آنها داخل شد و حتی بعض حیوانات هم
طرف تمجید و ستایش واقع گردید که بدان کاری نداریم و بیشتر مختص به هند است.
* * *
مهمترین عناصری که نزد آریائی ها در عصر ویدی به شکل ارباب انواع
در آمده بود قرار ذیل اند :
د ییوس Dyaus آسمان
پریتی وی Prithivi زمین
آفتاب به نام های مختلف مثل : سو یار ، ساو یتار ، پو شان ، متیر ا ،
رودرا و غیره باد که بنام های وایو Vayu واتا Vata ماروت Marut یاد میشد.
اگنی Agni آتش
اندرا Indra (رب انوع رعد یا جنگ )
سوما (مشروبی که از عصاره یکنوع گیاه کوهی مخلوط با شیر و عسل ساخته میشد
و ما حرار تی که در بدن تولید میکرد در صف ارباب انواع قرار گرفته بود )


(١٤٧)

وارونا : رب النوع آسمان ستاره دار
برای تعین شخصیت های بعضی های آنها ذیلا کمی تشریح میدهیم
«اندرا» : قرار یکه از خلال متن سرودها معلوم میشود مهمتر بن تمام
ارباب انواع آریائی اندرا بوده که اصلاً در اوائل و هله رب النوع حامی
کدام قبیله فاتح بوده و قرار یکه در مبحث ( پکتها ) ملاحظه شد. قبیله
سلحشور « پکتها » را همیشه حمایت می نمود اندرا چون حامی جنگجویان
بود علامه فارقه او رعدو برفك يا آتش آسمانی را تصور می نمودند و رفته رفته
بکلی شکل رب النوع جنگ بخود گرفت در جنگ هائی که آریائی ها بر علیه
داسیوس ها بومیان هندی نموده اند همیشه از اندرا استعانت و فیروزی میخواستند
صدقه هائی که بنام اندرا میدادند بیشترش مشروب سوما بود اندرا نوای
توله و مستی مشروب کوهی ( سوما ) را دوست داشت و چون این دو چیز
از اختصاصات کتله آریائی این عصر بود میتوان گفت که اندرا نمونه کامل
فرد و ذوق آریائی عصر ویدی و بیش از آن شمرده میشد « اندرا » در کشتار
حیوانات خارق العاده مخصوصاً مارهای بزرگ و اژدهای کوهی هم صرف
مساعی زیاد نموده و قصه های اژدها که در عصر بودائی رونق زیاد پیدا کرده
و تاحال در مخیلات ساکنین افغانستان وجود دارد منبعش را عجالتاً تا سرود
های عصر ( ریگ وید ) بلند برده میتوانیم قصه های اژدهای کوها و خرابه ها
و غیره که امروز در میان ما مروج است سراسر از خلال سرودهای ریگ وید
معلوم میشود، اينك يك گوشه را بصورت نمونه ترجمه میکنم (۱)
« میخواهم کارهای اندرا را بیان کنم . اولین کارهائی که به زور سلاح
انجام داده است مشارالیه مار رازده است شکم کوه را در انده است تا آب
مجرا پیدا کند مشارالیه ماری را که در کوه بودزده است برای او تاشتار Tvashtar

(۱) صفحه ۳۱ کتاب مدنیت قدیم هند .


(١٤٨)

اسلحه ئی ساخت خروشان آب‌ها مانند گاوها بوغ زده مستقیماً بشتاب بطرف بحر پایان می‌شدند . »

* * *

وارونا : وارونا که او را رب النوع آسمان تعبیر میکنند بزرگ‌ترین رب النوع آریائی و سرچشمه حیات بخشا و نیکو کاری بشمار میرفت و با اندرا که همیشه در جنگ و قتل و ستیز بود فرق کلی داشت نسبت به اندرای جنگجوی « وارونا » رب النوع باشکوهی بود که مقام رب الارباب بخود گرفته بود آریائی‌ها آفتاب را چشم ، آسمان را لباس و طوفان با در تنفس او تصور میکردند و ایجاد آسمان و زمین و باد را به او نسبت میدادند. عقیده داشتند « وارونا » همه چیز را می‌بیند و می‌شنود و نظام جهان را اداره میکند آریائی ها از اندرا ثروت و فتح میخواستند و از وارونا التماس می‌نمودند که ایشان را از حزن و کدر وارهاند ببخشاید و عفو کند . یکی از سرودها که روح معتقدات آریائی را نشان میدهد چنین آغاز میشود .

« آنکه دودنیای بدین وسعت را از هم جدا کرده « و ارونای » با عظمت است . آسمان را بزرگ و بلند آفریده ستاره‌گان را جدا کرده و زمین را وسعت بخشیده من بخود میگویم چه وقت به جوار وارونا ملجاء خواهم یافت؟ چه وقت با دل صاف اثرات رحمت او را خواهم دید؟ ای وارونا من میخواهم گناه خود را بدانم من از آنهائی که میدانند پرسان میکنم تمام عقلا متفقاً بمن يك جواب دادند که وارونا بر علیه تو قهر شده ای وارونا این گناه بزرگ چه بوده که به سزای آن دوستت شاعر را میزنی؟ آن را بمن بگو ای کسی که مغلوب نمیشوی و ذات خودت خودت را نگاه میکند آیا میشود که باین عرض عبودیت از گناه پاك شوم (کتاب هفتم سرود ٨٦ ترجمه بر گین) (١)
(۱) از روی ترجمه بر گین از صفحه ٣٣ - ٣٤ کتاب مدنیت قدیم هند ترجمه شد.


(١٤٩)

اگنی: اگنی رب النوع آتش است و چون آتش در کانون خانوادگی
آریائی همیشه بود او را صاحب اختیار دائمی خانه یا رب النوع کانون خانوادگی
تصور می نمودند که آبادی و فراخی زندگانی و ازدیاد نسل از برکات او بود
چنانچه ازین جهت او را پدر انسان میدانستند و در موقع تولدی طفل نوزاد میگفتند
«ستایش کن اگنی درخشانی را که اینجا حاضر است و بتو حیات بخشیده
زندگانی مار اطوالت بده ای اگنی منقسم حیات، تو که تقویه می بخشی
تو که رخساره ات از مسکه پر است و در آغوش مسکه تولد شده ئی مسکه، عسل
و شیر گاو را بنوش بالای این طفل مانند پدر بر پسر مواظبت کن.»
اگنی رب النوع قربانی هم شمرده می شد و چنین تصور میرفت که از میان چوب
مذبح برامده و نذر و تحایف و قربانی را میخورد. اگنی در مخیلهٔ آریائی ها
جاویدانی بود زیرا چنین عقیده داشتند که اگنی مانند جرم آسمان و باد
و طوفان دریای درختان جنگل مخفی است و با تلالو برقک آسمانی تولد میشود
و چون از آب های اولیه هم اگنی بمیان آمده لذا قدامت زیاد دارد پدر
ارباب انواعی میباشد که در اثر تقدیم قربانی ها ظهور کرده اند.
سوما: سوما در عصر ریک وید عبارت از عصاره گیاه کوهی بود که قرار
افسانه ها عقابی از آسمان آورده بود و در کوه «منجوان» میروئید دختران
و زن های آریائی عصاره سفید یا زرد گون این گیاه را در زیر اشعه ماه از دامنه های
کوه ها جمع نموده با آب و شیر و مسکه و عسل مخلوط کرده از ان مشروب مفرح
و صحت بخشی می ساختند و در حین اجرای مراسم مذهبی به نام ارباب انواع
نذر میکردند و بیشتر مردان طبقه شریف از ان میخوردند.
چون این مشروب قوت میبخشید و دماغ را مفرح می ساخت آریائی ها
تقویت دل و اعصاب، فرحت دماغ، قوه عضلات ادامه حیات و حتی زندگانی
جاویدان را از نوشیدن آن انتظار داشتند و این خصایص کار را بجائی رسانید


(١٥٠)

که سوما هم در صف ارباب انواع قرار گرفت .
سوما و نوشیدن آن یکی از مراسم بزرگ و تحایفی است که آریائی ها بنام ارباب انواع خود تقدیم میکردند و قراریکه در مبحث علیحده این فصل خواهید دید محل نشو و نمای گیاه سوما کوه های افغانستان بود نوشیدن این مشروب تا آخرین مراحل عصر اوستائی در مملکت ما معمول و مروج بود . چون گیاه سوما را در روشنی ماهتاب جمع میکردند و پیش ازینکه عصاره آن گرفته شده ساقه های آن را در آب و شیر میگذاشتند و در انجام تمبط می شد تصور میکردند که از اشعه ماه چیزی دران حلول کرده ازین جهت عصاره زرد کون آن را قطرات طلائی آسمان یا «شبنم مهتاب» تصور می نمودند که صبحگاهان بر گیاه مذکور ریخته و آن را نشو و نما میداد . در میان ارباب انواع آریائی آنکه از همه بیشتر به شرب سوما میل داشت اندرا رب النوع جنگ بود تا صاحب نیرو و توانائی شود .

آریائی ها تاجائیکه از خلال مضامین سرودها استنباط میشود ارباب انواع مجرد که مفهوم معنوی را نمایندگی کند کمتر داشتند فقط یکی دو تائی قهرو عقده و غیره را نمایندگی میکرد و برخی دیگر عبارت از صفات ارباب انواع فوق الذکر است که در دماغ ها بعضی اوقات شخصیت علیحده حایز شده است . ناگفته نماند که بعضی ارباب انواع آنها جوره جوره و دسته دسته هم بودند مانند «میترا - وارونا» یا ماروت - واسو Vāsu و ادیتیا Adityae و غیره . آنچه که روی همرفته در آئین آریائی های عصرویدی قابل ذکراست این است که جلو روابط بین انسان ها و ارباب انواع بدست انسان است که با تقدس و قربانی آن را اداره میکرد و برای حصول آرزوهای خود نذر و قربانی هم میکردند ارباب انواع آریا ئی طوریکه ترسیم شده اند قوی بودند و نسبت به عدالت


(151)
وخیر اندیشی ، نیرومندی داشتند. قراریکه بالاذ کر شد تنها ( وارونا) باحضور
خود همه جا وباخبری از اعمال انسان تنها رب النوع آنها است که بیداری
ومواظبت وجدان بشری را ترسیم میتوانست .
ساده ترین نذر آنها مراسمی داشت خانوادگی که پدر با همسر خود در
کانون خانواده اجرا میکرد وعبارت از شیر و مسکه وحبوبات بود و جزئیات
مراسم آن معلوم نیست . قربانی بزرگ عبارت از کشتن اسب بود که شاه
ودولتمندان ورؤسای قبیله بدان اقدام میکردند .
جسد مردگان را عموماً در خاک پنهان میکردند آینده مردگان آنها از
روی سرودها چندان روشن معلوم نمیشود گاهی از روی بعضی قسمت ها
استنباط میشود که با آبها یکجا میشدند، برخی الحاق آنها را بانباتات اشاره
میکند و بعضی هم میگوید که بعد از مرگ دوباره زنده شده با یاما « Yama »
اولین پادشاه متوفی یکجا یا از او علیحده زندگی بسر می بردند . (1)
سوما : درمیان ارباب انواع آریائی که رول مهمی در حیات و آئین
آریائی بازی کرده یکی « سوما » است که اصلاً واساساً یکنوع مشروبی بود
که بسان اصول ساخت آنرا بیان خواهیم کرد . این مشروب با داشتن خواص
صحی و حرارتی که در بدن تولید میکرد آهسته آهسته شکل رب النوع بخود
گرفت و بعد از آتش آسمانی «اندرا» وزمینی « اگنی » بنوبهٔ سوم ازوستایش
میکردند چنانچه تمام جزو نهم و چند سرود مختلف دیگر همه وقف صفات
وممیزات او است و از روی کثرت تذکرات اسم او میتوان «سوما» را سومین رب النوع
آریائی خواند .
آریاها در مهد تهذیب قدیم خویش یعنی کوه پایه های آریانا از محصولات
(1) راجع به دین آریائی از مبحث ( دین در ریگدوا ) صفحه 48 وما بعد کتاب مدنیت های
قدیم تالیف ( کورتی لیه ) استفاده شده است .


(١٥٢)

طبیعی کشور، از عصاره یکنوع گیاه وعسل وشیر مشروبی بنام سوما درست
میکردند. عین این کلمه «سوما» باتغیر(س) به (ه ) که قاعدۀ عمومی بین زبان
سنسکریت ویدی واوستائی است در باختر وسائر نقاط آریانا در عصر اوستائی
«هوما» خوانده میشد اگرچه« سوما » و«هوما» اساساً نام همین مشروب بودولی
تنها در مورد خود گیاه که یکی از مرکبات آن شمرده میشد هم اطلاق میشد
این گیاه را آریائی های کتلۀ باختری در ادوار مدنیت های باستانی
خود میشناختند و آنرا گیاه مقدسی میشمردند و دافع شروبلیات ومقوی جسم
وروح میدانستند طوریکه در سرودهای ریگ وید جزو نهم برای مناقب
وستایش ' سوما' وقف شده در اوستا هم قسمتی بنام 'هوم یشت' ازان صحبت
میکند. سوما در معتقدات آریائی های باختری عصر اوستائی افسانۀ کوچکی
هم دارد که قرار آن مبدء اولیۀ این گیاه در آسمانها بوده وعقابی موسوم به
«سینا Cyena » از کوه بلند' هریتی بری زا Haratibareza' برداشته وروی
کوه های بلند یوپائی ریسنا Upairisaêna (هندوکش) ستیر Staeral(کوههای
تیرا). کوسراد Kusradal(کوه کوراسون غور) پورانا Paurrana(پروان)سپی
تا گوناگیری Spita-gaona- gairi(سفید کوه) وسایر کوه ها پرا گنده ساخت(۱)
از روی تذکرات اوستا واضح معلوم میشود که این گیاه در قلل ودامنه های
مرتفعۀ کوه ها واراضی کهستانی می روئید. قراریکه بالا ذکر شد اوستا يك یشت
کامل را بنام « هوم یشت » درین زمینه وقف کرده واز نقاطی که این گیاه
دران می روئید مفصل وبصورت دقیق ذکر کرده. کوه هائی را که گیاه «سوما»
در آن هامی روئید واسامی آنها در اوستا ذکر شده بسیاری از مستشرقین
(۱) فقرۀ یازدهم یشتای دهم یا هوم یشت دوم صفحه ٤٤ کتاب آریا نا نگارش
مولف. صفحه ٥٠٧ Indien Studies مورخه ۱۲ می ۱۹۳۱(مدرسه مطالعات شرقی لندن)


(١٥٣)

مخصوصاً «سر اورل ستین» انگلیس مطالعه کرده و تحت عنوان «جغرافیه اوستا»
در ١٨٨٦ کنفرانسی درین زمینه و دیگر مسایل مربوطه در هفتمین کنگرهٔ
بین المللی مستشرقین در وین داده است و دار مستتر هم در ترجمهٔ زند اوستای خود
از آن استفاده نموده از روی این همه مطالعات دقیق علمی معلوم میشود که از
نقطهٔ نظر اوستا کوهائی که گیاه «سوما» یا «هوما» در آن ها میرویند فقط
کوهای آریانا یا افغانستان بود چنانچه بالاتر در مقابل اسمای قدیم اوستائی
کوهای مذکور نام های امروزهٔ آنها هم نوشته شد و آشکار گردید که سلسلهٔ
هندوکش با تمام شاخه های آن و کوه های سفید کوه و تیرا و کوهستانات غور
و کوه پروان وغیره تنها نقاطی بود که گیاه معروف در آنها می روئید . انحصار
کوهای آریانا از نقطهٔ نظر اوستا برای روئیدن سوما دلیل دیگری است که
اوستائیها از نقطهٔ نظر جغرافیا خاك آریانا را خوب تر میشناخته و کانون خاك
آریائی های اوستا اینجا بود .
همین قسم اگر بالاتر برویم سرود های ویدی هم مفصل از «سوما» وصفات
ورنگ آن با کلمات و استعاره های بس شاعرانه صحبت میکند چنانچه بیان
بدانها اشاره خواهد شد . ولی مانند او ستا راجع به محل نشو و نمای این گیاه
صریحاً چیزی نمیگوید ولی این خالیگاه را «عتروید» که کتاب دیگری از جملهٔ
چهار کتاب سرود های ویدی است پر میکند زیرا در آنجا واضح تذکار رفته
که گیاه سوما روی کوه (موجاوات) یا بهتر تر بگوئیم کوه «منجوان» می روئید
مدققینی که از وضعیت و نام های جغرافیائی افغانستان اطلاع کافی ندارند با وجود
صراحت اسم «منجوان» اشتباه کرده و محل آنرا به بعض جاهای دیگر افغانستان
وپنجاب تعین کرده اند حال آنکه نام این کوه بدون کدام تغیر کلی بهمان
شکل قدیم خود تا امروز باقی مانده و عبارت از کوه (منجان) است که بدان
کوتلی هم معروف شده و راه رفت و آمد بین نورستان وصفحات بدخشان است


(١٠٤)

که از راه دره جرم عملی میشود بین کلمۀ (منجوان) و (منجان) فقط يك (و) فرق است و با مثال های متعددی که در دست است (و) و (الف) چون هر دو حروف علت اند در تلفظ صوتی (و) حذف شده و (منجوان) (منجان) گردیده است به این ترتیب و با دلایل جغرافیائی دیگری که پایان ذکر میشود درین هیچ شبهه و تردیدی نیست که (منجوان) سرودها همان (منجان) فعلی است که شاخه ئی از کهستانات جنوب شرقی هندو کش را در بر میگیرد .
علاوه برین در "عتروید" قومی موسوم به "منجووات" هم ذکر شده که بعقیده A. Macdonelle (١) عبارت از قبیله ایست که در مجاورت کوه "موجاوات" یا "منجوان" می زیست و با قبیله "گنداری" متصل و همسایه بود. چون قبیله گنداری در گندها را می زیست و گند ها را منطقۀ بین کابل و پشاور را در بر میگیرد این هم دلیل دیگری است که واضح موقعیت "منجوان" را در منجان امروزی قرار میدهد و قبیله "منجوات" در اراضی مجاور شمال گندها را در لغمانات و بعضی حصه های نورستان زندگانی داشت .
"مور گنسترن" G. Morgensterne تحت عنوان ( نام "منجان" و بعضی نام های نقاط و مردمان هندوکش ) مقالۀ مخصوصی شایع کرده (٢) و ضمناً می نویسد که فارسی زبان های کاتی Kati و کلاشه Kalasha کافرستان با اختلاف جزئی تلفظ اینجا را "منجان" میخوانند .
بهر حال "عتروید" فقط کوه "منجوان" یا منجان را جای نشو و نمای پته سوما قلمداد میکند و "هوم یشت" اوستا از تمام کوهای بزرگ آریا نانام می برد به استناد این دو منبع قدیم گفته میتوانیم که این گیاه را آریائی ها در مراتب
(١) صفحه ١٥٣ کتاب ادبیات سانسکریت نگارش "ا - مکدونل"
(٢) این مقاله در صفحه ٤٣٩ کتاب ذیل نشر شده :
Bulletin of the School of Oriental Studie Volume VI Part 2


( ١٠٥)

حیات قدیم ویدی و اوستائی خود در آریانا بخوبی میشناخته و در ادبیات و آئین و رسومات حیات اجتماعی آنها رول مهمی بازی کرده است .
«سر اورل استن» مدقق و جهان گرد معروف انگلیس تحت عنوان «افدرا» و نبات هوم و سوما مقالۀ مفصل در اطراف این گیاه نوشته (۱) و اظهار میدارد که گیاه هوما و سوما که در الحال هم پارسی‌های هند استعمال میکنند نباتی‌از خانوادۀ «افدرا Ephedra» یا «افدرا فولیا تا Ephedra foliata» است در همین مقاله تذکار رفته که داکتر «تی تی شن» که در هیئت تحدید سرحدات افغانی شامل بود در طی راپورتی اظهار نموده که Ephedrapaclyclada در درۀ هری رود و بادغیس هرات بنام هوم Hum هو ما Huma و يهما Yehma معروف است و از بلوچستان گرفته تا درۀ هری رود و بادغیس در اراضی سنگلاخ و ریگی میروید . قرار نظریه داکتر موصوف این گیاه بنام « هوم بندك Hum-i-bandak هم یادمیشود «سر اورل استن» به تائید نظریۀ داکتر «تی تی شن» اظهار میکند که در مسافرتی که در ١٩١٥ در امتداد سرحد افغانی و فارس نمودم به گیاهی بر خوردم که اهالی بنام « هوم Hum » یاد میکردند «سر اورل استن» بعد ازین بیانات اظهار میدارد که این «افدرا» همان «هوما» یا «سومائی» است که در متن اوستا و سرود ریگ وید بکرات ذکر شده آنگاه به تائید نگارشات اوستا یکه یکه کوهای افغانستان را به رنگی که مختصر آ پیشتر ذکر شد نام می برد و از روی رهایش آریائی‌ها در دامنه‌های جنوب هندوکش و دره‌های (سپین غر) به صورت قطعی ثابت میکند که گیاه سوما یا هوما به شهادت کتب قدیمه و تحقیقات جدیده نباتی بود که در سر زمین افغانستان میروئید و هنوز هم میروید .
ساختن مشروب سوما: قراریکه ادبیات قدیم کشور ما «ریگ وید به پیرایه های

(۱) این مقاله در صفحه ٥١٠ تا ٥١٤ مجله ذیل نشر شده است :
Bulletin of the School of Oriental Studies Volume VI Part 2


(١٥٦)

مختلف وانمود میکند ساختن مشروب سوما کار زنان و مخصوصاً دختران دوشیزه بود که دسته دسته به دامان کوهها گردش کرده و این بته را جمع میکردند سپس آنرا روی تخته سنگهای صفا میده کرده و عصارهٔ آنرا از پارچه های پشمی ساخت خودشان میگذرانیدند و به آن مقداری شیر و عسل علاوه میکردند ضمناً این را نیز نباید فراموش کرد که همان طوریکه سوما در کهستانات افغانستان میروئید عسل هم یکی از محصولات بزرگ این مناطق بود وهست در دامنه های جنوب هندوکش مخصوصاً هندوکش شرقی در گندها را و دامنه های سپین غر به مقدار زیاد پیدا میشود . دره های لغمان کنرها و نورستان و باجور و مهمند و همچنین کهستانات جنوبی نقاطی هستند که در آنجا اهالی به تربیهٔ زنبور عسل پرداخته و سالانه از آن حاصل زیاد میگیرند بناء علیه گفته میتوانیم که عسل که جزو دوم ترکیب مشروب سوما است هم یکی از محاصیل طبیعی خود دره ها و کوه پایه های افغانستان میباشد.
سوما و تخیلات ریشی ها: ریشی ها یا شعرای عصر ویدی ما با ظرافت طبع و تخیلات لطیف خویش راجع به سوما قطعات زیبا سروده رنگ مزه، صدای ریختن آنرا در جام، اصول تهیهٔ آنرا با سرپنجه سیمین دوشیزگان به کلمات و استعاره های خیلی لطیف و شاعرانه تعریف نموده اند و تذکار مختصر آن علاوه بر روشن ساختن مطالب تاریخی قدرت طبع و تخیلات شیرین شعرای ما را نیز معرفی میکند.
برای اظهار اینکه سوما با انگشتان بلورین دختران جوان تهیه میشود مینویسند: «دختران دیواسوات یعنی ربةالنوع آفتاب طالع باده تن دوشیزگان جوان که خواهران همدیگر اند عصارهٔ سوما را میکشند .» این ده دختر جوان دوشیزگان آفتاب طالع عبارت از انگشتان هر دو دست اند که تخیل شعرای ویدی ما از انها ده خواهر ساخته است.
موضوع صاف کردن مشروب مذکور را با پارچه های پشم گوسفند و ریختن


(١٥٧)

آنرا در کوزه های گلی وخم های بزرگ به صور مختلف ترسیم نموده وضمناً میگویند : « جوی سوما مانند گاوهای شیری که به جنگلی داخل شوند در میان خم ها میریزد. » یا اینکه : « ارباب انواع مانند پرنده بال کشاده ودرمیان خم ها نزول میکند .»
مخلوط شدن عصاره سوما را درمیان خم ها با آب به این تعبیر کرده اند که « گاوی بوغ زده ودر چمن زاری دراید » یا اینکه : « وقتیکه سوما جامه ئی از آب برتن میکند بانوای سرود خوانندگان درمیان خم ها دور میزند .»
شعرای ویدی آب را معمولاً مادر سوما وعصاره اخیرالذکر را فرزند آب میخوانند. وقتیکه روحانیون شیر را با عصاره سوما مخلوط میکردند لباسی از پوست گاو دربر مینمودند برای تصویر صدای ریختن مشروب سوما درخم ها شعرا اصطلاحاتی بکار برده وضمناً چنین گفته اند : « قطرات شیرین سوما چون به جدار خم میخورد انعکاسی شبیه به غریو سربازان بلند میشود.» خود آواز ریختن مشروب مذکور را به کلمات غرش وبوغ فرگاو وحتی غرش رعد تشبیه کرده اند ودرچنین موارد سومارا با نرگاو خوانده ویابه آن تشبیه نموده اند و آب را که دران شیر مخلوط بوده یا نبوده به صفت ماده گاو یاد کرده اند.
رنگ درخشان عصاره سوما که میتوان آنرا به زرد کمرنگ شیره های مهتابی امروزی تعبیر کرد چشم شعرا را بخود جلب کرده و آنرا درسرود ها به اشعه آفتاب که درعین زمان زرد گون ودرخشان وحیات بخش است تشبیه نموده اند.
چون سوما شربتی بود مفرح وقوت بخش ریشی ها مفتون اثرات آن شده و آنرا « شربت آسمانی » یاد کرده اند وحیات جاویدان را از شرب آن انتظار داشتند چنانچه آنرا ( امریتا Amrita ) یعنی فنا ناپذیر لقب داده بودند.
از پهلوی معتقدات به این عقیده بودند که سوما ثنا گوینده ونوشندۀ خود را


(١٥٨)

به عالم رستگاری رسانیده به دربار (یما پادشاه) حیات جاویدان خواهد یافت .

در بعضی از سرود های اخیر «ریگ وید» سوما را بصورت مبهم به «مهتاب» تشبیه کرده اند . در «عتروید» چندین بار سوما به معنی «ما هتاب» آمده و «یجور وید» می نویسد که همان تابشی که از روشنائی ماه می تابد عیناً از رنگ مهتابی سوما هم تلالؤ میکند . در برهمانا Brahmanas این مفکوره خوب تر شرح یافته زیرا در آنجا مرقوم است که علت خورد شدن ماه بعد از شب چهارده این است که ارباب انواع ماده زرد رنگ آنرا که اسباب بقای حیات میشود میخورند و ازینجا معلوم میشود که قرار معتقدات آن وقت گمان میکردند که در مرکبات پیکر «ماه» مقداری سوما هم است که ماده حیات جاویدان ارباب انواع آسمانی را تشکیل میداد .

عین این مطلب در یوپانیشاد Upanishads چند ین مرتبه تذکار یافته که «ماه» عبارت از «سوما پادشاه » مشروب ارباب انواع است که شبانگاه در بساط لاجوردی فلك در تلالوء براق ستارگان این جام آسمانی را برداشته و سر میکشند آهسته آهسته به تدریجی که ماه خورد میشود علتش این است که هر شب از ان مقداری نوشیده میشود تا اینکه خط باريك لب جام هم ناپدید میگردد . آنگاه آفتاب وظیفه ساقی بخود گرفته و صبحگاهان چون برمیخیزد ، باشعاع طلائی خویش این ظرف تهی را پر میکند و به تدریج و اندك اندك تاشب چهارده « قدح آسمانی» دوباره از مشروب حیات بخش مملو میگردد و از شب چهارده به بعد باز بساط نوشیدن سوما آغاز می شود .

«سوما» و «هوما» در ریگ وید و اوستا: تشابه بین زبان سرودهای ویدی که آنرا معمولاً بنام «سانسکريت ودا» ياد ميکنند با زبان گات های اوستا به اندازه ئی زیاد است که بعد از قدری تعمق هر کس حکم میتواند که این دو زبان یا به عبارت بهتر تر این دو لهجه شاخه های يك زبان مادری باختری اند که


(159)
با مرور زمانه ازهم سواشده اند چنانچه هر کدام ازین دو زبان بذات خود
بصفت«باختری» یاد شده اند . علمای زبان شناسی با تحقیقاتی که درین زمینه
نموده اند از نقطه نظر صوت اختلاف چندی بین زبان سرودهای ویدی ومتن
اوستا یافته اند که ذکر تفصیل آن اینجا امکان ندارد ومربوط به موضوعی که
سردست است متذکر میشویم که (س) سانسکرت ویدی، دراوستا به (ه) تبدیل
میشد وبه این ترتیب «سوما» «هوما» شده است .
اگر آنچه راجع به این مشروب درریگ وید واوستا ذکر شده بهم مقایسه
شود معلوم میشود که پیش از جدائی و مهاجرت شاخه های آریائی هندی
وفارسی از آریانا سومایا هوما دراساطير و معتقدات و حیات اجتماعی عصری که
این دوشاخه کتلهٔ مشترکی تشکیل میداد رول مهمی بازی نموده است. ریگ وید
واوستا هردو نسبت بماهيت وعنصر ومبداء وتركيب و خصایص مميزه وديگر صفات
این مشروب هم زبان اند، هر دو میگویند که پرنده ئی دانه گیاه آنرا از آسمانها
آورده است . هردو متذکر میشود که این گیاه در قلل ودامنه های کوه ها ونقاط
مرتفعه می روئید، قرار هر دو منبع واضح معلوم میشود که کوهای آریانای قدیم
اختصاص به روئيدن ونشوونمای این گیاه داشت. در هر دوجا سوما «شاه گیاهان»
خوانده شده ، در هر دو خواص صحی و صحبت بخش آن بيك رنگ تذکار رفته
در هردو متذکر میشوند که نوشیدن آن باعث طوالت دورهٔ حیات بود .
طریق ساختن آن در هردو ماخذ یکسان ذکر شده هردو منبع افسانه ها
و داستان های مربوط به سوما وهوما را يك قسم نقل میکنند ، خلاصه تشابه
بیان دردوماخذ اولی قدیم آریانا به اندازه ئی زیاد است که میتوان معلومات
یکی را هوبه هو به دیگری تطبیق داد .


زبان ویدی

در اوائل این فصل ( صفحه ٢٩ ) متذکر شدیم که « موضوع در آریا »
و « آریائی » اصلا و اساسا در اثر تفصیل قرابت هائی بمیان آمده که
در زبان های دسته ئی از ملل بمشاهده رسیده است » ، سپس در صفحه ٣٢ تحت
عنوان « تشابه زبان » به این موضوع اشاره کردیم که : « در میان تمام السنة
اقوام هند و اروپائی زبان سانسکریت و زند کمتر از هم فرق کرده و بیشتر بهم
شباهت دارند » . مقصد از تذکار این دو حصه یاد آوری از تماسی است که
تا اینجا به موضوع زبان شده و به این اساس بدون اینکه در جزئیات داخل
شده بتوانیم قدری بیشتر در عمومیات صحبت میکشیم . گفتیم که تشابه زبانهای
اقوام هند و اروپائی موضوع مطالعات آریائی را بمیان آورد . تفصیل اینکه
چون علما تشابه زبان را در میان یکعده اقوام مختلف دیدند طبعاً حکم کردند
که ایشان يك روزی در يك نقطه واحد زندگانی داشتند .

چون نقاط واحد مذکور به جهاتی که بیشتر مطالعه کردیم عبارت از حوزه
علیاً سر دریا و اکسوس و اراضی متصل آنست . آریاها زمانیکه در مهد اولیه خود
زندگانی داشتند طبعاً به زبان واحدی حرف میزدند که آنرا عموماً « هند
و اروپائی » گویند . هر موجی که از توده اصلی جدا شده و بطرف غرب آسیا
و ار و پا رفته یا بطرف جنوب فرود آمده و در باختر مستقر شده
و یا هنوز هم به جای خود مانده و کمی بطرف شرق و جنوب شرق
تا حوزه تارم و سنکیانگ منتشر شده اند ازان ها خانواده های بزرگ « هند
وارو پایی » بمیان آمده است و این است حال خانواده های لاتین و ژرمن
و اسلاو و یونانی قدیم وغیره در اروپا که اینجا به آن کاری نداریم و از زبان


(١٦١)

آن شاخه هند اروپائی صحبت میکنیم که به تاریخ قدیم کشور ما بصورت مستقیم
تماس وارتباط دارد .
بیشتر متذکر شدیم که آن شاخه هند واروپائی که از مهداولی ( حوزه علیای
سردريا واكسوس و اراضی متصل آن ) جدا شده و بطرف جنوب فرود آمد و در بخدی
متمرکز شد . کتله آریائی باختری را تشکیل داد که کلمه « آریا » به استناد
شواهد تاریخی در مورد آنها تطبیق میشود. زبان این خانواده را مدققین بنام
«آریا» یا هندو ایرانی یا « باختری» یاد میکنند و کلمه باختری اولین تسمیه
ایست که از طرف علمای زبان درین مورد اطلاق شده است. علما ازین خانواده زبان
دوشاخه بزرگ کشیده اند که معمولاً یکی آنرا « هندی » و دیگر آنرا
«ایرانی» میخوانند و فی حد ذاته هر کدام ازین شاخه در کانون اصلی خود
یعنی باختر واریا نامیان آمده و بعد از انبساط وتکامل یسان به دو طرف شرق و
غرب بامها جرین آریائی به هند و فارس منتشر شده است .
این طور هم اظهار نظریه میکنند که زبان خانواده اریا یا باختری تقریباً
در ١٤ یا ١٥ قرن قم در اراضی وسیعی که از پارس و مدیا تا پنجاب انبساط داشت
وسغدیان را هم در بر میگرفت تکلم میشد به این حساب هم میبینیم (۱) که کانون
این علاقه وسیع که زبان «آریا » در آن حرف زده میشد آریانا بود بیشتر
گفتیم که خانواده های شرقی و غربی این زبان که علمای زبان آنها را هندی
و ایرانی خوانده اند اصلا و اساساً در آریانا بمیان آمده است واضح تر این
مسئله را چنین میتوان تشریح داد که سر حلقه زبان های که از آن خانواده
لهجه های هندی و ایرانی بسان تر تشکیل شده اند یعنی زبان « ودا »
و زبان اوستا « زند » هر کدام با نمونه ها وشواهد ادبیات پخته و مکمل خود
(۱) صفحه ٥٧ کتاب هند و اروپائی وهند وایرانی هندتا حوالی ٣٠٠ سال ق م تالیف
لوی دولاواله دوپوسن» از سلسله تاریخ دنیا جلد سوم .


(١٦٢)
در آریانا بمیان آمده و بعد از انتشار آنها بطرف شرق و غرب از آن ها لهجه های در خاک هند و لهجه هائی در خاک های مدیا و فارس عرض وجود کرده است و اینجا درین فصل از زبان ویدی سرودها تا ظهور سانسکریت صحبت میکنیم
میگویند که تمایلات بطرف ظهور یک زبان دیگر از اصل تنه هند و ایرانی یا آریا یا باختری در زمان های قدیم حس میشد تا اینکه زبان هند و آریائی Indo-Aryen بمیان آمده و در سرودهای ویدی شکل خود را تثبیت کرد و میتوان آنرا عوض «هند و آریائی» زبان «ویدی» خواند این زبان را در اوائل ساده و لهجۀ عامیانه ئی تصور میکردند ولی بسان ها ثابت شد که بلاشبه یک زبان پخته و زبان علمی علما بود و تا یک اندازه قسمت مصنوعی هم داشته ولی حد و اندازه آنرا معین نمیتوانیم، و کر ناگل Wackernagle میگوید که میان روحانیون زبانی حرف زده میشد که از نقطۀ نظر صوت بازبان سرودهای ویدی یکی بود و به علت نداشتن اصطلاحات شاعرانه از آن فرق داشت. موسیو میئیه این را اظهار میکند که زبان سرودها چون زبان مذهبی بود در لغات آن بعضی تننعات دیده میشود ولی چنین بنظر می آید که لهجۀ معینی بوده و از خود شکل و دورۀ حیاتی داشته .
موسیو "و کرناگل" این راهم میگوید که سرودها به شکل ثانوی بدست ما رسیده. صرف و نحو ویدی شکل قدیمی دارد و در آن کم و بیش اشکال قدیم قبل التاریخ دیده میشود این مسئله فراموش نشود که سرودها در عصر نسبتاً جدید بعد از تحولات زیاد زبان بدست آمده چنانچه بعقیدۀ میئیه متن استناد روایتی نسبت به زمان مولفین قدیمۀ آن تحول کرده و بدست ما رسیده و ازین جهت حروف (bh) و (dh) در لهجۀ سرودها تنهایه (h) ادا شده و جای (ر) را در اکثر موارد (ل) گرفته است.
با وجود تمایلات قدیمه خود در زبان سرودها هم مظاهر پراکریت ها یعنی شروع ظهور شاخه های دیگر دیده میشود درین شبه نیست که اولین مظاهر انشعاب از زبان


(١٦٣)

آریا یا باختری باهند و ایرانی به زمانی نسبت میشود که شاخهٔ ایرانی بنای
تشکل را گذاشته است سپس در عصر ویدی و در اطراف مدرسهٔ آن انشعاب شاخه
ها وظهور لهجه های دیگر دوام نموده است و خود زبان سرودها از لهجه های
عامیانه کلمات و اصطلات زیادی را گرفته که چیز آن در عصر ظهور متن سرودها
داخل آن شده و چیزی هم در موقع تثبیت آن در خاطره ها جزء آن گردیده
است بعد از عصر ریک و دا همین زبان سرود ها به تدریج انبساط یافته و از آن
زبان سانسکریت بمیان آمده است چنانچه این تحول در سرود ویدی و آثار
ما بعد ظاهر است (۱) به این تفصیل که کتاب دهم «ریگ» بین جزوه های اول
آن و بقیه مجموعه های سرود شکل بین البینی دارد و قسمت اخیر ادبیات ویدی
و برهمانا و یوپانیشاد از زبان منظم شده ئی که به سانسکریت موسوم شده است
فرق زیاد ندارد و نشان میدهد که چطور مرحله به مرحله بطرف ظهور سانسکریت
نزديك میشویم

صرف نظر از سرودهای مجهول شمال هندوکش که بصورت غیر مستقیم درین
مبحث از زبان پروفیسرميئيه هم بدان اشاره رفت چون قدیم ترین سرودهای ویدی
در خاك آریانا و در جنوب هندوکش بمیان آمده واضح معلوم میشود که زبان
ویدی در آریانا مخصوصاً در آریانای جنوب شرقی کسب وجود کرده و بنای
انشعاب لهجه ها از زبان ویدی درینجا گذاشته شده و آخر هم تحولات اخیرهٔ آن
بنام سانسکریت معروف شده است پس ادبیات ویدی مخصوصاً قسمت سرود
ریگ وید اولین نمونهٔ اولی زبان ویدی آریانا است . سانسکریت نامی است
جدید که تا قرن ٤ ق م هم وجود خارجی نداشت و پانینی یکی از علمای صرف و نحو
که اصلاً از اتك بود زبانی را که «بهاشه» میگفتند از حشو و زواید پاك کرده

(١) قراریکه در صفحهٔ ١٩٢ هندواروپائی و هند و ایرانی هند تا حوالی ٣٠٠ سال ق م
تحریر است Le Pere Calmette به این عقیده است «از نقطهٔ نظر زبان و سبك، میان کتاب
اول ویدی و اخیر آن بیشتر از ٥ قرن فاصله است» .


(١٦٤)

تحت نظام صرفی و نحوی در آورد و " سم کری ته " یا برابر کرده شده نامید و نام سانسکرت عرض وجود کرد.
* * *
راجع به زبان پښتو اگرچه تا حال تحقیقات مکمل علمی بعمل نیامده معذالک اینقدر متذکر میشویم : در باب اینکه پښتو از زبان آریائی یا هند و ایرانی یا باختری برآمده شبهه نیست . میماند مسئلهٔ دوم که آیا پښتو بکدام یک از شاخه های زبان آریائی یا باختری مربوط است. درینجا تا حال نظریات علمای زبان مختلف است . بعضی ها به این عقیده اند که پښتو از جملهٔ زبان های ایرانی است . بزرگترین طرفدار این نظریه موسیو میولر Fr. Müller است و میگوید که زبان افغانی اگر از زند نبرآمده اقلا از لهجهٔ دیگر باختری مشتق شده که زند تنها نمونهٔ محفوظ آنست و رابطهٔ پښتو بازند همان است که فارسی موجوده با فارسی هخامنشی دارد (١) دار مستتر هم در اوایل به این نظریه بود که پښتو از زند برآمده بعد تر کمی تغییر نظریه داده و گفت که پښتو نه از زند بلکه از زبانی مشتق شده که موازی با زند بوده ، قراریکه می بینیم نظریهٔ میولر و دار مستتر تقربیاً یک چیز است .
بعضی های دیگر به این عقیده اند که پښتو حلقه ایست که زبان های خانوادهٔ هندی و ایرانی را بهم پیوند میزند . طرفدار و مدافع این نظریه داکتر ترومپ (٢) است و پښتو رابین خانوادهٔ هندی و دستهٔ ایرانی زبان مستقلی میداند ولی نسبت به لهجه های ایرانی به پراکریت ها نزدیک تر میشمارد . برخی دیگر چنین نظریه میدهند که پښتو اصلاً مربوط به لهجه های ایرانی است ولی مجاورت طولانی با آریا های هندی سبب شده
(١) صفحهٔ ٥ کتاب مطالعات افغانی تالیف ویهانری پاریس ١٨٨٢ Etude Afghanes par V. Henri
(٢) مطالعات افغانی صفحه ٥ تالیف هانری


(165)

است که پراکرت ها دران تاثیر اندازد.
بهر حال حقایق هرطور باشد یا تتبعات آینده روشن خواهد شد عجالتاً
اینقدر میتوان گفت که پښتو از زبان آریا یا باختری که پیشتر تعریف آن
گذشت منشعب شده و انشعاب آن یا بصورت مستقل ومستقیم ازان بعمل آمده
یا از يك زبان دیگری که موازی یا زند ازان جدا گردیده منشعب شده و یا قرار
بعضی نظریه ها از خود زبان زند مشتق شده است. مسئله هر طور باشد با تعریف
اصطلاحات زبان که قبل برین شرح دادیم پښتو از جمله زبان های باختری است
و طبعاً باید خواص ومزایای لهجه های هندی و ایرانی در آن موجود باشد.
همین است حال زبان های دسته « داردی Dardic » که زبان های نورستان
ما و پشه ئی و اورمری وغیره دران داخل اند. بعضی ها به این عقیده اند که
دسته داردی از جمله زبان های ایرانی است که بصورت آزاد از هند و آریائی
Indo-Aryen مشتق شده و برخی برانند که اصلاً هند و آریائی است ولی
دسته ایرانی دران تاثیر افگنده. عده دیگر مثل گریرسن چنین فکر دارند که
به هیچيك از دو دسته فوق مربوط نیست بلکه لهجه آریائی است که در میان
ایرانی و هند آریائی انبساط یافته وجدید ترین نظریه هم نظریه مارگنسترن
است که دسته داردی را دو حصه میکند یکی دسته « کافری » که بعضی شباهت ها
به ایرانی دارد و دیگر «داردی صاف» که بدون شبه مربوط به السنه هندی
است وچیزیکه محقق است این است که بعضی عوامل آن شبیه به السنه ایرانی
و بعضی های آن شبیه به هند و آریائی است. بهر حال مقصود ما از تفكيك
خانواده های السنه هندواروپائی نبوده وتنها مختصراً موقعیت زبان ویدی
را شرح دادیم وضمناً این نکته را هم خاطرنشان میکنیم که با تفصیل نظریه علما
که فوقاً گذشت طبیعی باید زبان ها و لهجه های آریانا واجد خواص السنه ئی
باشد که به دو طرف شرق وغرب در خاك های هند و فارس منشعب شده اند.


مهاجرت آریاها از آریانا بطرف هند و فارس
بطرف هند : قراریکه در سر این فصل دید یم آ ر یا ها پیشتر ا ز عصر
ویدی و در طی این دوره در اراضی دو طر ف شما ل و جنو ب هند و کش
منتشر شد . و در اواخر عصر « ریک وید » شا خه ها ئی از را ه ها ی طبیعی
یعنی مجرای رودخانه هائی که بطرف شرق وجنو ب وجنو ب غرب آ ریا نا
جاری هستند جانب حوزهٔ سندهو (سند) و در ماورای شرقی آن منتشر شد ند
در ین شبهه ئی نیست که بعضی از شاخه های آریاها از صفحات جنوب هندوکش
یکدفعه و به یک زمان بطرف حوزهٔ سند رهسپار نشده اند بلکه آهسته آهسته
و بصورت غیر محسوس تغییر محل داده اند و رودخانه های کوبها(کابل) کرو مو
(کرم) گوماتی (گومل) راسا (کنر) سوتی(سوات) سراسواتی(ارغنداب)
هر کدام آن مدت های طو لا نی ایشان را متوقف ساخته، چنانچه در موضوع
سرودهای جنوب هندوکش متذکر شدیم که هريك از رودخانه های مذکور
آنقدر قبایل مهاجر را متوقف ساخته بود که کنار آن يك سلسله سرودها بسر ایند
و مدرسهٔ ادبی بمیان آر ند . بهر حال آریا های مهاجر در سیر حرکت خود
بطرف شرق آریانا به رودخانهٔ بزرگی رسیدند که آنرا محض رودخانه یعنی
«سندهو» یاد کردند و مدت مد یدی در کنار این رودخانهٔ بزر گ و تاریخی
که سرحد طبیعی آریانا و اراضی ماورای شرقی آن شمرده میشد متوقف
شدند و يك سلسله خاطرات توقف نسبتاً طولانی شان را در ین علاقه ثابت میسازد .
در میان قبایل آریائی کتلهٔ باختری که از همه بیشتر وارد سواحل سندهو شد
قبیلهٔ معروف بهارته و عشایر مربوطه آنست . همین قسم یکعده قبایلی که در
جنگ های «ده قبیله» ذکر شده اند از همه بیشتر کنار سندهو رسیدند چون


(١٦٧)

قبیله بهاراته از روی عده وقوه نسبت به دیگران تفوق داشتند از راه های شرقی و جنوبی وارد حوزه سند شدند و در ماورای شرقی آن پیش رفتند .
بهاراته ورشه : قبایل آریائی که کنار رودخانه بزرگ شرقی آریا نارسیدند آنرا محض به اسم عام رودخانه (سندهو) یاد کردند . ایشان سرزمینی را که بطرف شرق این رود خانه افتاده بود نمیشناختند و اراضی مذکور نام مشخصی نداشت تا اینکه پیش رفته و از ممیزات طبیعی آن آگاه شدند، چنین معلوم میشود که قبیله «بهاراته» که پیشتر حرکت آنها را از بخدی به جنوب هندوکش شرح دادیم با نیرو و اقتداری که داشتند قبایل دیگر مهاجر آریائی را در خاک های ماورای شرقی سندهو تحت تاثیر خود گرفتند ازین رو تمام داستان های رزمی قبایل آریائی که حین حرکت آنها بطرف شرق بمیان آمده همه بلا استثنا بنام قبیلهٔ «بهاراته» به اسم «مها بهاراته» یعنی «بهارته های بزرگ» موسوم شد .
چیز بزرگ دیگری که عظمت این قبیله را نشان میدهد این است که ایشان با انتشار خود در ماورای شرق سندهو اراضی بین این رودخانه و گنگا را بنام «بهاراته ورشه» یا «بهاراته ورته» یعنی «چراگاه بهاراته» یاد کردند و این اولین نام جامع و بزرگ و مشخصی است که برای هند داده شده و موسیو سیلون لوی هند شناس معروف فرانسوی اظهار میدارد که «بهاراته ورشه» اولین نام ملی هند است . قراریکه در کتاب آریانا هم شرح داده ام «بهاراته ورشه» مرکب از دو کلمه است یکی (بهاراته) که اسم خاص قبیله موصوف است و دیگر کلمه (ورشه) که در پشتوی حوزه اراکوزی تلفظ و مفهوم قدیم خود را محافظه کرده است. (ورشه) بصورت «ورشو» در پشتوی حوزه ارغنداب «چراگاه» معنی دارد و به این ترتیب اسم مرکبه (بهاراته ورشه) را میتوان «چراگاه بهاراته» ترجمه نمود. حینیکه بهاراته ها با حیوانات خود از آریانا به اراضی ماورای شرقی سندهو منتشر شدند خاک حوزهٔ سند و ماورای آنرا بنام چراگاه خود موسوم ساختند و «بهاراته ورشه» اولین نام ملی هند شد . کلمه هند قراریکه پیشتر در یکی از


(۱۶۸)
یاورقیها ذکر شده اسمی است که از روی کلمة «سندهو» نام آریائی رودخانة
سند بمیان آمده است .
داسیو: آریاهای مهاجر وقتیکه ازسرحد تاریخی آریانا یعنی رود سندهو
بطرف شرق پیش رفتند باساکنین محلی وبومی هندمصادف شدند و ایشان را بنام
«داسیو» یاد کردند. آریا وداسیو دوکلمة بزرگ وعمومی است که درسروهای
ویدی هزاران مرتبه تکرارشده .قراریکه از مندرجات سرودها معلوم میشود
آریا های عصر ویدی داسیوهارا بنظر تنفرمیدیدند وچون سرودها بیشتر جنبة
مذهبی دارد اختلاف کثلة آریا و داسیو دراوائل امربیشتر از جنبة معتقدات
معلوم میشود زیرا ایشان را به صفت «بی دین» «دشمن ارباب انواع» «کسانیکه
قربانی نمیدهند» تلقی کرده اند . علاوه بر اختلاف عقیده از روی قیافه وچهره
ورنگ پوست بدن هم میان آریاها وداسیوها اختلاف بوده چنانچه ازین نقطة نظر
میتوان ازسرودها دو علامه ممیزة آنهارا بیرون کشید :یکی سیاهی پوست بدن
ودیگر پهنائی دماغ .
درین شبهة نیست که این دو چیز درمشخصات نژادی بی تاثیر نیست ودرا کثر
موارد در جملة عوامل تمیزتیپ های نژادی محسوب میشود . سیاهی پوست داسیو
درسرودها چندین جا تکرار شده و درین شبهة نمیماند که نسبت به پوست آریاهای
مهاجر پوست بدن داسیوهای بومی هندسیاه بود چنانچه یکی ازسرودها گوید
«ای اندرا آریاها را که قربانی میدهند درجنگها محافظه کن . اندرا برای
آریا هزاران كمك درطی محاربات ، همان محارباتی که منبع افتخارات است
میرساند . برای مفاد مانو، اندرا، بی دینها را به اطاعت وادار ساخت
و دشمنی را که پوست او سیاه است هلاك نمود» (۱) . مانو درسرودها پدر
آریا خوانده شده و دشمنان پوست سیاه عبارت از همان داسیوها میباشند
(۱) صفحة ۱۱۵ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند تالیف «وی وین دوسن مارتن» .


(١٦٩)

در جای دیگر آریا بنام «پوست سفید» در مقابل داسیو در يك جمله آمده
وواضحتر مقابله آریا و داسیو را وانمود میکند . « در اثر تقاضای زیاد اندرا
و به تعقیب او ماروت (١) تندرو بر داسیوها وسيموها حمله کرد ، ایشان را
با ضربات رعد خود هلاك ساخت و کشتزارهای ایشان را میان دوستان پوست سفید
خود تقسیم نمود » (٢) از روی این دو جمله معلوم میشود که یکی از علایم ممیزه
نژادی آریا و داسیوهای هندی رنگ پوست بود .
همین قسم شکل دماغ داسیو و پهنائی آن جلب نظر شعرای آریائی را نموده
و آنرا در مقابل دماغ بلند و باريك خود علامه ممیزه قرار داده انداز روی این
دو صفت نژادی سیاهی رنگ پوست و کلفتی و پهنائی دماغ مدققين عموماً
به این نتیجه رسیده اند که داسیوها یعنی باشندگان پنجاب قبل از ورود
آریاها از آریا ناعبارت از همان اقوام بومی سیاه پوستی بود که مدققین اروپائی
عموماً ایشان را بنام در اویدی یاد میکنند.
میان داسیوها و آریای های مهاجر جنگهای خیلی سخت و خونینی بعمل
آمده است. از بعض اشارات سرودها معلوم میشود که داسیوها خیلی متعدد و مقتدر
بودند و قلعه های جنگی و مستحکم زیاد در حوزه پنجاب داشتند چنانچه به
بعض رؤسای آنها ٩٩ و ١٠٠ قلعه نسبت داده شده است و مقصد از آن
اشاره به تعداد زیاد قلعه های آنها میباشد. داسیوها در جنگ ها مقابله های
خیلی شدیدی کرده و خساراتی به آریاها هم رسانیده اند چنانچه این مطلب
از بعض سرودها معلوم میشود و آریاها از ارباب انواع خود مخصوصاً از
«اندرا» و «اگنی» حیوانات و رمه های از دست رفته خود را مجدداً مطالبه
میکنند. بهر حال داسیوها در اثر فشار لاینقطع و ورود مهاجرین جدید آریائی

(١) رب النوع باد است
(٢) ریگ ویداسنهیتا . مستر ولسن جلد اول صفحه ٣٣


( ١٧٠ )

بعد از مقابله های چندین قرنه اول به کوه های شمال پنجاب پناه گزین شدند
و آخر آنجارا به تدریج ترک گفته و راه قسمت های جنوبی هند را پیش گرفتند .
یکی از عکس العمل های بزرگ تصادم آریا و داسیو در خاك هند ظهور طبقات
پاء کست است که پیشتر هم بدان اشاره شد و علت مهم ظهور آن تصادم با داسیو ها
بود زیرا آریا ها برای محافظه عرق و خون خود حتی المقدور کو شش داشتند که
با داسیوها مخلوط نشوند و به این ترتیب طبقات چهار گانه بر همانا ( روحا نیون )
کشاتریا ( جنگجویان ) ویسیا ( اهل حرفه ) و سودرا یا طبقه پست اجوت بمیان آمد
شاخه غربی یا امادی و پارسوا : همان طور که آریا ها از بخدی به
جنوب هندوکش منتشر شده و شاخه بطرف شرق در خاك های هند پرا گنده شد
بعد از دو هزار قم که آنرا مبداء حرکت و مهاجرت ها از بخدی مید انند شاخه ها
یا موج هائی هم مجرای رودخانه های هریرود و هیرمند و فراه رود را که از کوه
پایه های آریانا بطرف غرب و جنوب غرب سیر میکنند تعقیب نموده و به ماورای
غربی دشت لوط حالیه پرا گنده شدند . مهمترین قبایل آریائی که از آریانا
بطرف غرب مهاجرت نمودند قبایل « امادی » و « پارسوا » یعنی مادها و فارسی ها
است که با عشایر متعلقه و حیوا نات خود از کوه پایه های « مهد آریائی »
یعنی آر یانا به تجسس علف چر و چرا گاه بطرف غرب رفتند . در فصل
اول مختصراً اشاره نمودیم که در حوالی سه هزار سال ق م متها جمینی
از حوالی بین النهرین به اراضی جنوب خزر پیدا شده و مدنیتی با خود آوردند
که آنرا « پروتو عیلامی » گویند. بهمین ترتیب سامی ها از بین النهرین بطرف
شرق پیش آمده و بخاك های فارس جای گرفتند . علاوه برین در سواحل خلیج
فارس سیاه پوستانی هم زندگانی داشتند که اصلیت آنها چندان معلوم نیست .
اشوری ها که از روی نژاد سامی بودند در خاك های که پس ان بنام مدیا
و فارس شهرت یافت مستقر شده و قرن ها در آن قطعات حا کمیت مدنی و سلطه


(۱۷۱)

سیاسی داشتند . این وضعیت یعنی زندگانی اقوام عناصر سامی در ین علاقه‌ها
دوام داشت تا اینکه شاخه‌های آریائی از طرف مشرق یعنی از آریانا در حوالی
دو هزار ق م بنای مهاجرت را بطرف غرب گذاشته و با عناصر نژاد سامی مقابل
شدند . پیشتر در فصل اول دیدیم که قرار تحقیقاتی که در زمینه قبل التاریخ
در حوالی کاشان و دیگر نقاط فارس بعمل آمده علایم ظهور قوم جدید که
غالباً آریاها باشند در حوالی هزار ق م دران دیار پیداشده است . این آریا ها
از کانون سامی یعنی از بین النهرین و اراضی متصل شبه جزیره عربستان پیش
نیامده اند بلکه قراریکه آئین وعقاید وزبان وعادات و هزار چیز دیگر
وانمود میکند از کتله آریاهای باختری شاخه های در حوالی ۲۰۰۰ ق م
جدا شده و در امتداد راهای طبیعی یعنی مجرای رودخانه هائی که از آریانا
بطرف غرب میرود بحر کت آمدند و آهسته آهسته به اراضی ماورای دشت
لوط پراگندشدند. در فصل سوم اهمیت رود خانه‌های غربی صفحات آریانا را
از نقطه نظر اوستا شرح خواهم داد ضمناً بصورت دقیق تر به منازل حرکت
قبایل مهاجر آریا بطرف غرب هم روشنی بیشتری خواهد افتاد بهر حال اینجا
ومربوط به این فصل مبدأ حرکت بعض قبایل آریا یعنی اما دی و پارسوا
از آریانا شرح داده شد تاثیرهای متقابله محیط نو در ایشان و از ایشان
در محیط نو مختصراً بجایش ذکر خواهد شد .


فصل سوم
مدنیت اوستائی
عمومیات
اقتضاآت محیط و نژاد: در سلسله تاریخ باستانی «آریانا» بعد از مرحله قبل التاریخ و دوره مدنیت پیش از «ویدی» و «ویدی» که به مهاجرت عناصر آریائی از حوزه اکوس «باختر» و استقرار آنها به نقاط مختلف آریانا و ممالک همجوار هند و فارس منتهی میشود، در حوالی هزار ق م ستاره مدنیت درخشان دیگری طلوع میکند که میتوان آنرا «مدنیت اوستائی» خواند، مقدماتی که زمینه را برای ظهور این دوره آماده نمود در حوالی ۱۲۰۰ سال ق م چیده شده و از ۱۰۰۰ ق م به بعد اثرات مثبت آن طوری انبساط یافت که از ان کانون ثقافت و مدنیت بزرگ دیگری در شمال آریانا تشکیل شد و دامنه شعشعه پاشی آن بصورت محسوس تا زمانهای مقارن حملات اسکندر دوام نمود. «مدنیت اوستائی» در حقیقت دامنه همان «مدنیت ویدی» است که هر یک بجای خود در همان کانون فروزان حیات آریائی در حوضه اکوس «باختر» مشتعل شده و هر دو مانند مشعل درخشان یکی بعد دیگری در دامنه های کهسار و وادی های شاداب این سرزمین روشن گردیده و شعله درخشان آنها بعد از تنویر خطه مستعد آریانا بر حسب تقاضای وقت و مهاجرت پاره قبایل به ماورای جبال هم تابیده است، چنانچه به رنگی که در فصل دوم گفته شد اولی حوزه سند و پنجاب را منور ساخت و دومی با پاره مهاجرت های تازه تر و مخصوصاً کشور کشائی های شاهان مقتدر بخدی و بعض عوامل دیگر تا حوزه بین النهرین را روشن نمود و در لباس تحول ازین هم بیشتر بخاک های غرب آسیا نفوذ کرد.


( ۱۷۳ )

مدنیت اوستائی « عین « مدنیت ویدی » و « مدنیت ویدی » عین همان ثقافت
قدیم تری است که بدان اشاره شد و از قرن های متمادی بلکه هزاران سال در عروق
آریائی های کوه نشین این دیار ریشه دوانیده و وقت به وقت قرار ایجابات زمان
به رنگ و صورت مخصوصی جلوه نموده است . بعد از عصر ویدی که شرح آن
در فصل دوم گذشت مقتضیات زمان و زندگانی تازه تر سبب شد که از همان سرود
قدیمه از همان اساطیر عناصر طبیعی ، از همان مجمع ارباب انواع ، از همان مبادی
اولیه حیات آریائی ، نظریات ، معتقدات ، سبك زندگانی و بالاخره ثقافت مادی
و معنوی تازه تری بمیان آید .
نا گفته نماند که دوره «ویدی» دوره ایست که قسمت زیاد و مهم مهاجرت قبایل
آریائی از بخدی بسایر نقاط آریانا و ممالك همجوار هند و فارس در طی آن صورت
گرفته و اختتام همین مسئله دوره مذکور را به پایان میرساند، به این ترتیب واضح
معلوم میشود که مدنیت اوستائی را آریائی هائی بمیان آوردند که بطرف شرق و غرب
به خاك های هند و فارس مهاجرت نکرده و به سرزمین اصلی و باستانی خود آریانا
مقیم و مسکون ماندند . بعبارت دیگر تهذیب اوستائی که در حقیقت یکنوع
تجدید مفکوره و حیات و عقیده است بدست طبقه منور آریانا ، همان طبقه ئی که
وید و تهذیب آن مال ایشان است صورت گرفت و علت تشابه بین این مدنیت
و تهذیب هم از هر نقطه نظر که سنجیده شده به این دلالت میکند که هر دو در يك
خاك بمیان آمده و محصول تبحر وابتكار يك قوم است .
پس مرام این فصل عبارت ازین است که تحت عنوان عمومی مدنیت اوستائی
تطورات مادی و معنوی آریائی هائی را مطالعه کند که با مهاجرت های بزرگ
متذکره بطرف هند وفارس نرفته و در سرزمین باستانی و مستعد خویش آریانا
ماندند و در اثر نفوذ و وراثت مدنیت کهن اولی آریائی و ثقافت عصر «ویدی »
دارای نظام زندگانی جدیدی شدند و قرار اقتضای زمان ومحيط اساسات مادی
و معنوی حیات قدیم خود را شکل تازه تری دادند .


( ١٧٤ )

پیش ازینکه وارد اصل مطلب شویم و آریائیهائی را که در آریانا ماندند در فضای
تهذیب اوستائی مطالعه کنیم در قسمت عمومیات مسائل به حیث تمهید باید مفصل تر
صحبت کنیم تا علل اساسی «رفورم اوستائی» که بدان اشاره کردیم معلوم شود.
پیشتر گفتیم که اقتضائات زمان و محیط چنین تقاضا میکرد که آریا های
باشنده آریانا در حیات مادی و معنوی قدیم خویش تجدید نظر کرده و به مفاد
خویش و جامعه خویش راه های نوی باز نمایند .
در اواخر هزار دوم ق م مدنیت ویدی یا اقلاً آن حصه مدنیت ویدی که
سرودهای معلوم آریائی ازان نمایندگی میکند بعد از دوام اقلاً هزار سال به قوت
و تاثير و تازگی زمانه های اول نمانده و تماس با داسیوها (بومیان هند در جنوب)
و توریاها (آریاهای بدوی در شمال) مفکوره های متناقص و عجیب و غریبی
وارد کرده بود که اگر از قوانین مدنی آریائی آریانا کشیده نمیشد نقص میکرد
و این موضوع جلب نظر ریشی های دانا را نموده بود . پس زمان خود بخود ایجاب
میکرد که در پایان يك سلسله مهاجرت های بزرگ آن دسته آریائی که در آریانا
مسکون ماندند بحال و وضعیت و موقعیت و قوانین و نظامات حیات مادی و معنوی
خود فکر کنند و میتوان این چیزها را ایجابات داخلی نامید .

همین قسم ایجابات خارجی هم در میان بود و تاثیر آن به هیچ وجه از عوامل
داخلی کمتر نبود . تا زمانی که آریاهای کتلۀ باختر از چوکات سرزمین اصلی
خویش بیرون نرفته بودند، تماسی با عناصر دیگر نداشتند. در پایان عصر ویدی
موضوع مهاجرت ها، جنگ ها و مقابله ها، معلومات ایشان را وسعت داد. در جنوب
و جنوب شرق در اویدی های هندی را بحيث دشمن تلقی کرده و ایشان را «داسیو»
خواندند، بطرف شمال از حوزۀ سر در یا گرفته تا نقاط مجاور بحیره خزر مخالفین آریائی
و غیر آریائی در مقابل آریاهای مهذب باختری پیدا شد که از خود شعبات مختلف


(۱۷۰)

داشتند و رویهمرفته اوستا ایشان را بنام تورا Tura و دانو Danu یاد کرده. همین
قسم بطرف غرب از جنوب سواحل خزر و مازندران و تبرستان گرفته تا حوزۀ
بين النهرین و بابل که اوستا بوری Bouri خوانده چه اقوام آریائی مخالف
و چه عناصر سامی هر کدام در اوستا واضح بحیث دشمن و مخالف تهذیب اوستائی
تلقی شده و بجایش ازان واضح تر صحبت خواهیم نمود. پس محیط خارجی بیشتر تر
ایجاب میکرد که آریاهای مقیم آریانا فکری بحال و آینده خود و کشور خود
نمایند. بعبارت دیگر مردان منور و دانسته ئی که در کوه پایه های آریانا با ترویج
مدنیت و یدی مسئولیت حفظ عرق وعنعنات و تهذيب واخلاق صاف قوم نجيب
را بعهده گرفته بودند و از قدیم ترین زمانی که خاطره آریائی سراغ داده میتواند
علم بردار مفاد مادی و معنوی آریائی بودند در پایان مهاجرتها به بحران اخیر
دوره ویدی خاتمه داده و رفورمی که میخواستند بشكل قوانین اوستائی ظهور کرد
مخاطرات فوق الذکر عوض اینکه در ارکان موجودیت آریاهای آریانا رخنه
وارد کند در تقویت شالوده زندگانی نوین ایشان موثر افتاد و حس یگانگی
تعاون ، اشتراك مساعى ، وحدت آمال در میان ایشان تولید نمود. دفاع منافع
مشترك ، سرپرستی حیوانات اهلی ، حفظ خاك، تشتتهائی را که بصورت موقتی
در اثر جنبش و مهاجرت و کثرت قبایل تولید شده بود بزودی خاتمه داده با يك
روح نو ومفكوره جدید نظام مدنی، اجتماعی ، سیاسی ، اداری خود را تجدید
کردند و آریانا بازجلوه گاه دومین مظهر تهذیب و ثقافت آریائی شد . همان
مردمان اصلی که هسته حقیقی صاف نژاد آریائی را در بخدی تشکیل داده و وارث
مبادى يك دوره طولانی تهذیب قبل التاریخی مشترك آریائی و مدنیت ویدی بودند
بعد از جنبش مهاجرت ها در اثر اقتضای زمان و محیط داخلی و خارجی
اصلاحاتی را به حال زندگانی جدید خود مناسب دانسته بر شالوده اصولات
کهن و مدنیت قدیم خود تهذیب جدید اوستائی را بمیان آوردند. آن دسته قبایلی


(١٧٦)

که از خاك آريانا جدا شده در حوضه پست و یکرنگ و هموار گنگا مسکون
شدند در میان «دراویدی» های بو می هند که خود شان «داسیوس» یاد
کرده اند خود را بیگانه و خارجی دیده و بی اتفاقی ها و مخالفت های قبیلوی خود
را کنار گذاشته از نقطه نظر سیاست پیش از هر چیز به تشکیل سلطنت پرداختند
وبعد از آریائی های باختری دومین سلطنت آریائی را کنار سواحل گنگا
بمیان آوردند و برای اینکه نژاد آریائی در اثر دخول خون بیگانه مخلوط نشود
برعلاوه طبقات «براهمه» و «کشانریا» و «ویسیا» یعنی طبقه روحانیون و جنگجویان
و اهل حرفه طبقه پست «سودرا» را هم تشکیل کردند، همین طور در شق
مذهبی هم تغییراتی شروع شده سرزمین یکنواخت حاصل خیز هند به آنها تلقین
نمود که دنیا ومافیها همه از يك قوة ماورای طبیعی تراوش میکند، انسان محتاج
به نیرو و فعالیت نیست و در اثر ریاضت و از بین بردن قالب مادی بدن به روح
بزرگ منشاء كائنات متوسل خواهند شد. این بود بصورت خلص اثراتی که
محیط هند بر آریأهای مسکونه خود وارد کرد واز نقطه نظر اجتماعی، سیاست
ودیانت باب تازه ومخصوصی را برای ایشان کشود.

شاخه هائیکه بطرف غرب مهاجرت اختیار کردند «امادی» و «پارسوا» است
که پیشتر شرح جنبش آنها از بخدی و سیر حرکت آنها در امتداد مجرای
رودخانه های غربی آریانا ورسیدن شان به خاكهای ماورای غربی دشت لوط
وجنوب سواحل خزر شرح یافت وچون تاریخ حرکت آنها از باختر وخروج
ایشان از سرحدات غربی آریانا متفاوت است قبایل امادی یعنی ماد که اولتر
بحركت آمده بود سواحل بحيرة خزر ودامنه های جنوبی آنرا که نسبتاً
قابل زراعت بود مقر خود قرار داد، پارسوا که پس انتر کوچیده و از روی نیرو
و تعداد نسبت به امادی کمتر و ضعیفتر بودند اول به علاقه های کرمان جای


(۱۷۷)

گرفتند وچون علاقه های شمالی را ماد ها اشغال نموده بودند وبطرف غرب
سد ساهی حایل بود دراراضی جنوب در سواحل بحر که خشک ولم یزرع بود
قهراً فرود آمدند . امادی چون اولتر به اراضی جنوب خزر رسیده وبیشتر
در خط سیر خود بطرف غرب آمده بود ، زود تر وبیشتر باسامی ها مخصوصاً
آثوری ها تماس پیدا کردند وسلطۀ چندین قرنۀ سامی در عرق وخون آنها
بیشتر تاثیر افگند «پارسوا» که عقب آنها رسیده دراراضی امتداد سواحل
اوقیانوس مسکون شدند بنوبۀ خود مدتی تحت سلطۀ سامی بودند وبعد ازان
هم مادها برایشان حکمرانی کردند . این دوشاخهٔ مهاجرینی که از کانون
اصلی آریائی جدا شده و بطرف شرق وغرب رفتند هر دوباعناصر بیگانه تماس
دائمی پیدا کردند وکم وبیش با ایشان منحل شدند. شاخهٔ شرقی با آریا های
مهاجر هندی از بد وامر ملتفت وخامت موضوع شده وبرای نگه داری عرق
خود به پارۀ اقدامات نسبتاً اساسی متوسل شدند که عمده ترین آن تشکیل
طبقات است . دراویدی ها یا داسیوها که تعداد آنها در ماورای شرقی سندهو
خیلی ها زیاد بود محض در اثر کثرت تعداد خود موجب تنزل عرق آریا گردیدند.
مهاجرین درمقابل این خطر حتی المقدور درصدد علاج برامده وموثرترین کار
آنها تاسیس طبقه « سودرا » بود که با سایر طبقات معاشرت نمیتوانست ولی
باز هم اصل مطلب شان کاملاً بدست نیامده واختلاط درعرق وخون بعمل آمد.
خطرۀ امتزاج خون وتنزل عرق برای شاخه غربی امادی وپارسوا مدهش تر
بودزیرا علاوه بر سیاه پوستان بومی سواحل فارس نژاد بزرگ سامی نه تنها از
روی تراکم بلکه من حیث آمریت ونفوذ وحکمر مائی ومخصوصاً بواسطهٔ
مدنیت چندین هزارساله ایشان را تهدید میکرد. مادها وفارسی ها مدتی جدا
از هم ومتفرق تحت ریاست ملکان خود زندگانی کرده وچون مدت مدیدی
تابع نفوذ سیاسی ومدنی آ ثوری بودند بدون اینکه متجنس شوند خون عرق


(۱۷۸)

وسجایای آنها رنگ سامی بخود گرفت واین نفوذ به اندازه‌ئی درعرق آنها
اثر بخشید که بسا مورخین درمیان مادها وآشوری ها فرقی ندیده ایشان را
دنبالۀ آشوری واز عرق سامی حساب می کنند . معماری، شیوۀ رسم الخط
وتحریر، اصول اداره، طرز حکومت ودربار، طرز لباس واصول ماندن
ریش وموی سر وتمام مظاهر زندگانی ماد وفارس هوبه هو نقش قدم سامی است
که عصر اشوری وسرگونی به آنها تحمیل کرده (۱) و رونه گروسه در صفحه
۲۳ جلد اول تاریخ اسیا حتی «مدنیت» عرب و فارس را تخم مدنیت
«کلده واشوری» قلمداد میکند وتوماشک جرمنی در کتاب «مطالعات آسیای
مرکزی» خود حینیکه از زبان های پامیر صحبت میکند میگوید که مادها و
پارسی ها خیلی ها تحت نفوذ سامی آمده بودند .

* * *

خلاصه دو شاخه مهاجرینی که از باختر وسائر کوهپایه ها و نقاط مرتفع آریانا
جداشده بطرف شرق وغرب رفتند و به ممالك همسایه یعنی هند وفارس منبسط
شدند تحت تأثیر محیط های نو واختلاطی که با اقوام بیگانه وعرق های مختلف
پیدا کردند به تدریج چه از حیث نژاد وخون وچه از پهلوی عرف وعادات وآداب
زندگانی، خواص وزبان وغیره تغیر کرده راهی را پیش گرفتند و بطرف هدف
مخصوص بحرکت افتادند که تعقیب آنها ازین بیشتر خارج نگارشات ما است
زیرا آنچه که اصل مرام این فصل را تشکیل میدهد صحبت در اطراف آن
حصۀ آریائی هائی است که به دو جانب فوق الذکر مهاجرت نکرده در جلگه
های حاصل خیز ودامنه های سرسبز و کوهای سر بفلک کشیده مسکن آریائی
یعنی (آریانا) ماندند .

(۱) «ماسیرو» در تاریخ قدیم ملل شرقی صفحه ۷۶۲ می نویسد که قصر هخامنشی همان
قصر عیلامی است که دوباره آباد شده است. در صفحه ۸۰۹ مینگارد که الفبای میخی را
از عیلامی ها اشوری واز آنها ارمنی وسوزیاب وفارس گرفت .


(۱۷۹)

«آریانا» قطعه خاکی که آریائی ها در آن ماندند سرزمینی است کهستانی که در میان اراضی پست چار دور خویش یعنی هامون و دشت فارس، اوقیانوس و حوضه سند و اراضی هموار جنوب روسیه و حوضه اکسوس شکل فلات مرتفع بخود گرفته که از آن آبهای جاری رود خانه های بزرگ به چار طرف افق جاری است . چوکات آریانای قدیم قراریکه ذکر رفت چیزی است طبیعی که ساختمان و چین خوردگی های خود زمین و جریان رودخانه ها و حوضه های آن معین کرده و پیشان تر تمام مورخین كلاسيك آنرا تکرار کرده اند، سرزمین آریانا که بصورت عمومی مرتفع و چشمه خانه رودخانه های گردافق میباشد در خود پستی و بلندی ها و مظاهر مختلف الشکلی دارد و روی هم رفته میتوان گفت که چند تیغه بلند سنگی تقریباً موازی هم از شرق به غرب امتداد یافته و تیغه وسطی بلند ترین و طویل ترین همه است که از گوشه شمال شرق شروع و از وسط فلات آریانا بطرف غرب ممتد میباشد. با این وصف بعلاوه تیغه های فوق الذکر دو گره کهستانی شکل فلات را کامل تر ساخته و آن یکی عبارت از گره سنگی پامیر در گوشه شمال شرق و دیگر گره وسطی است که توده کهستانات مرکزی آریانا را تشکیل میدهد. تیغه های کوه ها و قلل توده های که ذکر شد همیشه از برف پوشیده و سفید مینماید. دره ها و دامنه های زیبای آن بهترین ییلاق و مناظر کهستانی جهان را تشکیل داده و آخر دامنه ها به حاشیه شمال و غرب و جنوب به تپه ها و جلگه های فراخ و حاصل خیز منتهی میشود. دو توده کهستانی شمال شرق و مرکزی آریانا سرچشمه یکدسته رود خانه های خورد و بزرگی است که به ترتیب از قلل شامخه پر برف به دره های هول انگیز و از انجا به دامنه های نرم فرود آمده بعد از آبیاری جلگه های داخلی به چهار گوشه افق جریان می یابد و بالاخره جمعی به اوقیانوس هند میریزد، دسته بآمو به بحیره اورال منتهی میشود و قسمتی به هامون منتهی


(١٨٠)

میگردد. از میان رودخانه های آریانا چهار رودخانه بزرگ آن که عبارت از اکسوس (آمو) هری رود، هلمند و اندوس (سند) باشد خیلی مهم و در سر نوشت يك قسمت مدنیت آسیا رول مهمی بازی کرده اند زیرا سواحل زیبا و حوضه های حاصل خیز آنها مهد يك قسمت ثقافت بشر به شمار میرود.
ایریا: در اوایل فصل دوم مفهوم عمومی و خصوصی و اصطلاحی و تاریخی کلمۀ «آریا» را شرح دادیم و متذکر شدیم که آریایهای کتلۀ باختری به شهادت وثایقی که از خود باقی گذاشته اند در سرود ویدی خود را «آریا» و در اوستا «ایریا» خوانده اند . با وجود اختلاف زمان بین عصر ویدی واوستائی در اصل مفهوم این کلمه تغییری پیش نشده جز در لهجه و تلفظ که آنهم فقط منحصر به حرکت حرف اول کلمه است . اصل مفهوم این کلمه در عصر ویدی و اوستائی «نجیب» معنی داشته و جنبه دین داری در هر دو عصر فوراً بدان اطلاق میشد و بعد از آن با دار و مالك و حرو دیگر صفات بدان پیوست میگردید. در عصر اوستائی در اثر ایجابات زمان و محیط خارجی که در مقدمۀ این فصل شرح دادیم با تقویت یافتن روحیات قومی در آریانا «ایریا» يك اندازه بیشتر مفهوم قومی و ملی هم پیدا کرد . درین وقت ایریا از نقطۀ نظر دیانت تنها پیروان اوستا را در بر میگرفت و از نقطۀ نظر قومی و ملی برکسانی اطلاق میشد که در خاک های اوستائی یعنی در آریانا زندگانی داشتند و اقوام بادیه نشین شمال و باشندگان مازندران و تبرستان اعم از آریائی گرفته تا غیر آریائی تحت این اسم نمی آمدند و اسمای دیگری در مورد آنها اطلاق میشد مانند تورا Tura که آریاهای ویدی شمال اکسوس را در بر میگرفت و ازین مسایل در مبحث علیحده سخن خواهم راند. معنی اصطلاحی کلمۀ ایریا در عصر اوستائی بیشتر راستگو وراستکار بود و خود میدانید که اوستا در مسأله راستی و راست گوئی وراست کاری چقدر اهمیت بزرگ قایل شده بود.


(۱۸۱)

اوستا و اولين خاك آريائی: در فصل دوم موقعی که میخواستیم به كمك
منابع مختلف به مسئله مهد اولیه آريائی روشنی اندازيم تحت عنوان "آيريانا
ويجه" متذكر شديم که آرياهای عصر اوستائی مهد اول آریا را در "آيريانا
ويجه" قرار میدهد و محل آن به شهادت خود اوستا و فيصله محققین بزرگ حوزه
عليا سر دریا و آمو و اراضی متصله آنست. از نقطه نظر اوستا هرچه در این باره
گفتنی هستیم در بحث جغرافیای شانزده قطعه زمین اوستائی شرح خواهیم داد
تنها موازی با خط رفتاری که در فصل ویدی تعقیب شده اینجا همین قدر متذکر
میشویم که اوستا نسبت به سرود ویدی در تشخیص اولین مهد آریائی واضح تر
و نام گرفته صحبت میکند و حتی میتوان گفت که در میان تمام مدارکی که از
كتله هند و اروپائی بصورت عمومی باقی مانده اوستا یگانه منبعی است که
درین مسئله مهم واضح صحبت میکند و آن مهد اولی را نام می برد و خواص
و مميزات آنرا بیان می كند. غیر از "ایریا نا ویجه" اوستا خاک آریا
ها را به نام های دیگری هم یاد کرده مانند ایريا وو دناهو و Airyao Danhavo
یا ایریاوو د هویو Airyao Dahvu يا اير يو شايانا Airyo Shayana
که همه اسمای مرکبه است و در اول همه آن کلمه "ایريا" تکرار شده
و با کلمات متصله خود همه "خاك و مسکن آریا" معنی دارد. با ملاحظات فوق
معلوم میشود که اوستا نسبت به وید در تعین سرزمین آریائی واضح و دقیق تر
صحبت میکند و این مطلب در مبحث جغرافیائی اوستا در همین فصل به تفصیل
شرح داده خواهد شد چیزیکه اینجا قابل ملاحظه است این است که اسمای
"ايريانا ويجه" "ايريا وو دناهو" "ايريا وو دهويو" "ايريو شايانا" تمام آن
مناطق اریانشین را در بر میگرفت که اوستا ذکر کرده و مفهوم جغرافیائی آن در
"آريانا" یعنی مسکن آریاها مشخص و معین شده است و گایگر آلمانی "آریانا" را
من حيث مفهوم جغرافیائی و نژادی مترادف اسمای فوق الذکر میداند.


( ۱۸۲)

تاثیرات خاك آریانا : درین شبه نیست که تاثیرات محیط و خاك از هر چیز
بیشتر در سر نوشت باشندگان يك قطعه دخالت تامه داشته و خطوط اساسی
سجایا ، عرف ، عادات ، اختصا صات وتمام مظاهر زندگانی مادی و معنوی
و سیاسی آنها را در آن میتوان یافت بیشتر بصورت مختصر دیده شد که آریائیهای
مهاجر در محیط های نو حوضه گنگا وفارس و مدیا وتصادف با عروق بیگانه
و مدنیت های سامی چه شدند وزیر چه تاثیرات آمدند حالا میخواهم به بینم
که آر یائی ها در خانه خود چه کرد ند و چه شدند و محیط از آنها چه ساخت
و در سر نوشت زندگانی مدنی وسیاسی آنها چه رولی بازی نمود . وضعیت
جغرافیائی آریانا بصورت عمومی پیشتر شرح داده شد این مملکت در داخل
حدود خود با داشتن کوههای بلند ، قلل پر برف ، دره های هول انگیز کوتل
های دشوار گذار ، رودخانه های سیلابی ، آب های خروشان ، تپه های
سبز ، غندیهای خشك ، جلگه های هموار و حا صل خیز ، بیشه های پر جنگل
اراضی سنگلاخ منظره ئی دارد كه يك حصه آن به حصۀ دیگر نمی ماند .
یکطرف قلل شش هزار متری افتاده و يك حصۀ دیگر بیش از ۳۰۰ و ۴۰۰ متر
بلندی ندارد . در دو نقطه نزديك بهم یکجا تمام سال برف دارد و منجمد است
و نقطه دیگر حرارت منطقه حاره را نشان میدهد ، در يك فصل در یکجا گندم درو
و در دیگر نقطه نو کشت میشود . به این صورت محیط مختلف الشکلی که
يك حصه آن کهستانی ، يك حصه آن جلگه يك قسمت آن تپه زار و يك قسمت آن
هموار، يك طرف آن خشك ويك طرف آن سر سبز ، يك گوشه آن گرم
و گوشه دیگر آن سرد است تاثیرات عمیقی در رو حیات ساکنین آریائی
این دیار وارد نموده به ایشان حالی نمود که زندگانی و صحنه حیات جنبه های
تاريك و روشن و دوره های آسان و مشکلی داشته هیچ گلی بی خارنیست
ولی این خارها به هیچ صورت سد راه مو فقیت های زندگانی


(۱۸۳)
شده نمیتواند و انسان با اعتماد به نفس باید به زور بازو و قوة قلب تمام مشکلات را
از مقابل خود بردارد . دورۀ اوستائی که این فصل را برای آن وقف کرده ایم
و بیان به اختصاصات حیات مدنی آن می پردازیم در حقیقت دورۀ پرورش و تربیة
روحی آریائی های این سر زمین است و تمام اصلاحات اجتماعی ، اخلاقی،
مذهبی ،مدنی که درین دوره بمیان آمده و مدنیت عصر اوستائی را تشکیل میدهد
تزکیه نفس، نظافت بدن ، تشئید مبانی راستگوئی وراست کاری در فرد و جامعه
فعالیت ، مقابله با مشکلات ، توسعة زراعت، اصول آبیاری، غرس اشجار، تربیة
حیوانات مفید و قتل حشرات مضره و غیره وغیره است که اگر تمام آن را خلاصه
کنیم این نتیجه بدست می آید که قرار ایجابات طبیعی محیط آریانا ومدانی
اوستائی فرد و جامعه مستعد ، متحد ، نیرومند، با نشاط ، فعال، زحمت کش ،
راست گو و راستکار و خاك مسكونة ايشان حاصل خیز و صحت بخش باشد ، در
اثر همین تاثیرات محیط، آریائی های که چندین هزار سال در شمال آریانا مسکن
گرفته و بسان به تمام نقاط منتشر شدند دارای سجایا و خواص مخصوصی شدند
وچون کتلة آریائی در کوهپایه های آریانا ومخصوصاً از جانب باختر باتورا
و دانو وهو نا اقوام آریائی بدوی وعناصر غیر آریائی مقابل بودند وخطرات
تهاجمی که يك وقتی اسباب بیجا شدن آنها از آسیای مرکزی شده بود همیشه حس
میشد در قدیم ترین زمانه های پیش از عصر مهاجرت از باختر، مفكورة اتفاق قبایل
و پیوستگی برای حفظ منافع و خاك آریائی و نگه داری ما حاصل زراعت و حیوانات
اهلی در میان آنها پیدا شده و برای ادارۀ این سبك زندگانی جدید بار اول
نظام سلطنتی آریائی در میان آریائی های باختر ظهور کرد و این زندگانی تا وقتی
در باختر به تمام مفهوم خود ادامه داشت که مسئله کثرت نفوس ومهاجرت بمیان
نیامده بود و جامعة آریائی تحت حکمرانی پادشاهان خود طوری شاد ومسعود
می زیستند که خاطرۀ آن در هزاران سال بعد مهاجرت از یاد آنها نرفته و همیشه


(١٨٤)

دیار شمال هند کوه : «بحدی زیبا» اقامت گاه یما پادشاه را «فردوس» خوانده اند .
موضوع مهاجرت طبعاً تا يك اندازه اسباب پراکندگی این زندگانی مسعود شد ولی تاثیر آن بیشتر مربوط به خود مهاجرین بود و با برآمدن آنها از حدود آریانا خاتمه یافت .
آنهائیکه به گنگا و مدیا و فارس رسیدند مجدداً سعادت و نجات خود را به پیوستگی و اتفاق دیدند . آریائی های مهاجر هندی برای مقابله با داسیوس ها در حوالی ١٤٠٠ ق م دومین سلطنت آریائی را بمیان آوردند و مادها و فارسی ها برای نجات از نفوذ خون و حاکمیت اشوری سامی بار سوم و چهارم سلطنت آریائی را در خاک های خود در سالهای ٧٠٨ و حوالی ٥٤٩ تشکیل کردند .


زرتشتر سپنتمان

از ریشی های عصر ویدی تا زرتشتر سپنتمان : «تهذیب ویدی» که فصل دوم را وقف تشریح پهلو های مختلف آن نمودیم و اولین مظهر زندگانی مدنی آریا های کتله باختری در دو طرفه هندو کش میباشد محصول ذکا و نبوغ جمعی از دانایانی است که ایشان را «ریشی» میخواندند و در فصلی که گذشت کم و بیش از آنها و رول بزرگی که در جامعه ویدی بعهده داشتند صحبت نمودیم. ریشی ها یا حکمای عصر ویدی کسانی بودند که رهنمائی جامعه از هر نقطه نظر بعهده آنها بود و از کانون كوچك خانواده تا دربار شاهان در تمام امور حیاتی توده آریا را به راه های نيك و صواب هدایت میکردند، ریشی ها تنها شاعر نبودند بلکه به همه معرفت زمان آشنا بودند و در امور قومی، اجتماعی، مذهبی، سیاسی، ملی، نژادی تبحر و معلومات کافی داشتند و همه این امور را به دور محور مفاد کتله آریا میچرخانیدند .
ریشی ها از نقطه نظر دیانت روحانیون و علمای دینی بودند و معتقدات آریا را از اعصار قبل التاریخ بهم حل و مزج کرده و اساسی را در عصر ویدی بمیان آوردند که پیشتر مطالعه کردیم .
ریشی ها از پهلوی اجتماعی به حیث رهنما و مقنن بزرگ تلقی میشدند و تشکیلات نظام اجتماعی آریائی و اصول و مقررات آن بدست ایشان وضع شده بود .
ریشی ها از نقطه نظر مفهوم نژادی و حیات ملی رهنمائی توده را بعهده گرفته و سعی داشتند که قوم بهم متحد و متفق بوده عرق و خون آن از لوث بیگانه محفوظ باشد و ایشان با مجاهدت های خستگی ناپذیر روحیات آریائی را تقویت کرده و کوشش داشتند که فرد و جامعه آریا در فضای عنعنات و تهذیب و ممیزات مشخص


(١٨٦)
حیات خودشان پرورش یابد . این چیزها که ذکر کردیم روی هم رفته از خلال سرود های ویدی واضح معلوم میشود و تشخیص میگردد که ریشی ها از هر رهگذر وظیفه رهنمائی جامعه آریائی را بصورت صحیح بعهده گرفته بودند . از خانواده گرفته تا عشیره و قبیله ده و قریه و شهر و دربار پادشاهی در همه جا ریشی ها نفوذ داشتند ولی ازین نفوذ خویش مانند روحانیون کامدینه [؟] مفاد خود کار نمیگرفتند و مانند آنها برای خود اقتدار و آمریتی قائل نشده بودند و از همین جهت رهنمائی های آنها در هر زمینه نتایج مثبت بخشید .
این رویه اقلاً مدت هزار سال «از دو هزار ق م تا هزار ق م» دوام نمود و زمینه را از هر نقطه نظر برای ظهور مبادی يك دوره بزرگ رفورم اجتماعی آماده ساخت و ریشی بزرگ و حکیم دانائی مانند زرتشتر سپیتمان عرض وجود کرد . کسانیکه سرود های ویدی را از هر نقطه نظر مطالعه کرده و در اعماق روحیات معنوی آن دقیق شده اند و به این موضوع هم ملتفت هستند که سرودها عموماً در سینه ها و خاطره ها حفظ میشد میدانند که وجود ریشی های باستان و ثمره افکار آنها چقدر در راه ظهور زرتشتر سپیتمان و کتاب اوستا دخالت داشت . همان طور که ریشی های عصر ویدی از يك سلسله مبادی حیاتی و فکری و مذهبی قبل التاریخ آریا استفاده کردند ، افکار خود آنها نیز که بصورت مجموعی بطرف هدف واحد متوجه بود و نتیجه تراوش آن هم ضبط میشد به پیمانه بسیار وسیع در ظهور شخصیت برجسته زرتشتر و قوانین اوستائی دخالت کرد .
این طور واقعات تاریخی که ذهنیت جدید و انقلاب فکری در يك محیط تولید میکند عموماً عواملی بکار دارد و این عوامل را در مرور قرن ها ریشی ها و سرودهای ایشان در چوکات آریانا آماده کردند .
چیزیکه این نظریه را ثابت میکند تشابه متن خود سرود ویدی و اوستا است و واضح معلوم میشود که زرتشتر سپیتمان از مقررات قدیم عصر ویدی آنچه


(۱۸۷)

را که موافق زمان خود و جامعة آریانا میدانست گرفته، بعضی را توضیح، قسمتی
را تبدیل و حصه را حفظ کرده و افکار تازه و جدیدی به آن علاوه نمود.
این واقعه و تسلسل آن در تاریخ قدیم افغانستان بار دیگر نیز
تکرار شد. و باز بعد از یک دورة معین که اینجا به دو هزار سال تخمین
میشود در قرن چهارم هجری از همان منبع که منشأ این همه جنبش های فکری است
مردی مانند دقیقی و جمعی از حکما و شعرا سر بلند کردند و به احیای عنعنات
بزمی و رزمی باستانی آریانا و تذکار کارنامه های شاهان مقتدر آن
اقدام نمودند. قراریکه بعدتر در مورد شخص «زرا تشتر!» خواهیم دید یکی
از ترجمه هائی که هوگ Haug برای نام او میدهد «ستایش کننده»
و «خواننده سرود ستایش» است و چون «گات ها» هم «سرود» معنی دارد
و بزبان شعر سروده شده چنین نتیجه میگیرد که زرا تشتر! اصلاً شاعر هم بوده.
گفتیم گات ها سرود معنی دارد. دار مستتر در صفحه ۹۷ جلد اول ترجمة زند
اوستای خود به فرانسه در اطراف این موضوع شرحی نگاشته و «گات ها»
یعنی قدیم ترین حصه اوستارا «سرود و چیز سروده شده» ترجمه کرده و میگوید
که زبان آن نسبت به سائر قسمتهای اوستا قدیم تر است و اکثر کلمات آن
در زند عامیانه ئی بلکه در زبان ویدی دیده میشود و این تنها قسمت اوستا است
که به نظم ساخته شده بعضی علمای ویدشناس مفکوره های قدیم تری را دران
سراغ میدهند. ازین بیانات مطالب چندی بدست می آید و ضمناً مربوط
به مبحث حاضر گفته میتوانیم که زرتشتر از جملة همان ریشی های دانا و حکمای
عصر ویدی است. همان طور که او را میتوان عامل ارتباط بین ریشی های
دورة اخیر ویدی و حکمای عصر اوستائی قرار داد «گات ها قدیم ترین حصة
اوستا هم چه از نقطة شعر و چه از نقطة نظر زبان و مفهوم حلقة تسلسلی بین
سرودهای ویدی و سائر قسمتهای اوستا میباشد. خلاصه مقصود از توضیح


(۱۸۸)

مطالب این مبحث مهم این است که عصر ویدی ؛ ریشی های ویدی ، افکار و نظریات ویدی ، زبان ویدی، سیاست عصر ویدی زمینه را برای انقلاب فکری واجتماعی سراسر آماده نموده و این کار بدست یکی از حکمای فرزانه باختر زرتشتر سپیتمان که حالا از شخصیت او صحبت میکنیم صورت گرفت .
زراتشترا ، زرتشتر سپیتمه یا زرتشتر سپیتمان : صاحب کتاب اوستا در «گات ها » که قدیم ترین قسمت این کتاب است بنام «زرتشترا» یا «زرتشتر» یاد شده و بعضی اوقات کلمۀ «سپتمه» هم به اسم او الحاق شده و «زرتشتر سپتمه» گردیده است که پس ازان «سپیتمان» ساخته و «زرتشتر سپیتمان» گفته اند . (۱)
این دو کلمه «زراتشترا» و «سپتمه» هر کدام از خود معنی علیحده دارد و ذیلا نظریات مدققین را تا يك اندازه در اطراف آنها شرح میدهیم :
مدققین معمولا کلمۀ «زرتشتر» را مرکب از دو حصه دانسته و بصور مختلف آنرا تجزیه و ترجمه نموده اند . دار مستتر فرانسوی حصۀ اول کلمه را «زرت» و دومش را «شتر» تشخیص داده . مشارالیه «زرت» را از «زراتو» مشتق میداند و آنرا زرد ترجمه کرده . بارتولمه حصه اولی این کلمه را «زرنت» تصور نموده و «پیر» معنی میکند .
کلمۀ دومی را این دو نفر و جمع دیگری از مدققین همین شتر می دانند که تا حال در فارسی موجود است . به این دو تعبیر که گذشت معنی اسم مرکبه «صاحب شتر زرد» یا «صاحب شتر پیر» میشود .
(۱) ملتفت باید بود که مامویس و فورم اوستائی را بنام قدیم و اصلی باختری اش قراریکه در اوستا ذکر شده اسم برده و میبریم و صحیح ترین صورت اسم او همین است . این نام در ماخذ قدیم شرقی و غربی با کمی تحولات بصورت های مختلف ذکر شده . در غرب یونانی ها اول او را «زورا دروس» و بعدتر «زاروس» «زرا دوس» ، «زرانس» ، «زور و استروس» «زارو سترا» میگفتند، شکل «زردشت» را بیشتر مورخین ارمنی استعمال کرده اند .


(۱۸۹)

داکتر ف. مولر F.Müller «زرائشترا» را «مالك شترهای جری» ترجمه کرده. «بورنف» موسس مطالعات زند کلمۀ «زرائشترا» را به این ترتیب دو حصه نموده یکی «زرت Zarath» و دیگر «اشترا Ushtra» و چون کلمۀ اول را «زرد» ترجمه نموده ازان «مالك شتر زرد» بدست می آید. ولی یکنفر دیگر موسوم به هاگ Haug به ملاحظه میرساند که در زبان قدیم باختر زرد را «زیری تا Zairita» میگفتند به این ترتیب اساس نظریۀ بورنف متزلزل گردیده است.

«هاگ Haug» (۱) کلمات «زرت» و «اشترا» را بصور مختلف تجزیه و ترجمه نموده یعنی کلمۀ اولی را «پیر» «دل» و «ستایش کننده» و کلمۀ دومی را نه شتر بلکه از «ایوتارا» Uttara مشتق دانسته و (اعلی) ترجمه نموده است و به این ترتیب ترجمۀ «زرائشترا» چنین میشود: «کسی که دل اعلی دارد» یا «کسی که شاعر و خوانندۀ سرود ستایش است» و این تعبیر به مبحث بیشتر ما خیلی موافقت میکند زیرا گفتیم که زرتشتر یکی از جملۀ همان ریشی های دانا و فرزانه ئی بود که در آخر عصر ویدی انقلابی در زمینۀ فکری و حیاتی باشندگان آریانا وارد کرد. چون «گاتها» یعنی قدیمترین قسمت اوستا هم مشتمل بر يك سلسله سرود است و به نمونه و رویۀ سرودهای باستان ویدی ساخته شده «هاگ» به این عقیده است که خود زرتشتر هم شاعر بوده و چون اوستا مخصوصاً «گاتها» عبارت از «مانثراسپنتا Manthracepta» یعنی «سخنان پاك» بود که زرتشتر از طرف هرمزد آورده بود طبیعی باید که آورندۀ این سخنان در جملۀ فضایل دیگر شاعر هم بوده باشد و قراریکه پیشتر شرح دادیم چون گاتها «سرود و چیزی سروده شده» معنی دارد بدون اقامۀ سایر دلایل میتوان گفت که زرتشتر یکنفر ریشی مقتدری بود. ناگفته نماند که «هاگ» کلمۀ

(۱) گاتها Gathas جلد دوم صفحۀ ٢٤٦ .


(۱۹۰)

زرتشترا» را « رهنمای اعلی » هم ترجمه کرده ، علاوه‌برین این نام را بصورت
های مختلف دیگر هم ترجمه نموده‌اند از قبیل : بدست آورنده غنیمت ،
بدست آورنده شتر بحیث غنیمت ، ستارة طلائی وغیره وغیره .
كلمة دیگر سپنته ، یا سپنتنه یا سپنتمان لقب زرتشتر و معنی آن «سفید»
یا « از خانوادۀ سفید » یا «نژاد سفید» است و بعضی‌ها این سفیدی را مفهوم معنوی
داده و آنرا « پاكروان » ترجمه نموده‌اند. بهر حال قراريكه بنداهش سلاله
نسب زرتشتر را میدهد یکی از اجداد او « سپیتمان » هم نام داشته. شبهۀ
نیست که کلمه سفید که در پښتو بصورت سپین دیده میشود در بن کلمه
موجود است.

حالا که معنی كلمات مذكور تايك اندازه شرح یافت بصورت تبصره
در اطراف آن مینگاریم : اگر از نقطۀ نظر وظیفه‌ئی که زرتشتر در جامعه
آریائی به انجام رسانید ، نگاه کرده شود معنی ستایش کننده ، خواننده سرود
ستایش ، رهنمای اعلی بنام او بیشتر موافق است زیرا مشارالیه مانند ریشی‌های
باستان سرود ستایش ساخته و خوانده و توده مردم را بطرف هدف مخصوصی
رهنمونی کرده و ذهنیت نو در میان اریاهای اریانا تولید نموده است.
امکان زیاد دارد که کلمه «شتر » دريك حصه نام او داخل باشد چنانچه
جمعی از مدققین به همین نظریه‌اند . شتر بخدی مهمترین وزیباترین وقوی‌ترین
نسل شتر است که در تمام آفاق شهرت دارد وشتر دو کوهانه در تمام دنیا بنام
شتر بکتریان هم یاد میشود. تاریخ قدیم آریانا نشان میدهد که کلمات گاو
وشتر واسپ در نام‌های آریاهای این سرزمین دخالت زیاد داشت و این کلمات
در اسمای خانواده‌ها و اشخاص بزرگ دیده میشود اسم « کیومرت » اولین
ادمی که اوستا نام می‌برد اصلاً مرکب از دو کلمه « گوومرد » بود که از


(۱۹۱)

ترکیب آنها «گومرد» ساخته شده به تدریج که مفهوم قدیم آن فراموش شده ازان به شباهت اسمای دیگر کیومرث ساخته اند. خاندان شاهی اسپه باختری و اسمای اعضای آن مانند اروت اسپه (لهراسپه) و پست اسپه (گشتاسپه) و غیره مثال‌های برجسته‌ایست و نشان میدهد که یکعدهٔ شاهان و مردان بزرگی به صفت «دارای اسپ‌های تندرو» و امثال آن یاد شده اند. پس هیچ غرابت ندارد که صاحب کتاب اوستا «صاحب شتر زرد» یا «صاحب شتر پیر» و غیره نامیده شده باشد.

خویشاوندان و بستگان زرتشتر: پیشتر راجع به نام زرتشتر و لقب او و معنی آنها شرحی داده شد در اینجا میخواهیم راجع به بعضی بستگان و تعلقات خویشاوندی او چند سطری بنگاریم: در یشت سیزدهم یا فروردین یشت بعضی خویشان و بستگان زرتشتر اسم برده شده، نام پدر او پورو شسپه Purushaspa و نام جد او پتیراسپه و نام چهارمین پشت او هچاتاسپه Haehataspa تذکار یافته بعضی‌ها دوازدهم پشت او را به «مانوچیترا» می‌رسانند. در اوستا مانوچیترا پسر ایریو Airyu است و «ایریو» پسر «تری توا» است که از جملهٔ شاهان «پازاداتا» یا پیشدادیان بلخی میباشد. علاوه‌برین چون نام پدر و پدر کلان و چند پشت او به کلمهٔ اسپه منتهی میشود (۱) واضح میتوان گفت که زرتشتر از احفاد دودمان شاهی باختری بوده. اوستا به زرتشتر سه پسر و سه دختر نسبت میدهد. پسران او به نام‌های «ایست واستر»، «اوروت نرا»، «هورچیترا» - (۲) یاد شده و خوردترین دختر او پورچیست نام داشت. زرتشتر که از خانوادهٔ نجیب بود با نجبای باختر خویشی و وصلت کرده، از آنها دختر گرفته و به آنها دختر داده چنانچه دختر فراشترا برادر جاماسپه را که وزیر گشتاسپه

(۱) از قبیل پورو تشپه، پی تراسپه، سپتراسپه، هبته اسپه و غیره.
(۲) فروردین یشت فقره ۹۸.


(۱۹۳)

پادشاه باختر بود ازدواج نموده بود و جوانترین دختر خود « پورچیست» را
به جام اسپه برادر فراشتر وزیر پادشاه باختر داده بود . کلمه اسپه که در نام
اجداد او ملحق است و خویشاوندی های که باوزرای باختری نموده علاوه
بر دلیل واضحی که شجره او به پادشاهان پیشدادی یا پاراداتا وصل میشود
عوامل دیگری است که از روی آن میتوان گفت که زرتشتر از نجیب زادگان
باختر بود ، دراینجا تولد وپرورش یافته و با تمام خویشان و بستگان خود
دراینجا میزیست و در همینجا آئین خویش را اساس گذاشت .

زرتشتر در افسانه ها و روایات تصوری: با وجودیکه اوستای باختری دستخوش
حوادث روز گار شده معذالك با آنچه که گاتها صحیح ترین قسمت اوستای
قدیم شهادت میدهد پیش ما؛ در نام زرتشتر سپنتمان باختری موسس آئین اوستائی
و شخصیت او شبهه ئی نیست در باب اینکه بعضی اوهام پرستان این شخص را و همی وخیالی
تصور کرده بنام او قصه وافسانه های عجیب وغریب ساخته اند میتوان گفت که
اکثر این نظریات یا در هوا وخیالی و خالی از حقیقت است و سراسر به حساب افسانه
میرودوتا يك اندازه علت این تصورات قدامت زیاد زمان حیات زرتشتر وانقلابی
است که بروزگار و سلطه بیگانگان تازمان فتوحات اسکندر مقدونی وارد کرده است
وچون قسمت زیاد اصل اوستای باختری از بین رفته و پسان درعصر پارتی وساسانی
وحتی در قرن ۹ مسیحی یعنی تقریباً ۳ صدسال بعداز ظهور دین مقدس اسلام از
روی افسانه ها واساطیر، وحافظه ها وسینه ها چیز نوی بمیان آورده اند و الحاقات
تازه ئی بدان کرده اند طبعاً پرده تاریکی روی حقایق را گرفته و در نتیجه نه تنها
افسانه ها اطراف «زرتشتر» رافرا گرفته بلکه نزديك بود كه بكلی از شخصيت
زرتشتر بلخی انکار نمایند و او را شخص و همی وتصوری قلمداد کنند. زرتشتر
بلخی طوریکه از روشنائی قسمت های قدیم اوستا معلوم میشود کسی است که


(۱۹۳)

مختصر شرح حال وخویشان بستگان ومحیط تولدی و پرورش او گذشت آنچه
که عالم تخیل وافسانه و دوری راه وعدم معلومات بمیان آورده پاره نظریات
در هم و برهم ومتناقصی است که خود بخود شکل افسانه بخودگرفته وبه جمع داستان
میرود وذیلاً بشرح آن می پردازیم :
روایات یونانی : یونانی ها قرن ها پیش ازعصر فتوحات اسکندر در شرق
راجع بممالک شرقی وساکنین آن وعرف وعادات ایشان يك سلسله چیزها
نوشته اند که جنبه زیاد آن داستانی وافسانه است چنانچه حتی نوشته های هرودت
که پدر مورخین بشمار میرود ازین چیزها خالی نیست . همین طور راجع به زرتشتر
از حوالی قرن ۵ به بعد يك سلسله چیزهای نوشته اند که غیر افسانه حکم دیگری
بران نمیتوان کرد .
اولین مورخ یونانی که در حوالی ٤٥٠ - ٥٠٠ ق م می زیست واززردشت
یاد کرده کزان توس Xantus است . افلاطون فیلسوف یونانی ( ٣٤٧ -
٤٢٩ ق م ) زردشت را بانی مذهب ماژ و پسر اورو مازس Oromazes میداند .
دینون Deinon از اسم او نتیجه گرفته و او را یکنفر ستاره پرست قلمداد میکند
«هرمی پیوس» که از اهل سمیر نا Smyrna بود زردشت را با ختری وشا کرد
ازو ناکس Azonakes یا اگوناکس Agonakes میداند. دیودوروس Diodorus
اطلاع میدهد که زو راستر در بین آریانی ها اظهار کرد که قوانین جدیدی را که
در بین خلایق شیوع داده روح پاك به او تلقین نموده است تر و گوس پومپیوس
TrogusPompeuis اور ا معاصر نینوس شاه اشوری دانسته می نویسد که زور استر
شاه باختری عاباً سحت کاملی قوای عالیه دنیائی وحرکات ستاره ها را کشف
کرد و آئین ماژرا اساس گذاشت واز دست نینوس بقتل رسید. پلینی Pliny
بملاحظه میرساند که زور استر موسس آئین ماژ بوده و در روز تولد خود می خندید.
دیو کریسوستم Diochrysostom می نویسد که زوراستر دراثر عشق وعلاقه که


(۱۹۰)
به حکمت و عدالت داشت منزوی در کوهی در میان آتش زندگانی میکرد و چون پادشاه وقت با عرفا و بزرگان کشور به دیدن او رفت از میان آتش بر آمده و ایشان را به آئین خود دعوت نمود . کفالیون اظهار میدارد که زورا ستر ماژ و شاه باختری با سمیرامیس جنگیده و این زن او را مغلوب ساخت . هکذا ار بونیوس Arbonnus از جنگ نینوس بازوراستر باختری بی اطلاع نبود ، به همین منوال ابوز بروس Eusebruis از جنگ زورا ستر ماژ پادشاه باختر با نیوس حکایت میکند . Teon تئون باشنده شهر اسکندریه جنگ سمیرامیس و زوراستر بلخی را متذکر میشود «امینوس مارسلینوس» زوراستر را یکنفر باختری خوانده و میگوید که هستاسپ Hystaspes پدر داریوش عقیده ماژها را شیوع داد .
سویداس Suidas به وجود دو زوراستر قایل است یکی را زوراستر فارس و مدعی سردار و بزرگ ماژها میداند و دیگر را يك نفر عالم هیئت و منجم اشوری قلمداد میکند که در زمان نینوس زندگانی بسر می برد. کتزیاس Ktesias نقل میکند که زوراستر معاصر پادشاه اشور نینوس وزنش سمیرامیس بود مشارالیه قصه لشکر کشی پادشاه اشوری نینوس را بر علیه پادشاه باختر یعنی زردشت حکایت مینماید . اگاتاس Agathas ٥٣٦-٥٨٣ می نویسد که زردشت معاصر هستاسپس بود و این هستاسیس معلوم نیست که پدر داریوش یا کس دیگر است .
طوریکه پیشتر اشاره شد این روایات با وجودیکه همه اش از منابع یونانی نشئت کرده ولی تناقض و اختلافات نظر در آن به حدی است که خود بخود در قطار افسانه قرار میگیرد و نشان میدهد که معلومات مورخین قدیم یونان راجع به شرق پیش از فتوحات اسکندر چقدر جنبه داستانی داشته است .


اوستا

کلمۀ اوستا را مستشرقین اروپائی بصورت های مختلف ترجمه و تعبیر نموده اند بعضی آنرا «مضمون» و بعضی اشتقاق آنرا از کلمه «ایستاک Apstak» گرفته «وقانون» ترجمه کرده اند. پروفیسر «گلدنر» از پروفیسر «اندر آس» نقل کرده گوید که کلمه اوستا و یا «اوستاک» پهلوی از کلمه «اوپستا Upasta» مشتق است که معنی آن اساس و بنیان و متن اصلی میباشد (١) کلمه «زند» را که به آن ملحق میکنند بصورت صفت تعبیر میشود و آن دو معنی دارد «شهر» و «نماز» و اصلاً از کلمه «زانتو Zantu» بمیان آمده است. پس معنی اسم مرکب «زنداوستا» بيك تعبیر «کتاب یا قانون شهری» و به تعبیر دیگر «کتاب دعا و نماز» میشود. بعضی های دیگر «زند» را از «ازانتی Azanti» گرفته و «شرح و بیان» ترجمه کرده اند. الحاق کلمه «زند» به اوستا به این معنی اخیر چیز تازه است زیرا مقصود از شرح و بیان تفسیر اوستا است که بزبان پهلوی نوشته اند و «پازند» بجای خود شرحی است که برای زند نوشته اند.

بعضی های دیگر مدعی اند که اوستا بمعنی مجهول است به این طریق که این کلمه مرکب از دو قسمت است «او» بمعنی «نه» و «ستا» بمعنی «دانش» و معنی شکل مرکب آنها غیرمفهوم مجهول میشود و علت این تعبیر را چنین مینویسند که چون اوستا باختری منحصر به دو نسخه بود و هر دو در اثر تهاجمات اسکندر از بین رفت در عصر پارتی و ساسانی که شروع به جمع آوری پارچه های خطی نمودند معنی آنرا عموماً نمیفهمیدند و به این مناسبت آنرا اوستا یعنی مجهول نامیدند، لیکن روی هم رفته نسبت به تعبیر اخیر نظریاتی که اول ذکر نمودیم صحیح تر بنظر میخورد. انسیلکلوپیدیای بریتانیا می نویسد

(١) صفحه ٤٧ گاتهای زرتشت تالیف پور داود.


(١٩٦)

که صورت قدیمی نام اوستا " او پستاک Avistak ، بود و معنی حقیقی آن
معلوم نیست.
روی همرفته اوستا ومخصوصاً «گاتها» عبارت از مانتر اسپتا Manthracepta
یعنی «سخنان پاک» است وبر مجموعه هدایات وقوانینی نسبت میشود که
زرتشتر از طرف هرمزد آورده بود.
اوستای اولی یا باختری: اوستای اولیه یا اوستای باختری باشکل و وضعیت
اصلی خود چیزی بوده که متاسفانه تعریف صحیح آن امروز محال است
ونمیتوان گفت که چقدر آن ازبین رفته و چه باقی مانده. درین شبه نیست که چون
گشتاسپ پادشاه باختر به دین نو گروید حکم داد که مجموع قوانین اوستائی را
روی پوست گاو نویسند و به معابد مملکت تقسیم نمایند ولی واضح معلوم نمی شود
که چند نسخه نوشته و بکجاها تقسیم کردند پلینیوس Plinius از روی کتاب
هرميپوس مینویسد که کتاب مذهبی زرتشتر مرکب از دو ملیون شعر بود طبری
تذکار میدهد که اوستاروی ١٢ هزار پوست گاو نوشته شده بود. این ارقام اگرچه
تا يك اندازه فصیح است باز هم قرار مطلوب ازان نتیجه قاطعی نمیتوان بدست
آورد زیرا معلوم نمیشود که این ١٢ هزار پوست گاو يك نسخه اوستا بود
یا بسیار، بهر حال با وجود یکه ارقام فوق جنبه مبالغه کارانه هم داشته باشد
از آن واز روی اوستای موجوده واضح معلوم میشود که اصل اوستا چیز
ضخیم وبزرگی بوده وبر ٢١ کتاب یاسك تقسیم شده بود.
اوستای نو: وقتیکه زرتشتر آئین خود را بحضور گشتاسپ پادشاه باختر
عرضه داشت، در اثر حکم پاد شاه باب مناظره بین او ودسته از علمای باختری
باز شده و در نتیجه پادشاه واهل دربار به دین او گروید، آنگاه گشتاسپ
حکم کرد تا قوانین آئین نورا با آب طلا روی پوست گاو نوشته به معابد مملکت تقسیم
نمایند پس اصل اوستای باختری هر قدر نسخه که داشت همه اش در باختر