(٥٣)

عسکری نتیجه نخواهد بخشید باز سیاست «انتریک» و تحريك را پیش گرفت این
دفعه به يك نفر از ژنرال‌ها که در باختر بود و «ایو کراتید» نام داشت متوسل شده
و او را به اشغال تخت باختر تشویق نمود.
قراریکه در مبحث بیشتر شرح دادیم خود پادشاه یونان و باختری دمتریوس
بعد از تجدید نظر در امارات داخلی آریا نا و انتصاب پسرانش دمتر یوس دوم
در باختر، پانتالئون در اراکوزی و سیستان و پسنان ترد و پارو پامیزادی پس برای
ادارهٔ اراضی مفتوحه متصرفی هند عازم تاکزیلا شده بود و زمینه برای ظهور
ایو کراتید در باختر مساعد شده بود زیرا پادشاه با سران سپاه و نیروی بزرگ در
امتداد سند تا اوقیا نوس و بطرف شرق هند تا پتالی پوتر امشغول کار بود بعد
از اعلان پادشاهی ایوکراتید در باختر قراریکه یسان خواهیم دید دمتریوس
برای استرداد تخت و تاج خود پاره اقداماتی کرد ولی موفقیتی بدست آورده
نتوانست و در حوالی ١٦٠ ق م در گذشت.
«ایو کراتید» بر تخت باختر نشست ولی باز برای دفعهٔ سوم تحریکات سلوسی
های شام جائی را نگرفت و چیزی که دل آنها میخواست بمیان نیامد. پیشتر در مورد
دومین دودمان مستقل یونان و باختری دیدیم که دیو دوت دوم در اثر تحريك آنها
کشته شد و ایوتیدم پادشاه گردید ولی دولت مستقل یونان و باختری از بین نرفت
بلکه قوی تر شد این دفعه باز دمتر یوس بزرگ و فاتح تخت و تاج خود را از دست
داد و در گذشت و ایوکراتید بر تخت باختر جلوس کرد ولی باز آزادی باختر
استقلال باختر، دولت یونان و باختری کما كان پابرجا ماند تنها چیزیکه این
بارپارهٔ تغیراتی وارد کرد این بود که خاندان دمتریوس و ایو کراتید را از هم
جدا کرد و جدائی آنها در تعلقات دولت یونان و باختری و متصرفات هندی آنها
تاثیر بخشید یعنی ایوکراتید در باختر و آریانا به سلطنت پرداختند و سلاله و ژنرال‌ها
و احفاد دمتریوس در هند ماندند و «ساگالا» را مرکز قرار داده بنام دولت یونان


(٥٤)

و باختری سلطنت جدا گانه در آنجا تشکیل کردند و ازان آینده
صحبت خواهیم نمود .
ایو کراتید : (حوالی ١٧٥ ق م) : در زمانیکه دمتریوس اول شهنشاه یونان
و باختری مشغول اداره و تنظیم امور اراضی متصرفی در هند بود و کارهای باختر
به دست پسرش ایوتیدم دوم یا دمتریوس دوم اداره میشد دفعه اعلان شاهی
نموده وتخت و تاج سلطنت را اشغال کرد. جز ثبات جلوس ایو کراتید ازین
بیشتر معلوم نیست بهر حال به مجرد اعلان سلطنت خودرا «پادشاه کبیر» خوانده و
بزرگترین و زیباترین سکه طلائی بضرب رسانید که نمونه آن در پاریس موجود است .
در عین زمان به بنای شهری هم اقدام کرد که بنام «ایو کراتیدیا» شهرت دارد.
ایو کراتید سرسلسله سومین دودمان سلطنتی یونان و باختری مانند شاهان
دودمان پیشینه آزادی باختر و حفظ استقلال دولت یونان و باختری را شعار
خود قرار داد مدققین از روی عنوان «پادشاه کبیر» وتأسیس شهر «ایو کراتیدیا»
نتیجه گرفته میگویند که ایو کراتید پادشاه مستقلی بود زیرا قرار عرف این وقت
کسی بدون داشتن استقلال کامل شهری بنام خود بنا نمیتوانست. همین طور ضرب
سکه بزرگ طلا و اتخاذ لقب «پادشاه کبیر» هر کدام بجای خود دلالت میکند که
ایو کراتید پادشاه بزرگی بوده و قراریکه بعدها خواهیم دید عصر او یکی از دوره های
درخشان دولت یونان و باختری بشمار میرفت. از روی مسکوکات «ایوکراتید تقریباً
٤٠ و ٤٥ ساله معلوم میشود و به این قرار تولد ی او در حوالی ٢٠٥ - ٢١٠
ق م صورت گرفته است. تا جائیکه معلوم میشود «ایو کراتید» یکی از مردان
نظامی و قرار اکثر احتمالات ژنرال بود. و در باختر در سلك نظام دولت یونان و باختری
مشغول بود «کت شمیت» انقلاب اورا در باختر در حوالی ١٧٥ ق م قرار میدهد
و این سالی است که مهرداد در پارتیا به سلطنت رسیده است و شهادت جوستن
این نظریه را تائید میکند زیر ا میگوید که این دو پادشاه تقریباً بیک زمان


(٥٥)

بر تخت سلطنت جلوس کرده اند چون خاکهای سائر نقاط آریانا و اراضی متصرفی
هندی بدست دمتریوس و پسرانش ( که در هر گوشه سمت امیری داشتند) و ژنرال های
او بود تا سال ۱۶۷ ق م نفوذ ا یوکراتید در شمال هندوکش در باختر و سغدیان
محدود ماند .
جنگ های داخلی یا مقابله دودمان سلطنتی یونان و باختری : پیشتر دیدیم
که ایو کراتید بچه شرایط و در چه فضائی بر تخت باختر جلوس کرد ایوکراتید
پیش ازینکه بر کل آریانا و باز در متصرفات آن نفوذ و حاکمیت پیدا کند
مشکلات زیادی در پیش داشت زیرا دمتریوس اول و برادرش اپولودوت و پسران
و امرایش پانتا لئون و اگاتو کلس در پاروپا میزادی و اراکوزی و گندها را
و ژنرال معروفش مناندر در اراضی متصرفی هیچ کدام حاضر نبودند که تخت و تاج
و نفوذ و حاکمیت از خاندان آنها برود به این مناسبت پاره جنگ های میان
دودمان سلطنتی یونان و باختری در میگیرد که جزء جنگ های داخلی بشمار
میروند و اینجا اول از مقابله دو پادشاه یونان و باختری و بعد از مقابله های ایوکراتید
با امرای دودمان سابق صحبت میکنیم :
تارن میگوید : « اگرچه محقق نیست ولی از امکان بعید نمیباشد که
دمتریوس درین وقت در «اراضی وسطی» هند بود و جنگ های سال ۱۶۸ ق م
ایو کراتید با امرای پادشاه سابق باختر صورت گرفته است بهرحال خود دمتریوس
بهر جا که بود به «مناندر» امر داد که «پتالی پوترا» و تمام اراضی وسطی جنوب
«ماتورا» را گذاشته و عجله داشت که بمقابل ایوکراتید به باختر بیاید زیرا از
نگارشات جوستن و از «یوگاپورانا» واضح میشود که مقابله آنها بطرف غرب
هندوکش صورت گرفته است بسانها ایوکراتید موقع یافته است که به هند
حمله کند دمتریوس اگر در سال ۱۶۸ ق م داخل جنگ شده یا نشده سال
۱۶۷ ق م برای او سال بحران آمیزی بود » از نگارشات « جوستن » اینقدر


(٥٦)
هم معلوم میشود که دمتریوس پادشاه سابق یونان و باختری با ۶۰ هزار عسکر اپوکراتیدرا با سه صد نفر محاصره کرد مقابلهٔ ارقام سپاه مبالغه کارانه است و حقیقت چنین خواهد بود که دمتریوس اپوکراتیدرا شکست داد و اخیرا الذکر با سه صد نفر جانب باختر فرار نمود و باز بر اقتدار خود افزود درین وقت وفات دمتریوس به او موقع داد که به تصمیم خود پایه دار بماند انتی ما کوش برادر دمتریوس که امیر حصص شمال غربی بود هم وفات نموده و زمینه بیش از پیش برای اپوکراتید مساعد شد.
با وفات دمتریوس باز هم خاطر اپوکراتید بکلی آسوده نشد زیرا برادر و پسران و ژنرال او مناندر باقی مانده بودند، با وضعیت جدیدی که در آریانا و مخصوصاً در باختر رونما شد این ها همه در اثر امر دمتریوس بطرف پنجاب و گندهارا و پاروپامیزادی متوجه شدند، بیشتر دیده شد که در جنوب هندوکش در ولایت پاروپا میزادی اول پانتا لئون و بعدا آگاتو کلیس امیر مقرر شده بود و گندهارای شرقی هم زمانی بدست اپولودوت برادر دمتریوس شاه متوفای باختر اداره میشد.
مناندر خاک هائی را که بطرف جنوب ماتورا بود گذاشته و خودش به پنجاب آمد اپولودوت از اراضی جنوب حوزهٔ سند بطرف شمال آمده به گندهارا متوقف شد اپوکراتید باز از باختر (۱) کوه هندوکش را فرود آمده و در کاپیسا با امیر پاروپامیزادی آگاتو کلیس مقابل شد چون اگاتو کلیس در مسکوکات شخص جوانی معلوم میشود تارن نتیجه گرفته میگوید که مشارالیه درین وقت مرده و یا در مقابله با اپوکراتید کشته شده است اشغال کاپیسا بدست اپوکراتید از روی مسکوکات مربع مسی او معلوم میشود که دران زوس بالای تخت نشسته و به دو زبان ورسم الخط خروشی نوشته دارد . بعد از اشغال کاپیسا اپوکراتید بطرف گندها را توجه نموده و کل آن یا عجالتاً قسمتی از آن را اشغال کرده و شاهد این امر این است که روی مسکوکات
(۱) احتمال دارد که در ١٦٥ ق م از باختر به کاپیسا آمده باشد.


(٥٧)
بر روی «اپولو دوت» دو بار ضرب زده است و معمولاً وقتی يك پادشاه روی سکۀ کس دیگر ضرب زده میتوانست که بر او غالب میشد «اپولودوت » در عصر همین جنگها که در قسمتهای شرقی کندهار ا صورت گرفته است در حوالی سال های ١٦٢ - ١٦٣ ق م وفات نموده است. خلاصه به ترتیبی که ذکر شد«اپو کراتید» به د متریوس و برادر و پسران او بر همه غالب آمده و در ظرف تقریباً ٧ سال بر چهار نفر از پادشاهان و امرای دودمان ايوتيدم فایق آمد .
به این طریق بعد از غلبه بر اپولودوت واشغال قندهارهای شرقی اپوکراتید به شرقی ترین حاشیۀ سرحدی آریانا حاکم شد درین شبهۀ نسیت که مشار الیه میخواست متصرفات هندی دولت یونان و باختری را هم تحت سلطۀ خود درآورد ولی مناندر از در مقابله با او پیش آمد و مانع پیشرفت او شد به این لحاظ استرا بو میگوید که اپو کراتید هر گز از سواحل جیلم عبور نکرد و احتمال دارد که حتی از اندوس هم نگذ شته باشد بعضی مسکو کات مسی اپوکراتید و مناندر بهم زیاد شباهت دارند و مجاورت نفوذ آنها را در اراضی سرحدی شرقی آریانا ومتصرفات هندی نشان میدهد. قراریکه از قرائن معلوم میشود کامیابی های اپو کراتید كنهار اندوس خاتمه یافته و متصرفات قديم باختر به دست مناندر باقی مانده است و میان ژنرال اخیر الذکر و اپو کراتید پادشاه باختر معاهدۀ بعمل آمده اپوکراتید پس به باختر مراجعت کرد و اراضی ماورای شرقی اندوس تحت ادارۀ مناندر ماند .
حاکمیت اپو کراتید بر تمام آریانا : جنگ های داخلی که شرح آن بالا گذشت ا گرچه در اوائل و ظاهر امر به تفرقۀ زمامداران باختر و ضعف دولت یونان و باختری تمام شد ولی توسعۀ تدریجی نفوذ اپوکراتید سر سلسلۀ سومین دودمان سلطنتی یونان و باختری از شمال هند و کش به جنوب و پارو پامیزادی و کاپیسا و قندهار او غیره باز سر از نو پیکر سومین دولت یونان و باختری را تقویت بخشید


(٥٨)
وولایات آریانا یکه یکه به دور مرکز باختر جمع شده رفت . ولایات آریا
(هرات) ومارگیان (مرو) و «استوئن» و «ترا گزیان» همه کمافی السابق
جزءدولت یونان و باختری بودا گرچه وضعیت در انچیان و سیستان و ارا کوزی
پوره روشن نیست باز هم میتوان گفت که این حصه ها هم آهسته آهسته از
دست اولاده ایوتیدم بر آمده و مانند سائر قسمت ها تحت زمامداری ایو کراتید
جزء دولت یونان و باختری شد بعضی ها مدعی اند که ایو کراتید موسس
سومین دودمان سلطنتی یونان و باختری بنوبه خود در هند یا اقلا در پنجاب
فتوحاتی کرده ولی این نظریه حقیقت ندارد و طوری که گفتیم مشار الیه از
رود اندوس پیشتر نگذشته است معذالك عنوان هندی «مها راجا» بر خود نهاده
و آنرا به یونانی «ملا اوس بازيلوس» یعنی شاه بزرگ ترجمه کرده اند .
متاسفانه زمامداری ایو کراتید مدت مدیدی دوام نکرد و بعد از ایوتیدم
و دمتریوس ابن سومین پادشاه یونان و باختری بود که ولایات آریا نا را وحدت
بخشیده و از باختر بر همه یکسان سلطنت کرده است. دوره ایو کراتید از نقطه نظر
آبادی و عمران شهر ها و مخصوصاً توجه به هنر پیشه گان وصنعت کاران اهمیت
به سز دارد و قراریکه بپایان تر خواهیم دید حکاکی ، مهر کنی ، هیکل تراشی
در زمان او به منتهای عروج خود رسیده بود. سومین دولت یونان و باختری
با شخص مقتدر و با نفوذ ایو کراتید خوب شروع شده و بعروج خود رسیده بود ولی
قضا برای ادامه و ترقیات مزید آن مساعدت نکرد و نگرانی هائی از شمال و شمال
غرب و شرق یعنی از طرف اسکائی ها و پارت ها و اولاده خاندان ایوتیدم و طرفداران
آنها مثل مناندر از خاك هند و غیره بمیان آمد. این نگرانی ها در عصر خود
ایو کراتید روبه وخامت گذاشته و در عصر پسرش «هلیو کلس » عواملی ظهور
کرد که منتج به سقوط دولت یونان و باختری در شمال هندوکش گردید.


(٥٩)

قدرت پارت ها و تحريك آنها به تجاوزات بطرف شرق : از اوائل این فصل تا اینجا مختصر اشاراتی به پارت ها نمودیم و دیده شد که دو دولت یونان و باختری و پارتی هر دو تقریباً بيك عصر در اثر يك مفکورهٔ آزادی و استقلال خواهی از طرف رؤسا و باشندگان يك كشور در مقابل يك سلطهٔ مشترك كه عبارت از سلوكی های شامی باشد تشکیل شده بيك مرام واحد را تعقیب میکردند . ارساس و دیو دوت استقلال دولت یونان و باختری و پارتیا را اعلان کردند . پسران شان دیو دوت دوم و «تریدات» (تیرداد) مناسبات دوستی و مودت خود را محکم تر نمودند و ایوتیدم با وجود در خواست و خواهش حکومت سلوکی بر علیه پارتیا قیام نکرد و بعد ازینکه انتیو کوش سوم شامی خاك آنها را عبور و قوهٔ ایشان را ضعیف ساخت دمتريوس بعلت اینکه سلوکی ها در انجا نفوذ زیادتیا بند و به کشور ما نزديك نشوند پیش دستی نموده و دو ولایت «استوئن» و «ترا کریان» را جزء حوزهٔ مملکت داری خود نمود . به این ترتیب با وجود تحريكات دولت سلوکی شامی تا این زمان روابط باختر و پارتیا صمیمی بود .
تغیر خانوادهٔ سلطنتی در باختر و جلوس ایوکراتید و مخالفت هائیکه میان احفاد دو دودمان باختری در گرفت در ضعف دولت یونان و باختری دخیل شد پیشتر دیدیم که نیروی روز افزون دولت یونان و باختری و امپراطوری بزرگ آن اسباب تشویق دولت سلوکی شده بود چنانچه تغیر خانوادهٔ سلطنتی باختر هم در اثر تحریکات آنها بعمل آمد . مقصود این است که سیاست دولت سلوکی نسبت به دو کشور شرقی: دولت یونان و باختری و پارتیا فرق کرده در اوائل میخواستند با باختر دوست شده پارتیا را از میان بردارند و پس آنها با پارتیا اظهار تمایل نموده و در صدد اضمحلال دولت یونان و باختری برآمدند . چون رومن ها درین وقت در قسمت های غربی آسیا دست یافته بودند سلوکی ها میخواستند که اراضی از دست رفتهٔ غرب را از طرف شرق جبران


(٦٠)

کنند انتیو کوش چهارم که میخواست دولت یونان و باختری و پارتیا هر دو را از میان بردارد باز تمایلی به باختر نشان داد تا پارتیامیان د و آتش گرفته شود ولی دولت یونان و باختری روی موافقت نشان نداد تا اینکه دمتریوس دوم شامی برادرش برپارتیابه تنهائی حمله کرد ولی درین وقت پارتیا کسب قوه واقتدار نموده بود .

بعد از ١٦٣ ق م که انتیو کوش چهارم سلوسی وفات نمود وعوض او برادر بزر گش د متر یوس که در روما بقسم یر غمل زندگانی میکرد به شام فرار نموده از پسر خورد انتیو کو ش چهارم تخت و تاج را گرفت مشارا لیه در نظر داشت که دامنه نفوذ دولت خود را به قلمر و ایو کر اتید ابسـاط دهد ولی چون آزادی و استقلال خواهی از خواص بارزه دولت باختر بود ایو کراتید زیر بار چنین پیش آمدهائی نیامده ويك دفعه دیگر مخاصمت بین سلو سی ها و دولت یونان و باختری شروع شد ومتعاقباً اساس دولت سلوسی ضعیف تر گردید .

پیشتر گفتیم که سلوسی ها آخر این سیاست را پیش گرفتند که زعامداران دولت پارتی را بر علیه دولت یونان و باختری تحریک و تقویت کنند . مشغولیت ایو کراتید در سرحدات و نگرانی از طرف اسکائی ها از شمال و تشویق سلوسی ها دولت پارتی را نیر و و قوت بخشید و آماده برای پاره تجاوزات بطرف شرق ساخت .

ایو کر اتید چون میدانست که دشمن حقیقی و دشمن آزادی باختر سلوسی ها است کاری را پیش گرفت که دولت سلوسی شامی و پارتی ها هر دو تهدید شود. بناء علیه ژنرالی موسوم به تیمار كوس Timarchus را تحريك به بغاوت نموده مشارالیه در ١٦٢ ق م در مدیا و بابل بغاوت نمود و اعلان شاهی کرد و مانند ایوکراتید پادشاه یونان و باختری خود را پادشاه بزرگ خواند. این عمل در مقابل سلوسی ها و پارتیا هرد و مو ثر بود زیرا به این ترتیب اگر وضعیت


(٦١)

مخالفت پارتيا شديد تر ميشد ائو کراتيد ميتوانست با حکومت جديد التاسيس
همدست شود و به پارتيا ضربتی وارد کند .

مهرداد پارتی که وضعیت را از نزدیک تعقیب میکرد مسئله را فهمیده
در صدد برآمد که او لا از همه همکاری بین ” تیمارکوس “ و ”ایو کراتید“
پادشاه باختر را قطع کند و بهترین موقع این کار زمانی را تشخیص داد که
ایو کراتید در سر حدات هند مشغول نبرد بود بناء علیه بصورت ناگهانی
بر ”تیمار کوس“ حمله نموده و بعد از جنگهای شدیدی که تا سالهای
١٦٠ – ١٦١ ق م دوام نمود ”مدیا“ علاقه ” زگروس “ Zagros را متصرف
شد و در نتیجه قوای او مضاعف و حریفش تیمار کوس از پا نشست بعد ازین مهرداد
بدون درنگ در صدد حمله بر حاشیه غربی دولت یونان و باختری برآمده
ولایات ” تپو ریا “ و ”ترا گریان“ را که عبارت از وادی ” روداترك “ و كشف رود
(علاقه طوس و مشهد حالیه ) میباشد و در زمان ایوتیدم فتح وجزء ولایات
باختر شده بود اشغال کرد .

نا گفته نماند که موضوع تجاوز پارت ها را به زبانهای دیگر هم بیان
میکنند : بعضی مورخین قصور را بدوش خود ایوکراتید انداخته
میگویند وقتیکه اسکاتیها از ماورای سردریاب سغدیان را تحت تهدید و تجاوز
قرار میدادند ایوکراتید از پارتها كمك خواست و مهرداد اول در اثر مداخلت
خود ایشان را پس پاساخت و در ازای مساعدت خود ولایات تپوریا ۔ ترا کزیان
آریا و حتی قسمت غربی با کتريان را که عبارت از اند خوی و میمنه باشد
اشغال نمود بعضی ها این موضوع را هم طور دیگر تعبیر کرده اند و میگویند
در فرصتیکه ایوکراتید در هندیا صحیح تربگویم در سرحدات هند مشغول بود
اسکاتیها در شمال بنای تجاوز و تهدید را گذاشته بودند و مهرداد اول
از موقع استفاده نموده ولایات فوق الذکر را در جزء قلمرو خود در آورد بهر حال


(٦٢)

این تعبیرات تا هر جائی که حقیقت داشته باشد شبهه ئی نیست که پارت ها در اخیر
دورة سلطنت ایو کراتید دارای مقتدر ترین پادشاهی بودند که مهرداد اول
نام داشت مشارالیه خواه از مشغولیّت ایو کراتید در فتح هند خواه از تهاجم
اسکائی ها خواه از هر دو استفاده نموده در زمان حیات ایو کراتید نقاط فوق
الذکر گوشۀ شمال غربی آریانا را اشغال کرد و از مرك ایو كراتید و تقویت
یافتن دمتریوس دوم آخرین پسر دمتریوس اول و حکمفر مائی هیلیو کلس
پسر خود ایو کراتید در باختر و ظهور اسکائی ها وسقوط قوای دولت یونان
وباختری در شمال هندوکش بیشتر جرئت گرفته بر در انجیان ( سیستان )
وارا کوزی وحتی وادی کابل تسلط یافتند وازان مفصل تر صحبت خواهم نمود.
مسكوكات ایو کراتید: درین شبهه نیست که مسکوکات سلاطین همه وقت
قابل مطالعه است خصوص در فرصتیکه منابع موثق دیگر هم در دست نباشد .
ایو کرا تید از جمله شاها نی است که به تعداد زیاد وانواع مختلف سکه
زده و روی هم رفته نفاست دوام ود یگر مزایای صنعت ضرب سکه را بجائی
رسا نیده بود که با عدم وسائل لازمه جزء بهترین سکه های آن زمان
بشمار میرفت .
دسته اول مسکوکات ضرب باختر : دسته اول مسکوکات ایو کراتید
آنست که در آن دیوسکوری Pioscuri وجمله ساده « ایو کرا تیدس پادشاه »
نقش است «دیوسکوری» عبارت از ستاره صبح وشام است که در ادبیات یونانی
بنام های « کستور Castore» و «پولوکس Pollux» خوانده شده اند و آنها را
دو برادر خوانده بنام مشترک «دیوسکوری » یاد میکنند و در دسته اول
مسکوکات ایو کراتید بالای اسپ سوار میباشند علاوه برین «دیوسکوری
در خود معنی اصطلاحی هم دارد که عبارت از (منجی ) است و آنرا این طور
میتوان تعبیر کرد که ایوکراتید سلطنت یونان و باختری را از نظر پر آز


(٦٣)

یونانی های شامی وغیره مصئون ساخت وخو د را منجی کشور خواند و ازین لحاظ دیو سکوری را در دسته اول مسکو کات خود استعمال نمود.

دسته دوم : چنین معلوم میشود که ایو کراتید پس از یتکه بر دمتر یوس غالب آمده و بلخ را اشغال کرد به تقریب فتوحات خود بر علاوه بنای شهر « ایو کراتیدیا» به ضرب یک دسته مسکو کات دیگر اقدام نمود. این مسکوکات عموماً طلائی، قطر آن بزرگ ووزن آن خیلی زیاد و معادل ۱٦٫۸۰ گرام است که به اصطلاح یونا نی آن را تتر ادرا کم Tetradrachms (چهار در همی) گویند و خیلی نادر و کم یاب است وفقط یک نمونه آن در پاریس موجود است درین مسکو کات «ایو کراتید» مثل سابق تنها (شاه) نی بلکه (شاه کبیر ) یاد شده و این عنوان را تا آخر حیات حفا ظه نمود. ایو كرا تید در طرف راسته مسكوكات چهار درهمی صورت خود را با کلاه خود فولادی نمایش داده. این مسکو کات باسکه های ایو تیدم دمتر یوس، انتی ما کوش شاهان باختر زیبا ترین سکه هائی است که در باختر به ضرب رسیده و نشان میدهد که در شمال آریانا رسام ها، حكا کان خیلی قابلی بوده که در فن خویش استاد وسبک کا ر آنها مدرسه مخصو صی تشکیل داده بود که اسباب افتخار این قطعه بشمار میرفت و تا امروز مورد تحسین متخصص فن قرار میگیرد.

مسکو کات ضرب کا پیسا : ایو كراتید پس از اشغال با ختر و تنظیم آنجا به جنوب هندو کوه پایان شده کاپیسا و باقی قلمرو «پارو پا میز اد » را از دست اگاتو کلس گرفت و پسانتر کندههارا را هم از پیش اپولود وتوس Apollodotus متصرف شد و در کاپیسا شروع به ضرب مسکو کات نوی نمود. ورود او در جنوب هندو کوه اثرات زیادی در مسکوکات تولید کرد، رو حیات، زبان و دیگر مقتضیات مکان چیزهای تازه تری بمیان آورد که دانستن آن در قضایای تاریخی خیلی مدخلیت دارد. مسکوكات كاپیسا که بیشتر بر ای


( ٦٤ )

رفع احتیاج اهالی جنوب هندو کوه وایالات شرقی مجاور هند بضرب رسیده بود بیشتر مسی و شکل آن مربع است و باراول بعلاوه زبان و رسم الخط یونانی لهجه پراکریت محلی با رسم الخط خروشتی نیز مورد استعمال قرار میگیرد و سکه به دوزبان بضرب میرسد‘ و روی آنها زوس Zeus بالای تختی مشاهده میشود. استعمال رسم الخط خروشتی و زبان پراکریت نشان میدهد که اهالی جنوب هندوکوه همه به زبان یونانی و رسم الخط آن نمیفهمیدند و ازین رو زبان و رسم الخط خود آریانا را نیز استعمال نمود و بعد از و تمام شاهانی که بجنوب هندو کوه درعلاقه ولایت کابل‘ اراکوزی‘ گندهارا‘ پکتیا و غیره حکمفرمائی کرده اند این رویه را تعقیب نموده اند. در باب نمایش تصویر زوس قضیه چنین است که اگرچه زوس اصلا بزرگترین رب النوع اساطیر یونانی است لیکن در کاپیسا سراسر مفهوم محلی بخود گرفته است و عبارت از رب النوع علاقه کاپیسا است که فراز کوه« پیل سر » Pilusara اقامت داشت و در مسکوکات «دمتریوس دوم» و اگاتو کلس بصورت ایستاده نمایش یافته اپوکراتید در نمایش آن چیز های تازه تری که علائم فارقه کاپیسا بحساب میرود علاوه نمود، بعلاوه اینکه زوس روی تختی معلوم میشود، مقابل آن هیکل كوچك فیلی را كه رب النوع محلی علاقه را نمایش دهد با خود کوه یکجا نمایش داد .
مسكوكات ضرب هند : علاوه بر دسته مسكوكات باختری و کاپیسائی اپوکراتید در متصرفات هندی دولت بریونان و باختری هم سکه هائی به ضرب رسانیده . مسکوکات هندی اوهم بیشتر مسی و شکل آن مربع است یعنی ازحیث شکل به سکه های کاپیسا شباهت دارد، در یکی ازین سکه هارب النوع « فتح » نمایش یافته و اشاره به فتح اراضی هندی میکند در نوشته یونانی آن اگرچه هنوز به عنوان «شاه کبیر» یادشده اما در مضمون


(٦٥)

خروشی عنوان « راجادی را جاسا» یعنی «شاه شاهان» را هم علاوه نموده و خود
را شاه شاهان خوانده است .
نمایش رب النوع فتح واستعمال عنوان « شهنشاه » هر کدام بجای خود
وانمود میکند که در سالهای اخیر سلطنت ایوکراتید حوزه مملکتداری او
خیلی وسعت یافته و در قسمتی از متصرفات قدیم باختر در هند هم دست یافته است
ایوکرا تید شاه باختر با عنوان « شاه کبیر » خود را پاد شاه مقتدر آر یا نا
و با عنوان « شهنشاه » امپر اطورتصرفات هندی معرفی کرده است
وفات ایو کراتید: وقتیکه «ایو کراتید» برای محکوم ساختن اولاد دمتریوس به
جنوب هند و کش فرود می آمد پسر بزرگش «هلیو کلس» را بحیث نائب السلطنه باختر
معین نموده و کارها را به او تفویض نموده بود و شرح حال او را بجایش ذکر خواهیم
کرد. تاریخ مرگ ایو کراتید و کیفیت آن هر دو مبهم و تاريك است و در اطراف
آن نظریه های مختلفی اظهار شده بعضی ها میگویند که از دست پسرش هلیو کلس
کشته شده ، برخی برانند که در جنگهای مهرداد پارتی کشته شده و عده اظهار
میکنند که دمتریوس دوم آخرین پسر خاندان دوم سلطنتی یونان و باختری از
ظهور مهرداد استفاده نموده و ایوکراتید را بقتل رسانیده است . بهرحال چیزیکه
درین همه نظریه ها می آید این است که این واقعه حینی بعمل آمده که ایو کراتید
از پاره متصرفات هندی یا از سرحدات شرقی هند مراجعت میکرد یا ظهور اسکائی ها
در شمال یا حمله پارتها در غرب او را مجبور به مراجعت نموده بود .
معذالك «جوستن» درین مورد به دو صورت مختلف اظهار نظریه میکند یکی
میگوید که از دست پسر خود بقتل رسید و دیگر اینکه بدست پارتی ها کشته شد .
نظریۀ اولی « جوستن» در اغلب آثار معاصر چنین تصریح یافته که وقتیکه ایو کراتید
از هند برمیگشت بدست پسرش که در امور مملکت داری با او شريك بود کشته شد
و این پسر او طبیعی هلیو کلس را قلمداد کرده اند و میگویند که نعش پدر را کور


(٦٦)

نکرده و آنرا باعراده ها پامال نمود . تارن این نسبت را به هلیو کلس بکلی عاری از حقیقت میداند و آنرا به دلایل خود و نظریۀ دوم خود جوستن رد میکند. اول اینکه هلیو کلس در امر سلطنت شریک پدر نبود بلکه بعد از او بر تخت باختر نشست و مدت مدیدی سلطنت کرد . از طرف دیگر با وجودیکه «جوستن» هلیو کلس را قاتل و پدر کش خوانده میگوید که ایو کراتید در جنگ با پارت ها کشته شد و «پسر» در عراده نشسته بود . اینجا وارد نظریۀ دوم شده و از ایو کراتید در میدان جنگ نام می برد و بعد ولا پانی را که ایو کراتید فتح نموده بود شمار میکند و آخر میگوید که بکتریائی یعنی ایو کراتید از دست پارتی های ضعیف پس پاشد . تارن هر دو نظریۀ جوستن را یکجا کرده و از ان چنین نتیجه بدست می آید که ایو کراتید در جنگ پارتی ها از طرف پسری بقتل رسید و اینجا با اشتباهی که بسان در اصل متن جوستن پیش شده قضیه این طور میشود که پادشاه یونان و باختری بدست پسری از پسران ابوتیدم بكمك پارتی ها کشته شده است (١) .
این پسر خاندان ابوتیدم عبارت از دمتریوس دوم است که زمانی از طرف پدر امیر پار و پامیزادی و بعد از ان حین ظهور ایو کراتید در باختر در انجا سمت امیری داشت و بعد از نا کامی های پدر و برادران در امر استرداد تخت و تاج، حینی که اسکائی ها در شمال ظهور کرد و مهرداد اول در ١٥٩ بر آریانا حمله کرد دمتریوس دوم بكمك او از موقع مساعد استفاده نموده و بر اقتدار خود افزود و مهرداد از همراهی او استفاده کرده و از رود اریوس (هری رود) عبور کرد و در اثر حمله مهرداد «ایو کراتید» از هند یا سرحدات هند بر گشت و از دست دمتریوس دوم کشته شد و نعش او را با عراده پامال کرد.
به این ترتیب مهرداد زمانی تا باختر نفوذ یافت و حتی شهری هم در نزدیکی بلخ اعمار کرد که بنام Surogana of phraates یادمیشد و بطلیموس آنرا نزديك اکسوس قرار داده است .

(۱) صفحۀ ٢٣٢ یونانی ها در باختر و هند « تارن » .


(٦٧)

مهرداد مدت زیادی در باختر نمانده و علت آنهم شاید فشار مزید اسکائی ها
بوده میگویند که حکمرانی بنام «فرهاتس» در باختر مقرر کرده و خودش برای
فتح سیستان و اراکوزی و جدروزیا حرکت کرد ولی موضوع حکمران او صریح
نیست «هلیو کلس» پسر پادشاه یونان و باختری «ایوکراتید» سغدیان و مرگیان
و باختر را دوباره متصرف شده و در آنجا اعلان سلطنت میکند.
پلاتو: تارن بار اول از روی شباهت مسکوکات یکنفر دیگر را هم در فهرست
شاهان خاندان ایوکراتید داخل کرده است که «پلاتو» نام دارد. این شخص
در مسکوکات خود فولادی به نمونه ایوکراتید به سر کرده و قرار عقیده مولف
کتاب «یونانی ها در باختر و هند» به اندازه این دو شاه یعنی ایوکراتید و پلاتو
بهم شبیه اند که فرق آنها مشکل است. چیز دیگری که در مسکوکات پلاتو
نقش است عراده چهار اسپه رب النوع آفتاب است. میگویند که این عراده در
صنایع یونانی مورد استعمال زیاد داشت نمایش آن در باختر و دیگر مراکز
صنعتی آریانا هم خیلی ها معمول بود چنانچه در سقف طاق بت ۳۵ متری بامیان
هم نقش بوده و هنوز هم حصهٔ زیاد آن موجود است و دیده میشود. این موضوع
در مدرسه های صنعتی گندهارا هم عمومیت داشت و با انتشار دین بودیزم و صنعت
گندهارا از آریانا در آسیای مرکزی هم انتشار یافت. پروفیسر «هرزفیلد» به
این عقیده است که نمایش عراده چهار اسپه رب النوع آفتاب مخصوص صنعت
یونان و باختری است و از باختر به دیگر نقاط انتشار یافته است.
حکاکی و صنعت ضرب سکه در باختر : پادشاهان یونانی و باختری عموماً در
آبادی شهرها و ترقی صنایع مستظرفه: معماری، حجاری، هیکل تراشی، حکاکی
توجه زیاد داشتند و از هنروران و اهل صنعت خیلی تشویق میکردند. ضرب سکه
در عصر ایشان یکی از فنون صنایع ظریفه بشمار میرفت و خیلی ها ترقی کرده بود
و قراریکه خود مسکوکات شهادت میدهد دورهٔ زمامداری ایوتیدم، دمتریوس


تصویر (٩) مقابل صفحه (٦٨)

هلیو کلس یا د شاه یونانو باختری پسر و جانشین ایو کراتید . این تصویر از روی سکه مسی
او که در موزه کابل است رسم شده


تصویر (۱۰) مقابل صفحه (۶۹)

بالا: یکی از مسکوکات مناندر : در یک روی سکه سر شاه و طرف دیگر
«اتنه» در حالیکه بار عد و سپر مجهز میباشد نمایش یافته ( به صفحات ۳۰ و ۵۸ مراجعه شود)
پایان : سکه مسی هلیو کلس که در موزه کابل موجود است .
در یک طرف سر پادشاه و طرف دیگر شکل اسپی بضرب رسیده


(٦٨)

انتی ماکوس وابو كراتيد ، یعنی عصر سلطنت دودمان دوم و سوم شاهان یونان
و باختری عصری بود که این فن ترقی کرده و در زمان ابو کراتید به منتهای عروج
خود رسید و بازه ام داری پسرش هلیو کلس رو به انحطاط گذاشت.تارن اظهار
میدارد که : «بلاشبهه حکاکان صورت گر در بکترا زیاد بوده و اگر نام آنها
فراموش شده نام های کسانی که برای «لیزی ماکوس» کار کرده اند و اسمای
بسا هنر پیشه گان دیگر همه از خاطرها رفته ولی اگر نام آنها در بین نیست
آثار ایشان افتخار آنها را زنده نگه داشته است» . (۱) به این ترتیب نقش
تصویر پادشاهان یونان و باختری و کندن آن روی تا په مسکوکات و ضرب آن
در بکترایا پادشاهان یونان و باختری مخصوصاً ابو کراتید فوق العاده ترقی نموده
بود . مهرها و نگینه های منقوش که از خرابه های اطراف بلخ و شهر بانو و خلم
و قندوز و سرپل و دیگر نقاط صفحات باختر بکثرت یافت میشود با مسکوکات
یکجا شده و کمال ترقی رسامی ، هیکل تراشی، حکاکی و دیگر ریزه کاری ها
را ثابت میسازد و واضح معلوم میشود که خاک آریانا درین عصر برای پرورش
و ترقی صنایع ظریفه خیلی مستعد شده بود و با انتشار بودیزم اساطیر مذهبی و قریحه
صنعتی یونان و باختری یکجا شده و از ان مدرسه معروفی بمیان آمد که بنام
«صنعت گريك وبوديك» موسوم است و ما آنرا «صنعت باختر» میخوانیم و برای آن
يك فصل جداگانه در تاریخ کشور خود داریم که پسـان می آید .
هلیو کلس : « ابو کراتید» مانند سائر پادشاهان آریانا وقتیکه از مرکز
سلطنت خویش باختر بقصد حملات هند عازم شد پسر بزرگش «هلیو کلس»
را در باختر نایب الحکومه مقرر کرده بود . قراریکه از روی مسکوکات
و پاره چیزهای دیگر معلوم میشود هلیو کلس در زمان نایب الحکومگی خود
درباختر تقریباً ۲۰ ساله بوده، وضعيت کشته شدن پدر او ، ظهور اسکائی ها
(۱) صفحهٔ ۲۰۹ یونانی ها در باختر وهند تأليف تارن .


(٦٩)

از شمال و تجاوزات پارت ها از غرب زمانی را که او بر تخت باختر جلوس میکرد
خیلی مغشوش و مبهم ساخته بهرحال از روی تحقیقات تارن اینقدر معلوم شد
که قراریکه تصور میکردند هلیو کلس در امر قتل پدر خود دخالتی نداشت. حین ظهور
اسکائی ها در شمال مهرداد در ۱۵۹ ق م بنای تجاوزات را گذاشت.
ابوکراتید فوراً از سرحدات هند مراجعت کرد و بشرحی که ذکر رفت کشته شد
هلیو کلس فوراً اعلان شاهی نمود ولی مهرداد پارتی بطرف باختر پیش آمده
و او را از نفوذ و اقتدار بر انداخت معذلک حینیکه مهرداد مشغول فتح در انجبان
و اراکوزی شد هلیو کلس نفوذ خود را در باختر و سغدیان و مرو قایم کرد
و چند مدت دیگر هم حکمرانی نمود تا اسکائی ها فشار بیشتری آورده
و اورا مجبور ساختند که به جنوب هندوکش فرود آید. به این ترتیب هلیو کلس
آخرین پادشاه یونان و باختری است که در صفحات شمال حکومت نموده
و با او در حوالی ۱۳۵ ق م مرکز سلطنت یونان و باختری به جنوب هندوکش
در کاپیسا منتقل گردیده است، چون هلیو کلس بعد از سقوط صفحات شمال
در جنوب هندوکش هم سلطنت کرده است برای تسلسل موضوع مختصراً به ظهور
اسکائی ها در شمال اشاره نموده و به ذکر واقعات عصر هلیو کلس
در کاپیسا می پردازیم :
ظهور اسکائی ها و بحران امپراطوری آریانا: از واقعات مهمی که در ین وقت
رخ میدهد و در نتیجه نفوذ یونانی ها در صفحات شمال هندوکش سقوط میکند
ظهور «ساک ها» یا اسکائی ها است که یکی از قبایل سیتی میباشد و از منتهی الیه
شمال شرقی از ماورای رود اپکزارت (سردربا) سر کشیده به سغدیان و بکتریا ن نمودار
میشوند و دولت یونانی و باختری آهسته آهسته رو به ضعف گذاشته مضمحل
میگردد و چون در مسیر اسکائی ها بجانب غرب بین ایشان و پارت ها تصادم
واقع میشود دو نفر از شاهان پارتی بقتل رسیده و مسئله وخیم میشود و عاقبت


(۷۰)

«متری داتس» یا مهرداد اول مداخلت میکند چنانچه یکی از علل تجاوزات
او را به خاک های آریانا همین ظهور اسکائیها میدانند اسکائی ها نه در وقت
هلیو کلس بلکه از زمان ایوتیدم موسس دومین دودمان سلطنتی یونان
و باختری بنای تهدید را گذاشته بودند تا اینکه در وقت غیاب ایوکراتید
تهدید خود را بیشتر کردند وحین سلطنت پسرش هلیوکلس رود آموس را
گذشته، صفحات باختر را اشغال کرد و هلیوکلس مجبور شد که به جنوب
هندوکش فرود آید. ظهور اسکائی ها بحرانی در نظام اداره دولت یونان
و باختری تولید کرده سغدیان و باختر بدست اسکائی ها افتاد، ولایت آریا را
پارت ها اشغال کردند و مرکز دولت یونان و باختری در «کاپیسی» بجنوب
هندوکش منتقل شد.

هلیوکلس در جنوب هندوکش: هلیوکلس از واقعاتی که در شمال
هندوکش بمیان آمد عزم و ارادۀ خویش را از دست نداده، به جنوب سلسلۀ
کوه مذکور فرود آمد و در کاپیسی مرکزی برای دولت یونان و باختری
قایم کرد. هلیوکلس نفوذ خود را در ولایت مرکزی آریا تا یعنی پاروپامیزادی
قایم نموده و بطرف شرق متوجه شد. مناندر ژنرال معروف دمتریوس که بعد
از وفات اخیرالذکر در متصرفات هندی دولت یونان و باختری اعلان شاهی
نموده بود تا گندها را نفوذ خود را بسط داده و تا زمان حیات درین قسمت
حکمفرمائی داشت. بعد از وفات مناندر خانمش ملکه «آگاتوکلییا»
از طرف پسرش «استراتو Strato» که خورد سال بود نیابت سلطنت را عهده دار بود
درین فرصت ها یو کلس از ضعف اداری ملکه موصوف استفاده نموده
و گندها را را پس جزء قلمرو سلطنت خود ساخت این وضعیت را بعضی مسکوکات
هلیوکلس نشان میدهد زیرا سکه های ملکه «آگاتوکلییا» را دوباره به ضرب
رسانیده بدین قرار ازوی مسکوکات معلوم میشود که «هلیوکلس» در جنوب


(۷۱)
هندوکش برقدرت ونفوذ خویش بیش ازبیش افزوده و خاك آریانا را تا اندوس
وتاکزبلا پس گرفته است و «استراتو»پسر مناندر را به سرحدات دومین امارت
متصرفات هندی دولت یونان و باختری یعنی رود جیلم رسانیده است(۱).
مسکوکات هلیو کلس:«هلیو کلس»تنها به زبان ورسم الخط یونانی و به دو زبان
یونانی و پراکریت هم سکه زده است و فلزی که در مسکوکات استعمال نموده نقره
ومس است زمان سلطنتش اگرچه كوتاه بودولی ازروی عنوان «دیکابوس» یعنی
کبیر و زبان یونانی و پراکریت که در ضرب مسکوکات خود استعمال نموده
عظمت واقتدار او معلوم میشود وواضح میگردد كه با وجود تهاجم اسكائیها و اشغال
سغدیان و رسیدن شان کنار «ا کوس» بازهم چند صباحی در باختر دست داشته
وآخر بواسطه فشار هجوم اسکائی ها به کاپيسا انتقال نموده است در جنوب
هند و کوه نفوذ او ببر کاپيسا( حوزه کوهدا من - كوهستان )
دره غوربند و با میان، گندها را ( كابل وسعت مشرقی وپشاور)
سمت جنوبی اودیانا (سوات وبنیر) و پنجاب غربی وتا کزبلا انبساط داشت.
بالا متذکر شدیم که«هلیوکس» نقره و مس سکه زده و خود را«هلیوکس
شاه کبیر»خوانده است باقی تفصیلات مسکوکات او قرار آتی است:-
(۱) سکه مدور نقره :-
روی سکه: تصویر شاه بصورت نیم تنه.
پشت سکه: تصویر فیل.
(۱) گفته شده اند که بعضی محققین از روی کشف مسکوکات به وجود ایوکراتید دوم پسر
هلیو کلس هم قائل شده اند و میگویند که هلیوکلس حین حمله به هند او را در باختر امیرمقررکرده
بود. هکذا به وجود هلیوکلس دوم هم نظریه میدهند که ازطرف پدر امیر پاروپامیزادی بود
این مسایل را تحقیقات آتی روشن خواهد ساخت.


تصویر (۱۱) مقابل صفحه (۷۲)

انتیال کیداس یکی از جانشینان معروف هلیو کلس که در کاپيسا سلطنت کرده و سر فیل علامه مخصوص این علاقه را در سکه های خود بضرب رسانیده شکل سکه او در پشت این تصویر داده شده (به صفحه ۷۳ مراجعه شود)


تصویر (۱۲) مقابل صفحه ۷۳

PHILOXENOS
ANTIALCIDAS

بالا : سکه فیلو کزنوس یکی از جانشینان هلیو کلس که در کابل و قندهارا و پنجاب
سلطنت کرده است (به صفحه ۷۲ مراجعه شود)
پایان : سکه انتیال کیداس : در يك روی سکه سر پادشاه وجانب دیگر «زوس نیسکه فور»
با سر فیل که علامه کاپیسا است بضرب رسیده


(۷۲)

(۲) سکه مدور مسی: راسته و چپه این سکه مانند سکه نقره ئی فوق الذکر
میباشد تنها وزن آن کمتر است .

جانشینان هلیو کل : بواسطه عدم اسناد تاریخی بصورت یقین و واضح
صریحاً گفته نمیتوانیم که جا نشینان هلیو کل که خواهد بود اگرچه
مسكوكات یکعده زیاد شاهان را بما معرفی میکنند ولی بدون سند تاریخی
تعیین جا نشین او مشكل است معذ لك مورخين وسكه شناشانی که در تاریخ
باستانی کشور ما تتبع دارند هر کدام برطبق نظریه خود يك عده شاهان در
قطار جانشینان هلیو کل نام می برند .
کمبریج هستری آف انديا صفحه ٥٥٧ و ٥٥٨ و از روی آن واله
دو پوسن فرانسوی (۱) اشخاص ذیل را نام می برند که بعد از هلیو کل در کابل
پنجاب کندهارا تاگزیلا سلطنت نموده اند :- (۱)دیومدس (Diomedes)
(۲) (پاندر Pandre)(۳)(فيلو كزنوس Philoxenos)(٤) ارتمیدورArtemidore
(٥) پیو کولاوس Peukolaos (٦) پان کولاوس Penkolaos
(۷) ارکه بیوس Archiébios (۸) انتیال كيداس Antialkidas
(۹) امین تاس Amyntas (۱۰) هر ما یوس Hermaeus
اگر چه شاهان فوق الذكر همه جا نشینان هلیو کل بوده اند اما ا کردقیق تر
شويم « ریپسن » مولف « كمبريج هستری آف انديا »در میان ایشان فرقی
گذاشته . شش نفر اول را جا نشینان هلیو کل در «پوشکلاواتی » وسه نفر اخیر
الذكر يعنی ( انتیال كيداس ) ( امین تاس ) (و هر مايوس ) را از جمله جانشینان
او در درۀ کابل قلمداد میکنند .
بهرحال چون معلومات درین زمینه خيلی تاريك است مختصراً از آنها ئیکه
مستقيماً در درۀ کابل جانشين هلیو کل شده اند صحبت ميكنم :-

(۱) صفحه ٢٣٥ كتاب هند در عصر موریا و بربرهای یونانی، اوچیها ، پارتها .


(۷۳)

انتیال کیداس : روی هم رفته در میان جانشینان هلیو کلس که اسمای شان فوقاً ذکر شد « انتیال کیداس » از همه معروف است . مشارالیه شخصی را که بنام هلیو دوروس Heliodoros پسر « دیون Dion » نام داشت و در شهر تا کزیلا مقیم بود بقسم سفیر نزد را چای « ما لو ا » كه « كاسي پوترا با گا بها درا » Kasiputra Bhagabhadra نام داشت فرستاد و به افتخار (ویشنو Visnu يا كرشنا) منار معروف « ویدیکا Vidica » را قریب « سانشی » بنا کرد و به این ترتیب نامش در کتیبه های مغاره مذکور باقی ماند. تاریخ «انتیال کیداس» بصورت واضح معلوم نیست ومعمولاً سلطنت او را به حوالی ۱۶۰ ق م نسبت میدهند. در یکی از مسکوکات نقره ئی او فیلی معلوم میشود که خرطوم بلند کرده و به « زوس نیکه فور Zeus Nikephore» سلام میدهد .
« انتیال کیداس » یکنوع سکه مسی دیگر هم دارد (۱) که بطرف چپه آن شکل فیل و بطرف روی آن رب النوع حامی شهر کا پیسا یعنی (زوس بالای تخت) با علامه اختصاصی این منطقه یعنی ( سر فیل ) بضرب رسیده است .
امین تاس : امین تاس هم از احفاد ایوکرا تید است و با صلاحیتی که مسکو کات میدهد قرار ترتیب باید بعد از « انتیال کیداس » به سلطنت رسیده باشد. وقایع مربوطه دوره سلطنت او خیلی تاريك است « مور كان » سکه شناس معروف فرانسه او را پادشاه دره کابل میخواند و سنه ۱۰۰ ق م را به او نسبت میدهد امین تاس به نقره و مس سکه زده و خود را ( بازیلوس نیکاتوروس امین توس یعنی پاد شاه كبير امين تا س خوانده است ) جزئیات سکه نقره او قرار آتی است :-
سکه مدور :روی سکه : تصویر نیم رخ شاه با عبارت « بازيلوس نيكاتوروس امين توس » نقش است .
(۱) صفحه ٥٩ کمبریج هسٹری آف اندیا .


(٧٤)

پشت سکه : زیوس بالای تخت نشسته علامه رعد و برگ خرما را در دست گرفته و بزبان پراکریت نوشته دارد.

هرمايوس : (حوالی ٤٥ - ٢٠ ق م) :ـ هرمايوس قرار شهادت مسکوكات وفيصله که در نتيجه تمام مورخین نموده اند آخرین شاه دولت یونان و باختری است که در کاپيسا سلطنت کرده است مشارالیه با وجود تهديد تهاجمات یوچی ها که متعاقب اسکائی ها به شمال هند و کوه مستقر شده بودند و خطرات تجا وز پهلواها و اسکائی ها که از طرف جنوب غرب و جنوب شرق حس می شد مدت تقریباً ٢٥ يا ٣٠ سال سلطنت نموده است . هرمايوس در نقره ومس به اشکال مدور و مربع سکه زیاد ضرب زده و در بعضی مسكوكات نقره خودش و خانمش ملکه «کيلوپ Calliope» هردو بطرف روی سکه معلوم میشوند و در ضرب مسكوكات خود طبيعی دوزبان یونانی و پراکریت محلی هردو را استعمال نموده وچون تنها منبع معلومات مسكوكات او میباشد ذيلاً تفصیلات بعضی از آنها را ذکر میکنیم : -

(١) سکه مدور نقره : روی سکه: تصوير شاه وملكه بصورت نیم تنه، بازیلوس سوتروس از مایوس کی کالیوپس«یعنی شاه منجی هرمايوس وملكه کالیوپ»

پشت سکه:ـ شاه بالای اسپ، مضمون فوق بزبان پراکریت و رسم الخط خروشتی

* * *

(٢) سکه مدور نقره :روی سکه :ـ تصویر شاه بصورت نیم رخ ، مضمون یونانی مثل سکه فوق.

پشت سکه : زیوس بالای تخت نشسته مهاراجاسا ـ تراتراسا ـ هر مایاسا یعنی« شاه منجی هرمايوس» .


(۷۰)

(۳) سکۀ مربع مسی:- روی سکه: تصویر نیم تنه یکی از ارباب انواع
مضمون یونانی مثل سکۀ فوق
پشت سکه: - تصویر اسپ مضمون پراکریت مثل سکۀ فوق.

* * *

(٤) سکۀ مدور مسی: بطرف راست تصویر نیم تنۀ شاه و بطرف چپۀ
آن تصویر ایستادۀ هراکلس.
این سکه از نقطۀ نظر حوادث تاریخی خیلی مهم است زیرا بطرف راستۀ آن
در زبان یونانی نام هرمایوس و بطرف چپۀ آن در زبان پراکریت اسم کجولا کدفیزس
رئیس کوشانی ذکر شده و دو چیز را نشان میدهد:
اول اینکه کوشانی ها بعد از هرمایوس یونانی به سلطنت رسیده اند. دوم اینکه رؤسای
کوشانی چون به سلطنت رسیدند ضرب مسکوکات را از روی شاهان یونان
و باختری تقلید کردند، ناگفته نماند که در «بریتش موزیم» مسکوکات مدور
خورد و بزرگ مسی عجیبی وجود دارد که مربوط به هرمایوس است و مرگان
در صفحۀ ٣٦٣ جلد دوم «رسالۀ مسکوکات شرقی» تصاویر و تشریحات آنها را
داده است. بطرف راستۀ این مسکوکات شکل اسپ و دورادور آن بزبان پراکریت
شاه، شهنشاه کبیر هرمایوس و بطرف چپۀ آن بزبان چینائی نوشته دارد.
اوضاع عمومی معاصر هرمایوس: - امروز بهر کتابیکه مراجعه شود به این
جمله که ( هرمایوس آخرین شاه یونانی کابل است ) بر میخوریم و گفته
میتوانیم که هیچ مورخ و مستشرق تاحال درین مورد اختلاف نظر ندارد ولی
اگر خواسته باشیم که تاریخ و کوائف سقوط او را به این صراحت بیان کنیم
عجالتاً نمیتوانیم زیرا منبع موثق درین زمینه در دست نیست و تفصیلاتی هم اگر


(٧٦)
هر کی میدهد حدسیات است . معذالك چون این حدسیات برروی مطالعات
اوضاع عمومی و شهادت مسکوکات وغيره وضع شده باز هم از حقیقت دور نی
وذکرش بی مورد نیست. آریا نادز عصر هر مایوس چه وضعیت داشت؟ با این همه
هیاهو و آمدن متهاجمین اسكائى ویوچی آیا شمال هند و کوه از نقطهٔ
سیادت سیاسی بدست که بود؟ حاشیهٔ شمال غربی و غربی ولایت آری . د ران زمان
اراكوزى بدست كه اداره مى شد ؟ و نفوذ پارتهای غربی
بکجا رسیده بود ؟ اسكائیهائی که در زمان سلطنت هلیو كلس به با ختر
ریختند و متعا قباً بواسطة سدیارتها بطرف غرب رفته نتوانسته در « سا كاستانا »
یعنی سیستان و از آنجا به قندهار و از راه درهٔ بولان بوادی سند فرود آمده بودند
چه مشغولیت ها داشتند ؟ و چه اثراتی بر امرای یونانی پنجاب شرقی وارد کرده
بودند؟ . این است یکعده سوالاتی که در موضوع عمومیات عصر هر مایوس به آنها
جواب باید داده شود یا بعبارت دیگر اگر از قلمر و نفوذ آخرین شاه یونان و باختری
کابل نگاهی به اطراف افق افگنده شود خطراتی به نظر میرسد که آخرین شاه
یونان و باختری را تهدید میکرد.
خطراتی که شاهان یونان و باختری «کا پیسا » و « ساکالا » را
در حوالی نیمهٔ اول قرن اول مسیحی تهدید میکرد در حقیقت همان موج خروشانی
است که در عصر هلیو کلس از آبهای اکسوس عبور کرده بلباس مهاجرت و تهاجمات
اسکائی و یوچی بصورت نیم دائره در حواشی سر حدات شمال و غرب و جنوب ـ دو رزده
اسباب اختناق یونانی های باختری شدوا گر واضح تر گفت شود باید ببینیم که اسکائی
کوشان ـ پارت ـ پهلو ا چهار شعبه یا دو عناصر مذکور بکجاها رسیده بودند .
اسکائی ها :ـ اسکائی ها پیش قر اولان سیتی ـ یوچی ـ یا ـ کوشانی که چندی
قبل تحت عنوان ( ظهور اسکائی ها وبحران امپراطوری باختر ) ذکری از ایشان
رفت چون بواسطة ایستادگی مهرداد اول پارتی به طرف غرب رفته نتوانستند


(77)
بجنوب سرازیر شده در سیستان منتشر شدند و از امتزاج آنها با پارت‌ها، پهلواها
به میان آمد که با 'ونواس' در سیستان و قندهار اساس سلطنت جدید را گذاشتند
و قسمت مهم اسکائی‌ها بیشتر بطرف جنوب در حرکت افتاده از راه درۀ بولان به
حوزۀ اندوس (سند) منتشر گردیدند و مانند سدی بقایای دولت یونان و باختر جنوب
هندوکوه یعنی سلطنت کاپیسا و کابل را که بطرف غرب رودسند بود از سلطنت امرای
ایشان در ساکالا و تاکسیلا که بجانب شرق آن وجود داشت جدا نمودند و در نیمۀ دوم
قرن اول «ق م» با خروج اسکائی طبعاً امرای دولت یونان و باختری مشرف بر سقوط شدند
بنظر 'ریسن' آخرین اولادۀ ' ایوتیدم ' در زمان از س اول اسکائی (58 ق م)
سقوط نمود و با نكنارش 'والهدو پوسن' تاکسیلا در حوالی '8' 'ق م' سقوط کرد
بهرحال مقصد ما در اینجا عبارت از ارائه نمودن این مسئله است که خطر اول
از طرف جنوب شروع شده و بدست اسکائی‌ها آخرین عناصر امرای دولت یونان
و باختری در پنجاب شرقی از میان برداشته شد.
پارت‌ها : موضوع پارت‌ها و وقایع مربوطۀ موسس سلطنت ایشان ارساس
بلخی تمام در فصل مخصوص آنها مندرج است. آنچه اینجا قابل نگارش است
این است که علت فرود آمدن اسکائی‌ها در 'ساکاستانا' یعنی سیستان ایشان شدند
زیرا راه غرب را به روی ایشان بستند، اگر چه در جنگ‌های اسکائی و پارت،
اخیر الذکر در اوائل تلفات زیاد داد و دو نفر شاهان ایشان فرهاتس دوم در
128 و ' ارتبان ' در 123 ' ق م ' تلف شد اما مهرداد اول و دوم که بین
171، 136' و (88-123) «قم» سلطنت داشتند انتقام خویشاوندان خود را
گرفته ولایت اری: قسمتی از بکتر یان‌رانا حوالی میمنۀ فعلی در شمال
و حاشیۀ غربی سیستان (سبزوار، فراه وغیره) را در غرب، اراکوزی یعنی حوزۀ
ارغنداب را در جنوب غرب و حتی قندهار را در شرق نیز اشغال کردند. یعنی بطور
نیم دایره از طرف غرب پیش آمده تا یك حصۀ حاشیۀ شمالی و جنوبی را نیز متصرف شدند


(۷۸)
و با اسکائی های مقیم این نقاط مخلوط گردیدند تا اینکه حمله مدهش «سیتی» که ممکن عبارت از ورود قبائل یوچی باشد قوای ایشان را ضعیف ساخته نائب الحکومه های ایشان «موگا» یا «موش» در پنجاب و «ونونس» در سیستان و قندهار اعلان استقلال نمودند پس در موقعیکه نفوذ دولت یونان و باختری در کماپیسا کابل گندهار ا محدود شده بود پارت ها هم بصورت مستقیم و غیر مستقیم پیش آمدند و مخصوصاً پهلوا ها که عبارت از پارت های مستقل سیستان و قندهار میباشد در سقوط نفوذ دولت یونان و باختری در جنوب هندو کوه و حتی در متصرفات هندی دولت باختری دخالت زیاد نمودند.
پهلوا : این پهلوا ها در حقیقت طوریکه بالا گفتیم عبارت از پارت ها میباشند اما چون بعد از ضعف دولت اخیر الذکر ونونس نامی در سیستان وقندهار سلطنت مستقلی تشکیل داد و از روی عرق هم با اسکائی ها خیلی مخلوط میباشند برای تسهیل موضوع ایشان را پهلوا می نامند وقتیکه ایشان از پارت ها مجزی شدند طبیعی بعلاوه سیستان و فراه در اراضی شرقی قندهار گفته بطرف وادی کابل هم نفوذ پیدا نمودند . و آخر «گندو فارس» یکی از شاهان معروف ایشان دره کابل را متصرف شده و سلطۀ یونانی های باختری را در کاپیسا خاتمه داد. نا گفته نماند که وقایع مقابلۀ گندوفارس و هر مایوس مجهول است یعنی صراحتاً در این موضوع سندی در دست نیست اما از روی وضعیت مسکوکات عجیب آخرین شاه یونان و باختری درۀ کابل مورخین اکثراً چنین حدث میزنند که قبل از ینکه کوشانی ها برسند درۀ کابل مدت بدست پهلوا ها بود . قرار تاریخ تقریبی که برای «هر مایوس» و «گندوفارس» در اواخر قرن اول ق م و اوائل قرن اول مسیحی معین میکنند معلوم میشود که هر دو معاصر هم اند و باید هر مایوس در اواخر نیمۀ اول قرن اول ق م حین ورود گندوفارس وفات و یا سقوط نموده باشد درین وقت «کجولا کدفیزس» رئیس کوشانی ظهور کرده و از قرار مسکوکات ( کجولا کدفیزس ) اولین شاه کوشانی که تفصیل آن در فصل کوشان تحت عنوان شاه اخیر الذکر داده شده چنین نتیجه


(٧٩)

میگیرند که یونانی های کابل بدست پهلواها سقوط نموده و متعاقباً کوشانی ها جای ایشان را گرفته اند .
سیتی ها یا یوچی ها : چون اسم «سیتی» در مورد قبائل اسکائی و کوشانی استعمال میشود و کوشانی شاخهٔ از قبایل یوچی است باید بصورت عمومی قبایلی را که بعد از اسکائی ها در باختر ریخته اند «یوچی» بنامیم. یوچی ها جای اسکائی ها را در شمال هندو کش گرفته وایشان را به نزول در سیستان مجبور کردند . در زمانیکه یونانی ها در جنوب هندو کوه محدود شده بودند یو چی ها با تقسیمات پنجگانه قبایل خود در شمال کوه مذکور آمریت داشتند تا اینکه قبیلهٔ کو شان بر سائر قبایل تفوق حاصل نموده و «کجولو کدفیزس» رئیس ایشان بنای سلطنت را گذاشت. مشارالیه در حوالی ( ٣٠ ق م) بجنوب هندو کوه فرود آمده سلطنت یونانی ها را خاتمه داد یا دقیق تر بیکو نیم سلطنت هر مایوس را که گندو فارس پهلوا خاتمه داده بود اشغال نموده به تقلید آخرین شاه یونان و باختری که بنام آخرین پادشاه یونانی کابل هم شهرت دارد شروع به ضرب مسکوکات نمود .
پس با تفصیل مختصری که در قسمت عمومیات داده شده سلطنت یونانی و باختری در جنوب هندو کوه (کابل) از چهار طرف بطرف تهدید واقع شد: از شمال کوشانی ها از جانب غرب پارت ها و از طرف جنوب غرب پهلواها و از جانب جنوب شرق اسکائی ها پیش آمده میرفتند تا اسباب سقوط ایشان را فراهم نمودند .
دامنهٔ سلطنت یونان و باختری در هند: از اول فصل تا اینجا وقت بوقت شرح دادیم که چطور پادشاهان یونان و باختری در خاک هندییش رفته و متصرفاتی برای خود در آنجا بمیان آوردند، این اقدامات بار اول از طرف ایو تیدم شروع شده و دامنهٔ آن در عصر سلطنت دمتریوس اول وسعت یافت و اپولودوت و میاندر برادر و ژنرال پادشاه آریانا تا مرکز سلطنت موریاها یعنی تا «پتالی پوترا»


(۸۰)
در سواحل کنگا نفوذ و آمریت خود را وسعت دادند. بعد از وفات دمتریوس و روی
کار آمدن ابو کرا تید و تشکیل سومین سلطنت مستقل یونان و باختری
اراضی متصرفی هندی بدست احفاد و ژنرال های دمتر یوس باقی ماند .
مناندر پادشاه یونان و باختری درهند : بعد از کشته شدن دمتر یوس اول و
وفات برادرش اپولودوت و هر اچمت اپو کر اتید از سرحدات شرقی اراضی
متصرفی هند بدست مقتدر و توانای مناندر باقی ماند. تا این زمان مناندر عنوان
شاهی اختیار نکرده بود لیکن قشون یونان و باختری که تحت اوامر او بود
بخوشی او را پادشاه انتخاب کردند. مشار الیه با « اگاتو کلیا » دختر
دمتریوس یا اپولودوت ازدواج نمود. سلطنت مناندر در هند بطرف شرق تا
«ما تو را» و بطرف غرب تا «باریگازا» (بروج) انبساط داشت. پایتخت مناندر
شهر «ساکالا » بین راوی و چناب عبارت از «سیالکوت» میباشد. مناندر
معاصر پوشیا میتراPushyamitra پادشاه دودمان «سونگا» است با او جنگ ها
کرد و موقعی موسوم به ساکتا Sakita را از او گرفته است. مناندر در ادارۀ
امور مملکت داری کارهای مهمی را به باختری ها سپرده و به نیروی فکر
زعما و قوۀ شمشیر مردان آریانی سلطنت یونان و باختری خود را درهند تقویت
بخشیده بود .
مناندر اوییانی چون در امور مملکت داری مستقیماً با محیط و مردمان
هندی تماس داشت از سائر پادشاهان یونان و باختری بیشتر عرف و عادات و لباس
و قوانین و حیات اجتماعی هندی را مراعات میکرد. لباس هندی می پوشید
با حكما و علمای هندی مذاکره میکرد تمایل او در ین راه بدان اندازه ئی بود که
بعضی ها از روی بعضی علایم بعضی مسکوکات او او را پیرو دیانت بودائی
بشمار آورده اند . درمیان شاهان یونان و باختری که در هند سلطنت کرده اند
مناندر از همه معروف تر است اقتدار او از نقطه نظر روح عسكری، لیاقت


(۸۱)
فهم، مروت اور اپادشاه معروفی ساخته بود. تا او حیات داشت اسکائیها ازتا کنزیلا
و ماتو را به قلمرو او داخل شده نتوانستند. راولنسن درباره او می‌نویسد (۱) «مناندر
آخرین پادشاه بزرگ باختر وتنها پادشاه یونانی است که بعد از عبور هندوکش
قابلیت اداری بخرج داد. متاندر جانشین لائق اجداد خویش ایوتیدم
و ایوکرائید بوده وصیت شهرت او در غرب صفحات کتب یونان و رومن را
پر کرده است. »ماخذ شرقی مخصوصاً هندی از او خیلی ها صحبت کرده و در زبان
«پالی» به‌اسم «میلیندا» Milinda شهرت یافته و مخصوصاً مذاکرات او با حکیم بودائی
نگاسنا Nagasena تحت عنوان «سوالات میلیندا» معروف است. بعضی ها
همین مذاکرات و علامه «دهرمه چکره» (dharma-chakra) (یعنی عراده
قانون بودائی) راروی مسکوکات اودلیل آورده وبر بودائی شدن او نظر یه
میدهند و سند مسلمی در دست نیست که درین باره حکم قطعی کنند.
زیرا علامه عراده قانون بودائی را از ان جهت روی مسکوکات خود بضرب
رسانیده که اکثر رعیت قلمرو او بودائی بودند معذالك منابع هندی در اواخر
عمر او را «ارهات» یعنی یکنفر عالم متبحر بودائی لقب داده بودند.
راجع به آخر عمر مناندر، پلوتارك اشاره کرده میگوید «مناندر نامی که
با عدالت در میان باختری‌ها سلطنت نموده بود در میدان جنگ کشته شد»
منابع هند راجع به کشته شدن او در میدان جنگ چیزی نمیگویید اما مسئله واضح
معلوم میشود که در تقسیم خاکستر او نزاع واقع شده و آخر مانند «بودا»
و «آشوکا» خاکستر او را به نقاط مختلف تقسیم کرده اند. راولنسن» به مناندر
اشاره کرده می‌نویسد:
«سرباز مقدس باختر که به عدالت وحسن اداره و نبوغ عسکری و معلومات
در مسایل دینی شهرت داشت بدین منوال از میان رفت. »
(۱) با کتریا تالیف «راولنسن»


تصویر (۱۳) مقابل صفحه (۸۲)

مناندر ژنرال معروف دمتریوس پادشاه یونانو باختری که در فتوحات هند سهم زیاد داشت و از مقام
ساکولا (سیالکوت) بر خاک های مفتوحه هند امارت کرده است. مشارالیه در اوپیان تولد شده
ومذاکرات او باحکیم بودائی «نگاسنا» خیلی اسباب شهرت او شده است . (صفحات ۸۰ وبعد ملاحظه شود)


تصویر (١٤) مقابل صفحه (٨٣)

هرما یوس آخرین پادشاه یونانو باختری که در علاقه کاپیسا و کابل در حوالی بین
٤٥ - ٢٠ ق م سلطنت کرده است


(۸۲)
مسکوکات مناندر : مسکوکات مناندر از حوالی کابل گرفته بطرف شرق
آریانا تا اندوس و در ماورای آن تا «ماتورا» پیدا شده و میشود و به نمونه های
مختلف سکه زده است نمونه عادی مسکوکات او آنست که در يك روی آن «اتنا»
Athena دیده میشود و علامه رعد را در دست گرفته . در مسکوکات خود کله
فیل، کله گاو، و شتر بخدی همه را استعمال کرده است .
راولنسن میگوید که بیشتر در مسکوکات خود هیکل رب النوع پالاس Palas
را استعمال نموده ولی گمان میکنم آنچه را که او « پالاس » تعبیر کرده همان
«اتنا» باشد که «تارن» در مسکوکات مناندر نسبت داده است. چون مناندر
اصلا از ژنرال های دمتریوس پادشاه آریانا بود در مسکوکات خود مخصوصاً
در آنهائیکه سر فیل نقش دارد از او تقلید زیاد نموده. در بعضی مسکوکات
او علامهٔ «دهرمه چکره» یعنی عراده و علامه مميزه قانونی بودائی ثبت است ، این
مسکوکات را بیشتر برای خوشی خاطر کسانی بضرب رسانیده بود که در قلمرو
او پیر و آئین بودائی بودند .
مناندر در مسکوکات برای خود دو لقب اختیار کرده بود یکی «دیکایوس »
یعنی «عادل» و دیگر «سوتر» یعنی «منجی» لقب دومی در مسکوکات بیشتر
عمومیت دارد و اولی نادر است .
توسعه تجارت : در عصر امارت مناندر روابط تجارتی اراضی مفتوحه هندی
با خاك های آریانا انبساط یافته بود . بندر « بار بکازا » در عصر او رونق
زیاد داشت و بزرگترین بندری بود که مال التجاره هند و غرب در آنجا تبادله
میشد. اموال زیاد از خاك های متصرفی هندی از راه بندر مذکور و بحيره
احمر عازم مصر و از طریق خلیج فارس رهسپار بابل میشد . مال التجاره
زیادی که از طرف شرق و غرب می آمد از سواحل جدو زيا عبور میکرد و حصه
به بندر «پتالنه» Patalene در جدوزیا پایان میشد .


(۸۳)

جانشینان مناندر : بعد از وفات مناندر (حوالی ١٤٥ - ١٥٠ ق م) پسرش «ستراتو» ی اول بر تخت جلوس نمود اما چون هنوز كوچك بود ما درش ملکه «اکا تو کلیا» نیابت او را نموده و به نام خودهم سکه زده است. استراتوی اول آخرین پادشاه یونان و باختری است که در «ماتورا» سلطنت کرده است و ازین معلوم میشود که ماتورا تا ۱۰۰ یا ۹۰ ق م بدست پادشاهان یونان و باختری اداره میشد .
بعد از استراتو از دو پادشاه دیگر« هی پوستراتوس » Hippostratus و نیسیاس Nicias نام می برند ولی معلومات زیادی راجع به آنها در دست نیست و معلوم میشود که اسکاتيهائی که در باختر به سلطنت یونان و باختری خاتمه دادند و بعد به نام پهلوا که از عناصر محفوظ «ساك و پارت» بمیان آمد در سقوط سلطنت هر مایوس در کاپیسا و كابل ذی دخل گردیدند به سلطنت آخرین احفاد پادشاهان یونان و باختری در هند هم بمناصفۀ اول قرن اول ق م خاتمه دادند . به این ترتیب بعد از تقريباً دو نیم صدسال سلطهٔ دولت یونان و باختری به تدریج اول از شمال هندوکش و بعد از جنوب آن و بالاخره از قلمرو متصرفی هندی از میان رفت. قرار تذکار قارن تا جائیکه از ماخذ ادبی و شهادت مسکوکات معلوم میشود روی هم رفته از بدو دوت موسس سلطنت یونان و باختری تا « نیسیا س» تقریباً ٣٦ پاد شاه و يك ملکه به سلطنت رسیده است .درین عرصه دو نیم قرن تهذیب ، اخلاق صنعت و دیگر مظاهر مدنیت و تهذیب باختری آریائی به پیمانهٔ زیاد در هند انبساط یافت.


حيات اجتماعی و تهذیبی
فتوحات اسکندر در شرق ومنجمله در آريانا که شرح آن در جلد اول گذشت تکانی در نظام قدیم حیات واجتماع آسیای قريب وميانه توليد نمود و با این جنبش سواحل «مدی ترانه» با «قلب آسیا» تماس و تعلقات تهذیبی حاصل کرد. با فتوحات اسکندر در شرق دروازهٔ این تعلقات باز شد و در دورهٔ زمام داری شاهان مستقل یونان و باختری و کوشانی های بزرگ انبساط یافت. دورهٔ دو قرنهٔ سلطنت شاهان مستقل یونان و باختری که از (٢٥٠)ق م تا حوالی شروع عهد مسیح دوام نموده است یکی از دوره هائی است که مطالعهٔ حیات اجتماع و پهلوهای مختلف زندگانی تهذیبی با وجود تاریکی های زیاد قابل منتهای دقت و توجه است زیرا درین دو قرن مبادی تهذیب قدیم «ویدی» و «اوستائی» آریانا با مفکوره های جدید یونانی و هندی مخلوط شده و از اختلاط آنها در زمینهٔ دیانت، صنعت، معماری، ادب، زبان، رسم الخط، و دیگر مظاهر زندگانی مادّی و معنوی پاره تحولاتی بعمل آمده است. اگرچه موضوع تا اندازه ئی تاريک ومدارك هم طور دلخواه در دست نیست معذ لك نظر به اهمیت تحولات مذکور و تاثیراتی که در زندگانی تهذیبی دوره های مابعد تاریخ مملکت ما وارد نموده باید تا اندازهٔ امکان درین فصل که جای آن است مطالعه شود.
تشکیلات حیات اجتماعی و رنگ تهذیبی آریانا قبل از آغاز لشکر کشی های اسکندر در شرق در خطوط عمومی خود تقریباً بشکل دورهٔ اوستائی است. فتوحات اسکندر و مقابله های شدید و با دوام چندین ساله تکانی در نظام قدیم حیات اجتماعی ما وارد نمود وفات اسکندر و جنگ های ژنرال های او بر سر خاک های مفتوحه و دخول موریا ها از هند به اراضی شرقی جنوب هندوکش، افکار نو از شرق و غرب وارد نموده رفت ولی هنوز وقت مساعد نشده بود که از تصادم


(٨٥)

مبادی تهذیب قدیم آریانا و مفکوره های جدید تازه وارد راه و رسم قوی بمیان آید
تا اینکه در ٢٥٠ ق م «دیودوت» استقلال باختر را اعلان نموده «ایوتیدم» موفق شد
که این استقلال را به رسمیت با دولت سلوسی یونانی شام بقبولاند و نفوذ موریاها
را از علاقه های شرقی هندو کش جنوبی سقوط دهد و دوره امنیت باد و امی
را افتتاح کند . دو قرن سلطنت یونان و باختری بعد از يك سلسله جنگ ها
که افکار شرق و غرب را بهم تماس مستقیم داد دوره ایست که طبعاً باید چیزهای
نوی به جامعه تقدیم کند. انتشار دیانت بودائی درست در همین عصر از طرف
هند عامل دیگری بود که روح هندی را با مفکوره های حیاتی و صنعتی یونانی
در خاک آریانا مقابل ساخت. این چیزها بصورت نتایج جنگ ها داخل کشور ما
شده و با اختلاط و تحلیل آن با مبادی حیات مدنی قدیم مملکت تهذیب جدیدی
بمیان آمد که آنرا بنام تهذیب «یونان و باختری» یاد میکنند و مظاهر مختلف
آنرا حتی الامکان در اینجا مطالعه میکنیم :
کیش و آئین: در جلد اول این سلسله تاریخ در فصول «ویدی» و «اوستائی»
شرح دادیم که باختر مهد ظهور معتقدات قدیم آریائی بوده و با وجودیکه هنوز
مراحل قبل التاریخی عقاید آریائی در افغانستان به علت عدم حفریات
لازمه روشن نشده با تفصیلی که در جلد اول دادیم آئین آریائی پیش از شروع
مهاجرت از باختر آنقدر شکل و صورت گرفته بود که میان دو دوره
تاریخ قدیم «ویدی» و «اوستائی» شباهت هائی باقی ماند . آئین اوستائی
که جای معتقدات «ویدی» را اول در شمال هندو کش و بعد در تمام کشور
گرفت مدت مدیدی دوام کرد. هخامنشی ها با تجاوزات خود بخاک های آریانا
آنرا قبول کرده و به خاک های فارس رواج دادند. حین فتوحات اسکندر دیانت
آریانا اوستائی بود. اسکندر اگر در امحای آنهم کوشیده باشد آنرا از بین
برده نتوانست، طبیعی به مراتب زیاد ضعیف شد و علت ضعف آنهم نه تنها اقدامات


( ٨٦ )

عسکری و جنگ ما بلکه ورود افکار تازه بود که از عرب با یونانی ها و متعاقباً از طرف شرق از جانب هند با مبلغین «اشو کا» انتشار یافت. به این ترتیب مطالعه آئین و عقیدۀ آریانا درین دو قرن مشتمل بر سه سنخ افکار و سه دسته ارباب الانواع است: محلی، یونانی، بودائی که در ذیل به مطالعه آن می پردازیم و اول عوامل تازه وارد را مطالعه میکنیم :
ارباب الانواع میتولوژی یونانی : گفتیم که فتوحات اسکندر راه شرق را برای افکار غربی باز کرد، با اسکندر وقشون او اشخاص صنعت گر، مؤرخ، ادیب، روحانی، موسیقی نواز، وغیره همراه بود و هريك در زمينه ئی افکار نوی با خود داشت. با اینها ظهور افکار جدید شروع و با یونانی هائی که در کشورما ماندند دوام و انبساط یافت.
یونانی هائی که اسکندر در اسکندریه های آریانا متوطن ساخته بود واز آغاز دورۀ سلطنت مستقل شاهان یونان و باختری رابطه آنها بیش از بیش از یونان قطع شده بوداجز و باشندگان این خاك شدند و بادوام دوصد سالۀ این دولت مستقل و استقرار و توطن و ازدواج با اهالی آریانا متحد گردیدند. اینها چه زن و چه مرد افکار و معتقدات یونانی را درمیان توده پراگنده ساختند و به این طریق قصه های میتولوژی یونانی و نام ها و داستان های ارباب الانواع ایشان در میان عوام منتشر گردید، پادشاهان یونان و باختری با مسکوکات خود اسما واشکال ارباب الانواع حامی خاندان خود را طوری در میان مردم پراگنده کردند که هرکس با نام و تصویر آنها آشنا شد. صنعت کاران یونانی و یونانی های باختری شده و استادان خود آریانا از راه هیکل تراشی و نقاشی و دیگر مظاهر بدیع صنایع نفیسه در انتشار این مفکوره های جدید سهم بارز گرفتند و پادشاهان با ذوق یونان و باختری و جانشینان ایشان اسكائی ها و مخصوصاً سلاطین مقتدر کوشان بنوبۀ خود درین راه خدمات شایان کردند.


(٨٧)
قراریکه مدال های گچی مکشوفه بگرام نشان میدهد زیبا ترین صحنه های
میتولوژی یونانی را شاهان با ذوق باختر از کارخانه های هیکل تراشی سواحل
شرقی مدی ترانه برای زینت سالون های قصور شاهی باختر و کاپیسا وارد
میکردند و این شاهکار ها که نماینده صاف ترین سبك صنعتی یونانی میباشد
بانفاست خود موضوعات اسطوره ها را در انظار جلوه گر میساخت و داستان های
آنرا در ذهن اهل ذوق و خبرت کشور داخل میکرد .
پس به این ترتیب زمینه از هر رهگذر مساعد شده بود که در دوره سلطنت
شاهان مستقل یونان و باختری یعنی در دو قرن پیش از عهد مسیح افکار جدید
مخصوصاً موضوعات قصص و اساطیر یونانی در میان عموم طبقات و خوب تر در میان
اهل ذوق و قریحه و دربار و اهل فن و هنر پیشه و صنعت کاران منتشر گردد .
قرار یکه مسکوکات و دیگر آثار صنعتی شهادت میدهد اعضای اولین
خاندان سلطنتی یونان و باختری دیودودت اول و دوم پدر و پسر روی
مسکوکات خود زوس پر و ماکوس «Zeus Promachos» را به ضرب
رسانیده اند. هلیو کلس آخرین پادشاه یونان و باختری که در شمال هندوکش
سلطنت نموده هم این کار را کرده زوس در حالیکه بالای تخت نشسته روی
بعضی سکه های «ایو کراتید» موسس سومین خانواده سلطنتی یونان و باختری
دیده میشود. تصویر «اپولون Apollon» رب النوع طوفان و طبابت را دبیات
وصنعت روی اکثر مسکوکات «ایوکراتید» و «اپولودوت» نقش است اعضای
دومین خانواده سلطنتی یونان و باختری ایوتیدم و پسرش دمتر یوس تصویر
هرکول را در مسکوکات خود بر سایر ارباب الانواع ترجیح میدادند .
این رب النوع حامی خاندان آنها بود و نسبت به تمام ارباب الانواع
میتولوژی یونانی بیشتر در باختر صاحب شخصیت و مقام شده بود روی جام نقره ئی که
از بدخشان بدست آمده و در «بریتش موزیم» محفوظ است تصویر او و «دیو نیزوس»


(۸۸)

رب النوع شراب و انگور نقش میباشد. «دیونیزوس» در خاک‌های آریانا شهرت
و عمومیت زیاد داشت. داستان‌های پیش از اسکندر او را فاتح شرق دانسته
و مخصوصاً در کوه پایه‌های آریانا خاطرات او را بیشتر نسبت مید هند بعضی‌ها
حتی به این خیال اند که «دیونیزوس» اصلا (دیونیسۀ) یعنی رب النوع شهر «نیسۀ»
یا بگرام فعلی بوده (۱) بهر حال اصلیت ارباب النواع میتولوژی یونانی موضوعی
است جداگانه که اینجا بدان کاری نداریم و فقط نام و نشان و دخالت آنها را
در حیات اجتماعی آریانا در دو قرن اول ق م مطالعه میکنیم «دیونیزوس» در شمال
و جنوب هندوکش در «کاپیسا» و «نگاراهارا» (ننگرهار) و باختر و بدخشان
و سغدیان معروف و از خود پیروانی داشت. «تره‌ور» شهرت زیاد او را دیده
و اظهار میکند: «احتمال دارد که کدام رب النوع محلی که اسم او را نمی شناسیم
و صورت پرستش او با دیونیزوس یکجا شده و او را اینقدر معروف ساخته
باشد صورت او در قاب نقره ئی بدخشان نقش است «اگاتو کلس» او را حامی
خود انتخاب کرده و بشکل جوانی که تاجی از شاخۀ سبز تاك به دور سرداشت
در روی سکه و صورت پلنگی را در پشت سکۀ خود بضرب رسانیده بود. دو صد سال
بعد «اپولونیوس دوتیان» Apollonius de Tyane در علاقۀ بارو یا میزا در روی
کوهی معبد «دیونیزوس» را دیده و قراریکه شرح میدهد اطراف معبد را در ختانی
گرفته بود که خود دیونیزوس غرس کرده و شاخ‌های تاك و عشقه پیچان به آنها
بالا شده بود. در زیر شاخسار درختان مجسمۀ رب النوع را از سنگ سفید به شکل
جوان هندی ساخته بودند.» (۲)

تعین کوه و محل معبد «دیونیزوس» در جنوب هندوکش تحقیقات بیشتر
میخواهد اینجا به استناد معلومات فوق و شواهدی که از حفریات بگرام پیدا شده

(۱) مدام «تیله لوك» درین زمینه پیشنهادات مبسوط و مدللی دارد که از انجمله یکی همین است.
(۲) ترجمه از روی خلاصۀ انطالوی کتاب «صنعت یونان و باختری» تالیف تره ور C. Trever


(۸۹)

درباره معلوماتی که «کورتیوس» و «استرابو» و «جوستن» راجع به موقعیت
تقریبی شهر نیساNysa میدهند بدون شبهه و تردید گفته میتوانیم که «دیونیزوس»
در جنوب هندوکش از «کاپیسا» و «نگاراهارا» یعنی از کوهستان و کوهدامن
و پنجشیر گرفته تا نجر و تکو و لغمان و هده و نورستان شهرت زیاد داشته و درین
علاقه ها دارای پیروانی بود . شهر «نیسا» را که بعضی ها «دیونیزوپولیس» یعنی
شهر «دیونیزوس» پنداشته اند برخی عبارت از «بگرام» وعده عبارت از «هده»
میدانند و چون بگرام در میان «تا کستان» بزرگ کوهستان و کوهدامن افتاده
و تصویر فلزی «دیونیزوس» هم از حفريات آنجا پیدا شده بود مساعد تر است که
«شهر دیونیزوس» یعنی شهر رب النوع شراب و انگور بوده باشد . ( ۱ )
پرستش «ديونيزوس» از حصص شرقی آریانا به هندهم سرایت کرده بود .
«مكاستن» سفیر سلوکوس ها به دربار «موریا» میگوید که در هند «پرستش»
«دیونیزوس» در کوها و پرستش «هرکول» در جلگه ها رواج داشت .

«هرکول» پسر ژوپیتر معروفترین پهلوان میتولوژی یونانی از سائر
ارباب انواع بیشتر در دو طرف هندوکش معروف شده بود . و قراریکه پیشتر اشاره
کردیم «اوتیدم» موسس دومین خانواده سلطنتی یونان و باختری و احفاد او
تصویر او را در مسکو کات خود نقش میکردند همین قسم نیکه Nike ،مدوز Meduse
وغیره هم کم و بیش با مسکوکات سلاطین یونان و باختری و امرای ایشان که حق
ضرب سکه در داخل کشور و اراضی متصرفی هندی داشتند، مشهور شده بودند
یونانی ها همان طوریکه خودشان در میان اهالی آریانا حل شده میرفتند
اسطوره های میتولوژی آنها هم به تدریج با داستان ها و قصص قدیم ویدی و اوستایی
مملکت داخل و مزج میشد. بعضی های آنها تحت اثر ارباب انواع قدیم محلی
(۱) در باب اینکه « دیونیزو پولیس» را هده هم تعبیر کرده اند نونه G کتاب (هند قدیم
و تهاجم آن ذریعه اسکندر کبیر) تالیف میکدونالد كرندل طبع جدید ملاحظه شود .


(٩٠)

باختر می آمدند و بعضی های شان مقام مساوی با ارباب انواع مملکت ما پیدا میکردند صحنه های پهلوانی ها تغیر کرده میرفت و این موضوع را بعدتر در نتیجهٔ تاثیرات ارباب انواع محلی باختر مطالعه خواهیم نمود و اینجا مثال قصه های «زوس» و «پرومته» را می آریم که داستان بندی شدن او را به یکی از مغاره های «قفقاز هندی» یعنی هندوکش نسبت میدادند.
انبساط افکار و فلسفه بودائی : بهمین منوال درست در همین وقت و زمان از جانب شرق از دیار هند هم پارهٔ مفکوره های نو یا بهتر بگوئیم کیش و آئین بالکل جدیدی با مبادی فلسفه و طرز معیشت و اخلاق خود وارد آریانا گردید . این مفکورهٔ نو عبارت از آئین بودائی و فلسفهٔ آنست که در حصهٔ دوم فصل پنجم جلد اول این سلسله تاریخ آغاز انتشار آنرا ذریعهٔ مبلغین اعزامی « آشو کا » شاه موریا شرح دادیم و درین فصل ملاحظه میکنیم که در دورهٔ سلطنت شاهان مستقل یونان و باختری تا کدام اندازه و تا کجا ها پیشرفت توانست و سیاست پادشاهان مملکت ما درین زمان در مقابل آئین جدید از چه قرار بود .
آئین بودائی در اواسط قرن سوم ق م یعنی زمانیکه تازه دولت مستقل یونان و باختری تاسیس شده بود از سرحدات شرقی آریانا گذشته و چون علاقه جنوب هندوکش تحت اداره موریه ها بود در آنجا به آسانی منتشر شد بناءً علیه حینی که «دیودوت» اول و دوم و «ایوتیدم» در صفحات شمال هندوکش سلطنت میکردند آئین بودائی از سرحدات شرقی بطرف گندهارا و کابل و کاپیسا پیش می آمد و قرار مطالعات موسیو «فوشه » (۱) نیم قرن بعد یعنی در اوائل قرن دوم ق م که مصادف به آخر سلطنت «ایوتیدم» شود به باختر رسیده است . این دیانت از طرف شرق از خاک های هند با خود يك سلسله افکار ، قصه

(۱) صنعت گريك و بوديك گندهارا تالیف موسیو الفرد فوشه جلد دوم صفحهٔ ٤٠٧


(٩١)

داستان میتولوژی وارد نمود و نسبت به افکار غربی یونانی بیشتر و عمیق تر در روحیات باشندگان آریانا ریشه دوانید چون عصر ترقی دین بودائی در افغانستان قدیم مخصوص دورهٔ کوشانی‌های بزرگ است لذا شرح و بسط عروج آنرا به آن فصل میگذاریم و اینجا در اطراف مقدمات ورود آن و استقبال شاهان مستقل یونان و باختری بیشتر متوجه میشویم. آئین بودائی در حصص شرقی آریا نادر کشميرو، پاراشا پورا، (پشاور) پوشکا لاواتی (چهارصده) و گندهارا بسرعت انتشار یافت، نگا راهارا (ننگرهار) لمپاکا (لغمان، تگاو نجروا) و کابل و کاپیسا هم بزودی آنرا پذیرفت و از روی استوپه‌های بزرگ اشوکا که در هده و کاپیسا آباد شده بود معلوم میشود که در عصر وزما مداری همین پادشاه موریا که هیئت‌های مبلغین را اعزام نموده بود این علاقه‌ها آئین نورا قبول نموده بودند. بعبارت دیگر قبل از ینکه «ایوتیدم» موسس دومین خاندان سلطنتی یونان و باختری به جنوب هندوکش فرود آید و علاقه کابل را از دست آخرین امیر موریا «سوفا گازنوس» که بعضی‌ها اورا از اهل کابل میدانند بیرون کند دیانت بودائی دامنه‌های شرقی جنوب هندوکش را فراگرفته بود و اقدامات «ایوتیدم» در راه وحدت خاک‌های دو طرفه هندوکش زمینه انتشار آئین نورا بطرف شمال مساعدتر ساخت و به همین ملاحظه است که در آخر دوره سلطنت ایوتیدم دین بودائی به باختر رسید و یکی از راه‌های انتشار آن بلاشبهه از کاپیسا به بعد دره غوربند، بامیان، اغربات، سوخته چنار، دندان شکن، هيپك و خلم میباشد و بدون شبهه از سائر دره‌های هندوکش هم مبلغین و راهبین خود را به ماورای جبال به حاشیهٔ صفحات هموار باختر رسانیده اند.

چون «ایوتیدم» موسس دومین خانواده شاهی یونان و باختری اولین پادشاه مقتدر باختر است که استقلال آریا نارا بر «انیتوکوش» سوم سلو سی قبولانید و نفوذ موریاها را از جنوب هندوکش شرقی برانداخت و خاک‌های


( ۹۲ )

آریانا را شکل وحدت بخشید و اساس فتوحات و استعمار هند را گذاشت اینامر ملاحظات اداری و سیاسی ونقشه فتوحاتی که بطرف هند طرح کرده بود پیش خودو دولت خود مانعی بران انتشار دین بودائی نمیدید. بلکه برعکس رضائیت به تعمیم و انتشار آنرا یکی از وسایل جلب قلوب اهالی ماورای شرق اندوس میدانست. طبیعی خود شاه وارکان دولت آریا تا هنوز به آئین نو نه گرائیده بودند و این کاررانا « هر مایوس » آخرین پادشاه یونان و باختری کابل هیچکدام نکردند جز بعضی از امرای ایشان که در پنجاب وظیفه دار اداره اراضی مفتوحه بودند مانند « منا ندر » معذلك مانع انتشار دین بودائی نبودند بلکه از نقطه نظر سیاست ونقشه فتوحاتی که بطرف هند طرح کرده بودند بعض اوقات لباس ومخصوصاً كلاه بشكل هندی می پوشیدندمانند « دمتریوس » پسر ایوتیدم پادشاه باختر که در مسکوکات کلاهی بشكل سرفیل به سر کرده و ملقب به « فاتح هند » میباشد .

پس به این ترتیب دوره دو صد ساله زمامداری شاهان مستقل یونان و باختری را که از حوالی ( ٢٥٠ ق م) تا نزدیکی های عهد مسیح دوام نموده است دوره انتشار غیر رسمی آئین بودائی در آریانا میتوان خواند و بدون اینکه پادشاهان کشور رسماً خود داخل این دین شوند یا رسماً برای تعمیم آن مردم را تشویق کنند توده از ان استقبال نموده و با آزادی که دولت یونان و باختری درین مسئله قایل شده بود دین بودائی در نصف شرقی آریانا در علاقه های شمال و جنوب هندوکش همه جا ریشه دوانید .

بقایای دیانت قدیم و ارباب انواع باختری : این بود پارۀ افکار جدیدی که یکطرف از شرق از سواحل مدی ترانه با فتوحات اسکندر به مملکت ما راه یافت و با یونانی های مقیم اسکندریه های آریانا و یونانی های آریائی و باختری شده و سلطنت مستقل دو صد ساله شاهان یونان و باختری تعمیم شد و از جانب


(۹۳)

دیگر از دیار هند با سلطهٔ موقتی موریا و اعزام مبلغین اشو کا وارد شده و نشریات
ویرا گنده گردید. درین میان چیزیکه حالا مطالعه میکنیم و مطالعه آنهم
درینجا درخور اهمیت زیاد است اینست که آیا از بقایای دیانتهای قدیم خود
آریانا از آئین اوستائی و ارباب الانواع باختری چه چیزی باقی مانده بود.
گمان میکنم درین شبهه ئی نباشد که آئین اوستائی نه تنها در عصر سلطنت
پادشاهان مستقل یونان و باختری یعنی در دو قرن اول ق م بلکه تا زمان ظهور
دین مقدس اسلام و ورود مبلغین عرب در حواشی سیستان حتی بعد ازین عصر
هم کم وبیش دوام داشت البته این یک نظریهٔ عمومی است و تا اندازهٔ شرح و بسط
میخواهد. اگرچه این مسئله را بعضی ها گوشزد میکنند که فتوحات اسکندر
سبب امحای آئین اوستائی و کتاب اوستا شده ولی گمان نمیکنیم که فتوحات
او اینقدر درین مسئله دخیل باشد البته جنگ ها و باز جنگ هائی بدین بزرگی که
بیش از ٦ سال کشور ما را مشغول داشت و سه سال کامل صفحات باختر را
محل تاخت و تاز و هرج و مرج قرار داده بود در پراگندگی کتاب اوستا
و آوارگی موبد و موبدان بی تأثیر نبود ولی ارکان موجودیت آئین قدیم را بکلی
متزلزل نتوانست و لشکر کشی های اسکندر و محاربات شدید چندین ساله
تدافعی دین اوستائی و اجتماعات موبدان را تکان شدیدی داد ولی پیروان آن
هنوز کم وبیش در تمام مملکت زندگانی داشتند و پادشاهان مستقل یونان
و باختری که آزادی عقاید را احترام میکردند به آن ها موقع دادند که
به کیش و آئین خود باقی بمانند چنانچه اسم و تصویر بعض از ارباب انواع
اوستائی مثل «اناهیتا» را پادشاهان یونان و باختری از قبیل «دمتریوس»
روی مسکوکات خود بضرب رسانیده اند (۱) و پادشاهان کوشانی که جانشین
ایشان شده اند اکثر ارباب انواع اوستائی را با آتشکده ها روی سکه های خود
(۱) صفحهٔ ۸۲ Bactria تالیف اچ ، جی ، راولنسن ،


تصویر (۱۵) مقابل صفحه (٩٤)

«اناهیتا» ربةالنوع قدیم آب وحاصل خیزی اوستائی که بصفت ربةالنوع امودریا هم شناخته
شده ومعبد او تا عصر کوشانی ها در باختر کنار سواحل اکسوس وقوع داشت. در يك دست
اناهیتا کمان است وبا دست دیگر از تیر کش تیر میکشد و به این وضعیت روی مسكوكات بعضی
از کوشانشا هان هم نمایش یافته ( اصل تصویر از کتاب صنعت یونانو باختری تالیف مدام
«تره ور» روسی اقتباس شده است.)


تصویر (۱۶) مقابل صفحه (۹۵)

تصویر دیگر اناهیتا یا «ناهید» که بصورت زن بالدار نمایش یافته است .


( ٩٤ )

بضرب رسانیده اند و این مطلبی است که در فصل کوشانی های بزرگ مجدداً
و به تفصیل مطالعه خواهیم نمود و اینجا مطلب از تذکار آن این است که کیش
اوستائی و ارباب انواع آن نه تنها بعد از دو قرن اول ق م حتی در سه قرن
بعد آن هم روی مسکوکات پادشاهان آریانا استعمال میشد. بناءً علیه درین
شبهه ئی نیست که آئین اوستائی در عصر سلطنت شاهان مستقل یونان و باختری
هنوز در آریانا بکلی از بین نرفته بود ولی درست در همین عصر بعضی جاها را
خالی کرده و در بعضی جاهای دیگر حرارت آن نسبتاً سرد شده بود. مثلاً
در علاقه‌های شرقی مملکت تا کابل و کاپیسا در نیمۀ اول قرن سوم ق م دیانت
بودائی قائم مقام آن شد. این کیش جدید بزرگترین حریف آئین اوستائی
بود و متعاقب تکانی که فتوحات اسکندر تولید کرده بود تزلزل شدیدی
وارد کرد. جای آنرا در علاقه‌های شرقی جنوب هندوکش گرفت و موقعیت
آنرا در باختر تحت تهدید آورد، و بالاخره در اوائل قرن دوم ق م در آنجا هم
صاحب پیروانی گردید. به این طریق گفته میتوانیم که ازین وقت به بعد
دیانت اوستائی کم کم بطرف غرب و جنوب غرب آریانا جانب وادی هری‌رود
و فراه رود و هیرمند تغییر محل داد و در حوزۀ شاداب رودخانۀ اخیر الذکر
و سیستان تا زمان ظهور مبلغین دین مقدس اسلام دوام نمود.

علاوه برین بعض ارباب انواع قدیم باختری و آریانی که قدامت بعضی
بدورۀ اوستائی، از برخی به عصر ویدی و از بعضی هم به مراحل زندگانی
قبل التاریخ وصل میشود با ایجابات زمان و عصر، صاحب پیروان و معابدی
در باختر شده بود و معروف ترین همه « اناهیتا » Anahita است.

«اناهیتا» یا «ناهید» ربة النوع آب و حاصلخیزی از اعصار «کلکولیتیک»
دورۀ قبل التاریخ گرفته در عصر ویدی و اوستائی تاریخ مملکت ما معروف بود
چنانچه این قسمت های تاریخ او را در صفحات ( ٣٠٨ و مابعد ) فصل سوم


(٩٥)
جلد اول این سلسله شرح دادیم « اناهیتا » به صفت « مادر » و به مفهوم اصطلاحی
منشاء موجودات و فراوانی و حاصل خیزی و قوهٔ نامیهٔ زمین از دوره های
قبل التاریخ در میان ملل آسیای میانه و قریب معروف و بنام های مختلف
یاد میشد. در اوستا « اپام نپات » Apam-napat یعنی « پسر آب » و بیشتر بنام
صحیح تر « اناهیتا » یاد شده و بهمین اسم قرن ها بعد از عصر اوستائی در باختر
مشهور بود. در بابل او را « ایشتار Ishtar » در عیلام « ناینیا Nania » در اسیای صغیر
« ارتمید Artemide » و در هند « دهیشانی Dhisani در آشوری « میلی تا Mylitta »
در یونان « ونوس ایورانیا Venus Urania » و فارسی ها « تاناتا Tanata » میگفتند (۱)
« اناهیتا » در باختر نام محلی دیگری هم داشت موسوم به « دیتیا Daitia » که نام
مجرای علیای رودخانهٔ « آمو » بود و قرار تعریف اوستا « اناهیتا » را هم بعضی
مدققین نام رود خانهٔ آمو میدانند .
« اناهیتا » از دورهٔ اوستائی به بعد در باختر در حوالی سواحل رودخانهٔ آمو
معبد با شکوهی داشته و دران مجسمهٔ او بشکل دختر جوان مجلل، آراسته
به انواع زیور و جواهرات وجود داشت و چنین مینماید که اوستا تعریف او را
از روی همین مجسمه نموده باشد ( تعریف اوستا در صفحهٔ ۳۱۲ جلد اول
ملاحظه شود ) چنانچه « تره ور Trever » مدقق معاصر روسی درین باره میگوید:
« از زمانه های خیلی قدیم در بکترا معبد و مجسمهٔ اناهیتا که اوستا د تعریف نموده
وجود داشت » (۲) . مشار الیه تحقیقات مزیدی درین باره دارد و از روی
نگارشات او معلوم میشود که در سغدیان مخصوصاً در خرابه های شهر « افراسیاب »
عدهٔ زیاد مجسمه های كوچك این ربة النوع از گل زرد پیدا شده و بشكل زنی
(۱) صفحه ۹ بکتریا تالیف اچ، جی راولنسن .
(۲) خلص ایطالوی کتاب صنعت یونان و باختری تالیف «تره ور» اصل کتاب روسی و تازه
در (١٩٤٠) در مسکو طبع شده و جناب وزیر مختار ایطالیا مقیم کابل موسیو (کورونی) خلاصه ئی
از ان بزبان ایطالوی ترجمه نموده و در دسترس من گذاشتند .


(٩٦)
اوزانشان داده اند که پلانی در بر دارد و گل بامیوه ئی در دست گرفته و چنین بنظر می آید که همه از روی مجسمۀ او که در معبد باختر بود نقل و ساخته شده باشد.
«اناهیتا» با چنین شهرت و قداستی که در باختر داشت نسبت به همۀ ارباب انواع آریائی بیشتر در ذهنیت یونانی های باختر تاثیر افگند و ایجابات زمان او را با بعضی ارباب النواع قدیم باختری مثل «میترا Mitra» رب النوع آفتاب و «ارتمید Artemide» رب النوع حاصل خیز آسیای صغیر و غیره توام و ملحق ساخت هیکل او روی بعضی سکه های «دمتریوس» پسر ایو تیدم پادشاه یونان و باختری و فاتح هند طوری دیده میشود که کمان و نیزۀ سه دندانه در دست دارد و در بعضی مسکوکات کوشانی های بزرگ هم بضرب رسیده است.
غیر از «اناهیتا» رب النوع آفتاب یعنی «میتهر»ای ویدی و «میتر»ای عصر اوستائی که از ارباب انواع قدیم باختری بشمار میرفت هم درین عصر از خاطرات آئین قدیم کشور نمایندی میکرد. «میترا» و مراحل اولیۀ تاریخ آن هم در جلد اول شرح داده شده (صفحۀ ۳۱۳ و بعد) اینجا مربوط به دورۀ سلطنت شاهان مستقل یونان و باختری همین قدر مینگاریم که مانند «اناهیتا» خاطرۀ او تا آنقدر در باختر و سائر نقاط آریانا قوی بود که بر افکار توده و جامعه و صنعت کاران آن تاثیر زیاد اندازد. یونانی های باختر او را با «هرکول» هم پایه میدانستند و دومین خانوادۀ سلطنتی یونان و باختری یعنی «ایوتیدم» و احفادش دمتریوس و ایوتیدم دوم وهلیوکلس که حامی خاندان خود «هرکول» را میدانستند از «میترا» هم استمداد می جستند و او را طوری روی سکه های خود نمایش داده اند که در دست چپش پوست شیر و عصا در دست راستش تاج و بر سرش بشکل اشعۀ آفتاب تاجی در خشان و مجلل نهاده اند. یعنی صفات پهلوانی «هرکول» یونانی و علایم نور آفتاب میترای باختری را یکجا کرده و از آن


(۹۷)

بشکل «میترا- هر کول» پهلوانی شجاع و شیر افگن با تاجی مرکب از اشعهٔ
آفتاب بمیان آوردند «میترا» رب النوع آفتاب با اسپ های سفید بالدار و عرادهٔ
آن از موضوعاتی است که نقاشان ورسامان آریائی حتی تا دوره های بعدتر کوشانی
آنر افرا موش نکرده و در معابد بودائی هم آنرا داخل کرده اند و نمایش اسپ
در مسکوکات «اپوتیدم» هم به این موضوع بی ارتباط نیست.
در سکه های «تترادراخم» (چهار درهمی) «انتیال کیداس» که مخصوص
حوزه کاپیسا است پیش روی زوس که روی چوکی نشسته نیمهٔ پیش
روی بدن فیل به حیث شعار مخصوص کاپیسا که عبارت از «سرفیل» میباشد
نمایش یافته و این هم جزء تا ثیراتی است که داستانها و عقاید و افکار
آریانی بر موضوعات میتولوژی یونانی وارد نموده است. تاثیر شالودهٔ عقاید
قدیم و یدی و اوستائی و ارباب انواع باختر تنها در زمینهٔ میتولوژی یونانی
منحصر نیست بلکه در فلسفه و داستان های بودائی هم داخل شده و قراریکه
در فصل کوشانی های بزرگ مطالعه خواهیم نمود در انجا هم تغییرات اساسی
وارد کرده و طریقهٔ جدید «مهایانا» یا «راه بزرگ نجات» را با مدرسه و اصول
تفکر و خیال آن بمیان آورد.
خلاصه بصورت نتیجه میتوان گفت که در دورهٔ سلطنت شاهان مستقل
یونان و باختری یعنی در دو قرن اول «ق م» بقایای دیانت قدیم اوستائی از بین نرفته
و بعضی از ارباب انواع باختری مثل اناهیتا و میترا پرستش میشد، مخصوصاً
«آناهیتا» پیروان بیشتری داشت. فلسفهٔ بودائی و داستانهای اساطیری یونانی
با عقاید و افکار محلی مختلط گردید و همهٔ این عوامل تکانی در معتقدات مردم
تولید کرد. عقیدهٔ آزاد و زمینهٔ برای پرورش هر نوع کیش و مسلک مساعد شده
بود. این رویه و فضادر دیگر پهلوهای زندگانی این عصر مملکت با هم
بی تاثیر نمانده و روی هم رفته از ترکیب و اختلاط افکار خودی و بیگانه حیات


(۹۸)
و اجتماعيات و تهذيب شكل محلی بخود گرفت كه آنرا به صفت «يونان و باختری » یاد میکنند .

صنعت یونان و باختری : فضا و محيط آريانا در دو قرن اول «قم» که تايك اندازه اقتضائات و ایجابات آنرا شرح داديم در زمینه صنعت به مفهوم عام تاثير زياد نموده و سبب شد که مدرسه صنعتی مخصوصی بنام مدرسه «یونان و باختری» بمیان آید مطالعه واثبات چنین مدرسه درین عصر از امهات مسائل ذوقی و تهذیبی کشور ما است و از تصادم آن متعاقباً با الهامات فلسفه و اساطیر بودائی مکتب صنعتی دیگر بنام مدرسه «كريك وبوديك» یا «یونان و بودائی» ظهور میکند که مطالعه آن مبحث جداگانه و برای آن فصلی را وقف نموده ايم .
همان طور که در مبحث « کیش و دیانت» عوامل متفرقه محلی و خارجی وباز امتزاج و اختلاط آنها را مطالعه کردیم عین آن در مورد صنعت نیز ضر ور است زیرا همه چیزهای این دو قرنی که مورد مطالعه ما قرار یافته ترکیبی و از عوامل محلی و یونانی و بودائی بمیان آمده است. البته تاثیر عوامل نسبت به هر مسئله متفاوت است ولی بازهم در تشکیل مدرسه «یونان و باختری» هر دو عامل دخیل و روح مرکبه آنها با تماس الهامات فلسفه بودائی صنعت «كريك وبوديك » یا «یونان و بودائی» را بمیان می آورد .
چون حفريات هنوز در طبقات قبل التاریخ آریا نا مخصوصاً در صفحات باختر عملی نشده عجالتاً مطالعه شخصیت وسویه صنعتی باختر قبل از ورود یونانی ها مشکل است و عامل مثبتی در دست نیست تا روی آن گفتگو شود ولی قراریکه در مبحث گذشته ذكر نموديم بعضی مدققین به این عقیده اند که تعریفی که اوستا از «آناهیتا» نموده از روی مجسمه این ربة النوع بوده که در معبد آن در باختر وجود داشت البته مجسمه كگهای كوچك گلی که چند عددی از حوالی خلم (شہر بانو) و به تعداد بیشتر از سغدیان پیدا شده وهمین ربة النوع «رودخانه آمو » یا به اصطلاح


(۹۹)

ربة النوع فراوانی را نشان میدهد چیز دیگری است که به دوره های قدیم تر ارتباط دارد . همین قسم اگر به زیورات و ستاره ها و تاج و اکلیل « اناهیتا » ربة النوع رودخانه اکسوس (آمو دریا) استناد شود گفته میتوانیم که صنعت کاران و هنرمندان لایقی قبل از یونانی ها در باختر وجود داشت .
البته فتوحات اسکندر در شرق و مخصوصاً دوره سلطنت مستقل شاهان یونان و باختری عصر جدیدی در تربیه ذوق صنعتی و انبساط صنایع ظریفه کشود . شبهه نیست که یونانی های قدیم در شعب مختلف صنایع ظریفه مخصوصاً هیکل تراشی سرآمد تمام ملل بوده و اصول تربیه بدنی ایشان زیبایی و تناسب بدن را به مفهوم حقیقی و حد اعلای آن رسانیده بود . مخصوصاً این فن در عصر خود اسکندر با استاد چیره دستی مانند «لی سپ» که هیکل تراش دربار او بود و ساختن مجسمه اسکندر را غیر از او کس دیگری اجازه نداشت به منتهای ترقی خود رسیده بود . مدرسه هیکل تراشی «لی سپ» در آریانا تاثیر زیاد نموده و قراریکه بهترین مجسمه های هده نشان میدهد استادان هیکل تراش افغانستان تناسب و بلندی قامت را به اصول موضوعه «لی سپ» می ساختند . علاوه برین روی مسکوکات شاهان مستقل یونان و باختری بعض ارباب انواع میتولوژی یونانی را مانند «هرکول» از روی مجسمه «لی سپ» نقل کرده اند . معلوم نیست که خود «لی سپ» یا از همکاران او کسی با قشون اسکندر و یا بعد تر به مملکت ما آمده و یا آثار او به اینجا آورده شده است «تریور» درین باره چنین اظهار نظر میکند: «غرابت ندارد که با اسکندر اصل و یا نقل آثار دست «لی سپ» به آسیای مرکزی آورده شده و دستور مدرسه او را صنعت کاران باختری ترجیح داده و محافظه نموده باشند (۱) علت ترجیح هم
(۱) «تریور» در جای دیگر کتاب خود «صنعت یونان و باختری» میگوید: حامی ایوتیدم و احفاد او هرکول بود . ایوتیدم اول تصویر «هرکول» را از روی مجسمه نشسته او که کار «لی سپ» بود در مسکوکات خود بضرب رسانید . این مجسمه اول در «تارانت» بود. در ۲۰۹ مسیحی آنرا به روم بردند . ایوتیدم دوم تصویر هرکول را از روی مجسمه دیگر «لی سپ» نقل و در سکه های خود بضرب رسانیده همین قسم تصاویر «پوزیدون» و «دیوسکوری» مسکوکات هلیو کلس و اپوکراتید از آثار «لی سپ» نقل شده .


تصویر (١٩) مقابل صفحه (١٠٠)

صحنه های شکار . نمونه های کار وسبك صنعت یونانو باختری، این مدرسه در اثر امتزاج قریحه وذوق صنعتگران باختری و یونانی در افغانستان بمیان آمده است


تصویر (۲۰) مقابل صفحه (۱۰۱)

صحنه های شکار، صنعت یونانو باختری علاوه براینکه منشاء صنعت «گريكو بوديك»
و مدرسه كوشانی افغانستان میباشد بر صنایع مستظرفهٔ آسیای مرکزی و رویه صنعتی ساسانی
تأثیر زیاد افگنده است (تصاویر نمره (۱۹) و (۲۰) از کتاب صنعت یونانو باختری تالیف
مدام تره زوروسی اقتباس شده است)


(۱۰۰)

ازین معلوم میشود که مدرسه «لی سپ» میزاتی داشت سراسر (رآلیست)
که با خواص مصنوعی وغیرطبیعی صنعت هخامنشی که تا این زمان در باختر رواج
داشت مغایرت بهم میرسانید. در همین مدرسه (رآلیست) لی سپ استادان
باختری نقش تصاویر حقیقی را روی مسکوکات یاد گرفته و به دوسه قلم خطوط
طبیعی وعینی چهره را نمایش داده میتوانستند. تصاویر شاهان یونان وباختری
روی مسکوکات از دست استادان بزرگ است، این تصاویر را صنعت کارانی
ساخته، چیره دست که در کار خود فوق العاده مهارت داشتند و تصاویر بدین
خوردی را طور طبیعی ساخته اند که نه تنها خطوط ممیزه وشخصی چهره ازان
معلوم میشود بلکه جزئیات خواص روحی هر شخصی را هم نمایندگی میکند. از
امکان بعید نیست که در میان استادانی که تصاویر مسکوکات ومدال ها را رسم
کرده اند یونانی ها هم بوده باشند ولی اگر به این مسئله دقت شود که مسکوکات
یونان و باختری مانند تبلوی فوق العاده دقیق خطوط چهره را نشان داده و مهارتی
در آنها بکار رفته که حتی میزات روحی وفکر وخیال ورأفت وعزم واراده را هم
نمایندگی میکند حالانکه مسکوکات یونانی معاصر آنها ازین کیفیت عاری است،
آنوقت نتیجه جز این نمیشود که بگوئیم سکه های مذکور ثمره کار استادی
است محلی یایونانی یابا ختری که به بهترین صورت از اصول موضوعه «لی سپ»
استفاده کرده است. در جائیکه ارباب انواع یونانی را با یلان و شلوار نشان
داده اند شبهه ئی نمی ماند که استاد هیکل تراش یا رسام ونقاش باختری بوده زیرا
استاد یونانی الاصل اصلاً به چنین فکری افتاده نمیتواند (۱).
با این تفصیل دیده میشود که مدرسه صنعتی «یونان و باختری» به کدام اندازه

(۱) این ترجمه و اقتباس از روی خلاصه ایطالوی کتاب صنعت یونان وباختری تالیف «تر ی ور Trever»
که موسیوکورونی وزیر مختار ایطالیا مقیم کابل از روی متن روسی کتاب مذکور برای من ترجمه
فرموده اند بعمل آمده است.


(۱۰۱)

در دو قرن اول ق م در باختر صاحب شخصیت معین و ممتاز شده بود. استادان
هیکل تراش و نقاش و رسام باختری از بهترین استاد و مدرسه یونانی الهام
گرفته و قراریکه مسکوکات شهادت میدهد فن صورت گری ، و حکاکی را
به حد کمال ترقی رسانیده بودند چنانچه نظیر ایشان استادان یونانی خود
یونان هم درین زمینه از عهده نبرآمده اند . در تشکیل این مدرسه استادان
آریائی مخصوصاً در اول وهله باختری ها سهم بار زدا شتند و قرار یکه از
مطالعات وقضاوت «تره ور» برمی آید اختصاص وامتیاز این مدرسه به قریحهٔ
هنر مندان محلی باختری ربط زیاد داشت .
مدرسهٔ صنعتی «یونان و باختری» در تاریخ مملکت ما و کشور های مجاور
حتی تمام آسیا مقام و اهمیت زیاد دارد و کانون الهامی شمرده میشود که باعث
ایجاد مکاتب صنعتی در دو طرفهٔ هندو کش شده وبر جهان صنایع مستظرفه
آسیائی تا نقاط دور دست و زمانه های طولانی تاثیر انداخته است . چنانچه
مدقق روسی که بالا از و اسم بردیم درین مورد چنین اظهار نظر میکند: «اهمیت صنعت
باختر تازه برما آشکار شده است» «می یر Meyer» اهمیت و ارزش آنرا در انبساط
صنعت بودائی و صنایع آسیای مرکزی و شرقی خاطر نشان کرده است. هرز فلد
Herfeld اظهار میکند که صنعت ساسانی جز شاخه ئی از صنعت «یونان و باختری»
نیست. اگر تمام آثار و شواهدی را که بدست آمده پهلوی هم قرار د هیم وجزئیات
آنها را مطالعه کنیم خواهیم دید که با وجود اختلافات ظاهری عمو می ، در
شکل و تخنيك و تزئینات و موضوع وسبك یکی هستند. اختلاف ظاهری یا اختلاف
خواص بسته به انبساط قلمرو سلطنت «یونان و باختری » است که علت پارهٔ
اختلافات عرقی وتهذیبی را هم در بعضی موارد توضیح میکند . در نیمهٔ اول قرن
سوم ق م زمانیکه شکل كلاسيك صنعت در آسیای مرکزی هنوز موفق به تحصیل


(۱۰۲)

خود در اشکال صنعت محلی نشده بود روی اشیا و در سبك ابدات شكل كلاسيك
مشخص تر است. در قرن دوم ق م که تهذیب محلی باختر و یونانی و هندی و چینی
بکمال انبساط رسید، صنعت خواص دو جانبه بخود گرفت . وحدت مظاهرات
مختلف تهذیب نه در ظاهر اشیا بلکه همیشه و در تمام موارد بصورت عمیق
در داخل اشیاهم تاثیر افگنده است از روی تصاویر روی گل زردومسكوكات
کوشانی هم به همین نظریه میرسیم و می بینیم که صنعت نسبتاً خواص كلاسيك
خود را از دست داده ولی کامل از بین نرفته . صنعت کوشان مدرسه ایست
که عوامل كلاسيك را بالواسطه تهذيب یونان و باختری، اتخاذ کرده است .
این مسئله راهم به آسانی فرض میتوان کرد که در مناطقی که جزء
سلطنت یونان و باختری بود مثل مار جیانا و در انجیانا (مرو و سیستان) و
متعاقباً تحت نفوذ موقتی پارت ها آمد تهذیب و صنعت در يك دورۀ معین نسبت
به سائر حصص قلمرو پارت فرق داشت. صنعت یونان و باختری، مانند سائر
صنایع مختلط که دران ها اشکال تهذیب وصنعت مختلف بهم ترکیب میشود
دارای اهمیت مخصوصی است . در اثر تصادم تهذیب شرقی و غربی در اسیا
مدرسه صنعتی جدید «یونان و باختری، بمیان آمده و انتشار آن
انقلابی در زمینه صنعت آسیائی تولید کرده است .
ورود بادیه نشینان کوشانی از ماورای سر دریا با اشکال وتصاویر جدید
و استقرار آنها در باختر و تماس شان با صنعت یونان و باختری مدرسه کوشان
را بمیان آورد. تا اندازۀئی صنعت ساسانی از ریشه مدرسه کوشانی آب خورد .
ودیری نگذشته از صنایع ملل قفقازی و صنایع یونانی شاهی هم مستفید شد .
صنعت ساسانی به نوبۀ خود تا اندازۀ زیاد اشکال صنایع را نه تنها در فارس مستقر


(۱۰۳)

ساخت بلکه در مدارس صنعتی بیزانس وروم وروسیه و چین هم تاثیر افگند
و با امواج معکوس صنایع ملل آسیای مرکزی مقابل شد . » (۱)

چون مدر سۀ صنعت «یونان و بو دائی» را در فصل مخصوص آن مطالعه
خواهیم نمود بعد از کشفیات مهم قندوز در ۱۹۳۶ و انتشار رسالۀ کو چك
«صنعت بودائی باختر» از طرف موسیو هاکن همین قدر اینجا متذکر میشویم
که این مدرسه هم خلاف آنچه پیشتر تصور میکردند توسط استادان « یونان
و باختری» پناه گزین در گندها را بمیان نیامده بلکه در عصر شاهان مستقل
یونان و باختری در صفحات شمال هندوکش در باختر تولد شده است و ممیزات صنعت
کلاسيك یونانی در آنها مشهود است . (۲)

تجارت و راه ها : وضعیت جغرافیا ئی آریانا در استانه آسیای مرکزی
چیزی است که بذات خود اهمیت آنرا میان شرق قریب و شرق میانه ترسیم
میکند . در فصل اول جلد اول به تائید شواهد مدنیت عصر « كلكو لي تيك»
مستند بر نگارشات «سرجان مارشال» و «سر اورل استن» و جمع دیگر از مدققین
شرح دادیم که در دوره های قبل التاریخ هم ارتباطی میان حوزۀ اندوس (حواشی
شرقی آریانا) وحوزۀ بین النهرین و سواحل بحر سفید قایم بود وحوزۀ هیر مند
و سیستان درین راه نقش خوب تری بازی کرده است. در همان فصل دقیق تر تحت
عنوان «لاجورد و رول آن در مرا ودات آریانا» (صفحه ٢٤) نوشتیم که از
شش هزار سال قبل راههای رفت و آمد تجارتی و تعلقات تهذیبی بین کوه پایه های
آریانا وخاك های غربی آسیا تا سواحل بحر سفید وحوزۀ نیل وجود داشت.
آریانا با موقعیت مساعدی که داشت با رودخانه های بزرگی که از کوه پایه های

(۱) ترجمه اژنوی خلاصه ایطالوی کتاب صنعت یونان و باختری تالیف «تریور» که در
پاورقی صفحه پیشتر ذکر شد .
(۲) صفحه (۱۰) رسالۀ صنعت یونان وبودائی باختر نگارش موسیوها كن کابل ۱۹۳۷


( ١٠٤ )
آن به چهار گرد افق جاری بوده و هست و هر كدام راه طبیعی شمرده
میشود در انبساط تعلقات مراوداتی و تجارتی و تهذیبی رول مهمی بازی كرده و این
چهارراه بسا مدنیت ها را بهم تماس داده است دودمان های بزرگ «پاراداتا»
و «كاوی» و «اسپه» با پادشاهان مقتدر و فعال آریانا كه در جلد اول شرح كارنامه
های آنها داده شده است در كشیدن راه ها و بسط تهذیب آریائی در چهار دور
افق صرف مساعی زیاد كرده اند. ازین اعصار دور افتاده گذشته در دوره ئی
كه مصروف مطالعه آن هستیم یعنی در دو قرن اول ق م كه مصادف به سلطنت
شاهان مستقل یونان و باختری میباشد هم كشور ما در زمینه تجارت و مراودات
مقام معینی دارد. فتوحات شاهان یونان و باختری خارج از چوكار تاریخی
آریانا راه ختن و كاشغر و حوزه تارم و التائی و حوزه كنگارا را باز كرده
بود. و خود مسكوكات در دوره شاهان یونان و باختری و باز مسكوكات نقره ئی
به این زیبائی و قشنگی یكی از علایم ترقی اقتصاد و از نشانه های انبساط تجارت
است. همین قسم طلا كه در رونق بازار تجارت تاثیر زیاد دارد پیش از دوره
سلطنت یونان و باختری هم زیاد بود. این طلا غیر از اینكه از ریگ شوئی های
سواحل علیای آمو از بدخشان و زرافشان و سغدیان بعمل می آمد از كوه های
التائی هم استخراج میشد. بعقیده موسیو «تره ور» نقره پنجشیر درین زمان بكار
افتاده بود. این مدقق در جمله علل قشون كشی های ایوتیدم بطرف حوزه تارم
(صفحات ١٢ و ١٣ همین فصل) یكی هم نرسیدن طلا را از التائی میداند كه جنبش
و غلیان بادیه نشینان مانع آن شده بود. بهر حال وجود فلزات قیمتی طلا و نقره
و مسكوكات زیبا و قشنگ و مخصوصاً تنوع و كثرت آن درین دوره از جمله
عواملی است كه گرمی بازار تجارتی را نشان میدهد . شاهان یونان و باختری
به ضرب سكه اهمیت زیاد میدادند و آنرا مهمترین عامل اعتبار و قدرت مالی
دولت می شمردند. برای صفحات جنوب هندو كش در یكطرف مسكوكات


(۱۰۰)
رسم الخط خروشتی و زبان پرا کریت را استعمال می نمودند . برای نقاط مفتوحه هندی سکه های مسی بیشتر بضرب رسانیده میشد .
از نقطه نظر مراودات تجارتی چه از راههای خشکه و چه از جریان رود خانه ها مخصوصاً از دو رودخانۀ بزرگ اکسوس ( امو دریا) واندوس ( سند) استفاده میشد. بکترا یعنی بلخ پایتخت مملکت : رین وقت با موقعیت مساعدی که داشت مرکز انشعاب و اتصال راه ها بود و ازینجا راه هائی بطرف شرق جانب چین' بطرف غرب جانب قلمرو دولت سلو سی وطرف جنوب وجنوب شر ق جانب اراضی متصرفی هند و ماورای آن میرفت از بلخ بطرف چین دو راه رفته بود . یکی از راه بدخشان و درۀ واخان بطرف یار کند و دیگری از طریق فرغانه به طرف کاشغر . این دو راه در شمال و جنوب رودخانۀ اکسوس کشیده شده بود اوائل استقرار روابط تهذیبی میان باختر وچین بسیار قدیم و داستان های خود چین آنرا به ٤ هزار سال قم میرساند . به حقایق تاریخی اگردیده شود در همین دوره که اینجا مصروف مطالعة آن هستیم وضعیت طرفین متقاضی بود که تعلقاتی شروع شود . در آریا نا دولت یونان و باختری و در چین آن وقت خاندان «هانها» حکمرمائی داشت شروع ارتباط تهذیبی میان باختر وچین را به اوائل قرن ۲ قم میتوان نسبت نمود (۱) ارتباط تجارتی میان باختر وچین هم سابقه قدیمی دارد و بیشتر مراودات را میان طرفین باشندگان حوزۀ «تارم» عملی می کردند از باختر بیشتر ظروف شیشه ئی و احجار کریمه وجواهرات و از چین در مقابل ابریشم و پارچه های ابریشمی 'لاك' پوست' آهن'طلا'نقره' نیکل آورده میشد اهالی باختر در نظر چینی ها بیشتر مردمان تجارت پیشه معرفی شده و مخصوصاً بعد از مسافرت چیان - تسین ( ۱۲۸م) این نظریه تقویت یافت زیرا مشارالیه میگفت که باختری ها خیلی تجارت را دوست دارند .
(۱) نفوذ مقابلة موسیقی میان شرق اقصی و شرق میانه ، مقالة «هانری. جارج فارمر» ترجمۀ مؤلف کتاب هذا . شمارۀ سوم سال دوم مجلة آريانا .


(١٠٦)

راه غربی از حوزۀ هریرود ازطریق «پارتیا» جانب «اکبتانا» (همدان) میرفت و از آنجا به «انتیوکیا» Antiochia وصل میشد. راهی که بطرف جنوب هندوکش به علاقۀ مفتوحه هندی میرفت از کوتل های معروف هندوکش به حوزۀ کاپیسا منتهی میشد و اینجا عموماً دوشاخه داشت که یکی ازطریق نجرو تگاو و لغمان به درۀ کنر و اسمار و چترال و سوات به «پوراشاپورا» (پشاور) و از آنجا به «تاکزیلا» وصل میشد و دیگری از راه جنوبی تر از حوالی کابل فعلی و خورد کابل و هده بصورت مستقیم به سواحل «اندوس» منتهی میگردید .

همین قسم از رودخانه های بزرگ مخصوصاً اندوس (سند) و اکسوس (آمو دریا) هم در مراودات تجارتی استفاده میشد . رودخانۀ اندوس از زمانه های قدیم تر قابل کشتی رانی بوده و خاطرات آن در تاریخ ثبت است . اسکندر حین مراجعت ازین رودخانه تا بحر توسط کشتی فرود آمد . «تارن» به این عقیده است که پادشاهان یونان و باختری قوای دریائی در دو رودخانۀ آمو دریا و سند داشتند و میگوید که نیزۀ سه شاخ روی سکۀ «دمتریوس» و تصویر «پوزیدون» ژنی دریا روی سکۀ «انتیماکوس» دلیل بر این است که ایشان قوای دریائی در دو رودخانۀ «اندوس» و «اکسوس» داشتند (۱) . از روی نگارشات «استرابون» چنین معلوم میشود که مال التجاره هندی با آب های آمو دریا به دریاچۀ «ایرکانو Ircano» (بحیرۀ خزر) و از انجا ازطریق «کورا Kura» و اراضی مجاور به «اوکسین Euksin» یعنی بحیرۀ سیاه حمل و نقل می یافت . قراریکه «ترعور» تشریح میدهد مال التجاره مذکور از «کوفن» یعنی حوزۀ کابل به ۷ روز به باختر و سواحل آمو دریا برده میشد . (٢) پس به این ترتیب با مدارکی که در دست است واضح معلوم میشود که مال التجاره هندی از راهائی که ذکر

(۱) یونانی ها در باختر و هند تالیف «تارن» صفحۀ ١٤٣ .
(۲) خلاصۀ ایطالوی کتاب صنعت یونان و باختری .


(۱۰۷)

شد به حوزهٔ «کوفن» یعنی کاپیسا در مدخل دره‌های هندو کش آورد، میشد
و از اینجا بهرو‌سیلهٔ که بوده به سرعت خیلی زیاد هفت روز به باختر حمل و نقل
می‌یافت و توسط کشتی ها با جریان آمو دریا به بحیرهٔ خزر انتقال می یافت
در این وقت رود آمو به بحیرهٔ اورال میریخت ولی این بحیره را کانال طبیعی
از گوشهٔ جنوب غربی به بحیرهٔ خزر وصل نموده بود) . سپس مال التجارهٔ مذکور
از سواحل خزر با کاروان و قافله به بحیرهٔ سیاه برده میشد و به آسیای صغیر
و حتی سواحل شرقی و شمالی بحر مدیترانه انتشار می‌یافت.
همین قسم از رودخانه اندوس (سند) هم استفاده های تجارتی بعمل می آمد
چون خارج از حوزهٔ این رودخانه تا «پتالی پوترا» یعنی «پتنه» مرکز دولت
موریا، نفوذ دولت یونان و باختری انبساط یافته بود (صفحهٔ ۲۳ - ۳۳ ملاحظه شود)
مراودات تجارتی اندوس دارای اهمیت زیاد بود . مهم تر از همه این است
که بندر «بری گازا» Brygaza (بروچ Broeh) در گجرات و سواحل شرقی
خلیج «کامبی» بدست «اپولودوت» برادر و ژنرال پادشاه معروف یونان
و باختری دمتریوس فتح شده و این بندر از نقطه نظر مراودات تجارتی خشکه
و دریا دارای اهمیت زیاد بود. راه دریا از آنجا بطرف غرب بازیو دوراهای خشکه
از طریق «ابوجن» و «ویدیسا» و «کوزامبی» به «پتالی پوترا» و سواحل
گنگا میرفت. یادگارهای عمرانی پادشاهان یونان و باختری در حوزهٔ
اندوس زیاد است شهرهایی بنام «دمتریوس» و بنام «ته‌اوفیلا» مادرش در اینجا
آباد شده بود و شهر اخیر الذکر را در مناطق غربی دلتای اندوس قرار میدهند.
خلاصه دولت یونان و باختری و انبساط قلمرو آن از حوزهٔ «ایگزارت» تا
خلیج کامبی و از صحرای لوط تا حوزهٔ گنگا که راه‌های بزرگ خشکه و آب
را در دست داشت، در توسعهٔ مراودات تجارتی آریانا در دو قرن اول ق م تاثیر
زیاد افگند و به اساسی که شالودهٔ آن درین دوره قایم شد، امپراطوری کوشانی


(۱۰۸)
آریانا تجارت کشور را با همسایگان حتی ممالك دور دست چین'رم شرقی
'بیزانس' توسعهٔ مزید داد و ازان در فصل معینه اش صحبت خواهیم نمو د.
زبان ورسم الخط :درجلد اول(صفحه ۱٦۰)اززبان ویدی و(صفحهٔ ۳۳۱)
اززبان (زند)شاخه های السنهٔ باختری خانوادهٔ هندواروپائی که در دوره های
معین در خاك های آریانا حرف زده میشد صحبت نمودیم . شاخه های این دو
زبان قدیم در کوه پایه های مملکت معمول و از احتمال بیرون نیست که تا
زمان دوره که مصروف مطالعهٔ آن هستیم شاخه های تازه ئی هم ازان ها
بمیان آمده با شد.چیزیكه در ین زمینه به دورهٔ سلطنت شاهان مستقل
یونان و باختری بیشتر ارتباط دارد شیوع زبان و رسم الخط یونانی و اختلاط
آن با لهجه های محلی است .
وقتیکه 'استرابون' میگوید که اهالی باختر لهجه های مختلفی حرف میزدند
که نوعیت آن'یکی بود' اشاره به شاخه های مختلف السنهٔ باختری میکند که
تا امروز هم انواع آن در نقاط مختلف دیده میشود قراریکه از روی مسكوكات
یعنی از روی اسناد رسمی این زمان معلوم میشود شاهان یونان و باختری
'زبان' یونانی وزبان محلی هردورا احترام میکردند. و اكثر احتمالات
به این دلالت میکند که زبان دربار اقلا در اوائل یونانی بو ده ولی متعاقباً
بعد از ' ایوتیدم ' موسس دومین خانوادهٔ سلطنتی یونان وباختری که وحدت
خاك های آریانا در عصر او صورت گرفته است زبان های محلی هم در دربار حرف
زده میشد.زبان یونانی ا گرتا اندازه ئی در باختر خوب فهمیده میشد' در جنوب
هندوکش تازگی داشت ومردم آنرا نمی فهمیدند به این مناسبت زبان های
محلی یا اقلاً یکی آنها وارد دربار ورسمیات شده بود.مسئلهٔ توحید خاك آریا نا
طبعاً چنین متقاضی بود واین مسئله واضح از روی مسكوكات معلوم میشود
زیرا به مجردیکه دولت یونان و باختری به جنوب هندوکش نفوذ یافت زبان


(۱۰۹)

پرا کریت و حتی رسم الخط خروشتی در چپه مسکوکات ظهور کرد.
و «دمتر یوس» اولین کسی است که مسکوکات خود را به دو زبان یونانی
و پراکریت و به دو رسم الخط یونانی و خروشتی زینت داده است. علاوه برین
در اثر اختلاط و امتزاج یونانی ها با باشندگان آریانا، زبان یونانی
و لهجه های آریا نی بهم مخلوط شد و طبعاً لهجه مخلوطی از هر دو
بمیان آمده بود (۱) تا اینکه کم کم همان طور که عنصر نژادی یونانی در خون
محلی منحل شد و از بین رفت زبان یونانی هم بکلی در لهجه های باختری حل شد.
قراریکه مسکوکات شهادت میدهد در دوره سلطنت شاهان یونان و باختری
دو رسم الخط در آریانا معمول و مروج بود یکی رسم الخط یونانی و دیگری رسم الخط
خروشتی در مسکوکات اولین خاندان شاهی مستقل یونان و باختری دیودوت اول
و پسرش که او هم بهمین نام یاد میشود تنها رسم الخط یونانی در مسکوکات باختر
استعمال شده است. با اقداماتی که در راه وحدت خاك آریانا از طرف موسس
دومین خانواده یونان و باختری شروع شد رسم الخط «خروشتی» بار اول در چپه
مسکوکات مربع «دمتریوس» ظهور کرد. قرار تحقیقات «ترنور» اسم خروشتی
از کلمه «کروتهه Karottha » آرامی اشتقاق یافته که به معنی (حرف) است
مبداء الفبای این رسم الخط هم «ارامی» است وازان مفصل در فصل کوشان
که عصر تعالی آن است بحث خواهیم نمود. این رسم الخط از راست به چپ تحریر
و حروف الفبا بدون ترکیب به یکدیگر بصورت مستقل نوشته میشد.
قراریکه مسکوکات شاهان یونان و باختری شهادت میدهند مرکز آن درین
عصر دامنه های جنوب هندو کش بود و بعد از دمتریوس یعنی از ( ۲۰۰ ق م )

(۱) «ترنور» میگوید که مقصد از زبان «مقدونی» که سنگا «Seneca» اشاره کرده
و میگوید که یونانی ها و هندی ها به این زبان متکلم بودند همان زبان مخلوط است و گرنه اصل زبان
صاف یونانی ها را «یونانی» میخوانند (صنعت یونان و باختری)


( 110 )
به بعد در تمام دورۀ سلطنت شاهان یونان و باختری موازی با رسم الخط یونانی
دوام نموده است. اگر چه کوشانی‌های بزرگ هم رسم‌الخط یونانی را
در مسکوکات خود استعمال کرده‌اند ولی این استعمال سراسر جنبۀ نقل و تقلید
دارد. و دورۀ ایشان را میتوان عصر ترقی رسم الخط خروشتی خواند.
در دو قرن سلطنت شاهان یونان و باختری مطالبی که در روی مسکوکات
به یونانی و رسم الخط آن نوشته میشد عین ترجمۀ آن در چپۀ مسکوکات
به زبان پراکریت و رسم الخط خروشتی به ضرب میرسید. ازین روش ثابت میشود
که اهل دفتر و منشیان دربار و طبقۀ منور هر دو زبان و هر دو رسم الخط را بخوبی
میدانستند و مترجمین و نویسندگانی وجود داشتند که در هر دو زبان
و رسم الخط آگاهی داشتند، میخواندند و مینوشتند و ترجمه میکردند. این رویه
دوام داشت و به تدریج رسم الخط یونانی ممیزات خود را در عصر کوشانی از دست
داد و از فهم مردم برآمد و رسم الخط خروشتی جای آنرا گرفت.
اردو و ادوات جنگی : بشهادت ادب ویدو اوستا از بدو طلوع تاریخ باینطرف
کهسار آریانا همیشه مهد پرورش پهلوانان نامی بوده و از همان روزگار باستان
که تازه شالودۀ حیات اجتماعی گذاشته میشد این روح در فرد و جامعه تزریق
یافته و با مرور دوره‌های تاریخی مرتب نشو و نما نمود و تقویت شد پهلوانی
سلحشوری، شهامت، سوار کاری سجیۀ فطری آریائی و علامۀ ممیزۀ باشندگان
آریانا، خراسان، افغانستان است که از سرود ویدی گرفته تا مها باراته و یشت‌های
اوستا و شاهنامه‌ها، همه به نقل داستان‌های رزمی آنها رنگین است
و بزرگترین عنعنۀ حماسی جهان را تشکیل داده است. (1)
در جلد اول فصل دوم تحت عنوان « جنگجوئی و اسلحه » ( صفحه 135 ) و در فصل
(1) ممدوحین شاهنامه‌ها یا شاهان اولیۀ آریا در سالنامه 1320 شاهنامه‌ها و مقایسه میان
پهلوانان آن و اوستا در سالنامه 1321 ملاحظه شود.


(۱۱۱)

سوم تحت عنوان «جنگ و ادوات جنگی» (صفحهٔ ۳۲۶) ممیزات رزمی و
حیات سلحشوری باشندگان آریانا در عصر ویدی و اوستائی شرح یافته است
از دورهٔ اخیرالذکر تا عصری که این جا مشغول مطالعهٔ آن هستیم این روح
همیشه زنده بوده و شاهد آن هم خود واقعات تاریخی است که درین بین رخ
داده و به تفصیل در جلد اول شرح یافته است. این جا به تعقیب آنچه درین مورد
در فصول جلد اول نوشته شده میخواهیم حتی‌الامکان چند سطری راجع به وضعیت
نظامی و صنوف عسکری دولت یونان و باختری بنویسیم. قراریکه از روی اقدامات
جنگی دولت یونان و باختری در عقب زدن متهاجمین مانند سلوسی‌های شامی و
موریاهای هندی و باز از روی جنگ‌های استعماری که در خاک‌های ماورای
شرقی اندوس (رود سند) و حوزهٔ تارم بعمل آمده، معلوم میشود که پادشاهان
یونان و باختری مقتدر و آریانا درین عصر قوهٔ نظامی مرتب و بزرگی داشته
و این قوه آنقدر توانا بوده که سلوسی‌ها را وادار به شناختن استقلال آریانا
کند و تا حوزهٔ گنگا و تارم دامنهٔ فتوحات خود را وسعت دهد. درین هیچ
شبهه‌ئی نیست که مهمترین حصهٔ تشکیلات اردوی ما را درین وقت سواره نظام
تشکیل داده بود. اسپ همان اسپی که در دوره‌های باستان تاریخ ما مخصوصاً
در دورهٔ اوستائی «سواری و سوارکاری» را در جامعه بمیان آورده بود هنوز
به اهمیت سابق خود باقی بود و دسته‌های سریع‌الحرکت سواره مدهشترین عامل
حمله و تهاجم شمرده میشد. باشندگان صفحات شمال هندوکش اهالی باختر
و تخارستان که تا امروز در سوارکاری مهارت فوق‌العاده دارند حتی بهترین
دسته‌های سوارهٔ نظام ما را تشکیل داده و فتوحات بزرگ این دوره بیشتر نتیجهٔ
سرعت حرکت آنها بود. این سوارکاران مجهز به تیر و کمان و ژوبین و نیزه
و شمشیر و قمه بودند و موقع را دیده از مهمترین سلاح خود کار میگرفتند.
«تره‌ور» مورخ معاصر روسی از روی کتاب «میلنداپانا Milindapana»


( ۱۱۲)
که درعصر ( مناندر ) ژنرال اوییانی امیر یونان وباختری اراضی متصر فی
هندی نوشته شده معلوماتی راجع بوضعیت عسکری دولت یونان و باختری کشیده
واز زبان سوار کاران این عصر می نویسد : ( اگر دشمن دور باشد او را باتیر
میزنم .اگرنز ديك شود او رابازو بین میزنم ، اگر نزیکتر شود او را با نیزه میزنم
واگر هنوز هم نزد يك تر شود او را با شمشیر میزنم واگر رسیده و تماس مستقیم
پیدا کند او را با دشنه خواهم زد .) ( ۱ )
نظام دولت یونان و باختری عراده های جنگی هم داشته ، در آریانا از زمان
ظهور آریاها به بعد عراده های جنگی همیشه مورد استعمال بود. در عصر ویدی
شاهان قبایل آریادر دو طرف هندوکش از اسپ بیشتر کار کشیدن عراده های
جنگی را میگرفتند و این رویه در عصر اوستائی هم معمول بود و ( رتئشتر )
( پهلو ان عراده سوار ) را میگفتند ( ۲ ) به همین رویه استعمال عراده های
جنگی در دورۀ سلطنت شاهان یونان و باختری در قشون آریانا باقی بود .
جای نشیمن سرباز و عراده ران مربع و از چوب یا آهن ساخته میشد و بادو
عرادۀ بزرگ مجهز بود . در سلك قشون دولت یونان و باختری فیل های
چنگی هم شامل بود مخصوصاً بعد از فتوحات دمتریوس در هند که زمینۀ
برای این کار بیشتر مساعد شده بود خود دمتر یوس پادشاه باختر بحیث
فاتح هند نقش سر فیل را در کلاه خود نصب نموده بود. در روى يك نوع سكۀ
( انتیال کید اس ) که در کاپيسا بضرب رسيده «سر فيل» بحیث علامۀ مميزۀ
کاپیسا در مقابل (زوس ) نقش است . ازین چیزها معلوم میشود که در عصر
شاهان یونان و باختری فیل مخصوصاً در علاقه های جنوب هندو کش اهمیتی
داشته و از فیل های جنگی حتی در سوقیات عسکری کار میگرفتند .
( ۱) خلاصۀ ایطالوی صنعت ( یونان وباختری ) تالیف (تر،ور)
( ۲ ) سلاح پهلوانان آریانا در عصر اوستائی شمارۀ هشتم سال اول مجلۀ آریانا .


(۱۱۳)

موسیو «تره ور» در کتاب «صنعت یونان و باختری» خود تصویر دو دائرة فلزی را داده که در موزه «ارمیتاژ» محفوظ است و در هر کدام آن فیل جنگی با فیل بان و سر نشینان نظا می آن دیده میشود. بر دوش فیل هو د جی بشکل قلعه های امروزی ما با بروج و کنگره ها نهاده شده و بالای کنگره ها سر دو نفر سرباز با نوک نیزه های شان معلوم میشود. در هر دو تصویر يك يك ازین سربازان خود فولادی بشکل خود شاهان یونان و باختری بسر دارد. فیل بان بیرون هودج قلعه نما با چنگك خود میان دو گوش فیل نشسته، تزئینات این هودج قابل ملاحظه است زیرا تا امروز نقوش آن در برج ها و دیوار های قلعه های ما محافظه شده است .
در سلك قشون دولت یونان و باختری دسته های پیاده هم بود که روی هم رفته از توده ملت جمع آوری میشد و اسلحة آنها عبارت از تیر و کمان و نیزه و سپر بود و گمان غالب بر این است که با تیر و کمان و قمه های كوچك به نمو نه ئی که تا حال در نورستان موجود است مجهز بودند. آثار صنعتی و مجسمه ها و تبلوهای رنگه ئی که در نتیجۀ حفریات از نقاط مختلف افغانستان مثل هده و بگرام، و فندقستان (درۀ غوربند) پیدا شده اگرچه به دو سه قرن بعدتر ربط دارد معذ لك راجع به لباس پیاده نظام و سوار و بعضی اقسام اسلحة تعرضی و تدافعی که درین مدت چندان فرقی نکرده معلومات میدهد. از روی بعضی مجسمه های هده معلوم میشود که سوار و پیاده زره می پوشیدند و این زره بیشتر از پارچه های فلزی مثلث نما تشکیل شده بود و وضع پارچه های فلزی زره پیاده و سوار فرق داشت نوك های قطعات مثلث زره پیاده پایان و از سوار بالا بود تا نیزه ئی که از بالا یا پایان حواله طرف می شد کار گر نه افتد. سپر مدور و خنجرهای دو دمه هم نمایش یافته شمشیر طویل راست هم مورد استعمال داشت .
موسیقی و نمایشات : در مملکتی مانند افغانستان و در دوره ئی مانند دورۀ


(١١٤)

سلطنت شاهان یونان و باختری که صنایع و آرت و شعب مختلف صنایع نفیسه
بهترین زمینه نشو و نما یافته بود طبعاً موسیقی هم بجائی رسیده بود. چینی ها قرار
افسانه های خود در چهار هزار سال قبل برای بدست آوردن (نی) توله «لنگ لن»
نامی را به باختر فرستاده بودند (١)، هیکل های مکشوفه از هده و تپلوهای رنگه
بامیان درین زمینه هم روشنی می اندازد. توله، رباب، بر بط، سه تار، تنبور
ادواتی است که بیشتر کانون آن آریانا بود و بعد از قرن دوم مسیحی از راه
سنکیانگ و حوزهٔ تارم به خاک های چین انتشار یافته است. «تره ور» مدقق
روسی به این عقیده است که نمایشات تیاتر در دربار پادشاهان یونان و باختری
و امرای ایشان در هند داده میشد زیرا «پلوتارك» تا اینقدر هم گفته که با اسکندر
ممثلیین یونانی هم همراه بودند، با این ملاحظات مدقق مذکور فرض میکند
که تیاتر و نمایشاتی که به اصول یونانی شباهت زیاد داشت در باختر بمیان
آمده بود.

(١) نفوذ متقابله موسیقی میان شرق اقصی و شرق میانه» نگارش «جارج فارمر» در شماره
اپریل ١٩٣٤ «ژورنال انجمن شاهی آسیائی بریطانیا و ایرلند» ملاحظه شود. ترجمه فارسی
این مقاله در شمارهٔ ١٥ مجلهٔ آریانا داده شده.


فصل هفتم

حصهٔ اول

پارت ها

هیر کانیا و پارتیا دو ولایتی است از ولایات شمال غربی آریانا که بعضی اوقات به نام های علیحده هیر کانیا و پارتیا و بعضی اوقات بيك اسم بزرگتر پارتیا یاد شده و از حوزهٔ هری رود تا سواحل بحیرهٔ خزر را که سرحد مدیا شروع میشد در بر میگرفت . بعبارت دیگر پارتیا مرکب بود از قطعات دامغان ، شاهرود ، جوین ، سبزوار ، نیشاپور ، طوس ، شهر نو و ترشیز و حوزهٔ اترك و هری رود .

قراریکه در فصل دوم جلد اول حدود آریانا شرح داده شده است «اراتوس تنس» و «استرابو» که از زبان او نظریات خود را شرح میدهد حدود آریانا را بطرف غرب طوری معین کرده که که پارتیا و پارتا کته جزء آریانا می آمد و مدیا و فارس ازان بیرون میماند لذا با این تقسیمات اساسی و صحیح گفته میتوانیم که پارتیا در شمال غرب آریانا آخرین ولایتی بود که با خاك مدیا تماس داشت بهمین جهت هرودوت در کتاب سوم بند ۹۳ و ۱۱۷ پارتی ها را با خوارزمی ها سغدی ها آرباها اهالی حوزهٔ هری رود) هیر کانی ها اهالی گرگان سرنگی ها زرنجی ها وتها منی ها (تیمنی ها که همه جزء باشندگان آریانا اندیکجا اسم برده و داریوش هم بعد از فتوحات خود خارج خاك فارس به رویه ئی که در ذکر اسمای باشندگان نقاط مختلف آریانا داشت و آنها را علیحده علیحده اسم می برد پارتیا را با در نجیا آریا، سگرتیا و هیر کانیا ملحق و یکجا اسم برده و ازین بیانات واضح معلوم میشود که


(١١٦)

پارتیا مانند ولایت زرنج وعلاقه هامون وحوزۀ هری رود و هرکانیا جزء خاكهای آریانا وخارج حدود مدیا و فارس افتاده بود (۱)

پارت وپارتیا ، یعنی اسم قوم و محلی که بنام آنها شهرت یافته توجه جمعی از مدققین را جلب کرده و در اطراف آن بصورت مختلف ومتناقض اظهار نظریه کرده اند ولی عموماً به این عقیده متمایل اند که ایشان از اهل باختر و ازجمله کتله آریائی باختراند . پارت ها قراریکه از اسم شان و از اسم خاکی که بنامشان شهرت یافته واضح معلوم میشود که شاخه از قوم آریائی باختری «پکت» یا «پخت »اند. «پکت ها» یا «پخت ها» یعنی «پختی» که اسم آنها در کلمه اوستائی «بخدی» قدیم ترین نام بلخ تاثیر افگنده همان قوم معروفی است که از قدیم ترین کتاب سرودویدی یعنی ریگ وید تا امروز در تمام مآخذ آریائی نام و نشان و موقعیت آن تصریح شده پکت ها مانند سائر قبائل بزرگ اریائی کتله باختری زمانیکه مهاجرت های بزرگ درحوالی ۲۰۰۰ سال ق م شروع شد دوشاخه شده شاخۀ به جنوب هندوکش فرود آمد و شاخۀ در بخدی مسکون ماند.

شاخۀ ئی که بجنوب هندوکش فرود آمد با یکدسته قبایل دیگر که در تمام دورۀ ویدی حلیف و متفق آنها بود در دامنه های دو طرفۀ سپین غر در علاقۀ جنوب شرقی آریانا مستقر شدند و سرود ریگ وید در موارد مختلف از آنها بنام «پکهت» یا «پشت» اسم برده و نام های بعض شاهان شان را هم تذکار داده است . علاقه ئی که ایشان دران مسکن گرفتند یعنی تمام حصۀ آریانای جنوب شرقی که کوه بزرگ وزیبای «سپیتاگوناگیری» سپین غر در وسط آن افتاده بنام شان «پکتیا» «یاپشتیا» معروف شد چنانچه هروت هم ازانها بنام «پکتویس» وازخاك مسکونۀ

(۱) در قرون وسطی افغانستان بنام خراسان و ایران کنونی بنام عراق یاد شده ودرین دوره ها هم علاقه پارتیا یعنی حوزۀ اترك وطوس ونیشاپور جزء خراسان بود وداخل حدود عراق نمی آمد .