(۹۸)

متعصبین واقع شد ، حجاج عجمی ها را از بصره و واسط اخراج کرد ، وعربها در بازار اگر متاعی خریده و عجمی را مقابل میشدند بلا درنک آن متاع را بدوش او گذاشته و ناخانه خود میبرسا ندند. و باین ترتیب تعصب حکام اموی و اشراف و بدوی حکومت بنی امیه را از شکل يك دولت اسلامی بصورت يك حکومت عربی درآ ورده ، و تعصب در عوض تعالیم اسلام حاکم گردید . عکس العمل این رویه عرب تولید احساس مخالفا نه در عجم ( یعنی ملل غیرعربی ) نمودمودر نتیجه مسلك شعوبیه بمیدان بر آمد : که در اول هیچکدام را از عرب و عجم بر یکدیگر تر جیح نداده ، و بر ای هر ملتی يك نوع شرف و امتیازی قایل بود ، ولی بعدها اینها نیز از روی تعصب همه ملل را بر عرب ترجیح میدا دند. شعو بیه ها البته در دوره تسلط اموی ها مخفی بودند ولی درعهد عباسی بمیدان برآمدند چنا نیکه فرق قدریه ، راو ندیه و خرمیه نیز در همین دوره ظهور نمودند .
درهر حال حکام دوره اموی قسم آبا همین احساسات وارد افغانستان میشدند مرکز این حکام شهر مرو بوده ، و از پنجا سائر حصص مفتو حه افغاستان را بوا سطه حکام خود اداره میکردند ، نائب الحکو مه که درمرو می نشست حاکم کشوری و سپه سالار عسکری ، و بحیث نائب خلیفه دمشق مامور اقامه نماز و جهاد و دارای لقب ، عامل ، والی ، حاکم و یا امیر خراسان و مستقیماً بخلافت دمشق مربوط میبود . و گاهی این نائب الحکومه در بین النهرین نشسته واز آنجا بواسطه نائبان خودش خراسان را ، و گاهی خراسان و فارس را یکجا اداره میکرد ، حکام سائر ولایات خراسان از قبیل سیستان و بلوچستان وسند فیز گاهی از مرو ، و گاهی از بین النهرین و گاهی هم از خود مرکز خلافت شام تعیین میگردید، مستوفیان بعنوان عامل خراج گاهی از مرکز خلافت دمشق و گاهی از حکومت عراق دوش بدوش و الی خراسان مقرر واعزام می شدند ، در معیت والی ها و حکام خراسان عا مل خراج


( ۹۹ )
(مستوفی) قاضی ، امیر شرط ( کوتوال) حاجب ومنشی ها ایفاء وظائف مینمودند .
ائمه مساجد و علمای دینی عرب هم در تشکیل در سگاهای دینی از قبیل
تفسیر ، حدیث وفقه و لغت و تعمیم و تبلیغ دیانت اسلامیه بدل همت و
غیرت میور زیدند، این ترتیب در قالب کوچکتر در ولایات خورد نیز معمول
و مامورین آن ازطرف والی خراسان مقرر واعزام می شد .
واما در ولایت های که بطور غیر مستقیم تابع عرب بوده وتنها بقبول خراج
و نماینده عرب حاضر شده بودند این تشکیلات تطبیق نمی شد ، زیرا آنها از
خود حکومت مستقل محلی داشته ، وتنها نماینده ازعرب بعنوان حاکم درپهلوی
حکمدار محلی تعیین و با چند نفری از همراهان خود در آنجا اقامت میکرد
این نماینده در اداء مراسم دینی آزاد وخودش از تکا لیف اداری و محلی
معاف و در اقساط معینه خراج آنعلاقه را از حاکم محلی تحویل میگرفت .
بعضاً در چنین ولایات یک قطعه عسکری عرب و یا عدهٔ از خانوار عر بی بطور
مهاجر نیز سکونت کرده ، بتعمیر مساجد و تدریس و اقامه شعائر اسلا مـی
مشغول میبودند . بعض ولایات بزرگ و کوچکی نیز بودند که بدون تادیـهٔ
خراج سالانه ، دیگر با عرب هیچ ارتباطی نداشته و عرب در آنجا ها نماینـده
و نفوذی نداشتند . در هر حال مرکز عمومی اداره حکم عربی در خراسان
شهرمرو بوده ، ولایات نیشاپور ، سیستان ، سند ، هرات ، بلخ و تخار ستان
بتدریج زیر اداره مستقیم دولت بنی امیه قرار گرفتند، جز آنکه درعلاقه های
اینولایات هنوز حکمرانان محلی وجود داشته و به اداء باج و خراجی اکتفا
میکردند ، چنانسکه تخارستان علیا یا بدخشان مثل ولایات غور و غرجستان و
قلمرو کابلشاهان تارود خانه سند زیر اداره حکمرانان محلی آزادانه بسر برده،
گاهی برعلیه عربها داخل جنگ ، وزعالی بصلح بسر برده، وبعضاً خراجی
قبول می نمودند. اما رویهمرفته تمام کشور خراسان اعم از ولایات مفتو حه و


( ١٠٠ )

آزاد طرفدار استقلال مملکت و بر ضد عصبیت و استبداد حکام
بنی امیه بوده و تا اوائل قرن دوم هجری با ایشان داخل
ضرب و حرب و مصروف اغتشاش و انقلاب بودند . امپراطوری اموی
نیز در طول این مدت با تمام قوای خود در مقابل خراسانیان داخل نبرد نظامی
و سیاسی بودند . بالاخره در نتیجه پا فشاری خراسانیان آن شهنشاهی عظیم از پا
درآمد ، و همین علت دولت عباسی را بمیان آورد . چونکه خراسانیان در برابر
تمام کتله عرب و ملل اسلامی وغیر عربی امپراطوری اموی بتنهائی نمیتوانستند
خلافت اسلام را خود در دست گیرند لهذا خاندان بنی هاشم را روی کار
کشید . و بنام آل پیغمبر همکاری سایر ممالک اسلامی و غیر اسلامی
و یا اقلاً بیطرفی آنها را در مبارزه برضد اموی تأمین کردند ، وقتیکه هم
خاندان عباسی را بخلافت رساندند دست از کار نکشیده و تمام امور دولت
را بواسطه ابو مسلم و خاندان برمک و آل سهل یکی پی دیگری در قبضه اختیار
خویش گرفتند ، تا بالاخره بواسطه خانواده طاهر استقلال کشور خودشان را
اعلان کردند.

دوره بنی عباس : در ایندوره تشکیلات اداری و کشوری امپراطوری عرب
نسبت به تشکیلات دوره اموی وسعت اختیار کرد، ولی چون نفوذ خراسانیان
در امور دولت زیاد ، و وزراء ، حکام ، مستوفی ها ، و منشی ها گاهی کم
و گاهی زیاد خراسانی بودند ، لابد در اداره ولایات خراسان مفتو حه بیشتر
دست خود خراسانیان داخل و فشار سابق محسوس نبود.
در هر حال هنوز سکه و خطبه بنام خلفاء و مالیات مملکت بعنوان بیت المال
خلیفه اسلام جمع میشد ، و مالیاتی که از خراسان مفتوحه جمع میگردید دلیل
بر آبادی و معموری خراسان آنروزه نسبت بسائر ممالک امپراطوری اسلامی
بود ، یکی از نویسندگان مشهور میگوید ( مقدسی ) قریه های خراسان


(۱۰۱)
آبادتر از شهرهای عراق است و دیگری میگوید مالیات خراسان با مالیات کشور فارس نصف عایدات کل امپراطوری بنی عباس را تشکیل میکرد و آن عبارت از ارقام ذیل بود:
ولایت کرمان ۰۰۰ ر ۰۰۰ ر ۴ } جمعاً ۴۷،۴۰۰،۰۰۰ درهم
ولایت مکران ۰۰۰ ر ۴۰۰ }
ولایت سیستان ۰۰۰ ر ۰۰۰ ر ۴ }
ولایت سند ۰۰۰ ر ۰۰۰ ر ۱۱ }
ولایات خراسان شمالی ۰۰۰ ر ۰۰۰ ر ۲۸ }

مؤثرات عرب وافغان در همدیگر
عربها در عالم اجتماع دارای دو قوت بزرگ بودند یکی دینی محکم ومتین و دیگری زبان وسیع و حیرت انگیز، و ایشان این هردو را در سایهٔ عزم و ارادهٔ قوی در ممالک متصرفه خویشتن تحمیل وترویج کردند، منجمله افغانستان در ایام تسلط سیاسی عرب در شمال وغرب وجنوب وگوشه از جنوب مشرق کشور این هر دو را ولو به آهسته گی و بتدریج و در نتیجهٔ سالیان درازی مأنوسیت پذیرفتند، و دین اسلام و زبان عرب دین وزبان رسمی و ادبی وعلمی خراسان مفتوحه گردید حتی لغات عرب در زبان دری که زبان ملی بود قبول شد و بالاخره زبان نوین دری مرکب از لغات عرب بوجود آمد که تا امروز باقیست. بعض از ممالک مفتوحه عرب بدرجه در زیر تأثیر این دو سلاح قوی واقع شدند كه بكلى بيك كشور وملت عربی تحویل یافتند از قبیل مملکت مصر و بعض هم قرنها دوام نمود تا توانستند زبان ومليت خویش را ازین تحلیل وتمثل نگهدارند چون کشور فارس.


( ١٠٢ )

در هر حال عرب ها ملت بدوی و طبعاً از صنعت، حرفت، علوم و مدنیت و
نظم و تربیت اجتماعی محروم بودند، وبعدها چون در سایۀ همایون اسلام دائره
نفوذ، اجتماع، سیاست و اختلاط شان با اقوام و ملل مختلفه روی زمین روز
بروز وسیع شده میرفت، لابد بقبول نظم و تربیت و علوم وفنون ملل متمدنه نیز
پرداختند. از ظهور اسلام تا انجام دوره اموی متجاوز از یکقرن عصر تدین
و جهاد و کشور کشائی عرب بود، در ینعصر عرب دین و زبان خودش را در
کشور های مختلف نشر نمود، اسفار جنگی و تشکیل مهجر های عربی در
حصص مفتوحه آن امپراطوری، نژاد عرب را با ملل دیگر نزدیک، و قبول
اسلام از طرف مردم سلسلۀ خویشاوندی و ازدواج را بین فاتح و مفتوح بر قرار
ساخت. درین دوره عالم عرب فقط در قرآن و حدیث و فقه غور میکرد و چون
ملل مفتوحه اشارات قرآن کریم را نمیدانستند لهذا علم تفسیر بمیان آمد،
همچنین از جمع نمودن اقوال حضرت پیغمبر علم حدیث، و از شرح حلال و
حرام و فرایض و احکام، علم فقه تدوین یافت. در دورۀ عباسی از یکطرف
فلسفه یونان و فروعات آن از قبیل طب، منطق، طبیعیات، کیمیا، نجوم و
ریاضیات بواسطه مدرسه اسکندریه در غرب، و مدرسه جند یشاپور در شرق،
و از طرف دیگر آئین جهانداری و سیاست، و تاریخ و قصص از مملکت
فارس، و از طرفی هم فن انشاء و ترسل و ریاضیات و نجوم از کشور
خراسان، وهکذا بواسطۀ ولایات شرقی خراسان فلسفه وطب هندوستان داخل
کشور عرب گردیده، و از مجموع آنها بناء تمدن جهان شمول اسلامی در
روی زمین ریخته شد، آن تمدنی که حلقۀ وصل بین تمدن قدیم و تمدن جدید
گیتی بشمار رفته، و تمام ظروف زمانی قرون وسطی را پر، و سلسله تمدن
قرون اولی را با قرون آخری مربوط کرده است. لهذا تمدن اسلام اگیر
شاگرد تمدن قدیم جهان بوده هم استاد تمدن جدید دنیا شمرده میشود، در


( ۱۰۳ )

حالیکه یونان نیز موجد تمدن قدیم نبوده و آن را از تمدن های قدیم شرقی چون
فنیقه و آشوری و مصر وغیره اتخاذ کرده است، در هر حال عرب و اسلام هر چه
را از هر کجا که گرفتند آنقدر توسیع و تکمیل کردند که بدرجه ایجاد
رسید ، مسلمین به تمام علوم وفنون توغل ، و الجبره را ایجاد کردند ، طب
یونان را ترقی داده و با دوا سازی یکجا پیش بردند ، و علوم حساب ، هندسه
کیمیا ، نباتات ، حیوانات را بشكل كاملتری بنما نها دند ، علماء بغداد
نشاندادند که هیئت غیر از نجوم است . و همین ها بودند که آثار بطلیموس را
ترجمه ولی آنچه را غلط یافتند تصحیح و تعدیل نمودند . مسلمانان جغرافیا و
نقشه های بحری را ترتیب و قطب نما را ایجاد، و قسم بزرگ تجارت دنیا را
از خشکه بآب انداختند . مسلمین بودند که امقعه چین و هند را به اسپانیا و
از اسپانیا را تاسببر یا رسانیدند . قسمت بزرگی از آلات ووسایل حرب ،
حرفت ، زراعت ، وغیره ، با ساعت ، کاغذ ، آسیای بادی ، و فن نقشه
کشی و جغرافیا با حبوب و اشجار مثمره ــ که در براعظم اوروپا
در قرون وسطی معمول و مستعمل بــود ــ از طرف مسلمین وارد آن سر
زمین گردید . بطور مختصر در تمام قرون اولی و وسطی هیچ ملتی
در روی زمین از کشور یو نان بیشتر علما و حكما پرورش نداده است، در حالیکه
میتوان در برابر هر نفر عالم یونانی صد نفر عالم مسلمان را حساب کرد.
در هر حال کشور افغانستان یکی از ارکان مهم این تمدن عظیم اسلامی بشمار
رفته ومردان بزرگو بیشماری در هر رشته از علوم وفنون پرورش داده است.
مورخین و نویسندگان عربی زبان که از قرن سوم هجری بنگارش تاریخ و
جغرافیای اقوام شروع کرده اند ملتفت این نکات واوضاع بوده یکی از ایشان
(ابن الفقیه ) میگوید: خراسانی ها در علم وصنعت وتجارت سرآمد روزگارند...
مردم خراسان دلیر وشجاع هستند، اینها فیروز بن یزد گرد و همچنن کسری


( ١٠٤ )

بن قباد بن هرمز را کشته، و دولت را از بزرگترین ملوك اموی جدا کردند...»
دیگری مینویسد: « ... خراسان در دوره اسلام از طرف عربها بجنگ و صلح فتح شده
و بار دیگر استعداد و قابلیت طبیعی و درایت خراسانی در امور سیاسی و علوم و فنون
ظاهر شد، و خراسان نسبت بسائر ممالك اسلامی بیشتر مردان مشهور ، علما و
و امرا و سلاطین نامدار پرورش داد ... » و در واقع هم کشور افغانستان
تا هجوم چنگیز نسبت بسائر ممالك اسلامی بیشتر در تمدن و ترقی شعشعه افشانی
میکرد.
در هر حال چنانچه گفتیم خراسانیان از قرن اول هجری شروع بقبول دین
اسلام و زبان عرب نموده ، و از قرن دوم هجری در سایه تبحر در زبان
عرب به تفسیر وحديث وفقه مشهور و رجال بزرگی پرورش دادند ، و در همین قرن
که در نتیجه ترکیب و اختلاط ملل متعدده مشرق زمین چون خراسان ، ماور النهر
فارس، عرب، مصروشام و اممی چون یهود و نصرانی، و زرتشتی و بودائی وغيره بناء
تمدن اسلامی ریخته شد، باز خراسان در تشکیل این تمدن دست بزرگی داشته
از یکطرف در علوم ریاضی، نجوم، طب، طبیعیات، فلسفه ، منطق و کلام، تاریخ و
جغرافیا، پیشرفته، و در قرن سوم برجال بزرگی درین خطوط پرورش، و زمینه را
برای ظهور نوابغ بشری در قرن چهار و پنج از قبیل فارابی و ابن سینا و بیرونی آماده
نمودند و از دیگر طرف تربیت و تهذیب خراسانی را بواسطه ترجمه از پهلوی بعربی
داخل عرب و جزء مهم تمدن اسلامی گردانیدند. هکذا خراسانیان بواسطه ولایات
مشرقی خودش عرب را به فلسفه و الهیات هندی آشنا ساختند .
در هر حال چنانچه قبلاً اشاره شد در دوره خلفاء را شده و بنی امیه
مساعی عربها منحصر به اعلای كلمة الله و تعمیم اسلام و زبان عرب دردنیا بوده ،
و برای بار اول در عصر اموی عربها متوجه علم طب شده و به ترجمه آن دست
زدند ، چونکه بعضاً خلفاء اموی مریض و محتاج طبیب و طبابت بودند . از آن


( ١٠٥ )

بعد عربها بصنعت ونجوم نیز متوجه گردیدند و یسانتر بفلسفه یونانی بلد شدند . توغل در فلسفه البته توأم با آشنائی در طب، حکمت، حساب، منطق، موسیقی، هیئت و هندسه نیز بود ، و از دیگر طرف مناظره مسلمین با زرتشتی ، مسیحی ، یهودی وغیره آگاهی بمنطق و کلام را التزام میکرد ، چه ملل غیر مسلمان در جدال برهان وحجت پیش میکردند ، و هم از تعالیم اسلام خود را مطلع میساختند ، مسلمین بعین این رفتار مجبور بودند و لهذا بعلاوه منطق و کلام بحقیقت سائر ادیان نیز آشنا گردیدند ، بهمین سبب بعدها معتزلی ها این وظیفه را بر دوش همت خود گرفتند و بیشتر با علماء زرتشتی مشغول رزم نظری گردیدند ، ازان جمله بود کتابی که ایشان بنام ( رد جهمیه ) برضد اتباع جهم بن صفوان خراسانی نوشتند . در هر حال عرب ها ومسلمین با موختن زبانهای یونانی وسریانی متوجه شدند، و از قبطی و پهلوی و هندی ترجمه کردند ، باین ترتیب فلسفه یونان و فلسفه جدید افلاطون و هم فلسفه و الهیات خراسان شرقی و هند ، و تعالیم زرتشتی خراسان با تربیت دینی یهود و نصاری در فلسفه دوره اسلامی تأثیر کرد . بنابرین تمدن اسلام و فلسفه اسلامی نه يك تمدن و فلسفه عربی بلکه يك تمدن و فلسفه مشرقی مبنی بحساب رفت .

واما خراسانی ها وقتیکه داخل اسلام شدند بزودی زبان عرب آموخته و در علوم تفسیر حدیث وفقه پیشرفتند ، بطوریکه هنوز از ورود عرب در خراسان پنجاه سال نگذشته بود ، که مردی از نژاد اینکشور در کوفه پاید بنیانهاد وعالم فقه را نور بخشید ، اینشخص همان امام اعظم ابوحنیفه نعمان بن ثابت بن زوطی خراسانی الاصل است که از عرصه هزار و چند صد سال با ینطرف پیشوای مذهبی ملیونها نفوس مسلمان در روی زمین قرار گرفته است، نعمان در سال ٨٠ هجری در کوفه وثابت پدرش در انبار وزوطی جدش در کابل متولد گردیده ، وخود او در ١٥٠ در بغداد گذشت . در کشور خراسان از ظهور اسلام تا تأسیس


( ١٠٦ )

حکومت آزاد ملی (طاهریان) یعنی از قرن اول تا سوم هجری دهانفر عالم
تفسیر، حدیث و فقه بمیان آمده، و حفاظ قرآن، و صوفیان معروفی پیدا شدند
از قبیل: ابو عبدالرحمن عبدالله مشهور بابن المبارك مروزی از کبار محدثین
و از مشاهیر متقیان عصر ومؤلف كتاب الزهد والرقايق ( اقدم کتب حدیث )
(فوت بعمر ٦٣ سالگی در سال ۱۸۱ هجری) ابراهيم بن طهمان باشانی هراتی
محدث معروف اسلامی ( فوت در مکه سال ١٦٣ هجری ) ابن منذر ابراهيم
خزاعی نیشاپوری، و پسرش ابوبکر محمد بن ابراهيم مؤلف كتاب الاشراف هر دو
از مشاهیر فقهاء و متوفی در سالهای ٢٣٦ - ٣٠٩ هجری . ابوبكر عبدالله بن
محمد نیشاپوری مؤلف کتاب مزين محدث و فقیه مشهور ( فوت در سال ۲۳۸)
ابو بكر محمد بن اسحاق ابن خزیمه نیشاپوری محدث وفقه معروف (فوت در سال
۳۲۳ ) ابو اسحق سعدی ابراهيم بن يعقوب جوزجانی محدث مشهور و مدرس
در مکه، مدینه و بصره ( فوت سال ٢٥٩ ) ابراهيم بن ابی طالب نیشاپوری حافظ
جید قرآن (فوت سال ٢٩٥) ابراهيم ادهم صوفی معروف واز امیر زادگان محلی
بلخ ( فوت سال ١٦٢ هجری ) ابو حفص حداد عمر بن سلمه نیشاپوری صوفی مشهور
فوت در سال ٢٦٤ هجری . ابو سلیمان موسی بن سلیمان الجوزجانی از مشاهیر
حنفیون، و مؤلف كتاب مسائل الاصول والامالى (فوت بعد از سال ۲۰۰
هجری ) ابراهيم ابن رستم مروی از اصحاب ابوحنیفه و راوی کتاب النوادر از
محمد بن حسن شیبانی ( فوت سال ۲۱۱ هجری) الحافظ ابي عبدالله محمد بن
نصرالمروزى الشافعي المتوفى سنه ٢٩٤ صاحب المسند حديث، و از اعلم علماء
حديث، وبعد از صحابه اجمع واضبط احادیث . ابوداؤد سجستانی بن سلیمان
بن اشعث بن اسحق سیستانی متولد سنه ۲۰۲ صاحب سنن معروف که دارای
مرتبت چهارم در صحاح سته است - فوت در ٢٧٥ هجری - ابی حاتم سجستانی
سهل بن محمد از محمد ثین و علمای مشهور سیستان و مؤلف كتاب بسیار


( ١٠٧ )

فوت در ٢٥٤ هجری . امام مسلم عربی الاصل نيشاپوری الموطن متوفی در سنه
٢٦١ هجری از ائمه حديث وصاحب كتاب صحيح مسلم و دارای رتبهٔ دوم در
کتب احاديث ، و بالأخره امام احمد بن حنبل بن هلال المروزی ثم بغدادی
از اکابر محدثين و اعاظم فقها و صاحب مذهب و مؤلفات عديده ، متوفی در سنه
٢٤١ هجری و غير هم ، درینجا نباید از يکنفر عالم ديگر خراسانی محمد بن
کرام بن عراق بن خرابه المکنی به ابو عبدالله زرنجی سيستانی فراموش نمود
اينشخص صاحب مذهب مشهور گرامی و دارای پيروان زيادی در خراسان
شمالی و غربی بوده ، و در سال ٢٥٥ در يکی از علاقه های شام
چشم از جهان پوشيد .
در همين عهد يكه خراسانيان در خط تفسير و حديث و فقه پيش ميرفتند
در شعر و ادب عرب ، و بعدها در تمام علوم و فنون آنعصر تفرد و امتياز حاصلکرده
و رجال مشهوری بدنیای علم اهدا کردند از قبيل : ابوموسی جابر بن حيان
خراسانی عالم بزرگ و واضع علم شیمی در قرن دوم هجری که متجاوز از پنچصد
کتاب نوشته ، و منجمله کتاب الخالص و كتاب الخواص او نام برده میشود
این حکيمی که دارای شهرة افسانوی گرديده در سال ١٦٠هجری فوت نموده
است . و محمد بن موسٰی خوارزمی عالم بزرگ رياضى و اولين نويسندهٔ کتاب
جبر و مقابله که در قرن سوم هجری میزيست . و ابو معشر منجم معروف بلخی
مرد ديگری که در سال ٢٧٢ فوت نمود. و ابن قتيبه مروزی ابو محمد عبدالله
بن مسلم کاملترين نمونه علماء خراسانی و جامع ترين نماينده علوم و فنون
قرن سوم اسلامی است که در بغداد برشد رسيده و چندی در دينور قاضی و بعد
مجدداً در بغداد مقيم و عمرش در تالیف گذشت ، ابن قتيبه در اوائل تاسيس
حکومت طاهر به خراسان در سال ٢١٣ هجری تولد ، و در سال ٢٧٦ در بغداد از
دنیا گذشت و او از مشاهير نحویون و كبار علماء لغت و عالم شعر و ادب ، حديث


( ١٠٨ )

و فقه ، تاريخ و عقايد دينيـه بـوده ، و به تعبير يكى از مؤرخين معاصر اسلام
دائرةالمعارف قرن سوم بشمار ميرفت ابن قتيبه كتب ذيل را تاليف كرده است:
آداب القرائت . ادب الكاتب . اصلاح غلط ابى عبيده . تأويل مختلف الحديث
التفقيه . تقويم اللسان . جامع الخو الكبير . جامع الخو الصغير .الجوابات الحاضره.
كتاب فى الدلائل النبوه . كتاب فى خلق الانـان . ديوان الكتاب .
طبقات الشعراء . عيون الاخبار . كتاب الاشربه . كتاب فى غريب الحديث
والقرآن . كتاب الانواء . كتاب الخيل. كتاب الميسر والقداح . كتاب مشكلات
القرآن . والمعارف وغيره همچنين خراسانيان در شعر و ادب عربى نيز پيشرفتند
ابو مسلم در نطق و خطابت مرد فصيحى بود . وبشار تخارستانى يكى از مشهور
ترين شعراء ملى خراسان و معروفترين سرايند گان عربى زبان است كه روح
ادبيات قديم خراسان را در ادب عرب داخل، وعشرت پرستى را تشويق و ترغيب و از
ديگر طرف از مفاخر خراسانيان در برابر عناصر بيگانه دفاع كرده است او روزى
اشعار ذيل خودش را بدون ترس در حضور مهدى خليفه عباسى عرب قرائت كرد :
( گروهى ( مراد از مخالفين او) مرا ناسزا گفتند، وهمه آنها احمق اند، حماقت
ايشان مدام باد. گناهى ندارم كه مستوجب دشنام باشم ، ولى آنها از ين غضبناك
هستند كه :شرف من آفاق را فرا گرفته ، شرف من از خراسان است، وخاندان
من بسيار برجسته و بلنداست، ومن نيز كه فرع آن اصل ارجمند هستم، بواسطه
سعى خود سرفرازى يافته ام .» (١) خليفه عباسى روزى از بشار پرسيد از كجا
هستى ؟ جواب داد : « از آنهائى هستم كه سواران بسيار دارند ، و در كار زار
پايدارند يعنى از اهل تخارستان .» همين شاعر خراسانى بود كه عجم را به ترك

(١) و هجا نى معشر كلهمو حمق دام لهم ذا ك الحمق
ليس من جرم و لكن غاضهم شرف العارض قد سد الافق
من خراسان و بيتى فى الذرى ولدى المسعاة فرعى قد سمق


( ۱۰۹ )

موالات عرب تحريك ميكرد : « موالات » رسمی بود که عجمی ها برای حفظ
شأن خودشان از تحقیر متعصبین خودها را به موالات یکی از قبائل معروف
و معتبر عرب سپرده و منسوب مینمودند در هر حال این شاعر نابینای خراسانی
دوازده هزار قصیده عربی سرود ولی بعد از آنکه خلیفه مهدی عباسی او را در
سال ١٦٨ هجری با تهام زندقه بضرب تازیانه اعدام کرد قسمت بزرگی
از اشعار او نیز از میان رفت
ابو عطا سندی ( متوفا د ر قرن سوم هجری ) شاعر عربی زبان دیگر
خراسانی است که مثل پدرش السكن بوده و خلفاء ام یه عباسی او را بنظر
نفرت میدیدند ، چونکه ابوعطا عباسیان را در اشعار خودش مذمت میکرده است .
ابو الفضل احمد بن ابی طاهر طیفور خراسانی صاحب كتاب المنثور و المنظوم
شاعر فاضل و عالم عربی زبان قرن سوم هجری است که در سنه ٢٠٤ تولد ، و
در ۲۸۰ فوت و در بغداد زندگی میکرد .
عبدالله پسر امیر طاهر که یکی از فضلاء عصر خود بشمار میرفت در خط شعر
و ادب نیز دستی داشت او در یکی از قصاید عربی خودش در خطاب بمعشوقه میگوید :
..... بس کن از آنچه که سرمایه سخن کرده برای محاوره و مفاخره وقت
نداشته و مشغول هستم. نیاکان من رو سپید بزرگ شريف نجيب و کریم بودند.
پدر من نظیر و مانندی نداشت مانند پدرم کدام شخص صاحب عظمت و بزرگواری
بود بگوئید که بود ، نگاه کنید بسینه چاك چاك آن مخلوع ( اشاره بقتل
امین خلیفه عباسی ) که در اطراف آن قاتلین دلیر ) یعنی طاهر وخراسانی ها )
تجمع کرده بودند. او بخاك افتاد و خاك آرامگاه اوشد. ملنك او را مرگ
و بلادر ربود . پدرم سپاهی برای سرکوبی آن بت كشيد كه طول
و عرض زمین بر آن سپاه تنگ شده بود . شمشیر داران خراسان که مانند
شیران بیشه هستند ، آنها جان خویش را در راه خدا داده اند ، آنها جان


( ۱۱۰ )
و بی اسلحه نبودند . . . ، ( ۱ )
خراسانیان درطی قرون اولیه و ثلاثه هجری چنانچه در رشته های علوم اسلامی
از قبیل تفسیر ، حدیث ، فقه ، شعر و ادب ، علم وحکمت وسائر فنون پیشرفتند
و مثالی چند درینجا بطور نمونه ذکر شد ، از دیگر طرف در بسط ونشر علوم
و فنون و تهذیب و تربیت خراسانی در بین عرب وتمدن اسلامی بواسطه تحریر
و تراجم خویش نیز پرداختند ، و از آن جمله بودند موسی برمکی و یوسف
برمکی که آثار پهلوی را در زبان عرب ترجمه کردند ، محمد بن جهم برمکی
نیز کتاب سیر ملوک الفرس را از زبان پهلوی در لسان عربی در آورد . فضل
بن سهل وزیر معروف خراسانی ترجمان دیگری بود که کتابی از پهلوی
ترجمه و بحضور یحیی برمکی تقدیم کرد ، و از همین جا رو بعـروج سیاسـی
روان گردید . بامر خاندان برمکی کتابهای « منـکه » ( در طب ) و «سند
هند » ( در نجوم و فلکیـات ) بـا قصه « سندباد » و غیره نیز ترجمه وداخل
زبان عرب گردید ، و باین ترتیب افغانستان که دارای تربیت و تهذیب قدیمه
خراسانی بود ـ قسمتی از مجموع آنهمه را در تمدن عرب و اسلام داخل کرده
و فلسفه الهیات وطب هند را با ریاضی و نجوم و هندسه خود یکـجـا بعرب
آموختند ، عربها به مذهب « سمنی » و فلسفه آن که میگویند : « علم را غیر
از حس مایهٔ دیگـری نیست » نیز در ولایت سند آشنـا شــدند ، زیـرا سمنی
مذهب ایدولایت و جزئی از مذاهب قدیم اریه ها بود .
از دیگـر طرف موالی و اسراء خراسانی که از ولایات باختر ، هرات ، مرو

(۱) اقصری عما لهجت به
اننا من قد تعرفی نسبی

و ابي من لا كفاء لـه
انظر و المخلوع كلكله
قنوى و الشرب مضجعه

قاد جيشـاً نحو نائـلة
من خراسـان مصممهم
و هبـو الله انفسـهم

فبغير الحي عنك مشغول
سلفى الفرا لبيها ليـل

من يساوى مجده قو لـوا
و حـواليـه المقا و يـل
غال عنه ملكـه غـو ل

ضاق عنـه العرض و الطول
كليـوث ضمهـا غيـل
لا معـازيـل ولا ميـل


(۱۱۱)

نیشاپور ، سیستان ، بلوچستان ، سند و کابل وغیره در جنگها بدست عرب
افتاده و بعد در ولایات عربی ساکن و مسلمان شدند ، اکثراً با اخلاق خود
در خطوط علمی پیش رفته و امثال ابن زیاد سندی ، ابو معشر نجیح سندی ،
حصین بوالحرص ، بسام ، سالم بن ذکوان، عبدالرحمن ، باب ، مکحول الشامی
سالم بن عجلان ، حمید الطویل ، نافع و امثالهم اشخاصی در صف اساتید علم و
ادب و مؤلفین قرار گرفتند ، شخصیت اینمردان خراسانی البته در نشر اداب و
تهذیب خراسان در عرب بی تأثیر نبود . خاصهٔ هنگامیکه نفوذ سیاسی
خراسان در خلافت عرب منبسط، و خلفاء اولیه عباسی در قرن دوم هجری دست
نشانده سرداران خراسانی ، و اردوی خراسان در مرکز خلافت مقیم و حافظ
امپراطوری خلفاء محسوب شد ـ ( در وقت خلیفه منصور اردوی بغداد مرکب
از چهار دسته بود : خراسانی ، یمانی ، مضری ، ربیعه ودرعصر هارون الرشید
بیست هزار عسکر خراسان در بغداد موجود ، و تکیه گاه استقرار خلافت
بشمار میرفت ) در عهد مامون هم دولت عرب بیشتر بیکدولت خراسانی بود تا
عربی ، زیرا حکام ، مستوفی‌ها ، ومنشی ها ازخراسان و عرب یکجا بامور
دولت مقرر شده، و بازیله خراسانی ها سنگینی میکرد ، بهمین جهت است
که مؤرخین، عصر عباسی را زمان قوت و غلبه خراسان و عصر ضعف عرب خواندند
و لهذا تهذیب و تربیت خراسان در تشکیل تمدن اسلامی تأثیر عظیمی نمود ومتعاقباً
چون خراسانیان از اوائل قرن سوم هجری ( ۲۰۵ ) درداخله به تشکیل یکدولت
مستقل خراسانی پرداختندالبته برای ظهور يك تمدن اسلامی افغانستانی ، و شهنشاهی
های بزرگ افغانی از قبیل صفاری ، سامانی ، غزنوی و غوری زمینه مساعد
گردیده ، و در نتیجه افغا نستان ازحيث تمدن وتهذیب ، جهانگیری و فتوحات
وخدمت به تعمیم دین اسلام از بزرگترین ممالک اسلام و شرق بحساب رفت .
درهر حال عرب دورهٔ عباسی، افغانستان را بنظر تکریم و احترام میدید ،


( ۱۱۲ )

مدعیان خلافت در خانواده عباس، مبلغین خودشان را فقط با اعتماد وامید بمردم خراسان سوق نموده و این ملت را برای انقراض امیر اطوری اموی بر همه ممالک اسلامی ترجیح میدادند، تسوده های عربی مخالف بنی امیه نیز راجع بظهور مردان خراسانی و بیرق های سیاه ایشان احادیث و مقولاتی روایت، و مردم را تقویه معنوی می نمودند . داؤد بن علی عموی خلیفه منصور عباسی بمردم میسگفت : ای اهل کوفه بخدا ما مغلوب و مظلوم و از حق خویش محروم بودیم تا آنسکه خدا خراسانیان را آماده کار زار نمود، آنها حق ما را زنده، وراه ما را هموار، و چراغ دولت ما را روشن کردند، و آنچه را که شما انتظار داشتید، ایشان برای ما میسر گردانیده، وخلیفه از بنی هاشم بد لخواه شما مقرر کردند. خراسانیان شماها را روسفید، و در برابر شاهی ها غالب و فاتح ساختند .
خلیفه منصور عباسی که خود قاتل ابو مسلم بود باز میسگسفت :
ای اهل خراسان شما یار و یاور ما هستید و دعوت ما بواسطه شما منتشر شد . استاد احمد امین مصری مورخ معاصر و مؤلف صحسح الاسلام از قول جاحظ عالم بزرگ قرن سوم هجری میگسوید :  دولت بنی عباس خراسانی است و دولت بنی امیه عرب و بدوی بود . خلیفه منصور عباسی هنگام مرگ خودش بفرزند چنین وصیت میکرد :
اهل خراسان را بتو میسپارم که از ایشان خوب نگهداری کنی، زیرا اینها انصار ما بوده و هستند، جان و مال خود را در دولت ماگسذاشتند، محبت تو هیچوقت از دل شان بیرون نخواهد شد، تو همواره بایشان نسکوئی کن و از بدی ایشان اغماض نما، در مقابل آنها از مسکافات دریغ مکن و هر که از ایشان در گذرد، تو در عایله او پدر باش .
در شهر بغداد هم دروازه خراسان را دروازه « دولت » میخواندند، چونسکه دولت از ناحیه خراسان در بغداد داخل شده بود .

تاریخ افغانستان جلد ۳ ( ۱۰۰ ) ب سردار محمد ج سراج التواریخ د معصومین ن مجله نسیم ه امیر الیه تاریخ اول و ۲ و ٢٦


فصل دوم
طاهریان
فوشنج :

چون موضوع این فصل نگارش سلاله طاهریان هرات و طاهر
موسس این خانواده از فوشنج میباشد تنها چند سطری در باب فوشنج نگاشته
سپس بواقعات تاریخی میپردازیم :
بطرف غرب شهر هرات حکومتی بنام غوریان واقع است که در آن شهری نسبتا
کوچک در بین مرکز غوریان و هرات، بجانب جنوب دریای هری رود
بنام زنده جان وجود دارد. این شهر عبارت از همان فوشنج تاریخی
هرات می باشد (۱) ابن حوقل در قرن چهارم هجری وسعت ورقبهٔ این شهر
را نصف رقبهٔ هرات نگاشته و اضافه کرده است که شهر مذکور مانند
هرات در یک جلگه که دو فرسخ از کوه ها فاصله دارد واقع است (۲)
و شهر خیلی خوش بنا و تماماً با اشجار محاط میباشد استحکامات شهر بسیار
عالی و دورا دور آنرا یک دیوار عظیم و یک خندق فرا گرفته است .
یاقوت آنرا بنام بوشنج یا فوشنج نوشته مستوفی فوشنج را در قرن ۸ هجری
به نسبت هندوانه و انواع انگور آن مشهور دانسته چنانچه اقسام انگور
آن بیکصد و چند نوع میرسیده و مستوفی اضافه کرده است که امتیاز
دیگر این شهر از حیث آسیاب های بادی آن بوده است
در حدود سنه ۷۸۴ هجری فوشنج از طرف تیمور با وجود داشتن دیوارهای مرتفع
و خندقهای آبدار، ومقاومت بی منتهای مردمان آن غارت و تاراج شد و آنکهی
(۱) صفحه ۹۴ آثار هرات مولفه شاغلی خلیلی افغان
(۲) لو ستر انج مستشرق شهیر در مولفه خود بنام خلافت اراضی شرقیه، رقبه شهر هرات
را در آنوقت نیم فرسخ مربع می نگارد .


( ١١٤ )

نظر به بعضی علل و جهات نامعلوم نام این شهر تاریخی کشور از صفحات تاریخ
معدوم گردید . بیهقی نام آنرا فوشنج یا پوشنج یا پوشنگ نوشته و اصطخری
میگوید که از آنجا طائفه زیادی از اهل علم ظهور کرده است (۱) شیخ ابو لیث
فوشنجی که یکی از اعاظم علمای بزرگ اسلام اند و همچنان شیخ ابوالحسن
فوشنجی که از مشایخ بزرگ بوده و مزار شان تا حال در آنجا موجود است
از رجال علمی این شهر می باشند (٢)
ظهور طاهر :

چنانچه در فصل گذشته دیده شد پس از قبول شدن دین مقدس اسلام و انتشار
آن در خراسان ، با در میان آمدن خلافت های بنی امیه و بنی عباس ، احساسات
ملیت خواهی و جنبش های ملی در هر گوشه و کنار خراسان شروع شده مردمان
وطن خواه آن بهر سمت و سو بهر وسیله و واسطه که بود جمعیت های تشکیل داده
بسر کردگی سر داران قوم بنای حصول آزادی و استقلال سیاسی را گذاشتند .
این نهضت ها سالها پیش از طاهریان در بین مردمان هرات و سیستان و بلخ دیده
می شد تا آنکه در موقعیکه زمینه بکلی در اثر این جنبش ها و نهضت ها آماده شده
بود هارون الرشید فوت کرد (۱۹۲) و پس از او در بین دو پسرش امین و مامون
بر سر امر خلافت نزاع جاه طلبانه مدهشی بر پاخاست و نظر مامون را که از زمان
پدر حکومت خراسان را بدست داشت رشادت و جوان مردی یکی از فرزندان
آریه یا هرات بخود جلب کرد و از او در مقابل امین کمک خواست . این مرد نامی
که طاهر نام داشت، و جهت قایم نمودن نفوذ خود به نزد عباسی ها و اغفال ایشان
انتظار چنین فرصتی را میکشید دعوت مأمون را پذیرفته با سپاه محدودی از
مردمان خراسان بحرب امین و عناصر غیر خراسانی داخل گردید .
(۱) صفحه ٦ پاورقی کتاب از طاهریان تا مغل مولفه عباس پرویز .
(٢) آثار هرات اثر خلیلی افغان .


( 110 )
نسب طاهر :
پدر طاهر مؤسس سلسله طاهریان حسین نام داشت . در موضوع نسب او اقوال
مختلف ذكر شده كه ثقه ترین آنها طاهر بن حسین بن مصعب بن زریق بن
ماهان است . مطابق روایات مورخین و نویسندگان . کسیكه قبل از طاهر
از خانواده او اشتهار زیاد حاصل كرده بود مصعب بن زریق است كه در فن
كتابت مهارت بسزا داشته وعلاوه بر آن در فضل وادب وبلاغت مقام ارجمند
را احراز كرده بود . مصعب د ر زمان خلفای عباسی د ر خدمت یكی از
بزرگان ومتنفذین بنام سلیمان بن كثیر خزاعی بشغل كتابت اشتغال
داشته و بعداً مدتی هم به حكومت هوشنج یافوشنج یا پوشنگ هرات
منصوب گردیده بود.
حسین بن مصعب یعنی پدر طاهر هم كه در آن ایام شهرت زیاد داشت و
یكی از نجیب زاده گان هرات وصاحب نفوذ واقتدار بود ، در نظر عباسیان
مورد احترام واقع گردیده در سنه ١٨٠ هجری به حكومت پوشنگ هرات
مقرر گردید وتاسنه ١٩١ هجری كه علی بن عیسی حكمران بلخ وخراسان
نسبت بوی مظنون شده در پی قتلش افتاد به این و ظیفه اشتغال داشت . ولی
درین موقع وضعیت خود را به نسبت مخالفت علی بن عیسی در خطر دیده خود را
به دربار هارون الرشید كه ازوی به نسبت رسوخ واعتبارش در بین قوم احترام زیاد
مینمود رسانیده مورد تلطف و مهربانی واقع شد و بالاخره در سنه ١٩٩ و فات
یافت در تشییع جنازه او خلیفه عباسی شخصاً حاضر بود. (١)
طاهر :
به اتفاق تمام مؤرخین و نویسندگان محل تولد طاهر سر سلسله طاهریان
(١) صفحات اول كتاب امرء طاهریان تا مقل ،


(١١٦)

هرات ، پوشنگ است . در سنه تولد او اختلاف جزئی موجود بوده بعض آنرا در سنه ١٥٨ و برخی در سنه ١٥٩ هجری می نگارند . تعلیمات ابتدائی وانتهائی او در تحت نظر پدرش حسین در داخل کشور صورت گرفته ودر تعلیم و تربیت او خانواده جلیل القدر و با فضیلتش سهم بزرگی داشته است . شخص آزاد منش و آزادی خواه و مظهر تربیت احساسات و سجایای ملی قوم باستانی آریانا بود . تا زمان مرگ هارون الرشید در تاریخ از او نامی دیده نمیشود ولی شهرت و افتخارات طاهرا نپذیر او از موقع آغاز میگردد كه در بین امین و مأمون پسران هارون الرشید در سر امر خلافت اختلاف پیدا میشود مأمون كه اقتدار خراسان را سالها یعنی از زمان پدر در دست داشت از نفوذ وقوت و اقتدار طاهر استمداد میگیرد و ازین به بعد است كه آوازه طاهر بلند میگردد وبالاخره با آنهمه قوت نفس وغرور ملی كه دارد به مقصد دیرینه خود یعنی حصول استقلال و گذاشتن نام نیك در تاریخ كشور موفق میگردد .

فرماندهی طاهر بر افواج خراسان و فتوحات او :

هنگامیكه هارون الرشید خلیفه عباسی در سال ١٩٢ هجری كه جهت دفع نمودن فتنه وشورش رافع بن ليث بن سیار كه در ١٩٠ بنای طغیان را در ماوراءالنهر گذاشت بخراسان آمده در سنه ١٩٣ وفات یافت و پسرش محمدامین طبق وصیت نامه رسمی در بغداد به تخت خلافت نشست . در همان حال عبدالله مأمون فرزند كوچكتر رشید كه از سال ١٨٢ از طرف پدر حكومت عراق عجم و كرمان و فارس وما زندران و خراسان را یافته بود در مرو اقامت داشت . هارون در حیات خود وصیت كرده بود كه پس از مرگ امین خلافت حق مأمون است ولی دو سال بعد از مرگ او امین به تحریك وزیر خود فضل بن ربیع اول، قاسم برادر كوچك خودرا كه از طرف پدر بارض جزیره وثغور والی بود عزل كرده


(۱۱۷)

سپس نام مأمون را که قرار و صیتنامه پدر و لی عهد او بود از خطبه
بیانداخت . و خطبه ولایت عهدی را بنام فرزند خود كه لقب الناطق
بالحق را بدو داده بود خواند ( در سنه ۱۹٥ هجری ) .
مأمون ازین حرکت امین آزرده خاطر گردیده مو قعيكه امين اورا از
خراسان به بغداد طلب كرد از اطاعت وی سر پیچیده عاقبت آنها بجنگ و
جدال کشید . این بود كه در سنه ۱۹۷ در همان فر صتيكه امین شصت هزار
سپاه را به سرداری علی بن عیسی بن ماهان بجنگ برادر فرستاد تا اورا گرفته
به بغداد با خود بیاورد مأمون طاهر را که چهار هزار عسکر دلیر و شجاع
خراسانی با خود داشت . احضار کرده خواهش نمود تا در مقابل عساکر علی
بن عیسی به جنگ امین پردازد .
طاهر که در دل منتظر چنین فر صتی بود به طرفداری مأمون
كمر همت بسته تجهيزات و تر تیبات عسا کر خود را تکمیل
نموده بطرف ری حرکت کرد . طبری میگوید كه مأمون در موقع
حرکت ، ری و قهستان و حلوان را بطاهر داده و گفت بدانر بشتاب پیش
از آنكه على بن عيسى آنرا تصرف نماید و تعداد عسا كريكه به معیت طا هر بود به
بیست هزار کس میرسید طاهر بطرف ری حرکت کرد و پیش از علی بن عیسی
به آنجا رسیده ترتیبات عسکری خودرا قائم نمود ومنتظر رسیدن حریف نشست.

غلبه طاهر بر علی بن عیسی

هنگا میکه طاهر استحکامات شهر ری را تکمیل نمود جا سو سان و پیش
قرا ولان به اطراف ونوا حی فرستاده منتظر و قت نشست . چون علی بن عیسی
سپهسالار امین با سپاه ولشکر زیاد به نزد یکی ولایت ری رسید طاهر با افسران


(۱۱۸)
با مشاورین خود در امر جنگ مشوره کرد . ایشان متفقاً بدین رای دادند که
چون عده عساکر ما فوق العاده کم و بر خلاف دشمن بی اندازه قوی است باید
ما متحصن شویم تا قوت الظهر دیگر از طرف مامون بیاید و آنوقت به حمله به
پردازیم ولی طاهر نظریه ایشانرا رد نموده به حمله تصمیم گرفت ، گفت اراده
شما ضعیف است زیرا اگر ما در ری متحصن شویم مردم شهر از خوف علی بن عیسی
باما مخالفت خواهند کرد و کار ما مشکل خواهد شد من چنین تعبیه دیده ام
که بیرون شهر رفته سنگر بگیریم و بتوکل خداوند بدون آنکه منتظر
قوت الظهر باشیم حمله نمائیم . مجموع افراد خراسانی بر أی قائد و سپهسالار علی
خود متفق گشته پلان او را تمجید نمودند و عساکر طاهر در بیرون شهر ری در
موضع قلوس معسکر ساختند و جنگ سخت و خونینی در بین بغدادیان و خراسانیان
در گرفت . شجاعت و پافشاری و مردانگی عساکر خراسانی در ین جنگ
که عده ایشان بمراتب از دشمن کمتر بود از حد بیان بیرون است . خلاصه
بعد از چندین حمله و دفاع متوالی عساکر طاهر توانستند که قشون بغدادی
را عقب بپوشانند . در اثنای عقب نشینی عساکر امین ، صحاب و همراهان
طاهر تیری به جانب علی بن عیسی انداخت و به ضرب آن تیر او را بهلاکت
رسانید ( ۱ ) مگر طبری میگوید که بالاخره طاهر وعلی هر دو از صفوف
عساکر خود برون آمده شروع بجنگ تن به تن نمودند و ، طاهر به هر دو
دست شمشیر گرفته سر علی بن عیسی را زد و کلاه خود او را به و نیم کرد
و همه سپاه طاهر به يك جا حمله نموده قشون بغدادی بهزیمت شدند و علی بن
عیسی کشته شد .. (۲) ،
ذو اليمينين :
چون بغدادیان در آن جنگ هزیمت یافته و علی بن عیسی کشته شد طاهر
( ۱ ) روضة الصفا، خواندمیر صفحه ٦٧٤ جلد ٤ ( ٢ ) صفحه ٧٦٦ طبری


(۱۱۹)
از فتح و پیروزی عساکر خراسانی نامه به مأمون نوشت و سر علی بن عیسی را به نزد او فرستاد . مأمون در جواب بطاهر نوشت که قرار معلوم تو با دو دست جنگ نموده ئی و ترا هر دو دست راست است . از همه مردم از خراسان تباری بیعت بستان . و درین نامه او را طاهر ذوالیمنین خواند (۱) . اما مورخین راجع به لقب ذوالیمنین طاهر روایات زیاد ذکر کرده اند
غلبه طاهر بر عبدالرحمن بن جبلۀ ابناوی وفتح همدان
از شنیدن خبر شکست عساکر بغداد و کشته شدن علی بن عیسی محمد امین سراسیمه گردیده فوراً يك عده عساکر زیاد تازه دم را بسر کردگی عبدالرحمن بن جبله بطرف فارس وری بمقابل طاهر فرستاد. عبدالرحمن از سواره نظام و پیاده بیست هزار نفر با خود داشت و همه آنها با آذوقه فراوان و تجهیزات تازه مجهز بودند . از طرف امین برای عبدالرحمن بن جبله اختیارات کامل داده شده بود و عساکر او همه از شجاعان و مردان جنگ آزموده انتخاب شده بودند .
عبدالرحمن از بغداد حرکت کرده بشهر همدان فرود آمد و طرق وشوارع را تحت انضباط گرفته دیوارهای شهر را مستحکم گردانید و با آلات و ادوات مکمل برای جنگ وحمله آماده شد .
وقتيكه على بن عيسى مقتول گردید پسرش یحیی بن علی که باوی در جنگ با طاهر همراه بود بايك عده بغي وسپاه فرار نموده در بین راه همدان وری اقامت گزید و فراریان پدر را که بنزد او میرسیدند تسكهدا شته و آنها را دوباره بجنگ با طاهر تشویق و تشجیع مینمود وضمناً قضیه را برای امین نگاشته از او درخواست قوت الظهر نمود . این است که امین به جواب او پرداخته عبدالرحمن را باقوه زیادی به پشتیبانی او فرستاد و برایش نوشت که تا
(۲) طبری صحفه ٧٦٦


(۱۲۰)
رسیدن سپاه عبدالرحمن باید مدافعه و استقامت را از دست ندهد .
چون خبر آماده گی جدید عساکر امین ورسیدن عبدالر حمن باعده زیادی
از عساکر تازه دم به همدان ، بگوش طاهر رسید بلادرنگ بدانسو حر کت
نمود . عساکر متفرق وشکست خورده که با یحیی بن علی بن عیسی متفق
گردیده و در بین راه خط جنگ را تشکیل داده بودند بمحض خبر ورود طاهر
وعساکر مظفر خراسانی د چار هراس وخوف زیاد گردیده بدون مجادله ومقابله
فرار نموده متفرق شدند . طاهر به پیشرفت خود جا نب همدان اد امه داده به
نزديك شهر رسید . درین وقت عبدالرحمن با عساکر خود از شهر برون
آمده بر سپاه خراسان حمله کرد و جنگ مدهشی در گرفت . طرفین در حالیکه
تلفات زیاد میدادند استقامت و ثبات را از دست ندادند تا آ نکه بالاخره
عبدالر حمن پس ازدادن تلفات سنگین عقب نشینی نموده بداخل شهرپنا هنده
شد و طاهر نظر به مقتضیات و تكنيك حربی به جانب شهر پیش نرفت ومنتظر
حمله ثانی عبدالرحمن گر دید . عبدالرحمن چندی در داخل شهر همدان
ترتیبات و تدار کات زیاد دیده مجد دآ بنا حمله را بر طاهر گذاشت و باری
با عساکر و بیرق های مجلل و متعد دی به ار دو گاه عساکر خراسانی شتافت
ولی طاهر که سپهسالار وا قعر دا نشمندی بود و هر جنگ را از روی فکر و
پلان فتمی می سنجیدهرگز از استحکامات خود در مقا بل قشو ن عبدالرحمن پیش
نرفته بجای خود ثابت واستوار اقامت نمود تا آنکه سپاهیان بغدادی از این
حرکت او بغفلت افتاده به گمان اینکه خراسانیان از هیبت و صلابت ما بهراس
شده اندبجانب معسگر طاهر بیباکانه پیش آمدند چون خوب نزديك شدندحمله
طاهرشروع گردیده جنگ مدهشی در گرفت واز جانبین هزاران کشته وزخمی
برزمین افتاد. اگرچه عده عساکر طاهر نسبت به بغدادیان کمتر بود ولی طاهر
وسپاه دلیر اوصبرو مردانگی را ازدست نداده پی در پی حمله می نمودند تا آنکه


( ۱۲۱ )

علمدار عبدالرحمن بر زمین هلاکت افتاد و لشکر او دوباره بسوی شهر عقب نشینی
نمودند. این مرتبه طاهر شهر را بکلی تحت محاصره قرار داده و روز بروز حلقه
آنرا تنگ تر می نمود. چون راه شهر از هر طرف بسته شده بود و آذوقه و لوازم
زندگانی به آن نمی رسید بالاخره پس از یکماه محاصره اکثراً عساکر عبدالرحمن
هلاك و مابقی د و چار قحطی و گرسنگی شدند بنا بر ان عبد الرحمن
به نزد طاهر کس فرستاده برای خود و عساکر محصور خود امان خواست طاهر
هم شرایط او را پذیرفته بغدادیان شهر همدان را تخلیه و بطاهر وا گذاشتند.
طاهر پس از تسخیر همدان به پاك نمودن اطراف و نواحی آنو لا از وجود دشمن
مشغول گردیده و در همین سنه ١٩٥ قزوین و بعضی شهرهای نسبتاً كوچك دیگر
را از قبیل کورا لجبال وغیره از دست عمال و کارمندان امین بیرون آورده
متصرف گردید.
* * *
در همان موقعیکه عبدالرحمن بن جبله با بیست هزار عسکر بطرف همدان
فرستاده شده بود محمد امین بسرعت ممکنه سواره نظام دیگری نیز از اهالی بغداد
ترتیب داده بسر کردگی عبدالله و احمد پسران جرش (۱) بكمك عبدالرحمن بجنگ
طاهر فرستاد و به آنها امر نمود که به محل قصر اللصوص فرود آمده و به اوامر
عبدالرحمن سپه سالار کل لشکر مطیع باشند و به تحت نظر او بجنگ بپردازند
بعض میگویند که چون طاهر در خواست و شرط تسلیم شدن عبدالرحمن را
پذیرفت و عبدالرحمن شهر را تخلیه کرد فی الفور خدعه حربی نموده در حالیکه
بحالت تسلیم شدن به عساکر طاهر نزدیک میشد حمله ناگهانی نموده خراسانیان
را غافل گیر کرد، ولی طاهر و سپاه دلیر و شجاعت و معنویات را از دست نداده
اولاً مدافعه و سپس به تعرض شدید پرداختند و جنگ مدهش در گرفت در حالیکه
(۱) جز دهم تا ریخ طبری طبع مصر .


(۱۲۲)
سپاهیان بغداد کشته و تلفات زیادی بجا گذاشتند منهزم گردیده و عبدالرحمن شخصاً
با عده محدودی از عساکر خود به جنگ تن به تن ادامه دادند و بالاخره
عبدالرحمن کشته شد سپاه شکست خورده او که به عبدالله و احمد پسران جرشی
پیوستند در بین آنها نیز وحشت وهراس تولید نمود چنانچه عبدالله و احمد بدون
آنکه باطاهر مقابل شوند راه بغداد را پیش گرفتند .
اما بقول روضة الصفا خواند میر امین برای عبدالرحمن سپاه تازه دم وقوت الظهر
جدیدی فرستاد ولی به سر کرده گی عبدالرحمن جرشی و حسین بن علی بن عیسی
و این لشکر هنوز تازه به قر تاسین رسیده بودند که خبر شکست عبدالرحمن
و کشته شدن او به آنجا رسید در ین عساکر قوت الظهر بدون معطلی از خوف
طاهر و سپاه پیر وز مند اورو بر گردانیده مجدداً رهسپار بغداد شدند .
طاهر پس از فتح قطعی همدان و شکستن عساکر بغداد و کشته شدن عبدالرحمن
بن جبله به پیشرفت خود ادامه داده خانقین را که فعلا در سرحد فارس وعراق
واقع است از دست عمال امین بیرون آورد وداخل حلوان شد . ویکی ازقصبات
آنرا که بنام شلاشان بود معسکر خود قرار داده استحکامات ساخت و خندق ها
حفر نمود . پس از کمی توقف درین ناحیه هر ثمه بن الیمین که با عده زیاد
سپاه به كمك او از طرف مأمون فرستاده شده بود با و پیوست و طاهر بر حسب
مکتوب مأمون تماماً شهر ها و قصبات مفتوحه را به هر ثمه سپرده خود بطرف
اهواز روانه شد .
فتح اهواز :
طاهر هنگامیکه حلوان و نواحی متصرفی آنرا بنا بر امر مأمون به هر ثمه
بن الیمین سپرد جهت آنکه بیشتر از اهواز و چگونگی قوا و استحكامات دشمن
باخبر باشد يك عده سپاه خود را به سر کرده گی یکی از افسران خود موسوم
به حسین بن عمر رستمی بصورت پیش قراول بدانوسوق داد و خودش بعد از


(۱۲۳)
فراغت کار ها به تعقیب او روانه شد . حسین بن عمر رستمی در بین راه شنید که محمد بن یزید مهلبی که از طرف امین حاکم اهواز بود از مقصد طاهر باخبر گردیده و باعدۀ زیادی عساکر بجانب جندی شاپور که در بین راه اهواز واقع بود حرکت کرده و می خواهد در آنجا استحکامات تدافعی جهت اهواز آماده نماید . لهذا بطاهر خبر فرستاده وخود محتاطانه به پیشرفت ادامه داد . طاهر بمحض شنیدن این خبر عده زیادی عساکر خود را بصورت قوت الظهر برای حسین بن عمر رستمی سوق داده خودش هم به تعقیب آنها بامتانت وشکوه زایدالوصفی روانه گردید . ولی عساکر طاهر تا نزدیکی های اهواز به هيچ يك موانعی برنخوردند و كسی را در بين راه نيافتند که با ایشان ماده مقابله ومقاتله باشد . در چند فرسخی اهواز محمد بن يزيد حاكم اهواز عساكر خود را به جهت مدافعه شهر بیرون كشيده جنگ سختی در گرفت و پس از کمی زدوخورد عساكر محمد بن يزيد عقب نشسته به شهر پناهنده و محصور شدند . بعدازچندی محاصره که در طول آن ترتیبات لازمه گرفته شده بود محمد بن یزید مجدداً برای شکستن و برهم زدن حلقه محاصره باسپاه خویش برون آمده جنگ مدهش وتن به تن در گرفت بالاخره محمد بن يزيد بضرب نیزه یکی از مردان طاهر مقتول شد وشهر اهواز بدست افواج پیروز مند و دلیر خراسانی مفتوح گردید .
طاهر پس از فتح اهواز فوراً بعضی از بلاد دیگر یمامه و بحرین وعمان و غیره را که از متعلقات اهواز وبصره بود یکی عقب دیگر تصرف کرده از جانب خود حکمران مقرر نمود و بهمین طریق طاهر شهرهای دیگر عراق را از قبیل کوفه وواسط وبصره و همچنان مدائن متصرف شده برای مأمون بیعت گرفت وبدین صورت در سال ١٩٦ هجری تقریباً به استثنای دارالخلافه بغداد و یکی دوشهر دیگر تمام عراق به حوزۀ تصرف وفتوحات طاهر درآمد و مرد مان آن


( ١٣٤ )
همه به مأمون بیعت کردند وهم در همین سنه بود که داؤد بن عیسی که از طرف امین حاکم مکه معظمه و مدینه منوره بود امین را از خلافت خلع نموده به جهت مامون بیعت گرفت و آنرا برای طاهر فرستاد و خود شخصاً بطرف مرو به نزد مأمون شتافت .
حرکت طاهر بسوی بغداد و فتح آن :
طاهر پس از آنکه به نزدیکی بغداد رسیده بنای محاصره آنرا گذاشت بهرثمه بن الیمین که در حلوان بود نامه نوشت و او را با عده از لشکر باش به جنگ بغداد طلب نمود . چون هرثمه با او یکجا شد متفقاً بمحاصره شهر اقدام نمودند روز بروز حلقه محاصره بر بغداد تنگ تر شد و اهالی از مضیقه و چور و چپاول و بی امنی عساکر محصور محمد و اوباشان شهر بستوه آمدند . بعد از چندین ماه محاصره اکثراً افسران و متنفذین سپاه محمد یکی بعد دیگر به طاهر تسلیم شدند تماماً سال ۱۹۷ بمحاصره بغداد گذشت و صبر و تحمل عساکر و مردمان شهر بغداد به تحلیل رفت در اواخر ایام محاصره چیزیکه بیشتر امین را مضطرب و آشفته ساخت تسلیم شدن علی فراهمرو نگهبان دروازه قصر صالح بود که برای طاهر خط نوشته امان خواست و ضمانت نمود که هر قدر آلات و ادوات جنگ و آذوقه که بدست دارد به او تسلیم نماید . طاهر هم پیشنهاد و شرایط او را پذیرفته در شب ١٥ جمادی الاخر ١٩٧ يك عده افسران و عساکر رشید خود را مانند ابوالعباس یوسف بن یعقوب بادغیسی و غیره جهت تسلیم گردیدن او فرستاد . و همچنان تسلیم شدن محمد بن عیسی به طاهر نیز امین را پریشان و مأیوس ساخت زیرا به او اعتماد زیاد داشته و رئیس مستحفظین خویشش مقرر نموده بود . لهذا محمد امین خود شخصاً با یکجهان مایوسی در حالیکه منتظر هر گونه پیش آمد شوم بود بیرون آمده مردمان شهر و عساکر از مشاهده او کمی بهیجان آمده با عزم بعقب او جانب دروازه قصر صالح که در آن افسران


( ۱۲۰ )
وعساکر خراسان وجود داشتند حمله بردند جنگ سختی در گرفت و در نتیجه
ابو العباس با دغیسی افسر رشید طاهر باعده از سپاه خویش کشته شد ومابقی خود
را نزد طاهر کشیدند . خلاصه بهمین طریق محاصره بغداد تقریباً یکسال وچند
ما بطول انجامید تا آنکه بالاخره طاهر بکلی امین وسپاه او را منکوب و مغلوب
نموده شهر را تصرف کرد و در ماه صفر ۱۹۸ هجری امین را بقتل رسانیده
سر او را به خراسان به نزد مأمون فرستاد (۱) .
طاهر بعد از فتح بغداد تقریباً مدت یکسال یعنی تا ۱۹۹ هجری بحيث والی
عراق وبلاد جبل وفارس واهواز وحجاز ويمن در بغداد مقرر بود .
تقرر طاهر بحکومت شام وجزیره وغيره:
در سال ۱۹۹ مأمون حسن بن سهل را به ولایت عراق حاکم مقرر نموده وبطاهر
نوشت تا آنولایت را به او تسلیم نموده خودش به شام برود و نصر بن شبث عقیلی
را که بعد از مرگ امین بنای بغاوت وسلحشوری را گذاشته بود منقاد نموده
زمام حکومت آنرا بدست خود بگیرد . طاهر هم بر حسب امر، مأمون عراق را
به حسن بن سهل سپرده خودش بجانب شام روانه شد . و در رقه با نصر بن شبث
بن سیار جنگ شدید ومدهشی کرده او را شکست داد وخود زمام حکمروائی
شام وموصل وجزیره وغيره را بکف با کفایت خویش گرفت .
در سنه ۲۰۲ مأمون از مروقصد حرکت را بسوی بغداد نموده از راه فارس
بد انجا وارد شد و عندالورود طاهر را از رقه به بغداد خواست . چون از او
احسان زیاد دیده بود و خلافت وی مرهون شجاعت و مردانگی و ایثار او بود
حکومت بغداد وشحنه گی آن را بوی تفویض نمود . اگر چه مأمون از خدمات
(۱) فتح شهر بغداد وقتل امین را بعضی ها در ماه محرم همین سال نوشته اند چنانچه
ملك الشعرا بهار در حاشیه نمبر اول صفحه ۴۵۰ مجمل التواريخ و القصص آنرا به ۲۰ محرم
۱۹۸ نگاشته است وهم صاحب مجمل التواريخ مینویسد که امین در ماه محرم همین سال گذشت.


( ١٢٦ )

و کار وائی های طاهر تقدیر وقدر دانی زیاد مینمود ولی در دل به نسبت مقتول
شدن امین برادرش بدست او از وی نفرت داشت . و از طرف دیگر هم مأمون
به نسبت شخصیت بزرگ و احساسات ملت خواهانه که در طاهر سراغ داشت
از اوبی اندیشه نبوده خیلی ها میترسید و هراس داشت ، چون طاهر د راواخر
تقرر خود به بغداد وضعيت مأمون را با خود دگرگون یافت و از ضمیرش باخبر
گشت صلاح را بدین قرار داد که فرصت را از دست ندهد و بهر
وسیله است خود را بخراسان برساند .

تقرر طاهر بحكومت خراسان و اعلان استقلال :

لهذا به احمد ابی خالد و زیر مقرب مأمون پیوسته او را تحريك نمود
تا فرمان حکومت خراسان را برای وی از نزد خلیفه حاصل نماید چون مأمون
از افکار و احساسات طاهر واقفیت داشت و میدانست به محض آنکه بخراسان
یعنی به وطن خویش برسد وضعیت خود را تقویه نموده بر علیه خلافت عباسی اعلان
حریت خواهد داد - در اول امر از امضای فرمان امتناع ورزید ولی باثراصرار
واعتبار و ضمانت احمد ابی خالد وزیر خویش فرمان او را به حکومت خراسان
امضا كرد . بقول طبری طاهر بروز جمعه يك شب پیشتر از ذیقعده سال ٢٠٥
سمت خراسان حرکت نموده حکومت آنجا را بدست خود گرفت و از یگانه
فرصتیکه برای حصول استقلال و آزادی خراسان بچنگ آورده بود استفاده
شایانی کرده شب و روز خود را تقویت نمود تا آنکه پس از تقريباً يك و نيم
سال یعنی بروز جمعه ٢٤ جمادى الاخر سال ٢٠٧ هجری بعد از ادای نماز جمعه
بر منبر بر آمده نام خلیفه را از خطبه انداخت و نعره آزادی را با آسمان بلند
نموده پرچم استقلال را در فضای کوهسار آریانا به اهتزاز در آورد .


( ۱۲۷ )

مرگ طاهر :

موقعیکه مامون فرمان حکومت طاهر را بر خراسان امضا نمود به نسبت
نگرانی خاطر یکه از او در دل داشت جهت آنکه همیشه از رویه و حرکات
او باخبر باشد كلثوم بن ثابت را بریاست اداره پسته خراسان مقرر کرد
تا دائماً اوضاع و افکار طاهر را مراقبت نموده و ی را از آن باخبر سازد
و نیز احمد بن ابی خالد وزیر مامون چون از طاهر به نزد خلیفه ضمانت
کرده بود که مخالفت نه نماید یکی از ملازمان مقرب و محرم خود را در ظاهر امر
به طاهر بخشید تا بخدمت او باشد ولی در باطن به آن غلام امر و دستور داد تا
هر وقتیکه طاهر بنای شورش و آزادی را بگذارد به قتل او اقدام نماید .
این بود که طاهر پس از انداختن نام خلیفه از خطبه و اعلان حریت در خراسان
بقصر نشیمن خود مراجعت کرد. ولی بزودی احساس علالت و مریضی نموده در شب
همان روز بصورت فجائی که بظن غالب مسموم شده باشد د نیا را بدرود گفت
و نامی از خود برای فرزندان آریافا گذاشت که تا ابد در دامان افق خراسان
ثبت خواهد ماند .

مکتوب :

شخصیت بزرگی طاهر که در تاریخ افغانستان از شخصیت های فراموش نشدنی
است مظهر اخلاق بزرگی منشی ملت پرستی عدالت خواهی ضعیف پروری
و بسیار سجایای پسندیده دیگر می باشد . علم و دانش و هنر دوستی حسن اداره
و سیاست کشور داری او را کمتر شاهی داشته است . میخواستیم در زیر عنوانی
مخصوص از شخصیت و سجایای اخلاقی و سیاست کشور داری او بحث کنیم ولی
ابی جعفر بن محمد بن جریری الطبری در تاریخ معروف خود موسوم به تاریخ
الامم والملوك ، مکتوبی از طاهر عنوان پسرش عبداله نقل میکند که از آن


( ۱۲۸ )
می توان تماماً صفات و سجایای او را استنباط کرد لہٰذا عیناً بعض نکات برجسته
آنرا ذکر میکنم ( ۱ ) درین مکتوب طاهر عبداله را که از طرف مامون
بحکومت شام مقرر شده بود در اخلاق و امور کشور داری چنین توصیه مینماید
« می باید بخدا و ندیکه واحد و بیخود شریکی ندارد تقوی و پرهیز کاری نمائی و از
وی بتر سی و از غضب و غیظ او دوری بجوئی و رعیت خودرا حفظ و حمایت نمائی
و او قاتیرا که خداوند ترا خلعت عافیت و لباس سلامت پوشانیده است به ذکراو
تعالی و برای عقبی و معاد خود و آنچه که تو بغرض آن روان هستی و ازان مسئول
می باشی سپری نما ، و به تمام چیزهای مذکور طوری عمل کن که خدای بزرگ
ترا حفظ و نگهداری نموده از عذاب خود و در دو آلام عقاب خود در روز قیامت
نجات و رستکاری بخشد زیرا خدای بزرگ بتو احسان فرموده و شرافت خویش
را برایت مبذول و لازم ساخته است که امور عباد و بنده‌گان خود را بدست تو
سپرده است و تر ابگستر انیدن عدالت واقامه حقوق و حدود الهی در بین آنها مکلف
گردانیده و بدفاع از اوشان وازوطن اوشان و حمایت خون آنها و استقرار امنیت
طرق وفراهم ساختن راحت و رفائیت ایشان در امور زیست وزنده گانی مامور
ساخته است باید دانست که خداوند از چیزیکه بالای تو فرض گردانیده است مواخذه
و پرسش کردنی است .
به آنچه از طرف خدا بر تو فرض است قیام نما و در چیزیکه میل و رغبت می نمائی و یا از آن
نفرت و کراهیت میکنی برغبت ونفرت خود از حد التصرف نظر مکن خواه برای
مردمان قریب تو باشد و خواه برای اشخاص بعید عقیده و گمان خود را نسبت بخداوند
نيك بگردان رعیت با تو است ونيك میشود به هيچيك از کسانیکه خود او شانرا
مقرر مینمائی قبل از کشف و معلوم نمودن تہمتیکه به آن متہم می شوند
شتاب مکن زیرا ایراد تهمت به اشخاص پاك و بری و گمان بد به آنها گناه است»
( ۱ ) صفحه ٢٥٨ جز دهم تاريخ الامم والملوك مولفه ابی جعفر طبری .
تاريخ افغانستان جلد ۲ (۱۰۰۰) سردار محمد سراج الدين خان و محمد عظيم خان محمد نسيم هـ اجرائيه تاريخ ۱۳ ثور ۱۳۳۵ ر ٣٥


( ۱۰۹ )

گمان نيك را نسبت به اصحاب خود برای خویش خصلت وحالت شخصیه بگردان
و گمان بد را درباره آنها از خود دور كن واز او شان بگذر و این کار ترا به
حسن رويه واطاعت ومدا را باوشان كمك مينمايد . بايد دانت که به گمان
نيك قوه وراحت می یابی و رافت بر رعیت ترا مانع نمیگردد که از امور خود
واز باخبری حکمداران وحمایت و حفاظت رعيت وتحقيق وتفکر در اسباب
برقراری وصلاح آنها پرسش وجستجو نمائى بلكه بایست از امور حکمداران
باخبری شود وحفاظت رعيت وتدبير حوائج وفراهم آوردن ضروریات آنها بعمل
آید . این چیزها و امثال آنرا اختیار نما، حدود واو امرالهی را بالای مجرمین
وجنایت کاران بر حسب منزلت شان وبقدريكه مستحق می شوند قائم واجرا
دار . و هیچگونه سستی ومعطلی را در آن روا مدار ومجازات وعقوبت اشخاص
را که مستلزم سرزنش وعقوبت می شوند به تاخیر میانداز زیرا اگر درین باره
تفریط بنمائی این تفریط حسن ظن و گمان نيك ترا فاسد میگرداند .
مردم صادق وصاحب صلاح را دوست وعزیز بدار واهل شرف را بحق معاونت
وامداد کن . با ضعفا و بیچارگان صله رحم بدار و به این کار خود منتها رضامندی
خدا و تائيد امر اورا طلب نما وثواب آنرا دردار آخرت التماس کن . از خواهشات
بدو هوای نفس اجتناب نما وفکر خود را از آن مصروف گردان و به رعیت خود
برائت و پاکی خویش را از آن آشکار ساز. سیاست آنها را باعدل توام وقرین
گردان در اثنای غضب خود را ضبط نموده حلم و وقار را اختیار کن . بايد ذخائر
و گنجیكه تو آنرا برای خود فراهم میآوری عبارت از نیکو کاری، تقوی ،
عدالت ، اصلاح امور واحوال رعیت، عمران و آبادانی ملك ووطن آنها وتفقد
و جستجوی امور ، وحفظ خونها وفریاد رسی مظلومین باشد .
گناه را هر گز حقیر مشمار، بشخص حاسد قطعاً ميل ورغبت منما و به فاجر
ترحم مدار با آدم کافر هرگز نه پیوند وبا دشمن مداهنه نکرده سخن سخن چین

تاریخ افغانستان جلد ۳ (۱۰۰۰) ب سردار محمد ج سراج الدینخان د محمد عظیم ن محمد اسیم ه اجرائیه تاریخ ۱۶ ۳ ۴ ۲۱


( ۱۳۰ )

را تصدیق مکن و بشخص غدار اعتماد ره نموده و فاسق و گمراه را امداد
مکن ، هیچ انسانی را تحقیر و هیچ گدا و فقیری را تردید منما روز ها را
عبث مگذران از ظالم هراس نداشته باش واز او چشم پوشی وغفلت مکن .

امور واحوال عسکری خود را تفقد وجستجو نموده ارزاق شافر او اقرو
وسائل معاش ایشانرا وسیع گردان تا خداوند بذریعة آن فاقه کی وتنگدستی
شانرا رفع کند واحوال ایشان منظم شده واستقامت پیدا نماید و در دلهای شان
نسبت به اطاعت وامر تو اخلاص وخشنودی زیاد گردد .

کار هر روز خودرا در همان روز انجام داده وبفردا به تأخیر نینداز وشخصاً
به آن مواظب باش چه فردا کار ها و اموری در پیش دارد که ترا از انجام
کار پس افتاده روز گذشته باز میدارد و بدانکه هر روزیکه نیر می شود امور
آنهم بهمان روز رفتنی است اگر کار یومیه خود را انجام دادی نفس و بدن
خود را آرام ومستریح میگردانی و امور حکومت را قائم ومستحکم مینمائی .

برای مریض ها بیمارستان ها بر پا کن و آنهارا در آنجا جا گزین ساخته
برای شان پرستار وخدمتگار مقرر نما تا پرستاری شان را بنماید واطبا را موظف
گردان تا امراض و ناخوشی های ایشانرا معالجه وتداوی نمایند وخواهشات
وحاجت آنهارا برار اما بطوریکه دربیت المال سبب اسراف نگردد .

بمامورینکه بحضورت مشغول وظیفه اند وهمچنان به نویسنده گان حضور خود ،
برای هر كدام يك وقتی را معین کن تا در آنوقت برای امضای مکاتیب با اخذ
هدایات به نزدت حاضر شوند و چشم و گوش وفهم و عقل خود را برای چیزیکه
بتو عرضه وتقدیم میدارند فارغ ساخته مکرراً در آن فکر و تدبیر بنما و آنگاه
چیزیکه موافق به حزم ومطابق به حق باشد آنرا امضا کن و چیزیکه مخالف
آن باشد برای ثبوت وتحقیق وپرسش محول گردان .


( ۱۳۱ )

این مکتوب را که برایت نوشته شده است بدرستی بفهم و در آن غور وفکر کن و برطبق آن عمل نما و در جمیع امور خویش از خداوند معاونت و امداد بخواه وخیر طلب کن زیرا خداوند طرفدار صلاح و طرفدار اهل صلاح می باشد بایست بزرگترین سیرت و بهترین رغبت تو همان چیزی باشد که در آن رضای او تعالی است . من از خداوند آرزو مینمایم که به خوبی ترا توفیق و رشد اعطا فرموده و حفاظت کند .»

چون طاهر ان عهد نامه و مکتوب را برای پسر خود عبدالله نوشته فرستاد . مخالفین قضیه را طور د یگر بسمع مأمون رسانیدند تا آنکه مأمون مکتوب را خواسته بحضور خود خواند و بعد از اتمام چون سر ا پا مطابق آئین خداوندی ودین مقدس اسلام وسیاست کشور داری وخیرونیکو کاری بود خیلی خورسند گردیده امر داد که مضمون آنرا بصورت متحدا لحال به تمام حکام و عمال ولایات صادر نمایند .

چون طاهر مرد متدین وصاحب اخلاق و رویه نیکو و در عسکری فر ماندار رشید بود در جلب نمودن قلوب وافکار مردمان ورعیت خود مهارت بسزائی داشت در تربیه نمودن شعراء وعلماء و دانشمندان پیوسته سعی ومجاهدت می نمود . وخودش هم عالم زبردست وشاعر بلند قریحه بود چنانچه صاحب کتاب «ازطاهریان تا مغل » میگوید که از طاهر وعبدالله پسر او که دارای طبع عالی شاعرانه بودند اشعار نیکو ومتین بیاد گار مانده است در کتب ادبی توقیعات و نوشته جات آنان باقی ودلیل بزرگی بر فضل وهنر آنان به زبان عربی می باشد .

طلحه بن طاهر

پس از آنکه طاهر پرچم آزادی و استقلال را در خراسان بلند نموده بنای حکومت ملی را گذاشت . و در شب همان روز بطور نا گهانی وفات یافت ، طلحه پسر او بر تخت امارت خراسان جلوس نمود .


( ۱۳۲ )

در جلوس طلحه بعد از پدرش طاهر ، اختلافاتی موجود است . بعضی ها
میگویند که بعد از طاهر پسرش طلحه که در هنگام مرگ او حضور
داشت به امارت خراسان برگزیده شد (۱) و برخی دیگر روایت کرده اند که
چون طاهر بمرد و پسرش عبدالله که نسبت به دیگر اخوان و برادران خود شهرت
و نفوذ زیاد داشت و حاکم شامات بود ، از طرف مأمون به حکومت خراسان به
رسمیت شناخته شد ولی چون خود عبدالله هنوز با نصر بن لیث در رقه مشغول بود
طلحه برادر خود را به نیابت خویش برخراسان گماشت (۲) بهر حال اصل قضیه
هر چه باشد باشد ولی باید گفت که چون کلثوم مخبر ورئیس پوسته خانه خراسان
اولاً خبر اعلان حریت و سپس مرگ طاهر را یکی بعد دیگر به مأمون نوشت
مأمون هم که از پیش نفوذ و اقتدار طاهر و خاندان او را در هرات و سیستان
وغیره ولایات خراسان میدانست و از آن در هراس بود بعد از مرگ طاهر
جنگ وجدال را باطاهریان مصلحت ندانست زیرا میدانست که اگر اندک مخالفتی
از خود در مقابل آنها اظهار نماید از دو طرف مورد حمله قرار خواهد گرفت
یعنی از طرف شام عبدالله طاهر که لشکر و سپاه زیادی با خود داشت بر اوحمله
می آورد واز جانب خراسان طلحه براو لشکر میکشد و وضعیت خلافت بغداد
در خطر می افتد . لهذا بهترین سیاست وقت آنرا دانست که باید باطاهریان
هرات از در مصالحت و آمیزش پیش آمده پیوسته با ایشان روابط دوستانه وهمکاری
قریب داشته باشد . اینست که پس از طاهر بمصلحت ابی احمد وزیر خویش
حکومت عبدالله و یا بروایت دیگر طلحه برادر اورا درخراسان برسمیت شناخت.
طلحه مانند پدرخود طاهر مردبسیار فاضل وفرمان فرمای عاقلی بود در سلوک
و شکیبائی وعدالت و تعمق در امور کشوری از پدر ارث فراوان داشت . اگرچه
(۱) زین الاخبار گردیزی طبع برلین.
(۲) روضة الصفا خواند میر. خواندمیر در حالیکه امارت مستقیم طلحه را بعد از طاهر تصدیق
میکند از روایت اخیر الذکر ذکر می نماید .


( ۱۳۳ )

شخص عالم و کار فهمی بود ولی درزمان حیات پدرمانند عبدالله برادر خود شهرت
و نفوذ کاملی از نقطه نظر جنگجوئی و کشور کشائی حاصل نکرده بود . لهذا
در کتب و تواریخ کمتر از او بصورت مفصل ذکر شده است .
در سال ۲۰۷ هجری طاهر حکومت سیستان را بدو تفویض نمود وچون بعداز
پدر به حکومت تمام خراسان رسید از وقایع مهم دورۀ امارت او درخراسان تنها
جنگها زدوخورد های وی باحمزۀ سیستانی می باشد که از زمان خلافت
هارون‌الرشید در سیستان برعلیه عباسیان خروج کرده و بقسمتی از خراسان
و کرمان تسلط یافته بود . درین جنگها طلحه همواره به حمزه غالب آمد واورا
شکست های پی در پی داد .
درزمان حکومت طلحه که تقریباً هفت سال دوام کرد به استثنای سیستان
که در آن چند مرتبه بتوسط حمزه اغتشاشات روداده وآنهم بزودی منطفی ورفع
گردید ، باقی در تماماً خراسان امنیت ورفاهیت حکفرما بود ، در روابط حکومت
خراسان وخلافت عباسی بهبودی محسوس گردیده روز بروز متین تر ومستحکم تر
میشد . بالاخره طلحه در روز ٤ شنبه ٢٦ ربیع‌الاول سال ۲۱۳ هجری وفات یافت.
باتفاق کلیه مورخین طلحه بن طاهر امیر فوق‌العاده حلیم ، متواضع ونیکو
سیرت بود و در تدین و دیانت شعاری شهرت تام داشت و در علم صرف ونحو از
علمای معتبر بشمار میرفت .

عبدالله بن طاهر

اگرچه بعد از طلحه حکومت خراسان به برادرش عبدالله طاهر تفویض شد
ولی چون عبدالله در آنوقت به دنیور علاقه فارس و آذر بایجان به سر کوبی بابك
خرمی مشغول بودعلی بن طاهر برادر خود را به نیابت خویش بحکومت خراسان
گماشت ولی بعداز انقضای مدت قلیلی بعضی از مردمان فارس بر علی شوریده

(۱) صفحه ۱۸۱ تاریخ سیستان طبع طهران .


(١٣٤)
بدهی از نیشاپور هجوم بردند و علی در آن جدال کشته شد چون قضیه بسمع
عبدالله طاهر رسید در رجب سنه ٢١٥ عزيز بن نوح را بصورت مقدم الجيش
با ده هزار نفر جهت فرونشانیدن آتش اغتشاشات سوی نیشاپور فرستاد ، و
بدین وسیله شورش و انقلابات را برطرف نمود .
عبدالله طاهر ،محمد بن حمید الطاهری را نارسیدن خود به نیشاپور به آن جا
مقرر نمود ، ولی چون عبدالله به نیشاپور آمده از ظلم و نا انصافی او باخبر
شد او را عزل نموده خود حکومت خراسان را بدست گرفت .
عبدالله بن طاهر در سال ۱۸۲ هجری تولد یافته و در حیات پدر نظر به لیاقت
و کار دانی و خدمات و کشور کشائی مانند طاهر پدر خود
توجه خلیفه را بخویش جلب نموده مورد اعتماد وی واقع گشت . هنگا - یکه
مأمون طاهر را بحکومت خراسان فرستاد چون از طرف او مطمئن نبود و اوضاع
و افکار او را بکلی میشناخت و میدانست که بالاخره در مقابل او اعلان آزادی
میدهد، برای آنکه چیز بسیار عزیزی از او در گرو داشته باشد پسرش عبدالله را بعوض
پدر به ریاست امنیه و حکومت بغداد گماشت و از او همواره احترام و تکریم میکرد
تا آنکه یحیی بن معاذ حاکم شام و جزیره فوت کرد . طبری در ضمن وقایع سال
٢٠٦ هجری میگوید که: «مامون پس از آنکه خبر فوت یحیی بن معاذ را شنید
موقتاً پسرش احمد را بحکومت آنجا مقرر نمود عبدالله طاهر را در ماه رمضان
بحضور خود طلبیده بوی گفت : از یکماه بدین طرف از خداوند استخاره میکنم
و امید دارم که خداوند این استخاره مراخیر حقیقی برایم بگرداند مردم را می بینم
که پسر خود را توصیف مینمایند تا او را بلند گرداند، لیکن ترا بیش وفوق از
آنچه پدرت راجع بتو توصیف گرده است یافته ام. مسئله اینست که یحیی بن معاذ
فوت و پسرش احمد که شخص بی کفایت است جانشین وی گردیده لهذا لازم
دیدم که ترا بولایت مصر مقرر و بمحاربه نصر بن شبث مامور گردانم .


( ٣٥ )

بدینطریق عبدالله در سنه ٢٠٦ بحکومت ولایت شام و جزیره مقرر گشته با عساکر
و سپاه زیادی بدانـسو حر کت نمود . و بعد از محـاربات شدید و طولانی تمـاماً
و لایت شام و جزیره را ازوجود نصر بن شيث عقيلی وهمراهانش پاك كرده اورا
اسیر و در بغداد به نزد مامون فرستاد وخود بحكومت مستقل آنجا پرداخت
فتح مصر :
چون عبدالله از مسئله بن شيث عقیلی درشام ورقه فارغ گشته او را اسیر کرده
ر به خلیفه فرستاد. مامون مكتو بی برایش فرستاده او را برفتن بجانب مصر امر
نمود . عبد الله فوراً تدارك سپاه و نفر خودرا ديده بدانسو حر کت نمود در ان
وقت مصر به تصرف عبیدالله بن اسیری بود . چون عبدالله طاهر بمصر نز ديك
شده وبمسافه يك منزل آن رسید یکی از صاحب منصبان خود را بطرف مصر
بصورت پیش قدم فرستاد تابدآنجا رفته برای معسکروی موضعی را انتخاب نمايند .
چون ایـن خبر به ابن السری رسید با يك عده عساكر منتخبه خويش جهت
مقابله ودفع عسكر عبدالله طاهر عازم شد . جنگ سختی در بین طرفین در گرفت
ولی چون عدهٔ عساکر عبدالله طاهر کم بود صاحب منصب او فوراً بدست يكى
از چا بك سواران خود اطـلاعی برای عبدالله طا هر فرستاد و عبدالله خود بـا
عساكر و سپاه سواره خویش بكمك او روان شد و قبل از آنـكه عبدالله
بعد از يـك حمله به حـمله دوم بپـردازد ابن السری منهزم گـردیده به فسطاط
محاصره شد بالاخره شرائطی پیش کرده شهر را تخلیه نمود و خود فرار اختیار
كرد . بهمین طريق عبدالله او لاً اسكـندريه و سپس به تدریج کلیه شهرها
و اراضی مصر را تسخیر نمود و فتح آن بقول طبری در سنه ٢١١ بـه انـجام
رسید . در همین سال عبدالله از مصر به بغداد مراجعت نموده چنانچه پیشتر هم
گفته شد متعاقباً در آذربايجان بدفع با بك خرمی که چندین بار سر دا ران
و عمال خلیفه را منهزم ساخته بود پر داخت .


( ١٣٦ )

در همان حال چون برادر عبدالله، طلحه بن طاهر در خراسان فوت كرد
و على بن طاهر برادرش که به نيابت او در خراسان حکومت ميراند کشته شد
عبدالله بسرعت زياد بابك را عقب نشانيده بحکومت خراسان شتافت و در زمان
حکمرانی او کرمان نيز به جزء حکومت خراسان داخل گرديد.
عبدالله پس از آنکه بر حکومت خراسان جلوس کرد روابط سیاسی خراسان
را با خلافت بغداد بيشتر نزديك ساخت، چنانچه در اكثر اغتشاشا تيکه در
فارس و طبرستان و غیره جاها بمقابل دولت مستعصم عباسی رو داد، با خلیفه
كمك اخلاقی نموده بر اشرار تاخت و آنها را اسیر یا مقتول نمود، از جمله در
سال ۲۱۹ هجری بدفع محمد بن قاسم که از اولادۀ حضرت علی کرم الله وجه
بوده و در طالقان فارس بمخالفت ابو اسحق معتصم قيام نمود، اقدام نموده عاقبت
او را اسیر کرد و به نزد خلیفه فرستاد، همچنان در سال ٢٢٤ با ما زیار بن قارن
حکمران طبرستان که برضد معتصم برخاسته بود از در جنگ پیش آمده او را
مغلوب و دستگیر ساخت و به بغداد روانه کرد.
عبدالله طاهر در امر سیاست و ملداری مرد زبر دست بود و در كشور
کشائی و جوان مردی هيچ كمی از پدر خود نداشت، در زمان حکومت او
خراسان با امن و امان زیست میکرد و پول، دارائی و مدنيت وعمرانات آن در ترقی
بود ولی با وجود آنکه در عدل و داد اهتمام زیاد بخرج میداد، چون تازه اغتشاشات
مملکت رو بخموشی گذاشته و شیرازه از هم گسسته وحدت ملت پوره مستحکم
نگردید، بود گاهی در بعضی نقاط خراسان مانند سیستان و فراه و غیره اغتشاشاتی
بميان می آمد، چنانچه موقعيكه عبدالله طاهر در زمان حکومت خود

تاریخ افغانستان جلد ۲ (۱۰۰۰) ت سردار محمد ع سراج المورخان و محمد عظیم بن محمد نعیم هـ اجرائيه تاریخ ١٦ ر ٣ ٢٦


( ۱۳ )
برخراسان اداره ولایت سیستان را به محمد بن الا صوص سپرد چون هنوز در آنجا
بعص اغتشاشيون موجود بود محمد بن الاصوس باعزیز بن نوح که متعاقباً از طرف
عبدالله جهت سرکوبی اشرار به سیستان آمده بود یکجا دفع اغتشاش
کننده گان گماشت تا آنکه در رمضان سنه ۲۱۶ عزیز بن نوح کشته شد
وحضین بن الحسین بن مصعب عموی عبدالله به حکومت سیستان آمد. ازین قبیل
شورش ها در سیستان و سایر نقاط خراسان تا زمان انقراض دولت طاهری
بمیان آمد و تا زمان بر قرار شدن سلسلة صفاری سیستان دوام داشت .
عبدالله که تقریباً شانزده یا هفده سال تمام بی خراسان حکومت داشت
بالاخره در دهم و بقول دیگر در یازدهم ربیع الآخر سال ۲۳۰ در نیشاپور وفات
یافت و بعد از وی پسرش طاهر بن عبدالله به حکومت خراسان رسید .
عبدالله طاهر از آن امرای افغانستان است که در تاریخ به نسبت فضل
و دانش وعدل گستری او نامش باقی خواهد ماند . در دوره حکمرانی عبدالله
خراسان از حیث دارائی و عمران خیلی شکوه داشت چنانچه لوسترانج بعض
از آبادیها و آبدات نیشاپور را از یادگار های عصر او میداند ، از جمله
میگوید : « قریه شاد یاخ یا الشادیاخ در قدیم عبارت از باغی بود که در اوایل
قرن ۳ هجری عبدالله پادشاه طاهری در وقتیکه نیشاپور را پای تخت حکومت
خود قرارداد باغ مذکور را بتصرف خود در آورده و آنکمی اطراف و نواحی قصر
او که اصلاً معسکرش بود بالاخره یکی از عمده ترین قصبات نیشاپور شد
و بعد از تهاجم غز موقعیت پایتخت را احراز نمود » . (۱)
از شعر دوستی و ادب پروری عبدالله نیز حکایات زیاد کرده اند و از
جمله طبری میگوید هنگامیکه عبدالله طاهر جهت مصر روان بود در بین
(۱) كتاب اراضى خلافت شرقيه مولفه لوسترانج .


( ۱۳۸ )

راه به مرد اعرابی بر خورد که نسبت بوی اشعاری چند بالبدیهه سرود . چون امیر عبدالله را ابیات او پسند آمد پرسید تو که هستی آن مرد گفت من بطین شاعر هستم . آنگاه عبدالله بملازم خود امر کرد تا در بدل هفت بیت او برایش هفت هزار درهم و هفت صد دینار بدهد . پس از آن تا وقتیکه عبدالله به مصر در سکندریه رسید شاعر مذکور با او همراه بود .

ولی بالاخره با اسپ خود در گردابی افتاده و به اثر آن در اسکندریه فوت شد . خود عبدالله طاهر نیز شاعر بوده و در موسیقی معلومات زیاد داشت . مقداری از اشعار او در دست است . کتبی نیز از او در تواریخ ذکر کرده اند . شاعران و دانشمندان مانند ابو تمام شاعر شهیر عرب از او مدح گفته اند .

در زمان حکومت عبدالله در خراسان بر علاوه جنگها و گیر و دار های داخلی دو حادثه رقت آور دگر نیز رو داد که در اثر جدیت و دستگیری او بزودی دفع گردیدند . یکی آنکه بسال ۲۲۴ در خراسان زلزله مدهشی بوقوع پیوست که در اثر آن تلفات و خسارات کلی بمردمان عاید گردید ولی بزودی عبدالله در جبران آن همت گماشته دو باره نظم و نسق و آرامش بر قرار گردید . دیگر به سبب خشك شدن رود هیرمند قحطی سختی در سیستان رو داد . در سنه ۲۲۰ هجری آب هلمند از حدود بست خشك شد و قحطی و مرگ در بین مردمان ظاهر گردید . اهالی و حتی اکابر و صاحبان نعمت بسیار مردند و این واقعه تا سال ۲۲۱ یعنی درست یکسال دوام کرد. ولی بمحض آنکه عبدالله بن طاهر از کیفیت باخبر گشت فوراً سه صد هزار درهم جهت اعانه و دستکشی به فقراء و در ماندگان منظور نمود و بدین وسیله قحطی و بیچارگی از سیستان رفع شد . گردیزی در تاریخ معروف خود از عبدالله و رویه کشور داری او توصیف نموده.


( ۱۳۹ )

منجمله میگوید : ( در عبدالله بن طاهر وارسته های نیکو بسیار است یکی آن است
که بهمه کارداران نامه نوشت که حجت بر گرفتیم شما را تا از خواب بیدار شوید
و از خیره کی برون آئید و صلاح خویش بجوئید و با بزرگان ولایت مدارا
کنید و کشاورزی که ضعیف گردد او را قوت دهید و بجای خویش باز آورید که
خدای عز و جل ما را از دست های ایشان طعام کرده است . و از زبانهای ایشان
سلام کرده است و بیدار کردن برایشان حرام کرده است . )

طاهر بن عبدالله

هنگامیکه عبدالله بن طاهر در سنه ۲۳۰ در گذشت خلیفه بغداد واثق بود . بعد از
مرگ عبدالله پسرش طاهر بن عبدالله که او را ابوطیب نام نهاده بودند و هر وقت
مرگ پدر به طبرستان بود بحکومت خراسان رسید .

طاهر تقریباً مدت هجده سال یعنی تا سنه ٢٤٨ که در خراسان بهمان خط مشی
پدران خویش حکومت راند. وی مرد موقر و صاحب تدبیر بود سیاست خارجی
خود را مانند اسلاف خویش بی یک موازنه نگهداشته و روابط دوستانه خراسان
و بغداد را بهمان طریق سابق ادامه داد. چنانچه از همین نقطه نظر بود که
با وجود وقایع مهمی که در زمان خلافت او در بغداد رو داد از قبیل مرگ
واثق و بر روی کار آمدن ابوالفضل جعفر المتوكل على الله وقتل او و همچنین
خلافت پسر او ابوجعفر محمد المنتصر بالله و مرگ او و خلافت المستعین هیچ کدام
تغیری درین روابط وارد آورده نتوانست . و این خود دلیل بزرگی بر سیاست
مداری طاهر بن عبدالله میباشد . اما در زمان او اغتشاشات داخلی در سیستان که
از مدتها قبل بر وی کار آمده بود شدت کرد. و کار صالح بن نصر سیستانی
و يعقوب لیث در زمان حکومت او بالا رفت .


( ١٤٠ )

در وقتیکه طاهر بن عبدالله امارت خراسان را صاحب گردید ابراهیم بن حصین را
که از طرف عبدالله بن طاهر مدتی والی هرات و پس از آن والی سیستان بود بولایت
سیستان گماشت ، چون احمد پسر ابراهیم مذکور که از طرف پدر حکمران بست
بود عثمان بن النصر ما لك را د رنا حیه بولان بر او شوریده بود پس از زدو
خورد زیاد دستگیر نموده سرش را برید و بسیستان به نزد ابراهیم پدر خود
فرستاد . ابراهیم سر را بر دار بلند کرد و مردمان سیستان ازین وضع ابراهیم
القوسی شوریده سخت بر آشفتند که چرا شخصی مانند عثمان که از اصیل
زاده گان سیستان بود بدین وضع مقتول گردد . ازین باعث بود که اغتشاشات
پی در پی و متوالی بـسر کرد گی احمد بستی و بشار بن سلیمان بستی و صالح
بن نصر سیستانی برادر عثمان بن نصر که در بست بزرگ شده بود ، رو داد .
و بالاخره کار صالح بن نصر سیستانی و یعقوب لیث از همه بیشتر قوت گرفت
و ازین تاریخ به بعد در ارکان حکومت طاهریان رخوت و سستی جاگیر شد .
و در سنه ۲۳۸ مردمان بست و نواحی آن بصالح بیعت کردند . (۱)
بهمین طریق زد و خوردها و جنگهای بسیار در بین عمال طاهر بن عبدالله و
صالح بن نصر بمیان آمد تا آنیکه بالاخره یعقوب مؤسس سلاله مستقل و ملی
صفاری گردیده از مردمان سیستان برای خود بیعت گرفت ( سنه ٢٤٦ هجری )
و سیستان بکلی از حوزه اقتدار طاهر عبدالله بر آمد . چون یعقوب هنوز از
طرف صالح بن نصر که باز مردمان بست بدور او جمع شده بودند نگرانی خاطر
داشت از حد سیستان بـسر طاهر بن عبدالله پیشتر نیامد . تقریباً دو سال دیگر
بعد از این واقعه طاهر بن عبدالله با یکجهان پریشانی خاطر بر خراسان حکومت
رانده بالاخره بروز دو شنبه ۲۲ رجب سنه ٢٤٨ هجری در نیشاپور بدرود حیات
گفته برحمت ایزدی پیوست . (۲)
(۱) صفحه ۱۹۳ تاریخ سیستان .
(۲) « ۲۰۰ » «


(١٤١)

طاهر بن عبدالله امیر رؤف و مهربانی بود و مانند پدر در علم پروری و هنر دوستی اشتهار داشت . از سیرت و اخلاق و رویه او با رعیت توضیحات زیاد کرده اند .

محمد بن طاهر
چون طاهر بن عبدالله وفات یافت بعد از وی بلا فاصله حکومت خراسان به محمد بن طاهر سپرده شد . محمد بن طاهر با حکومت بغداد که در آنوقت خلافت به مستعین تعلق داشت روابط خود را بر طبق پدران خویش ادامه داد . ولی بر خلاف اسلاف خویش مرد ضعیف النفس و عیاش بود . قوة اداره و کشور داری و همچنان کفایت و استعداد ضبط امور را نداشت . همواره اوقات خود را به عیش و عشرت میگذرانید و زمام امور را بکلی بدست عمال و حكام سپرده بود و خود چندان توجه در اهتمامی به امور مملکت نمی نمود .

شورش در طبرستان :
در سنه ۲۳۷ طاهر بن عبدالله بن طاهر بن حسین برادر خود محمد بن عبدالله را در موقعیکه متوکل بر سر بر خلافت نشست برای آنكه روابط دوستی و سیاسی او با بغداد مستحکم ترومتین باشد به بغداد فرستاد . و المتوكل اورا به نسبت سیاست وقت و اندیشه که از خراسان داشت و همچنان بواسطة قوه اداره و شجاعت که در خانوادۀ او موجود بود ، به شحنگی بغداد گماشت .
موقعیکه خلافت به مستعین رسید در پاداش سوابق و اجرات او بعض از اراضی نواحی طبرستان را که از آنجمله طلا روجالوس است (۱) که خیلی حاصل خیز وغنی بودند ، به اوتمليك نمود . در اطراف این اراضی محمد بن عبدالله بعض زمین های لامالك و پراز اشجاری نیز وجود داشت که مردمان بومی آنجا

(۱) صفحه ۲۰۸ تاریخ ایران مؤلفه عبدالله رازی .


( ١٤٢ )

از درختان آن استفاده کرده و رمه های گاو و گوسفند و گله اسپان خود را در آن بچرا می آوردند . چون عامل و نماینده محمد بن عبدالله خواست آن اراضی را نیز بتصرف خود در آورد دو نفر از متنفذین آنجا موسوم به محمد و جعفر پسران رستم نام بمخالفت برخاسته محمد عبدالله مجبور گردید که از حکمران طبرستان سلیمان بن عبدالله که برادر او بود كمك بخواهد . بدین طریق در طبرستان اغتشاشاتی بمیان آمده و از طرف دیگر چون محمد بن طاهر شخص بی اداره و از امور کشور بی خبر بود طبرستان و سپس گرگان صحنه تبلیغات مردمان زیدیه قرار گرفت تا آنکه در سنه ٢٥١ هجری مردمان آن نواحی از غفلت و تن پروری محمد بن طاهر استفاده کرده بسر کردگی حسن بن زید علوی شورش برپا کردند و سلیمان بن عبدالله بن طاهر حاکم آنجا بوابه ری و سپس به بغداد رفت و مستعین او را به شحنگی آنجا گماشت ۱) و طبرستان و گرگان از دست محمد بن طاهر بدر رفت .

چون در همین حال يعقوب ليث صفاری در سيستان قوه و اقتدار كاملى حاصل نموده و در هر گوشه و کنار خراسان هرج و مرجی برپا شده بود دیگر فرصتی جهت سرکوبی حسن بن زید برای محمد بن طاهر دست نداد .

تصرف يعقوب بر هرات :

بعد از آنکه يعقوب در سنه ٢٣٨ هجری به نسبت بد سلوکی و بد رفتاری با مردم از خدمت صالح بن نصر سر پیچیده و در سال ٢٤٧ در هم را که بعد از صالح بروی کار آمده بود و يعقوب به سپهسالاری افواج او اشتغال داشت هزیمت داده از مردم سيستان برای خود بيعت گرفت . و صالح را كه از نزديكان پادشاه

(۱) صفحه ۷۰۸ روضة الصفا خوانده شود. صاحب روضة الصفا مرگ سلیمان بن عبدالله طاهر را در بغداد به سنه ٢٥٣ می نگارد ولی دیگران مانند نصر الله فلسفی در مقاله خود منتشره در سلسله انتشارات وعظ و خطابه در سنه ٢٦٥ می نویسد .


( ١٤٣ )

کابل مدد خواسته بود مجدداً مغلوب کرده زنتبیل را به قتل رسانید و بست را تصرف نمود دوباره بسوی سیستان رهسپار شد و پس از چندی عزم هرات نمود .
درین وقت از طرف محمد بن طاهر ، حسین بن عبدالله بن طاهر حاکم هرات بود چون یعقوب داؤد بن عبدالله را به نیابت خود به حکومت سیستان گماشته جانب هرات شتافت به نسبت آنکه در ارکان حکومت طاهری در اثر سوء اخلاق و خوش گذرانی محمد بن طاهر رخوت و سستی جاکزین شده بود حسین بن عبدالله بعد از مقابله کوتاهی در بیرون شهر هرات مغلوب یعقوب گردیده بشهر پناهنده و محصور شد و یعقوب کار محاصره هرات را تنگ تر ساخت تا آنکه بالاخره حصار مستحکم شهر تاب مقاومت نیاورده مفتوح گردید و حسین بن عبدالله بن طاهر اسیر شد .
خبر به محمد بن طاهر رسیده فوراً ابراهیم بن الیاس بن اسد را که قوماندان کل افواج او بود با عده سپاه سوی هرات سوق داد ولی چون خبر فرود آمدن سپاه او در پوشنگ به سمع یعقوب رسید علی العجاله علی بن لیث برادر یعقوب امور اداری شهر هرات را بدست خود گرفته و خود یعقوب شخصاً به پوشنگ شتافت و پس از مجادله شدیدی آنرا مفتوح گردانیده ابراهیم بهزیمت جانب محمد بن طاهر شتافت. و او را از جنگجوئی وقوه عسکری یعقوب بهراس انداخت ولی بازهم محمد طاهر از خوشگذرانی دست نکشیده جداً در رفع خطر نه پرداخت و رسولی بجانب یعقوب فرستاده پیش نهاد صلح کرد و به او حکومت سیستان و کرمان و پارس را واگزاشت یعقوب هم که هنوز از طرف پسر زنتبیل پریشانی خاطر داشت تنها به تصرف هرات اکتفا کرده بسوی سیستان بازگشت و خطبه شاهی را بنام خود خواند .

آمدن یعقوب بار دیگر بسوی هرات :
یعقوب پس از آنکه از هرات بازگشت در سفه ٢٥٤ بکرمان ، فارس شتافته آنرا


( ١٤٤ )

متصرف شد . و در سنه ٢٥٧ پسر زنتبیل را برخج شکست داده از آنجا پس
به سیستان آمد و باز در سنه ٢٥٨ به عزم غزنین و کابل و با میان و بلخ حرکت
نموده آنها را بدست آورد و بسیستان باز گشت .
هنوز چندی در شهر زرنج راحت نکرده بود که در هرات به ناحیه کرخ عبدالرحمن
نامی که تنها صاحب تاریخ سیستان او را عبدالرحیم خوانده است بر خواسته
خودرا امیرا لمومنین خوانده المتوکل علی الله لقب نهاد . یعقوب بشنیدن این خبر
بروز شنبه ١٩ شعبان ٢٥٩ هجری جهت سر کوبی او آهنگ هرات کرد .
عبدالرحمن محض ورود یعقوب باوجود سرمای سخت به کوه های اطراف هرات
پناهنده شد ولی بالاخره پس از جنگهای چند تسلیم گردید . یعقوب او را عفو
نموده به حکومت اسفزار مقرر کرد و خود چندی به هرات قرار گرفت هنوز
سالی تمام نشده بود که مردمان عبدالرحمن را بقتل رسانیده و ابراهیم بن
اشغز را برخود حاکم گزیدند . ابراهیم مذکور با هدیه های بسیار به اطاعت
یعقوب در آمد و یعقوب هم در پاداش این کرده او حکومت هرات را بدو داده
عساکر زیادی که نام آنرا جیش الشراة نهاد . برایش منتظم کرد و خود بماه
جمادی الاول ٢٥٩ واپس به سیستان باز گشت .

عزیمت یعقوب بسوی نیشاپور و انقراض دولت طاهری :

رفتن یعقوب باردیگر بهرات پس از فرونشانیدن فتنه عبد الرحمن و عزیمت او
بسمت نیشاپور٬ چنین شرح داده شده است که موقعیکه یعقوب بماه جمادی الاول
سال ٢٥٩ از هرات به سیستان باز گشت در بین او و عبداله نام بن محمد بن
صالح سگزی و برادرانش زد و خوردهای روداد تا بالاخره صالح و افضل برادر او
شکست خورده سیستان را ترک گفتند و به نیشاپور به نزد محمد بن طاهر پناهنده
شدند و یعقوب جهت اثیر نمودن ایشان بسوی نیشاپور روانگشت .

تاریخ افغانستان جلد ٢ ( ١٠٠ ) پ سردار محمد ع سراج المورخان و محمد عظيم ن محمد نعیم ه امیر انیه تاریخ ٢٢٠ ر ٢٦


( ١٤٥ )
قضیه جنگ یعقوب با عبداله سگزی و برا درانش در تاریخ مجهول مانده وبصورت
واضح از آن ذکر نشده است . چنانچه صاحب تاریخ سیستان که بهتر بن ماخذ جهت
نگارش تاریخ بعد ا ز اسلام سیستان می باشد ازین واقعه بصورت اجمال حرف
زده و بدون آنکه اصل کیفیت را بنویسد تنها میگوید : « یعقوب حفص بن زونك
را خلیفت خویش کرد بر سیستان ور وز شنبه ١١ روز باقی مانده از شعبان ٢٥٩
برفت و راه نیشابور بر گرفت وچنین گفت که بطلب عبداله بن محمد بن صالح
همی روم وعبداله بن محمد نیشا بور بود به نزد يك محمد بن طا هر »
زین الاخبار این حادثه را نسبت بدیگر ماخذ مفصل تر معلو مات مید هد . « چون
عبدالرحمن اندران حصار مقهور است و به زینهار آمد باچند تن از پیش
روان چون مهدی بن محسن ومحمد بن اوسه و ظاهر بن حفص ، از آنجابه
پوشنگ آمد وطاهر بن الحسین بن طاهر را بگرفت واز آنجا به سیستان بازشد
وعبداله مر یعقوب را شمشیر بزد وخسته کرد وهرسه برادر بدین سبب ازسیستان
برفتند وزینهار محمد بن طاهر آمدند به نیشاپور٬ یعقوب نامه نوشت وایشانرا
باز خواست ومحمد بن طاهر باز نداد ویعقوب بطلب ایشان خراسان آمد و
رسولی به نزد محمد بن ظاهر فرستاد » .
بهر حال چون بیگر دو لت طاهریان به نسبت تن پروری وسوء اداره محمد بن
طاهر ضعیف و ناتوان گردیده وقبلا" طبرستان و گرگان بد ست حسن بن زید
علوی و سیستان و بلخ و هر ات به تحت تسلط یعقو ب در آمده بود ، یعقوب
برای آنکه بکلی حکومت طاهر یان را منقرض نموده در عوض آن يك سلطنت
مستقل و مقتدر ملی بروی کار آورد ، پناه بردن عبداله سگزی را به نیشاپور
بهانه قرارداره از هرات عازم نیشا پور گردید . رسولی برای محمد بن طاهر فرستاده
عبداله را از و خواست . میگویند چون فرستاده یعقوب به نیشاپور رسید اولا"


( ١٤٦ )

او را به در با ر بار نداده گفتند امیر خوابست . نماینده با کمال جرئت
گفت بلی کسی آمده است که او را از خواب بیدار کند . بعداً جوابی هم
اگر بدو دادند منفی بود و خواهشات یعقوب مسترد گردید . لهذا يعقوب باسپاه
خویش به نزديك نیشا پور آمده به سه منزلی آنجا به فرهادان اقامت گزید .
چون خبر ورود او بدین نقطه در نیشاپور انتشار یافت از شدت ترس و دهشت همه
سران و بزرگان وحتی اعمام محمد بن طاهر به استقبالش در فرهادان شتافته
خود را تسلیم نمودند . محمد بن طاهر هم که وضعیت را بکلی دگرگون یافته
خود را ضعیف و بیچاره دید به نزد او رفت، یعقوب به عزیز بن عبد الله ( ١ )
که از افسران معتمد ا و بود امر کرد تا محمد بن طاهر را با همه خواص
و خاندانش محبوس کند (٢) محمد طاهر بصورت اسیر بسیستان فرستاده شد و
در زندان زرنج بدرود حیات گفت . برخی مؤرخین میگویند که قضیۀ اسیر
شدن محمد طاهر اینست که یعقوب پس از آنکه افسران عالی رتبه و مقربان
در بار اورا به نزدیکی نیشاپور اسیر گرفت بر خود او شتافته وی را محبوس
ساخت ( ٣ ) خلاصه بروز ٢ شوال سنه ٢٥٩ هجری دولت طاهریان بدست
يعقوب منقرض شد و در عوض آن سلالۀ مقتدر و ملی دیگری بمیان آمد که
بنام صفاریان یاد میشود .

درمرگ محمد بن طاهر که با سقوط او از تخت امارت خانواده طاهریان
از بین رفت اختلاف است ، صاحب تاریخ سیستان میگوید که یعقوب محمد
را در سیستان به زندان بزرگی بدر مسجد آدینه محبوس کرد و کور او هم

( ١ ) صفحه ٤٢٠ تاریخ سیستان .
( ٢ ) طبری این شخص را عزیز بن اسیری نگاشته است .
( ٣ ) زين الاخبار گردیزی .


( ١٤٧ )

اندران زندانست زیرا پس از فوت او یعقوب امر نمود تا جسد او را بهمان
زندانی که بود دفن کنند . ولی طبری و دیگران بر آنند که بعداز شکست
خوردن یعقوب بن لیث در ماه رجب سال ٢٦٢ به دير العاقول محمد بن طاهر
که در سپاه او محبوس بود از بند نجات یافته به بغداد رفت و مورد عنایات خلیفه
واقع گردید ابن خلکان هم این روایت را تائید مینماید وتنها بقول ملك الشعراً
بهار که در تاریخ سیستان پاورقی داده ، یعقوبی در کتاب البلدان خود نسبتاً
باروایت تاریخ سیستان موافقت میکند . ولی گردیزی در زین الاخبار خود قول
صاحب تاریخ سیستان ویعقوبی را رد و روایت طبری را تائید نموده میگوید که
محمدطاهر به زندان یعقوب بماند : « تا یعقوب را موفق بدیر العاقول هزیمت کرد
ومحمدبن طاهر نجات یافته اندر رجب سنه ٢٦٣» ازین ثابت میشود که محمد
بن طاهر بعد از واقعه دیر العاقول از زندان نجات یافته است . بهر حال باید
روایت تاریخ سیستان که بهترین ماخذ ' راجع بوقایع تاریخ سیستان میباشد
ویعقوبی وبرخی مؤرخین دیگر نیز بقول او موافقت دارند صحیح روایات دانست
وباید گفت که وفات طاهر به سال ٢٦٩ هجری اتفاق افتاده است .


شجره نسب طاهریان
بریق اسعد بن ماهان
مصعب
حسین ( وفات در ١٩٩ )
طاهر ذو الیمینین (١)
حسن
( حاکم طبرستان در ٢٢٢ مقتول در ٢٢٨ )
او را عبدالله نام پسری بوده تا ٢٥٠
اسحق (امیر نیشاپور ٢٦١) یا طغل
عبدالله (٢)
محمد
حسین
طلحه ( ٣ )
علی
( حاکم کرمان ٢٦٠ )
محمد
ابو العباس عبدالله
طاهر
( حاکم بغداد در ٢٧٨ وفات ٣٠٠ ) ( حاکم در خراسان ٢٥٩ ) ( حاکم هرات در ٢٦١ )
طاهر ( ٤ )
محمد
( حاکم بغداد و گرگان وفات ٢٩٦)
منصور
سلیمان ( مقتول در ٢٦٥ )
حسین
محمد
طاهر
مترقی در ٢٦٩ (٥) حسین
احمد
طاهر
حاکم خوارزم در ٢٨١
ابراهیم
حاکم خوارزم در ٢٦٨


( 149 )
اوضاع اقتصادی خراسان
در عهد طاهریان
خراسان در زمان طاهریان هرات یکی از حاصل خیز ترین کشور های
اسلامی بوده که تقریباً تمام مؤرخین وجغرافیه نگاران اسلام وعرب از
آن بصورت مفصل خبر میدهند . بقول ابن حوقل مشهور ترین صادرات
خراسان پارچه های ابریشمی ونخی صنعت دست زنان ابیوردونساء (یعنی میمنه
موجوده ) بود، پوستین های پوست روباه نیز در آنجا ساخته می شد وکنجد
آن خیلی اشتهار داشت .
از صنایع هرات چیز یکه شهرت تام داشت و بخارج فرستاده می شد
پارچه های زقانهٔ ابریشمی بود، کشمش وپسته و شربت های متنوع و همچنان
آلات وادوات پولادی که خیلی ها قابل توصیف و ستایش بودند نیز ازآنجا
بخارج ارسال میگردید. ناحیهٔ کوهستانی غور و غرجستان یکمقدار زیاد
گلیم و نمد و از مواشی اسپ و قاطر صادرات داشت .
حاصلات نواحی بلخ كنجد، برنج ، بادام وکشمش بود،
صابون آن فوق العاده شهرت داشت. در تربیهٔ زنبور عسل و ساختن حلویات
وشیر ینی واقسام مربا نیز ایالت بلخ شهرت داشت، روغن وچرم و پوست حیوانات،
کنجد وبرنج و پنیر ، شاخ و پوست قره قل از صادرات مهم آن بشمار میرفت
میوه جات آن از قبیل خربوزه وپسته و با دام كه مخصوصاً از اطراف و
نواحی بدخشان بدست می آمد در بازار تجارتی مقام بلندی را احراز کرده
بود. عایدات و مالیات خراسان در آن اوقات به نسبت ترقی صنایع وزراعت


(150)

خیلی ها زیاد بود. و از باعث اموال صادراتی از سر زمین های خیلی ثروت مند و مستغنی بشمار میرفت چنانچه اعانه که در اوایل خلافت عباسی جهت تقویه شئون اسلام از خراسان به بغداد فرستاده می شد متجاوز از چهل ملیون در هم بود.
مقدار اموال و اشیا ئیکه از خراسان مخصوصاً از هرات و بلخ و سیستان در آن زمان بخارج صادر میگشت تخمیناً ازینقرار بود:

1- نقره 2000 هزار شمش
2- کالا 20000 هزار توپ
3- حلویات و قند سفید 2000 هزار رطل.
4- ابریشم خام 1000 کلاوه
5- ادویه و نباتات طبی و غیره 3000 هزار رطل
6- یا بو و اسپ 4000 راس
7- گوسفند 10 هزار سر.

درباب جاده ها و سر کهای تجارتی وارتباطی خراسان نیز جغرافیه نگاران مانند ابن خرداد به و اصطخری و ابن حوقل و غیره تشریحات مفصل داده اند و میگویند که همه آنها آباد و قابل استفاده بوده و تماماً شهرها و اراضی خراسان را بیکدیگر وصل می نمودند


[BLANK PAGE]


در مطبعه عمومی کابل چاپ شد