(٤٨٥)

۳۹۸، ۳۹۷ ،۳۹۵
سمنگان، ۳۹۱
سیاه کوه، ٢٨٩٠٢٨٦،٢٨٤
سيا لك (تيه) ٨ ٢٤،٢٢٠٢٠٠
سياك او مند (کوه) ٢٨٩،٢٨٦
٢٦٠٢٥
سیلان، ٤٤١
سیستان ۱٦،۱٥،١٤،١٣٠٧٠
٢٥،٢٣،٢٢،۲۰،۱۹،۱۸،۱۷
سیرن ، ٤٤٤
۲۰۹ ، ۱۰۷ ، ۱۰۰ ، ۹٩،٢٦
سیا کرد ۳۸٦،٣٨٥
٢٥٥٠٢٥٣،۲۳۷،۲۳۳،۲۱۱
سیرو بولیس، ٣٩٧،٣٩٦،٢٩٦
٢٨٤٠٢٨۰،۲۷۱،٢٥٩،٢٥٦
۳۹۸
۳۰۰،۲۹۳،۲۹۱،۲۹۰ ۲۸۷
سینیسان، ۲۸۷
٣٧٤، ۳۷۳،۳۷۰،۳٦٢،٣١٥
سی سی داوا ( كوه) ٢٨٥
٤٢٨٠٤٢٣،٣٧٦
سيحون ٠ ٣٩٢٠٣٨٨٠٤٥
حرف ش
شام ، ٣٤٣،٣٣٨،٢٩٩
شوش ٣٥٧٠٤٢٤
٤٤٥٠٤٤٤٠٤٤٠،٤٢٦
شغنان ٤٠٤٠
شقل ۳۸۱
شاباز كاهي ، ٤٣٧
شال، ٩٣
شبرغان، ٤٠١
شا پیکان (قلعه و کتابخانه ) ٢٥٢
شیو کی ۹۵۰
شوراوك ، ۱۰۸،۱۰۷
شیوه و شکی ۹۵۰
حرف س
٤١٥،٤١٤،٤١٣
صور (شهر) ٣٦٦
سوات ٣٨٣ ٠ ٤١٢٠٤٠٩


(٤٨٦)

حرف ط
طبرستان ٨ ، ١٢، ٢٢ ، ٦٢ ، ٣٦٩
طوس ٢٧٩، ٣٧٠
طهران ٣٧ ، ٢٨٠
طرابلس ٤٢٨ ، ٤٣٢

حرف ع
عیلام ٦، ٨ ، ١٠، ٢٢، ٢٥
عربستان ١٧١، ٢٦٥ ، ٣٣٥
١٧٨، ٣١١، ٣٣٥، ٣٣٨، ٣٤٩
٣٣٦، ٤٢٤، ٤٤٠
عبید ٨، ٢٥
عرب ٧٨، ١٠١، ٣٠٢، ٣٠٠

حرف غ
غزنی ٤٠، ٤١، ٩٣، ١٠٠
غور ١٥٢، ١٥٣، ٢٨٨، ٢٩٥
١٠٢، ١٠٧، ٢٩٧، ٢٨١، ٢٩٥
غوربند ٣٨٢، ٣٨٥، ٣٨٦
٣٧٧، ٤٤٦
غوری ٣٨٦، ٣٩١

حرف ف
فارس ٤، ٧، ٨، ٩، ١٢، ٢٥، ٢٦
فرادات (رودخانه) ١٠، ٢٩
٢٨، ٣١، ٣٢، ٣٣، ٣٤، ٣٥
فراز داناوا ٤، ٢٥، ٢٥٥
٣٨، ٤٣، ٤٥، ٦٣، ٧٧، ١١١
فراه رود ١٧٠، ٢٩١
١٥٥، ١٦١، ١٦٣، ١٦٥، ١٦٦
فرگامو ٢٤
١٧٠، ١٧١، ١٧٢، ١٧٣، ١٧٨
فرات ٧، ١٥، ٢٥، ٢٦، ١١٤،
١٧٩، ١٨٢، ١٨٤، ١٩٤، ١٩٧
٢٠٧، ٢٦٦، ٣٣٥، ٣٣٦
٢٠٣ وغیره در اکثر صفحات کتاب
٣٦٧
فرساگ ٤٨٧
فتج (قلعه) ٧، ١٨١
فرا ٢٩٢، ٣٧٣
فرانسه ٤، ٨، ١٥، ١٦، ٣٠، ٢٨٤


(٤٨٧)

فرغانه، ٢٧٦
فرنأ گوتیس ( رودخانه ) ٢٠ ٢٩
فراآرودیا، ٢٨٤،٢٨٣
فلسطين، ٣١١، ٣٤٠،٣٣٥
فنلند، ٣٠
فو كمليس، ٣٧٧
حرف ق
قاین، ٢٥٠
٣٩٢،٣٧٨،٣٧٦،٢٩٩،٢٩٥
قفقاز، ٣٨٥،٣٨٤،٣٨٣،٦ ٤٢٣
٣٨٨
قبرس، ٤٢٨،٣١١
قندوز، ٣٨٦
قلات، ٣٧٧
قندهار، ١٠٦،١٠٢،١٠٠،٨٤
قلعه زال، ٣٨٦
٣١٥،٢٨٠،٢٧٩،٢١١،١٠٧
قرشی، ٣٩٤، ٣٩٥
حرف ك
كاشان، ٣٤،٢٢،٢٠،٩،٨
کابلستان، ٢٥٣، ٣٨٣،٢٩٥
١٧١،٢٦،٢٥
٤٢٩،٤٢٧،٤٤١،٤١٥،٤٠٩
کابل، ٩٢،٨٧،٤٢،٤١،٣٤
٤٤٦،٤٤٤
٢٣٣،٢١١،١٥٤،٩٩،٩٣
کاپورا، ٣٨٠،٩٣
٣٧٩،٣٧٦،٢٩٥،٢٧٩،٢٦٣
کا‌پیسا، ٦٩،٦٧،٤٠،٣٢
٤٢٨،٣٨٣،٣٨٢،٣٨١،٣٨٠
٣٨٤،٣٨٢،٣٨٠،٣٨٣،٧٠
٤٣٢
،٣٤٥
کا‌بل ( رود خانه ) ٥١،٤٠
کا‌پیسی، ٣٨٢
٧٣،٧٢،٧١،٧٠،٦٩،٦٧،٥٧
كاشغر، ٧٣
١٠٠،٩٩،٨٤،٨٣،٧٩،٧٧،٧٤
كارون، ٢٦
٤٠٨،٣٨٣،٣٦٣،٢٧٨،١٦٦
كارورا، ٣٨٠،٩٣


(٤٨٨)

کاخستان، ١٥٤ کرو شاد، ٣٧٧
کاتی، ١٥٤ کدروه اسپه ( کوه) ٢٨٥
کالو، ٢٣٤ کسپین، ٣٩٢، ٤٠٠
کاسا یا، ٢٩، ٣٩ کش، ٣٣٧، ٣٩٤
کالح، ٣٤٤ کشمیر، ٤٤٤، ٤٤٥
کار قاسا، ٣٨٠، ٣٨٣ کلکته، ٣٠
کامرد، ٣٨٦ کلده، ١٧٨، ٢٦٦، ٣٣٥
کار تانا، ٣٨٣ ٣٣٧، ٣٣٨
کار درسی، ٣٨٣ کلیف، ٣٩٣
کج، ٢٩٥ کلاشه، ١٥٤
کبادو چیه، ٣٣٨ کلاح، ٢٧٠
کپی لا واستو، ٤٤١ کلنک وین حت، ٢٣٠
کتفیاوار، ٤٣٧ کلنک، ٤٣٦، ٤٣٨، ٤٣٩
کخره، ٤٠، ٢٧٤، ٢٨١ کلنک دره وخت، ٢٣٠
کران، ٢٤ کنگ، کنگه (قلعه) ١٥، ١٧
کروموا، ٤٠، ٥٧، ٦٣، ٦٩ ١٨، ٢٤٣، ٢٤٦
٧١، ٨١، ١٦٦ کوبها، ٤٠، ٥٧، ٦٣، ٦٧، ٦٩
کرم، ٥١، ٥٧، ٦٧، ٦٩، ٧١ ٧٠، ٧١، ٧٣، ٧٤، ٧٥، ٨١
٧٢، ٧٧، ١٦٦ ٨٤، ٨٨، ١٦٦
کرمان، ٤٤، ٤٥، ١٧٨، ٢٩٥ کفر، ٤٠، ٥٧، ٧٣، ١٥٦، ١٦٦
کراچی، ٢٣٩، ٢٧٨، ٤٢٣ کوفن، ٤٠٨، ٤١٠، ٤١١، ٤٢٠
کرمالیا، ٣٥٨ کوشان (دره) ٣٨٥، ٣٨٦
کرونه، ٣٦٤ کوچی نا کارا، ٤٤٢


(٤٨٩)

کوهستان ۳۸۰
کوهدامن ۳۸۰ ۴۰۷۳۸۱
کهویش ۴۱۰۰
کهبکه یو(کوه) ۲۸۵
کیکسته ۲۴۵٬۲۴۴٬۲۴۳
۲۹۲
کینوات ۲۷۸
کیزا نا ۳۸۰۰
کییلکی ۳۸۶

حرف گ

گازا ۳۹۶
گاوا ۱۱۰۰
گرکان ۳۹۲٬۲۸۰۰
گرانیکس ۴۰۵٬۳۶۶
کد روزیا ۳۷۶٬۳۷۵٬۲۹۵
گدروشیا ۴۲۳
گرشك ۱۰۷۰
گذر ۳۷۷
گدار سنان ۳۷۷
گل بهار ۳۸۶
گملگت ۴۵۰
گنگا ۷۰٬۶۷٬۵۷٬۳۸٬۷۰

کوسرادا(کوه) ١٥٢
کوراسون(کوه) ۳۰ ۲۸۸٬۱۵
کورنیب(رودخانه) ٦١٬٦٠
كوندوراس (کوه) ۲۷۵
کویته ١٤١٬١٣
كوز الا ٤٤٢
کوسرادا کو سرویا داتا ( کوه )
۲۸۸٬۲۸٦
کوازیبسا(کوه) ۲۸٥

١٧٦٬١٦٧٬١١٥٬٨٧٬٧٥
٤٣٨٬٤٣١٬٤٣٠٬١٨٤٬١٨٢
٤٤٢
گندهارا ٨٧٬٧٩٬٧٥٬٧٣
١٥٤٬١٠٢٬١٠٠٬٩٩٬٩٠
۳۸۳٬٣٦٢٬٢٩٩٬٢٣٣٬١٥٦
٤٤٤٬٤٣٣٬٤٢٧٬٤٢٥٬٤١٣
٤٤٦٬٤٤٥
گندار نیس ٣٦٢
گومل ٦٧٬٥٧٬٥٢٬٤٠٬٣٤
١٦٢٬٧٧٬٦٩
گوماتی ٦٩٬٦٧٬٦٣٬٥٧٬٤٠


(٤٩٠)
١٦٦'٨١'٧١
گوار یان ' ١٠٦
گوارا والا ' ١٠٨
گو کامل' ٣٨٧
گوری' ٤١
گورا هسوس ' ٤١٣
گیمه ( موزه ) '٢٠١ ' ٢٨٤
حرف ل
لا تبن ' ٤١٤'٥ ' ٤٥ ' ٢٠٨
٢٩٤'٢٩٣'٢٩٢
لغمان '٤٠ '٩٥ '١٥٤' ١٥٦
٤١١'٤١٠
لندی سین ' ٧٣
لو گر' ٣٠ ' ٣٨٠
لو کر نا ' ٣٠ ' ٣٨٠
لندی بر یخی ' ١٠٧
لندن ' ٢١٥ ' ٣١٢ ' ٣٥٤
لیگاش ' ٣٣٧
لیدی ' ٣٥٠ ' ٣٥٧ ' ٣٦٢
لوط '٤٠ ' ٩٥ '١٥٤' ١٥٦
حرف م
مازاتا' ٢٢١ ' ٢٣٢' ٢٤١
ما زند ران ' ١٧٥ ' ٢٠٨' ٢٢١
٢٩٣' ٢٦٢'٢٤٢' ٢٤١'٢٣٢
٣٦٩
ماوراء النهر ٢٥٦ ' ٢٥٧
ماز يشو ا او ( کوه ) ' ٢٨٤
مارمورا (بحيره) ' ٣٦٦
مار کندا ' ٣٩٤ ' ٣٩٥ ' ٣٩٧
٤٠٥'٤٠١'٤٠٠'٣٩٩
مارو کا ' ٣٩٤
مازیون ( کوه) ' ٢٦٦
ما البزى ' ٤
مار جیان ' ٤١ ' ٢٠٩' ٢٨٩
٤٠١'٤٠٠'٢٩٥
متا ' ٤١٥
متی کیسا ( کوه) ' ٢٨٤
مديا ' ٤٩ ' ٤٥ ' ١٦١' ٠١٦٣
٢٣٠'٢١٢'١٩٤'١٨٤'١٨٢
٢٧١'٢٦٧'٢٦٦'٢٦٣'٢٦٢
٣٣٨'٣٣٤'٣١٤'٣١٣' ٢٩٦
٣٦٠'٣٥٢'٣٤٤'٣٤٣'٣٤١
٤٠٣'٣٨٧


(٤٩١)

مدیرا مکنا ٣٤٥
مدیا اترو پاتنه ٣٤٥
مدیا را کیا نا ٣٤٥
مدی ترانه ۲٦٧ ، ۲٧٠ ، ۳۰۷
۳٤٩ ، ۳۳٥ ، ٣١٤ ، ۳۱۱
مدراس ۳٦۰ ، ٤۳٨
مراتا ٤٤٤
مرغاب ٤٠١ ، ٤ ٢٧ ، ٢٧٧
۳٥٤ ، ۲۷۸
مرکیان، ٤۰۱، ٢٨ (مارجیان
ملاحظه شود )
مرتضی علی (دشت) ۱۷۰
مرو ٧٦ ، ١٣ ، ١٤ ، ٢١ ، ٣٩
٤۰١ ، ٢٨٤ ، ۲۷۸ ، ۲۷٧ ، ٤٠
مرو چاق ٤٠١
مزار شریف ٢٨٤
مقدونیه ٣٦۰ ، ٣٦٤ ، ٣٥٦
٤٤٤ ، ٤۲٩ ، ٤٢٥ ، ٤١١ ، ٣٧١
مکران ٤٢٠ ، ٢٩٥
مساگا ٤١٣ ، ٤١٤ ، ٤١٥
٤٢٠
مگده ٤٣٠ ، ٤٤١ ، ٤٤٢ ، ٤٤٥
منجوان ٧٩ ، ٩٧ ، ١٤ ، ١٥٣ ، ١٥٤

منجان ٧٩ ، ١٥٣ ، ١٥٤
منهیرا ٤٣٧
موسیان (تپه) ٨٠
مورو ٣٩ ، ٤٠ ، ٢٧٤ ، ٢٧٧
٢٧٨ (مرو هم دیده شود )
مولوس ٣٦٥
موریا ناگارا ٤٣٠
موصل ۳۷۸
مصر ٤٣ ، ٥٠ ، ١٠٦ ، ٢١ ، ٢٥١
٢١١ ، ٢٠٨ ، ٢٠٧ ، ١١٤ ، ٢٧
٣٦٦ ، ٣٥٨ ، ٣٣٩ ، ٣٣٨ ، ٣٣٥
٤٣٢ ، ٤٢٦ ، ٤٦٥
مغل كوت ١٠٦
میمنه ٤٠ ، ۲٧٨ ، ٤۰۱
موهنجو ديرو ١٠ ، ١٢ ، ١٣ ، ١٤
۳۱۱ ، ٢٦ ، ٢٣
مهمندا ١٥٦
مهربرین (آتشکده) ٢٥٣ (برزین
مهر هم دیده شود)
مینیخه ٢٨ ، ٥
مها بن (کوه) ٤١٥
میروس (کوه) ٤٢٠
ميسور ٤٣٥


(٤٩٢)
حرف ن
نال ۷۰ ، ۱۳ ، ١٤ ، ١٦ ، ٢٣ ١٣٨،١٣٦،١١٨،١٠٤،۹۳
نا وا سنگا رامه ، ۲۲۷ ٢٩٥،١٦٥،١٥٦،١٥٣
نا واو بهارا ، ۲۲۷، ۲۲۸ نیلاب، ۳۷۲
نا رمی ، ۲۷۰ نیل، ٢٥،٢٣،١٥،١٢،٧،٦،٤
نا دعلی ، ۷۰ ، ۷۱، ۱۰۷ ٣٧٤،٣٣٩،٣٣٥،٣١١،٢٦
نا پوسنگ کیالان ، ۲۲۷ نیسا یا ، ٤٠ ، ٢٧٤، ٢٧٨
ننگر هار، ۲۸۹،۹۳ نیسا آ ، ۳٤٣،۲۷۱،۲۷۰
نجرو ، ٤٠ نیسه ، ۳۸۲
نو بهار ، ۲۲۷، ۲۲۸ نیکا یا ، ۸ ، ٤٠ ، ٤٠٩ ، ٤٢٢
نور(دره) ٧٤ نیسا ، ٤٢١،٤٢٠
نوازك (شهر )، ٢٦١،٢٦٠،٢٥٣ نسا ، ٤٢٠
نویده ، ٢٦١ نیپال ، ٤٤١
نو یی لیس ، ۳۸۰ نیم روز ، ٢٩٥،٢٦٣
نو تکه ، ٣٩٤ ، ٣٩٥ ، ٣٩٩ نینو ، ٢٦٧، ٢٦٩، ٣٤٠،٣٣٨
٤٠٢،٤٠١ ٣٥٠،٣٤٩
نواکشی ، ٤١١ نين يك ، ٢٦١
نو شهره ، ٤٢١ نيويورك ، ۲۷۸،۲۳۹
نو رستمان ، ٤٠ ، ۷۳، ٧٤، ٧٩ نظر علیخان (قلعه) ، ۱۷
حرف و
وارا، ۸، ۲۱ ، ۲۲ ، ٢٢٤ ۳۲۲،۲۳۵
۲۲۹،۲۲۸،۲۲۷،۲۲٦،۲۲۰ والا ، ۲۸۱


(٤٩٣)

وارقا ٢٧٤ ، ٢٨١ ٢٨٩
واشان (کوه) ٢٨٥ وردك ٣٨٠
وا نگو هی دیتیا ٣٩ ، ٢٧٥ ویشاوایا (کوه) ٢٨٥
٢٩٠ ، ٢٧٦ ویدوانا (کوه) ٢٨٥
واخدویکا یا (کوه) ٢٨٥ ویها را (وارا ملاحظه شود)
وخش ٣٩٢ ویغاستا (رودخانه) ٧٤
وروك شا ٣٠٩ ، ٢٣٣ ٤٢١
و رهران ٢٦٠ ، ٢٥٣ ، ٢٥٢ ویکره تا ٢٧٨ ، ٢٧٤ ، ٤٠
٢٦١ ٢٧٩
وزیرستان ٢٨١ ، ١٤ ویبات (رودخانه) ٧٤
و زوشا (کوه) ٢٨٥ ویپاس (رودخانه) ٨٨ ، ٧٠
وقار اومند (کوه) ٢٨٩ ، ٢٨٦ وین ٣٩٢ ، ١٥٣
وقره یانت (کوه) ٢٨٦ ، ٢٨٥ وه ٢٧٦

حرف هـ

هالیس ٣٥٠ هزاره ٣٧٩ ، ٤٢٦
هامون ٢٢ ، ١٦ ، ١٥ ، ١٤ هریه ٣١١ ، ٢٣١ ، ١٤١ ، ٢١٠
٢٥٧ ، ٢٣٧ ، ٢٣٣ ، ١٧٩ هری وا ٣٧٠ ، ٣٦٩ ، ٢٧٨ ، ٤٠
٢٩٩ ، ٢٩٢ ، ٢٩١ ، ٢٨٤ ، ٢٧١ هریو ٢٧٤ ، ٤١
٣٧٣ ، ٣٠٠ هری ٣٦٠ ، ٢٧٨ ، ٤١
هاروت (رودخانه) ٢٩٢ هری رود ١٥٥ ، ٤٣ ، ١٤٠
هپته هندو ٢٩٣ ، ٢٨١ ، ٢٧٤ ، ٧٤ ٢٨٦ ، ٢٨٤ ، ٢٧٨ ، ٢٠٩ ، ١٧٠
هزاره جات ٣٦٢ ، ٢٩٥ ، ٩٣ ٤٢٨ ، ٢٩٥ ، ٢٨٩ ، ٢٨٨


( ٤٩٤ )
هریوانی، ٤١، ٧٦، ٧٧، ٨٤، ٨٨
هندوراج ( كوه ) ٤١١
۲۸۱ ،۲۸۰ ،۲۷۱ ،۱۰۷،۱۰۰
هندو كش ٣٦،٣٤،٣٢،٣١
۲۹۳
٤٣،٤٢ ٤١،٤٠،٣٩،٣٨ ،۳۷
هر مندوس، ٣٧٦
٦٦،٦٣،٥٧،٥٦،٥٤،٥٣،٥١
هری تی بریزا، ۳۱٤،١٥٢
۸۱،۷۸،۷۳ ۷۲ ،۷۱،٦٩ ،٦٧
هری تی بارز ۲۸۳
۹۰ ،۸۸ ،۸۷ ،٨٦،٨٥،٨٤،٨٣
هریتی (کوه ) ٢٨٦
۱۱۰ ،۱۰۳ ، ۱۰۰ ، ٩٥ ٩١
هرو ( رودخانه ) ۲۸۸
۱۲۳،۱۲۲،۱۱٤،۱۱۳،۱۱۲
هرات ، ١٠٠، ١٥٥،١٠٢،١٠٠
١٦٦،١٦٣ ، 154،153،134
٢٩٥ ، ٢٨٤ ،۲۷۸ ،۲۱۱،۲۰۹
۲۱۹،۱۸۵،184،170 (وغيره
٣٧٦،٢٧٣،٣٧٢،٣٧١،۳۷۰
در اکثر صفحات تا آخر کتاب )
۳۹۳،۳۹۲
هندوكوه، ٣٦٢ ( كلمه
هژده نهر ، ٢٢٦
هندو کش دیده شود )
هكاتو میپو لیس ، ٢٩٦
هیپوت، ٣٦٦
هفت در یا، ٧٤،٧٠،٥٠
هشت نفر، ٤١٩،٣٨٣
هوا سترا ( رودخانه)، ۲۹۱
هو پیان ۳۸۲
هورتا گومیتی ( رودخانه ) ۲۹۲
هيبك ٣٩١
هو سر اوا ( در باچه ) ۲۹۲۰
هیداسپس ٤٢٢
هو کریا ( کوه ) ٣٠٩،٢٨٣
هير كانيا، ٣٦٠،٣٠٠،٢٨٠
۳۱۰
٣٦٩،٣٦٤
هویی تا ۳۸۳
هند، ۲۸،۲٦،١٣،١٢،١٠
همدان ٣٥٧، ٣١٣،٢٩٦
٣٦، ٣٥،٣٤،٣٣،٣٢،٣١، ٢٩
٣٧٤
٧٠، ٦٥،٦٢،٤٥،٤٤،٣٨،٣٧


(٤٩٥)
هیرمند، ٧ ٠ ٥ ٢ ٠ ٢٣ ٢ ٠ ٢٦
٨٥٠٨٤٠٨٢٠٨١٠٧٨٠٧٧٠٧٥٠٧٣
١٠٧٠١٠٦٠١٠١٠١٠٠٠٤٢
١٠٨٠١٠٧٠١٠٦٠١٠٤٠١٠٠
٢٥٣٠٢٣٧٠١٨٠٠١٧٠٠١٠٨
١٢٠٠١١٥٠١١٤٠١١٢٠١١١
٢٨٠٠٢٧١٠٢٥٩٠٢٥٧٠٢٥٥
١٤٥٠١٤١٠١٣١٠١٢٩٠١٢٩
٢٩١٠٢٩٠٠٢٨٨٠٢٨٤٠٢٨١
١٦٦٠١٦٥٠١٦١٠١٥٥٠١٤٨
٣٧٦٠٣٧٥٠٣١٥٠٣٠٠٠٢٩٩
١٧٤٠١٧٣٠١٧٢٠١٧٠٠١٦٧
( و دیگر صفحات تا آخر کتاب )
۳۷۷
هندوستان ٤٠٧ ( به کلمۀ هند
مراجعه شود )
هيد اسپ ٤٢١٠٧٤٠
هينومنت ٠٢٧٤٠١٠٧ ٢٩١٠٢٨٨
حرف ی
ینگان ٠ ٢٤
یو بانی دی سنا (کوه ) ٥٦٠
یو نان ٢٩٠ ٠ ٤٤ ٤٥٠ ١٩٧٠
٢٨٧٠٢٨٦٠٢٨٥٠١٥٢
۲۹۳۰ ۲۹۲٠٢٩١٠٢٠٨٠١۹۹
یوش ۳۹۹
٣٦٦٠٣٦٥٠٣٦٤٠٣٦٠٠٢٩٨
يوجن ٠ ٤٣٥
۳٨٥٠۳۸۳٠٣٧٢٠٣٧١٠٣٧٠
يوجاوینی ٤٣٨
٤٢٥٠٤٠٦٠٤٠٥٠٤٠٠
یمباجتره (کوه ) ٢٨٥٠


[BLANK PAGE]


تاریخ
افغانستان

جلد دوّم

نگارش
احمد علی کهزاد


تاریخ افغانستان

جلد دوم

از آغاز سلطنت مستقل یونانو باختری تا ظهور اسلام

نگارش

احمد علی کهزاد

* * *

تصاویر مسکوکات : کار موسیو هکن

از نشریات انجمن تاریخ

در مطبعه عمومی کابل هزار نسخه طبع شد .

دلو ۱۳۲۵


یاد داشت

چند ماه قبل جلد اول تاریخ افغانستان از اعصار قبل التاریخ تا سقوط سلطهٔ موقتی موریا در پنج فصل نشر شد . جلد دوم این سلسله که امروز به نشر آن موفق میشویم شامل «۹» فصل است و از آغاز سلطنت مستقل یونانو باختری «۲۵۰ ق م» تا پایان حکمرانی رایان کابلی و شیوع دین مقدس اسلام را در بر میگیرد . به این ترتیب در این دو جلد که روی هم رفته شامل ۱۴ فصل و ۱۰۵۹ صفحه است تاریخ افغانستان قدیم از جنبه های مختلف سیاسی، اجتماعی، دینی، تهذیبی، ادبی صنعتی، اقتصادی، شرح یافته است . امیدواریم سائر جلد های این سلسله که در نگارش فصول آن همکاران و رفقای محترم سهم گرفته اند به ترتیب طبع و نشر گردد و دورهٔ تاریخ افغانستان مطابق ارزوی همگانی تکمیل گردد
کابل ۲۹ جدی ۱۳۲۵
«احمد علی کهزاد»

فهرست تاریخ (۱۰۰۰) ب : سردار محمد ج : محمد علی د : عبد الغنی ن : رجب علی اجرائیه شعبه تاریخ ۷-۱۱-۲۵-م


فهرست مضامین
جلد دوم
فصل ششم
خانواده دیودوت
مضمون	صفحه
دیو دوت اول	۱
دیو دوت دوم	۳
خانوادهٔ ایوتیدم
ایوتیدم	۵
وضعیت جنوب هند و کش · درهٔ کابل و آخرین عناصر موریا	۸
ایو تیدم ووحدت خاک آریا	۱۱
نفوذ دولت یونانو باختری بطرف شمال شرق	۱۲
ایو تیدم و غرب	۱۳
مناطق جنوب وجنوب غرب هندو کش	۱۵
تأسیس امارت های داخلی	۱۶
امارت شمال غربی یا روپا میزوس	۱۷
امارت ارا کوزی یا جنوب یاروپا میزوس	۱۸
هزار شهر باختر	"
مسکوکات ایوتیدم	۲۳
سلطنت یونانو باختری در پایان عمر ایوتیدم	٢٤
تعلقات تهذیبی و تجارتی دولت یونانو باختری در عصر ایوتیدم با هندو تر کستان وچین	۲۰
دمتریوس	۲۷
فتوحات هند	۲۸
خط دمتریوس	۳۰
خط حرکت منآندر بطرف پتالى پوترا
سهم اپولو دوت در اقدامات استعماری	۳۲
خاک های موریا بدست دولت یونانو باختری	٣٤


) ج (

مضمون صفحه
مراجعت دمتريوس با آريانا ومقرری های جديد .
امارت پاروپا ميزادی ٣٦
بعضی ملاحظات در اطراف مسکوکات پانتا لئون واگاتو کلس در امارت پارو پامیزادی ٣٧
امارت ارا کوزی و سیستان . ٤٠
وسعت قلمرو امپراطوری یو نانو باختری در عصر دمتريوس ٤١
امارت باختر ٤١
تشکیل امارت نو در خاک های متصرفی هندی ٤١
حوزة امارت اپولو دوت ٤٢
حوزه امارت مناندر .
پایان سلطنت دمتريوس ٤٣
مسكوكات دمتريوس ٤٤
شهرهائی که دمتريوس بنا نهاده است ٤٥
دمترياس اراکوزی .
ایوتید ميا ، ساگالا، سیالکوت ٤٦
دمترياس سند ٤٧
شهرته اوفیلیا ٤٧
خوش رفتاری دولت یونانو باختری با اراضی متصرفی ٤٨

سومین خانواده یونانو باختری

خاندان ابوکراتید ٥٢
ایوکراتید ٥٤
جنگ های داخلی یا مقابله دودمان سلطنتی یو نانو باختری ٥٥
حاکمیت ایوکراتید بر تمام آريانا ٥٧
قدرت پارتها و تحريك آنها به تجاوزات بطرف شرق ٥٩
مسكوكات يوكراتيد ٦٢
دسته اول مسکوکات ضرب باختر .
دسته دوم ٦٣
مسكوكات ضرب كاپيسا .
مسكوكات ضرب هند ٦٤
وفات ایوکراتید ٦٥


( د )

مضمون صفحه
پلاتو ٦٧
حکاکی وصنعت ضرب سکه در باختر »
هلیو کلس ٦٨
ظهور اسگائی ها وبحران امپراطوری آریانا ٦٩
هلیو کلس در جنوب هندوکش ٧٠
مسکوکات هلیو کلس ٧١
سکه مدور نقره »
هر مایوس ٧٤
اوضاع عمومی معاصر هر مایوس ٧٥
پارت ها ٧٧
پهلوا ٧٨
سیتی ها یا یوجی ها ٧٩
دامنه سلطنت یونانو باختری در هند »
مناندر پادشاه یونانو باختری در هند ٨٠
مسکوکات مناندر ٨٢
توسعه تجارت »
جانشینان مناندر ٨٣

حیات اجتماعی و تهذیبی

کیش و آئین ٨٥
ارباب انواع میتولوژی یونانی ٨٧
انبساط افکار و فلسفه بودائی ٩١
بقایای دیانت قدیم و ارباب انواع باختری ٩٣
صنعت یونانو باختری ٩٨
تجارت و راها ١٠٣
زبان ورسم الخط ١٠٨
اردو و ادوات جنگی ١١٠
موسیقی و نمایشات ١١٣


(٤)

فصل هفتم

حصهٔ اول

مضمون
صحیفه
پارت‌ها
١١٥
ارساکس اول
١٣١
تری داتس
١٣٢
ارتبان
١٣٢
فری پاتس
١٣٣
مهتری داتس
فرهاتس دوم وارتبان دوم
١٣٤
مهتری داتس دوم
١٣٥

حصهٔ دوم

اسکائی‌ها

اقوام سیتی
١٣٦
بعضی اقوام معروف سیتی
سرمت‌ها
١٠١
مساجت‌ها
١٣٢
ساکه‌ها یا اسکائی‌ها
یوچی
١٣٤
علت ورود اقوام سیتی در آریا نا
تاهیا
١٣٧
قبایل مختلف اسکائی
١٣٨
از ی ئى واز یائی
تخاری
١٣٩
ساکارولی‌ها یاساروکی‌ها
١٠١
کوشان
١٤٤
مونش
١٤٧
ازس
١٥١
از یلیزس
١٥٤


(و)

حصة سوم
پهلوا ها

مضمون
ونونس
اسپا لا هورا یا اسپا لی ریس
اسپا لی ریزا یا اسپا لیریزس
گندو فارنس
ابدا گازس یا ابدا گا سا
اور تاگنس
پا کور س یا پاکو را
صفحه
161
167
168
169
175
175
176

فصل هشتم
کوشانی ها

عمو میا ت
شها دت ماخذ یونانی
عطف نظر به منا بع چینی
عرق کوشانی ها
زبان

177
180
182
184
185

کوشانی های بزرگ

عصر اول - خاندان کد فیزس

کوزولو یا کجولو کدفیزس
نظر یۀ اول
نظریۀ دوم
ویما یا ومو کدفیزس
فتح هند
منا زعه با چین
روابط کد فیزس دوم با امپراطوری روما

194
195
[ILL]
200
201
202
205


( ز )
مضمون صفحه
مسکوکات ویما کد فیزس ۲۰۷
سوتر مگاس میخی کبیر ۲۱۰
وضعیت عمومی در عصر خاندان کد فیزس ۲۱۳
عصر دوم
خاندان کنیشکا ۲۲۱
کنیشکا ۲۲۳
وسعت امپراطوری کنیشکا ۲۲٤
در هند ۲۲۵
در پارتیا ۲۲۶
در آسیای علیا ۲۲۷
یرغمل های چینی ۲۲۹
معبد شالو کیا یا سریگه ویهارا ۲۳۰
چیناپاتی ۲۳۳
پایتخت ها "
شهر شاهی کاپیسی ۲۳٤
پورا شاپورا (پشاور) ۲٤۰
کنیشکا و دیانت بودائی ۲٤۱
کنیشکای کبیر در یکی از داستان های قدیم کاپیسا ۲٤۳
محفل بزرگ مذهبی و تشکیل طریقه مهایانا ۲٤۷
مسکوکات کنیشکا ۲۵۳
جانشینان کنیشکا ۲۵۵
واسیشکا ۲۵۷
کنیشکادوم "
هوویشکا ۲۵۸
واسودوا ۲۵۹
سیاست داخلی و خارجی کوشانی های بزرگ ۲۶۰
اوضاع عمومی در عصر خاندان کنیشکا ۲۶۵
دوام خاطرات کشور کشائی های کنیشکا در هند ۲۶۹
جامعه و تهذیب ۲۷۵
ائین ۲۷۶


) ح (

مضمون صفحه
روحانیون ۲۷۷
رول مبلغین آریانا وانتشار دیانت بودائی در چین ۲۷۹
رسم الخط ۲۸۳
خروشتی و تتبعات قرن بیستم ۲۹۱
مبداء خروشتی ۲۹۵
رسم الخط خروشتی ۲۹۶
خروشتی بحیث رسم الخط دفاتر »
نظریه پروفیسر لوی ۲۹۸
رسم الخط کوشان ۳۰۳
رسم الخط یونا و کوشانی ۳۰۵
ادبیات و آرت ۳۰۶
موسیقی ۳۱۱
روابط تجارتی امپراطوری کوشان با رومن ها ۳۱۲
لباس ۳۱۷

فصل نهم

صنعت گريكو بوديك ۳۲۳
تعریف عمومی ۳۲۴
بودیزم ۳۲۶
هالنیزم ۳۲۹
محل تلاقی افکار وتهذیب بودائی ویونانی ۳۳۰
گندها را ۳۴۱
باختر ۳۳۳
تابش روشنی جدید از قندوز ۳۴۰
اولین هیکل بو دائی باختری در قندوز ۳۳۷
مهد صنعت گريكو بود يك ۳۴۱
آغاز کار ۳۴۶
ترقی مدرسه گریكو بوديك ، قرن كنيشكا ۳۴۸
تأثیر شخصیت کنشکا ۳۴۹
بسط تجارت با امپرا طوری رومن یا عامل اقتصادی ۳۵۱

فهرست تاریخ ( ۱۰۰۰ ) پ م سردار محمد ج ، محمدعلی ر ، عبدالغنی ن ، رجب علی اجرائیه شعبه تاریخ ۷-۱۱-۳۵ ع


)ط(
مضمون	صفحه
صنعت گران گريكو رومن و كثرت عدۀ صنعتگران	٣٥٣
مميزات دورۀ ترقی	٣٥٤
عصر كوشانوسا سانی	٣٥٥
قرن ٥ تنزل مدرسۀ گريكو بوديك	٣٥٦
قرن ٦ و ٧ وآخرین نمونه های هيكل تراشی	٣٥٧
مواد مستعمله در هیكل تراشی	٣٥٨
تطبيق مدرسۀ گریكو بود يك در نقاط مختلف فغانستان
نگارا ها را(نگرهار)	٣٦١
باكی	٣٦٤
هدۀ موجوده و گرد و نواح آن
تپه كلان	٣٦٦
تپۀ كافریها	٣٦٧
باغ گاهی	،
شاخیل غندی	،
پراتس	،
غار تو	٣٦٨
دۀ غوندی	،
حفریات هده	،
مجسمه های بودا و بعضی مقایسه ها با اثار یونانی	٣٦٩
نمونه های تیپ نژادی و قومی	٣٧٠
مقایسۀ تپه كلان و باغ گاهی	٣٧٢
هده وسائر نقاط كندهلرا با مقایسه هده با نقاط شمال غرب هند	٣٧٣
وضعیت كاپيسی و كاپیسا از زبان هیوان - تسنگ	٣٧٥
توپ دره	٣٠٩
حفریات در كاپيسا
شواهد سه مدنیت در يك اطاق	٣٨٠
برویم به چین	٣٨٥
مراكز بودائی	٣٨٧
بامیان	٣٩٢
هندمستان ( سياه گرد غوربند )	٤٠٠
نفوذ صنعتی مدرسۀ گريكو بوديك افعانستان به اسيای مركزی وچین	٤٠١
انتشار صنعت گريكو بوديك از اسيای مركزی به چین	٤٠٤


( ی )

فصل دهم

مضمون کیداری ها یا کوشانی های خورد صفحه
دوره و عظمت در صد ساله کوشانی های بزرگ ٤٠٨
شروع انحطاط کوشانی های بزرگ ٤٠٩
فتوحات در خاک هند
ظهور سلطنت ساسانی ٤١١
اقوام مغلی اسیای مرکزی ٤١٢
چگونگی سقوط کوشانی‌های بزرگ «
کیداری‌ها ٤١٤
کوشانی های خورد و منابع چینی «
مسکوکات کوشانو ساسانی حکمفرمایان باختر ٤١٨
معنی سمت صورت شاه در مسکوکات ٤٢٠
بعضی اشارات مورخین به اوضاع قرن چهار-امیانوس مارسلینوس ٤٢١
کتیبه پرسه پولیس ٤٢٢
فوستس بیزانتی ٤٢٣
ژوان ژوان و اخراج کوشانی ها از باختر ٤٢٥
شاخه جنوب هندوکش یا کیداری ها «
مقابله کیداری ها با ساسانی ها در باختر ٤٢٦
شاخه غربی کوشانی ها و مقابله با ساسانی ها ٤٢٨
سلطنت کوشانی های خورد در جنوب هندوکش ٤٢٩
موسس سلطنت کوشانی های خورد ٤٣٠
مسکوکات «
تصادمات بین کیداری و ساسانی ٤٣١
احراز استقلال و تشکیل سلطنت بزرگ ٤٣٢
ظهور یفتلی ها و اختتام دولت کیداری ٤٣٤
شاخه زابلی و شهادت مسکوکات آنها ٤٣٥
کنگس ٤٣٧
پیروز «
مداخله جدید ساسانی ها ٤٣٨
ورهران یا بهرام ٤٣٩
پلاس «


( ك )

فصل یازدهم

یفتلی ها

مضمون  صفحه
اوضاع عمومی آریانا مقدم بر ظهور یفتلی ها ٤٤١
وجه تسمیه یفتلی ٤٤٢
نژاد یفتلی ٤٤٤
تشکیل دولت یفتلی در آریانا ٤٥٠
دولت یفتلی آریانا و ساسانی ها ٤٥٢
افتا لیتوو بهرام گور ٤٥٣
مهر پور ویزد گرد دوم ٤٥٤
اخشنور وفیروز ساسانی ٤٥٨
جنگ اول اخشنور وفیروز
عهد و میثاق فیروز ٤٦٠
جنگ دوم اخشنور وفیروز ٤٦١
محکومیت فارس ساسانی ٤٦٢
اخشنور ووحدت خاك آریانا ٤٦٤
ظهور واستقرار قبیله زابلی در جنوب هندوکش ٤٦٤
فساد در حیات اخشنور ٤٦٥
اخشنور وامپراطوری یفتلی آریانا ٤٦٨
دولت یفتلی آریانا و گوپتای هندی ٤٦٩
دولت گوپتای هندی ٤٧٠
تورا مانا ٤٧١
می هیرا کولا ٤٧٣
سقوط قدرت دولت یفتلی و آغاز دوره ملوك الطوایفی - نپکی ملکان ٤٧٧
اتحاد ترك و ساسانی ٤٨٠


(ل)
فصل دوازدهم
تسلط توكيوها (ترك ها) بر تخارستان
مضمون
صفحه
معنی کلمه ترك واصلیت آنها
٤٨٢
تجزیه امپراطوری توکیو
٤٨٤
توكيوهای غربی یا جنوبی
"
تجاوز مزید تركیان غربی بطرف جنوب غرب ونقشه دولت یفتلی آریا[؟]
٤٨٥
اوضاع عمومی آریانا
٤٩٠
نوعیت اداری ترك ها
"
تخارستان
٤٩١
قندوز مرکز تخارستان
٤٩٢
تاردوشا. و پسرش
٤٩٤
جانشین های تخارستان
٤٩٥
ظهور خاندان سوی و تانگ چین. ضعف وتجزيه توكيوها (ترك ها)
٤٩٧
فصل سیزدهم
سلاله كوشا نو يفتلی، رتبیل شاهان
٥٠٢
عصر کوشا نو يفتلی
٥٠٣
حدود سلطنت کاپیسا
٥٠٦
کشاتریه پادشاه یا رتبیل شاهان
٥٠٩
کاپیسی واوند (ویهند)
٥١٢
سائر امرای محلی جنوب هندوکش
٥١٣
شیر بامیان
٥١٤
شار غرجستان
٥١٦
تگین شاهی ها
٥٢٠
بعضی امرای محلی دیگر
٥٢١
زندگانی مذهبی ورهبانان
٥٢٢
ظهور اولین حملات عرب در سرحدات غربی آریانا
٥٢٨
مداخله چین
٥٢٩
آخرین روزهای کاپیسی
٥٣٤


)م(
فصل چهار دهم
مضمون صفحه
رایان کابلی یا برهمن شاهان کابل ٥٣٦
شاهی های کابل یا کابلشا هان
رای پاله ٥٣٨
انتقال پا یتخت از کاپیسی به کابل ٥٤٠
ترکی شاهی ها وبرهمن شاهی ها ٥٤٧
موسس سلاله برهمن شاهی های کابل ٥٤٩
سری سا منته ديوا ٥٥٣
سامنته ديوا ويعقوب ليث وفتح کابل ٥٥٤
انتقال پایتخت از کابل به ویهند ٥٥٨
کملو یا کملوو ٥٦٢
بهیمه یا بهیمه پاله ٥٦٣
انتقال پایتخت از ویهند به بهتنده ٥٦٤
رايان وغزنويان ٥٦٦
مآثر شاهان این خاندان ٥٦٨
آئين ومعتقدات ٥٦٩
معبدکوه آرونا وشیوائی های کاپیسا ٥٧٧
بتکده سکاوند یا معبد سوناکیر ٥٧٨
شیو کی واند کی ومعبد شیوائی ٥٨٢
معبد افتاب پرستی برهمنی کوتل خیر خانه ٥٨٣
موقعیت معبد
شکل وپلان معبد و آثار مکشوفه ٥٨٤
هیکل سوریا ٥٨٥
عراده سوریا ٥٨٦
موافقت جزئیات هیکل سوریا با مأخذا دبی
مصاحبين رب النوع آفتاب کوتل خیر خانه چه کسانند ؟ ٥٨٧
مسکوکات برهمن شاهان کابلی ٥٩١
قوه نظامی واصول تعبیه جنگی ٥٩٣
صحت نامه ٥٩٨


فهرست تصاویر

تعداد
۱
۲
۳
٤
ه
٦
۷
۸
۹
۱۰
۱۱
۱۲
۱۳
١٤
١٥
١٦
۱۷
۱۸
۱۹
۲۰
۲۱

موضوع
دیودوت دوم دومین پادشاه مستقل یونانو باختری
سکه دیودوت اول ، و سکه دیودوت دوم
ایوتیدم موسس دومین خانوادهٔ سلطنتی یونانو باختر
سکهٔ ایوتیدم اول و سکهٔ انتی ماکوس
د متریوس پادشاه یونانو باختری فاتح هند
مسکوکات د متریوس و ایوتیدم دوم
ایو کراتید موسس سومین خانوادهٔ سلطنتی یونانو باختری
مسکوکات ایو کراتید و اگاتو کلس
هلیو کلس پادشاه یونانو باختری پسر و جانشین ایوکراتید
مسکوکات مناندر و هلیو کلس
انتیال کیداس یکی از جانشینان معروف هلیو کلس
مسکوکات فیلوگزنوس و انتیال کیداس
مناندر ژنرال و امیر معروف یونانو باختری
هر مایوس آخرین پادشاه یونانو باختری کاپیسا و کابل
اناهیتا رب النوع اوستائی باختری
اناهیتا به صورت زن بالدار
مرد سیتی ، نمایندهٔ تیپ اسکائی و کوشانی افغانستان
یکی از راهبین برهمنی افغانستان
صحنه های شکار ، نمونه های سبک صنعت یونانو باختری
» » » » » » »
مسکوکات پادشاهان دودمان اسکائی افغانستان

مقابل صفحه
۲
۳
۱۰
۱۱
٢٦
۲۷
٥٢
٥٣
٦٨
٦٩
۷۲
۷۳
۸۲
۸۳
٩٤
٩٥
١٢٦
۱۲۷
۱۰۰
۱۰۱
١٥٦


( ص )
مقابل صفحه
۱۰۷
۱۷۰
۱۷۱
١٩٤
۱۹۰
۲۰۰
۲۰۱
۲۰۳
۲۰۸
۲۰۹
٢٦٠
٢٦١
۲۹۲
۲۹۳
٣٢٦
۳۲۷
۳۷۰
۳۷۱
۳۹۹
٤١٤
٤٢٨
موضوع
مسكوكات خاندان پهلوا
گند و فارس معروفترين پادشاه دودمان پهلوا
مسکوكات هرمايوس و كجولا كد فيزس
کجولا کد فيزس یا کہ فیزس اول
مسکوكات کجولا كد فيزس و وبما كد فيزس
ويما كد فیزس یا کہ فیزس دوم
مسكوكات سوتر مكاس و كنيشكا
کوشانشاه بزرك امپراطور كنيشكا
مجسمۀ امپراطور كنيشكا كه از مقام «مات» نزديك ماتورا كشف شده ۲۰٤
هوویشکها پادشاه معروف کوشانی خاندان كنيشكا
مسكوكات هوويشكا و واسو دوا
واسودوا آخرين پادشاه كوشانيهای بزرك
اعانه دهندگان کوشانی (لوحة پايتاوه) - مجسمۀ مرد کوشانی (بگرام)
كتيبه خروشتی ظرفی که از خواد (خوات) نزديك وردك كشف شده
هيكل بودائی خارقه كبير كه از پايتاوه كشف شده
یكی از سرهای قشنك بودا كه از هده بدست آمده
اعانه دهنده بودائی هده
سربازان افغانستان از نظر صنعتگران هده
زنی هده عامل دستۀ گل
يکی از مجسمه های زیبای هند قستان سبك كويتا
کیدارا مؤسس دودمان کیداری یا کوشانیهای خورد
پيرو يكى از پسران و جانشینان کیدارا
ور هران یکی از پادشاهان خاندان كيداري
تعداد
۲۲
۲۳
٢٤
۲۰
١٦
۲۷
۲۸
۲۹
۳۰
۳۱
۳۲
۳۳
٣٤
۳۰
٣٦
۳۷
۳۸
۳۹
٤٠
٤١
٤٢
٤٣
٤٤
٤٥


(خ)
تعداد مضمون مقابل صفحه
٤٦ مسکوكات دودمان کیداری (کوشانیهای خورد) ٤٣٩
٤٧ یکی از پادشاهان یفتلی افغانستان ٤٤٤
٤٨ مسکوكات يفتل شاهان ٤٤٥
٤٩ یکی از پادشاهان یفتلی افغانستان ٤٧٦
٥٠ مجسمه شاه و ملکه و مسکوكات كوشانو یفتلی که از قندقستان کشف شده ٤٧٧
٥١ یکی از نیکی ملیکان (پادشاهان کوشانو یفتلی) ٥٠٢
٥٢ مسکوكات کوشانو یفتلی ٥٠٣
٥٣ پادشاه شکاری یکی از اسلاف شیرهای بامیان ٥١٦
٥٤ یکی از شارهای غرجستان ٥١٧
٥٥ مسکوكات رايان كابلى ٥٥٤
٥٦ سوريا رب النوع آفتاب کوتل خير خانه ٥٨٥
٥٧ معبد آفتاب پرستی برهمنی کوتل خیرخانه (پلان افتاده) ٥٨٢
٥٨ معبد آفتاب پرستی کوتل خیرخانه در حال آبادی ٥٨٣

فهرست افغانستان (١٠٠٠) پ، سردار محمد ، سراج الدين ر ، عبد الغنى ن، محب على ا، شير محمد تهانه ل، ٢١-١١-٢٥م


فصل ششم
سلطنت یونان و باختری
خانوادۀ دیودوت
دیودوت اول : حوالی ۲٥٠ ق م : بعد از اینکه ارکان امپراطوری
اسکندر از هم پاشیده واراضی مفتوحۀ او تجزیه گردید «سلوکوس» بعد ازيك
سلسله جنگ ها و نبرد با ژنرال های مختلف یونانی موفق به تشکیل سلطنتی در
شام شده و در صدد تعمیل این نقشه برآمد که همه خاك های آسیائی را که بدست
اسکندر فتح شده بود جزء سلطنت خود بسازد، دورۀ زمامداری او به این
آرزوهای دور و دراز گذشت ولی خیالاتی که در سر داشت همه اش عملی نشد.
باختر وسائر نقاط آریانا و حصه ئی از خاك هند با موقعیت دور افتاده ئی که داشت
تقریباً بحال خود و بدست رؤسای ملی و یونانی که درانجا مانده بودند باقی ماند
«انتیوکوش» اول پسر سلوکوس یونانی شامی هم درین زمینه تغیراتی وارد کرده
نتوانست و آخرین کاری که کرد این بود که باختر را برای یونانی های باختری
شده وا گذارد و تنها به سلطه ظاهری که در حقیقیت جز نامی نبود اکتفا کنند به
این اساس «دیودوت» را که مردی با نفوذ و مقتدر بود و در فضای باختر تربیه شده
بود حکمران باختر و سغدیان مقرر کرد «انتیوکوش» اول میخواست به این
مقرری نقشه خود و پدرش را رنگ عمل بدهد و از وجود «دیودوت» استفاده
نماید ولی «دیودوت» از آن به منظور خود و جمعی از یونانی های باختری و
باختری های وطن خواه استفاده نمود و از تمایل دولت سلوکق شامی برای
منظور اساسی خود که عبارت از تاسیس سلطنت مستقل یونان و باختری باشد


تصویر (۱) مقابل صفحه (۲)
دیودوت دوم دومین پادشاه مستقل یونانو باختری


تصویر (۲) مقابل صفحه (۳)

بالا، سکه ئی که از طرف دیو دوت مو سس سلطنت مستقل یونانو باختری بضرب رسیده.
در يك روی سکه سر انتیو کوش دوم سلو سی شامی نقش است و در روی دیگر « زوس
پر وما کوس» دیده میشود. در منتها الیه نوك بال راست «زوس» حروف یونانی (دلتا) و(یوتا)
بضرب رسیده که عبارت از دو حرف اول نام «دیودوت» میباشد و آغاز استقلال او و تاسیس
سلطنت مستقل یونانو باختری از آن معلوم میشود.

پایان: سکه دیودوت دوم پسر دیودوت اول


(۲)

کار گرفت و زمینه را اماده ساخت. به این ترتیب هم سلوسی های شام ازینکه در
باختر و سغدیان حکمرانی مقرر کرده اند عجالتاً خوش شدند و هم یونانی های
باختری آرامی و موقع مساعد یا فتند تا نظریات خود را عملی نمایند. همین
بود که در حوالی ٢٥٠ ق م دفعتاً «دیودوت» اعلان استقلال نموده و سلطنت مستقل
یونان و باختری را بنا نهاد. « جوستن» میگوید که « دیودوت » عنوان
شاهی بر خود نهاد، علاوه بر ین خویش را « منجی» هم خواند ازین لقب
معقول و مناسب واضح معلوم میشود که « دیودوت» مؤسس سلطنت مستقل
«یونان و باختری» در آزادی و نجات باختر از ساحلهٔ سایر یونانی ها
ومخصوصاً دولت «سلوسی» شام صرف مساعی زیاد نموده و بعد از احراز موفقیت
و نجات مملکت این لقب را اختیار کرده است و بعد از وفات در جامعه باختری
بیش از پیش به عنوان «منجی» شهرت یافته و در خاطره های خارجی ها هم
به همین لقب معروف شده است رو نه گرو سه می نویسد: « در زمان تقسیم
امپرا طوری اسکندر ولایاتی از ساحلهٔ سلوسی ها بیرون رفت در حوالی ٢٥٠ ق م
حکمران باختر «دیودوت» یا « ته اودوت» اول از گرفتاری های سلوسی ها
استفاده نمو ده و خویش را مستقل ساخت درعین زمان رئیس پارتی ارساس
اعلان استقلال نمود .» (۱)
حوزهٔ سلطنت «دیودوت» همان ولایت باختر و سغدیان بود. مؤسس سلطنت
مستقل یونان و باختری در نظر داشت که دامنهٔ نفوذ دولت باختر را به سایر ولایات
آریانا انبساط دهد ولی آنقدر فرصت نیافت که بجنوب هندوکش پایان شود و این
مفکوره بسان تر عملی گردید. از روی مسکوکات معلوم میشود که «دیودوت» زمانی
که ازطرف «انتیو کوش» دوم شامی حکمران باختر وسغدیان بودبحکم قانون
(۱) صفحهٔ ٥٣ تاریخ شرق اقصی جلد اول


(۳)

عمومی این وقت سکه هائی بنظر میرسانیده که یکطرف آن تمثال «انتیو کوش» دوم دیده میشود وطرف دیگر آن ZeusPromachos رب النوع حامی خاندان «دیودوت» نقش است و ازین هم معلوم میشود که دیودوت در زمان حکمرانی بهروسیله ئی که بوده برای آزادی خویش و استقلال سلطنت باختر مقدمه می چید. سکه هائی بنام خود «دیودوت» هم بدست آمده ولی سکه شناسان آنها را بیشتر به پسرش نسبت میدهند.

دیودوت دوم (حوالی ٢٤٠ - ۲۳۰ق م) : از خاندان دیودوت دو نفر به سلطنت رسیده اند یکی پدر و دیگری پسر که بنام دیودوت اول ودوم معروف شده اند. راجع به گذارشات سلطنت دیودوت دوم معلومات زیادی در دست نیست. از واقعات مهم عهد او این است که روح استقلال خواهی را در خط مشی سیاسی دولت باختر بیشتر تقویت کرده با دولت پارتی که موسس آن هم یکی از روسای «پکتی» باختری بود سر دوستی را گذاشت و بیشتر روی مخالفت به دولت یونانی سلوکی های شامی نشان داد. دیودوت دوم پادشاه باختر از نظریات پرحرص و آز اولادۀ «سلوکوس» بخوبی آگاه بوده و میدانست که آنها هیچگاه به آزادی کشورهای شرقی مایل نیستند ازین رو در صدد برآمد که اتحادی میان سلطنت مستقل باختر و پارت برعلیه سلوسیهای شامی برقرار کند. مشارالیه خوب میدانست که پدر اوو «ارساکس» رئیس قبایل پکت بلخ يك فكر و بيك وقت در مقابل يك سلطه مشترك اعلان استقلال کردند. همان طوریکه درین اقدام هم آهنگی وجود داشت؛ میشود میان اقدامات خود و «تری داتس» «تیر داد» برادر ارساس بلخی پادشاه پارت هم همنوائی قائم کند و این کار آسانی بود زیرا تری داتس درین وقت با «سلوکوس» دوم شامی مصروف پیکار بود و انتظاری جز این نداشت که دولت باختر از او پشتیبانی و حمایت کند.


(٤)

در زمان سلطنت دیودوت دوم گرچه نفوذ دولت باختر در شمال هندو کش
محدود بود ولی بازهم در انبساط آن بطرف غرب افزود و حوزه هریوس "هری رود"
و ولایت "هری" هرات جزء آن گردید یعنی تقریباً همه نقاط شمال هندو کش جزو
قلمرو دولت باختری گردید. جنوب هندوکش "کاپیسا" گندهارا و اراکوزی
هنوز درین وقت تحت نفوذ امرای خاندان "موریا" بود. از نگارشات "جوستن"
هم معلوم میشود که از خاندان "دیودوت" دو نفر پدر و پسر به سلطنت رسیده اند
مشار الیه می‌نویسد که : "دولت پارت ابتدا میان دو دولت "سلوسی" و سلطنت
مستقل باختر خود را به تهلکه حس میکرد ولی بعد از وفات دیودوت "دیودوت
اول" میان "ارساس" و پسر پادشاه باختر معاهده دوستی قائم گردید و خاطر
دولت پارت ازین طرف آسوده شد" این بیانات معاهده دوستی دولت باختر
و پارت را تصریح میکند و این هم معلوم میشود که دیودوت دوم اساس معاهده
و دوستی را با مؤسس دولت پارتی گذاشته و با برادرش تری داتس ادامه داده است.
در میان مسکوکات باختر سکه هائی بنام دیودوت است که میان او و پدرش
واضح تمیز نمیشوند ولی معمولاً آنها را به دیودوت دوم نسبت میدهند. امور ولایت
سغدیان در عصر سلطنت خاندان دیودوت بدست حکمرانانی اداره میشد که دولت
باختر معین و منصوب میکرد.


خانوادهٔ ایوتیدم
(حوالی ۲۲۷ ق م)
اولین خانوادهٔ شاهی مستقل یونان و باختری بعد از سلطنت دیودوت دوم به پایان رسید و خانوادهٔ دومی که بنام مؤسس آن «ایوتیدم» یاد میشود بمیان آمد طوریکه درین مبحث مفصل دیده خواهد شد اساس سلطنت مستقل یونان و باختری با این خاندان محکمتر و استوار شده نه تنها تمام آریانا صورت يك مملكت مستقل و مقتدر بخود گرفت و از طرف دولت سلوسی شام استقلال تامه آن شناخته شد بلکه بیش از پیش دولت باختر شکل امپراطوری باختر را احراز نمود و صاحب متصرفاتی در هند و ترکستان چین شد و امرائی با اختیارات وسیع و داشتن حق ضرب مسکوکات به نقاط مهم اقطار کشور برقرار کرد و برای اینکه این مطالب خوبتر فهمیده شود در پایان گزارشات وقایع سلطنت شاهان این دودمان مجدداً درین مورد صحبت خواهیم نمود.
ایوتیدم : «ایوتیدم» در زمان سلطنت دیودوت دوم حکمران سغدیان بود و مؤسس سلطنت مستقل یونان و باختری این عهد را به او تفویض نموده بود. پیشتر دیدیم که سلوسی‌های شامی بچه منظوری دیودوت اول را حکمران باختر و سغدیان مقرر کردند و او برای اجرای نقشه خرد چه استفاده‌ئی ازین امر نمود و پسرش مخالفت خود و دولت باختر را با سلوسی‌های شامی بکدام حد رسانید و چطور باختر و پارتیا را برای خنثی ساختن نظریات آنها بلند کرد سلوسی‌ها که در جبهه سیاست شکست خوردند از دسیسه و توطئه کار گرفته ایوتیدم را تحریک کردند تا قیام بمخالفت دولت یونان و باختری نماید تا شاید بوسیله او نقشه قدیمی خود را سرو صورتی دهند اگرچه ایوتیدم قیام به مخالفت کرد و «دیودوت» دوم شاه باختر را بقتل رسانید ولی باز منظور اساسی سلوسی‌های شامی برنیامد و ایوتیدم پادشاه مستقل دولت


(٦)

یونان و باختری شد. یونانی‌های شامی تصور می‌کردند که شاید با اشتراک
خون یونانی دولت باختر را محکوم خود خواهند ساخت ولی درین راه اشتباه
نموده بودند زیرا یونانی‌های باختر بعد از زمان اسکندر رابطه خونی را هم
بدتدریج از دست داده و به اندازه باختری شده بودند که جز نامی از یونانیت
درانها باقی نمانده بود یونانی‌های باختری در فضای آزاد باختر فقط برای آن
تربیه شده بودند که آزاد و مستقل حکومت کنند و این تنها راهی بود که اولاد
آزاد هندوکش هم با آنها هم نوائی کنند چنانچه کردند.
ایوتیدم وقتیکه در باختر پادشاه شد خود را پادشاه مستقلی اعلان نمود.
جلوس او بر تخت باختر مصادف به عصر قشونکشی «انتیوکوش» سوم شامی
یعنی سال‌های (٢١٢ - ٢٠٤ ق م) و محاربات او با تری داتس و ارتبان شاهان
پارتیا میباشد. در اوائل این فصل متذکر شدیم که بعد از تجزیه امپراطوری
اسکندر سلوسی‌های شامی همه خاک‌های آسیائی را میراث خود میدانستند
و به اساس این مفکوره غلط که ناشی از حرص و تجاوز به حق دیگران است
میخواستند همیشه به حصص شرقی آسیا دستی و نظارتی داشته باشند ولی نه باختر
و نه پارتیا هیچ کدام زیر این بار نیامد و نقشه‌های آنها بهم خورد. چون دیدند که
با اقدامات سیاسی و اداری و تحريك و توطئه و امید و هراس منظورشان برآورده
نمیشود و هر طرحی که میریزند باختر و پارتیا از آن به تحکیم شالوده استقلال
خود استفاده میکنند بنای اقدامات جنگی را نذاشتند و انتیوکوش سوم شامی
بر آن شد که شخصاً با سپاه زیادی بطرف شرق بر آید و پارتیا و باختر را عملاً
محکوم سازد. چون پارتیا روی خط سیر او بطرف شرق واقع بود طبعاً اول تر
مورد حمله قرار گرفت. باختر و پارتیا بکمال خونسردی منتظر وقایع بودند.
انتیوکوش سوم برای بر هم زدن اتحاد آنها و تقویت خود از «ایوتیدم» شاه باختر
خواهش نمود که او را برعلیه «پارتیا» كمك كند ولی ایوتیدم حاضر به قطع


(۷)
روابط با همسایه غربی نشده و بجای خود باقی ماند تا اینکه انتیو کوش مذ کو ر
بر « تری داتس » پارتی غالب شده و متعاقباً قشون یونانی شامی به قیادت پاد شاه
خود در ۲۰۸ ق م به قصد حمله باختر بطرف شرق روان شد .
چون پادشاه باختر شنید که انتیو کوش سوم بطرف کشور اومی آید آماد گی
نموده باده هزار سوار کار بلخی بطرف سرحدات غربی روان شد . مدتی کنار رود
«اریوس» هری رود بادشمن مقابله نموده ولی چون مقاومت کنار رود خا نه
ازین بیشتر محال می نمود مصمم شد که به بلخ مراجعت نموده ومقاو مت را
در انجا ادامه دهد «۱» استحکام شهر کهن بلخ از زمانه های قدیم شهرت
زیاد داشت وایوتیدم هم بنو به خود آنرا مستحکم تر ساخته بود (۲) . سیر نکس
Sirynx راجع به استحکامات شهرهای شرق پارتیا چیزهای زیادی مینو یسد
و بعداز « اریوس » سفلی از شهر های خیلی متین و محکم صحبت میکند چون
این چیزها مدنظر گرفته شود فهمیده میشود که چرا « ایوتیدم » شاه با ختر
به بلخ مراجعت کرد و مقابله را در انجا مناسب تردید . انتیو کوش سوم شامی
دوسال کامل در اطراف بلخ متوقف شد ولی شهر را کشوده نتوانست . مقاومت
بلخ از روی طول زمان به مقاومت شهر« سیرا کوس» Syracuse در قر ن سوم
مسیحی برعلیه رومن ها شباهت دارد « ۳ » .
میگویند که آخر کار انتیو کوش سوم شامی وایو تیدم شاه با ختر هر دو
خسته شده و طرفین حا ضر شده بودند که کا ر به صلح انجامد از قراین
چنین معلوم میشود که موضوع صلح را طرفین با مفاهمه و ایلچی ها آماده
نموده بودند . باوجودیکه ایوتیدم در محاصره بود کار برای انتیو کوش شامی
(۱) صفحه ٤١٣ امپریالیزم مقدونیه ویونانی ساختن شرق تالیف « ژو گه »
(۲) میگویند که نینوس وسمیرانیس شاه وملکه نینوا و بابل دوسال کامل آنرا فتح نتوانستند .
(۳) صفحه ۸۲ یونانی ها در باختر وهند تالیف « تارن »


(۸)
مشکل تر بود زیرا دوسال از کشور خود دور افتاده و خواهی نخواهی هر طور بود
باید پس مراجعت میکرد زیرا بیم آن داشت که شیرازه حکومت او در شام
برهم خورد . پادشاه باختر به او فهمانیده بود که اگر استقلال او و دولت یونان
و باختری را به رسمیت نشناسد و قشون خود را عقب نکشد محاصره را قبول
خواهد کرد و بیرون نخواهد آمد. به این ترتیب چون زمینه مفاهمه بین طرفین
آماده شد ایوتیدم، پسرش دمتریوس را که جوان دلاور بود به حیث نماینده خود
نزد انتیوکوش سوم شاهی فرستاد انتیوکوش به اساس مذاکرات قبلی از پسر
و نماینده پادشاه باختر بکمال خوشی و احترام استقبال نموده و پیشنهادات
او را مبنی بر مفاهمه و صلح مژده نيك و وسیله خوبی برای پوشانیدن ضعف
و ناتوانی خود یافت ، دست از محاصره کشید و خویش و قشون خویش را
از مشقت رهانید ، پادشاهی یوتیدم و استقلال دولت باختر را به رسمیت شناخت
و دختر خود را به قاصد جوان یعنی دمتریوس پسر شاه باختر داد و قراریکه
عهد شده بود راه مراجعت را از طریق کابل و اراکوزی پیش گرفت .
وضعیت جنوب هندوکش :
دره کابل و آخرین عناصر موریا : اسکندر اگر چه در هند هم فتوحاتی
نموده و پنجاب را متصرف شد ولی سلطۀ یونانی يك فایده کلی به هند
رسانید و آن عبارت از اتفاق نظر و توحید آمال بین راجا های آن دیار
میباشد. پیش ازینکه حمله یونانی بخاك هند به عمل بیاید بی اتفاقی به منتهای
قوت در آنجا حس میشد چنانچه یکی از عوامل عمده کامیابی اسکندر در
هند مخالفت را جاهای پنجاب و تاگزیلا میباشد و پیش ازینکه اسکندر برسد
یکی برای برهم زدن دیگر با تحفه و تعارف به شهرهای شرقی آریانا به استقبال
او می آمدند. بهر حال فتوحات یونانی ها روح وحدت در میان آنها دمید ،
وزمانیکه اسکندر در بابل وفات کرد و ژنرال های او بفکر تجزیه اراضی


(٩)

مفتوحه بر امده دندنی ها از موقع استفاده نموده و خاندانی به سم «موریا» بنای او این سلطنت بزرگ تاریخی هند را گذاشت مؤسس این خاندان « چند را گوپتا» وازشاهان معروف آن که از نقطه نظر عمرانات و انتشار بودیزم در آریا نا رول عمده ئی بازی کرده «اشو کا» نواسه مؤسس این سلا له میباشد چنانچه تفصیلات مربوطه در حصه دوم فصل پنجم داده شده است موریاه، حینیکه به سلطنت رسیدند چون بر یونانی هـ دل پخته بودند بعزم انتقام از فتوحات آنها در خاك هند به قسمت های شرقی آریانا که در تصرف حکمرانان یونانی بود و هنوز دولت مستقل یونان و باختری بمیان نیامده بود تجاوز کردند و چون ژنرال ها و حکمرانان محلی و یونانی بین خود در جنگ و ستیز بودند سی ملتفت اراضی شرقی آریانا شده نتوانست ومورییاها که اصلاً مرکز آن در « پتالی پوترا» (پتنه امروز ) بود بطرف غرب پیش آمده از اندوس یعنی سر حد طبیعی و تاریخی هند و آریانا هم تجاوز نموده «پوشکالاواتی» «چهار صده» «پارو شا پو را» «پشاور» «گندها را» «سمت مشرقی حالیه»، «نگار اهارا» «ننگر هار» « لمپا کا » «لغمان» تگاو نجر او کابل حتی اراکوزی بعضی حصص دیگر جنوب هندوش را متصرف شدند و ذریعه حکمرانان او را اداره میکردند و زمانیکه معاهده صلح ومودت بین پادشاه باختر ایوتیدم و شاه سلوسی شامی انتیو کوش سوم در بلخ برقرار شد « سوفا گازنوس» «Sophagasenos» نام در دره کابل بنام موریاها حکمرانی میکرد.
به ترتیبی که دیدیم ایوتیدم شاه باختر مانند شاهان دودمان اول سلطنت یونان و باختری مجال یافت که فوراً بجنوب هندوکش متوجه شود و ظهور انتیوکوش سوم این نظریه رابه تعویق افگند بعد ازینکه خاطر ایوتیدم از طرف سلوسی های شامی آرم شدو خود انتیوکوش هم عزم کرد که از راه جنوب هندوکش واراکوزی بطرف شام مراجعت کند موقعی ازین بهتر برای پادشاه باختر نبود که آخرین حکمران


( ١٠ )

مور بار از درۀ کابل بردار بیتا، علیه دسته قشونی پا «انتو کوش» همراه ساخت
تا در عین زمانیکه او را در دره های هندوکش و مناطق جنوب آن مشایعت
میکند آخرین نفوذ ساحطۀ موریا را هم از میان بردارند « سوبھاگازنوس»
که بعضی او را از باشندگان خود درۀ کابل می دانند جنگی و مقابلة
نکرد و بفرمان شاہ باختر و ارادۀ او تسلیم شد « ۱ » و به این ترتیب بدون کدام
واقعۀ غیرمترقبه نفوذ موقتی موریاها از جنوب هندوکش و حاشیۀ شرقی
آریا با بعض کاپیسا و درۀ علیای کابل و گندها را و پنجاب غربی برداشته شد. انتیوکوش
بعد از عبور کاپیسا و کابل از راه موجو دۀ غزنی و مقر یا ا غلباً از راه
جنوبی تری که از پای سفیدکوه میگذشت در سال ٢٠٥ قم خود را به
اراکوزی «حوزۀ ترنکداب» رسانید. و از آنجا از راه کرمان « کرمان »
یعنی همان راهی که حین بازگشت اسکندر یکی از ژنرال های او « کراتروس »
Craterus تعقیب نموده بود مراجعت کرد .
به این ترتیب اگرچه انتیوکوش سوم یونانی شامی بقصد خفه کردن روح
استقلال باختری ها و امحای موجودیت دولت یونان و باختری برآمده بود
و بعد از ناکام شدن سائر اقدامات آمدن شخص خودش را آخرین چاره ئی
تصور میکرد ولی سرموئی هم به مرام خود موفق شد بلکه خسارۀ مادی و
معنوی کشید و باز ازین وضعیت مفادی هم که مصور بود نصیب دولت باختر
شد . انتیو کوش وقتیکه به باختر آمد از نزدیک عظمت نیرو د باختر ، روحیات
آزادی خواهی و ضعف خود را مشاهده کرد و فهمید که سیاست استعماری
اجداد او که تنها به اساس فتوحات موقتی اسکندر گذاشته شد. معنی ندارد
و بهرترتیبی که است قهراً باید استقلال سلطنت یونان و باختری و پادشاهی

« ١ » راولنسن ، در صفحه ۷٢ کتاب «بکتریا» می نویسد که سوبھاگازنها به آسانی تسلیم
شده و خراج و فیل ها داد.


(١١)

ایوتیدم را به رسمیت بشناسد و اگر حقیقتاً مایل باشد که روزی بر علیه
پارت های غربی از وجود آنها استفاده کند باید از راه خویشاوندی و دوستی
پیش آید و بگذارد که دولت بوسی و باختری هر چه میتواند معناً و مادتاً
در وسعت خاک و نیرو و قتدار خود بیافزاید به این صورت پس از مراجعت
انتیوکوش سوم (١) دولت باختر باز مامداری ایوتیدم شکل اساسی و استواری
بخود گرفت از یکطرف چشم آزواستعمار سلوسی ها بکلی از مملکت ما برداشته
شد واز طرف دیگر سلطه موریا ها خود بخود از میان رفت و به ترتیبی که ما بان
شرح میدهیم تمام ولایاتی که داخل سرحدات طبیعی وتاریخی آریانا بود جزء
دولت باختر شده رفت و دولت نیرومندی عرض وجود نمود.

ایوتیدم .. حدت آریانا: در فصل دوم موضوع ومفهوم ومعنی جغرافیائی،
نژادی و سیاسی آریانا شرح یافت در فصل سوم این مفهوم از نقطة نظر اوستا هم
تعبیر گردید وولایات آن از نقطه نظر مورخین وجغرافیه نگاران كلاسيك يونان
ولانین توضیح گردید به استناد همین مدارک یونانی گفته میتوانیم که پیش از بسکه
سلطنت مستقل یوناان و باختری بمیان آید، یونانی هائی که با کشور ما تماس
داشتند نام باستان و چوکات تاریخی کشور ما را میدانستند چنانچه «ار اتوسننس»
در نیمۀ اول قرن سوم ق م ازان صحبت میکند یونانی هائی که در باختر تولد شده
بودند و باختر مولد و وطن آنها بود و در فضا و عنعنات یکجا تربیه شده بودند
خوبتر از سائر یونانی ها حدود وچوکات طبیعی و تاریخی آریاه را میدانستند
و هر کدام آنها به مجردی که فرصت یافته اند بلخ و باختر را که « مروارید
و افتخار آریانا » میخواندند بحیث مرکز کشور نامی کرده و سایر ولایات را یکی
بعد دیگری بهم پیوست کرده اند

(١) واله دوپوسن در صفحه ٤٣٢ هند در عصر موریاها . بربرهای یونانی ها ، پارت ها، یوچی ها
مینویسد که فشون کشی و گردش انتیوکوش سوم از ٢١٢ تا ٢٠٤ ق م ٩ سال طول کشید .


تصویر (٣) مقابل صفحه (١٠)

ایوتیدم موسس دومین خانوادۀ سلطنتی
یونانو باختری


تصویر (٤) مقابل صفحه (١١)

EUTHYDEMOS I
230 - 200 AV. JC.

ANTIMACHOS 230 AV. JC.

بالا : سکه نقره ئی ایوتیدم اول موسس دومین خانواده سلطنتی یونانو باختری . در یکطرف
سر پادشاه نقش است و در طرف دیگر زوس بالای صخره سنگی نشسته
پایان : انتی ما کوس امیر ولایت مارگیان و آریا (حوزه مرغاب و هری رود) . در یک طرف
سر امیر و طرف دیگر سکه زوس ایستاده نقش است


ابوتيدم که پادشاه جدی و فعال وصاحب نظریه های مفیدی در اصلاحات
مملکت بود از روز اول جلوس خود به این فکرها افتاده بود ولی شانک، حمله
انتیوکش سوم شامی مدتی نظریات او را راجع به وحدت مملکت و آبادی کشور
به تاخیر انداخت . معذالك به مجردیکه فکرش از طرف حملۀ انتيوكوش
و اخراج موریاها آسود، شد پروگرام عمرانی ووحدت خاک آریانا را در دست
گرفت چون پیداست که مرکز مملکت رول مهمی در سر نوشت وحدت و عظمت
کشور بازی میکند از همه اول تر در آبادی و توسعه استحکامات و کثرت عمرانات
شهر بلخ جهد بلیغ نمود. بسط زراعت و تجارت و توسعه وسایل آبیاری که
شاهان بزرگ باختر همیشه به آن اهمیت زیاد میدادند جز پروگرام او گردید.
نفوذ دولت یونان و باختری بطرف شمال شرقی: پیشتر دیدیم که سغدیان
و فرغانه در زمان دودمان اول شاهان مستقل یونان و باختری از طرف
حکمرانان دولت باختر اداره میشد چنانچه ابوتیدم پیش ازینکه در بلخ بر تخت
سلطنت جلوس کند از طرف شاهان متقدم خود در سغدیان حکمرانی میکرد.
این قطعه در زمان ایونیدم مطیع مانده و در آن تغییری پیش نشده بود خود ایو تیدم
به حصص شرقی شمال هندوکش یعنی تخارستان و حتی مناطق ماورای پامیر توجه
زیاد داشت و درین طرف نفوذ خود را خیلی انبساط داد قراریکه «اپولودوروس»
Apollodorus اشاره میکند نفوذ وحاکمیت دولت یونان و باختری تا اقوام
«سر» Seres و «فرینی» Phryni رسیده بود . فرینی ها را چندی بعد
«پلینی» بنام «فونی» Phuni ملحق با «تخارها» یاد کرده و احتمال دارد
که یکی از اقوام تخاری یا از همسایگان آنها باشد که در تخارستان و حصص شمال
شرقی آریانا زندگی میکردند «سرها» عبارت زچینی ها است و احتمال دارد
که اینجا مقصد زچيناني های ترکستان چین باشد. پس از روی بیانات
اپولودوروس» واضح می بینیم که ایوتیدم تمام حصص قطغن و بدخشان و مناطق


(۱۳)

پامیر امروزه را که داخل چوکات آریانا بود جزء قلمرو سلطنت خود ساخته و در
ماورای پامیر در ترکستان چین نقاطی مانند کاشغر و یار کند و ختن را فتح کرد که جزء
متصرفات دولت یونان و باختری بشمار میرفت در نوشته‌های (خروشتی) که در ختن
و سائر نقاط ترکستان چین کشف شده کلمات یونانی دیده شد و علت انتشار آنها را
(تارن) انگلس به فتوحات یوتیدم پادشاه باختر نسبت میدهد (۱) در اثر فتوحات
ایو تیدم در ترکستان چین راه مراوداتی که از زمانه های قدیم بین باختر
و تخارستان و اراضی ماورای پامیر باز بود گشوده تر شد: از چیز هائی که بصورت
محسوس دفعتاً در باختر درین وقت ظهور کرد نیکل بود که چینائی ها آنرا از
زمانه های بسیار قدیم میشناختند و آنرا «مس سفید» میگفتند ایوتیدم این فلز
جدید را از ختن و دیگر نقاط متصرفی به باختر آورد و از آن سکه ضرب زد.
و بار اول سکه نیکلی از ضراب خانه باختر ظهور کرد بعد از ایوتیدم
پسرش «دمتریوس» و بعضی های دیگر از اولاده آنهم به ضرب سکه نیکل پرداخته اند
قرار تجزیه شیمیائی ثابت شده است که نیکل ختن و باختر یکی بود. و تازهائیکه
ختن جزء متصرفات دولت یونان و باختری بود «مس سفید» از آنجا بمقدار زیاد
آورده میشد و در بلخ و دیگر ضراب خانه های دولتی به ضرب سکه میرسید.
ایوتیدم و غرب : پیشتر دیده شد که حین حمله انتیوکوس سوم شامی به
آریانا ، ایوتیدم شاه باختر قشون کشیده و تا سواحل رود آریوس (هری رود)
برای مقابله قشون سلوکی شامی پیشرفت . بناءً علیه حوزه رود هری رود
از اوائل سلطنت جزء قلمرو او بود بعد ازینکه حدود آریانا را در مناطق شرقی

(۱) صفحه ۸۳ کتاب یونانی ها در باختروهند. ملتفت باید بود که رسم الخط خروشتی
در عصر شاهان یونان و باختری و دورۀ کوشانی در افغانستان رواج داشت و رسم الخط محلی کشور
ما شمرده میشد و بیشتر مرکز ثقل آن جنوب هندوکش بود. درین وقت طبیعی کلمات یونانی
در پراکریت محلی و بالواسطه در رسم الخط کشور ما داخل شده بود همین قسم کلمات زیاد زبان ما
داخل یونانی و رسم الخط آن گردیده بود.


(١٤)

شمال هندوکش به سرحدات تاریخی آن رسانید و بر اصل خاك كشور منتصر فاتی هم
افزود بطرف غرب متوجه شد. چون اپوتیدم میدانست که درین طرد « پارتیا »
جزء ولايات جغرافائی وتاريخي آريانا است و وحدت خاك آريانا جزء
پروگرام اساسی اداری او بود، بی درنگ متوجه اجرای کار شد. چون دولت
پارتی را انتيوكوش سوم حين مسافرت حربی بطرف شرق مضمحل ساخته بود
ومخصوصاً درین وقت موجودیت بارزی نداشت اپوتیدم موقع را خیلی مساعد
يافت و در ٢٠٦ ق م رود اریوس ( هری رود ) را عبور نموده داخل خاك
پارتیاشد و علاقه « استوئن Astauene » ، « اباوارتی کن Apavartikene »
ازخاكپارتيا جدا كرد وازآن،واياات بنام های«تیپوریاTapuria » در حوزۀ
اترك عليا و « تراكزبان Traxiane » در حوزۀ كشف رود بنیان آورد.
« سر پرسی سایکس » درین مورد می نویسد كه « اپوتیدم در ٢٠٦ ق م بر پارتیا
هجوم آورده از علاقه «استوئن » ومناطق مجاور آن بنام های ( تپوری)
و ( ترا کزیبان ) ولایت باختری ساخت و مرکز آن «سوزیا Susia » یا
شهر طوس بود . (١) اپوتیدم مرد شمشیر و اداره هر دو بود تنها به فتح
يك علاقه خوش نمیشد بلكه به حسن اداره آن بیشتر اهمیت میدادچون دامنه
قلمرو آریانا بطرف غرب به حدود تاریخی خود رسید از ولایات « استوئن »
و « تر کزیان » و مارچیان ( مرو ) و اراضی که بین مارگوس ( مرغاب )
و اریوس ( هری رود ) سفلی واقع است و روی هم رفته علاقه خیلی وسیع
وشاداب و حاصل خیزی را تشكیل میدهد يك نایب السلطه كی با اماتی تشکیل کرد
« تارن » و « سر پرسی سایكس » هر دو به این عقیده موافق اند و می نویسند که
اپوتیدم پادشاه باختر پسر خویش « انتیماکوس Antimachus » را در قلمرو
مذكور امیر مقرر کرد. مرکز این امارت احتمالاً ما رو شاق حالیه بود

(١) صفحه ٩٠ جلد اول تاریخ افغانستان.


(١٥)

که آنرا مرو كوچك ميكفتند و خرابه های با عظمت آن به شمال بالامرغاب افتاده و از نقطه نظر موقعیت مساعدتر بن نقطه ایست که در میان قطعه زمین وسیع فوق افتاده بود . در تشکیلات اداری دولت یونان و باختری ازین گونه امارات زیاد بود که برای حسن اداره در داخل خاك مملكت تشکیل میشد . امير منطقه از طرف پادشاه آريانا و مركز بخير انتخاب میشد و به اصطلاح وقت او را (شاه تابع) میگفتند و عبارت از يك نوع نایب الحکومه مقتدری بود که در عین حالیکه تابع مركز سلطنت بود حق ضرب سکه هم داشت و گاهی بنام پادشاه مرکزی و خود و گاهی حتی تنها به نام خود هم سکه میزد لیکن همه وقت تابع اوامر ونظام پادشاه و دولت مرکزی بود. نظیر این تشکیلات را در آینده بیشتر خواهیم دید.
مناطق جنوب. جنوب هندوکش : اراضی جنوب و جنوب غرب هندوکش که عبارت از ولایات پارو پامیزادی ، اراکوزی و در انجيان و نقاط دیگری مانند گندها را ، پاکتيا وغيره باشد در مسئله وحدت خاك آريانا برای ايوتیدم جزئی مشکلی هم پیش نکرد زيرا طوریکه پیشتر دیدیم حینیکه انتیو کوش سوم شامی بعد از مصالحه با پادشاه باختر عزم مراجعت كرد دسته قشون باختری به امر ایوتیدم با اواز باختر حركت نموده و بدون اینکه جنگی و نزاعی بمیان آید موریاها خود را به ماورای سند کشیدند و حکام سایر ولايات همه مطیع شدند و دليل آرامی نشور همان است که انتیوکوش مذکور بدون اینکه جزئی خساره ئی بکشد از راه کابل و اراکوزی گذر کرد و از راه كرمان عازم شام شد .
به این ترتیب منظوری که ایو نیدم داشت برآورده شد چه در شرق چه در غرب چه در شمال و چه در جنوب ( به استثنای «جدروز یا که در زمان پسرش جزء سائر ولايات آريانا میشود) تقريباً همه خاك آريانای قدیم را تابع يك مركز ويك اداره ساخت .
وضعیت آریانا و باختر در عصر سلطنت ايوتیدم عيناً چیزی است که « استرابو »


( ١٦ )

و بطلیموس شرح داده اند اگر چه ایشان مخصوصاً جغرافیه نگار اول الذکر به نظریات «اراتوستنس» استناد میکند و او در نیمهٔ اول قرن سوم ق م پیش از ظهور سلطنت یونان و باختری می زیست و تشکیلات ولایات آریانا یادگاری از نظام سلطنت پادشاهان بزرگ عصر اوستائی ما است باز هم در عصر ایوتیدم بار دیگر آنرا مجسم می بینیم همان طوریکه در عصر اوستائی باختر مرکز پادشاهان بزرگ ما بود . شاهان یونان و باختری ما هم از عنعنه و مقام معنوی این شهر کهن استفاده کرده آنرا مرکز سلطنت ساختند و وقتیکه « استرابو » آنرا « مروارید و افتخار آریانا » میخواند به مرکزیت و اهمیت آن در میان ولایات آریانا اشاره میکند ایوتیدم با اقداماتی که در راه وحدت خاک آریانا نمود یکبار دیگر چوکات سیاسی دولت آریانا را تجدید کرد و این کار بزرگ او در خاطره و نگارشات جمعی از مورخین وجغرافیه نگاران آینده تاثیر عمیق بخشید .
تاسیس امارت های داخلی : ایوتیدم تنها مرد شمشیر نبود . تدبیر و اداره هم داشت . تنها به فتح يك منطقه اکتفا نمیکرد به دارهٔ آن بیشتر توجه می نمود و این جنبه شخصیت او را در تاریخ کشور مهمتر جلوه میدهد چون اقداماتی اش در راه وحدت خاک آریانا به پایان رسید بفکر قدم دوم شد که عبارت از اداره آن باشد . آریانا در چوکات اصلی و تاریخی خود کشور بزرگی بود و ایوتیدم متصرفاتی هم در آن علاوه نموده و بفکر علاوه کردن دیگری هم بود بناءً علیه به این فکر افتاد كه يك يا چندین ولایت کشور را نظر به مقتضیات جغرافیایی و سهولت امور اداری توسط يك يك امير يا به اصطلاح وقت بدست يك يك « شتراپ » اداره کند . این رویه را پادشاهان یونان و باختری حفظ کردند و امراء عموماً پسران پادشاهان باختری یا بستگان نزديك آنها بودند این امراء نظر به اهمیت و وسعت حیطهٔ حکومت خود گاهی بنام پادشاه مرکزی و خود و گاهی هم تنها به


(۱۷)

نام خود سکه میزدند وسکه های شان اگر چه معمولاً برای سهولت داد وستد
علاقه خود شان بود ولی در تمام قلمرو کشور چلش داشت چون سکه یکی از
منابع مهم معلومات این عصر است کسانیکه از چگونگی و تقسیمات اداری دولت
یونان و باختری وتقسیمات امارات داخلی ومتصرفات خارجی پوره خبر ندارند
دچار اشتباهات زیاد شده اند ومسکو کات آنها را به مغلطه انداخته است زیرا
وقتیکه در يك زمان و يك وقت چند سکه و چند شاه را ملاحظه کرده اند نتیجه
های گوناگون و تعبیرات مختلفی کشیده اند به این مناسبت به شرح این مطلب
پرداخته شد تا موضوع در ذهن مغشوش نشود و در آینده هم وجود این رویه
در نظام اداری دولت یونان و باختری فهمیده شود .

امارت شمال غربی یا رویا میزوس : از جمله اماراتی که ایوتیدم خود بنا نهاد
دوی آن برای ما معلوم است و بیشتر مدققین معاصر هم آنرا قبول و تائید کرده
اند ازین جمله یکی امارت شمال غربی پاروپا میزوس است . پیشتر دیدیم که
ایوتیدم در ۲۰٦ ق م از رود اریوس (هری رود) گذشته و بعد از فتح پارتپای
شرقی دو ولایت جدیدی در آنجا بمیان آورد . خاك های این دو ولایت را که
«استوئین» و «تراگمیان» نامیده بود و حوزه علیای اترك و کشف رود را در بر میگرفت
با مارگیان (مرو) و حوزه ماركوس (مرغاب) واريوس (هری رود) و علاقه
بین آنها و قسمت های هری رود سفلی پهلوی هم رفته علاقه خیلی وسیع
و شاداب و حاصل خیزی میشود همه را به تحت يك اداره آورده و پسر
خود انتی ماکوس Antimechus را در آنجا امیر ساخت. «تارن»
و «سر پرسی سایکس هر دو به این نظریه موافقت دارند و امارت انتی ماکوس را
درین منطقه تائید میکنند (۱) مرکز این امارت يحتملًا «مارو شاق» حالیه بوده

(۱) صفحۀ ۹۰ جلد دوم تاریخ افغانستان تأليف سر پرسی سایکس


( 18 )

که آنرا « مرو كوچك » ميگفتند و خرابه های باعظمت آن به شمال بالا مرغاب افتاده و مساعدترين نقطه ايست که در مركز علاقه وسيع فوق افتاده بود .
امارت ارا کوزی يا جنوب پارو پامیزوس : ایو تيد م د ر تقسيمات اداری دولت باختر برای اراضی جنوب هندوکش یا دقیق تر بگوئیم برای مناطق جنوب غرب هندوکش طرح امارت دیگری را بمیان آورد چون ارا كوزی و در انجيان ( سیستان ) از مرکز مملکت یعنی باختر دور افتاده بود و سلسله جبال بلند هندوکش هم در میان حائل بود فكر او خيلی اساسی و پخته بود که اینجاها هم بدست امیری اداره شود، بناء عليه پسر دیگر خود « دمتريوس » را که جوان خیلی دلاور، مدبر و رشید بود و در مصالحه با انتيو كوش سوم شامی رول بزرگی به نفع مملکت بازی کرده بود اول بحیث نایب الحکومه ارا كوزی و چندی بعد بصفت امیر در انجا مقرر کرد . مشارالیه با جدیت مصروف اداره امور شده نفوذ دولت باختر را در ولایات دور افتاده آريانا یعنی ارا كوزی و در انجیان قایم کرد و به اجازه پدر بطرف « جدروزیا » (بلوچستان ) و سند لشكر كشيده و این علاقه ها را که تا این زمان از چوکات اصلی و تاریخی خود بیرون مانده بود و جزء ولایات تاریخی آریانا بشمار میرفت به خاك های دولت یونان و باختری پیوست نمود . سپس به آبادی و عمران متوجه شده در ارا کوزی شهری بنا کرد که همه مورخین و جغرافیه نگاران كلاسيك از آن بنام « دمتریاس » یاد کرده اند .

تمثالی از آبادی کشور :
هزار شهر با ختر : ایوتیدم در میان پادشاهان یونان و باختری نه تنها فاتح وو حدت بخشندۀ خاک مملکت و بانی اصول اداری دولت یونان و باختری بشمار میرود بلکه از نقطه نظر آبادی و عمران هم شهرت بسزائی دارد پس از وحدت خاك مملکت و طرح نقشه های اداری سومین کار بزرگ او آبادی


(۲۰)

آسانی نفدیه میتوانست و اهمیت آبادی باختر تا زمان کشفار مغل در ۲۰ قرن
تاریخ از اینجا معلوم میشود. این آبادی به اصول جریان اکوس و معاونین
سواحل چپ آن مربوط بوده و است (وی کف Woeikof می نویسد که (۱)
«در میان تمام رودخانه های روی زمین اکسوس ومعاونین سواحل چپ آن
تنها رودخانه ایست که از ذوب برف و یخچال های کوها بیشتر آب میگیرد»
(۲) با وجودیکه در صفحات باختر باران نسبتاً زیاد نمیشود و مقدار آن از ۱۶۰
تا ۱۲۰ میلیمتر در سال فرق میکند آب های اکسوس و مخصوصاً معاونین
چپ آن این نقیصه را تلافی کرده و حفر کانالها و جوی ها که همیشه جزء
پروگرام شاهان باختر بود در آبیاری و حاصل خیزی این
قطعه دخالت زیاد داشت.
درین شبهه نیست که در جمله این هزار شهر عدۀ از قلعه های مستحکم جنگی
هم آمده ولی باقی همه شهرهای خورد و بزرگ و آبادی هائی بود که در امتداد
معاونین چپ اکسوس و نقاط مختلف این جلگه فراخ و وسیع واقع شده بود
جغرافیه نگاران یونانی از آخر قرن دوم ق م که مصادف به سلطنت ابوتیدم است
تا بطلیموس که در نیمه اول قرن دوم مسیحی می زیست در عرصه تقریباً چهار صد سال
و حتی بعد از آن از آبادی و کثرت شهرهای باختر پشت هم یاد کرده اند. اصطلاح
هزار شهر باختر اگر بیشتر به عصر ابوتیدم و پسرش دمتریوس پادشاهان مقتدر
یونان و باختری مربوط است تذکار بطلیموس تازمانه های عروج کوشانی ها
این مطلب را تأئید میکند و مربوط به این مبحث مختصراً به استناد جغرافیای
بطلیموس از بعض اقوام و شهرهای باختر اسم می بریم. اگرچه معلومات بطلیموس

(۱) ترکستان روس پاریس ۹۱۴ صفحه ۷۸ (پاورقی صفحه ۱۸۲ کتاب فوق الذکر)
اندره برتلو)
(۲) قراریکه در چار جوی در سالهای ۱۹۰۱ - ۱۸۸۷ اندازه گرفته شده در هر ثانیه
دوهزار متر مربع آب از اکسوس میگذشت.


( ۳۰ )

تقریباً ٣ ونیم صد سال بعد تر از عصر ایوتیدم است ولی اساساً در مورد اقوام
و نام وموقعیت بعض شهر ها کهندگی امراء (۱) .
جغرافیه نگار یونانی باشند گان باختر را به دو دسته تقسیم نموده :
(۱) دسته غربی (۲) دسته شرقی .
اقوام دسته غربی قرار ذیل اند : (۱) سالاتا رها Salatares کنار سواحل
اکسوس (۲) کومارا Chomares یا « کوم ها Comes » (۳) ا كی نا ك ها
Akinakes (٤) تماروزها Tamaruses
اقوام دسته شرقی : (۱) «زریسپ ها» و کسانی که به دوراین شهر باستانی
( شاه جوی فعلی) نزديك بلخ اقامت داشتند (۲) تخارها (۳) «ماروکه ها »
Marukees که بطرف جنوب تخار افتاده بودند (٤) «خوردها» Khordes (٥)
« ور ن ها » Ournes (٦) « او ادر ها » Avadrs (۷) مبادی ها (۸)
«اورفسیت ها » Orefsites (۹) « اماری ها» Amareis
شهرهائی که بطلیموس در باختر اسم برده قرار ذیل اند :
درمجاورت اکسوس:
خره خرته  Kharakharta
زری اسپه  Zari(a)spa
سوروگانا  Sourougana
پرتو  Partou
در مجاورت سائر رودخانه ها :
الی خوردا  Alikhorda
خوما را  Khomara
كوریا ندرا  Kouriandra
(۱) صفحه ۹۱-۹۲-۹۳ آریانا دیده شود


(۲۲)
Kaueris 		کواریس
Astakana 		استاکنه
Tosmouanassa 	توسمو آناسا
Bactra 			باکترا
Estobara 		استوبارا
Menapia 		مناپیا
Eukratidia 		ایوکراتیدیا
Marakanda 		ماراکندا
Marakodra 		ماراکودرا
بطلمیوس از جمله هزار شهر عده ئی را نام میگیرد که تعیین موقعیت صحیح آنها هم خالی از اشکال نیست بهترین شاهدی که مفهوم هزار شهر ورونق آبادی صفحات باختر را در عصر ایوتیدم وسائر شاهان دولت یونان و باختری در ذهن مینشاند مشاهده خود خرابه هائی است که امروز در تمام صفحات باختر موجود است از پل خمری گرفته بطرف خان آباد و از آنجا در امتداد راه موجود و در طول جریان آمو تا خام (تاشقرغان) و شهر بانو و بلخ واندخوی و میمنه و بطرف جنوب گفته تاسر پل در امتداد راه های امروزی وخارج آن بهر طرف که چشم افگنده شود تپه های مصنوعی یا بقایای آبادی های قدیم مشاهده میشود مساحه این تپه ها فرق میکند بعضی خورد و بعضی ها کلان و برخی خیلی بزرگ است و تنها از روی مساحه هم میتوان مراتب خوردی و بزرگی واهمیت عصر آبادی آنها را تعیین کرد. وقتیکه این تپه ها و تعداد و موقعیت آنها مشاهده شود مفهوم هزار شهر یا حتی ۵ هزار شهری که به باختر نسبت میدادند در تصو شکل حقیقت بخود میگیرد. این تپه ها در هر جائی که افتاده همه ش امروز نام دارد و باشندگان محلی نام های همه را میشناسند و این مسئله در خور اهمیت زیاد است.


(۲۳)

زیرا اول تپه‌های طبیعی عموماً نام نداشته باشند و از طرف دیگر قراریکه
ماخذ قدیم اشاره میکند شهرهای باختر چیزی بنام یونانی و بیشتر به اسمای
محلی یاد میشد درجه به شهرهائی که در عصر ایوتیدم نام یونانی داشتند یکی
«ترا Thera» در سغد و دیگری «روئتا Rboetea» در باختر بود.
این شهرها درین وقت عموماً دور خود حصار و بروج داشت و به اصل شهرهای
جلگه بلادیه از و حصار محافظه میشد «چانگ کین، Cheng-kien چینی که در
١٠٦ ق م با هیئتی در باختر آمده و صفحات شمال آریانا را به چشم سر دیده
است می نویسد که اهالی باختر در میان شهرهای دیواردار زندگی میکنند»
سیاست نظامی دولت باختر همه وقت متقاضی بود که در صفحات هموار شمال
هندوکش آبادی‌ها و شهرها و قلعه‌های مستحکم را حتی‌المقدور دور از هم در
تمام خاك جلگه پراگنده بسازند تا جمعیت در يك گوشه تمرکز نیابد و بعض
حصص دیگر خالی و بی‌دفاع نماند. باختر از بدو طلوع تاریخ در مقابل منتها - جمیین
شمال اکسوس و سز دریا که گاهی بنام تو با و گاهی بنام «سیت» یاد شده‌اند
عهده دار دفاع آریانا بوده و همیشه يك قسمت این وظیفه را با سیاست عمرانی
پادشاهان بزرگ و مدبر خود انجام داده است.
مسکوکات ایوتیدم : ایوتیدم با سلطنت طولانی و خاك وسیعی که غیر از
آریانا جزء متصرفات او بود سکه‌های زیاد بضرب رسانیده و بهمین جهت
مسکوکات او نه فقط از باختر بلکه از سائر نقاط کشور مثل «پارو پامیزوس
ارا کوزیا، در انچیانا، مارجیانا، آریا نیز پیدا شده (۱) و از متصرفات دولت
یونان و باختری در خاك هند هم بدست آمده است در میان مسکوکات او دو نوع
آن خیلی معروف است .
اول سکه نقره ئی مدور که در روی آن محض کلمه شاه بدون کدام نوشته
(۱) صفحه ۷۳ باکتریا تالیف اچ، جی، راولسن


(٢٤)

نقش است و در چپه آن «هرکول» رخ بطرف چپ روی صخره سنگی نشسته دست چپ
خود را روی خشگ تکیه داده و بدست راست تپاقی گرفته است پشت سر هرکول
کلمه «بازیله س» یعنی (شاه) و پیش روی او اسم شاه «ایوتیدموس» ثبت است
دوم سکه مدور طلا در روی سکه کله هرکول به نیم رخ راست بدون
کدام نوشته نقش است. در چپه سکه اسپی بطرف راست به دوش است بالای
سکه کلمه «بازیلیوس» یعنی (شاه) و زیر پای اسپ نام شاه ایوتیدم نوشته شده .
سلطنت یونان و باختری در پایان عصر ایوتیدم : قرار تخمینی که زده میشود
ایوتیدم از حوالی ۲۳۰ ق م تا ۲۹۰ ق م مدت تقریباً ٤٠ سال سلطنت نمود .
مشار الیه عزم و اراده و سیاست و قوه اداره همه را بکار انداخته و دولت مستقل
یونان و باختری را که «دیودوت» اساس گذاشته بود محکم تر متین تر استوار تر
ساخت . زمانیکه ایوتیدم بر تخت باختر جلوس کرد یکعده مسایل زیادی در
پیش بود که باید به نفع دولت باختر حل شود. در جنوب هندوکش هنوز
نفوذ موریاها حاکمیت داشت و دولت سلوسی شامی اعلان استقلال باختر را
شنیده و چاره میسنجید که چطور و بچه حیله احساسات آزادی و استقلال
خواهی باشندگان آریانا را ناپدید کند. ایوتیدم با سلاح و سخن به اقدامات
استعماری دولت سلوسی شامی مقابله نموده و موفق شد که استقلال دولت باختری
و سلطنت خود را به رسمیت بر آنها به قبولاند موریاها نه تنها بدون جنگ
و با پرداخت غرامات و دادن فیلها علاقه کابل و اراضی بین کابل تا اندوس
را خالی کردند بلکه در اثر اقدامات ایوتیدم اراضی شرق اندوس هم جزء
متصرفات دولت باختر شد و دایره آن در خاک هند در عصر پسر او دمتریوس
که پسانتر به ذکرش میپردازیم خیلی ها وسیع تر شد و موجودیت دولت موریا
حتی در خاك هند هم از بین رفته و عوض آن حکومت كوچك «سونگ »
بمیان آمد. استرابو وقتیکه میگوید: «آن یونانی هائیکه علم مخالفت بلند کردند


(٢٥)

در اثر حاصل خیزی و مساعدت خاك باختر حكمفرماى آريانا و هند شدند،
مقصدش از ايوتيدم شاه باختر و خاندان او میباشد. (١) و با نقشه ئی که ايوتيدم
در پیش داشت طوريكه ديديم اول خاك های آریانا را به دور مركز باختر
جمع كرده و بعد مشغول تشكيل متصرفاتی در ماورای اندوس و ماورای پامیر
گرديد. 'اپولودوروس ارتمیس' میگوید که یونانی ها ' آریانا را فتح کردند .
این یونانی ها قراریکه ' راولنسن ' (٢) پیش روی آن کلمه باختر را میان
قوسین گذاشته عبارت از یونانی های باختری است و باز اگر دقیق تر بگوئیم
اشاره بهمین ایوتيدم است که در راه وحدت خاك آريانا صرف مساعی نموده است .
تعلقات تهذيبى و تجارتی دولت یونان و باختری در عصر ایوتیدم با هند
و ترکستان چین : یکی از چیزهای مهم که در پایان عمر و سلطنت ايوتيدم نصيب
یونان و باختری شد پاره متصرفاتی در شمال شرق و در جنوب شرق است
که پیشتر از آنها مفصل صحبت كرديم . با این متصرفات دو راه بزرگ برای
مراودات تجارتی ، تهذیبی میان آريانا ومتصرفات آن و بالواسطه میان آریانا
وچین و هند باز شد .
راهی که میان آريانا و متصرفات آن در شرق پامیر و سنكیانگ باز شد راه
تازه و نوی نبود تاریخ استقرار روابط آریانا با این مناطق چیزی است که در
تاریخ برای آن هنوز حدی معین نمیتوان كرد و تحقيقات مزید بکار دارد . رولي
كه آريانا از نقطۀ نظر انتشار ديانت و تهذیب در سنکیانگ و تركستان چین نموده
چیزی است که در موقعش در فصل های آتی از ان صحبت خواهیم كرد . آنچه
عجالتاً مربوط به عصر ایوتيدم چند کلمه درین زمینه میتوان گفت ابريشم و نیکل
است که در باختر ظهور كرد . از اولی در مورد مسکوکات صحبت كرديم. درمی
(١) صفحه ٧٥ بکتریا تاليف اچ . جی 'راولنسن'
(٢) " " ٧٣ " " " "


تصویر (٥) مقابل صفحه (٢٦)

دیمتریوس پادشاه یونانو باختری پسر ایوتیدیم که به لقب «فاتح هند» شهرت دارد و ازین جهت کلاهی شکل سرفیل بسر کرده است ( صفحه ٢٧ وبعد ملاحظه شود )


تصویر (٦) مقابل صفحه (۲۷)

DEMETRIUS 200:160

EUTHYDEMOS II

بالا : یکی از مسکوکات دمتریوس، یکطرف سر پادشاه و جانب دیگر زوس ایستاد
بضرب رسیده است .
پایان : سکه ایوتیدم دوم که حین مصروفیت پدرش در فتوحات هند
در باختر امارت کرده است .


( ٢٦ )

یعنی ابریشم مال التجاره نفیس و قیمت بهائی بود که چیزی به صرف مردمان با سلیقه
باختر میرسید و قسمتی هم بطرف غرب میرفت چنانچه این رویه در تمام عصر
کوشانی نیز دوام داشت و با کثرت حرکت کاروان های ابریشم که از شمال
آریانا میگذشت و بلخ قرار گاه مهم آن بود بنام «راه ابریشم» موسوم شد و راجع
به آن در فصل کوشانی مفصل تر بحث خواهیم کرد .
روابط آریانا یا متصرفات هندی دولت باختر مهمتر است اگر چه خاک هند
بعد از حمله اسکندر به روی یونانی ها باز شد ولی ازان جز جنگ و خون ریزی
برای هند فایده ئی نرسید، و ایوتیدم اولین کسی است که با فتوحات خود راه انتشار
تهذیب و صنعت یونان و باختری را با متصرفات هندی خود و از انجا به ماورای
شرقی آن باز کرد. کارگران ، صنعت کاران و هنر پیشه گان یونانی درین وقت
از باختر و علاقه های جنوب هندوکش به هند منتشر شدند و روح تهذیب و صنعت
یونان و باختری را به هند ارمغان بردند . « راولنسن » میگوید که قرار متن
کتیبه ئی که به رسم الخط خروشتی پیدا شده هنر پیشه گان یونانی باختری در عصر
سلطنت پادشاهان باختر برای کار به هند میرفتند و آثار هنروری آنها
تا اندازه زیاد بر کارگران بومی هندی تاثیر بخشید ( ۱ ) با شهادت این کتیبه
و نظریات خود مستر «راولنسن » درین شبهه ئی نمیماند که یونانیان باختری در
راه انتشار تهذیب مخلوط یونان و باختر چه رولی در هند بازی کرده اند و اوائل
این کار از عصر ایوتیدم شروع شده است .
روابط تجارتی بین متصرفات هندی دولت یونان و باختری و خاک آریانا
بیش از پیش منبسط شد اگر از یکطرف از سنکیانگ و از ماورای آن کاروان های
ابریشم به باختر میرسید از متصرفات هندی و نقاط شرقی آن عطریات ، ادویه
و محصولات هندی از راه درۀ کابل بجانب بلخ میرفت. «راولنس » وضعیت بازار

(۱) صفحه ١٥٨ بکتریا تالیف «راولنسن»


(٢٧)

بلخ را درین عصر به بازار «ایوتید میا» یعنی «ساگالا Sagala» (١) در دوره
سلطنت «مناندر» مقایسه میکند و میگوید: فوروم بکتريا درین عصر شبیه بیا زار
«ساگالا» در روزگار «منا ندر» بوده و تجار با ديافت و زبان های مختلف بازار ها
را پر کرده بودند و در دكان ها اشیای مختلف از قبیل پارچه های ململ و ابریشمی
شیرینی جات، ادویه، اشیای فلزی، مسی و نقره ئی واقسام مختلف جواهرات
پیدا میشد. (٢)
دمتریوس حوالی ١٦٠-٢٠٠ ق م: بیشتر حین ذكر وقایع مربوطه
«ايوتيدم» ضمناً از دمتريوس هم سخن بمیان آمد دمتريوس پسر «ایوتیدم »
است كه در وقت جنگ های پدر خود با انتيو كوش سوم شاهی جوانی بود بسن
وسال رسيده. بعدازینكه پادشاه سلوسی مذکور بنو به خود استقلال دولت
یونان و باختری و پادشاهی «ایوتیدم» را به رسمیت شناخت و از آریانا خارج شد
و اراضی جنوب هندو كش جزء دولت یونان و باختری شد «ايوتيدم» پسر ش
را که جوان لايق و كار آگاه بود اول بحیث نایب الحكومه ارا كوزی و باز
بحیث امیر مناطق جنوب هندو كوه مقرر كرد چنانچه به این موضوع بیشتر
اشاره شد و بعضیها كه از ترتیبات اداری دولت یونان و باختری خبر ندارند او
را نایب السلطنه ارا كوزی هم خوانده اند «دمتريوس» در زمان حیات پدر از
نقطة نظر عمرانی مخصوصاً از پهلوی اداره و کشور كشائی به خاك هند رو ل خیلی
مهمی بازی كرد. در ولایت اراكو زی شهری به اسم خود بنام «دمترياس »
تاسیس كرد و بحیث قو ما ندان اردو در زمان حیات پدر در فتوحات هند اقدامات جدی
وبانمره ئی نمود تا اینكه در حوالی ١٩٠ ق م پدرش امپرا طور آريانا
و خاك های متصر فی وفات نموده و او بحیث پسر بزرگ بر تخت سلطنت جلوس كرد.
(١) ناگفته نماند که بعضی ها «ايوتيدميا» را «سيا لكوت» تعبیر کرده اند.
(٢) صفحه ٧٤ بكتريا.


(۲۸)

فتوحات هند : چون دمتريوس جوان جدی و فعال بود و برای کشور کشائی و انبساط قلمرو متصرفات دولت یونان و باختری شوق زیاد داشت به مجردی که بر تخت باختر جلوس کرد بفکر افتاد تا افکار بلند پدر و نقشه های کشور کشائی خود را عملی کند به این منظور پسر بزرگ خویش ایو تیدم دوم را به نیابت خویش در باختر و سغدیان امیر مقرر نموده و خودش با پسر کوچکش دمتریوس دوم و یکی از جنرال های معروف او «متاندر» بجنوب هندو کش آمد و به اساسی که پدرش برای اداره دولت یونان و باختری گذاشته بود پسر کوچکش دمتریوس دوم را بحیث امیر مناطق جنوب مقرر کرد تا صفحات شمال و جنوب سلسله کوه هندو کش طور مطلوب اداره شده و خودش به آزادی نقشه فتوحات خود را عملی کند . (۱)

استرابو اگرچه در باب انبساط دامنه متصرفات دمتريوس مبهم صحبت میکند باز هم معلوم میشود که علاقۀ «پاتاله نه Pattalene که مشارالیه فتح نموده بود عبارت از علاقۀ سند بود. سپس در کندهارای شرقی شهر «تا كزيلا » که از نقطه نظر حربی اهمیت زیاد داشت و زمانی مرکز موریاها بشمار میرفت بدست دمتريوس افتاد . پادشاه یونان و باختری چون این قسمت ها را مفتوح ساخت شهر هائی در حوالی تاگزیلا بنا کرد که موقعیت آنها را در مقام «بهیر Bhir» و «شیر کپ Sirkap » معین میکنند .

راولنسن میگوید : « دمتريوس بطرف شرق اندوس فتوحات خود را ادامه داده اراضی دلتای رودخانه را متصرف شد و سلطنت مجاور ( کاثیاوار) یا «سوراشتر ۱ Surashtra را که عبارت از «ساراوستی Saraostos یونانی ها با شد مطیع

(۱) تارن انگلیس در صفحه ۱۳۴ «یونانی ها در باختر وهند » می نویسد : که « دمتريوس چون بخیال فتح هند افتاد ترتیباتی برای اداره حکومت باختر گرفته پسر بزرگش ایو تیدم دوم را جانشین خویش در باختر وسغدیان مقرر کرد .


(۲۹)

ساخت علاوه برین سلطنت سیجر دیس«Sigerdis» را که تعین آن مشکل است بدست
آورد. شاید سلطنت خوردی بین«پتاله» Pattala و«سوراشترا» بوده باشد» (۱)
«راولنسن» ازین هم تشریحات بیشتری درین زمینه داده به تعقیب آنچه
بالا ذکر کردیم میگوید: «علاوه برین سلطنت‌های کنار سواحل حقایقی در
دست است و نشان میدهد که حصه زیاد پنجاب هم بدست دمتریوس افتاد.»
دمتریوس وقتیکه به مناطق شرق اندوس دست یافت شهری آباد کرد
و آنرا به احترام نام پدر خود «ایوتید میا» نام نهاد بعضی ها بنای این شهر را
به خود «ایوتیدم» هم نسبت داده اند ولی نظریۀ اول صحیح تر است در تعین
شهر «ایوتیدمیا» نظریات مختلف است بعضی آنرا «ساگالا» Sagala برخی
«شار کوت» Shorkot نزديك «جهنگJhang» وعده ئی «سیالکوت» نزديك
لاهور میدانند و در ذیل شهرهائی که بدست دمتریوس آباد شده ازان مفصل تر صحبت
خواهیم کرد اینجا بحث مادر فتوحات دمتریوس در خاك های هند است.
«تارن» مینگارد (۲) : «همینکه شهر تا کزیلا بدست دمتریوس افتاد پیشرفت
او به دو طرف صحرای هند در دو خط امکان پذیر شد: یکی بطرف جنوب شرقی
در امتداد راه بزرگی که از پنجاب از معبر دهلی موجوده گذشته بطرف حوزۀ
گنگاه و پایتخت موریاها یعنی شهر «پاتلی پوترا»Pataliputra میرفت و دیگری
بطرف جنوب غرب وجنوب تا مصب اندوس وماورای آن . اسکندر هم قصد
پیشروی را درین دو خط کرده بود ولی دمتریوس با داشتن دوژنرال لایق که عبارت
از اپولودوتوس Apollodotus ومنا ندر Menandre باشد موفقیت حاصل کرد .»
دو منبع قدیم یونانی یعنی «تروگ Trogu» و « اپولودوروس» فتح علاقه
شمال غرب را به سه نفر نسبت میدهند که عبارت از دمتریوس «و اپولو دوتوس»
(۱) صفحه ۷۶ «باکترا» تالیف اچ. جی «راولنسن»
(۲) صفحه ۱۴۱ - ۱۴۰ یونانی‌ها در باختر و هند .


(٣٠)

و«منا ندر» باشد و این نظریۀ ما را بکلی تائید میکند. و ازینجا هم واضح معلوم میشود که پادشاه باختر با دو ژنرال خود چه نقشه‌ئی برای فتح هند طرح کرده بود. برای اینکه اقدامات آنها خوب تر فهمیده میشود سیر حرکت هرکدام را يك يك مطالعه میکنیم :
خط دمتریوس : قراریکه از پاره قراین معلوم میشود خود پادشاه آریا نا به حیث قوماندان نظامی، خط سند و علاقه مربوطه آنرا تعقیب میکرد در يك تفسیر صرف و نحو « پتانجالی» Patanjali صفحه (١٤٦) در میان « سوویراها » Sauviras ( باشندگان جوار سند) شهری را «داتا میترا »Dattamitra نام بنا نهاد. این « دا تامیتر ا » در مهابها ر اته به حیث پادشاه « یاوانا » و « سوو یراها » یعنی یونانی ها و اهالی سند یاد شده و بلاشبه عبارت از دمتریوس پادشاه باختر است(١) سپس دمتریوس یا از راه خشکه و یا از راه آب، جریان « اندوس » را فرود آمده و اگر از راه آب فرود آمده باشد معلوم میشود که عده سفا ینی هم در دست پادشاه فاتح آریا نا بود چنانچه « تارن » به این عقیده است که پادشاهان باختر دسته سفاینی در اکوس داشتند و نیزه سه دندانه روی مسکوکات علامه ممیزۀ قوه دریائی آنها بشمار میرفت بدین قرار خود سلطان باختر دمتریوس خطی را که برای خود معین نموده بود تا اوقیا نوس پیموده و از فتح این علاقه ها به تا کزیلا مراجعت کرد. درین وقت « اپو لودوتوس » که او را هم برادر و هم ژنرال پادشاه آریانا خوانند از شهر دمترياس اراکوزی جد روزیای شرقی را فتح کرد .
خط حرکت مناندر بطرف « پتا لی پو ترا»: مناندر در عصر دمتریوس سلطان باختر بحیث ژنرال بزرگی شهرت یافته بود این شخص اصلاً در شهر « او پیان » در دامنه «خواجه سیاران » فعلی تولد شده و بهمین جهت تارن او را از برکانی های پاد ریا میزادی

(١) صفحه ١٤٢ یونانی ها در باختر وهند تالیف تارن .


(۳۱)
حساب میکند و میگوید که تولدی او در يك دهكده نشان میدهد که پدر
او زمیندار بزرگی بوده و در قلعه مستحکم او تولد یافته و بارشادت و مهارتی که
داشت بمقام ژنرالی رسید (۱) بیشتر اشاره نموده ایم که بعد از رسیدن پادشاه
آریا نا به تاکتزیلا امکان حرکت در دو سمت برای قشون دولت یونان و باختری
پیدا شد : یکی در امتداداندوس که خود دمتریوس شخصاً آنرا بعهده خود گرفت
و انجام داد و دیگر راه شرقی بطرف «پتالی پوترا»
پیشرفت مناندر به سمت جنوب شرقی از منابع یونانی و هندی هر دو معلوم
میشود و بعضی ها که از پلان و خطوط حرکت قشون یونان و باختری پوره
واقفیت ندارند تمام فتوحات هندی را به منا ندر نسبت میدهند حال آنکه پادشاه
آریا نا و ژنرال های او با طرح نقشه واحد بخطوط علیحده پیش می رفتند .
«اپولودوروس» میگوید که یونانی ها (بعضی یونانی های باختر) نسبت به مقدونیوی ها
یعنی (اسکندر) زیاده تر در هند فتوحات کردند و ممالک هندی ها شدند نسبت
به اسکندر اقوام بیشتری را عقب راندند و این کارها بیشتر بدست مناندر
و چیزی بدست دمتریوس صورت گرفت «تارن» این جمله ها را تجزیه کرده و می نویسد
که از جمله (ایشان عقب زدند) معلوم میشود که دمتریوس ومناندر هر دو مشترکاً
کار میکردند و مناندر از دمتریوس پیشتر رفت و این نظریه ما را مبنی بر آنچه پیشتر
نگاشتیم تأئید میکند زیرا دمتریوس خودش خط اندوس را تعقیب کرد و مناندر وظیفه دار
بود که بطرف « پتالی پوترا» پیش برود، مناندر درین راه پیش رفت و رودخانه
«هیپانیس» Hypanis (به آس) « وایومانس» Iomanes (جمنا) را عبور نموده
در حوزه گنگاه تا شهر پتالی پوترا خود را رسانید .
به این ترتیب ژنرال فاتح او پیانی قرار نقشه ئی که از طرف سلطان آریا نا
دمتریوس تعین شده بود تا آخرین نقطه پیش آمده و حتی پایتخت امپراطوری
(۱) ١٤١ یونانی ها در باختر وهند .


( ٣٢ )

موریا را فتح کرد واز سواحل چپ اندوس تا کنار گنگا تمام هند شمالی جزء متصرفات شهنشاهی یونان و باختری شد .
پیشرفت قو ما ندان های دولت یونان و باختری بطرف « پیتالی پوترا » از منابع هندی هم معلوم میشود چنانچه تارن برای اثبات این مطلب « یوگا پورانا » Yuga-purana صفحه ١٣٢ را شاهد آورده و میگوید محض تعقیب خط حرکت مناندر مطلوب ما را بر می آرد. درین شبه نیست که دمتریوس سلطان آریانا یا ژنرال خود مناندر اول در تا کزیلا توقف نموده و نقشه های آتی حرکت خود را در انجا طرح کردند منا ندر اول « سا کالا » یعنی سيا لكوت بین چناب وزاوی را متصرف شد و یسان ها که امارت این علا قه ها از طرف دولت یونان و باختری به او سپرده شد و آنجا را مرکز خود ساخت بنام او « ميلندا پانا » Milindapana معروف شد . سپس به شهادت «اپو لودو روس » رود ( به آس ) را عبور کرد ( ١ ) متعا قباً « یوگاپورانا » Yuga-purana از ( يا وانا ) یعنی یونانی ها در علاقة ماتورا وجمنا صحبت میکند . باز همین ماخذ هندی از « یاواناها » در « سا کتا » Saketa علاقة « اود » و در علاقة « پنچاله » Panchala یعنی دو اب جمنا وگنگا حرف میزند وبالاخره « اپولودوروس » و ماخذ هندی فوق الذكر هر دو از اشغال پایتخت موریاها یعنی « پیتالی پوترا » و پئنه امروزی تذکار میدهند . خلاصه منا ندر از سيالكوت نزديك لاهور تا « پتالی پوترا » کنار گنگا تمام این منطقة وسیع را بفرمان بادشاه آریانا فتح و جزء متصرفات دولت یونان و باختری ساخت .
سهم اپولو دوت در اقدامات استعماری : پیشتر متذکر شدیم که «اپولودوت» از شهر دمترياس ارا کوزی از راه جدوز با بطرف سند آمد و در تا کز یلا باسلطان آریانا ملحق شد . «اپولودوت» اول به كمك قوة در يائي و لابانی را که مشرف به سواحل اندوس بود فتح کرد و بعد متوجه « راجپوتانه » شد. مشاراليه علاقة « کچ » Cutch را متصرف شده و در امتداد سواحل بطرف
(۱) اسکندر از کنار این رود خانه عقب گشت .


(۳۳)

جنوب غرب متوجه شد. بطلیموس درین حصص از شهر یونانی موسوم به «ته اوفیلا» Theophila صحبت میکند و این شهر در مناطق غربی دلتای اندوس وقوع داشت و موقعیت آنرا سر راه «پتاله» Patala به «اوجن» Ujjain قرار میدهند تارن میگوید که این شهر اصلا هندی بود. و در اثر فعالیت های «اپولودوت» دوباره آباد شد و بنام مادر این پادشاه باختر به اسم «ته اوفیليا» شهرت یافت پیشتر در ذکر فتوحات ایوتیدم پدر دمتریوس از تصرف بعضی علاقه های سند و نزديك سواحل ذکر نمودیم. تارن به استناد «اپولودوروس» فتح علاقه «پتالن» Patalene (دلتای اندوس) و اراضی ساحلی را که عبارت از سلطنت «سارا اوستس» Saraostas و سلطنت «سیگردیس» Sigerdis باشد بعضی علاقه های «سوراشترا» Surashtra و کتباوار را به «اپولودوت» نسبت میدهد.
قراریکه از روی نگارشات مولف «مسافرت بحراری تریئه PeriplusmarisErythRee» معلوم میشود «اپولودوت» بندر «بری گازا» Brygaza یعنی (براج Broach) در گجرات و سواحل شرقی خلیج کمبی را که مقابل کتبا وار افتاده است هم فتح کرد و مولف کتاب فوق اظهار میدارد که مسکوكات «اپولودوت» و «منا ندر» در بندر مذکور در قرن اول مسیحی یافت میشد و این مسکوكات شواهد زمانی است که مناندر و اپولودوت ژنرال های فاتح از طرف دمتریوس سلطان آریانا بحیث امیر در قطعات متصرفی هندی حکمرانی کرده اند.
بدین قرار «اپولودوت» بطرف جنوب هند تا کتبا وار و حصه ئی از گجرات یعنی «باریگازا» و «سورت» را متصرف شد. «باریگازا» از نقطه نظر مر اودات در یائی و خشکه اهمیت زیادی داشت زیرا از یکطرف راه دریا از جانب غرب بدان منتهی میشد و از طرف دیگر راهی از آنجا بطرف «اپوجن» و «ويديسا» vidisa و کو زامبی Cosambi کنار جمنا به پتالی پو ترا در سواحل گنگا میرفت.


( ٣٤ )

خاك های موريا بدست دولت يونان و باختری : در مبحث موريا ( حصه دوم
فصل پنجم ) مفصل و در اوائل اين فصل بصورت مختصر ديديم كه مور يا ها
از عدم سلطنت مركزی در آريانا استفاده نموده و مناطق شرقی و بعض حصص
ديگر جنوب هندو كش را متصرف شدند . باظهور ايوتيد م اصل خاك آر يانا
تا سواحل اندو س خود بخود از و جود آنها خالی شد و با جلو س دمتريوس
تمام نقاط حياتی آنها تا مركز سلطنت شان « پتا لی پوترا » جزء متصرفات باختر شد
از روی نقشه فتوحاتى كه دمتريوس در هند وضع كرده بود و شرح آن گذشت
واضح معلوم ميشود كه منظور سلطان آريانا فتح تمام خا ك اصلی خاندان
موريا بود ( ١ ) « پتا لي پوترا » يا پايتخت امپرا طوری موريا، تا كتر يلا مر كز
نيابت سلطنت آنها در علاقه شمال غربی وا يوجن مركز نيابت سلطنت آنها
بطرف غرب همه بدست پادشاه آريانا و قوماندانهای او مفتوح گرديد . تارن
ميگويد : «حالا با مناندر در پتا لی پوترا، اپولودوت در ايوجن و خود دمتريوس
در تا كزيلا هر سه نقطه اساسی امپراطوری موريا ،هر سه مراكز اداری بدست
دمتريوس افتاد.»

مراجعت دمتريوس به آريانا ومقرری های جديد : بعد از غياب طو لانی و پس
از عملی ساختن نقشه فتوحات خود دمتريوس از تا كزيلا به آريانا و مركز سلطنت
خويش باختر مراجعت كرد قرار يكه معلوم ميشود مراجعت او از تا كزيلا فوری
و بصورت غير مترقبه صورت گرفته است يعنی محتملا هنوز مصروف نقشه های
اداری متصرفات بود كه كدام واقعه غير مترقبه حضور او را بصورت فوری
در باختر ايجاب كرده است . اين واقعه را بعضی ها وفات پسرش ايو تيدم دوم
كه در باختر به حيث امير گذاشته بود يا لنگر انی حملات باديه نشينان شمال
و يا هر دو تعبير كرده اند . بهر حال علت هر چه بوده قرار نظريه تارن پيشروی های
سلطا ن آريا نا در هند در حوالی ١٧٥ ق م تمام شده و بطرف آريانا
( ١ ) تارن به اين عقيده موافق است به صفحه ١٥٢ يونانی ها در باختر و هند مراجعه شود.


(٣٥)

و باختر مراجعت کرده است غیاب چندین ساله و دوری از مرکز سلطنت طبعاً
ایجاب میکرد تا در تشکیلات اداری و عزل و برقراری امرای داخلی تجدید نظر کند.
اولین اقدام «دمتریوس» در آریانا این بود که عوض برادر کوچکش
«اپولودوت» که مشغول اداره اراضی متصرفی هندی بود پسر سومش «پانتا لئون»
Pantaleon را بحیث امیر سیستان و اراکوزی مقرر کند پانتا لئون در سیستان
بیشتر مسکوکات جدش ایوتیدم را منتشر ساخته و حتی به ضرب سکه او ادامه داد.
دمتریوس حینیکه عازم کشور کشائی در خاک هند میشد در جنوب هندو کش
در علاقه پاروپامیزادی پسر دیگرش دمتریوس دوم را به حیث امیر گذاشته
بود وقتیکه از هند مراجعت کرد و خبر وفات ایوتیدم دوم پسرش امیر باختر
را شنید دمتریوس دوم را به باختر مقرر کرد و ولایت پار و پا میزادی را هم
به پانتالئون امیر سیستان و اراکوزی داد عین همین کار در زمان ایوتیدم جد آنها
هم صورت گرفته بود زیرا خود دمتریوس شاه باختر در زمان شهزادگی اول
امیر اراکوزی و سیستان بود و بعد از سقوط نفوذ موریانها در ولایت پار و پا میزادی
هم نظارت حاصل کرد، بعضی ها به این عقیده اند که دمتریوس با این ترتیبات
و مقرری عزم داشت که پس به هند مراجعت کند.
دمتریوس دوم پسرش تا زمانیکه امیر پاروپامیزادی بود بنام و تصویر پدر
سکه زده است ولی در باختر پسران او ایوتیدم دوم و دمتریوس دوم که یکی
پشت دیگر به امارت آنجا نایل شدند به تصویر و نام خود سکه زدند. پانتا لئون
پسر سوم دمتریوس امیر سیستان و اراکوزی و پاروپامیزادی سکه زیاد ندارد
و میگویند مدت زیادی امارت نکرده بود که وفات کرد و جایش را برادر چهارمش
«اگاتوکلس» Agathocles گرفت برای اینکه وضعیت در تاریکی نماند در پایان
از امارت های داخلی آریانا و امارت های متصرفی هندی امپراطوری یونان
و باختری صحبت میکنیم:


(٣٦)

امارت پارو پامیزادی:- این امارت در تشکیلات اداری دولت یونان و باختری از زمانه‌های ایوتیدم وجود داشت لیکن چون در آنوقت نفوذ موریاها تازه از آنجا برطرف شده بود بیشتر از طرف خود پادشاه و زمانی هم از طرف پسرش امیر ارا کوزی اداره میشد.
در عصر زمامداری دمتریوس وضعیت امارت پارو پامیزادی روشن شده است و از کهستانات مرکزی آریانا تمام کاپیسا و گندهارا تا کنار اندوس جزء آن بوده و امیر آن از کاپیسا تمام این خطۀ وسیع را اداره میکرد. چنانچه بعدها حین عبور زایر چینی «هیوان - تسنگ» هم وضعیت اداری چنین بود.
دمتریوس حینیکه عازم هند میشد یکی از پسرانش دمتریوس دوم را امیر این علاقۀ بزرگ مقرر کرد و به او اهمیت زیاد میداد زیرا در نظر داشت که ارتباط خود را از تاکزیلا به باختر ذریعۀ او برقرار داشته باشد، امارت پارو پامیزادی با موقعیتی که داشت حقیقتاً دارای اهمیت بسزا بود تمام راه‌های بزرگ هندو کش که باختر را به جنوب وصل میکرد دران واقع شده بود و راه‌های امارت ارا کوزی و سیستان و متصرفات ماورای اندوس همه ازینجا میگذشت، دمتریوس دوم در کاپیسا یا قراریکه «تارن» میگوید در شهر اسکندریه کاپیسا (پروان) سکه زده ولی برای پدرش - که زده نه برای خودش، زیرا در سکه‌های (تترا دراکم) چهار درهمی او عنوان پدرش «دمتریوس پادشاه مغلوب نشدنی» ثبت است. در سکه‌های مربع مسی هم صورت پدرش را با کلاه معروف سر فیل و هم عنوان او را نقش کرده است چون زبان پراکریت و رسم الخط خروشتی در جنوب هند و کش عمومیت داشت آنرا هم در مسکوکات خود بکار برده و درین راه هم سیاست پدر خود را تعقیب کرده است.
وقتیکه دمتریوس اول سلطان آریانا از هند مراجعت کرد ایوتیدم دوم پسر او و امیر باختر وفات نموده بود. بنابرین امیر کاپیسا و پارو پامیزادی


(۳۷)

یعنی دمتریوس دوم را به باختر انتقال داد و امارت پاروپا میزادی را هم عجالتاً
مربوط به ارا کوزی و سیستان ساخت و از ین جهت است که پانتالئون در ین
حصه هم نفوذ و آمریت یافته است . بعد از پانتالئون برادر چهارمش اکاتو کلس
بحیث امیر در کاپیسا و پاروپامیزادی امارت کرده است .
چون ولایت پاروپا میزادی و مرکز آن کاپیسا در ین دوره اهمیت زیاد
داشت و بعد از سقوط یونانی های باختر که بسان شرح خواهد یافت کانون
دولت یونان و کاپسی شمرده میشد و مسکوکات امرای اینجا معلومات بیشتری
راجع به علامهٔ فارقه کاپیسا بـما میدهد به تفصیل آنها می پردازیم زیرا اهمیت
و مقام این قطعه در تاریخ این عصر و بعدها شرح بیشتری را ایجاب میکند .
بعضی ملاحظات در اطراف مسکوکات پانتالئون
و اگاتو کلس در امارت پاروپا میزادی : مانند سائر پسران دمتریوس
پادشاه یونان و باختری امرای مذکور در سکه های مدور مسی عناوین مشخصی برای
خود اختیار نکرده و فقط تصویر خود و عنو ان شاهی را با تصویر نشسته زوس
Zeus» که در دست خود مجسمه سه سره را گرفته است بضرب رسانیده اند. زوس در
اینجا عبارت از فیلی است که رب النوع « کاپیسا » میباشد و پادشاه علاقة
پاروپامیزادی» که مرکز آن شهر « کاپیسی» بود باید علامهٔ فارقهٔ شهر را
در سکه های خود استعمال کند . اگر چه از احتمالات بعیده مینماید ولی از روی
تشابه مسکوکات چنین معلوم می شود که علاقهٔ سیستان و اراکوزی را هم در ین
زمان همین امیر پاروپامیزادی اداره میکرد .
چیز مخصوصی که در ین سکه ها قابل توجه است شکل سه سره رب النوع هکات
Hecate است که تا حال معنی آن را پوره نفهمیده اند و بیشتر به مو قعیت
محلی پایتخت و وضعیت جغرافیائی آن اشاره میکند . هکات رب النوعی بود که
آن را در نقاطی که سر سه راهی ها واقع بود پرستش میکردند. در علاقهٔ پاروپامیزاد


(۳۸)

نقطه ئی که در سر سه راه مهم واقع شده باشد غیر از کاپیسا نیست که راه باختر
وهند و اراکوزی از راه کابل در آن یکجا میشود . علاوه برین چیز دیگری
که از وجود «هکات» در دست «زوس» معلوم میشود این است که «زوس» در
زمان یونانی ها رب النوع کاپیسا بوده و بهمین مناسبت روی مسکوکاتی که
در اینجا به ضرب رسیده نقش میباشد . پس پانطالئون و اګاتوکلس یکی بعد
دیگر امیر علاقهٔ پارو پامیزادی بوده و مرکز قلمرو آنها همین کاپیسا بود .
علاوه برین وجود رب النوع «هکات» بعضی روشنی های دیګری هم در مسکوکات
مسی «پانطالئون» و اکاتوکلس می اندازد، روی مسکوکات نیکلی و مسکوکات
مدور مسی «دیونیزوس» (رب النوع انګور و شراب) به قیافهٔ جوان و بصورت
نیم تنه بطرف راسته و هیکل پلنګی بطرف چپهٔ آن نمایش یافته ، چون مضمون
این سکه ها بيك زبان است معلوم میشود که مخصوص یونانی های آریانا
بوده و شکل «دیونیزوس» آن طوریکه بعضی ها ګمان میکنند به «شیوای» هندی
رابطهٔ نداشته و صدفیصد دیونیزوس یونانی رب النوع شراب و انگور است (۱).
بر عکس مسکوکات مربع مسی که به دو زبان بضرب رسیده و مخصوص هند
بوده در يك طرف خود دختر رقاصه هندی را بلباس هندی نشان میدهد که در
دست خود ګلی گرفته است و بطرف چپ آن همان پلنګ میباشد اګر چه
شیر عموماً در سکه های تاکزیلا دیده شد و بعضی ها ګمان کرده اند که پلنګ
سکه های فوق الذکر هم در حقیقت همین شیر بوده و در نتیجه ضرب سکه را
به تاکزیلا نسبت داده اند ولی همان طوریکه «زوس - هکات» شهر مخصوصی از خود
داشته که در کاپیسا واقع بود تصویر «دیونیزوس» هم به شهر معینی دلالت
میکند که عبارت از «نکاراها را» یا «هده» امروزه است که «بطلیموس» آن را
(۱) مدام نیله کوك آمریکائی به این عقیده است که «دیونی زوس» رب النوع شهر «نیسا» یا
«نیسه» بود و این نام یونانی یکی از شهرهائی است که در بګرام موجوده وقوع داشت .


( ۳۹ )

نگارا Nagar خوانده و در عین زمان دیونی زوپولیس Dionysopolis
یعنی شهر دیونی زوس هم یادشده است . وچون نگارا ها را که امروز هم
بهمان لهجه باستانی آنرا «ننگهار» گویند در قلمرو شرقی پارو پا میزادی
واقع و یکی از شهرهای خیلی مهم آریانای قدیم بشمار میرود احتمال زیاد دارد
که مسکو کات مربع مسی پانطالئون و اګاتو کلس در آنجا بضرب رسیده
باشند و چون نگارا هازا بطرف سرحدات شرقی آریانا افتاده عوامل مشتر که
جامعه هندی و یونان و باختری آریانا در مسکو کات آن جا مشترك است يعنی
پلنگ علامه فارقه شهر ديونيزوس جنبه باختری ورقاصه هندی جنبه قرابت
آن را به فضای هند نشان میدهد.
نا گفته نماند که ۱ گانو کلس يك سلسله سکه های مربع مسی هم دارد که
در آن قطعاً زبان یونانی استعمال نشده هر دو طرف سکه به زبان پراکریت
محلی به ضرب رسیده است. بيك طرف سکه نام اکاتو کلس، وطرف دیگر آن
کلمه ئی ثبت است که آن را هیدیا سام» Hidiyasame خوانده وبصورت های
مختلف ترجمه کرده اند و مناسب ترین همه دیو کایوس dikaios » است که معنی آن
(عادل نسبت به هندیها میباشد . فراموش نباید کرد که بین مسکو كات
اگاتو کلس وسکه های بومی تا کزیلا بعضی قرابتها موجود است چنانچه
بعضی ها همین موضوع را دلیل گرفته میگویند که باید اگاتو کلس برتا کزیلا
حکومت نموده باشد ولی حقیقت چنین نیست زیرا دمتریوس حکومت گندها را را
که بین علاقه تا کزيلا و قلمر وحكمفرمائی اکاتو کلس افتاده به اپولو دوتس
وا گذار شده بود بعبارت دیگر قلمرو مخصوصا کاتو کلس از اسکندریه قفقاز
بطرف سیستان انبساط داشت نه بطرف هند علت یاره نشا بهات بین سکه های
بومی تا كزیلا وسکه های اگاتو کلس منوط به این است که در شهر مذکور
بعضی تجارت خانه ها به مقصد تجارت سکه میزدند كه يك حصه آن مخصوص


(٤٠)

غرب بود وشهر اسكندريه کاپیسا ( پروان ) دروازۀ عالم غربی این وقت بشمار
ميرفت. یکی از اختصاصات دیگر بعضی سکه های «اگاتو كلس » این است که
نوشته های پراکرت آن بجای خروشتی رسم الخط محلی آریانا به رسم الخط
(بر خمی) نوشته شده پانتالئون واگاتو كلس فقط دو امیر پارو میزادی در
میان پسران و امرای دمتریوس پادشاه یونان و باختری به این کار اقدام کرده اند
و علتش این است که حدود شرقی امارت پاروپامیزادی در عصر آنها تا کنار
اندوس انبساط داشت و با تعقیب سیاست پدر برای خاطر اهالی قریب سرحدات
هند به رسم الخط آنها هم سکه به ضرب رسانیده اند.

امارت ارا کوزی وسیستان : پیشتر دیدیم که پادشاه بزرگ و مدبر یونان
و باختری ایوتیدم برای حسن ادارۀ کشور اماراتی بمیان آورده بنمام ادارۀ
آنها را با اختیارات کامل ضرب سکه و غیره به فرزندان خود داد این رویه را
پسر و جانشینش دمتریوس هم تعقیب کرد وحتی اراضی مفتوحۀ متصرفی هندی
را هم به همین اصول اداره نمود . امارت ارا کوزی و سیستان در عصر دمتریوس
كما في السابق بحال خود باقی ماند. پادشاه جدید آریانا اول برادرش اپولو دوت
را در انجا بحيث امير مقرر کرده بود تا اینکه نقشۀ کشور کشائی را طرح کرد
و شخصاً به تا كزیلا رفت و به اپولودوت امر داد که « جدر و زیا » را فتح نموده
و به تاکزیلا به او پیوست شود. بعد از مراجعت از هند و مشاغلی که برای برادر
خود اپولودوت در انجا داده بود پسر سومش «پانثا لئون» را امیر سیستان
و ارا کوزی مقرر کرد . مسكوكات پانتالئون بسیار کمیاب است و در سیستان
بیشتر بنام جد خودایوتیدم سکه بضرب رسانیده است چنین می نماید که بعض
اوقات احاطۀ این امارت کلان شده و تا پارو پامیزاد و مرکز آن کاپیسا
هم انبساط یافته باشد . چنانچه بعضی ها به اشتباه او را امیر پارو پامیزادی
و مركز امارتش را کاپیسا خوانده اند. تاریخ امارت او به حوالی ١٩٠ ق م


(٤١)

نسبت می شود . پانتا لئون مانند دیگر پسران دمتریوس در سکه های مدور مسی
عنوان شخصی برای خود نگرفته و محض خود را امیر خوانده است . پانتا لئون
بیشتر مس سکه زده ؛ در روی مسکوکات خود زبان یونانی و در چپۀ آن زبان
پرا کریت را استعمال نموده است .
امارت باختر : پیشتر بملاحظه رسید که دمتر یوس اول به مجرد یکه
برتخت باختر نشست به فکر کشور کشائی در هند افتاد لیکن چون نقشه بزرگی
را پیش خود طرح کرده بود و میدانست که عملی ساختن نقشه مذ کور غیاب
چندین ساله او را ایجاب میکند برای حسن اداره داخل کشور و آسوده ساختن
خاطر از مسایل اداری آریانا در مرکز دولت یونان و باختر یعنی باختر هم
امارتی بمیان آورد و يك پسرش ایو تیدم دوم را در آنجا امیر مقرر کرد .
این امارت بار اول در مرو و در اثر قشولکشی ها و غیاب طولانی او در هند
بمیان آمد . ایوتیدم دوم تا حوالی سال ١٧٥ ق م یعنی تا سالی که وفات کرد
در آنجا امارت میکرد و بدون شبهه تمام صفحات شمال هندوکش باختر و تخارستان
و سغدیان حتی ولایت شرقی یعنی «هری» را با ملحقات آن اداره می نمود .
بعد از وفات ایوتیدم دوم حینکه پدرش از هند مراجعت کرد تجدید نظر در
امارات داخلی آریانا نموده دمتریوس دوم امیر پارو پامیز ادی را در باختر
تعین کرد و جای اخیرالذکر را به پانتا لئون داد چنانچه این وقایع پیشتر
شرح یافت .
تشکیل امارات نو در خاك های متصرفی هندی: پیشتر دیدیم که تحت اوامر
دمتریوس سلطان دولت یونان و باختری برادرش اپولو دوت و یکی از ژنرال های
معروفش مناند ر در فتح هند سهم بسزائی گرفتند. دمتریوس برای اداره اراضی
مفتوحه کسی دیگری غیر ازین قو ما ندانها سراغ نداشت . لذا وقتیکه به باختر


(٤٢)

مراجعت میکرد خاك هند را میان آنها تقسیم کرد. روی هم رفته « اپولودوت » از اندوس تا جیلم و تا بندر « باریگازا » و سواحل خلیج کامبی و مناندر به علاقه بین جیلم و گنگا نفوذ و حکمفرمائی داشت و هر دو بعد از مراجعت سلطان آریانا بحیث امیر در ولایات اراضی مفتوحه مقرر و منصوب شده بودند.

حوزه امارت اپولو دوت: درین شبهه نیست که «اپولو دوت» بر گندهارا هم امارت کرده ولی بیشتر بحیث امیر «باریکازا» شهرت دارد و طبعاً در تمام اراضی بین این دو نقطه امارت و حکمفرمائی کرده است امارت او بر گندهارا از روی مسکوکات او معلوم میشود زیرا «زوس» کاپیسا و گاو کوهان دار شیوا علامه فارقه « پشکلاواتی » مرکز کندهارهای غربی در مسکوکات مربع نقره ئی او دیده میشود ولی قراریکه بالا تذکار دادیم حوزه اصلی امارت او مخصوصاً بعد از انبساط دولت یونان و باختری در هند بین اندوس و جیلم بود و از تاکزیلا بنام دولت باختر بتمام این قطعه وسیع حکمفرمائی میکرد. در میان مسکوکاتی که در تاکزیلا به ضرب رسانیده شکل فیل هم دیده میشود و بعضی ها آنرا علامه فارقه شهر تاکزیلا میدانند و این هم از خود قصه ئی دارد که پورو شاه تاکزیلا حین ظهور اسکندر فیل مقدسی داشت که بدست فاتح مقدونیه افتاد و آنرا به معبد آفتاب اهدا کرد. اپولو دوت باشغال مرکز امارت خود وقتیکه از جنوب هند بطرف شمال به شهر تاکزیلا آمد اراضی ساحلی خلیج کامبی ولایت « پتالنه » و «ایوجن» از نفوذ اداره او دور ماند به این علت یا حین ظهور «ایوکراتید» بحیث مدعی سلطنت باختر علاقه های مذکور از سلطه تصرفی دولت یونان و باختری بر آمد.

حوزه امارت مناندر: مناندر بحیث ژنرال دمتریوس در منابع هندی شهرت دارد از روی متن ( یوگاپورانا ) معلوم میشود که در پتالی پوترا خود دمتریوس آمر فوقانی بود. در مهاباراته حینیکه دمتریوس و اپولو دوت بحیث شاهان


(٤٣)
«یاوانا» ذکر شده اند از مناندر اسمی برده نشده و این هم دلیل بر این است که
او در اوایل محض ژنرال پادشاه یونان و باختری بود.
دمتریوس حین مراجعت باختر او را اول بحیث حکمران اراضی بین جہلم
و گنگا مقرر کرد و بسانها امیر این علاقه گردید تارن میگوید که اعطای
مقام امارت به غیر از بستگان شاه چیزی سابقه است. در ین صورت یا اراضی که به
مناندر سپرده شده بود تحت نظارت برادر شاه اپولو دوت هم بود و یا مجبوریت
چنین واقعه را بمیان آورده بود لیکن چون مناندر رشادت و مهارت زیادی در ین
جنگ ها بخرج داده بود لیاقت کاملی برای احراز چنین مقامی داشت.
اپولودوت و مناندر امرای دولت یونان و باختری در هند چون در میان هندی ها
زندگانی کرده و از نزدیک با آنها و عرف و عادات شان تماس داشتند در آثار
و منابع ادبی و مذهبی هند شهرت زیادی حاصل کرده اند، مهاباراته علاوه بر دمتریوس
شاه فاتح یونان و باختری اپولودوت را بنام بهگاداتا Bhagadatta یاد کرده مناندر
در ماخذ بودائی به اسم «میلاندا» شهرت فوق العاده دارد و مذاکرات طولانی با یکی
از علماء فلاسفه بودائی نموده که در کتب تاریخ غالباً از ان بحث میشود و
شاید ما هم موقع برای ذکر این مطالب بیابیم .
پایان سلطنت دمتریوس: مراجعت دمتریوس از تا کزیلابه باختر تبد لاتی
را بمیان آورد که دکرش گذشت چون متصرفات هندی او و مخصوصاً اصول ادارۀ
آن توجهات مزیدی بکار داشت حین مراجعت باختر باز در صدد موقع مساعد بود
که پس به تا کزیلا بر گردد چنانچه این اراده او از روی تعین امیری برای مرکز
سلطنت یعنی باختر هم معلوم میشود اگر چه واضح سندی در دست نیست که
بالاخره به هند برگشت یا خیر بعضی مدققین برانند که به هند بر گشت و در قلمرو
امارت مناندر در قسمت های جنوب شرق در حوالی « ماتورا » بود که خبر
ظهور مدعی سلطنت «ایو کراتید» را در باختر شنید .


(٤٤)

بعضی دیگر چنین عقیده دارند که ممامدر در هند مورد حمله ئی واقع شده
و شاه باختر بکمک او آمده بود و به این جنگ‌ها مصروف بود که انتیو کوش چهارم
سلوسی شاهی دشمنی پدران خود را با دولت یونان و باختری تعقیب نموده
و "ایو کراتید" یکی از ژنرال‌های مقتدر یونانی باختر را برای اشغال تخت و تاج
تحریک کرد. بهرحال قرار یکه از (یو گابوزانا) معلوم میشود در اثر حملهٔ
ایو کراتید اراضی وسطی هند از دست دولت یونان و باختری خارج شد و به
ترتیبی که پوره روشن نیست سلطنت دمتریوس به پایان رسید.
مسکوکات دمتریوس: مسکوکات دمتریوس روشنی زیادی به تاریخ و
گزارشات سلطنت او می‌اندازد و مانند تابلوئی دوره‌های سلطنت از رار سم
میکند؛ دمتریوس پادشاه مقتدر باختر در عین زمانیکه فاتح
و مرد کشورگشائی بود در اداره مملکت و امپراطوری، سیاست
عاقلانه ئی را که با روحیات مردم موافق بود تعقیب میکرد این رویه او
در مسکوکات هم مشاهده میشود برای داخل کشور یکنوع سکهٔ مخصوص داشت
.و در آن مانند پدرش در یکروی سکه "هرکول" را به حیث حامی خاندان
سلطنتی نقش میکرد. پیشتر دیدیم که اولین خاندان سلطنتی یونان و باختری زوس
را به حیث حامی دودمان خود انتخاب نموده بودند. راولنسن از روی سکه ئی که
"گاردنر" به طبع رسانیده اظهار میدارد که یکی از تصاویر یکه روی سکهٔ دمتریوس
دیده میشود "آناهیتا" یا ناهید باختری است که تعریف آن در اوستا آمده است (١)
و ما هم در فصل سوم از او صحبت کرده‌ایم.
برای اراضی متصرفی خاک هند سلسله مسکوکات نقره ئی به ضرب رسانیده و در
آن برای مراعات فضای متصرفی و عرف و عادات اهالی لباس هندی و کلاهی بشکل
سر فیل که علامهٔ فتح هند است بسر کرده جزئیات این سکه قرار آتی است:

(١) صفحه ٧٨ باکتریا تألیف راولنسن


(٤٠)

روی سکه : پادشاهی به نیم رخ راست بلباس هندی دیده میشود .
به سرش کلاهی به شکل سر فیل است نوشته ندارد .
چپه سکه : هر کول به قیافۀ جوانی ایستاده به دست چپش تیاق و روی بازوی
چپش پوست شیر کشال است . دست راست خود را به سر خود برده است . بطرف
راست عمودی «باز یلوس» یعنی شاه وبطرف چپ عمودی «دمتریوس» ثبت است .
علامه مخصوص مسکوکات او پیش پای راست هرکول نقش میباشد
غیر ازین مسکوکات دیگری هم دمتریوس دارد و برای مزید معلومات به
کتلاگ های مسکوکات مراجعه شود دمتریوس در چپۀ بعضی مسکوکات خود
رسم الخط محلی جنوب هندوکش یعنی خروشتی را استعمال کرده است .
شهرهائی که دمتریوس بنا نهاده است : دمتریوس اول پادشاه یونان و
باختر «فاتح هند» که منابع هندی او را بنام «دهرمه میترا» یعنی «پادشاه عادل»
هم خوانده مردی بود بصیر سیاست مدار ، با اداره کشور کشا و رویۀ مملکت
داری را تا میتوانست با روحیات محیط و عرف و عادات مردم خود کشور و نقاط
متصرفی وفق میداد دمتریوس در آبادی و عمران شهرها چه در داخل قلمرو مملکت
و چه در اراضی متصرفی توجه زیادی نمود چنانچه بسابقۀ اینگونه احساسات
یکدسته شهر ها بنا نهاده که بنام او و پدر و مادرش شهرت یافته و با یان مختصراً
از هر کدام آن جداگانه تذکار میدهیم :
(۱) دمتریای اراکوزی : این شهر از جملۀ شهرهائی است که دمتریوس
بنا نهاده و تاریخ بنای آنرا زمانی به او نسبت میدهند که هنوز به پادشاهی نرسیده
و از طرف دولت مرکزی یونان و باختری در آنجا سمت امیری داشت . در ین
شبهه نیست که این شهر در ولایت اراکوزی بوده و بطلیموس جغرافیه نگار
كلاسيك در فهرست شهرهای اراکوزی از آن اسم می برد . محل آن بصورت دقیق
معلوم نیست که نزديك سواحل ارغنداب بوده یا دورتر برخی محل آنرا در قلات


(٤٦)
غزائی موجوده نسبت میدهند این شهر بمقام خود دمتریوس شهرت زیاد دارد
برای اینکه از شهر دیگر دمتر یوس که در حوزه سند بنا نهاده بود وبنام اویاد
میشد فرق شود آنرا به اسم «دمتریاس اراکوزی» یاد میکنند.
(۲) ایوتیدمیا - سا گالا - سیالکوت: حینیکه دمتریوس اول برای انجام نقشه
فتوحات خود در هند از رود اندوس گذشت فکر بلا را قرار گاه خود قرار داده
و از انجا در امتداد خطوطی که شرح دادیم بنای پیش روی را گذاشت و در سواحل
شرقی رودا کسین Akesines شهری بنا نهاده آنرا به افتخار پدر خود ایوتید میا نامید
در تعین شهر « ایوتید میا » نظریات مختلف است . بعضی آنرا عبارت از شهر
سا کالا Sagala میدانند که پیش از فتوحات اسکندر هم وجود داشت و در اثر
تها جمات او بکلی خراب شد و باز دمتریوس روی خرابه های آن بنای شهر خودرا
گذاشت. «ساگالا» شهر خیلی پر ثروت و آباد بود و یکی از مراکز متصرفات .
هندی دولت یونان و باختری در اراضی شر ق اندوس بشمار میرفت . بعضی های
دیگر موقعیت «ایوتیدمیا» را در «شار کوت» Sharkot نزد يك جهنگ Jhang
موجوده یا «سیالکوت» نزدیک شمال لاهور میدانند.
مکدونالد کرندل» (۱) در اطراف «سا گالا» یا «ایو تید میا» تحقیقات
بیشتری نموده و میگوید که لهجه سانسکریت این اسم «ساکله» یا «سکله» بوده که
عیناً بصورت متذکره بطلیموس سر میخورد. در «مهابارانه» بکرات ذکر شده و از ان
معلوم میشود که پایتخت «مادراها Madras یعنی یکی از اقوامی بود که از باختر
بدانجا مهاجرت نموده بود. از روی «مهاباراته» موقعیت آن بطرف غرب راوی معلوم
میشود و آرین آنرا به اراضی شرق رودخانه مذکور قرار میدهد و این مسئله در تعین
موقعیت صحیح آن پاره اشتبا هاتی پیش کرده ۱۰ سکندر در « سا گالا »
خرابی های زیادی وارد کرد و حتی میگویند آنرا بکلی با خاك يكسان ساخت .
(۱) صفحه ۱۲۳-۱۲۲ هند قدیم بطليموس تاليف مكدونالد.


(٤٧)
جنرال کننگهم بكمك معلوماتی كه هيوان ـ تسنگ زاير چین درین باره
گذاشته موقعیت صحیح «ساگالا» را معین میکند و عبارت از محلی است
که بنام «تپه سنگلا له» یاد میشود و تقریباً ٦٠ میل از شهر لاهور فاصله دارد
و به نظریات آرین و كورتيوس هم سر میحورد زیرا ایشان میگویند که
شهر روی تپه آباد بوده شهر «ایوتید میا» بدست دمتريوس اول شاه يونان
و باختری روی خرابه های ساگالا آباد شده و تا آخر مرکز متصرفات
هندی دولت یونان و باختری بشمار میرفت (۱)
(۳) دمتریاس سند : علاوه بردمتریاس» اراکوزی» پادشاه یونان و باختری
که خودش شخصاً تا زمانی فتوحات خود رادر خط اندوس تعقیب میکرد شهری
بنام خود در سند بنانهاده که شاید در قسمت سفلی یا در حوالی دلتای سند وقوع
داشت. چون اسکندر در پتا له Patala سدی ساخته و قسمتی از یونانی ها را
در انجا گذاشته بوده گویند که دمتريوس درهمان جا آبادی کردوشهر دمترياس
سند اوعبارت از همان پتاله میباشد. قراریکه تارن در پاورقی ٢ صفحه ١٤٢
«یونانی ها در باختر و هند» شرح داده این شهر در كتيبه نمره «١٩» «نا سيك»
Nasik بنام «دا تاميتريا» Dattamitriya یا «داتا ميياكا» Datamitiyaka
یاد شده است .
(٤) شهرته اوفیلا : این شهر هم قرار گمان غالب در حوالی دلتای سند در مجاورت
شهر دمترياس سند وقوع داشت، تارن بعد از اینکه از قوم «سوويرا» Sauvira
یا «سووير اسندهو» صحبت میکند و میگوید که ما خذادبی آنها را با جمعی دیگر
بنام« بهلیكا» یعنی بلخی یاد کرده اند اظهار میدارد که شهر «دمتریاس
(١) مكدو نالد كرندل در صفحه ١٢٣ـ١٢٤ هند قدیم بطلمیوس مینگارد «(مقدونوی ها «سگالا»
را خراب كردندولی دمتر يوس یکی از پادشاهان یونان و باختری آنرا مجدداً آباد كرده به افتخار
پدرخود آنرا « ایوتید میا» نامید.)


(٤٨)

وته او فیلا ، در میان همین مردمان آباد شده بود . ته اوفیل نام ما در دمتريوس
اول است و نشان میدهد كه پادشاه یونان و باختر ی یك شهر را بنام پدر خود
«ایوتید میا» ودیگری را بنام مادر خود «ته ار فیلیا » موسوم ساخته بود .
خوش رفتاری دولت یونان و باختری با اراضی متصرفی :
تا حال یکی دو جا اشاره نمودیم که دمتريوس اول فاتح هند در امور
مملکتداری روحیات و عقاید و زبان وتهذیب و لباس و عرف و عادات
مردم را چه در داخل کشور و چه در اراضی متصرفی مراعات میکرد این سیاست را
نه تنها او بلکه فرزندان و امراو ژنرال ها و جانشینان او پیروی کرده
ومخصوصاً ادبیات و منابع مذهبی هند آنرا فراموش نکرده است چون دمتريوس
اصل اراضی موریا را در خاک هند اشغال کرد شبهه ئی نیست که تا يك اندازه
سیاست اداری و انسانیت خواهی اشو کا را پیروی کرده و میخواست با رویه اعتدال
کارانه اراضی متصرفی را اداره نماید . شبهه نیست که دیانت بودائی که درین
وقتها جنوب شرقی هندو کش یعنی پاروپامیزادی را فرا گرفته بود درین امر
بی دخل نیست وچون دمتريوس بیشتر بطرف مرکز بودیزم در خاک هند نزديك
میشد کوشش زیاد میکرد که اقدامات خود را مطابق روحیات آن دیانت
موافق سازد. از طرف دیگر چون دودمان « سونگا » که عوض موریا در هند
روی کار آمده بود بر مردم فشار وتعدی داشت بومیان هند مقدم دمتريوس اول
شاه یونان و باختری وژنرال فاتح او مناندر را گرامی دانسته راه نجاتی یافتند
«مادراها» که از جمله قبایل «بلهیکا» یعنی باختری بودند و به هند مهاجرت
نموده بودند بیش از همه به نفوذ دولت باختر خوش شدند و این چیزها واضح ازروی
خود منابع هندی معلوم میشود زیرا در «یوگا پورانا» پادشاه یونان و باختری
دمتريوس به نام « دهر ما میترا» Dharmamitra یادشده درین اسم کلمه
«دهر مه Dharma » یعنی «درست شده» و «عادل» دیده میشود قراریکه «گارن»


(٤٩)

میگوید (۱) به وزن «دهر مه راجا» پادشاه داستانی و تصوری عادلی که در ادبیات
هند شهرت دارد او را هم پادشاه عادل خواندند. این اسم و عنوان که از روح
هندی نمایندگی میکند نشان میدهد که دمتریوس پادشاه یونان و باختری همان
پادشاهی که او را «فاتح هند» میخوانند چقدر با مردم اراضی متصرفی هندی
خوش رفتاری میکرد و جا دارد که اگر هنگام نبرد او را «فاتح هند» میگوئیم حین
اداره بزبان خود هندی ها او را «دهر مه میترا» پادشاه عادل بگوئیم.
وسعت قلمرو امپراطوری یونان و باختری در عصر دمتریوس:
پیشتر دیدیم که ایوتیدم پادشاه یونان و باختری پدر دمتریوس
در راه وحدت خاك آریانا جهد بلیغ نموده و همه ولایات تاریخی و طبیعی
کشور را بدور مرکز سلطنت جمع کرد و در آبادی و عمران شهرها و بسط
زراعت و تجارت همت گماشت و حتی به ماورای پامیر و اندوس هم دست یافت
در حقیقت توجه این پادشاه بزرگ در وحدت خاک آریانا وبذل مساعی او در
آبادی داخل کشور ووضع اصول صحیح اداری و پیروی سیاست عاقلانه با خارج
زمینه را برای اقدامات کشور کشائی پسرش دمتریوس سراسر آماده ساخت
زیرا وقتیکه «ایوتیدم» وفات کرد و دمتریوس بر تخت باختر نشست کاری برای او
نمانده بود جز اینکه به توسعه متصرفات دولت یونان و باختری کوشش کند وطوریکه
دیدیم به مجرد جلوس به این کار متوجه شد. یا فتوحات اسکندر یا تصرف تمام
اصل خاک هندی دولت موریا او را متوجه هند ساخت و هر دو نظریه را عملی
کرد زیرا اسکندر کنار جیلم متوقف شده بود و او تا سواحل گنگا بطرف شرق
پیش رفت و تمام خاک دولت موریا را در هند متصرف شد. از اصل خاک تاریخی آریانا
فقط ولایت جدروزیا که تا حال بیرون مانده بود در عصر او به سائر قطعات مملکت
پیوست شد و دامنه متصرفات هندی چه به طرف حوضۀ گنگا و چه بطرف دلتای سند
وسواحل خلیج کامبی وسعت خیلی زیادی اختیار کرد پنجاب ایالات متحده

(۱) صفحه ۱۷۸ یونانی ها در باختر و هند .


(٥٠)

بیهار Bihar سند کچ Cutch کتباوار گجرات شمالی قسمتی از راجپوتانه با
سه مر کز مهم پاتلی پوترا ایوجن و تا کز یلا همه جز ء متصرفات هندی دولت یونان
و باختری بشمار میرفت آنچه که منابع یونانی وهندی دور تر از رود خانه جیلم
در خاک هند با سکندر نسبت داده اند همه اش در حقیقت مدیون کارنامه های درخشان
دمتریوس پادشاه آریانا است و در پایان این همه فتوحات در هند خود را فاتح هند
خواند و این عنوان را در زمانه های باستان جزاو کسی بحق دعوی نکرده است
تارن می نویسد (۱) : برای چند سال دمتر یوس حکمفر مای سلطنتی بود که
از روی اندازه و وسعت از قلمرو سلو سی ها گذشته بود و از یا کزوت تا خلیج
کامبی و از صحرای فارس تا وسط کنگا را در بر میگرفت .
با فتوحات دمتر یوس و ژنر ال های او اپو لو دوت و منا ندر روح و مفکوره
و تهذیب یونان و باختری بیش از پیش در خاک هند ریشه دوانیده و مستحکم و بر قرار
شد اقدا مات دمتر یوس از نقطه نظر سیاست استعماری و دو ام حاکمیت
دودمان شاهان یونان و با ختری و تمر کز ثقل تهذیب با ختر در هند دارای
اهمیت فوق العاده بزرگ است ساکالا یا سیالکوت ، نزديك لاهور ازین
عصر به بعد مدت بیش از دو قرن کانون و مر کز سیادت اداری، سیاسی، تهذیبی
احفاد شاهان یونان و باختری باقی ماند و حتی زمانیکه در اثر ظهور اسکائی ها
و یو چی ها دولت یونان و باختری در صفحات شمال هند و کش منقرض شد و حتی
پس از آنکه هر مایوس آخرین پادشاه یونان و باختری کاپیسا هم در حوالی
شروع عهد مسیح از میان رفت «ساکالا» به اولاده شاهان یونان و باختری
و تهذیب ایشان وفادار مانده بود و آخرین سنگر تهذیب باختر دران قطعه
بشمار میرفت در تاریخ آریانا مثال های زیادی موجود است که هر وقت پادشاهان
نيرومند ومقتدر ما امپراطوری تشکیل داده و خاکهای هند را متصرف شده اند
و باز بنا به ظهور سلاله دیگر و تشکیل دولت جدید امپراطوری سابق در اصل چو کات
(۱) صفحه ١٥٥ یونانی ها در باختر و هند .


(٥١)

کشور سقوط کرده است، دامنه و بقایای آن در خاک هند مدت های مدید دوام کرده
است و به این ترتیب آریانا حکمفرمایان زیادی به هند داده است و با این پادشاهان
و فتوحات شان تهذیب آن وقت آریانا در ماورای اندوس منتشر گردیده است.
اپولودوت و منافدر برادر و ژنرال فاتح دمتریوس که بسان بحيث امر در خاک
های متصرفی هندی دولت یونان و باختری مقرر شدند نفوذ اداری خود را در آنجا
محکم کردند و بنام دولت یونان و باختری سلطنت در آنجاها قریب دو قرن دوام کرد.
نفوذ دولت یونان و باختری در متصرفات ماورای پامیر: کما فی السابق پابرجا
بود، ختن، کاشغر، و تمام اراضی سنکیانک امروزه از طرف عمال دولت یونان
و باختری اداره میشد و با تحکیم روابط تجارتی روابط تهذیبی بیش از پیش میان باختر
و این قسمت ها منبسط شده بود و کار گران و هنر پیشه گان باختری درین
جاها مصروف کار شده بودند صنعت ادبیات یونان و باختری بارسم الخط
خروشی بیشتر در میان باشندگان سنکیانگ منتشر شده بود از نگارشات
استرابو بر می آید که نفوذ دولت یونان و باختری تا آخرین سرحدات غربی سریک
«Ser ike» یعنی تا شرقان سرقول «Sarikol» در حواشی کشور چین رسیده بود و
قشون دولت باختر برای حسن انتظام و مراودات تجارتی و دفاع از ترکتازی
های اقوام بادیه نشین اسکنائی این خطۀ دور افتاده را اداره میکرد(۱) دولت یونان
و باختری در سالهای آخر سلطنت دمتریوس شکل امپراطوری خیلی بزرگی را بخود
گرفته بود و به مراتب از قلمرو امپراطوری سلوسی های یونانی شام بزرگتر شده بود
.شاه باختر و پسران او که هر کدام در داخل آریانا و اراضی متصرفه از طرف
دولت مرکزی به امارت های بزرگی نایل شده بودند روی هم رفته و دست جمع در
تحکیم مبادی و اعتلای مادی و معنوی دولت یونان و باختری و حراست ارکان
امپراطوری جهد بلیغ نموده و با بصارت و عزم و اداره وظیفۀ بزرگ خود را عملی
کردند. شهرها چه در داخل و چه در اراضی متصرفی همه جا آباد شد.

(۱) صفحه ۷۷ داکتر بانگارش اچ . جی راولنسن .


تصویر (۷) مقابل صفحه (٥٣)

ایوکراتید موسس سومین خانواده سلطنتی یونانو باختری (حوالی ١٧٥ ق م)


تصویر (۸) مقابل صفحه (٥٤)

AG
ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΜΕΓΑΛΟΥ
ΕΥΚΡΑΤΙΔΟΥ
EUKRATIDES 160-156 AV.JC

ΒΑΣΙΛΕΩΣ
ΑΓΑΘΟΚΛΕΟΥΣ
AGATOKLES

بالا : نمونه ئی از مسکوکات زیبای ایوکراتید - یکطرف سر پادشاه و طرف دیگر دیوسکوری رب النوع ستارگان صبح و شام بصورت دوبرادر سوار کار دیده میشوند .
پایان : یکی از مسکوکات اگاتوکلەس پسر دمتریوس که از جانب پدر در ولایت پاروپامیزادی امارت کرده است . (به صفحه ۳۷ مراجعه شود)


سومین خانواده سلطنتی یونان و باختری
خاندان «ایوکراتید»
بعد از خاندان اول و دوم یعنی خاندان «دیودوت» و «ایوتیدم» دودمان سوم سلطنتی یونان و باختری با ایوکراتید در حوالی ۱۷۵ ق م اغاز میشود. در مورد سلطنت خاندان اول و ظهور سلاله ایوتیدم دیدیم که دولت سلوسی شامی برای امحای آزادی باختر و کسل کردن نقشه سلطنت مستقل یونان و باختری چه کاری بود که نکردند. از وسایلی که در دست آنها بود از همه کار گرفتند رؤسای ملی را دلداری کردند، مردان با نفوذی را که در فضای آزاد باختر تربیه شده بودند مقامات بلند وعده دادند و حتی نائب الحکومه و امرا در میان انها انتخاب کردند همه نتیجه معکوس داد و عمه از مناصبی که سلوسی‌ها به انها دادند به نفع خود و آزادی باختر و استقلال دولت یونان و باختری استفاده کردند چون این اصول کامیاب نشد به توطئه و تحریکات پرداختند تا اینکه خاندان اول شاهان مستقل یونان و باختری سقوط کرد و سلاله دوم یعنی ایوتیدم و پسرش به مراتب به تحکیم ارکان دولت یونان و باختری و شالوده استقلال آن صرف مساعی نمودند و علاوه بر توحید خاك آریانا متصرفات وسیعی در هندو سنگیا ننگ به آن افزودند و امپراطوری ساختند که از حیث وسعت خاك از امپراطوری خود سلوسی‌ها کلان‌تر شد سلوسی‌ها که سلطنت مستقل یونان و باختری را دیده نمی‌توانستند طبعاً از امپراطوری یونان و باختری و موقعیت مساعد آن به هراس افتادند راهای حیاتی و تجارتی با چین و حوزه گنگا و بحیره هند همه در دست پادشاهان باختر بود بناءً علیه انتیو کوش چهارم سلوسی سیاست مخالفت کارانه ارثی خود را نسبت به باختر تعقیب نموده، چون بعد از تجربه انتیو کوش سوم میدانست که اقدامات