فصل سوم ۵۴

نمی شوند احکام شرعی را نمی تواند اجراء نمایند مگر آنکه قبلاً از امتحان بیرون آمده باشند در صورتیکه
درست از امتحان بیرون آیند تصدیق نامچه از مجلس ممتحنین بآنها داده میشود چنانچه در چندین مقام
بیان داشته ام بجهت هر شغل و اداره تعلیم لازمست و واجب ست که درینجا تکرار نمایم پسر
بزرگم حبیب الله خان زبان انگلیسی و تواریخ و جغرافیہ و هندسه نقشه نویسی مساحت و پست را تحصیل نموده است.
اداره تجارتی
متعلق باین اداره خلاصه بروشهای تقدیم که در صفحات مملکت متداولست بجهت ترقی این امر
خیلی توجه خود را مصروف داشته ام بسیار سعی میکنم که حالت تجارت را بیشتر ترقی دهم زیرا که خوب
میدانم رشته تجارت ماخذ بزرگی برای تمول مملکت میباشند چنانچه قبلاً بیان داشته ام در زمان
سابق اقسام مال التجاره خیلی بافغانستان وارد میشد و پول بازاء آن خارج میشد حالا بیشتر آن
مال التجاره در خود کابل ساخته میشود و آن پول در خود مملکت زیر ور میشود مثلاً از جمله اشیائی
که از خارج می آوردند مقدار زیادی نمک بود لهذا امر نمودم که دیگر نمک از خارجه نیاورند و مردم باید
نمک از معادن تازه خودم که مردم افغانستان کارسیا نمایند ابتیاع نمایند مقدار زیادی از
پوست های بره و یاقوت ولاجورد و اقسام میوه جات و پشم و اسب و چوب برای عمارات و تریاک
و سائر دوایها از مملکت خارج میشود و باین وسیله پول در عوض داخل مملکت میشود در اداره
فلاحت ترقیات زیاد بعمل آمده است قبل ازینکه من بتخت افغانستان جلوس نمایم سیبزی
آلات بعمل نمی آورده حالا هر قسم میوه و سبزی آلات تربیت میشود زراعت نیشکر را هم در محلات
قندهار و لغمان معمول نموده ام و نهالهای مرکبات و موز و غیره را از هندوستان آورده ام
تجارت قلیلی هم که در افغانستان وجود داشت در دست مردمان خارجه از قبیل هندیهای مسلمان
و ہندو بود این فقره باعث افلاس اهل مملکت بود زیرا که این مردمان خارجه هر قدر پول تحصیل
می نمودند بعد از وضع مخارج لازمه تجارتی انچه فاضل می آید باوطان خود میفرستادند لذا اہالی
مملکت خود را تشویق نمودم که مشغول تجارت شوند و از خزانه دولتی سرمایه بانها بقرض دادم

بدون


فصل سوم
بدون اینکه سودی از آنها بگیرم ولی باید بخاطر داشته باشند که من شخصی نیستم که پول خود را بدون ملاحضه
منفعت بکسی بدهم لکن چون میدانم که ازین پول نفع بالمضاعف عائد میشود باین معنی که بهر مال التجاره
که وارد و خارج میشود فیصد دو و نیم گمرک میدهند و این مبلغ بیشتر از نرخ معمولی منفعت پول است
و در ظرف سال هم وجه مذکور چندین مرتبه میرود و می آید و از هر دفعه گمرک دریافت میشود و فائده دیگر انست
که رعایا مشغول تحصیل امور معاش خود میباشند فرصت بجهت اغتشاش و بی آرامی ندارند
اظهار میدارم با وجودیکه در امورات مهمه مملکت خیلی مصروفیت و اشتغال دارم از امورات خیلی
جزئی هم صرف نظر نمیکنم حتی آنکه از یک نفر انگلیس مستر پرفنز نامی کوک نمودن ساز پیانو را آموختم و
بعد بعضی اهالی و کسان خودم را کوک نمودن سازهای پیانو را آموختم و نیز اظهار میدارم که یک قسم
مخصوص از مرغهای سندی ابتیاع نموده اولا خودم از انها جوجه گرفتم و بعد در میان مردم شایع
کردم صدها اقسام تمبر ها و کاغذ های چاپ شده بجهت اجاره نامجات و قباله جات و اسناد
و قباله های ازدواجی و تذکره متداول داشتم که از اینها پولی معتد به داخل خزانه میشود و قبل از زمان من
در افغانستان ابدا اسم اینها را هم کسی نمیدانست ولی بهترین موارد دخل دولت صنایع عدیده
و حرفت و معادنی ست که خودم دائر و متداول کرده ام بعد از توجه امورات نظامی بیشتر اوقات
یومیه خود را صرف این امورات تجارتی مینمایم اکثر صاحب منصبهای من که خود را خیلی عاقل
و هوشیار میدانند اتصالا مصلحت میدهند که راههای آهن و تلگرافرا در مملکت خود متداول
نمایم و میگویند بدون اینها ممکن نیست از معدنیات و محصولات دیگر فائده کلی حاصل شود مجدداً
باولاد و اخلاف خود نصیحت می نمایم که حرف این اشخاص را قبول ننمایند البته خودم میدانم
که حرف آنها خیلی راست و درست است ولی مع ذلک نمیدانند در صورتی که داخل شدن
بمملکت سهل شود برای دول خارجه چندان اشکالی نخواهد داشت که داخل این ملک شده آنرا فرا
گیرند بزرگترین علت بقاء افغانستان این ست که حالت طبیعی آن سخت و محکم میباشد خداوند
هر قله کوه هی قلعه طبیعی برای ما قرار داده است و مردمان خارجه میدانند که اهل افغانستان فطرتاً
۵۵


۵۶
فصل سوم
جنگی میباشند تا زمانیکه بتوانند خود را عقب سنگها پنهان نمایند و در میدان با دشمن مقابل نشوند
همیشه میتوانند بجنگند شک نیست آن روز خواهد رسید که راههای آهن و تلگراف خیلی مفید
باشند و از دائر شدن آنها در مملکت مردم خوشحال شوند و آنروز روزی خواهد بود که ما ببیم بیم شکر بزرگی
داریم ان قدر قوه داشته باشند که با همسایه های خود بجنگند ولی تا وقتی که ما قوت کافی
نداشته باشیم تا خود داری خود را بکنیم نباید بدست خود قوت کوهسار مملکت خود را ضعیف
نمائیم یا نباید مرتکب همان اشتباه شویم که شخصی مرغی داشت که هر روزه تخمی زرین
برای او می نهاد و آن کس بخیالی که یک دفعه خمار ابدست بیاورد مرغ را کشت و بمقصود نرسید
اداره پست خانه
این اداره قبل از جلوس من فقط اسماً وجود داشت آنهم یک خط راه بجهت حرکت پست از
کابل به پیشاور مفتوح بود و نوشته جات بعد از مدت مدیدی و در زمانی غیر معین بصاحبانش
میرسید حالا بترتیب صحیح مرتب میباشد و در هر شهری از مملکت من پستخانها دایر میباشند و
رسانیدن نوشته جات هم انقدر سریع میباشد که در ظرف سی و شش ساعت از هندوستان
بکابل میرسد بهر جانب ممالک اطراف یعنی روس و ایران و چین و هندوستان جاری میباشند
وضع سفارشی نمودن پاکتها و گرفتن قبض آنها و فرستادن اعلامات و امانات و بروات
پستی و غیرها کاملاً مکمل میباشد و بطرز پستخانهای هندوستان میباشند و دخلی که از این
عائد میشود بجهت تمام مخارج آن کفایت می کند
فصل چهارم
در باب چند فقره حالات از مشاغل یومیه خودم میباشند از زمان طفولیت تا بحال وضع
زندگانی من بکلی بعکس طرز معاشرتی میباشد که اکثر سلاطین و رؤسای آسیائی دارند و بیشتر
اوقاتشان مصروف بطالت و تعیش میباشد و مردمان بزرگ خیال مینمایند که بجهت پادشاه
کسرشان است اگر بیبیند پیاده راه میرود یا بدست خود کار برا صورت میدهد ولی با عتقاد من
کتابی


فصل چهارم (۵۷)

گناهی ازین بزرگتر نیست که روح و بدن خود را بگذاریم بیکار ماند و مشغول کارهای مفیده نباشند
و این کفران نعمتی ست که خداوند بما عطا فرموده است مطالعه کنندگان کتاب من از تاریخ
حالت من میتوانند خودشان استنباط نمایند که در ظرف تمام زندگانی خود آیا من مرد سپاهی
کاملی نبوده ام و شاید آزادانی فعله یا کارگری زحمت کش تر بوده‌ام وضع معاشرت و لباسم همیشه ساده
و بی‌تکلف و سپاهیانه بوده است همیشه مایل بوده‌ام که شب و روز خود را کاملاً مصروف کاری داشته
باشم و فقط چند ساعتی را صرف خواب می‌نمایم و چون عادت طبیعت ثانوی پیدا میکند طبع
من عادی شده است در حالتی که ناخوش سختی هم باشم که نتوانم در بستر حرکت نمایم باز هم بر حسب
معمول مشغول مطالعه و تحریر رسائل و سائر نوشتجات دولتی و اصغاء عرایض و تظلمات
رعایای خودم و صادر نمودن دستورالعملها و احکامات میباشم و اشخاصیکه مرا در این گونه مواقع
دیده اند میدانند که چه بسیار کار میکنم و اکثر اوقات شنیده اند که گفته ام اگر دست پای من نتواند
از بستر حرکت نماید باز هم میتوانم زبانم را حرکت داده باشخاصی که در حضوراند احکام بدهم و بانها
بگویم که چه باید بکنند کار بسیار برای من زحمت نمیباشد بلکه بعکس کار زیاد را دوست دارم و ابداً
خسته نمیشوم چرا که خیلی مایل بکار و محنت میباشم شک نیست که هر کس ہوائی و هوسی دارد و ہوس
من همیناست تمام مشقتی را که بر خود وارم بجهت این میباشد که نظم مملکت خود را مکمل نمایم چنانچه شاعر میگوید
حرامست بر پادشه خواب خوش که باشد ضعیف از قوی بارکش این عشق کار را
خداوند در طبیعت من نهاده است چنانچه مدت عمر آرزو و تمنای واقعی من این است که مخلوقیرا
که خداوند تعالی باین بنده ضعیف عاجز خود سپرده از انها نگاهداری نمایم چنانچه خداوند
بپیغمبر خود میفرماید انواارادالله شیئا فنیاء باسبابه چون خداوند خواست که افغانتسان
را از تعدی خارجه و اغتشاشات داخله برہاند این بنده ضعیف خود را باین مقام منیع مفتخر
گردانید و او را واداشت که در خیال اسباب رفاهیت ملت مستغرق باشد و او را هم کرد که اوقات
خود را صرف ترقی این مردم بنماید و حاضر باشد که نفس خود را فدای آسوده گی و دین حقه محمدیه نما


فصل چهارم ۵۸
بنماید هر چه پیشتر می بینم که اهالی سائر ملل و ادیان رو بترقی چالاک میروند خواب و استراحت من
کمتر میشود تمام روز متفکرم در اینکه چگونه خواهم توانست که بایندر فتارترین ملتی مقابله نمایم و شبها
خوابهای من از همین قسم بلیها میباشد مثل معروفست که گربه غیر از موش چیز دیگر بخواب نمی بیند
من غیر از حالت عقب افتادگی مملکت خودم و اینکه چگونه باید ازان محافظت نمود دیگر خوابی نمی بینم
زیرا که ملاحظه میکنم که افغانستان بمنزله گوسفند بیچاره ایست که شکار سیب باشد که از یک طرف
شیری و از جانب دیگر خرسی با و نندگاه می کنند و حاضراند که نخستین موقعی که بدست انها
بیاید او را بلع نمایند چنانچه اهالی دربار من میدانند که چندین سال قبل ازینکه تحدید حدود افغانستان
مطرح مذاکره شود خوابی دیده بودم و آن خواب را در همان زمان طبع نموده در تمام مملکت منتشر
ساختم خلاصه مفاد خواب مذکور این بود که قبل از موت خودم باید دیوار محکمی را اطراف افغانستان
بجهت امنیت و حفاظت آن کشیده بتکمیل رسانم معبرین تعبیر این خواب را چنین نمودند که حدود
افغانستان را باین قسم تحدید خواهم نمود تا باین وسیله جلوگیری شود حالت تخطی همسایه ها یرا که
استمراراً در صدد پیش آمدن و نزدیک شدن مثل این است اکثر خوابهای دگر من که تمام آنها را باهل
دربار خود گفته ام در است شده است و دیدند که سرحدات تحدید شد و من هنوز حیات دارم و
این معنی باعث تاسف اشخاصی ست که خواستمند مرا تمام نمایند زیرا که هفته یک مرتبه در افواه مردم
شهرتهای دروغ در باب فوت من منتشر می نمایند و گمان نمیکنم که هیچ کس این قدر چندین دفعه مرده
باشند که آنها بخیال خود مرا میرانده اند تعجب ست که هر چه بیشتر زحمت میکشم عوض آنکه خسته شوم بیشتر
مایلم که مشغول کار بوده باشم چنانچه مثل معروف است اشتها زیر دند انست بجهت اشخاصی که
میخواهند بعضی تفصیلات وضع زندگانی مرا بدانند اظهار میدارم که برای خواب وقت معینی
بجهت خوراک زمان مخصوصی ندارم بعضی اوقات غذای من تا چندین ساعت در سفره جلوی من
میماند و خودم در تفکرات مستغرق بوده از غذا فراموشی دارم وقتی که مشغول طرح ریزی بعضی
ترقیات و متوجه امورات دولتی میباشم خیالات چنان بر من مستولی میشود که هیچ یک از
اشخاصی را


۵۹
فصل چهارم

اشخاصی که در حضور من هستند می بینم اکثر شبها مشغول مطالعه و نوشتن جواب مراسلات
میشوم و سر مرا بند نمی کنم یا ملتفت نمی شوم که شب گذشته است و صبح نمودار شده است
و حکایت من مثل حکایت عاشقی ست که در مشرق زمین باسم مجنون معروف ست مجنون
با لیلی آن قدر تعشق داشت که روزی سگ لیلی را دیده عقب آن سگ رفت و ملتفت نشد که
مسجد میباشد و اشخاصی را هم که در اینجا مشغول نماز بودند ندیده وقتی که اهل مسجد از او مواخذه
نمودند اظهار داشت که من نه مسجد را دیدم و نه شما را که در اینجا مشغول نماز هستید زیرا که سگ محبوبه
خود را خیلی دوست میدارم پس اشخاص مذکو رآن قدر متوجه خدا می خود نه بودند که مجنون متوجه سگ معشوقه
خود بوده است زیرا که حواسس آنها متوجه دیدن مجنون و سگ بوده است لهذا نماز آنها قیمتی
نداشته است دکتر ها و اطباء بمن میگویند که این اشتغال لا ینقطع علت کلی تمام امراض
من ست و چون من خیلی زحمت میکشم و غذاء خود را هم در اوقات معینه از روی ترتیب صرف نمی کنم
ولی جواب من این است که عشق وعقل و حکمت بهیچ وقت با همدیگر موافقت ندارند چون من عاشق
رفا هیت ملت خود میباشم لهذا ملتفت مشقت خود نیستم بلکه ملتفت رنج و زحمات رعایای خود میباشم
و نمی توانم متحمل اینها بشوم کسانیکه هرگز عشق نداشته نمیدانند که زحمات عشاق چه قدر سخت
و مطلوب میباشد چنانکه یک نفر از شعرا خوب گفته است رنج راحت دان چو مطلب بزرگ
گرد کله توتیای چشم کرگ در طلب رفاهیت افغانستان هر چه آثار تغییر و ترقی مشاهده
می نمایم تند تر عقب آنها میدوم مثل آنکه عاشق بعقب نقش پای معشوقه خود میرود و اینمعنی
زیاد تر اسباب تشویق محبت او میشود که در راه خود ثابت قدم تر باشد و از خداوند مسئلت مینمایم
که در اجراء تکلیفی که از میان سائر مردم مرا برای آن منتخب فرموده است معاونت فرماید
و اکثر مواقع بسبب بدرفتاری رعایای خودم که همیشه مشغول یا غی و دعوا و اسباب چینی برای
یکدیگر میباشند و مخالفت همدیگر خبر های دروغ بمن میرسانند بسیار دل شکسته میشوم آن
وقت باید بجهت تحقیق صحت مطلب رسیده کی نمایم و این فقره اسباب تضییع نصف وقت


فصل چهارم

عزیز من میشود باین معنی که هرچه سعی مینمایم و بترقی قدم بزنم آنها مراعقب میکشند ازین جهت
خیلی خسته میشوم بعضی اوقات خیال میکنم که حالت تغییر پذیر نیست و اسباب پستی آنها هم
علاج ندارد و ممکن نیست آنها را بدرجه ارتقا داد که آنها در قوت و خاصیت بهتر همسایهای
خود بشنوند گاهی فکر می نمایم که خوبست ازین زندگی پر غصه و زحمت کناره گرفت جای دیگر
زندگی آسوده و آرامی اختیار نمایم و رعایای خود را بگذارم که بین خودشان بجنگند تا تمام
شوند ولی این اقدام از مردانگی دور است و تمرد از انجام دادن تکالیفی است که پادشاه
حقیقی یعنی قادر مطلق بامر فرموده است و بجهت آن مرا خلق فرموده است و اعتقاد
من انست که عاشق صادق نباید ابدا از اشکالاتی که همیشه بجهت او پیش می آید واکردان
بشود و تمام ناز و کرشمه معشوق خود را وظلم و ستم او را حرکاتی شیرین و زحماتی گوارا بداند
برنجهای معشوق راحت و عیش او میباشد و اشکالات و غصه که بجهت شخص مصلح پیش
می آید اسباب سرگرمی او میشود و او را امیدوار در افکار بیشتر سعی و کوشش نماید در ظرف
بیست و چهار ساعت روز و شب که مشغول کار هستم هیچ وقت معینی یا ترتیب صحیحی برای
من نمیباشد از صبح تا شام و از شام تا صبح مثل یک نفر فعله مشغول کار میباشم وقتی گرسنه
میشوم غذا میخورم و بعضی روزها بخاطرم نمی ماند که غذا خورده ام یانه و بعض روزها بکلی از غذا
خوردن فراموشی دارم از تحریر سر مرا بر داشته از اهل دربار می پرسم که امروز غذا خوردم یا
نه بهمین طریق وقتی که خسته و مایل بخواب میشوم بر همان تخت خوابی که صندلی کار من میباشد
بخواب میروم و هیچ اطاق شخصی و خوابگاهی معین ندارم و نیز اطاقی بجهت خلوت یا
برای پذیرائیهای بزرگ لازم ندارم با اینکه اقسام اطاقها در عمارات من متعدد میباشند
ولی هیچ وقت فراغت ندارم از اطاقی باطاق دیگر حرکت نمایم البته مایل می باشم که
باندرون رفته و شبی با اهل و عیالم بسر ببرم و آنها هم خیلی مشعوف میشوند که بجهت ملاقات
آنها بروم ولی از کثرت مشغله وقتی ندارم مگر گاه گاهی از اوقات برای ملاقات آنها میروم

و چون


فصل چهارم ۶۱
وچون بیان داشته ام که بجهت غذا خوردن یا سایر حوایج شخصی خود وقت معینی ندارم لهذا مذکور
میدارم که رسم معمولی من این است که بین الطلوعین استراحت می‌نمایم و تقریباً دو ساعت از ظهر گذشته
بیدار میشوم و در ظرف تمام مدتی که در رخت خواب هستم خواب من باین قسم هم نمیخورد که تقریباً هر دو یکساعت بیدار میشوم
و در باب ترقیات و اهتمامات کارهای مملکت خود بخیال می افتم و بعد مجدداً بخواب میروم فهکذا
بین دو سه ساعت بعد از ظهر برمیخیزم و اول کاری که می کنم این است که دکتــــرها و اطبا را
میخواهم و اینها مرا امتحان مینمایند که آیا دوائی بجهت من لازم است یا خیر و بعد ازان خیاط
باشی می‌آید و چند دست لباس ساده بطــــرز لباسهای فرنگستان با خود می‌آورد و یکدست
ازان لباسها را برای آنروز منتخب مینمایم از فراغت از شست و شو و پوشیدن لباس
قهوه چی می‌آید و چای و نهار مختصر با خود می‌آورد و در ظرف تمام این مدت یعنی از زمان داخل
شدن اطبا تا وقت فراغت از نهار ایشیک آقاسی و ناظر و منشیها و یکدو نفر از اجزای دیگر
بطرف من نگاه میکنند و در دل خود میگویند زود باشید تا هر یک از کارهای خود را عرضه بداریم
بجهت این فقره آنها را ملامت نمیکنم چرا که منشیها باید جواب تمام مراسلات و مکتوبات آنروز را
از من بشنوند و ناظم تمام بروات اخراجات یومیه دولتی را بمجری برساند و تمام اطلاعات دارهٔ
اخباریه را که بعد از خوابیدن رسیده است بمن عرضه بدارند و ایشیک آقاسی صدها فقـــــره را
که عرایض آنها را باید رسیده کی نمایم یا آنها را به بعضی ماموریتها مقرر دارم در حضور بیاورد و هکذا
همینکه بعد از اتمام صرف نهار مشغول کار میشوم چندین نفر از اجزاء و پسرهای خودم و نوکرها
شخصی بحضور می‌آیند که بجهت کارهای خود دستورالعمل بگیرند و هر غلام بچه که از بینها بسیاری
میباشند و اجزا ادارهٔ اخبار خفیه نه با عریضه جات اشخاص مظلم که استدعای دادرسی معدلت
از من دارند در دست گرفته داخل اطاق میشوند و همچنین اشخاص بسیاری که میخواهند
متوجه کار آنها بشوم و نیز میخواهند که کار زیادی بجهت من تهیه نموده و اظهار سعی خود را
بنمایند اطراف من هجوم می آورند هیچیک از اهالی وطن من عشر زحمت مرا ندارند تا وقت سحر روز


فصل چهارم (۶۲)
مشغول کار هستم همان ترتیب قبل معمول میدارم ولی فقط چند دقیقه بجهت غذا خوردن از
کار طفره میزنم لیکن همان وقت هم اهالی دربار و نوکرها متصلاً با من مشغول مذاکرات میباشند
و در حقیقت آدم بد خو هیچ راحت ندارد از سنهٔ ۱۳ که پسر خود حبیب الله خان را مقرر داشته ام
که عوض من در دربار عمومی جلوس نماید کار هائیکه بجهت خود معین نموده ام و هر روز مشغول
آنم از قرار ذیل ست امورات وزارت خارجه اداره اخباریه کارهای پولیسینکی
حسابهای خزانه استنطاق مقصرینی که متهم بخیانت بدولت و دیگر خیانات و تقصیرات میباشند
و مراجعه با حکام محاکمات پسرم و دیگر محاکمات حکام جزو تمشیت تمام امورات متعلق
بابتیاع اقسام ادوات حربیه و اشیاء بجهت کارخانجات و دائر نمودن محاکمات جدیده و اصلاح
قانون مملکت و اجرا اصلاحات و دادن دستورالعمل به پسر خودم و سایر مامورین و امورات
شخص خانه دادۂ خودم و نیز امورات تمام رؤسا و سرکرده گان خارجه که در تحت حمایت من میباشند
و امورات مهمانها و مستخدمین و غلام بچه ها جزو دربار اشخاص ذیل از زمانیکه از خواب بیدار
شوم تا زمانیکه باز بخواب میروم همیشه در حضور من میباشند منشیها ایشیک آقاسی ناظر
رئیس ادارهٔ اخباریه رئیس کارخانهای شاهی که آوردن تمام عرایض هم بعهده این شخص
میباشد هیچ منصبی معزز و محترم تر ازین منصب نمیباشد و شخصی که حالا دارای این منصب
میباشد صفر خان است که مراسلات وکیل دولت انگلیس هم بتوسط همین شخص بمن میرسد
یک نفر داکتر طب جدید یک نفر طبیب طب قدیمی یک نفر جراح یک نفر دوا ساز و و سه نفر
صاحب منصبهای فوج خاصه که بر علاوه داشتن منصبهای نظامی در زمانیکه حاضر دربارند
مؤقتاً میر غضب و جلاد هم میباشند و چند نفر فراش خلوت که متوجه کلها و کاغذ و قلم و سایر اسباب
اطاق میباشند چند نفر پیش خدمت و یک نفر شربت دار و یک نفر قهوه چی باشی یک نفر آبدار
یک نفر سقا باشی و غلام بچه پادشاطر با و صند و قدار و خازن اسلحه شخصی خودم و قلیان بردار
و چند نفر فراش و چند نفر خیاط و خدمه شخصی خودم و یک نفر کتاب دار و چند نفر قاچی و منجم باشی
و عرض


فصل چهارم
۶۳
وعرض بیگی و آعلایچی دربار و تبراخو ر علاوه بر اینها اشخاص ذیل هم همیشه نزدیک اطاق دربار حاضر
میباشند که هر وقت لازم شوند بحضور بیایند شطرنج بازها و تخته نرد بازها و چند نفر از رفقای شخصی خودم
و یک نفر که در شب کتاب بجهت من میخواند و یک نفر قصه کو و بعضی از مامورین را که در ظرف
روز اطلاعات بحضور برای من می آوردند اجازه میدهم که شب وقتی از کارهای شان فارغ میشوند
با من مصاحبت نمایند و شبها چند نفر از اعیان و سرکرده هائیکه در کابل میباشند بجهت ملاقات
من می آیند اگر فراغت دارم اشخاصیرا که برای صحبت داشتن و ملاقات خواسته ام اذن توقف
میدهم و سایرین مرخص میشوند و مطربها از چندین طوایف یعنی هندی و ایرانی و افغان میباشند
و اینها هم در شب بدربار حاضر میشوند و اجرت بآنها داده میشود و اگر خودم فارغ باشم اینها بحضور می آیند
و مشغول خواندن و نواختن ساز ها میشوند اگرچه خودم هیچ وقت بکلی فراغت ندارم ولی اهالی دربار
از تغنیات آنها خوشوقت میشوند و خودم هم گاه گاهی گوش میدهم این قبیل اشخاص حسینی
جماعت دوم عموما شب را حاضر خدمت میشوند طایفه سوم نوکرهای شخصی میباشند که همیشه در اطاقهای
متصل باطاق نشیمن من یا اگر در سفر باشم در چادرهای متصل بسراپرده خودم میباشند تا
هر وقتی که آنها را بخواهم حاضر باشند و این اشخاص از قرار ذیل میباشند کالسکه چیها چپان چیها
(نوکرهائی که تخت روانهای کوچک را بدوش حمل مینمایند) باغبانها و سقا اینها و جاروب کشها
و ذخیره دارها و نقشه نگار ها و مهندسین و بیل و کلنک دارها و اجزا طبّی علاوه بر طبیبهای
سابق الذکر و اجزاء مهندسین و قاصدهای پیاده و سواره بجهت فرستادن احکام و
نوشته جات و اجزاء پستخانه و دیگر نوکرهای شخصی هم میباشند و ملاها و امام جماعت و
مکتب بجهت غلام بچه ها و یک دسته موزیکان چی و یک نفر نقاره چی و چترچی و چپ قدار
وقتی که بیک طرفی سوار میشوم هر یک ازین مستخدمین و نوکرهای شخصی با من حرکت مینمایند
و با فوج سواره و پیاده و توپخانه فوج خاصه و با سپهای سواری اهالی دربار هم واکثر صاحب
منصبها و غلام بچه ها و سایر نوکرهای مقرب یراق طلا و نقره زده اند وقتیکه تمام این خدم


۶۴
فصل چهارم
و حشم حرکت مینمایند تماشائی خوشنمای و باجلوه میباشد اگرچه سواری از یک عمارت تا عمارت
دیگری باشند این کوکبه باین ترتیب حرکت مینمایند و خودم در وسط آنها میباشم و اطراف
من اهالی دربار و صاحب منصبها و نوکرهای مقرب و غلام بچه ها وغیرها میباشند و اینها از
هر طرف مرا بکلی احاطه دارند و نوبت بنوبت با من صحبت مینمایند شاطرها با اسپها و فراشها
متصل باسپ سواری یا چپن من میروند این دائره وسطی میباشند جماعت دیگری هم از
نوکرهای شخصی درجه دوم میباشند یعنی خیاطها و فراشها و قلیان بردار ها و دوا ساز ها و غیرها
جماعت سوم از سربازهای فوج خاصه میباشند که در جلو و عقب حرکت مینمایند و توپخانه هم
باقتضای وضع سفر که بکدام سمت و درچه موقع هست معین میشود مستحفظین فوج خاصه خودم
و فوج خاصه پسرها و عیالهایم از دو طایفه میباشند اولا از طایفه سلطنتی که موسوم برساله
شاهی قندهاری اند از درانیهای قندهار میباشند و دیگری فوج پیاده میباشد ثانیا مستحفظین
رساله شاهی کابلی یقینی فوج خاصه سواره میباشد و تمام اینها پسرهای سرکردهای طوایف
کوهستانی افغانستان میباشند و یک فوج پیاده شاهی کابلی که اینها هم پسرهای و سامی قماستان
میباشند باین فوجهای خاصه قندهاری و کابلی فرقه ثالثی یعنی پسرهای رؤسای ترکستان
را هم در سواره پیاده زیاد نموده ام صاحب منصبهای افواج خاصه سوار و پیاده و توپخانه از رؤسای
منتخب افغانستان اند که محل اعتماد کامل من میباشند و پسرهای اقوام خودم و اشخاصی
که نوکرهای باوفای پدرم بوده‌اند و نیز همزبان خودم که در اوایل عمرم با من بوده‌اند میباشند
و مواجب تمام افواج خاصه و نیز مواجب صاحب منصبهای آنها از سایر عساکر قدری بیشتر
بجهت آنکه مسئولیت محافظت نفوس خانواده سلطنتی و نیز حفاظت عمارات دولتی و خزانه
مخازن قورخانه با آنها میباشند این افواج و نیز دسته جزئی از توپخانه که مشتمل بر توپهای ماکسیم
و گارد نیز و یک باطری توپهای کوهی و یک باطری توپهای کوچک و همیشه حاضر اند که بهر سمتی و بهرآنی
که خواسته باشم عازم شوم فوراً حرکت نمایند و خودم همیشه مثل یک نفر سپاهی که بجنگ میرود
حاضر السلاح
م/۶


فصل چهارم
۶۵

حاضر السلاح میباشم بقسمی که در صورت لزوم بدون معطلی میتوانم حرکت نمایم جیبهای نیم تنه
وشلوارم همیشه از شش لوله های پر ملومیباشند و یک یا دو عدد نان هم بجهت آذوقه یک روزه بهمرا
دارم و نانها را هر روزه عوض میکنند و چند لوله تفنک و چند قبضه شمشیر پهلوی تخت خواب من
یا صندلی که روی آن نشسته ام دم دست من حاضرست واسپهای زین کرده هم همیشه در جلو
اطاق و قرمن مهیاست نه فقط بجهت خودم بلکه برای تمامی اهالی در بارو مستخدمین رکابی من هم
جلو اطاق دربار اسپها حاضرست و نیز امر نموده ام که بمبلغ کثیری از مسکوکات طلا در میان
زین برک اسپهایم بجهت تنبیه سفر بدوزند و هر دو طرف زینها دو قبضه شش لوله میباشد
در این مملکت جنک طلب بخیال من لازم ست که سلطان مخصوصاً سلطانی که خودش هم سپاهی
باشد باید همیشه بجهت حوادث ناگهانی مثل یک نفر لشکریی که بمیدان جنگ برود حاضر بوده
باشد اگر چه کمان میکنم که مملکت من بالنسبه باکثر سایر ممالک بیشتر امنیت و آرامی دارد باز هم شخص
هر قدر احتیاط و تهیه داشته باشد هنوز کم ست وقتی که خودم استراحت می نمایم تمام
مستخدمین هم میخوابند غیر از اشخاص ذیل که بنوبت خود بیدار و کشیک می کشند قراولها با صاحب
منصبهایشان قهوه چی ابدار و واساز قلیان بردار پیش خدمت خیاط باشی غلام بچه های
مقرب من پسرهای اجزاء خانواده سلطنتی و پسرهای اعیان و خوانین و پسرهای صاحب
منصبهای دربار من میباشند علاوه بر اینها غلام بچهای میباشند که از طوایف کافر
و شغانی و چترالی و بدخشانی و هزاره و سایر طوایف میباشند و حقیقت این بچه ها بیشتر از
سایر نوکرهای من تحت تربیت و تعلیم خودم میباشند لباس آنها مثل شاهزاده کان از پارچها
نفیس و کران بهاست اسپهای ممتاز نیز بجهت سواری دارند و نوکرها و مستخدمین شخصی هم
دارند و علاوه بر لباس و خوراک واسپ و منزل و نوکر که از دولت داده میشود پول خرج
جیب هم دارند زمانیکه بزرگ میشوند چون آنها را خودم تربیت نموده ام بمناصب جلیله مملکت
مفتخر می نمایم مثلاً فرامرزخان که غلام چترالی میباشد سپه سالار معتمد من در هرات میباشد


(۶۶)
فصل چهارم
و ناظر محمد صفر خان که او هم غلام چترالی ست یکی از نوکرهای خیلی امین دربار من میباشند و مهر ثبت
من در دست اوست که نوشته جات و غذا و دوای مرا مهر می نماید خلاصه جان و نیز تمام مملکت
من بکلی در دست اوست مرحوم پروانه خان نائب سپه سالار و مرحوم خان محمد خان جنرال تمام
کل که دو نفر از بزرگترین صاحب منصبهای مملکت بوده اند در زمان حیات خود غلام بوده اند فی الواقع
لفظ غلام فقط اسمی است که باقی مانده ولی معنی حقیقی این لفظ در افغانستان در عهد سلطنت
من اینست که آنها از سایر نوکرهای مملکت معتمدتر و مقرب تر میباشند وقتی که آنها بکمال رشد میرسند
دخترهای اعیان از خانواده های خیلی محترم را بجهت آنها تزویج مینمایم منازل و اسباب و تمام
لوازمات خانه داری بهتر از شاهزاده گان خانواده سلطنتی بآنها میدهم عیالهای آنها مستمری علیحده
بجهت خرج جیب خود دارند و نیز مستخدمین شخصی از جانب دولت دارند باین طریق رسم وحشیانه غلامی را
از میان برداشته و متروک ساخته ام لفظ غلام فقط از زمانهای قدیم باقی مانده است والا
در افغانستان غلامی نمیباشد خرید و فروش بنده قانوناً ممنوع میباشد غلامها و کنیز هائیکه در
خانه های مردم میباشند و سابقاً همیشه بنده بوده اند حالا از اجزاء خانواده مالکین خود محسوب
میشوند اولاً بنده ها را خانه زاد میگویند و همان مهربانی و محبتی را در حق آنها مرعی میدارند که درباره
سایر اطفال صاحبخانه معمول میشود اگر شخصی بنده را بقتل برساند برخلاف انچه که در زمان سابق
متداول بود سزایش قصاص میباشد و هر گاه در حق بنده ظلم شود و ثابت گردید که ظلم شده است
بموجب قانون آن بنده آزاد میشود چرا که خداوند عالم تمام افراد بشر را از یک پدر و مادر خلق
فرموده است و مستحق حقوق بالسویه میباشند هیچ دلیلی ندارد که یک نفر ظالم و دیگری مظلوم
واقع شود عموماً غلامها و کنیزهای افغانستان اولاد اسرای جنگ میباشند یا اولاد مقتولین
جنگها هستند که کسی را ندارند از انها پرستاری نماید خانه وادهای مستعمل اعیان و اشراف
آنها را مثل اولاد خود نگاهداری مینمایند و مثل غلام بیحیا وقتی که بزرگ میشوند بطور شایستگی
آنها را داماد میکنند و بالنسبه باکثر اشخاص فقیر بواسطه نفوذ اولیای خود بمناصب بلند میرسند
و باین


فصل سویم
۶۷
و باین قسم بر حسب تعلیم ولیاقت و تربیتی که در مصاحبت اطفال تربیت شده تحصیل نموده‌اند
بمناصب جلیله ارتقا می‌یابند در سنهٔ زمانی که ولایت کافرستان را مفتوح نمودم امر کردم
هیچ اسیری را بغلامی نفروشند و نیز هیچ‌کس ماذون نیست که زن کافر را برخلاف میل او تزویج
نماید باشخاصی که اسیر بالطور غارت در جنگ گرفته بودند مستحق بودند که غنیمت خود را برای خود
نگاه دارند معاوضه نقدی داده و اسیر را مشخص نموده آن‌ها را آزاد کردم
وضع خوراک
باعتقاد من غذا میخوریم که حیات داشته باشیم ولی اکثر رؤسای مشرق زمین گویا عقیده شان
اینست که حیات بجهت غذا خوردن میباشد
شرب مسکرات را با کمال سختی منع کرده‌ام و هرکس شرب نماید کاملاً تنبیه میشود و خودم هم شراب
نمی‌خورم و بهیچ‌کس از اهل دربار و مستخدمین را هم که مسلمان باشند نمیگذارم شراب بخورند مگر در حالت
ناخوشی که طبیعت تجویز نموده باشد غذای طبخ شده از آشپزخانه دولتی بتمام مستخدمین شخصی که
قبلاً مذکور شده است داده میشود و بجهت عیالها و نواده‌های من هم و مستخدمین شخصی آنها هم از
همانجا غذا می‌برند هفتهٔ یک‌مرتبه تمام صاحب منصب‌های لشکری و کشوری در مجلس عمومی که متعلق
به پسرم حبیب الله خان است حاضر شده در اطاق بزرگ (سلام خانهم) با او غذا میخورند این اطاق
تالار بزرگی است بجهت مجالس رسمی میباشد و جای یک هزار و پانصد نفر مهمان را دارد تا سه
خودم در اینگونه مجالس حاضر میشدم مخارج آشپزخانه دولتی از خزانه داده میشود و در تمام شهرهای
بزرگ افغانستان هم مخارج آشپزخانه دولتی از خزانه داده میشود حکام ولایات و شهرها هم بضیافت
من بتمام صاحب منصب‌های کشوری و لشکری و خوانین که در انجا هستند از مال دولت شام و نهار
میدهند این رسم مهمانداری همیشه در افغانستان بوده است و اگرچه خیلی اسباب خرج میباشد
ولی این رسم را باید همیشه برقرار داشت غذا بجهت خودم و صاحب منصبها و اجزای
و خانواده خودم طبخ میشود مشتمل بر مطبوخات کابلی یعنی پلو و کباب و اقسام خورشها و غذاهای


فصل چهارم (۶۸)

اوزبکی و هندی و فرنگی از هر قسم میباشند تا هر کس هر غذائیرا که خواسته باشد بخورد زیرا که از اکثر ملل نزد
من مستخدم میباشند ترتیب غذا باین قسم میباشد اول صبح نهار مختصری میخورند که چای و نان
چای و کلوچه و نان روغنی و میوه بوده باشد و بین دوسه ساعت از ظهر گذشته نهار میخورند باز نزدیک
عصر میوه و چای میخورند و بین ساعت چهار و شش از شب گذشته شام میخورند ولی خودم در ظرف
روز فقط یک دفعه غذا میخورم ولی گاهی هم تنقلات صرف مینمایم اهالی دربار و دیگر مستخدمین شخصی
من و نیز پسرها و عیالهای من و دستجات مستخدمین آنها دو دفعه غذا میخورند و در بین هم میوه و تنقلات
صرف مینمایند صاحب منصبها ئیکه ماذون هستند در حضور خودم و عیالها و پسرها و دخترهایم
می نشینند و غذا میخورند و سایر اجزا و نوکرها علی قدر مراتبهم در اطاقهای دیگر غذا صرف مینمایند
جماعتی هم هستند که خوراک و میوه و چای بطور جیره بآنها داده میشود که در منازل خود صرف نمایند
غذا ئیکه بانی می ماند بین فراش و پیش خدمتها تقسیم میشود و طریقه غذا خوردن بدین وضع است
که ظرفها روی میزی که سفره هم بر آن گسترده اند می چینند و آن میز بقدر می بزرگ است که همه
مهمانها دور آن نشسته غذا میخورند بعد از ان پیش خدمتها آب گرم آورده دستهای اهل دربار و
صاحب منصبها را میشویند پس از شستن دستها مشغول غذا خوردن میشوند و نوکرها حاضر خدمت
ایستاده اند بعد از غذا خوردن مجددا آب گرم آورده مهمانها دستهای خود را میشویند پس ازان میوه
صرف می نمایند و مهمانها زحمت انکه از اطاق بیرون رفته دست خود را بشویند نمیکشند و در اطاقهای
نشیمن و اطاقهای خوابگاه و نیز اطاقهای عیالها و پسرها و دخترهایم اقسام گلهای رنگارنگ
و نهالهای گوناگون و حش نما و تصویرها و سازها پیانو و سایر سازها و ظروف چینی ممتاز و
سایر اسباب زمینت و قالیهای ایرانی و هراتی و بلبل و دیگر مرغهای خوش الحان میباشد
و اسباب ممتاز قیمتی و سایر چیزهائیکه بگمان من اسباب مسرت و تماشای مجلسیان است
در عمارات من مهیا ست اگر در وقت غذا خوردن از مردمان خارجه یا فرنگی کسی حاضر باشد اگر
مسلمان باشد آنها را تکلیف بغذا می نمایم که با ما غذا بخورند ولی اگر مسلمان نیستند در اطاق دیگری
یا روی


فصل چهارم (۶۹)
یا روی میز علحده غذا میخورند اکثر اوقات فرنگیها بمن میگویند که از خوراکها ئیکه بطرز بومی
طبخ شده است بالنسبه بغذاهای فرنگی بیشتر لذت می بریم نمیدانم باطناً خیال آنها چیست
ولی اگر در حقیقت راست میگویند و محض تعارف و خوشی من که میزبان آنها هستم نمیگویند خیلی
مشعوف میباشم ولی چون عموماً می بینم که آنها بالنسبه بغذاهای فرنگی از غذاهای افغانی پیشتر
میخورند پس واضح است که راست میگویند زیرا که هیچکس از غذائی که میل نداشته باشد محض
تعارف خیلی نمیخورد بعیالها و پسرها و دخترهایم عیالهای آنها و اولادهای آنها و نوکرهای آنها
علاوه بر خوراک و لباس و اسپ سواری و منزل برحسب رتبه و کفاف آنها مستمری مخصوصی ماهیانه
نقد از دولت داده میشود بهر یک از پسرهای بزرگم حبیب الله خان و نصرالله خان بیست هزار
روپیه ماهیانه بجهت خرج جیب آنها داده میشود و بعیالهای آنها سایر مستخدمین شخصی آنها
هم بهمین قسم مستمریات علحده داده میشود عیالهای من که دو نفر ازانها یکی دختر میر حکیم خان و یکی
دختر میر جهاندار شاه یعنی والده حبیب الله خان و نصرالله خان میباشد و والده محمد عمر خان
و والده امین الله خان و والده غلام علی خان و والده مرحوم حفیظ الله خان و اسدالله خان
و والده فاطمه جان هر یکی از اینها از سه هزار الی هشت هزار روپیه کابلی بجهت خرج جیب مستمری
شهریه دارند و مخارج لباس و منازل و خوراک و سایر ملزومات علاوه براین مبلغ میباشد
ولباسهای آنها متعدد و باقسام مختلف میباشد بعضی بوضع فرنگی و بعضی بوضع مشرقی
میباشند پسرهای کوچک و نواده هایم علاوه بر مخارج خوراک و لباس و غیرها مستمری ماهیانه بجهت
خرج جیب خود دارند در مواقع اعیاد بزرگ مثل عید برات و نوروز بعیال و اولاد خودم لباس
و نقد و زیور یا عیدی میدهم بهمان قسمی که در فرنگستان رسم ست در موقع عید میلاد مسیح عیدی
میدهند تمام اولاد و اهل دربار و صاحب منصبها و نوکرها هم درین اعیاد از من عیدی میگیرند
پسرهای من که تمام روز زحمت میکشند عموماً شبها را با عیال و اطفال خود در سرا بسر می برند
در اوایل سلطنت خودم تقریباً هفته دو مرتبه بحرمسرای خود میرفتم ولی هرچه بیشتر مشغول کارها و امورات


فصل چهارم
۷۰
سلطنتی شدم رسم مجسرا رفتم کمتر شد چنانکه ماهی یک مرتبه یا دو مرتبه شد ولی حالا این قدر
اشتغال دارم که فقط سالی دو مرتبه یا سه مرتبه از عیال و اطفال خود دیدن مینمایم سایر اوقات
سال هم در همان اطاقنائی که مشغول کار هستم شب و روز بسر می برم و عیالهای من در سالی ده
دوازده مرتبه چند ساعتی بملاقات من می آیند خداوند مرا بجهت خدمت خودش خلق فرموده است
تا از طفی که بمن سپرده است حراست نمایم نه آنکه اوقات خود را صرف عیش و عشرت نمایم
بزرگترین سعادت من این است که همیشه مشغول خدمات او باشم دو نفر از پسر هایم یعنی حبیب الله خان
و نصر الله خان هر روز دو مرتبه یا اقلا یک مرتبه بجهت تحصیل دستور العمل برای ترتیب کارها بیومیه نزد
من می آیند پسر ها و نواده های کوچکترم تقریباً هفته دو مرتبه چند دقیقه بجهت ملاقات من می آیند و چون
همیشه مشغول کار میباشم مدت قلیلی می نشینند و بازی یا بعض اوقات با یکدیگر و گاهی هم با من
کشتی میگیرند و بعد از ان آنها را مرخص نموده که بمنزل خود مراجعت نمایند پسر ها و نواده های
من باین قسم تربیت میشوند که از روز تولد شان دایه مقرر میشود که آنها را شیر بدهد و روزی یک مرتبه
یا دو مرتبه در حضور ما در هایشان می برند و بعض اوقات آنها را نزد من هم می آورند و از سال اول تولد
آنها یک نفر آخوند و یک نفر معلم و یک نفرلله و نوکر ها و مستحفظین و منازلی که دارای باغچه های کوچک
بوده باشند برای آنها مخصوصاً معین میشود این منازل از منازل مادر های آنها و منازل خودم هم
دورست بجهت اینکه همیشه تحت حراست و تعلیم دایه ها و معلمین ولله های خود بوده باشند
و این لله ها عموماً صاحب منصبان دولتی میباشند که مُسن و مجرب و از خدمت معاف شده اند
و اطفال بعوض آنکه نزد مادر های خود ضایع شده احمق و شریر بار بیایند تحت مواظبت اشخاصی که
بواسطه این کار نزد من مسئول خواهند بود صحیحاً کاملاً تربیت میشوند و باین سبب اطفال من
تماماً خوب و تربیت شده و معقول برشد میرسند و همیشه خودم هم کمال مواظبت را دارم و در
تربیت آنها خیلی توجه میکنم و اطوار و وضع معاشرت و تعلیم آنها را بچشم دقت رسیدگی میکنم وقتی
که بحد بلوغ رسیدند متأهل و خانه دار میشوند آن وقت را بعد از اتمام کارهای یومیه خود در اوقات
معینه


فصل چهارم
۷۱
معینه بجهت ملاقات من و مادرهای خود می آیند و نیز بآنها دستور العمل داده میشود که از اقوام زیر کمتر
خود دیدن نموده و از انها مواظبت داشته باشند و رفع مایحتاج آنها را بنمایند و بآنها امر مینمایم که
عادت مطالعه و گردش وتفریح را بجهت سلامتی خود از دست ندهند و بشکار بروند تا تنبل
نشوند یا از عدم ورزش و کار ناخوش نشوند عیالهای من ماذونند بسواری اسپ یا کالسکه حرکت
نمایند و عمارات آنها هم بناهای خوب بطرز جدید است که دارای باغهاست و خارج از شهر میباشند
اینها و عیالهای پسرهایم مستحفظ از خود دارند که وقت سواری اسپ یا کالسکه همراه آنها میباشند
هیچ تکالیف و خدماتی متعلق بعیالهای من نیست جز آنکه بامورات خانه داری رسیده گی نمایند
ولی پسر من باید مثل خودم بوطن خود خدمت نمایند تکالیفی که فی الحال پسرهایم بآنها مکلفند از
از قرار ذیل است پسر ارشدم حبیب الله خان همان تکلیغاتی را که خودم باسایر امیرهای سابق
افغانستان داشته ام معمول میدارد بغیر از بعض ادارات تازه مثل اداره امورات خارجه که خودم
بنفسه از این مواظبت دارم ترتیب کارهای یومیه حبیب الله خان از این قرار است که قریب دو
ساعت بظهر مانده بدر بار خود حاضر میشود و ساعت چهار یا پنج بعد از ظهر ال در بارش را فرخص مینماید
روزهای دوشنبه و پنجشنبه منشیهای دربار تمام عرایض و مراسلاتی را که بتوسط پست یا قاصدها
از هرات و قندهار و بلخ و ترکمنستان و جلال آباد و هندوستان و از سائر نقات مملکت میرسد
بجهت او میخوانند و بروات بحواله خزانه بجهت پرداختن مخارج یومیه ادارات متعددوه و
راپورتای حکام وصاحب منصبان لشکری و کشوری ورؤساء کارخانه جات و مخازن قورخانه
و تعمیرات دولتی و دفاتر مالیاتی وغیره چون مرتب شد بصاحب منصبانی که هر یک متعلق بآنها است
داده میشود و منشیهای مذکور جوابها و مراسلات و غیرها را بامضاء ومهر اور سانیده بتوسط پست
ارسال میدارند بعد از اتمام اینها تارسیدن موقع استراحت او بهر کاریکه پیش بیاید مشغول
میشود و وقت قلیلی هم بجهت سواری و تفرج معین دارد و قبل از استراحت بچند دقیقه بدبار
من حاضر میشود و در صورت لزوم صبح هم بعد از اینکه بیدار میشوم پیش من می آید روزهای


فصل چهارم

۷۲

سه شنبه بسلام نظام می نشیند و تمام صاحب منصبهای نظامی با او نهار میخورند و نیز سربازهای جدید
بجهت نظام مستخدم می نماید و متوجه تمام امورات نظامی شده در باب تقصیرات نظامی مرافعه هائی
که راجع باهل نظام میباشد حکم می نماید روز های چهار شنبه بجهت صاحب منصبهای کشوری که
در کابل حاضرند بسلام می نشیند و حکم فقراتی که راجع بآنهاست با و عرضه میدارند می نماید روزهای
شنبه از محبوسین استنطاق نموده بعضی را سزا میدهد و برخی را رها می نماید و در فقره جنایاتی که از
کوتوالی و سایر ادارات با و عرضه میدارند و دیگر عرایض و غیرهارسیدگی مینماید روزهای
یکشنبه تمام کارخانجات صنایعی و مخازن قورخانه کابل را ملاحظه و مستدعیات کارگرها رسید
گی نموده بآنها مرخصی یا اضافه مواجب یا مستمری و غیرها برحسب لیاقت آنها میدهد روز جمعه
روز استراحت او میباشد که آنروز با من است یا مشغول سواری و شکار میشود و نیز از برای نماز
جمعه بمسجد جامع میرود و از مادرها و سایر اقوام خود دیدن مینماید و وضع رسیدگی در محاکمات مملکت من
آسان و ساده میباشد هر کس میتواند مرا یا یکی از اعیان دولت مرا شخصاً ببیند و بدون
توسط یا سفارش احدی عرض حال خود را بنماید آن وقت بر حسب شهادت و ثبوت فقره مذکوره بیحلاظه
و طرف داری خودم یا پسرم حکم میدهیم اگر کسی نمیخواهد عرض خود را در محضر عام بنماید مشار الیه
میتواند عرض خود را کتباً معروض دارد و در خواندن این عرایض مطول ملال انگیز مردم وقت زیادی
ضایع میشود و مطلب هم کمتر فهمیده میشود ولی مردم آن قدر تنبل میباشند که زبانشانرا حرکت نمیدهند
و از نوشتن مزخرفات وقت مرا ضایع میکنند لهذا حکم کرده ام که هر کس غیر از صاحب منصبهای
دربار خواسته باشد کتباً عرض حالی بنماید باید کاغذ مهرداری که قیمت آن سه روپیه است خریده
عریضه خود را روی آن بنویسد و این تدبیر بسیار زحمت بفایده مراکم نمود و منشیهای دربار خلاصه
این عرایض را و جواب آنها را مینویسند عارضینی که عرایض خود را نزد پسرم می آورند عقب محجر
چوبی پشت سرهم بترتیب می ایستند و این محجر با لقسمی میباشد که فقط یک نفر بنوبت خود از وسط
آن پیش بیاید و یک نفر مستخدم مخصوصی که بجهت این کار مقررست آنها را بحضور می آورد ولی اگر

ضعیفه


فصل چهارم
۷۳

ضعیفه یا پیر مرد باشند یا کسانی که خیلی ضعیف یا کم جرأت میباشند یا کسانیکه از جهت دیگری
نمی توانند عرض حال خود را صحیحاً بنمایند از جانب آنها عرض بیگیها در حضور عارضین بآواز بلند
بپسرم عرض مینمایند و پسرم عرایض آنها را رسیده کی نموده حکم آنرا می نماید در محاکمات ما
تفاوت بین قوانین بجهت اشخاص متمول و فقیر نمیباشد اگر فقیری یا شاهزاده از یکدیگر شکایتی
داشته باشند هر دو مساوی میباشند و هر دو شانه بشانه در حضور خودم یا پسرم می ایستند تا بعرض
آنها رسیده کی شود حالا کار های جمعیتی قدیم افغانستان متداول نمیباشند در زمان قدیم
بسبب نفوذ دوستهای خود بعضی امتیازات و استیلا باشخص ضعیف میداشت در فقرات
بسیار مشکل مطول که محتاج برسیده کی قضایای متعدده یا محتاج بشهود متعدد بجهت اسباب مطلب
میباشد پسرم حبیب الله خان آن فقرات را بمحکمه قضاوت یا جنایات یا تجارتی یا مالیاتی بر حسب
اقتضای فقره مذکور رجوع مینمایند ابتدا تحقیقاتی بعمل می آمد آن را محتصر نموده خلاصه را نزد
من ارسال میدارند که حکم قطعی آنر بدهم نصرالله خان برادر کوچک حبیب الله خانرا بریاست دفتر
محاسبات مقرر داشته ام و بعد از اینکه محاسبین تصدیق نمودند که حساب شخصی بطور صحیح و بغیر ضا
تمام شده است یک نفر مصدق بعد از امضا اتمام دفعات حساب آنرا محه نموده بنصرالله
خان مینماید که او هم نوشته مذکور را امضا و مهر نماید و دیگر گفتگوی نمیماند ولی اگر شخص مذکور
حساب را بطوریکه محاسبین تصدیق نموده اند قبول ننماید مصدق مزبور در حضور نصرالله
خان فقره مذکور را مجدداً رسیده کی نموده حکم قطعی آنرا مینماید در فقراتی که خارج از قدت
نصرالله خان میباشد آنها را بحبیب الله خان یا بخودم رجوع مینماید پسرهای دیگرم
بواسطه صغر سن هنوز بخدمتی مقرر نشده اند از نه که حبیب الله خانرا بجهت ضبط و ربط
تمام امور مذکور مقرر داشته ام برای خود مروز مخصوصی بجهت کار نمیباشد ولی از ساعتی که
از خواب بیدار میشوم تا وقتی که باز بخواب میروم کارها و تکالیف خود را با چنان رغبتی متحمل که هر
کاری که پیش می آید فوراً در صدد انجام آن بر می آیم یک نفر امام جماعت بجهت اهل دربار معین است


فصل چهارم ۷۴

روزی پنج مرتبه نماز را با جماعت بجا بیاورند و محتسبین در تمام مملکت مامور میباشند که اوّلا مردم را
وادارند که روزی پنج مرتبه از برای نماز در مساجد حاضر شوند و در ماه رمضان هم روزه بگیرند هر گاه
بحرف آنها گوش ندهند عدّۂ معینی بآنها تازیانه میزنند چرا که ملتی که مقید بدینی نباشد فاسد شدۂ
تمام و تباه میشود و بدکرداری مردم را در این دنیا و در آخرت بدحال می نماید در مملکت من اشخاصی که
دارای سایر ادیان میباشند آزادند و بدون تعصب با آنها رفتار میشود و در کارهای دولتی هم
بمناصب جلیله مقرّر میشوند و این فقره بکلی برخلاف قانون انگلستان میباشد که اشخاصی که
دین معینه انگلستان را ندارند از استحقاق داشتن بعضی مناصب جلیله محروم می مانند مثلاً
خودم مسلمان سنی مذهب هستم ولی بعضی از اهل تشیع و هنود را هم صاحب مناصب بزرگ نموده‌ام
هر کس میتواند ادعای خود را در حضور من باین طریق عرضه بدارد اوّلا بیرون درب طاق آمده
اطلاع میدهد که میخواهد بحضور بیاید پس از ان با و اجازه داده میشود و داخل اطاق شدۀ شخصاً بخودم
عرض حال خود را بنماید یا عریضه خود را نوشته بناظر یا معاون او یا بیکی از منشیهای دربار یا بپستخانه
بدهد و باید روی پاکت بنویسد غیر از امیر صاحب کسی دیگر نباید پاکت را باز کند این عریضه جات را خودم
باز میکنم و میخوانم و اگر لازم باشد بدست خودم هم جواب مینویسم و همان وسیله که عریضه بمن رسیده
است بعارض میرسانم اگر مشار الیه نتواند عریضه خود را بتوسط یکی ازین وسایل بمن برساند
مخبرین و جاسوسان آشکارا و مخفی دارم که فقره مذکوره را اطلاع بدهند و اگر آنها هم اخبار ندهند از
ایشان مواخذه و آنها را تنبیه سخت مینمایم عقیده مردم افغانستان این ست که هر کس از من دستخطی
دارد و در هر خانه جاسوسی از من میباشد ولی این مطلب خالی از اغراق نیست
تمام عمارات مسکونی من در نقاطی که نظر اندازهای خوشنما دارد و ساخته شده است و در محل
فرحناک خوش آب و هوائی واقع میباشند و اطراف عمارات مذکور با غها و درختهای گل میباشد
و بطوری ساخته شده است که در یک عمارت او طاقهای گرمخانه زمستانی و ایوانهای وسیع
با درهای بزرگ بجهت تابستان میباشند ترتیب اطاقها باین قسم است که در فصل بهار شگوفه
اشجار


فصل چهارم
۷۵
اشجار و در موسم پائیز رنگهای گوناگون برگها در منظر اطاقها جلوه گرست از تماشا پاره پاره بدن برف نیرستان
که خیلی با صفا است تابیدن مهتاب در شبها جالسین این عمارتها که در دم دریچها نشسته اند محظوظ
میشوند عموماً خود هم تابستان و بهار و پائیز را خارج از شهر بسر می برم تا چندین هفته در چادر ها اقا
مینمائیم و این چادر ها را در نقاطی میزنند که از انجا تمام شکوه فضای خوش نما و سرخی مغرب و رنگهای
زرد و پائیزی نمایان است همیشه مایل بنظر انداز خوشنما و گلها و سبزه و آوازهای خوش و تصاویر هرگونه
چیزی که طبیعتاً خوشگل است میباشم لباسهای رسمی یومیه من بسیار ساده بطرز
لباسهای فرنگستان میباشند ولی در مواقع بزرگ لباس رسمی نظامی یا (دیپلوماتیکی)
میپوشم شب یا وقت فراغت لباسهای فراخ که از حریر چینی یا ژاپونی که بطرز لباسهای
اعراب یا اوزبکیه یا مغولیه دوخته شده است میپوشم و نیز کلاه کوچکی یا عمامه کوچکی از پارچه مل یا
حریر بسر میگذارم این لباسهای فراخ بجهت پوشیدن و درآوردن خیلی سهل و ازین بابت
اسباب راحت میباشد مخصوصاً وقتی که ناخوش و مبتلای دردی هستم و در هر جا که بودم
باشم چه در سفر و چه در حضر بجهت غلام بچه های من همیشه مکتبی مرتب میباشد که آنها در انجا تکالیف
و مسائل دینی خود را و تواریخ و جغرافیه و هندسه والسنه خارجه و تیراندازی را تحصیل مینمایند وقتیکه
یک دسته از انها حاضر خدمت هستند دسته دیگری مشغول درس میباشند زمانیکه فارغ التحصیل
و بزرگ شدند بخدمات دولتی مامور و فرستاده میشوند در نظام فوجی موسوم بخانه آبادی میباشند که
مرکب از پسرهای کوچکی است که تمام اولادهای صاحب منصبهای نظامی و خوانین مملکت میباشند
و اینها مشق و حرکات نظامی را تحصیل مینمایند و بعدها در افواج دیگر مامور میشوند خودم و بعضی از
صاحب منصبها سیگار میکشیم و سایرین قلیان میکشند مجالس بزم من خیلی ساده میباشد و نظرات
تمام مدتی که مشغول کار هستم هر چند دقیقه بعد از اتمام جواب مراسلات یا کار دیگری لمحه مکث نموده
با صاحب منصبها و اهل دربار خودم صحبت میدارم و شبها شطرنج بازها و تخته نرد باز در حضور
من مشغول بازی میشوند و بعضی اوقات بازی آنها را تماشا می کنم و گاهی هم خودم بازی میکنم ولی کم


۷۶
فصل چهارم
اتفاق می افتد که خودم بازی کنم مطربها بجهت مسرت حاضرین مجلس مشغول خواندن ونواستن
سازها هستند وبعضی اوقات هم خودم یک دو دقیقه از کار طفره زده گوش میدهم چون بالطبع
مایل بموسیقی هستم و بهترین پیانو ها و تار ها وکمانچه ها ونی انبا ها و سایر ساز ها همیشه در عمارات من
مهیاست خودم موسیقی را خوب میدانم و کمانچه و رباب را میتوانم بزنم صاحب منصبهای من که در
حضور من هستند ازین اسباب طربی که برای آنها مهیا مینمایم باید محظوظ و مسرور بشوند و با کسانیکه از روی
صداقت و دیانت بمن خدمت میکنند بطور دوستی با آنها سلوک مینمایم با بعضی انرا آنها شوخی
می کنم و بعضی اوقات هم آنها با من شوخی و ظرافت مینمایند و همیشه مشغول خنده و ظرافت میباشم ولی
با اشخاصی که منافق و فرورسیباشند خیلی سختی و تندی مینمایم چنانچه سعدی میگوید نکوئی با بدان
کردن چنانست که بدکردن بجای نیک مردان بمحض آنکه در رخت خواب میروم خواهم نمی برد لی
شخصی که مخصوصا مقرر است که بجهت من کتاب بخواند نزدیک تخت خواب من می نشیند و کتابی
برامن میخواند مثلا تواریخ ولایات وملل مختلفه و کتب جغرافیه و شرح حالات سلاطین و مدبرین عظام
و کتب پولیٹکی و من هم گوش میدهم تا بخواب روم آن وقت یک نفر قصه کوبعوض او میاید و قصه
میگوید تا صبح که بیدار شوم و این قصه اسباب راحت من میباشد چرا که نفر سه استمراری
قصه کوکسالت اعصاب دماغ مرا دفع مینماید خودم چندین کتب تصنیف کرده ام و آنها هم در
مطبع کابل بطبع رسیده است رسم خواندن کتاب با واز بلند برای من بعضی فوائد دارد از ان جمله
در مدت عمرم که هزار ها کتاب برای من خوانده اند هر روزی بجهت ترقی و تحصیل علم سبقی گرفته ام
چون قصه هر چه بآواز بلند تر برای شخص گفته شود بهتر بخاطرش میماند هر چند بیشتر این قصه ها پر از
اغراق و عقائد باطله است ولی باز هم بواسطه شنیدن آنها از خیالات و عقائد متدیم مردمان گذشته
خیلی اطلاعات حاصل مینمایم و خیال میکنم که دنیا از امه قدیم تا حال چه مدت ترقی کرده
است یک فائده دیگری هم دارد که بخواب رفتن با بودن صدای همیشه قصه کو طبیعت
مهیا هو عادت میگیرد ولهذا میتوانم در میدان جنگ یا در سایر مواقع مثل آن راحت بخوابم
السنة


فصل چهارم
۷۷
السنه مفصله ذیل را میتوانم تکلم نمایم و خطوط آنها را هم بخوانم افغانی که زبان قدیم افغانستان
است و فارسی که زبان علمی میباشند و روسی و عربی و هندوستانی این دو زبان آخری را کاملاً
نمیدانم ولی می فهمم مایل هستم که از تمام مطالب چیزی تحصیل نمایم و ابداً موقعی را بجهت تحصیل علم تازه
از دست نمیدهم لهذا هر وقت از مردمان خارجه یا از اهالی وطن کسی بحضورم می آید از انها هر گونه سوال
مینمایم مخصوصاً از مطالبی که میدانم آنها را اطلاعی کامل حاصل است خیلی تحقیق میکنم تا باین واسطه
از هر کس چیزی کسب نمایم
در باب اعیاد و ایام تعطیلات در افغانستان سالی پنجروز عید میکیرند و این ایام از قرار ذیل است
یکی عید فطر و دیگری عید اضحی این دو عید چون از قرار ماه قمری معین است در فصول مختلفه
واقع میشود عید سوم عید برات است این عید هم بحساب ماه قمری است و چهل و پنجروز قبل از
عید فطر است عید چهارم عید نوروز است که هر سال بتاریخ بیست و یکم ماه ماس فرانسه واقع
میشود در تمام این اعیاد بضی از صاحب منصبها و نوکرهای خود و نیز بصبیانها و اطفال و اقوام
خودم هم انعامات و خلعت میدهیم در ایام عید با تجار هم برای من تعارفات می آورند در روز نوروز
تمام اشیاء و آلات و ادوات حربیه و قورخانه و غیره را که در ظرف تمام سال در کارخانجات کابل
ساخته شده است غیر ازان چیزهائی که در انبارست ملاحظه و معاینه می نمایم بکارگرهای کاین اشیا
را ساخته اند برحسب قابلیت اسبابی که ساخته اند جزایا سزامیدهم و عیب و نقص کارهای آنها را
بآنها می نمایم تا بعدها در کار خود بیشتر مواظبت نمایند توپها و تفنگها و غیره را که میپسند مینمایم به نشان
زدن امتحان میکنم پس ازان در قورخانه و مخازن دولتی ضبط می کنند و اسلحه که ناقص ست بکار خانجا
عودت میدهند تا آنها را اصلاح نمایند عید پنجم یادکار لقبی ست که دران روز ملت من بمن داده
است یعنی لقب ضیاء الملت والدین این لقب در روز عید الضحی که مصادف بابیست و پنجم
ماه مر۱۸۹۶ه میلادی بود ملت من بمن دادند ولی چون تصدیق این لقب از تمام ولایات سایر
شهرهای افغانستان در ماه اوث که مصادف با بیست و چهارم ماه اسد بودند من رسید


فصل چهارم
۷۸

این عیدسیر افغان همه ساله در بیست و چهارم ماه اسد تجدید میشود و امتیازات و نشانهای که
از جانب دولت من بصاحب منصبها داده میشود از قرار ذیل است. حرمت عزت
شجاعت. امانت. صداقت. خلوصیت. خیرخواه اسلام و این امتیاز آخر که فقط
بیک نفر داده شده است و آن میر منشی سلطان محمدخان ست و آن نشان را در ۱۸۹۳ء میلاد
روزی که عهدنامه سرمارتیمر دورند (وزیر امور خارجه هندوستان که از جانب دولت هندوستان
بسفارت بکابل رفته بود) با دولت من با مضار رسیده بود بمشارالیه دادم تمام این نشانها از طلا
میباشند و بعضی از انها هم مرصع میباشند و نشانهای نقره هم هست که تعداد آنها بسیارست
و این نشانها بسپاهیان شجاعی که در میدان جنگ فتوحات نمایان نموده و از دیگران امتیازی
حاصل کرده باشند داده میشود اسم نقطه این فتوحات را همیشه برنشانهای نقره نقش می نمایند
اگر چه گمان ندارم که پیغمبر ما صلوات الله و سلامه علیه امر فرموده باشند که زنها از منازل خود بیرون نیایند
و این مسئله همیشه تنازع فیه بوده است ولی رسم اعیان و اشخاص متمول از زمان قدیم این
بوده است که عیالهای خود را در حرم سراها یعنی منازل یا عماراتی که مخصوص آنها بوده است نگاه بدارند
پس بجهت خواتینی که از منازلشان بیرون نمی آیند لازم ست وسایل مراوده با کسانیکه از حرم سرا
خارج هستند داشته باشند لهذا در هر یکی از حزام سراهای من چندین غلام بچه و خدمتکار بای زنانه میباشند
و برای تمام این خدمه حرم سراها یک نفر خانم جوان که لباس مردانه می پوشد و ملقب بسردار میباشد
معین ست و اینها حامل رقعه جات و پیغامات میباشند رسم قدیم که خواجه سراها در حرم سراها
بجهت این امور مقرر میداشتند متروک نموده ام علاوه براین اشخاص عیالهای من مستخدمین شخصی
و ادارات مثل ایشیک اقاسی و قاپچی و خزانه دار و میر آخور و صند و قدار و غیرها هم بجهت خود دارند
عیالهای من هر وقت میل داشته باشند در کالسکه ها و یا سواری اسپ حرکت و گردش می نمایند
همیشه بجهت حجاب نقاب بر صورت افگنده اند
فصل پنجم در باب روابط بین دولتین انگلستان و افغانستان
خداوند


فصل پنجم
۷۹

خداوند تبارک و تعالی در قر آن مجید فرموده است یا ایها الذین آمنوا اوفوا بالعقود
و خواجه علیه الرحمه گفته است آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است با دوستان
مروت با دشمنان مدارا اگرچه از ستر ا عنوان این فصل معلوم میشود باید تمام مذاکرات و محاورات
و روابط بین دولتین برطانیه عظمی و افغانستان را آغاز بیان نمایم و نیز سرحدات آنها را که در
اوقات متعدده در معرض تغییر و تبدیلست مذکور بدارم و در باب روابط آتیه بین این دو
ملت حدس خود را اظهار بدارم ولی این دو مطلب را در دو فصل علیحده بعنوان سرحدات افغانستان
و تدابیر آتیه آن جداگانه ذکر خواهم نمود در این فصل بیانات خود را مختصر مینمایم باینکه
مطالب واضح متنا به را که بین دولت افغانستان و دولت برطانیه عظمی در مدت
سلطنت من پیش آمده است اظهار دارم وسعی مینمایم که این مطالب را هر چه ممکن شود
اختصارا شرح دهم چرا که اظهار تمام مطالب بطوری که در دل دارم در صورتیکه اظهار آنهم ممکن باشد
باز مصلحت نیست که مطالب مذکور را تحریر نمایم در باب یک فقره مطلبی که از بدو جلوس من
بتخت سلطنت تا الحال مطرح بخت گیری زیاد و سبب اختلاف از قدیم بین عموم اهالی
انگلستان و افغانستان بوده است اقدام نخواهم کرد امید و ملت را میگذارم که اینگونه
مطالب خودشان قطع و فصل نموده حکم آنرا بنمایند و منازعات آنها دخلی بمن ندارد
و مطلبی که مطرح مناقشه میباشد اینست که روزنامه های انگلیسی و اهالی انگلستان میگویند
که ما تخت سلطنت افغانستان را با میر عبدالرحمن خان عطا نمودیم و او نوکر موظف ما میباشد
اهالی افغانستان در جواب میگویند آیا انگلیسها امیر عبدالرحمن خان را دعوت نمودند که از روسیه
آمده تخت سلطنت افغانستان را قبول نماید و چنین نیست آیا دولت انگلیس او را از حضرت
روسها متخلص نمودند یا دولت مذکور از دولت روس خواهش نمودند که او را بگذار بیاید ادعای
خود را در باب تخت سلطنت از پیش ببرد این چنین هم نیست آیا دولت انگلیس با میر عبدالرحمن خان
که در روسیه بود اطلاع داد که ما منتظر میباشیم که مدعی برای سلطنت افغانستان پیدا شود


فصل پنجم
۸۰
واکر خدا خواسته باشید میتوانید مجدانه ادعای آنرا نماید خبر چنین نیست آیا انگلیسها با واعانه نقد
یا همراہی دیگری بجهت مخارج سفر او از روسیه بکابل نمودند یا قبل از جلوس او بتخت سلطنت
مددی با و دادند هیچیک نشده و نیست و نیز اہالی افغانستان میگویند که چند ماه بعد از ورود او بسرحدات
افغانستان و بعد از داخل شدن او بخاک افغانستان میر سلطان مرادبیک میر قندغز و سایر
میرهای قتله غزن و ترکستان او را توقیف نمودند و او را نمی گذاشتند که بکابل بیاید چرا که صاحب
منصبهای انگلیس که در کابل بودند کمان میکردند که عبد الرحمن خان را روسها فرستاده اند یا باجازه
روسها آمده است و نمیخواستند او را که بکابل بیاید صاحب منصبهای مذکور چون خود آنها نمیخواستند
افغانستان را نگاه داری نمایند تند اسلطنت افغانستان بموسی جان و سایرینکه داعیه سلطنت
میداشتند میدادند چرا که اهالی افغانستان مردمان جنگی شجاعی بودند و این مملکت بین انگلیسها و
روسها بیطرف افتاده بود ولی بنا بر قول افغانها چون دیدند بتوفیق خداوندی و زور بازوی قوی خود
امیر عبد الرحمن خان تمام این اشکالات را که بجهت او فراهم آورده بودند رفع کرد تمام میر ہای
مذکور باو اطاعت نمودند و امیر عبد الرحمن خان تمام ترکستان را مفتح نموده داخل قند وز گردید
و چندین هزار غازی و تمام سپاهیان با و ملحق شدند و موسی جان یا دیگر کسی تخت سلطنت را
از انگلیسها قبول ننمود و در تمام مملکت از اجتماع غازیها نیکه خیالات مخالفت آنها
با انگلیسها روز بروز در تزاید بود و اشتیاق جنگ از هر کس آشکارا بود و در ان وقت ایوبخان
از هرات در شرف حرکت بود که بعساکر انگلیس در قندهار حمله بیاورد انگلیسها مجبور شدند با امیہ
عبد الرحمن خان مشغول مذاکرات شده با و اظهارات دوستانه نمایند تا خودشان سالما آن
مملکت را تخلیه نموده با نام نیک بیرون بروند ملت افغانستان این کار را کردیم که از جانب خو
وکلا و و آدمها فرستادیم تا عبد الرحمن خان را دعوت نمایند که از روسیه بیاید و مشارالیه
خواہش ما را پذیرفت که حکمران ما با شد و از روسیه عازم گردید اگر کسی زحمت بکشد ندا کر اتیکہ بین
لیپل کر یفین بماسور پوستی دوله انگلیس امیر عبد الرحمن خان شده است بخواند خودش
بآسانی
م۳


فصل پنجم
۸۱

بآسانی معلوم خواهد نمود که امیر معظم له صریحاً مرقوم فرموده است که تخت سلطنت را قبول نخواهیم نمود
ونمیتوانم قبول کنم مگر با جازه و از جانب خود اهالی افغانستان باشند وقبل از نیکه امیر معظم داخل کابل
شود و پیش از انکه با لیرسپل گریفین ملاقات نماید ما او را در محل چاریکار بسلطنت قبول نموده
بودیم و معلوم است که این امر را سرسیپل گریفین و صاحب منصبهای انگلیس که در کابل بوده‌اند بمضاء
نموده بطور خوشحالی از امیر معظم له مرخصی حاصل نموده رفتند و امیر معظم له در قول و قرار خود این قدر صحیح
و درست بود که لشکر انگلیس با وجود اینکه بالنسبه بسنهٔ ۱۸۴۲ پیشتر در محل خطر بودند وقتیکه خبر پریشانی
عساکر انگلیس در قندهار با نها رسید باز توانستند که سالما از افغانستان بیرون بروند و جه اعانه
ما بانه هم که دولت انگلیس با میر معظم له میدهد بقیناً دولت هندوستان اگر فائده منفعتی
بجهت خودشان تصور ننمایند و جه مذکور را نخواهند داد امیر معظم له تمام این وجه را بلکه بیشتر از ان هم بجهت
ابتیاع نمودن اسلحه و ادوات حربیه از انگلستان برای محافظت سرحد هندوستان بمصرف میرساند
امیر معظم له از ادعا نمودن بعضی نقاط مملکت خود صرف نظر نموده است و نیز از محاورات با دول خارجه
بدون اطلاع دولت هندوستان و تا با انها مصلحت ننماید اجتناب نموده است و نیز امیر معظم له
بملاحظه آنکه بواسطه عهود مقدسه که نموده است و نظر بوعده که داده است اقرار دارد که با هیچیک
از دشمنان هندوستان موافقت ننماید اگر دولت انگلستان دوستی امیر افغانستان را قابل
نمیدانستند این وجه اعانه را با و نمیدادند چرا که بسیار حکمرانها و امرا و نوابها و راجه‌های هندوستان
که بعضی از انها مثل نظام حیدرآباد که مملکت آنها از مملکت امیر معظم له وسیعتر میباشد بخواهی نمیدهند
علاوه بر این وجه اعانه از زمان جد امیر معظم له بتمام حکمرانهای سابق افغانستان داده میشد چرا که
این مایه از دیاد قوت و سلامتی افغانستان برای حفاظت هندوستان از خطی خارجه بدرجه
یقین میر باشند در اینگونه مکالمات مردمان عوام خود را داخل نمیکنم و این طور تخمته گیر بیجا را
بخود آنها و امیگذارم که بموجب استدراکات خود آراء خود را ظاهر نمایند صرفهٔ انگلستان و افغانستان
در این است که در روابط دوستی با یکدیگر نهایت موافقت را داشته باشند و از داشتن این موافقت

فوائد


۸۲
فصل پنجم
فوائد خود را هم بدست می آورند از اولاد و اخلاف خود و اولاد و اخلاف علیا حضرت ملکه انگلستان
خواهش مینمایم و بآنها جداً نصیحت میکنم که همیشه در صدد استحکام این دوستی بر اساس محکمی محکمتر
از پیشتر بوده باشند زیرا که سلامتی هندوستان و افغانستان بیکدیگر بسته است و قوت آنها در
اتفاق است و ضعف آنها در نفاق نمیتوانم از ذکر این مطلب اغماض نمایم و بگذر هم بدون انیگه
رفع اشتباهی که شاید از برای مردم حاصل شده باشد بنمایم و آن این است که سرلیپل گریفین بو
صاحب منصبهای انگلیس که در کابل بودند نه فقط همین سلطنت مرا از جانب اهالی و طن خودم امضا
نمودند بلکه آنها مذاکرات خود را بطور زبرگی و از روی سیاسی دانی باختتام رسانیدند و خدمت
بزرگی بدولت انگلیس و ملت افغانستان نمودند باعتقاد من سرلیپل گریفین در مذاکراتی که
بامن و اهالی افغانستان نمود و این فقره را بحالت اینگونه اتفاق دوستانه رسانید بجهت
فواید دولت خود کمال تدبیر را بعمل آورد و پاداش این خدمات بطور شایسته کی باو داده نشد
بخیال من مشارالیه مستحق لقب لارد کابل میباشند چنانچه رابرت مستحق لقب لارد قندهار
گردید چنانچه جناب علی بن ابی طالب که خلیفه چهارم پیغمبر ما بوده است میفرماید انظر الی ما
قال لا تنظر الی من قال حرف در این نیست که آیا معاهدات ما از کدام طرف سخت تر میباشد
ولی نکته اهمی که بخاطر باید داشت اینست که فواید این دولت ملت یکی میباشند و این نکته را بنظر
دقت ملاحظه داشته از روز اول سلطنت خودم شروع باستحکام این دوستی نمودم د از لارد دفرین
یکی از فرمانفرمایان هندوستان اشتیاق دارم که در زمان فرمان فرمائی خود بمن هرگونه اظهارات
دوستی نموده باعث پیش رفت خیالات من شد سفیر اولین من در زمان فرمان فرمائی مشار
الیه جنرال امیر محمد خان بود که از زمان طفولیت من نوکر خیلی معتمد من بوده است و مرد بسیار عاقل
و سیاسی دان مجربی بود و نیز بجهت ثبوت این معنی که خیالات دولت هندوستان نسبت بمن
خیلی دوستانه میباشد یک نفر سفیر مسلمان بدربار من فرستاد (لارد دفرین بتاریخ شانزدهم
ماه ژون سنه ۱۸۸۳ میلادی مطابق سنه ۱۳۰۰ هجری بمن نوشت که سالی دوازده لک روپیه وجه اعانه
برای شما


فصل پنجم
۸۳
برای شما بجهت استحکامات سرحدی قوای لشکری مقرر شده است بمناسب نخواهد بود که یک دو کلمه در باب
خصال این فرمان فرمای پسندیده خیال بیان نمایم این شخص هیچ تعصبی در باب مذهب یا طایفه
یا عقیده کس نداشت و عقیده اش این بود دستیکه مردم در حضور قاضی مطلق بجهت جواب دادن از
اعمال خود بایستند اینکه از چه طایفه و چه ملت هستند محل اعتنائی نخواهد بود مشارالیه همیشه باین قاعده
رفتار مینمود که همه ماها در نظر خداوندی مساوی هستیم و ازین جهت دلیل ندارد که عدالت بالسویه در حق
تمام مردم در محاکمات نواب او که سلاطین روزگارند متساوی نباشد مشارالیه بسیار سعی نمود که علیا
حضرت ملکه انگلستان در حق رعایای هند خود همان حقوقی را منظور میفرماید که اتباع سفید پوست
او دارا هستند این مطلب باعث تکدر خاطر بعضی از رعایای سفید پوست مذکور گردید ولی این وسعت
خیال اثری خوب درمردم گذاشت که در خاطر و قلوب آنها اخلاص و محبت زیادی نسبت بمشارالیه
پیدا شد در تمام مدت فرمان فرمائی اور وابسط بین من ولار د پین نهایت دوستانه و خالصانه
بوده است مثلی است فرشی که در چندین سال گسترده شده است چندین سال هم میخواهد تا جمع شود
لهذا ممکن نبود که حالات خصمانه و عناد و تنفر و بدگمانی و سوءظنی که بین انگلیسها و افغانها از پنجاه
سال قبل بوده است واسباب این شده که کسان و اقوام این دو ملت بمخالفت یکدیگر جنگیده و از
دست یکدیگر مقتول شده اند بزودی از خاطرها محو و بیرون رود اهالی این هر دو ملت حکایات و کتبها
نوشته و یکدیگر را غدار و بی اعتبار و عهد شکن خوانده اند رفع تمام این خیالات و اختلاف آراء
وشستن تمام مذاکرات زمان گذشته را از لوح خاطر این دو ملت و آنها را از یکدیگر مطمئن نمودن در
همچو وقتی که تمام اظهارات دوستانه را طرفین حمل بر فریب می نمودند اگرچه بکلی مشکل
نبود ولی کار آسانی هم نبود بواسطه دلایل چندی که بمخالفت حقیقت این دوستی وجود داشت بسیار
مشکل بود که روابط دوستانه را بطوریکه شاید و باید مستحکم نمود دولت هندوستان اختیار نداشتند
که تا این درجه با من همراهی نمایند یا بقدریکه لازم بود وعده همراهی بمن بدهند و نه این مدت را اعتماد بصداقت
و راستی و دوستی من داشتند که رغبت باقدام این امر بنمایند و خودم هم نمیتوانستم دوستی خود را
باندازه


۸۴
فصل پنجم

باندازه که لازم بود آشکارا نمایم چرا که رعایای من جاہل و متعصب بودند و اگر اظہار رضامندی و
خوشنودی نسبت با نګلیسا می نمودم ملت من مرا کا فر میخواندند و میگفتند با کفار ہمدست شده
است پس بمخالفت من برخاسته با من جهاد می نمودند پس میدانستم تا زمانیکه مملکت خود را ازین
مردم متعصب و یا غی پاک و منزه نګردانم نمیتوانم دوستی خود را کاملاً ظاہر نمایم یا انکه انرا کاملا اجرا د
بدارم من مثل محمد یعقوب خان احمق نبودم که قبل از استحازه از ملت خود و پیش از انکه بجهت
محافظت سر لوئی کویک ناری دارای اقدامات کافی بوده باشد محض اظهار خوش آمد و ابراز دوستی خود
سفارت مشارالیه را بکابل مقبول نمود و حال انکه این اقدام فوق قوه او بوده است و نتیجه اش
این شد که کویک ناری را کشتند و بدین سبب او را از سلطنت عزل نموده محبوساً بهندوستان برد
چندین ہزار نفوس بقتل رسیدند دولت هندوستان با من معاہده نموده بودند که در اغتشاشات
داخله افغانستان مداخله نمایند ازین سبب اگر اہالی افغانستان بجهت دوستی که با دولت هندوستان
داشتم در مخالفت من جهاد می نمودند از جانب دولت ہندوستان میثاقی با من نبود که در
اغتشاشات داخله و ملکی من از من کمک نمایند علاوه بر این میخواستم که بخاطر این دوستی
چنان عبارات متملقانه اظہار بدارم که در زمره متملقین و کم جراتها محسوب شوم در زمان حکمرانی خودم آن
افتخار او قار یرا که خصلت موروثی ملت من میباشد آشکار نمودم و ابدا این خصلت را در موقع اشکال
بزرگی و وقت تنګی ہم از دست ندادم ولی میدانستم که نداشتن اطلاع کامل از حالات یکدیگر اسباب
سوء ظن میشود و سوء ظن استمراری ہم موجب وقوع جنګ و جدال میکرد د و نتیجه آن تباہی و تمامی
است لہذا خیلی ساعی بودم و حالا هم سعی میکنم که انگلیسها و افغانها بیشتر از بیشتر بایکدیکر مراوده داشته و باهم
نزدیک تر شده روابط دوستی شان محکمتر کرد دچرا که هر چه بیشتر بیکدیکر اعتماد و اطمینان داشته
باشند بجهت هر دو ملت بهتر خواهد بود و تلاش نمودم که ہر چه زودتر ممکن باشد باین مقصود نایل کر دم ولی
دولت ہندوستان بسیار مردد بوده خیال نمودند آیا دوستی افغانستان فائدہ دارد یا نه و اگر
دارد آیا بدوستی آنها میشود اعتماد کرد یا خیر و هرگاه میتوان ہم اعتماد نمود آیا فوایدی که از دوستی

ایشان


فصل پنجم
۸۵
ایشان حاصل شود حیران بزحمت محافظت آنها را خواهد کرد یا خیر اگر جواب تمام این سوالات بطور دلخواه داده
شود باز هم سوال خیلی معتنائی باقی می ماند و آن اینست آیا مجلس پارلمنت انگلستان دولت
هندوستان را اجازه خواهد داد که اینگونه معاهدات را اجرا بدارند یا خیر و اگر مجلس مذکور بدولت
هندوستان اجازه بدهد که اینگونه تعهدات را بنمایند با دولت روس مقابل شوند آیا این قدر هم
ممکن است یا خیر و اگر ممکن باشد آیا منافع آن مقابل با خسارت آن خواهد بود یا نه و نسقی که اقتدار
بدست دسته مقابل سپارد آیا ترتیب های ژنرالی که قبل از آنها بوده اند بحال خود باقی خواهند گذاشت یا خیر
جانشین پارلمنت مرکب از دو طایفه میباشند که یکی از انها را (ویک) دیگر برا توری میگویند و همیشه
این دو دسته با یکدیگر مخالفت دارند و هر طایفه که غالب میشوند امورات دولتی کلیه بآنها راجع میشود
و دسته مغلوب از کار با خلع میشوند و بیشتر اوقات هم ترتیب اقدامات مغلوبین بهم میخورد
مختصر کلام فهم فیلسوفانه آنها بعینه مثل فهم فیلسوفانه آن نوکر بیکاره است که آقای او نا خوش
شده بود و او حاضر خدمت بود آقا بنوکرش گفت من ناخوشم برو طبیب را بیاور نوکر جواب داد شاید
حالا طبیب منزلش نباشد آقا گفت من میدانم که حالا منزل است نوکر جواب داد اگر منزل هم باشد
شاید نیاید آقا گفت یقیناً خواهد آمد نوکر گفت شاید دوا نداشته باشد آقا گفت دوا هم دارد نوکر
گفت آقای من شما میدانید که مرگ حق است شاید بعد از این همه زحمتها دوامعالجه مرض شما را ننماید
پس چه تفاوت دارد که شما چند روز جلوتر بمیرید یا عقبتر من دولت هندوستان را ملامت نمیکنم
باین جهت که آنها از دوستی ملت افغان فائده نبرده اند چرا که دوستی مذکور بواسطه اشتباهات
یک نفر یا دیگری همیشه منجر باغتشاشات و جنگ و اتلاف نفوس گردیده و هیچ فایده حاصل نشده
و بعد از رفتار امیر شیر علی خان و یعقوب خان دولت مذکور نمیتوانست با مارت افغانستان
اطمینان کلی داشته باشند علاوه برین شبهات اشکالات زیادی نزا هم بوده است که ما را
نمیگذاشت با یکدیگر بهتر موافقت نمائیم این معنی بخوبی واضح است که خیالات و افکار و وضع شلیقه
های اهالی مشرق زمین با وضع خیالات اهالی مغرب زمین بسیار مخالفت دارد چنانچه همان قدر
که مشرق


فصل پنجم
۸۶

که مشرق زمین از مغرب زمین دورست بهمان نسبت هم خیالات اهالی آنها از یکدیگر دور است
مردم آن قدر ساعی در فتنه بودند که اگر از یک طرف عقل دور اندیش دلار دریپن فرمان فرمای
هندوستان)وسرلفند بلایل( وزیر امور خارجه هندوستان )وسردانلد استوارت(
سپه سالار هندوستان )وسرلیپل کریفن(و چندین نفر صاحب منصبهای دیگر دولت
هندوستان شامل حال نبود و از طرف دیگر از وعده های دولت روس که بامیر شیر علی خان
داده بودند واز خرابی امیر شیر علیخان و یعقوب خان بخوبی مسبوق نبودم مردمان مفسد یقیناً بین ما
نزاع می انداختند و خانواده امیر شیر علیخان و دوستان و هواخواهان او واکثر اهالی افغانستان
که در هندوستان جلاوطن بودند سعی مینمودند که خاطر امناء دولت انگلیس را از من برنجانند و
علاوه براین بعضی از سرکردهای افغانستان که عادتشان براین بود که مملکت را تاراج نمایند و
مخالفت یکدیگر میکند نمیتوانستند تحمل سیاستی بشوند که بسزای اعمال زشت آنها در حق ایشان
اجرای میداشتم لهذآ آنها هم مکرر نزد دولت هندوستان سعایت میکردند که امیر عبد الرحمن خان
کسانی را که بدولت انگلیس خدمت کرده اند و اشخاصی راکه هواخواه دولت انگلیس و مردمان خارجی
میباشند آنها را بقتل میرساند فطرتی است که این جور حرفها در خاطر صاحب منصبان دولت هندوستان
اثر بکند اگر چه لاردریپن و مشاورین او وخودم تماماً اهتمام داشتیم که ازین القاء شبهه ها اجتناب
نمائیم ولی باز هم لازم دانستم که ملاقات بین من و فرمان فرمای هندوستان باید بشود و این
ملاقات رفع اشتباهاترا از خاطر طرفین خواهد نمود و نیز در موقع این ملاقات میتوانیم
در باب مطالب عمده که کتباً باختتام نمیرسید شفاهاً مذاکره نمائیم ولی فرصت مساعدی بدست
نیامد تا زمانیکه لار دریپن از هندوستان رفت و لارد دفرین بجای او منصوب گردید در این وقت
بعضی امورات دیگر هم اهمیت پیدا نموده لازم گردید که این ملاقات بین فرمان فرمای هندوستان
و خود م فوراً حاصل شود نه فقط بجهت اینکه اظهارات دوستانه بین ما پار دو بدل شود بلکه بملاحظه
مطالب چندی که بسیار اهمیت داشت واجب بود که در باب آنها بطور احتیاط گفتگو شود و آن
مطالب


فصل پنجم
۸۷
مطالب این است که اولاً روسها بتوسط روزنامجات انتشار میدادند که انگلیسها بملاحظۀ دوستی که با
امیر عبد الرحمن خان دارند از کابل نرفتند بلکه ازان مملکت فرار نمودند لهذا خواستم خودم بهندوستان
رفته و با فرمان فرمای ملاقات خالصانه دوستانه بنمایم تا حقیقت مطلب را مردم عموم اهالی دنیا
بدانند که امیر افغانستان که حکمران بالاستقلال میباشند خودش بر خود زحمت راگوارا نموده بجهرای
یکدسته کوچکی از محافظین از مملکت خود حرکت نموده بهندوستان رفته که نمایندۀ علیا حضرت
ملکۀ انگلستان را و پسر علیا حضرت معظمه الیها را ملاقات نماید پس معلوم است که این دو ملت
با همدیگر خیلی دوست میباشند و بیکدیگر اعتماد کلی دارند و این حرکت تمام اشتهارات
دروغ را تکذیب نموده ثابت خواهد کرد که تا چه اندازه دوستی صادق حقیقی بین دولت
من با دولت انگلستان میباشد و شان دولت انگلیس از یاد خواهد نمود سلامتی و قوت دولت
هندوستان و افغانستان منوط باین امر میباشد که دوستی جانبین بطور آشکارا معلوم
شود ثانیاً قبل از سنهٔ میلادی چهار فقره موانع بزرگ و سد محکم در جلو قصد تخطی دولت روس
بسمت هندوستان مرتب بود یعنی چول دشت ترکستان خیوه و بخارا و کوههای پامیر ایران و
هرات چنانچه معلوم است من تمام خیالات و تدبیرات و تمهیدات روسها را نسبت بهندوستان
میدانستم چون با آنها چندین سال محشور بوده ام و بطور اصرار دولت هندوستان را وامیداشتم
که بجهت جلوگیری تخطی روسها اقدامات بنمایند و آنها را از تمهیدات و تدبیرات پیش قدمی
روسها بطرف هندوستان مستحضر نمودم و از انها خواهش کردم که توجه خود را در باب استحکامات سرحد
شمالی و مغربی افغانستان و هرات جداً مصروف دارند ولی هیچکس بحرف من اعتنائی نکرد و نصایح
مرا اجرا ننمود فی الواقع بعضی از صاحب منصبهای دولت انگلیس در باب پیش آمدن روسها
مردد بودند و بوعده و معاهدات آنها اعتماد کامل داشتند در این وقت روسها از چول خیوه گذشته
مرو و سرخس را که در حقیقت دروازهای افغانستان میباشند تصرف کردند و بدین راه مرا و ده
بین ترکستان پطرز بورغ بتوسط راههای آهن و کشتیهای بخار مفتوح گردید و بعد از انکه
روسها


۸۸
فصل پنجم
روسها در مرو و سرخس بجهت پشت بندی عساکر خود استحکامات بنا نهادند نسبت رو و چون ب چالاکی
مشغول عملیات شدند دران وقت روابط بین دولت فرانسه و برطانیه عظمی در حالت پر خطری
بوده است چونکه دولت برطانیه بر ما و مصر را متصرف گردیده بودند لهذا روسها که در پی بهانه
میگشتند تا بطرف افغانستان حرکت نمایند این موقع را برای پیش رفت مقاصد خود مساعد یافتند
بواسطه آنکه در باب اینگونه مطالب پرهیچ مذاکره و تعمق بعمل آید و در سرحدات افغانستان استحکامات
بنا شود تا هنگام حمله روسها حاضر باشیم لازم بود که بذاکرات مستحبی وقت ضایع نشود و بدون شروط
گذاشت و قبطه مقه ارا مورات بين من و فرمان فرمائت بآ داوه شود ولی با وجود
اطلاعاتی که من داده بودم روسها در ۱۸۸۵ء میلادی چنانچه قبلاً ذکر شد در جلد اول
این کتاب مرقوم شده ولایت پنچده را که جز مملکت من بود متصرف گردیدند اگر خط سرحد برا
بین مملکت روسها و ملک خود را بطور قطعی تحدید ننمودم آنها بعضی نقاط دیگر را هم متصرف
میشدند در اینجا لازم است بیان نمایم که تدبیر روسها در باب خطی اگر چه آهسته و مستمر میباشد ولی
حالت آن محکم است و هیچ تغییر نمی یابد اگر یکدفعه مصمم شدند که اقدام بکاری نمایند دیگر هیچ چیز مانع
پیش رفت خیالات آنها نیست و تدبیرات ایشان تغییر پذیر نخواهد بود وضع دولت آنها بر این
نیست مثل بعضی ممالک دیگر که هر دسته از وزراء که روی کار بیایند بتوانند ترتیب کار های دسته
سابق را بهم بزنند عادت حرکات سبقت جوئی آنها مشابہ بخصلت فیل است چنانچه فیل قبل از انکه
پای خود را بجائی بگذارد آن محل را بدقت آزمایش میکند و یک دفعه که سنگینی خود را در نقطه مزبور قائم
کرد دیگر بعقب بر نمیگردد و تا تمام کرانی خود را بر پای اول ثابت نگرداند و هر چیز را که بر پایش آمده نرم
نکند در برداشتن قدم دیگر تعجیلی ندارد و روسها در ظرف شصت سال قبل ازین بآهستگی تمام
ولی با ثبات قدم بطرف هندوستان عازم شده حرکت نموده اند دولت روس قبل از اینکه
یقین بحصول مقصود حاصل نکرده باشند هیچ نقطه را متصرف نگردیده اند و بعد از انکه جائی را
متصرف شدند اظهارات و اشتهارات مینمایند که دیگر جنگی نخواهند نمود و امنیت برقرار ست و معمو
و قرار


فصل پنجم 89
و قرارداد های فیمابین را بحکم امضایی نمایند و هر گونه میثاق و قسمی هم یاد می کنند که دیگر ا پا پیش
نخواهند رفت این مواثیق فقط تا زمانی بربسته است که آن نقطه را که تازه تصرف نموده اند بجهت
پشت بندی عساکر خود کاملا مستحکم نمایند و تسلط تا می در انجا پیدا کنند بعد از ان قدم دیگریکه
نزدیک قدم اول بوده باشد بر میدارند بدون اینکه خیلی جلو بروند یا بعقب برگردند وقتیکه این
نقطه را هم بنوبت آن در کمال خوبی محیط ضبط در آوردند آن وقت رو بنقطه دیگر پیش میروند خواه
معاهداتی در میان باشد یا نباشد تا باین اندازه میگویم که دولت روس کلی از معاهدات خود تخلف
میورزند بدون اینکه دلیلی و عذری اقامه نمایند چنانچه مثلی است مشهور مقصود از بستن معاهدات
تخلف ورزیدن است ولی وقتی که ملت قوی میخواهند از معاهده تخلف نمایند بجهت پیدا نمودن
بهانه زیاد معطل نمیشوند وجهی را اظهار میکنند که سبب بد رفتاری ملت ضعیف در اقدام
باین امر هستیم مناسب این مطلب حکایتی بخاطرم رسید و آن اینست خرس گرسنه بره را
مستخدم نمود تا او را بنقاطی که سایر حیوانات در انجا میباشند راه بلدی نماید و تعهد کرد آن بره را
که بلدو مشیر اوست نخورد بعد از اینکه تمام حیوانات جنگل را خرس مذکور شکار نمود نمود و غیر از
آن بره طعمه باقی نماند آن وقت متغیرانه ببره گفت من باید شما را بخورم چرا که شما بمن بی احترامی
گردید و با آن سبب از عهد خود تخلف ورزیدید بره بیچاره رو بخرس نموده گفت جناب آقا من
چگونه میتوانم نسبت بشما بی احترامی نمایم خرس در پاسخ گفت پدر شما نسبت به پدر من بی احترامی
کرده بود بره گفت از کجا می فرمائید زیرا که پدر من و پدر شما هر دو مرده اند خرس جواب داد
فلانه کس بمن گفته است بره عرض کرد دروغ بعرض شما رسانیده است آن وقت خرس
غضبناک گردید و گفت الان خودت واقعا نسبت بمن بی احترامی نمودی که دوست مرا
حضوراً تکذیب نمودی پس بر آن بره بیچاره حمله نمود و او را نوش جان فرمود ثالثا فقره دیگریکه
اسباب این ملاقات گردید این بود که من با دولت روس یا دولت خارجه دیگری بدون اطلاع
و مصلحت آنها مذاکره و مراوده نداشته باشم و انگلیسها در مقابل بمن وعده داده بودند که مملکت مرا


فصل پنجم
از خطیبات دول خارجه محافظت نمایند بواسطه این وعده که بدولت انگلیس داده بودم و تمام
تعلقات میهود را با دولت روس قطع کردم تخت سلطنت افغانستان بتصرف من در آمد و حال آنکه
دولت روس بواسطه آنکه چندین سال نمک آنها را خورده بودم و مرا مرخصی و اجازه برای آمدن
بافغانستان داده بودند مرا بر همن سنت خود میدانستند و در محا مرا بکابل فرستاده بودند مثل
انکه دست نشانده آنها بوده باشم و شخصاً من از انها خیلی امتنان دارم و هرگز مهربانی انها را
فراموش نخواهم کرد چرا که کفران نعمت بدترین معاصی ست ولی با وجود این من حقی ندارم که
مملکت و ملت خود را بعوض شکرانه که شخصاً از روسها دارم بآنها بفروشم این ملت و مملکت را
خداوند بمن تفویض فرموده است که از انها محافظت نمایم و مرا فقط یک نفر پاسبانی مقرر
فرموده است که کله انسانی را بجهت او نگاهبانی نمایم لهذا بسیار قبیح است از متر اول یا
مستحفظی که اموالی را برای حفاظت باوسپرده باشند و او اموال مذکور را بر فقاد خود بدهد الیته
هیچ قراولی این کار را نخواهد کرد تا زمانیکه جان در بدن و فشنگ از جهت تفنگ و تیغ شمشیر از
برای زدن در دست داشته باشد لهذا نظر قیمت چون بانگلیسها ملصق شده ام روسها ازین
مکدر شدند چیزیکه عمود و وعده ما را نگاه میدارد فقط ننگ و غیرتی است که خداوند در وجود همگی
ما خلق فرموده است بدون آن بسا اوقات تعهدات را شکسته اند و میتوان شکست و امثال
این فقره کم نیست اگر فقط از معاهده مقصود این ست که شخص باید راست کردار و بقول خود
صادق باشد پس آن وعده که بتاریخ بیستم ماه ژویت ۱۸۸۰ میلادی مطابق ۱۳۰۵ هجری
که سریپل گریفن کتباً و شفاهاً بمن وعده داده بود مکفی بود که دولت انگلیس متعهد است
اگر دولت خارجه بدون اینکه افغانها بهانه صحیحی بدست آنها بدهند بمملکت افغانستان حمله
بیاورند محافظت نمایند ولی بعضی از صاحب منصبها ایشان این بود که این وعده بشکل عهد نام
یا نوشته رسمی داده نشده است لهذا در ۱۸۸۳ میلادی دا داشتم که نوشته مذکور را رسما امضا
نماید لیکن با وجود آن میخواستم که از خود فرمان فرمای هندوستان تصدیق وعده طرفین

بعبارات


فصل پنجم
۹۱
بعبارات مؤکده والفاظ صریح تفصیل نمایم و فرمان منر مای معظم له بجهت اطلاع عموم اهالی و نیا وعده
مزبور را در محضر عام توضیح و مضی نماید بهمین جهت میخواستم ملاقات با فرمان منر ما نموده باشم تا رفع
شک و شبهه در این باب بشود دولت روس هیچوقت با افغانستان بجنگیده بود و این دولت
یعنی روسها و افغانها هیچ زمانی یکدیگر را نکشته بودند لهذا بین آنها عداوتی نبود و امید وارم که
حالا هم همین قسم باشد لهذا دولت روس دلیلی ندارد که با فغانستان حمله بیاورد یا با مورات افغانستان
مداخله نماید غیر ازین امر یکه فغانستان با دولت برطانیه عظمی دوست میباشند و حالا با دولت
روس تعلقی ندارد و بین خاک روس و هندوستان سدی است که راه تخطی روسها را بهندوستان
مسدود دارد لهذا بملاحظه همینکه دولت روس بجهت اینکه بهانه بدست آورده بافغانستان
حمله بیاورد نمیتواند دلیل اقامه نماید که بین افغانستان و انگلستان دوستی میباشد مقتضی
انصاف این است که چه عهد نامه باشد چه نباشد باید انگلستان برای سلامتی و محافظت
افغانستان مسئول بوده باشند و این هر دو ملت باید با همدیگر متفق و مالدار باشند یا هر دو
بی پا شوند و در وقت وقوع اشکالات انگلستان باید از افغانستان محافظت نماید و بدون اینکه
معنی لفظ اگر و لکن را در معاهداتی که نموده اند مطر ح مذاکره نمایند بر قول خود ثابت بوده باشند
لند الارد دفرین که چنان شخص سیاسی والی بوده است که پیچ حکمران عاقل تر و هوشیارتری
از او در هندوستان هرگز حکومت نکرده است همینکه مشارالیه بحکومت هندوستان نایل
گردید لزوم این ملاقات را که با و اظهار داشتم ملفت شد و مشار الیه شهر را ولپندی را برای
این ملاقات تعیین نموده مرا دعوت کرد که بانجا رفته از او ملاقات نمایم بهتر ازین چه میخواستم معجلاً
بدون فوت کردن وقت عازم هندوستان گردیده روز آخر ماه مارس وارد انجا شدم
پذیرائی دوستانه و خیلی با شکوهی از من نمودند فرمان منر ما زوجه محترمه ایشان ( و دیوک آف کانات)
(پسر علیا حضرت ملکه انگلستان) و زوجه محترمه ایشان و اکثری از صاحب منصبان بزرگ دولت
هندوستان و بعضی از حکمرانهای سایر بلاد هندوستان با کمال گرمی مرا پذیرائی نمودند از این ملاقات


فصل پنجم ۹۲

بسیار منتفع گردیدم و مقاصدی را که ازین ملاقات آرزو میداشتم بانجام رسانیده بتاریخ ۱۴
ماه اپریل از راولپندی بکابل مراجعت نمودم بعد از مراجعت خودم بکابل تمام مذاکراتی که بین من
فرمان شده بود کتابچه مختصری نوشته بجهت اطلاع رعایای خود منتشر ساختم دیگر لازم نیست که
شرح آنرا بیان نمایم ولی چند فقره مطالب را مذکور میدارم این ملاقات بنای دوستی ما را
این قدر مستحکم نمود و تمام اشتباهات ما را بدرجه رفع کرد که در ظرف مدت فرمان فرمای
لارد دفرین بین او و من مشاقشه روی نداد و تمام اکاذیب باطله که نسبت بمن بدولت هندوستان
اظهار نموده بودند مرفوع شد و دوستی این دو ملت آشکارا ظاهر گردید و مطالبی که نوشتنی نبوده
در بین صحبتهای شفاهی قطع و فصل گردید و این مطالب راجع باستحکامات سرحد شمالی
و مغربی افغانستان بود ثمره مانفرما یک باطری توپهای بزرگ و تفنگ و وجه نقدی بمن داده
و وعده نمود که در صورت لزوم باز هم همراهی نماید و از میان این جهت سدی برای پیش آمدن
روسها صورت پذیرفت فرمان فرما را متذکر ساختم که با وجودیکه من در باب پیشقدمی روسها
آگاهی و اخبار از ماسیاتی داده بودم بملاحظه احتیاط یا بسبب نزاع بین شرق وزرای دولتی
هیچ اقدامی بعمل نیامد و روسها یکی از چهار مواقع را که در جلواه آنها بود از پیش برداشتند یعنی از چول
خیوه و بخارا عبور نموده مرو و سرخس را متصرف گردیدند نه فقط همین بود بلکه اینجه را نیز که جز مملکت
من بود در زمان توقف من نزد شما گرفتند اقدامی که بعد ازین خواهند نمود این است که کوهستان
پامیر را متصرف خواهند شد اقدام سوم این خواهد بود که ایران را تحت اقتدار خود خواهند آورد
و چهارم هرات یا به شهر دیگری از افغانستان که دران وقت مناسب بدانند حمله آور خواهند
شد لهذا باید ما کوهستان پامیر را قبل از انکه روسها بگیرند متصرف شویم ولی افسوس اقدامی
بعمل نیامد و چنانچه خبر داده بودم روسها امروز کوهستان پامیر را متصرف میباشند
لارد دفرین جواب گفت بجهت محافظت هرات و سرحد شمالی و مغربی افغانستان بشما هر گونه کمک
از قبیل وجه نقد و اسلحه و ادوات حربیه و نیز مهندسین یا صاحب منصبان انگلیس از جهت همراہی

داده


فصل پنجم
۹۳
داده خواهد شد و درصورتیکه بهرات حمله بیاورند دولت برطانیه عظمی بهمه قسم از انها جلوگیری مینماید
و ما از برای چنین مطلبی تنبیه دیده ایم لارد معظم له نیز صریحاً و واضحاً وعده نمودند که سالم بودن افغانستان
را محافظت نمایند و اگر دولت خارجه مخطی بی جهتی نمایند آنها را دفع کنند من نقره مندرجین و
کمک صاحب منصبان انگلیس را قبول نکردم چون رعایای من اینگونه کمک را مجدانه
نمی پذیرند دیگر تمام تعهدات و وعده های مشفقانه را قبول نمودم و در عوض وعده دادم
تا زمانیکه انگلیسها بر قول خود ثابت بوده باشند من هم صادق الوعد خواهم بود
بتاریخ هشتم ماه اپریل مجلس عمومی منعقد گردید یک طرف من نائب علیا حضرت ملکه انگلستان
یعنی لارد دفرن و سمت دیگر من پسر علیا حضرت ملکه معظمه الیها یعنی ڈیوک آف کانات ایستاده
بود و در مجلس مذکور این وعده دولت انگلیس را که بجهت سلامتی و بقای افغانستان مسؤل
میباشند بعموم مردم ظاهر و آشکار نمودم و این کار را برای این کردم که حضار مجلس و اهالی دنیا
بدانند چه معاهداتی دولت انگلیس با من نموده است و بدانند دولت مشارالیها و دفاع دولت
خارجه را که بمملکت من حمله مخطیانه بیاورد بعهده خود گرفته و نیز اظهار داشتم که در ازا آن من بعهد
خود صادق و در دوستی خود با دولت انگلیس ثابت خواهم بود این اظهارات منرا لارد دفرن
قبول و تصدیق نمود در این موقع اظهار میدارم بتاریخ ششم اپریل عساکر خود را بجهت
ملاحظه من بمیدان مشق حاضر نمودند و من که در تمام مدت عمر خود مرد سپاهی بوده ام
تحسین این لشکر با عظمتی را که دولت انگلیس دارد نتوانستم خود داری نمایم ملتی که این چنین
لشکری دارد دیگر خوفی ندارد همان شب در سر شام فرمان فرمائی جامی بسلامتی من نوشید و
من در جواب اظهار داشتم از خداوند مسئلت مینمایم تا بعلیا حضرت ملکه انگلستان امیر
طریس هندوستان و بدولت و خانواده و تمام هواخواهان دولت او طول عمر عطا فرماید و
باعتقاد من سلامتی افغانستان مبنی بر همین مطلب است مگر در این یک مسئله را اظهار
داشتم که دولت روس کوهستان پامیر را یقیناً تصرف خواهد کرد و همین مسئله را در ششم اپریل کہ


فصل پنجم

که خط سرحدی مغربی و شمالی افغانستان در روس تحدید میشد اظهار داشته بودم در ان موقع
تأکید نموده بودم که قبل از انکه روسها کوهستان پامیر را متصرف شوند خط سرحدی مذکور را از
خواجه سالار تا بالای پامیر چترال ممتد نمایند ولیکن این اقدام را نه نمودند و روسها پامیر را متصرف
شدند در فقره ثالثی که بین پیشین گولی نموده بودم الحال در حالت وقوع میباشد یعنی روسها
ایران را بکلی تحت نفوذ خود در آورده اند و نتیجه این خواهد شد که روسها از شاه ایران خواهش امتیازی
می نمایند که خط آهنی از راه سیستان بطرف قندهار و شالکوت بکشند و قدم در کنار خلیج فارس
هم خواهند گذاشت در ۱۸۸۹ء میلادی که در ترکستان بودم بلا رد لنشدون که در آن وقت
فرمان فرمای هندوستان بود اظهار داشتم که این موقع خیلی مناسب میباشد که در امتداد
سرحد شمالی و مغربی افغانستان قلعه ها بنا نموده و توپها گذاشته مستحکم نمائیم تا از تخطی روسها
محفوظ باشیم اگر روسها ایراد نمی نمایند من عذر خیلی موجهی داشتم که ارائه نمائیم چرا که حالت
مملکت من در ان وقت بسیار متزلزل بود و خودم در انجا بودم ولی این اظهارات مثل همیشه
هیچ اثری نبخشید و حالا هم موقع گذشت چرا که روسها خواهند گفت شما چرا لشکر خود را در سرحد
حاضر مینمائید و توپها را مهیا می کنید خیلی متاسفم که باظهارات من که تمام تدابیر و مدعا و توطئه
روسها را در باب حرکات آتیه در شرق زمین که در دل آنها مخفی میباشد میدانستم اعتنائے
ننمودند و متاسف هستم که بهیچکس بحرف من کوشش نمیدهد نمیدانم آیا صاحب منصبهای انگلیس از
این امر بی اطلاع هستند یا این قدر حسن طبعیا شند که فقره مذکور را بیجوا همت دار براه بدارند
از ملاقات زوجه محترمه لارد دفرین که زن بسیار عاقله بود و از ملاقات دیوک آف کانات و زوجه
محترمه مغزی الیه که تمام رعایای هندی اخلاص قلبی بآنها دارند خیلی مشعوف شدم
و دیوک آف کانات مرد سپاهی بسیار مهربان شفیق و صادق و درست رفتار آراسته بود بسته
فطرتی است که تمام اهالی نظام شیفته این چنین صاحب منصبی خواهند بود یک فقره که در این
سفر ملاحظه نمودم اسباب تاسف من گردید و خاطرم را افسرده و مرا خیلی متالم نمود حالت

نوابها


فصل پنجم
۹۵

نوابها و راجهای پنجاب بود که حالا حکمرانی دارند لباس تمام این بیچاره ها مثل لباس زنها بود و بنجاهای
مرصع بسر خود زده بودند که شطاره ها و دست برنجن ها و گردن بند ها و دیگر زیورها که عموماً اسباب زینت
زنها است بخود آراسته بودند و بند شلوارهای آنها مرصع بود و زنگهای کوچک در جلو شلوار شان
تا پشت پای آنها آویخته و این اشخاص در جهالت و تنبلی و لهو لعب مستغرق بودند و نمیدانستند
که در دنیا چه وقایع حادث میشود و در دنیا چه سیب باشد و بکلی نمیتوانستند راه بروند چرا که اینها ابدا
عادت براه رفتن نکرده اند و خیال مینمایند که راه رفتن کسر شان آنهاست و ایضا تمام
اوقاتشانرا صرف شرب مسکرات یا کشیدن تریاک مینمایند بحالت این بیچاره ها نهایت افسوس
خوردم که آنها را مثل مرد های زن طبیعت میدیدم و بحالت رعایای بیچاره که توقع عدالت و
سیاست ازینها داشتند متاسف شدم یک سبق دیگر هم ازین سفر تحصیل نمودم و آن اینست
که هر چه پیشتر اتفاق افتد که خودم و پسر ها و صاحب منصبهایم بانگلیسها ملاقات نمایند و با آنها
آشنا شوند بهتر خواهد بود چرا که بمن معلوم شد این صاحب منصبها مثل لارد دفرین و دیگر ها که گاه گاهی آنها
را ملاقات نموده بودم زود دوست میشدند و هر چه با یکدیگر آشنا میشدیم همدیگر را زیادتر محترم
میداشتیم و این امر بهتر اسباب سهولت گذشتن کارها میشد و نیز گمان میکنم این گونه ملاقاتها
عداوت دیرینه را که بین این دو ملت بوده است رفع و متفرق میسازد و دوستی ما بیشتر از پیشتر
محقق میشود و آن وقت دلیل و موقعی بدست مردم نخواهد آمد که مخالفت ما گفتگو نمایند و نیز
معلوم نمودم که بهترین وضعی برای گذرانیدن بعضی امورات مذاکرات شفاهی استیم
گردیدم که خودم با انگلستان مسافرت نمایم و نماینده های خود را هم گاه وقتی آنجا بفرستم و نیز
مرد ها و زنهای انگلیس را بجهت دولت افغانستان مستخدم نمایم تا مراوده بین لندن و
کابل استمراری باشد اقدام مذکور این دو ملت را بیشتر از سابق بیکدیگر نزدیک خواهد نمود ولیکن
افسوس است هر چه پیشتر سعی مینمایم که انگلستان و کابل را بیکدیگر نزدیک نمایم کویا بعضی از
صاحب منصبهای انگلیس بیشتر سعی میکنند که انهارا از یکدیگر دور نگاه بدارند و آنها را از همدیگر


فصل پنجم
۹۶
جدا نمایند در اواخر فرمان فرمائی لارد دفرین بعضی مطالب وقوع یافته لازم گردید که مطالب
مذکور را خودم شخصاً با سفارتی که آنرا بجهت این مقصود بکابل دعوت نموده بودم قطع و فصل نمایم ولی
موقعی بدست نیامد و در ماه نومبر ۱۸۸۸ میلادی لارد دفرین از هندوستان رفت و اسباب
تاسف و حسرت تمام رعایا و دوستان سلطنت هندوستان گردید چون مردم سیاسی دان
عاقلی مثل فرمان فرمای خودشان هرگز ندیده بودند حسرت جدائی او عمومی و بی پایان بود و وجود
زوجه محترمه لارد دفرین هم در هندوستان کمتر از وجود شوهرش مغتنمایه نبود مشارالیها اول
کسی بود که بانی بنیان عالی مریضخانه های زنانه برای زنهای هندوستان گردید و صرف نظر از
اقدامات دیگر بجهت همین یک فقره هم اسم مشارالیها در تواریخ هندوستان تا ابد درخشان
خواهد بود زیرا که مشارالیها یکی از خوانین مجلله بزرگوار بوده است و غمخواری او نسبت بامثال خود
زیاد تر از سایر زوجات فرمان فرمایان سابق بوده است بعد ازان لارد لانسدون بفرمانفرمائی
هندوستان منصوب گردید ازین تاریخ زمان اشکالات و مناقشات بین افغانستان
و برطانیه عظمی مجدداً شروع گردید در این کتاب شرح این مطالب را بیان نمی نمایم اولاً بجهت اینکه
کتاب گنجایش ندارد و ثانیا برای اینکه شایسته نیست که مطالب مذکور را آشکارا بیان نمایم همین
قدر کفایت میکند که اظهار بدارم در ان وقت آن اشخاص بزرگ امنیت طلب که مشاورین
فرمان فرما بودند از هندوستان رفته بودند مثل سر دانلد استیوارت سپه سالار هندوستان و
سایرینی که اسامی آنها را اظهار نمیدارم چون می ترسم که مرا متملق بشمارند و جنرال امیر احمد خان که
از جانب من بدربار دولت هندوستان بسفارت مامور بود و از عقل و تجربه خود را بطه دوستی
در زمان فرمان فرمائی سه نفر از فرمان فرمایان استحکام داده بود ازین دنیا رحلت نموده بود لارد
را برتس بمنصب سپه سالاری هندوستان منصوب گردید و مشارالیه طالب پولتیک پیش افتادن
در امورات بود و دولت هندوستان شروع بمداخله نمودن با سرکرده های سرحدی افغانستان
نمود و کوه خوجک را ترنل نزده (یعنی سوراخ نموده) راه آهن خود را بطرف چمن نوکه نقطه مرزی
افغانستان


فصل پنجم ٩٧

افغانستان است ممتد نمودند و از همان سمت عساکر خود را هم بسرحد افغانستان نزدیک تر آورده مشغول
ساختن استحکامات وتدارکات دیگر باندازۀ گردیدندکه افغانهای جاهل وبی تربیت اشتهار داده که راه
آهن انگلیسها عنقریب داخل قندهار میشود و شکر انگلیس بکابل حمله می آورد لهذا الازم است که ما هم
بجهت جهاد حاضر باشیم و در این وقت مراسلات (لارد لانسدون) بمن رسید و تحریر مراسلات مذکور
بقسمی بودکه من بعبارات آن مانوس نبودم و از وضعی که سایر فرمان فرمایان هندوستان داشتند
خیلی تفاوت داشت وضع تحریر مشارالیه بشکل نه بود و در امورات حکومتی داخله من مصلحت میداد
ومیگفت که بارعایای خود باید بچه قسم رفتار نمائی من تکلملت اورا نمیتوانستم تحمل نمایم چراکه اگر
من تعرض نمینمودم دولت انگلیس خیال میثموند که آنها حق دارند در امورات داخله من
مداخله نمایند و این معنی بکلی مخالف شرایط عهدنامۀ ما میبود دران وقت من مشغول ساختن راه پدرادی
بودم که مشرف بر راههائی که از روسیه بترکستان می آیند میباشد و نیز مشغول مستحکم نمودن نقاط
دیگر سرحدی شمالی و غربی افغانستان بودم و نیز اراده داشتم که بهرات رفته استحکامات آنجا را
ملاحظه نمایم و عساکر داوطلب از طوایف درانی و غلجای که بین هرات وقندهار میباشند بگیرم
در انوقت مراسلاتی از کابل و قندهار بمن رسید که انگلیسها راه آهن خود را میخواهند داخل خاک
افغانستان نمایند و عساکر خود را نزدیک سرحدات مملکت من مشغول جمع آوری میباشند و در
مراسلات مذکور نیز نوشته بودند که سرکرده گان سرحدی افغانستان که خود سر بودند و تا حالا
کناره جوئی میکرد ه اند الحال شروع بمداخله نمودن در امورات کرده اند حتی بعضی اشخاص گفتند
که انگلیسها خیال دارند قندهار و کابل را تصرف نمایند این اطلاعات که مزید بر مراسلات غیر
معتاد فرمانفرما بود اسباب وحشت من گردیدند احضور خود را در مرکز سلطنت لازم دانسته با وجود
آنکه مشغول کار معتنای مستحکم نمودن سرحدات شمالی وغربی مملکت خود بودم مجبور شدم که
مُعجلاً بکابل رجعت نمایم و در تابستان سنهٔ ١٨٩٠ میلادی وارد کابل گردیدم و سردار نور محمد خان را
که از جانب من حاکم قندهار بود و مانع از آوردن راه آهن را در داخلۀ مملکت نشده بود و در باب


۹۸
فصل پنجم
آن اطلاعی هم بمن نداده بود معزول نموده او را بکابل احضار کردم مشارالیه بخزانه دولتی
هم مبلغی وجه نقد باقی کار بود زمانیکه مشارالیه مشغول پرداختن محاسبات خود در کابل بود وفات
کرد حکومت لارد لانسدون بهمینکه تشویشات ناگوار بجهت من فراهم آورده بود قانع نگشته اقدامات
دیگر هم نمود حتی توپهائیکه من از پول خود در هندوستان خریدم جلوگیری کرده نگذاشتند بکابل
بیاورند علاوه بر آن بتجار من بمن اطلاع دادند که حکام سرحدی مال شخصی تجار افغان را از قبیل
آهن و فولاد و مس و غیره را جلوگیری نمودند بهانه اینکه اینگونه اجناس بجهت ادوات حربیه میباشد
و میگویند تا زمانیکه در باب دوستی افغانستان با یقین حاصل نشود ما نمیتوانیم این اجناس را
بگذاریم که داخل افغانستان نمایند از این بیشتر دیگر چه بی احترامی نسبت بمن میخواستند نمایند در
نظر رعایای خودم محقر شدم توپهای مرا مانع شدند و اجناس تجار را هم جلوگیری نمودند دایم کار
در تواریخ ملل متمدنه که بین انها در همه جا تجارت بوضع آزا دیست تازه گی داشت اگر من مثل امیر
شیر علیخان و بعضی از حکمرانهای سابق افغانستان مجهول و بی تجربه بودم یقینا جنگ گرفته
یا بجهت کمک بروسها رخ می نمودم و این امر پیش منجبر بخرابی من میشد و زحمت تازه هم بجهت دولت
هندوستان فراهم می آمد و من هم شاید چنین مراسله در جواب مراسلات دولت هندوستان می نوشتم
که منجبر باین میگشت که آنها بمخالفت من میجنگید ولی من بسیار زیرک بودم و بهانه بدست انها نمیدادم
که متعرض من بشوند فقط از اقدامات فقرات مذکور اجتناب نمودم بلکه بکمال بی اعتنائی را
هم بخرج دادم دولت هندوستان از وضع حرکات من چنان مطمئن گردیدند که در موقع بسیار
نازکی زمانیکه از جهت اغتشاش طائفه هزاره که در مملکت من پیدا شده بود پریشان بودم دولت
مشارالیها با مردیگری هم اقدام نمودند و این اغتشاش در تمام افغانستان چنان سرایت
کرده بود که حتی مستخدمین خودم از نزد من فرار نموده بشورشیان ملحق گردیده بودند و بعضی اشخاص از
شهر کابل و از ده خنک هم که از مضافات کابل است با شورشیان ملحق شده بودند در تمام مملکت
من هزاره ها بمخالفت من میجنگیدند و خوف شورش عمومی میداشتم در چنین وقتی کمکی که از هندوستان
بمن


فصل پنجم
۹۹
بین رسید البتہ ما قومی بود باین مضمون که دولت ہندوستان نمی‌تواند بجهت وعده های مبہم
نامعلوم شما برای دعوت نمودن سفارت انگلیس بکابل انتظار بکشند لہذا لارد رابرتس سپہ سالار
ہندوستان بالکثر زیادی بجهت محافظت او بکابل فرستاده میشود پذیرفتن ده ہزار نفر سربازی
که باید آنها ر امثل مہمان خود پذیرائی بنمائیم کار خیلی صعبی بود چون میبایستی صد ہزار نفر سرباز را بجهت پذیرائی
آنها حاضر نمایم لہذا چون دیدم که دولت ہندوستان درصدد فراہم آوردن اشکالات میباشد
بدون اینکہ احدی از مامورین دولت من غیر از منشیهای مخصوص از اراده من مطلع بشوند مرا سلہ بعنوان
لارد سالسبری که صدراعظم دولت برطانیه عظمی بود نوشته بتوسط یک نفر دوست خود بانگلیستان
فرستادم در ان وقت لارد کراس وزیر امور ہندوستان و سرجان کا رست نائب او بود من از اینها
امتنان دارم که مراسلہ مرا بملاحظہ لارد سالی بپیر رسانیدند اگرچہ تمام خواہشہا را کہ در مراسلہ خود نموده
بودم نپذیرفتند ولی از خوش بختی دیگر جنگی اتفاق نیفتاد ولکن مناقشاتی که بین دولت من ولارد
لانسدون بود بکلی مرتفع نگردید تا زمانی که را برتس از ہندوستان رفت و جنرال سرژورژاویسٹ
بعوض او بپسپہ سالاری ہندوستان منصوب گردید و سفارت سر مارتیمر دورند در ۱۸۹۳ میلادی
بکابل آمد از اظہار این امر مشعوفم که بعد از ان لارد لانسدون و من با ہم دوست شده از یکدیگر
مفارقت نمودیم و من خیلی آسوده شدم نظر بحالات تواریخ زمانهای گذشته افغانستان از ملاحظہ
این معنی نتوانستم صرف نظر نمایم که ہر فرمان فرمائی که خواسته و توانسته است جنگی بر پا نماید چرا که
مشارالیه در کارهائی که راجع بدولت افغانستان بوده اختیار کامل داشت و چون مجلس
پارلمینٹ برطانیه عظمی فقط قول فرمانفرمایا را اصغای نمودند لہذا فطرتاً بدون حقیقت رسمی
حکم آن مسئله را بحقانیت فرمان فرمایان نمودند جہتش این بود که حکمرانهای افغانستان نماینده در
دربار دولت انگلستان نداشتند و وسایلی ہم بدست آنها نبود که دولت انگلیس را از حقیقت
مسئله از جانب طرف مقابل مطلع سازند لہذا خیلی مایل بودم که نماینده من در دربار فرمانفرما
مثل آنکہ ہمیشہ بوده است مقیم باشد و نیز بتوانم که با دولت انگلستان ہم مذاکرات نمایم بسبب


فصل پنجم
۱۰۰

رفتاری که حکومت لارد لانسدون نسبت بمن کرده بود مجبور شدم که لزوما این اقدام را بنمایم و
رفتار مذکور نزدیک بود که ما را بجنگی بیندازد و اگر درین امر دیگری غیر از من بود یا بر وسهائیکه میکرد و این
اقدام مثل امیر شیر علیخان منجر بخرابی او میشد یا مثل یعقوبخان با دولت هندوستان بعضی تعهدات
می نمود که اجرای آن امکان نداشت و اینگونه تعهدات بلاشک او را خراب میکرد تمام این جور واقعات
زمان گذشته بجهت من سر مشقی بود اسلاف من از اینگونه تدابیر دو چار خسار تها شده بودند ولی من از
سبقی که اشتباهات آنها بمن آموخته بود مستنفع گردیدم از تصور این امر مکدر بودم که دولت
افغانستان تا یکدرجه تحت امر سر فرمانفرمائی که بهندوستان مقرر شود میباشد و من که امیر افغانستانم
آلت بازیچه هستم که سر مان فرما بهر شکلی خواسته باشد آنرا بگرداند هنوز هم ساعی هستم که افغانستانرا
ازین خطره دائمی برهانم زیرا که افغانستان دولت آزادی هست و دلیلی ندارد که نسبت با ومثل دولت
آزادی رفتار نمایند و نیز میدانستم که اگر از جانب من نماینده در لندن باشد مردمان افغانستان که
از نیک فطرتی انگلیسهائی که در خود انگلستان میباشند و از قوت سلطنت برطانیه عظمی کمتر
اطلاع دارند بتوسط یکی از هموطنان خود که نماینده آنها در لندن باشد بهتر بصیرت پیدا می کنند
و از بودن یک نفر مامور رسمی از مردم افغانستان در لندن یقیناً تالیف قلوب افغانها نسبت
بانگلیسه ا خواهد شد و آنها را از صنایع و علوم و تمدن برطانیه عظمی آگاه خواهد ساخت و این امر اسباب
ازدیاد روابط و علایق دوستی طرفین خواهد شد و این دو ملت از یکدیگر بهتر خبردار خواهند شد برای
حصول این مقصود و برای بعضی مطالب دیگر که بخیال من مناسب بود امناء دولت انگلیس را مطلع
سازم و برای شرفیابی خدمت خاتونی که بزرگتر از او هیچ در این عالم بتخت سلطنت جلوس ننموده
است مصمم شدم که خودم بانگلستان بروم میدانستم که فوائد زیادی بوسیله باب مراوده که خودم
با ملت انگلیس مفتوح نمایم حاصل خواهد شد بعد از مراجعت سرمارتیمر دوراند از کابل با نگلستان
در بهار ۱۸۹۵ میلادی دعوت نامه بمن رسید از حصول مقصود خود بسیار مشعوف گردیدم این دعوت
رسمی را سر هنری فولر) که آن وقت وزیر امورات هندوستان بود امضا نموده بود خلاصه مضمونش این
بود


فصل پنجم
۱۰۱
بود که علیا حضرت ملکهٔ انگلستان مرحمت فرموده شما را یا یکی از پسرهای شما را دعوت میفرماید که بجهت
ملاقات علیا حضرت ایشان تشریف بیاورید مراسلات دوستانه هم از والا حضرت ولیعهد انگلستان
(دوک آف کانات) و دیگر امراء برطانیه عظمی بمن رسیده اظهار داشته بودند که مایل میباشیم از ملاقات
شما مسرور گردیم ولی از کم سعادتی در همان اوقات ناخوش شدم و مرض این قدر امتداد و اشتداد پیدا
نمود که امید زندگانی من کمتر بود تمام اطبا و در بار من که هملتن خانم در آن وقت باتفاق آنها معالج
من بود از ابتلاء من متوحش بودند قبل از انکه جواب دعوت نامه را بنویسم مراسله از جناب جلالتمآب
(مستر ژوژ کرزن) که حالا لاردکرزن است بمن رسیده اظهار داشته بود که من بطرف چترال
وکوهستان پامیر عازم هستم و مایلم که شما را هم ملاقات کنم و منتظر اجازه میباشم که بکابل آمده از شما دیدن
نمایم لہٰذا جناب مغزیٰ الیہ را دعوت نمودم و ایشان چند روزی در کابل مهمان من بودند چندين
فقره صحبتهای دوستانه بین ماها شده هرچند مغزیٰ الیہ زبان فارسی نمیدانستند و من زبان
انگلیسی را نمیدانستم ولی بتوسط منشی باشی با یکدیگر تکلم میزدیم ازین صحبتها معلوم شد که مغزی
الیہ جوانی خیلی دلپسند و کارکن و با اطلاع و مجرب و بلند همت میباشند و نیز مغزیٰ الیہ بسیار
ظریف و شوخ بود و ما اکثر از حکایات خوش مزه او میخندیدیم اگرچه ملاقات مستر کرزن شخصی و دوستانه
بود و هیچ وجه سمت رسمیت نداشت ولی باز هم ما تمام امورات معتـنابه دولتی را مطرح مذاکره
نمودیم فقرات مخصوصی که صحبت داشتیم در باب سرحد شمالی و غـربی افغانستان و در باب
جانشین من بتخت سلطنت بود پسرهایم حبیب الله خان و نصر الله خان مستر کرزن را بمنازل
خود دعوت نموده مجالس آنها بسیار خوش گذشت از ملاقات مغزی الیہ این قدر مسرور شدم
که میل و خواهش من بیشتر شد در اینکه خودم و پسرهایم و ماسورین من و سایر بزرگان مامورین انگلیس
را اکثر اوقات که ممکن باشد ملاقات نمائیم ولی بکمال یاس و تاسف را دارم که ناخوشی من مرا ازین مسرت
محروم ساخت و پسر ارشد من که کاملاً استعداد اینگونه سفر را داشت و زبان انگلیسی را هم
میتوانست تکلم نماید نتوانست برود بعلت آنکه مبادا در زمان غیبت او وقعه برای من روی دهد


فصل پنجم
۱۰۳
و علاوه بر آن تمام امورات دولتی هم در ان وقت بعهدهٔ او بود پسر دیگری که بکمال رسیده باشد
شخص نصرالله خان برادر صلبی و بطنی حبیب الله خان بود لهذا او را مامور نمودم که از جانب من بانگلستان
مسافرت نماید علاوه بر مراسلاتی که بعنوان علیا حضرت ملکه و شاهزادگان عظام خانواده سلطنتی
و امراء دولت برطانیه عظمی باو سپرده بودم کتابچه دستورالعملی هم باو دادم و امر نمودم که در تمام مسافرت
خود از ان قرار رفتار نماید پسرم در ماه اویل سنه ۱۸۹۵ میلادی از کابل عازم گردیده در ماه مه وارد
لندن گردید و در ماه اوت از لندن حرکت نموده در زمستان همان سال از راه کراچی و قندهار
بکابل مراجعت کرد ولی کمال یاس دارم که این مسافرت اسباب مخارج بعائده زیادی
بجهت هر دو دولت فراهم آمد چرا که مسافرت مذکور بکلی مثمر ثمری نشد زیرا که نه فقط بین اشخاص بزرگ
بلکه حقیر ترین اهالی مملکت ما رسم این است که نباید خواهش مهمان را رد نموده او را مایوسانه برگردانند اگرچه
دشمن هم باشد و امکان ندارد کسی داخل خانهٔ میزبان خود بشود و توقع مهربانی نداشته باشد ولی
خواهش مرا بسردی اصغاء نموده و با شیرین زبانی رد کردند و پسر مرا که پسر یک نفر سلطانی و مهمان
سلطانی بزرگ بوده است مایوسانه برگردانیدند گمان میکنم خواهشی که نموده بودم که نماینده من
در لندن باشد یا اقلاً اجازه بدهند که با دولت انگلستان مستقیماً مذاکرات نمایم و با دولت هندستان
هم محاورات داشته باشم در مجلس پارلمنت بطوریکه شاید اظهار و منکشف نشده بود و الا اکثر مجرب
ترین اجزاء پارلمنت فوائد این مطلب را بجهت استحکام دوستی این دو ملت و برای تقویت و تربیت
افغانستان ملتفت میشدند ولی در خصوص این جفت در یکی از فصول ما بعد که در باب تدابیر آتیهٔ
افغانستان میباشد قدری بیشتر و واضح تر شرح خواهم داد و عجالتاً بجهت مطالعه کنندگان این
کتاب همینقدر کافیست که محاورات متعارفی بین هندوستان بتوسط نماینده های مسلمان
آنها میباشد که در کابل و کلکته اقامت دارند و بهمان رسم قدیم رو و بدل میشود یعنی این فقره نیست
که تمام دنیا ترقی نماید و حالات و اوضاع این دو مملکت تغییر نپذیرد ولی رسم قدیم مذاکرات آنها
نباید اصلاح بشود یکدو کلمه بجهت اظهار تشکر از علیا حضرت ملکه و تمام حصه از خانواده سلطنتی و
بزرگان


فصل ششم
۱۰۳

بزرگان و عموم اهالی انگلستان برای مهربانی که نسبت بپسرم که نماینده من بود نموده بودند بیان
می نمایم و البته جهت رفتار سرد بعضی از مامورین مرا و امیدارد که از مموشیی که دارم صرف نظر نمایم
از اظهارات مهربانیها نیکه علیا حضرت ملکه انگلستان نسبت بپسر نصرالله خان فرموده اند
بسیار مشعوف میباشم یک فقره اظهار مهربانی مذکور اینست که علیا حضرت ملکه معظم الیها
نشان درجه اول سنت میخائیل و سنت ژورژ بد و نفر از پسر هایم یعنی حبیب الله خان و نصرالله
خان اعطا فرمودند پسرم کتابچه در شرح مسافرت خود و اطلاعات از وضع معاشرت انگلیسها نوشته
و آن کتابچه در مطبع کابل بچاپ رسیده است ولی چون مقرون بصلاح نبود کتابچه مذکور را توقیف نمودم بیشتر از این مختصر
فصل ششم در باب سرحدات افغانستان و سفارت سرمارتیمر دوند

مطالعه کنندگان کتاب من البته تا بحال باید دانسته باشند که من بچه قسم افغانستاز سلطنت
ساخته ام افغانستانی که قبلاً بچندین حکومتهای خود سر منقسم بود و هر رئیسی جداگانه در آنجاها
ریاست داشته است و نیز سنجیده باشند که بچه قسم مملکت خود را که در وقت جلوس من بتخت
سلطنت غیر از شهر کابل و جلال آباد و معدودی چند از نقاط دیگر نبوده است چه قدر وسعت
داده ام و البته مسبوق شده اند که بچه قسم ولایات قندهار و هرات را در سنه ۱۸۸۱ میلادی متصرف
گردیدم و ولایات روشان و شغنان را در سنه ۱۸۸۳ بتصرف نمودم (هر چند شغنان تا سنه ۱۸۹۵ متنازع
فیه بود و در سال مذکور بتوسط سفارت سرمارتیمر دوند قرار محل مذکور رسماً داده شد) در همان
سال حاکمی از جانب خود موسوم به غفار خان تاتار بعوض علی مردان خان که سرکرده بومی (واخان)
بود بحکومت واخان مقرر داشتم واخان مملکت کوهستانی بطرف جنوب شغنان
میباشد و بطرف جنوب واخان چترال واقع است مطالعه کنندگان کتاب
من نیز مطلع شده اند که بچه قسم میمنه را در سنه ۱۸۸۴ میلادی بقبضه اقتدار در آوردم
ونیز هزاره جات را در سنه ۱۸۹۳ و کافرستان را در سنه ۱۸۹۵ مفتوح نمودم و مملکت خود را وسعت دادم


(۱۰۴)
فصل ششم
اگرچه کافرستان را بعد از سفارت سرمارتیمر دوراند که مستقرارداده بودند ولایت مذکور جزو مملکت
من باشد چگونه تسخیر کردم وقتی که مشغول بهم زدن وضع حکومتهای موروثی مستقله افغانستان
بودم که مملکت را بصورت سلطنت قومی درآورم از لزوم این امرکه سرحدات مملکت خود را با ممالک
همسایهاتحدید نمایم غافل و بخیال نبودم خوب میدانستم که بجهت سلامتی و محفوظ بودن سلطنت
من لازم است که خطهای سرحدیه که بین ممالک من و همسایه های من میباشد تحدید نمایم برای
اینکه تخطیات آنها جلوگیری بشود ازمناقشات ومنازعات آسوده باشم میدانم که درین مأته رقم
دولتهای معظمه بر این است که ولایات جز را ضمیمه مملکت خود نمایند و بجهت پیشرفت خیال خود که
ممالک ضعیف را بممالک خود ملحق نمایند تمسک بتدابیر وتمهیدات مختلفه میشوند مثلاً تدبیراول اینست
که ملل ضعیف را بین خودتقسیم مینمایند و باین وسیله هر یک از غاصبین قوی قسمت خود را می برند
ازعدالتی که این دولتهای قوی در حق ملتهای ضعیف اجرا میدارند حکایت مرد فقیری که
ساعت اورا دزد برده بود بخاطرم رسید مشارالیه نزد یکی از سرگردهای دزدها که خود را حاکم مینامید
عارض شد حاکم گفت من نمیتوانم ساعت شمارا پیدا نمایم ولی قسمت مرا چه میدهی آن مرد بیچاره
تظلم میکرد و میگفت من نیامده ام که چیزی بشما بدهم بلکه آمده ام چیز را که از من برده اند بدست
آورم در جوابش حاکم گفت دلیلی ندارد که شما ساعت خود را بشخصی که از من ضعیف تر میباشد بدهید
من از جهت خود بهره میبرم لهذا زنجیر ساعت را برای خود از او گرفت بعد ازان مرد بیچاره خیال کرد
که اگر نزد اقضی القضاه بروم دیگرکه اسباب زینتی نزد من نیست باید بهم لابد قسمت او عمامه لباسها
من خواهد بود پس برای خودم هیچ لباسی باقی نخواهد ماند که خود را بآن بپوشم لهذا مشارالیه بهمین
قدرعدالت قانع شده بمنزل خود مراجعت کرد کمانم براین است اگر مطالعه کنندگان
کتاب من این عدالت را با فقره معامله چین مقابله نمایند خواهند دانست که من برخطا نرفته ام
تمهید ثانی اینست که دول معظمه با همدیگر مشغول اسباب چینی و اتفاق پنهانی میشوند و این کارها
را سیاسی دانی و پولتیک مینامند و با همدیگر قرار میدهند که اگر شما فلان مملکت را متصرف
شوید
مرا


فصل ششم
۱۰۵
شوید و ما فلان مملکت را بتصرف درآوردیم متعرض حال یکدیگر نخواهیم شد نوع ثالث متصرف
شدن این ولایات این است وقتیکه سرحدات خود را با دولت همسایه متدیدی کنند بعض مملکتها را
که خیال دارند بتصرف خود درآورند غیر معین میگذارند و اینها را ولایات بیطرفی مینامند و بدولت
همسایه خود میگویند که این ولایات باید مستقل باشند و نباید شما یا ما متعرض حال آنها بشویم باین بهانه
که اینگونه مملکتها یا ولایتها را مستقل مینامند دیگر ادعای دول ضعیف همسایه را نسبت بآنها که تماماً یا
جزواً مال خود آنها میباشد باطل میکردانند بعد ازان درین مملکتی که سماء مستقل میباشد باین قسم
شروع ببازی درآوردن مینمایند بریس این ولایت مستقل یک راس اسپ سواری پیر از کار افتاده
با چند دست لباس نظامی کهنه و چند لول تفنک شش میله داده و باو میگویند که ما دوست
یکدیگر خواهیم بود و دوستی ما بجهت شما کافی ست که شما را از حمله یا تخطی همسایه شما نگاه بدار دو شما باید دو
و رفیق مطلق العنان ما باشید آن بیچاره خیال میکند در صورتیکه اینها آزادی او را تصدیق دارند
چه ضرر دارد که با یکدیگر دوست باشیم و بر عکس بجهت او فائده هم دارد که آنها مسؤلیت حفاظت
او را از تخطیات خارجه بعهده خود میگیرند ولکن چندی نمیگذرد که اینها بسهولت بهانه پیدا میکنند این
رئیس مستقل بیطرفی را متهم میسازند که عهد دوستی صادقانه خود را شکسته است یا بعضی اوقات
رعایای خود او را تحریک میکنند که از تعدیات او باین قاضیهای بزرگوار تظلم و استدعای عدالت
نمایند و بعد از اصغاء یک دو فقره ازین بهانه ها مملکت او را متصرف میگردند اگر دولت همسایه بگوید این
اقدام شما برخلاف عهدنامه میباشد و شما با بد این ولایت مستقل را واگذار شوید بجواب میگویند
بلی این ولایت آنوقت مستقل بود ولی حکمران آنجا عهدنامه با ما نموده خود را و ولایت خود را تحت
حفاظت و در حوزه اقتدار ما درآوردند شما حقی ندارید که بعلاقه جات ما متعرض بشوید در اینجا
این مسئله تمام میشود بهمین قسمها دولت روس تمام سلطنت بخارا و ولایاتی را که بسمت شمالی
و مغربی رود جیحون در سرحد افغانستان واقع است متصرف گردید و نتیجه این نفوذ و محافظت
این شد که روسها تمام این ولایات را بلع نمودند از طرف دیگر دولت هندوستان تمام ولایاتی را


فصل ششم
۱۰۶
که بسمت شمالی مغربی و شمالی شرقی افغانستان واقع است و در زمانهای قدیم جزو سلطنت
افغانستان بوده است تحت نفوذ و محافظت خود درآورند اسم این ولایات را آزاد گذاشتند آنها
را باسم حکومتهای بین افغانستان و هندوستان موسوم نموده رفته رفته تحت اقتدار خود در آوردند
عادت رؤسای این طوایف سرحدی این بود که در تابستان وقتیکه هوای ولایت خودشان گرم میشد
نزد حکمرانهای افغانستان می آمدند و با مرای افغانستان میگفتند که ما دوست شما میباشیم و از انها وجه
نقد و خلعتها میگرفتند و در زمستان نزد حکام هندوستان میرفتند و از انها هم وجه نقد و خلعتی
میگرفتند از این جهت این هر دو دولت آنها را تحت محافظت خود میدانستند و در واقع انها تحت
محافظت این چند دست خلعتها بودند هیچ یک از امرای بخارا یا افغانستان نتوانستند از دولت روس
یا انگلیس خواهش نمایند که ولایات مستقله مذکوره را متصرف نگردند و دولت روس یا انگلستان هم
بقسمت یکدیگر دست اندازی نمینمودند چراکه از طرف مقابل مواخذه میگرد جواب میدادند که این ولایات
درحوزۀ تصرف و اقتدار ماست و شما حق ندارید مداخله نمائید چون دیدم هر دولتی ساعی است هروقت که
از این ولایات را که بجهت او ممکن باشد تصرف نماید من هم سعی نمودم هروقت پیشرفت کند قسمتی از این
ولایاتی که سابقاً جزو افغانستان بوده والحال تحت حکمرانی رؤسا خود سر بوده و با آنها دوست شده
متصرف گردیدم همان اوقات نیز اقدام کردم که خطوط سرحدی خود را با همسایهای خود قبل از اینکه
جلو بیایند تحدید نمایم در ماده تحدید خطوط سرحدی قطع و فصل این مسائل با دولتین ایران و چین
زحمتی نداشت چرا که نه قوت داشتند و نه اراده داشتند که قطعۀ خاکی را که داخل حوزه افغانستان
است متصرف شوند لهذا بدون اشکالی یا گفتگوی خط سرحدی بین افغانستان و ایران (زکوه سیاه)
تا نزدیک (دهنه ذو الفقار) تحدید گردید و بهمان قسم گوشه کوچکی از افغانستان که نزدیک به انخان درخشان
میباشد و با سرحد چین اتصال دارد بدون گفتگویی تحدید شد
تقسیم سرحدات بین روس و افغانستان
مشکل ترین و محنت نمایه ترین سرحداتی که باید تقسیم و تحدید میشد بین مملکت من و مملکت دو نفر
از قوی


( ۱۰۷ )
فصل ششم
از قوی ترین ہمسایهایم بود یعنی دولتین روس و انگلیس که دو دولت بزرگ در خاک آسیا میباشند
هر چند واقعاً بزرگترین دولتهای دنیا نبوده باشند و اینها بزرگترین ملتی هستند در روی زمین که
همیشه در صدد تصرف ممالک دیگران میباشند اگر چه اکثر اهالی ممالک مشرق زمین که اینها مفتوح نموده
بواسطه گرانی و قحطی آنجاها متصلاً میمیرند و اینها بجهاتی که برخودشان معلوم است هر ساله بمرتبه دیگر
پیشرفت نماید مشغول تصرف سایر ممالک میباشند و دائماً بحمله میخرند مملکت من مانند گوسفند بیچاره ایست
که از دو طرف شیر و خرسی بچشم طمع خیره خیره او را می پایند و بدون محافظت و مد و حافظ حقیقی این طعمه
کوچک نمیتواند تا مدت زیادی خود را در این میانه نگهداری نماید اول اقدام نمودم که سرحد شمالی و مغربی
خود بتوسط و وساطت دولت انگلیس با دولت روس تحدید نمایم و بعد از مذاکرات متعارفی که با دولت
هندوستان در این باب بعمل آمد کمیسیونی که مرکب از مامورین دولت هندوستان و مامورین من بود
در ماه ژویت ۱۸۸۵ میلادی تشکیل یافت که این مسئله را قطع و فصل نمایند رئیس کمیسیون انگلیسها
(جنرال سترمبلزون) بود و رئیس کمیسیونی روسها (جنرال زلینا) بود و جواب مراسله که از جنرال انگلیس بمن
رسیده بود نوشتم که زمان توقف خود در روسیه و عده بروسها نداده بودم که حالا آنها بتوانند آنرا
نسبت بمن اظهار نمایند لهذا بهیچ وجه از آنها خوفی ندارم و تا زمانیکه قوت داشته باشم یک ذره خاک
افغانستان را بروسها واگذار نخواهم نمود لهذا باید خط سرحدی را بین مملکت روسیه و مملکت من با بغرضم
تحدید نمائید ولی افسوس نتیجه خوبی حاصل نشد روسها از اینکه سرحدات خود را با آنها تحدید نمودم رنجیدند
و آزرده خاطر گشتند زیرا که مقصود این بود که جلوخطی آنها گرفته شود مخصوصاً اسباب رنجش آنها این
بود که من سرحدات مذکور را بوساطت انگلیسها تحدید مینمودم بدین جهت روسها بهرعجله که ممکن
بود رو بطرف سرحدات افغانستان جلوی آمدند من چون از قصد آنها مطلع شده بودم که میخواهند پنهجدوم)
را بگیرند خیلی سعی نمودم که انگلیسها را وادارهم بمن اجازه بدهند که باز هم شکری فرستاده پنجده را مستحکم
نمایم و دلیل هم اقامه کردم که اگر جنگ هم نشود ضرری ندارد و شکر من در خاک خودم اقامت داشته
باشند ولی دولت انگلیس نصیحت مرا قبول ننمود و نتیجه این شد که نفوس زیادی هم تلف گردید