فصل چهارم
(۱۲۷)
همراه پدرم (محمد امین خان) در زمانیکه در بلخ بود با پدر شما خیلی دوست بود و خدا را
شکر میکنم که ما و شما یکدیگر را ملاقات نمودیم نیز خان مذکور خواست دو شهر از هفت
شهری که تحت حکومت او بود بمن بدهد و اظهار داشت هر وقت ببلخ بروید صدهزار
سواره و پیاده با شما خواهم فرستاد که شهر بلخ را بجهت شما فتح نمایند بجهت اینکه
ما دوست و همسایه یکدیگر بوده باشیم بجهت این گذشت کریمانه او اظهار امتنان نمودم
و گفتم بعد از چند روز جواب خواهم دادم و نیز بعضی اظهارات بطور نصیحت دوستانه
باو خواهم کرد که بجهت او مفید خواهد بود بعد خداحافظی نموده نوکر خان که از من راه بلدی
میکرد گفت خان منزل خود را بجهت شما حاضر نموده است و همراهان من در باغ مذکور
میباشند این منزل و باغ تقریباً دویست قدم از شهر دور بود و عمارات خیلی
خوبی داشت بعد از دو ساعت خزانه دار خان آمده گفت که خان بمن فرموده است
هر قدر پول لازم داشته باشید تا دویست هزار اشرفی بشما بدهم وزیر هم تصدیق
این پیغام را نمود در جواب گفتم خداوند خان را بجهت این مردانگی کامگار و پایدار
داشته باشد نمیدانم بکدام الفاظ تقریر نمایم چقدر ممنون احسان خان هستم دویست
هزار اشرفی را میخواهم چکنم مخارج یومیه من فقط روزی سی قِران است روز بعد خزانۀ
دار یکهزار اشرفی آورده گفت خان فرموده است که هر روز همین مبلغ را بشما تقدیم
نمایم آخرالامر اشرفیها را قبول نموده و بشخص مذکور گفتم این وجه را بخاطر من بسپارید
با وجودیکه بشار الیه گفته بودم که مخارج یومیه من روزی سی قِران است ولی هر روز
همین مبلغ را میآورد بعد از پنجروز وزیر بجهت جواب اظهارات خان و نیز بجهت
نصایحی که باو وعده داده بودم نزد من آمد جوابی که دادم این بود که اگر رجال دولت
قبول نمایند بخیال من کار عاقلانه ایست که خان مرا با چند نفر از اشخاص محرم خود بیلکچی


فصل چهارم
(۱۲۸)

بروسیه بفرستد که بین آنها و دولت روس قراری بگذاریم والا پیشین شاهد
مینمایم که روزی شکر روس نزدیک (اور گنج) خواهد رسید و شما معدودی شکر
بجهت محافظت خود دارید نمیتوانید باچنین دولت بزرگی بجنگید خان در باب صحبت
این نصیحت بامشیران خود مشورت نمود ولی چون اهالی آنجا هیچوقت قوت بلیک دزدی
را ندیده بودند متفق نشده گفته اگر روسیه نزدیک (اور گنج بیایند مرگ برای آنها
آماده است وزیر نزد من مراجعت نموده این پیغام را آورده گفت خان و چند نفرازرعای
تدبیر شما را پسندیده اند ولی علت جواب فو قراداده اند من گفتم در صورتیکه اهالی اینجا اینجور
جاهل و بی اطلاع باشند نمیتوان میان آنها اقامت نمود از شنیدن این حرف و زیر اظهار
داشت خان خیال دارد دختر خود را بشما تزویج نماید تا بمرو را یام اهالی بخب
نصیحت شمار ا قبول نمایند جواب دادم اگر خواهش خان را در باب این وصلت
قبول نمایم اهالی اینجا زود بامن حسد خواهند ورزید علیهذا بجهت من خوب نیست اینجا بمانم
میخواهم بخارا بروم وزیر را از این اراده ملوک را دیده گفت پادشاه بخارا همراهان شما
که آنجا رفته اند مخارج یومیه آنها را درست نمیدهد پسر عموی شما (اسحاق خان) را
هم بس نظر داشته است و نیز وزیر لمن صلاح داد همراهان خود را بخارا بخوانم ولی جهت
رفتن اصرار کردم گفتم آنجا کار دارم و خواهش کردم بجهت من از خان اجازه رفتن بگیری
وزیر مراجعت نموده وعده داد روز بعد جواب بیاورد روز دیگر جواب آورد گفت
اگرچه خان بمفارقت شما میل ندارد ولی اگر اضرار میکنید مجبور است شما را
بگذارد بروید فقط دو روز صبر کنید تا تمهید مسافرت نماید و ه شود روز سوم یکصد و پنجاه
شتر با آذوقه و چادر و فرش خان بمن داد وقتی بجهت خدا حافظی رفتم از رفتن من خیلی
اظهار تاسف نمود بعد از مسافرت بخروزوار دکناره جیحون شدم از سرحد
م از


(۱۲۹)
فصل چهارم
(غوز) و (شوراب خان) که حالا تحت حکومت روس است گذشته از اینجا بمدت هفت روز
وارد (قره کول) که یکی از مضافات بخار میباشد شدیم پسر عموم (اسحاق خان) و نوکر های من
که در بخارا بودند از ورود من مشعوف شدند و کاغذی بمن نوشته نهار شعف نمودند روز
سوم وارد بخارا شده دیدم پادشاه بخارا حسب الحکم دولت روس (بحصار)
و (قلاب) رفته است که با میر (سهاب بیک) جنگ نماید چرا که میر مذکور اطاعت آنها را
قبول نکرده است چون با امیر بخارا سابقه اشنائی داشتم کاغذی با و نوشته از آمدن
خود اطلاع دادم و پرسیدم آیا میل دارید تا مراجعت شما در بخارا بمانم یا نزد شما (بحصا)
بیایم زیرا که میخواهم زود تر عازم سمرقند شوم مبروت جواب نوشت بجهت ملاقات او بروم علیهذا
اشرفیها ئیکه خان (خیوه) بمن داده بود فروخته اسب و لوازمات دیگر ابتیاع نمودم
و تمام شتر هائی را هم که خان خیوه بمن داده بود فروختم بسته خود را دیده با بالقصد سفر عازم (حصا)
شده و غلامهائی را که خان خیوه بمن داده بود آزاد نمودم مدت ده روز این مسافرت طول
کشید روزی در بین راه قطعه زمینی مرتفعی را دیدم که بجهت چادرهای امیر بخارا مسطح کرده
بودند و این قطعه زمین با خون الوده بود اول خیال کردم این خون گاو هائیست که بجهت صدقه
نصره و فتحی که بجهت امیر بخارا رخ داد ذبح نموده اند پرسیدم چرا گاوها را دور تر ذبح نکرده اند
مردمان آنجا آهی کشیده گفتند این خون انسان است نه خون گاو بعد معلوم شد پانزده روز
قبل وقتیکه چادر امیر بخارا اینجا سر پا بوده قلعه حصار مفتوح شده یکهزار نفر اسیر نزد امیر
آورده اند فورا حکم داده است در جلو روی او همه را کشته اند از استماع این کار ظالمانه خیلی
متاثر شده گفتم شاید آنها تقصیری داشته اند والا هیچکس اسیر را نمی کشد مردم جواب دادند
امیر صد با آدم را بدون تقصیر یا رسیدگی بجهت کشته است از شنیدن این حرف بتعجب نموده
با خود خیال کردم که چون حکمرانان آنها نمد اد دین خدا غافل میباشند و مسلمانان را بغلامی


فصل چهارم

میکشند و مخلوق خدا را بدون تقصیر میکشند و امیر بخارا هم اعتنائی باحکام خدا و شرع پیغمبر
ندارد و هر کسی هم از قوانین شرع تجاوز نماید علما که حامی و مروج این شریعت هستند اعتنائی
با و ندارند ازین سبب روسها بولایت ترکستان استیلا یافته اند خیلی مایوس شدم که
اهالی بخارا که بتدین شهرت دارند برخلاف قانون شریعت محمدی رفتار مینمایند از بی مبالاتی
مسلمانها مغرور دیوانگی خود هستند متالم شدم که کفار آنها را اینقدر جاهل و بی اطلاع معار
یکدیگر دیده از این فقره مستنفع میشوند از کشته شدن این اشخاص بیگناه گریستم و چند نفر سوار
را مقرر داشتم خون آنها را با خاک پوشانیده صورت قبر درست نمایند شب را با کمال تاسف
و ملال بسر برده بطرف (حصار) روانه شدم امیر یکهزار سوار با چند نفر سر کرده باستقبال من
فرستاده در منزلی که بجهت من تهیه کرده بودند فرود آمدم بعد از سه روز فرستاده امیر
آمده مرا دعوت نموده بملاقات امیر رفته مراجعت نمودم امیر ده هزار تنگه نقد با چند توپ
کخاب بجهت من فرستاد بعد از توقف چند روز از حصار حرکت نموده عازم (سمرقند) شدم حا
سمرقند از طرف روس از من با کمال مهربانی پذیرائی نموده و بجهت من و نوکر های من منزلی
معین کرده هرگونه توجهات از من نمود بعد از چند روزی فرمانفرمای ترکستان متصرفی
روس مرا دعوت نمود تاشکند رفته با او ملاقات نمایم تهیه مسافرت مرا حکومت سمرقند
متحمل شد پس از ورود تاشکند مهربانی تمام از من پذیرائی نمودند روز بعد از ورود فرمانروا
مرا بملاقات خود دعوت نموده با کمال محبت از من پذیرائی کرد و بعد از دیدن مرا بمجلس شب
نشینی وعده خواست من در اینجا رسومات مردمان اروپائی را مشاهده نموده بنظرم خوش
آیند آمد اینها از مهمانهای خود در تالار بزرگی پذیرائی نموده مهمانها در اطاقی گردش نموده
با یکدیگر صحبت میداشتند و سکار میکشیدند یا میوه میخوردند تا دو ساعت از نصف شب گذشته
مجلس دایر بود بعد همه بخانهای خود مراجعت نمودیم روز بعد فرمانفرما بملاقات من آمد تا از


فصل چهارم (۱۳۱)
منزل خود از او استقبال نمودم بعد از احوال پرسی از یکدیگر بعضی تعارفات باو دادم که
من جمله یکشمشیر مرصع بود و شش طاقه شال کشمیری و دو توپ کمخواب و دو ساعت نشسته بعد
مراجعت نموده روز بعد از ان (جنرال علی) خانف مرا به ناهار دعوت نمود و آن روز را
بصحبتهای دوستانه گذرانیدیم در ظرف چند روز بعد از ورود من بعضی جنرالهای دیگر هم
مرا بمهمانی دعوت نمودند در این بین عید بزرگ روسها رسید این عید روز مولود پسر
خدا یشان میباشد در این روز فرمانفرما کالسکه خود را بجهت من فرستاده بتوسط نایب
خود مرا دعوت نمود که بمنزل او بروم با تفاق یکدیگر رفتیم فرمانفرما علی الرسم سرپا از من
پذیرائی نمود مرا بمهمان تالار یکه قبل مجلس داشتند برد و تمام صاحب منصبان ور نها و پسر
آنها هم حاضر بودند و هر چیز از مشروب و ماکول شروع و نا شروع در آنجا حاضر بود رفقا تا
نصف شب از خوردن پیچ دست نکشیدند نصف شب مشغول بریدن یکدیگر شده
میگفتند کرستوس کریستوس (یعنی مسیح مسیح) بعد از ان از میزبان مرخصی حاصل نموده جمعی
بجا نهای خود مراجعت نمودیم سه روز بعد از گذشتن از این عید فرمان فرما مجدداً نایب خود را
باکالسکه اش فرستاده مرا بملاحظه سان لشکر دعوت نمود بعد از اینکه پیاده و سوار او توپچیها
همه سلامی گرفتند سان شروع شد ترتیب سان خیلی خوب بود پس از اختتام سان نقب
مصنوعی که ساخته بودند اتش زدند روز بعد نایب فرمان فرما مجدداً آمد و پیغام آورد که فرمانیط
میخواهد شما را ملاقات نماید من هم رفته بعد از صرف چای فرمانفرما گفت (امپراطور عظم )
تلگرافاً از شما احوال پرسی نموده اند نطلب دوستخان نمودم بعد گفت (امپراطور) از راه مهربان
از شما دعوت فرموده اند که بملاقاتشان پطرز بورغ) بروید تا اظهارات دوستانه خودشان
را شفاهاً بشما بفرمایند من گفتم مملکت (امپراطور) را ملجا و پناه خود میدانم و تا اینجا آمده ام
که آرزو و آمال خود را (با مپراطور) عرضه بدارم و امید وارم بمقصودات خود نایل به


فصل چهارم

کامیاب شوم فرمانفرما پرسید آیا به (پطرزبورغ) میروید من وعده دادم تا فردا جواب
میدهم از آنجا آمده با نوکرها ئیکه محرم راز من بودند مصلحت کردم که آیا اختیار کردن این مسافرت
قرین صلاحت یا خیر متفقاً اظهار داشتند شما را نمیگذاریم بروید زیرا که ماها بدون شما نمیتوانیم گذران
نمائیم بآنها گفتم مثال من در روسیه از قراریها خیلی هستند و (امپراطور) بهیچیک از آنها
ملاقات خود نخواسته من باید خواهش (امپراطور) را قبول نمایم اگر چه خیلی سعی کرده
همراهان خود را راضی نمایم ولی آنها قبول نکردند روز بعد بملاقات فرمانفرما رفتم پس از تعارفات
رسمی وصرف چای و کشیدن سیگار اظهار داشتم که پادشاه شما بمن خیلی اظهار مرحمت فرمودند
ولی چون در مملکت ایشان تازه وارد شده و پانصد نفر همراهان با خود دارم که همه اینها مسافرتها
زیاد کرده اند بعد از دیدن تهیه اگر از من دعوت کردند خواهم رفت فرمانفرما گفت خیلی
خوب (بامپراطور) تلگراف مینمایم بعد از دو روز نایب فرمانفرما مجدداً بکالسکه آمده
مرا بمنزل فرمانفرما برد فرمان فرما گفت (بوزیر اعظم) تلگراف کرده بودم (امپراطور) بوزیر اعظم
فرموده است که خواهش شما را پسندیده اند و حکم فرموده اند منزلی بجهت شما در سمرقند پاک نمایند
برحسب میل شما ابتیاع نمایند و بجهت مخارج شما هم ماهی یکهزار و دویست و پنجاه منات
مقرر داشته اند من جواب دادم با مپراطور پناه اورده ام هر چه بمن عنایت شود قبول
میکنم و نیز فرمان فرما گفت امپراطور عکس شما و چند نفر از سر کرده های همراهان شما را خواسته
جواب دادم حاضر خواهم نمود روز بعد نایب فرمانفرما ما را بدکان عکاسی برد ولی سرکرده ها
من از گرفتن عکس خودشان انکار کردند گفتند هرکس عکس خود را بیندازد کافر میشود تا حالاً
من همیشه خیال میکردم همراهان عقلی دارند ولی این وقت دانستم که هیچ عقل ندارند نایب
فرمان فرما از من پرسید چرا همراهان شما عکس خود را نمیداخند جواب دادم اینها سرکرد
هیچ طایفه نیستند چون نوکرهای شخصی خود من میباشند آنها را دوست دارم و این قدر
محبت بآنها


فصل چهارم (۱۳۳)
معت ابه نیستند که عکس آنها بجهت امپراطور فرستاده شود نایب مذکور گفت شما خیلی عاقل
هستید زیرا که اگر امپراطور میپرسید که منصب این اشخاص چه میباشد جوابی نداشتیم بعداً
من هیچوقت دیگر همرهان خود را طرف شور خود قرار ندادم چرا که این دفعه دویم بود خودش
مرا رو نمودند و نیز در باب دانائی آنها چندان اعتقادی نداشتم بعد از چند روز نایب
فرمانفرما مجدداً مرا بجهت مجلسی که فرمانفرما داشت با خود برد باز تا نصف شب مشغول سار
و خوش گذرانی بودیم در این موقع اجازه خواستم بسمر قند رفته از حالات همرهان خود مطلع
شوم فرمانفرما خواهش مرا پذیرفته کاغذی بعنوان (جنرال ابراشوف) بمن داد روز بعد
بجهت خداحافظی نزد فرمانفرما رفته از همان راهی که آمده بودم عازم (سمرقند) شدم پس
از ورود بسمرقند (جنرال ابرا سوف) را ملاقات نمودم مشارالیه اظهار داشت فرمانفر
تأشکند دستورالعمل داده است هر منزل و باغی که شما پسند نمائید بجهت شما ابتیاع نام
من گفتم امیر بخارا از باغهای دولتی دارد یکنفر نوکر خود را بجهت ملاحظه این باغها میفرستم
بعد جواب میدهم نوکرهای من تا چند روز گردش نموده من هم تحقیقات کردم آخرالامر
بجنرال مذکور کاغذی نوشتم که باغی دم دروازه قلندرخانه که مال حکومت بخارا میباشد
پسندیده ام وسعت آن تقریباً دوازده هزار ذرع بود در محل خوبی واقع شده چشمهائی آن
هم داشت این باغ را باین جهت انتخاب نمودم که جنرال مذکور پول در خریدن باغ تارها آ
نماید و باغی که مال دولتبست بمن بدهد بالاخره در باغ مذکور سکونت اختیار نمودم بجهت پسر عمویم (میرزا
اسحاقخان) منزلی در شهر رهن گردم یک منزلی هم بجهت نوکرها از اهالی سمرقند رهن نمودم بعداً
چند روز همان سرکرده ها که راضی نشده بودند من نزد امپراطور رفته کار خود را انجام دهم یکی یکی
از من مرخصی خواستند بعضی هم بدون مرخصی رفتند فقط نوکرها نزد من ماندند و صادقاً
با من خدمت کردند سرکرده های مذکور غیر از اوقات تلخی بجهت من دیگر ثمری نداشتند


۱۳۴
فصل پنجم
فصل پنجم
وقایع زمان اقامت در سمرقند از سنه ۱۲۸۸ الی سنه ۱۲۹۶ هجری
زمانیکه در سمرقند بودم واقعات زیادی بجهت من رخ داده که اگر تمام آن واقعات را
شرح دهم کتاب من بهیچوقت با تمام نخواهد رسید علیهذا باید همان وقایعی را اظهار نمود که
بجهت ملت فایده داشته باشد یازده سال در این شهر که مال روسها بود بسر بردم اغلب
اوقات خود را بسواری و شکار میگذرانیدم بیست راس اسب سواری و ده راس
یابوی بنه همیشه در اصطبل خود داشته و همیشه پانزده نفر سوار با تفنگهای دوناله پر با من بودند
و نیز قوش و چرخ و دیگر طیور شکاری داشتم باین قسم خود را مشغول میکردم که رفع ملالت
خود را نموده باشم بسوار های خود هر یک ماهی پنجروپیه ماهانه میدادم و بسر کرده های خود
بر حسب منصب آنها بیشتر مواجب میدادم چنانچه قبلا بیان شد بیشتر از این سرکردها
از نزد من رفته بودند من هم از رفتن آنها متاسف نبودم اکثر اوقات بجهت پول دست تنگ
بوده زیرا که خرج زیاد داشتم و آن مستمری که از دولت بمن داده میشد خیلی کم بود ولی چون
برو سها حقی نداشتم بجهت این مبلغ جزئی که بمن میدادند از انها خیلی ممنون بودم اکثرا
صحبت با مامورین روس مذاکره پول میآمد میگفتم وجهی که شما بجهت مخارج بمن میدهید
بیشتر از آنست که من استحقاق داشته باشم و از خداوند همیشه مسالت میشود که دولت
شما را بعوض این مهربانی که نسبت بمن مینمائید پایدار داشته باشد در موقع اعیادشان
(جنرال ابرا سوف) و دیگران مرا بخانهای خودشان دعوت میکردند من هم دعوت آنها
با کمال شعف می پذیرفتم جنرال مذکور با من مثل دوست رفتار میکرد هروقت پول یا چیز
دیگر لازم میشد ناظر خودم (عبدالله خان) پسر مرحوم (عبدالرحیم خان) راکه حالا حاکم دفین
دبوقستان


فصل پنجم
۱۳۵
در بدخشان میباشند نزد او میفرستادم بهیئت ملاقات و وقت معین مینمود در موقع ملاقات
اشکالات خود را با و بیان میکردم خلاصه با من محترمانه سلوک میکردند و هیچوقت قوانین
حکومتی را بمن تکلیف نمیکردند من آزادانه هر وقت میخواستم بجهت ملاقات مامورین
روس میرفتم و آنها هم بهمین قسم بمنزل من میآمدند عادت من این بود که ده پانزده روز
بمنزل خود بودم و همین قدر با هم پرون باشکار میرفتم باین قسم یازده سال توقف من در
روسیه گذشت غصه و رنجی که داشتم این بود که از حالات عیال خود و ما در پسرم
(عبدالله) که اسیر بودند هیچ اطلاعی نداشتم چه بر سر آنها آمده است بعد از دو سال
اقامت در سمرقند دوستی افغانها در روسها یوما فیوماً در تزاید بود و مراد ده مین (شیرعلیخان)
و دولت روس بیشتر میشد ضمناً معلوم کردم که (محمد علیمخان) حاکم بلخ همیشه در ظاهر میفهماند
(امیرمظفر) امیر بخارا میفرستاد و بتوسط امیر بخارا (جنرال ابراموف) و فرمانفرمای
تاشکند ارسال و مرسول مینمود روسها هم بهمین وسیله جواب مراسلات او را میفرستادند
تا اینکه فقره مذکورا افشا و در روزنامه ها منتشر شد چون مطالعه کنندگان کتاب من از این
فقرات البته اطلاع دارند لهذا من شرح حال خود را بیان مینمایم در بدو ورود خود بفرقه
دختر میر بدخشان را تزویج نمودم در سال دویم خداوند پسری بمن عطا فرمود اسم او را (حبیب الله)
گذاشتم که حالا پسر بزرگ و وارث من است دو سال بعد از تولد او خداوند پسر دیگر بمن عطا
فرمود اسم او را (نصرالله) نهادم پس از ان دو پسر دیگر و یک دختر تولد یافتند که در
طفولیت فوت شدند بعد از چند سالی که در سمرقند بودم دولت روس لشکر خود را بطرف
شهر (سبز) فرستاد (جنرال ابراموف) من تکلیف کرد که بهتر است شما هم با همراهان خود
با این لشکر بروید جواب دادم که ابتدا بشما و فرمانفرما گفته ام نوکری دولت روس را قبول
نخواهم کرد ولی اگر میل دارید میرهای شهر (سبز) را محرک میشوم بسلام شما بیایند شرائط خود را


(۱۳۶)
فصل پنجم
با آنها قرار بدهید (جنرال ابراشوف) گفت کار از اینها گذشته و اعلان جنگ داده شده
است گفتم ممکن نیست با لشکر شما شامل شوم و خواهش کردم چون ممکنست اهالی سمرقند
شورش نمایند و سیصد نفر همراهان من اسلحه ندارند سیصد تفنگ با فشنگ بما بدهید که در
وقت لزوم خود را محافظت نمائیم جنرال این خواهش را نپذیرفته و صاحب منصبهای قزاقها
حکم اورا اجری داشته اسلحه بما دادند بعد از دو روز تمام لشکر روس عازم شهر (سبز) شد
امیر بخارا هم وقت بجهت تهدید اهالی آنولایت لشکر خود را از راه (قرشی) بطرف شهر
(سبز) بفرستید لشکر روس چهار دفعه بقلعه شهر (سبز) یورش برده نتوانستند شهر را تصرف
نمایند (جنرال ابراشوف) زخم گلوله برداشته ولی زخم شدیدی نبود این پنج هزار سوار باری که
حمله کرده بودند دو هزار نفر کشته و زخمی شدند بعد قاصدی نزد اهالی شهر (سبز) فرستاده روزه
خواهش متارکه جنگ نمودند و متعهد شدند تخلف از این قول خود ننمایند اهالی شهر (سبز)
از این دولت بزرگ فریب خورده راضی شدند و از دو هزار نفر عساکری که در قلعه بودند
هزار نفر از انها رفته که عیال و اطفال خود را از نقطه که لشکر امیر بخارا میامد بشهر (سبز) بیاورند
همینکه عساکر روس شهر را از قوای نظامی خالی دیدند بعد از سه روز فوراً در نیمه شب یورش
بردند اگر چه یک هزار نفری که در قلعه بودند خیلی کوشش کردند روسها را عقب بنشانند ولی
عساکر روس قلعه را متصرف شدند و میرهای شهر (سبز) با سیصد نفر از راه کوهستان
بطرف قتہ غن فرار نمودند جنرال روس بعد از اینکه شهر (سبز) را بمأمورین امیر بخارا
تسلیم نموده خودش با لشکر بسمرقند مراجعت نمود روز بعد از ورود جنرال مذکور بدیدن و
احوال پرسی او رفتم زخم ضعیفی داشت مشار الیه یکعدد قنینه دان طلا و یک تفنگ
دو لوله و یک دور بین بزرگ از غنایم شهر (سبز) بمن تعارف نمود گفتم بموجب قانون
دین خود ما لیکه از مسلمانان تاراج شده باشد نمیتوان قبول نمود از این عهد شکنی که روسها نسبت


فصل پنجم
۱۳۷
با اهالی شهر (سیز) کرده بودند متغیر شده زود از ملاقات او مراجعت نمودم میرهای نیپ
خورده براه رود (خو قند خان آنجا که موسوم (بخدایارخان بود اسیر نموده نزد فرمانفرما تا شکن
فرستاد و همراهان و اموال آنها را بجهت خود ضبط نمود این میرها هیجده ماه در حبس بودند
بعد آنها را مرخص نموده مستمری بجهت آنها مقرر داشتند (میر با بایگ و میر سهراب)
یک برادرها و چند نفر از همراهان خودشان تاسکنه در (تاشکند) توقیف بودند و عیالهای
آنها را امیر بخارا نزد آنها فرستاده بود دو سال بعد از این واقعات لشکر روس بجهت
جنگیدن با (ارگنج) حاضر شدند فرمانفرمای (تاشکند) بالاشکر وارد (جزک) شد چون بیکار
داشتند از راه (قوم نور عطا) بروند فرمانفرما مرا (بجزک) احضار نمود من با کالسکه عازم شده
بعد از دو روز وارد آنجا شدم فرمانفرما علی الرسم از من پذیرائی گرمی نموده اظهار شفقت
از ملاقات من کرد جویا شد آیا شما همراهان شما را (ارگنج) با من خواهید آمد اگر میائید تمام تهیۀ
سفر شما را خودم خواهم نمود جواب دادم بجهت تهیۀ همراهان من که با شما بیایند کیاه طول خواهد کشید
و شما در اینجا بیشتر از چهار روز توقف ندارید علاوه بر این جنگ شما با مسلمانها میباشد چون
با آنها هم مذهب هستیم شریعت ما ما را از جنگیدن بمخالفت اهل اسلام ممنوع داشته است
نیز اظهار داشتم شخص بی لشکر و قوتی هستم رفتن جزشان لشکر روس نمیفزاید و اگر نروم
از قوت لشکر شما نمیکاهد فرمانفرما گفت میل و خوشنودی شما را طالبم مجبور نیستید با من بیائید
فعلا در تحت حمایت دولت شما هستم خوشنودی من این اوقات منحصر بسواری و شکار
است زیرا که بعد از صدمات زیادی که دیده ام از جنگ متنفر هستم این حرف را بطور شوخی
و خنده ادا نمودم فرمانفرما گفت نزدیک چادر خودم گفته ام دو چادر بزرگی بجهت شما
حاضر نمایند من اظهار امتنان نمودم این چادرها تقریبا بفاصلۀ سی قدم از چادر های پست عربی
(امپراطور) و چهل قدم از چادر فرمانفرما بر پا کرده بودند فرنفرا روزی پنج شش مرتبہ بملاقا


فصل پنجم
۱۳۸

من میآید بعد از بیست روز روزی مرا احضار نموده گفت لشکر ما بجهت رفتن بافغانستان
حاضر شده است ایا شما هم خواهید رفت من جواب دادم اگر خیال دارید خودتان افغانستان
را بگیرید پس فایده رفتن من چیست و اگر میخواهید افغانستان را بمن مسترد دارید فقط شما
بخودم اجازه بدهید متعهد میشوم با یکهزار پیاده نظام و یکهزار سواره نظام و یک باطری توپخانه
(یک باطری توپخانه شش عراده توپ است) ولایت خود را مجددا تصرف نمایم ولی حالا
مشغول دعا گوئی هستم و بیشتر مایلم در سمرقند اوقات خود را بسواری و شکار بگذرانم وگفتم
از روی حقیقت باور نمیکنم شما میخواهید با همین چند صد نفر بافغانستان بروید زیرا که شما
میدانید اهالی افغانستان مردمان جنگجوئی میباشند و مثل اهالی (اُربنج) نیستند علیهذا یقین
دارم شما مقاصد دیگر در نظر دارید تا بموسم پائیز اقدامی نکردند و مشغول مذاکره بودند
با لشکر بکابل بفرستند یا خیر در این اثنا طاعون سختی در لشکر روس بروز نموده و سربازها
خوف نموده از سر بازخانها فرار کردند ششصد فرغون از سربازهای مریض و قریب الیموت
بموضعیکه بجهت انها علیحده معین شده بود بردند وقتی فرمان فرما میخواست خدا حافظی نموده بکابل
مراجعت نماید من از پیشین گوئی خود با و یادآوری نموده گفتم دیدید بعد از این همه تهیه بافغانستان
نرفتید مشارالیه متقاعد شد که خیال من صحیح بوده است و در اواخر زمستان و اوایل بهار
منتشر گردید که (امیر شیر علیخان) با انگلیسها مخالفت ورزیده و دوستی من او و دولت
روس در تزاید میباشد چندی بعد از این علما واهالی (خوقند) شورش نمودند چیزیکه در انشخ
و قطعه شیرینی است اینست که تقریباً پنجاه نفر از علما و دویست نفر سر کرده های (خوقند) بعضی
شرایط تعهد نموده که بمخالفت حکمرانان خود از دولت روس معاونت نمایند شرایط چه بود ما
نمیدانم این علما و سرکرده ها یکنفر کفش دوز را تغییر لباس داده او را باسم (فولادخان)
که پسر عمومی (خدایارخان) امیر (خوقند) بود موسوم نمودند روسها اسمی از (فولادخان)


فصل پنجم
۱۳۹
پسر (موسی خان) امیر سابقی خوقند شنیده بودند ولی او را ندیده بودند علمای خائن و اهالی خوقند بهم
پیوسته شد (خدایارخان) خیال دار دولایت (خوقند) را بروسها ببرند تکلیف تمام مسلمانان بینجا
اینست که او را از حکومت خلع نمود بپسر عموی او (فولاد خان) را با مامت قبول نمایند چنانچه
ما قبول کرده ایم مردمان جاهل دور (فولادخان) جمع شده (خدایارخان) را مغزول نمودند
همین سبب شد که روسها ولایت را متصرف شدند و ایقاعی وعدۀ هم که بعلماء سرکردۀ
داده بودند نکردند (بفولاد خان) امیر کا ذب هم پاداشی داده نشد و تعد اد زیادی از سر کرده ها
را اسیر و مقتول نمودند پس از تصرف (خوقند) شهر تازه در آنجا بناکرده موسوم بشهر
(یم) نمودند که جای خیلی با صفائی میباشد و حالا هم در تصرف روسهاست حالا باید توجه
خودرا بطرف (شیرعلیخان) معطوف داشته بیان نمایم بعد ازارسال و مرسول نیا د (شیر
علیخان) یقین حاصل کرد که دولت روس پایدار او میباشد و با مامورین دولت انگلیس
مشغول مخاصمه گردید و از (ملکۀ انگلستان) روگردان شده بطرف (امپراطور) روس
متوجه گردید (شیرعلیخان) اینقدر شعور و کفایت نداشت که بفهمد متاعی که در بازاری خریدا
ندارد در بازار دیگرهم بهائی نخواهد داشت بعبارۀ آخری واضح است رفتاریکه با دشمن نمود
وقتی با دوست هم همان رفتار را خواهد کرد (شیرعلیخان) کیطرف بیوفائی و بدعهدی کرد و
خود را بی اعتنائی کرده با طرف دیگر تعهداتی نمود که هیچ دولت عاقلی نمیتواند با و رفتار نماید چنانچه
با دولت روس معاهده کرده بود که آنها را اجازه بدهد از راه افغانستان بطرف هندوستان
عبور نمایند و از سیم تلگراف آنها محافظت نماید و نیز اجازه خواهد داد که راه آهن بطرف
هندوستان بکشند و در جنگیدن با انگلیسها بهمراه روسها متفق شود و در عوض این دولت
روس وعده بود که ولایت کناره (رودسند) را که سابقا جزو افغانستان بوده است بازر
مال سلاطین افغانستان میباشد گرفته با و بدهند قزاقهای روس خوشحالی میکردند که بطرف


(۱۴۰)
(فصل پنجم)

هندوستان خواهند رفت بامدتا راج مسرور بودند ولی در این موقع لشکر انگلیس کیه
(شیرعلیخان) در (درۀ خیبر) و (کوه شتر گردن) که موسوم به (پیوارتل) میباشد مستاد
شده خیالات روسها را برهم زدند عساکر (شیرعلیخان) چون مشق ندیده بودند مقابله انگلیس
نتوانستند استاده گی نمایند خود (شیرعلیخان) هم ببلخ فرار نمود که چند هفته پیش عیال خود را
هم آنجا فرستاده بود و پسر خود (محمد یعقوبخان) را از محبس بیرون آورده بحکومت کابل
مقرر داشت لشکر انگلیس وارد (گندمک) گردیده از (جلال آباد) با (یعقوب خان)
مشغول مذاکرات شدند (یعقوبخان) (شالکوت) و (خیبر) و (کرم) و (پشکت) را
با انگلیسها واگذار نمود و نیز قبول کرد یک نفر انگلیس موسوم به (لولی کیوناری) در کابل
اقامت نماید در این حین (شیرعلیخان) در راه بلخ مثل دیوانه با تکلم میکرد و میگفت چون افغانها
مخالفت انگلیسها از من معاونت نکردند بروسیه رفته قزاقها را بکمک خود خواهم آورد و در بخارا
افاغنه را با نها خواهم بخشید بعد از مدت قلیلی (شیرعلیخان) در ماه صفر ۱۲۹۶ ه در بلخ فوت
شد پسر کرده ای کابل (یعقوبخان) را با مارت افغانستان پذیرفتند در صورتیکه لشکر
و رعایا راضی نبودند شنیده ام سفیر انگلیس خود را حکمران میدانسته و در کارها (محمد یعقوبخان)
محکم مینموده است اهالی افغانستان از این بلند پروازی سفیر مذکور متنفر بوده بر او شوریدند
بعضی از مردم میگویند این با استصواب خود (محمد یعقوبخان) بوده است و بعضی میگویند
مادر (عبدالله خان) ولیعهد متوفی سه هزار اشرفی (بداود شاه خان) داده بود که مردم را
بمخالفت (کیوناری) برانگیزاند و او را بقتل برسانند تا (محمد یعقوب خان) از امارت محروم
شود و اهالی کابل قول آخری را تصدیق دارند (داود شاه خان) که یکی از طوایف پست
(غلجائی) محسوب میشود در این وقت سپه سالار بوده است زمانیکه طفل بوده در مقام
موسوم (بدم سبز چوپان) بوده و بسن بیست سالگی بکابل آمده مستخدم گردید قلعه در شهر

در اوایل


(۱۴۱)
فصل پنجم

در اطراف شهر کابل واقع است خربوزه آنجا معروف است بسبب کشته شدن سراپون
کیوناری لشکر انگلیس بسرداری (لارد رابرت) بکابل آمدند که در این فقره تحقیقات نمایند
و این نامردی و خیانت مردم کابل را تلافی کنند (یعقوبخان) از آنها استقبال نموده
ولی صاحب منصبان انگلیس تزویر او را دریافته او را حبس نموده بهندوستان فرستادند
و کابل و قندهار را متصرف شده با عدل و امنینت مشغول حکومت شدند قبل از اینکه (شیر
علیخان) فوت شود نماینده های خود را نزد حکام روس فرستاده بود که اسامی آنها بقرار
ذیل است (سردار شیر علیخان قندهاری) (قاضی پشاوری) (مفتی شاه محمد) (منشی محمدحسن)
چند نفر هم از نوکرهای مرحوم (امیر دوست محمد خان) و دو سه نفر از صاحب منصبان نظامی هم
با اینها بودند این اشخاص بسمرقند وارد شدند و خود (شیر علیخان) در بلخ توقف نمود منتظر بود
لشکر روس کمک او بروند حاکم روس مترصد بود که خود (شیر علیخان) بسمرقند خواهد آمد
بجهت پذیرائی او بعضی باغهای خوب را ترتیب داده بودند چنانچه قبلا اظهار داشته ام
(امیر شیر علیخان) فوت شد و تدبیر آنها برهم خورد من عازم (تاشکند) شدم که
در باب واقعات آتیه تحصیل اطلاعات نمایم (یعقوبخان) بفرمانفرمای روس نوشته
بود خیال دارم معاهدات و قراردادی که پدرم باشما داده است کاملا اجرا بدارم فرمانفرما
مذکور از این اظهار دوستی (یعقوبخان) خیلی مشعوف شده مراسله او را به (پطربورغ)
فرستاده بود نیز (یعقوبخان) اظهار داشته بود از شخص (عبدالرحمن خان) در
تشویش هستم مشعوف خواهم شد اگر شما او را از سمرقند تبعید نمائید در اینوقت دیدم خیالات
روسها نسبت بمن چندان دوستانه نیست ولی من باور نمیکردم که وضع آنها نسبت بمن
تغییر یافته طوری رفتار میکردم که نمایم همه روزه مشغول تفریح هستم وقتی وارد (تاشکند)
شدم صاحب منصبان (شیر علیخان) قبلا انجا وارد شده بودند من جاسوسهای خود را


( ۱۴۲) ( فصل پنجم )
مقرر داشتم از حرکات آنها بمن اطلاع بدهند این جاسوسها خبر دادند که این اشخاص از نظرا
معاهداتی کرده اند که گویا در عوض معاونت لشکر روس هر یک از آنها بعضی شرایط را
اجرا بدارند و این شرایط بقرار ذیل بوده است (سردار شیرعلیخان) ولایت قندهار
را بروسها بدهد (منشی محمد حسن) مردم غلزائیه کابل را با هزاره جات باطاعت روسها
در آورد و (مفتی شاه محمد) تمام غلجائیہ را مطیع نماید (قاضی پشاوری ) متقبل شده بود طوایف
پشاور و سوات و باجور را منقاد نماید پس از تحصیل این اطلاعات از تا سگند بسمر قند مراجعت
نمودم نماینده های (شیرعلیخان) هم بسمر قند آمدند در این موقع باید از پسر عمو های خودم
که انرزمان توقف در سمر قند آنها را نگهداری نموده ام بیان نمایم اینها سه نفر بودند (سردار
محمد سرور خان) (سردار عزیز خان) (سردار محمد اسحق خان) بورود ایلچیهای مزبور سردار
سرور خان) کاغذی از طرف من (بشیرعلیخان قندهاری) نوشت و مهر مرا خواست که بکاغذ
بزند من از دادن مهر خود انکار نموده گفتم نمیخواهم روی (سردار شیرعلیخان قندهاری)
را به بینم چرا که مشارالیه و همراهان او بمخالفت من با روسها معاهدات نموده اند (سردار اسحق)
اظهار داشت (شیرعلیخان قندهاری با من قسم بقرآن خورده است من خندیده گفتم
این اشخاص بخود قرآن اعتقاد ندارند قسمی بقرآن بخورند چه اعتباری خواهد داشت
هر چند از اینگونه دلایل اقامه نمودم سردار مذکور اصرار نمود کاغذ را مهر نمایم من خیلی متغیر شدم
مهر خود را نزد او انداخته گفتم کاغذ را بدست خود مهر نخواهم کرد با این اشخاص خائن سروکاری
ندارم سردار مذکور کاغذ را مهر نموده نزد (شیرعلیخان قندهاری) فرستاد بسردار مذکور گفتم
اشتباه کردی روزی خواهد آمد که پشیمان شوی یکی از همراهان موسوم ( بقاضی جان محمد)
اگرچه اسمش قاضی بود ولی شخص خیلی خائن بی دینی بود ریش خود را بلند گذاشته بود مردم
را بفریبد که او را آدم ریش سفید با دیانتی خیال نمایند و قلبش مثل ذغال سیاه بود این شخص


فصل پنجم ۱۴۳

کاغذ مذکور را نزد (سردار شیر علیخان) برد او هم پس از مطالعه کاغذ را نزد جنرال
سمرقند فرستاد و جنرال سمرقند هم کاغذ را نزد (جنرال کافمان) فرمانفرمای تاشکند ارسال داشت
پنجروز گذشت و قاضی مذکور مراجعت نکرد من (بسر دار سرورخان) گفتم مرا بر باد دادی
با وجود یکه انکار داشتم اصرار گردید و مهر مرا بکاغذ زدید روز ششم که سوار شده بکر دش رفته
بودیم نوکر می بتاخت از عقب ما آمد خبر آورد حاکم سمرقند با مترجم (جنرال ایوانف) آمده
انتظار مرا دارند من (بسردار سرورخان) متوجه شده گفتم ثمر بیجائی است که شما کاشته اید
من مراجعت نموده ولی (سردار سرورخان) در مراجعت مسامحه مینمود پس از ورود بمنزل
و خوش آمدی از حاکم سمرقند و صرف چای حاکم مذکور بمن گفت فرمانفرما میخواهد شما را در
تاشکند ملاقات نماید جواب دادم فردا دو ساعت بظهر مانده حرکت مینمایم حاکم گفت تمام
فورا روانه شوید من صبر بحاکم سمرقند در حاکم برخاسته رفت من پسر عموهای خود را احضار نموده
با آنها دستورالعمل دادم در غیاب من چطور رفتار نمایند و بآنها گفتم مرا حبس نموده تاشکند
خواهند فرستاد و بآنها صلاح دادم بطرف بلخ فرار نمایند تا بترکستان برسند و باید با عساکر
و رعایای بلخ مذاکرات نمایند و بعضی نوشتجات بعنوان اهالی آنجا نوشته بآنها سپردم در
مراسلات مذکور اظهار داشتم من پسر عموهای خود را بولایت شما فرستادم بهر خدمتی که به آنها
نمائید مثل اینست که بمن خدمت کرده اید یکعده هم از مهرهای خود بآنها دادم که در صورت لزوم
از جانب من بهر کسی بخواهند کاغذ های دیگر نویسند و نیز چهار هزار روپیه کابلی بجهت مخارج
آنها دادم این مبلغ را از پانزده هزار مناتی که فرمانفرما دوما قبل بمن داده بود ذخیره کرده
بودم بعد از دادن این دستورالعمل بجرعسرای خود رفتم نصف شب حاکم سمرقند با مترجم
و سیصد نفر قزاق و دویست نفر پلیس آمده بنوکریم حکم دادند مرا از حرم سرا بیرون بیاورند
نوکر ما مرابیدار نمود پیغام را ابلاغ داشتند من بیرون آمده حاکم گفت با من بیائید چرا که


فصل پنجم ۱۴۳
فرمانفرما حضور شما را لازم دارد گفتم اگر میدانستم که مرا اسیر خواهید نمود همان وقت خودم
میآمدم پس لباس نظامی خود را پوشیده عازم گردیدم سوارهای قزاق باشمشیرهای برهنه
اطراف مرا گرفتند و پولیس ها از جلو میرفتند دو نفر نوکر با خود برداشتم یکی (فرامرز خان)
که حالا سپه سالار هرات میباشد و دیگری (جان محمد خان) که حالا خزانه دار کل کابل است
بعد از ورود بمنزل (جنرال ایوانف) پرسیدم چرا مرا خواسته اید گفت (جنرال کانفمان)
بشما حکم داده است (بتاشکند) بروید و جهت اینکه چرا شما را احضار نموده است خودشان بشما
خواهد گفت من از (جنرال ایوانف) پرسیدم چه تقصیر کرده بودم در این نصف شب علاناً
مسلح مرا آوردند (جنرال ایوانف) از حاکم مواخذه نمود چرا بمن سختی کرده است حاکم جواب
داد مجبور بودم متخلفین نباید با خود ببرم که شاید همراهان عبدالرحمن خان مانع از آوردن او
بشوند و به ثبوت اظهار خود گفت همراهان عبدالرحمن خان همیشه مسلح میباشند و اگر عبدالرحمن خان
برضای خود با من نمیآمد مشکل بود عنفاً او را بیاورم جنرال گفت ضبط کرده اید که عبدالرحمن خان
را مجبورا آورده اید حاکم جواب داد این خط از جانب شما شده است که مرا نصف شب بعقب
او میفرستید وقتی این دفتره یکدیگر را ملامت میکردند من ساکت بودم تا اینکه جنرال بمن
گفت اگر وعده میدهید که فردا یک ساعت بظهر مانده بجهت حرکت حاضر باشید حالا بمنزل
خودتان بروید فردا بوقت مقرر یک نفر نایب را با یک کالسکه بجهت شما میفرستم که شما
را بتاشکند ببرد بعد از آن بمنزل خود مراجعت نموده دیدم درب باغ را قفل کرده اند نوکرای
همراه خود حکم کردم درب باغ را باز کردند داخل شده دیدم پسر عموهای من با رفقای خود شان
آسوده خوابیده اند و از این فقره که آیا بجهت من چه واقع شده اعتنائی نداشتند مگر عیال
و طفلها ی من و (پروانه خان) که حالا نایب سپه سالار کابل است و (قربانعلی) که حالا خزانه دار
شخصی من میباشد بیدار بودند و بجهت من گریه میکردند از مشاهده این حالت و اینکه ممکناً


فصل پنجم
۱۴۵
و تمام نوکر هایم خوابیده بودند مأیوس و دلشکسته شدم این اشخاص را مثل فرزندهای
خودم پرورش میدادم و حالا این تلافی محبتهای من بود داخل حرمسرای خود شده
عیال و اطفال خود را تسکین داده بانها دستور العمل دادم که اگر واقعه بجهت من رخ داد
آنها چگونه رفتار نمایند بعد بجهت سفر خود مشغول تهیه شدم روز بعد کالسکه معهو د رسید(پروانه
خان) و (نظام الدین) را که بعد ها کرنیل فوج سواره مقرر داشته ام با خود برداشته عازم
گردیده منزل نایب رفتم دیدم مشغول کاغذ نوشتن میباشند این معطلی را غنیمت دانسته گفتم هیچ
نخوابیده ام اگر بمن اجازه بدهید قدری بخوابم اجازه دادند و من میل داشتم خیلی بخوابم ولی چون
پریشان بودم نتوانستم بیشتر از دو ساعت و نیم بخوابم و زحمات خود را فراموش نمایم
بعد از آن حرکت نموده کالسکه مرا از مقابل خانه (شیرعلیخان قندهاری) گذرانیدند تا با و
بنمایند من محبوس شده ام از تغیر و غضه تمام دنیا بنظرم تاریک میآد خیال کردم از کالسکه
بیرون آمده قبل از اینکه خود کشته شوم بعضی از دشمنهای خود را بقتل برسانم ولی خود را ضبط
نموده با خود گفتم این حرکات دیوانه است مردمان عاقل منتظر وقت میشوند تا تلافی نمایند
دنیا از این زحمات و اشکالات زیاد دارد تقریباً دو ساعت بحس و حرکت بودم بعد از ان
حواس خود را جمع نموده قلبم را تسکین دادم پس از مسافرت دو روز و یکشب در اردوی تاشکند
شدیم همان منزلی که سابقاً در شهر روسی بمن داده بودند و منزل خوبی بود صد هزار منات مخارج
آن شده بود فرود آمدیم باغ خوبی هم متعلق باین منزل بود و اصطبل هم بجهت کالسکه و
سی راس اسب داشت سابقاً هر زمانیکه بتفرج بشهر میامدم سالی چهار مرتبه در اینجا منزل
میکردم ولی حالا حالمتغیر از سابق بود و در حیرت بودم عاقبت کارچه خواهد شد وقتی نوکر ها و
آشپز بر حسب معمول آمدند مترجم و نایب مرخص شده رفتند تا دو سه روز از مامورین
روس خبری نشد بعد از آن نایب بمنزل من آمده پس از احوال پرسی اظهار داشت


فصل پنجم ۱۴۶

حاکم میخواهد از شما ملاقات نماید با یکدیگر بکالسکه نشسته رفتم مثل همیشه از من پذیرائی کرمی نمود
مرا پهلوی خود نشانیده حالات سفر را از من استفسار کرد جواب دادم نمیدانم بچه
قسم سفر کرده ام مشارالیه بخندید گفت اهل سمرقند میگویند شما مشغول بمفسده کردن هستید
گفتم دولت شما مرا باینکار وا داشته است از شنیدن این جواب کاغذی بیرون آورده
گفت این چه چیز است گرفتم دیدم همان کاغذ یست که (سرورخان) (بشیرعلیخان قندهای)
فرستاده بود جواب دادم اگر چه کاغذ را خود ننوشته ام ولی مهر کرده ام پرسید چرا
چنین کردید گفتم هر گاه در کاغذ مذکور خلاف دولت شما چیزی هست مسئول هستم والا
چه جهت دارد ارسال و مرسول شخصی بامردم نداشته باشم مشارالیه متقاعد گردید ولی گفت
باید قبل از نوشتن کاغذ اجازه میخواستید گفتم شما خیلی دور بودید و قبل از اینکه بتوانم از شما اجرا
تحصیل نمایم فرستاده های افغانستان بلخ مراجعت میکردند این حرف را گفته کاغذ را
پاره نمودم حاکم بطرف من نگاهی کرد گفت بسمرقند مراجعت نمائید چرا که عیال شما پریشان است
گفتم چون در سمرقند مرا محبوس نمودند مفتضح شده ام بهیچوجه آنجا مراجعت نخواهم کرد
ولی اگر شما در اینجا منزلی بدهید در تاشکند سکونت اختیار خواهم نمود فرماندی جواب داد هر
منزلی را پسند داشته باشید انتخاب نمائید مقصودم از خواهش این فقره این بود که بجهت
رفتن بافغانستان در نقطه مساعدی حاضر باشم که هر وقت موقع برسد بآنطرف روانه شوم
منزلی را منتخب نمود و پس از یکشب توقف بسمرقند مراجعت کرده عیالهای خود را بتاشکند
آورده در آنجا سکونت اختیار نمودم بجهت سفر افغانستان خیلی مشغول تهیه بودم بعد از گفتگو
زیاد با (جنرال کافمان) از دولت روس اجازه تحصیل نمودم که عازم ولایت خود شوم
روزی بنقشه ناپدید شده بمنزل تجاری رفتم وعده داده بودند بمن پول بدهند و نیز این مقصود
را هم داشتم که ببینم ایا جاسوسهای روس عقب مرا دارند یا خیر از تجار مذکور دو ہنرا


فصل پنجم
اشرفی قرضیه گرفته مراجعت نمودم و خوشنود شدم از اینکه کسی پاپی من نبود وقتی بمنزل
خود رسیدم دیدم تمام نوکرهایم مأیوسانه از من تجسس مینمایند (سردار عبدالله خان) دم در
منزل ایستاده خیلی ملول بود همینکه او را فریاد کردم مشارالیه بمن سلام نموده از مراجعت من
اظهار شعف نمود پولها را باو سپرده داخل خانه شدم مشارالیه عقب سر من آمده پرسید
این اشرفیها را از کجا تحصیل نموده اید گفتم قرض کرده ام ولی او را متنبه ساختم بکسی اظهار نکند
مبادا دوچار اشکالات شویم صبح روز بعد کالسکه کرایه نموده بسوق الدواب رفتم مردم
بمن سلام نموده همینکه اسب فروشها دانستند اسب لازم دارم نزد من آمدند یکصد رأس
اسب خوب از آنها ابتیاع نمودم و (عبدالله خان) را فرستادم زین و یراق و لوازم
دیگر بجهت سفر و نوکرها و همرآهان تهیه نماید باین قسم در ظرف سه روز تهیه سفر را دیده
روز چهارم که روز جمعه بود بعد از نماز ظهر با تمام رفقا و آشنایان خود وداع نموده عازم
شده آن شب را کنار رودخانه چکمک فرود آمدیم صبح که روانه شدیم براه شهر تازه رو
میرفتیم آثار غریبی از طرف خداوندی مشاهده نمودم و شنیدم صدائی بگوشم میرسد اسبها
زیادی که تقریباً بیست هزار اسب محسوس میشد بطور رزمی عقب سرم میآیند چون دیگر
آمدند صدا بلند تر گردید تا اینکه بمن چنین معلوم شد که آنها همرآهان من ملحق شدند و تا
پانصد ذرع با آنها بوده جلو رفتند از این فقره چنین تفأل کردم که خداوند راه را بجهت
من صاف نموده است و آخر کامیاب خواهم شد وقتی بمحلی که نزدیک رودخانه بود رسیدیم حاکم
مرا بشام دعوت نمود اوّل عذر آوردم چون اصرار کرد دعوت او را پذیرفته رفتم پس بشام
خوردن از من پرسید دولت روس بجهة مخارج شما چه قدر پول داده است جواب دادم
نهایت مهربانی را بمن کرده اند که مرا اجازه داده اند بولایت خود بروم بیشتر از این چیزی از
دولت نمیخواستم خداوند مهربان است و رفع احتیاج مرا خواهد نمود چون این حرف را گفتم


۱۴۸

فصل ششم

حاکم مذکور که منصب کرنیلی از اعزازی داشت از اطاق پرون رفته با پنج هزار منات جمعیت
نمود و از من خواهش کرد مبلغ مذکور را قبول نمایم من اظهار امتنان نموده از قبول
وجه معذرت خواسته گفتم لازم ندارم اخرالامر چون دید قبول نمیکنم یکعدد شش لوله و
یک تفنگ دنبله پر اورده خواهش گردانید و چیز را بطور یادگار از قبول نمایم من هم
قبول کرده شب را بخوشی با و گذرانیدم صبح روز بعد با کرنل مذکور و بعضی رفقا که از تاشکند
با من امده بودند وداع نموده عازم (پاریته) شدیم خیلی از شب گذشته وارد این شهر گردیدیم
و دو روز انجا اقامت نموده از انجا به (پا سقط) رفتیم در انجا سه روز توقف نموده از انجا
بقلعه موسوم به (چند عطاقلی) روانه شدیم روز بعد وارد (خجند) گردیده در انجا شش روز
نزدیک نفر دوست خود توقف نمودم بعد از سه روز که در انجا بودم (بسوق الدواب) رفتم تا
بخرم دیدم اسپ خوب پیدا نمیشود از مردم جویا شدم از کجا میتوانم بعضی یابو های خوب
بجهت تحصیل نمایم شخصی نزدیک ایستاده بود از من خواهش کرد با او رفته چائی یا قهوه
صرف نمایم بهمراهش رفتم معلوم شد قبل از اینکه روسها ولایت (خجند) را بگیرند مشارالیه
یکی از سر کرده های (خجند) بوده است چون تمام اشخاص محترم (خجند) را از مناصب ایشان
غزل کرده بودند سر کرده با مجبور شده اند بدکان نشسته مثل بنجار کاسبی نمایند این رفیق
تازه دیگر سر کرده ا را هم که دکاندار بودند اورده و معرفی نمود و مرا خاطر جمعی داد که اسپهای خیلی
خوب داریم فوراً صدر اس اسپ نمودی راس اسپ را پسندیده ابتیاع نمودم و اینها تمما
دوستانه بمن نمودند

فصل ششم

در وقایع زمان بدخشان در سنه ۱۲۹۸ هجری


فصل ششم
۴۹

پس از اقامت سه روز دیگر از خجند مجدداً روانه شده خیال داشتم بطرف خوقند بروم
گفتند کدار با برف زیاد گرفته است آن راهرا ترک نموده بطرف اورده تپه روانه شدیم
و قاصدی با چهار هزار روپیه نزد پسرهای میر جهاندار شاه که در خوقند بودند فرستاده
پیغام دادم که من عازم اورده تپه شده ام ولی شما باید در خوقند اقامت داشته باشید
تا مجدداً از من بشما خبر برسد البته مطالعه کنندگان بخاطر دارند که میر جهاندار شاه پدخوان
من بود و شیر علیخان او را اخراج کرده بود پسرهای او که حالا نزد آنها قاصد فرستادم
پدر خود را کشته بودند و بجهت اینکار روسها آنها را حبس کرده بودند ولی بعد از سه سال
من از آنها ضمانت نموده آنها را مستخلص کرده بودم روز اوّل بمنزل یتخاب رسیدیم
چون هوا تاریک و راه گل بود کسی را نمیشناختم بدکانی رفته خواهش نمودم مرا بپذیرد چشم
یکی از سر کرده های اسلامی رستم اهالی آنجا مرا بطور مهربانی پذیرفتند هر یک از آنها دو
نفر از سوارهای مرا بمنزلهای خود بردند یکی از آنها مرا بمنزل خود برد این اشخاص با من خیلی اظهار
همدردی نمودند بعد نان و آذوقه دیگر بجهت سفر ما دادند بعد از مشاورت و صبح روز دوّم
اورده تپه شده در کاروانسرائی منزل نمودیم هندوهای آنجا نزد من آمده مرا بکاروانسرا
خود دعوت کردند گفته اطاقهای ما بجهت شما مناسب است تجار دیگر هم که کاروانسرا
داشتند از من دعوت کردند من آوردم چون اصرار کردند در عوض خود بعضی از همرایان
خود را بمنزل آنها فرستادم یکنفر دوست من که او هم تاجر بود از ورود من اطلاع یافته ام
مرا بمنزل خود دعوت نمود من ناچار قبول کردم از آنجا به پسر عموهای خود کاغذی نوشته
اظهار داشتم عازم بلخ شده بموجب دستورالعملی که در زمان توقف تاشکند بجهت آنها
ترتیب داده بودم رفتار نمایند دوازده روز در اورده تپه توقف نموده مشغول خریدن
خلعت و لوازمات دیگر شدم تجار آنجا با من خیلی همراهی کردند از آنجا عازم کدا راوچی

امیدوارم که خوانندگان محترم مرا بجهت اطاله کلام در اینجا معذور دارند


فصل ششم
شدم که از کوهی میگذشت و راهی است هرکس از سمرقند بیاید از این کوه عبور نماید
این گذار نزدیک حصار و قلاب میباشد از کثرت برف در زمستان راه عبور مسدود است
من از این راه عازم بدخشان شدم کوه از برف مثل تخم مرغ سفید بود روز بعد پای گذار رسیدیم
گذار مذکور این قدر مرتفع بود که من متوحش بودم که هرگز بر این گذار نخواهم رسید توکل
بر خدا نموده شروع ببالا رفتن نمودیم وقتی نزدیک قلعه کوهی رسیدیم بسبب باد سختی که
میوزید سرما شدت پیدا کرد برف هم تازانوی ما میامد اسپهای خود را بجلو انداختم
اسپها را گرفته بالا میرفتیم تقریبا یک فرسخ بالا رفته بودیم نوکرها و همرهان از سرما وحشت
نمودند من بآنها دلداری داده میرفتم ولی چند نفر از آنها را سرما ضایع نمود من بموذن خود
گفتم اذان بگوید مؤذن فقط هفت مرتبه اذان کشید بود که اثر تفضلات الهی پداایستاد و
سرما هم تخفیف یافت چون اعتقاد ما صاف بود خدا وند ما را این طور نجات داد من با اینکه
دم اسپ را گرفته خود را بالا میکشیدم گمان کردم هر دو شانه هایم از بند جدا شده است
ولی مجبوراً میرفتم از صد نفر همرهان که با من حرکت کرده بودند فقط خودم ده نفر دیگر بقلعه کوه
رسیدیم این قدر خسته شده بودم که پاهایم را نمیتوانستم حرکت بدهم علیهذا روی برف
نشسته خزیده پائین رفتم پنچنفر از همرهان من جلوتر پائین کوه رسیده بودند وقتی من پائین
رسیدم دیدم تقریبا سیصد نفر از اهالی آنجا با هیزم حاضرند هیزمها را افروخته خود را گرم
نمودیم اهالی انجا مرا بخانه خودشان برده چندین نفر از آنها از روی رضا و رغبت بکوه بالا
رفتند که باقی همرانان ما را بیاورند وقت طلوع آفتاب وارد قلعه شدیم بمینکه از اسپ
پیاده شدم این قدر خسته بود که ضعف کردم اهالی قلعه در اطاقی که گرم کرده بودند مرا در
رخت خوابی خوابانیدند تا غروب آفتاب خوابیدم وقتی بیدار شدم دیدم تمام اعضایم خیلی
درد میکند و بزحمت حرکت میکنم تمام همرانان مرا سالماً آورده بودند بهر یک از اهالی قلعه


فضل ششم
۱۵۱
یک اشرفی و بملکهای آنها هر نفری پنج اشرفی انعام داده آنها خیلی مشعوف شدند ده روز
در این قلعه توقف نمودیم تمام همرهان من در ظرف این مدت رفع خستگی نمودند پس ازآن
درصد د تحقیق بر آمدم که ممکنت از اینجا (حصار) برویم یا خیر گفتند چهار کوه بزرگ در اینراه میباشید
لهذا مصمم شدم از طرف سمرقند بروم زیرا که در راه سمرقند فقط یک کوه که موسوم به (تکاب)
است بیشتر نبود ولی باید از دو نقطه صعب میکدشتم که اسامی آنها بقرار ذیل است
قوار پل خشت و از ریمنار لق لق پشخنده مؤمن جنت وغیرها مردم در انجا
نقطه جنت میگفتند مثل پل صراط است و خوف دارد که شخص در قعر جهنم بیفتد تفاوت
اینست که در جهنم آتش است و در این جنت یخ با کمال زحمت و خوف از این نقاط عبور
نموده دو شب در قلعه جات پیچ کند راحت کرده از انجا بقره داش (مغیان) رفتم
در آنجا هم دو روز اقامت نمودیم قبلاً بیدقی از مزار خواجه احرار) برداشته بودیم که
در این سفر همراه داشتم در باب این بیدق چند سال قبل خواب غریبی دیده بودم و این چنین بود
که شبی خواجه مذکور بمن ظاهر شده فرمود ای فرزند عزیز بیدق بزرگ مزار مرا بردار وقتی
که بافغانستان میروی بیدق را با خود بیرفتح و نصرت برای تو حاصل خواهد شد در این موقع
دو راس گوسفند ذبح نموده خیرات کردم پرده بیدق را کشوده عازم ( شهر سبز ) شده تا در
قلعه موسوم به (جوز) کردیدم حاکم آنجا از من پذیرائی و استقبال نکرد چرا قبلاً که کاغذی از
(امیر بخارا) بمشارالیه رسیده قدغن کرده بود احدی را نگذار د آذوقه بمن بفروشد زیرا که
از دولت روس فرار کرده ام حاکم مذکور بمن پیغام فرستاد که پادشاه کافر من ایندستورالعمل را
بمن داده است و مجبورم از شما دوری نمایم با و پیغام فرستادم در باب من اندیشه
نداشته باشید زیرا که خداوند مددکار من است احدی از اهالی قلعه ما را نزدیک خود راه نمیدادند
از این جهت در مسجد قلعه منزل نموده بمرآهان خود گفتم که کنار رودخانه باشند برف زمین


فصل ششم
را پاک نموده اسبهای خود را در آنجا بستم بعد بالای بام مسجد رفته بلند گفتم امیرومان
قلعه اگر آذوقه ما بدهید از شما ممنون میشوم و اگر آذوقه ندهید مجبور خواهم شد غلفا از شما آذوقه
بگیرم و اگر مایل جنگ هستید ما حاضریم مسلمان هستید ما هم مسلمان میباشیم لهذا خیلی بهتر
با یکدیگر دوست باشیم و بجهت خود و اسبهای خود از شما آذوقه بخریم بعد بنوکر های خود
حکم دادم بقلعه بریزند اهالی قلعه وقتی چنین دیدند با قرآن بیرون آمده استدعا نمود قلعه مانا
تاراج ننمایم گفتند حالا بجهت فردا از حکم امیر خود بهانه خولی بدست داریم هر چه خواسته باشید
بشما میفروشیم آذوقه بجهت ما آوردند گفتند ما خیر خواه جد شما مرحوم (امیر دوست محمد خان)
بوده ایم و حاضریم بشما خدمت نمائیم آن شب را با رؤسای قلعه استراحت بسر برده روز
بعد عازم شهر (سبز) شدم در مزار مقدس خواجه امخانه یا دعی المؤمنین که نزدیک شهر
میباشد توقف نموده کاغذی بقرار ذیل با میر بخارا که در شهر (سبز) بود نوشتم (منکه
سردار عبدالرحمن خان هستم بعم محترم بزرگ خود مینویسم که وارد این مقام مقدس شده ام
و خیال دارم بافغانستان بروم اگر شما اجازه بدهید خدمت شما آمده شرفیابی حاصل نمود
بعد از آن عازم ولایت خود میشوم) روز بعد امیر مذکور جواب داد سنجاطر خدا نزد من بیایا
نمیتوانم شما را ملاقات نمایم پس از وصول این جواب خیال کردم چون این مرد حامی بخران
میباشد رویش مایل دیدن نیست از آنجا روانه شده اوّل خیال داشتم داخل شهر
(سبز) شوم ولی (بیعقوب باغ) رفتم بخیال اینکه بهتر است از پای کوه عبور نمایم
تقریباً نصف راه رفته بودیم که دوسته هزار گاو را دیدیم بفاصلۀ دوری مشغول چرا هستند
همراهان من خیال کردند اینها سوارهائی میباشند که امیر بخارا فرستاده است با ما جنگند همه
برگشته اگرچه خیال نداشتیم داخل شهر شویم از راه دیگر بطرف شهر روانه شدم تقریباً
یک فرسخ رفته بودیم دیدیم گا و با بطرف ما میآیند و در دروازه های شهر را بسته اند که من داخل


فصل ششم
١٥٣
چون چندین نفر از نوکرها و همراهان که در سمرقند مانده بودند که داخل نوکرهای امیر بخارا شده بودند
امیر بخارا خیال کرده بود اگر من داخل شهر شوم آنها نوکری او را ترک نموده با من ملحق خواهند شد
و اینکه بمن نوشت لازم نیست بملاقات او بروم جهتش این بود ولی بهمراهان من گفته بودند که عبدالرحمن
خان خودش اینجا خواهد آمد لهذا نوکرهای من جمع شده تهیه مهمانی بجهت ورود من دیده بودند وقتی
دانستم دروازه بزرگ شهر بسته است بطرف دروازه دیگر رفتم اتفاقاً یک نفر از نوکرهای سابقه
خود را دیده کاغذ بعنوان نوکرها خودم که در شهر بودند دادم در کاغذ مذکور نوشتم منتظر شما
هستم با من بافغانستان بروید اگر تا امروز عصر بمن رسیدید بطرف (یار تپه) حرکت
خواهم نمود شخص مذکور مراسله مرا نزد (جنرال نصیرخان) و (قاضی جانمحمد) و سرکرده های دیگر برده
آنها قاصد مرا حبس نموده کاغذ مرا از نوکرهای دیگر هم که در شهر بودند پنهان کردند و انتظار یکه من
بجهت آنها کشیدم بیحاصل شد آخرالامر عازم (یار تپه) شدیم که منزل خیلی درازی بود سه ساعت
از نصف شب گذشته وارد آنجا شدیم سه روز در آنجا توقف نموده ده نفر از نوکرهای من که
از شهر (شہر) فرار کرده بودند آمده بمن ملحق گردیدند و گفتند ابداً کاغذ شما را ندیده ایم از
این نامردی نوکرهای خود خیلی مایوس شدم بعد از سه روز بمقام موسوم (بکلته منار) شدیم
امیر بخارا صد سوار عقب من فرستاده که مواظب حرکات من باشند وقت شام که وارد آنجا
شدیم آنها را کنار رودخانه دیدیم سوارهای خود را بجنگ آنها گلوله بیندازند و پانزده نفر از آنها کشته
و زخمی شده دیگران فرار نمودند بعد از این اتفاق خیال کردم لازم است جلو برویم اگرچه سرما شدت
داشت فوراً روانه شده سه منزل را بل که موسوم (بقره چاه و جلکت و بزاراب و یانده بود یکجات
منزل طی نموده شب دیگر وقت خفتن وارد (یانده) شدیم این دو قصبه اخری جزء حصار میباشند و من
بعد وارد (بالیون) شده از آنجا از راه (سر اسیاب دیورچی در بکار) وارد (حصار) شدیم
شنیدم پسر امیر بخارا در این شهر میباشد لاکن وقتی از آمدن من مطلع شده است از شهر خارج شده


فصل ششم
به (ییلاق قره داغ) رفته است جای پاکیزه و خوب حصار قوه خانه تریاک کشان عرق خوران
بود من در اینجا منزل کردم چون امیر بخارا و پسرش نسبت بمن خیلی بد رفتاری کرده بودند در تمام
ولایت خودشان ظلم میکردند در این موقع خیالی بخاطرم رسیده که اسپهای سرکرده های مأمورین
این شهر را بچاپم باین قصد (بسردار عبد الله خان) گفتم که بسر کرده های مذکور بنویسد میخواهم
چند کلمه محرمانه باشما صحبت بدارم و نیز بآنها بنویسید امیر شما حقیقتا با ما دوست میباشد و این بی التفاتی
که نسبت با کرده است تور به است چرا که از روسها میترسد و اگر نسبت با خیلی اظهار دوستی کند
روسها از او بد گمان خواهند شد سردار مذکور مراسله باینمضمون بآنها نوشت که من بشب در پرده خود را
عقب گرد پنهان نمایم وقتی آنها بملاقات (سردار عبد الله خان) بیایند سردار مذکور
پرده را برداشته بمن تعظیم نماید بعد از اینکه آنها بگوید من کیستم جلو اسپهای آنها را گرفته بمن تقدیم
نماید و بگوید چون شما امیر زاده هستید این سرکرده با اسپهای خود را بشما پیشکش مینمایند همچنین
که قرار داده بودم عمل نمودیم و باین تدبیر شش اسب از آنها گرفته عازم (رد و جیحون)
شدیم قبل از حرکت نمودن کاغذ بمیتر آنها نوشته بجهت مهربانی و پیشکشی که سر کرده های او سمن
تقدیم داشته بودند اظهار امثنان نموده گفتم اگر یک وقتی من شما و روسها بر هم خورد بکابل بیائید
از شما پذیرائی خواهم نمود یکشب در حصار شادمان بسر برده شب دیگر را در تنگی فاق گذرانده
(بقوز قون تپه) رفته در آنجا شش روز اقامت نموده از آنجا (بخواجه گلگون) رفتم در اینجا
صداع عصبانی بمن عارض شد ولی بعد از سه روز خداوند بدون دوا مرا شفا داد در اینجا تحقیق
نموده اطلاع یافتم که شاهزاده (حسن) پسر (میرشاه) و عموهای او (میر یوسفعلی) و (میر نصر الله)
ولایات (رستاق) و (تخار غن) و بدخشان را بالسویه بین خودشان تقسیم نموده (شاهزاده حسن)
حکومت (فیض آباد) را داشت (میر یوسفعلی) حاکم (رستاق) بود (میر نصر الله) حاکم (قتعمی)
بود کاغذی (بشاهزاده حسن) نوشتم و بتوسط یکنفر نوکر خودم (میر علم) نام نزد او فرستاده او را


فصل ششم ۱۵۵
از ورود خود بخواجه کلکون اطلاع دادم البته مطالعه کنندگان بخاطر دارند که این میر برادر
پدر زنم میباشد بعد از فرستادن مراسله مذکور عازم (سورچه آب) که یکی از قلعه‌جات
کناره (رود جیحون) و در مقابل (رستاق) میباشد گردیده بعد از مسافت دو روز وارد آن
قلعه شده روز سوم از (رود جیحون) عبور نموده وقت شام داخل قلعه از خاک (رستاق) شدم
(شاهزاده حسن) اظهارات مرا بطور دوستانه نپذیرفته قاصد مرا حبس نموده بمن نوشت
از رود (جیحون) عبور نمائید زیرا که عهد کرده ایم اگر پای شما که افغان هستید یکی از قطعات
خاک ما برسد قطعه مذکور را که نجس شده است با شما از ولایت خود خارج خواهیم نمود مراسله مذکور
در این قلعه بمن رسید بقرار ذیل جواب نوشتم (ای احمق نامرد ناسپاس تو را و برادر ترا
را چندین سال پرستاری کردم بخانواده نامرد شما وصلت نمودم بخیال اینکه در وقت لزوم
بدرد من خواهید خورد حالا می بینم اشتباه کرده ام از طینت اصلی شما اطلاع نیافتم اگر از هرکجا
میترسیدم تا اینجا نمیآمدم ای نامرد فردا معلوم خواهد شد از ما دو نفر کدام یک پیروزیم)
همان شب (شاهزاده حسن) هزار سوار مقرر داشت که کناره رودخانه که در انجا بودم حفاظت
نمایند که من عبور ننمایم وقتی هوا تاریک شد بیست نفر از قراولهای من از این طرف رودخانه
بطرف آنها گلوله انداختند سوارهای مذکور بخیال اینکه با جمعیت زیادی هستیم که میخواهیم برآنها
حمله نمائیم فرار نمودند و شش نفر از آنها بچنگ ما اسیر شدند من فقط صد سوار بجهت جنگیدن
و ده سوار بجهت برداشتن بیدقها وغیره با خود داشتم و روز بعد با دوانزده هزار دشمن مقابل
میشدم اگرچه میدانستم شخص هر قدر شجاعت زیاد داشته باشد نمیتواند بمقابل اینقدر لشکر زیاد
کاری از پیش ببرد ولی چون خود را در راه خدا میخواستم بدهم و آیات قرآنی را که خداوند بمجاهدین
وعده فرموده است در نظر داشتم ده هزار نفر و یک ملیون بجهت من تفاوتی نداشت عشق خدا در
قلبم بود بجهت همان عشق میجنگیدم و از اینمعنی خوشحال بودم که فردا در راه خدا کشته خواهم شد میدانستم


( فصل ششم )
۱۵۶
اگر از این معرکه جانم بسلامت پرون رود اهالی بدخشان وقته غن مرا خواهند کشت و اگر از دست
اهالی بدخشان وقته غن هم نجات یا فتم باید با لشکر انگلیس مقابل شوم علیهذا تمام این مخاطرات را
در نظر داشته هیچ امید زندگی نداشتم ولی میدانستم اگر قادر مطلق بخواهد شخص عاجزی را
محافظت نماید آنشخص باید تمام دنیا باک نداشته باشد تا ایندرجه قوت قلب داشتم که اگر با لشکر
تمام دنیا مقابل شوم آنها زیر پای من مثل مورچه خواهند بود این اظهار را بمدد خداوند مینمایم
اظهار شجاعت نیست فقط شوری بود که خداوند بمن داده بود میخواهم تمام مسلمانان صریحاً
هر چه بسرم آمده بگویم و این تجربه ایست که بجهت من حاصل شده است که اگر آنها هم در راه
خدا قلبشان صاف باشد خداوند در امورات کامیابی بآنها خواهد داد در نتیجه اعتقاد حفن است
که امروزه پادشاه هستم صبح روز بعد توکل برخدا نموده روانه شدم که با لشکر (شاهزاده حسن) روبرو
شوم بعد از طی مسافت سه فرسخ دیدم لشکر دشمن که تعداد شان دوازده هزار نفر بود و دوازده
بیدق با خود داشتند بطرف ما میآیند وقتیکه بفاصله ربع فرسخ از یکدیگر دور بودیم معلوم شد
دشمن مستدرجاً باطراف پراکنده میشوند مثل اینکه آنها را بوزده باشد هر چه فکر میکردم نمیفهمیدم
چه واقع شده در این حین دیدم جمعی از سوارهای میر بدخشان که پسر عموی (شاهزاده حسن)
بود از طرف دیگر تکبیرکنان میآیند بسوار های خود گفتم ایستاده باشید خودم با چند نفر سر کرده
جلو رفتم که از خیال سوارهای مذکور مطلع شوم وقتی بآنها رسیدم گفتند سلام عبدالرحمن خان آمدیم
اگر شما از او اطاعت دارید باید متدرجاً دسته دسته نزد او بیائید بعد از آن چند نفر از سرکردها
خود را منتخب نمودند که با من بیاید آنوقت بآنها گفتم من عبدالرحمن خان هستم خیلی متعجب گردیده
بمن سلام دادند و از من پرسیدند آیا میل دارید از لشکر (شاهزاده حسن) تعاقب نموده
آنها را بقتل برسانیم گفتم من نیامده ام مسلمانان را بقتل برسانم بلکه برای جهاد آمده ام و بآنها
گفتم اگر این سوارها بیکه فرار میکنند دوست بشوند من همه آنها را با خود میبرم که بمخالفت انگلیسها


فصل ششم
١٥٧

میکنیم پس از آن روانه شهر رستاق شده در قلعه میر که خارج شهر میباشد منزل نمودم
و از شهر سرکرده ها با هدایا و اظهارات دوستانه بملاقات من آمدند آنها را مخلع نمودم آنهاهم
صادقانه بیعت مرا قبول کردند شخص عاقل ملتفت خواهد شد که چگونه در یک روز قلوب
این پست هزار نفر را بدست آورده ام زیرا که قلبها در دست خداست و در آن روز خدا
قلبها را بطرف من مایل نموده سرکرده ها و اهالی آنجا پیش خودشان مجلس تشکیل داده بحال
بیعت من آوردند من بآنها حکم دادم در ظرف چند روز دو هزار سوار و یکهزار پیاده ردیف
حاضر نموده بسرکرده گی میر با با بیک آنها را بفیض آباد بفرستند این حکم مرا اجرا داشتند دسته
مذکور با قاصدی که من او را فرستاده بودم و شاهزاده حسن او را حبس کرده بود حرکت نمود
بطرف فیض آباد رفتند کاغذی هم بتوسط قاصد مذکور بمضمون ذیل فرستادم ای اهل اسلام
من نیامده ام با افغانها که اهل اسلام میباشید جنگ نمایم بلکه بجهت جهاد آمده ام لهذا لازم
است همه شماها از من اطاعت نمائید حکم من از جانب خدا و رسول است ما همه بنده خدا هستیم و
و همه ما ها مکلف بجهاد هستیم امضا یکنفر مسلمان چون امید داشتم که آنها دوستانه با من
پیش خواهند آمد لهذا این مراسله را بعنوان عموم اهالی آنجا فرستادم و نیز مراسله بسرکرده ها و میر بانو
میر با با بیک سپردم مضمون این مراسله چنین بود میر شاهزاده حسن و سرکرده ها و اهالی فیض آباد
بدانند من آمده ام مملکت افغانستان را از دست انگلیسها مستخلص نمایم اگر در این اقدام
خود با راضی کامیاب شدم فبها و الا باید جنگ نمائیم همه شما ها میترسید نباید بگذارید ولایات اهل
اسلام بتصرف فرنگیها بیفتد اگر آنها ولایات ما را بگیرند عرض و ناموس ما بر باد خواهد رفت اهالی
دنیا هم خیال خواهند کرد میرها تعصب و غیرت ندارند و بسبب نفاق ولایات و دین خود را از د
داده اندای میر ها نصایح مرا بپذیرید اگر شما گوش بحرف من ندهید صریحا تکلیف من این است که
با شما مثل کفار جهاد نمایم برای خود راه مستقیم نمائید یا اینکه حامی دین خدا و پیغمبر باشید یا بجهت


فصل ششم
١٥٨
جنگ با من حاضر شوید) سرکرده‌های آنجا مراسلات مرا مطالعه نموده نزد میر خود رفته گفته بودند
کار صحیح این است که از من اطاعت نمایند و نگذارند ولایات آنها بدست کفار بیفتد
ولی میر انها جواب داده بود که من با حکام کشمیر دوستی دارم از اینکہ بیک نفر مسلمان مطیع شوم
آنجا میروم سرکرده‌ها گفته بودند اگر ما میدانستیم شما از هندوها پیروی دارید هرگز شما را بحکومت
خود انتخاب نمیکردیم حالا هم بهر زودی که ممکن باشد بکشمیر تشریف ببرید لہٰذا امیر دیوانه از راه چترال
ولد اح با عیال و اطفال خود بکشمیر رفت و طولی نکشید فوت شد عیالش بمعیشت ماندند اهالی
آنجا مطیع من شده بعد از چند روز کاغذی (بمیر سلطان مراد) میر قتغن نوشتم که آمده‌ام
مملکت افغانستان را از دست انگلیسها مستخلص نمایم آیا مرا میگذارید از ولایت شما عبور
نمایم و مر به پول و لشکر خود مدد خواهید داد جواب نوشت ما قدرت نداریم بمخالفت انگلیسها
برخیزیم یا آنها را از خود برنجانیم لہٰذا نمیتوانیم شما را بگذاریم از ولایت ما عبور نمائید من
نوشتم از این اراده که دارید معلوم است با کفار همدست شده اید پس باید با شما جهاد
نمایم ولی توانستم خیال او را تغییر دهم لہٰذا قریب یکہزار رقعه‌جات بعنوان عساکر بلخ بقرار
ذیل نوشتم (ای اہالی افغانستان بشما اطلاع میدهم که من عازم بلخ شده بر ستاق رسیده‌ام
لکن (میر سلطان مراد) نمیگذارد بیایم با شما ملحق شوم این رقعه‌جات را بتوسط شخصی که تلبس
بلباس درویشی بود فرستاده و با و دستورالعمل دادم این رقعه‌جات را در مساجد و معابد
و سربازخانه‌ها بیندازند و اہالی آنجا خودشان این رقعه‌جات را دیده از طرف من کار (سلطانمرد)
را خواهند ساخت در این موقع باید از حالات بدخشان شرحی بیان نمایم چنانچه قبلاً اظهار داشته
شد بپسر عموهای خود (سردار سرور خان) و (سردار اسحاق خان مخارج سفر و شصت تفنگ
دنباله پر و دوازده هزار فشنگ داده بودم و نیز نوشتجاتی بعنوان مردم ترکمان بتوسط آنها
فرستاده دستورالعمل داده بودم که از سمرقند عازم ترکستان شوند باید تصریح نمایم که شخصی موسوم


فصل ششم
۱۵۹
(غلام حیدر خان) از طایفه وردک در زمان (شیرعلیخان) بمنصب کرنیلی ارتقا یافته (جعفر
خان) با مارت رسید مشارالیه همین منصب را داشت زمانیکه (محمد یعقوب خان) پسر (؟)
کیوناری) را بسمت سفارت بکابل پذیرفت (غلام حیدرخان) را فرمانفرمای بلخ مقرر را
این (غلام حیدرخان) در این ماموریت تازه خود (غدیرخان غزل باش) را حاکم شبرغان
و (غلام محی الدین خان ناصری را حاکم (سرپل محمد سرور را حاکم آقچه مقرر کرده بودند وقتی پسر
عموهایم (محمد سرور خان) و (اسحاقخان) و (عبدالقدوسخان) وارد ترکستان گردیدند
(غلام حیدرخان) دو سه هزار سوار قزل باشیه را بدون اطلاع مردم مخفیانه فرستاده که اینها
را دستگیر نمایند پسر عموهایم قبل از وقت مطلع شده چون قوت جنگ نداشتند راه بلخ را
گذاشته بطرف شبرغان رفتند و ازین راه بکحاکم شبرغان که قزلباش بود کاغذی نوسته
و احتمال دارد حاکم مذکور بانها امید مددی داده باشد چرا که وقتی اینها وارد شبرغان شدند
از شب خیلی گذشته و تاریک بوده است (سرورخان) اراده کرده بود بشهر رفته حاکم را
ملاقات نماید برادرهایش مشارالیه را از این اقدام بعقلانه منع کرده بودند ولی مصلحت نکرده
نوکر خود (شربت علی) نام غل نموده گفته بود مرا بگذارید بقلعه بروم والا شما را بجلگه نخواهم زد
علیهذا مشارالیه ونوکرش تنها بقلعه رفتند بدروازه شهر وارد ووق الباب کردند پیربان
ند کیستید جواب داده بود کاغذی از (جنرال غلام حیدرخان) بجهت حاکم شبرغان
آورده ام فوراً آنها را داخل دروازه نموده اند ولی غزائل (سرورخان) را نشناخته از او
پرسیده بود مقصود شما از داخل شدن بشهر چیست مشارالیه از اراده خود او را مسبوق
نموده قراول گفته بود از اینجا برگردید و الا حاکم شما را دستگیر خواهد نمود و اگر فردا با سوارهای خود
بیائید من و اهالی اینجا بشما اطاعت خواهیم کرد از آنجائیکه ضمناً (سرورخان) شنیده بود بدین
لاگرفته ام اعتنائی باین حرف نکرده گفته بود حاکم اینجا مرا دعوت نموده است میروم دست


۱۶۰
فصل ششم
و پای او را بوسیده باو اطاعت نمایم خلاصه همینکه نزد حاکم رفت دست و پای سرور
خان) را بسته تحت الحفظ بتوسط یکنفر کرنیل و سوارهائی او مشارالیه را مخفیانه از راه دشت
ارزنه بطرف مزار شریف نزد (غلام حیدر خان) فرستاد این سوارها با اسیر بدبخت
خود طلوع صبح وارد (ده وادی) شده پیشتر یکنفر قاصد را نزد (غلام حیدر خان) فرستادند که
از این فقره با و اطلاع بدهد جنرال مذکور با مشیرهای خود مصلحت نموده رایشان بر این قرار گرفته
بود که بهتر است فوراً (سرورخان) را از میان بردارند زیرا که اگر طوایف کوهستان و اندخود
از ورود او در شبرغان مطلع شوند بیم اغتشاشی است بر حسب این مصلحت (غلام حیدر خان)
وزیر خود (رضوان) نامی را با یکنفر از اهالی (درمار) (غلام مغز الدین) نام مقرر داشت که
سردار مذکور را مقتول نمایند مشارالیهم اجرای این حکم را نموده نعش (سرورخان) را زیر دیوار
در (ده وادی) مدفون داشته سر او را بثبوت اینکه حکم را اجرا داشته اند نزد (غلام حیدر
خان) بردند در این حین (عبدالقدوسخان) و (اسحاق خان) بدون اینکه خبری از (سرور خان)
تحصیل نمایند بطرف (میمنه) رفته و الی میمنه موسوم به (دلاورخان) مطلع شده رعایای
ترکمانه دستور العمل دادند و اینها را دستگیر نموده نزد او ببرند اهالی ترکمانه از این امر امتناع نمود
گفتند اینها پسر عموهای عبدالرحمن خان میباشند تا جان در بدن داریم در خدمتگذاری معافیم
و دو هزار خانوار دور این سردارها جمع شدند از آنجائیکه حاکم (میمنه) مایل بود اینها را دستگیر نماید
آنها را ترغیب برفتن هرات نمود که در آنجا (محمد ایوبخان) آنها را گرفتار نماید (غلام حیدر خان)
بعد از رسیدن سر (سرورخان) (بسلطان مراد) نوشت شکر من (سرورخان) را بقتل
رسانیدند امیدوارم شما هم همین کار را با عبدالرحمن خان خواهید کرد یا او را محبوسا نزد میخوانید
فرستاد ولی (سلطان مراد) جواب داد چون عبدالرحمن خان در بدخشان است دستم از او
کوتاه است البته مطالعه کنندگان بخاطر دارند که (میر بابا) را (بفیض آباد) فرستاده بودم


فصل ششم
پس از چند روز بمشارالیه نوشتم با لشکر ترکستان مراجعت نمایند تا دو لشکر را بکجا نموده با سیر یافتہ غن
کہ میخواهند اہل اسلام در دنیا ترقی نمایند جہاد نمائیم میربابا جواب داد بهتر است شما بفیض آباد
بیائید تا خود را با اهالی آنجا بنمائید بعد از ان عازم قتہ غن شویم لہٰذا (میر محمد عمر) را حاکم (رستاق)
مقرر داشته بودم با بعضی سرکردہا و دو ہزار سوار با خود برداشته نوراً حرکت نموده
وارد بمقام موسوم به ( اماکو) شده در آنجا اقامت نمودم شب وقتی خوابیده بودم خفه چی مرا
بیدار کرده گفت شخصی نیم برہنه کہ دیوانه معلوم میشود میخواهد نزد شما بیاید شخص مذکور را
احضار نمودم مشارالیه کاغذی بمن داد کہ مضمونش این بود کہ منکه نویسنده اینکاغذ هستم
یکنفر تاجر افغان میباشم و شنیده‌ام (میرباباخان) با چند نفر سرکرده های بدخشان در سرخود
مصلحت نموده است کہ شما را اسیر نموده نزد انگلیسہا بفرستند که بعدہا حکومت بدخشان در
خانواده آنها باقی بماند محضا لله فیض آباد بائید من خیلی پریشان شدم و تمام شب در
خیال بسر بردم صبح (میر محمدعمر) را با سرکرده‌های (رستاق) احضار نموده با آنها مشورت کردهم
مشارالیهم پس از ملاحظه کاغذ گفتند (میربابا) شخص نامرد نمک بحرامی میباشد شک نیست در
آنهر صحت داشته اظہار او مقرون بصدق باشد (میر محمد عمر) گفت من ہمیشہ (با میربابا)
دشمنی دارم لہٰذا (بفیض آباد) نخواهم آمد گفتم اگر میخواهید مراجعت نمائید مختارید زیرا کہ ترسی از
(میربابا) ندارم بنابراین (میر محمد عمر) اجازه دادم سوارهای خود را برداشته در رستاق مراجعت
نمود تا آنجا را محافظت نماید و سپس (سردار عبداللہ خان) را ہم با او فرستادم که ضمناً مواظب
حرکات مشارالیه بود بمن اطلاع بدهد و خودم توکل برخدا نموده عازم (فیض آباد) شدم بعد از
طی چند فرسخ بکوه موسوم به (زرکان) رسیده دیدم شش ہزار سوار بسکرده کی (میربابا)
بطرف ما میآیند بسوارهای خود حکم دادم بایستند گفتم خودم جلو میروم اگر شما دیدید سوار انها
بمن خصمانه حرکت نمودند باید شما شلیک نمائید بعد اسب تاخت جلو رفتم دیدم بطور گرمی از من


فصل ششم
(۱۶۲)
پذیرائی کردند بسوارهای خود اشاره کردم آمدند بمن ملحق شدند متفقاً سچت کنان روانه شدم
بسوارهای (فیض آباد) گفتم شنیده ام شما سوارهای خوبی هستید میل دارم اسب تاختن شما را
ببینم سوارهای مذکور مشغول اسب تاختن شدند من بزبان افغانی بهمرهان خود گفتم دو (میر
بابا) را بگیرید باین قسم میرفتیم در (میر بابا) در وسط ما بود تا اینکه وارد (فیض آباد) شده بهمراهان خود
حکم دادم که قلعه را متصرف شوند وسی سوار را (بقر اولی دروازه) مقرر کردم بعد از سه روز
کاغذی از (غلام حیدر خان) بـ(میر بابا) رسید که چرا مرا اسیر نکرده و نزد او نفرستاده است
کاغذ دیگری هم از امیر بخارا با خلعت و چهار رأس اسب یراق طلا بمشارالیه رسید اینیخدا
نوشته بود (جنرال غلام حیدر خان) هوا خواه من است و تعهد کرده است این ولایت
بمن بسپارد لہٰذا باید فوراً عبد الرحمن خان از روسیه فرار نموده است بگیرید و او را بقتل رسانید
قصاص نخواهد داشت (میر بابا) که معتقد بخدا نبود و فقط معتقد مردمان متمول و اموال آنها بود انا
بدخشان را بمخالفت من اغوا میکرد روزی آمد گفت بیائید بشکار برویم که اینجا کبک زیاد است
قبول کردم ولی از او پرسیدم چنانچه قرار شده است لشکر چه وقت حاضرند با من بروند جواب
باید بیست هزار اشرفی بمن بدهید تا بمردم رشوه بدهم که لشکر حاضر شود گفتم پولیکه دارم است
خرج جنگ با انگلیسها نگاه داشته ام و سوارهائی که رشوه بگیرند و بجهت خدمت با من بیایند
لازم ندارم زیرا که فعلاً ده هزار نفر اهالی قدغن و ده هزار اهالی رستاق دور من جمع شده اند
و همینکه وارد کابل شوم ہزار ہا مردم افغانستان با من ملحق خواهند شد در واقع صند و قنا
میر احمق خیال میکرد پر از طلا میباشد پر از فشنگ بود و این وقت در همه دنیا فقط دارای
یکہزار اشرفی بودم خلاصه تپه شکار دیدیم ولی چند نفر از بدخشانیها مرا متنبہ نمودند که میریا
نسبت بشما خیال خیانت دارد و باو پیروسر کرده ہای خود قراردادها است فردا شما را دستگیر
و بقتل برساند پس از استماع اینفقره بسی نفر از همراهان خود حکم دادم با من بشکار بیایند و


فصل ششم
(۱۶۳)
بانها دستورالعمل دادم مواظب (میربابا) بوده حاضر شلیک باشند ولی تا من تفنگ خودرا
بطرف میر حرکت ندهم شلیک ننمایند پس از دادن این دستورالعمل باتفاق (میربابا) عازم
طرف کوه شدیم وقتی پای کوه رسیدیم دیدیم پانصد سوار مسلح با من ملحق شدند پیاده های
(میربابا) هم مثل اینکه بجنگ میروند مسلح بودند چون بکی دیده نشد (میربابا) که طرف دست چپ
من بود گفتم وقتی از بدخشان حرکت کردم شنیدم شما خیال دارید مرا اسیر نموده نزد انگلیسها
فرستاده بانها حسن خدمت بجا آورید اگر این حرف صحت دارد از این موقع بهتر بدست شما
نخواهد آمد بعد تفنگ خود را بطرف سینه میر با حواله نمودم و بیست نفر از همراهان من تفنگهای خودا
بطرف (میربابا) حواله کردند همراهان (میربابا) ترسیده فریاد کشیدند ما را نکشید با با که میر خود را
بخواستم شما او را بها اسیر قرار دادید از این اظهار سواران نسبت (میربابا) راضی شده
دیگر اقدامی نکرده بشهر مراجعت نمودیم بعد از سه روز ایشان عزیز را که یکی از سرکرده های سیستانی
بود فرستادم (میربابا) را دعوت نماید که بیاید امشب با یکدیگر بخوش گذرانی مشغول شیم
(میربابا) بهمراه سیصد نفر مسلح بمنزل من آمد ولی قراولهای من او را نگذاشتند داخل شود
باو گفتند این حرکت معقولانه نیست لزومی ندارد این قدر آدم با خود داشته باشید سی نفر
با شما داخل شوند میر مذکور متغیر شده نسبت بافغانها فحاشی نموده بسوارهای خود حکم داد
بزو و جبریه ارک را تصرف نمایند و (بشیپور چی) خود حکم داد (شیپور) شلیک بکشد کسان
(میربابا) دروازه اول را بغلبه گرفته قراولهای من عقب نشسته دروازه دومی را مقفل نمودند
یکنفر از نوکرهای من دویده خبر آورد بخسته اید تباه شدیم من با لباس فراخ و بگر گشوده
نشسته بودم فقط یک شش لوله در جیب خود داشتم فورا برخاسته با همراهان خود بطرف
درب ارک رفته دیدم قریب پنجزار نفر اشخاص مسلح بیرون درب ارک میباشند نوکرهای
خود گفتم با اینقدر جمعیت جنگیدن ممکن نیست لذا من بیرون رفته با مردم شامل میشوم اگر قبل ازین


فصل ششم
(۱۶۴)
که مرا بشناسند توانستم گردن (میربابا) را گرفته سلامت خواهیم ماند و اگر مراکشتند شما را
بخدامیسپارم خواه بجنگید و خواه بچگیه خود دانید بعد از دروازه پرون آمده شش لوله خود
زیر استین جبه خود پنهان نمودم خوشبختانه بدون اینکه مرا بشناسند از میان همه مردم گذشته نزد
(میربابا) رسیده از عقب گردن او را گرفته شش لوله خود را بشقیقه اش گذاشته گفتم حالا بگو
این همان افغانیست که با و دشنام میدادی و زود باش شمشیر خود را بیند از و الاسش لوله
خالی مینمایم (میربابا) فریادی زده بنای عجز و لابه را گذاشته گفت شما شش لوله خود را بردا
من شمشیر خود را میاندازم ولی من گردن او را بطور سخت پیچانیدم تا اینکه مجبور شد شمشیر خودا
بزمین انداخت گفتم بکسان خود حکم بده از مارکت) خارج شوند گفته مرا اجرا نمود من بزبان افغانی
بنوکرهای خود گفتم دروازه جلو را هم متصرف شوند انوقت بمه گفتم من که شما را دوستانه بخا
خود دعوت کردم شما چرا این طور عدواناً حرکت نمودید بعد از آن اهالی بدخشان را مخاطب
داشته گفتم ایا ما ضه هستید کمک من بکنید یا کمک این نامرد که نمیتواند دست خود را
حرکت بدهد مردم که دیدند میر آنها بقبضه اقتدار من است گفتند کمک شما حاضر یم لهدا بآ نها حکم
دادم بکامهای خود مراجعت نمایید وقتی مردم قبول حکم مرا نموده متفرق شدند خودم میرزا
با ده نفر سوار بخانه اش برده بعیالهایش گفتم بجهت من شام حاضر نمایید صبح روز بعد
با رکان مراجعت کرده بخوبی استراحت نموده بجهت سلامتی خود شکرانه خداوند را بجا آورد
در این موقع باید اظهار بدارم که میرباد (میر محمدعمر) با یکدیگر فساد میورزیدند خیلی سعی کردم بنای
دو نفر را اصلاح نمایم و اخر الامر کار را از پیش بردم و (میر محمد) با چهار هزار نفر (بفیض آباد) آمد
در خارج شهر بمقام موسوم به (جوزون) فرود امد میرپای مشارالیه کاغذی بمن نوشته اظهار
داشته میخواهیم بثبوت این تجدید دوستی بیکدیگر بعضی تعارفات بدهیم و خواہش داریم
شما هم در این مجلس حضور داشته باشید دعوت آنها را پذیرفته رفتم در بین هردو میرنشستم و جلوها


فصل ششم
(۱۶۵)
یک کله قند بزرگ و خوانچه های شیرینی گذاشته بودند پس از اینکه میر با بعد از تعهدات
دوستی بدوش یکدیگر خلعت انداختند (میر بابا) طنزا بمن گفت حالا که ما دو برادر دست بدست
دادیم میتوانیم این کله قند بزرگ را بین خود تقسیم نمائیم از اظهار مشارالیه دریافتم مقصودش
نسبت بمن است گفتم این کار خیلی مشکل است و حکم دادم کله قند را ببرند بعد از چند ساعت از
نزد آنها بیرون آمدم ولی پریشان بودم که شاید مخالفت من مشغول اقدامات بوده باشند
هر روز تاکید در حرکت میکردم و آنها عذر میآوردند در اینوقت رقعه‌جاتی را که قبلا در بغلان
داده بودم بدست صاحبمنصبان نظامی رسید . (غلام حیدر خان) اطلاع دادند که نمیتوانیم
(بامیر سلطان مراد) جهاد نمائیم زیرا که مشارالیه دوست انگلیسها میباشد (غلام حیدر خان)
خیال کرد که این بهانه خوبی بجهة متصرف شدن ولایت (میر سلطان مراد) میباشد
دیگر گمان میکرد چون من بهمین نزدیکی بآنها هستم خائف خواهم شد که مبادا لشکر او بمن حمله بیاورند و
احتمال دارد اهالی بدخشان مرا دستگیر نمایند یکهذا مشارالیه پسر برادر خود را با پنج فوج پیاده
نظام و هزار و دویست سوار و پنج باطری توپخانه (هر باطری شش توپ سی عراده توپ میشود)
بکمک (میر سلطان مراد) فرستاد وقتی این لشکر وارد (تالقان) شدند سوارهای لشکر
بین خودشان مذاکره کرده میگفتند باید (میر سلطان مراد) را تنبیه نمود زیرا که عبدالرحمن خان را
راه نداد بیاید با ما شامل شده بجهاد انگلیسها برویم (میر سلطان مراد) از این فقره مطلع
شده (بمیر بابا) و (میر محمدعمر) نوشت عبدالرحمن خان را بیشتر ازین نزد خود نگاه ندارید والا
لشکری هم از شما و من تلافی خواهند نمود کاغذی هم از (میر سلطان مراد) بمن رسید نوشته بود
بقطغن بیائید حاضرم از شما پذیرائی نمایم چون در باب مراسله که (میر سلطان مراد) (بمیر بابا)
و (میر محمدعمر) نوشته بود اطلاعی نداشتم از وصول این کاغذ خیلی متحیر شده خیال کردم
(میر سلطان مراد) در باب رفتن من قبلاً اعتراض داشت حالا چطور شده است تغییر


فصل هشتم
خیال داده مرا دعوت مینماید چون حامل مراسله دید من در شک افتاده ام صدق
مطلب را بمن اظهار نموده فقره فوق را بیان کرد گفتم حالا که چنین است همین فردا عازم
خواهم شد (میر محمد عمر) حاضر گردید با من بیاید ولی (میر بابا) گفت از عقب خواهم آمد امیر بابا)
حکم دادم پنجاه راس اسپ بازین و یراق و پنجاه تفنگ بجهت پنجاه نفر افغان که متمرد چرا
از شهر سبن آمده بمن ملحق شده بودند با خود بیار در بعد از دو روز عازم شده بشهر بدخشان
که موسوم (بقم) است وارد شدم در بین راه بقلعه که موسوم (بقلعه جعفر) منزل نمودم
اگرچه فرستاده (میر سلطان مراد) اصرار داشت جلو بروم من از رفتن انکار نموده گفتم
نیروم تا (میر بابا) وسوارهای رستاق آمده بمن ملحق شوند مقصودم این بود مسامحه نمایم تا (میرسلطا
مراد) بجهت اینکه مرا معطل کرده بود کاملاً تنبیه شود بعد از شش روز خبر رسید (میر سلطان
مراد) از شکر بلخ شکست خورده با عیال و میر سابقی قلاب فرار نموده است بعد جبرین
اینها که فرار نموده اند بطرف ما میآیند و نزدیک میباشند از شنیدن این خبر (سردار عبد الله خان
را با چهل سوار فرستادم که از جانب من از آنها استقبال نمائید وقتی وارد شدند بآنها
تشکی دادم گفتم اگر با من بطور وفاداری خدمت نمائید بشما اذیت نخواهد رسید و با شما
بطور مهربانی سلوک خواهم نمود و (بمیر سلطان مراد) وعده دادم که وقتی با قتدار خود
رسیدم مجدداً حکومت قتغن را بتو تفویض خواهم نمود و مشارالیه را با (سردار عبدالله خان)
و ششصد سوار بتالیقان فرستادم که از جانب من بمردم اطمینان و خاطر جمعی بدهند خودتم
فوراً بعد از آنها حرکت نموده پس از دو روز وارد تالیقان شدم
فصل هفتم
در باب رسیدن بتخت سلطنت افغانستان در سن ۱۲۹۷ هجری
دیوانا


فصل هفتم ۱۶۷
وقتیکه این واقعات در پیش بود (غلام حیدر خان) با نصف دیگر لشکری که بسبب کشتن
(سردار سرور خان) بر او شوریده بودند مشغول جنگ بود مشارالیه با سه باطری توپخانه
(هیجده عراده توپ) و سه هزار سوار نظام و یکهزار پیاده ردیف به (تختہ پل) رفته بود شورشیان
در قلعه تخت پل که پدرم و جدم (امیر دوست محمد خان) بنا کرده بودند و در مدت پنجسال با تمام
رسیده بود محصور شده بودند بخاطر دارم که ایا میکه تقریباً دوازده ساله بودم در باب قلعه
مذکور این مذاکرات را می شنیدم و در این موقع که چهل و سه ساله بودم مذاکراتی را که شده
و چنین بخاطرم مانده بود مثل اینکه دیروز شنیده باشم مقصود از بنای قلعه مذکور این بود که
اگر یکوقتی کابل از دست ما برود و پناهی در خارج لازم داشته باشیم بجهت محافظت
خانواده سلطنتی اینجا را حاضر داشته باشیم از این جهت قلعه مذکور را خیلی خوب و محکم ساخته
بودند (غلام حیدر خان) در خارج این قلعه وارد شده بشورشیان که داخل قلعه بودند حکم
بشلیک نمود ولی بعد از جنگ طولانی که هیچیک از طرفین صرفه نبردند شورشیان بآواز بلند فریاد
کردند ما باغی نیستیم ولی بمخالفت (غلام حیدر خان) و غزلباشها میجنگیم بسبب اینکه پسر پادشاه
مار بخارا در (ده دادی) کشته اند ما باید بخانه داده سلطنتی خودمان وفادار باشیم از شنیدن
این کلمات شکر (غلام حیدر خان) جنگرا موقوف نموده بجنرال مذکور و قزلباشها حمله نمودند
جنرال مذکور با دویست نفر از همراهان خود بطرف مزار شریف فرار کردند و شکر آنها را
تعاقب نموده چنان در تعاقب جد و جهد کردند که (غلام حیدر خان) مجبوراً از رو د جیحون انکگندرا
گذشته به بخارا فرار نموده عیال و اموال خود را بدست سربازها گذاشت سربازها سوا
او را اموال قزلباشها را تاراج نموده عیالهای آنها را اسیر نمودند شورشیان دو نفر از
صاحب منصبان مرا از محبس نجات داده بر خود سرکرده مقرر داشتند لشکر ها میتم
تضمن بشیر خان و سرپل و آقچه بزودی از این واقعات مطلع شده تمام صاحب منصبهایی که


۱۶۸
فصل هفتم
که (غلام حیدر خان) مقرر داشته بود دستگیر نمودند و من با شش هزار رستاقی و دو هزار
قشمی وارد تالقان شدم وقتیکه لشکر قندوز به برادر زاده (غلام حیدر خان) و جنرالها
او حمله نمودند صاحب منصبان او گریختند و برادر زاده (غلام حیدر خان) خود را بکلوله زد
که از تشدّدانها خود را آسوده نماید بعد از این تمام عساکر نزد من آمده سلام نمودند من بسجده شکر
بجا آورده گفتم الهی قادری که این ولایت را از دست کفار بنجات دهی قدرت داری سائر
که با آنها همدست شده اند سزا بدهی و با اهل اسلام معاونت نمائی اینها در مطلق قوت در ید قدرت
تو میباشد وقتی این عساکر با من ملحق شدند (سردار عبد الله خان را با مراسلات نزد لشکری که
در (قندوز) باقی مانده بود فرستادم و بجهت وفاداری آنها اظهار امتنان نمودم و بآنها نوشتم
که همه شما را برادر دینی و اعضای خود میدانم و نیز نوشتم (سردار عبد الله خان) را نزد
شما فرستادم که از شما احوال پرسی نماید و خبر سلامتی مرا بشما برساند تا ملاقات یکدیگر برسیم
زیرا که باید چندی در اینجا اقامت نموده تهیه آذوقه و پول بجهت خود نمایم خودم در تالقان
اقامت نموده (سردار عبد الله خان) با این مراسله بطرف رودخانه (قندوز) رفت
لشکر آنجا از رسیدن کاغذ من خوشنود گردیده در اردو آتش بازی نمودند و بجهت اظهار
شعف خود مهمانیها داده بجهت خوشنودی روح مقدس حضرت رسول صلعم ختم گرفته از خداوند
مسئلت نمودند که مسلمانهای افغانستان را از دست انگلیسها بنجات دهد و از خداوند
درخواست نمودند که یا ما را بر انگلیسها نصرت بدهد یا قلوب آنها را بطرف ما مایل گرداند مراسله
از لشکر مذکور بمن رسید که از ورود من تبریک گفته اظهار داشته بودند ما یقین داریم
خداوند با ماست و شما را فرستاده است که ماها را از پامال شدن زیر پای صاحب منصبان نجات
دهد بجهت این مرحمت خداوندی که قلوب را بطرف من متوجه داشته است شکریه
نموده دو روز منتظر (میر بابا) سفیر فیض آباد شدم ولی مشار الیه نرسید مراسله بجهت او نوشته
لشکر


فصل هفتم

۱۶۹

استفسار کردم چرا بمن ملحق نشده اید مشارالیه جواب نوشت اعمال دیگر لازم نیست من
بشما ملحق شوم زیرا که شکر بشما تسلیم شده اند جواب مراسله اورا نوشتم که باید نزد من بیائید والان
نزد شما خواهم آمد مشارالیه با شیر پای خود مصلحت نمود چنین صلاح دادند که لابد باید با من ملحق شود
والا ممکن است لشکر فرستاده او را خراب نمایم لہٰذا مصلحت این اشخاص را قبول نموده
با شش هزار نفر همرانان خود در تالقان بمن ملحق گردید روز بعد (میربابا) و (میر محمد عمر) و (میرسلطان
مراد) را با سرکرده های آنها دعوت نمودم که در برابر من حاضر شوند وقتی حاضر شدند آنها را مخاطب
نموده گفتم شما میدانید حالت من در این موقع چگونه است من برای جهاد آمده ام و لشکر باقوت
وآذوقه ندارند باید تمام حکمرانهای این مملکت بر حسب شئونات خودشان پولی بیاورند
رعایا باید از سوار یا پذیرائی نمایند هرخانه باید یک راس گوسفند و یک کیسه گندم یا جو تقدیم نمایند
بعد از آن دیگر بهیچ زحمتی بآنها نخواهیم داشت و خواہش کردم تا فردا جواب این فقره را
بدهند و آنها را مرخص نمودم (بسردار اسحاق خان) هم کاغذ نوشتم که بعد از حرکت شما بطرف
(میمنه) اطلاعی از حالات شما ندارم مشغوف خواهم شد اگر شما بمزار شریف آمده تا زمانی که من بنجا
مشغول کار هستم امورات آنجا را بعهده بگیرید این کاغذ بدشت اندخوی بمشارالیه رسیده چون شنیده
بودند بدخشان و قتغ غن را متصرف شده ام محض وصول این مراسله فوراً حرکت نموده سه روز بمزار
شریف آمده از آنجا خبر ورود خود را بمن نوشته اظهار داشت بجهت عساکر اینجا آذوقه تدارکیم
در این حین پیغام میربابا و سرکرد ها بمن رسید که خواهش شما را پذیرفته و فعلاً نقیته دیده ام سیصد
هزار روپیه نقد بجهت شما بفرستم و بملاحظه اینکه شما میخواهید ما را از چنگ دشمن خارجی نجات دهید
حاضریم تا هر اندازه که ممکن باشد بشما معاونت و کمک نمائیم اگر لازم شود بعد با پول بجهت شما خوایم
فرستاد من حکم دادم قدری آذوقه با در قلعه (خان آباد) وقدری در نقاط دیگر حاضر نمایند و سینه
(بسردار اسحاق خان) نوشتم اگر دوازده هزار شتر نزد من بفرستید شترها را آذوقه بار نموده


فصل هفتم
۱۷۰
نزد شما عودت خواهم داد در این وقت تاجری (یار محمد خان) نام که از اهالی تاشقرغان
بود بعضی هدایا بجهت من آورده متحیر شدم که از میان همه این مردم چطور شده است که فقط همین
شخص بجهت من تعارفات آورده است طولی نکشید دریافتم که فرمان فرمای سابقی پنج لونی
نام چهار هزار سکه طلای روسی و ده هزار طلای بخارایی و شصت هزار روپیه کابلی و دو هزار
پلمیت که هر یک صد روپیه قیمت داشت از خزانه دولتی غارت کرده بود با چند هزار اشرفی
نزد این شخص سپرده است و این وجه را از خزانۂ بلخ برداشته بود تاجر مذکور آمده بود که ازین
فقره بمن اطلاع بدهد مشارالیه را با غلام خود (فرامرز) که حالا سپه سالار هرات است بیان
فرستادم که وجه مذکور را ضبط نموده نزد من بیاورند مشارالیهم رفته با این پول گزاف سالا
مراجعت نمودند روز دیگر اول نوروز بود محض میمنت این روز حکم دادم شش هزار زن و دختر
ملت افغانستان را که در زمان وفات (امیر شیر علیخان) تراکمه اسیر کرده بودند آزاد
نموده آنها را با قوامشان تسلیم نمایند قبل از اجرای حکم (میربابا خان) فرستاده های مرا حبس نمود
و من خودشان کشته بودند چون عبدالرحمن خان عنقریب با انگلیسها مشغول جنگ خواهد شد هر گاه
رها نمودن این زنهای عاجزه مسامحه نماییم اینقدر از خود گرفتاری خواهد داشت که یادی
از اینها نخواهد کرد و چند نفر از فرستاده های مرا که در این خصوص اصرار داشته اند بقتل رسانده
یکی خود را برودخانه انداخته آنها چنین گمان کرده بودند که در آب غرق شده است ولی مشارالیه جان
خود را کشیده بلباس درویشی خود را بمن رسانیده واقعات را اظهار داشت از شنیدن
این فقره بیطاقت شده (میربابا) را با چند نفر از مشاورین او حبس نموده (میرمحمدعمر) را حاکم
(فیض آباد) و برادر او را حاکم (رستاق) مقرر داشته مجدداً حکم دادم اسیرهای مذکور را آزاد
نمایند و برادر عیال مرا هم که در (شغنان) محبوس بودند رها نمایند تمام این اسرای بیچاره را نزد
اقوام آنها فرستاده خدا را شکر نمودم که مرا قدرت داد از ملت خود کمک نمایم روز بعد وارد قطغن


فصل هفتم
۱۷۱
شدم عساکر آنجا یکصد ویک توپ بجهت ورود من شلیک نموده از دیدار من خیلی مشعوف شده
دویست نفر صاحب منصبانی را که دشمن بودند بحضور آوردند باین خیال که بجهت خوشنودی
من آنها را بقتل برسانند من اجازه نداده حکم دادم آنها را رها نمایند روز دیگر وقتی مشغول دیدن
توپخانه بودم شخصی نزدیک آمده سلام کرد و خود را بروی پاهای من انداخت تعجب کردم کیست او را
بلند کرده ملتفت شدم که مشارالیه (محمد سرورخان) پسر (ناظر حیدر) است که در سمرقند از نزد
من رفته بود ابتدا مشارالیه خیلی اظهار ندامت از حرکت خود نمود بعد از انکه باو گفتم نترس نسیم
گفت حامل مراسله از کابل بجهت شما میباشم من بچادر خود مراجعت نمودم مشارالیه گفت از طرف
سفیر انگلیس بجهت شما کاغذی آورده ام و از کوه (هندوکش) که در آنجا سردی و برف زیاد بود
عبور نموده ام مراسله مذکور را گرفته کشودم مضمونش بقرار ذیل ست (دوست محترم من سردار
عبدالرحمن خان بعد از تبلیغات رسمیه و آرزومندی مژده سلامتی اطلاعاً زحمت افزا میشود
که دولت انگلیس از استماع اینکه شما بسلامتی وارد قتغن شده اید مشعوف هستند و خشنود
خواهند شد بدانند شما از روسیه بچه قسم حرکت نموده اید و ارادهٔ خیالات شما چیست دوست
شما گریفین صاحب) چون اوّل این مذاکرات من با دولت انگلیس بود خیال کرد صحیح نیست بدون
مشورت با عساکر خودم جواب این مراسله را بدهم و از اشخاص مفسد بیم داشتم که شاید بگویند
چشمی دارم که مملکت آنها را بانگلیسها تسلیم نمایم و این فقره باعث تمامی من خواهد بود و نیز دانستم
موقعی بدست آمده است که بتوانم بفهمم در باب مراودات خارجه ملت من تا چه اندازه اقتدار
بمن خواهند داد لهٰذا مراسله مذکور را بآواز بلند بجهته لشکر خودم قرائت نموده گفتم مشعوف
خواهم شد اگر سرکرده ها در نوشتن جواب این مراسله با من معاونت نمایند زیرا که نمیخواهم
بدون اینکه قبلاً با دوستان تازه خود مشورت نموده باشم اقدام در کاری نمایم و از همه شما
خواهشمندم در نوشتن جواب همرایی نمائید دو روزه مهلت خواستند روز سوم تقریباً یکصد و هفتاد


فصل هفتم
۱۸۲
کاغذ نوشته نزد من آوردند مضمون بعضی از این قرار بود ای ملت انگلیس باید از مملکت
خارج شوید یا شما را پرون خواهیم کرد یا جان خود برا در سز اینکار خواهیم گذاشت) دیگری
چنین نوشته بود (قبل از اینکه با شما مذاکره شویم باید غرامت خسارت و ضرر با نیکه بافغانستان
وارد آورده اید بدهید) دیگری نوشته بود (باید صد کرور روپیه غرامت خراب کردن توپها
و قلعه جات ما را بدهید و الا نخواهیم گذاشت یکنفر انگلیس زنده به پشاور برسد چنانچه در زما
سابق چنین کردیم) یکنفر از سر کرده با نوشته بود ای کفار غدار شما هندوستان را بمکر و
فریب متصرف شده اید و حالا میخواهید افغانستان را هم بهمین قسم بهندوستان ملحق نمائید
تا وقتیکه قوه داشته باشیم دفاع خواهیم کرد بعد دولت دیگری مثل دولت روس با ملحق نخواهد
که مخالفت شما جنگ نمائیم خلاصه تمام این مزخرفات را نزد من آوردند همه را بآواز بلند خوانده
بعد از آن اظهار داشتم من هم جوابی در حضور شما مینویسم تا شما خیال نکنید قبلاً با کسی مشورت
کرده ام کاغذ و قلمی برداشته از خداوندی که پروردگار همه مخلوقات است مسئلت نمودم
که بمن الهام نماید جواب سزاواری بنویسم پس از آن در حضور هفت هزار نفر از افاغنه و ادرک
بقرار ذیل نوشتم (اینجانب سردار عبد الرحمن خان بدوست محترم خود کریفن صاحب نماینده
دولت برطانیه عظمی سلام فراوان میرساند از وصول مراسله محبت آمیز شما و از نیکیه
شاه الما وارد قته غن شده ام اظهار مسترت فرموده بودید مشعوف گردیدم در جواب ستا
که مرقوم داشته بودید که از روسیه بچه قسم حرکت نموده ام اظهار میدارم که من باجازه
(جنرال کافمان) فرمانفرمای دولت روس از روسیه حرکت نموده ام و اراده مطن این
اقدام فقط اینست که در این پریشانی و اشکالات زیاد از ملت خود همراهی نمایم زیاده و
السلام مراسله مذکور را بآواز بلند بجهت عساکر خود قرائت نموده سئوال کردم آیا جوابی که نوشتم
پسند دارید یا خیر جواب دادند ما حاضریم تحت فرمان شما بجهت محافظت مذهب و مملکت خود

عذر


(۱۷۳)
(فصل هفتم)
جنگ نمائیم ولی نمیدانیم با سلاطین بچه قسم باید مکالمه کرد بعد از آن بخدا و رسول قسم یاد نموده
اختیار کامل بمن دادند که هر چه مناسب بدانم بنویسم و صدای خود را بپادچها ریا ر بلند نموده
گفتند این مراسله که نوشته اید جواب صحیحی است و همه ما باین جواب متفق هستیم وقتی این جواب
را پسندیدند مراسله مذکور را (بمحمد سرورخان) دادم مشارالیه بعد از توقف چهار روز از (قندوز)
عازم کابل کردید من هم آهسته کی بطرف (چاریکار) حرکت بودم و ضمناً پیغام شفاهی هم بمصاحبان
انگلیس مقیم کابل فرستادم باین مضمون که من بـ(چاریکار) میایم که تنها قراری در کارها
بدهم در ماه جمادی الاول سنه ۱۲۹۷ کریفن صاحب مجدداً کاغذی بمن نوشته سعی نموده مرا وادار و
بکابل رفته عنان سلطنت افغانستان را بدست بگیرم در ماه جمادی الثانی سنه ۹۷ کلمه جواب مراسله
او را بقرار ذیل نوشتم (دوست عزیز من از دولت انگلیس امید زیاد داشته و دارم
و دوستی شما تصدیق صحت و اندازه خیالات مرا مینماید شما از عادات اهالی افغانستان بخوبی
مطلع میباشید که حرف یک شخص تا زمانیکه با و مطمئن نباشند که بجهت بهبودی آنها مذاکره
مینماید ثمری ندارد مردم میخواهند قبل از اینکه من اجازه بدهند عازم کابل شوم جواب سئوالات ذیل
را بدانند و سئوالات بقرار ذیل است
(۱) حدود ممالک من تا کجا خواهد بود
(۲) ایا قندهار هم داخل ممالک مذکور خواهد بود
(۳) آیا یکنفر فرنگی یا انگلیس در افغانستان خواهد ماند
(۴) دولت انگلیس توقع دارند کدام دشمن ایشان را دفع نمایم
(۵) دولت انگلیس چگونه منافعی را وعده میدهد که بمن و اهالی مملکت من عاید دارد
(۶) در عوض چگونه خدماتی توقع دارند
جواب این سئوالات را باید بملت خود بدهم و قبلاً از ملت خود معلوم نمایم که تا چه اندازه میتوانم


فصل هفتم
۱۷۴
در این کار اقدام کنم آنوقت شرایط عهدنامه را که پذیرفتن و اجرای آن ممکن باشد بصوابدید آنها
قبول خواهم کرد و از خداوند امید دارم که این ملت و من روزی متفق شده بشما خدمت نمائیم
اگرچه دولت انگلیس محتاج این خدمات نیست ولی باز هم احتمال دارد بمواقع لازمه فراهم آیم
بعد خداوندی مردم دسته دسته می‌آمدند بعهد میشدند و حاضر بودند همه گونه خدمات با جان
مال نمایند لهذا تا زمانیکه از پنجشیر وارد (چاریکار) شدم تقریباً سیصد هزار غازی مسمع شدند
بمن ملحق گردیدند شکر خداوندی را بجا آوردم که این قدر مردم را تابع میل من نموده و همه اینها
خیلی خوشنود و مشعوف هستند که مرا پادشاه آتیه خود می‌شناسند و همه وعده دادند که
از روی اخلاص بشما خدمت نموده با دولت برطانیه جنگ خواهیم نمود بآنها گفتم لزومی ندارد بمخالفت
دولت برطانیه بجنگید زیراکه انگلیسها مرا دعوت نموده اند قبول سلطنت کابل را نمایم در ماه رجب
مجدداً کریفن صاحب جواب سئوالات مرا بقرار ذیل فرستاد (بمن امر شده است که از
دولت هندوستان در باب سئوالاتی که نموده اید بشما ابلاغ نمایم اوّلاً در باب اینکه حکمران کابل با
دولتهای خارجه چه مناسبات خواهد داشت چون دولت انگلیس اجازه نمیدهد دول خارجه
در افغانستان حق مداخله داشته باشند و دولت روس دولت ایران قول داده‌اند
که بکلی از دخالت در امورات پولتیکی احتراز داشته باشند واضح است که حکمران کابل
غیر از دولت انگلیس با هیچ دولت خارجه نمیتواند روابط پولتیکی داشته باشد و اگر یکی از
دولتهای خارجه بخواهد در افغانستان مداخله نماید و مداخله مذکور منجر بتعدیات بموجب نسبت
بحکمران کابل شود آنوقت دولت انگلیس حاضر خواهد بود از امیر افغانستان معاونت نماید
واگر لازم شود دولت مذکور را دفع نماید مشروط اینکه امیر مذبور در باب روابط خارجی خود بصلات
دید دولت انگلیس رفتار نماید ثانیاً در باب حدود مملکت افغانستان بمن امر شده است اظهار
بدارم که تمام ولایت قندهار بحکمران مستقلی تفویض شده است غیر از محالات پشنگ و سیبی که مفقرند


فصل بیستم
۱۷۵
خود دولت انگلیس خواهد بود علیهذا دولت انگلیس بر این مسائل و در باب قرارداد حدود
مغربی و شمالی افغانستان که با امیر سابق (محمد یعقوبخان) داده است نمیتواند تجدید مذاکراتی
با شما بنماید با این مستثنیات دولت انگلیس مایست که شما اقتدار کامل و بسیط خود را بر افغانستان
چنانچه قبلاً امرای خانواده شما داشته اند مستحکم نمائید و در تصرف هرات دولت نمیتواند بشما
اطمینان بدهد ولی از اقداماتی که خودتان خواسته باشید بجهت تصرف نمودن هراة بعمل آورید
دولت مشارالیها ممانعتی ندارد دولت انگلیس نمیخواهد در امورات داخلی این مملکت دخالت
نماید و این ها را هم از شما نمیخواهند که سفیریکه انگلیس باشد در هیچ جای افغانستان اجازه اقامت
دهید مگر بجهت سهولت مراودات متعارفی و دوستانه بین این دولت هم جوار قرین مصلحت
خواهد بود که بر حسب قرارداد یکنفر وکیل مسلمان از جانب دولت انگلیس در کابل اقامت نماید
یک هفته بعد جواب مختصری نوشتم ولی در باب مجری داشتن قندهار از مملکت افغانستان
راضی نشدم باین دلیل که قندهار خانواده سلطنتی افغانستان میباشد و بدون همچو شهری افغانستان
بیقدر خواهد بود و توکل برخدا نمود از محال کوهستان داخل (چاریکار) شدم از اینکه تعداد زیادی
از غازیها دور من جمع میشدند عساکر انگلیس مضطرب بودند سردارهای محال کوهستان
کابل و اشخاصی که مخالفت انگلیسها میجنگیدند هر روزه آمده بمن ملحق گردیده همعهد میشدند و اشخاصیکه
نمی توانستند بیایند بوسیله مراسلات یا بوسایل دیگر با من مراودات داشتند جاسوسهای
من از کابل اطلاع دادند که صاحب منصبهای انگلیس در باب خیالات من نسبت بآنها متغیر نمیدارد
ماه شعبان ۱۲۹۷ تمام سردارها و سرکرده های طوایف افغانستان که حاضر بودند در (چاریکار)
مرا بپادشاهی افغانستان پذیرفتند و باسم مراد اخل خطبه نمودند و مردم مشعوف بودند
که خداوند مملکت آنها را بدست حکمران اسلامی خودشان داده است گریفتن صاحب هم در کابل
مقارن همین اوقات مجلسی منعقد داشته در حضور صاحب منصبان انگلیس و سرداران افغانستان


فصل هفتم
۱۷۶
امارت مرا اعلان نموده نطق ذیلرا بیان کرده بود (وضع امورات حالت سردار عبد الرحمن خان
را بجائی رسانیده است که مطابق میل و خواهش دولت انگلیس است لهذا فرمانفرمای
هندوستان و رجال دولت اعلیحضرت ملکه انگلستان و امپراطریس هندوستان مشعوف
هستند که اعلان نمایند سردار عبد الرحمن خان نوه امیر معظم مرحوم (امیر دوست محمد خان) را با مارت
افغانستان میشناسیم و این فقره بجهت دولت انگلیس اسباب خوشنودی است که
طوایف سرکرده های انها شخص ممتازی را از خانواده بارکزائی که در شجاع معروف و مجرب دعا قلی
میباشد انتخاب نموده اند خیالات امیر معظم الیه نسبت بدولت انگلیس با متها درجه دوستی است
و تا زمانیکه حکومتش ظاهر دارد که این خیالات در قلبش زنده است امداد دولت انگلیس با و خواهد
رسید و بهترین وضعی که دوستی خود را نسبت بدولت انگلیس ثابت نماید این خواهد بود که با
رعایای خودش که با خدمت نموده اند بطور رفاقت سلوک نماید) در همین ماه شعبان سنه ۱۲۹۷
تلگرافاً از میله بصاحب منصبان انگلیس مقیم کابل خبر رسید که لشکر انگلیس شکست سختی از دست
(سردار محمد ایوبخان) در میوند خورده اند از شنیدن این حرف گریفین صاحب بلا درنگ سوار شده
با یکدسته مختصری از سوارها به ذمکه که تقریباً بفاصله چهار فرسخ از کابل واقع است آمد که مرا ملاقات
نموده در باب حرکات آتیه خودشان مذاکرات نمایند سه روز در این مجلس طول کشید من از گریفین ماست
خواهش نمودم قراردادی که با یکدیگر داده ایم نوشته بمن بدهد که با هالی مملکت خود بنمایم مشارالیه
کاغذ ذیل را بمن تسلیم نمود (حضرت مستطاب فرمانفرمای هندوستان از شنیدن این خبر مشعوف
هستند که حضرت والای شما بموجب دعوت دولت بهیه انگلیس بطرف کابل روانه شده اند
لهذا نظر بخیالات دوستانه که حضرت والای شمارا محرک است و بملاحظه فوایدیکه از تاسیس
دولت مستقله تحت اقتدار شما عاید سرداران و اهالی این مملکت خواهد شد دولت انگلیس حضرت
والای شمارا بسمت امارت افغانستان میشناسد و از طرف فرمان فرمای هندوستان اجازه
دارم
۱۴۲


۷۷
فصل هفتم
دارم که حضرت والای شما را مطلع نمایم که دولت انگلیس میل ندارد در امورات داخله حکومتی ولایاتی که در تصرف شما میباشد مداخله نماید و نخواهد یکنفر انگلیس بسمت سفارت و هیچ جا داخله مملکت مذکور اقامت داشته باشد ولی بجهت سهولت مراودات متعارفی و دوستانه چنانچه بین دو مملکت همجوار باید بر قرار باشد قرین مصلحت خواهد بود یکنفر وکیل مسلمان از جانب دولت انگلیس بموجب قرار داد در کابل اقامت نماید حضرت والای شما خوشنود باشند که خیالات و قصد دولت انگلیس را در باب حکمران کابل نسبت بدول خارجه بجهت اطلاع شما کتباً مرقوم شود فرمان فرماي هندوستان بمن اجازه داده اند که بشما اظهار بدارم از آنجائیکه دولت انگلیس قبول نمیکند دول خارجه در افغانستان حق مداخله داشته باشند و نیز دولت ایران و دولت روس قول داده اند که از مداخله نمودن در امورات افغانستان احتراز نمایند واضح است که حضرت والای شما نمیتوانید غیر از دولت انگلیس با دیگر دولت خارجه روابط پولتیکی داشته باشید و اگر احدی ز دولتهای خارجه خواسته باشد در افغانستان دخالت نمایند و مداخله مذکور منجر بتجاوزات بمملکت حضرت والای شما گردد در آنصورت دولت انگلیس حاضر خواهد بود باندازه و طریقی که لازم بدانند بجهت دفاع مداخله مذکور از شما کمک نماید مشروط بر اینکه حضرت والای شما در باب روابط خارجی خود بر حسب مصلحت دولت انگلیس صادقانه رفتار نمائید گریفن صاحب از من خواهش کرد قبل از اینکه صاحب منصبان انگلیس از کابل حرکت نمایند من بکابل رفته با آنها وداع نمایم و نیز خواهش نمود تهیه لازمه بجهت خفاظت آنها بعمل بیاورم و تهیه آذوقه بجهت عساکر انگلیسی که قسمتی با (جنرال رابرتس) بقندهار و قسمتی با (سردونالد استیوارت) بپیشاور میرفتند نمایم در این فقره قبول کردم که هر چه ممکن باشد کوتاهی ننمایم و برای حفاظت انگلیسها تا سرحد قسمی که ممکن بود خاطر جمعی و اطمینان دادم و بمشارالیه گفتم خیال من این است (جنرال رابرتس) بهر زودی که ممکن باشد روانه قندهار شود بعد از حرکت او بکابل رفته از (جنرال استیوارت) وداع خواهم نمود


فصل هشتم
در اوایل ماه رمضان ۱۲۹۸ (جنرال رابرتس) از کابل با دسته‌ای از عساکر انگلیس عازم قندهار گردید
(سردار محمد عزیز خان) پسر (سردار شمس الدین خان) را با چند نفر مأمورین دیگر که با لشکر (جنرال رابرتس)
تا قندهار میرفتند مقرر نمودم مواظبت نمایند مردم در بین راه با اینها مخالفت ننمایند و آذوقه بجهت
خودشان و مالهای آنها برسانند طوایف بین راه احکام مرا که مأمورین من با آنها ارائه داشتند اطاعت
کرده در راه هیچ مغایرتی نکردند هند (جنرال رابرتس) سالماً وارد قندهار شد و (ایوبخان)
در اواخر رمضان ۱۲۹۸ شکست خورده بطرف هرات فرار نمود (سردونالد ستیوارت) و (گرفین صاحب)
هم از (شیر پور) در اوایل رمضان ۱۲۹۸ عازم پشاور گردیدند من چند دقیقه قبل از حرکتشان بمقام آنها
وداع نمودم پانزده دقیقه مجلس کردیم در مجلس مذکور تعارفات رسمیۀ بین ما بعمل آمد و ملاقاتها
دوستانه بود در بین مذاکرات قرار شد که سی عراده توپ از توپهای افغانستان که در اینوقت در
(شیر پور) موجود بود بمن تسلیم نمایند و نیز تقریباً نوزده لک روپیه که انگلیسها از بابت مالیات مملکت
در زمان توقف خودشان اخذ کرده و بمصرف آذوقه لشکر و ساختن استحکامات رسانیده بودند
بمن پس بدهند و نیز آنکه قلعه جات تازه را که انگلیسها در کابل ساخته بودند خراب ننمایند باین قبیل بعد از
جنگ ثانوی و دخالت انگلیسها در کابل ساخته بودند خراب ننمایند در افغانستان جنگها باختتام رسید
مجدداً تخت و عنان سلطنت افغانستان که از روی حسب و نسب و مذهب استحقاق آنرا داشتم
بتصرّف من آمد و اهالی افغانستان از نعمتی که مملکت آنها بدست پادشاه اسلامی خودشان آمده خوشنود
بودند من هم خداوند را شکر می نمودم کلایخدمت را بمن رجوع فرموده و قدرت داده است که تا با
وطن خود را از صدماتی که از حالت مغشوشه مملکت بآنها میرسید برهانم پس از این مشغول انتظامات امنیت
و ترقی مملکت خود گردیدیم و کار آسانی نبود

فصل هشتم
در باب انتظامات امورات سلطنتی


فضل ششم
۱۷۹
پس از جلوس برتخت سلطنت افغانستان و حرکت انگلیسها از کابل پای خود را بر کار هائی
مملکت و انتظامات امور سلطنتی نهاده در هر شهری که در اینوقت تحت حکمرانی من بود مامورینی که
که حالا بیان مینمایم مقرر داشته در شهرهای بزرگ و مقاما بها اشخاص خیلی با کفایت و قابلیت را
مقرر نمودم و در شهرهای کوچکتر که کارها بالنسبه کمتر بود اشخاص با کفایت متوسط مامور کردم این
مامورین بقرار ذیل یکنفر حاکم بانشی واجزا یکنفر قاضی با یکنفر مفتی یکنفر کوتوال با جمعیت
پلیس و اجزائی اداره راه داری یعنی پاسپور اداره تجارتی با اجزای مجلس تجارتی و اداره
مالیاتی و دخل و خرج ولایت و اداره گمرک و قوای عسکریه که بجهت حفاظت مملکت لازم بود
احکامات به تمام رؤسای طوائف ولایات فرستاده آنها را تحریک نمودم که مملکت را
بحالت امنیت نگاه بدارند و با اهالی وطن و اتباع این مملکت بطور مهربانی سلوک نمایند و اگر باینسم
رفتار کنند در عوض توقع رفتار محبانه و انعامات والطاف ملوکانه از من داشته باشند
و در آخر کلام بآنها اطمینان دادم که اراده و خیالات من نسبت بهمه شما محبانه و رؤفانها
در اینوقت عیال و دو پسر خود (حبیب الله خان) و (نصرالله خان) را که در روسیه گذاشته بودیم
با نوکرهای محرم خود که نزد آنها فرستاده بودم طلبیدم و نیز اقوام خود را که در قندهار بودند
احضار کردم در ماه ذی الحجه الحرام ۱۳ عیال دیگری که دختر (ملاعتیق الله) صاحبزاد
و مادرش یکی از اقوام من بود تزویج نمودم این تزویج بتوسط و در خانه عمویم (سردار محمد یوسفخان)
فراهم آمد کوچکترین اولاد من (محمد عمرجان) از بطن این منکوحه است در مدت قلیلی تمام خانواده
و عیال و مادر و خواهر و پسرهایم که سالهاست مرا ندیده بودند همه یکجا نزد من جمع شدند شکر
خدا را بجا آوردیم که این نعمت اقبال را بعد از اینکه تقریبا دوازده سال آواره بودیم و زحما
زیاد و صدمات زیاد دیده بودیم بما ارزانی فرمود چون در مملکت حالت یاغی گری ظاهر بود
جاسوسها و مفتشهای مخفیانه مقرر داشتم که هر چه بین مردم واقع میشود بمن را پورت


فصل ششم
۱۸۰
نمایند باین قسم با دلایل کشیره آنهائی را که و فادار و دوست بودند در یافتم و با اینها بطو
مهربانی سلوک نمودم ولی اشخاصیکه خیالات خصمانه داشتند و محرک فتنه و فساد بودند کا ملاستیا
نمودم ملا های متعصب و رؤسای سرکش که با خانواده (شیرعلیخان) متوفی هوا خواهی داشتند
سر حلقه و بد ترین مقصر را بودند با اینها بر حسب حرکات خودشان رفتار نمودم بعضی از آنها را از
مملکت تبعید کرده و بعضی بجهت حرکات ناشایسته خودشان ببدترین سیاست ها رسیدند
همه این اوقات بکلی مصروف کار بودم تمام مراسلات را بدست خود می نوشتم زیرا که در این کار
بدیگری اعتبار نداشتم دو فقره خیلی اهمیت داشت که محتاج بتوجه مخصوص بود از این جهت تو جه
مخصوص خود را صرف این کار میکردم فقره اول این بود که پول نقد بجهت مواجب لشکرو
دیگر اخراجات دولتی موجود نداشتم فقره دویم این بود که اسلحه و قورخانه و ذخیره حربیه نداشتم
در فقره اول چنین اقدام کردم که ضرابخانه تاسیس نمودم که بتوسط منگنه های دستی نقره سکه
میزدند زیرا که بجهت اینکار ماشین نداشتم ولی حالا خوش بختم که منگنه ها بجهت سکه زدن
بهمان وضعی که در فرنگستان معمول است در ضرابخانه خود موجود دارم و در موقع خودش
در این باب کاملا مذاکره خواهم نمود دولت انگلیس پولی بمن داده بود که در ضرابخانه کلکته
سکه شده بود من حکم دادم که این پول را آب نموده صدی شش عیار مس داخل کرده مجدداً
روپیه کابل سکه نمایند و نیز بمامورین خود حکم دادم که نقره از ولایت خود خریده و انقده
مس زیادی داخل کرده روپیه سکه بزنند باین قسم منفعتی حاصل نمودم وعلاوه بر این حکم دادم
مبالغی را که در زمان حکومت سابقه مردم قرض گرفته بودند یا تا براج کرده بودند بخزانه مسترد
دارند و نیز مبالغ دیگر را که دولت افغانستان بجهت مخارج رسمی بآنها داده بود پس بدهند
زیرا که این مبالغ را بتصرف خود نگاه داشته بمصارف دیگر رسانیده بودند بعد از این اعلان
عمومی اکثر مردم پولهائی که مدیون بودند مسترد داشتند و بجهت اینکه بقیه پول را اودقاته


فصل هشتم
۱۸۱
نمیخواستند مسترد دارند وصول نمایم مامورین مقرر داشته بآنها دستورالعمل دادم که
مقروضین را بمحور نمایند قرض خود را بدهند و نیز محاسبین را مقرر داشتم محاسبات را
ملاحظه نمایند و مواظبت کنند تمام مالیاتی که در محل باقی مانده وصول شود بجهت اینکه مملکت را
از مخاطره اغتشاش جنگ محفوظ بدارم حکم دادم ذخایر حربیه دآذوقه بقدر کفاف جمع نمایند
و مال بجهت حمل و نقل بند ابتیاع کنند و نیز چیزیکه متعلق بعساکر است مرتب نمایند باین قسم
بجهت اتفاقی که بغتته حادث شود حاضر بودم و بجهت پیشرفت اشکال ثانوی چنانچه قبلاً بیان
داشته ام یعنی عدم ادوات حربیه هر قدر کارگر ممکن بود فراهم آوردم که تفنگ بسازند
و توپ و گلوله بریزند و تفنگ با دست بسازند چرا که در مملکت افغانستان ماشین نبود ولی
کارخانهای دستی که جدم تحت ریاست پدرم و نظارت خودم دایر کرده بود چنانچه قبلاً درین
کتاب مذکور داشته ام هنوز هم در کابل دایر بود ولی جزئی بودند چون حالت کارخانه مغشوش
شده بود آنها را مجدداً مرتب نموده وسعت دادم و نیز مامورین خود حکم دادم هر قدر ادوات
حربیه که بتوانند از اهالی مملکت که اسلحه و قورخانه تا راج کرده بودند یا بجهت فروش ذخیره
داشتند ابتیاع نمایند باین طور بعد از مدت قلیلی که لازم شد جنگ (با تو بخان) بروم
پانزده هزار گلوله نارتگ اگر چه تا اندازۂ معیوب وضایع شده بود ابتیاع نمودم و
نیز اسلحه و آلات حربیه هم بهمین قسم تحصیل این تدبیر بجهت مملکت خیلی نافع ثابت شد بعد
مشغول انتخاب نمودن چند نفر صاحب منصب نظامی ممتاز از عساکر (شیر علیخان)
متوفی گردیدم و نیز تمام صاحب منصبانیرا که تحت حکم من قبل از فرار شدن خدمت
کرده بودند احضار نموده باین قسم لشکر زیاد و قوی در مدت قلیلی تشکیل دادم رسم قدیم را
که در زمان (شیر علیخان) متوفی مروج بود که عنقا سرباز میگرفتند متروک نموده قرار دادم
هرکس مایل داخل شدن نظام و مایل خدمت نظام باشد بمیل خود قبول خدمت نماید در


فصل هشتم
۱۸۲
برمخفی معسکر و بجهت هر فوج مریضخانه مفتوح و دایر نمودم که سربازهای مریض و زخمی را معالجه
نمایند و نیز مکاتب بجهت تدریس سربازها دایر کردم بجهت حفاظت مسافرین و مستحفظین در راه ها
مقرر نمودم و بتجار مملکت خود اطمینان دادم که بدون بیم در راهها عبور و مرور نمایند و
هرگونه تشویقات بآنها نمودم که دخول و خروج مال التجاره را ترقی بدهند مهندسین دولتی را
مقرر داشتم که راهها را بسازند و کاروانسراها بنا نمایند و همه قسم انتظامات لازمه بجهت راحت
و حفاظت مسافرین فراهم کنند تا مردم مرفه الحال و در امنیت باشند نمیتوانم مفصلاً
شرح بدهم فقرات مختلفه را که در شروع بسلطنتم توجه خود را بآنها معطوف میداشتم بجهت اینکه
حکومت مملکت سخت قواعد صحیحی بیابد قصه ذیل حالت دولت و ادارات لازمه آن را
که قبل از من موجود بوده توضیح مینماید شخصی بچند نفر مستاجر اجازه داد که باغی بجهت او بسازند
پول مساعد هم بآنها داد باین شرط که باغ را تا فلان تاریخ با تمام برسانند مستاجرین پولرا بمصرف
خود رسانیده از باغ بکلی فراموش داشتند بموجب قرارداد سر موعد اتمام کار موجر اطلاع دادند
حاضر است و او تر اکقطعه زمین بیاضی بردند موجر گفت در این زمین هیچ اشجاری دیده نمیشود
جواب دادند بغیر اشجار دیگر همه چیز تمام است موجر گفت بجهت مشروب نمودن باغ جوئی
نیست جواب دادند غیر از مجرای آب همه کارها را تمام نموده ایم موجر گفت دیوار باطراف
باغ نیست که اشجار را از خرابی محفوظ بدارد تا مالها خراب نمایند مستاجرین جواب قبل را دادند
که فقط دیوار باقی مانده که کارش تمام شود موجر گفت زمین هنوز شخم هم نشده است همان
جواب را دادند که دیگر همه کارها را کرده اند فقط شخم مانده دولت افغانستان بعینه همان حالت را
داشت که همه چیز حاضر بود ولی هرچه لازم بود وجود نداشت زمانیکه مشغول ترتیب امورات کابل
و سرحدات مشرقی و جنوبی افغانستان بودم (سردار عبدالقدوسخان طوخی) را بحکومت بدخشان
فرستادم و پسر عموی خودم ( محمد اسحاق خان ) را با (سردار عبدالقدوسخان) فرمان فرمای
الرون


فصل هشتم
۱۸۳
ترکستان مقرر داشتم که سرحد شمالی و مغربی افغانستانرا مواظبت نموده بموجب دستورالعمل
خودم رفتار نمایند حدود جنوبی و مشرقی افغانستان بتصرف انگلیسها بود که (سردار شیرعلیخان) را
والی قندهار مقرر کرده بودند و خود انگلیسها هم هنوز در قندهار بودند ولی بعد از چندی انگلیسها او
مذکور را از قندهار بکراچی فرستاده با و مستمری دادند و در اواخر جمادی الاولی ۱۲۹۸ لشکر انگلیشان
را تخلیه نموده بتصرف من دادند لند آ آنجا را هم یکی از ولایت مملکت خود محسوب نمودم با جایکه میتوانم
بفهمم جائیکه باعث تبعید والی (شیرعلیخان) از قندهار بحکم انگلیسها گردید چه بوده است بقرار دون
(۱) محمد ایوبخان تهیه آلازمه در هراة دیده و قوای حربیه زیادی جمع آوری کرده بود که بقندها
حمله نماید و والی (شیرعلیخان) قوه مکفی نداشت که (ایوبخان) مقابله نماید زیرا که قبلا بجنانی
(ایوبخان) جنگ کرده بود کم قوتی او ظاهر شده بود (۲) خیالات اهالی قندهار و عموماً
سایر جماعت اسلامی نسبت بوالی مذکو بحسنا نه نبود و شرایط خیلی نامطبوع مردم واقع شده
بود و همیشه بیم داشت که شورشی بر پا شود و در مخاطره کشته شدن بود (۳) من هم قراری در با
مجزا بودن قندهار از افغانستان نداده بودم و این کار را امضاء نداشته قندهار را خانه اجدادی خود
و پای تخت بعضی از حکمرانهای سابق مملکت خود میدانستم ولی در این موقع که انگلیسها از من با
کردند شهر مذکور را متصرف شوم در صورتیکه تردید زیاد و تسامح داشتم قبول کردم انگیزی
احالت خود را در قبول نمودن قندهار دو چار اشکالات میدیدم بایندلیل که میدانستم بدون
اینکه (ایوبخان) مرا فرصت تهیه بجهت حفاظت آنجا دهد حاضر است بقندهار حمله نماید نیز
میدانستم چون کابل هنوز در حالت انقلاب است و اگر بجهت جنگیدن با ایوبخان ) به
قندهار از کابل حرکت نمایم لابد تا چند ماه از کابل دور خواهم بود و در زمان غیبت من بجهت کابل محاظر
فراهم خواهد آمد از طرف دیگر سلطنت افغانستان بدون داشتن قندهار مثل صورتی بود که مبتی ندام
باشد یا مثل قلعه که دروازه ندارد و من شخصی نبودم که در انظار ملت خود جبون و کم جرات خود را


۱۸۴

فصل نهم

جلوه دهم یا چنین نمایم از مخاطره تصرف شدن پای تخت اجداد خودم ترسی و بیمی دارم فوائد و
ضررهای فوق را سنجید و دریافتم که مخاطرات زیاد در پیش دارم با وجود این علی الرسم توکل
برخدا نموده قندهار را قبول کردم و (سردار هاشم خان) را بحکومت آنجا فرستادم با

فصل نهم

الحاق هرات بسلطنت افغانستان

قبلاً اظهار داشته‌ام وقتی بتخت کابل جلوس نموده‌ام ابداً راحت نداشتم و بفکر و دوچار
اشکالات گوناگون بودم حالا کسین جنگ سخت من بمخالفت اقوام و رعایا و اهالی وطنم شروع
گردید هنوز بخوبی در کابل متمکن نشده بودم و فرصت تهیه نظامی نکرده بودم که مجبور بفرستادن عساکر
شدم بعد از اینکه (محمد ایوبخان) از انگلیسه شکست خورد هرات را متصرف بود از همان روزیکه
شکست خورده بود اوقات خود را صرف تهیه جنگ میداشت و جمعیت خیلی زیاد جمع نمود
از هراه بطرف قندهار روانه شد چنانچه قبلاً بیان داشته‌ام این مخاطره نظرم بود ولی لابد بودم
از اینکه دوچار آن نشوم بعضی چیزها برای (محمد ایوبخان) بود که همه آنها با حالت من ضدیت داشت
مشارالیه ادوات حربیه و اسلحه بهتر و لشکر بیشتر از من داشت بر علاوه ملایای جاهل بمخالفت من
اعلان جهاد داده بودند و اینکار بجهت پیشرفت (محمد ایوبخان) خیلی مساعد بود اینها میگفتند
دوست انگلیسه هستم و حریف من غازی میباشد (محمد ایوبخان) دوازده هزار عسکر
تربیت شده تحت حکم صاحب منصبهای ذیل با خود داشت حسینعلی خان سپه سالار
نایب حفیظ الله خان نایب سالار جنرال تاجمحمد خان ولدارسلان خان غلجائی سردار محمد حسنخان
سردار عبدالله خان پسر سردار سلطان جان نوه محمد عظیمخان سردار احمد علیخان پسر سردار محمد علیخان
نور خان سردار عبدالسلام خان قندهاری قاضی عبدالسلام پسر قاضی محمد سعید محمد ایوبخان مؤسسی


فضل شم
۱۸۵
پسر محمد یعقوبخان را با خویشاوندان پسر شیر دلخان و چند هزار سرباز در هرات گذاشته بود سردار
شمس الدینخان ولا لشخان که از جانب من حکومت قندهار را داشتند اشخاص ذیلرا بسمت دلیه
لشکر محمد ایوبخان مامور نمودند (غلام حیدر خان طوخی) سپه سالار (سردار محمد حسنخان) پسر
سردار خوشدلخان قندهاری) (قاضی سعد الدینخان) که حالا حکمران هرات میباشد این اشخاص
با هفت فوج نظام پیاده و دو باطری توپخانه و چهار فوج سواره نظام و سه هزار سواره ولایتی
و هفت فوج پیاده ردیف بطرف دشمن روانه شدند در اواخر رجب ۱۲۹۸ در محل موسوم
(بکاریز) متصل (کرشک) متلاقی شده جنگ سختی واقع شد بدواً آثار فتح بطرف لشکر قندها
که خیلی شجاعانه میجنگیدند ظاهر بود تقریباً تمام لشکر سواره ( ایوبخان ) شکست خورده عقب نشسته
و باطراف پراکنده شده بودند فقط هشتاد نفر رؤسای سر کرده های لشکر (محمد ایوبخان)
با دسته قلیلی از همرهان خودشان در میدان جنگ باقی مانده بودند این اشخاص خیال کردند
بحیت آنها امکان ندارد عقب نشسته جان خود را بسلامت ببرند زیرا که تمام لشکر آنها منتشر
شده بود لذا ملتفت شدند بهتر است بعوض در فرار کشته شوند شجاعانه جنگ نمایند تا شته
شوند بنا بر این همه آنها متفقاً بقلب لشکر قندهار حمله سختی برده مستقیماً بطرف سپه سالا
(سعید الدین خان ) رفته و اینها از سستی صاحب منصبهای دلیر شکست خورده بطرف
شهر قندهار فرار نمودند از لشکر (محمد ایوبخان) (سردار عبد الله خان ) و چند نفر صاحب منصب دیگر
در این جنگ کشته شدند و محمد ایوبخان ) آمده بدون مخالفت و جنگی شهر قندهار را تصرف نمود
صاحب منصبهای من (هاشمخان) و (غلام حیدرخان) بطرف کلات غلجائی فرار نمودند و (سردار
محمد حسنخان ) بطرف کافر فرار نمود (سردار شمس الدینخان ) در قندهار بمسجد خرقه متحصن شد
(محمد ایوبخان) بمشار الیه وعده داد که اگر از خرقه شریف بیرون آید در امان خواهد بود همینکه بیرون
آمد او را بزیر چوب انداخت پس از رسیدن خبر این شکست مجبور شدم خودم عازم قندهار شوم