فصل نهم
پسر بزرگ خود ( حبیب الله خان ) را حاکم شهر کابل و (پردانه خان سپه سالار) را بسر کردگی
لشکر مقرر نموده روانه شدم تقریبا دوازده هزار نفر لشکر با صاحب منصبان ذیل با خود داشتم
غلام حیدر خان چرخی سپه سالار ) که حالا فوت شده است ( فرامرز خان سپه سالار) که
حالا در هرات است ( غلام حیدر خان طوخی ) صاحب منصبان دیگر هم بودند که نوشتن اسامی انها
لزومی ندارد تقریبا ده هزار نفر از اهالی طوخی و ( اندره ) وطوایف دیگر در راه قندهار بقاوت
لشکر( ایوبخان) که تعداد آنها تقریبا بیست هزار بود با من ملحق شدند چندین نفر از ملاها فتوای
مذهبی را مهر کرده بودند که امیر عبدالرحمن خان کافر است زیرا که نایب انگلیسها میباشد بعضی
اشخاص میگویند ( محمد ایوبخان ) این ملاها را مجبور کرده بود بر خلاف میلشان این فتوی را
مهر نمایند خلاصه بعد از مسافرت عاجلانه چند روز بقلعه موسوم به (تیموربخان ) که تقریبا یکفرسخ از قندها
فاصله است رسیدم ( محمد ایوبخان ) از اردوی خود که در محل موسوم (پنجپل ) ملا علم ربیع در نخی
قندهار بود حرکت نموده بعسکر شهر قندهار عقب نشست در اواخر رمضان ثنه دو لشکر در شهر کند
قندهار مقابل شدند بسبب چند فقره اشتباهاتیکه قبل از شروع جنگ ( محمد ایوبخان ) کرده بود شکر
او تا یکدرجه دل خود را باخته بودند اولا از شهر قندهار بدا بیرون نیامد که از لشکر من جلوگیری نمای
و بعوض اینکه خودش بمن حمله نماید موقع حمله را بمن داد و از این کار کم جرأتی خود را بلشکر خود ظاه
نمود ثانیاً اشتباهش این بود که شهر قندهار را خالی نگذاشت ثالثاً از قلعه چهل ملاعلم عقب نشست
رابعاً از بدو جنگ تا خاتمه خودش در جنگ حاضر نبود و جنگرا از روی کوه ( چهل زینه ) که نیم میل از
اردو دور بود ملاحظه میکرد همین اقدامات کفنی بود لشکریانش دل خود را ببارند چرا که تیان
ظاهر داشت خودش از داخل شدن در جنگ میترسد خامساً هفت هزار سوار از لشکر خوار
عقب کوه مذکور پنهان کرده بود تا در موقعیکه جنگ خوب مشتعل شود بلشکر سواره خود کم
یورش بدهد ولی مشارالیه این قدر ترسیده بود که لشکر سواره خود را بکلی فراموش کردید


فصل پنجم
۱۸۷
که از شروع جنگ تا آخر هیچ موقع جنگیدن بجهت آنها فراهم نیامد در حقیقت این شکر سواره
در ظرف تمام مدت جنگ عقب کوه بودند و خودش یکمرتبه بمیدان نیامد که شکر خود را
دلداری بدهد با وجود این بعضی از صاحب منصبها و لیر و سر بازهای جنگجوی او خیلی خوب جنگیدند توپچیهای
او هم که بالای کوه قد با رکهنه و در محل خیلی مستحکمی منتظم بودند خیلی خوب از عهده کار برآمدند تا دو
ساعت کامل جنگ خیلی امتداد داشت و معلوم نبود فتح با کدام طرف خواهد بود لشکر من از
طرف یمین و یسار شروع بعقب نشستن شدند ولی قلب لشکر که خود آنجا بودم یکهزار نفر سر باز غلا
خاصه خودم هپلوم حاضر بودند و از حاضر بودن من قوت قلب داشتند خوب میجنگیدند اینقدر
مصروف جنگ بودند که اردلیهای من هم بجهت جنگ جلو رفته با من فقط یکنفر مهتر باقی مانده بود
در این موقع که بخوبی جلو رفته بودیم آثار ضعف بر شکر ( محمد ایوبخان ) ظاهر گردید و چهار فوج
پیاده لشکر من که در وقت شکست خوردن در گرشک ( بمحمد ایوبخان ) سلام کرده بودند تغییر خیا
دادند قبل از شروع سلطنت من رسم تمام لشکر تربیت شده این بوده است همینکه میدیدند که طرف
بطرف دیگر غلبه دارد طرف ضعیف را گذاشته بطرف قوی ملحق میشدند علهذا این چهار فوج همینکه
دیدند آثار فتح بطرف من ظاهر است تفنگهای خود را بر گردانیده بطرف دسته از لشکر
من سختی جنگ میکردند شلیک نمودند از طرف دیگر همینکه لشکر من چنین دیدند پیش رفته با توپها و
و تفنگهای خود کاملا بطرف دشمن شلیک کردند شکر دشمن باطراف پراکنده شده ( محمد ایوبخان)
شکست خورده بطرف هرات فرار نمود وقتیکه از کابل عازم قندهار میشدم سردار عبدالقدوس
خان ) دستورالعمل داده بودم که از ترکستان بهرات برود چون خیال داشتم که (محمد ایوبخان
یقیناً هرات را بطور مکفی محفوظ گذاشته است لہذا (عبدالقدوسخان) با چهار صد سواره نظام
و چهار صد سرباز نظام و دو عراده توپ کوهی فورا بهرات حمله برد لوی نایب (خوشدلخان)
که (محمد ایوبخان) او را بجهت محافظت هرات گذاشته بود دسته قلیلی را از هرات فرستا


فصل نهم
۱۸۸
که از لشکر من در راه جلوگیری نماید ولی لشکرش شکست خورده عساکر من بهرات رسید
لوی نایب جرأت اینکه از شهر بیرون آمده در جنگ شامل شود نداشت تدبیرش این بود که هر
روز چند نفر سرباز را خارج از شهر هرات میفرستاد که با (عبدالقدوسخان) بجنگند ولی انها بدواً
اینکه جنگ نمایند (بقدوسخان) اطاعت میکردند بتاریخ اوائل شعبان سنه ۱۳۰۹ (عبدالقدوسخا)
حمله سختی نموده قلعه هرات را متصرف شد بجهت اینکه (سردار عبدالقدوسخان) را ببطالے
شکنند
کنندگان معرفی نمایم اظهار میدارم در زمانیکه انگلیسها بکابل بودند مشارالیه عازم ترا
شده بود که بمن بملتی کرد د ولی چون میخواستم عازم کابل شوم و قسمتی مشارالیه بسمر قند رسیده
باو نوشتم در آنجا بماند و منتظر ورود من باشد چنانچه در موقع دیگر اظهار داشته ام که (سردار
محمد سرورخان) و (سردار محمد اسحاقخان) و (سردار عبدالقدوسخان) را بجهت کارهای حکومتی
بترکستان فرستاده بودم اکنون (سردار عبدالقدوسخان) یکی از نوکرهای موثق و معتمد من است
(عبدالقدوسخان پسر سلطان محمد خان است که سلطانمحمد خان برادر بزرگتر امیر دوست محمد خان بوده)
در راه هرات خبر (بایوبجان) رسید که شهر هرات از دست لشکر او بیرون رفته و حالا
(سردار عبدالقدوسخان) هرات را متصرف میباشد لذا (ایوبخان) بطرف خراسان فرار
نموده (بمشهد) رفت من (فرامرز خان) را با سواره و پیاده و توپخانه بپسالاری مقرر
داشته حکم دادم فوراً عازم هرات شود و خودم در قندار تهیه لازمه دیده عازم کابل شدم یکی از
علمای کاکری موسوم (با خوند عبدالرحیم) که نسبت کفر من داده بود در خرقه شریف متحصن شده
بود حکم دادم سگ ناپاکی مثل او نباید در جای مقدس مذکور بماند لذا او را از عمارت آنجا
بیرون کشیدند بدست خود مر اور اشتم بعد از مراجعت از قند ها ربکابل از خدماتیکه نوکر خیلی امن من
(پروانه خان) و پسرم (حبیب الله خان) در غیاب من کرده بودند خیلی مشعوف شدم اگر چه پسرم
هنوز طفل بود ولی کارهای بزرگ میکرد چنانچه در میان رفته از جانب من بسر کرده ناطق میکرد
دانستم


فصل ششم
(۱۸۹)
در سرس و بیمی نداشت و در هر کار مصلحت (پروانه خان) و (میرزا عبدالحمید خان) و بعضی
صاحب منصبهای دیگر که آنها را بمشاوره ین او مقرر داشته بودم رفتار مینمود در زمان غیاب من
اهالی کوهستان کابل و اهالی حصارک در محمود کرمی) و (عبدالرشید) و (جمعه خان) و (محمد حسن)
و (ردک) سعی کرده بودند اغتشاش عمومی را متحرک شوند ولی از رفتار عاقلانه اشخاصی که بکابل
گذاشته بودم و مردم را اطمینان میدادند از این تحریکات اشکالی بزرگی فراهم نیامد از شکست
خوردن محمد ایوبخان) و امدن هرات بتصرف صاحب منصبهای من مالک تمام مملکت پدر و
اجدادم شدم ولی قبل از اینکه خود را مالک صحیح و پادشاه مستقل افغانستان موسوم نمایم خیلی کارها
داشتم که باید از پیش ببرم چنانچه در موقع دیگر اظهار داشته ام هر آخوند و ملا سرکرده هر طایفۀ
و قلعه خود را پادشاه بالاستقلال میدانستند و از مدت دویست سال آزادی و خودسری
بیشتر از این اخوند و ملاها را حکمرانان سابق افغانستان متعرض نشده بودند میرهای ترکستان
و میرهای هزاره و سرکرده‌های غلجائی بالنسبه از امرای افغانستان قویتر بودند و تا زمانیکه
آنها حکمران بودند پادشاه نمیتوانسته است در مملکت عدالت نماید حکم و تعدی این اشخاص
از درجه تحمل گذشته بود یکی از مزاجهای آنها این بود که سرهای مردها را و زنها را بریده روی طبعهای
اهن تافته میگذاشتند که جست و خیز سرها را تماشا کنند و بعضی رسومات بدتر از این هم داشتند
ولی از بیم اینکه مطالعه کنندگان کتاب من متنفر نشوند اظهار نمیدارم هر سرکرده و امیری
و شاهزاده حتی خود پادشاه افغانستان سحات قاتلین و تعداد زیادی از قطاع الطریق و دزدان
مستخدم نموده و چون راهزنان مسافرین و کسبه و تجار متمول مملکت را میکشتند و اموال نقدینه
آنها را غارت میکردند اموال مسروقه بین خادم و مخدوم تقسیم میشد هر یک از این قطاع الطریق ها
دسته از خود داشتند که مسلح به تفنگها بودند در فصل بعد بیان خواهم داشت که چندار اقدمات
مجدانه بجهت گرفتاری دو نفر از این قطاع الطریق باموسوم به (سادو و دوادو) که چندین مرتبه شکر


فصل نهم

مرا شکست داده بودند بجل آور د م یکی از اینها را فعلاً در قفس آهنی گذاشته بقلعه کوه موسوم
(لته بند) محبوس است اکثراین ملاها عقاید غریب در باب مذهب اسلامی بمردم القا مینمودند که
در احادیث پیغمبر ابداً وجود نداشت و همین عقاید سخیفه است که باعث انقراض تمام ملل اسلامی
در هر مملکت شده است ملاهای مذکور القا مینمودند مردم باید هیچکار نکنند و با موال اشخاص
دیگر گذران نمایند و بمخالفت یکدیگر بکنند البته طبیعی است که هر یک از کسانیکه خود را پادشاه
مینامند باید از رعایای خود اخذ مالیات نمایند لهذا نخستین کار من این بود که قطاع الطریق و
سارقین و انبیای کاذب و پادشاهان جعلی را اعدام نمایم اذعان مینمایم که این کار آسانی نبود
زیرا که پانزده سال جنگ کردم تا اینها آخرالامر بمن اطاعت نمودند بعضی از انها را یا تبعید کردم یا
عازم سفر آخرت شدند در فصل بعد در خصوص این جنگهای داخلی که از زمان جلوس من تا امروز
طول کشیده است اظهار خواهم نمود و بعد از آن رجوع خواهم کرد به بیان داشتن وقایع دیگر
در باب حالات زندگانی خودم بدو اً لازم بود که تمام اشخاصی را که مخالف عدل و تمدن و ترقی
و ترتیب و آزادی مردم بودند از میان بردارم اکثر اشخاص مغرض و جاهل هستند که بجهت این
جنگهای داخلی مرا ملامت مینمایند و خیال میکنند رفتار من نسبت باین اشخاص خیلی جابرانه
بوده است ولی در ممالک متمدنه حالیه هم امثال اینگونه واقعات بوده است که سلاطین انجا
در شروع تاریخ تمدنشان مجبور بودند بمخالفت اهالی وطن خود بکنند چرا که اهالی وطن آنها در بدو امر
حالت تمدن را نمیفهمیدند در همین صد سال جماعت کار یکرها در انگلستان بمخالفت خودشان
اغتشاشات سخت نموده اند افتخار دارم از اظهار اینکه در زمان قلیلی اهالی وطنم تحت حکمرانی
من اینقدر در تمدن ترقی زیاد کرده اند که اشخاص خیلی متمول و صاحب مکنت چه در روز و چه در شب
میتوانند سالماً در تمام قلمرو مملکت من مسافرت نمایند و از طرف دیگر در سرحدات افغانستان با جاعتی
که تحت حکومت انگلیسها میباشد احدی نمیتواند قدمی دارد بدون اینکه مستحفظین زیاد بجهت حفاظت او همراه با [?]


فصل دهم
۱۹۱
فصل دهم
در باب وضع مملکت در زمان جلوس من بافغانستان
تعثر من شار و تذل من تشاء بیدک الخیر انک علی کل شیئی قدیر شاید مردم چنین خیال کرده
باشند از روزیکه بتخت سلطنت کابل جلوس نموده ام زمان خوشی و تعیش من شروع شده
است ولی اینطور نبوده است و بر عکس از همان لحظه زمان آزادی تمام و اوقات اشکالات
و دل شکستگی و پریشانی و اندوه زیاد فراهم گردید مطالعه کنندگان این کتاب مطلعند که اگرچه
در زمانیکه پدرم و عمویم (امیر محمد اعظم خان) امارت کابل را داشتند من در امورات
سلطنت دخالت کلی داشتم ولی تمام مسؤلیت با آنها بود در باب صحت اینحرف شکی نیست
که هر قدر مرتبه شخص بزرگتر است مسؤلیتش بیشتر است و هر قدر مسؤلیتش بیشتر است اندوه
و پریشانی زیاد تر است دین ما بما میآموزد که هر شخصی بجهت حرکاتش روز قیامت نزد قاضی
مطلق مسؤل خواهد بود ولی سلاطین نه فقط بجهت اعمال شخصی خود مسؤل هستند بلکه علاوه برآن
بجهت امنیت و رفاهیت رعایائیکه پروردگار آنها با و سپرده است مسؤل خواهند بود
چنانچه در یکی از احادیث حضرت رسول صلی الله علیه و آله وارد شده است که روز قیامت
پادشاه پادشاهان اول از سلاطین دنیا سؤال خواهد نمود که امروز سلطنت این جهان
مال کیست متفقاً عرض مینمایند پروردگارا سلطنت در ید قدرت تو میباشد بعد از آن
قادر مطلق خواهد پرسید که اگر چنین میدانستید پس بجهت امنیت و راحت کسانیکه آنها را بشما
سپرده بودم چرا توجه نمیکردید بملاحظه اینکه بجهت مسؤلیت امنیت رعایای خودم روز قیامت
مسؤل خواهم بود و از ملاحظه نمودن حالت اضطراب مملکت خودم خیلی غمناک ملول بودم وضع ملکی


(۱۹۲)
(فصل دهم)
حالت مملکت را میدیدم خیال میکردم که نظم دادن و ترقی نمودن این مملکت نه فقط مشکل است
بلکه ناممکن است یقیناً هیچکس گمان نمیکرد افغانستان چنین ترقیات عجیبی خواهد کرد که از مددهای
پروردگار کریم در زمان تسلط حکمرانی من نموده است نه همین اسباب خرابی مملکت در نهایت
کمال حاضر بود بلکه تمام سرمایه ترقی در انتهای پستی تو هیچ اثری از وجوه کش نبود لکن چون
قادر مطلق این مسئولیت راه بعهده من گذاشته بود از خودش استدعا نمودم بمن اعانت
نماید که ازین گله های انسان که خودش بمن سپرده است پرستاری نمایم تا در روز قیامت
انظار مردم این جهان ذلیل و ممتنع نشوم و با کمال قوت قلب اعتماد بوعده که خداوند در قرآن مجید
به پیغمبر خود محمد مصطفی صلی الله علیه و آله نموده است کردم که میفرماید و الصابرین
فی الباساء والضراء وحین الباس اولئک الذین صدقوا واولئک هم المتقون خلاصه اگر
زحمات و بدبختی مملکت را که در این موقع فراهم بود بیان نمایم کتاب علیحده بجهت شرح آن
لازم خواهد شد لهذا فقط شرح مختصری از حالت امورات افغانستان در زمان جلوس خودهم
بیان نمایم که بجهت مطالعه کنندگان کتاب من فایده داشته باشد و بتوانند خودشان بفهمند
که در حالت ترقی امروزه بمقابل حالات سابقی چه تفاوت پیدا شده است و چند فقره از
اسباب اشکالات خود را در اینجا ثبت مینمایم که بقرار ذیل است
اولا من که پادشاه مملکت هستم در موقع جلوس تخت سلطنت دوچار این مشکل شدم که
خانه بجهت سکونت نداشتم چرا که عمارات بالاحصار را که خانه اجدادی من بود لشکر انگلیس بی
کرده بودند و دیگر خانه موجود نبود خانه کرایه هم پیدا نمیشد که موقتاً اینجا بمانم زیرا که در افغانستان
هوتل (مهمانخانه عمومی) نیست بخیال من در تواریخ کمتر بلکه هیچ دیده نشده است که پادشاهی
بجهت خوابیدن خود اطاقی نداشته باشد و تا زمانیکه عمارت تازه بجهت خود بنا
نمودم بچادرها و خانه های گلی مال رعایا عاریه مینشستم در فصول قبل این کتاب مطالعه کنندگان
از زمان


(۱۹۳)
فصل دهم
که از زمان طفولیت عادت داشتم در فضای وسیع همیشه سکونت اختیار نمایم و عمارات من
همیشه در باغات بوده است که بتوانستم هوای تازه زیاد استنشاق نمایم بجهت من خیلی صعب
بود در کوچهای کثیف و تنگ و محبس و در این خانهای گلی که پر از سوراخ بود منزل نمایم
هیاهوی استمراری و جنگ موشها اول جنگی بود که دوچار آن شده بودم و از آشوب
آنها تمام شب نمیتوانستم بخوابم ثانیاً در خزانه سلطنتی دیناری موجود نبود که مواجب قشون
یا نوکرهای دولتی داده شود نه فقط بهمین علت بود بلکه خزانه ابداً وجود نداشت مالیات مملکت را قبلاً
(شیر علیخان) و (محمد یعقوبخان) و لشکر انگلیس یا بطور مساعده گرفته بودند یا یکساله دو ساله
را پیش از وقت دریافت داشته بودند از اینجهت نمیتوانستم مالیاتی اخذ نمایم زیرا که قبلاً بنام
مساعده اخذ کرده بودند ثالثاً ادوات حربیه و قورخانه که بجهت حفظ امنیت در ولایت لازم بود وجود
نداشت سی عراده توپ کهنه افغانی که صاحبمنصبهای انگلیس بمن تسلیم داشته بودند در
چنین حالتی بودند که اگر لوله توپ بود عراده نداشت اگر عراده داشت میل کرخشش شکسته بود
چرخهای چوبی و عراده توپ منتظر بودند که بکشیدن دفعه اول خرد بشوند خلاصه اگر بعضی توپها
مکمل هم بود گلوله نداشت که از آنها انداخته شود البته تکه سنگ یا چوبی مفیدتر است
نسبت بتوپی که قورخانه نداشته باشد چرا که هیچ اهل نظامی نمیتواند دشمن خود را با لوله
توپ بزند ولی با چوب میتواند بزند رابعاً هرات از مملکت من مجزا شده تحت حکمرانی (محمد
ایوبخان) بود که مردم را بمخالفت من تحریکات می نمود و بجهت جنگ تهیه میدید انگلیسها قندهار را
(بپسر دام شیر علیخان) تفویض نموده بودند که در آنوقت والی قندهار بود مشارالیه هم از
یکطرف مردم را محرک بود که با او شامل شوند در میمنه حاکم آنجا موسوم (بدلاور خان) بمخالفت
من مشغول فساد بود در خود مملکت بسبب کم حالی پادشاهان سابق یعنی (شاه شجاع) و
(شیر علیخان) و (محمد یعقوبخان) هر سر کرده و سید و ملائی خود را حاکم بالاستقلال


فصل دهم

(رقم ١٩)

می کشتند و از رعایا اخذ پول مینمودند و این پادشاهان جرأت باقدرت اینکه اینگونه مردمان مستعد
را تنبیه نمایند و مملکت را بحالت امنیت و نظم بیاورند نداشتند از دفاتر (شیرعلیخان)
که حالا در تصرف مأمورین من میباشد معلوم میشود که سیاست بحتۀ قتل شخصی فقط پنجاه
روپیه جریمه بوده است واز این ثابت میشود که نفوس ذکور و اناث ازجان گوسفند یا گاوی
ارزانتر بوده است و بسبب این بی‌ترتیبی فقط یک محال کوچک موسوم به (سحرآب) که
بیست هزار خانوار دارد مبلغ جرایمی که در آن زمان حاکم آنجا اخذ مینمود سالی پنجاه هزار روپیه
بود و از اینقرار معلوم میشود که سالی هزار فقره قتل واقع میشده است حامیان خانواده (شیر
علیخان) در کابل و ملاهای معلم و غازیهای که فقط اسمشان غازی بود و آفاغنۀ آنها را منافست
غازی میگویند مردم را بمخالفت من بر می انگیختند و میگفتند من کافر هستم زیرا که دوست انگلیها
میباشم و آنها کافر هستند لهذا هر مسلمانی باید با من جهاد نماید ترتیب محاکمات چنین بود
که پست‌ترین مردم میتوانستند ادعای خود را در حضور پادشاه ارائه نمایند باین سهولت که
دست انداخته ریش امامه پادشاه را میگرفتند و مقصود این بود که عرض خود را باحترام پیش
پادشاه واسمگذاشتند و پادشاه مجبور بود عرایض آنها را اصغا نماید روزی بحمام میرفتم
مردی وزنی تند تاخته عقب من داخل حمام شدند و شوهر ضعیفه ریش مرا از جلو گرفته ضعیفه هم
مرا از عقب میکشید از این کشمکش خیلی متالم شدم چرا که شخص مذکور ریش مرا بطور سختی می‌کشید
چون قراول یا مستحفظی نزدیک نبود مرا از دست اینها نجات دهد از آنها استدعا نمودم که
ریش مرا بگذارید و بآنها گفتم بدون اینکه ریش مرا بکشید میتوانم بعرض شما رسیدگی نمایم
ولی نکرد متاسف بودم چرا رسم فرنگیها رانداشتم که ریش خود را پاک میتراشتند پس از
آن حکم دادم بعد ها در ب حمام قراول زیادی حاضر باشند رسم دیگر این بود که وقتی خواستن
شیرینی بوا بر بار بیاوردند و زرار و صاحب منصب با آن بعوض اینکه منتظر قسمت باشند بطرف شیرنی


فصل دهم
(١٩٥)

تاخته خودرا روی یکدیگر می انداختند که شخص عنقا هر قدر بتواند شیرینی بردارد اگرچه خیلی
سعی کردم با نابی حالی نمایم ایگا بر بخته آنها و پادشاه آنها اسباب افتضاح است ومثل
حیوانات وحشی در حضور او رفتار می نمایند ولی بحرف من اعتنائی نداشتند یکمرتبه در موقع
عید از جنگیدن من خودشان بیجه شیرینی اینقدر متغیر شدم که بسربازهای قراول حکم دادم آنها را
بهر سختی که میتوانند بزنند قدری محظوظ و قدری هم متأسف شدم که سرهای آنها شکسته و از ضرب
چوب قراولها که با نها زده بودند خون میریخت ولی این رفتار من در خستم عادات احمقانه
زشت موثر افتاد حالا نمود عقل بسیاری که مشاورین و وزرای پادشاه دانشند بیان یگانه
یکوقتی نان وارد در بازار گران بود و هم قحطی داشتم وزرای من که در اینموقع بآنها مشورت نمرد
جداً بمن صلاح دادند که گوشهای غله فروشها را بدر دکانهای آنها میخ کوب نمایم تا آنها مجبور شوند
و غله وار دار زان بفروشند براین مصلحت کرانهای آنها از خندیدن نتوانستم خود داری
نمایم و از آنروز تاکنون از مشاورین خود ابداً صلاحی نجسته ام مدعیان تخت سلطنت انقاسات
اینقدر بیشمار بودند که نوشتن فهرست اسامی آنها ناممکن است عیال واطفال من در روسیه
بودند نیز مجبور بود و چند نفر از نوکرهای محرم خود را بحبه کارهای حکومتی مملکت از نزد خود دور
بفرستم مأیوسی و اشکالات اطراف مرا فرا گرفته بود مشاور و دوستی نداشتم و یکی سیکو
تو کل خودرا بخدا نماید در اوقات اشکالات زائد و فقط بسرای خداوند بچه او کلفت است
دولتین خارجه هم بچه من اسباب تشویش بودند بجته اینکه اگر یکی از آنها قدری بیشتر از
دیگری جانبداری مینمودم رنجیده خاطر میشدند مورخین سیاسی دانهای با تجربه میدانندانیک
سلطنتی باینجات تباهی رسید و بین سرکرده های جز منقسم شد مدت مدیدی لازم است
مملکت شکل سلطنت قومی و پایدار آورده شود مثلاً سلطنت هندوستان را ملاحظه نمائید که
بسبب کم حالی سلاطین آخری مغلیه بممالک جز منقسم گردیده بود با وجود عقل و تجربه حجیبیب


(۱۹۶)
فصل دهم
سیاسی دانهای انگلیس چقدر طول کشیده است و چه زحمتها فراهم آمده است و چه شورشها
برپا شده است و هنوز هم کاملا منتظم نشده است بهمین قسم ضعف سلطنت افغانستان اینقدر
زیاد بود که هر وقت پادشاه چند فرسخ از پای تخت خود خارج میشد وقت مراجعت دیگری
را پادشاه میدید و بجز اینکه فرار نماید هیچ چاره نداشت (شیر علیخان) چون نمیتوانست
بمخالفت سر کرده ها و رعایای خود بجنگد ترتیب دیگری بمیان آورده بود و خیال میکرد این ترتیب خیلی
عاقلانه است و ترتیب مذکور این بود که سرکرده ها و مأمورین خود را بمخالفت یکدیگر وامیداشت
و آنها را ترغیب مینمود مشغول خون ریزی شوند و قانونی مرتب کرده بود که اگر شخصی خواسته باشد
دشمن خود را بقتل برساند بجهته هر چند نفری سیصد روپیه در خزانه دولت داخل نماید و هر چند
نفر را خواسته باشند بقتل برسانند پادشاه مذکور بخیال خودش ازین تدبیر دو فایده
برده است اولاً بدون اینکه خودش زحمتی بکشد سرکرده های سرکش را از میان برداشته
است ثانیاً بجهته هر شخصی که باینقسم کشته شد سیصد روپیه عایدا و گردیده چنانچه کشته اند که خدا وند
مهربانست حکمران عادلی میگارد و هر گاه مشیتش قرار گیرد مملکتی خراب شود بدست ظالمی
میسپارد حمد خدا را که حالا افغانستان مثل قدیم نیست زیرا که در سالی یمخفق و قتل در تمام
مملکت اتفاق نمیافتد و این تعداد کمتر از تعدادیست که در خیلی از ممالک متمدنه واقع میشود درین
چنین عادات قبیحه را بجهته زندگانی خود برای افساد اختیار کرده بودند در صورتیکه
بزرگترین پسرهای امیران زمان یعنی (محمد یعقوبخان) و (محمد ایوبخان) بمخالفت پدر خود
شان (شیر علیخان) در هرات یاغی شده بودند شخص میتواند ملاحظه نماید که هر گاه پسرهای پادشاه
این سرمشق خوب و نیکو را بمردم بدهند چه ستمها که رعایا از اینها حاصل نمیکردند سعدی میگوید
من از بیگانگان هرگز ننالم که با من هر چه کرد آن آشنا کرد پادشاه و تمام صاحب منصبان
بزرگ او مشغول لهو و لعب بودند از طرف دیگر رعایا بسبب مالیات زیادی که باین مأمورین
ظالم


فصل دهم ۱۹۷
ظالم از آنها اخذ مینمودند کرفتا رزحمت و اشکالات مساجد بواسطه اینکه کسانیکه آنجا نماز
میخواندند ترک کرده بودند پر از سکهای طوله شده بودند که آنجا منزل داشتند روز جمعه که
عید محمدی است و باید بکلی صرف عبادت شود روزی شده بود بجهته قمار باختن و شرارت
و بازی کردن و مسخره نمودن و بطرف یکدیگر سنگ انداختن پرون از شهر در قبرستانها
نزدیک کابل موسوم به (پنجه) اشخاص زیاد در جنگ کردن با یکدیگر زخمی میشدند این آیه
قرآن مناسب حال تباه مردم آنوقت میباشد ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم
حمد خدا و اند را همان مملکتی که در حالت اسف آمیزی بود که بیان داشتیم چنین ترقی حیرت انگیزی
نموده است و سعادت امنیت و رفاهیت را بطوری دارد که دوستانش مسرور و
اهالی آنجا را ملتی قومی میشمارند و امیدوارند روزی بیاید که ملت مذکور معاون آنها باشند و دشمنا
آنها را دشمن قومی و خطرناک خود میدانند ملت افغانستان طوری رعایای آرام و مطیع شده اند
که حاضرند با کمال میل و رغبت احکامات و دستور العمل مرا اجرا نمایند در جنگهای طایفه هزاره
وکافری صداقت و وفاداری خود را بدرجه اکمل ثابت نمودند و ظاهر داشتند که منافع دولت
مرا منافع خودشان میدانند از این فقره بغایت مشعوفم که دسته دسته خودشان متحمل مخارج خود
بجهته جنگیدن با طوایف هزاره و کافری میرفتند و کسانینز که بمخالفت دولت من برخاسته بودند
دشمن خود میدانستند چنانچه ثبوت محبت و اخلاص خود را بجهته بهبودی دولت در سنینز
و یصد و سیزده هجری ظاهر نمودند که همه مامورین دولتی و تجار و ملاکین و مردمان هر طبقه از رعا
من یکعشر داخل سالیانه خود را بخزانه دولت فایده داشتند بدون اینکه از آنها خواهش نمایم
و استدعا نمودند که با این وجه قورخانه و ادوات حربيه ابتیاع نمایم تا مملکت آنها از تعدا
خارجه محفوظ بماند همان ملتی که در اوایل سلطنت من همیشه مشغول یا غیگری و جنگ بودند چنانچه بعدا
بیان خواهم کرد حالا ملت خیلی آرام و مطیع و متحمل قانون و متمدن شده و تمام هم خود را مصروف


فصل دهم
به آموختن صنایع و حرفت دارند و عموماً مشغول بنیه ترقی مملکت بجهته بهبودی خودشان میباشند
از الطاف خداوندی آثار ترقی بیش از اینها در زندگانی و رقابت ظاهر و هویداست چون
حالت مردم را در زمان جلوس خود بتخت سلطنت بیان داشته ام حالا شرحی از واقعاتیکه
بعد از آن اتفاق افتاده است بیان می نمایم به نصیحتی که حضرت پیغمبر بیکی از اصحاب خود در شعر
ذیل فرموده است پیروی میکردم گفت پیغمبر آواز بلند با توکل زانوی شتر ببند
دو فقره بجهته من اتفاق افتاد که خیلی اسباب قوت قلبم گردید زیرا که از وقایع مذکورا مبدءاً
شدم که از مأموریت به پادشاهی محروم نبوده آخرالامر کامیاب خواهم شد از آنجمله شبی
قبل از اینکه از روسیه عازم افغانستان شوم در عالم رؤیا دیدم دو فرشته بازونا بیم را
گرفته مرا بحضور پادشاهی که در اطاق کوچکی جلوس فرموده بود بردند پادشاه صورتی دات
نیکو و بیضی محاسن مدوّر و ابرویا و مژگانهای بلند و خوش وضع لباس فراخی برنگ آبی در بر و
عمامه سفیدی بسر داشت از تمامه هیئت او کمال خوش منظری و طبع نجیب و رأفت و حلم
هویدا بود بطرف راست راستش شخصی بلند قامت و باریک اندام نشسته بود محاسنش بلند
و سفید و سیمایش کریانه و مملو از خیال زیر دستش شخص دیگری بود که قامتش کوتاه تر و
میانه بالا بود و چهره اش بالنسبه بشخص پیرمرد که بدست چپ او نشسته بود سفید تر بود قلما
هم پیش رویش گذاشته لباسش فاخرانه چند قطعه نوشته جات عربی که در صفحه های کاغذ
نوشته شده بود جلوسش گذاشته بود بطرف چپ پادشاه شخصی با محاسن حزئی و پشیمانی
بزرگ و ابروهای پیوسته بینی کشیده دار سیمایش خیلی مهربانی و رافت ظاهر بود مشاره
بالنسبه بسه نفر دیگر که مذکور داشتم از مردمان اهل الله بیشتر باشخاص سیاسی دان شباهت
داشت قامتش از همه بلندتر و پهلویش شلاق بلندی گذاشته بود بعد از آن شخص دیگر بینهایت
خوشصورتی در هیئت بالنسبه بدیگران که حضور داشتند بیشتر شباهت به پادشاه داشت لباس


فصل دهم
مثل لباس سردارهای لشکر که در زمان قدیم داشتند شمشیری هم داشت از صورتش کمال
فراست ظاهر و کلیته وضعش مثل جنگ آوران شجاع و در قامت از اشخاص دیگر که در اینمحل بودند
کوتاه تر بود بمانوقتیکه مرا بحضور این پادشاه و چهار نفر مصاحبش میبردند دیدم دریچه که روبهافغان
بود و دفعة باز شده شخصی را بحضور آنها آوردند پادشاه با شاره چشم بشخص مذکور خطابی نمود
که من الفاظ پادشاه را نشنیدم ولی جواب را شنیدم بقرار ذیل بود(اگر پادشاه شوم معابد
سایر ادیان را خراب نموده بعوض آنها مساجد فراهم ساخت) معلوم میشد پادشاه از این جواب
چندان خشنود نشد و بفرشته هائیکه شخص مذکور را آورده بودند حکم نمود او را برگردانند فوراً مشارالیه
را بردند بعد از آن همان سئوال را از من نمود جواب دادم (عدالت خواهم کرد و بتها را
شکسته بجای آنها کلمه رواج خواهم داد ) چون این الفاظ را نمودم اصحابش بنظر مرحمت آمیزی
بطرف من نگاه کردند و از این نگاه معلوم میشد تصدیق بر پادشاهی من نموده اند همان لحظه ملهم شدم
باینکه پادشاه مذکور حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله میباشد دو شخص طرف یمین ابوبکر و عثمان و
دو شخص طرف یسار عمر و علی میباشند بعد از خواب بیدار شده مشعوف گردیدم که حضرت پیغمبر
و اصحابش که تعین پادشاهان اسلام بقبضه اقتدار آنها است مرا با مارت آتیه افغانستان
انتخاب نموده اند فقره دیگر این بود که روزی از جثه صدماتی که اهالی وطنم دو چار آن بودند بقدر
غمگین شدم که بزیارت(خواجه احرار) رفته از روح پاکش استمداد جستم و بسبب نا امیدی
و زحماتیکه در ایام زندگانی من قسمتم شده بود سخت گریستم از بسیاری گریه خسته
شده روی فرش آنجا بخواب رفتم در خواب دیدم روح پاک و لئی مذکور ظاهر
گردیده بمن فرمود بکابل برو تو امیر خواهی بود و یکی از بیدقهای مزار مرا گرفته در
جلولشکر خود برپا کن همیشه فتح و ظفر با تو خواهد بود بیدق مذکور اکنون تصرف منست و لشکرم هرگز
شکست نخورده اند


۲۰۰
فصل یازدهم
فصل یازدهم
جنگهائیکه در زمان سلطنت من فراهم آمده است
چنانچه قبلاً بیان داشته ام در همان سالی که (محمد ایوبخان) شکست خورد با یکنفر از رؤسای
دیگر هم جنگ نمودم و این جنگ با (سید محمود کنری) فراهم آمد (کنر یکی از محالات شمالی و شرقی
کابل نزدیک سرحد هندوستان است (سید محمود) داماد (وزیر محمد اکبر خان) معروف
بود و از اینجهت خود را حامی فرقه (شیر علیخان) میدانست در وقت جلوس من بتخت
سلطنت افغانستان مشارالیه خود را پادشاه کنر که محل حکمرانی او بود اعلان نمود بالای کوه
موسوم به (مادی) که یکفرسخ و نیم از کنر مسافت داشت سکونت اختیار نموده بود وقتی که عازم
قندهار بودم مشارالیه با چهار صد پانصد نفر همراهان خود که از رعایای نمک بحرام من بودند بحجات
من حمله آوردند مشارالیه خیلی احمق بود که خیال میکرد با چهار صد پانصد نفر اشخاص مسلح با تفنگهای
قدیم که با او متفق بودند میتواند سلطنت نماید مأمورین من (سردار عبد الرسول خان) و
(میر شب کل بمقابله او رفتند ولی مشارالیه از جنگ اعتراض نموده مجدد بهمان کوه میترا
کرده با اشخاص جاهل کنری مشغول فساد بشد ماه بانو سیله تعداد زیادی دور خود جمع
نموده بمخالفت من برخواست و اینوقتی بود که پس از فتح قندهار بکابل مراجعت کرده بودم
لهذا (غلام حیدر خان چرخی سپه سالار) خود را با (عبدالغفور خان) مامور داشتم با (سیدمحمو)
جنگ نمایند سپه سالار در میدان جنگ از اسب افتاده پایش شکست ولی عساکر شجاع
من مشغول جنگ بودند تا (سید محمود) را مجبور نموده بطرف هندوستان فرار نماید باین قسم
او را کاملاً شکست دادند و خانهای کسانیکه او را پناه داده بودند آتش زدند در جانسال
سنه هزار و دویست و نود و نه هجری (شیرخان) پسر (میراحمد غلجائی) کاذبانه خود را موسوم


فصل یازدهم ٢٠١
با میر شیر علینخان نموده سعی کرد مردم را فریب دهد اورا امیر شیر علینخان دانسته در شور
مخالفت من با او ملحق شوند ولی قبل ازینکه بتواند اشکالات زیادی فراهم آور د ا دستگیرو
در حبس فوت شد در سال هزار و سیصد هجری جنگهای جزئی بقرار ذیل واقع شد دلاور خان
والی میمنه که خود را حامی محمد ایوبخان و خانواده شیر علینخان میدانست وقتی دید محمد
ایوبخان از دست من شکست خورده است و نیز ملاحظه کرد که ولایت میمنه داخل حدود
مملکت من است و نمیتواند بیشتر از این خود سرانه حرکت نماید خواست بمر و سید که است
مجزا دارد اول با مامورین روس کاغذی نوشت چون دید مددی از آنها با و نرسید به سر رابر
سندمند وکیل فرمانفرمای هندوستان مقیم بلوچستان عریضه نوشت که خود را نوکر دولت
انگلیس میدانم استدعای حمایت از شما دارم مشارالیه جواب داد ند باید با میر عبد الرحمن خان
اطاعت نمائی زیرا که دولت انگلیس با دولت روس بموجب معاهدات خود نمیتوانند در امورا
داخله افغانستان مداخله نمایند از این سبب مشارالیه تنها مانده بعقوبت حماقت خود گرفتار کردید
بسر دار محمد اسحاق خان که از جانب من حکمران ترکستان بود دستور العمل دادم شکری بجهت
دلاور خان بفرستد مشارالیه لشکری فرستاد ولی بمن اطلاع داد چون والی میمنه خیلی مقترنه
است شکست دادن او اشکال دار دیقین دارم سردار اسحق خان با من مزورانه رفتاری خود
و تمام این اوقات که او را خیرخواه صدیق و مامور وفادار خود میدانستم بطور خیانت رفتار مینمود
و خیانت او بعدها ظاهر شد در همانسال لشکر بجت امیر یوسفعلی حاکم شغناون روشن
فرستادم و سبب این لشکر فرستادن بقرار ذیل بود اگر چه میر مذکو ر خود را حکمران بالاستقلال
اعلان داده بود ولی باینقدر قانع نبود چون خیال میکرد شاید در زمان آتیه ولایت او را باک خیرو
ملحق نمایم لہذا بجهته جلوگیری اینکار اول باجمران خوقند و بعد ها با دولت روس مشغول مذاکرا
شده و نیز دکتر لا بر در یکل سیاح روس را بشغنان دعوت نموده با و شکایت نمود که


(فصل یازدهم)
امیر افغانستان میخواهد ولایت مرا بمملکت خود ملحق نماید و من خود را تحت حمایت دولت روس
میدانم من هم اشکالاتی که مشارالیه در خاک افغانستان فراهم آورده بود خسته شده بودم و
خیال داشتم دیر یا زود او را تنبیه نمایم فقط منتظر موقع مناسبی بودم در اینوقت اخبار
نویسها و جاسوسهای من که شهرهای متعدده یعنی خوقند و روشان و شغنان و بخارا بودند از ما
او مرا مطلع نمودند و نیز بمن اطلاع دادند مشارالیه تابع حکومت روس شده است و نیز انجمن
دادند مشارالیه روسها را بولایت خود دعوت نموده است و اینمعنی اسباب پریشانی من
گردید باینجهته که اگر روسها روشان و شغنان را متصرف شوند دیگر نخواهم توانست آنها را از
آنجا بیرون نمایم دولت من در خطر خواهد بود لهذا (بجنرال کمال خان) و (سردار عبدالله خان)
حاکم قتغن حکم دادم بجنگ (میر یوسف علی) بروند بعد از زدوخورد جزئی میر مذکور را اسیر نمود
با اهل و عیالش بکابل فرستادند بعد از آن (کلعدارخان قندهاری) را حاکم آنجا مقر
نمودم وقتیکه مامور روس میوا یوانف که خود میر مذکور او را دعوت کرده بود که بالشکش
داخل ولایت شود آنجا رسید قبلاً حاکم من آنجا را متصرف شده بود ادعای روسها در با
اینو لایت تا چندین سال مطرح مذاکره بود و توضیحی قطع و فصل نشد (ناکسیون) سر ماریتیر دورند در
سنه هزار و سیصد و یازده هجری بکابل آمدند بعد از متصرف شدن اینولایت تعدیاتی را که میرآ
برعایای آنجا مینمود مرتفع نمودم و نیز رسم زشت مالایطاق برده فروشی را متروک داشتم
در باب عادات و اخلاق ذمیمه میرهای اینولایت دیگر مذاکره نمینمایم زیرا در فصول قبل انیکا
در باب آنها اظهار داشته ام در سنه هزار و سیصد و یک حرکات طوایف شنواری که
محل سکنای آنها بطرف جنوبی و مشرقی (جلال آباد) و در عرض راه پشاور میباشد و همیشه اسبا
زحمت حکمرانهای کابل بودند بکلی خارج از قوه تحمل شد از چندین سال عادتشان براین بود که
قوافل را تاراج و مسافرین را مقتول و اموال و مواشی قلعه جات را غارت مینمودند بسبب
آنخز


فصل یازدهم ۲۰۳

تاخت و تاراج این سارقین در تمام زمان حکمرانی (شیر علیخان) مستوفی را پشه و خیلی مخوف
بود و در حقیقت بتمام امتداد اینراه تا خود کابل هیچکس از ترس کشته شدن نمیتوانست مسافرت
نماید لہذا لازم دانستم که اینحرکات وحشیانه و مخاطرات را که اتصالاً برای کسانیکه با اینطوائف
مراوده داشتند و محل خطر بود از میان بردارم در زمستان سنه هزار و سیصد و یک هجری سر خودم
(سردار حبیب الله خان) را بحکومت کابل گذاشته خودم عازم (جلال آباد) گردیدم که نام
ونظمی در اطراف آنمحالات برقرار نمایم سر کرده ها و ملا های شنواری را دعوت نمودم که
ملاقات من بیابند بالفاظ محبت آمیز خیلی ملایم با آنها متکلم گردیده گفتم که اینحرکات شما خلاف
میل و احکام خدا و پیغمبر او میباشد که اهالی اسلام را تاراج و غارت نماید اگرچه خیلی سعی نمودم
که آنها را از این عادات زشت منع نمایم ولی چون آنها مدتها مشغول تاخت و تاراج بودند قطعا
بنصیحت من نکردند در اینموقع اظهار میدارم که (شاه محمد) در زمان (شیر علیخان) حاکم
(جلال آباد) بود کسانیکه از سرقتهای شنواری شکایت مینمودند تنبیه مینمود و دلائل اقامه میداشت که
شخص عارض میخواهد من او و طایفه شنواری اسباب زحمت فراهم بیاورد آخرالامر از قساوت
قلب آنها و بی اعتنائی که بنصایح من در باب متروک داشتن تاراج ولایت مینمودند مشغول تنبیه
وتنبه آنها گردیدم در اینوقت (نور محمد خان) پسر (سردار ولی محمدخان) با دو نفر دزد معروف
از طایفه صالح خیل موسوم (به ساد و و داد) و با شنواریها ملحق گردیدند قوت حریبه آنها تقریباً
بپانزده هزار نفر رسید که بالشکری من مقابله نمایند سه فوج پیاده نظام و یک فوج سواره نظام و
دو باطری توپخانه را بسر کردگی (جنرال غلام حیدرخان) که حالا سپه سالار ترکستان میباشد بجنگ
آنها فرستادم رعایای من که در اطراف راه پشاور سکونت داشتند از من استدعا نمودند
آنها را اجازه جنگ با یاغی ها بدهم چرا که از اخت و تاز شنواریها تنگ آمده بودند ولی استدعای
آنها را نپذیرفته گفتم اینفقره بر عهده منست که کسانیکه با یقت رعایای من متعرض شوند تنبیه نمایم


(فصل یازدهم) (۲۰۴)
در چهار نقطه موسوم (بدره حصارک) و (آچین) و (منکل) و (منکوخیل) بچهار دفعه جنگ باقوام
گردید در هر یک از اینجنگها یاغی باشکست خورده کشته و زخمی زیاد در میدان جنگ از انها افتاد
مابقی طوایف یاغی مانع حکومت من گردیدند اما بی طایفه (منکوخیل) بکلی مقتول و سعد و دیگر باقمیان
بودند بطرف (تیرا) فرار نمودند حکم دادم از سرهای کسانیکه در جنگ کشته شده بودند دو منار سر
بسازند یکی در (جلال آباد) و دیگری در محل سکونت (شاه محمد) که آنها را باین کار زشت وا
داشته بود تا اشخاصیکه این منار هائیکه از سرهای یاغیها ساخته شده است به بینند بدانند سزای
اشخاصیکه مسافرین را بقتل میرسانند این است دو مصرع از منظومات افغانی که طبیعت اهالی
شخوار را مینماید در اینجا مینویسم مفاد ترجمه اش این است (کردوصد سال کشی رنج و در پی محنت
خویش با دوشخواری و عقرب نشو و دوست بتو) در اواخر همین سال یعنی سنه هزار و سیصد
طوایف (منگل) در دست مخالفت من شوریدند جثه این شورش رقاصی بوده است که
در محل دیگر انتخاب همان شده است این شورش در حقیقت اصل و بنیاد جمیع جنگهای
داخلی زمان من بود علاوه بر این بعضی از فراریها باعث تحریک مردم بودند که اغتشاش
نمایند لشکریرا بسر کردگی (جنرال سیف الدینخان) بجهته منع اغتشاش از کابل فرستادم
این جنرال یکی از صاحب منصبهای بیکاره و احمق بود که در زمان (شیر علیخان) معتاد شده بود
مواجب بگیرند و کار نکنند اینهم بهمین رویه عمل نموده با یاغیها بجنگید یا نجهته او را مغلولاً در ماه جمادی
الاولی سنه هزار و سیصد و یک هجری بکابل عودت دادم و لشکر دیگر بسر کردگی (جنرال
کمال خان) و (قلایمکی) بعوض او فرستادم بعد از جنگ جنرال طوایف مذکور شکست خورد
بعد از آن تا کنون رعایای خیلی آرامی میباشند در سنه هزار و سیصد و یک هجری لازم دانستم
(دلاورخان) والی میمنه را تنبیه نمایم که خود را حکمران بالاستقلال اعلان داده بود چنانچه در
یکی از فصول قبل اینفقره را بیان داشته ام که (محمد اسحق خان) لشکری بجنگ او فرستاده
به نینج


فصل یازدهم

(۲۰۵)

نتیجه حاصل نشده بود اینمرتبه مصمم شدم که دیگر موقعی باو ندهم که خود را مجزا بداند لذا دستور العمل
دادم که دو دسته لشکر بطرف میمنه حرکت نمایند که یک دسته مشتمل بر یک فوج پیاده
هراتی و دویست سوار نظام و شش عراده توپ بسرکردگی (جنرال زبردستخان) از
هرات فرستاده شده بود رئیس طایفه جمشیدی موسوم به (پلنگ قوشخان) با ششصد نفر
پیاده ردیف با جنرال مذکور روانه شد این لشکر در ماه جمادی الاولی سنه هزار و سیصد و یک
از هرات عازم میمنه شدند و نیز (محمد اسحق خان) دستور العمل دادم که با پنجزار لشکر از بلخ
حرکت نماید استحکامات میمنه خیلی مضبوط بود ولی بعد از محاصره چند روز زود خود ر جبرئی بقیام
مطیع حکومت من شدند (دلاور خان) را بکته بداء اعمالی او اسیر نموده بکابل آوردند (میر
حسنینخان) را که بدست (دلاور خان) محبوس بود از حبس پرون آورده بعوض (دلاورخان)
بگکومت میمنه مقرر نمودم در همین سال که کابل و مملکت افغانستان را باسه ولایات مقتضای آن
یعنی هرات که بتصرف (ایوبخان) و قندهار که بتصرف (شیر علینجان) والی و میمنه که بتصرف
(دلاور خان) بود از روی حقیقت متصرف شدم لازم دانستم که حدود ممالک خود را با دول
خارجه تعیین و تحدید نمایم در اینفصل متوجه تحدید حدو د نمیشوم زیرا که اینم سئله را بفصل مخصوی معقول
مینمایم و در اینجا فقط یک فقره که بعد از این مذکور خواهم داشت اشاره مینمایم دولتين بريطانبه
وافغانستان از یکطرف و دولت روس از طرف دیگر کمیسیونی بجهته تحدید حدو د مقرر دانند
که خط سرحد بین روس و افغانستان را معین نموده علائم سرحدی نصب نمایند رئیس کمیسیون
انگلیس (سر پتر لمزدن) بود اوّلاً دولت روس از اینکه با انگلیسها اینقدر دوستی داشتم
و پشت بانها نموده ام و همینطور هم بود خوشنود نبودند البته محبتهای آنها را در ایامیکه در مملکت آنها
اقامت داشتم نسبت بمن مرعی داشته اقرار دارم و هرگز فراموش نکرده ام ولی ازینم
با بدم بد و جته با انگلیسها دوست باشم اوّل اینکه بآنها معاهداتی کرده ام دیگر اینکه دوستی آنها بجهت من


فصل یازدهم
۲۰۶
و مقاصد من مناسب تر است ثانیاً دولت روس از اینمعنی متغیر بود که دولت افغانستان
اینقدر جرأت پیدا کرده که میخواهد خط سرحدات خود را معین نموده تخطیات دولت روس را
بخاتمه برساند ثالثاً دولت روس میل داشت که افغانستان و روس حدود ممالک خود را
بمداخله انگلیسها از جانب افغانستان تحدید نماید رابعاً رفتن من براولپندی روسها را خیلی کذرسا
بود چرا که روزنامجات روس در زمانیکه انگلیسها در سنه هزار و دویست و نود و هشت
از کابل رفته بودند انتشار داده بودند که انگلیسها بمیل خود و بطور دوستی کابل را نگذاشتند بلکه
برعکس بعد از اینکه شکست خوردند از کابل گریختند یکی از جهات عمده رفتن من براولپندی
این بود که این اشتهارات خلاف را تکذیب نمایم و بروسها بنمایم که دوست انگلیسها هستم
و نیز ظاهر دارم که روابط بین دولت برطانیه عظمیٰ و دولت خودم روز بروز بیش تر از پیش مستحکم تر
میشود بجهات مذکوره فوق و شاید بموجب رویه متداوله تماپیر روسها که بطرف مشرق مین
پیش می آیند دسته از لشکر روسها بطرف (پنجده) پیش قدمی نمودند چون اینمخاطره را قبل از
وقت در نظر داشتم چنین بصلاح دانستم که لشکری قوی بآنجا بفرستم که روسها را از داخل شدن
(پنجده) و متصرف شدن آن جلوگیری نمایند چنانچه قبل از اینکه (مسیو ایوانف) میخواست داخل
شغنان و روشان شود آنجا را متصرف شده بودم ولی هر چه سعی کردم بدولت انگلیس حالی نمایم
که خیلی میمنت دارد لشکر زیادی فوراً بجهة محافظت از تخطی روسها فرستاده شود ابداً باظهار من
اعتنائی ننموده جوابی که از آنها بمن رسید این بود که هر نقطه که در تصرف لشکر افغان میباشد روسها
جرأت ندارند بآنجا دست اندازی نمایند نه فقط همین حرف را گفتند بلکه اطمینان های انگلیسها
در باب سلامتی (پنجده) قلب مرا تا ایندرجه تسکین داده بود که در اوایل صفر سنه هزار و سیصد دو
(سرستر ملزون) بمن نوشت که مواظب میباشیم بین عساکر روس و افغانستان جنگ
واقع نشود بر مین اینمذاکرات لشکر روس منجلاً پیش میآمدند در اواخر جمادی الاولی سنه نیز ارد
ردو


فصل یازدهم (۲۰۷)
و دو لشکر روس در (غزل پته) جمع شده محل مذکور را مستحکم نمودند لشکر روس افغان در او تپشام
اینطرف رود مرغاب بودند جمعیت لشکر افغان فقط یکصد و چهل نفر تو پچی و چهار توپ برنجی چهار
توپ کوهی جمعیت قلیلی هم سرباز پیاده بودند بتاریخ چهار دهم جمادی الثانیه سنه هزار و سیصد
و دو لشکر افغان در پل خشتی بودند و لشکر روسها در (غزل پته) اقامت داشتند که یکمیل از یگدیگر
دو ربودند روز قبل از جنگ (جنرال کماروف) بجنرال افغان پیغام فرستاد که لشکر خود را بطرف
دست چپ رودخانه ببرید والا جنگ خواهد شد و ما بلشکر افغان حمله خواهیم نمود با این قوت
صاحب منصبهای کمیسون انگلیس و اجزای آنها بصاحب منصبهای لشکر من اطمینان
میدادند که روسها جرات ندارند تا زمانیکه شما از محل خودتان حرکت نکرده اید بشما حمله نمایند اگر
روسها بدون اینکه لشکر افغان جلو برود حمله نمایند خلاف معاهدات بین دول خواهد بود وان
روسها مواخذه خواهد شد (جنرال غوث الدین خان) که مؤکداً با و دستور العمل داده بودم اقدامی برخلاف
مصلحت صاحبمنصبان کمیسون انگلیس ننماید از مواعید صاحبمنصبهای مذکور مطمئن شده در جای
خود آرام نشست روز بعد دسته کاملی از لشکر روسها بعساکر جزئی افغان که آنجا بودند حمله آوردند
محض شنیدن اینخبر صاحب منصبهای انگلیس با لشکر و همراهان خودشان بطرف هرات فرار نمودند
(جنرال غوث الدین خان) و باقی صاحبمنصبهای انگلیس یاد آوری نمودند که بما اطمینان داده بودید
روسها جرأت ندارند بمقامیکه افغانها مقیم هستند حمله نمایند و اگر چنین حمله نمایند افغانها از انگلیسها
مدد بخواهند لہذا ما با طمینان شما اعتماد نمودیم حالا ما را بگذارید با روسها بتنهائی مقابل شویم ولی تحریراً
منع فرار انگلیسها را نکر دافغانها از انگلیسها خواهش کردند پس تفنگهای خود را عاریة بماندهند چراکه
تفنگهای پتی پر ما بمقابل تفنگهای ته پر روسها بیفایده است علاوه تفنگها و با روتها ی ما از رطوبت
باران خیلی ضایع و بیمصرف شده است لکن انگلیسها که و عده داده بودند با فغانها مد و بدهند از
دادن تفنگهای خودشان هم انکار نمودند و این دسته قلیل افغانهای شجاع را گذاشتند که خودشان


۲۰۸
فصل یازدهم
بجنگند و در میدان جنگ کشته شوند انگلیسها بدون اینکه بلحظه تأمل نمایند بطرف هرات فرار نمودند شنیده ام اگرچه بجهة صدق آن مسئول نیستم که لشکر و صاحب منصبهای انگلیس اینقدر ترسیده و خائف شده بودند که با کمال بی ترتیبی سراسیمه فرار نمودند و دوست را از دشمن امتیاز نمیدادند و بسبب سردی هوا چندین نفر از همراهان هندی بیچاره آنها در سرسواری از اسب افتاده تلف شدند بعضی صاحبمنصبها هم از اسب های خود افتاده بودند ولی اسامی آنها را نمیگویم اما سربازهای شجاع لشکر افغان که بنام ملت خود افتخار داشتند بجهة حفاظت نام خود باین سختی جنگ کردند که تعداد زیادی از آنها کشته و زخمی شدند ولی افسوس که بسبب تفنگهای بدی که داشتند و تعدادشان در مقابل دشمن خیلی قلیل بود نتوانستند کاری از پیش ببرند فقط چند نفری بعد از شکست خوردن بهرات رسیدند اثر این رفتار بمسأله انگلیسها بملت افغانستان این شد که تا امروز نام انگلیسها نزد آنها بحقارت برده میشود در بینی سعی نمودم باهالی مملکت خود حالی نمایم که در آنوقت (مستر کلادستون) رئیس طایفه ویگ بود (ملت انگلستان بدو فرقه منقسمند ویگ توری و همیشه امورات دولتی بدست یکی از آنها میباشد) که در آنزمان حکومت داشتند و جهتش همین بود که این رویه ضعیف را اختیار نمودند والا انگلیسها سزای بداعمالی روسها را میدادند لکن اهالی مملکت من اینحرف مقتنع نمیشوند میگویند اگر در زمان آتیه اتفاقاً با دشمنی مشغول جنگ شویم چطور خواهیم دانست طائفه (ویگ) حکومت دارند یا طایفه (توری) هرگاه طایفه (ویگ) نمیتوانستند از ما کمک نمایند پس چرا دسته عساکر انگلیس و سرکرده های کمیسیون بما نگفتند در لحظه آخری فرار خواهیم نمود لهذا بموجب اینمثل که هرکس قبلاً باخبر شد قبلاً هم مسلح میشود اگر بامید استیم انگلیسها خیال ندارند ایفای وعده خود را نمایند ما تهیه دیگر بجهت خود مینمودیم خیلی آسان بود از اوایل زمستان که این اختلافات شروع شد تا اوائل بهار بجهت حفاظت (پنجده) لشکر از کابل فرستاده


فصل یازدهم (۲۰۹)
اگر چه لازم نبود از کابل قشون فرستاده چرا که در هرات و ترکستان قوای لشکری زیاد بقد کفایت
داشتم خلاصه روسها (پنجده) را بتاریخ چهارم جمادی الثانیه هزار و سیصد و دو عنفا تصرف نمودند
چون کسی قوه نداشت آنجا را پس گیرد تا کنون بتصرف روسها میباشد خودم در را ولپندی
با (لارد) و فرمانفرمای هندوستان مشغول مذاکرات بودم همان جیتیکه فرما نفر ماخیال آن
اطمینان بمن بدهد که هرگاه روسها بخاک افغان تخطی نمایند دولت انگلیس از شما کمک خواهند نمود
خبر تخطی روسها و گرفتن پنجده را بخود (لارد دفرن) بکته من فرستاد ولی من شخصی نبودم بهیچان
پایم داینفقره را بکمته آتیه با کمال وقار سر مشق خود قرار دادم در همین سال سه هزار و سیصد
و دو بحیته مطیع نمودن و ملحق شدن اهالی (غلمان) بمملکت خودم که یکی از قلعه های کوهستانی
که بطرف شمال و مشرق (لغمان) که عوام لقمان میگویند واقعست احکامات صادر نمودم
علاوه بر اینکه مایل بودم که اینمردم را رعایای آرام نمایم و آنها را آزادی بدهم بحیته مخصوصی هم برای
مطیع نمودن آنها داشتم و این بود که هر شخصی یاغی میشد یا مرتکب قتل یا خیانتی در اطراف جلال
آباد) میگردید یا بقلعه های کوهستان لقمان پناه میبرد و این کوه راهی نداشت و در واقع
هم با نجامیتوانست برود و سوار هم نمیتوانست بطرف دره مذکور عبور نماید فقط راهیکه بحیته
پیاده رو بود خیلی باریک بود و پرتگاه زیاد داشت و راه مذکور اینقدر تنگ بود که بیشتر از یکنفر
نمیتوانست عبور نماید دو یا سه نفر میتوانستند راه مذکور را گرفته و از بالا سنگ انداخته راه
محافظت نمایند چرا که هر قدر لشکر زیاد می بود فقط یک نفر عقب سرد یگری پیشتر نمیتوانست برود
و این فقره اسباب قوت آنها بود بهمین جهته قبل از این هیچ لشکری آنها را مغلوب نکرده بود
بالشکری که مامور کرده بودم صاحبمنصبهای ذیل همراه بودند (غلام حیدر خان طوخی سپه سالار)
(دوستمحمد خان جبار خیل) که اینصاحب منصب حالا کور است (میر شاکل) که حالا مستخدم است
(محمد کل خان جبار خیل) این شخص در سنه هزار و سیصد و پانزده در محبس فوت شد


فصل یازدهم
(محمد افضل خان جبار خیل) این شخص هم فوت شده است دو قسم عساکر تحت حکم این صاحب منصبان
بود یعنی اهل نظام و قدری لشکر ردیف از طوایف کوهستانی که در بالا رفتن کوهها مهارت مخصوص
داشتند وقتیکه هوا تاریک شده این صاحب منصبها بتوسط ریسمانها خود را بقلۀ یکی از این کوهها بالا
کشیدند و نزدیک راهی که بتصرف یاغیها بود رفتند باین قسم لشکر خود را بدون اینکه دشمن از حرکا
آنها با خبر شود جمع نموده بآنها حمله آوردند دشمن یا دینو د تمام اهالی آنجا هزار خانوار بودند بعد از زد
خورد جزئی اهالی شکست خورده صلح نمودند و وعده دادند بعد ما رعایای آرام باشند ولی در
سنه هزار و سیصد و چهار از وعده خود تخلف نموده یکی از سرهنگهای مرا با دویست نفر سر
بازیکه در آنجا مقیم بودند غدارانه بقتل رسانیدند ایندفعه سپه سالار مذکور بآنها حمله نمود
آنها را مغلوب نمود و تمام اهالی آنجا را جلوانداخته از دره خارج کرد واحدی را عقب نگذاشت
و در عوض محل سکنی که در آنجا از دست آنها رفته بود محل سکنای دیگر در محالات کرشک
و دزمت و خوست از اوطان آنها خیلی دور بود داده شد و اشخاص دیگر از (افغان) و
ولایات دیگر با نجافرستاده شده باینوسیله اشکالاتیکه اهالی ایندره فراهم میآوردند
بکلی مرتفع گردید (شورش عمومی در سنه هزار و سیصد و چهار و سنه هزار و سیصد
و پنج هجری) از جنگهای داخلی که از تاریخ جلوس من بتخت سلطنت کابل تا امروز واقع شده
بعضی بالنسبه جزئی بود و بالشکر و توجه جزئی بزودی ختم گردید بدون اینکه بجهته من تشویش زیادتی
حاصل شود و اشکالاتی فراهم آید بعضی جنگها اهمیت پیدا نموده بطول انجامید علا وه بر این اشکال
و آثار اغتشاش در تمام مملکت ظاهر بود و منجر بچهار جنگ داخلی گردید اول جنگ با (محمد ایوب
در قندهار در سنه هزار و دویست و نودونه که قبلاً بیان داشته ام در اینوقت ملاهای قبائل
سعی کرده بودند که مردم را در همه مملکت تحریک نموده بمخالفت من بجهاد برانگیزانند ولی در اینکا
کامیاب نشدند دویم شورش ( محمد اسحاق خان ) در ترکستان در سنه هزار و سیصد و پنج
به اغلام


فصل یازدهم
۲۱۱
چهارم اغتشاش عمومی هزاره‌جات در سنه هزار و سیصد و هشت و سنه هزار و سیصد و نُه
و سنه هزار و سیصد و ده در باب ایندو اغتشاش آخری بعهدہ ماند که رو خواهم داشت
در اینموقع فقط در باب شورش عمومی طایفه غلجائی بیان مینمایم جهاتیکه منجر باین اغتشاش
عمومی گردید و نتایجکی که از و حاصل شد بقرار ذیل است اوّل جهته اوّل چنانچه در موقع دیگر
بیان داشته‌ام این بود که در زمان حکمرانی (شیرعلیخان) و (محمد یعقوبخان) بسبب
بی نظمی و ضعف آنها تقریباً هر ملا و پیرخان خود را مطلق العنان میدانستند و در انظار مردم
خود را ولی و امیر جلوه میدادند خیلی از ملاها و خوانین غلجائی از همین قبیل بودند و اینها قوی ترین
و جنگجوترین و شجاعترین طوایف افغانستان بودند در جمعیت هم یکی از سه طایفه بزرگتر مملکت یعنی
درّانی و هزاره و غلجائی محسوب میشدند ترکمانها هم طایفه زیادی تحت حکومت افغانستان
میباشند بعضی اشخاص شاید میگویند که هزاره‌ها اصلاً مغول هستند ولی اینها داخل طوایف
افغانستان میباشند باین دلیل که در تمام مملکت موجود و منتشراند و مثل ترکمانها طایفه مجدده
نیستند غلجائیها خوانین خیلی با نفوذ و تعدا د زیادی هم از مردمان جنگی داشتند این خوانین و اتباعشان
برعایا خیلی ظلم و سختی مینمودند تعدیات غیرمحدود آنها و مالیات گرفتن زیاد و تاخت و تاراج و حمله
بر قوافل و جنگ استمراری با یکدیگر و قتل نفس بطور عمومی که در میان آنها شیوع داشت
بهمه مردم نه تنها باهالی افغانستان بلکه بتمام اهل دنیا ظاهر و هویداست لہٰذا طبعاً اینها
از من متنفر بودند باینجهته که من شخصی نبودم اجازه بدهم با وجود بودن من مرتکب اینگونه رقابتاً ظالمانه
و نظرتاساعی باشند حکمرانی مرا محقّق نمایند سعدی علیہ الرحمہ میگوید همیشه مار دشمن چوپانست
اینست که چوپان همیشه میخواهد سر مار را بکوبد دویم چنانچہ قبلاً بیان داشته‌ام (شیرخان
طوخی) غلجائی را که در سنه هزار و دویست و نود و نه یاغی شده بود محبوس نموده بودم
اکثری از دوستان و اتباع او از این فقره مکدّر بودند سیم (عصمت اللہ خان) و دیگر خوانین


فصل یازدهم
۲۱۲
غلجائی دوست و اقوام خانواده مرحوم (شیر علیخان) بودند و از انجهته با معاندین من مراودۀ
داشتند و در میان طوایف افساد مینمودند و بجهته اینکار (عصمت الله خان) را در سنه
هزار و سیصد حبس نمودم چون این شخص یکی از خوانین غلجائی بود محبوس شدن او یکی از جهات
هیجان طایفه غلجائی گردید چهارم ملای معروف موسوم (بمشک عالم) که من او را موش عالم
میگفتم و این اسم نسبت باسم اول او مناسبتر بود باین دلیل که صورتش مثل صورت موش
و حرکاتش مذموم بود با آنهائیکه اسم خود را غازی گذاشته بودند و از مردم اخذ پول مینمو
شامل شده بود اینها خود را قاضی و ملا مینامیدند تا خود را در انظار مردم اشخاص بزرگ و مقتدا جلو
بدهند چون تمام اینحرکات بمعنی را موقوف کرده بودم اینها سعی میکردند بوسیله نفوذ زبانی
به اهالی جاهل و غیر متمدن طایفه غلجائی داشتند و خودشان هم از همین طایفه بودند بجهته من اسباب
زحمت فراهم آورند تا چندین سال افساد اینها امتداد داشت و آتشی را مشتعل نمودند که جنگ
داخلی از آن بر پاشد و این جنگ باعث خون ریزی زیاد و خرابی چندین هزار گردید (یکی از
مقاله های مرغوب حضرت مستطاب اشرف والا امیر عبدالرحمن خان است که میفرماید
میشتر جنگها و خون ریزیها در این دنیا بالنسبه بطبقه دیگر بواسطه ملاهای جاهل فراهم میاید و مینقرب
اگر ممکن باشد هر یک از اینملاها را بقتل میرسانم و نیز میفرماید بیشتر ضرر ترقی در افغانستان
این است که این اشخاص به بهانه مذهب مساکن مردم القا مینمایند که بکلی مخالف اصول احکام
پیغمبر است چون این اشخاص پیشوای کاذب دین هستند هر چه زودتر قلع و قمع شوند بهتر است
امیر معظم الیه در یک موقع ریش اینملاها را با طناب با ریش یکدیگرشان بسته حکم فرمود یکدیگر
را بکشند مترجم) خداوند در قرآن مجید بتوسط پیغمبر خودش محمد مصطفی صلی الله علیه و آله
میفرماید ان الله یامر بالعدل و الاحسان و ایتا ذی القربی و ینهی عن الفحشاء والمنکر و البغی یعظکم
لعلکم تذکرون افسوس که حرکات ملاها بکلی برعکس احکام دینی که آنها دارند میباشد پنجم حکام
صادر


فصل یازدهم (۲۱۳)

صادر کرده بودم که مالیات ولایت غلجائیرا که عقب افتاده بود اخذ نمایند اهالی آنجا
میخواستند مالیات خود را بدهند ششم در مملکتی مثل افغانستان که خزانه اش خالی
پول گزافی بجهة مخارج داخلی نیز بجهة ساختن و نگاهداری استحکامات سرحدات از
مخلتات قویا تمتاجب که مثل لاشخورهامی گرسنه مایند شکار ضعیف خود را بلع نمایند پوش
خیلی لازم بوده تقریبا نصف مالیات تمام مملکت را دولت بمستمریات ملاها و سادات و
اشخاص زیادی که خود را پیشوایان مذهب مینامیدند میدادند اینفقره ضرر بالمضاعف باعث
خرابی وضعف دولت بود اولا نصف مالیات دولتی که این اشخاص میگرفتند بهدر میرفت
ثانیا اینکار مردم را وامیداشت که زندگی خود را به بیکاری بسر برده پول دولت را مفت
از میان ببرند و این انعام بجهة آنها بود که مخلوق در مانده و عاجزی بوده باشند که از وجود آنها
بجهة مملکت یا بجهة خودشان هیچ فایده مرتب نباشد این مستمریهای زیاد را که باری بدوش
خزانه دولت بود بیک کشیدن قلم خود موقوف نمودم و گفتم مواجب فقط باشخاصی داد
خواهد شد که بموجب کفایت ولیاقت خود خدمت نمایند و باید بعضی امتحان بدهند که
استحقاق مواجب داشته باشند باین طریق مستمریهای تمام این اشخاص که خودشان را
محل اعتنا میدانستند با مستمری خانواده موشش عالم مذکور و مستمری اکثر همین موشها را
موقوف کردم و این وجه را بسر بازهای شجاع که بجهة قتل اینگونه موشهای شقی و موذی مستخدم
کرده بودم دادم تا این موشها دیگر نتوانند بطور بی انصافی از مردم اخذ پول نموده خانهای
مردم را سوراخ نمایند این اقدام اسباب هیجان زیاد در میان ملاها و پیشوایان مذهب و
اشخاصیکه خود را اولیا رمیدانستند گردید داد و فریاد زیاد میکردند و شورشی که در باب سنت
در اینموقع مذاکره مینمائیم نتیجه این رفتار اجمالی من بود ولی خوشبختانه در اینشورش همه
موشهارا بکلی تمام نمودم در باب اول اقدامی که کردند در ماه رجب سه هزار و سیصد و سه


فصل یازدهم
۲۱۴
بمن اطلاع رسید که این اشخاص عریضه توسط (سردار ایوبخان) بحضور علیا حضرت ملکه
انگلستان فرستاده در عریضه خود غلجائیها بقرار ذیل عارض شده اند (اگر شما یکوقتی خیال دائره
در حق اهالی مظلوم و مستمند افغانستان مرحمتی نمایند و از آنها دستگیری بفرمائید از اینموقعتی بهتر
بجهت شما فراهم نخواهد آمد باید بدو تا مل بامد د مبر سید) نمیدانم اینعریضه بدست وزرائیکه داخلان
بودند رسید یا خیر ولی اینقدر میدانم جوابی بجهته شورشیان نرسید و نیز (محمد ایوبخان) را
دعوت نمودند که از ایران آمده با آنها ملحق شود ولی مشارالیه در کوششی که بجهته داخل شدن
افغانستان نمود کامیاب نشد چنانچه را بخصوص بعد ها مذاکره خواهم نمود اگرچه اقدامات دیگری
که یاغیها نمودند تعلقی بمن ندارد ولی اینقدر یقین است بعد از اینکه مخفیانه اسباب چینی ها
کردند و کامیاب نشدند آنوقت آشکارا بمخالفت من بیخواستند چنانچه امحال بیان مینمایم
در پاییز سنه هزار و سیصد و سه جنگ شروع گردید با نیقسم که (شیر خان) پسر (میر احمد) پسر
(سردار گل محمد خان) را که نواده (سردار کند نگان قندهاری) بود و از کابل به قندهار بشیر
در مقام پین (موشکی) دچار وه مقتول نموده عیال و اطفال و اموال مشارالیه را بیغما بردند
نیز غلجائیهای طایفه اندری) و (ہوتکی) یک فوج درانی که با (میرزا سید علی) از قند ها بطور
کابل میآمد و فوج مذکور تازه داخل نظام شده هنوز مسلح نبودند در مقام موشکی حجات
آورده در این تاخت غلجائیها یکصد و چهل شتر دولتی و هشتاد بار چا در وسی هزار رو پیدا
بردند در باب این زحمتی که طایفه غلجائی فراهم آورده بودند در شوکت عالم) هم از همان طایفه بو داطلات
یافته و دو فوج پیاده نظام و چهار فوج سواره نظام و دو باطری توپخانه را بسر کردگی (غلام حیدر
خان طوخی) و (حاجی گلخان کمان دان) که حالا جنرال است و (کرنیل محمد صادقخان) که حا
در قندهار جنرال میباشد بجهته سرکوبی آنها فرستادم این قشون وارد غزنین گردیده زد و خوردی
جزئی در دو نقطه موسوم (به دهن شیر) و مانی مین آنها واقع شده یا غیها شکست خورده متر
نمودند


فصل یازدهم ٢١٥

شدند در زمستان مردم آرام بودند ولی همه این اوقات مخفیانه بجهت بر انگیختن طایفه غلجائی مخالفت من مشغول تهیه و اسباب چینی بودند و در تدابیر خود کامیاب گردیده در اول بهار شورش عمومی برپا شد (ملا عبد الکریم) پسر (مشک عالم) در بهار سنه هزار و سیصد و چهار اعلان داد که دوازده هزار نفر مردان جنگی با من حاضرند اگر طوایف غلجائی تماما با من همراهی نمایند یقینا فتح و نصرت با ما خواهد بود چون بمن اطلاع رسیده بود که در شورش (پائیز) گذشته که قبلا بیان شد اهالی (هوتکی) هم شامل بودند به سرهنگ سکندر خان که پدر جنرال غلام حیدر خان و حالا فوت شده است حکم دادم از قندهار محال (هوتکی) رفته از هر خانه یکقبضه شمشیر و یک لوله تفنگ از اهالی (هوتکی) بطور جریمه اخذ نماید رسیدن سرهنگ مذکور در انجا باعث خشم اهالی (هوتکی) که قبلا هم رنجیده خاطر بودند گردیده در تمام اندری و (هوتکی) و ترکی و سایر طوایف غلجائی آشوب عمومی برپا گردید و طوایف مذکور عیال و اطفال خود را بمیان طایفه وزیری و ژوب و هنزاره فرستاده خودشان بجهت جنگیدن با عساکر من حاضر شدند در آنوقت در ولایت غلجائی لشکر زیاد موجود نداشتم و شهر های بزرگ مثل غزنین و کلات غلجائی و ماروف استحکامات کاملی نداشت (جنرال غلام حیدر خان) فقط در کلات پیاده نظام و سه فوج سواره نظام با خود داشت فورا حکم دادم که ششصد نفر سرباز بر کرده (کرنیل صوفی) روانه شده بدسته لشکر (سکندر خان) کمک بدهند و نیز حکم دادم سه کندک هم پیاده ردیف و فوج درانی جدیدا (سکندر خان) ملحق شوند از ورود این عساکر چندان فایده مترتب نشد نیز قشون دیگری هم معجلا از کابل بکمک (جنرال غلام حیدر خان) فرستادم در اوایل جنگ دست یا غیها بالا بود و (عیسی خان) حاکم ماروف که بکمک (سکندر خان) میرفت از یا غیها در راه شکست خورده سر کرده این یاغیها (شاه خان هوتکی) بود در ماه رجب سنه هزار و سیصد و چهار (سکندر خان) در همان وقت و همان نقطه شروع بجنگ نمود که پدر


فصل یازدهم
در ابتدا شکست خورد ولی در آخر فتح نمود و در همین وقت بطرف شمال هم مشغول جنگ
بودند و در آنجا (جنرال غلام حیدر خان) بہادرانه باغیانیهای ترکی و آندرهی میجنگید بعد از جنگ
سختی راه پیدا نموده خود را بعساکر پدرش (سکندر خان) که از دست هوتکی شکست خورده
بود رسانید این تلاقی عسکرین در ماه شعبان سنه ہزار و سیصد و چهار واقع گردید و در این
عساکر متفقه چهار فوج سرباز نظام و دو فوج سوار نظام و ہجده عراده توپ بود
علاوه بر اینها بعضی رعایای وفادار من بسر کردگی (بهلول خان) ترکی کمک میدادند
تعداد لشکر دشمن سی ہزار مرد جنگی بود که بسر کرده گی (شاه خان هوتکی) خودشان لقب
میر داده بودند باغیها اتصالاً از همه طرف کمک و امداد میرسید و غلجائیهای باغی هم
شورش نموده با اینها ملحق میشدند از قراریکه شهرت یافته بود اینها از روسها و اهالی میمنه و ہرات
و (محمد ایوبخان) که در ایران بود استدعای کمک کرده بودند اهالی هرات و میمنه هم
خواهش آنها را پذیرفته بودند تعداد زیادی از لشکر من که در ہرات اقامت داشتند از طائفه
غلجائی بودند چون اینها شنیدند ملت و اقوام آنها بمخالفت من برخاسته اند تغییر وضع
داد در ماه رمضان سنه ہزار و سیصد و چهار تعدا د زیادی از فوج هزاری غلجائیها که در هرات
مساخلو بودند در ارک هراة شوریدند تعدا د این سربازهای نمک بحرام که شوریده بودند تقریباً هشتصد نفر
میشدند و اینها قسمتی از قورخانه را تاراج نموده سپه سالار را در ارگ محصور نمودند ولی سربازهای
دیگر که در هرات بودند و فاداری نموده بجنگ کردن باشورشیان خائن حاضر شدند شوریان
تاب مقاومت نیاورده بالاخره از ہرات عازم (اندره) شدند که با باغیهای آنجا ملحق شوند
بعضی از سربازهای نمک بحرام با جمعیت زیادی از باغیها نیکه در (مرغاب) جمع شده بودند ملحق
گردیده این امر باغیها را خیلی قوت قلب داده اسباب تشویش بکلیه صاحب منصبهای
وفادار من گردید محل خطر این بود که اکثر مردم منتظر بودند ببینند کدام طرف قوی میشود و در
محدودتها


فصل یازدهم (217)

صورتیکه یاغیها قوت پیدا کنند بآنها شامل شوند در اینموقع نازک که اشخاص غدار از عساکر
خودم با یاغیها ملحق شده بودند ملاهای جاهل و دشمنان مشتهر ساخته بودند که هرات بتصرف یاغیها
آمده است و اهالی میمنه و سایر ولایات هم شوریده اند ولی جنرال شجاع من (غلام حیدر خان) یکجا
با یاغیها مقابل گردیده آنها را شکست داد و متفرق ساخت در اینوقت جمعیت زیادی از طائفه
پوتک را در مقام (عطاقر) شکست داده جمعیت آنها را متفرق نموده پدر خود را در آنجا گذاشته
خودش بطرف شمالی آنجا حرکت نمود نزدیکت ونداب ایستاده با طائفه ترکی جنگ دیگر نمود
در اینجا هم فتح نموده بطرف (مرغاب) عازم گردید که در آنجا جمعیت زیادی از یاغیها با سرکردگان
شوریده هرات ملحق شده بودند من هم فوراً دو فوج پیاده نظام و چهار صد سوار نظام
در ماه شوال سنه هزار و سیصد و چهار از کابل بکمک سپهسالار خود فرستادم در ماه
ذیقعده سنه هزار و سیصد و چهار این قشونها یکی از دسته های شکریه باغی را که بجنته ملحق شدن
با دسته های بزرگ یاغیها میرفتند شکست داده متفرق نمودند بعد از یکمیل شکست اینیاغیها
جنرال مذبور برای جنگیدن با دسته معنای مجتمعه آنها عازم گردید تهیه حمل و نقل بنه و آذوقه بجهت
حرکت با و رسانیدن خوراکه برای یاغیها اینقدر بی نظم بود که یاغیها از قلت خوراکه قریب
الموت بودند خلاصه جنرال مزبور اینها را کاملاً شکست داد اگرچه در ماه ذیقعده سنه هزار و سیصد
و چهار زد و خوردهای جزئی بکار بود لکن خیلی محل اعتنا نبود زیرا که از شکست سختی که بدشمن وارد
آمده بود خودش شورش عمومی فرونشسته بود ملا عبدالکریم بطرف (کرم) فرار نمود و برادرش
(فضل الله خان) اسیر و مقتول گردید در خصوص (تیمورشاه) غلجائی که نایب سپه سالار
و در زمان جنگ (پنجده) در سنه هزار و سیصد و دو در تکالیف خود غفلت ورزیده مقصر
شده بود در آنزمان او را معقود داشته بودم بمن اطلاع دادند که در شورش غلجائیها جداً
مخالفت من شامل بوده است و یکی از کاپتیانها و یکنفر هم از اردلها با او متفق بوده اند


فصل یازدهم
۲۱۸
مشارالیه را محبوس نموده بکابل آوردند حکم دادم در اواخر سنه هزار و سیصد و چهار
او را بجهة این خیانت بزرگ که مرتکب شده بود سنگسار نمایند مقصود از این سیاست این
بود که سایر اهالی نظام عبرت گرفته بدانند شخصیکه بمقام عالی نایب سپه سالار رسیده و بخلعت
ولی النعمة خود که سالها نان و نمک او را خورده است بخنکه چقدر شقاوت دارد زمانیکه
(جنرال غلام حیدر خان) بعد از این فتح معظم خود بکابل مراجعت نمود او را برتبه نایب
سپه سالاری ارتقا دادم و بجهة خدماتش نشان الماس باو عطا نمودم و نیز تعداد زیاد
از افواج کابل را بسر کردگی (پروانه خان) محض افتخار مشارالیه باستقبال او فرستادم
باین قسم اشکالات بزرگی که با غیها پیشا فراهم آمده بود بکلی بانجام رسید وقتی ( محمد ایوبخان)
شنیده بود باغیها لشکر مرا مغلوب نموده اند بدون اطلاع دولت ایران از طهران فرار
نمود ولی ترتیب زیرکانه و با کفایت اداره اخبار نویسان من قسمی است که هیچ شخصی که قابل
اعتنا باشد نمیتواند در ایران و روس یا هندوستان یا افغانستان حرکتی نماید مگر اینکه
از حرکات او آگاه گردیده خبر میدهند لہٰذا از حرکاتی که (محمد ایوبخان) در نظر داشت مطلع شده
بتمام سرحدات قراول گذاشتم که محض اینکه از سرحد گذشته داخل مملکت من شود او را
اسیر نمایند وقتی مشارالیه بسرحد غوریان رسید دید قراولهای من بجهت پذیرائی او در آنجا حاضر
منتظرند بعوض اینکه تاج سلطنت کابل را تحصیل نماید با کمال صعوبت جان خود را سلامت مبرده
بطرف صحاری غیر آباد خراسان فرار نموده در آنجا پنهان گردید و با زحمت زیاد از خنک اینانیکه
بجهة تسلیم نمودن تاج سلطنت منتظر او بودند نجات یافت چنانچه گفته اند کسیکه سر خود را بسنگ
میزند سنگ آزرده نمیشود ولی سر خود را می شکند (محمد ایوبخان) پس از کوشش و زحمت
زیاد خود را بجنرل مکلین وکیل فرمانفرمای هندوستان مقیم مشهد بطور نظر بند دولتی تسلیم نمود
بعد از چند فقره مکاتبات (لارد و فرن) فرمانفرمای هندوستان این اقدام عاقلانه را نظور


فصل یازدهم ۲۱۹
که (محمد ایوبخان) را از ایران بهندوستان آوردند و حالا آنجا میباشد و از افتادن بدست
سربازهای شجاع من محفوظ است
(شورش سردار محمدخان در انقربای ترکستان)
حالا رسیده ام بجنگ سومی داخلی معتنی به که در سنه هزار و سیصد و پنج واقع گردید کتب بخار
مذکور شد و نتایجی که از این جنگ حاصل کردم بعد از این بجهته اطلاع مطالعه کنندگان کتاب خود
بیان خواهم نمود در موقع دیگری بیان داشته ام قبل از اینکه از روسیه خودم از راه دیگر عازم
افغانستان شدم سه نفر از بنی اعمام خود یعنی (سردار عبد القدوسخان) و (سردار محمد سرورخان)
و (سردار محمد اسحاق خان) را بطرف بلخ فرستاده بودم و شرح مفصلی در باب مسافرت انها
در فصول قبل اظهار داشته ام اکنون بجهته این یاغی عهد یعنی (سردار محمد اسحاق خان) پسرعموی
خائن و غدار خودم باید شرحی از حالاتش بیان نمایم مشارالیه پسر غیر مشروع عمویم (امیر محمد
اعظم خان) بود که مادرش دختر یکی از ارامنه عیسوی از جمله خدمه حرمسرا و عیال مشروع
عمویم نبود مطالعه کنندگان این کتاب از قرائیکه در فصول قبل خوانده انداز سیرت و شرت
پدر (محمد اسحاق خان) کاملاً اگاهند و نیز بخاطر خواهند داشت که بعد از وفات پدرم چه خدمات
باو نموده و او را بتخت سلطنت کابل نشانیدم سلطنت بتصرف پدرم بود و باید من جانشین او
میشدم ولی تخت سلطنت را بعمویم گذاشتم و چه خدماتی تا دم مرگش باو نمودم رفت
رؤفانه و حامیانه که نسبت به پسرش (محمد اسحاق خان) و سایر اولادش کردم لازم بتکرار
نیست زیرا که اینفقرات را در موقع دیگر قبلاً بیان داشته ام تمام این محبت ها را فراموش
کردند البته مطالعه کنندگان این کتاب میدانند (محمد اسحاق خان) چقدر بحقوقی نمکویتر
بخاطر دارند که تمام فسادیکه در خانواده ما فراهم آمد بواسطه (امیر محمد اعظم) بود که پدرم و (شیرعلیان)
را بایکدیگر دشمن کرد و همین میل افساد در نهاد پسرش (محمد اسحق خان) هم موجود و باید د بمیانرود


فصل یازدهم

بروز میسعی و وقتیکه از روسیه حرکت میکردم همرامان خود را قسم قرآن دادم در انجال
قرآنی را که در آنوقت (محمد اسحاق خان) معه غوندۀ کابل نزد من موجود است مشارالیه قسم خورد
بو د با من وفاداری و صداقت و اطاعت رفتار نماید من مشارالیه را در سال اول حکمرانی خودم
فرمانفرما و حکمران ترکستان مقرر داشته اعتماد کامل باو و بقسم او داشتم و بتمام حکام و
صاحبمنصبهای نظامی که آنها را از کابل بترکستان میفرستادم موکداً دستورالعمل میدادم
که همه وقت (محمد اسحاق خان) را برادر و پسر من بدانند عرایضی که هر هفته بکابل نزد من میفرستاد
وحالا در دفاتر من مضبوط است پر از اظهارات اطاعت آمیز و وفاداری میباشد وضع تو
جات مشارالیه بعنوان من بقسمی بود که پسر خیلی با اخلاص و نوکر مطیع به پدر یا آقای خود
بنویسد عرایض خود را باین الفاظ امضا می نمود (غلام و نوکر حقیر شما محمد اسحق) باینجهت من او را فرزند
و برادر عزیز خطاب مینمودم چون هیچ خیالی در باب بیوفائی او نداشتم بهترین تفنگها و اسلحه
که در ترکستان بود باو تفویض نمودم چرا که مشارالیه در سر حد روس بود چنین صلاح میدانستم
که ذخایر زیاد از هر قسم آنجا داشته باشم سعی ادوات حربیه و آذوقه و علوفه و هر گونه ملزومات
بجهته مواقع لازمه حاضر باشد و حالا هم چنین است در آنوقت نمیدانستم اسلحه و پول خودم بخلاف
خودم بکار برده خواهد شد و کلوله ها از توپ و تفنگهای ته پرا علی که بدست او سپرده بودم
بطرف سینه من شلیک خواهد کردید از روز اول که او را بترکستان گذاشتم مکلف بمخارج
لشکر زیادی که در آنجا اقامت دار و اینقدر گزاف است که عایدی مملکت بجهته آنها کفاف نمیدهد
لهذا اکثر اوقات پول نقد که از ولایات دیگر تحصیل مینمودم بجهته او میفرستادم که پسر بازان
من بدهد تمام این اوقات (محمد اسحاق خان) طلا و اسلحه جمع و مخفیانه تهیه می نمود و بلحاظ
من اسباب چینی میکرد از آنجمله خود را نزد اهالی ترکستان شخص مقدس و مسلمان خیلی
پارسائی جلوه داده بود صبح های زود برخواسته در مسجد نماز حاضر میشد این رفتار او یک فقر
از بین


فصل یازدهم ٢٢١
از مسلمانها یعنی ملاها را مشتبه ساخته بود زیرا که اینها فقط اشخاصی را دوست دارند که نماز
طولانی میخوانند و روزه نگاه میدارند بدون اینکه اعمال آنها را بسنجند آیا ملاهای جاهل فرمایشات
عارف ربانی خواجه عبد الله انصاری را در نظر نداشته که میفرماید نماز زیاد کار پیرزنان
روزه زیاد از ماه رمضان صرفه نان است لکن امداد بدیگران کار مردان است و همین عارف
ربانی میفرماید دل مخلنق مبند که خسته شوی دل بحق ببند تا وارسته شوی بترس
از کسی که نترسد و هر چه کند بپرسد اگر بر روی آب روی خسی باشی و اگر در هوا پری مگسی باشی
دل بدست آر تا کسی باشی فریب دیگری که (محمد اسحق خان) با مسلمانهای بی تربیت بعمل آورد
این بود که علاوه بر اینکه مشارالیه خود را مرشد و ملا بقلم داده بود داخل سلسله نقشبندیه شده بود
بانی این سلسله در اویش که موسوم نقشبند است یکنفر از اولیای بخارا مسمی بخواجه بها الدین
است که معاصر امیر تیمور گورکانی بوده است شک نیست که تعلیمات بانی این سلسله خیلی معقول
و مقدس میباشد ولی خیلی از حید بازهای سلسله او کاذب هستند وجهت عمده که برای تحصیل
مرید کوشش مینمایند این است که میخواهند از مرید اخذ پول نموده عمر خودشان را بمفت
خواری بسر برند این اشخاص صرف نظر دارند از اینکه این رویه بکلی خلاف تعلیمات و اعمال
پیغمبر ما میباشد که خودش همیشه زحمت میکشید و نیز این رویه خلاف دستور العمل بانی
سلسله یعنی خواجه نقشبند میباشد زیرا که خودش هم از قرار معلوم کوزه گری مینموده است
و خیالات خود را مصروف عبادت میداشته طریقه تعلیمات او از منظومات فارسی که
که خودش فرموده منتخب شده است که میفرماید دستهای خود را بکار دارید و دل خود را
با محبوب خود بدارید در ظاهر بکار دنیای مجازی مشغول باشید و باطناً مصروف تربیت
روح خود و کارهای دنیای حقیقی باشید چون تراکمه مخصوصاً باین سلسله گرویده اند (محمد اسحق خا)
بمقامی این سلسله شامل گردید که ترکان باینکه تحت حکومت او بودند بسوی خود مایل نماید پسران


فصل یازدهم

(۲۲۲)

کاذب مزارشریف ( محمد اسحق خان ) گفته که بما الهام شده است که خواجه نقشبند تخت سلطنت
کابل را بشما مرحمت نموده است
باید قدری عقب برویم بجهة بیان نمودن اینکه سه سال قبل از این شورش بمن اطلاع داده
بودند که ( محمد اسحق خان ) بیشتر از مبلغی که محاسبه آنرا بمن میدهد از مالیات جمع آوری
مینماید و بیشتر از مبلغی که بجهة تمام لوازمات از مالیات ولایت میگیرد پول دارد چون اینفقره
مقرون بدرستکاری نبود که بر علاوه از من پول بخواهد پس از وصول این اطلاع یکی از مامورین
خود را فرستادم که محاسبات ( محمد اسحق خان ) را رسیده کی نموده را پورت صحیحی از انیا
بمن بدهد اگرچه بمن میگفتند خیالات ( محمد اسحق خان ) نسبت بشما صادقانه نیست ولی من نمیتوانم
بقبول نمودن حرفی بر خلاف او خود را مجبور نمایم و چندین مواقع دیگر همیقسم اطلاعات
بمن رسیدند فقط از اینکه نه اخبارات تجاهل مینمودم بلکه بمردم جدا قدغن میکردم که بر خلاف
(محمد اسحاق خان) اظهاری نمایند سال بعد (محمد اسحق خان) نوشتم ملاقات من بیاید
و محاسبات خود را بیاورد ولی خودش متعذر شد باینکه ناخوش است و حساب را
بدست یکی از معاونین خود فرستاد در این وقت بمن خبر رسید که افساد او از اندازه گذشته
است مشارالیه نیز اکثر مردم را قسم قرآن میداد که با او وفاداری نمایند و اشخاصیرا که قسم نمیخورند
یا تنبیه میکرد یا بقتل میرسانید وقتی شنیدم مشارالیه ناخوش است یکی از اطبای دربار
خودم موسوم ( بعبدالشکورخان ) را که حالا بکابل است بجهة معالجه او فرستادم این طبیب
زیرک چون میدانست شاید کاغذ او را آدمهای ( محمد اسحق خان ) بگیرند بمن نوشت مرض
سردار مرضی نفسانی نه جسمانی است کنایه اینطور بمن حالی کرد که ابداً علتی ندارد مگراینکه نسبت بشما
عداوت دارد با وجود این اطلاع و راپورتهای دیگر که اتصالاً از وسایل متعدده بمن
میرسید در باور نمودن آنها تردید داشتم ولی تقریباً مقارن این اوقات بمرض طولانی نقرس

عجز


فصل یازدهم (٢٢٣)

بطور شدت گرفتار شدم که تا چند ماه امتداد داشت در ماه شوال سنه هزار و سیصد و
پنج در منزل ییلاقی خود در کوهستان لغمان که تقریباً چهار فرسخ از کابل مسافت است
خیلی سخت ناخوش شدم و این نزول مرض تا ماه ذیحجه سنه هزار و سیصد و پنج امتداد
داشت هیچکس غیر از اطبای دربار و نوکرهای شخصی من اجازه نداشت بدیدن من بیاید
چون اشخاصیکه میخواستند برای کار مرا ملاقات نمایند و همیشه حتی در حالتی که ناخوش بودم
بمن دست رس داشتند از جمعیتی که کسی ماذون نبود نزد من بیاید شبهه افتادند لهذا در
افواه منتشر شد که وفات یافته‌ام و اینخبر از مردم پنهان است (محمد اسحق خان) چونکه
خبر وفات مرا شنید ادعا نمود که جانشین امیر اوست و امارت باو تعلق دارد خیلی از رعایا
وفادار مرا فریب داده اظهار داشت چون همیشه با من بطور برادر و فرزند رفتار مینمود
استحقاقم از دیگران با مارت بیشتر است و نیز اظهار داشت خیال دارم فوراً بطرف کابل
حرکت نمایم تا مملکت افغانستان بتصرف انگلیسها نیاید چون همینکه به بینند مملکت بیصاحب
است دور نیست همچو اتفاقی بیفتد (محمد اسحق خان) از روی واقعی مشغول اقدامات گردید
سکوکاتی باسم خود سکه نمود که روی آنها باین عبارت سکه شده بود (لا اله الا الله
امیر محمد اسحق خان) وقتی اینخبر بمن رسید (جنرال غلام حیدر خان) نایب سالار و (جنرال کتا
خان) که بعداً بواسطه کم جرأتی او از زمانیکه با (محمد اسحق خان) نابکار جنگیده شکست
خورده معزولش کردم و کمان دان (عبدالحکیم خان) پسر (جنرال ابواحمد خان) معروف
و برادرزاده (جنرال میراحمد خان) معلم نظامی و مشاور و شخص امیر و نواده (جنرال شهاب
الدین خان) که اوّل معلم توپخانه افغانستان و حالا رئیس توپخانه پیلی در کابل است
میباشد و (جنرال فیض محمد خان) که حالا رئیس فوج خاصه است و (کرنیل حاجی
گلخان) و (کرنیل عبدالسجادت خان) و دیگرانرا با چهار فوج سواره نظام و سیزده فوج


فصل یازدهم

۲۲۴

پیاده نظام و بیست و شش عراده توپ از راه بامیان بجنگ (محمد اسحق خان) فرستادم و
از طرف دیگر (سردار عبدالله خان طوخی) که در آنوقت حاکم قتغن و بدخشان بود و حالا
دایم الحضور است از طرف مشرق بطرف بلخ حرکت نمود بتاریخ دهم محرم سنه هزار و
سیصد و شش عساکر (جنرال حیدر خان) وارد هیبک که دو منزلی بلخ است
گردیده و بتاریخ شانزدهم محرم سنه هزار و سیصد و شش عساکر (سردار عبد الله خان)
با جنرال مذکور ملحق گردید بتاریخ بیست و دوم محرم سنه هزار و سیصد و شش در لاره غزنیکاب)
که سه میل بطرف جنوبی تاشقرغان میباشد جنگ واقع شد اینجنگ خیلی شدید و مفصل بود
زیرا که لشکر (محمد اسحق خان) که تعداد آن از بیست هزار الی بیست و چهار هزار نفر بود
با خودش و پسرش (اسمعیل خان) جد و جهد مینمودند که فاتح شوند چرا که میدانستند
اینجنگ اقبال و ادبار طرفین را مشخص خواهد نمود از طرف دیگر مطالعه کنندگان فصول
قبل اینکتاب میدانند که از (سردار عبد الله خان) دوستی فدوی تر و معتمد تر از (جنرال
غلام حیدر خان) صاحب منصبی تربیت شده تر و مجرب تر نداشتم و هیچیک از این صاب
منصبها بآسانی شکست نمیخوردند و (محمد اسحق خان) کم جرأت بود چنانچه پدرش هیچ جا
را داشت شخصاً جنگ نکرد ولی صاحب منصبهای نظامی او که اشخاص منتخب بودند که خودم (محمد
اسحق خان) داده بودم که در صورت لزوم با روسها مقابل شوند تماماً اشخاص شجاع و مجربی
بودند مثل (جنرال محمد حسینخان) و (کرنیل فضل الدین خان) و سایرین از صبح زود تا پاسی
از شب گذشته سربازهای هر دو لشکر بکمال تشدّد و ثبات قدم میجنگیدند و از طرفین بسیار
کشته و زخمی شده بودند که بحساب در نمی امدند در این حین وقت عصری یکدسته از لشکریان
با (سردار عبد الله خان) و (جنرال کتال خان) و (کماندان محمد حسینخان) و (عبد الحکیم خان) ر
قلب لشکر دو را فتاده از عساکر (محمد اسحق خان) که بسر کردە گی (محمد حسنیخان) هزاره ای میجنگیدند


فصل یازدهم
(۲۲۵)
شکست سختی خوردند از طرف دیگر وقتیکه جنگ بین (جنرال غلام حیدرخان) و دشمن اشتداد
داشت بعضی از سربازهای کمک بگرام (بجنرال محمدحسنخان) هزاره ملحق شده بطرف
تپه که (محمد اسحق خان) آنجا بود بتاخت رفتند که با و سلام نمایند مشارالیه بواهمه اینکه آن جمعیت
که بطرف او میازند می آیند او را اسیر نمایند و شکر او شکست خورده است رو بفرار
نهاد لشکرش تا مدتی بعد از غروب آفتاب که هوا بکلی تاریک شده بود با (جنرال غلام حیدرخان)
مشغول جنگ بودند خود (محمد اسحق خان) بعجله هرچه تمامتر مشغول فرار بود همینکه بلشکرش
خبر رسید که سردار آنها فرار نموده است خود را باخته آخرالامر شکست خوردند خلاصه
بتاریخ ذدویم محرم سنه هزار و سیصد شش (جنرال غلام حیدرخان) این فتح بزر کرا حاصل
نمود از طرف دیگر یک جزو از لشکر من که شکست خورده بودند چنان سراسیمه فرار کردند
که تا رسیدن بکابل ابداً در هیچ جا قرار نگرفته چنانچه اکثری از آنها بدون اینکه بکابل
بیایند بوطن و خانه خود رفته انتشار داده بودند که (جنرال غلام حیدرخان) مقتول شده است
و تمام لشکری که بجنگ (محمد اسحق خان) فرستاده شده بود متفرق شده اند فی الواقع
حکمرانی من با تمام رسیده است و بی من رویهٔ بعضی از حکمرانهای افغانستان را مثل
(شیر علیخان) یا عمویم (محمد اعظم خان) نداشتم که بمحض شکستی که بأنها میرسید میکر بختند
با کمال بردباری تحمل نموده یکروز انتظار کشیدم خوشبختانه صبح روز دیگر بعد از آنکه لشکر
شکست خورده بکابل رسیده بودند خبر فتح لشکر من و شکست دشمن رسید و این قضیه
ثابت نمود که فتح و نصرت با خداست اگرچه عساکر دشمن اولاً فتح کرده بودند و لشکر من
شکست خورده بودند ولی چون مشیت خداوندی براین تعلق یافته بود که شخص من حکمران
کلیه اوبعنی اهالی افغانستان باشد دشمن فرار نمودند و فتح قسمت من گردید بعضی از مصاحبنهای
(محمد اسحق خان) تاخته نزد او رفته بودند که خبر فتح لشکر او را با و بدهند ولی مشارالیه حرف آنها را


فصل یازدهم
قبول نکرده همانجا همه را بقتل رسانیده گفته بود اینها خائن میباشند میخواهند مرا بکروسید
گرفته بدست دشمن بسپارند در پاداش خدمات نمایانی که جنرال شجاع من (غلام حیدر خان)
کرده بود نشان الماس دیگری بجهته او فرستاده او را برتبه سپه سالاری ترکستان ارتقا
دادم و حالا هم دارای منصب مذکور میباشد
بعد از این شکست (محمد اسحق خان) بچندین جهات بجهته من لازم شد بترکستان بروم و جهات
عمده آن این بود اولا ولایتر ابخوبی منظم نموده کارهای حکومتی آنجا را که از چندین سال بکلی
سپرده (محمد اسحق خان) بود دایر نمایم ثانیا بجهته تبعید بعضی اشخاص خائن نمک بحرام مثل سلطان خان
که در کمک دادن (محمد اسحق خان) شامل بوده است اقداماتی نمایم تا دیگر اسباب فساد
و زحمت در مملکت فراهم نیاید ثالثا بمن اطلاع رسیده بود که یکی از دول همسایه در فراهم
آوردن اسباب این شورش انگشتی داشته است و این امر (محمد اسحق خان) را جری
کرده بود که شورش نماید رابعا بمن اطلاع داده بودند که بعضی از صاحب منصبهای بزرگ لشکر
من که در ترکستان بوده اند رفتارشان نسبت بمن صادقانه نیست و اگر (اسحق خان)
اینقدر کم جرأتی نمیکرد با و ملحق شده بودند ولی از اظهار این معنی مشعوفم که اینجزء کذب ثابت شد
چنانچه در همان نقطه شخصا در اینباب تحقیقات بعمل آوردم دانستم این فقره بی اصل بوده است
نیز خیال داشتم بهرات رفته استحکامات قوی در آنجا و تمام سرحدات شمالی و مغربی خود
بجهته منع تخطیات روسها احداث نمایم ولی این خیال بواسطه عدم پول بخوبی صورت نگرفت
زیرا که گمان میکردم دولت هندوستان بمن امداد خواهد داد چون مددی نرسید هر قدر
ممکن بود از مالیات مملکت خودم بجهته تعمیرات دفاعیه خرج نمودم از جمله این تعمیرات قلعه عمده و خیلی
معتنابی در ده وادی نزدیک مزار شریف تازه ساختم این قلعه در تمام مملکت بزرگترین و محکمترین
قلاع است قلعه مذکور سرکوهی واقع است که مشرف و مسلط بر دره میباشد که راه بزرگ
غلام


فصل یازدهم (۲۲۷)

خاک روس و شهر بلخ که پایتخت ترکستان است از وسط آن درّه میکذرد پسر خودم
(حبیب الله خان) را بنیابت خود بکابل کذاشته در ماه صفر سنه هزار و سیصد و شش
موسم پائیز خودم عازم مزار شریف کردیدم و تا ماه ذیحجه سنه هزار و سیصد و هفت از انجا
مراجعت نکردم در اینوقت که بترکستان اقامت داشتم نوکر قدیم و خیلی با امین و وفادار من
(جنرال میراحمدخان) که از جانب من در هندوستان سفیر بود وفات یافت و (لاردلنسدون)
که بعد از (لارد دفرین) بفرمانفرمائی هندوستان سفیر و مأمور شده بود با من مکاتبه نموده در باب
امورات داخلی افغانستان بمن مصلحت داد چون صلاح او را نمیتوانستم بپذیرم احتمال
دارد از این بابت مکدر شده بود در اینباب در موقع خودش مذاکره خواهم نمود سلطان مراد
قندوزی هم فرار نموده در ترکستان مستقرنی روس (باسحاق خان) ملحق کردید و حالا هم در انجا
میباشد زمانیکه در مزارشریف بودم اهالی بدخشان هم شورش نمودند انها را تنبیه کردم دیگر
اسباب تشویش بجهه من فراهم نیاوردند در زمان اقامت ترکستان واقعهٔ دیگری هم افتاد در ماه
ربیع الثانی سنه هزار و سیصد و شش روزی مشغول دیدن سان عساکر مقیم مزارشریف بودم در
بین یکی از سربازها کلوله از تفنک خود بطرف من خالی نمود چیزی نمانده بود کشته شوم وقتیکه
جان بسلامت ببر بردم سریست که نه خودم نه انهایکه حاضر بودند توانستیم بفهمیم چراکه فهمیدن
اینمعنی ناممکن است که چطور کلوله تفنک وسط صندلی که روی آن نشسته بودم سوراخ نموده است
و بعوض اینکه از بدن من بکذرد بغلام بچه که عقب سر من ایستاده بود خورده او را سخت مجروح
نموده این صندلی را بطور یادکار نکاه داشته ام من شخص قطوری هستم و صندلی مذکور انقدر
وسعت داشت که برای نشستن من مکفی بود اسباب حیرت است که چطور کلوله از گذشتن از
سینه من خطا نمود چنین است هر کاه خداوند خواسته باشد جان شخصی را محافظت نماید هیچکس نمیتواند
او را تلف کند چنانکه کشته اند اگر تیغ عالم بجنبد زجای نبردر کی تا نخواهد خدای و مفاد آیه شریفه است


فصل یازدهم
۲۲۸

اذا جاء اجلهم لا یستاخرون ساعة ولا یستقدمون جهته دیگر هم که مرا محافظت مینماید اینست
ویقین دارم انمغنی از فقره که ذیل تصریح میشود در زمانیکه طفل بودم بمن گفتند شخص مقدسی طلسمی داره
که بکاغذ مینویسد هر کسی با خود نگاه ندارد هیچ اسلحه ناری یا اسلحه دیگر باو کار نمیکند اولش
این طلسم را معتقد نبودم لهذا طلسم مزبور را بگردن گوسفندی بسته امتحان کردم اگر چه
خیلی سعی کردم حیوان مذکور را بگلوله بزنم ولی بهیچ گلوله با وصدمه نزد باین دلیل ناطق
بطلسم مذکو رمعتقد شده ببازوی راست خود بسته از طفولیت تاکنون همراه
دارم اعتقادم این است اسباب حفاظت من همین طلسم شده است متأسفم بسبب انچه یک
سرباز که میخواست مرا بگلوله بزند معلوم نشد زیرا که یکنفر جنرالی که نزدیکش ایستاده بود بلانا
همانجا اورا بیکضربت شمشیر بقتل رسانید اگر چه فریاد زدم او را نکشید تا تحقیقات بوه
بعمل آید چراکه بخیال من سرباز مذکور رایکی از دشمنان قوی ومخفی من مخصوصاً باین کار واداره
اتفاق عمده دیگر که در زمان اقامت من بترکستان واقع شد این بود که از دو نفر عیال من
دو پسر متولد شدند یکی از آنها بتاریخ نوزدهم محرم سنه هزار و سیصد و هفت که
اسم او را باسم خلیفه دویم محمد عمر نهادم ودیگری بتاریخ یازدهم صفر سنه هزار وسیصد
هفت متولد شد اسم او را باسم خلیفه وداماد عزیز پیغمبر (غلام علی) نهادم این پسر حالا
بجهت تسکین قلب اهالی انجا در ترکستان میباشد تا انها او را ببیند زیرا که خودم که
پادشاه انها هستم نمیتوانم نزد آنها بمانم (محمد عمر) پسرم بمیه میباشد مشارالیه بکابل است
وبعضی اوقات مثل سایر برا در هایش بهمان ترتیباتی که مخصوص در بارخودم میباشد
بدربار برادر خودش (حبیب الله خان ) حاضر میشود بتاریخ ششم ذیحجه سنه هزارو
سیصد و هفت که بکابل مراجعت نمودم در زمان غیبت دوساله من پسرم (حبیب اللہ خان )
بطورسی عاقلانه وزیر کانه حکومت کرده بود که کاملاً برحسب میل من بوده است بپاداش
این


۲۲۹
فصل یازدهم
انجامد معاش و نشان باو عطا نمودم یکی بجهته خدمات نمایان در امورات مملکتی و یکی بجهته اینکه
شورشی را که سربازهای فوج قندهاری و هزاره برپا نموده بودند شجاعانه جلوگیری کرده بود
مشارالیه در اینموقع با کمال شجاعت رفتار نموده به تنهائی سواره در میان سربازهای
یاغی رفته بدون اینکه بترسد که باو صدمه خواهند رسانید از این رفتار دلیرانه بسربازها
ثابت کرده بود که بآنها اطمینان دارد والا بدون تحفظ جرئت نمیکرد بمیان آنها برود
و بآنها وعده داده بود تظلمات آنها را اصغا نموده غوررسی نماید باینقسم فتنه را خوابانیده
بود و نیز یکدو فقره جزئی دیگر را هم که میخواستند اغتشاش نمایند و باو اطلاع رسیده بود
که احتمال دارد این اغتشاش در جاجی و منگل واقع شود خوابانیده بود از آنوقت او را نجای
داشتم که بعوض من بدربار عمومی جلوس نماید زیراکه در تدبیر و دانائی او اطمینان کلی حاصل
کرده ام کارهای متعلق بامورات خارجه را با کارهای خیلی معتنی و مهمی که تعلق بامورات داخله
مملکت دارد بعهده خودم گذاشته ام چون اینفصل کویا برای مذاکره جنگهای داخلی و
اغتشاشات دیگر باشد در این محل در باب اموراتی که راجع باینفقرات نیست دیگر مذاکره نمینمایم
جنگ با طایفه هزاره
اینجنگ چهارمین جنگ داخلی میباشد که در زمان حکمرانی من اتفاق افتاده است اعتقادم
اینست که اینجنگ بالنسبه بجنگهای دیگر بیشتر باعث ازدیاد شوکت و قوت و قدرت
و امنیت و سلامت سلطنت من گردیده است اولا مردمان هزاره بربری قرنهاست اسباب
اسباب وحشت حکمرانهای افغانستان بوده اند حتی پادشاه اعظم (نادر شاه) که افغان
و هندوستان و ایران را بحیطه تصرف درآورده بود نتوانست طایفه هزاره را بکلی
مطیع نماید ثانیا هزاره همیشه در ولایات جنوبی و شمالی و مغربی افغانستان بمسافرین تعدی
مینمودند از وقتیکه تاخت و تاراج آنها باتمام رسیده حالت مملکت بکلی منتظم گردیده است


فصل پانزدهم

ثالثاً این طایفه همیشه حاضر بودند همینکه کسی از خارج تخطی نموده بافغانستان حمله نماید با او ملحق
شوند چون هزاره‌ها خود را شیعه میدانند و دیگران سنّی هستند اعتقادشان این است
که همۀ افغانها کافر میباشند بزرگترین امپراطورهای مغل یعنی بابر پادشاه در اوایل مائۀ
دهم هجری در (توزک) خود مینویسد من نتوانستم مخالفت این طایفه قومی در میدان جنگ بیایم
عین عبارتی که مینویسد این است (با تقسیم مشغول جنگ شدم که شبانه بغتهً بآنهاترک
و زمریخ را متصرف کردیدیم دو وقت نماز صبح برسر هزاره‌ها ریخته کاملاً آنها را کوبیدیم) نیز از تورک
بابر شاه معلوم میشود که هزاره‌ها در آنزمان هم عادی بر این بودند که مسافرین را در معابر یکه خوت
کرده بودند و کسی نمیتوانست بدون مستحفظ زیاد عبور نماید تاخت و تاراج نمایند بجهة اینکه
مطالعه کنندگان کتاب خود را در باب پوشالی هزاره قدری مطلع نمایم اظهار میدارم
که این طایفه در قلب مملکت افغانستان واقع شده‌اند و دره‌های محکم و قلا ل جبال شامخه را
که از کابل و غزنین و کلات غلجائی تا نزدیک هرات و بلخ ممتد است در تصرف دارند
علاوه بر این قطعه بزرگی که در نقطه مرکزی مملکت و بالطبع مستحکم است وطن آنها میباشد
هزارها در تمام مملکت افغانستان منتشر میباشند و بهر ولایت و قصبات و قلعه‌جات
دیده میشوند در افغانستان مثلی میگویند اگر هزاره‌های خر بارکش نبودند و از عهدۀ
کارهای ما بر نمی‌آمدند باید خود مان مثل الاغ کار خود را میکردیم هزاره‌ها طایفه مخلوطی میباشند
که آبا و اجداد آنها از اهالی مستقرات نظامی میباشند که سلاطین مغل احداث کرده بودند
در مائۀ دهم هجری (ابوالفضل) مینویسد (ابوالفضل یکی از وزرای اکبر پادشاه هندوستان
بوده است) که این طایفه بقیۀ قشون مارین خان نوادۀ چنگیز خان میباشند گمان عمومی در
افغانستان این است که اکثر سلاطین که از طرف مغرب بهندوستان تاخته‌اند رسمشان
این بوده است که اهالی مملکت خود را در امتداد راه هندوستان محل سکنی داده یورت برای


فصل یازدهم ۲۳۱

آنها معین میکردند که از عقب سر خود محفوظ باشند و بهمین جهت مغلها طایفه هزاره را از ابتدای
مغربی خاک افغانستان الی انتهای شرقی مملکت محل سکونت دادند مثل اینکه اسکندر
کبیر طایفه کافریا از خو قند و بدخشان تا چترال و حدود پنجاب محل سکونت داد و این هزاره ها
تماما اهل تشیع میباشند اکنون که اینطایفه بزرگ و زحمت کش و شجاع را با اوطان و اصلیت
آنها بمطالعه کنندگان کتاب خود معرفی نمودم بشرح و سایس و نتایج جنگ مذکور را بیان
مینمایم اگرچه عادت اینطایفه چنین بود که اسباب اخلال امنیت مسافرین را در راه
فراهم میآوردند ولی فقط بهمین مسئله بجهته من عذر موجهی نبود که اقدامات سخت در باره
آنها بنمایم برعلاوه بعضی از سرکرده های آنها نسبت بمن رفتار دوستانه داشتند که با
در عوض از من مهربانی میدیدند لکن در سنه هزار و سیصد و شش وقتیکه من در باب
طایفه بزرگ ترکستان مشوش و پریشان بودم و از راه کوهستان بمزار شریف میرفتم
یکی از طوایف هزاره موسوم (بطایفه شیخعلی) که در حدود شمالی و غربی محال بامیان سکنا
داشتند بمخالفت من بخواسته مامورین مرا از ابتیاع نمودن آذوقه و علوفه بجهته عساکرد
مالهای بنه ممانعت کرده بودند و اینفقره در سفر خیلی اسباب زحمت من شده بود
وقتی در سنه هزار و سیصد و هفت بکابل مراجعت میکردم (سردار عبد القدوسخان)
را بحکومت بامیان گذاشته باو دستور العمل دادم که سرکرده های هزاره را در اکثر اوقات
بحضور خودش دعوت نموده با نها ستمریات و انعامات و خلعتها داده آنها را تزیین
نماید که رعایای مطیع و آرامی بشوند هزاره های طایفه شیخعلی که آنها را (میرحسین) بعضی
سرکرده های دیگر اغوا کرده بودند مسلح گردیده شروع بجنگ نموده قوافل را تاخت و تاز مینمائید
ابتدای اشکالات را فراهم آوردند برعلاوه یکی از دسته های لشکر افغانی حمله نمودند از انجهته
مصمم شده لشکری بسر آنها فرستادم که آنها را شکست دادند بعضی از آنها مقتول و


فصل یازدهم
جمعي مطیع حکومت من شدند بقیه آنها را اسیر نموده بکابل آوردم لکن با اسرای کمال مهربانی
پیش آمد نصیحتشان کردم که در آتیه اسباب اغتشاش فراهم نیاورده رعایای مطیع
و باوفائی باشند و آنها را مخلصاً باوطانشان رجعت دادم در بهار سنه هزار و سیصد
هشت بعضی از هزاره با بنامی تاخت و تاراج بمسافرین نهادند مأمورین نظامی من که در
غزنین اقامت داشتند به بعضی از سرکرده‌های هزاره مخصوصاً بسرکرده‌های اوزگان
کاغذی نوشتند که اگر رعایای خودمان نمیخواهند آرام بگیرند دول اربعه همسایه این امر
را اسباب ضعف ماخواهند دانست و بدنام خواهیم شد لهذ مصلحت چنین است
شما بیعت پادشاه ما را قبول نمائید و جنگ و جدال را موقوف بدارید چون هزاره‌ها از مدت
سیصد سال رعایای اطراف خود را تاخت و تاراج نموده بودند و هیچیک از سلاطین
قدرت نداشتند آنها را کاملاً آرام نمایند خیال میکردند خیلی قومی هستند و شکست نمیخورد
خود را بقوت خودشان خیلی مغرور بودند از اینجهته جواب کاغذ مذکور را نوشته بیست
نفر از سرکرده‌های آنها مهر کردند که مضمون مراسله بقرار ذیل بود اگر شما افغانها بقطاً
امیر جسمانی خود مغرورید ما با ستظهار امیر روحانی خود یعنی صاحب ذوالفقار مغرورتر میباشم
(چون شیعه هستند مقصودشان این بود که بعد از خدا حضرت علی میباشد در مراسله مذکور
مدلل داشته بودند که حضرت علی از من قوی تر است شکی نیست حضرت علی پیشوای روحانی
ما و خلیفه پیغمبر ما میباشد و از روح پاک او خیلی استعانت بما میرسد ولی اینهم یقین است
استعانت مذکوریه هیچوقت بمردان شریر و یاغی نمیرسد نیز در مراسله مذکور نوشته بودند ای
مأمورین افغان چرا در مراسله خود اظهار داشته‌اید چهار دولت همسایه شما میباشد چرا نگفتند
پنجدولت همسایه شما میباشد زیرا که دولت ما را هم باید شامل میکردید بجهته خوبی و سلامتی خود
تان بشما صلاح میدهیم که باید از ما دوری بجوئید


فصل یازدهم
۲۳۳
پس از ملاخطۀ اینمراسله در بهار سنه هزار و سیصد و هشت (سردار عبدالقدوسخان) را
بالشکری از بامیان (جنرال شیر محمد خان) را از هرات و (جنرال زبردست خان) را از ترکستان
برای تنبیه طایفۀ هزاره مقرر داشتم (سردار عبدالقدوسخان) که براین سه نفر صاحب منصب
رئیس مقرر داشته اقتدار کامل باو دادم بسبب سختی کوهها وعدم راهها تصرف استحکامات
هزاره با خیلی صعب بود ولی (سردار عبدالقدوسخان) شجاعانه و عاقلانه جنگیده دشمن را مغلوب
نموده شهرا و زرکان که محکمترین مرکز هزاره ها بود متصرف گردید بعد از این شکست اکثر سرکردگان
اطاعت مرا قبول نمودند و سردار مذکور آنها را بحضور من بکابل فرستاد بهمه آنها ئیکه بحضور
آمدند وتقصیر پانصد نفر میشدند با کمال ملایمت و نهایت مهربانی رفتار نمودم چرا که میدانستم
قرنها گذشته که اینها مطلق العنان بوده اند نخواستم بآنها سختی نمایم بلکه سعی کردم آنها را بمهربانی
جلب نمایم بهمه آنها خلعت های فاخره داده بهر یک از آنها یکهزار الی دو هزار روپیه نقد انعام
دادم و این انعام تلافی ضرر زراعت و محصول آنها را در زمانیکه مشغول جنگ بودند بجوی
مینمود بعد آنها را مرخص کردم با وطان خود مراجعت نمایند هزاره ها در زمستان آرام بودند
ولی در بهار سنه هزار و سیصد و نه با کمال اشتداد بنای یاغیگری را گذاشتند (محمد
عظیم خان هزاره) که لقب سرداری باو داده بودم که رتبه اش با خانواده سلطنتی مربوط و
باشد و او را بحکمرانی هزاره مامور کرده بودم غدارانه با یاغیها ملحق گردید در حقیقت در این
اغتشاش دویمی محرک بزرگ همین شخص بود اینشخص مامور معروفی بود که خودم او را
آنجا فرستاده بودم و بعموم هزاره ها کمال نفوذ را داشت لهذا بر حسب دعوت او با
جمعیت زیاد بمخالفت من برخواستند اینمرتبه هزاره ها از پیشتر محق تر بودند شخص خائنی دیگ
موسوم (بقاضی اصغر) که رئیس روحانی و پیشوای مذهبی هزاره شمرده میشد در این اغتشاش جا
(محمد عظیم خان) گردیده بود ایندفعه در بندهای بین کابل و قندها روسا یر نقاط ولایتها را بستند


فصل یازدهم
که مانع از حرکت عساکر من بشوند (بجنرال امیر عطا خان) هراتی که با لشکر زیاد در کابل بود و تقریباً
هشت هزار نفر میشدند حکم دادم از طرف غزنین بسر هزاره با حمله ببرد و (محمد حسینخان) سر کرده
هزاره ها که یکی از مستخدمین شخصی من و دشمن (عظیم خان) بود حکم دادم از طرف جنوب با آن ملک
بکرام حمله ببرد یاغیها شکست خورده (محمد عظیم خان) را اسیر نموده با عیال و اطفال بکابل
آوردند مشارالیه در محبس فوت شد پس از این فتح که (محمد حسینخان) هزاره بکابل مراجعت
نمود بقدری با مشارالیه بطور مهربانی رفتار نمودم که نشان الماس و کلاه شاهزاده گی باو عطا
کردم در حقیقت از سایر امالی طایفه مشارالیه را بیشتر مقرر داشتم علاوه براین او را بحکومت
هزاره منصوب نمودم چون (سردار عبد القدوسخان) سخت نا خوش بود او را بکابل احضار نمودم
که اطبای من او را معالجه نمایند این (محمد حسینخان) خائن که بجهته خدمات گذشته او در حکومت
او را باینمقام عالی در هزاره جات ارتقا داده اینقدر امتیازات باو داده بودم بمخالفت من برخاست
مشارالیه بهمین قدریکه هزاره های تازه مطیع شده را بجهته شورش تحریک نماید قانع نگردید
هزاره های بهسود و سرخ سنگ را که بطرف شمال و غزنین سکونت داشتند و همیشه رعایای
وحشی صفتی بودند اغوا نمود که شورش نمایند و اینها هم ادوات حربیه و قورخانه و شمشیرهای
دوستی را تاراج نموده اینمرتبه آتش شورش در تمام ولایت هر جائیکه طایفه هزاره بودند
مشتعل گردید باندازه که اکثر اشخاصیکه از این طایفه در کابل محبوس بودند و کسانیکه مستخدمین شخصی
من بودند و بآنها مثل نوکر های محرم خود خیلی مهربانی داشتم فرار نموده با شورشیان
ملحق گردیدند اهالی (ده افشار) و هزاره های قلعه جات اطراف کابل با دشمن ملحق شدند خانهای
قزلباشان داشته ام هزاره ها در تمام مملکت با جمعیت افاغنه مخلوط میباشند بیم کلی داشتم مبادا
شورش عمومی برپا شود و در همین اوقات دولت هندوستان سختی مینمود که سفارت خود را
بریاست (لارد رابرتس) با لشکر زیاد بکابل بفرستند و از این اقدام اهالی افغانستان

همچنین


فصل یازدهم
۲۳۵
چنین تصور مینمودند که بسبب اینکه نمیتوانم شخصاً از عهده شورشیان برآیم انگلیسها میخواهند افغانها
بتصرف خودشان بیآورند از طرف دیگر بعضی اشکالات در میمنه در کار فراهم آمدن بود (محمد اسحق خان)
با جور هم اسباب تشویش شده عساکر مقیم (جلال آباد) را تهدید مینمود دولت هندوستان
نمیگذاشت اوراتنبیه نمایم مجبور شدم تمام اقداماتیکه ممکن بود بجهة جلوگیری این اغتشاش
عمومی و پریشانی بعمل بیآورم لهذا (بجنرال غلام حیدر خان سپه سالار) حکم دادم هر قدر لشگر که
میتواند جمع نموده از ترکستان حرکت نماید و باین لشگر حکم داده بودم از طرف شمال و مغرب بر
هزاره ها حمله نمایند و لشگر دیگری بسرکردگی (سعد الدینخان) حاکم هرات از هرات حرکت نماید
و (سردار عبدالله خان) را از قندهار و (جنرال امیر محمد خان) تگابی را از کابل فرستادم که از طرف
جنوب و مشرق حمله نمایند باین قسم از همه طرف بیاغیها حمله ببرند دیگر سرکرده های افاغنه چندین مرتبه
استدعا کرده بودند که بمخارج خودشان جمعیتی از اهالی مملکت فراهم اورده بکمک هزاره ها که انهارا
دشمن ولایت و دین خود میدانستند بروند لکن بآنها اجازه اینکار را نداده بودم در انوقت
حکم عمومی دادم که هر شخصی برود در تنبیه شورشیان کمک نماید عساکر مسلح و ایلجاری که
حاضر خدمت شده بودند تعدادشان سی هزار الی چهل هزار اشخاص جنگی بود که از اطراف
بسرکردگی خوانین ورؤسای خود عازم ولایت هزاره شدند قبل از رسیدن این جمعیت
ایلجاری (غلام حیدر خان سپهسالار) و (سعد الدینخان) و (سردار عبدالله خان) که با یکدیگر
ملحق شده بودند و میخواستند باتفاق (جنرال امیر محمد خان) هم بکمال شجاعت و مهارت جنگیدند
و دعساکر متفقه شورشیان را شکست کامل داده (محمد حسنخان) هزاره خائن و (رسولخان)
که یکنفر از مدبرین هزاره بود و (تاجیخان) میر هزاره معروف (بسنگ خورد) را با چندین نفر دیگر
از میرها و خوانین جنگجو یانرا اسیر نموده تمام این اسرا را بکابل آوردند و ولایت از وجود تمام این
اشخاص مفسد پاک شد اهالی انجا حالا آرام و با امنیت در رعایای مطیع هستند و تمام تشویش مهم


۲۳۶
فصل یازدهم
شورش با نجام رسیده است اکنون احدی پیدا نمیشود که مردم را بشورش تحریک نماید
چرا که هیچ شخصی وجود ندارد بعد از مراجعت (جنرال امیر محمد خان) بکابل او را بمرتبه جنرالی اول
در نظام سرافراز نمودم و حکومت شهر کابل و ریاست وعمارات سلطنتی و ادارات
شخصی خودم را باو سپردم و این بزرگترین امتیازی است که در افغانستان بصاحب منصب
نظامی داده شود حتی از منصب سپهسالاری خارج از کابل هم بزرگتر است و این جنرال شجاع
بجهته فتح نمایانی که کرده بود استحقاق این امتیاز را داشت به مابقی صاحب منصبها ئی که در
اینجنگ خدمت کرده بودند بر حسب خدماتشان پاداش دادم بعضی از هزاره ها استدعا نمودند
آنها را مجدداً بولایتشان مامور نمایم ولی خیال میکنم این شعر مناسب حال من و هزاره ها
میباشد که گفته اند تا تو را دم مرا پسر یاد است دوستی من و تو بر باد است میتوان گفت
این جنگ هزاره ها آخرین جنگ داخلی بود که در افغانستان واقع شد و قویاً امید دارم
دیگر هم جنگ داخلی در این مملکت نبوده باشد چرا که بخیال من فقط این است که امنیّت عمومی و داخلیه
مملکت بسته بتدبیری است که من اختیار نموده ام رعایای افغانستان اینقدر کسب دانش
نموده اند که فوائد امنیت و ضرر جنگ و اغتشاش را میدانند رجای واثق دارم که رعایا
من در زمان آتیه بطوریکه باید و شاید آرام بوده باشند در اینفصل که متعلق بجنگهای داخلی بود
لازم ندانستم تمام زد و خوردهای جزئی را بنگارم مثلاً جنگ طایفه شنواری و قطاع الطریقهای سرحدّی
و (خمار خان جندول) این زد و خوردها چندان معتنابه وند ولی باید دو یا سه زد و خورد هائیکه
بین مامورین من و روسها واقع گردیده بیان نمایم این زد و خورد ها علاوه بر جنگ چخده که
خیلی معتناً و قبلاً بیان داشته ام میباشد
در بهار سنه هزار و سیصد و نه (کرنیل یانوف) همان صاحب منصب روس که در ماه ذیحجه
سنه هزار و سیصد و هشت کاپیتان (ینگ ہسبند) صاحب منصب انگلیس را گرفته بود بطرف شغنان
که ہم ...


فصل یازدهم (۲۳۷)
پیش آمده و در ماه ذیحجه سنه هزار و سیصد و نه با دسته عساکر افغانستان که تحت حکم کاپیتان (شمس الدینخان) بودند در مقام موسوم (به سومه تاش) که بطرف مشرقی پامیر کول واقع است مقابله گردیده (کرنیل یانوف) بصاحبمنصب من کاپیتان (شمس الدینخان) حکم داد که از انجا خارج شده نقطه مزبور را باو واگذارد کاپیتان مذکور جواب داد من نوکر افغانستان هستم و فقط مطیع اوامر آقای خود خواهم بود نه مطیع مامور روس کرنیل روس مشتی بصورت مشارالیه کوبیده اینحرکت توهینی بود که صاحب منصب افغانستان نمیتوانست ازان بغض نظر نماید لهذا حینی که کرنیل یانوف شمشیر خود را میکشید کاپیتان مذکور شش لوله خود را بطرف کرنیل یا نوف خالی نمود گلوله از کرنیل مذکور رد شده بکمر بندش خورده و از کمر بندش گذشته سربازی را که پهلوی کرنیل ایستاده بودند زخمی نمود انرا تخته جنگ واقع گردید با وجود که افغانها همهجته ده دوازده نفر بودند و جمعیت کرنیل (یا نوف) زیاد بود و ممکن نبود با طرفی که اینقدر قوی باشد جنگند بازهم با شجاعت عادی خودشان کاپیتان (شمس الدینخان) و سربازهای افغانی او جنگیدند تا همه آنها در آنجا کشته شدند با وصف اینحرکت بیجا و خلاف قانون که از روسها صادر شد هیچ اقدام مؤثرا نه از طرف دولت انگلیس بعمل نیامد چون خودم هم بشرایط عهد نامه خود مقید بودم نمیتوانستم مستقیماً با روسها طرف شوم اینواقعه را هم از قبیل همان واقعات میتوان شمرد که در پنجهده) اتفاق افتاده بود در زمان اغتشاش هزاره با هم یکی از صاحب منصبهای روس مستقیماً داخل خاک افغانستان گردید که اینحرکت هم صریحاً خلاف معبود بود ولی وقتی مشارالیه دید بعضی از مامورین افغانستان ملتفت حرکات او هستند متعذر شد باینکه مست بوده است
در ماه ربیع الاقل سنه هزار و سیصد و یازده چون مامورین روس شنیدند (سرماتیمردونید از جانب دولت انگلیس بسفارت بکابل میآید یکدسته از عساکر خود را میرغابی که یکی از شعبه های


فصل یازدهم
۲۳۸
افغانی بدخشان میباشد فرستاد عساکر افغانستان را که ساخلو آنجا بودند تهدید نمودند
محض اینکه اینخبر را شنیدم فوراً (بسر مار تیمردورند) که در اینموقع (بجلال آباد) که بمن پشاور
و کابل است رسیده بود اطلاع دادم و نیز دولت هندوستان را هم مطلع نمودم (سرمار تیمردورند)
مستعجلاً جواب فرستاد و موکداً بمن مصلحت داد که بجنرال خودم (سیدشاه) که نزدیک مرغابی
بود حکم بدهم با روسها که میخواستند این شهر را هم حسب المعمول عنفاً تصرف نمایند جنگ نمایند
من میدانستم اگر روسها را بکار خودشان وا بگذارم شهر بشهر را پشت سر هم گرفته و بعساکر من که
در سرحدات میباشند حمله خواهند نمود و آنوقت جلوگیری از آنها اشکال دارد ولی خوشبختانه
اینمرتبه مأمورین افغانستان و روسی درسی بر وسها اموختند و بآنها نمودند که همیشه نمیتوانند بموجب
میل خودشان رفتار نماید (جنرال سید شاه خان) بآتش فشانی زیاد جواب توپ روسها
دادند روسها همین که دیدند سربازهای من آماده کارند و ایندفعه بازیچه نیست عقب نشسته
فتح را تماماً بافغانها دادند اینفتح بر شئونات لشکر افغان خیلی افزود و از آنوقت معلوم میشود
روسها تنظیمات خود را در خاک افغانستان موقوف نموده اند و این اتفاق آخرین زدوخورد
جزئی بود
بنا بر معاهده که (سرمار تیمردورند) در سنه هزار و سیصد و یازده منعقد شده بود چندین محالاتی که
از افغانستان مجزّاً شده تحت نفوذ انگلیسها گذشته شده بود اهالی آنها بمخالفت دولت
هندوستان برخواسته جنگ سختی نمودند خوشبختانه آنهائیکه رعایای من محسوب میشدند
غیراز وزیریها که برحسب معمول قدیمه هر تپه خود را بعمل آوردند و نتوانستند ضرری عائد دارند
ما بقی بموجب معاهده که شده بود بدون زحمت مطیع من شدند ولی طایفی که بمخالفت من جنگیدند
اهالی کافرستان بود چون ولایت کافرستان بموجب عهدنامه (سرمار تیمردورند) مقرّر
شده بود جزو افغانستان باشد میخواستم بقوه قهریه تصرف کنم خیالم این بود اهالی آنجا برحسب
و بموجب


فصل یازدهم
۲۳۹
و مهربانی رعایای آرام خود نمایم بجهة پیشرفت اینمقصود چندین مرتبه اکثر سرکرده‌های آنها را بكابل احضار نموده نقدینه زیاد و دیگر انعامات بآنها داده آنها را عودت دادم یا مراجعت نمودند اینحسن سلوک مرا باین اهالی وطن خود انتشار بدهند لکن اینطایفه اینقدر وحشی بودند که زنهای خود را با ماده گاوهای افاغنه اطراف معاوضه مینمودند و از اینسبب که آیا قیمت زن بستی تولید نزاع میشد اینطایفه قدر مهربانی مرا ندانسته با پولی که خودم بآنها داده بودم تفنک ابتیاع نمودند که در جنگ بمخالفت من استعمال نمایند در اینوقت دولت روس پامیر را متصرف گردیده از چندین نقاط بکافرستان نزدیک شده متصل پیش میآمدند تامل پیشتر از این در اینباب بیمفایده میدانستم جہانیکه مرا واداشت در لشکر کشیدن بکافرستان قدری تعجیل نمایم این بود اولا خیال نمودم که اکثر روسها کافرستانرا بیخونریخته متصرف شوند ادعا خواهند نمود که اینولایت مطلق العنان میباشد و از اینجهت خواهند گفت ما در نگاهداری ولایت مذکور محق هستیم ویقین داشتم بعد از اینکه ولایت مذکور را متصرف شوند اشکال دارد که آنها را بتخلیه آنجا مجبور نمایند ثانیاً چون اکثر قصبات افغانستان در محالات پنجشیر و لغمان و جلال آباد در ازمنه قدیم در تصرف کافریها بوده است شاید روسها آنها را ترغیب نمایند که متصرفات قدیمه خود را از حکمرانهای افغانستان استرداد نمایند و باینقسم اسباب عجزه دولت افغانستان فراهم خواهد آمد چرا که بهانه بدست روسها خواهد افتاد که با فغانستان مداخله نمایند ثالثاً اینطایفه چنانکه که تمام حدود مشرقی و شمالی افغانستان بامتداد شرقی و غربی افتاده‌اند اگر یکوقتی دولت من با مملکت دیگری جنگ داشته باشد اینها از عقب سر خیلی اسباب تشویش خواهند بود و نیز بجهة تجارت و افتتاح راهها از (جلال آباد) و (اسمار) و کابل بطرف نقاط نظامی فغانستان که در شمال و مشرق مملکت واقع است خیلی مهم میدانستم که اینطایفه مغلوب نمایم دلیل آخری که بجهة مغلوبیت آنها از جهات دیگر کمتر اهمیت نداشت این بود که

مارا در دست میگیرد و اسباب تبعیت


۲۴۰
فصل یازدهم
اینطایفه همیشه با افاغنه اطراف مشغول زدوخورد بودند و از هر دو طرف جمع کثیری بقتل
میرسید و طریقه زشت برده فروشی هم شیوع داشت و اینها چنان طایفه شجاعی بودند که
میدانستم هر در زمان تحت حکومت من سربازهای نظامی خیلی کارآمد خواهند شد بجهات
مذکوره فوق مصمم شدم که کافرستان را مسخر نمایم ولی قبل از اقدام باینکار باید توجه خود را بمسئله تهیه
و موقع مساعد جهتة لشکر کشیدن بولایت مذکور معطوف میداشتم فقره تهیه کار مشکلی نبود ولی
مسئله دیگر محتاج بتعمق زیاد بود بعد از غور و تفکر خیالم بر این قرار گرفت که باید لشکرم در موسم
زمستان وقتیکه برف زیاد قلل جبال را فرا گرفته باشد حمله آور شوند دلایلی که بجهته منتخب
داشتن زمستان برای حمله نمودن داشتم بقرار ذیل بود اولاً میدانستم که کافر یها با نظرا
شجاع تربیت شده من در میدان فراخ نمیتوانند و نخواهند جنگید بلکه بقلل جبال
صعود خواهند نمود و بردن توپهای بزرگ بانجا خیلی اشکال خواهد داشت ثانیاً خیال کردم
اگر وقتی گذارها باز باشد حمله نمایم آنها بخاک روس رفته سعی خواهند کرد روسها را تحریک
نمایند بحمایت آنها بخواسته ولایت آنها را برای آنها پس بگیرند و در انصورت روسها دما
تسلط در ولایت مذکور باقسام محالاتی که بطرف شمالی و مشرقی افغانستان واقع است
خواهند نمود ثالثاً کافریها طایفه شجاعی میباشند و اگر در تابستان بآنها حمله نمایم جنگ سخت
خواهد شد و آنوقت از هر دو طرف نفوس زیادی تلف میشوند لهذا قرار دادم وقتی آنها در
موسم پاییز و زمستان بخانهای مخمور باشند بدون اینکه آنها را موقع جنگیدن زیاد داد
شود بر انها یورش ببرم رابعاً عادت بعضی کشیشهای مذهب عیسوی چنین است نقطہ
که موقع بدستشان بیاید مداخله مینمایند خیال کردم این کشیشها در باب تسخیر کافرستان جهتی
بجهتة فراهم خواهند آورد لہذا لازم بود وقت را از دست نداده قبل از اینکه اینخبر بممالک خار
منتشر شود جنگ را با رسانیده ولایت مذکور را بحیطه تصرف در آورم اشخاصی که در بعضی از ولایات


فصل یازدهم (۲۴۱)

انگلیس مقالات دقیقانه در اینباب مطالعه نموده اند خواهند دانست خیالاً من بخطا نبوده
است لهذا به تسخیر کافرستان تهیّه‌جات ذیلرا بعمل آوردم در پائیز جمعیت زیادی از نظام
با ادوات حربیّه و قورخانه و آذوقه در چهار نقطه جمع نمودم دسته بزرگ این لشکر تحت حکم
(کاپیتان محمّدعلیخان) بود و چنین قرار داده شد که ایندسته از راه پنجشیر تقویم
که قلعه محکمتری و مرکزی کافرستان بود بروند بسته دویمی قرار شد که بسرکردگی (جنرال
غلام حیدرخان چرخی) از اسمار و جنرال بروند دسته سومی از بدخشان بسرکردگی (جنرال
کتان خان) برود دسته جزئی دیگر از لغمان بسرکردگی حاکم لغمان و فیض محمّد چرخی بروند
اینچهار دسته حاضره و منتظر بودند که هر وقت حکم شود حرکت نمایند چون اینچهار نقطه که در آنجا
لشکر جمع شده بودند در حدود افغانستان میباشد و از اینجهت همه وقت نقاط مقنّنات
نظامی است هیچکس گمان نمیکرد که در این تهیّه مقصود مخصوصی در نظر است و با ملاحظه اخیری
که حمله‌بردید هیچکس گمان نداشت که مقصود از این جمع‌آوری لشکر اینست که بکافرستان
یورش برده حمله‌نمایند لهذا روزی در زمستان سنه هزار و سیصد و سیزده حکم
دادم که اینچهار دسته‌لشکر کافرستان را از همه طرف احاطه نموده به‌یکوقت یورش نمایند
این تدبیر بطور خوب از پیش برده شد و در ظرف چهل روز تمام ولایت کافرستان مسخّر
گردید در بهار سنه هزار و سیصد و سیزده لشکر بکابل مراجعت نمودند وقتی کشیشهای مسکوی
اینخبر را شنیدند هیجان زیادی در انگلستان برپا نموده اظهار داشتند کافرها عیسوی هستند
ما میباشند لکن من هیچ عیسوی در میان آنها پیدا نکردم دین این کافرها که در باب
آن در کتاب دیگری نوشته و مذاکره نموده‌ام ترکیب عجیبی از بت‌پرستی قدیم و عقاید باطله
بود کافرها نیگز شجاعانه جنگیده و در ولایت خود اسیر شده بودند آنها را از آنجا حرکت داده
محال موسوم به لغمان را که نزدیک کابل و هوای آنجا مطبوع و خیلی مشابهت بهوای مملکت


(۲۴۲)
فصل یازدهم
خودشان داشت بآنها دادم و بجهت تدریس آنها چند باب مدرسه مفتوح نمودم لکن چون اینها
طایفه شجاعی میباشند تقریباً تمام جوانان آنها بجهة خدمت نظامی تربیت میشوند تعداد
زیادی از سربازهای افغانستان که میعاد خدمتشان با تمام رسیده و جمعی دیگر از طوایف
جنگجوی افغانستان به کافرستان رفته در آنجا سکونت اختیار نموده اند خیالدارم در تمام
سرحدات آنجا قلعه های محکم بجهت حفاظت حدود شمالی احداث نمایم وقتی کافرها در انقلا
سکونت داشتند این سرحدات ضعیف و بکلی غیر محفوظ و مستهل روسها بود چون روسها
پامیر را متصرف بودند این سرحد هم در قبضه اقتدار آنها بود و خیال دارم قلعه قلوم را
که در قلب مملکت کافرستان در نقطه خیلی مستحکمی واقعست محل نظامی بجهت اقامت دسته
بزرگ لشکر خود در حدود شمال مقرر نمایم و در آنجا ذخایر زیاد از ادوات حربیه و قورخانه تهیه
خواهم نمود مطالعه کنندگان کتاب من مایل خواهند بود از شنیدن اینفقره که سنگی در یکی
دروازه قلوم پیدا شد که روی آن عبارت ذیل محکوک شده بود (امیر تیمور پادشاه بزرگ کابل
اول فاتح مسلمانی بود که ولایت اینطایفه سرکش را تا این نقطه مسخر نمود ولی قلوم را بسبب
استحکام آن نتوانست متصرف شود) سرکرده لشکر من کاپتیان (محمد علیخان) عبار
ذیل را زیر همان سنگ حک نمود (در عهد امیر عبد الرحمن خان غازی در سنه هزار و سیصد
سیزده هجری تمام کافرستان با قلوم مسخر گردید و اهالی آنجا دین مبین پاک اسلام
را قبول نمودند جاء الحق وزهق الباطل ان الباطل کان زهوقا) در این جنگ مثل جنگ با
هزاره ها جماعه اسلامی افغانستان بمیل خودشان حاضر خدمت شده بودند و نیز اظهار میدارم
که در عهد من این جنگ آخرین افغانستان بوده است
فصل دوازدهم
در باب فراریها و مهاجرین افغانستان یکفقره دیگریست که در زمان حیات خود در خیلے بنانا


فصل دوازدهم
(۲۴۳)
میدانم و دور نیست بعد از وفات من برای استحکام حقوق پسرم بتخت سلطنت افغانستان
خیلی اهمیت داشته باشد و آن این است که بهر وسیله ممکن بوده است سعی کرده ام تعام
حکام و رؤسای ممالک افغانستان را در دربار خودم زیاد نمایم و نیز سه ر ا جنبانان خوان
رقبای خود را چه از هندوستان و چه از روسیه در کابل جمع نمایم اکثر این اشخاص حسب
الحکم من نوکرهای مقرب پسرم میباشند مصاحبت اینها بایندرجه محرمیت بهمرسانیده که
اکثر آنها دوست خیلی نزدیک پسرم میباشند و این دوستان بخند او نهایته مفید واقع خوهندشد
نه فقط در صورت لزوم مشاورین مجرب او هستند بلکه نفوذ آنها بجهت از دیاد تعداد بستگان خانوانی
من خیلی مقتضابوده و خواهد بود این رؤسا بیکار قسم متندو لا اشخاص میباشند که در حدود شمالی و سر
افغانستان حکومت داشته اند چون ولایات آنها را دولت روس متصرف شده ایثات
من پناه آورده اند مثل (میر شهر اب) یک حاکم سابقی تلاب و خانواده او و (شاه محمود) حکمرانی
سابقی در و از خانواده او (توره اسمعیل روشناق) پسر امیر بخارا و چندین نفر دیگر ثانیاً بعضی سردانان
همان نقاط مثل خانواده (میر یوسف علی) و (میر جهاندار) و خانواده و اقوام (میر حکیم) که دلا نیست
خودم در اوائل سلطنت خودم متصرف شده م ثالثا اشخاصی که با دولت انگلیس جنگیده یا از روسی انگلیر رنجید
خاطر گردیده و بمن پناه آورده اند مثل (حمزه خان) و (میر مرادعلی) و دیگر رؤسای سرحدی رابعا اشخاص
از افغانستان فراری یا کسانیکه از جملہ ان حامیان بعضی از رقبای خانواده من بوده اند و اینگونه اشخاص
ی پنج قسم منقسم میباشند اولا اشخاصی که ازخود جمعیتی علیحده داشته اند مثل (سردار نور علیخان) و دیگ
پسرای والی (شیرعلیخان) والی سابق قندهار که از هندوستان آمده حالا با من هستند (سردار محمدخان
که با قطاع الطریقهای شنوار می جنگیده بود مشارالیه هم در هندوستان بود ولی حالا در دربار من قادند
(سردار ابراہیم خان) پسر مرحوم (امیر شیرعلیخان) که هنوز در هندوستان کی دوست موظف منگلی میباشند
(سید احمد خان کنری) که حالا با من است (سردار علیم محمد خان) و مابقی پسرای عمویم (سردار ولی محمدخان) ونسیه


فصل دوازدهم

ثانياً قسم دویمی اشخاصی هستند که حامی و بستگان (محمد ایوبخان) که از تمام رقبای من بقدری هراسان
بیشتر نبوده است میباشند لزومی ندارد اسامی آنها را یک بیک بیان نمایم ولی همه آنها غیر از چند نفری
او را واگذاشته اند و در میان آنها هم کمتر اشخاصی هستند که از من مواجب نمیگیرند و از مشارالیه نابرا
نیستند ثالثاً اشخاصی که حامی (محمد یعقوبخان) بوده‌اند و بعضی از آنها داخل خدمت من شده‌اند
در حقیقت هیچ شخصی که اهمیت داشته باشد با او نیست همچنین همراهان (محمد هاشمخان) غیر از چند نفر
نوکرهای باطنی قابل باقی از نزد او رفته‌اند رابعاً قسم چهارمی اشخاصی هستند که بهندوستان یا روسیه یا ترکستان
متصرفی روسها مهاجرت کرده‌اند که از خود جمعیتی نداشته و بدسته دیگری هم بستگی ندارند این اشخاص یا بجهت
جرمتی از افغانستان فرار کرده‌اند یا اینکه خودم آنها را بسبب بدرفتاریشان از مملکت اخراج کرده‌ام ازین
قبیل اشخاص کمتر هستند که بمحض اینکه عریضه بمن نوشته‌اند آنها را عفو نموده مراجعت باوطان و خانهایشان
داده‌ام خامساً قسم پنجم اشخاصی میباشند که با (محمد اسحاقخان) کمک بجرام بعد از اغتشاش او در سنه هزار
و سیصد و شش چنانچه بیان داشته‌ام فرار نموده‌اند برادرهای مشارالیه در اینوقت نزد من مستخدم میباشند
و بباقی همراهان او هم کاملاً توجه دارم اینها هم باوطان خودشان مراجعت نموده و در زمان آتیه رعایای من رام
خواهند بود باینقسم هیچ رقیبی بجهت تخت سلطنت افغانستان باقی نمانده است که امنیت سلطنت میم را
مختل نماید اینمعنی واضحست که اگر شخص شجاعترین هم یکی از دولتهای بزرگ تحریک نماید که بمخالفت افغانستان
تنهایی بدون دیگر همرانان نخواهد توانست کاری از پیش برد من خوب میدانم که سیاسی دانها ازین
پیس پرچه مقصود داند که رقبای سلاطین همسایه را در دست خودشان نگاه میدارند تا در صورتیکه
سلاطین مذکور تکالیف آنها را قبول ننمایند بر آنها مسلط باشند ولی درختی که ریشه هایش منقطع شده باشد کجا
توانست سرپا بایستد و عمارتی هم بدون پایه نمیپاید امیدوارم پسرهایم از این تدبیر از من پیروی نموده
بمصالح حسن عمل خواهند نمود و تمام اشخاص متعنا به را که از ولایات همسایه مملکت آنها پناه می درند نگاهدا
نمایند زیرا که اینگونه اشخاص همیشه مجرای اینها و نیز بجهته مخالفت دشمنهای آنها فائده خواهند داشت و