١١٦
فصل چهل وسوم
تفصیل خبر مسافرت شهزاده سلطان محمود
درانی
بدارالاماره بخارا
مرادبیگ پادشاه بخارا سابقا علیه سلطنت درانی چند بار بعزم مقابله برخاسته و منهزم شده
از حواشی امپراطوری افغانستان که میخواست اندک استیلایا بد در هر پیش آمد عقب نشسته
بتادیۀ غرامات و تقدیم تحف شاهوار مکلف شده بر گشته است .
در این فرصت که موکب شهنشاه زمان از لاهور به پشاور و از پشاور بکابل و از راه کابل
بقندهار و از انجا بهرات نزول اجلال فرمود در هنگام انتظام بخشی دارالسلطنة هرات و
تنبیه و تحکیم اهالی سر کش آنولا اطلاع رسید که شهزاده سلطان محمود در انی برادر
وفرزند خود شهز ده فیروزالدین ومحمد کامران را بدفعاتانی بدربار طهران فرستا ده و خود
منفرداً در بخارا نزد مراد بیگ شاه امیر آنجا توصل جسته است . شهنشاه زمان دانست که
برادر وفرزند خود را نزد شاه قاجار بطهران فرستاده و خود همدر ان مملکت رسیده است پلان
خطرنا کی سنجیده وعلیه سلطنت زمانشاه از دو مملکت استمداد میجوید وبراند ازی
این مملکت او را مقصود است . وقتی به تفحص احوال او شان حکم اکید صادر فرمود در اثر
تحقیق اخبار دیگر واصل شد که حین ورود شهزاده سلطان محمود بـدیار بخارا وتو صل
به امیرآ نجا از طرف اولیاء اقتدار آن مملکت همدران خطه استقبال شایانی از وی بعمل آورده
وفى الحال مهمان مراد بیگ شاه پادشاه بخارا میباشد در اثر وصول خبر ثانی که نسبت اخبار
اول مو ثوق بود شهنشاه زمان از برای جلو گیری از خطرات وحادثات آینده مولوی عبدالحق
هروی (۱) را که از اجل علماء معروف دارالسلطنه هرات واز سیاست مداران و به تد ریس
شهزاده سلطان منصور مشغول بود براثر اعتماد بحضور خواسته با منشوری نزد مرادبیگ شاه
بدار الا مارۀ بخارا فرستاد و در متن پیامنماه سلطانی بعنوان شاه بخا را از تعهدات مکرر
آندولت راجع با فغانستان یاد آوری کرده واعتراض کنان فرمود که چگو نه شخص مجرم
ومطرود را بخاک بخارا جاداده اید و بايد برطبق معاهدتين دو لتین موافق میثاق سال
١٢٠٤-١٢٠٨ه ق بزودی او را از آنجا اخراج نمائید و فرمود که شهز اده سلطان محمود
(١) مو لو ی عبد الحق هروی کسی است که در وقت امارت شهزاده کامران درانی
علیه سلطنت قا جار اعلان جهاد داد وبدان مناسبت رساله ای نیز برای حکم جهاد در برابر
اجانب تالیف کرده با نتشار وابلاغ میکرد ، مذکور ما نند حضرت صوفی اسلام کرخی از دولتخواهان
در انی و یکی تن از مدافعان روحانی خاک افغانستان بشمار میرفت .


مخالف نام و ننگ و مضردولت ماها کی ما است در هر کجا اگر راه عزیمت پوید و بر هر که
اگر تو صل جوید آندولت و آن صاحب ایالت با ما دشمن است و باید شاهان و والیانی که با ما
شرایط دو ستی مرعی میدارند در هیچجا او را حما یت و رعایت ننما یند و شهز اده محمود
مطرود را که بی اجازت شاهنشاه ما بآن دولت رو آورده است بهتر است همبدست قاصد گسیل در گاه
شاهنشاه نما یند و اگر در قید و فرستادنش از باعث وقار سلطنت و ننگ ایالت بر خود عار
داند سعی مو فور بعمل آر د تا او را بدون رعایت نگهداشت سال و ماه اخراج و به فوریت
از اقلیم سر کار خود اخراج نما ید مراد بیگ شاه بغلوری که در صفحات (۷ شماره (۴) مشروح گردید از اثر
تجد یدمعا هد ین دولتین با آنکه شهزاده سلطان محمود را باحترام بکفر شهر ا ده درانی رعایت
و مهمان نوازی میکرد از وصول پیام اعلیحضرت زمانشاه که همبدست مولوی عبدالحق از
دارالسلطنة هرات فر ستاد در هراس شده بدواً میخواست او را بفرماینده اران
افغا نستان بسپا رد و گا هی آرزو داشت تا او را محکوم بحبس نما ید د ر نتیجه
این رویا را دور از حمیت خود دانسته در اثر شفاعت و مضاهت شیخ الاسلام بخارا به معا و د ت دادن
شهز اده سلطان محمود از خاك بخارا را ضی شد و بروی تا کید کر د تا از حدو د مملکت
بخارا بلا تو قف برون شود . شهزاده که از پیمان جدید بخارا با دولت شاهنشاهی افغانستا ن
باشرایط بیشتری آگاه شد اقامت خودرا بدربار شاه بخارا دور از صلاح دا نسته بقصد
حج بیت الله شربها و تعظیمها بخارا را ترك گفته از دارا لامارت بخارا از نزد مر ادبیگ شاه
وداع کر ده بجانب اور گنج برفت . حین و صول بدار الحکومت اور گنج چندروز را بحیث مهمان
نزد محمد رحیم خا ن حا کم آنجا گذرانید . محمدرحیم خان حاکم بدون آ نکه از کسی
استشاره جوید و یادر امر توقف شهز اده سلطان محمود درانی و مساعدت کر د ن باوی
از جانبی تهدید شود نظر بعدم قدرت خودعنایتی نکرد . شهزاده سلطان محمود بلحاظیکه بر ادر
کهتراوفیروزالدین وفرزند او کامران بطهران اقامت داشتند از نزد محمد رحیم خان حاکم
اور گنج نیز رخصت انصر اف یافته واپس بدارالسلطنه طهران عزیمت کر دچنانچه احوال
بعداز انش بالترتيب برشته تحریردرمی آید .
مولوی عبدالحق هروی قاصد اعلیحضرت زمانشاه تا این وقتی که اعلیحضرت شهنشاه افغا نستان
دردا رالسلطنة هرات منتظر ورود او ودریافت حقائق احوال شهزا ده بود بحضور اشرف
بر سید و صورت گذارش سفر شهزاده را آنچه از نزديك بچشم سر ملاحظه كرده بودبعر ض
رسانید وچون اقوال مولوی مذکور با نامۀ شاه بخاوا که درجو اب منشور شهنشاه زمان
آنچه او از راه خلوصیت و فاداری نگاشته بتقدیم رسانید اطمنان خاطر اعلیحضرت زمانشاه را
كاملا ميسر نمو د و اوضاع دارالسلطنه هر ات نظر باندیشه ای که از خطرات ورود شهز اده
سلطا ن محمود قیاس میشد از عزم آهنین زمانشاه غازی در امانت بماند .


۱۸۶
فصل چهل و چهارم
مراجعت موکب شهنشاه زمان
از دارالسلطنۀ هرات براه کابل و پیشاور
بعزم رفع انتزاع سکهان پنجاب
بهمان سرعتی که حرکت موکب شهنشاه زمان از سفر لاهور و پنجاب براه پیشاور و کابل و قندهار
و نزول اجلال او بدارالسلطنۀ هرات بعمل آمد در خلال وقائع و گذارش سال ۱۲۱۱ هـ ق
از طرف وقایع نگاران[یا مه نگاران سیاسی] لاهور و پنجاب (۱) در هرات اطلاعات نامه‌های پیهم
تقدیم شد و هر یک بفرط و خُلف معروض داشتند که مهابت سنگ آمر سکهان لاهور با اعضای عرویاء
این گروه خود بنای خود سری نهاده و سکهان در اثر اغوای او علیه سلطنت زمانشاه غازی
بشورش آغاز کرده اند و با احمدخان شاهنچی باشی حاکم اعلی لاهور بجنگ گرائیده او را بشهات
رسانیده و لاهور را از دست اقتدار حکام سلطنت درانی تصرف کرده اند .
اعلیحضرت شهنشاه زمان شهزاده سلطان منصور فرزند خود را آمافی المافق بحکومت هرات
بر قرار گزاشت و میر افضل خان و لد سردار دلاور خان قوم اسحق زائی ملقب به (مدد خان) را
بعهده نیابت بو مستشاری او سرفرازی بخشید و سردار محمد زمانخان بن حاجی کریمدادخان
پوفلزائی را که در اطفای نائره شورش در هرات از حملات شهزاده سلطان محمود و غیره مصدر
خدمات قابل قدر شده بود با خود برده شصممصمم استرداد لاهور شد . خط مشی
لشکر کشی شهنشاه موصوف با سرعت تمام تر از دفعات گذشته قرار داد شد و فرمود
که بدون توقف در هیچ منزل و بدون استراحت و رفع خستگی صاحبمنصبان و افراد سپاه
بطانه های ایشان از دارالسلطنۀ هرات بدار السلطنۀ کابل برسند و بحکم دیگر انفاذ یافت
که اسباب و لوازم سفر از قبیل آلات نقلیه و فیل ها و بارگیر از دامنه ها و تحت فرماندهی میر آتش
(وقوماندان توپخانه) و قورخانچی و میرآخوران اصطبل انتقال داده شود و سایر قطعات قشون تحت
رایت اعلیحضرت شهنشاه که بحث فرمانده اعظم افواج رهگرای کابل میشود بر ۱۰۰ هزار مجات
حاضر باشند بعین نقشه مرتب موکب شهنشاه وارد هزاره جات شد و درین سفر و عبور از راه هزاره جات
چنان مد نظر بود که قبایل هزاره از دست میران و کدخدایان و اربابان خود عراکض
و شکایاتی داشته و اربابان و میران آنها نیز از دست تابعین خودها عرایض دیگر تقدیم میکردند

(۱) یکی از وقایع نگاران لاهور که بطور روشن از وی نام برده شده است ملا عزت الله بوده
وکتاب جنت الفردوس بزبان پشتو بخط او حسب الامر سردار علم خان فوفلزائی
وکیل الدوله در لاهور نبشته شده است و فی الحال نسخه قلمی آن نزد علی محمد خان عم نگارنده
موجود است و در سال ۱۲۱۲ هـ ق مطابق به گذارش سفر آنسال ارقام یافته است .


(۱۱۹)

که محالات بحرانی هزاره جات بین کابل و هرات ضروری و توجه ذات ملوکانه را ایجاب میکرد
حین ورود بعرایض و شکایات اربابان و میران و اهالی هزاره جات گوش داده
با حوال رعایای هزاره عطف توجه خسروانه بعمل آورد (۱).
پس از تنظیم هزاره جات از راه سرچشمه و تکانه و جابریز و میدان بسرعت وارد دارالسلطنه کابل شد
وازینجا با تمام آلات حرب مجهز راه پشاور و لاهور برگرفت.
طایفه سکهان از خبر حرکت شاهنشاه آگاهی یافته از فرط خوف و حذر
منتشر گشته بکوهسار و جنگلها فرار کردند.
اعلیحضرت شهنشاه زمان که عظمت و هیبت کامل خود را بالای طایفه مذکور مشاهده کرد
دانست که سکهان را بعد ازین مجال تمرد باقی نمانده و می‌باید پس ازین بالای این طایفه
قواء سلطنت را از راه معنویت و الطاف تحمیل کرد و محبوسان آنها که در دارالسلطنه کابل
پرغمال برده شده اند رها شوند یعنی پس از استرداد نواحی پنجاب و لاهور و تنظیم
و تحکیم آن ولانظر به پیشنهاد وزراء مدبر و کارپرد از ان خیراندیش و دولت خواهان
سلطنت درانی چنین تجویز کردند تا یکنفر از شخصیت‌های فهمیده سکهان که فی الجمله
دارای کفایت و صداقت و شایسته امور ریاست عموم آن طایفه باشد بعهده حکومت لاهور
و پنجاب برقرار گردد تا بتواند بخاطر جمع در بین حکومت و رعایای طایفه سکهان با ملایمت
وساطت نماید و همچنان یکعده اشخاص دیگری نیز توسط احکام شاهنشاهی برای
همرکا بی زعیم ایشان که حسب الامر شاهنشاه درانی برقرار میگردد متوجه امور پنجاب
باید ساخت (چنانچه تفصیل آن در آینده می‌آید) تا در همه کارها حسب الصلاح با همی معاضدت
نمایند. ولی این سفر اخیر زمانشاه درانی آخرین مراتب قوت و قدرت سلطان افغان را
دران سرزمین نشان داد و اعلیحضرت زمانشاه و وزراء او ازینکه تمام اهالی سکهان بکوهسار
و جنگل زارهای بعید از آبادی فرار کرده مال و متاع هستی خود را گذاشته گریخته بودند
انتهای عظمت و جلال افغان دانسته واپس بصوب دارالسلطنه کابل قصد مراجعت کردند
و سلسله گذارش همین سفر است که (سرالفرد لایل بی - سی) در ضمن معاملات دوره امپراطوری
افغانستان مینویسد:
«بعد از وفات اعلیحضرت احمد شاه درانی شهنشاه بسیا رقابل و با کفایت دیگر زمانشاه»
«هم با شد او تالاهور نهضت و جلال نمود اما آخرین حمله او آخرین سلسله یورشهای طولانی»
«فاتحان بزرگی بود که از عرصه هفت صد سال بالای میدانهای وسیع»
«هندوستان از طرف شمال مغرب تاخت و تازهای ایشان جاری بود.»
«سکهان لاهور پس از خلع سلطنت زمانشاه برای بقای خود حکومت قومی خود را استحکام»
«دادند و بطوردائم از ولایات آنطرف کوهستان عساکر زیاد در کنار دریای سند می آوردند»
«و پس از حملات مهم زمانشاه سکهان از یکطرف خط دفاعی خویش را در کنار دریای سند»

(۱) تفصیل معرفی گروه هزاره و این سفر اعلیحضرت زمانشاه درانی از طریق هزاره جات
در فصل علیحده زیر عنوان رعیت نوازی زمانشاه درین کتاب درج شده است.


«۱۲۰»
استحکام بخشیدند و از طرف دیگر طرق مواصلات معاونتهائی را که در میان ریاست های
اسلامی وسط ایشیا و جنوب ستلج واقع بود منقطع کردند (۱)».
«در سال ۱۷۹۹ ع از مسووزمانشاه درانی برای رنجیت سنگ جوان بیست ساله اعطای
حکومت لاهور و خطاب را جاهی بزرگترین موفقیت دست داد، بالاخاصه بهنگی از موفقیت
بزرگ اورشک برده آماده پیکار گردید در سال ۱۸۰۰ ع بر خلاف رنجیت سنگ جماعت
دیگر سکهان قدعلم کردند و در میان ایشان سردار جساسنگ (رام گرهیا) وصاحب سنگ
و گلاب سنگ بهنگی که از رجال بانام و نیرومند آنطایفه بودند طوری قرار دادند
که پایۀ رنجیت سنگ دست نشانده شاه درانی را از بین بردارند اما رنجیت سنگ
شخصی بود که آنها نتوانند بآسانی از بین بردارند.»
«رنجیت سنگ در وقت عزیمت به بهسین آنقدر قشون زیاد فراهم کرد که تاب مقابله
و مقاومت بر یکنفر حریف خود از سکهان باقی نگذاشت و چون غار چشم او بهنگی ها بودند
در سال ۱۸۰۲ ع رنجیت سنگ در حصۀ وسطی امرتسر توپ مشهور احمدشاه غازی را که
(زمزمه) نامیده میشد و در سال ١٧٦٤ ع چرت سنگ از لاهور در زمان اختلال بغنیمت برده بود
در خواست کرد ، بهنگی از تسلیم آن ابا ورزید و همین ابا ورزیدن او بود که رنجیت سنگ
با لای قلعۀ امرتسر حمله بر دو بهنگی ها اثر انجافرار کرده به (رام گرهیا) پناه بردند (۲).»
مقصد آنکه رنجیت سنگ با آنکه سن او همدران سال بیش از بیست نبود ولی این نرال جوان
سکهان از نظر اطاعت کامل بسلطنت درانی ورضادت در میان سکهان انتخاب بس معقولی
بود که از طرف زمانشاه غازی بعمل آمد اما خدمات حربی رنجیت سنگ و استحکام بخشی او
در حدود دریای ستلج نه چنان بود که تاریخ نویس انگلیس یا فخار سکهان دروقت
عروج خود نام کرده است زیرا رنجیت سنگ بعین نقشه سیاسی زما نشاه رفتار میکرد
و حدودی را که زمانشاه قابل استحکام میدانست بعین پلان سیاسی و حربی شهنشاه درانی
عقب گردن میخواست و مسایلی که رنجیت سنگ را در اواخر از راه صحیح منحرف ساخت
واقعات داخلی و کیفیات دیگری بود که از دو جانب دست استعمار داخل فعالیت شده و رنجیت سنگ
را از راه اطاعت باین دولت منحرف قرار داد و پیش از ظهور وقائع بتمام امور تابع اوامر
این مملکت بود و اینکه منشی کنهیالال بعد از مراجعت زمانشاه از ولایت پنجاب اقدامات
رنجیت سنگ را در فرصت نزدیک بطور خود سر رقم کرده است عاری از حقیقت استدلیل الو بعد
از انقراض سلطنت اول شاه شجاع الملک درانی بحرکات خود سرانه اقدام ورزید تا وقت
انقراض سلطنت اول شاه شجاع الملک محض بحیث یکنفر والی دست نشانده حکومت
زمانشاهی در ایالت خویش با حسن اطاعت می پرداخت و بهمین وجه که مذکور در نظر شهنشاه
درانی نسبت سائر سکهان طرف اعتماد پنداشته شد سائر متنفذین سکان که پیش از تقرر
رنجیت سنگ بدانخطه شهرت داشتند ازین لقب و یا را جاهی اورشک برده بنای رقابت گزاشتند
(۱) صفحات (٢٢٦-٢٢٧) کتاب هندی مملکت برطانیه ـ تصنیف سر الفرد لائل بی. سی ـ
ترجمۀ مولوی سید عبدالسلام بزبان اردو مطبع دار الطباعة جامعه عثمانیه حیدر آباد دکن.
(۲) صفحات تاریخ پنجاب اثر منشی کنهیالال ـ مطبعۀ مطبعۀ مصطفائی لاهور ۱۸۷۷ ع


«۱۲۱»
فصل چهل و پنجم
امر تقرر رنجیت سنگ بحکومت پنجاب
و
سرافراز شدن آن از حضور امپراطور افغان
بلقب مهاراجه و سرگباشی
مفصل اقوال در مورد تقرر رنجیت سنگ بحکومت لاهور وملقب شدن آن بعنوا ن مهاراجه چنان است که گروه سکهان ازبسیار وقت تحت امریت های هوالکر ملهار وبادور وسورج مل جات وجنگو وتاروسنگ و دتا و سابا وغیره وغیره بهمراهی مردم مر هته وبراهنه دکن که در سالهای ۱۱۷۳ - ۱۱۷۴ ه ق بمقابل سلطنت قاهره احمد شاهی اغوا میکردند سزای آنان بقرار اشهاد تواریخ بحد لازم داده شد اما بعد از سرکوبی مردم سکهان که در سال ۱۱۷۴ ه ق در میدان پانی پت دیدند از سال ۱۱۷۵ نیز بنای خودسری گذاشتند و نائب الحکومة درانی را بشهادت رسانیدند ومینا سنگ نام را از طرف خود بپادشاهی برداشته لاهور واطرافش را متصرف شدند .
پس از اردو کشی احمد شاه کبیر در ماه رجب سال ۱۱۷۵ ه ق بیست هزار نفر از آن گروه باز بقتل رسید [۱] . در سال ۱۱۷۹ ه ق پس از انقضای چهار سال عمال و ضباط ولایت پنجاب عرایضی بحضور اعلیحضرت احمدشاه درانی در قندهار تقدیم کردند که سکهان امر تمرد ورزیده اند . حین وصول موکب شاهنشاه درانی در لاهور برای سزایش آن گروه تا انباله نزول اجلال فرمود ومردم سکهان سرتسلیم برکاب احمدشاه غازی نهادند. در سال ۱۱۷۹ ه ق اشرف الوزراء شاه ولیخان فوفلزائی بحضور اعلیحضرت احمد شاه غازی بعرض رسانید که مردم سکهان همواره تمرد می ورزند و شاید از اثر مخالفت و عناد با حکام افغان کار را بدان سر میرسانند اگر زمام حکومت لاهور بدست یکنفر از خود آن گروه سپرده شود بهتر است تا موافق مزاج مردم خود رفتار کنند وهم گروه شرارت پیشه خود را مطیع سلطنت درانی گردانند . چون عرض والتماس اشرف الوزراء خالی از صواب نبود اعلیحضرت احمد شاه غازی یکنفر هندو را که امه سنگ نام داشت بحضور خواست تا مقام راجگی را از برای تسلی وانقیاد قوم او بسپارد و چون امه سنگ بدرگاه شاه نیز
[۱] کتاب سیر المتاخرین و خزانه عامره از شرح وقائع متعلق به پنجاب ولاهور ودهلی وسرهند وقتل هنود دکن مفصل بحث می کنند اما شرح این واقعات کتابی بنام احمد شاه کبیر میخواهد و درج وثبت تمام گذارش تاریخی آنوقت متجاوز ازيك كتاب مستقل است .


۱۲۲

وقتی از حضور اعلیحضرت احمد شاه غازی بلقب مهاراجه سرافراز شده بود هم بطریق وراثت و هم بر حسب پیشنهاد وزیر شاه ولیخان شایسته لقب مهاراجه و حکومت قومی سکها ن امر سنگ مد نظر گرفته شد . منشی کنها لال گوید : اعلیحضرت احمد شاه درانی شهنشاه افغان در سال ۱۷۶۷ ع در آخرین حملات خویش که از لودیانه بیشتر نخواست تشریف فرمای آندیار گردد . امرسنگ [ که شاید از رضائیت خاطر مبارك اعلیحضرت احمد شاه قبلا اطلاع داشت ] در لودیانه بشرف رکاب بوسی اعلیحضرت شاهنشاه پیوست . اعلیحضرت ممدوح با حسن خلق وی را امریار یا بی بعطو ز خویش فرموده لقب مهاراجه را که به پدر کلان او اعطا کرده بود بنام امرسنگ امر برحالی عنایت فرمود ازینکه پاداش خدمتگذاری واخلاص شماری آن خاندان هنود وعلى الخصوص امرسنگ که شاید اطمینانی ازوی حاصل شده بود الفاظ [راجه راجگان] نیز برای افتخار او نسبت کرد و نشان بهادری و نقاره که از علائم رؤسای مفاخر هند را معصر بود بر ای حاکم هندو امتیاز بخشید .
امرسنگ بمقابل احسان بزرگ اعلیحضرت شهنشاه درانی يك لك روپیه نقد برکاب خاقان اعظم بنوع نثار رکاب بعز تقدیم رسانید و در ختم باریابی و کسب مباهات از حضور مبارك ملتجی شد تا محبوسین را که از طرف شهنشاه والاجاه از قرب و جوار سهارنپورو متهرا گرفتار ومحکوم به حبس فرموده اند رها فرمایند . اعلیحضرت احمد شاه کبیر نظر بلطف عامی که درباره طایفه بشر و اهالی بلاد متصرفه خویش داشت با آنکه از گروه هنود خیانت های پیاپی مشاهده کرده بود محبوسین اهل هنود را بروی امرسنگ راجة را جگان عفو فرمود . ازین سبب مردم هنود نام امرسنگ را [ بندی چپور] یعنی محبوس رها شهرت دادند.
امرسنگ راجه راجگان ازینکه بلطف و وساطت اشرف الوز را شاه ولیخان خود را در بدست آوردن مقام راجاهی مرهون احسان ومسرور ومفتخر آندیده میدانست در عبار ت مهر خود امرسنگ بامی زانی [عشیرة از قوم فوفلزائی که اشرف الوزرا از آن عشیره است] حك کرده بود . این اطلاع بحضور اعلیحضرت احمد شاه درانی عرض شد و در مجلس سلطانی سرداران درانی خندیدند و اعلیحضرت احمد شاه میخواست حکم امتناع فرماید مگر اشرف الوزراء شاه ولیخان و سرداران درانی نظر باینکه خلق نیك اوشان در طبع یکنفر هند و مؤ ثر افتاده بود استشفاع نموده بعرض رسانیدند که این تاثیرات اخلاق مهذب اسلام است که به نژاد پاشما هندوها با آنکه خیلی تعصب دارند نسبت میدهند .
بعد از عرصه کمی که اعلیحضرت احمد شاه درانی از کشور هندستان بصوب اشرف البلاد قندهار نزول اجلال فرمود امرسنگ راجه راجگان نظر بعداوت دیرینه ای که از پیش با افغانهای مقیم [مالیر کوتله ] داشت موقع یافته بمقابله برخاست .
جمال خان افغان رئیس قوم خودش که در موقع تاراج [برناله وپتیاله] نقصان بزرگی به آن طایفه رسانیده بود در جنگ با سکها ن بشهادت رسید و خاندان او اذیت دیدند . از پسران جمال خان که عطا ءالله خان نسبت سایر برادران نیرومندی در خود احساس میکرد با امرسنگ عزم مقابله کرد . امرسنگ موضع (تنه) را که از مقبوضا ت عطاءالله خان بود


۱۱۳

در حملات خود تصرف کرد. عطاءالله خان که دانست امرسنگ از حضور اعلیحضرت احمدشاه غازی بنا بر سیاستی نوازش یافته باید با او از راه صلح پیش آید تا مصدر کینه و نفاق نگردد و از اثر همان رشته صلحی که با عطاءالله خان افغان بر بست امرسنگ در سایه مراحم خسروی دراتی از دست رقبای خود چندین سال در امان ماند و مردم افغان بهاوری که مذکور شد با او آسیبی نرسانیدند.

در عهد سلطنت اعلیحضرت زمانشاه غازی که شهر یا ر میروز سیاستهایی پسندیده جد بزرگوارش را در هر رشته تعقیب و تائیه کردن میخواست نظریه تلفاتی که در حیلات مکرر در سرزمین پنجاب ولاهور بآن نواح داده شد و آن گروه عاقبت اندیش پنجاب را خراب و در هم میکردند برای دفع خسارات اهل هنود چنین سیاست را پسندید تا یکنفر زعیم با عزم آنطایفه را که مطیع سلطنت زمانشاهی و نسبت سائر حکام محلی سگهان بیشتر هوا خواه و در اظهار اطاعت باین دولت خوبتر سبقت جسته باشد بحیث مهاراجه حاکم بقراری و فرمان سرافرازی بنامش اصدار بخشد.

رنجیت سنگ قراری که در ضمن واقعات عصر زمانشاه رقم گردید مذکور با آنکه عمرش در مرحله بیستم زندگانی رسیده بود مگر شخصی بود که مطابق نظریات سلاطین درانی همیشه رفتار میکرد و روش او که از زمان شباب هوای جاه طلبی و فکر بلند پروازی در سر داشت نسبت سائر سر کردگان سگهان اخلاق شایسته ای از خود ابراز میکرد و علاوه به مهابت سنگ دشمن سلطنت درانی عداوت او بیشتر بود در حضور خواست مورد تفقد قرار داد ولی با آنهم اعلیحضرت زمانشاه در سفر اخیر خود بطرف پنجاب تا موقع مراجعت بطرف دارالسلطنه کابل ازینکه موضوع را خوب تحت سنجش قرار دهد کدام اظهاری نفرمود (و شاید برآوردن این نظریه را بفرآینده خود بصوب پنجاب و طرز روش ما بعد سگهان متمرد عملی کردن میخواست در همه حال) وقتی که اعلیحضرت زمانشاه غازی از سبب شورش شهزاده سلطان محمود و اوضاع خلل زای دارالسلطنه هرات وقندهار مصمم عودت باینطرف گردید در موقع عبور عساکر شاهنشاهی از دریای جیلم که آب دریا نسبت سائر اوقات در حال طغیان بود (۱۲) عراده توپ قشون زمانشاه در آب جیلم غرق گردید و چون از غرق شدن توپهای بزرگ که خسارتی در قواء تخنیکی و آلات حربی آنوقت پدید آمد اعلیحضرت زمانشاه غازی ازینکه نمیخواست قشون او بیشتر توقف نماید اراده فرمود تا پس از فرونشستن آب یکی از حکام را به برکشاندن توپهای ثقیله از دریای جیلم مامور نمایند. حین ورود موکب همایونی در پشاور چون قبل ازان عزم داشت مانند راجه امرسنگ شخصی را ازان طایفه لقب مهارجه بخشد درین فرصت استرضاء خاطر خطیر شهنشاه زمان بدان قرار یافت تا رنجیت سنگ را که چندبار در لاهور بحضور اعلیحضرت موصوف بشرف رکاب بوسی حاضر شده و شرائط انقیاد بگردن میگرفت و باسن جوانی ترك وحشت میکرد و مراتب تعظیم وفدویت بجامی آورد لازم فرمود که از میان (۲۳) نفر زعیم مشهور موجوده سگهان آن جوان صاحب رشادت و فراست را در قطار آنها امتیاز


١٢٤

بخشیده بحکومت لاهور و بلقب مهاراجه وسرکیاسی سرافراز فرماید، پس از تصویب انجمن
وزراء كبار اعليحضرت شاه زمان فرمان برقراری اورا بقبض خاتم سلطنتی ممهور
و مذهب ساخته از دارالمرز پشاور بعنوان رنجیت سنگ شرف اصدار بخشد و در مورد
توپهای غرق شده حکم فرمود که بعد ازین بقدر میجگی حکام ماضی وقتی نیست و باید مهاراجه بعد از
فرونشستن طغیان آب جيلم توپها را برکشانده با امانت بدار السلطنه کابل تقدیم نماید
و در متن فرمان لقب مهاراجه ورعیت سرکياشی تصریح گردیده عهدست چا پا ر فرستاده شد.
پس از وصول فرمان ذیشان اعلیحضرت زمانشاه درانی در پنجاب رنجیت سنگ با نهایت
مباهات بقصده مالیده درمیان امطار واقران خود گردن افتخار برافراخت و درمتن فرمان
شاهنشاه غازی علاوه برد یگر اوامر این کلمات نیز نبشته شده بود : (از طرف ما کدام
حاکم ووالی دیگر بعد از ین در ولایت پنجاب فرستاده و برقرار نخواهد شد و اعطای لقب
مهاراجا ورتبه سرکیاشی باعث افتخار شما بوده وازین تاریخ وصول فرمان (رقم شاهنشاهی)
بحكومت ایالت پنجاب وزعیم طایفه سکهان با لای تمام حکام محلی آن و لا اقتدار
بخشیدیم تا بلوازم امر مزبور بطوری که آیه وسرزدا در احوال رعایای آن ولا با کمال
صداقت رفتار نماید و (۲۲) نفر حاکم دیگر ایالت پنجاب را تحت نظامت خود شمرده
کسوت مباهات بدوش خود اندازند و فقیر عزیز الدین را که بندگان شاهنشاه ما مشیر دولت
آن ایالت قرار داده ایم برتبه مشاورت و امین قوانین اسلامیت آن والا برگزید یم و ازین
تاريخ وصول رقم مرحمت شیم صاجب سنگ صو بدار گجرات و دیوان بهوانی داس
وجوده سنگ کلعه صوبه دار وزیر آباد و نيران كرسنگ و فتح سنگ و جواهر سنگ
و محكم چند وكرم اسنگ و بندہ سنگ صوبه دار جالندهر و بهوپ سنگ و دیوان سنگم و گجر سنگ
و دهرم سنگ و رام سرن سنگ و عبطار سنگ و دها ان سنگ و گلاب سنگ
صوبه دار بها و ر اینال سنگ انازی وا ته وی سنگ و جر ان کلوه و جهان سنگ
عمه آن اشخاص سرکش و بد باطن را تحت اثر شمرده بالاتفاق رفتار کند و حقوق دولت
قاهرة درانی را بشناسد و در امر بیعه دهی و خراج گذاری قصور ننماید ، از تشریحات متن فرمان
معلومات بیشتر بدست نمی آید اما جمله مهتران بنظر سکهان اعطای لقب مهاراجه و
بر کشاندن توپهای غرق شده در دریای جیلم بوده ولی تاریخ نویسان هندی طوری
وانمود می کنند که اعطای لقب مهاراجه و حکومت پنجاب مشروط به بر کشاندن توپها بود
مگر این عاری از حقیقت است زیرا از جمله او امر زمانشاه که در متن فرمان تصرح شده بود
يك شطر همین مطلب بوده و چون رنجیت سنگ از تاریخ وصول فرمان زمانشاه بمعراج زندگی رسید
نخستین اقدام او بر کشانندن تو پها بود پس از یافتن لقب مهاراجه و رتبه سرکیاشی رنجیت سنگ
بانهایت شوق و شعف که باین افتخار بزرگ نائل شد پس از چهار ماه در فرصتی که آب دریای
جیلم فرونشست با استعجال رسیده در تجسس تو پهای حفر و تفحصی و حدیت بعمل آورده از جمله
(۱۲) عراده توپ هشت عراده بدست آمد و چار توپ بدست نیامد . ر نجیت سنگ هشت
عراده توپ را توسط نماینده خود با تعداد لشکر سکهان و پیل خانه بقبولی در کابل و
بقولی دیگر در پشاور به لشکر گاه زمانشاه فرستاد. اعلیحضرت زمانشاه به معتمد ر نجیت سنگ


رنجیت سنگ شخصی که در سال ۱۲۱۲ هـ ق به ریاست سکهی از طرف
دولت باعظمت درانی بصفه والی خطه پنجاب فرمان بر قراری
حاصل کرد. «متعلق صفحه ۱۲۴ کتاب درة الزمان »


[BLANK PAGE]


١٦٥
که توپهار ا بکمال امانت رسانده بود از حضور اشرف شاهنشاهی خلعت و سر افرازی بخشید و حکم معاودت داد و یکصد و هفتاد نفر بچه های سکهان لاهور قپوا که ببدوان آنها تسلیم نکرده به کوه ها و جنگلها فرار کرده بودند بطور یرغمال آورده بود بلحاظ اظهار اطاعت زیاد رنجیت سنگ که خودرا یکتن از فدایای باهمت درانی می شمرد همه را پس از سه سال حبس برساند چنانچه گروه مشهور سک بچه ها زبان نزدمردم کابل تا الحال بهمان نام معروف است و آن یکصد وهفتاد نفریونان و بچه‌های یرغمال سکهان سر کش لاهور بودند و این دفعه ثالث که اعلیحضرت زمانشاه میخواست بران گروه اعتماد ومراعات زیاد ابراز نماید محبوسین آن طایفه را نیز رها کرده فرستاد در کتابی موسوم به (رولرز آف اندیا رنجیت سنگ) ثبت است که پس از اعطای لقب مهارجه از حضور اعلیحضرت زمانشاه رنجیت سنگ باوصف آنکه عمرش از بیست تجاوز نبود و باین لحاظ در میان قوم خود شهرت وشخصیت فوق العاده حاصل کرد وچون پشتیبان بزرگی در یافت نخست به دشمنان قدیم ومانعدانی خود بنای مقابله گزاشت و برحریفان خود یکا یک غالب آمد. نویسنده آن کتاب از اصل حقیقت انحراف میورزد زیرا جریانات در روز اعطای لقب مهاراجه و رتبه سرگیاهی از حضور اعلیحضرت زمانشاه تحت اداره او قرار داده شد للـه و بر همگنان هدایت صادر شد تا با یه بمدارین زیر اثر والی پنجاب دست نشانده حکومت درانی رفتار نمایند اما تا موقع انقراض سلطنت زمانشاه رنجیت سنگ کدامی نتوانست از راه زور بالای حریفان خود اقدام نماید . رقبای او در حال اختفائه وسوسه واوده اهالی پنجاب رفتار میکردند ( چنانچه بعد از انقراض سلطنت زمانشاه جنگ های خانگی سکهان رخ داد. ) حکام ایالت پنجاب بعرض اشرف زمانشاه میرسانیدند که ما خود حاضریم وجوه نذرانه و پیشکش ها وخراج مقرره را تقدیم نماییم اماوساطت رنجیت سنگ را قبول نمی نماییم. تا علیحضرت زمانشاه روز وضع اختلال وفساد سکهان را از نزدیک مشاهده کرده بود از امر خود منصرف نشد و تاریخ نویسان هند اعطای لقب مها را جه را از حضور اعلیحضرت زمانشاه مشروط به بر کشاندن و فرستادن تو پهای غرق شده حاصی مجاز دماند اما حقیقت چنان است که اعلیحضرت زمانشاه این نظریه را قبلا داشت که گروه سکهان بلحاظ عرف وعادات خویش به یکنفر زعیم خود خوش میباشند وزعیم آنطایفه میتواند که بر وفق مزاج گروه خود وارسی بکند و این امر از پیش مصمم خاطر خطیر زمانشاه بود ودرعین حال از موقع چنان استفاده بعمل آمد که بدون اعزام دسته لشکر و فر ستادن يك تن از سرداران هشت عراده توپ بدست آمد . رنجیت سنگ اگر چه مردم سکهان حقوق ناشناسی را از حد گزرانیده بودند ولی این شخص تادم اخیر باحترام داشتن زمانشاه ثابت قدم ماند وعلی الخصوص دروقت معزول ومكفوف البصر بودن زمانشاه ومراجعت شهریار مو صوف در راولپندی ولود یانه بقول منشی کنهیالال و نجیت سنگ
(۱) دو عراده دیگر از آن توپها در سال انقراض زمانشاه بدست آمد.


(١٢٦)

از دیدن آن حالت خیلی متاثر شده صدر آنجا نهایت تعظیم و خدمت گـذاری میکرد
ولی این نکته را فراموش نباید کرد که عظمت امپراطوری درانی وشهامت سلاطین
وارکان سلطنت آن دوره ب قدری مؤثرات حماسی و اخلاقی داشت که از هر طایفه اگر
شخصی را بریاست ومختاریت ولایت و حـکـومـت حق استقرار بالای قوم و طایفه اش
می بخشیدند شخصیت های حکام قومی آنقدر در اقران و امثال او پر از نفه گی در اقطار
و موقعیت در انظار پیدا میکردند که بمصداق (الناس علی دین ملوکهم ) اندازه عـزهـت
وجلالت و بها دری او را در تاریخ کشور ها بر حسب مقتضای آن دوره هر فرد مؤرخ
میتواند بحیث بزرگترین مردان ثبت نماید:
خوی شاهان دور عبت جا کند چرخ اخضر خاك را خضرا کـنـد
فصل چهل وششم

عودت شهنشاه زمان از لاهور
وتقرروتمکن شهزاده شجاع الملك درانی

بر مسند سلطانی پشاور

اعلیحضرت شهنشاه زمان در ا وا خـر سا ل ۱۲۱۲ هـ ق امو ر پنجا ب ولا هو ر را
بنحویکه در فصول پیشتر تذکار یافت حل وفصل کرده از ولایات مذکور به[دار المرز]
پشاور نزول اجلال فرمود و در حال توقف بر بالاحصار پشا ور متو جه غرا ئش اها لی
مقیم و لایات ومضافات پشاور وسا ئر امکنه متصر فه هند وستان گر دید . واز پنکه
محل پشاور از نقطه نظر سیاست جهانگیری وجهانداری مطلابق نصب العین امپراطوری درانی
بیشتر طرف اعتنا بود لازم فر مود تا برای سلطانی وزما مداری کل ایالت پشاور شخصی را
که خون شاهی داشته باشد بحیث والی آنجا اعزاز و افتخار بخشد . شهزاده شجاع الملك درانی
برادر سکه شهر یار موصوف که در اواخر سال ۱۲۱۲ هـ ق قدم به مرحلۀ پانزدهم زندگانی
گذاشته بود او را بامراسم مطنطن و تجلیل شایان سلطنتی تاج مکالل ومرصع سلطا نی
برکلاهش نصب کرده بر مسند حکومت پشاور بر نشاند و فس خاتم حکومت او را برطبق
استرضای خاطر خطیر شاهنشاهی امرفرمود تاحكاك باشی حضور به نیکو تـر ین سجع
داهوار منقور ومنقش نماید : شهزاده شجاع الملك تا سال انقراض سلطنت زمانشاه
مد ت چهارسال برحکومت پشاور برقرار ماند. اعلیحضرت زمانشاه غازی پس از تاج بخشی
و تقرر شهزاده شجاع الملك به نا ئب الـحـكـو متی پشا و ر د ر طـرف یـسـك مـا ه
از محال پشاور براه جلال آباد وارد دارالسلطنة كابل شدوحين وصول بر طبق مقتضيات
سلطانی باز برامور متعلق بدارالسلطنه وعرائش رعايا و وجوه مالیات ومعافی سیورسات وتلافی خسارات
اهالی نواح کابل که در هنگام سفریری ها دچار تکالیف شده بودند پرداختن گرفت .


(۱۲۷)
چنانچه فرمانهای درج کتاب درة الزمان در سال ۱۲۱۲هـ ق که سواد و بعضاً اصل آن بقد ر
دسترس دریافت شده و ژینگوگراف گردیده است مطالب را باثبات میرساند .
پس از آنکه امور دارالسلطنة کابل را بنظر کیمیا اثر شاهنشاهی رونق افز وزی
بخشید برای انتظام مهام قندهار وهرات که از جانب مامورین موظف پیوسته استخبارات
صحیح میرسید و علی الخصوص تشنجاتی که از باعث اقامت سابقه ناپلیون و حرکات
فتحعلی شاه در نواحی مشهد و نیشاپور و هرات رو نما شده بود عزیمت موکب شاهنشا هی
در مرکز اشرف البلاد قندهار لازم و صواب دانسته به عزم ازدارالسلطنۀ کابل بقند هار
برفت و تاریخ این حرکت مطابق است به اواسط سال ۱۲۱۳هـ ق که گذارش این سا ل در
امور سیاست خارجی و داخلی افغانستان قسمت عمده تاریخ سیاسی عصر زمانشاه در انی را
تشکیل میدهد و وقائع آنسال پیوسته از نظر میگذرد .
فصل چهل و هفتم
تحریکات خارجی در افغانستان
در سال ۱۲۱۳هـ ق که اعلیحضرت زمانشاه از سفر پنجاب و لاهور عودت کرد لزوماً
برای فرو نشاندن آتش نفاق وتحریکات اجانب که در سرزمین مشهد و نیشاپور و مزینان
وتون وطبس و سایر نقاط رو نما شده بود با وزراء و صاحبانصبان رسمی و معززین قومی و افراد
لشکر از کابل عزم قندهار کرد. درحال ورود به قندهار چون تاثیرات سیاست خارجی
درافغانستان از باعث طرح نقشه ناپلیون و پیش قدمی کمپنی هندشرقی و معاهدات سیاسی آنها
با دولت قاجاریه پدیدار شده بود درخلال این سال در سیاست داخلی افغانستان اسباب مشکلات
فراهم شد ووسائل منازعه برپا گردید و نظر باوضاع سرحدات پنجاب ولاهو ر ونقاط
غربی مملکت در تغییر و تبدیل رجال حکومتی و صاحبمنصبان عساکر عطف توجه بعمل آمد
وچون دران فرصت که منتظر ظهور حادثات بودند درانتخابات جدید وضع تردد و اندیشه
بیشتر بکار می بردنداما از لحاظ اندیشه ها ومتوجه بودن برفقرات سرحدی درارکان سلطنت
وزعمای قومی عصر سلطنت زمانشاه اسباب تزلزل وارد شد .
چنانکه قبلاً زمانشاه از باعث بی اعتمادی در بارهٔ بعض اشخاص گاهی بهرات وو قتی
به پنجاب وهفته ای در کابل و روزی درقندهار وفرصتی در پشاور میگذرانید در مرور سال
۱۲۱۳هـ ق بیش از پیش متوجه شدتا بعض حکام ورؤسای محلی ومستشاران دولت را در برابر
هر پیش آمد نيك متوجه گرداند ونقاط دورونزديك متصرفات خودرا از مردان کار آزموده ولایق
اساس و استحکام بخشد. بدین منظور برحسب اقتضاء وقت کابینه خودرا بشکل دیگر ترمیم
کردن گرفت تا در هر ولا ژمامداران جاه طلبی را که اگر احیاناً راه حسادت و مخالفت
می پویند در فرصت هرج و مرج که بیشتر در همین ظرف سال ازجانب شرق وغرب متصور بود
تحت انضباط بگیرند. واشخاص مقته رحتی المقدور از هرنوع بی نظمی جلو گیری


۱۲۸

نمایند (۱).
در اواسط سال ۱۲۱۳ ه ق که اعلیحضرت زمانشاه در قندهار نزول اجلال داشت در ضمن اقامت زمانشاه و وزیر اعظم در قندهار هر دو تن اوقات خود را پیوسته بانتظام بخشی قندهار و ترتیب نقشه های جدید بصوب ولایات هند و پنجاب بسر میبردند . در خلال ایام توقف ایشان در شهر قندهار از اثر استخبارات قضیه ای کشف شد و آن چنان بود که از اثر معاملات غربی در نقاط اقصای مملکت صورت مناقشات رو نما شد و از باعث میان روی بعضی از عناصر سوء افغان که با اجانب دست داشتند یکعده سران افغان با آنکه مردان آزموده وصاحب عز وجاه بودند بایماء فریب کاران یا زمامداران دولت درانی طرح مخالفت ریختند و از همان دسته نفری که به منظور براندازی اساس سلطنت افغانستان تمهیدی ریخته بودند رجال حکومتی را نیز در بارهٔ هیئت عامل که از اثر فریب خود همان طبقه بدام مخالفت بسته بودند متنبّه ومتوجه گردانیدند و انجام این عمل چنان شد که بالآخر از جانب ۱۳ نفر کسان مقتدر علیه سلطنت زمانشاه دسیسه ئی روی کار آمد و از وزراء زمانشاه که تنها سردار رحمت الله خان معتمد الدوله (۲) اینوقت معیت زمانشاه را در قندهار داشت از جمله کسان معروف و رو شناس سران عشائر

(۱) از نتائج همان پیش بینی ها بود که اعلیحضرت زمانشاه در اواخر سال ۱۲۱۲ ه ق سیاست جدید روی کار آورد و چنان سنجیده تا در غیاب خود علاوه بر والیان مختار و نائب الحکومه ها و حکام اعلیٰ فرماندهان فوق العاده بصفت وزراء مختار باصطلاح ناظم السلطنه باصلاحیت تام برقرار نماید و بر وفق خیالات خویش سه تن از بزرگترین رجال سلطنت را در ولایات بعید به صیغهٔ رئیس تنظیمه (ناظم السلطنه) بر قرار و بصوب ماموریت های ایشان اعزام نماید . و بهر سه نفر متعین فرمود با اختیارات کاملی که از پیش داشته و دارند باید سواء والیان وحکام اعلیٰ کشورها ورؤساء وخوانین مخذال در انتظام مهام ممالك محروسه نهایت ملتفت ومتوجه باشند:
سردار علم خان فوفلزائی وكيل الدوله بحيث ناظم ومبصر او ضاع لاهور ـ لودیانه ـ راولپندی ـ رهتاس ـ اتک بود ـ تعیین گردید . چنانچه مذکور در وقت قتل سرداران در شکار پور اقامت داشت . سردار رحمت الله خان معتمد الدوله بفرض مستشاریت و راهنموئی شهزاده شجاع الملك درانی والی پشاور گماشته شد اما پس از مرور شش ماه برحسب لزوم از پشاور به قندهار خواسته شد.
سردار شیر محمد خان مختار الدوله از دارالسلطنهٔ کابل که همدرین سال پس از سفر ولایت پنجاب بنا بر سبب مریضی خودش اقامت داشت بسوی پشاور تعیین گردید تا بعوض سردار رحمت الله خان معتمد الدوله عهدهٔ مستشاریت ومعاونت شهزاده شجاع الملك والی پشاور را بر ذمت گیرد . تغییر وتبدیل رجال فوق از جملهٔ کوائفی بود که نیمهٔ سال ۱۲۱۲ ـ ۱۲۱۳ ه ق راد و بر گرفت .
(۲) سردار رحمت الله خان در اینوقت عهدهٔ وزارت دول خارجه را داشت وسردار شیر محمد خان عهدهٔ وزارت عسکر را حائز بود چنانچه تفصیلات بیشتر در تشکیل کابینهٔ زمانشاه مندرج است.


(۱۲۹)

درانی و قزلباش که همگان درین فرصت با التزام رکاب زمانشاه در قندهار بسر می بردند
و در قرب بارگاه شاه جا داشته و مصدر کینه و عناد شده به عمل سؤقصد تصمیم گرفتند ازینقرار اند:
(۱) سردار پاینده خان ملقب به (سرفرازخان ندیم خاص) بن حاجی جمال خان بارکزائی .
(۲) محمد عظیم خان ولد میر هزار خان قوم الکوزائی .
(۳) محمد رحیم خان علی زائی .
(۴) نور محمد خان بابری امین الملك .
(۵) اسلام خان ضبط بیگی .
(۶) حکمت خان سرکابی .
(۷) سلطان خان نورزائی .
(۸) امیر اصلان خان جوانشیر .
(۹) جعفر خان جوانشیر .
(۱۰) میرزا شریف خان منشی باشی قزلباش .
(۱۱) میان غلام محمد درویش.
(۱۲) زمان خان رکاب باشی.
(۱۳) خضر خان علی زائی.

سیزده نفر مذکور چنان تجویز کردند (۱) که فی الحال شهر قندهار را از وجود سائر
رجال طرفداران زمانشاه خالی و او یا رحمت الله خان وزیر از اوضاع داخل غافل است، اگر

(۱) چنانکه مذکور و معلوم شد پیش آمدها و ناکامی های مکرر شهزاده سلطان محمود
و عزیمتش به بخارا و اورگنج و از نجا به ایران و بالاخره به تحر یکات قاجاریان و همدستی
فارسیان مقیم افغانستان اوضاع این سرزمین را متزلزل و خط مشی اجانب پیوسته بنزیر همین عنوان
تعقیب میشد و اینو قتی که اعلیحضرت زمانشاه و وزیر او نقشه سیاسی مملکت را در مورد
آوردو کشی های هندو پنجاب روی دست داشتند سیزده نفر مذکور مقدم شهزاده سلطان
محمود را گرامی شمرده و انتظار می بردند تا راه پیش آمد او را بخاك افغانستان مساعد
گردانند و فکر تقویت و دستیاری از شهزاده درانی چنان بود که شهزاده محمود همشیره زادۀ
سکه سردار پاینده خان و دیگر سرداران عشائر درانی بتابعیت و پیروی از نظریات
سردار سرفرازخان به پیش آوردن وقوت بخشیدن شهزاده کار گر واقع گردید اما رابطه ای
که اجانب با بعضی از عناصر مقیم قندهار داشتند تمام کوالف دیگر مؤثر و کنار گر بود خاصه
چند تن از سران بزرگ چنداول کابل که متنفذ و متنفذ گروه ایشان امیر اصلان خان و جعفر خان
و منشی باشی شریف خان بودند علی الخصوص که منشی شریف از باعث تقرب میر محمد علی
موسوی بن منشی هادی خان که بار دیگر بعهده سر منشی حضور توفیق یافت و او بر کنار گردید زیاد تر
آتش حسادت می افروخت یعنی کسان مذکور در این فکر سهم مزید گرفته وسائر شخصیت های
مقتدر را پیشتر به انقریب آوردند چنانچه عواقب تاریخ سلطنت زمانشاه حجاب از چهره
های مطالب مشتبه بکلی برداشت.


(۱۳۰)
بر عملی اقدام نمائیم مانعی در پیش نخواهد بود ولی کسانیکه در این مورد بفریب اعضاء جمعیت بیشتر تقویت میکرد چند نفر مردم فارسی بودند .
اما اعلیحضرت زمانشاه که سلطنت او فاقد اشخاص وقائع نگار و مبصر سیاسی و مامورین استخباریه نبود خصوصاً درین دوران هرج و مرج که کوشش استعمار از دو جانب شرق و غرب مملکت در تزايد بود مامورین استخبارات و پولیسی وقتاپوچی و کشیکچی و داروغه اخبار بسیار در تلاش و تجسس بودند تا مصادر اختلال را در هر گوشه و کنار مراقبت نمایند.
از سران عشائر که قبلاً نام بردیم بغرض مساعد نمودن زمینه پیشرفت و کامیابی شهزاده سلطان محمود و خلع زمانشاه و قتل وزیر او (۱) بند و بستی بعمل آمد مرکز تجمع و تعهد ایشان حجره میان غلام محمد فقیر هندوستانی بود که در دربار قندهار از مدتی سکونت اختیار کرده و درمیان طبقات شهرت بزرگواری برخود حاصل کرده بود (۲) و تمام سرداران مذکبر برای خلع زمانشاه از سلطنت و قتل وزیر او رحمت الله خان معتمدالدوله همدر انجا سازش کردند . بانی مبانی این سازش بقول مؤرخان سودا و یا بنده خان محمد زائی بارکزائی بودو بهمدستی محمد عظیم خان الکوز ائی و دوازده تن دیگر در هجره میان غلام محمد فقیر به بهانه دعاهد در انجا رفت و برای اینکه احدی باسرار ایشان مشتبه نگردد چنان طرح حیله ریختند که با دلائل گوناگون توانستند فقیر مذکور را با خود همراز و همدست نمایند و در اوقات اجتماع در حجره را بسته بعد از مباحثه زیاد برای طرح حکومت جدید چنین فیصله بعمل آوردند :
(۱) زمانشاه و وزیر او وفادارخان خیلی ها مانع حرکات بیگانگان بودند و روح اجنبی را بقدری زشت می پنداشتند که قطعاً به پیش آمد نمایندگان اجانب وقع نمیگذاشتند و ازین باعث هردو تن از مدتی مورد توجه نمایندگان کمپنی هند شرقی و سائر دول مستعمره جو واقع شده بودند.
(۲) شخصیت فقیر مذکور تا هنوز نزد بعض تاریخ نویسان مجهول است و دانسته نشده اند که فقیر مجهول الهویت و مهاجر از کجا و چگونه در قندهار اقامت و چطور در ا قطار رجال مدعاطنت آمیزش پیدا کرده و بکدام سبب مورد اعتماد واقع شده است ولی از پنکه پس از اصدار حکم اعدام چند تن شخصیت های معروف رو بفرار نهاد و وزیر رحمت الله خان او را از راه بدست آورده بقتل رسانید عاری از کیفیت نیست که طبعاً از جائی و با ایما و اشارتی وارد قندهار شده است . و از انجا که دیگران فقیر مذکور را با دلائل زیاد بخود راغب و باین عمل مشترك قرار داده اند آیا احتیاج چه بوده و محل تجمع چگونه هجره او در نظر بوده ولی قطعاً شخص فقیر دخیل این معامله بوده و بلکه محرك دیگران خود او شده است اما باز هم تا اندازه ای مجهول و مرموز است.


( ۱۳۱ )

هرگاه زمانشاه از اریکۀ سلطنت برخاست زمام سلطنت بفتوای ما و شما بشهزاده
شجاع الملك برادرش سپرده شود وصرف امراقبا لل در محفل انتخاب شاه حق رای
دادان دارندوبس(۱) .
پس ازعهدی که ایشان باشرائط مخصوص باهمی بربستند جهۀ خلع زمانشا ه وقتل
سردار رحمت الله خان معتمد الدوله روزی را تعیین کردند واز بد قسمتی ایشان روزی را که
از برای اجراء این عمل معین داشتند نتوانستند مطلب خودرا انجام دهند (۲) .
صاحب تاریخ سلطانی مینویسد :« اشخاص مذکور بقرآن مجید سوگندخودهارا»
«موکد نموده مواعده نمودند و روز هنگامه را بفردا تعیین کرده گفتند که سرفرازخان»
«مردم بارکزائی را از قعات بشهر خواسته درروز پنجشنبه که سردار رحمت الله خان »
«وزیر جانب کاریز (قنات) جابگیر خویش وا قع سه میلی جانب شرق شهر احمدشاهی»
«معروف به (تور) درفرصتی که مذکور مصمم سیروشکار شود محمدعظیم خان الکوزائی»
«ازعقبش تاخته اورا بضرب تیغ قتل رساند وامیر اصلان خان جوانشیر بادیگر ان که »
«مركشيك پادشاه اند اورا گرفتار نمایند . بعد هريك روی بسوی اجراءامردعهدۀخویش»
«آورده سردار پاینده خان قوم بار کزائی را بشهر طلبیده وامیر اصلان خان باهمرا هان»
«خود تن بسلاح کین آراسته در کمین کار نشست امامیرزا شریف خان منشی باشی ابن»
«رازرا قبل ازانکه بابراز انجامد باتفاق احمد خان بار کزائی(۳)نزدرحمت الله خان»
«پرده باز داشت واوهردوتن رافوراً بحضور اعلیحضرت زمانشاه رسانیده صورت واقعه »
«معروض داشت .»
مورخان انگلیسی مینویسند«وفادارخان ازتقررات آنها اشتباه حاصل کرد چون»
پنج تن ازین سرکردگان که اشخاص متین وباعزم بودند ازاثر افشای راز خود آنقدر»
«مخوف نشد ند مگر يك شخص كم جرات از بین ایشان
با و فادارخان روبرو شده وعین حقا یق را بیان نمود که این شخص»
«محمدشریف خان منشی باشی ازقوم قزلباش بود،سردار رحمت الله خان وزیراعظم ملقب به وفادارخان»
«بصورت فوری این اطلاع رابحضوراعلیحضرت زمانشاه بعرض رسانیدولی سیاستی را که خودش»
«دربارۀ آنها مدنظر داشت درین وقت اغراض شخصی و کدورتهای دیرینۀخود را با پاینده خان»
«بکلی مخفی گزاشت وغرض وفادارخان اینکه اگر پاینده خان بقتل میرسد بها نۀ ا وهمین»
«دسیسۀ اوباشد تا بنام وفادارخان چیزی تمام نشود . زمانشاه بمجرد شنیدن این اطلاع دستۀ»

(۱) طوریکه مکاتیب سری کاپیتان ملکم بعنوان ها نزلی دبلد اس ثابت میکند
طرفداری سرداران محض ازباعث تقویت شهزاده سلطان محمودبودونه ازباعث شهزاده
شجاع الملك .
۲ صفحه (١٦١ - ١٦٢) د یپنت وتاريخ بقول ایلفنستون وفريزر .
(۳) این احمد خان سوای احمدخان شاهنچی باشی است وهردوتن درعصر زما نشاه
از اشخاص روشناس بودند وهردوتن ازقوم بار کزائی اند اماشاهنچی باشی يك سال قبل
ازین واقعه در گجرات ازدست سکهان بشهادت رسیده است .


(۱۳۲)

«عساکر محافظ| کشیكی های خاصه | را امر تبدیلی دادو یکدسته عسکر قابل اعتماد در حضور»
«نگهداشت. روز دوم این اطلاع عقب هر یک دسیسه کاران علیحده عليحده محصل فرستاد»
«و پیش از همه محمد عظیم خان الکوزائی گرفتار شد ووقتی که عقب پاینده خان محصل فرستاد»
«فتح خان امیر آخور پسر او به محصل گفت پدرم بخانه نیست و من میروم تا او را در یابم. بعد ازین»
«جواب در خفا نزد پدر خود سردار پاینده خان رفته و وی را اطلاع داد که حسن خان پیشخدمت»
«با دسته عسکریجه دستگیر کردن شما آمده است و فتح خان با پدر خود گفت اگر تو مصالحتت هی»
«من افسر این دسته عسکر را قتل میکنم و افراد او را دستگیر میسازم و بعد خودم از قندهار فرار میکنم.»
«سردار پاینده خان تجویز پسر خود را نپذیرفت و بمعیت افسر دسته سپاه حاضر با ر شد وقبل»
«از رسیدن سردار پاینده خان بدربار سلطان زمان امیر صلان خان جوانشیر | که این لقب را»
«اعلیحضرت تیمورشاه با و اعطا کرده بود و الانام او خانشرین بود| قبل از ورود سردار پاینده خان»
«خواسته و مقید شد. ساعت گذشته زمانشاه بانهایت شان وشوکت خسرو انه برفراز تخت نشسته»
«فرمود که تمام اشخاص دستگیر شده را حاضر دارند،هنگامی که حاضر بار شد ند بنها یت غضب»
«بایشان خطاب فرمود: که شما چگونه بر خلاف من سازش کرده اید؟ آنها در جواب عرض کردند»
«که ما قسم کرده بودیم که ترا از سلطنت خلع نمائیم ولی نه بطو ری که شما را قتل کنیم»
«و برای خلع سلطنت شما از این لحاظ کمر بر بستیم که ما یقین داشتیم هر چه شکایت و اصرار کنیم»
«شما وفادار خان را معزول نخواهید کرد و ما را هر گز اراده ضرر و یا نقصان باشما نبو داما قتل»
«وفادارخان مرام اصلی ما بود زیرا که او رخنه های بز رگ در خرابی امور سلطنت وارد کرده است»
«و خلق را ناراض گردانیده است. پس از این بیانات اعلیحضرت زمانشاه حکم فرمود تا سر های»
«ایشان را از تن جدا گردانند چنانچه در حضور زمانشاه سرهای آن جمعیت از تن جدا ساخته شد»
«و بقول هسن جسدهای این قربانی ها در چار راه عمومی بیرون از بارگاه شاهی گذاشته شد تا سه روز»
«برای عبرت مردم در همان میدان باقی ماند [۱] »
«وقتی که جسد سردار بار کزائی در میان جسدها افتاده بود محمد سعید خان بارکزائی از حضور» را
«زمانشاه التماس کرد تا ا جازه تدفین او را بد هد.»
«قاضی مذکور بعداز این التماس جسد سردار بار کزائی را از میان کشتگان برداشتها در قریه»
«ذاکر در جوار قبر حاجی جمال خان پدر او دفن نمود . پس از قتل سردارن درانی برای»
«زمانشاه از جانب طرفداران ووابستگان مقتولان خوف مستولی گشت . و دانست که و ارثان»
«تمام مقتولین علی الخصوص قوم بارکزائی از خون او انتقام خواهد گرفت چنا نچه از همین»
«اندیشه انتقام او برای گر فتاری سرداران حکم صادر نمود مگرا کثر از سر کردگان»
« قـوم محمدزائی | عشیر ه بـار كزائـی | پنهان شدند »
« و بعض ایشان از مملکت فرار کر دند . اعلیحضرت نزمانشاه جهت گرفتاری فتح خان»
«پسر آ خور پسر بزرگ سردار پاینده خان قطعه عسکری بتعقیب وی فرستاد اما فتح خان»
« که از قتل پدرش پاینده خان اطلاع یافت پنهان شده ذریعه سواری اسپ با برادران و تعلقات»
(۱) صفحه(۲۱) کتاب عروج بارکزائی طبع کابل و(ص(١٢٤)د پښتنو تاریخ اثر قاضی عطاءالله خان.


(۱۳۳)

خود روی فرار بسوی قلعه نادعلی نهاد و پس از وصول در انجا اقامت را موجب زحمت دیده
از راه بم و سیستان در ایران نزد شهزاده سلطان محمود بر فت . و درین عزیمت بلا معطل
فتح خان میر آخور این سردار پاینده خان بایران بود که نظریات پدر اور ابطرز غداری
شهزاده سلطان محمود باثبات رسانید و همگان دانستند که یقیناً گوسر داران مقتول طرفدار شهزاده
شجاع الملک می بودند فتح خان چگونم راساً بایران برفت. از عزیمت بلا توقف وی به ایران نزد
شهزاده سلطان محمود اندیشه ها و استخبار یهای شکومنت زمانشاه را بحقیقت نزديك گردانید.
میان غلام محمد هندی که برویت درویش در اشرف البلاد قندهار می زیست و حجره
او مرکز اجتماع و معاهده نفرهای مذکور واقع شده بود پس از مقتول شدن اشخاص
دسیسه کار با چند تن از مریدان خود از قندهار هجرت اختیار کرده راه هند بر گرفت و در عرض راه
بحکم سردار رحمت الله خان وزیر بقتل رسیده و در نزدیکی درو از هرات شهر قندهار مدفون گشت .
مؤلف کتاب عروج بارکزائی گوید : من قرائنا ، مقود و در افغانستان مقبره سردار
پاینده خان را دیده که در نزدیکی قریه ذاکر و دریای کوتلی که موسوم است به کوتل
ذاکر واقع شده است و اینکه مؤلف سراج التواریخ از قول شاعری ماده تاریخ وفات سردار
پاینده خان را دو بیت نقل برداشته است جای تعجب است که میگوید مرقد سردار پاینده خان
از نظرها معدوم است و دیگر اینکه از جمله ابیات کتیبه دو بیت را که ثبت تاریخ نموده
است تاریخ وفات اورا ۱۲۱۴ ه ق می نویسد صحت ندارد زیرا باستناد قول شاعر معاصر
او و سنه مهر وزارت اعظم سردار رحمت الله خان که عهده وزارت اعظم در همین سال
بروی اعطا شده است ۱۲۱۳ ه ق منقور است و باید مدفن سر دار پاینده خان در قریه
ذاکر بسیار واضح و معلوم باشد نه اینکه بعضی مؤرخان بطور مجهول و معدوم معرفی مینمایند.
در قسمت تاریخ قتل چند تن سرداران درانی روایات مختلف زیاد است ولی بعض
متونی که فعلاً در زمینه موجود است مفهوم میشود که دستگیر کردن امراء در اول آنقدر شدت نداشته
و فکر قتل کردن بر آنها معجل نبوده و حتی در دستگیر کردن آنها طوری خفیف بوده که بعضاً
اطمینان حبس را هم نداشته اند و حکم زندان و میل کشیدن چشم را امر احتمالی پی برده اشتند
و دیگر نیز قابل دقت است زیرا مؤرخان در جمله هیئت سؤ قصد نام نور محمد خان با بری را
قلمداد کرده اند اما از تاریخ مراجعت اعلیحضرت زمانشاه از قندهار بکابل شش ماه بعد
تاریخ ورود او بدار السلطنه کابل نگارنده فرمانی بدست دارم که در پای فرمان
مهر امین الملک خوانده میشود چنانچه در فصل هئیت کابینه زمانشاه و معرفی رجال متصدیان
دوائر سلطنتی زمانشاه درانی پس از سال ۱۲۱۳ هـ ق عکس مهر چند نفر رجال بزرگ آندوره را
درین کتاب درج کرده ایم و شاید دیگر نور محمد خان بوده و یا اینکه عوض نور الله خان بابری
نور محمد خان نوشته اند زیرا نور محمد خان بابری خسر اعلیحضرت زمانشاه و عزت یافته او بو د
و در نقش مهرش نام نور محمد خوانده میشود.

نوت: میرزا لعل محمد خان حکیم در اشعار خود از جعفرخان قزلباش چنین مدح میکند:

ستاره عزو جاه جعفر خان
که پر تو کرم از جبهه اش عیان آراست

نظیر بلند ور ساحت است عالیجاه
خدای هر چه کند رتبه رفیع سز است

چو آفتاب که سر بر کشد ز قوس قزح
فروغ پاکی از نور طلعتش پیداست


(١٣٤)
فصل چهل و هشتم
وصول نامهٔ شهزاده قیصر
بحضور شهنشاه زمان
در
اشرف البلاد قندهار
در اواسط سال ١٢١٣ هـ ق پس از انجام وقایع داخلی قندهار بطوریکه در صفحات قبل
ارقام یافت از طرف شهزاده قیصر والی هرات و میر افضل خان نائب ومستشارا وعریضه ای
بمهر هر دو تن بحضور اعلیحضرت شهنشاه زمان در شهر قندهار از دست چاپار تقدیم شد.
در معروضهٔ آنها پس از القاب مطابن شان شاهنشاه چنین نگارش یافته بود که درین ایام
فتحلعی شاه قاجار پادشاه ایران بعزم تسخیر خراسان اقدام ورزیده و با عساکر موفور
قلعهٔ نیشاپور را بمحاصره انداخته است و چون مقصود او تسخیر بلاد خراسان است بدین معروضه
حضور حضرت اقدس شهنشاه با عزو جاه را از قدم مقدم شاه قاجار آگاه می میدهیم تا
در انصراف رخصت پیشخدمت خاصه ما که با نامه معروضه بشرف بساط بوسی آستان شاهنشاهی میرسد
با پیامی که لازم احکام و اعمال این غلامان است شرف معاودت بطرف دارالسلطنه هرات بخشد.
[مضمونی که از مآخذ متعدد ومختلف بدست ما رسیده است حاصل عبارات مجمل چنان است
که در بالا تذکر یافت ولی این وقتی است که صورت معاهدات فتحعلی شاه قاجار
با ناپلیون از همین مواقع نشأت میکند و حرکات فتحعلی شاه قاجار از اثر تحریکات نماینده ناپلیون
صورت ارتجاع میگیرد ویقین است که ورود قاصد شهزاده سلطان منصور
بحضور اعلیحضرت زمانشاه غازی در قندهار رسانیدن نامه ناپلیون توسط ژنرال های او
بعنوان اعلیحضرت زمانشاه درانی بغرض عبور از راه مشهد و هرات وقندهار و هند
بطرف لندن منظور خاطر او بود].
پس از ورود قاصد شهزاده سلطان منصور والی هرات ونامه ای که هندست او تقدیم گردید
در بتوقت سردار رحمت الله خان کامران خیل سدوزائی وزیر اعظم شهریا و مبرور
که به نهایت مرتبه اعتبار رسیده بود اولا زم دانست که پیام


(١٣٥)
شهنشاه درانی را همدست یکنفر قاصد معتمد نزد فتحعلی شاه بفرستد تا نظر یات این
دولت را که ملحقه بدشمن نام وننگ مملکت خاطرنشان بکند [ و به تحقیق که با مزمانشاه بوده و
بجواب نامه نا پلیون در آغاز مکاتبات با شاه ایران باین دولت مواصلت کرده بوده و
بدون امتناع منشی دولت درانی دیگر صورت انقطاع نداشت ] اعلیحضرت زمانشاه
پیشنهاد وزیر اعظم خود را پذیرفته سردار طره بازخان موفلزائی را بانامۀ جوابیه بحیث
نمایندۀ شخصی از قندهار در نیشاپور نزد فتحعلی شاه قاجار اعزام فرمود. طره بازخان وقتی
بسرحد نیشاپور مواصلت کرد که حکمران ایران تا هنوز دست از محاصره بر نمیکشید . و
برعمل خویش بدون کامیابی دوام میداد، و حین ورود سردار طره بازخان توارد و گاه شاه
ایران نامه اعلیحضرت شهنشاه زمان را با او سپرد و چون غرض از فرستادن نمایندۀ شخصی و
نامۀ معهود نقص خاتم شهنشاهی فسخ عزم شاه ایران از نیشاپور در نظر بود
بمحض ملاحظۀ پیام شاه درانی فتحعلی شاه قاجار که از باعث مکاتبات ناپلیون و نقشه
های نمایندگان او در حرکت آغاز کرده بود در افواه وصول نامۀ اعلیحضرت شهنشاه
افغان را بهانه معاهدت قرار داده پس از اشتهار این بهانه از عدم نیروی مقابله که از
مدتی در انصرام محاربه تسخیر نیشاپور دست قدرت نیافته و تعرض بخاک افغان را دور از
قوت خود میدانست بجانب طهران هزیمت کنان برگشت و سردار طره بازخان فوفلز آئی
نمایندۀ شخصی اعلیحضرت زمانشاه درانی را با تحف وهدایای بیشماری که شایان شان
او بود رخصت معاودت دادو او با موفقیت کامل وارد قندهار شده بشرف دست بوسی
اعلیحضرت شهنشاه زمان موفق ومفتخر گشت
از خدمات بسامهمی که سردار رحمت الله خان سدوزائی وزیر اعظم ملقب بوفادار خان
بهادر در آوان وزارت خویش انجام داد همین اثر پیشنهاد او و شرف قبول اعلیحضرت
زمانشاه درانی در تردید و تعویق در خواست ناپلیون و وساطت شاه قاجار بود که به نا کامی
کامل از عبور راه مشهد و هرات وقندهار برگشت و چون گزارش ناپلیون و طريق معاهدات
او و رود نمایندگان انگلیسی در ایران تاثیرات شوم استعمار را از سنوات ١٢-١٣ به بعد
بصورت روشن پین میکند برای اینکه فصول واقعات سیاسی عصر سلطنت
زمانشاه درانی موفقیت دفاعی او را از نظر تاریخ پوشیده نگذارد در امتداد این فصل
و بتائید سخن های مکنون و مرموز میخواهیم تحت دو عنوان بحیث مورخ ومفسر سیاسی آندوره
مشتبهات ورموزاتی را که در متون صفحات تاریخ مندرج است طور مفصل بآماخذ
متعارف ارائه نمائیم ، زیرا تاریخ نویسان آنوقت افغانستان نام ناپلیون و گزارش سیاسی
ایران را با ممالک اروپائی نمیدانستند واینکه زمانشاه درانی تازه در صحنه امور
سیاست بین المللی وارد شده بود نیز شهرت عام حاصل نکرده ومكاتبات خصوصی
او که از دیوان رسائل [ دارالتحریر شاهی ] با ممالک خارج ارسال ومرسول میگشت بدون فرد
منشی باشی [ سرمنشی ] وهیئت وزراء كبار و داروغه اخبار سائرگان از خصوصیات عصر
دفاتر سیاسی آگهی نمیداشتند والا همین صورت مرادده که در بالا نگاشتیم بطور قطع ثابت
میکند که آغاز مکاتبات ایران و افغانستان از اثر اقدامات ناپلیون از همین مرحله آغاز
میکند:


فصل چهل ونهم
تفصیل خبر مسافرت سردار طره بازخان فوفلزائی
بدارالسلطنهٔ طهران
در اواخر سال ۱۲۱۳ هـ ق مصادف بسال هفتم سلطنت زمانشاه سردار طره با ز خان فوفلزائی
باشارت اعلیحضرت موصوف از جانب سردار رحمت الله خان وزیر اعظم بعزم ملا قا ت
با حاجی ابراهیم خان شیرازی ملقب به اعتماد الدوله صدراعظم ایران بدارالسلطنهٔ (طهران)
فرستاده شد.
باعث اعزام سردار طره بازخان از اشرف البلاد قندهار رسانیدن پیام شاه و صدراعظم ایران راجع
بعدم تقویت آنها باشهرزاده سلطان محمود درانی وممانعت سران سیاسی آن کشور از سرحد
نیشاپور و مرزبان در نظیر بود.
سردار طره بازخان بتصدیق کاپیتان ملکم (افغان محترمی بود) حین وصول باو دو گاه قاجاری
با زمامداران بزرگ آن کشور در خصوص حرکات آنها باینمد اکرات باز کرده و به نمایند گی
از دولت شاهنشاهی افغانستان به زمامداران آن دولت خاطرنشان کرد و چون صورت مکاتبات
هر دو سلطان و وزراء اعظم هر دو کشور و پیش آمد منا قشا ت آمیز تشریح و تحلیل زیاد
در کار دارد از برای رسیدن بر اصل موضوع متن هر دو پیام نامه ای را که از جوانب سران مملکتین
ارسال و مرسول شده و روزنامه ها کرات آنها شهرت تاریخی خود کسب کرده است بطور مفصل
از نظر قاریئن میگذرانیم (۱):

(۱) مضامینی که در دفعات اول از طرف سران مملکتین مکاتبه شده است معلوم نیست اما اینکه
شاه قاجار بجواب نامهٔ اول وزیر اعظم افغانستان سردار رحمت الله خان معتمدالدوله و فادار خان
بهادر نگاشته همدست نائب حاجی ابراهیم اعتماد الدوله با صخا بت سردار طره بازخان ارسال
نموده است و سپس که شخص اعلیحضرت زمانشاه روی نکات اصل متوجه گردیده و مضمون
دیگر ارقام و شرف اصدار بخشیده است آنست که از شروع صفحه (۱۳۷) مرتب از نظر میگذرد.


(۱۳۷)
بسم الله خیر الاسماء
گرفت خاتم شاهی زقدرت ازلی
قرار بر کف شاه زمانه فتحعلی

اعوذ بالله تعالی- آنکه مبدع جهان آفرین ومخترع آسمان وزمین بقدرت ابداعی خویش
تمام مخلوقات را از کتم عدم بعالم وجود واقسام موجود را از مکامن نابود بعرصه گاه
شهود آورده وهر فاعلی را بفعلی مشغول وهر عاملی را بعملی مسرور داشته وروزی هر
روزی خوار را از ذخائر متکاثر نعمای بی انتهای خویش برای قوام زندگی هر ذی حیات
بقدر مقدر بوجه کفاف بی‌تردد وتلاش می‌بخشاید وبساط هستی هر ذی نفسی را از
عواطف سلطنت با عظمت بی‌زوال خودش معین ومقررداشته بی‌کم وکاست می‌رساند شکر
آن است که آن فرمان‌فرمای کشور فسیح القصوی و آن سلطان ذیشان اقلیم وسیع الارجاء
فعال لما یشاء منشور باهرالنور سلطنت قاهرهٔ قاجاریهٔ ایران و یرلیغ منیع حشمت
وشوکت جهانبانی این آوان را بنام نامی اعلیحضرت قدر قدرت بندگان بلندشان نواب
همایون ما مرقوم وموشح ساخته وبتوقیع خلود ودوام عهود مختوم گردانیده است
می‌باید که بگوهر آبدار رقم شاهوار بروفق تدابیر خاطر خطیر وطالع بصر منیر همیون
شاهنشاه ظل الله این نامهٔ فصاحت علامهٔ پادشاهانه مان را برعایت خاطر علویت
مظاهر شهنشاه با فرو جاه افاضه بتوضیح مقال بالانفصال رسل دولت علیه ابدالنه بقص
خاتم مبارک اشرف والا به تحکیم آثا رظهور صلاح بارایهم تا پادشاه ذیجاه رفیع
جایگاه بسالت و فطانت پناه اخویت و مرافت انتباه جلالت و نبالت دستگاه حذاقت
و درایت آگاه مهین دستور معظم ذبدهٔ الخواقین فرمان‌فرمای آن اقالیم اعلیحضرت
بندگان سکندرشان شاه زمان را بار دیگر وواضحتر از کرات ودفعات پیشتر
خاطر نشان نموده ملتفت ومتیقن نمائیم که فرستادهٔ آنذوات عالیجاه طره باز خان
ابدالی تحت مشیر اعظم که با نامهٔ تذلل ختامهٔ تزلزل علامهٔ دارالملک آنجا عازم این
بلاد وواصل این بارگاه بشرف عتبه بوسی درگاه عالم پناه رو آورده است فی الحال
قاصد مذکور را از عین عنایات خسروانه در پیش خوانده با لمشافهه متوجه ومخاطب
داشته بمدعا صورت مرقومات وشیوهٔ ملفوظات نامهٔ مرسولهٔ وزارت اعظم که هم دست
مشارالیه واصل گردیده تجویز واراده فرمودیم که قطعاً باصدار جواب شرف انفاذ
نفرمائیم زیرا که از شیوهٔ ستودهٔ خلوصیت دو سلطان خدیو کیهان بلند مکان بعید مرقم
و گردیده است ولی از آنجا که وفور بخشایش وخطا پوشی ذات مهین دستور کثیر الشان
علویت نشان ما را شایسته خاطر اقدس است بر ضمیر بصر منیر اشرف اعلی چنان گذرانیدیم که
بزشتی رسائل ورسیل آنسوی جماعت افاغنه هر گز چشم مدعله نداشته و بر قاصد عداوت
مقاصد آنجامهی که خیال ایقاظ وایقاع در سرداشته بآستان کیوان بارگاه مارو آورده است
عنایت خسروانه بقدر لزوم مبذول ومقرر فرمائیم وعین مهربانی واشفاق بلانهایات خسروانه


(۱۳۸)

بوی او نگشائیم اما بدرستی شیوه شریفه میزبانی وجلب ثقه حسنه حما له انسانی وخاصه
مراودات بلند آیات سلطانی بازهم به تشریف شریف جهانبانی بوجهی که عادت رفیع طویت
نواب همیون ما است باستصواب رای صائب حضرت امیر اجل اشرف اکرم الحاج میرزا ابراهیم خان
جالس مقام صدارت اعظم دولت فخیمه قاجاریه سطوری چند امروهدایت فرمودیم تا ترک
تباغض کرده بجواب نامه تصلف ختامه وزیر پادشاه افاغنه ایفای خیا لات جها ندر جات
مارا گوشزد خواص آنطایفه بنما با دو قاصد اورا تبا عد نداراد اما در جواب پیام چنین ارقام
بمنصه ظهور و شهود آرد که اگر اعلی حضرت ستوده همت نواب بندگان باعظم
وشان قاجار یه با نیروی این سوی برعایت مقدم مهمانان ملل عیسویه
بدانسوی بستر یوق نجا پوی اما کن قدیم و جستجوی
موا طن عظیم رق آریم در اقلیم مسند نشین بندگان شاه زمان
سلطان افاغنه حالت قشعر یره وغضب البق رخ خواهد داد
و آنگاه تفریق افراد ظاهر الصلاح و احاد صا حب النجاح از خویش و بیگانه
نخواهد شد وجز تشویر وتشہیر بتهز يه ف مرا دابدا لپه بر نخواهد آمد مگر
خاطر شریعت مظا هر اعليحضرت ظل الله و اصحاب فطانت آگاه دولت ابد مدت
ما كه على الدوام انصرام هر معامله و انقطاع هر مقاتله را بطرز سالم پادشاهانه
و فکر تو ا فق شریف خیر و ا نه مر عی داشته تو به کرده ایم درین حدوث
ووقوع مستقبله رویه عالیه را بنوع بالمثل پیشنهاد خاطر نمودن از خصائص ستوده
سلطانیه خویش نا ستوده و نا موافق دا نسته وخلاف شریعت سلطنت كثيرا
می پنداریم و اصدار احکام متر اسله را بشنید عداوت دوجانبه سزاوار نمی شمار یم
و عزم فرمود یم که با شکران جاه و جلال سلطنت کیوا از روی فطانت و مآل
اندیشی هر دوجهتین ترک تضرم وتلهب کرده هیچ تن از حکام اخلاص فرجام
پارس را بمدا وات ديرينه مستقلان نا بخردان بنا در خراسان ومستحفظان متلاوم
قليل متر لت افاغنه ابدا لبه مرخص و مصمم نفر ما ئيم و شايد از اثر شا ئبه به
تتمیم این امر از باعث تداخل وتداول وايقاظ و ایقاع گروه پر ستوه ابدا لبه
در نواح خراسان حالت ضوه و وضع قحط وغلال وثمر التز و اضطر از بر مر وم
سكند طريق گشتة طبس ونیشا پور ومزينان ومشهد و ا کثر گوشه های ا ما کن
ومواطن بر سه و هنگام قتال وجدال و صوتت نزاع وجیا ول در کل نواح پدید
آید و اگر در انحصار قلاع وقصبات وبلو کات ومرا جعات ومضا فات ایلات خراسان
که از محال توابع قدیمی این دولت ابد مدت اند بعد ازین حالت صعبی روی
دهد باز هم یگانه افاغنه ناعاقبت اندیش حالت پیروزی نشاید و ادعای
محافظة بلاد و ا يلات خراسان نزد زیرا که فحوای نامجات مرقومه مرسوله آبدولت
انتفاع این دولت را حا لی مینما ید وتجاوز وتداخل وتراجع ایشان بخیر این دولت یا تمام میرساند
زیرا که مرو وبلخ واند خور وشبرغان وبد خشان وميمنه وهرات وسبزوار رست


(۱۳۹)

« و نیشاپور وطبس و قندهار و بامیان و بلوجستان و سائر مضافات خراسان در از منه »
« قدیمه در عهد دمانئیه و دوران صفویه موسویه باین ملك موروث منزومسته پیرایه امن و امنیت »
« بپوشینانگه نخواهیم درحالت انتزاع دولتین بزیرسم ستوران لشكر بان پایمالیكر خواهیم »
« آورد و صلاح ما آنست که هیچ پاکیزه خوی رعیت جوی اگر متوجه آرامی رعایا و ایلات »
« و موافقات واوسات خویش باشد بعزم انتزاع و استهلاك بلوكات مهده قصد رزم وحالت »
« هلاك ننماید و این رنج بیهوده برخویش متقبل نشود و ترملك قديمه ايران زمين چشم حرص »
« وحق تمکین براماكن نكشاید وشاید زیرا كه این ملك محروست ومودوعه من است وقبور »
« جدامجد بزرگوار ما نواب محمد حسن خان قاجار در مخل خراسان موجود و حفاظت حدود »
« وشرافت ناموس سلطنت از فرائض وشرائف انسانی ما بوده
«ی اگر به مهمانان رفیع الشان ملل عيسويه كه با ما صلاح ودادور شته اتفاق »
«در عوامل خیر دولتین بسته» میخواهند در نواح قريب و بعید ایالات متبوعات »
«فعليه افاغنه در خراسان راه آمد و شد سهل گرشاند و بدین وجه اگر موافقتی »
« از ارباب صلاح افاغنه در قندهار بظهور آيد باين دستور ما را از نظر رعایت انچه که »
« صاحبان جماعت افاغنه بمیل خاطر قبض و بسط كرده و درید مهارت و حراست خویش آورده اند بنابر »
« حسن عواطف سلطانی ازان انصراف و استنكاف می ورزیم واگر در عدم توفيق و توثیق »
« دابن تجاوز سهل انگارند بلاشبهه در صورت انزجار خاطر ارباب دولت که استعانت آن همه »
« حد ودو نواج شایسته شهزاده امیر محمود درانی است حالت ضاغوط براهالی افاغنه مستولی »
« خواهد گشت و من بعد بموجبات توشت و خوان متعهده آ بطرف اعتماد تقبیل عتبه بارگاه شاهنشا »
« كرد علیهذا در این نوبت به پاس گنبد زبر جدهم حضرت ثامن ائمه عليه الصلوة و السلام قتل هر عاصی »
« وادوان حدود چون صید حرم حرام دانسته و از بانهاد گان خاك خراسان انتقام کلی منزرا »
« نگرفته بشدیم و چون فراهم آوردن اسباب صلاح و نجاح هردودولت از غایات اصلیه و خواص »
«عقلیة ما است در اماکنی که مایه تجلیل مزید خسروانه جلوه بلادت بیشراند مساحت کشان نزول »
«اجلال فرمود بودیم برای رفع تکدرات خاصی از باب دولت افاغنه از روی حلم طبیعی خویش »
« عنان عزیمت بجانب دار السلطنه انعطاف داده وخاطر عاطر خسروانه را از ملاحظات »
« تطويل با مجات خشونت صولت افاغنه که برای باز کردن باب مصادمت سعی موفور »
« بکار می برد از قصد سیاحت بحدود ایلات خراسان شرف انصراف و انعطاف برافادت »
« موقت رجحان داده بانجام ملال مراجعت ورزیدیم وبفرض پاسداری خاطر خلائق و »
« انتظام دولتیه و آرامی احشام متعيشه مطابق دستورات اعلی حضرت رفیع الله رحمت »
« ظل الله، عز وعلا ادای عوامل لازمة موقوته را بجناب فلاطون روزگار جالینوس تجربه »
« کار خجسته قدم مسیحادم الحاج ميرزا ابراهیم خان اعتمادالدوله صدر مصدر ومشیر اعظم »
« مفوض داشته چند کس از نیکو اندیشان دولت خواهان و کار گذاران باصدق واخلاص »
« را با او موكل فرمودیم تا عقدا امراجعت چاه و جلال نواب بندگان با عزوشان ما معلالی »


(140)
«چند هر گاه از هر جوابی بظهور آید وعواملی اگر بصدور آرد مطابق صادرات آن»
«ایام باستماع وملاحظات امور سرحد وثغور وملفوفه جات مکتوبه وتردید و توشیح نامجات»
«مرسوله دولتیه عمل فرما یاد.»
نوت : متاسفا که درختم متن نامه فوق سنه وتاریخ تحریر و مهر نشانت و بزرگترین
ضایعه بشما ر می رود اما موضوع از روی فقرات قبل وبعد به کلی روشن است و این قضایا
در سال ١٢١٤-١٢١٥ه ق بظهور آمده است(۱)
«بسم الله خیر الاسماء»
قرارداد ز الطاف خویشتن یزدان
نگین حکم جهان را بنام شاه زمان
«اعوذ بالله تعالی ـ آنکه از وصول ملفوفه جات فرمانفرمای اقلیم ایران وورود نامه های»
«متواتره پادشاه ذیجاه آساعان حصول مدعا بکام تمنای آن دولت پناه شو کت »
«ورفعت دستگاه با عزو وقار اعلی حضرت رفیع درجت فتحعلی شاه قاجار اتمام یافته»
«ومواد تعبیه پیام ماضیه واستعلام اولیه وزیر اعظم س پر شهنشا هی مکتوب »
« ضمیر بدر منیر جالس اریکه فخیمه خلافت ایروان گردیده و نامه جو ابیه»
«مکرر ه از از طر ف بشرف و دیعت مستظلان سدة سلیه به قصر بی قصو ر اعلی»
« رسیده وازدست عاکفان پایه سریر سلطنت عظمی بحضور باهر النور شهنشاه ظل الله»
« والامنزلت دردران بتقدیم رسیده وسمت گذارش در یافته است درینو قت بنابرو فور»
«مکارم بی دریغ خاقانی باستصواب جواب علی الجواب پیام سفراهت اتمام پادشاه »
«مستغنی الاوصاف اقالیم بلاتنظیم مذکور ملتفت ومتوجه گردیده برای تائید این معنی»
« اززیادت حسن سلیقه حیا متوجه بیداری و عروج معارج درایت و کامگاری دبیر همت را»
« در دفتر خانه اشراق ضمیر روز بمه نویس فکرت را در دیوانخانه سواددانش و تدبیر به تسوید»
« وترقیم رقم مرحمت شیم بدین نهج تاکید اکید فرمودیم که در ساعت موافق اعطای»
« احکام قضا نظام شهنشاهی بحسن ادای مقالات مخمره وزینت افزائی فروغ عبار ت»
«پادشاهانه باسم سامی دولت مدار قاجار آغاز تحریر وتسطیر سخن فصیح کرده جو هر»
«کلیات وقائع این روزگار را بمرحله بیعانی اشتهار خجسته آثار فراهم آورده»
« حصول اقناع تاجداران دیار را از وجود سر پنجه انضباط واستحكام تدابیر»
« مستحسنه دولت قاهره درانیه مطلع ومستحضر ساخته اعلام وافهام »
« فرمایاد که ترقی اجلال وتعالی اقبال عهد دولت روز افزون و اشتهارات»
« سلطنه جاه و منز لت عدالت مقرون نواب مستطاب همایون ما تاب »
« همسری در اعمال وافعال باحا د خواقین و یارا ی جدال وقتال با فرا د»
(۱) متن مطالبات شاهنشاه درانی زما نشاه وفتحعلی شاه قاجار در حواشی کتا ب قلمی دره
نادره تسوید شده است واصل نسخه نزد نگارنده موجود است .


«۱٤۱»

«سکنه و جمهور انام متوطنین ایران زمین نمانده و گوی تفاخر کارزار»
«در همه عرصه گاهان مردان رزم آزمای این مرز و بوم در ربوده و سر»
«برآوردگان ربقه اطاعت دولت ما که در هر دیاری و بهر روزگاری راه»
«مخالفت و شیوه مخادعت بر گرفته و آتش رعونت و حسادت برافروخته اند»
«بطوفان خون گردن خودشان مستغرق گردید منهزمین آن جماعات از»
«سوء نیات بدفعات و کرات کسوت های اشتعال بدوش شقاوت مثال انداخته»
«بادیه پیمای ذلت و زبونی شده اند و بدین طریق دستگاه منزلت ایشان در هر»
«دیار بیاد فتار فته است و علی ای حال چون در آئینه کردار شهریاران گردون»
«وقار غبار کدورت در اکثر اوقات جهانداری ناپدید و گاهی پدیدار است»
«بدین مصداق از ملاحظات مطالب متغایر ارباب دول مزاج و هاج شهنشاه»
«باعز و علای ما بروی همت و حوصله از استماع اکثر مباحث و حوادث متنفر»
«و متغیر نمی گردد اما چون قوت استکشاف ادب و قدرت استدراک سبب انماء»
«شایسته طبائع سخن سنجان و خاصه منظور نظر سلاطین باتاج و نگین است»
«بدین علل که افهام صورت ارقام پیام پادشاه قلیل اعتبار فتحلی شاه قاجار»
«عاری از مراتب تسطیر فن ادب و مبری از لیاقت خطاب شهنشاه باعز و حسب»
«بوده و علی العجالت به پیشگاه و الا مرتبت ما کسب افتخار نموده بتقدیم رسیده»
«است بنابر عدم کیاست و رکاکت کلام سفسطه ارقام آن دیار مزاج اقدس اشرف»
«اعلی را غبار کدورت اندک پیچیده فرصت محبت شعاری و مهلت صنایع»
نگاری امتناع داده بدینموجب از عروج سطوت رستمانه بر خویش بر آمده و از تفاخر»
«شهامت بر خود بالیده فن شریف نکته پردازی و پیرایه بندی الفاظ بلند»
«وقوافی سودمند را که خاصه شریفه الطاف و اقتدار پادشاهان کشور گیر»
«دانش پذیر است حک و حذف نموده بجای ارقام سطور سطوت نشور عواطف»
«خسروانه و مراحم بنی نوعی تسوید سخنان زهره گداز خصم افگنی را بجواب»
«مرقوم مداهنت مفهوم آنطرف قاجاریه شرف انفاذ و ارسال بخشیده و این راز»
«مشئوم و رویه مذموم را که سوء سلوک ملوک در ایران از عهد سلطنت شاه»
«اسمعیل صفوی به تغییر مذهب و تزاید نفاق موفور بعرصه ظهور آمده است خواطر فیض مظاهر»
«علماء عظام و سادات عالی مقام و مومنین متوطنین اقالیم که از علت العلل بهم شورده اند»
«بناء علیهذا در دیوانخانه خیال حکم رقم پردازی چنان میدهیم که امراء ایران اتراک»
«و افشار خراسان و اکثر باشندگان آن سامان را از سالها بخطاب عداوت و صفات شقاوت»
«و آکنده گوش و دواب صفتی متصف ساخته به نیت معاونت جماعت اثنا عشری که از شروع»
«دولت شاه اسماعیل صفوی الی زماننا کمال بی حمیتی و بی رعایتی را بر اجماع خلایق»
«پاکیزه سرشت اتراک ایلات مغارب و مقارن مواطن و مساکن سرحدات ایروان که از خود»
«و توابعان اقصای خراسان و لواحق ممالک محروسه مان است همواره آشکارا داشته برنج و ایذاء»


و التياث خلائق آن ولایتزيد ميضالفت جابرانه بنا حقا دخاندان با عظمت وشان نادر کمربز بسته
ووضع المخاليف و ابرام و آلفتش بابر از انجامیده اند چنانچه آیت نومیدی و طوابع
انز مطاهر ضلال پیکو خصال طوائف حنفی مذهب وغیره قاطبه وقاطنين جمبوز انام وكافة
رعایای اتراک ایلات خراسان مكشوف وهوبیدا است وعلی الرغم كافه ناسپاس بیگلر بیگان
وحکام کروبی احتشام و کلانتران کرام اتراک و اوبیانات متفرقات از لمعات خورشید عدالت
وفروغ چهره عنایت خسروانی درانی ما حالت نور افشانی و بساط پر انبساط کامرانی
در یافته وازاین طرف در همه امور ودو بتام سرحد وثغور نيک حصاری و پاسبانی و خاطر خواهی
میشوند اما از انسوی از اثر احداث بغض و نفاق و ایجاد شرائط كلب و عداوة جاری اجماع مسلمین
و اتباع خوانين متواری و بعضا بگرداب تباه بحالت استغراق آمده و بقایای کافة
مفارن و مقارن دارالامارة ایروان ومركز دائرة شاهی آنجامی از بیم سطوت قواقين
حادث آئین آنجا در تزلزل آمده از فرط دهشت در سایهٔ عزت و استعلا بسلاطين
با فر و تمکین دودمان علویت نشان ما پناه آورده و بحمایت و رعایت
خواقین شریعت آئین این سرزمین محل آسایش و مقام پرورش نیکو دریافته اند
و فی الحال از شكنج عقوبات درازدستی فرماندار ناهنجار قاجار درنواح
خراسان فتنه بر پا وحكام كروبی احتشام از حرکات غاصبانه بستوه آمده
ا تراک و ايلات ازین طرف بكرات استمداد همی جویندلذابقصد انصرام مطلب
بآن فرما ندار گوشه اقلیم ایروان اطلاع ودستور میدهیم که اگر
در اقرب وقت مطابق عهود دولت قدیمه جناب جنت آشیان بندگان کریم خان
وكيل الدوله با بنای ماکان رفتار ننموده و پیمان معهودات بر قرار و پایدار
نباشد و از حدود ممالک محروسه درانیه تباعد نجسته انزوانپر دازد
در عدم ادای این امانت از امانت ایالت خودش انصراف ورزد زيراكه احدی
از خواقین را دخلی و رجوعی بر احقاق نفسيه یکدیگر نبوده وبصورت
متقطعه در عهده باید شناخت و بر نواحی پارس که چون احدی را حق اندك
استملاك از قديم الايام بر بلاد و مضافات ما نبوده ونمی باشد اگر در حد شناسی
حدود محدوده مقطوعه کما کان کسی را فهم وفراست حق شناسی
درسرنباشد و ازفکر معارک پولی و مدارک جوئی انصراف نورزدما از روی
اجترا دشت بکار د تیز وخنجر ستیز خواهیم برد و آنگه کار شمشیر درانیه
بحيله و تزویر قاجاریه بر نخواهد گشت و بدین نهج از نواح اقصای پارس
راه آمد و شد کوتاه داشتن دلیل امانت بمال ودولت آن ایالت بی منزلت است
زیرا از صدور حرکات متغايرة متخالفه که تضمین ورود مهمانان ملل
عیسویه در ان ولایت شامت اعمال عمال آنجامی دامنگیر خیال لا محال
حکمدار قاجار شده است از شنایع حالات دولت ایروانی و وصول قدوم
کفار فجار سانحات عظیمه سنوات ماضیه در حوالی سر پر خلافت


١٤٣

«آن مملکت بصدور خواهد آمد و این توثیق موثق را بلوح خاطر ارباب دولت»
«نقش داشته کما هو به مبشران سیاست و مسند نشینان امارت و صدارت بداناند»
«که نتائج اعمال ناپایدار با شخاص مصمم كذب و خیانت و محرك نكول »
«و شقاق تكرار خواهد شد لذا اگر برهائی از بند و زنجیر عالیجاه اخلاص»
«و عقیدت دستگاه جعفر خان بیات سردار با اقتدار اتراك مقيم لايا لة»
«وا لشوكت نیشاپور وعا ليجاه خلوصيت همراه الله یارخان قلیچی مستاجر»
«سبز وار که از غلامان و دولت خواهان قدیمی دولت خداداد ما اند و در قید و فشار»
«و استیلای آن گروه آمده اند توجه مزید نشود كار بکار دو خنجر و سنان»
«خواهد کشید و از سیوف غازیان شیر صولت نمر طلعت افاغنه و تراكمه دران»
«نواح حالت دیگر رخ خواهد داد و آنچه در بارهٔ مضجعه جدخود»
«درخراسان خاطر نشان داشته اید پیداست که این ملک محروس و موروث»
«من وتست اما فى الحال رفعت ومنزلت سيف وسنان اگر شان ترا سز است»
«از ان تو خواهد بود و اگر برشان سکندر نشان ماگوار است بجوهر ثبات»
«و عزم من تعلق خواهد گرفت تو از راه خدعه وهرزه درائی »
«عزم تصاحب داری و من از جوهر سیوف و جانبازی در تصرف دارم اين ملك»
«محصول شمشیر اجداد خجسته بنیاد من است نشانه قبر جد تو ملك محروسهٔ»
«خراسان را در قید و ضبط و عمل و دخل تو نمی تواند در آورد واگر مضاجع»
«اكابر اسلاف و خواقین دلیل استيلاك و دو نظر فرمان فرمای قاجار مراتب ستائش داشتی»
«خاقان متوفی آقامحمد شاه هرگز مضجعه جد بوایران آوانا در شاه پادشاه خلد آشیان »
«را بضرب سنان دیگر گون نکردی و بر استخوان اوفرط بی حرمتی نداشتی و آنچه قبلاً»
«ذات فطانت آیات عالیجاه رفیع جایگاه حشمت و شوکت دستگاه رحمت الله خان درانی»
«وزیر اعظم همدست فرستادهٔ خود عالیجاه رفیع جایگاه طره باز خان فو فلزائی درانی»
«بشما مرقوم و مرسول داشته بود عندالوصول مکرد به تطویل کلام ونشر بع ارقام شاهنشاهی»
«سیوف غازیان وجيوش اترا كيان را بآن جماعت قاجار بیخاطر نشان کرده فرستادیم»
«واگردر رعایت وحرمت ایلات انعطاف عزیمت بعمل آید بهتر والا اگر غصباً بگوشهٔ مدور»
«مواقف حكام فخام ماغصب وشکن ورزیدن سهل در شمار آید بحدت سیف حدید مدنظر باید بود»
«وازنتيجهٔ پیکار و نهب و غارت آنديار را مورد نظر غازیان دانسته بلا اشتباه اطراف »
«اهل خلاف را بوفور جیوش افاغنه ازین براند اخته در دیده تصور نقش نمایند »
«۱۸ شهر جمادی الثانی ١٢١٥»

چنانکه باعتبار فقرات نخست متن مراسلات سیاسی دولتین افغان وایران را از نظر گزراندیم
باستناد كتب تواریخ تشریحات متعلق و آدر مورد سرحدات غربی مملکت نیز ارائه می کنیم:
سردار طره بازخان مكتوب حاوى كلمات سران سیاسی آندولت را که تمنای ایشان مستند
بکدام دلیل نبود با خود برداشته و در صورت استعجال بدار السلطنه هرات و از آنجا بفوریت بقندهار
مواصلت کرد. حین وصول بقندهار در اثناء تشرف روداد مذاکرات را به پیشگاه زما نشاه


﴿١٤٤﴾

بعرض رسانید. اعلیحضرت زمانشاه که تا این وقت جواب پیام خود را بطور مثبت و یا منفی
در قندهار انتظار داشت دانست که بعد از این مهلت دادن دور از سیاست سلطنت است، با ستصواب
رأی وزراء و سرداران حاضر رکاب بقصد سرزنش طرف مقابل شروع باحتشام عساکر نمود
و به ترتیب آلات و ادوات حرب پرداختن گرفت. و هنوز قصد زمانشاه و حرکت موکب شاهنشاهی
بطرف دارالسلطنه هرات و دارالسلطنه مشهد و ایران ورد زبان ر جال بزرگ
و افراد سپاه بود که نامه شهزاده شجاع الملك درانی والی پشاور از باعث تمرد سکهان مقیم
پنجاب بحضور زمانشاه در قندهار برسید و وصول مکتوب والی پشاور که صورت خرابی کشور
پنجاب را تشریح و تقدیم داشته بود سبب فسخ عزیمت شاهنشاه درانی بصوب ایران شد و این
فسخ عزیمت بفرمانده ن مملکت مقابل نتیجه موفقیت آمیزی بخشید و دلیل فسخ عزم
زمانشاه چنان است که موصوف تنظیم ولایات پنجاب را نسبت بنقاط سرحدات غربی مملکت
بمراتب ترجیح میداد و اطفای نائرهٔ شورش سرحد ایران در نظر زمانشاه آنقدر عارف اعتنا نبود (۱)

(۱) تحریکات اجانب در همین قسمت باز در محل اثبات میرسد. در موقعی که میخواهد از قندهار
مصمم اطفای نائره شورش سرحدات غربی مملکت شود دست دیگر از طریق شرق مملکت
افغانستان هنگامهٔ دیگر برپا میکند و این هنگامه آرائی دوجانبه بملوك قاجار موقع پیش
قدمی میدهد اما زمانشاه بمحض ارسال پیام توسط قطره باز خان معاون وزیر اعظم خویش
اکتفا میورزد و چون مرزبان طرف مقابل مهمانان ملل عیسویه مواقع آرا ء نمی گذاشتند
زماندار قاجار از حرکات خویش در سر حدات غربی مملکت ما خودداری نمی توانست
و در نتیجه چنان شد که درین ضمن بین سران دولتین چند بار ارسال و مرسول مکاتیب
جریان یافت چنانچه مهمترین متون اسناد آنروز همین دو ورق است که جدا مسجد نگارنده
سردار علم خان وکیل الدوله یادداشت کرده است ولی این متن مکتوب آخرین زمانشاه است
که بطور جواب الجواب مینویسد ولی باز هم معلوم نیست که سوای این دو مکتوب چند بار
تکرار شده است اما بعقیده نگارنده بزرگترین متون همان است که در صفحات این فصل استنساخ
میشود زیرا اگر سائر متون سیاسی طرف اعتبار تاریخ می بود بلاشبهه آنها نیز در حواشی
این اسناد یاد داشت میگردید چنانکه متن معروضه فتح خان کمال زائی نیز در حصه ای
یاداشت شده است.


(145)

فصل پنجاهم

تفصیل خبر عزیمت فتحعلی شاه قاجار
بطرف سبزوار و نیشاپور
و مراجعت آن به طهران

طوریکه در اجمال وقایع سال 1213- 14 هـ ق اشارت رفت میرزا اسدالله مستوفی خاصه
بحكم فتحعلی شاه بغرض مناكحت دختر الله یارخان سبزوارى كه از رجال متنفذ آن نواح بود
فرستاده شد . تفصیل اخبار چنان است كه شاه قاجار در اوائل بسیار كوشید تا برای عزم و ارادهٔ
خویش كه در بعض نقاط افغانستان اسباب پیش آمد مد نظر داشت میخواست الله یارخان را
وسیلهٔ پیشرفت خود قرار داده علیه افغانستان تحريك نمايد . الله یارخان كه مرد باعزم بود
ازین مراوده اجتناب ورزید ، شاه قاجار دانست كه الله یار خان مذكور دختری دارد بناءً
میرزا اسدالله مستوفی خاص را كه معتمد عليه او بود بنام خواستگاری لفظ خویشی
در سبزوار فرستاد تا بنوعی كه قدرت یابد دختر او را بمناكحت شاه قاجار بیاورد
و بلكه از ورود میرزا اسدالله وضع اختطاف نیز بمشاهده میرسید، در همه حال بقعلهٔ نظر
سیاست او اینكه پس از صورت مناكحت الله یار خان از با عث صیغهٔ خودخواه مخواه
بآن دولت همكاری خواهد نمود. میرزا اسدالله مستوفی مطابق تمهید مذكور
در ایامی كه در صفحات شرق وغرب افغانستان وضع اختلال ظهور کرده بود بهمان
عزم وارد سبزوار شد. الله یار خان میرزای مذكور را بسا شتا استقبال كرده و برای
در یافت وقت مساعد اور ابحجت های گوناگون نزد خویش میداشت.

شاه ایران كه بعودت قاصد خود انتظار داشت از دوام توقف او براصل نظریات
پی برد و چنین پنداشت كه بنا بر حسی فرستادهٔ او باز داشته شده است و دانست
که درین نزدیكی ها به نیروی فرماندگان افغان از بین برده خواهد شد.
شاه قاجار متوحش شده ابراهیم خان پسر كاكا و داماد خود را بتاریخ روز
دوشنبه دوم ذيحجة الحرام سال 1214 هـ ق با ده هزارسوار بمحاصرهٔ [ آق قلعه ] فرستاد.
مهدی قلی خان وحسین خان قاجار قزوینی از طریق الخدرشوتهای گزاف به ابراهیم
خان قاجار پیوستند . ابراهیم خان قاجار از اثر همكاری مهدی قلی خان وحسین خان
قاجار قزوینی به نیروی خود افزوده به امیرگونه خان زعفرانلو(1) حاكم خبوشان
و ابراهیم خان شادلو (2)حکمران اسفر این پیام فرستاد كه با ابراهیم خان قاجار
حتى المقدور معاونت نمایند .

(1)(2)زعفرانلووشادلو دوشعبه از قوم افشار است و در وقتی که سلطنت مشهد به نوادهٔ نادرشاه
افشار از طرف سلطان درانی مقرر گردید ، امیرگونه خان و ابراهیم خان دو نفر حاكم افشاری
ولایات مذكور شناخته شدند و در عصر زمان شاه در ولایات خبوشان و اسفراین رسمیت داشتند.


(١٤٦)
فتحعلی شاه روز دوشنبه نهم شهر صفر آن سال راه چمن نسکه برگرفت و بتاریخ یاز دهم
ما محرم سال ١٢١٥ هـ ق در قرب قلعه بر سوم مذهبی خویش تکیه تعزیه بر بست .
اها لی (بیگی قلعه) که از بنا های الله یار خان قلیچی بود در بروی او ببستند و بحکم
فتحعلی شاه بدرب توپ قلعه مذکور مفتوح گردید. بعد از انجام نهب وغارت وقتل اسرا
نواحی قلعۀ سبزوار مضرب خیام عساکر قاجاری قرار گرفت وحسین قلی خان بامر
فتحعلی شاه بمحاصرۀ نیشاپور و پیشه جعفر خان بیات حاکم افغانی آنجا اعزام شد.
جعفرخان بیات حاکم نیشاپور از حملۀ قاجاری مانع شد و بعدا که کار قلعه داوی بدشوار
انجامید جعفرخان بیات حاکم نیشاپور شهر را موقتاً تسلیم نمود وحکومت موقت آنجا به حسن
علی خان برادرزادۀ جعفرخان برضد حکومت درانی تفویض شد .
پس از چهل روزهنگام محاصره و مشاققه که اطلاع از حضور زمانشاه درانی برای تقویت
حاکم نیشاپور همدرانجا مواصلت کرد جعفرخان بیات حاکم افغانی مجدداً بحکومت نیشاپور
قیام کرده علیه حسن علی خان حاکم دست نشاندۀ قاجاری بجنگ برخاست وشهر نیشاپور را
به محاصره انداخت و در ظرف چند روز محاصره چون راه امداد بروی جعفرخان بیار نبود
واز طوالت راه بین هرات ونیشاپور كمك . وتزسید لا بدقلعه را به فرمانده قاجار سپرد .
و پس از تصرف حدود نیشاپور جعفرخان بیات والله یارخان قلیچی از طرف قاجاریان
محبوس شدند . الله یارخان قلیچی که شدیداً محبوس و تهدید بمرگ شده بود
نا چار میرزا اسدالله مستوفی را بواسطه ساخته دختر خود را باوی باردو گاه فتحعلی شاه
بطور ق مناکحت فرستاد . بعداً سپاه قاجاری به تخریب قراء و مزارع و باغهای ولایت
سبزوار ونیشاپور پرداختن گرفتند . درینوقت که مصادف بشهر ربیع الثانی ١٢١٥ هـ ق
مطابق سال نهم سلطنت زمانشاه درانی است از خرابیهای ولایات غربی افغا نستان
و بریادی رعایا و حکام آنجا از باعث پیش آمد اجانب اطلاعات پیهم بحضور زمانشاه برسید.
شهنشاه زمان دراین دفعه برخود از خشم پیچیده مکرر سردار طره بازخان فوفلزائی را که
بلد آن ولابود بحضور بخواست و پیام دیگر خود را بفرض دانانیدن کرو مدجا وز بخاك
نیشاپور بدست اوسپرده بدانصوب فرستاد و در متن پیام بعنوان زمامداران کشور مطالب
زیاد خاطی نشان کرد . شاه قاجار از ملاحظه پیام نامه آخرین که بدست سردارطره بازخان
معاون وزیر اعظم بدور سید ا ز فکر توقف در دیار نیشاپور ومزینان دست کشید
واز انجا بصوب مقر امارت خود عزیمت کرد . اما جعفرخان بیات والی نیشاپور که در عهد
سلطنت زمانشاه از بنطرف سلطنت درانی بدانعهده قیام داشت باعتماد نیروی زمانشاهی
ابواب قلعۀ نیشاپور را که حسب الامر احمدشاه كبير توسط عباسقلی خان بیات مجدداً با متانت
واستحکام تعمیر شده بود تا وقتی که کار بدشوار نینجامید بروی دشمن نگشود وعلاو تا
اخبار یومی آن ولارا نیز توسط تا بعان خود بدارالسلطنۀ هرات بشهزاده سلطان منصور والی
آنجا تقدیم مینمود وچون فتحعلی شاه قاجار بر مقاصد خویش نیروی دیگر و دلیل بهتر نداشت


١٤٧
از اثریپام آخرین زمانشاه مراجعت کرد و شهزاده سلطان محمود درانی که درین سفر نیشاپور با او همراه بود علیه سلطنت زمانشاه تحريك کردن گرفت و برای پیشرفت شهزاده مذکور پیام متواتر بعنوان حکام و مامورین نگاشته فرستاد تا او را رعایت و احترام کرده باتفاق برادرش شهزاده فیروزالدین و پسرش کامران روانۀ حدود هرات نمایند شاه قاجار پس از انجام مصاحبات با سردار طره بازخان معاون وزیر اعظم زمانشاه بجانب دارالامارۀ خویش عزیمت نمود (۱)

فصل پنجاه و یکم
ظهور سیاست ناپلیون در شرق میانه
و
اقدامات مقدماتی شهنشاه و وزیر اعظم افغانستان
در برابر پیش آمدهای آنزمان (۲)
ناپلیون بونا پارت در مواقعی که راه مدیترانه و امپراطوری عثمانی را برای اردو کشی بهندوستان مساعد کرد ن میخواست ایران و افغانستان را نیز مراقبت میداشت و اولترا اطلاعات

(۱) مأخذ این فصل :
اول : صفحه (٥١٢) کتاب گنج دانش - اثر محمدتقی خان حکیم ایرانی .
دوم : جلد دهم روضة الصفای ناصری اثر رضا قلی هدایت .
سوم : تاریخ جهان آرا - اثر میرزا محمد صادق مروزی .
چهارم : فوائد صفویه - اثر ابو الحسن بن ابراهيم .
پنجم : مفصل ایران - اثر عباس اقبال .
ششم : متن مکاتبات سیاسی زمانشاه و فتحعلی شاه درج این کتاب .
هفتم : جلد اول قاجاریۀ ناسخ التواريخ .
(۲) در فصل گذشته از ارسال و مرسول بیانامه های سیاسی سران مملکتین بحث کردیم و بسلسلۀ جریانات موارد تاریخ که از عطف فقرات مدنظر نا گزیریم از آغاز این فصل نسبت با وضاع سیاست بین المللی آنروز که بار اول بعصر سلطنت اعلیحضرت زمانشاه تعلق میگیرد بقدر معلومات سخن رانده و باعث آنرا بلحاظیکه جریان مذاکرات مملکتین از همین مواقع شروع میکند نظر به پیش آمدهای آنروز که از صورت ارسال و مرسول نامه های پادشاهی و اعزام نمایندگان طرفین افغانستان رسماً در امور سیاست بین المللی وارد و باب
(بقیه در صفحۀ ١٤٨)


١٤٨
کشور ایران گوش میداد زیرا مراحل مقدماتی دران کشور تکمیل میشد . پادشاه ایران
که او میخواست بنواحی مشهد و نیشاپور (اجزاء تصرفات افغانستان) خطراتی وارد کند
ازطرف حکومت افغان بسیار مراقبت مینمود و از حملات زمانشاه و دیگر ممالك همچو او
نیز که هراس داشت انتظار می برد. نقطه نظر سیاست او این بود تا قواء حربی خود را
بامداد یکی از ممالک غرب تقویت نماید . چنانچه در اوقات مابعد معلمین فن عسکری
فرانسوی عساکر قاجاری را بمنظور مقاصد طرفین تحت تربیت گرفتند .
چون ناپلیون مصمم عزیمت بهند و فتحعلی شاه منتظر یاری دهنده ای در برابر قواء

(بقیه صفحه ١٤٧)
مذاکرات جدید راجع بسرحدات این مملکت باز میگردد بشکل مستند سخن میرانیم. اما در
متن این فصل برای اینکه مطالع متردد نباشد گفتار های بسیار و متون طرف اعتبار را مأخذ
کلی قرار داده ومتون صحائفی را که حاوی بعض قرارداد ها و کلمات نمایندگان سیاسی
ممالك غربی و شرقی مربوط باوضاع سیاست خارجی افغانستان در عصر زمانشاه باشد از همه
چیز مورد مطالعه وقابل دقت قرار میدهیم :
از آنجمله است : یادداشت های ژنرال تره ژل سفیر ناپلیون بسمت هند و ماموریت
ژنرال گاردان در ایران ومجله شرق دوره اول وتاریخ ایران اثرعلی اصغر شمیم و مسئله
شرق ( دربویاویس ١٨٩٨) وسیاست ناپلیون در شرق (دریو پاریس ١٩٢٦) ومسئله شرق اثر
احمد بهمنش طبع تهران ١٣٣٥ وخصوصاًکتاب موسوم به سیاست ناپلیون درایران اثر
دکتر خان بابا بیانی بلحاظیکه مکتوب های مکرر بمهر ناپلیون و متن مکاتیب فتحعلی شاه
قاجار در مورد سیاست ایرانی دران درج است نسبت سائر مراسلات و کتب مربوط به پیش
آمد ناپلیون زیادترطرف اعتنا و دراین کتاب مأخذ اول شمرده میشود وحقایق مطالب را
از صورت اقوال اشخاص دخیل خاصه صاحبان آثار فوق که طرف قناعت اند
بحث بمیان می آوریم زیرا اوضاع سیاست خارجی ایران باستثناء مأخذ متعارف خود آن کشور
از دوره سلطنت آقا محمد شاه و فتحعلی شاه قاجار بنوع دیگر تغییریافت واقدامات ناپلیون
و نمایندگان انگلیس باعتبار اقوال خود ایشان (مهمانان ملل عیسویه) در آنجا وارد
وعلاناً شروع به فعالیت نموده اند و در سیاست خارجی وداخلی افغانستان تاثیراتی
وارد کرده اند امادر برابر نظریات استعماری پیروزی که همه آن روز برملت
باشهامت افغانستان متصور بود اینکه زمانشاه سلطان جوان افغان معاصر ناپلیون
سیاستی قائم از خود ابراز کرد و توانست در برابر بحران سیاسی آنروز مطابق شئونات
اجداد خویش تا زمانی که قوت وقدرت شخصی و اتحادملی میسر او بود مقاومت نماید
ودر برابر هر پیش آمد سیاست شانداری از خود نشان بدهد.
زمانشاه از باعث عزت نفس وحقوق وطن شناسی نخواسته اند پیش فرماندها ن آنروز
تحت تاثیر اجانب برودو مملکت خود را دستخوش بیگانگان قرار دهدو لی در سیاست داخلی
وخارجی آنروز افغانستان خطراتی اگر پدید ارشد دلائل برطبق تشریحات
متن نمایان است اما اساس تغییرسیاست خارجی ما از تجاوز قواءقاجاریان بخاك مزینان


فرستاده ناپلیون بهندوستان
خط سیر کارویل (١٨٠٧-١٩٠٨) --------
خط سیر هیئت مأمورین ----

نقشه مرتبه فوق، برای اثبات فقرات مندرج کتاب «از ارکان تا قابی» سیاست ناپلیون در ایران اثر دکتر خان بابابیانی بعین قطع و شکل زنگوگراف شده و توسط آقای عیسی رسیده است.


[BLANK PAGE]


١٤٩

ممالك همجوار بود موافقت سياسى بين هر دو فرمانده فرانسوی و ایرانى بشرائط
معين بوجو آمد.
انگریس که از لحاظ ظهور اقتدار ناپلیون بوناپارت در اروپا خطرات احساس میکر دمتوجه متصرفات
خود شده و بتقاضای پادشاه ایران بغرض موانع ديگری كه زمانشاه را بصوب
هند دشمن خطرناکتر از ناپلیون میدانست (۱) دولت بريطانيا همچنان خواهش حكومت
ایران را كاميابى بزرگی بر خود احساس ميكرد زیرا که در این فرصت دولت انگليس
از حملات پیهم زمانشاه بطرف هند و پنجاب در حالت انديشه و هراس بود و دولت انگليس
که یكبار ديگر در عهد صفوی با ایران عقد بسته بود درین دفعه كه نظريات ناپليون وحملات زمانشاه
در ميان بود باز تجديد كرد.
ژنرال گاردان در یادداشتهای محمود می نویسد «وارد ساختن لطمه بتجارت وصنعت
انگلیس كه تمام عظمت آن مملكت زاده آن است از اولين وسائلى بود که توجه ناپليون را»
«جلب نمود و بيش خود فكر كرده كه اگر اين سرچشمه ها را خشك كند قطعاً انگليس»

(۱) كاپيتان ملكم مى نويسد : «زمانشاه درانی را من يكى از قوى ترين دشمنان قدرت انگليس
در كشور هندمى دانم، دشمنى زمانشاه به نیروی خودش وبدون هيچ كمك اجانب میتواند
زياد بشود و در او اين فرصت با داشتن وسيله وقدرت كامل به هندوستان حمله خواهد کرد»
تکرار كند:
«غرور – کینه – نخوت و اغراض در حكومت زمانشاهی بیش از دیگر كشورهای آسيايى»
«وجود دارد و از همین سبب است كه عدم همکاری او با هر نیروی اروپایی كه مصمم حمله»
«به هندوستان باشد و با آنكه چنين موافقتى از وى حاصل بشود باز هم مانع بزرگی در میان است»
(نقل از كتاب نامه هاى سياسى – ترجمه احمد توكلى ايرانى)

شاویشاپور و اعزام نماينده سلطنتى افغانستان عليه متجاوز ان در خلال سال ١٢١٤ هـ ق
از همان طرف پديدار شد و نتيجه همان حركات بود كه صورت مكاتبه هر دو سلطان افغان
و ايران باين تطويل انجاميد.
ناپليون براى پيشبرد مقاصد خويش بخيال راه يافتن بكشور هند از مدتها ميكوشيد
وقبلاً تدابيرى سنجيد و با در يافت بدرقه هاى نيرومند خصوصاً زمانشاه درانی كه آن روز
در امور كشور گشائى شهرت بسزایبهم رسانيده بود بسيار انتظار داشت تا از اثر همكارى
او در صحنه عمل وارد بشود و براى دخول در كشور هند افغانستان را از وسائل پيشرفت
بآنطرف مى شمرد و بطورى كه پيش آمد خود را در ايران سهل مى پنداشت مملكت افغانستان
وشخص زمانشاه را نیز يكى از ان ممالك و پادشاهانی می شمرد که شايد باب مراوده بر مقاصد اجانب
در وطن خود باز كند.
اما خواننده را لازم آنست كه در خلال این فصل ماده دهم متن قرار داد ناپلیون را
بامقابلش مطالعه کند و محكمه امتن هدایت ناپليون را كه بعنوان (دوركه) و (كو لنكور)
سفراى در بار روسیه صادر كرده است نیز قابل دقت پندارد.


( 150 )

دچار عجز و انکسار میشود و رشته حیات و شوکت او از هم گسیخته وحاکمیت دریاها از کف
او خارج میگردد. فکر لشکر کشی به هندوستان بنظر ما یکی از نتائج فرمان محاصره بحریست )
که ناپلیون برضد انگلیس صادر کرده بود واگرکاملا چنین نباشد این اقدام نیز از همان
قبیل و برای رسیدن او بهمان منظور است (1)» متن این یادداشت باثبات رسانید که ناپلیون
چون زمام فرانسه درکف گرفت وبافتوحات پیهم پرچم افتخار بهرسو برافراشت و با دولت
بریطانیا که حاکمیت دریائی ازان وی بود دشمنی خود را علنی ساخت درضمن بخیال افتاد
تا بوسائل ممکن خودرا درکشور پهناور هند برساند چنانچه درمتن قرار داد بین حکومت
فرانسه وایران این مطالب بعبارات مکرر ارقام یافته ودرعصر شاه شجاع الملك نیز تائید
گردیده است.
مؤلف کتاب سیاست ناپلیون در ایران گوید: (2) «دولت فرانسه چون نتوانست به تجدید
نیروی دریائی موفق آید ناپلیون مجبور شد که دست ازحمله مستقیم بجزایر انگلیس )
دراروپا برداشته وازجانب دیگر باوضربت شدید وارد سازد، و برعزمی که داشت حملات
خود را بطرف هندوستان از راه مشهد و هرات وقندهار مساغد میدانست و بدین خیال افتاد
که دست تعدی بدان دراز کرده با بردن عساکر خود بهندوستان قوامعربی انگلیس را
در آبهاجلب کرده میدان را دراروپا ازوجود او خالی نماید وبعدا به لندن تاخته و تاج
سلطنتی را نیز مثل سائر کشورها تصاحب کند (3).»
«در قسمت تسلط بر تصرفات بحری انگلیس وسلب قواه او این سیاست را از مواقعی
که ناپلیون سمت کنسولی اول را داشت خاطر دولت فرانسه را مشغول میداشت چنانچه
(تره ژل) درضمن یادداشت های خود مینویسدکمی بعد ازواقعه مارنگو (1800) )
بنا پارت که درآن موقع سمت کنسولی اول راداشت در صدد فراهم آوردن زمینه ای برای
عقد اتحاد با پول اول امپراطور روسیه که ازرفتار و تحقین خود وانگلستان ناراض بود )
برآمد و در مراسله ای که ناپلیون به پول نوشته میگوید :غرض من از تحریر این کلمات )
بحث درباب حقوق بشریت وافراد ذیحق مملکت نیست زیرا هر مملکتی بوضعی که میل )
دارد برای خود اختیار سبك حکومت مینماید بلکه تمام منظورم این است که با شما طرح
اتحاد بریزم وباین وسیله به تعدیات بحریه دولت انگلیس خاتمه بدهم » .
«نا پلیون دو نفر سفیر خود را بنامهای(دورك) و [کوانکور] بدربار تزار روسیه فرستاد
و با تزار روس عقد قرار دادی بست و چنین قرار دادند که بموجب نقشه ای که »
بنا پارت و پول اول در نتیجه اتحاد با یکدیگر کشیدند مقرر شد که عساکری از مردم
(1) یادداشتهای ژنرال گاوران صفحه (33) سیاست ناپلیون در ایران اثردکتر خان
بابا بیانی صفحه(8 - 9 ) .
(2) اشاره بدکترخان بابا بیانی (3) مأخذ فوق. داکتر بیانی درین باره تتبعم کامل نموده
ومکتوبات ناپلیون وفصلی شاه قاجار را که در موزه فرانسه ضبط است
بعضی را عینا نقل برداشته و زیادتر راز ینکوگراف کرده است یعنی از نظر تاریخ طرف اعتبار است.


151

در انوی از راه شط دانوب بجنوب روسیه حرکت کند و از طریق دریای سیاه و نهر دن بـ
شط ولگا برسد سپس بمبد آن شط خود را بهشتر خان برساند بعد بمعیت پنجاه هزار
سوار روس دریای مازندران راطی کرده در خلیج استر آباد پیاده شوند ، این اردو
درخواست سرداری ماسنا داخل مشهد خاك افغاستان شده از راه هرات و قندهار
بدرۀ سند وارد شوید واز نقاطی بگذ رند که شکست های انگلیس از قوای فواج
امپراطوری درانی در اروپا شهرت بسزا حاصل کرده بود (1)

نگارش فوق مسائل پیچیده این پیش آمد را بوضوح کامل دانا ند که چون اردو کشی
های نامی امپراطور افغانستان در شکست های هندو پنجاب و عقیم ساختن سيك نكان در مراکز
شرق وغرب افغانستان شهرتی حاصل کرده بود در این وقت که نفوذ و اقتدار امپراطوری درانی
از حدود دریای سند در گذشته وحکام اعلی شهنشاه زمان در ولایات ملتان ـ کشمير
پنجاب - سرهند - پشاور وغیره حکومت می کردند ناپلیون خیالی را که در
بدست آوردن شرق و رسمیی بیفت داشت که حرکت بجز از راه فغانسنان از دیگر طریق
غیر ممکن است و عبور کردن از این راه بدون موافقت اعلیحضرت زمانشاه درانی نیز
نا ممکن (2)

بقرار اظهارات فوق معلوم شد مطا لبی که نما یندۀ نا پلیون بوساطت شاه وز زیر اعظم
ایران بنام اعلیحضرت زمانشاه درانی در قندهار تقدیم داشت و نامه ایشان مسترد گردید
همان بود که از اثر امتناع زمانشاه و وزیر او در داوخان سر ان ایران ونما یندۀ نا پلیون
در اقدام عبور دادن قوای فرانسوی از خاك افغانستان ناکام شدند و اگر ا علیحضر ت
زمانشاه و وفادار خان در قندهار این غزم صحیح را با پر از نمی انجامیدند ناپلیون بنوعی که نما یندۀ
اودر کشور ایران نقشه های خود را مرتب میداشت هیچ مانعی در برابر خود نداشت (3)
وکشور ایران به تصمیم خود کا میاب بود ولی بطوریکه شاه قاجار را متحد ساخته به
کشور ایران پا نهاده بود شاهنشاه افغانستان را قطعاً مخالف این عزم در یافت .

ناپلیون در یکی از یاداشت های خود که تاریخ آن 1214 هـ ق و مطا بق بسال هشتم
سلطنت اعلیحضرت زمانشاه درانی است به کلیر مینو یسد: تسلط بر مصر انگلیسها را
ديلرزه اندا خته است ما باروپا نشان میدهیم که بچه وسیله د ست او را از هند کوتاه
خواهیم نمود (4)

(1) عین نگارش سیاست ناپلیون در ایران در زمان فتحلیشاه صفحه (10-11)
(2) این عبارت نیز مر کب از اقوال و حدسیات مورخان هند است که نگار نده با
تعدیل عبا رت مختصر و جامع در قید صفحه گنجانیده ام چنانچه فصل مابعد تصدیق میدارد.
(3) به متن نقشه مقابل رخ جو شود .
(4) این عبارت باز نظریات ناپلیون را در هند تطبیق میکند و خطر او را بعین
عب الیمین او از راه ایران وافغاستان بخالفهندشان میدهد.


(١٥٢)

در متن قراردادی که ناپلیون و فتحعلی شاه قاجار بتاریخ (٢٥) صفر سال ١٢٢٢ هـ ق مطابق سال ١٨٠٧ع در[فین کین شتاین] بامضاء رسيده است این قرار داد مصادف بآوان سلطنت اول اعلیحضرت شاه شجاع الملك درانی است و در ماده نهم و دهم قرارداد آنها بتائید قراردادهای عصر سلطنت زمانشاه غازی بطور واضح عزم ناپلیون را آنچه در عصر زمانشاه از یطرف فسخ شده بود تکرار میکنند (١).
و چون ماده نهم و دهم قرارداد بمرام این فصل مطابق است عيناً نگاشته میشود :
«مادۀ نهم :«در هر جنگی که انگلیس و روسیه بر ضد ایران و فرانسه متحدشوند »
«فرانسه و ایران هم به همین وضع بر ضد دو دولت اتحاد خواهند کرد و همین »
«که آنطرفی از معاهدتین که مورد تهدید یا حمله واقع شد رسماً »
«مراتب را باطلاع دیگری رساند. متحداً بر ضد مشترك به جنگ قیام خواهند نمود»
«از آن پس در باب هر نوع روابط سیاسی و تجارتی بر طبق مقررات مادۀ قبل»
«رفتار خواهد شد »
«مادۀ دهم : «پادشاه ایران تمام نفوذ خود را بکار خواهد برد تا افاغنه»
«و سکنه دیگر قندهار را با قشون خود بر ضد انگلیس متحد سازد پس از انکه»

(١) مطابق قرار داد سال ١٢٢٢ هـ ق که بین ناپلیون و فتحعلی شاه قاجار بامضاء رسیده است در خلال همین سال در متن قرارداد اعلیحضرت شاه شجاع الملك با سفراء انگلیس در سال ١٢٢٢ هـ ق چند سطری با مضمون متن مطابق نگاشته شده و بر اصل مطالب سیاسی آنروز و اقدامات ناپلیون از راه افغانستان دلالت کرده است و ما نظر بروابط خارجی و سیاست شاه درانی و استخبارات صحیح او که بالمقابل با آن مشکلات سیاسی برای دفع قواء متجاوز قرار دادی بعمل آورده است بدین مختصر حواشی می پردازیم :
«از انجا که به سبب ظهور تحریرات عنوان موافقت و مرافقت از طرف قوم»
«فرانسیس بسرکار پادشاه ایران بارادۀ یورش آوری در ممالك سر کار عظمت»
«مدار پادشاه در دران (اعلیحضرت شاه شجاع الملك) و بعد از ان در ممالك سر کار دولت»
«مدار انگریز بهادر متعلقه کشور هند عالیجاه رفیع جایگاه مستر ایلفنستون بجهة این معنی»
«که باتفاق و استصواب کارگزاران حضور اعلیحضرت پادشاه بارگاه کابل»
«اعلیحضرت شاه شجاع الملك . . . . . . . . . . . . . . »
منظور از پرداخت سطور فوق چنان است که شاه درانی نظر بعواقب ناگوار میخواست علیه قواء ناپلیون و قاجاری ها برای دفع حملات آنها از قواء بالمثل کار بگیرد تا افغانستان معرض هجوم لشکر ایران و فرانسوی واقع نشود و در آوان سلطنت اول خویش باین قرار داد سعی ورزیده است و چون شاهد مدعا در میان است صورت مقابله از مطالعۀ متن بروشن ترین وجه معلوم و مکشوف گردید که باعث قرار داد شاه شجاع الملك با دولت انگلیس از چه لحاظ بوده ولی همین عبارات در متون قراردادهای درماندهان هر چهار مملکت ثبت است و از روی تحقیق سنوات و تمثیل حرکات سیاسی باهم توافق لفظی و معنوی دارند .


١٥٣

« راهی به مساکن ایشان باز گرد لشکری بر سر متصرفات انگلیس در هند بفرستند (۱)»
« از دستوراتی که ناپلیون به سرتیپ کاردان راجع به ایران و افغانستان میدهد یکی آنست»
« بارعایت و اجرای این دستور ها دو منظور عمده ما عملی خواهد شد چه از طرفی ایران»
« مهیب تر از سابق در جلو روسیه ظاهر میشود و از طرف دیگر وسائل عبور از ان کشور»
« در جميع اطلاعات لازمه معلوم خواهد گردید. این بود آنچه بقسمت نظامی ارتباط داشت»
« اما راجع بقسمیت سیاسی سرتیپ کاردان مجاز است که برای فرستادن تفنگ سر نیزه دار»
« وتوپ ويك عده كافي صاحب منصبان عالی رتبه و صاحب منصب جزء برای تشکیل هیئت»
« دوازده هزار نفره در ایران قرار دادهای لازم باین دولت منعقد نماید ماموریت سر تیپ »
« کاردان بانجام این اوامر خاتمه نمی یابد بلکه باید شخص او با قبيلة مهبرات در ملك»
« افغان از مشهد تا پنجاب ولاهور و آخرین حصص تصرفات آن مربوط شود و به اعلی حد»
« امکان اطلاع بدست بیاورد که در صورت حمله بهندوستان چند دهاتی ممکن است »
« در ان سرزمین بما برسد (۲) در اخیر سرتیپ کاردان نباید فراموش کند که منظور عمده ما»
«عقد اتحاد مثلثی است میان فرانسه و باب عالی و ایران و باز کردن راهی به هندوستان»
«و تحصیل متحد ین برضد روسیه (۳) اگر در اجرای این منظور اخیر مسکن میشد»
« يحدوم مقلستان نیز دست اندازی کرد بسیار خوب بود چه در این صورت روسیه گرفتار سر حدات»
« خود میگر دید ما دیر یا زود ثمره اقداماتی را که مشغول زمینه سازی آن هستیم در اروپا میداشتیم .»
در ختم این مضمون چند سطر آنرا که نظر بزیادت الفاظ مغایر مر ام این کتاب بود
حذف کردیم و در پای سطور فوق مهر ناپلیون ممهور است (٤)
(كنت الفرد دو کاردان در مقدمه یادداشتهای پدرش می نویسد: «علت نفوذ یافتن انگلیس ها»
« در ایران دو امر بود یکی نفع تجارتی و دیگر وحشت از قدرت ایشان. چه از طرفی»
« تمام تجارت ایران تقریباً با انگلیس میشد و از طرف دیگر انگلیسها بواسطه استیلای »
«بر هندوستان هر وقت میخواستند میتوانستند در ایران مداخله کنند مخصوصاً خبر انقراض»
« دولت های بزرگ وتسلط انگلیس بر آنها ایرانیها را بو حشت انداخته و ایشان را»

(۱) سیاست ناپلیون در ایران ص (۳۸)
(۲) دهات در نظر ناپلیون مراد از قلاع مستحکم مشهد هرات قندهار و غیره است که همه ابواب
کشور هند و از استحکامات مهم حربی و مشرف بر تسخیر کشور هند است زیرا یکی
از سیاست مداران قرن (۱۹) میگوید: بخاك هند کسی میتواند حکومت نماید که کابل را
بدست داشته باشد و ناپلیون نیز در بدست آوردن همین نقاط اساسی سخن را نده و در قید
عبارت آنروز دهات جا گرفته است .
(۳) این سطر عیناً به متفق ساختن زمانشاه درانی مطابق نگارشی ما در آغاز فصل
اشارت میکند و ناپلیون میخواست از سلاطین شرق پادشاه مقتدر وصاحب عزم و شمشیر را
درین کار با خود متفق ومصمم حمله به هندوستان داشته باشد .
(٤) صص ٥٢-٥٣ سیاست ناپلیون در ایران .


١٥٤

از پیش آمد چنین روزی بخود اندیشه ناک کرده بود . بعلاوه یاد گاری که ایرانیها
از آمدن فرستادهٔ حکمران هندوستان شرقی در سال ١٢١٥ ه ق مطابق ١٨٠٠ع در خاطر داشت
نیز مزید بر علت شده بود .

حکمران هند شرقی خیال داشت همانطور که در جنوب آن کشور حدود متصرفات خود را
جلو برده بود در شمال هند نیز دامنهٔ قلمرو خود را وسعت بخشد .

بهمین نظریه سرجان مالکم را با جاه و جلال بسیار بطهران فرستاد و او که مرد لایقی بود
از ایران تقاضا نمود که با (کشور افغانستان) حمله نماید و نگز ارد که زمانشاه
با پادشاه دهلی و امیران سند و نواب قبیلهٔ مهرات ( تا بعان سلطنت افغان)
برضد انگلیس اتحاد کنند (١) .

گرچه ایران بواسطهٔ گرفتاریهایی که از جانب روسیه داشت نتوانست مطابق منظور انگلیس
رفتار کند و انگلیس هم بابقای مواعید خود عمل ننمود ولی این مسافرت مالکم مقدمهٔ ایجاد روابط
و آشنایی ها شد که انگلیس ها بعد از ان نتیجه گرفتند (٢) . در تیپ کاردان سفیر ناپلیون در ایران
از مدتها بر موضوع اصلی ماموریت خویش در ایران بکوشش تمام راه لشکر کشی ناپلیون را بطرف
هندوستان بر موضوع اصلی از راه کشور افغان در نظر داشت و هر چند تعقیب میکرد ونقشهٔ خط سیرقواء
فرانسوی را ترتیب مینمود وفرانسویان بنادر دریای باخزرو خلیج فارس را بادقت تفتیش
میکردند بهرادی نرسیدند امادولت ایران بمقاصد خویش که دو مقابل دول همسایه با مید پشتیبانی

(١) دو لا فور دوخلال وقائع همین سنوات درتاریخ هند می نویسد : در سال دوم
فرمانفرمائی لارد مینتو دولت انگلستان اولین بار با مکان رو برو شد . درین اثناء مجدداً
جنگ میان فرانسه وانگلیس در اروپا شوع شد و تصور میرفت که مجدداًفرانسویان
در هند دست بکار شوند . اتفاقاً اغتشاشاتی هم در اثر تحريكات آنان در تر اوا نشکو ر
بوقوع پیوست و بیم آن میرفت که فرانسویان از طرف افغان و سند و ایران هم اقداماتی
بعمل آورند . لذا نمایندگان برای دفع فساد بافغان وسند و ایران روان شدند
(ص٢٨٦تاریخ هند) نویسندهٔ مذکور رجوع با مداد قواء فرانسوی نام افغانستان را
پیش ازایران مینویسد امادر قسمت فرستادن نمایندهٔ خود بدربار سلطان افغانستان
سبقت نشان میدهد زیرا نمایندهٔ اول اودر افغانستان در سال ١٢٢٢ ه ق بمصاحبهٔ
نواب مظفر خان درانی رکن الدوله بدر بار اعلیحضرت شاه شجاع الملك در پشاور واصل شد
ونمایندهٔ انگلیس در ایران علاوه بر دفعات عصر صفوی بار دیگر مطابق عصر سلطنت زمانشاه
فرستاده شد یعنی شاش سال بعد از انقراض سلطنت زمانشاه در انی نمایندهٔ انگلیس
بدربار سلطان افغانستان قطعاً برای اجراء امورمتعلق به نفع دولت انگلیس وارد شده نتوانست
چنانچه کاپیتان مالكم اوضاع سلطنت زمانشاه وازاً سرحدات اخیر مشهد و نيشاپور
مراقبت میکرد وتوسط نامه نگار مخفی ایران اطلاعات اخذ کرده به هاتفری د لفا می
رئیس سازمان هند شرقی می فرستاد :


(155)

«فرانسوی بخاطر خود خوش میداشت تا کامشد و علاوه بر آنکه اجانب را بخاک ایران راه داده د»
«خواشی افغانستان نیز وسایل اخلال و نفاق فراهم کرد .»
«شاه قاجار نظر بعهدی که مرتب کاردان سفیر ناپلیون بامید كمك دولت فرانسه»
«گزاشته بود کنار گیری دولت فرانسه را در مداخله در سیاست ایران حتمی دانست و چون دید که»
«کنار گیری فرانسه توان مقابله را باروس‌ها و انگلیس‌ها ندارد و اگر با انگلیس از در مسالمت»
«درنیاید هستی ایران را از قوت ممالك همجوار بر باد داده است و با این حقیقت پی بر ده»
«تصمیم گرفت که سر|جونزها رفورد]سفیر انگلیس را بدربار ایران بپذیرد و بقول پیشنهاد های او»
«که از چندی پیش محرمانه تصمیم گرفته بود موافقت نماید. مرتب کاردان که ورود نما ینده»
«انگلیس را در ایران مخالف شئون و حیثیت فرانسه و ناپلیون]میدانست و مسأله ر با رایران»
«حرکت خود را اطلاع داده باتمام اعضاء سفارتخانه بتاریخ (27) ذيحجة الحرام سال 1223»
«طهران را ترك گفته و از سمت آذربایجان رهسپار کشور خود گردید(2).»
نوت - مضمون هر چند طول کشید اما دور يك جمله مکاتبات اعلیحضرت زمانشاه در انی
و فتحعلی شاه قاجار پیچید و با شرح وبسط باثبات رسید که عزم ناپلیون فقط از راه ایران و
افغانستان بجانب هند بود اما مانع بزرگ او زمانشاه و وزیر قابل او وفادارخان در قندهار بود
که شروع مراسلات سیاسی فتحعلی شاه و اعتماد الدوله صدر اعظم ایران را بکمال شدت دفع
کرده و جرئت پیش قدمی به نمایندگان ملل عیسویه ندادند و هراسی که دولت بریتانیا از پیش
آمد ناپلیون در شرق و خطرات حملات زما نشاه بدل داشت از همین باعث جدیت بعمل آورد
وهمان است که نتایج پیش آمدهای کنونی از مطالعه فصل ما بعد بدست می آید.

(1) ص (57-58) سیاست ناپلیون در زمان فتحعلی شاه قاجار - چاپخانۀ تابان طهران.
(2) ص (91 - 92) سیاست ناپلیون در زمان فتحعلی شاه قاجار - چاپخانه تابان طهران.


۱٥٦

فصل پنجاه و دوم
آغاز عملیات استعماری انگلیس
در
حواشی امپراطوری درانی

طوریکه در فصل گذشت از نظر گذشت مکاتیبات ناپلیون واقدامات او باعث شد تا
امپراطوری درانی مورد توجه قواء متجاوز قرار گیرد و کارروائی های اجانب در آغوش
افغانستان برای اولین بار بنام کمپنی هندشرقی درخاك بنگال وبالترتيب در گندا وممتا
وبالاخر توسط مهدی قلی‌خان وسپس بوساطت کاپیتان ملکم صورت بگیرد .
چون حل وفصل این‌قضایاغور و تعمقی در کاردارد و نگارنده که سعی‌مزید در تحقیق موارد
از خود ابرازمی کنم قصد کلی دارم تادر کوچکترین موارد‌تاریه وخاصه قسمت‌های‌سیاسی
روشن ترین مآخذ را که‌همگان بدان‌اتکا ورزند واز اغراق واشتباه وحدس و تخمین مبرا
شناسند نام ببرم تا جملات و کلمات‌مربوط به سیاست‌عصر‌زمانشاه را از طرف‌ما چیزهای قیاسی
وعندی نپندارندوسخنانی که‌مؤرخان دخیل زبان با عتراف کشوده‌اند بطور اقتباس بنگارم
والبته معرفی مآخذو توضیحات حوا شی‌جای شبهه وتردید بر مطالع نمی گذارد واین است
اصل گفتار مؤرخان ایرانی و انگلیسی که‌خود آنان در این‌باره مفصل حرف‌زده اند وبدون
کم وکاست در قید‌نگارش‌خویش‌در آورده اند :
عبداللطيف بن‌ابیطالب الموسوی شوشتری که نام اثرخودرا بجهۀ‌تحفه برای سید ابو القاسم
بن سید رضی ملقب به‌میرعالم [تحفةالعالم] نام کرده است . مذکور معاصر سلطنت زمانشاه
ودر ختم کتاب تحفة العالم دررسالۀ‌موسوم‌به [ذیل‌التحفه]چنین مینگارد [۱]
«جماعت‌انگلیسیه که مآل اندیش وعاقبت بین و مدام علاج واقعه را پیش»
«ازوقوع‌مینمایند‌دیدند که‌افاغنه کابل‌وقندهار که‌سلطنت ایشان به‌زمانشاه»
«ابدالی‌قرار گرفته‌هندوستان‌وممالك محروسۀ کمپنی را از مقوله والجار»
«الجنب‌اند‌بفکر این‌افتادند که دست اورا از ممالك‌هند بنحوی کوتاه نمایند»
«که قصد این‌مملکت ومتعرض شدن این نواح پیرامون‌خاطر او نگردد و دو»
«فکریکه در این کار کردند چه نیکو اندیشیدند گورنر«دنگین»اول‌میر زامهدی»
علی‌خان خراسانی را که‌مدتها‌در هندوستان‌و از متوسلان او بود ازبمبئی ازجانب»

(۱) رجوع‌شود به‌صفحه(۱۲) رسالۀ ذیل التحفه در ختم کتاب‌تحفةالعالم مهتمم این کتاب
محمد حسین طهرانی است و مذکور کتاب‌تحفة العالم را در مطبعۀ شرکت اسلام
بطبع رسانیده است .


خود بسفارت فرستاد تا بملاحظه نزديك و دور و مشاهده اوضاع دربار معدلت
دستور حقایق آن نواح را دریافته بعرض اولیای کمپنی و چنان کرد کار
کنان سرکار کمپنی بعد از آنکه اطمینان بهم رسانیدند گورنر جنرال
بهادر (مارکوییس ولزلی) مشیر خاص پادشاه انگلستان که
فرمانفرمای بنگاله و تمامی کشور هند بود (میجر مالکم) بهادر
را با چهار پنج کس از اعزه فرنگ بدستگاه تمام و طمطراق مالاکلام به سفارت
اعظم روانه حضور معدلت گنجور شاهنشاهی نمود - مطالب بسیاری
داشتند و از آنجمله بود کفایت عروج زمانشاه از هندوستان باین نحو که چون
برادران زمانشاه محمود شاه وغیره ز شاه پایه سریر خلافت مسیر میباشد
هر گاه زمانشاه اراده هندوستان نماید حضرت ظل الهی از افواج رکابی
به یکی از برادران او مرحمت فرمایند تا در کابل وقندهار او را مشغول
و از فکر آمدن هندوستان باز دارند حضرت اعلی ظل الهی میجر مالکم
را باعزاز و احترام روانه بارگاه فلك اشتباه بار داده اعزاز و احترام
ومعروضات او راپذیرا و با نیل مقصود روانه نمودند و بی کم و کاست
چنانشد که کار کنان سرکار کمپنی اندیشیده بودند هر گاه
زمانشاه از کابل بر می آمد افواج شاهی از طهران رو بهرات روانه
میشدند او بنا چار باز بکابل بر میگشت و متعرض ممالك هندوستان نمی شد
سرپرسی سایکس گوید [۱] در زمان سلطنت طولانی فتحعلی شاه قاجار که
جانشین آقامحمد قاجار بود ایران تحت مدار سیاست اروپا واقع شد و فرمان
فرمایان بریتانیائی هندوستان اولین کسانی بودند که برای افتتاح باب
مراودات با دولت ایران شروع با قدام نمودند. در سال ۱۲۱۳ هـ قـ۱۷۹۸ میلادی
مکتوبی از حضور شاه افغان به لارد ولزلی والی بنگال رسید مبنی بر اینکه
اعلیحضرت ممدوح خیال دارد بسمت هندوستان لشکر کشی نماید و خیال دارد
که مراته ها را از سمت شمال بسمت دکن حرکت دهد لاردولس لی در این موقع
با تیپو سلطان در جنگ بود مشارالیه در سال ۱۲۱۳ هـ ق ۱۷۹۸ میلادی بقتل رسید
و انگلیسها از مزاحمت وی خلاص شدند و لشکر کشی شاه درانی بصوب
کشور هند بمهان نسبت اسباب مزاحمت حکومت هند بود لذا مصادر امور
تصمیم گرفتند که ایران را علیه زمانشاه درانی تحریک کنند و دولت ایران را
خار راه زمانشاه قرار دهند و اولین کسی که برای انجام نظریه مأمور شد
مهدی علیخان نماینده کمپانی مقیم بوشهر بود. نامبرده مامور شد که به طهران
رفته و دربار ایران را علیه زمانشاه بغرض جلوگیری از حملات وی بصوب

(۱) برای تحقیق مطالب رجوع شود بصفحه (۸۲) تاریخ مختصر ایران
اثر ژنرال سر پرسی سایکس - ترجمه سعادت نوری طبع مطبع عرفان اصفهان.


هندستان تحریص کندولی بدون اینکه بعملیات خصمانه ای مبادرت شود
ماموریت خطیر نماینده بریتانیا بواسطه پیغامی(1) که زمانشاه بدولت
ایران فرستاده و تقاضای استرداد ناحیه خراسان را کرده بود تسهیل گردید.
این تقاضاشاه جران را مکدر ساخته و جوابا اظهار داشت که دولت ایران در صدد است که
سرحدات شرق ایران را مثل ایام صفویه قرار دهد و بعبارت دیگر افغانستان مستعمره دولت
ایران باشد. این جواب شاه ایران وحرکت برادر زمانشاه بسر کردگی افواج ایرانی
برای بریتانیا بس نهایت مفید واقع شد و نامبرده از لاهور به پشاور حرکت کرد تا خطری
که به نواحی غربی مملکت وی متوجه شده بود مرتفع سازد
چنانچه ملاحظه شد ما موریت مهدی علی خان انجام گرفت و نامبرده بوسیله مخادجات
گزاف و بستکشهای معتنا بهی شاه ایران را بادامه مخالفت بادولت افغانستان تحریک
کرده و لاتر دید برای اعزام سفیر بریتانیا که در شرف ورود بخاک ایران بود بخوبی صاف نمود.
دولت بریتانیا که فهمید نمایند گان ناپلیون در ایران مشغول تبلیغ میباشند
کاپیتان جان ملکم را بایلچی گری از طرف والی بنگال مامور ایران کردو
بمالکم دستور داشت که شاه ایران را بمخالفت جنبی زمانشاه تحریص نموده
و عملیات مامورین ناپلیون را خنثی کند و بین دولت بریتانیا وهندوستان
از طرفی و ایران از یکطرف روابط تجارتی مفتوح سازد.
ماموریت مالکم با مو قفیت تام انجام یافت و در باریان آنوقت حکومت ایران عموماً شیفته
و فریفته او شدند و اسراف و افراط وی در بذل و بخشش و اهدا و تعارف و پیشکش در باریان طماع
وحریص را مجذوب او ساخته بود واز پر تو این اقدامان خستد معاهده 1 ت سیاسی
وتجارتی فی ما بین منعقد کردید شاه ایران متعهد شد که بافغانستان صلح نکند تا اینکه
دولت مشار الیهما از عملیات خود در هندوستان صرف نظر نماید و علاوه متقبل
شد که فرا نسویها را دشمن خود حساب کند. ایلچی بریتانیا نیز
در عوض قول داد که اگر روس وافغانستان بخاک ایران تجاوز کنند
اسلحه و مهمات جنگی برای شاه تهیه نماید در این مو قع از تجار
بریتانیائی وهندی دعوت کردید که در خاك ایران بدون تادیه مالیات
مشغول کسب وتجارت شوند ورود امتعه واجناس عمده بریتانیا نیز از قبیل ماهوت
آهن ـ فولاد ـ سرب بخاك ایران بدون عوارض گمرکی مجاز گردید (2).

(1) اشارت به سفر سردار طره بازخان وقزلباش بسر دار این وهزیمت شاه قاجار چنانکه در فصل
پیش از ملاحظه گذشت.
(2) نوت : سرجان مالكم پس از ملاحظه اوضاع کشور ایران و استقبال اهالی آن مملکت در سال
1800 ع از اصفهان چنین مینویسد : «زمانشاه دیگر نمیتواند زحمتی در هندوستان برای ما
تولید کند و لطف خداوندی برای سالهای آینده بقدری کار های زیادی ومسئولیت
های مشکلی در افغانستان برای او ایجاد خواهد شد که فرصت فکر کردن را نخواهد داشت»


«شرط معاهده سرجان مالکم سفیر بریطانیا با حکومت ایران این بود:»
«هرگاه پادشاه درانی بالای هندوستان ارادهٔ حمله کند شاه ایران»
«ضرور در مملکت افغانستان با هر یک لشکر بزرگ حمله برد و آنگروه»
«را منهزم سازد و تا وقتی که پادشاه افغان را بکلی بصلح راضی نکند»
«نگزارد و حکمران ایران دولت افغانستان را باین اقرار حاضر بسازد»
«و متعهد شود که تا پادشاه افغان بگیرد من بعد برخلاف دولت»
«انگلیس اقدامی نخواهم کرد (۱)»
مادهٔ اول ومادهٔ هشتم صورت معاهدهٔ دولت ایران بادولت انگلیس که به مداخلهٔ
دولت افغانستان اشارت کامل دارد عیناً پرداخته میشود:
«مادهٔ اول: اولیای دولت علیهٔ ایران بر خود لازم داشتند که از تاریخ»
«این عهد فیروز هر شرط وعهدی بهر یک از فرنگ که با دولت بهیهٔ انگیلزیه»
«در حالت نزاع ودشمنی باشند بسته اند باطل وساقط دانند لشکر سائر طوائف»
«فرنگیان را از حدود متعلقه بخاك ایران راه عبور بطرف هندوستان و سمت بندر»
«هند ندهند واحدی ازین طوائف که قصد هند وستان و دشمنی با دولت بهیهٔ»
«انگیلزیه داشته باشند نگزارند که داخل مملکت ایران شود و اگر طوائف مزبوره»
«خواهند که از راه خوارزم یا تا تارستان و بخارا وسمرقند وغیره عبور مملکت»
«هند نمایند شاه ایران حتی المقدور پادشاهان و والیان واعیان آنمملکت هارا مانع شوند»
«و از راه دادن طوائف مزبوره باز دارند خواه از راه تهدید وتخویف وخواه از راه رفق ومدارا»
«فصل هشتم: هرگاه طائفهٔ افغان را با دولت بهیهٔ انگلیس نزاع و جدالی»
«باشد اولیای دولت ایران ازین طرف لشکر تعیین کرده بقسمی که مصلحت»
«دولتین باشد بدولت بهیهٔ انگلیس امداد واعانت نمایند و وجه اخراجات»
«آنرا از دولت بهیهٔ انگلیس بگیرند از قرار یکه اولیای دولتین»
«قطع وفصل نمایند.»
قاضی عطاءالله مینویسد [۲] : «اعلیحضرت زمانشاه درانی ده بار برای استفاده و با رادهٔ»
«قایم کردن اساس سلطنت افغانستان بطرف هندوستان روان شد مگر در هر بار از دست»
«بغاوت های شهزاده محمود و پسرش کامران مجبور شد تا از عزم خود برگردد و بعض»
«محارباتی که در خاک افغانستان رونما میشد محض از انرا تحریک انگلیسان بود و برای»
«اینکه زمانشاه عزم حمله به هندستان ننماید آتش فادوخانه جنگی را در بین خود»
«مسلمانها در خاک افغانستان می افروخت و از آن سبب قوم افغان در مقصد خود که تسخیر»
«تمامیت هند بود ناکام ودشمن از حملهٔ آنها ایمن می بود.»
(۱) صفحه (۹) تاریخ سرجان مالکم - ترجمه میرزا اسمعیل حیرت ایرانی و هکذا صفحهٔ
(۱۵۷) دپښتنو تاریخ اثر قاضی عطاءالله خان سابق وزیر زراعت سرحد.
(۲) صفحه ۱۵۰ کتاب دپښتنو تاریخ مستند بر مدارک انگلیسی.