Afghanistan Digital Library

adl0964

http://hdl.handle.net/2333.1/5hqbzmwk

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


درة زمان
تاریخ شاه زمان
مورخ: عزیز الدین وکیلی «فوفلزائی»
مستند به فرامین و اسناد معتبره شجره‌های خاندانی، مسکوکات فضلی مأخذ متعارف خطی و چاپی
بیادگار چهلمین سال استرداد استقلال
تالیف : ۱۳۳۵
طبع : ۱۳۳۷
از حروف، اسم، صفت و شهرت مؤلف بحساب ابجد تاریخ تالیف ۱۳۳۵ بر می آید


چنانکه در تاریخ سراغ میشود بنای هستی این سرزمین
مدیون همان وحدت نظر بوده است که مردم ما بتایید الهی
و داشتن این سجیه ملی در برابر حوادث بسیار خطیر
و بزرگ مبارزه کرده اند .
(اعلیحضرت معظم محمد ظاهر شاه)


از سلسلة نشرات
انجمن تاریخ افغانستان
نمره (۵۴)

قرار یافت بحکم خدای هردو جهان
رواج سکه دولت بنام شاه زمان
۱۲۰۷

دره الدُرانی
تاریخ شاه زمان

مؤرخ : عزیز الدین وکیلی «فوفلزائی»

مستند بفرامین، اسناد معتبره، شجره‌های خاندانی، مسکوکات فیضی، مآخذ متعارف خطی و چاپی

مطبعه دولتی دارالسلطنه کابل
۱۳۳۷


من یقین دارم که اولاد این خاک به پیروی پدران بزرگوار خود
در حفاظت ناموس مملکت حاضره بهر نوع ایثار وفداکاری
خواهند بود وطوریکه پدران ما برای حفظ شرف و ناموس
این خاک خود را قربان کرده اند اولاد انها نیز درین راه
جان خواهند داد .
سردار محمد داود صدر اعظم ۔


[BLANK PAGE]


کتاب درة الزمان که از سلسله آثار گرانبهای من و بافتخار چهلمین سالگره استرداد استقلال افغانستان
شرف انتشار بخشیده است این محصول چهلین سال عمر گرانمایه خودم را که از جان عزیز عزیز تر میدانم
بپیشگاه فرمانفرمای بادانش و تدبیر بندگان اعلیحضرت المتوکل علی الله محمد ظاهر شاه پادشاه ترقی خواهی
که جالس اریکه سلطنت احمد شاه کبیر و بزرگترین وارث قهرمانان تاریخ و دقیق ترین مربی امور معارف
و نیرومندترین محافظ شئونات ملی در کشور خویش اند اهدا میکنم . عزیز الدین


تبریک چهلمین سالگره استرداد استقلال
افغانستان
از زبان در افشان احمد شاه کبیر در عالم روح

فرزندان افغان !
من احمد شاه فرزند زیرک و پدر شهریاران با تاج و نگین این فرصت پر مسرتی که بیادگار چهلمین سال
استرداد آزادی کشور جشن باستانی انعقاد داده اید افکار استقلال دوستی و وطن پرستی شما را
بطرف مقصد واقعی تان تایید و این خاطره بزرگ تاریخی را باجتماع شما مبارکباد میگویم :
ولی این مقاصد بزرگوارانه خود مانرا بر عموم شما سفارش میفرمایم که اتحاد حقیقی ملی بقرار تجربه همه سلاطین این
وسیله ترقی و نیکوترین نیروی دفاعی کشور بوده، آنچنانکه پدران با عزم شما در هر زمان از راه اتحاد ملی
و اتفاق عمومی عوامل خطیری را برای سعادت و بختیاری مردم افغانستان بپای رسانیده و صحائف تاریخ را
سرمشق زندگانی با شرف ابنای عصر قرار داده اند، بر طبق این وصایا میتوانید بصیانت وطن و استقلال
کشور از داشتن این سجیه ملی دائما در سایه مراحم سلطان عصر خویش بنده خدا المتوکل علی الله محمد ظاهر شاه
برقرار و در اجرا تمام شرائط زندگی پایدار و با افتخار بمانید .

زنده باد افغانستان پاینده باد استقلال بر دوام باد سلطنت محمد ظاهر شاه


کتاب درة الزمان که از سلسله آثار گرانبهای این بانوی [مطبوعه؟] [ملکه؟] انقره [ILL]
شرف انتشار بخشیده است این محصول طبع عالی [و گرانبهای؟] خود را با [کمال مسرت؟] تقدیم
پیشگاه فرمانفرمای با دانش و تیزبین اعلیحضرت المتوکل علی الله محمد ظاهر شاه پادشاه [افغانستان؟]
که جالس اریکه سلطنت و شاهی و بهترین [ILL]
و نیرومندترین حامی کشور و ملت [ILL]


تبریک چهلمین سالگره استرداد استقلال
افغانستان
از زبان در افشان احمد شاه کبیر در عالم روح

فرزندان افغان !
من احمد شاه فرزند زیرک و پدر شهریاران با تاج و نگین درین فرصت پر مسرتی که بیادگار چهلمین سال
استرداد آزادی کشور جشن باشانی انعقاد داده اید افتخار استقلال دوستی و وطن پرستی شما را
بطرف مقصود حقیقی تان تایید و این خاطره بزرگ تاریخی را باجتماع شما مبارکباد میگویم :
ولی این مقاصد بزرگ را از خودمان بر عموم شما سفارش میفرمایم که اتحاد حقیقی ملی بقرار تجربه همه سلاطین پیشین
وسیله ترقی و نیکوترین نیروی دفاعی کشور بوده و آنچنانکه پدران با عزم شما در هر زمان از راه اتحاد ملی
و اتفاق عمومی عوامل خطیری را برای سعادت و بختیاری مردم افغانستان بپای رسانیده صحائف تاریخ را
سرمشق زندگانی با شرف ابنای عصر قرار داده اند بر طبق این وصایا میتوانید بصیانت وطن و استقلال
کشور از داشتن این سجیه ملی دائما در سایه مراحم سلطان عصر خویش بتن خدا المتوکل علی الله محمد ظاهر شاه
بر قرار و در اجرا تمام شرائط زندگی پایدار و با افتخار بمانید .

زنده باد افغانستان پاینده باد استقلال بر دوام باد سلطنت محمد ظاهر شاه


فهرست مندرجات كتاب درة الزمان

عناوین صفحات

(١) مقدمة الناشر *
(٢) مقدمة مؤرخ صفحات - ا - ب - ج - د - ه - و - ز - ح - ط - ی - ك - ل - م - ن - ك - ع
(٣) اجداد زمانشاه صفحه (١)
(٤) مادر زمانشاه « (٣)
(٥) ولادت ومسقط الرأس زمانشاه « (٧)
(٦) تعلیمات زمانشاه « (٨)
(٧) برادران زمانشاه « (٩)
(٨) ازواج زمانشاه « (١١)
(٩) پسران زمانشاه « (١١)
(١٠) بنات زمانشاه « (١٢)
(١١) طلوع نیر سلطنت زمانشاه از افق اقبال دارالسلطنه كابل (١٣)
(١٢) مراسم دستار پوشی و تاج گزاری زمانشاه توسط حضرت قیوم جهان (٢٠)
(١٣) جشن جلوس زمانشاه و اعطای القاب ورتب برای امراء كبار و اعاظم دربار - (٢٤)
(١٤) عادت وجهره و وضع زمانشاه « (٢٦)
(١٥) عادات زمانشاه (٢٧)
(١٦) وجوه تسميات اعظم الاحد لین و شهنشاه زمان (٢٩)
(١٧) تقریبات زمانشاه در باره ملا فیض الله خان قاضی القضاة « (٣٠)
(١٨) اصدار فرمان زمانشاه بعنوان شهزاده همایون والی قندهار « (٣٣)
(١٩) ورود نواب مظفر خان ركن الدوله بدار السلطنه كابل و معرفی نواب
محمد خان امين الدوله « (٣٦)
(٢٠) وصول نامه عرض شکران از طرف نواب مظفر خان بدار السلطنه كابل « (٣٨)
(٢١) وصول مكتوب جوابيه شهزاده همایون بدار السلطنه کابل « (٤٠)
(٢٢) لشکر فرستادن زمانشاه بصوب اشرف البلاد قندهار بعزم رزم
شهزاده همایون (٤١)
(٢٣) وصول معروضه استشفاعیه نصیر خان بلوچ بقندهار بحضور زمانشاه « (٤٤)
(٢٤) حركت موكب شاهنشاه زمان از قندهار بعزم دار السلطنه هرات
و معاودت شاهنشاه از كشك نخود بكابل « (٤٥)
(٢٥) ورود نماينده فوق العادة شاه بخارا بدار بار كابل (٤٧)
(٢٦) وفات نصير خان بلوچ وسرباز زدن شهزاده همایون علیه زمانشاه و اعزام
سردار شیر محمد خان فوفلزائی (مختار الدوله) برای تهدید شهزاده همایون « (٥٠)


عناوین صفحات
(۲۷) عزیمت زمانشاه بصوب پشاور و وصول سردار شیر محمد خان در ایالت بلوچستان « (۵۱)
(۲۸) حملات شهزاده همایون بصوب قندهار و مجروح شدن شهزاده
قیصر و شکست سرداران بارکزائی و نورزائی و عزیمت ایشان بطرف پشاور « (۵۲)
(۲۹) اعلان سلطنت شهزاده همایون در اشرف البلاد قندهار « (۵۴)
(۳۰) حرکت سردار احمد خان نورزائی از دارالسلطنهٔ هرات بصوب قندهار
و مجروح شدن و هزیمت یافتن آن از دست همایون شاه « (۵۵)
(۳۱) حرکت موکب اعلیحضرت شهنشاه زمان از پشاور بدارالسلطنه کابل
و عزیمت بطرف قندهار بغرض از بین بردن سلطنت نام‌نهاد همایون شاه « (۵۷)
(۳۲) قرار همایونشاه و نزول اجلال شهنشاه زمان در اشرف البلاد
و خطاب ولایتعهدی و لقب (سلطان منصور) به شهزاده قیصر . « (۵۹)
(۳۳) اعزام سردار شیر محمد خان مختارالدوله بصوب بلوچستان . « (۶۰)
(۳۴) آغاز اردوکشی زمانشاه بصوب پنجاب و لاهور « (۶۲)
(۳۵) خاتمه حیات شاهرخشاه افشار در مشهد و ورود نادر میرزا بدارالسلطنه کابل « (۶۴)
(۳۶) ورود نمایندهٔ فوق‌العادهٔ شاه قاجار بدارالسلطنهٔ کابل و اعزام
گدا محمد خان سفیر افغانی بدارالسلطنهٔ طهران . « (۶۶)
(۳۷) دستگیر شدن شهزاده همایون درانی در حین سفر پنجاب . « (۷۰)
(۳۸) وصول اسعدنامهٔ اعلیحضرت شاه عالم ملقب به عالی‌گوهر بحضور
اعلیحضرت زمانشاه درانی « (۷۲)
(۳۹) وصول معروضهٔ جعفر خان سرکشک از جلال‌آباد بدارالسلطنه کابل « (۷۴)
(۴۰) توجه شهنشاه زمان جانب قندهار بعزم مقابله با شهزاده سلطان
محمود درانی « (۷۶)
(۴۱) فرار شهزاده سلطان محمود بصوب دارالسلطنهٔ هرات و مرخص
شدن همراهان او و وصول اطاعت‌نامهٔ مذکور بحضور زمانشاه . « (۷۸)
(۴۲) شرف مزاوجات بین شهزادگان و شاه‌دخت‌های درانی « (۸۰)
(۴۳) توجه اعلیحضرت زمانشاه جانب هند و پنجاب بغرض تنبیه گروه سکهان . « (۸۱)
(۴۴) مراجعت اعلیحضرت زمانشاه از پنجاب بدارالسلطنه کابل « (۸۶)
(۴۵) تعیین و تقرر حکام ولایات پنجاب از حضور زمانشاه و مراجعت
شهنشاه زمان بدارالمرز پشاور « (۸۷)
(۴۶) ناکامی شهزاده سلطان محمود از تسخیر اشرف‌البلاد و تقدیم عریضهٔ
او بحضور شهنشاه زمان . « (۸۹)
(۴۷) اعزام شهزاده سلطان منصور و سردار احمد خان برای تنبیه شهزاده
سلطان محمود در فراه « (۹۰)


عناوین صفحات
(٤٨) حرکت موکب شهنشاه زمان از فراه بدارالسلطنه هرات (٩٤)
(٤٩) جشن سلطانی در دارالسلطنه هرات (٩٥)
(٥٠) تقرر شهزاده سلطان منصور (قیصر) بولایت هرات و اعزاز بخشی
شهنشاه زمان مرامراء را بسرداری لشکر و مختار کاری دارالسلطنه
هرات . (٩٦)
(٥١) مراجعت نماینده شخصی امین اطوار افغان از دربار طهران
بدارالسلطنه هرات . (٩٨)
(٥٢) اعزام نادر سلطان افشار از هرات بدارالسلطنه مشهد و امر تاج
بخشی از حضور زمانشاه غازی درباره نادر سلطان (١٠٠)
(٥٣) ورود نواب غلام محمد خان رامپوری بدارالسلطنه کابل و تشرف
آن بحضور شهنشاه زمان . (١٠٢)
(٥٤) تقدیم وثیقه موکد بسوگند از طرف سرداران ناقلین دیار هرات
بحضور شهنشاه و انتقال او شان به پایتخت هرات و کابل . (١٠٥)
(٥٥) حرکت موکب همایون شهنشاه زمان از دارالسلطنه کابل بصوب پشاور (١٠٧)
(٥٦) عودت زمانشاه غازی بجانب دارالسلطنه کابل و احوال ولایت
پنجاب پس از عودت شهنشاه (١١١)
(٥٧) عزیمت شهزاده سلطان محمود درانی بدربار طهران و معاونت
فتعلی شاه قاجار او را علیه سلطنت زمانشاه . (١١٢)
(٥٨) حرکت موکب شهنشاه زمان از دارالخلافه لاهور بدارالسلطنه
هرات . (١١٥)
(٥٩) تفصیل خبر مسافرت شهزاده سلطان محمود درانی بدارالاماره بخارا (١١٦)
(٦٠) مراجعت موکب شهنشاه زمان از دارالسلطنه هرات براه کابل
و پشاور بعزم رفع انتزاع سکهان پنجاب . (١١٨)
(٦١) امر تقرر رنجیت سنگ بحکومت پنجاب و سرافراز شدن آن از
حضور امپراطور افغان بلقب مهاراجه و سرگپاشی . (١٢١)
(٦٢) عودت شهنشاه زمان از لاهور و تقرر و تمکن شهزاده شجاع الملک
درانی بمسند سلطانی پشاور . (١٢٦)
(٦٣) تحریکات خارجی در افغانستان . (١٢٧)
(٦٤) وصول نامه شهزاده قیصر بحضور شهنشاه زمان در اشرف البلاد
قندهار . (١٣٤)
(٦٥) تفصیل خبر مسافرت سردار طره باز خان فوفلزائی بدارالسلطنه طهران (١٣٦)
(٦٦) نقل پیام نامه فتعلی شاه قاجار بعنوان اعلیحضرت شهنشاه زمان (١٣٧)


چهارم
عناوین
صفحات
( ٦٧ ) نقل پیامنامه اعلیحضرت شهنشاه زمان بجواب فتحعلی شاه قاجار . ( ١٤٠ )
( ٦٨ ) تفصیل خبر عزیمت فتحعلی شاه قاجار بطرف سبزوار و نیشاپور
ومراجعت آن به طهران .
( ١٤٥ )
( ٦٩ ) ظهور سیاست ناپلیون در شرق میانه و اقدامات مقدماتی شهنشاه
ووزیر اعظم افغانستان در برابر پیش آمدهای آنزمان .
( ١٤٧ )
( ٧٠ ) آغاز عملیات استعماری انگلیس در حواشی امپراطوری درانی .
( ١٥٦ )
( ٧١ ) تفصیل ورود مهدی قلی خان نماینده دولت بریتانیا در ایران . ( ١٦٢ )
( ٧٢ ) متن نامه های سیاسی کاپیتان ملکم ( سفیر بربطانیا بدربار
ایران ) بعنوان هانری دنداس رئیس سازمان نظارت کمپنی هند شرقی
نسبت باوضاع افغانستان در عصر سلطنت زمانشاه .
( ١٦٣ )
( ٧٣ ) وصول عریضه شهزاده شجاع الملك درانی سلطان پشاور درقندهار
بحضور شهنشاه زمان
( ١٧٢ )
( ٧٤ ) عودت موکب همایون شهنشاه زمان از قندهار بکابل و از کابل به
پشاور .
( ١٧٣ )
( ٧٥ ) فرار فتح خان بارکزائی و همراهان او از قندهار بفراه و توسل
جستن آنان با شهزاده سلطان محمود درانی در ایران وعزیمت ایشان
بجانب افغانستان .
( ١٧٤ )
( ٧٦ ) حرکت موکب همایون شهنشاه زمان از پشاور بصوب کابل وواقعهٔ
بزرگ انقراض سلطنت وعمی البصر شدن شهریار شیرزمان
( ١٧٧ )
( ٧٧ ) خاتمهٔ کار سلطنت اعلیحضرت شهنشاه زمان .
( ١٨٢ )
( ٧٨ ) ورود فتحعلی شاه قاجار بدار السلطنهٔ مشهد و انقراض سلطنت
سلطان نادر افشار.
( ١٨٣ )
( ٧٩ ) ظهور اختلال قوم توخی وسلیمان خیل ودوام مناقشات آنها الی
سال انقراض سلطنت زمانشاه .
( ١٨٧ )
( ٨٠ ) متن معروضهٔ فتح خان توخی
( ١٩٠ )
( ٨١ ) آخرین پیام زمانشاه ووزیر اعظم بدارالسلطنهٔ کابل .
( ١٩١ )
( ٨٢ ) جلوس شهزاده سلطان محمود درانی بسریر سلطنت افغانستان . ( ١٩٣ )
( ٨٣ ) متن پیام شاه قاجار بعنوان محمود شاه درانی ازطهران بقندهار . ( ١٩٥ )
( ٨٤ ) علت مسافرت شهزاده سلطان منصور بدربار طهران
( ١٩٧ )


پنجم

عناوين صفحات
(٨٥) عزم واراده شهزاده شجاع الملك درانی در بدست آوردن تاج (۱۹۹)
و تخت و نخستين اقدا مات او در پشاور عیله زردادخان غلنزائی .
(٨٦) نقل پیام شهزاده سعید کامران و فتح خان و نيز اهالی پشاور (۲۰۳)
بر او لیندۍ.
(٨٧) تقرر شهزاده محمد کامران بنائب الحكومتى قندهار از حضور (٢٠٦)
محمود شاه درانی
(۸۸) عزم رزم شهزاده شجاع الملك درانى با عبد الواحد خان وخواجه (۲۰۷)
محمد خان زمامداران حکومت محمود شاهی در پشاور .
(۸۹) ورود شهزاده شجاع الملك در حدود غلزائی ومزاوجت با صبية (۲۰۸)
فتح خان بابكر زائی .
(٩٠) معاویه شهزاده شجاع الملك در منزل كوزك با صالح محمد خان (۲۱۰)
غلزائی .
(۹۱) بغاوت طایفه غلزائی علیه سلطنت محمود شاه درانی . (۲۱۲)
(۹۲) بلوای عام مردم شهر و نواح دارالسلطنه كابل عليه سلطنت محمود شاه (۲۱۳)
درانی
(۹۳) ورود شهزاده شجاع الملك در زرمت وزوال سلطنت محمود شاه (٢١٤)
در کابل .
(٩٤) حرکت شهزاده شجاع الملك درانی از زرمت بصوب کابل . (٢١٥)
(٩٥) ورود فتح خان بارکزائی اشرف الوزرا. به طرف کابل و هزیمت (٢١٦)
یافتن وی از قوا. شهزاده شجاع الملك دراني .
(٩٦) جلوس شهزاده شجاع الملك درانى براريكه سنيه سلطنت افغانستان (۲۱۸)
در بالا حصار کابل
(۹۷) اصدار حكم اعليحضرت شاه شجاع الملك درانی در بارۀ ملا عاشق (۲۲۰)
شنواری .
تشکیل کابینه و معرفی رجال معظم سلطنت زمانشاه :
(۹۸) وكيل الدوله (۲۲۱)
(۹۹) مختار الدوله (۲۲۹)
(۱۰۰) معتمد الدوله (٢٣٥)
(۱۰۱) سردار فتح الله خان ندیم خاص (۲۳۹)
(۱۰۲) سردار پاینده خان ملقب به سرفرازخان ندیم خاص : (٢٤٠)
(۱۰۳) اولاد سردار پاینده خان (٢٤١)
(١٠٤) دیوان اعلی درعصر زمانشاه : (٢٤٣)
(١٠٥) امين الملك (٢٤٤)


ششم

عناوین
(١٠٦) مستوفی
(١٠٧) مستوفی دیوان املاک خاصه
(١٠٨) سرکار نظام بلوکات
(١٠٩) داروغه خزانه
(١١٠) امین الوجوهات (تقریباً وزیر دارائی)
(١١١) حاکم مالیاتی
(١١٢) تومن دار و تومنی ها
(١١٣) مستأجر
(١١٤) مواجب مستمری مامورین
(١١٥) تحمیلات و صادريات
(١١٦) پیشکش (یکی از اصطلاحات)
(١١٧) قاضی القضاة
(١١٨) مصارف دولت زمانشاه
(١١٩) وکیل رعایا
(١٢٠) نائب الحکومه
(١٢١) مواجب پرستاری
مسکوکات سلاطین درانی :
(١٢٢) مسکوکات اعلیحضرت احمد شاه درانی
(١٢٣) « « تیمورشاه درانی
(١٢٤) « « زمانشاه درانی
(١٢٥) مسکوکات اعلیحضرت محمود شاه درانی
(١٢٦) « « شاه شجاع الملک درانی
(١٢٧) « « شهزاده قیصر (ثم قيصر شاه) .
(١٢٨) « « شهزاده ایوب (ثم ایوب شاه) .
(١٢٩) « « محمد کامران (ثم کامرانشاه) .
(١٣٠) « « فتح جنگ و شاهپور (ثم فتح جنگ شاه و شاهپور شاه) .
(١٣١) مسکوکات امراء درانی بارکزائی :
(١٣٢) دارالضرب (ضرابخانه) .
(١٣٣) داروغۀ عدالت .
(١٣٤) میر عدل .
(١٣٥) میر وعظ .

صفحات
(٢٤٥) «
(٢٤٦) «
(٢٤٦) «
(٢٤٧) «
(٢٤٨) «
(٢٥٠) «
(٢٥١) «
(٢٥١) «
(٢٥١) «
(٢٥٢) «
(٢٥٢) «
(٢٥٢) «
(٢٥٢) «
(٢٥٢) «
(٢٥٦) «
(٢٥٧) «

(٢٦٧) «
(٢٦٨) «
(٢٦٨) «
(٢٦٩) «
(٢٦٩) «
(٢٧٠) «
(٢٧٠) «
(٢٧٠) «
(٢٧١) «
(٢٧١) «
(٢٧١) «
(٢٧٢) «
(٢٧٣) «
(٢٧٤) «


هفتم

عناوین
(۱۳۶) امین قوانین اسلام
(۱۳۷) نقل قباله شرعی (۱)
(۱۳۸) دیوان رسائل (دارالتحریر شاهی)
(۱۳۹) سرکار مراسلات و داروغه اخبار
(۱۴۰) چاپارو چاپاره خانه
(۱۴۱) چاپاره خانه مرکزی
(۱۴۲) دیوان مساحت [دفتر پیمایشی اراضی و معابر]
(۱۴۳) تعداد لشکر زمانشاه درانی
(۱۴۴) تعداد عسکر زمانشاه و تقسیمات فرقه های یازده گانه آن
(۱۴۵) عناوین عسکری و القاب صاحبمنصبان رسمی و ملیشی عصر زمانشاه
(۱۴۶) قشون زمانشاه از نظر سرجان مالکم سفیر بریتانیا در ایران
(۱۴۷) معاشات عسکری زمانشاه
(۱۴۸) بیگیاری (از اصطلاحات عسکری)
(۱۴۹) كشيك چي باشي - سركشيك
(۱۵۰) یوزباشیان خاصه
(۱۵۱) رساله دار
(۱۵۲) نسقچی باشی
(۱۵۳) میر شب
(۱۵۴) تفنگ چی اقاسی
(۱۵۵) دسته های عساکر ملی عشایر فارسی (غلامان خراسانی)
(۱۵۶) توپ زنبورك
(۱۵۷) بند و شمشیر
(۱۵۸) حکایت تاریخی
(۱۵۹) تشكیل حكومات امپراطوری درانی
(۱۶۰) والی کابل

صفحات
< (۲۷۵)
< (۲۸۰)
< (۲۸۳)
< (۲۹۱)
< (۲۹۴)
< (۲۹۵)
< (۲۹۵)
< (۲۹۷)
< (۲۹۸)

< (۳۰۲)
< (۳۰۳)
< (۳۰۴)
< (۳۰۶)
< (۳۰۶)
< (۳۰۷)
< (۳۰۷)
< (۳۰۸)
< (۳۰۸)
< (۳۰۸)
< (۳۰۸-۳۰۹)
< (۳۱۰)
< (۳۱۱)
< (۳۱۲)
< (۳۱۴)

(۱) بعض قباله های شرعی محض برای معرفی اشخاص زینگوگراف ونقل برداشته درج كتاب شده است زیرا بسیار نفر با سجع های مهر علما و قضات محاکم و معیار زندگی جامعه در قسمت خرید و فروش زمین و القاب و غیره از ملاحظات و تامل خوبتر از همه چیز شناخته میگردند.


دهم
عناوین
صفحات
(۲۲۸) تبدیل نام هند - سند - توران - خراسان - به دولت افاغنه ثم افغانستان.
(۳۹۱)
(۲۲۹) سنجش مسافات بحساب گروه درعصر زمانشاه .
(۳۹۲)
(۲۳۰) خط راه داری.
(۳۹۸)
(۲۳۱) معارف دوستی زمانشاه.
(٤٠٠)
(۲۳۲) ارسال مبلغ اعانه به مدرسه کوکلتاش.
(٤٠٢)
(۲۳۳) علماء معاصر زمانشاه در کشور هند و کشمير و پنجاب.
(٤٠٥)
(٢٣٤) زعمای ملی و ملتزمان رکاب زمانشاه.
(٤١٤)
(٢٣٥) زعمای مشهور سکھان پنجاب.
(٤١٩)
(٢٣٦) جشن سلطانی.
(٤٢٠)
(۲۳۷) رکاب باشی.
(٤٢٣)
(۲۳۸) خياط خانه شاهی.
(٤٢٣)
(۲۳۹) مختصر سوانح شهزاده همایون برادر اعظم زمانشاه.
(٤٢٥)
(٢٤٠) مختصر سوانح شهزاده ابو القاسم و شهزاده سلطان احمد.
(٤٢٩)
(٢٤١) اولاد سردار لقمان خان.
(٤٣٠)
(٢٤٢) اعطای امتیاز نامه های اعزازی به خوانین - علماء - سادات - مشايخ
(٤٣٢)
(٢٤٣) علامت پادشاه دوستی درانیان از نظر الفاظ.
(٤٣٥)
(٢٤٤) شهرت بین المللی یا نیکی و تجاوزی عصر زمانشاه درانی در ممالک اسلام
(٤٣٧)
(٢٤٥) رعیت نوازی اعلیحضرت زمانشاه
(٤٤١)
(٢٤٦) حاکم علاء الدین و خواجه عمرى و ننه خاتون
(٤٤٣)
(٢٤٧) معرفی قبایل هزاره
(٤٤٥)
حیات شخصی زمانشاه :
(٢٤٨) سفر زمانشاه بعزم حج بیت الله شریف
(٤٤٦)
(٢٤٩) شرح یکی از اولین مسافرتهاى زمانشاه در خطه پنجاب [ پس از خلع سلطنت اول محمود شاه و شاه شجاع الملك درانى ] .
(٤٥٠)
(٢٥٠) آخرین ایام کارروائى اعلیحضرت زمانشاه معزول در قصور بالا حصار کابل
(٤٦١)
(٢٥١) رحمت داوی ( شاعر معاصر زمانشاه درانی )
(٤٦٤)
(٢٥٢) مجلس مشاعره فرزندان زمانشاه و سردارادگان درانی
(٤٦٦)
(٢٥٣) وفات زمانشاه
(٤٦٧)
(٢٥٤) تاریخ آغاز و انجام تاليف کتاب دره الزمان (بحساب جمل )
(٤٦٨)
(٢٥٥) تعیین سنوات دوره سلطنت زمانشاه درانی بر وفق اصطلاحات لسان ترکی
(٤٧٠)
(٢٥٦) فهرست مآخذ درة الزمان


کتابیق ارمان که با ادای حصه صدارت الاعظمی بروز مجرا افهو بیاد گار تعلیم سال ته کوت عالیخان نشا نه نشر یا فت طبع است
افتخار تمام و متشکر این اثر گرانبها تا بحوال بحضرم شق بزرگان علم ومروقین مهند ترقی معارفت شرکت تبریک میگویم. عزیزالدین


مقدمۀ مؤرخ

خدایرا شکر گزاریم و ذات اقدس احدیتش را بحمد و سپاس
فراوان می ستائیم و بروح حضرت سرور کائنات افضل الصلوة والتحیات
درود نامحدود می فرستیم که بیاری مددگارحقیقی در ین موقع مساعد
از یمن طالع تاجدار عرفان مدار افغانستان بندۀ خدا اعلیحضرت المتوکل
علی الله محمد ظاهر شاه مصادف به بیست و ششمین سال سلطنت شهریار
موصوف در دورۀ حکومت والاحضرت سردار محمد داؤد صدراعظم
در قطار نویسندگان با حس وعلائق کشور در یکی از دوره های مهم
تاریخ سبقت جسته با نجام نیکو ترین خدمت ملی حاضر شده و بانتهای
صرف مساعی جدی نگارش اثر جدید تاریخی را که تاکنون باین کنجکاوی
واسناد در ساحه های معارف ومطبوعات وطن کمتر مانند داشته است
بر ذمت خویش گرفته وموفقانه بسلسلۀ نشرات تازۀ امسال یکهزار جلد
طبع اول آنرا بکتابخانه روز گار بودیعت میگزاریم .
این متاع امانت و بیش قیمت را که خازن حکمت در شرح حال اعلیحضرت ]
زمانشاه بن اعلیحضرت تیمورشاه بن اعلیحضرت احمد شاه کبیر با بهترین
اسناد گرانمایۀ تاریخ وصحیح ترین مدارک علمی بدست ناتوان ما سپرده
است زودتر عزم کردیم تا بحیث نمایندۀ افکار حقیقی و تمثیل کنندۀ
حرکات اصلی یکی از نیرومندترین مردان مدافع خاک وقویترین تاجداران
استقلال بخشای افغانستان در مرحله چهلمین سال زندگانی خویش در روزگار
پر مسرتی که چهلمین سالگرۀ استرداد استقلال کامل فرارسیده و از اثر
حسن استقبال طبقات ملت جشن با شان و شکوهی برگزار میگردد
بساکنان کشور عزیز تقدیم و تجدید خاطرۀ بزرگ آزادی شان را بدینوسیله
بملت افغان تبریک بگوئیم .
کتاب « درة الزمان » یا گنجینۀ مقصود همگان را که محض بباعث
خدمت بمعارف ومطبوعات وطن اغلب از کانون اسناد و یادداشتهای
اجداد نامدار خویش برون آورده واز اثر مطالعات بیشتر در ماخذ


«ب»

مختلف مطالب زیاد دیگر بران افزوده و مطابق بمقتضیات عصر در پیرایه کتاب جدیدی درآورده و بعلاقمندان تاریخ وطن تحفه کرده ایم این راز نهفته را با مباهات بعرض میرسانیم : عرقی که در فکر تالیف و اهتمام این اثر بروی صحائف ریخته ایم کمتر ازان خونی نیست که شهدای بزرگ طایفه وطن پرست ما در معارك دفاع وطن از خویش ریخته اند و هدیه ای را که بدین آب و رنگ بهموطنان تقدیم میکنیم کمتر ازان خراجی نیست که تاجداران کشور ها به پیشگاه شهنشاهان زرین کلاهان ما بارها بتقدیم رسانیده اند و شهنشاهی را که در شرح حالش این شرح و بسط پایان میرسانیم کمتر از جد بزرگوار خویش نبوده و اولین مردی بود در مشرق زمین که مؤرخان قرن (۱۹) او را بکلمات علمدار اسلام و احمدشاه ثانی بار ها خطاب میکردند .
ولی در حال از خاطر داشت های زیادی که بخواهیم در صدر کتاب بزینت این صحیفه بگنجانیم چون موضوعات بسیط از فرط سوز و گداز ما رو بامتداد میکشاند بهتر دانستیم که بسلسله این مقدمه مطالب ضروری را خاطر نشان کرده و مراتب حسن علائق خویش را به آن دو سه اشارات ادبی خاتمه بخشیم :
آنطوریکه مؤرخان و مطالعان امروز فن تاریخ نویسی را بشکل ساده و سلیس پسندیده وطرز عصری قرارداده اند سبك نگارش بنده نه مغایر آن است اما در این اثر نظر بزیادت احترامی که در مورد نیاکان نامور وگذشتگان از خودگذر افغان دارم میخواهم مراتب حرمت را در برابر اسماء وکارنامه های رجال بزرگ از روی الفاظ مقبول بطرز نگارش قدما اداء کنم ، وبدین ملحوظ اساس کتاب نویسی را در همچو موارد مهم بدون رعایت کلمات اعزازی وحمایت القاب امتیازی معمول خود آنعصر مخالف پندار خویش میشمارم ، واین چنین تصمیم دارم تا نام کتاب و موضوعات شامل صفحات را با حفظ اصطلاحات تاریخی مروج و مطنطن سلطنتی عصر امپراطوری درانی آنچنانی که در دوره زندگانی باشرف خود فرماندهان بزرگ و ناموران افغان در قرن ۱۸ و ۱۹ در اوقات جاه وجلال وخصم افگنی آنان در صحایف مطلوب با لفاظ حماسی آرایش و استحکام می یافت در فرصتی که این خدمت مقدس را بذمت خویش گرفته و صفحاتی بامید انجام خدمت بوطن روی دست دارم بتابعیت خیالات انشاء پردازان معروف آنروز بعض عناوین وکلمات را از فرط ذوق و حرمت در نفس سطور جا داده و اوراق کتاب را اندك به پیروی همان اساس زینت دهم و بشواهد فرمانهای دست داشت و اسناد معتبر کلمات با عظمتی را از قبیل : اعلیحضرت ـ در دران ـ شهنشاه کبیر ـ شهنشاه زمان ـ خاقان اعظم ـ سلطان السلاطین ـ اميرا لا مراء ـ ركن ركين ـ اشرف الوزرا. ـ سردار سرداران ـ سلطنت قاهره ـ موکب همایون ـ اشرف البلاد ـ نزول اجلال ـ دولت خداداد ـ دارالسلطنه ـ دارالمرز و امثالهم را از طرز نگارش


والاحضرت سردار محمد نعیم خان وزیر امور خارجه و معارف محصل دارالمعلمین که پیشتر بقلم ارجمند تاریخ افغانست
آنکه از بدو تاسیس انجمن در پیش قدم در رشته های علمی ادبی و تاریخی مخصوصاً اشتراک مفید و طبع عزیز
اینک بپاس زحماتی که ابراز خواهند داد و بمعاونت اعظم معارف مطبوعات در انجمن مشرف شده اند.


[BLANK PAGE]


(ج)

زبده نویسان و حماسه سرایان دربار پادشاهان بزرگ درانی بمقصود تاثیرات تاریخی
در بعض موارد در قالب عبارات عصری بطور قصدی جادهم و از ان شیوه محض بباعث
احترام و عنعنه پرستی پیروی نمایم. و هم در قسمت نام کتاب و ایجاد عنوانهای متن و اشکال
و دیزاین و تذکر فصل و باب بشیوهٔ تاریخ نویسان پیشین اندک شباهت رسانم و بدینوسیله
خاطرات شیرین قومی و ملی و نامگزاری های مملکتی و اساسات مدنی و اجتماعی
او شانرا تجدید کرده و روحیه نیاکان را در وجود ابنای عصر مؤثر قرار دهم و در ضمن
از نویسندگان جوهر شناس این خواهش کنم تا سبك نگارش همعصر خود را در هر
نبشتهٔ دیگر بچنین آهنگ مخصوص قیاس نکرده و ملتفت باشند که سطور و صفحات بین
کوتیشن ها تماما نقل فرمانها و وثائق و متون تاریخ و اقتباسات ضروری بوده و الفاظ
متذکره از جانب نویسندهٔ کتاب خاص برعایت احترام زیاد و تجدید خاطرات پر
افتخار تاریخ درین اثر تازه آرایش یافته و اصلا نبشته های عادی بنده شامل الفاظ
وقوافی قدیم قطعا نبوده و مغایر سبك امروز رویهٔ شخصی ندارم اما آن کلماتی است
که محض قدردانی با شخاص و اساسات تاریخ در صد سال را بنوبت خویش رعایت
کرده ام.
در فرصت دوسال گذشته که بپشتن چهار اثر تاریخی (۱) اتفاق افتاد بعلاوهٔ
کثرت گرفتاری از لحاظ دریافت اصل قضایا و حل معماهای مشکلی که منجمله نظریات
سیاسی و موارد مهم دیگر تاریخ در نظر مجسم بود افکار ما نهایت محطاط و با اشکال
زیاد در پیش آمد اما چون جوش احساسات فطری وجذبات طبیعی افغانی و اطلاعات
حقیقی بدرقهٔ راه شد با اطمینان قوی و داشتن ذخائر خطی و تطبیق مأخذ چاپی
غبار اندیشه ای را هرگز بآیینهٔ خاطر جاندا ده و در اکمال کتاب و طبع و نشر آن
اگر که زحمات فراوان و موانع بسیار رو برو شد باز هم دست از خدمت بوطن بر
نداشته خاص به نیت مفاد اجتماعی که باید ذخائر معنوی ملی از دست نشودا ین بیدر تو دو
سخت مسارعت ورزیده و اندوخته ها و یادداشتهای منحصر بفرد را قطعا قابل مضایقه
نپنداشته در ساحهٔ ذوق مفرط اینچنین وظیفهٔ مقدس ملی را الی برج قوس سال ١٣٣٦
شمسی بپای رسانید. و از برای رشد و پرورش جوانان و تقویت روح حماسی ابنای
با استعداد کشور و حفظ عناصر معنوی افراد مملکت و تحکیم اساس اتحاد حقیقی ملی

(۱) در اثنائی که وظیفهٔ پر تکلیف مدیریت خطاطی ورسامی مطبعهٔ دولتی را
بدوش داشته و قطعاً از شغل وظیفه معینه نمی توانم انصراف ورزم در مرور سالهای
١٣٣٤ - ١٣٣٥ - ١٣٣٦ هجری شمسی به نبشتن کتاب های تاریخی دیگر مثل ستارهٔ
صبح [ تاریخ مطابع ومطبوعات ] و فرزندان زيرك [ در شرح حال حکام ابدالی
سر ه بنی از زمان زيرك بابا تا جلوس احمد شاه بابا ] وجهانکشای درانی [ مجموعة
احوال سیاسی - عرفانی و اجتماعی عصرانی عصر احمد شاه - تیمور شاه - زمانشاه ]
نیز مصروف شدم واگر که بعضا تمام و یا نا تمام است تکالیف بنده را در اکمال اثر
موجود بیش از حد ساخت .


« ۵ »
ونگهداشت شرافت قومی و پیوست بودن سلا له های با عظم وشان درانی وضبط شئونات
تاریخی و امحای افکار مضر طبقاتی که بعضا در ادوار سابق از اثر کوشش بیگا نگان
رشته های اتحادمملکتی قدری از هم گسسته و در برابر عزم های آهنین گز شتگان موانعی
در میان آمد بدان مسائل پیچیده خط مشی آیند گان را بقدر تجارب و مطا لعات
مز ید تاریخ تعیین داشتیم تا خدای نا خواسته در مراحل زند گانی بشری در روز گار
دیگر با یما ء واشارات مضر اجانب فریب نخو رند و بدین نصب ا لعین حقیقی بعض
فقراتی که متذکر احوال یکعد ه بیگانه پرستان اوا خر قرن ( ۱۸ ) وقرن (۱۹) وطن
است با آنکه يك سلسله صفحات شا یسته مطا لعه بنظر بر نمی آ مد و لی از بر ای
اکمال جوهر تجارب نسل امروزو آینده که بدا ننددست غرض چطورو برادران با شندگان
يك سرز مین را علیه یکدیگر بر انگیختند و شیرازه های اخلاص و اتفاق قومی و ملی را
از هم گسستند بعض سطور وصفحات را هم ازین جهت و هم از باعث اعتراض آیند گان
که حذف مضا مین را خبط تاریخ نشمارند با ستناد گفتار نو یسند ه و ناشر اول هر اثر
نمایان ومورد نظر و بعض متون منحصر بفرد
را که نزد خود دا شتم افزودم و در آغاز و
انجام این هدیۀ گرانبها بدون آنکه از
کدام طرفی این امرویا خواهش و یا تشویق
و ترغیب بعمل بیاید و بد ون آنکه از کدام
دستگاه رسمی در فکر فراهم آو رد ن
اسناد و مسکوکات ومواد تاریخ استمدا د
مادی و معنوی بظهور آید محض از اثر ذوق شخصی
و احساسات وطندوستی و آثار دست داشت
خویش مانند کتاب تیمور شاه درانی اثری
بوجود آ ورده واز برای بقای نام و ننگ
و عز و اعتلای کشور در د و ر ۀ تصدی
د وکتور پو پل
جناب دوکتور علی احمد پوپل وزیر بادانش معارف به آن مقام و زارت
جلیله بغرض طبع ونشر و استفادۀ قد رشنا سان علم وا دب ار مغا ن کردم
و از اثر روح همکاری وزارت معارف کمسیون مد قق و با علا تقی حضو ر بهمر سا نید ه
راجع بچگونگی طبع کتاب تصو یبی بعمل آووده و بتصدیق ارباب صلاح عین نگار ش
بنده را بپذیرفته حسن استقبال کردند و طوریکه قبلا این اثر بذوق شخصی خو دم فر اهم
گشته و بمؤسسۀ نا شر انجمن تاریخ مفوض و امو وطبع از سرمایۀ آ ن اداره تقاضا شد ه
بود بر حسب دستور وزارت معار ف در برج جو ز ای سا ل ۱۳۳۷ شمسی با ر د یگر
از اثر توجه بهی خواهانه والاحضرت سردار محمد داؤد صد ر ا عظم و
حسن همراهی دوکتور پوپل بموسسۀ انجمن تاریخ رجعت دا ده ودرمطبعه
دولتی دارالسلطنه کابل در تحت نظارت واختیار و اهتمام شخص خو دم


< ه >
در عرصه سه ماه صورت انطباع پذیرفت کتاب درة الزمان ( شرح حال
زمانشاه درانی ) که آینة عیان کنندۀ چهرۀ عصر و زمان وداستانهای شامل یکدوره
پر افتخار امپراطوری درانیان است انشراح و انبساط مسائل سیاسی واجتماعی و مدنی
را که با بسیار یاد داشت های مفصل ومختصر واقتباسات مکرر وابسته میدانیم با آنکه
بعض موضوعات از طرف مؤرخان پیشتر ما خذ قرار یافته وفقرات مندرج شهرتی عام
بخود گرفته و بیازشما الى منحصر ومكنون بتوسط اسناد ثقه درمحل اثبات رسیده است
باز هم بدون غور وتعمق وتطبيق باسناد واقوال ودر یافت ما خذ دیگر با وصفی که
اگر سطر وصفحه بنفع وياضرر ما تمام شود بروی همت وعفت قلم که از پوشانیدن حقائق
استنکاف میورزیم بعلاوة ادای امانت تاریخی بمراعات خاطر جوانان تاریخ دوست نیز
که بجمله های بسيط و مرموز ومبهل قناعت نمیورزند وهم ببا عث ضبط و استحکام
فقرات عمده که جز درج خصوصيات محيطی وسیاسی متعلق به پیش آمدهای آنعصر چاره
بهتر نیست لابد بخاطر داشت همه افراد ذیحق و بالاخصه نسل جوان مملکت در اوقات
طولانی این زحمت بر خود قبولدار شده ویران طبقه ای که جز مطالعه و مراوده
در ما خذ مختصر از داشتن این چنین اثر مکمل ومخصوص بدوره زمانشاه بی نیاز نبوده
وبخصوصيات زندگانی شهریارونا بغه ای که جوهرا حفاد احمد شاه کبیر و سر آمد
مردان صاحب عزم و شمشیر عصر خود است آشنائی كامل نداشته
وامروز آرزو دار ند بدریا فت صحت معلومات در هر باب
حجاب از چهره های مطالب پوشید ه ولا ينحل بردارند بعقيدة خود م عجا لتاً خدمت
خوبی بپای رسیده است و یقین است که فی الحال از باعث کشف رازهای تاریخی
بیش ازین مجموعه بهتر در داخل وخارج کشور نتوانند زودتر دستیاب نمایند و به ملحوظی که
بر اساس و استحکام تاريخ پر عظمت کشور ایشان الفاظ حدسی و جملات تخمینی
عرض اندام نکرده ودر محل روايات ثقه صدمات اشتباهی تولید نکند باز هم نقطة
نظر ايشان بطرف متون و احکام فرماندهان مقتدر به مندرجات مهمین اثر نگران خواهد شد
ودر مورد عصر پر تحول زمانشاه درانی که ده بار قصد حمله بهند وستان کرده و
آخرین عزم او انصرام قطعی بنیاد استعمار در نظر بوده و در هنگام ظهور انقلاب
بین المللی بحیث نیرومند ترین پهلوان رزم آرا ء وسياست مدار این سرزمین و یا بعبارت
دیگر بطور بزرگترین کشتی بان نام وننگ این مملکت در امواج پر تلاطم سیاست
خارجی بيكبارگی وارد شده و برای نجات قوم وبقای استقلال کامل کشور خویش
بهترین عزم وثبات نشان داده و نیکوترین سعی بلیغ ومجاهدات بید ریغ بکار برده
است چه از نظر برازندگی شخص وچه از نظر اهمیت سیاسی عصر آثار متعددی در
تاریخ این دوره بوجود خواهند آورد و باین کتاب و چند مقالات اکتفا نخواهند کرد
ولی با آنکه آثار بعد ازین مطابق ذوق مردم روی کار آید بجز تغییر عبارت
ووضع صحافت براین اثر امتیاز دیگر نخواهند یافت و میتو ان گفت این قبیل کتب


« و »
نه از نگاه دیگر بلکه محض از نگاه شهامت ملی وارزش اسناد ومعلومات شخصی ما که امروز با فتخار چهلمین سالگرۀ استرداد آزادی بوجود آورده و از برای مراجعین تاریخ ما خذ نمایان قرار داده ایم فراموش نخواهند نمود وبلکه در قطار آثار جدید معارف ومطبوعات وطن از باعث ذوق وطن پرستی واستقلال دوستی که مصادر امور دورۀ زمانشاه بیشتر از ارائه اسناد این کتاب با سائر کیفیات برمی آید طرف غور آخرین قرار خواهند داد و درحال میتوان گفت برای عرض معلومات مختلف و بیان حوادث عمومی افغانستان در عصر زمانشاه تا جائی که دراین اثر زحمت و دقت تام در کار رفته واکثر مطالب واصطلاحات بصورت روشن وپیوسته گردآورده شده است بسا به آئینۀ جهان نمائی بشمار برود وجمال عصر یکصد وهفتادسال پیش رادرا نجلای تحقيقات فراوان خود منعکس ودر انظار دانشجویان تجلی بیشتر از پیشتر ببخشد.
ولی از نظر انصاف باید انگار ورزید که سوای این اثر در مورد عصر درانی بنام کتاب ورساله ومقاله سخن ها زیاد گفته اند وصفحاتی زیاد ترتیب داده اند اما راجع بدورهٔ زمانشاه باین پیمانهٔ وسیع در محیط معارف ومطبوعات وطن بمین حجم وحسن اهتمام اثری وجود نداشته وحتی درآیندهٔ قریب هم از امثال همچه اثر زود ترانتظار نخواهد رفت وآن کسانیکه بمطالعات جهات مختلف راجع باین دوره وارد بوده و خاصهٔ معلمین علم تاریخ که اگر نیازمندی فراوان درخود احساس می‌کنند شاید از لحاظ تحقیق کیفیات وصورت انهماک ارزشی را باین اثر قائل ودر آینده امثال اینگونه آثار را از نویسندگان مبرز تاریخ تقاضا بکنند وگفتار بنده رابصدق بانجامند ولی با آن قراریکه در اطراف تاریخ مطالعه کرده ایم شیوۀ انصاف هرگز ازدست نداده وباز هم معترفیم که هیچ صاحب تاریخ لاف تحقيق وتدقیق نباید زد و بر هیچ يك اثر دیگر معترض وبرهیچ اثر خویش مفتخر نباید شد زیرا باهر گونه تحقیق و دريافت حکایات ثقات باز هم در آینده ماخذ قویتری از گوشه وکنار ظهور خواهد کرد که بر اقوال ما قبل به بعض فقرات مندرج وقع واعتبار تاریخی نخواهد گذاشت ولی خوشبختانه [ درة الزمان ] کتابی است که رویهمرفته با شواهد تاریخی بروفق مقتضیات شعائر ملی و خصوصیات افغانی بوجود آمده ومیتواند يك دورۀ پاشان وافتخار افغانستان را با همه مزایای رسمی وقبیله ای وخصوصیات محیطی درداخل وخارج مملکت معرفی نماید وبهمین وجه در این کتاب با ستثناء موارد تصادفی که ما خذ معتبر بیاد داده وا زحذف مطالب وکلمات ناگزیریم از جملات قصدی که جنبهٔ افتراء واتهام وتوهین و تحقیر در بر داشته باشد یکسر احتراز وانصراف ورزیده وجز تلقین محبت وتعاليم ایثار و فدویت وتفهيم استقلال دوستی وحریت پسندی ونگهداری شان و شرف ملی و قومی و اعلام انعکاس بیگانه پرستی واجتناب از عوامل خود غرضی وخود راهی وحفظ احترام مزید به شاه ووطن هرگز هدف ومقصود دیگری در پیش نداشته ومخالف حیثیات اشخاص وقبائل وعشائر وخاندانها سخن بدرشتی وخشودت نراند ه وبا در نظر داشت حسن اتفاق عموم سوای بعض اقتباسات دگر همه موارد را ایجاز واختصارکرده ایم اما


»ز«

قسمت های عرفانی واجتماعی وخصوصاً سوانح وزراء ومعاصران بزرگ عصر زمانشاه که در این اثر بعضاً اختصار و یا اشارت و یا حذف شده اند همه آن اختصارات را در دفاتر دیگر خویش که راجع با دوار فرمانفرمائی اولاد سدوزئی از زمان ابدال تا انقراض سلطنت زمانشاه جمع آورده و در پیراية آثار دیگر خویش گنجانیده ایم تلافی خواهیم کرد.

وتا زمانی که ضرورت کلی در اثناء نگارش عائد حال نگردید فقرات را با وصف اطلاعات کامل در رشته های مختلف برمزو اشارت در گزر دایده وحتی از درج بعض متونی که مخالف رای صاحبنظران است انصراف ور زیده وهم این موضوع را لفظاً واشارتاً بسیار دانانده وتکرار کرده ایم چیزی که بقدر رهنمونی اسناد و یادگارها روی کار آورده ایم از صفات بزرگواری شخصیت های نامی مملکت عزیز ما کمی از بسیار نمایندگی میکند اما اشارات همین نبشته های اندک که از اثر افکار یکنفر افغان تراوش میکند باز هم میتواند تاریخ افغان را بصحت تشکیل داده وموضوعات قابل دقت را حالی نماید مگر [ آنچه تاریخ است نمی توان و هم نباید آنرا تغییر داد زیرا معتبر ترین ملاحظه ارائه اسناد و مآخذ است و وظیفهٔ بشری مؤرخ بموازات وظیفهٔ ملی او ملاحظاتی را واجب میسازد که بشاید از ان فروگزاشت ] اما آثاری که در خارج مملکت بنام تاریخ افغانستان انطباع یافته و با درضمن فترات مملکت همجوار از امور افغانستان نام برده وقتی نویسندگان بر کار روائیها ونصب العین های رجال پرعظمت این مملکت برخورده اند از موضوعی که مقتضی داستان وسرمایه افتخارات این کشور را ببار می آرد بنفع غیر تمام کرده ومعطالعه ان ناواردی که برفقرات پرپیچ و تاب تاریخ سابقه ار نبند بنقائص آثار اجانب نمی توانند بزودی پی ببرند زیرا از مواقعی که نژاد افغان بدان فخر و مباهات دارند بیگانگان از فرط غضب با کی چشم پوشیده از روی اغراض بحقائق ملی وقومی ما اغماض کرده و نامهای رجال بزرگ مارا بمراتب کمتر از شاهنشاه ـ وکیل ووزیر متذکر میشوند و بدین منظور در همه اعصارو در همه دیار اگر کتابی بهر نام در تاریخ نبشته اند هیچ ممکن نیست که مؤرخ اول ازمذهب وقوم خود وثانیاً از خاک ووطن خود دفاع نکرده باشد و برای همین مقصود است که منافع ملی ومملکتی همواره از هر طرفی مد نظر اغیار بوده واخیرآ بطو رمستقل و نیم مستقل کتابی در لباس طبع آراسته انشار داده اند. وقتی انسان دقیق بکتب تواریخ منطبعهٔ مطابع اجانب بمرتبهٔ اخیر سروکار و یا در امور تاریخ پابندی در خود احساس میکند می بیند ومیداند که جز همین مفکورهٔ سیاسی ومدافعه ازحق ملی ایشان غایه و مقصود دیگر نبوده و بدسایس گوناگون مطالبی را بزیر هرعنوان اداء و مرام خود شانرا در پیش برده اند واگر احیانا از جنبهٔ سیاست واغراض بکلی مبری بوده از لحاظ عبارت وعدم اصطلاحات افغانی واعر از سلطنتی طایفه ما وعدم صحت سنوات نقائصی داشته در موارد صحیح قطعاً حسن رعایت بکار نبرده اند بناء آثار اجانب بعلاوة آنکه از اکثر خصوصیات قبیله ای ما ناآشنا و بکلی بیخبر و از سوانح مردان صاحب شمشیر وخاندانهای با عز ووقار مملکت ما معلومات واثق


« ح »
ندارند آثار ایشان را از داشتن اکثر حقایق عاری می شناسیم اما در داخل مملکت هم توفيق یافتن هر نویسنده را در نبشتن هر قسمت تاریخ با صواب باید پنداشت زیرا دریافت مآخذ معتبری که اقلا عهده ورسمیت یکفرد كوچك را بتواند بحامل یا و چه سندی معرفی نماید کار سهل و آسانی نبوده و البته فرا هم آوردن بسیار آثار بسیار مطالعه وجستجو وبسیار صبر وزمان میخواهد و در مورد هر پرسش واستدلال آمادگی و پیش بینی و حتی قبول مسئولیت زیاد بر زیاد در کار دارد .
ولی بروی همین تجربه مضامینی را که از مآخذ اجنبی استنساخ میکنیم درمورد آن قضاوت کرده واز تصدیق يك مآخذ مستند و یا امثلی که با هم در يك مورد ضمناً توافق ورزد باید در نفس نگارش خویش جا دهیم وسطور قابل اشتباه را که اگر حذف او را از صفحهٔ تاریخ نا ممکن پنداریم و خود به نشر آن علاقمند نه ایم بهتر است با شارت قول نگارنده وناشر اول بنگاریم و فقرانی که در مآخذ بعبارات طولانی و در پیرامون معاملات شخصی جا گرفته وظاهراً مخالف رأی عموم بنظر میرسد باین مفكوره جدا همنوائی داشته و بمنظور آنکه فرزندان افغان طريق خیر وصلاح و شاهراه اتفاق رانيك در یافته واز عوامل نفاق واسباب بد بختی ها و بیگا نه پرستی ها خوبتر تجربه حاصل کنند کیفیات دیگر را نیز حفظ کرده و نظریات خود را در مواقع صحیح بخوانندگان ارائه نمائیم تا در میان جماعات اساس وسایل یکدلی و محبت فراهم گردیده و در معرفی خوب و بد وظیفه ملی خود را حتی المقدور انجام کرده باشیم تا بدانند که باشندگان این مملکت را بد خواهان دیرین و ارباب سبق بچه ذرائع ازهم پاشیده و بچه حیله های گوناگون از پادر آورده و سر برآوردگان ملی ایشان را بچه رنج و مشقت رسانیده اند و درمیان طبقات چقدر رخنه های نفاق وارد کرده و تخم حسادت در مزارع دلهای شان کشت کرده و اخیراً چه شهنشاه نیرومند وفداکار ووطن پرست و حریت خواه را از طرف شرق وغرب مملکت موانع در پیش آورده و اساس سلطنت قاهر وقائم او را چه نوع از میان برداشتند وكمر مهره وجود این مملکت را چطور از هم شکستند . وامروز از همین باعث است آن صفحاتی را که مؤرخان در مورد افغانستان تسوید کرده اند ورازهای پوشیده کسان صاحب غرض را در محل اثبات آورده اند سخنان ایشان را بدون آنکه در قید عبارت خویش ادا کنیم درمیان قوس ها و یا تعیین نمره های پاورقی باسم نویسنده و ناشر اول تذکار داده جداً توضیح میداریم .
اما سوای کتب تواریخ اجانب جستجوی لغزش ها واشتباهات کتب تواریخ وطن را نیز که مخالف وثائق وشواهد بزرگ باشد اندك تصحيح و تعدیل مینمائیم . وچون تاریخ را بر افسانه امتیازی هست وباریکترین دقائق زندگی رجال بزرگ که بعزت ویا ذلت آن پیرایه می پیوندد نویسنده مکلف است که برای تجزیه حق وباطل ( اگر که اجدادش باشد ) اعتراض مطالع را حتی المقدور باصل مأخذ حواله


تشکیل امارت بالاستقلال قوم ابدالی سدوزائی فوفلترائی در هرات
و دوام حکومت امراء با تعیین سنوات (۱)
********************
(۱) جلوس شاه عبد الله خان ابدالی با ریکه امارت هرات : سال ۱۱۲۹ ه ق
(۲) „ سردار محمد زمان خان (پدر احمد شاه بابا) „ „ „ : سال ۱۱۳۲ „ „
(۳) „ سردار محمد خان بن شاه عبد الله خان ابدالی „ „ „ : سال ۱۱۳۵ „ „
(۴) „ سردار ذوالفقار خان (برادر احمد شاه بابا) „ „ „ : سال ۱۱۳۶ „ „
(۵) „ سردار الله یار خان بن شاه عبد الله خان „ „ „ : سال ۱۱۳۸ „ „
(۶) „ سردار ذوالفقار خان برادر احمد شاه بابا )
(دفعه دوم) „ „ „ : سال ۱۱۴۲
(۷) „ سردار الله یار خان بن شاه عبد الله خان ابدالی „
(دفعه دوم) „ „ „ سال ۱۱۴۳ „ „
(۱) به تمام نگارش بنا بمعطای تارخ روضه صفاه - در تاج طبعی و چهاپی - زبدة التواريخ - ناد رشاه نامه مهمدی - نادر شاه نامه مشیر - در بیار کیهال شیخ جزین
(متوفا ۱۱۷۹ ه ق )
مجمل التواریخ زندیه - مجمع التواريخ خلیل مرعزاء نامه صفویه - متمم روضة الصفا- و سیر تواریخ .


«ط»
بدهد زیرا تعبیر وتاویل وقیاس در نفس نگارش از نظر فن تاریخ نا شایسته است و
چیزی که صفحات تاریخ را از نظر خوانندۀ رفیق ویارقیب از اغراق و احتمال وحدس
وتخمین ومسائل شخصی بر کنار میسازد اسناد خطی وشواهد مدلل و آثار روشن است
که میتوان گفت این طرز تاریخ نویسی آنچه قابل استفادۀ محصلین مدارس و سا یر ین
باشد شاید وقت طولانی ووسائل فراوان وفرصت مسا عد وذوق نهایت سرشار بکار ببرد
اما اثرین هتر نمائی که برای خوانندۀ تاریک اند از « اشتبا ه با قی نمی گذ ارد و یا
اسباب ذوق فراهم می آورد نیکوترین افتخار قلمی است که بر نویسنده ا ز بوجو د
آوردن همچه اثر گرانمایه ومبسوط راجع بتاریخ يك عصر مهم افغانستان میسر میگردد .
ولی نگارنده در فن تاریخ با آنکه بدرج قضایای سیاسی وشرح جنگنا مه ها ابدا"
میل ندارم اما چه باید کرد تار یخ پر از حوادث افغانستان دست ود ماغ هیچ مؤ رخ
را باین فروگذاشت موقع نمید هد که دامنۀ تار یخ نظا می کشو ر را وا گذارد
ز یرا سر زمینی که بیش از هزار سال نام خراسان و کا بلستان وزا بلستان بسردا شت و
درا دوار دیگر معرض هجوم پیهم فتنه جویان اجانب وانقلاب ملوک الطوائفی داخلی
قرار یافته [ وبا لا خر انقراض سلطنت صفوی وظهور سیا ست تا پليون در شرق وعزم
راه یافتن بهند وستان وتوصیل دو قوۀ بزرگ استعمار ] صدمات بزرگی در این خاک
تمام کرد با مباهات می گوئیم بیگانگان را از حد ود طبیعی قلمرو با ستانی ما هیچ قوۀ
رزم آرا و نبردآزما ازین برنداشت و هیچ دشمنی تباه کن این سر زمین را بطور عام و
بصورت قطع بزانودر نیاوردنا همین قوم دلیر از سر زمین حمیت زای قند هار سر بر نیاوردند
وازدست غارتگران بیگانه امن و آسایش پر افتخار و دامنۀ داری عموم رعایای این مملکت
بضرب شمشیر حاصل نکردند واساس سلطنت پر عظمتی را بر اقران و اجتماع برقر ار
ننمود؟ و نام افغانستان را از نقطۀ معروف ارغستان قند هار مانند خورشید در خشان در
افق عالم عظمت واجلال نمایان نبخشیدند . زیرا بشهادت اکثریت تواریخ صحیح سران
قبیلۀ بلند فطرت [ سره بنی ] بودند که از پی امین المله ويمين الدوله سلطان محمود
کبیر وسلطان با فرو تمکین شهاب الدین پرچم فتح و ظفر ازین مرزوبوم بر شانه اقتدار
افراشته ونخست اماراتی متشکل و سپس نقشۀ سیاسی امپراطور اعظم غزنه را در کشور
های پهناور هند - سند - پنجا ب - كشمير - توران - خراسـا ن تطبيق نمودند و نسل
افغان را در صحنۀ بزرگ گیتی بصفت شجاعت و آ خر ین حد قدرت لشکر شکنی و
کشور ستانی معرفی داشتند وحدود طبیعی قلمرو افغانستان را با حق استقلال کامل
مملکت بمیراث گز اشتند و آن فرماند هانی که در برابر حوادث بسیار بزرگ مبار زه
کرده و در خطر ناكـتـریـن صحـنه هـا قيام ورزیده وادوار حکمفرمائی و تاج
بخشی و خراج ستانی خودها را بهترین سمبول عظمت ثابت کرده اند از نعـــر ه
های خصم افگن اوشان تا الان آهنگ تفوق در سماع حریفان جاد اشته و صحا يف
تاریخ را وثیقۀ بزرگ حفاظت قلمرو خویش قرار داده اند .


« ی »
و یا هر قدر شکست وریختی که در اوضاع عمومی امپراطوری ما در زمانه ها از عوامل نقيض واختلال زیاد ایجاد پذيرايى پد پد آمد ووسائل خسرابى وخسارات ما لى از طرف دول متخا صم بحال اجتماع این کشور در سرو غان بظهور رسید با ز هم بسراى خسارات قرون ماضی نيرومندی همين امپراطوری درا نی بود که در راه امحاى اغيار وطرد افكار نابكار قدمهای وسيع گذاشته وبه آن قدرت قاهرة خسروانه حدود طبیعی مملکت با عظمت خود شانرا از سيلاب انقلاب جهان و پيش آمدهای نا پايدار آنزمان بخط روشن معين وکشتى نام وننگ جمعیت افغان را از گردا بهای طوفان حوادث بساحل امن کشانید * و نام افغانستان را در سطر اول فهرست بزرگترين ملل آزاد جهان ثبت وقوم غيور خود را در زير پرچم حر يت وافتخار جاوید برنشانیدند و حصص ا قصاى افغانستان را از آنطرف دريای ستلج تا آ خرین نواح مشهد و نیشا پور وعراق وما زندران وطبرستان واز رودجیحون تا بلو چستان ومکران تحت حکمرانی مطلق خود قرار دادند . باين لحاظ نويسنده كتاب بر طبق ميل شخصی خويش كه جنشامه را طبعاً خوب نمی پندارم نمی خواهم وقائع سياسى وعسکری عصرزما نشامرا که فرد ی ازان دودمان و مردی ازان خاندان است نجز به كتم و بر فتراتی که [و درهنگام سنين | ۲۲ و ۳۲ | فرط افتخار داشته بنه * اغفال ورزم زيرا ادوار پر اعتبا ر نیاگان وروزگار با اقتدار شاه زمان گنجینه های ذیقیمتی که بر مؤرخان بیادگار گزاشته است چه از جنبة سیاست وچه از شکل اداره و طرز مد نيت آنچه بخاطر داريم در خلال صخا يف این کتاب خواهیم کشا نید و کسا نی را بهتر بزبان قدر یاد خوا هیم ساخت كه در حفاظت ناموس وطن بهتر از امثال این از همت ومجاهه ت نموده ودر مقا بله هر متجاوزمقد مثر از سائر فرماندهان داد مردا نگی داده اند .
و طوريكه كتاب تاريخ در نظر علماء متئدا و سياسي سلاطين قبول شده و آئينة شنا ساثی اعصار پیشین در شمار رفته است مسلم است که در نگاه لشکریان و دانشجويان وبا ستان شناسان روايات سياسى وحكايات جها نگشا ئى مردان بزرگ تا ثير با ر زی داشته و از اثر اينچنين مطالعات آهنگ تفوق وزور آزما ثی بکوش های نسل جوان بیشتر مؤثر میر سد و سرمایة شجاعت وغرور ملی در ذخائر هوش وفراست اولا د مملکت ازین رهگز ار بهتر رو با زديادميگزا رد .
وبهمین وجه ذ کر وقائع سیاسى آن نامور را بلحا ظيكه ثبات واستقامت و مردا نگی وعزم وهمت و پايداری واز خود گزری وتد بیر وتوکل او در برابر شدائد آن روز گار بهترین سر مشق زندگانی باشرف اتہا ئهای امروز شده میتواند و پلا نهای سیا سی آنروزة او افكار ونظريا ت همگان را بطر ف مليت و و طنيت بهتر مي کشانند تصميم گرفتيم تا روزگار بلند پروازى عقا بی را که وجود او محيط پنجاب وآ خرين حصص غرب خراسان را بمثا به دو حيوة كوچك بسر پنجه همت بر گرفته و براميد فسحت آشيانة دیرینة خويش چشم همت بر آشيانه های وسیع دیگر میداشت در قسمت اول کتاب نگاشته وسپس بر مسائل دیگری که سراسر افتخارات علمى وادبى وانتظامات اداری وعسکری او را بیادمی دهد متوجه گردیم .


زمانشاه غازی پنجمین فرزند فرزانه وهو شمند ترین دلبند یگانه اعلیحضرت تیمورشاه
و نامور ترین احفاد اعلیحضرت احمد شاه وسومین امیر اطور بزرگ خاندان سردار
اسد الله خان فوفلزائی ونخبة اولاد سره بنی در اواخر قرن (۱۸) و اوائل (قرن ۱۹)
است .
سلطانی که با طراف کلام جواهر نشان سه تاج مکلل مبداشت ونیکوترین دورۀ
عیش زندگانی را که مراد از سنین (۲۲) و (۳۲) است محض در بدست
داشتن زمام سلطنت شاهنشاهی وخدمات بهمم اجتماعی مصر وف میداشت و شخصیت
بزرگش باصطلاحات شهنشاه زمان - اعظم الاعدلین - احمد شاه ثانی - ظهیر دار
اسلام خطاب میشد . آن مرد میهن پرست وتوسعه جو که الحق موجد نهضت های
جدید وفعال ترین سلطان جوان در کشور خویش بود هیچ چیز برگفته های نویسنده
نمی تواند در حسن اوصاف او بیفزاید تا مگر مطالع نصب العین حقیقی زمانشاه را با
جسارت فطری وجلادت جبلی او با آن موانعی که در پیش داشت از مطالعۀ قضایای
سیاسی عصرش در ضمن راه پیمائیهای بهمم اسفار بین پنجاب وهرات درک ننماید و او
که فطرتاً فکر انقلابی وروح سلحشوری وقصد جهانگیری وعزم عسکر پرستی و صفت
ملت پروری داشت به همان او صافی در نظر اولیاء سلطنت درانی اوضاع وحرکاتش
پسند خاطر دولت خواهان قرار یافته ورشتۀ نظام مملکت از طرف جمعی سر داران
بزرگ درانی بکف با کفایت او سپرده شد واو از بدو جلوس تحت ریشۀ اخلال
ومنشآء مفاسد شهزادگان ومحرکان شهزادگان را در دارالسلطنه از بین برآوردو ثانیاً
حکام متنفذ و مقتدر درانی را که در کشور هند سکنا و حکومت هایی داشته و به
نیروی خود متکی بوده واز هر یک ایشان احتمال همکاری بر قبای سلطنت میرفت
بقیۀ زاعمی بدارالسلطنه خواست ایشان را بخود راغب وقواء سلطنت زمانشاهی را
برایشان بقوۀ حسن معنویت تحمیل کرد وسپس پرسش های سفراء ونمایندگان سیاسی
کشور های همجوار را که نظریاتی داشتند غالباً با سح داده وحدود امپراطوری خود را
مجدداً تعیین وتحدید نموده مرخص ساخت و آن مرد گرامی که در مشرق زمین مانته و
معاصر ناپلیون بوناپارت در صحنۀ زور آزمائی گیتی نامی از خود ابراز کردو
این مرزوبوم طرف توجه سران ممالک غرب قرار یافت و در راه پیشرفت وتکامل زندگی
ملت خودش دشمنان افغانستان را در خطرات آینده متوجه ساخت کارنامه های او در
کله های سیاسیون ورد زبان شد و بیگانگان را در برابر مقاصد سوء و ادعا های
نابهنگام آنها مانعی همچون کوه در میان آمده وهر چند دست های خیانت در
اقدامات او از حواشی مملکت کارگر شد بنفع متجاوزان ثمرهای نبخشود و آن پهلوان
زور آزما را تا اخیر از اوضاع داخل آسیب بهم نرسید هیچ دشمن برعزم خود
کامیاب نشد وهیچ نیرومند قوی پنجه نتوانست در صحنۀ پیکار بروی تغلب جوید
اما حوادثیکه از نقاط غربی مملکت نشأت کرده وپیوسته بظهور آمد دست دیگری بود
و حیف است خدامی که از سرزمین های بعید واز محالی که قبلا در معرض صدمات


«ل»

بوده و بحالت یغما وغسرت بسر می بردند و اخیراً بلطف زمامداران این کشور در نقطه
های امن و آسایش جا گرفته و بر مشاغل صحیح موقع یافته و در هر رشته تقرب واعتبار
حاصل کرده بود بفر بحیات آینده و آبرو و عزت تاریخی خویش اعتنا
نکرده بمضادست بکارهای ناعاقبت اندیشانه زدند و برادرانی را که از چند ین قرن ها با
هم مشترك و از سالیان دراز دريك خوان نعمت و يك بساط راحت و يك دستگاه اخوت
ومودت عمر ها بسر برده بودند بحیله های گوناگون بدام فریب آورده از طریق تمامی
پیش آمده رشته های اتحاد و اعتماد شخصیت های بزرگه را از هم گسسته او اساس
زندگانی با شرف مردان نیرومند این سرزمین را برهم زده و کسان ناآزموده کار خود را
زود تر از پا درآورده و وقار خود را از دست دادند. و همینکه تماس نماینده
ناپلیون بسرحد افغانستان (۱) و روحیه مخالف بعضاً ظهور کرد دست های غرض
در بساط هستی باشندگان کشور بیشتر دراز شده و برادران اسلام را سخت منزجر
و متاثر ساخته ومرد مانی که دستخوش بودن این سرزمین را انتظار داشتند بغرض برهم
زدن امنیت داخلی و انقراض سلطنت زما نشاه درانی اقدام کرده و علی الرغم از
بیگانگان چشم امید و احسان داشتند و از نظریات همکارانی که بهر دو جانب روی
ارادت داشتند و بهر دو سوی سر رفاقت می جنبا نیدند بواقعی بی اطلاع و میخواستند
از زیر دستی بزیر دستی توفیق یابند ولی بیخبر از انکه زیر دستی قوم هزار بار بهتر از
زیر دستی در سایه بیگانه است و این نظریات بین سران ملی و حکومت تا وقت زیا دی
دوام کرد چنانچه از بقایای همین گزارش دوره سلطنت زمانشاه بود در ناز کترین
فرصت دیگری که دول همسایه بعضاً با ممالك غرب روابط دوستانه در پیش گرفته و
بگماشتگی بعض عناصر علیه افغانستان داخل اقدامات شدند اعلیحضرت شاه شجاع
الملک روزگار عصر سلطنت زمانشاه را بار دیگر بیاد آورده برای تقویت با امثل در
پشاور بوساطت ( الحاج) نواب مظفرخان رکن الدوله والی افغانی ملتان با الفنستون
عقد قراردادی بست و دران وقت که چون عواقب کار معلوم نمی گشت آن پادشاه منور
خیالات خودش را که چه مشکل در پیش داشت نتوانست بالای طبقات بقبولاند و سیاست
خود را بهمه خلایق بفهماند و چون هر عصر سلطنت نزد خود سیاست علیحده و عزم
جداگانه ای دارد معاهدات سیاسی او که آیا نصب العین حقیقی اش چه بوده کاملاً
عملی نشد و در تاریخ کشور نام دیگری حاصل کرد اما او اصلاً بر ضد قرار داد تاریخی

(۱) سرحد افغانستان مراد از حصص بعید مشهد است جزء قلمرو مامشمار میرفت
و نماینده ناپلیون برای ملاحظه و استحکامات حدودی تا آنجا وهیئت مامورین او
پیشترا با ینطرف ها قدم گزارده بودند چنانچه از ملاحظه نقشه فرستاده ناپلیون
بهندوستان معلوم میشود .


«۴»
(۲٥) صفر سال ۱۲۲۲ هـ ق [فین کین شتاین] که مطابق بعصر سلطنت خودش
از انطرف غرب تکراراً بین دو دولت بامضاء رسیده و در ماده دهم قرارداد بین ایران
و فرانسه تصریح شده بود این پیش دستی کرد و نمی خواست مملکت خودش را پا مال
اغراض اجانب قرار دهد چنانچه نگارش صفحه (١٥٢) کتاب درة الزمان ادعای
اعلیحضرت شاه شجاع الملك را بمعرض اثبات میرساند و واضح میدارد که نقطۀ نظر او
تقویت با لمثل در نظر بوده اما بقول شاعر:
چو تیره شود مرد را روزگار همه آن کند کش نباید بکار
سیاست اصلی زمانشاه وشاه شجاع الملك در دو عصر سلطنت های خود شان از
عدم تجارب کامل طبقات تا ثیر خوبی نکرده و پلانهای سیاسی هر دو شهنشاه بر هم
خورد و چون امثال این گونه قضایا و داستانها سرو اخیر مطلب و آغاز و انجام کیفیت را
بطور شاید نمایان نکرده و حقائق برهمه کس مکشوف نگشته است اکثر نگارش ناقص
وحتى بعض مؤرخان درین قدر مدت ضبط حوادث را بر گفته های کسانی که محتویات
و مندرجات اثر خودش از مسائل شخصی و یا قبیله ای شان بر کنار بوده بیشتر
مورد اعتبار قرار داده صفحاتی تسوید و مطالب را از ذهن خود تاویل و تعدیل کرده فقرات
تاریخ را بلباس های دیگر پیچانده اند.
نگارنده با وصف آنچه که از پیش مد نظر داشتم در حال بلحاظ عدم دریافت بعض
اسناد و کتا بها [ در قندهار و کابل ] نمی توانم بدون طبع ثانی کتاب دعوي انتظام و
اهتمام بیشتر بکنم اما باز هم اطمینان قوی که تا اندازه ای از جنبه مأخذ موجوده
خطی و فهرست مطالعات عمومی با خود دارم هیچ اینگونه اشیا ء را بکس و اکمی
گزارم واگر که در حواشی اثر خویش ضمناً اندك مسائل قبائلی خودمان را نیز خفیاً
اشارت کرده ایم ولی شخصیت های پاداشی که شهامت قومی و استقلال ملی شانرا
دائماً مد نظر دارند از درج مسائل محیطی و شخصی خویش هرگز براصل مرام کتاب
معترض نمی شوند و از باعث حوادث خانگی ارزش سیاسی و اجتماعی مردان بزرگ را از دست
نمیدهند و از لحاظ مسائل قبیله ای افتخارات عمومی و حقوق مملکتی را فراموش نمی کنند.
وما هم هر چه را شواهد و دلائل بیاد داد قطعاً از ذکر آن اغماض واغفال
نورزیدیم و در عین حال مآخذی که در جهات مختلف وبیشتر از مندرجات فعلی کتاب
یا ما یاری کرد از نظر اساس وحدت ملی از بعض یاد داشت ها منصرف شده و
از ذکر بعض جملاتی که ناگزیرم ببعض اشارات و چند اقتباسات در گزشتیم و برای
زینت کتاب واستفاده علاقمندان تاریخ از ترسیم و ترتیب چند ین صفحه شجره های
دودمان های جلیل سلطنتی و بعض خوانین نیز انصراف نورزیدیم ودقیق ترین اصطلاحات
و ممیزات رسمی ومحلی را طوری در محل مناسب بصحت ادا و تصویر کرده ایم
که میتوان گفت شخصی در خود همان عصر بشغل وقائع نگاری مکلف بوده و این قیاس
نخواهد شد که بعد از مرور یکصد وشصت سال نبشته وتدوین شده است و سراپای
کتاب مستند با قوال و اسنادی است که از افکار نویسنده کدام داستان و یا عنوان


« ق »

تقریبی و خیالی ابداً تراوش نمیکند و دیگر در اثر خویش کلمات
وجملاتی بسیار ساده وسلیس جاداده‌ایم تا در تکلم مردم عصر معمول و مطالعان برای
زود رسیدن براصل مطلب براحت باشند و شکل صفحه بندی را با عباراتی سهل و
بر اساس اهداف ماکه نیز قدری رعایت شده است ختم سخن کرده و برای حفظ شئونات
قبیله ای وتنویر افکار جوانان بنوی وطن شناسی که جز تدریس و تمثیل تاریخ معاصر
دگر راهی نیست دو سال خود را بعلاوه اوقات مطالعه پیوسته در فکر ترتیب این
اثر نهاده و تا ایامی که آخرین صفحات آن از ماشین برون آمد شب و روز و در ایام
تعطیل بمسعی موفور عمل آوردیم ولی در قسمت سجافت نظر بمعاذیری که از باعث کثرت
فرمایش وعدم وسایل طباعتی در پیش داشتیم انتظام بهتر نتوانستیم و لی بلحاظیکه
حجم کتاب از حد متناسب متجاوز و باعث ضیاع وقت نگردد بکاغذ اخباری و بحروف
( ۱۲ ) بنط پذیرفته و کتاب را شامل (هفت) باب و جمعاً (٢٥٥) عنوان و (٤٧٠) صفحه
و (٣٨) قطعه اسناد و (٢٥) قطعه فوتو و (شش صفحه) مسکوکات و (١٩ قطعه) شجره های
خاندانی در برج اسد سال ۱۳۳۷ شمسی بپایان رسانیدیم اما باز هم علاوه میکنیم
که دور سلطنت سدوزائی فوقالعاده از نظر تحقیقات تاریخ باعتراف نویسنده
با وصفی که هنوز نیمه و نامکمل و حفظ تعادل اجتماعی بقوت براهین و شواهد
در هر صفحه وسطر در یافت میشود او است باز هم بقدر دریافت ماخذ صحیح
و كميك حافظه طوری دقت بهم رسانیدیم که خواننده منصف بعدالت نویسندگی
ما معترف و مفاهیم کتابی را باین اثر ترجیح میدهیم که در عصر اعلیحضرت
سلاطین درانی بامر خودشان توسط یکنفر انشاء پرداز آنموره تحت نظر ارباب
صلاح نبشته باشد و سرواخیر کتاب و بعض فصل ها بضخامت سلطنتی ممهور دریافت
شود و سوای آن آثار دیگر راجع بدوره زمانشاه بمیزان اعتبار این کتاب نادر خواهد بود.
کتاب درة الزمان بعلاوه جنبه تاریخ صفت قاموس لغات و اصطلاحات را نیز در
بر دارد زیرا کلماتی که در عنوان های رسمی عسکری و ملکی آنعصر چاداشت و در
حال نقلی بمقتضیات زمان بکلی مبدل شده و دیگر کلمات جای آنرا اشغال کرده
است طبعاً برون از فهم وحتى كوچك بنظر میرسند و بعضاً اگر بمراتب رسمی امروز
مطابق اند شاید از باعث لفظ مطابق اما در عهده بسیار فرق در پیش می آورد لهذا
در پیرامون وظائف وزراء ومامورين عالی رتبه وعمله دربار و حكام و غیره بسیار
اصطلاحات معمول عصر درانی را ترجمه و تحقیق و با مروز تطبیق کرده و با معانی
صحیح لفظی و اصطلاحی در قید عبارات ساده و قرین الفهم افاده نموده ایم و با آنکه
مطالبی چند از عبارات آنوقت مثل : دولت ابد مدت ـ شهنشاه ذیجاه ـ رایت
ظفرایت - مقرب الخاقان - ممالك محروسه - کارگزاران دولت ـ وجوه مالیات


«س»

وثا ئقات ـ مستحفظان و محفظان ـ عاكفان سده سنيۀ اعلى وامثال الفاظ مذكور كه
بنفع تاريخ ورجال تا ريخ است و لهجه هاى معمول رجال دربارى آنوقت بهتر
تمثيل ميگردد اما در ضمن بعضى اقتباسات بكلى تعديل كرديم و باز هم اگر در متن
كتاب امثال اين كلمات وانواع اين تركيبات مشاهده برسده اقتباس ومتون
مكاتيب رسمى آنعصر است (١)
در حذف كلمات ديگرى كه در كمتر سظور ما خذ ايراد واتهام شده و يا مطالب
حقيقى بعضاً بلا سبب از بين رفته است در تصحيح و تعديل مشتبهات دقت تام بعمل
آورديم . اما از اثر بسيار كنجكاوى وجستجوى در ماخذو مدرك بحقيقت دريافتيم كه متمم
دورۀ نبوغ وقدرت نهائى امپراطوزى درانى از نظر قوۀ كامل و پايدارى عاجل در
حفظ استقلال سياسى وصيانت روحيۀ ملى كه زير تاثير فرديشر نرفته است بعد از
احمدشاه كبيرهمين شخص اعليحضرت زمانشاه است كه به سن (٢٢) سالگى كلاه وجيغۀ
سلطنتى مشروط بتوسيع وترقى كامل اين خاك بسر نهاده است ويقيناً قدم بزرگى
كه زمانشاه درانى ووزراء وهمراهان او در راه ارتقاى اين مملكت برداشته اند اگر از
جانب طبقات ملت آنروز پشتيبانى وحسن استقبال بعمل مى آمد بلاشبهه امروز افغانستان
يكى از بزرگترين ممالك مقتدر در شمار مى آمد و ناگفته نگذاريم كه آوان چهار
سال سلطنت اول اعليحضرت شاه شجاع الملك برادر سكۀ او نيز كمتر ازان نبوده ولى
پيش آمد هاى عصر وزمان موقع حركت سريع براىشان نگذاشت وحسن تدبير و قوت شمشير
هر دو شهريار ناكامى منجر و هستى آنروزۀ اين سر زمين از اثر نفاق سرنگون گرديد
وما كه امروز بيادوبود مردان نامى كشور عزيز خويش وعشق وعلاقۀ مفرط استقلال
كامل در سايۀ ارشادات ومراحم خاص اعليحضرت پادشاه محبوب ومعظم افغانستان
در دورۀ صدارت والاحضرت سردار محمد داؤد كتبى را باين ذوق براى حفظ نواميس
ملى جمع آورى و ته ونصرميكنيم اگر اينچنين آثار بطبع ونشر ميرسد البته تا وقتى
كه زنده هستيم از اداى حسن خدمت بقوم و وطن رنج خستگى را برخود احساس نمى
نمائيم ودريافت حقايقى كه موجب ارتقا وانحطاط گذشتگان نامور ماشده است براى

(١) از امثال عبارات قديم كه بنده را پسند خاطر افتاده است شاعر وشهر يار
افغانستان اعليحضرت شاه شجاع الملك درانى چقدر خوش مى نويسد:
بندگان ما خوا نين را طلب حضور داشته بمقتضاى وشاور هم فى الامر
بساط مشورت وصلاح مقابله را گسترانيدند كه هر كسي كه در كيسۀ خرد وصواب
انديشى چيزى دارد نثار محفل مشاورت نمايد ـ جمعى زر هوشيارى بدست خود گرفته
بشرف عرض رسانيدند وگروهى كثير متاع عاقبت انديشى پيش كشيده عرض نمودند.


«ع»
اینکه تجربه کامل حاصل میگردد از زحمات خود خیلی محظوظ ومفتخر وازین خوشبختی
دیگری که حسن مساعی و همکاری های ممتد ناموران افغان را بزیر پرچم پادشاهان
با عزم و شان آنزمان در دوصد سال گذشته دریافت میکنیم وبسیار نو رجا ل صاحب
شمشیر وقوانین باعزم قبائل پښتونستان را دران روز بخدمات شمشیر می شناسیم بمسر و ریت و
افتخارات تاریخی خود افزوده واز حسن اتحاد و هم آهنگی قبائل پښتونستان که
با فرماندهان عظیم الشان درانی در راه تسخیر تمامت کشور ها بر مناطق وسیع
همراهی کرده و نامی بتاریخ گزاشته اند اتحاد کامل قبائل افغان را در راه سعادت
و عزت دائمی ایشان چنانکه در ادوار تاریخ ثابت کرده اند در هر زمان و الا ن از
حضرت خالق یکتا نیاز میکنیم .
برج اسد سال ۱۳۳۷ ه ش .
مطابق محرم الحرام ۱۳۷۸ ه ق .
قلعة دیوان بیگی چهاردهی : عزیز الدین وکیلی فو فلزا ئی ـ مدیر آرت
و خطاطی مطبعه دولتی دارالسلطنه کابل.


چو عزم كشور هندوستان كرد شهنشاه جهان با عون وتایید
چو نور دین احمد تاخت بر هند جهان پاک از ظلام کفر گردید
چو بگرفت آن ممالک تیغ تیزش بعالمگير احسان كرد وبخشید
ز شاخ خامه كن گلچين مطلب پی تاریخ فتحش دست اميد
بگو آنگه ز روی دولت وجاه [زفتح هند عالمگیر گردید]
۱۱۷۰ هـ ق

مجاهد بیقین غازی صحابه خصال سمی احمد مرسل سه هلال رکاب
برای هدم اساس منافقان هنود کشید لشکر غازی بهند چون سیلاب
ز بسکه کشته شد از هر طرف هنود دکن بجای آب روان شد زچشمها خوناب
فگند سر زتنش تیغ و نیزه کرد بلند بهند هر که شد از حکم نافذش سر تاب
عدو فتاد چو از پا خرد علانیه گفت [ ز قتل مرهته تاریخ فتح را دریاب ]
١١٧٤ هـ ق


تاریخ وفات اعلیحضرت شهنشاه در دران احمد شاه بابا
مؤسس امپراطوری درانی افغانستان
منکلام میرزا عبدالهادی لاری سوهی متخلص به عشرت منشی باشی حضور شهنشاه

شاهی که تمام عمر با فضل الله بر خواهش او چرخ مخالف گردید
تیغش چو شعاع شمس بر فرق عدو از روز خروج تا بقرنی تابید
کردند ز خویشتن بعهدش اعدا از تیزی تیغ قصر او قطع امید
ناگاه ندای ارجعی پیک اجل در داد بگوش هوش آن شاه سعید
لبیک اجابت به زبان جاری کرد بر داعی حق بطوع بی گفت و شنید
اسباب جهانگیریش از امر قضا فراش ممات زود در هم پیچید
زین تعزیه آسمان باین فر و شکوه از بار گران زور و اندوه خمید
با چهرۀ زرد از غم شاه جهان از حزن بر افلاک برآمد خورشید
بر روی خلائق ز غم و درد و الم خوناب سرشک همچو سیلاب دوید
از بهر وفات شاه عشرت بجست تاریخ نیکو از خرد با تایید

از لطف یمن کرد جوابی که بگو
(فردوس برین مقد مش زین گردید)
1186 ه ق
مطبعۀ فخر مطابع کابل موسسۀ جلالتمآب سردار نصرالله خان نایب السلطنه (1335)


باب اول

حیات شهزاده شاه زمان

در

دامان هستی تیمورشاه

(۱۱۸۶ـ۱۲۰۷ هـ ق)


(۱)
فصل اول
اجداد زمانشاه (۱)
اعلیحضرت زمانشاه بن اعلیحضرت تیمورشاه بن اعلیحضرت احمد شاه بن سردار سعید زمان خان بن سردا ر سر مست خان بن سر دار شیرین خان بن سر دار خواجه خضر خان بن سردار اسد الله خان (۲) بن سردار عمر خان بن سردار معروف خان بن بهلو ل خا ن بن گنی خا ن بن با می خان بن حبیب خان بن فوفل (۳) بن سلیمان (مقلب به زیرك بابا) بن عیسی بن زجر بن ابدال بن ترین بن شرف الدین (٤) بن سره بن بن عبد الرشید ( معروف به پتان )
( ۱) بغرض معر فی ا جد ا د سلا طین درا نی و تذکار خد مات مهم روساء بزرگ و امراء بالا ستقلال ابدا لی صر ف ینی وضبط داستانهای شگفت آور جهانگشایان قند هار که در برابر هر پیش آمد داد مردانگی داده ومرا تبی را در صفوف اول مردان تار یخ کشور عزیز احراز کرده اند کتاب جدا گا نه ای بنام (فرزندان زیرك) در شر ح حال اجداد زما نشاه درانی نبشته و نسخۀ قلمی آن را توأم باین اثر با نجمن تا ریخ ا فغا نستان سپر د ه ام وشاید بحسن تو جه وزارت معارف وهمکا ری ریاست انجمن تاریخ افغا نستان در ظرف همین سال بسلسلۀ آثار جدید از طبع بیرون آید.
کتاب مذکور بتمام جهات از زمان سره بنی تا وفات تیمو ر شاه مکمل بحث میر ا ند و دوقمندانی که خواسته باشند از چگو نگی احوال خاندان سلطنتی افغان قبل از ز مان سلطنت اعلیحضرت احمد شاه بحيث کا ر بان پیش آهنگ تمدن افغا نستان (در عصر درانی) با وجوه تسمیات واعلام خصو صیات قبیله ای و سیا سی آنطایفه معلو ماتی حا صل کنند ویا از اندازۀ علو همت و جان نثا ری ومرا تب استقلال طلبی ووطن دوستی او شا ن بهتر ا ستد راك نما یند اثر جدید نگا ر نده را بنام (فرزندان زیر ك ) از هبر حیث شایستۀ مطا لعه پند ارند.
اما در حال سلسلۀ اجداد اعلیحضرت زمانشاه که از فوفل نیکه از خاندان سلیمان (زيرك بابا) ا ز د یگر فرز ند ان ا و مجزا و باین نام شناخته میشود تما زمان خودش انجام دا دن میخوا هم ولی این منظور را در صدر کتاب بمفهو می می پر داز م تا حسب و نسب زمانشاه در عالم تا ریخ بنام فر زند فوفلزائی از او لاد سر دار اسدالله خان که درحال بنام عشیرۀ سدوزا ئی یادمیشود معلوم وثا بت نمایم اما نگارنده نمیخواهم باین ملحوظ قلم فرسائی کنم تا زمانشاه را بوسیلۀ اجدا د و یا اجداد او را بنام این فرزند در صفحۀ تاریخ معرفی نما یم . زیرا اجداد و نیا کان او ازخود نام و نشانی دارتد و این فرزند ازخود عزت و شانی دارد :
(بقیه در صفحه ۲)


جهان اگر شاد آمد از آفرینش قایم تر نشیب و فراز خوییش
کرنا زنش پا از آبادران بود همنش پیرا خون سواران بود
چرا از مهر داغما بود و آتش با از خاندان جپلی رستمش

یا رب آن لطف سانی داد
عام را از سه به بخت

زمانشاه شجاع الملک شاه محمود شاه
کامران

در سال ١٢١٧ وقتی شاهزاده محمود بقصد این شاهزاده کامران بشهر درانی دستگیر این
بدست حکومت هرات در اسطه حجرات بنام استقلال تخمین نام اعطش نمود با مقا
آبائی شل بیتو دانه است . سوای بخواص قاضی این گند شجاع و صله حکومت
وی بود، محمد عثمان قاضی خلیفة الله محقق و میرزا نام قاسم صوفی این صوفی اسلام کرائی
شبیه و قاضی بهاءالدین و خلیفه پیو مدل عصر دو، دشیخ مرتضی وکیل دولت او بود .
موصوف از طرف درانیان مملکت افغانستان بشهادت رسید و سلسله سلطنت اولاد
احمد شاه درانی ختم بمداد خانه یافت .


[BLANK PAGE]


اجداد زمانشاه اول بنام سره بنی دوم بنام ابدالی سوم بنام فوفلزا یی چهارم بنام سدوزائی
پنجم بنام درانی در تاریخ معروفی شده اند ودر حقیقت قوم فوفلزائی سره بنی اند و بنا مهای
چهارتن از اجداد بزرک ایشان بتفاریق عصر وزمان به آن نامها شناخته گردیده اندچنانچه
در گراف صفحۀ مقابل بطور واضح معلوم میشود ولی اجدادزمانشاه باثبات واستناد تمام
صحائف تاریخ اهل قلم وشمشیر بوده اند وبهردوصفت بزرگ مو صوف اند وز ما نشاه
بهمین نسبت از همه چیز بیشتر آرزو مند تکرار اعمال خجسته نیاکان خودبود و از
همان کرامت درنظررعایای دولت درانی نابغۀ اولاد تیمور شاه محسوب شد واوپیوسته
سعی می گمارید تا نسبت نسبی وخواص حقیقی نیاکان را در وجود خویش جمع داشته
وخصائل اتفانی را از دست ندهد واجداد او نیزدر مزرع امید خودشان این فرزند را
اهل رزم واهل رای بار آورده اند :

دو تن پرورد مرد کشور گشای
زنام آوران گوی سبقت برند

یکی اهل رزم و یکی اهل رای
که داناو شمشیر زن پرورند

(بقیۀ حاشیه صفحۀ اول)
جانی که عزیز بایدت بود
چون شیر بخودسپه شکن باش

فرزندی کس ندارد ت سود
فرزند خصال خویشتن باش

ولی باز هم بمصداق این مقال شاهددیگری بخاطر داشته باختصارمطلب می نگاریم :
نسب آنچنان وحسب این چنین
چنین کس بملوك بود هم نشین
(۲) اسد الله خان معروف به سدوزخان قوم فوفلزا یی تولد ماه ذیحجة الحرام سال ٩٦٥
هـ ـ ق وهمان شخص است ازقوم فوفلزائی که اولاد او بزرگترین مدافعان خاك افغانستان
در صف نیرومندترین مردان تا ریخ این کشور قد علم کرده اند وحکام ابدالی که اجداد
و بنی اعمام اعلحضرت احمد شاه درانی ابدالی اند از نقاط حیت زای ارغستانـ فراهـ
شهرصفاـ هرات برای چندین بار علم استقلال برافراشته اند.
(۱) قوفل گاهی پوپل تلفظ میشود ویک اسم است وهمین شخص پدرخاندان
رو سا وامراء وسلاطین درانی میبا شد .
(٤)شرف الدین درزبان مردم افغان به(شر خبوون ) معر فی شده است و اصلا اسم
او شرف الدین است.


فصل دوم
مادر زمانشاه
((مهذب شیخه مهذب زامن نیزوی))

عبارت فوق در مردم مهذب قندهار مثلی است معروف و خیلی پر معنی - یعنی مادر مهذب فرزند مهذب می‌زاید چون ولد بمقتضای وراثت بفحوای «کل شیء یرجع الی اصله» خواص والدین را بر می‌دارد و تهذیب تربیت فامیل و نتایج افکار پدر و مادر برای پسر بیش از همه چیز مؤثر است مادر زمانشاه (فرمانفرمای اثاثیة عصر زمانشاه) قوم یوسف زائی اسم محترمة ایشان (نواب فاطمه بیگم) از ان عالیه معالیه صفات دو فرزند هنرمند و دولتمند هوشمند یکی شهزاده شاه زمان و دیگری شهزاده شجاع الملك بوجود آمدند. ذات عالیه مخدره زمان در سال ۱۱۸۴ ه ق بعقد ازدواج اعلیحضرت تیمورشاه درانی در سلك ازواج محترمات درآورده شد یعنی در زمانی که اعلیحضرت احمدشاه غازی حیات داشت شهزاده تیمور درانی بعقد ازدواج آن محترمه که دختر بزرگترین شخصیت قوم یوسف زائی بود پرداخت اسم پدر محترم مخدرة زمان نواب فاطمه بیگم درانی دریافت نشد و همچنان درك خصوصیات دیگری نیز که متعلق باین مناکحت باشد موفق نشدیم تا از مآخذ معتبر معلوم کنیم ولی از شرف مزاوجت شهنشاه درانی تیمورشاهی معلوم گردید که از نجیب زادگان و مقتدران طایفة یوسف زائی مقیم دارالمرز پشاور بوده و بمصهریت شهنشاه درانی افتخار حاصل کرده است.

مادر زمانشاه با وصف بزرگی و بزرگ زادگی چون پروردهٔ سرایردة تیمورشاهی و پیرو اوضاع شریفه و خیالات عالیه اهالی حرم محترم احمدشاهی بود و علی الخصوص موقعی که سومین امیر اطوراغان از فرزندان این محترمه باشغال تاج و تخت خسروی بر مسند سنیه سلطنت کبرای جانشینی تیمورشاه درانی انتخاب شد نواب فاطمه بیگم درانی در امور مهم سلطنتی زمانشاه فرزندش مانند يك تن از بزرگترین افراد سیاسی دودمان سلطنتی حق حکمرانی و صلاحیت کارروائی و اختیار کامروائی حاصل کرد و به بعضی کارها ئی که اگر در امور سلطنت بیرون از حدصلاحیت او می‌بود اجرا بحکمفرما ئی را به یکی از مهمترین ارکان معظم سلطنت ارجاع میداشت و چون شخص با عفت و صاحب عاطفت بردکار پردازان سریر سلطنت خاقانی و اعضادربارشاهنشاهی باستان وی روی ارادت داشتند و از ان عالیه در موقع جرائم خویش استشفاع میکردند چنانچه برقراری شهزاده سلطان محمود به دارالسلطنة هرات و مزاوجت دختر زمانشاه باشهزاده محمد کامران و مزاوجت شهزاده قیصر با دختر شهزاده سلطان محمود در قندهار از نتایج نظریات خیرخواهانه او بود و تقرر شهزاده قیصر بحکومت قندهار در عهد شاه شجاع وسائر فقرات دیگر نیز از وسائط و وسائط همین محترمه صورت انجام یافته است و از نیکوترین آثاری که بمهر آن ذات رفیعه صفات مادر اعلیحضرت زمانشاه بدست داریم تمام مراتب علویت


شه ممالك هندو بلاد تركستان خديو داور سند و قلمرو توران
جهان مطاع شهنشاه ظل سبحانی سلالۀ شرف دودمان درانی
بعدل وجاه نوشیروان واسکندر بتیغ نامی تیمور شاه نيك اختر
«گلدستۀ عشرت»

ملك ایران گشت ویران چون دل آشفتگان ای دریغا تاجدار کشور ایران کجاست
شاه رفت و نام اندر روزگار از وی بماند تاج و تخت پادشاهی یادگار از وی بماند
***
آسمان هر شام برخاك افگند زرین کلاه در عزای خسرو عالی مکان تیمور شاه
«کلیات میرزا شهاب ترشیزی»


(٤)

و اندازه فهم وفراست وحسن عاطفت ورعیت نوازی وعدالت شعاری و خدام نوازی اورا
میتوان از همین مآخذ در یافت کرد.
تفصیل ماخذ مستند و اسناد دست داشت ما چنان است قراری که مؤرخان اشارت می کنند
و دو قطعه از اسناد دست داشت باثبات میر ساند از قضایای دربار زمانشاه غازی که
در اثر وساطت مادر زمانشاه صورت اتمام پذیرفته است یکی تفرد میر محمد علی خان
موسوی منشی باشی (سرمتشی حضور) عصر سلطنت زمانشاه است.
میر محمد علی خان موسوی که شرح حال خودش و پدرش و برادرانش زیر عنوان
منشی باشی در تشکیل دیوان رسائل درین کتاب و مفصلتر در کتاب جهانگشای درانی
تشریح شده است مذکور در زمان سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه پس از فوت پدرش
میرزا هادی خان عشرت به لقب کفایت خانی و منصب منشی باشی (سرمتشی حضور)
افتخار حاصل کرد والى سال ۱۲۰۹ هـ ق سال سوم سلطنت اعلیحضرت زمانشاه بردوام بود
چون شخص لائق و سابق دار بود بغرور لیاقت و سابقه داری فریب خورده بنای
همسری به وزراء کبار نهاد . از جسارت و پیش زبانی و گستاخی خود که
با وفادار خان معتمدالدوله بها در ابراز کرده نظر به نفوذ وغرور وزیر
وفادار خان که از وی مکدر شده بود بنا به اقتدارش کاسته و باز در
سال ۱۲۱۱ هـ ق بشفاعت مادر اعلیحضرت زمانشاه غازی بلم اعتبار اول بـار ارتقا
یافت و به [خانه زاد خان] مخاطب گردید (۱) :
در نگارش دو سطر فوق از اثر دو تاریخ نویس معاصر سلطان محمد خان خالص
و میرزا فیض محمد هزاره محمد خواجه لغزشی موجود است و هیچه فرو گزاشت های
تاریخی اگر بچنین تحقیقات و اسناد معتبر خطی بر نخورد تاسف بار می آورد
زیرا شفاعت والدة اعلیحضرت زمانشاه در باره میر محمد علی خان موسوی
حقیقت دارد اما شخصی که وساطت کرد وموضوع استشفاع باو رویت داده شده است
از هر دو کتاب مذکور بکلی حذف گردیده است با آنهم درین فصل چون مقام ومرتبة
صلاحیت و تدبیر يك ملكه عفیفه درانی افغانستان در نظر است مکتوب های سفارشنامه
والدة اعلیحضرت زمانشاه را که باسم جدبزرگوارم سردار علم خان وکیل الدوله همیندرین
موضوع نگاشته و خوشبختانه یاد گار مانده است در پایان سطور ارقام می کنیم :-

(۱) ص (۵۲) سراج التواريخ .
نوت: میر محمد علی خان موسوی اگر چه پس از سال ۱۲۱۱ هـ ق بلقب خانه
زادخان ملقب شد و چون بلقب کفایت خان از بسیار زمان رسمیت داشت بهمان نام اول
مشهور است و در مآخذ به کلمة خانه زاد خان آنقدر شهرت نگرفته است.


«سپهر رشك برد از بلندی جاهم»
«كنيز فاطمه و مادر رما نشاهم»
«جناب معلی القاب ستوده آداب عالیجاه رفیع جایگاه حشمت وشوكت دستگاه»
«عطوفت ومكرمت انتباه حضرت امير الامراءالعظام اسوة الكبراء الفخام عمدة الاعاظم»
«والاعيان ركن ركين سلطنت القاهرة مقرب الخاقان معزز بنار گاه سلطان ثر يامكان»
«سردار نامدار والاتبارعلم خان درانی فوفلزائی وكيل الدوله سر كار اشرف اعظم خاقانی»
«كه بعز موفورةشاهانه و الطاف موفوره خسروانه سرافراز بين الامثال و ممتاز بين الا قران»
«گرديده بدانندآن برادر گرامی والامقامی ام از عناد باطنی رحمت الله خان وزیر اطلاع»
«كامل حاصل دارند که از مدت دوسال مير محمد علی مو سوی منشی باشی سر كار »
«دولت مدار كه از اخلاص كیشان دیرینه وجا كران پيشينۀ دولت قوی شوكت خاقانی»
«ميباشد به بهانۀ او را از در بار بدنام واز شغل دفتر داری اش زاویه گزین کرانه»
«ناامیدی گردانيده است درينولا نظر بعذر والحاح زياد محمد علی مذكور كه بخاك»
«بوسی آستان حرمسرا چند بار سر عذر فرود آورده و در طلب عفو و شفاعت از حضور»
«عاليه ماالتجاء كرده است در بنوقت عذر او را مقرون با نجاح دانسته ام و بابداز»
«حضور پرنور عاطف دستور حضرت شاه جمجاه به وسيلۀ شما ركن اعظم سر ير سلطنت»
«نیز طلب عفو او پذیرفته آید مکر از انكه ذات كثير البركات حضرت سلطان زمانشاه »
«جمجاه دارا در بان مدظله در امور کلیۀ دولت آن برادرم را مختار کل گردانیده»
«و شما همیشه در صحبت خانۀ خسروی حاضر و ناظر امور ميباشيد طرفداری شما»
«در ين باره زياده مقبول خاطر شاه جمجاه مطلوب طبیعت صاحب بارگاه است چون شما شخص عالم»
«و صاحب حسن عقيدت هستيد و خبث طينت رحمت الله خان وزیر را با شيوۀ حسد كارانۀ امین الملك»
«ميرزا شريف خوب میدانید و باید که خاطر احدی از خدمتگاران در بار حضرت فیض مدار »
«را آشفته و نا اميد نگردانيد و خوددانا هستيد و احوال»
«ملك واسرار جمعیت ووضع يك ناامیدرا خوب میدانید زیاده بر خوردار باشيد وايام بكام باشد»
«مورخه شهرذی قعدۀ الحرام سنۀ 1211 هجريه»

نوت : در پای سفارش نامۀ فوق والدۀ اعليحضرت زمانشاه درانی با سجع فوق دو باره مهر كرده
است چنانچه در عكس معلوم میشود وعلاوه بر سفارش نامۀ تفر وۀجدۀ ميرمحمد علی موسوی
منشی باشی سفارش نامۀ دیگری هم باسم وكيل الدوله در بارۀ اعطای معاش نسبی والدۀ دوست
محمد خان ووالدۀ مرتضی خان نگاشته است اگرچه متن مکتوب دومی در کتاب جهانگشای درانی
زیر عنوان ریاست عالیۀ نسوان نيز درج شده است اما فی الحال به پرداخت متن كه درين قسمت
نیز نسبت صحیح دارد می پردازيم ـ «هو»
«سپهر رشك برد از بلندی جا هم»
« كنيز فاطمه وماد رزما نشاهم»
«1207»

«جناب مستطاب عاليجاه رفیع جایگاه حشمت وشوكت دستگاه فخامت ومناعت اكتناه»
«سلالۀ النجباء الفخام ونقاوة الشرفاء العظام حضرت امير الامراءالكرام و اسوة الكبراء العظام»


عکس سفارشات نواب فاطمه بیگم والده ماجدهٔ زمانشاه غازی متعلق صفحه (٥) درة الزمان


(٦)
زبدة الاماثل و الاقران عمدة الاعظم و الاعيان ركن ركين سلطنت القاهره مقرب الخاقان بن
الخاقان بن الخاقان سردار علم خان درانی ایوب زائی فوپلزائی وكيل الدوله دام عزه و اقباله العالی که
بعنايت مزيد پادشاهانه مفتخر و مباهی امور کل و جزء مهام سلطنت و سرپرست تمام اختیارات صدر
ديوان اعلى و ديوان اشرف رسالت شاهنشاهی گرديده بدانند که درین ايام میمنت اقتران از عرايض
عديدة والده دوست محمد خان بامی زائی و والده و عيال مرتضی خان كه بخاك پای مبارك
ما بعرض اشرف عاليه رسانیده شده بدرك و مفهوم گرديد که مواجب مستمرة ايشان كساكان
بدستور ایام خاقان علیین آشیان حضرت شهنشاه دودمان وایس برای هر يك اعطاشو دالحاح
عاجزه‌ها را از روی مراحم وافره بمقصد خیرخواهی و خیرانديشی و وفا شعاری که نسبت سركار
فلك اقتدار داشته و همواره بسلام فائز و ادعيه خالصه و سجية رضيه ثابت قدم وصادق سخن بوده
پيوسته در مجالس حضرت نواب عاليه مامشرف شده اند بنا بر امداد و اعانت برایشان که موجبات
رضامندی و خوشنودی خاطر نواب مستطاب ما را حاصل کرده اند از رهگزار
کمال مراحم و اشفاق عاليه چنان مرحمت شد كه عرض و استدعای ايشان را مقرون
بانجاح دانسته سال پنجاه تومان روپیه پخته رائح الوقت برای وجه مؤنت
و معيشت ايشان بلا مشارکت دگرورته مبذول و منظور داشته و برای بازیافت وجوه
مقررة آنها طلب رقم‌های علیحده بدستور ايام خاقان و شاهنشاه تریاسکان از
جناب شرافت مآب و عظمت انتساب شما بنمائيم تا بر طبق ارقام خجسته اعلام ظل
سبحانی خلیفة الرحمانی پادشاه خدایو بارگاه از دارالشرف دیوان همایون اعلی
وصدر ديوان مبارك رسالت حاصل بدارند لهذا ازذات بلند صفات ارفع افخم وکالت
انتسابی اعلی منزلت اجل اشرف مستدعا چنان است که اگر لازم و صواب دانند بحصول
ارقام قضا نظام متعدده از خوان نعمت پادشاه انجم سپاه لازال بر هانه محترمات
موصوفات را سرافراز نمایند و برای حيات بودنی ايشان در دفاتر شاهی حکم
برقراری دهند خالی از اجر جمیل نخواهد بود تا بر حسب استمرار این نعمت
بخشيده را بازيافت نموده و بدعای صبحگاهی عمر و اقبال پادشاه ذیجاه را از حضرت
سلطان بی زوال مسئلت نمايند بافی ایام بکام بادمی ١٥ شهر رجب المرجب ١٢٠٨ هجريه
مهر با سجع فوق
والده اعليحضرت زمانشاه در زمان سلطنت اول اعليحضرت شاه شجاع الملك
پسر دوم خود در جلال آباد فوت شد و در زیارت حضرت مهتر لمك لغمان مدفون
است چنانچه شهزاده محمد اكبر بن اعليحضرت شاه شجاع و سردار فتح الله خان
سدوزائی فوپلزائی پدر سردار رحمت الله خان و همچنان سردار احمد الله خان
و غیره نیز همدرانجامدفون اند. اما در ختم عبارت بايد علاوه کرد: خوشبخت است
طفلی که در دولتسرای سلطان هفت کشور قدم بعرصه وجود گذاشته و اطراف بالین
اورا نغمات روح افزای کنیزان خاصه فرا گرفته و بآغوش محبت مادری که فاطمه
زمان است پرورش دیده و از ادبگاه جاوید ر خود درس شهامت و تهور
آموخته است.


فصل سوم
ولادت و مسقط الراس زمانشاه

ولادت شهزاده شاه زمان در سال وفات اعلیحضرت احمد شاه کبیر و جلوس اعلیحضرت تیمورشاه (١١٨٦هـ ق) در اشرف البلاد احمد شاهی قندهار اتفاق افتاد. تاریخ وفات احمد شاه جلوس تیمورشاه ولادت زمانشاه را نكته سنجان آنروز بحساب جمل از كلمه (شهنشه كشور) دريافته اند و عبارت شهنشه كشور بهر سه وجه منسوب و مقبول واقع شده كه وفات شهنشاه جلوس شهنشاه ـ و ولادت شهنشاه و بزرگترین خاطره تاریخی مربوط به سه امپراطور درانی در ظرف یکسال در تاریخ کشور ثبت افتاده و از یک عبارت بحساب جمل برای اثبات هرسه مطلب (١١٨٦ هق) بر کشاده اند.

نا گفته نگذارم که نگارنده در ضمن تتبعات تاریخی بر یکه نازکی دیگر بر خورده و یک حقیقت عجیب دریافته ام مثلا: در سال جلوس احمد شاه غازی (١١٦٠) شهزاده تیمور بوجود آمد بسلطنت رسید. در سال جلوس تیمورشاه (١١٨٦) شهزاده شاه زمان بوجود آمد بسلطنت رسید. در سال جلوس زمان شاه (١٢٠٧) سردار دوست محمد خان بارکزائی بوجود آمد بسلطنت رسید. در سال جلوس امیر دوست محمد خان سردار عبدالرحمن خان بوجود آمد بسلطنت رسید. در سال اعطای ولایتعهدی شهزاده عبدالله جان در کابل اعلیحضرت سراج المله والدین در سمرقند ولادت یافت بسلطنت رسید. و این تصادفی است که نگارنده در ضمن تحقیق سنوات تاریخ وفیات سلاطین درانی برخورده ام.

((ان الارض يرثها عبادى الصالحون))
«الآية»


فصل چهارم
تعلیمات زمانشاه
از شخص زمانشاه ماننداعلیحضرت احمدشاه ـ تیمورشاه ـ شاه شجاع ـ شهزاده نادر بن تیمورشاه ـ شهزاده عبدالرزاق ـ شهزاده نادر بن شاه شجاع آثار منظوم تا هنوز بدست نیامده ولی بطوریکه افراد دانش پژوه خاندان سلطنتی درانی در علوم و ادبیات ذوق نهایت سرشار وفکر بسیار سلیم داشتند جای شك و ریب نیست که این فرد نابغه با آن رشادت وعلوهمت از اثر ارشادات پدر وعادت جبلی فامیلی ومقتضیات تربیت سلطنتی از این اوصاف بزرگ نزلی بهره بوده باشد.
زمانشاه متولد ١١٨٦ هـ ق بلحاظیکه عمر گرانمایه او در ٢٢ سال سلطنت پدرش تماماً در کابل و براءت سپری شد از سائر اخوان وقت تعلیم وتحصیل بیشتر مساعد بود و در اوقات سلطنت نیز که از سن ٢٢ تا ٣٢ وقت گذرانیده موقع تحصیل در علوم و ادبیات زیادتر تر برای وی دست داد .
چنانکه مولوی فیض الله خان قاضی القضاة در وقت وظیفه فضا در دارالسلطنه هرات عهده معلمی شهزاده تیمور را در علوم عربیه داشت سیادت پناه مولوی میر خیر الدین آغا همچنان در دوران سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه معلم شهزادگان تیمور شاهی بود واز همان لحاظ استادی اوشان بود که هر دو تن در وقت سلطنت تلامیذ خوديك بعد دیگر به منصب بزرگ قاضی القضاتی نائل شدند. وعلاوتاً مولوی نعمت الله نام نیز در غلوم شرعیه صرف ـ نحو ـ فقه ـ تفسیر وحدیث معلم شهزادگان بود.
شهزاده همایون ـ محمود ـ عباس ـ فیروز ـ کامران ـ سلطان احمد ـ ابوالقاسم بسیار اوقات اوشان در بلاد بعید از دارالسلطنه واسفار سپری شد ولی در هر نقاط معلمین خصوصی برا یشان مقرر بود اما شهزاده شاه زمان ولیعهد و شهزاده شجاع الملك برادر سکه او که به سرهفت سال از همدیگر تفاوت داشتند پیوسته در بار کابل گذرانیده و از حیث اقامت بدارالسلطنه واجتماع علما و ادبا از فیض علم و ادب بهتر از دیگران مستفید شدند وبطوریکه از فضائل ادبی اعلیحضرت شاه شجاع وشهزاده عبدالرزاق بن زمانشاه آثار روشن باقی مانده است احتمال قوی میرود که زمانشاه از جو هر علم وادب عاری نبوده اما تا این ایامی که نگارنده صفحات درة الزمان را روی دست دارم اثری بدست نیاورده ام تا چیزی بنگارم ولی یقین میرود که در اثر تجسس آثاری بوجود آید و بمقام علمی وادبی زمانشاه پی برده خواهد شد اما از متن يك پیام او که بجواب یکی از سران ممالك اجانب بقلم خود نگاشته است قدرت و قریحت این شهر یار را در علم و ادب میتوان تخمین کرد : در قسمت سبورت وریاضت بدنیه چنانکه امروز بسیار طرف اعتنا است زمانشاه را قهرمان این قسمت میتوان شمرد و هر چند امتداد دهیم هیچ مبالغه نخواهد بود که جوانی بسن -٢٠-٢١-٢٢- الی ٣٢ در اسفار بین فاصله پنجاب و هرات چقدر جلادت و صرف مساعی بکار برده است البته تمام مطالب ازین اشارات مفهوم میشود :
گوهر پاك بباید که شود قابل فیض
ورنه هر سنگ وگلی لؤلؤ ولالا نشود


(۹)
فصل پنجم
برادران زمانشاه
اعلیحضرت احمد شاه درانی چون مرد بلند فطرت و صاحب اقبال و منزلت بود
قبل از اشغال عهدهٔ خطیر سلطنت ودر حال سلطنت بفرزندان عزیزش نامهای بزرگ
و پادشاهانه گذاشت چنانچه اکثر اولاد آن دودمان بنامهای یکی از سلاطین
عظیم الشان سلف همنا م بودند مثلا تیمور - سلیمان - سکندر - (۱) پرویز -
داراب- شهاب - و همچنان اعلیحضرت تیمور شاه درانی به شهزادگان خود نظر
به تقاضای مقام رفیع سلطنت بطوریکه اسمایشان در فهرست اسماء برادران زمانشاه ذکر
میشود بنامهای خسروانه مسمی ساخت و از ان جمله (شاه زمان) که نام مادری
فرزندجانشینش بود در وقت احراز مقام سنیهٔ سلطنت شا مزمان به ز مانشاه مسمی
شد و این پیروی از اسم احمد شاه و تیمور شاه است و در اخیر از طرف ادبا بنام
شهنشاه زمان خطاب میشد. و این است نامهای برادران او:
۱: شهزاده همایون.
۲: شهزاده سلطان محمود(ثم اعلیحضرت شاه محمود)
۳:شهزاده حاجی فیروزالدین .
٤: شهزاده شاه عباس.
٥: شهزاده کهندل.
نوت : پنج نفر شهزادگان مذکور بسن ازاعلیحضرت زمانشاه بزرگتر بوده اند
واشخاص ذیل کسانی اند که ازاعلیحضرت زمانشاه بعدتر بپا عرصهٔ وجودگذاشته اند:
(۱)شهزاده شجاع الملك.
۲: شهزاده احمد شاه(معروف به شهزاده احمد)
۳: شهزاده محمد سلطان.
٤: شهزاده یزدان بخش.
٥:شهزاده سلطان کشور.
٦: شهزاده نادر میرزا.
٧: شهزاده محمد اشرف
٨: شهزاده محمد مظفر.
٩: شهزاده جهان والا.
(۱)شهزاده سکندر سجع مهرش این بود:
ز فضل ایزد و لطف پیمبر نهال باغ احمدشه سکندر


شجره سامی ابدالی
قاسم خان ابدالی جد اعلی اعلیحضرت شاه بابا عادل احمد شاه درانی رح سال ۱۰۳۱ هـ ق ۔ در هرات و در سال
۱۰۴۲ هـ ق - مضافات ہرات بدست ابدالیان منتقل میگردد تاریخ یحیی هروی ۱۳۲۸ سنگلخ باشرف قید
وفات یافته محل مدفن او کوه خواجہ است -

چون سردار پاینده خان ملقب به سرفراز خان بارکزائی بمردانان بهرام و دران او داد و طعام ایشان پادشاه عصر نه تنها نام بهرام و ساسان و نام آوران سلف را بیاد می آورد بلکه کارنامجات او شاه و سلاطین پیشین انجا مجبله دودمان
جلیل سلطنتی غزنوی غوری انگلیجی سید لودیه خلجی بلخی شش سال کارنامه های فرقه مجاهدین اسلامی طاهره شان در تاریخ کتابهای بیگانه مستقل نه ، در سال امین خبر خطه افریده بترتیب شهر فیروز کوه
در خراسان انصراف ورزیده و این محافل با تالیفات تواریخ بنام گنج الغرایب در عهد سلطنت غزنویان قابل دید اقتباس میباشد مطلب مرام ۔ با عرض حسرت
(عزیز الدین فوفلزائی سلاله دل داده)


(۱۰)

۱۰: شهزاده محمد مراد .
۱۱: شهزاده میران میرزا.
۱۲: شهزاده حسین میرزا.
۱۳: شهزاده محمد هاشم.
١٤: شهزاده شاه تور.
١٥: شهزاده نو رده .
١٦: شهزاده ملک گوهر.
۱۷: شهزاده محمد اکبر.
۱۸: شهزاده محمد حسن.
۱۹: شهزاده بلند اختر.
۲۰: شهزاده شاهرخ.
۲۱: شهزاده شاه پور.
۲۲: شهزاده محمد ابراهیم.
۲۳: شهزاده فرخ.
٢٤: شهزاده خاور.
۲۵: شهزاده محمد ایوب (ثم ایوب شاه)
٢٦: شهزاده جلال الدین


(۱۱)

فصل ششم
ازدواج زمانشاه

۱ : دختر نور محمد خان با بری امین الملك
۲ : دختر عبد الرحيم خان هو تك

نوت: از معروفترین ازدواج زمانشاه در صحائف تا ریخ در واقعات مربوط بحیات پدران ایشان از همین دو نفر نام برده میشود (۱) اما یقین است که تعداد ازواج او اقلا به چهار نفر میرسیده ولی از آنکه تعداد پسران زما نشاه بیش از چهار نفر ذكور نبوده معلوم است که زمانشاه از کثرت ازواج و اولاد ذكور پدر خویش اعلیحضرت تیمور شاه عبرت گرفته در این قسمت افراط نکرده است زیرا از کثرت اولاد پدرش بود که آتش نفاق و حسادت به آن درجه افروخته گشت و با عث زوال سلطنت آن خاندان بشد.

فصل هفتم
پسران زمانشاه

(۱) شهزاده قیصر ملقب به سلطان منصور.
(۲) شهزاده حیدر ملقب به سلطان ناصر.
(۳) شهزاده محمد یونس.
(٤) شهزاده عبدالرزاق.

از فرزندان شهنشاه موصوف که در عالم تاریخ نامی گزاشته اند و در صحنه های خونین در عصر سلطنت پدر و عم خویش اعلیحضرت شاه شجاع الملك سهم گرفته اند همین چهار نفراند و شاید برادران کوچکتر دیگر نیز داشته اند اما شهرت تاریخی حاصل نکرده اند. شهزاد گان درانی علی العموم دارای فراست صحیح و تربیت اساسی بوده اند و علاوه بر انکه در صفت شمشیر شهره آفاق در گذشته اند از زیور علم و ادب نیز عاری نبوده اند و اينك بر سبيل مثال يك غزل شهزاده عبدالرزاق فرزند چهارم زمانشاه را که در شعر دری (۱) تخلص میکرد مینگاریم:

(۱) دری در لغت ستاره روشن را گویند اما شهزاده عبدالرزاق بلحاظ قومیت او که در انی بود (دری) مخفف درانی تخلص میکرد بهره و وجه صحیح است و علاوتاً به زبان دری نیز نسبت خوبی دارد چنانچه شهزاده موصوف در گفتن اشعار بزبـان دری آنقدر قدرت داشت و استعداد او از غزل فوق معلوم میگردد.
تو آن در مکنون یکدانه
که پیرایه سلطنت خانه


در صفحه از قطعات خوشنویس عصر شهریاران درانی قید مرقع
استاد شخصی نویسندۀ کتاب درة الزمان ونگارنده یقین دارم
که هر دو طرف کاغذ بخط شهزاده سلطان منصور قیصر فرزند
اول اعلیحضرت زمانشاه درانی نبشته شده است زیرا در حاشیۀ طرف
راست صفحه دوم مهر شهزاده سلطان قیصر ممهور است وتصدیق دارم
که خط خود اوست .


صفحه دوم

خواب نوشین و با مداد خمار
سجیل باردار و ساده بارسیل کرد روزگار
نوساخت رفت و منزل دیگری سزوار نمد
نعمت همچنان بپروند عمارت بزور اینی
بازماند یار دوست بدار دوستی زانشا که این غدار
مایه عیش ادمی شکم است تابنج
تیر و در شکم پاره پاره است


(۱۲)

بتی دارم برو چون مه ولی چشمان مستش
دو افعی حلقها بر بسته او بر گل نشستش
کمان ابروی پیوسته کشیده گوش تا گوشش
مژه خنجر بدستش نگر تاوك شستش
برخ زلف سمن فرساژ فرط و جوش استغنا
چوزلف گل فکنده ش چو سنبل بر شکستش
طمع زان ترك تاتاری مداروید از وفا داری
که هر عهدیکه بستش بيك ناگه شکستش
چه می پرسی زمن کز دست او حال دلت چون است
ازو می پرس کز خونم خضا بی رنگ دستش
مه مست است آهویش زمی گلنار گون رویش
دونز گس ترك مستش دو گل آتش پرستش
بلاها کرده بالا بش فسو نها چشم شهلا یش
زهی شمشاد رعنایش که سرو ناز پستش
جفا بر بیدلان اکنون زحد بیرون کند اما
همین طرزی که هستش هم از عهد الستش
چه گویم (دری) الحاصل ازان پیمان گسل بکسل
که با یاری نه پیوستش که آخر دل نخستش

فصل هشتم
بنات زمانشاه

زمانشاه رو دختر از وی در تاریخ بدون اسم معرفی شده اند اول آنکه در اثنا مناقشات
شهزاده سلطان محمود درانی اعلیحضرت زمانشاه بنابر رفع کدورت خاندانی بوسطاطت
دختر حاجی جمال خان بارکزائی والده شهزاده سلطان محمود و مشورت بمادر خویش
به شهزاده کامران داد. و دومش آنکه تا وقت سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك
بی شوهر بود و امیر حیدر توره خواستگار بود و بالاخره کام شد چنانچه تفصیل کیفیت
در کتاب جهان کشای درانی درج است مگر نام هر دو مسمیات محترمات زمانشاه در
تاریخ معلوم نیست واگزیسواء آن دو نفر مسمیات كوچك ديگر داشته است شهرت تاریخی
نداشته اند و نیز شوهر دختر دومی معلوم نیست وشاید بیکي از شهرادگان و یاسردار
زادگان بزرگ درانی مزاوجت کرده باشد.


(۱۳)
همش هوش دل بود و هم زور دست
بدین هر دو بر تخت باید نشست
فصل نهم
طلوع نیر سلطنت زمانشاه درانی
از
افق اقبال دارالسلطنه کابل
اعلیحضرت تیمورشاه درانی در سال اول سلطنت خود (١١٨٦ه ق) در قندهار که تا هنوز عازم ووارد کابل نشده بود شهزاده همایون فرزند اکبر خود را در محضر بزرگترین ارکان سلطنت و مبرزین قندهار بتاج و لباس و حمایل خاصهٔ سلطانی پوشانیده بنائب الحکومتی اشرف البلاد قندهار برقرار ساخت و نفس خاتم او را بحکم خود آراسته و در اجراء امور حکومت امتیاز داد و شهزاده سلطان محمود پسر دوم خود را با همان مراسم باشکوه سلطانی بحیثیت نائب الحکومتی بخشیده بدارالسلطنه هرات فرستاد و هر دو تن شهزادگان تیمورشاهی با وصف خردسالی در اثر ارشاد پدر (۲۲) سال را در اماکن خویش بحیثیت سلطان قندهار و هرات بسر بردند.
شهزاده شاه زمان که ولادت با سعادت او بسال وفات احمدشاه کبیر و جلوس تیمورشاه غازی (١١٨٦) هـ ق مصادف بود چون طفل با نشاط و ازینکه در هنگام جلوس بدو قدم بعرصهٔ وجود گذاشت مقدم او را گرامی پنداشته اخوان و وابستگان سلطنت طالع او را خیلی سعد و مبارک انگاشتند و در دورهٔ طفولیت از وجنات او آیین سروری و تاثیر تاجداری احساس میکردند در اواسط سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه شهزاده شاه زمان که در سن از (٥) نفر شهزاده کوچکتر و از (٢٦) نفر بزرگتر بود چون شیوهٔ جلادت و رشادت از سیما و ناصیهٔ حال او پیدا بود بر حسب ارشاد پدر نامورش در اواسط دورهٔ تیمورشاهی خطاب ولایتعهدی حاصل کرد و همواره در دارالسلطنه کابل بسر می‌برد و در اواخر که سن او متجاوز از پانزده سال شد در غیاب اعلیحضرت تیمورشاه یا مستشاری زمامداران بزرگ دولت در پهلوی مسند شاهنشاهی بطرف دست راست تکیه میزد و در اکثر مجالس شاهنشاهی در غیاب اعلیحضرت تیمورشاه گاهی که ذات بزرگ اشرف شهریاری در صحبت خانهٔ خسروی (خلوت خانهٔ همایون) بعذر ضرورتی حضور نمی داشتند وزراء کبار و حضار معززان مجلس شهریاری و انشاپردازان وزیده نویسان بر حسب استرضاء شاهنشاه ذیجاه درانی ریاست اعلی مجلس سلطنتی را ازین شهزاده شاه زمان دانسته در وقت صحبت حضار مجلس بطرف مسند شاهنشاه و بطرف شهزاده شاه زمان صدر مجلس متوجه بوده در جواب هر پرسش پاسخ میدادند و بقرار بیان امام الدین حسینی و منشی عبدالکریم (۱) شهزاده شاه زمان در وقت حیات اعلیحضرت تیمورشاه به صوبه داری کابل بر قرار و نام ولایتعهدی داشت و درباریان شهزاده را قائم مقام تیمورشاه دانسته در برابر او بحیث صدربار گاه همایون تعظیمات وافره بجا می آوردند.
(۱) مؤلفان تاریخ حسین شاهی و احمدی.


(١٤)

و هنگامی که اعلیحضرت تیمورشاه درانی به دارالمرز پشاور در موقع مسافرت اخیر بعلت عدم سازش اطعمه و تکلیف درد معده مزاجش تغییر یافته بمرض مراق گرفتار گردید ، اطبای حاضر رکاب | عبدالشافی خان و معالج خان و غیره | از معالجۀ مرض که شامل حال اعلیحضرت شاهنشاه بود عاجز شده و علالت مزاج شاهنشاه در پشاور رو باشتداد گذاشت و از آنکه آب و هوای پشاور را بصحت شاهنشاه ناموافق دانسته عرض کردند تا از آنجا رهسپار دیار کابل گردد ، اعلیحضرت تیمورشاه درانی با تن تب دار راه دارالسلطنۀ کابل در پیش گرفت . حین ورود در چهارباغ جلال‌آباد دو سه روزه روز اقامت شهزاده شاه زمان خلف‌الصدق اعلیحضرت تیمورشاه درانی که از علالت مزاج و تشریف‌آوری پدر نامور خویش اطلاع یافت بطور غیابت و برسم استقبال بسرعت ممکن راه جلال آباد برگرفته بشرف خدمت پدر توصیل جست . اعلیحضرت تیمورشاه در برابر ادای احترام فرزند خود که با شتاب زیاد بعیادت و استقبال رسیده بود خیلی مسرور شده جبین او را بوسیده و از باعث شتاب او که دو رأس اسب سواری اش درطول راه بین کابل و جلال‌آباد از سرعت رفتار سقط شده بودند دو راس از اسپان خاصۀ سواری شاهنشاهی بازین و یراق طلا که از بزرگترین انعامات سلطنتی آنوقت بشمار میرفت بشهزاده اعطا فرمود .
اعلیحضرت تیمورشاه پس از وقفۀ سه روز در جلال آباد راه دارالسلطنۀ کابل برگرفت ، شبی در یکی از منازل عرض راه بین جلال آباد و کابل بخواب دید که چند نفری در پیش آمده تاج مکكل شاهنشاهی را از سرم بر میدارند و بر تارك اين فرزندم (شاهزاده شاه زمان) میگزارند و بدین عبارت خواب خود را بشهزاده شاه زمان و ملافيض‌الله‌خان قاضی‌القضاة که حاضر بالین شاهنشاه بودند بیان فرمود وتعبیر خواب را نیز خود فرمود که (آفتاب عمرم را وقت غروب است) . از بیان رؤیا و کلمات تاثر آمیز او شهزاده شاه زمان و ملافيض‌الله‌خان قاضی‌القضاة وحضار مجلس شاهنشانی به گریه واضطراب درآمدند و حتى از گریه و نالۀ حاضران مجلس سلطانی و شهزاده شاه‌زمان اشك حسرت از نگاه خود اعلیحضرت تیمورشاه نیز جاری شد و پس از چند اندرز مؤثری که بفرزند هوشمند خود شهزاده شاه زمان فرمود از منزلی که اقامت داشت کوچیده به دارالسلطنۀ کابل نزول اجلال فرمود و بتاریخ روز یکشنبه هفتم ماه شوال‌المکرم سال ۱۲۰۷ ه ق چهار روز بعد عید سعیدفطر دارفانی را وداع گفت .
مؤرخانی که باین فکر دراقلیت اند عقیده بر آن دارند که اعلیحضرت تیمورشاه نسبت وراثت تاج و تخت یکی از شهزادگان اظهار نکرد اما مراتب یا تمام دلائل ثابت کرد و به نیکوترین وجه فهماند که اعلیحضرت تیمورشاه وارث حقیقی تاج‌وتخت هم از باعث نام ولایتعهدی وهم از اظهارات رؤیای خود که بر زبان واضح فرمود دیگر هیچ جای تردید و اشتباه نگذاشت . اما در اظهار انتخاب شهزاده شاه‌زمان یکعده مؤرخان که مکرر مضمون خود را از کتاب منشی عبدالکریم اقتباس کرده اند بتائید این رؤیا خاموش اند تنها رضاقلی


هدایت در صفحة (۳۰) جلد اول مجمع الفصحا گوید تیمورشاه درانی زمانشاه پسر
خود را بولایعهدی شناخت. این اشارت نیز دلیل بر صحت قول دارد وطرفه اری امراء
درانی وغیره نیز در باره زمانشاه از سبب خوش بینی ورضاء خاطر اعلیحضرت تیمور شاه بود
واگر احیاناً آن حقیقت درمیان نمی بود امراء درانی وغیره ابداً بانتخاب شهزاده شاه زمان
جرئت نمی ورزیدند زیرا اعلیحضرت تیمورشاه مخالف رؤیای خویش و آن الهامی که
بروی شده بود سخن دیگر بر زبان نمی راندند بقرار عرف قبیله ای طایفه درانی اجداد اعلیحضرت
تیمورشاه در هر زمان وراثت ریاست وامارت را در اثر رؤیا والهام بیکی از اخلاف خود ها
وصیت کرده اند و دیگر اینکه در میان (۳۱) تن شهزادگان تیمورشاهی مقیم دارالسلطنة
کابل تنها کسی که باستقبال وعیادت او در جلال آباد بسواری اسپ باستعجال شتافتن گرفت
همین شهزاده بود یعنی رضاء پدر را در اشغال تاج وتخت چه از نظر فراست و دانائی و چه
از نام ولایتعهدی و چه از باعث اظهار رؤیای شاهنشاه که در محضر امراء هم رکاب بیان فرمود
و ارکان سلطنت افغانستان بحقیقت همین شهزاده از میان اقران و اخوان منظور نظر
عاطفت گردید.

تفصیل انتخاب شهزاده شاه زمان بسریر سلطنت و مخالفت شهزاده گان پتر مانشاه
و باعث قیود آنها در محبس بالاحصار ازینقرار است: روز یکشنبه هفتم ماه شوال سال ۱۲۰۷ ه ق
- ۱۷۹۳ع اعلیحضرت تیمورشاه ازین جهان در گذشت در روز وفات شاهنشاه که تا هنوز به
تغسیل وتکفین اقدام بعمل نیامده بود از طرف ارکان معظم سلطنت آن کسانی که فی الحال
بدارالسلطنه کابل حاضر بودند موضوع انتخاب شاهنشاه جدید بمیان آوردند والفاظ متردد
بر زبان همی راندند. چون امر خطیر سلطنت بروفق رضاء كافة ملت و وکلای ذی صلاحیت
صورت پذیر است. در آن عصر که اعاظم در بار علاوه بر صفت رسمیت سمت وکالت جمعیت های
اقوام را نیز حائز بودند و از صاحیمنصبان بزرگ عساکر بشمار میرفتند حاضر شدند
تا یکی از شهزادگان باهوش و ذکا را که شایسته زیب و زینت تاج
خسروی وپاستة امور شریعت حضرت نبوی ورازداران کارهای بزرگ دنیوی باشد بامر
خطیر جهانبانی انتخاب نمایند. چون شهزاده شاه زمان بطوری که مذکور شد شرائط اشغال
مسند سنیه سلطنت را از پیش بجا داشته، خود را سزاوار وراثت تخت و سلطنت در انظار طبقات
معرفی کرده بود. بیکعده از روشناسان دربار سلطان متوفا (تیمورشاه غازی) که نز د طبقات
ملت افغانستان وقع واحترامی داشتند و در این شب وروز بدار السلطنه حاضر و محرم اسرار
سلطنت و خیرخواهان اجتماع آنروز بودند باعتبار محبویت عصر تیمور شاه و حسن نظر
سرداران درانی و بفرض آنکه در زمان حیات تیمورشاه شهزاده شاه زمان بدربار کابل همواره
حاضر و با یکعده از سران قبائل (حاضر دارالسلطنه) معرفت او بیشتر و نسبت خورد سالی
شهزاده زمان که بفکر خام بعضی ها تقرب یاوری دهندگان او در آینده تصویر میرفت
همدرین موقع که تا هنوز خبر وفات اعلیحضرت تیمور شاه از جانب شهزادگان و وابستگان
وارکان سلطنت نظر باقتضاء سیاست مملکت افشا و اعلام نشده واز جمعیت های قشون


﴿١٦﴾

مختلف مقیم دارالسلطنه ورعایا پوشیده داشتند یکعده امراء بزرگ در رأس جمعیت
برخاسته نخست مولوی فیض‌الله‌خان دولت‌شاهی قاضی‌القضاة عهد سلطنت اعلیحضرت
تیمورشاه را بحیث شاهد اظهار رؤیای شهنشاه متوفا حاضر ومخاطب داشته از وی حقیقت
جستند، سپس سردار فتح‌الله‌خان سدوزائی کامران خیل ملقب به وفادارخان که از عهد
اعلیحضرت احمدشاه‌غازی تا امروز باعزت و احترام میزیست و یکتن از موسفیدان و معمران
واز وابستگان بسیار قریب سلطنت وپسرش سردار رحمت‌الله‌خان رفیق وهم‌سن شهزاده
شاه زمان ودرحال رتبۀ‌قللرا قاسی خاصه داشت و همچنان سردار علم‌خان فوفلزائی وکیل
الدوله که از اواسط سلطنت احمدشاه‌کبیر تا امروز پیوسته در خدمات مهم سلطنتی برتبۀ
وکالت سلطنت راق‌ب‌رگر دک‌ن سر می‌برد با سردار سرفرازخان و یاروخان برادرانش و دیگر
نورمحمدخان قوم بایری‌امین‌الملک خسرشهزاده‌شاه‌زمان وسردار پاینده‌خان‌قوم بارکزائی
ملقب به سرفرازخان واخترمحمدخان سردارقوم نورزائی وملا عبدالغفارخان‌جدیدالاسلام
وسردارشیرمحمدخان فوفلزائی بن‌اشرف‌الوزراء‌شاه‌ولی‌خان که‌تا این‌لحظه‌رسمیت نداشت
ویک تن بزرگ ازهواخواهان شهزاده‌شاه‌زمان بود بابرادران خود سردارگل‌محمد خان
وسردار عبدالحمید خان وسردارمنصور خان وسردارمیرابمحخان وسردارعباسقلی‌خان
وسردارحاجی خان وسردارسلطان محمد خان وسردار حبیب‌الله خان وسردار رستم‌خان
وسر دار عبدالرحیم خان وسردار ولی‌محمدخان ولدسعدالله خان و عطا خان اچکزا ئی
وسیادت پناه مولانا میرخیرالدین آقا که‌درعلوم عربی‌اُستاد شهز اد ه شاه‌ز ما ن بو د
وازخلاف سردارجهانخان سپه‌سالارسردارجهانخان - سردار فقیر محمد خان - سرد ار
مصری خان - سردارعبد الله خان -سردارنشان‌خان-سردارفتح‌الله‌خان -سردارحبیب خان
سردار مجید خان سردار موسی خان - سردارمحمد عیسی خان -سردار عبدالرحمن خان
وملااحمدخان نورزائی(داروغه‌عدالت) وشاه‌آغاسی نواب‌خان ومیرو یس خان نو رزائی-
سلطان محمد خان نورزائی-محمدرحیم‌خان علی‌زائی -علم‌خان‌علی‌زائی(حا کم‌مالیات)-
علم‌خان خیبری -محمد عظیم‌خان الکوزائی- خضر خان علی‌زائی - اکرم خان غلز ائی
اکرم خان بارکزائی - گلمن‌خان خان اچکزائی -نورمحمدخان فوفلز ا ئی یحیی خان
فوفلزائی - صالوخان اسحق‌زائی -بها‌دُدار خان الکوزا ئی -بلو چ خا ن اچکز ا ئی
احمدخان بارکزائی - اخترمحمدخان نورزائی-گدامحمدخان بارکز ائی -سیا دت‌پناه
خد اد اد خا ن فوشنجی - عبد الله خان نورزائی- سرفرازخان باد وزائی -آدم خا ن
درانی- از د سته های غلا مخا نۀ قز لبا ش و جو ا نشیر و قلماق‌این کسا ن مثل
خان شیر ین خا ن ملقب به ا میر اصلا ن خا ن و جعفر خا ن
جوانشیر بو کا لت قوم‌قزلباش، توکل‌خان‌وکشن‌خان ازطرف‌مردم قلماق، بابه‌خان ازطرف‌مردم
ریکا بااعضاء‌محکمۀ‌شرعیه‌وعلماء‌دارالقضاة‌ودارالعدالت‌وروشناسان شهر دراطراف‌دولت‌سرای
شاهنشاهی‌بالاحصار(ارگ‌سلطنتی‌درانی)درحریم بارگاه‌اجتماع کرده‌باستصو اب نظر یات
عموم‌وبتاکیدافکاراعلیحضرت تیمورشاه نخست تمام افرادسپاه‌را که‌بفرماندهی ایشان در قشون


شاهنشاهی شمولیت و مداومت داشته به بهانه‌ای فراهم آوردند و سپس واقعهٔ فوت شاهنشاه
درانی را اشتهار دادند و اهالی طبقات و افراد سپاه را به بیعت کردن شهزاده شاه زمان ترغیب
کردن گرفتند. شهزادگان بزرگ و كوچك درانی كه در اثناء تعزیهٔ پدر نامور خویش تا این
لحظه بانتخاب شاهنشاه جدید ملتفت بودند از تجمع سرداران و اظهار عقیدت ایشان كه تا این
دقیقه بانتخاب شهزاده شاه زمان آنقدر تصور نداشتند از دخالت امرا ، و طرفداری و پشتیبانی
آنها دربارهٔ شهزاده شاه زمان وقتی یقین داشتند شده بادرنگ بردند و یكایك از بیرون حصار
داخل دولت سرا شده با ازواج محترمات شاهنشاهه و باو مادرهای خویش صلاح کار جستند.
اهالی حرم و شهزادگان بخیال خود انتخاب شاهنشاه جدید را نظر به تفاوت سلطنتی از صلاحیت
و اختیار خویش و وابستگان قریب سلطنت پنداشته و شهزاده شاه عباس را كه در سن بزرگتر
از شهزادگان حاضر دار السلطنه کابل و در اواخر از حضور اعلیحضرت تیمورشاه بنایب الحکومتی
پشاور برقرار بود او را مستحق سلطنت میدانستند و در حال این انتخاب خلاف توقع شهزادگان
واقع شد.
پس از آنکه فوت شاهنشاه در میان طبقات و انتخاب شهزاده شاه زمان بین سرداران علنی
شد جسد شاهنشاه را شست و شو کرده با تجلیل مراسم خاص سلطنتی در چهار باغ كابل نقل داده
بخاک سپردند.
شهزادگان درانی که در کابل سوای زمانشاه تعداد ایشان به سی نفر میرسید از آنکه
سلطنت را دران شب و روز دستخوش امرا ، قیاس میکردند در حالی که کمتر مخالفت با شهزاده
شاه زمان داشته از اثر پشتیبانی ها که شاید در اختفاء بعض نظریات آگاه بودند بیشتر بمخالفت
خود افزودند و با آنکه امراء بعبارات خیراندیشی و رفع نفاق شهزادگان و حفظ ناموس سلطنت
با الفاظ شیرین اظهار مطلب میکردند و جملات اندرز آمیز بر زبان میراندند اما شخص شهزاده
شاه عباس در رأس جمعیت با دلائلی که پدرش اعلیحضرت تیمورشاه نظر به بزرکسالی
علیه شهزاده سلیمان از مدعای خود فائق آمد او نیز از دولتخواهان درانی که لاف از صداقت
میزدند بهمان استناد پیوسته این توقع داشت تا در انتخاب سلطنت او اظهار همکاری نمایند
وامراء شهزاده همایون و محمود را از وی بزرگتر و مستحق تر دانسته خاطرنشان میدادند
اما شهزاده شاه عباس که فی الحال در کابل حاضر و بزرگسالی او ثابت بود بو صیت و اشارت
پدر قناعت نکرده در اثر غرور بزرکسالی جدا به مخالفت خود ادامه داد و چون در مرکز
دار السلطنه كابل در میان شهزادگان از وی کسی بزرگتر نبود در روز دوم باتفاق شهزادگان
و ازواج محترمات تیمورشاهی سلطنت او تثبیت شد . اینوقت در میان امراء نسبت انتخاب شاهنشاه
وضع تردد و تفکر بعمل آمد و چون دانستند که بعد ازین شیره نفاق ظهور میکند هر يك
اول متوحش و متفرق شده و باز گردآمده صلاح کار از یکدیگر می جستند ولی سردار فتح الله خان
سدوزائی بیش از همگان بطرفداری شهزاده شاه زمان میکوشید. امراء طرفدار زمانشاه نخست
در کشکخانه رفته بالاتفاق سلطنت شهزاده شاه عباس را تصویب کردند. شهزاده شاه عباس
از تصویب امراء مطمئن شده بنا بر ضرورتی در دولت سرای خویش برفت.
امراء نیز بپاس احترام شاهنشاه از کشک خانه (گارد شاهی) بدر شده بدو دولت سرای او رفتند.
درین فرصت که تمام شهزادگان و وابستگان سلطنت به دولت سرای شهزاده شاه عباس


اجتماع داشتند امراء متردد باز موقع یافته دست اتفاق باهم پیوستند و چون وقت را مساعد
دریافتند بسرعت ممکن تمام ابواب دولت سرا را بر بسته و يك تعداد زیاد لشکریرا از عشائر
مختلف درانی که زیر بیرق هر يك امراء قرار داشتند بحفاظت شهزادگان تیمورشاه انتخاب
نموده احضار کردند و چون از یکطرف سرداران درانی در انتخاب شاهنشاه جدید متردد
و از طرف دیگر محافظان درانی محصور داشتن شهزادگان تیمورشاه را دور از حمیت و شرافت
قومی پنداشتند درین هیاهوی که آوازهای گریه از باعث فوت تیمورشاه و آه ناله محبوبیت
و حقارت از شهزادگان كوچك واطفال اناث و خدمه بارگاه برخاست محافظان درانی بیشتر
نتوانستند از نظر عاطفت و ترحم قومی بر اولاد امجاد ولی نعم خویش شمشیر بکشند و آنها را
بزجر تهدید کنند لابد از اطراف دولت سرای شهزاده شاه عباس براه اختیار کردند و امراء
درانی در انتخاب خویش بازمانده و متردد شده دسته های محافظ عشائر درانی را بر کنار ساخته
از دسته های چنداول تخت اثر امیر ایلان خان و میرفرخان و حبشیان بالاحصار بحفاظت و مراقبت
اطراف دولت سرای شاهزاده شاه عباس که محل اجتماع شهزادگان و رقبای تاج و تخت بود
برگماشتند تا آنرا با سایر برادران شدید تأتحت مراقبت بگیرند
شهزادگان و کسانیکه از افراد خاندان جلیل سلطنتی بسلطنت شهزاده شاه زمان حسن
نظر نداشتند سرگران شده برخودی اندیشیدند و در منزل شهزاده شاه عباس سه روز در بهره
مردم چنداول و حبش محصور و مقید بودند و از جانب کشکجیان شدیدا مراقبت میشدند و بالاخر
از باعث نرسیدن خوراك كه اطراف منزل تحت مراقبت و راه عبور بر خدمه بارگاه شهزاده
شاه عباس از هر سو مسدود بود ناچار با طاعت شهزاده شاه زمان راضی شدند و يكا يك بتوسط
سرداران خیراندیش درانی بدربار شاهنشاهی حاضر شده در حضور بعفو خواهی شروع
کردند . شهزاده شاه عباس که تا هنوز نمی خواست تایید سایر اخوان سلطنت بیعت بکند
او را زجراً بحضور شهزاده شاه زمان آوردند اما توقف شهزادگان در سه روز فاتحه خوانی
اعلیحضرت تیمورشاه در حریم بالاحصار و سه روز دیگر در خانه شهزاده شاه عباس بود که
راه آمد و شد برایشان بسته و بر آنها اجازت خروج نبود و بعد از مراسم
تاج گذاری زمانشاه که چون شهزادگان شیوه مخالفت
ابراز میکردند و راه مخالفت می پوئیدند برهمگان امر حبس صادر شد و شهزاده شجاع الملك
که برادر عینی اعلیحضرت زمانشاه و در سال جلوس (۱۲۰۷هـ ق) ده سال عمر داشت اگر چه
نخست او را در زمره شهزادگان بسوی محبس کشانیدند اما در اثر استشفاع (نواب مخدرة زمان)
فاطمه بیگم والده ماجده زمانشاه که پسر كوچك واز بطن او بود از حبس باز داشته ولی
اعلیحضرت زمانشاه فرمود با آنکه در سن كوچك و برادرسکه من است اما در قید نظر باشد چنانچه
در اثناء اسفار نیز خیمه شهراده شجاع الملك را نزديك سراپرده خاقانی نصب میکردند و سایر
شهزادگان را يكايك به محبس بالاحصار که از دیگر محابس اعزاز و امتیاز داشت مقید ساختند
و جانفشان خان كه يك نفر قزلباش بود بصفت بنده بان تفرد حاصل کرد. بعد از قید و شهزادگان
به تنظیم و ترتیب امور کلیت سلطنت پرداختن گرفتند کسانیکه در پشتیبانی زمانشاه سعی
مفرط و بعضاً اظهار تردد میکردند تقدیر یا تدبیر آنها موافقت نکردن بر اهريك مقام وزارت


(١٩)
ومراتب بزرگ توقع داشتند اما بالعکس زمانشاه با آنکه عمر او در سال جلوس بمرحله (٢٢)
رسیده بود ولی آنقدر بمتانت در صحنه زندگی سیاسی واجتماعی وارد شد که به استقلال
مزاج او همگان تسلیم کردند زیرا او از بدو جلوس نقشه سیاسی احمد شاه کبیر را در پیش گذاشته
دنباله کار او را بگرفت و از خراب کاری های دربار تیمور شاه جمله جبله خاطر ات خود را برزبان رانده
از اوضاع امرا ء خاطر نشان میکرد یعنی از روز جلوس انعکاس افکا ر يك يك را سنجيده با ایشان
رفتار کرد و چند تن را که به حقیقت طرفدار سلطنت او بودند به محبس فرستاد و على الخصوص
قاضی القضاة که او میخواست نقشه های سیاسی زمانشاه را مانند ایام جلوس تیمور شاه شخصاً تحت
ترتیب بگیرد او را از عقب شهزادگان بزندان فرستاد و خاندانهایی که در عصر تیمور شاه
از نظر مراحم سلطنت بر افتاده و بگوشه های غربت میگزرانیدند و در ایام جلوس زمانشاه سعی
بکار بردند و اظهار خلوصیت و صداقت بجا داشتند در حضور خواسته نيك بنواخت والحق
که فکر سلیم هیچگاه تحت تا ثیر گمان مغرض نمی رود و اشخاص مدعا طلب وبدبين
را در آغوش سلطنت نمی گذارد زیرا زمانشاه و قتی تاج سلطنتی بر سر گزاشت که عمر او در
مرحله (۲۲)) رسیده و در اوایل جوانی در امور سیاست و جهانداری مرتبه ای را که در خور يك نفر
امپراطور معمر است احراز کرده و در دودمان احمد شاه غازی مرد فهیم تر و منورتر از وی سراغ
نشد و فرصت زندگی را در هر رشته آنقدر عاجل و سریع پنداشت که توقف و تسامح را در امور
سیاست وسلطنت از قبائح می شمردوا شخاص خود غرض و مدعا طلب ومخل امنیت را در روز اول
از حریم بارگاه سلطنت بر کنار ساخت و کسانی را که شایسته تقدیر و نوازش میدانست
در سلك افسران سپاه و خوانين وصاحب منصبان کشوری بر گزید چنانچه فهرست نامهای آن
کسان زیر عنوان کابینه ـ نائب الحكومه ها ـ حکام اعلی وزعمای ملی وروحانیون درین کتاب
بتفصیل در قید نگا رش آمده است .


(۲۰)
فصل دهم
مراسم دستار پوشی و تاج گذاری
اعلیحضرت زمانشاه
توسط
حضرت [قیوم جهان] حاج محمد صفی الله
شرح حال حضرت قیوم جهان و امداد کرامات در فصل مشایخ در کتاب جهانگشای درانی
تذکار یافته است (۱) ولی از اینکه مقام و منزلت آنجناب را در عصر درانی مطابق مقتضای
این فصل ثابت کرده باشیم بهتر دانستیم تا قسمتی از گزارش زندگی موصوف را یکجا
طوریکه مراسم تاج پوشی و دستار بندی سلطنتی با تجلیل خاص توسط دست مبارك او صورت
میگیرد با عین معلومات صحیحی که صاحب عمدة المقامات بیانمیدهد تحت در شرح حال حضرت
قیوم جهان سخن رانده و سپس بر اصل فقراتی که مطلب تاریخ است وارد بشویم :
حاج محمد صفی الله قدس سره ملقب به [حضرت قیوم جهان] از مشاهیر بزرگ و معاصران
دوره سلاطین درانی است. ذات گرامی ایشان والد حضرت غلام محمد معصوم و برادر حضرت
شاه غلام محمد است. موصوف بتاریخ چهارم ذیقعدة الحرام سال ١١٥٦ هـ ق پنجسال قبل
از سلطنت اعلیحضرت احمد شاه کبیر پا بعرصه وجود گذاشته است و از جمله معاصران روحانی
اعلیحضرت احمد شاه غازی و اعلیحضرت تیمورشاه غازی در خاندان حضرات مجددیه نقشبندیه
يك تن همین ذات كثير الصفات حضرت قیوم جهان است. آنجناب نظر با ظهار مورخان نهایت
صاحب کرامت و از چندین خوارق ایشان در کتب تواریخ تذکار رفته است. ایشان در هنگام جوانی
در سر هند شریف وطن مألوف خاندان بزرگ منشی ایشان ولاهور وغیره بلاد کشور هند
سیاحت کرده است موصوف به سن چهار سالگی از سایه بلند پایه والد شریف خود جدا شده
و دیعت نسبت علیه را اجمالا از والد خود اخذ و بقیه سلوك را بتفصیل از حضور برادر خود حضرت
شاه غلام محمد قدس سره بعد از رسیدن به بلوغ کسب نمود چنانچه دور ساله خود اشارت کرده است. چون
عمر حاج محمد صفی الله ملقب به [قیوم جهان] بحدود چهل رسید متصل آن سفر ترکستان بایشان روی داد
و در ان سفر شورشی وجه یی در نهاد ایشان افتاد و هنگام معاودت از سفر ترکستان بطرف دار السلطنه
کابل حالت اضطراب و بیقراری آنجناب متزائد گردید و حال ایشان بجائی رسید که از جمیع
امور زندگی یکسوشد و ترك کلی گزید حتی آنچه در تصرف ایشان بود همه را بفقرا ایثار
کرد و مداخلی که از طرف سلاطین درانی برایشان مقرر بود از همه دست کشید و فرمانها و
ارقام معتبر را که بغرض جایگیر و برقراری املاك وباغ وغیره از طرف سلطنت قاهره
احمد شاهی و تیمورشاهی بران جناب عنایت شده بود همه را بحکام عصر مسترد کردو راه
(۱) کتاب مذکور از طرف مولف این کتاب تحریر شده ولی هنوز به طبع نرسیده است.


( ۲۱ )
آمد و شد و مصاحبات بروی مردم مراجعین و ارادتمندان بر بست حتى كه امرا و بزرگ عصر
هرگاه بزیارت می آمدند در (دیوانخانه) و یا در (خانقاه) نشسته انتظار بسیار کشیده می رفتند
یعنی وقت مصاحبت به کس میسر نمیگشت و کسانیکه صحبت ایشان عادت داشتند انواع
ترددات بکار می بردند و از مردم کابل شخصی که در عصر تیمور شاه اواش از همه چراغ
مرتبۀ ایشان می برد خواجه حبیب الله آتینۀ ساز کابلی بود
و آن شخص از زمرۀ خلفای حضرت شاه غلام محمد معصوم است ، جناب حضرت قيوم جهان
در حال وجد و بیهوشی و سرمستی مدتی را در دار السلطنه کابل بسر برد و ایشان سه رساله را در ایام آغاز
جوانی در سال ۱۱۷۶ه و در سال هفدهم سلطنت احمد شاه غازی تصنیف کرده است و رساله
دوم را مخزن انوار صفی احمدی نام گذاشته و مسمی به [مخزن الانوار احمدی فی کشف الاسرار
المجددی] کرده است ، درین رساله بیان سلوک شرع و از طریق نموده و محل تصنیف این رساله
دار السلطنۀ کابل سال ۱۱۹۸هـ و مطابق سیزدهم سال سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه غازی
است و از انجناب دیوان مکملی در شعر تصنیف شده ولی در ایام جذبات خود آنرا بشستند چنانچه
بعضی اشعار رنگین ایشان در کتاب عمدة المقامات درج است .
اعلیحضرت تیمور شاه درانی بوقت مرض موت خود که از طرف پشاور بدار السلطنۀ کابل
مراجعت کرد انواع سعی بکار برد که حضرت قيوم جهان را زیارت کند و اکثرا مرا را
بطلب ایشان فرستاد هرگز بسمع قبول حضرت نیامد و در اواخر بجميع امور محتاج با زن بود
و در هر امری که از ایشان اذن نمی یافت بعمل نمی آورد یعنی در موقعی که مرض مراق اعلیحضرت
تیمورشا ، درانی در اشتداد بود حضور ایشان از خصت دربار شخصی را فرستاد که حکماً از تداوی
عاجز شد اندوقت همت است تا جناب حضرت قيوم جهان اظهار کرامت فرماید ( ۱
تفصیل تاج گزاری و دستار پوشی اعلیحضرت زمانشاه درانی چنان است که حضرت قیوم جهان
با آن کرامت و انزواگیری که از پیش رقم شد آنجناب یکتاى ناوك دربار سلاطین بود و از حضرت
موصوف پیر بزرگ و با کرامت ایشان جناب حضرت شاه ولی الله قدس سره و با علی درجات کمال
و اکمال رسیده بود و از حضور حضرت حاج محمد صفى الله ملقب به قيوم جهان پدر مبارک خویش
ماذون شده و خلقی بوی ارادت دشت و والد ایشان حضرت قيوم جهان خیلی وصف استعداد وی
می فرمود و مکاشفات ومعارف او را می پسندید و مردم دار السلطنه کابل بوجود شریفش مفتخر
و ممتاز بودند و پرهیز گاری شاه ولی الله قدس سره بحدی بود که بی اعانت خداوندی به وسع
بشری بدان رتبه تورع از جمله محالات است از بسکه در امور احتیاط بکار می برد مردم کابل
حکم بمجنون میکردند ، حاج محمد فضل الله مصنف عمدة المقامات گوید : اعلیحضرت تیمورشاه
درانی که سلطان وقت بود بتاریخ روز یکشنبه هفتم ماه شوال المکرم سال ۱۲۰۷ ه ق وفات یافت.
جماعت صاحبزادگان ومشایخ مقیم دارالسلطنه کابل حضور اعلیحضرت زمان شاه که بعد از وفات
اعلیحضرت تیمورشاه بسلطنت شناخته شد در بالا حصار کابل برای ادای فاتحه میرفتند و مراسم
تشریفاتی سلطنتی در هنگام فاتحه خوانی چنان بود که نخست اهالی و معززین به مسجد جامع
(۱) تفصیل این مبحث در ضمن سوانح مشائخ و روحانيون در کتاب جهانگشای درانی
بهتر تلکار یافته است.


دونقش چم دلخواه وچه جایگاه نشست
از گردش مهر وماه تيمور از تخت

خورشید بر آمد از افق ماه نشست
برخاسته نواب زمان شاه نشست
«١٢٠٧ هـ ق»

تمثال بی همال شهنشاه صاحب ابهت واجلال اعلیحضرت زمانشاه درانی حفید خاقان اعظم
احمد شاه کبیر بر فراز مسند سنية سلطنت کبرادر افغانستان


[BLANK PAGE]