(۲۰۲)

شجاع الملك بود بپای رساند . شهزاده در برابر خدمات سید محمد رضاء تیراتی یکدست زین طلا
با ساز و برگ مرصع بطور جائزه حسن خدمت سید مذکور اعطا کرد [۱] . با وجود این عطیه وحسن
استقبال پس از چند روز با غوا و القای بعضی از مفسد ان مردم تیرا سید محمد درضا مذکور قصد مخالفت
با شهزاده شجاع الملك نمود و میخواست که شهزاده را مقید کند و مانند عاشق شینواری خدمتی
با اعلیحضرت محمودشاه انجام نماید . شهزاده شجاع قبل از حرکت او از روی فراست دانسته
بتدبیر دفع حرکات سید متوجه گردید و در ان حال که هنوز از طرفین اقدامی بعمل نیامده بود
محمد امیر خان خیبری و یار محمد خان ساقچی باشی با گروه تابعان خودها بخدمت شهزاده شجاع
الملك پیوستند . شهزاده شجاع الملك از اثر وصول هر دو تن از جورسید بیا رمید و سپس از آنجا
بخاطر جمع راه مراجعت بر گرفت . در ورود به خیبر به قلعة محمد امیر خان مذکور فرود آمد
و با عانت مردم خیبر که سر کردگان ایشان بتحريك اء تبان برکاب شهزاده پیوسته بودند و چون
خوانین و روشناسان آنجا بلحاظ تماس محمود شاه با ایرانیان وقزلباشان کامل امید احسان و دور بینی
از دولت اعلیحضرت محمودشاه نداشتند بیشتر بخدمت شهزاده شجاع الملك و یاری کردن او
در بدست آوردن سلطنت کوشش میکردند . شهزاده نظر بحسن مرافقت آنها مدتی راهم در انجا
بسر برد و در هنگام اقامت بدرة خیبر ملاجعفرخان وابولحسن خان بحضور شهزاده رسیدند
ودر جمله ملتزمین رکاب او محسوب شدند شهزاده کامران بن اعلیحضرت محمود شاه که قوماندان
قوا کابل تعیین شده بود بعد از حصول فتح در موضع اشپان و قبل از ورود شهزاده شجاع الملك در دره
خیبر در اوقاتیکه بگرم و تیر روز بسر می برد وارد پشاور شده چندی در آنجا درنگ کرد
بعد عبدلواحد خان بارکزائی را بحکومت پشاورو خواجه محمد خان فوفلزائی را بسالاری لشکر
آنجا مامور نمودو بلحاظیکه مردم نواحی پشاور وغیره رابطرفداری سلطنت اعلیحضرت محمود
شاه بدو خودتشویق و ترغیب کندو عقاید مردم را درباره شهزاده شجاع الملك خراب سازد به ارقام
اعلان ها ومناشیر معتبر خطی بعنوان سرداران بزرگ و خوانین عالیقام درانی و غلزائی وغیره
انتشار دادن آغاز کرد و خوشبختانه یکی از اسناد بسیار مهم و معتبری که نفس خاتم شهزاده محمد
کامران از سال اول سلطنت اول اعلیحضرت محمودشاه به اردو کشی طرف پشاور علیه شهزاده شجاع
الملك متعلق است نگارندة کتاب درة الزمان از میراث اجداد بزرگوارم در دست دارم و اینک
بر سبیل اثبات قول ومفاد تاريخة روشن مباحث کتاب وضبط وقائع آن روز گار عکس ونقل
آنرا از نظر ارباب ذوق میگزرانم :

[۱] راجع به زین ویراق طلا در یکی از حواشی دیگر کتاب مفصل معلومات داده ایم .


الملك لله

«عالیحضرت بلند مرتبت اعلی طویت اشرف اکرم افخم مهین دستور»
«معظم ومحترم جناب فیض مآب قدسی انتساب عالیجاه شرافت و فخامت دستگاه»
«عفت ومکرمت انتباه شریعت و دیانت اکتناه شهامت و بسالت پایگاه امیر الامراء
«العظام فراست و کیاست ارتسام اجل الکبراء الکرام عمدة الافاضل والاعیان »
«زبدة الاماثل والاقران ركن رکین السلطنت و وكیل الدولت خاقان بن الخاقان»
«بن الخاقان نواب وسردار همایون عالی مقام آصف پادشاه در دران علم خان»
«درانی ایوب زائی فوفلزائی دام عزه واجلاله العالی را واضح ولائح خاطر »
«عاطر باد اما بعد از یمن توجهات ذات خجسته آیات بلند طویات مستدعا»
«چنان است که وجود والای کثیر البرکات شان درین وقت که بر اولبندی»
«ورهتاس شرف اندوز اقامت انداین پیام ابهت ومسرت اتمام ذات اشرف »
«اعظم اقدس والای مارا پس از استماع سلام وافره وقبول اکرام فاخره »
«بنظر انور خیر اندیش خود ملاحظه وبدقت گذرانیده باجناب سلاله دودمان»
«دولت واقبال نتاوهٔ خاندان ذیشان سپهر مکان ارفع واجلال شهزاده آزادهٔ »
«فرخ فال فلك افضال شجاع الملك اطال الله عمره که قصد جدال و قتال دارد»
«بالضرور بغرض خیر اسلام ورفاه جهانیان راه مفاهمه ومكاتبهٔ خصوصیه»
«ومراسلهٔ اشفاقیه بازنمایند؟ و باتفاق عزم وارادهٔ خالصهٔ دینیه و پشواهای »
« اوامر صالحه ونیات صحیحه سراپای مکتوب مرافت اسلوب موافقت»
«مصحوب مارا در ساعت نیك به لحظه که فائز نعمت صحت وعافیت با شند»
«مطالعه کرده وصيتاً ونصيحتاً ومصالحاً ومواحداً بشهزاده گرامی قدر »
«بگویند و یانامه بفرستند ودر همه احوال این مقصد یگانه را بروی تاکید»
«اکید کنند که بصاحبان بصیرت وهوشمندان بلند سیرت و شهزاده گان عالی»
«خبرت خورشید مرتبت کیوان منزلت پوشیده ومخفی نیست که شایستگی »
«آئین سروری وامر خطیر سلطنت و بایستگی اریکه سنیهٔ جلیل خلافت و»
«مراسم معدلت ومنصب و موقع افسری و مقام منیع شاهنشاهی و خوقنت »
«اعلی شهریاری وپایهٔ ارجمند بختیاری و معارج عروج کامگاری بی توفیق»
«رفیق ومشیت وارادهٔ صمدیت حضرت باری و مساعدت و عنایت ذات اقدس»
«کردگاری عزاسمه خیال فاسد در سرداشتن وتخم بیجا در مزرع دل کاشتن»
«است واین جدوجهد شبانروزی وزحمات لشکر وزراندوزی با همه کثرت»
«رجال وبسیاری مال وتجهیز لشکر ایلغاری بامید مساعدت ویاری بدون»
«ارادهٔ ذات موبد لایزال محال است و شاهد مقصود باین طبایش بیجا بکام»
«مراد بر نخواهد آمد وبین ناعاقبت اندیشی بساط زندگی اسلام طرفین»


متعلق کتاب دوره الزمان

عکس روانة پیام رسانة شهزاده محمد کامران و وزیر فتح خان که در سال اول سلطنت والاحضرت محمود شاه درانی الا در سواد وکیل الدوله
عصرو زمانه شاه غازی الاعلیزه را قندی فرستاده اند • اصل اوراق در دفتر میرزا محمد استاد نظام قنداری نگارنده موجود است
[BLANK PAGE]


[BLANK PAGE]


۲۰۲

«معرض چپاول وپامال خواهد گشت پس باید شهزاده شجاع الملك برحسب»
«ارقام واحکام لازم الاذعان والای ما که همدست ملا احمد خان میر و فقط»
«از الکای پشاور بر اولپندی بغرض دستبو س شما ار سال میگردد توقع »
«چنان است که برحسب ارشاد فیض بنیاد و خلوصیت و خیراندیشی طرفین شما»
«سرازر بقه فرمانبرداری برنخواهد پیچیدو به محضر محبت و مودت شعاری قدم»
«مقدم پیش خواهد گذاشت و درانجام این اظهار کرامت اطوار بر حسب »
«هدایت ذات رفیع الدرجات اشرف اعظم خاقانی که چتر همایون فال سایه اقبال
بر سر آن ذات خجسته خصال عنایت انداز حشمت و اجلال گردیده با حسن نیت مطیع»
«ومنفاد باشند عین کامیابی خواهد بود و بمصداق حسن نیت و اظهار صفوت»
«وصمیمیت هر جلالت و حلاوت و منصبی که در پایه سریر سلطنت کبری برحسب»
«مقتضای بلند اقتضا و منزلت پر مفخرت شهزادگی ایشان سزاوار و مقبو ل»
«ومنظور نظر پندارند طبق استرضای ارادت بلندطویت شان کمی و کوتاهی»
«نخواهد آمد و تمام ایلات و دارالمرز پشاور به جایگیر آن شهز اده شامل»
«میگردد و آمدنی دیار پشاور هرچه حاصل محصول باشد ازان وی قرار»
«داده خواهد شد واحدی متعرض جایگیرات و تصرفات وی نخواهد شد»
«و بحکو مت بالاستقلال آنجایرداردولی بایدراه عناد وعزم انتقام بر نگیر د»
«و باید شروط مصالحت بر زبان قلم رانده و اصول معاضدت وشا دکا می»
مقاصد طرفین درین آو رده و پادشاه گیتی پناه انجمن افروز نیکو کیشان »
«وخرم سوز بداندیشان را از خود خو رسند دارند وحضرت شاه خدیو»
«بارگاه اعلیحضرت قدر قدرت ظل الله فی الارض ناصرالاسلام و المسلمين»
«السلطان بن السلطان و خاقان بن الخاقان کمال رعایت بر اولا د و احفاد»
«اعلیحضرت شاهنشاه درانی رحمت الله تعالی علیه وبر بندگان جمشید نشان»
«دار ادریابن صداقت بنیان جهانبانی مرعی میدارند وهیچگونه حسدو کدورت»
«درحال و اـ قبال به منشأ ظهور نخواهد رسیدوغبار ی بخاطر فیض مظا هر»
«شاهنشاهی بدل نخواهد بود و نخواهد پدید آمد و درین وقت چون عساکر»
«ظفر مآثر دولت قوی شوکت محمود شاهی از بخت و افره محمودی بعون الله»
«الملك الوهاب باز رایات عالیات نصرت آیات از پشاور ومضافات آن»
«در پی انقطاع و ا نصرام گردنکشان و بداندیشان سلطنت قاهره خاقا نی»
«ظل سبحانی بامید کامرانی و فتح نمایانی (۱) برافراشته و رحل اقامت بمنازل»
«مقصود فتح و ظفر بر انداخته اند باین استصواب رای جهان آرای که عالیجاه»

(۱)شخص منشی در وقت نگارش فرمان در ترکیب این جملات اشارات ذومعنین و خیلی مقبول
نشان داده است مثلاً بامید کامر انی وفتح نمایانی کلماتی است که بخودشهز اده کا مران
ووزیر فتح خان دو شخصی که دراین ورق مهر کرده فرستاده اند شباهت بسیار خوب دارد .


(۲۰۵)
«خواجه محمد خان بادوزائی (۱) از حضور والای ما بسرداری لشکر پشاور»
«اعزاز ممتاز یافته وعالیجاه عبدالواحد خان بارکزائی عم زادۀ عالیجاه شاه »
«دوست خان بحکومت پشاور بر قرار گردیده پس از تنظیم امور جزوکل بحضرت»
«خالق جل و علی توکل کرده بعد از قطع منازل وطی طریق مراکز مطلوب توصل»
«خواهیم جست چون احکام قظا نظام ودستورالعمل های مذهب از طرف ما»
«زیاد بجهت خیرو آرامی عالمیان و اسلامیان شرف انفاذ یافته وبهمین مقصود»
«غلامان و نسقچیان و پیشکا ران خاصه ویکه تازان بهمراهی قاصدان »
«سر کار اشرف برای ترغیب دولت خواهی وتنظیم وبر قراری قرای دهات»
«ومضافات دور دست وصعب المرور در سیر خود ها بهر طرف و بهر که »
«از سرهنگان وجا یگیر داران و کلان شوندگان واربابان ومرد مان »
«که میخواهند برخوردبهر دیار بمسارعت قدم مقدم سعی مو فورمی ورزند»
«وجلو جلادت فرامی نهند وعمال سر کار بر سر اعمال نیز بر ستاده و مقرر شده اند»
«تا باید همگان از در صدق در استیضاح حال و توقع مغفرت وعذرخواهی»
«دولت پناهی تمهید معذرت بگذارند وهمه یکدل و متفق باشند بهمین دستور»
«استدعای خالصانه ما از عالی حضرت وکیل الدوله دام عزه وا جلاله»
«تکرار میشود که اگر باین عزم واردۀ خیر کمر بر بندند واز در مشورت »
«و مصلحت شهزادۀ شجاع الملك را بطریق کوشش از عزم باطلش »
«مانع آیند چند ر خوب وبجا خواهد شد وشهزاده بمحض روگر دانیدن»
«از اعمال ناشایستۀ سابق وترك سوء اعمال تضرع نامه نگاشته بفرستد »
«و بخوبی حاضر آید احدی بشهزاده و همچنان بشما ودیگر ارکان اعظم»
«و هوا خواهان بزرگ دولت زمانشاهی به بی عزتی و نارامی روا نمیدارد»
«واز طرف ما استدعای شفاعت از کردار ماضیه از حضرت کثیر الدرجات»
«دولت پناهی به نیکو ترین وجه بعمل خواهد آمدو در انجاح مقاصد شما»
«نیز که اگر صورت خیر خواهی ووضع دولت خواهی ظاهر کنید اهمال واغفال»
«اندك بظهور نخواهد پیوست و مواجب واعزاز واکرام ورتبۀ رفیعۀ»
«جلیلۀ وکالت مطلقۀ سلطنت آنچه از زمان اعلی حضرت فیضدرجت شاهنشاه»
«ذیجاه در دران علیه الرحمت والغفران وشهنشاه در دران ذیشان شاه بابای خلد»
«آشیان ثریا مکا ن وجناب شاه زمان به پدر بزرگواروذات نیکو کردار شما»
«موروثا معین ومقرر ومشخص بوده بکمال ملاطفت بازهم بجا خواهد شد»
«ومأمول بزرگ ارکان عالیشان سلطنت حضرت بندگان سلطان سکندر شان»
«در بساط سریر سلطنت هر چه طلب دارند معدوم نخواهد شد وماشاءالله»
«بر آورده خواهد گشت و هزار تومان ربیۀ فضى رايج الوقت کمافی السابق»
(۱) شعبۀ بادوزائی و عشیره ایست از قوم پوپلزائی.


برای مخارج دستر خوان شما مقرر خواهد گشت وسال پنج لك ربیه پخته
موافق دو کرور وام هندی جا بگیر لشکر یان مواجب خوار شما
تعیین خواهد گردید اما بشر طیکه شر و ط مصالحت بر گیرند
و طریق عناد بیجا الی دم واپسین نپویند
وخیال بر خلافی و بد اندیشی در سر نداشته با شند و هر التماس
که از دولت ابدمدت بکنند قبول میشود وماشاءالله الی یوم الدین رضائیت خواطر
بزرگان بر آورده وبساط سرور يك جهتی وموالفت در منازل عطوفت
به پیشگاه سریر خلافت گستر بده خواهد شد فی تاریخ ١٥ شهر ربیع الاول
١٢١٧ هجريه

تا جهان است و فروغ چهره خورشید و ماه
کامران است از طفیل دولت محمود شاه
طالع محمود رانازم کزوست
سرفراز ملك و دولت شاهد و ست

فصل پنجم
تقرر شهزاده کامران بنائب الحکومتی
قندهار
از حضور اعلیحضرت محمود شاه درانی

بعد از آنکه شهزاده کامران درانی از نشر اعلانات و ارسال ومرسول مکاتیب و فرامین بعنوان
سر داران ومشاحبه باخو انین و انتظام بخش موقتی دیار پشاور ومضافات آن فراغت حا صل
کرد وایام هنگامه آرائی شهزاده شجاع الملك رابپای رسانید از پشاور بدارالسلطنه کابل
مراجعت کرد و بشرف دست بوسی پدر خود اعلیحضرت محمود شاه مشرف گشت پس از حصول
ایام استراحت واخذ هدایای لازمه و چند روز رفع خستگی اوقات سفر پشاور از حضور
اعلیحضرت محمود شاه بنائب الحکومتی قندهار اعزاز حاصل کرد و برای انجام وظیفه نیابت
خویش به اشرف البلاد قندهار و اپس از طریق پشاور بدانصوب رهسپار گردید و الی زمان انقراض
سلطنت اول اعلیحضرت محمود شاه بمركز خود بنائب الحکومتی قندهار قیام داشت چنانچه از درج
قضایای مابعد تحت عنوان های دیگر در ضمن مباحث جسته جسته تذکار بعمل می آید .


فصل ششم
عزم رزم شهزاده شجاع الملك درانی
با
عبدالواحدخان و خواجه محمدخان
زمامداران پشاور

عبدالواحدخان بارکزائی حاکم و خواجه محمدخان فوفلزائی سردار عسکر پشاور از اقامت
شهرزاده شجاع الملك بدرة خیبر که اینوقت بطور خموشانه ساکن شده بود اطلاع یافته
با سوار بسیار عزم دستگیر کردن شهزاده شجاع الملك کردند پس از قتال و جدال
بسیار همراهان شهزاده شجاع که در موضع سنگو خیل سرگرم کارزار بودند از جنگ
رو برتافته و پس بدره خیبر آمدند و اکثر ایشان از شدت حرارت آفتاب و کثرت عطش
هلاك شدند .

پس ازین هزیمت نظر بمروت و حمایت مردم خیبر مدت یکسال در انجا روز گزرانید و در
خلال این مدت عرائض خوانین درانی وقزلباش متوالیاً بشهزاده رسیده بطرف دار السلطنه
کابل او را رهنمونی و یاوی میکردند . شهزاده شجاع الملك که ثروت و مکنت و جواهر را
قبلا در اثناء جنگ از دست داده بود جرئت پیش قدمی و عزم واراده بطرف دارالسلطنه
کابل نداشت. در نتیجه با خود اندیشیده در دل قرارداد هر چند مردم درانی و قزلباش بوساطت
و راهنمائی اعیان ایشان عرائض هوا خواهی و اخلاص شعاری بتقدیم همی رسانند و از فحوای مضامین
ایشان آهنگ اتحاد و یکدلی بر می آید (1) بازهم میباید در قندهار رفته سامان حرب فراهم

[1] نگاشتن که از صفحات روزنامۀ اعلحیضرت شاه شجاع الملك استنساخ میشود انسان
نمیتواند در اصل موضوع خلاف پندار شاه مصروف قلمفرسائی و هنر آزمائی کند اما
آهنگ نبشتۀ متن طوری ثابت می کند که گویا شهزاده شجاع الملك از مکاتب اعیان کابل
اعم از درانی و قزلباش اطمینان کلی نداشت شاید در کابل ذواتی که با واظهار موافقت
میکردند به و از طرفداران محمود شاه بودند و یا اینکه شهزاده شجاع الملك پیش آمد نيك
بزرگان کابل را دسیسه و پیش کردۀ اولیاء دولت محمود شاهی احساس میکرد و از اینکه
مکتوب مفصل شهزاده کامران و فتح خان وزیر را قبلاً درج کردیم انسان را متقین میسازد
که نیرنگ کاریهای سیاسی و خدعه های حربی تا کجا دوام داشته است و در این اندیشه ها
شهزاده شجاع الملك محق بطرف بود اما او نمیخواهد موضوع حقیقی را که دور از سیاست
او بو د در قید نگارش آرد اما برمز می فهماند .


۲۰۸

کرده بعقروی پیکار بسوی کابل آورد چنانچه با دوصد سوار و چندین پیاده از دره
خیبر پابرکاب عزم نهاده داخل علاقۀ وزیری شد و مردم وزیری که در بین خود عداوت قبیله‌ای
داشتند هر کدام خصم خود پنداشته نخست از راه قتال پیش آمدند و چون به نزديك شهزاده
رسیدند او را شناخته از جسارتی که کرده بودند عفو تقصیرات خواسته يكايك حاضر خدمت
گردیدند و از آنجا شیرمحمدخان سر خیل مردم وزیری را با چندی از اکابر وملکان و روشناسان
آن دیار بطور راه بلد با خود گرفته تا علاقۀ مردم کاکر بردو از محال کاکر ایشان را با اعطای
خلعت رخصت مراجعت بوطن ایشان داد شهزاده شجاع الملك دوماه ببهم در بین مردم
کاکر متوقف شد و برای حصول اطمینان خویش در سروعلۀ جاسوس فرستاد و چون راها
و بیابانها و اوضاع اهالی را بطور کلی بخود معلوم کرد از راه (غویسری) عزم دخول در محال
طوائف غلزائی نمود

فصل هفتم
ورود شهزاده شجاع الملك
در حدود غلزائی
و
مزاوجت وی با صبیۀ فتح خان بابکر زائی

چون خوانین و رعایای مردم غلزائی که بسبب وقوع جنگهای گذشته از اعلیحضرت
محمودشاه درانی مایوس و آزرده خاطر بودند ورود شهزاده شجاع الملك را در علاقۀ خود
موجب سعادت و بختیاری دانسته و از راه خدمت گذاری و جانثاری خرد و بزرگ آنجا
حاضر رکاب شهزاده شدند. مقارن آنحال شکرالله خان حفيد اخلاص قلی خان هوتك و فتح خان
بابکر زائی و شهاب الدین خان توخی بخدمت شهزاده شجاع الملك بعرض رسانیدند که اگر
صبیۀ فتح خان بابکرزائی را ذات والاگهر به کنیزی پذیرفته و بشرف عقد ممتاز فرمایند
البته موجب افتخار غلامان و باعث عزت و اعتبار این خانه زادان خواهد بود از انجا که عرض
خوانین مذکور از کمال اخلاص بوده و آنوقت بحصول مقصود آنها اختصاص داشته شهزاده
شجاع الملك در آنی منظور فرموده بعد از رسم مناکحت با دوصد سوار بطرف شال کوت و مشنگ
که سرحد ملك بلوچ است عزیمت نمود چون روزهای زمستان فرارسید و باریدن برف و باران شدت
داشت شهزاده شجاع را اندیشه ای بخاطر گذشت که باید موسم زمستان و هنگام برف و باران را
در همین جا گذرانیده بعد رجوع بمقصد نماید مکر دران وقت از وجوه نقدیچیزی در بساط
اقتدار نداشت لابد برحسب اتفاق دران هنگام قافله ای که از شکار پور عبور نموده و عازم
قندهار میشد شهزاده شجاع از مردم تجار قندهار بطریق مساعدت چیزی زر نقد بگرفت


(٢٠٩)
چنانچه در روزنامه [۱] شاه شجاع الملك بقلم خود او چنین رقم گردیده است :
«بندگان اشرف ما بقندهار بماحتاج از مردم تجار بطریقهٔ مساعده چیزی زر نقد گرفته»
«وعده فرمودیم که هرگاه عنایت ایزدی و الطاف سرمدی شامل حال این نیازمند قادر ذوالجلال»
«شود و برتخت سلطنت کامیاب گردند ادای وجوه شمایان بوجه نيك كرده خواهد شد .»
«مردم تجار که همه وقت خوف زده و ترسیده شهزاده کامران و فتح خان بودند که اکثر»
«اوقات تمام اموال قافله‌ها بتاخت و تاراج غارت میشود بموجودی در نزد ایشان نمیگذاشتند»
«از سلوك این مسلوك شكراناً الہی بجا آوردند و هر قدر که بندگان ما خواستند بطوع و رضا»
«وخوشدلی و ثنا دادند المنة لله شمس و تعالی که قرض مردم آنجا را بعد از جلوس بر اورنگ »
«سلطنت و شهر یاری مقدم برهمه اعمال مستحسنهٔ رعیت پروری و دادگستری داشته ادا نمودم»
«علاوه بران مہربانی‌های گوناگون دربارهٔ اوشان مبذول فرمودیم قرض که بعد از گرفتن»
«وجه تاجران از شال و هوشنگ خان قزلباش معطوف ساخته بحال كوكك نزول اجلال فرمودیم :»
شهزاده شجاع الملك آنچه رقم کرده است با شهادت تاریخ در اواخر که اقتدار یافت دراهمی
را که از طبقهٔ بازرگانان قندهار بنام قرض اخذ کرده بود با زیادت احسان ادا نمود ولی
ناگفته نگذارد در همین سفری که شهزاده شجاع الملك درانی در پشاور اقامت داشت
و برای اولین بار بعزم بدست آوردن تاج و تخت داخل صحنهٔ کارزار میشود چون ذخائر
وخزائن او آنچه در هنگام چهار سال حکومت پشاور اندوخته بود تماماً در اردو کشی اول او علیه
قواء محمود شاهی در عرض راه جلال آباد در حالت خطرناکی بتاراج برفت و بعد ازان خیلی
بعسرت وقت بسر می‌برد و از فرط افلاس در هیچ نقطه قیام و اقدام بکاری نمی‌توانست . مذکور
دروقت اقامت در پشاور در سنوات ۱۲۱۷ - ۱۲۱۸ هـ ق لشکریان او نظر بامر شهزاده
که قدغن بلیغ کرده بود چور و چپاو را بر مردم هرگز روا نمی داشت و دست تطاول لشکریان را
از هر سو کوتاه میداشت و احدی نمی توانست دست به کاکین به یغما دراز کند
زیرا از همین حرکات ناسزاوار فتح خان وزیر بود که از خواین زرنقد و منازل او شا نرا
بزور قبض میکرد چنانچه در اثر همان بدبینی و بروپاگند اکثر مردم از سلطنت محمود شاه
متنفر شدند . چون لشکریان شهزاده شجاع الملك بفقر گرفتار بودند از بازار یان
پشاوروشکار پور بعبارتی که الی فتح دار السلطنهٔ کابل اینقدر مبلغ بمن قرض بده و در افواه
خلق قرض گرفتن لشکریان شهزاده شجاع الملك بوعدهٔ تخت کابل معروف است و بمصداق
قول شاعر :

گرخدا یاری کند در کارها پرده د از خارها گلزارها

انتظار شهزاده شجاع ولشکریان او در اخیر بکامیابی پیوست

[۱] روز نامه اعلیحضرت شاه شجاع الملك درانی در سال ۱۳۳۳ هـ ش از طرف انجمن تاریخ افغانستان بنام [واقعات شاه شجاع] بطبع رسیده است.


فصل هشتم
محاربه شهزاده شجاع الملك در منزل
كوژك با صالح محمد خان غلزائی
چون شهزاده شجاع الملك درانی از وجه فرش اسباب و لوازمی را كه لازم سفر بود آماده
ساخت از شال كوت بجانب كوژك عزيمت نمود. از طرف دارالسلطنه کابل اعليحضرت
محمود شاه صالح محمد خان را با هزار سوار بدفع شهزاده شجاع الملك فرستاد. تلاقی
فواء طرفین در منزل كوژك اتفاق افتاد و بعد از ان نقطه جنگ سخت در پیوست.
شهزاده شجاع الملك با همراهانش که بیش از دو صد سوار نبودند پای شجاعت ومرد انگی
فشرده در حال گیرودار دست یکنفر سوار لشکر محمود شاهی را بضرب شمشیر قطع کرد.
همراهان او از دیدن چنان حالت اضطراب یافته با وجود کثرت سواران از میدان حرب
رو برتافته تا اینکه نرفته هارنزد شهزاده کامران برسیدند در یکی از منازل دم نگر فتند.
شهزاده شجاع الملك از هزیمت فواء محمود شاهی فتحیاب گردید بدرار غستان که مسکن
تاريخي قوم تونکزائی است آنجا وار فشده شهزاده کامران نائب الحکومة قندهار که قبل از
هزیمت یافتن صالح محمدخان غلزأئی بذر يعة مکتوب از شهزاده فیروز الدین نائب الحكومة
هرات معاونت خواسته بوداو شير ايه ملك قاسم پسر خود را با دو هزار سوار از هرات در قندهار
فرستاد در این وقت که شکیبان داخل قندهار شد عه ایشان نیز در وسه در قندهار اقامت جستند
شهزاده کامران با شهزاده ملك قاسم وسواران هرات و قندهار که مجموع آن به پنج هزار مرد
پیکار بالغ میشد.
چون از صورت استقلال قوم تبرو مندی در خود احساس میکردند عزم ورود بارغستان نمودند.
وقتی بفاصله چند میلی ارغستان رسیدند دران حال با وجود آنكه يك بك و دو دو از هر دم
قراء و دهات ارغستان بر کاب شهزداه شجاع الملك مي پيوستند با آنهم در ان حال
تعداد همراهان او بیش از پنچصد نفر نبود و چون بعضی از هوا خواهان شهزاده کا مران
که در ظاهر همراه وطرفدار او بودند ولی در باطن از شهزاده شجاع الملك از طریق معاونت
و دو ستی اطلاع دادند که خو در ادر این حال عبث به مهلکه نینداخته و در برا بر نیروی
شهزاده کا مران که در عدت افراد لشكر واستحكامحر بي يك پرده با نیر وی
شهزاده شجاع الملك افزون اند کناره جستن بهتر است و باید برای حفظ جان ومال رو
بدیگر سوبرد شهزاده شجاع الملك پيشنهاد طرفداران خودرا که در لشکر شهزاده کامران
شامل بودند صدق دانسته از راه عاقبت اندیشی از اقامت ارغستان منصرف شده بطرف وطن
مردم غلزائی راه پی گرفت.
در وقت تار يكي شام بسواری اسب خود را بحدود طايفه غلزائی قند هار رسانیده
از حملات فواء شهزاده کامران بر کنار ساخت وا لسه ومفرو شات سفری خودر ا که از


(۲۱۱)

اثر باران تر شده بود خشك كرده در علاقه عبدالرحیم خان هوتك برسید. حین توقف در علاقه مذکور سه روز مایحتاج سفر را از آنجا برداشته در علاقه کاکر در حصه ای که بنام مینه یاد میشود وارد شد در حصه مینه چند روز را بسر برد و در هنگام توقف شهزاده قیصر ملقب به سلطان منصور (بن اعلیحضرت زمانشاه و مدد خان که خبر برون شدن او از هرات در وقت خلع شدن پدرش اعلیحضرت زمانشاه تحت عنوان علت مسافرت شهزاده سلطان منصور بدر بارطهران همدرین کتاب توضیح شده است) در این موقع که شهزاده شجاع الملك بنای عزم کابل دارد بر کاب عم عطوفت شیم خود که از چند سال باهم ندیده بودند پیوست. پس از ورود شهزاده سلطان منصور وسردار مدد خان از موضع مینه متفقا حرکت کرده بصوابدید یکدیگر با سردار مددخان امیر آخور باشی و شادیخان اچکزائی وغیره خوانین رهسپار دیار قندهار شدند. شهزاده شجاع الملك مصمم تسخیر دارالسلطنه کابل شد و نقشه ای باهم ترتیب دادند تا قواء خود را از دو جانب بکار برند.

شهزاده شجاع برای مصارف لشکر کشی نخست چند دانه از جواهر گرانبهائی را که با خود داشت باشخاص طرف اعتماد سپرد تا بزودترین فرصت بدرۂ غازیخان رفته توسط اخلاصمندان و گماشتگان خویش بقیمت مناسب بفروش رسانیده و وجه قیمت آنرا برای مخارج عسکر و ترتیب سامان راحله بیاورند.

چند دانه دیگر از جواهر قیمت دار را به ملکان قوم کاکر عنایت کرد تا آنها نیز بفروش رسانیده سامان راه پیمائی ورزم آرائی تهیه دارند. در ضمن تدارک سامان سفر مکتوبی بعنوان هريك از خوانین درانی وغلامخانه قزلباش که جمعیتی ازان گروه طرفدار شهزاده شجاع بودند فرستاد و همچنان سائر باشندگان کابل و کوهستان از درانی وغازائی و تاجك وقزلباش وغیره که در حال حرکت از پشاور مکاتیب متعددی مبنی بر اطاعت میفرستادند بجواب آنها و برای آگاه ساختن بر اصل موضوع که مراد از تو صل جستن بدیار کابل مدنظر بود نامه های جداگانه فرستادن گرفت. و در متن مناشیر برایشان خطاب کرد تا بدولت محمود شاه بهر گونه مخالفت بکوشند و در عدم استقرار و ناکامی اولیاء امور آندولت ساعی باشند. شهزاده شجاع الملك درانی پس از رسیدن پول نقد در بدل جواهر تعینه به تهیۀ اسباب سفر کوشیده رهگرای منزل مقصود گشت. چنانچه شرح وقائع حالات شهزاده شجاع پس از تهیون در فصل آینده از نظر خواهد گذشت و فی الحال بهتر است از صدور دو واقعه المناکی که در خلال احوال سال ۱۹۱۸ هـ ق رو داده است پس از مختصر پرداخت بر اصل مطلب وارد شویم:


(۲۱۲)

فصل نهم
بغاوت طایفۀ غلزائی علیه
سلطنت محمود شاه درانی
و
انجام کار غلزائیان بقوت عساکر پادشاهی

چون طایفۀ غلزائی در روزگار سلطنت اول اعلیحضرت محمود شاه در کابل
اوضاع خطر ناکی را مشاهده میکردند بعبارتی که میگفتند(حالا نان ما پخته شد)
بنای خودسری گزاشته بدستگاه سلطنت دست اندازی میکردند وقبل ازانکه از طرف
شهزاده شجاع الملك برای بدست آوردن تخت و تاج سلطنتی بطرف دارالسلطنۀ کابل
حملاتی صورت بگیرد مردم غلزائی بعناد باطنی که از دولت محمود شاهی بنابر اختلال
شهزاده کامران وجاه طلبی سرداران بارکزائی و هرج ومرج مردم قزلباش رو برتافته بودند
در سال ۱۲۱۸ هـ ق بنای بغی و گردن کشی نهادند.
اعلیحضرت محمود شاه درانی که بیشتر متوجه حرکات شهزاده شجاع الملك و اقدامات
مردم قندهار بود ازمخالفت مردم غلزائی زیاد در هراس شد، یعنی پس از کسب اطلاع
اعلیحضرت محمود شاه درانی که هنوز بدارالسلطنۀ کابل بر مقر فرمانروائی نزول اجلال
داشت وزیر فتح خان بارکزائی ملقب به (شاهدوست) خان را بهمر اهی سردار احمد خان
نورزائی و ده هزار سپاه دلیر در سال ۱۲۱۸ هـ ق مامور سرزنش باغیان طائفۀ غلزائی نمود.
هر دو شخصیت بزرگ دورۀ محمود شاهی باقشون منظم ازدارالسلطنۀ کابل بر خاسته
بسر کوبی باغیان قوم غلزائی رسیده چند بار باهم در آویختند و در هر مرتبه جمعی از غلزائیان
راه آخرت می پیمودند تا که اخیراً کار رزم درموضع شیبارجاب بخوبی روانگ امتداد یافت
و در صورت پایداری قواء طرفین شش هزار تن ازمردم غلزائی بقتل رسیده وسرهای کشتگان را
بریده برای عبرت عوام بدارالسلطنۀ کابل فرستادند و از سرهای کشتگان متمرد غلزائی
مناری برپا کردند وخود آن دو نفر پس از حصول افتخار فتح و نظام ونسق مواطن و مساکن
متمردین غلزائی بدارالسلطنۀ کابل عودت کردند.
چنانچه مردۀ غلزائی تا امروز نزد مردم عوام افغانستان ضرب المثل است و این ضرب المثل از ظهور
همان واقعۀ مذکوره ورد زبان شده است.
این واقعه در سال دوم سلطنت اول اعلیحضرت محمود شاه رو داد وشهرت این استبداد
بیشتر بنفع شهزاده شجاع الملك تمام شد زیرا اواستنادی داشت که در هیچ دوره اعلیحضرت
زمانشاه برادر بزرگش و خود او در هیچ حالت غضب بچنین امر مرتکب نشده بودند.


انقراض سلطنت اول محمودیه
از مضامین سراج الاخبار
۱۳۳۰


باب چهارم
انقراض سلطنت اول محمود شاه
و
جلوس شاه شجاع الملك
۱۲۱۸ ه ق


فصل اول

بلوای عام مردم شهر و نواح دار السلطنۀ
کابل علیه سلطنت محمود شاه درانی

در سال ۱۲۱۸ هـ ق سانحۀ عجیب در کابل رخ داد اما ظهور انقلاب تا حدی دامنه پیدا کرد که
بالآخر سلطنت محمود شاه درانی ووزارت فتح خان بار کزائی از بین برداشته شد، و چون حذف
مضامین از نفس کتاب تاریخ غیر ممکن است باعدم علاقمندی خویش که از اثر روح وحدت ملی
از درج همچه نگارش بسیار اجتناب میورزم لا بدعین عبارات سراج التواریخ و تاریخ سلطانی را
درین صحیفه می گنجانم :
«در سال ۱۲۱۹ هجری (۱) شخصی از اوباش فرقۀ قزلباش پسر امردی از مردم سکنۀ کابل را که»
«مذهب حقۀ حنفیه داشت فریفته بخانۀ خویش درآورد وچندی دیگر از الواط را نیز صلای»
«فاحشه کاری در داده عملهای زشت ناشایسته نسبت بآن بیچاره کرده بعد از چند روزش مسکر»
«مایع از قبیل بنگ وشراب بوی چشانیدند وبسکر آورده از خانه بیرون کشیدند و وی»
«بحالت مستی در خانه خویش رفته ماجرا بپدر گفت وپدرش نزد اعلیحضرت شاه محمود»
«فریاد زده داد طلبید واعلیحضرت شاه که جانب مردم قزلباش بچشم نیک نگاه میکرد»
«رجوع امرش را بشرع شریف فرمود و ملا محمد سعید خان بارکزائی قاضی القضاۀ ازانکار»
«مدعی علیهم طلب بینه نمودومدعی که از اقامۀ گواه عاجز بود ناچاردر روزجمعه کسان پسر مزبوربا»
«سرویای برهنه وجیوب دریده در مسجد جامع پل خشتی جمع آمده پسر را بزیر منبر رسانیده از میر »
«وعظ داد طلبیدند ووی حکم قتل عام وغارت مال تمام قزلباشیه داده و مردم شهر و بازارحکم او را »
«از فرائض دین ومذهب دانسته بازدحام تام روی هجوم بسوی چند اول نها دند و دست»
«بقتل وتاراج کشوده هر که رادیدند کشتند وبهرجه رسید ند بردند وخا نها ئیکه از مردم»
«قزلباش و بیرون چنداول بودندآتش زده تمام بسوختند ومردم قز لباشیۀ چنداول نیز دست»
«از جان شسته بمدافعۀ مقاتله پرداختند وابواب قلعۀ چنداول را ز خاک وسنگ بر بسته »
«خودرا مستحکم نمودند وچندی بمعصوریت روز بسر بردندتا که این خبر سمر گشته بمردم »
«اطراف شهر رسیده همگنا ن راه ستیز بر گر فتند و بیست هزار تن ازمر دم کو هستان »
«ولپو گرد وغیره بدو وجه اول فراهم گردیده برجبل شیر دروازه که مشرف بخانه های »
«قز لباشیه است صعود نمودند و کاررابدیشان صعب ودشوار کردند و اعلیحضرت شاه محمود »
«هرچند پای سعی در اطفای آن نائره فشرده آب جبین تدبیر ریخت سودی نبخشو د تا که»
(۱) تاریخ نویسان کابل ظهور آن واقعه را سال ۱۲۱۹ هـ ق نوشته اند ونگارنده باسناد
مهر اعلیحضرت شاه شجاع الملک و یکورق فرمان او که بنام خاندان ما در ماه اول سلطنت
اول خویش اصدار بخشیده است . سال جلوس او ۱۲۱۸ هـ ق است و ۱۲۱۸ مبد اراعتیاز است
یعنی سال ۱۲۱۹ هـ ق ضمن خبرمتن صحت ندارد.


(٢١٤)
ناچار گشته شیر محمد خان مختارالدوله را با سردار احمد خان نورزائی بدفع آن فتنه گماشت
وایشان نیز بسبب اتحاد مذهب وملت ترک خیر دولت کرده ڈیا ده تر بتحريك وترغيب
قتل قزلباشیه کوشیدند واز تحریض آندوتن کار بجائی رسید که روز مره نفری زیاد
از طرفین کشته میشدند و آخر الامر که حال قزلباشیه قرین اضمحلال گردید وزیر فتح خان
با برادرانش بپاس محافظت ناموس سلطنت که ازین معرکه اختلال نپذیرد کمر برفع غائله فساد
چست بسته تیغ ممانعت بروی مردم هر دو جماعت کشیدند و طوعاً وکرها آتش فتنه را فرو نشانیده
مردم قزلباش را از مهلکه رهانیدند و شهزاده شجاع الملك در خلال احوال مذکوره
خود را بزرمت رسانیده مترصد مآل کار اقامت ورزیده گوش بآواز نشسته بود تا که اعیان
و بزرگان وجماعت از بن حمایت وزیر فتح خان آزرده خاطر شدند .

فصل دوم
ورود شهزاده شجاع الملك در زرمت
و
زوال سلطنت محمود شاه در کابل

شهزاده شجاع الملك درانی برادر عینی اعلیحضرت زمانشاه که بغرض انتقام چشم
برادر خود اعلیحضرت زمانشاه و منقرض نمودن سلطنت اول محمودشاه و استخلاص محبوسان
خاندانی وغیره و بدست آوردن تاج وتخت وطارد نمودن روحیه مخالف موقع راحت را از مدتی
بر خود حرام شمرده بود در این فرصت که آوازه بلوای عام دارالسلطنه کابل اشتهار یافت
شهزاده شجاع الملك كه جداً مخالف رژیم مذکور بود با جدیت تمام کوشیدن گرفت
واز رونما شدن نفاق بین جماعات متوطنین مركز ونواح قریب دار السلطنه کا بل بیشتر
بر عزم خویش اطمینان یافته مصمم تسخیر کابل گردید و آنچه قبلا بترصد حمله و
سوق الجیشی در علاقه زرمت بسر می برد درین اوقات که از یکطرف اهالی از اوضاع شاه
و وزیر سخت منزجر و متأثر بودند و از طرف دیگر آوازه آمد آمد شهزاده شجاع الملك بگوش
همگان برسید اهالی سردۀ زمان قوت و قدرت عصر سلطنت زمانشاه و محبوبیت او بیشتر خواسته
تا طریق موافقت جویند و از ورود شهزاده حسن استقبال كنند .
عده ای از باشندگان نامور و روشناسان بزرگ کابل چون جناب میر واعظ و سردار
شیر محمد خان مختارالدوله وسردار احمد خان نورزائی وغیره اجتماع نموده مشورتاً قرار
دادند تا دوره سلطنت محمودشاه ووزارت فتح خان را از باعث تغییر روحیه ایشان خاتمه دهند و
درین عزم خود ثابت قدم شده كار را معطل بوقت گذاشتند تا آنکه در یکی از ایام
که محمودشاه درانی فتح خان وزیر خود را جهت بازیافت پول مالیات اهالی بطرف هزاره


(۲۱)
و پامیان فرستاد و چون فتح خان وزیر بصوب ولایات مذکور در حرکت شد اشخاص منتظر
وقت را مساعد دریافته بنای انقلاب گذاشتند و اعلیحضرت محمود شاه را از سلطنت خلع
کرده در بالاحصار کابل بطور محصور نگهداشتند .

فصل سوم
حرکت شهزاده شجاع الملك درانی
از زر مت بصوب کابل

پس از نشر خبر محصور شدن و انقراض سلطنت اول محمود شاه چنانکه اخبار پیهمی
از طرف هواخواهان دولت زما نشاهی از کابل بزرمت فرستاده میشد شهزاده راه دارالسلطنه
در پیش گرفت . حین ورود بعلاقه التمور از جمله گماشتگان و هواخواهان نخست حاجی
رحمت الله خان بن حاجی دریا خان فوفلزائی و دوم سردار گل محمد خان
فوفلزائی بن اشرف الوزراء سردار شاه ولیخان وسوم سردار عطامحمدخان فوفلزائی بن
حافظ شیر محمد خان با یماء و اشارت مختار الدوله به پیوست شدن با شهزاده
شجاع الملك افتخار حاصل کردند . از عقب آنها سردار شیرمحمدخان مختار الدوله
پدر سردار عطا محمدخان مذکور و غیره سرداران که از محمود شاه گرفته
خاطر بودند متعاقبا بشهزاده پیوستند . حين تشرف و توقف بعداً از التمور در
حرکت شده بنواحی قریب لوگر فرود آمدند . درانجا سه هزار نفر با یشان پیوست
محمود شاه که در با لا حصار کابل تا اینوقت محصور و از طرف اهالی اتباع
شخصیت های مذکور بدقت مراقبت میشد از ورود شهزاده شجاع الملك بنواحی
لو گر پی برده بخوف وهراس خود بیشتر افزود و چون تو انا ئی سلطنت هئوز درید
اختیار او بود دل از دست نداده بمعاونت عربهای بالاحصار که آنها نیز از حزب
مخالف زمانشاه بودند از برجهای بالا حصار محیط شهر کا بل را زیر آتش
گلوله توپ و تفنگ قرار داده شهر یان را در تنگنای عسرت دچار گردانیدند .
شهریان که در معرض هجوم قواء طرفین واقع بودند از مشاهده این احوال
با آنکه قبلا نامه استقبا لیه نگار داده هندست قاصدان خصوصی بحضور شهزاده شجاع
الملك می فرستا دند در ین موقع که او ضاع بی مراعاتی و استبداد محمود شاه
رو بشدت گذاشت اها لی بر عزم مخالفت خود با لجزم شدند .
محمود شاه نیز در آتش دادن تو بهای ثقیل بغرض انهدام عمارات پناهگاه
مردم متهاجم حکم داد .
درین وقت شهزاده شجاع الملك را باستعجال بطرف کا بل طلب کردند و وقتی
که فکر تشدد از طرف محمود شاه بر مردم ثابت شد شهزاده شجاع الملك بیشتر
کامیابی بر خود احساس کرد چنانچه شهزاده شب را در لوگر بسر برده فردای


(٢١٦)

آن راه دار السلطنه کابل بر گرفت، حين ورود در چهار دهی در باغ با بر شاه
نزول اجلال فر مود و چون آوازۀ پیر وزی شهزاده شجاع الملك وطرفداری اولیاء
سلطنت زما نشاه اشتهار عام گر فت تعداد افواج از قبیل سوار و پیاده به یکصد پنجا هزار
نفر در شما رآمد، بعد از چند ساعتی که تمام قواء رسمی وملی از نظر شهز اده
گز شت آنگاه فرمود از باعث ازدحام افراد لشکر باغ با برشاه محل وسيع ومناسب بنظر
نمیرسدبهتر است ازینجا در باغ سردار دلاورخان ( ملقب به مددخان قوم اسحق زائی )
که جای وسیع است فرود آیند.
مردم کوهستان کابل را امر فرمود که در اطراف قصور شاهی بالا حصار محل
استقامت جویند و قطعاً مراقبت نمایند تا احدی از محصورین اندرون بالا حصار نتوانند
فرار نمایند.
چون این وضعیت در مرور هفته دوام کرد شهزاده شجاع الملك شخصاً هر روز با
سواری اسپ از هر طرف دورو نزدیک بالا حصار را گردش و مراقبت میکرد و برای حفاظت ابواب
بالاحصار بافراد سپاه وملتزمین رکاب در هر ساعت تاکید بر مراقبت میداشت، وبهیمن منوال
پس از ملاحظۀ عساكر واعطای اوامر لازم بطرف اردو گاه ( باغ مددخان کابل)
معاودت همی نمود. منظور ازین ترصد چنان بود که چند تن
نقب زن ماهر را برای نقب زنی و بر اندازی دیوار حصار مؤظف ساخته بود امانتیجهٔ
توقف و ترصدچون وقت بیشتر در بر گرفت و در همان روزی که قصد آتش زدن ورخنه وارد
کردن در دیوار حصار مد نظر بود قبل از انکه به مدعا قناعتنن نقب ها مو فق گردند
خبر ورود فتح خان بار کزائی وزیر محمود شاه بگوش شهز اده بر سید.

فصل چهارم
ورود فتح خان بار کزائی اشرف الوزراء
بطرف كابل وهزيمت یافتن وی از قواء شهزاده
شجاع الملك دراني

شهزاده شجاع الملك درهمان روزی که آتش زدن نقب و انهدام حصار را در نظر
داشت اطلاع یافت که فتح خان وزیر از طرف میدان با لشکر بسیار از مردم هزاره
و بامیان بطرف کابل در پیش می آید. شهزاده شجاع الملك پیش از آنکه در امر
انهدام وانفلاق حصار شاهی سعی ورزد تصمیم گرفت که نخست با قواء معینی بمدافعهٔ
فتح خان بار کزائی وزیر محمود شاه از کابل بطرف قلعهٔ قاضی در حرکت شود.
با آن عزم از باغ سردار مددخان که در محیط شهر حاضره کابل واقع و قر ارگاه
عسکری شهزاده بود بپا بر کاب نموده در منزل اول بقلعۀ قاضی فرود آمد.


(۲۱۷)

از سمت غرب قواء فتح خان وزیر که مرکب از مردم بامیان و هزاره بود در پیش
آمده آتش حرب مشتعل ساختند و تا عصر هما نروز جنگ شدید ادامه یافت و بسیار نفر
از افراد عساکر طرفین بقتل رسیدند و بسیار تن جراحت برداشتند، در نتیجه
فتح خان وزیر محمود شاه تاب مقاومت در خود ندیده منهزماً بطرف قندهار رو
بفرار نهاد و آنجا نزد شهزاده کامران که از طرف محمود شاه بپذیرش سمت
نائب الحکومتی آنولا داشت برفت.
پس از هزیمت فتح خان وزیر شهزاده شجاع الملك مظفرانه بدار السلطنه کابل
معاودت کرد، از حصول این فتح نمایان محمود شاه درابی که هنوز در بالا حصار
کابل در حالت محصور و بامیدواری فتح خان وزیر خود بسر می برد از بیم جان
بکلام مجید توسل جسته بطور معذرت عریضه حاوی عفو جرائم خود نبشته نزد شهزاده شجاع
الملک در باغ سردار مدد خان فرستاد.
شهزاده شجاع الملک بپاس احترام قرآن عظیم الشان از قتل محمود شاه چنانکه پیش
ازین بخاطر داشت در گذشته و ملتزمین رکاب شاهنشاهی را امر فرمود که ابواب قصور
بالاحصار را کشوده محمود شاه معزول را بدون تحقیر در بالا حصار برده در اطاق معین
محبوس و پا به زنجیر نمایند، دو روز بعد که احوال عصر سلطنت محمود شاه وسوء نیات او درباره
رجال بزرگ وطرفداران دولت زمانشاه و تغییر روحیۀ او از طرف خوانین يكايك بعرض رسيد
شهزاده شجاع الملک در حال غیظ آمده میخواست او را در همین روز از محبس بر کشاند،
و بانتقام چشم اعلیحضرت زمانشاه از نعمت بینائی محروم دارد اما دران حالت اعلیحضرت
زمانشاه معزول ومکفوف البصر که تازه از قید نگرانهای محبس دولت محمود شاهی رهائی
یافته بود حافظ شیر محمد خان مختار الدوله را در عمارتی که قرار گاه او بود خواسته و دران روز که کور
شدن و یا قتل کردن محمود شاه در نظر بود بروی تاکید و سفارش کرد تا محمود شاه را به هیچ گونه
رنج و عذاب و تحقیر و تکلیف دچار نسازند. بر حسب سفارش زمانشاه برادر بزرگ
شهزاده شجاع الملك سردار شیر محمد خان مختار الدوله در شفاعت وی مبادرت ورزیده
امر استخلاص وی را حاصل کرد و نائره غضب شهزاده شجاع الملک در آنی بر حسب استرضاء
خاطر برادر والا گهرش زمانشاه مخلوع فرو نشست.
در تاریخ سلطانی مسطور است : شهزاده شجاع الملک میخواست محمود شاه را بانتقام
چشم اعلیحضرت زمانشاه کور سازد اما نظر بشفاعت حافظ شیر محمد خان مختار الدوله
بن وزیر شاه ولیخان از کور ساختن چشم وی در گذشت و تنها بحبس نمودنش قناعت کرد
والا شهزاده شجاع اورانمی گزاشت.


عزم وتوکل
تا جان سوار اسپ تن است ای شه شجاع
صد بار اگر دلت شکند چرخ دون پرست
از مالك ملوك وملائك بعید نیست

هرگز مکن عنان امید از کفت رها
با زش ببند از کرم و یاری خدا
گر آرزوی بندۀ سائل کند عطا

در دران سلطان شجاع الملك شاه
***
سکه زد از فضل حق برسیم وزر
شه شجاع الملك شاه بحر و بر
***
سکه زد برسیم وزر چون مهروماه
شاه دین پرور شجاع الملك شاه
***
سکه زد برسیم از فضل غاس کردگار
خسرو گیتی ستان شاه شجاع نامدار


[ILL]
شرف اصدار بخنیده است. متن فرمان اگرچه با زردینگر ملکه حاوی شرح حال علما و فضلا و دردهالیون عصر شهر باران بودای است، معلق است اما در حال بحیث یکی از آثار عظیم
عکس فرمان دیشان اعلیحضرت شاه شجاع الملک درانی که یک سال قبل از تاریخ شهادت شه بعنوان جناب فضا یلتاب میان عبد الکریم صاحب فوضل زائی
خطی در کتاب دورة الزمان درج مودیم تا مؤرخان کشور از معانامون تاریخ مستفید باشند .

[ILL]

آند مهار های ارادت با اثر را بلاد احمد شاهی نمایا محال است
نماینذمانه که چنان چه به عاظ منده فان است و حشبان سلطان و در مکان ای مهرد
اول کشیده بودند در ایام مبار که در میان الکلمه دری و مخدر بخیه بیت نیز باشد
خارج هیس و ازمایه و مخارج سامی ایام دولت با همتون عایو نانت مبیله در دیوالاست
استه باطی اقصاي تقسیر م اکرامده اند نبابر سخن های خیر نخره است بسته در مقامات بهار
از وجه نقدی هرسال مقرس شده و هر ساله بدستور سایر الک حایقی معاف دارمیان اکبر کا
آسپ دار الخیانی شیخ دو قطعه خوانین و مرحمد است
تا در خانی کلوخ پیاس خیمه دو قطعه حضو نور خیمه مجرد : قیام
قاطر و داغ سو در قاطر جیش
از جمیع عهدهای مع و خارج به ود مالیات د تخیلات کا که از هر نام روی رود بایند
فرمودیم که محصلان مالیات بر حرفه بیت خوانده در بالای دوام دولت عالی افزون قایق اشتال
ایند باید نشان انلاک عهده از خود ساتی شیخ ز قام حه العام را با وال تکالیف معان خارج مبع و از
در عهده ترین وجوه ز سونیان و شکر یان که نه در هر باز نیست و و تری و فیاضی استربات


۲۱۸

فصل پنجم
جلوس شهزاده شجاع الملك درانی
بر اریکۀ سنیۀ سلطنت افغانستان
در بالاحصار کابل

قراریکه روز گذشته محمود شاه را از سلطنت خلع و محكوم بحبس دوام نمود
فردای آنروز شهزاده شجاع الملك داخل بالاحصار شده و از طرف اعیظم در بار مراسم جلوس
و تاجگذاری شهزاده بعمل آمد . تاریخ جلوس شاه شجاع الملك درانی در دفعه اول مصادف
بماه ربیع الثانی سال ۱۲۱۸هـ ق است و عجب تر اینکه در وقت تا جگذاری اعلیحضرت شاه شجاع
الملك در بالاحصار کابل دوسلطان معزول از اخوان او وجود داشتند.
شهزاده شجاع الملك بعد از انکه مراسم جلوس او بپای رسید بدواً بتقرر نائب الحكومه ها
و سپس به تعیین وزراء پرداخت و اخیرادسته مستوفیان ومنشیان حضور را بر وظائف
محوله ایشان مقرر فرمود و هر کرا درخور لیا قت ایشان بکارهای ایشان تعیین داشت.
فص خاتم سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك در دفعه اول چنین نقر یافت :

شد از عين عنا یات الهی
مسلم بر شجاع الملك شاهی
۱۲۱۸

اشخاصیکه در دفعه اول از حضور اعلیحضرت ممدوح برتب جليله عز تقرر حاصل کردند
اسماء ایشان از ین قراراند[۱]:
(۱) ابو الحسن خان خزانه دار جواهر ونقد وجنس .
(۲) شهزاده حیدر ( پسر زمان شاه ) نا ئب الحکو مه قندهار .
(۳) سردار احمد خان نور زائی و عطا محمد خان پو فلزائی وسید ال خان
پیش کاران شهزاده حیدر .
(٤) شهزاده قیصر ملقب به سلطان منصور نا ئب الحكومة قندهار (وقتی که شهزاده
حیدر وا پس خواسته شد) .
(٥)سردار شیر محمد خان مختارالدوله (حافظ القران) كافي السابق برتبه وزارت
وملقب به مختارالدوله .
(٦)گلستان خان اچکزائی مستوفی المما لك .
(۷) سردار محمد اکرم خان پو فلزا ئي كما في السا بق امين الملك .

[۱] معلوماتی که درمتن تذ کارمی یا بد تا امروز در یکی از تواريخ وطن انشراح
نیافته است :


(۲۱۹)

(۸) سردار گل محمد خان فوفلزائی نظام الملك .
(۹) ملا پل خان فوفلزائی مستوفی ولایت کابل .
(۱۰) شیر دل خان درانی حاکم دارالسلطنۀ کابل [بجای عبدالله خان شار جان ]
(۱۱) فتح خان بارکزائی بعد از نائب شدن او برتبه پدرش پاینده خان بدربار
کابل پذیرفته شد.
(۱۲) فتح الله خان مهردار شاهی .
(۱۳) میر هوتک خان فوفلزائی داروغه و مهتمم دفاتر شاهی .
(١٤) محمد شریف خان صندوق دار خاصه .
(١٥) میرزا علی عسکر ابن علی داد منشی .
(١٦) میرزا عبدالرحیم منشی
(۱۷) میرزا جنیر ین . «
(۱۸) میرزا محمد مهدی «
(۱۹) جانفشان خان قزلباش داروغۀ زندان
(۲۰) میرزا عبدالله
(۲۱) میرزا عزیز الله
(۲۲) میرزا محمد شریف
(۲۳) امان الله
(٢٤) میرزا پیر محمد
(٢٥) میرزا محمد قاسم
(٢٦) میرزا محمدعلی
(۲۷) میرزا محمد جعفر [لشکر نویس پانی قلعۀ نه برجه باغ بالا]
(۲۸) میرزا محمدقاسم
(۲۹) میرزا محمد شفیع
(۳۰) میرزا محمد صادق
(۳۱) ملا عبدالمجید مفتی
(۳۲) میرزا گل محمد
(۳۳) میرزا جلال
(٣٤) میرزا محمد کریم

نوت: اشخاص فوق حیثیت مستوفی- منشی- خزانه دار پیش خدمتی حضور را داشتند و آن
کسانی بودند که بدربار اعلیحضرت زمانشاه رسمیت داشتند و اینوقت بنظر بخوش بینی
اعلیحضرت شاه شجاع الملك كه خدام عصر سلطنت برادر خود اعلیحضرت زمانشاه را از نگاه
اشفاق ملوکانه مینگریست نویسندگان و درباریان عصر براد خود را اغلب برسمیت شناخت
و یکعده کسانیکه بعد از ایام جلوس اعلیحضرت ممدوح بوظایف دربار و دیوان اعلی و دفتر
انشاء عز تقرر حاصل کردند ازین شمار بیرون اند.


«مهدی نسیم بادیه»
دارالامانات کابل اهل دانش را آفتاب روح است و آفتابش را آفتاب ! گلشن و اطلاعات دانشمندان اصناف و تجارش را طراوت گل

مردم دربار دارای اعلیحضرت سراج الملة والدین را دریک لنگر خامه در پیش بارگاه شاهانه واقع الاهصغر کابل را که چه اندربار و عمارات مجلاری تا بنوعی دیگر در دست است اما تا بودی درین الا باس دار تاج عساکر خامه و درین دربار داری عصر شیر یاران درابنو را بکمال خوبی تمثیل مینماید .
«معطی کتاب درة الزمان»


[BLANK PAGE]


فصل ششم
اصدار حکم اعلیحضرت شاه شجاع الملك
درانی درباره ملاعاشق شنواری
در فصول گذشته طوریکه در مباحث انقراض سلطنت اعلیحضرت زمانشاه مفصل تذکر بعمل آمد برای اثبات مكافات عمل لازم شد که انجام کار ملا عاشق شنواری را از نظر مطالع گزارنیده و مباحث سیاسی عصر زمانشاه را که تا این حصه بر وقائع عصر سلطنت اول اعلیحضرت محمود شاه و اعلیحضرت شاه شجاع الملك از حيث ارتباط موضوع تعلق میگیرد خاتمه دهیم وقتی که اعلیحضرت شاه شجاع الملك از امور جز و كل سلطنت در شهر کابل فراغت یافت چون حس انتقام را نظر بمقتضاء افغانیت از غوصه دو سال بدل می پرورانید [درهمان موقع که فتح خان بارکزائی تائب شد و بوساطت گل محمد خان فوفلزائی نظام الملك از معروف قندهار حاضر بارگاه گردیده و بعد از عفو تقصیرش بلقب سزاوار سردار با بنده خان سرافراز گشت] دستهای از سواران دایر را که بحضور اعلیحضرت شاه شجاع الملك حاضر خدمت بودند در اثر اظهارات اعلیحضرت زمانشاه مکفوف البصر که با نتهای مشقت از دست آن ملای ناهنجار بدست لشکر بان اعلیحضرت محمود شاه گرفتار شده بود بطرف شنوار فرستاده شدند تا کیفر کردار عاشق شنواری را با اقوامش که نسبت باعلیحضرت زمانشاه بد بعهدی و خیانت مرتکب شده بودند بکنار ایشان بنهد یعنی بسزای که لازم آن گروه شرارت پیشه است برسانند سواران مذکور مطابق امر حضور اعلیحضرت شاه شجاع الملك درانی در علاقه شنوار رفته مال و منال عاشق را با هستی اقوام و تابعانش که در گرفتار ساختن اعلیحضرت زمانشاه و سپردن او بدست فرستادگان محمود شاه هر يك شريك و همداستان بودند تاراج کردند و خود ایشان را با عیال و اطفال آنان حاضر در گاه اعلیحضرت شاهجاع نمودند. اعلیحضرت شاه شجاع الملك در باره ملا عاشق را امر فرمود که بدهان تویی که (خمپاره نامیده میشد) بسته کنند و انگاه آتش دهند همان شد که او را بضرب خمپاره پاره پاره نموده و تا بعانش را به زندان انداخته و شکنجه اً محبوس گردانیدند.

تو بد کننده خود را بروزگار سپار
که روز گار ترا چا کر یست کینه گذار


تاریخ زمانشاه

باب پنجم
تشکیل کابینه و معرفی رجال معظم
سلطنت زمانشاه


ای نام تو سر دفتر اسرار وجود
وز بود تو خلق هر دو عالم موجود
از حکمت شاملت ز رأی وزراء
شد عاقبت کار سلاطین محمود


(۲۲۱)

تشکیل کابینهٔ زمانشاه

تشکیل کابینهٔ زمانشاه از هر حیث بعصر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه کبیر و اعلیحضرت
تیمور شاه مطابقت دارد و از داشتن عنوانهای بزرگ رسمی و تعیین وظائف لشکری
و کشوری عیناً دارای اساس و بعضاً نظر بایجابات عصر از لحاظ نام اختلاف دارند.
اغلب عنوان‌ها و القاب بهر دو عصر گذشته مطابق و بلنگه برتری نشان میدهد. چون این
گزارش بسیار جالب دقت است بلحاظی که طبقه بندی رتبه های اشخاص عالی رتبهٔ آنوقت
در نظر مطالعان از طرف نویسنده حدس و تخمین تلقی نگردد میخواهم شواهد و دلائل
زیادی را بکمك مأخذ صحیح با تعیین القاب مستند بمتون فرمانها و نوشته‌های رسمی
عصر اعلیحضرت زمانشاه درانی بقناعت احباب بپردازم و علاوتاً بر جال یا اقتدار ممالك
همجوار نیز که بعضاً از حیث القاب و عهده های خطیر برجال معظم سلطنت درانی شباهت
بهم رسانیده اند طور مقایسه و مثال در حواشی این فصل جا دهم.
موضوع ایجاد القاب دولتی را در اثر دیگر در فصل مکملی خواهیم گنجانید و در سال
اشارتاً تذکار میدهیم که القاب بزرگ دولتی اصلاً از افغانستان از دربار امین الماء و یمین الله و اه
سلطان محمود غزنوی نشأت کرده و در ممالك مستملكات او رواج یافته است و از انحا
که روابط همجواری و زبان و ادبیات و تاریخ بسیار چیزها را مشترك قرار داده است از انجمله
القاب بزرگ سلطنتی است که از جانب سلاطین بشخصیت‌های بزرگ مانند وکیل
صدراعظم وزیر و الی حاکم اعلی مستوفی منشی و دهها عنوان دیگر نسبت شده و میشود:

وکیل الدوله
«۱»
اساس سلطنت اعلیحضرت احمد شاه غازی با کسب دیگر افتخارات بزرگ او از حیث
تشکیلات صحیح نیز از بسیار سلطنتهای بزرگ سبقت جست یعنی تمام عهده‌های بزرگ
که در هر عصر معمول بوده و هست در عهد سلطنت او و اولادش تمام رتب و عهده ها و وظائف بزرگ
بمدلول قانون و دستور سلطنت به رجال معظم دولت سپرده شد: و کسی را که شهنشاه

(۱) شاهد مدعای مادر بارهٔ صلاحیت وکیل الدوله بحیث نائب السلطنه علاوه بر انکه
لفظ با ثبات میرساند از امثال دیگر اینکه : وقتی شاه طهماسب صفوی از دولت عثمانی
منهزم شده و با نزوا پرداختن گرفت . نادر افشار مشهور به تمرفلی بیگ که از افسران دولت
او بود و تا آنوقت لقب طهماسب قلی غلام طهماسب داشت اینکه زمینه را برای مدعای خود
مساعد کردن میخواست بتحريك وزراء شاه طهماسب توانست که اورا به پرویز گند غفلت
از سلطنت ایران عزل نماید و اینکه رسوخ خاندان صفوی تا آنوقت در کشور ایران
پایدار و علاوتاً تجربهٔ نادر نیز در اشغال سلطنت ناموافق بود بفتوای زعمای ایران در روز
هفتعم ربیع الاول سال ١١٤٥ هـ ق شهزاده عباس پسر هشت ماه شاه طهماسب معزول را بعوض
(بقیه در صفحهٔ ۲۲۲)


(٢٢٢)

موصوف بنام وكیل الدوله درعصر سلطنت خویش شناخت سردار عبدالله خان قوم فر فلزائی
[دیوان بیکی] ولدعلی خان ولد سلیم خان ولد مقیم خان ولد اكوكه ولد ایوب ولد شيغل
ولد یعقوب ولد ابراهيم ولدایتك ولد كني ولد بامی[و لدحبیب ولد یویل بو د .

موصوف دراوائل رتبۀ عضد در باردارد و باخي وايشيك اقا سي
ودیوان بیگی بالمراتـب ارتقا یافت و بعد از اواخر
سلطنت احمدشاه كبیر وكیل الدوله اعزاز حاصل كردوكی كه شكل مهر او مانند احمدشاه
درانی بطورجبهه دار حك شده مهرموصوف بود در سال ١٢٠١ هـ ق مذكور برحمت حق پیوست(١)
واز حضور اعليحضرت تیمورشاه غازی سردار علم خان پسر بزرگش از میان هفده برادر
بلحاظارشاد پدرش بهمان حیثیت والقاب بركزید كین ومخلص لایق العنايت والاحسان
وامیرالامراء ونواب وسردار برحمت وکیل الدوله شناخته شد، مادر سردار علم خان نواب
شریف النسا بیگم دختر شاه عبد الله خان ابدالی سدوزائی فوفلزائی امیر بالا ستقلال هرات
وخواهر سردار اسدالله خان شهیداست

(١) ازجملة[عبدالله فاتح كشمير] بحساب جمل١٢٠١ تاریخ وفات آنجناب بر می‌آید وعلاوه
بر اتیا تددیگر مأخذ ادوارد الایس پیر س در مقدمه کتاب عروج بارکزائی در ذکر شجرة
قوم ابدالی از مذکور بنام سرقبیله فوفلزائی دوبار نام می‌برد.

(بقیۀ صفحة ٢٢١)
پسرش بپادشاهی کشور ایران بر گزیدند ودران محفل جقة شاهی را بعمة سر و شمشیر
سلطنتی را بکار بستر طفل به گهوارة آن گذاشتند و زمام اختیار سلطنت ایران را كه
اینوقت بدست يك موقع بدر باید سپرد این قبارا بقامت نادر افشار بریدند و وقتی كه تا در از
عهده سپاه سالاری بدان مرتبه ارتقا یافت لقب طهماسب قلی خان را كه از سال ١١٣٩ هـ ق
بدان ملقب بود رها کرد وعنوان وکیل الدوله | نائب السلطنه| اختیار کرد و درامتداد
این کلمه ولی نعم وخان معظم اورا خطاب میکردند .
قول سرجان مالکم پس از خبر فوت عباس بن طهماسب طفل هشت ماه وبقول لكهارت
درماه شوال المكرم سال١١٤٨ هق بحامل وثیقه دشت مغان ازنام وكیل الدوله به شهنشاه
مبدل شد .

پس از مرگ نادر امیرعلم خان طبسی درعهد سلطنت مؤقت علیشاه بنام وکیل الدوله
یادمیشد وهمچنان پس از تسخیر مشهد امیرخان قرائی ازحضور اعليحضرت احمد شاه غازی
وقتی وكیل السلطنه شاهرخ شاه افشار مقررشد . کریم خان زند كه بعد از حیات نادرشاه
افشار سوای مشهد - نیشاپور - طوس - تبریز - تون طبس به ایالات ایران بمقام سلطنت
رسيدلكن در نام سلطانی بخود نگرفت وبنام وكيل الدوله زمام اختیار ایران در دست
گرفت والی سال ١١٩٥ هـ ق مصادف بسال دهم سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه درانی بهمین لقب
مرتبۀ سلطانی كشور ایران داشت چنانچه درمهر سلطنتی خود عبارت| یا من هوجاه كریم |
مقرر كرده بود ودر آغازفرمانها خودرا بنام وكيل ملت معرفی مینمو د .

درمما لك شرق سردار عبدالله خان و سردار علم خان فوفلزائی درافغانستان وكريم خان
زند درایران به یكعصر رتبه وشهرت وكیل الدوله داشتند .


(۲۲۳)
سردار علم خان در اوان شباب در قندهار لقب قللراقاسی [سردار غلامان] دریافت و نخستین
وقتی که مردم مشهدی و نیشاپوری جوانشیر و افشار و بیات و ریگا و قلماق و قورت و قرغان
و قراچه داغی و کرمانی و خانی و قراتی و طبسی و تبریزی و حبشی . و کوکلانی
و جمشیدی و تا تاری از دیار مختلف مشهد طوس - نیشاپور - تون - طبس -
میمنه - هرات و بدخشان بقندهار انتقال یافتند اعلیحضرت احمد شاه غازی تعداد افراد
اقوام مذکور را بزیر دستی و مراقبت سردار زادگان درانی تعیین فرمود و آنوقت مردم قورت
وقلملق و قرغان وقراچه داغی - و کرمانی - و خانی در اختیار سردار علم خان بود و مردم
کوکلان و جوانشیر و افشار و غیره در اختیار دیگر سردار زادگان قو قلرانی دسته دسته تقسیم شده
بودند و هر دسته نفر طولاقه مزبور که تحت امر یکنفر قللراقاسی اداره میشد آن دسته نفر را بیگ
یارق مینامیدند .
علم خان وکیل الدوله در اوائل سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه [۱۱۸۶ هـ ق] بجرم همداستی
سردار عبد الخالق خان متهم و تحت محاکمه گرفته شد و چون بی استی از جانب سردار عبد الخالق خان
سدوزائی در قندهار سنجیده شده بود بالاخر در دارالسلطنه کابل با پدر خود سردار عبداله خان
وکیل الدوله برائت حاصل کرد در زمان وکالت پدر خود که اعزاز و اقتدار کامل بخاندان شان
کما فی السابق عنایت شد اینوقت برتبه ایشیک اقاسی باشی و امیر بازار حیثیت و قدر در بار
عصر را حاصل نمود و علاوه بر وظائف امارت با و سلطان باستناد مکاتیب رسمی در امور لشکری
و کشوری وارسی میکرد و در باره معاملات دخالت مطلق داشت چنانچه از سند خطی
ممهور بخط مهرخان کشکچی باشی که نسبت تقسیمات لشکر جنهاول بسته شده است بخوبی
برمی آید.
وظائف ایشیک آقاسی باشی آنعصر گاهی بنام امین خلوت و گاهی بلفظ امیر بازار نیز
ضم شده و اقند از زیاد بهم میرساند و نامه شیران جهان خان سپهسالار که در وقت عهده داری او
برتبه ایشیک آقاسی باشی و امارت دربار از پشاور مواصلت کرده است مقام و منزلت اورا
از داشتن القاب و صلاحیت و تقرب بحضور سلطان درانی سراپا باثبات میرساند.
در سال ۱۲۰۰ هـ ق با آنکه پدرش در طرف اتسال حیات داشت اما از اثر کبر سن اورتبه رفیع
وکالت سلطنت برحسب استر ضاء پدرش از حضور اعلیحضرت تیمورشاه درانی برای او سپرده شد.
در سال ۱۲۰۷ هـ ق در وقت جشن سلطانی اعلیحضرت زمانشاه از حضور اعلیحضرت شهنشاه
جوان عین مرتبه و القاب و اعزاز عصر تیمورشاه در باره او تائید شد و در زمره پنج نفری که
اعلیحضرت زمانشاه درانی در عصر سلطنت خود آنها را جیفه و کلاه سلطانی [بیاق سدوزائی]
پوشانید مقدم همین شخص بود و از روز اول سلطنت زمانشاه بنام وکیل الدوله شناخته گردید
و قراری که از متن نامه های والدة اعلیحضرت زمانشاه و تقریر محمد علی [کفایت خان]
بن میرزا هادی خان عشرت برتبه منشی باشی [سره منشی حضور] و هکذا برقراری مواجب نسبی
مادر دوست محمد خان و مرتضی خان و علوتاً نامة شهزاده کامران و وزیر فتح خان از پشاور
ونامه نواب مظفر خان آنچه بعنوان او ارقام یافته است ثابت میدارند که در عصر زمانشاه درانی
در سال یکهزار و سه خرج دسترخوان و پنج لک روپیه معادل دو کرور وام هندی مصرف لشکر قومی
داشته است.


(٢٢٤)
امور وزارت دیوان اعلی که برتر از مستوفیان خاصه و امین الملك و مهتمم محکمه مالیات بود بحیث صدر دیوان بروی تعلق داشت و کسی که بامور دفاتر رسمی و معاملات کشور بطور مطلق دخیل بود با عهده وکالت سلطنت منزله دیوان بیگی (امیر دفاتر) را نیز داشت . وکیل الدوله سر دار غلام خان با مستشار بيونيات سلطنت دلیادر امور اداری کشور و مروج ساختن مسكوكات در بلاد متصرفه و اخذه مالیات و خراج و تغییر و تبدیل رجال و انتظام بخشی دارالسلطنه ها و بلاد و دو او ین رسمی سعی و مراقبت می ورزید.
در ظرف سالهای ١٢١١ - ١٢١٢ - ١٢١٥ - ١٢١٦ هـ ق به نقاط مختلف مثل قلعه بهلول- قلعة شير شاه - قلعه كتك - قلعه منگلا - قلعه میرپور - قلعه کانگر - قلعه بها و - قلعه بهمبر قلعة اتك - قلعه نگواره - قلعه شجاع آباد وجلال پور و لعل پور- اسلام گره -خو شاب رهتاس-راولپندی - امر تسر - لوديانه - اتريبه - الله آباد - دیره اسمعیل خان - دیره غازیخان و پشاور سیاحت ها نموده آن ولارا حراست و نظامت مینمود و چون صورت اختلال شهزاده محمود در نقاط غربی افغانستان رونما شده بود وضع سوق الجيشى وانتظام بخشی بلاد هند و پنجاب در خلال سالهای اخیر سلطنت زمانشاه موقع آسایش و کسب مو فقیت های بیشتر به زمانشاه و وزراء کبار او نگذاشت . در سال ١٢١١ هـ - ق قلعه شیرشاه سوری را که در وقت حملات سکهان روی بانهدام نهاده بود بغرض استحكامات عسکری درانی حکم اعمار داد و همچنان در اهل پور برای رهایش قوم سدوزائی قلاع مستحکم بر پاداشت و برای حفظ سیاست زمانشاه همواره در خط سیر بلاد هند و پنجاب و کابل و قندهار و هرات در حرکت میبود .
در سفر اخیر اعلیحضرت زمانشاه بصوب هندوپنجاب حین معاودت شهنشاه موصوف در پشاور بر حسب صلاح وکیل الدوله و مختار الدوله عهده حکومت پنجاب برنجیت سنگ مهاراجه ورتبه امین قوانین اسلام برای مولوی عزیز الدین طبیب لاهوری عنایت شد و درمتن فرمان مقرری مذکور دو یکی از سطور تام و قلیل الدوله خوانده میشود(۱).
اما سردار رحمت الله خان وزیر اعظم و نواب مظفر خان ازین انتخاب مکدر شدند و نمی خواستند که رنجیت سنگ اقتدار یا بد و اگر از حق نگزریم نسبت نظریات زمانشاه ووكيل الدوله ومختار الدوله مشاهدات وزیر اعظم و نواب مظفر خان رکن الدوله تاحدی قابل دقت بود چنانچه از باعث همان کدورت بود که نواب مظفر خان ورنجیت سنگ پس از انقراض سلطنت اول اعلیحضرت شاه شجاع الملك در ز نصرام یکدیگر برآمدند . ویقینا که ارتقا و شهرت رنجیت سنگ برای یکسره ساختن کارهند و پنجاب بضرر تمام کرد و میتوان گفت اگر وضع عناد بین راجگان سکهان دوام میداشت با آنکه ضررهای دیگر تولید میکرد مگر دست تجاوز دیگران تا وقتی در کشور هند دراز نمی شد .

(۱) ابیات ذیل نمونه کلام فقیر عزیز الدین امین قوانین اسلام درلا هور است :
چون سایه دوخت ندارد جهان قرار ای دل اگر نگاه نمائی به اعتبار
در عالم خیال ترا اضطراب چیست در کارهای خویش چونداری تو اختیار
بگذار کار خود بخدا وتد کار خویش خود را به پرورندۀ خود هم ز دل سپار


(٢٢٥)

در همه حال وکیل الدوله اغلب بانتظام امور بلاد و محال بسر میبرد و در سال انقراض سلطنت
زمانشاه در لاهور ورهتاس و راولپندی اقامت داشت و در مواقع اقامت او همدرین سال
١٢١٧ ه ق در اوقات سلطنت اول اعلیحضرت محمود شاه در ایامی که شهزاده کامران وسر دار
فتح خان بارکزائی از طرف دولت محمود شاهی علیه شهزاده شجاع الملک در پشاور اعزام
شدند . ارکان سلطنت محمود شاهی نظر باختلالی که از هر طرف احساس میکردند از باعث
احتیاط و استقرار سلطنت میخواستند زودتر بمردان متنفذ ومقتدر در تماس باشند و بعنوان
رجال پیامنامه های متواتره میفرستادند و از آنجمله است نامه مطول و با عبارت بسیار مطنطنی
که بعنوان وکیل الدوله در راولپندی بغرض امتناع شهزاده شجاع الملک از اقدامات او فرستاده اند
و سیاست های زمانداران سلطنت اعلیحضرت محمود شاه درانی را باثبات میرساند، در وقت
نزول اجلال اعلیحضرت زمانشاه معزول در دفعه اول بر اولپندی و رهتاس درین وقتی که از سلطنت
معزول شد و پس از عرصه یکنیم سال قید نظزان کابل برخاست برای انتظام دارائی شخصی خود
و کسب شرف زیارات سرهند شریف سپس بآنجا قیام ورزید سردار عام خان وکیل الدوله رنجیت
سنگ را از حسن عنایت زمانشاه و خود باو آورده او را در حضور زمانشاه معزول احضار فرمود .
و شخصی که در ان حال در انتظام معاملات آنجا بعد از خلع سلطنت اول اعلیحضرت شاه شجاع
الملک وساطت خوبی بعمل آورد همین مرد بود . در وقت سلطنت اول اعلیحضرت شاه شجاع
الملک بلحاظیکه برادر سکه زمانشاه بود حسن موافقت کرد چنانچه فرمانی که در ماه اول
سلطنت اول اعلیحضرت شاه شجاع الملک بنام برادر کهتر وکیل الدوله در کابل اصدار
بخشیده است تمام تکالیف را از دوش سردار امیرخان رفع نموده است و در دفعه ثانی سلطنت
اعلیحضرت محمود شاه نیز در امور سلطنت دخالت داشت اما چون وضع ضمیمضا د و افکار دیگر
رونما شده بود از معاملات رسمی کنار گرفت و از ظهور بعض حرکات شخصیت های عاقبت
اندیش بانزوایر دازی متوجه شدند اما باز هم بغرض عقب راندن حریفان در بعض جنگ ها اشتغال
داشت چنانچه در صفحه (٤١) عروج بارکزائی ادوارد الایسس بپرس علیه وزیر فتح خان
از وی نام میبرد اما سهوی که بعمل آورده است اینکه :
وکیل الدوله را بنام علم خان سیف الدوله یاد مینماید مگر سطور
(١٤-١٥-١٦) صفحه (٤٧) کتاب عروج بارکزائی طبع کابل بافتخار وکیل الدوله می افزاید.
در اواخر که دانست اعلیحضرت محمود شاه بطرفداران حقیقی زمانشاه حسن نظر ندارد
از حواشی دربار کنار گرفت و در جواب يك پیام اعلیحضرت ممدوح که او میخواست در ارکان
سلطنت خودش بار دیگرد عوت نماید و فرمان استقرار بخشد دوبیت حضرت حافظ را با چند
سطری نگاشته بدست قاصد بدو باز فرستاد:

بطهارت گذر ان منزل پیری و مکن خلعت شیب به تشریف شباب آلوده
پاک و صافی شو و از چاه طبیعت بدر آی که صفائی ندهد آب تراب آلوده

و قراریکه خودش در یادداشت های خویش می نویسد گوید:
«بجواب پادشاه در دران محمود که از بخت نامحمود و طالع نا مسعودش»


(٢٢٦)

«فتنه دراقلیم خراسان بر پا است از روی ظاهر داری مو سفیدی خود را عذر»
«نهاده و از توحل جستن ببارگاهش اباورزیدم و این نوشته فرستادم که من»
«موسفیدم و خدمت هنگام جوانی نمی توانم بجا آورم مناصب ومواجب »
«موافق حال که از سالیان برمن مقرر بود خدمت میتوانستم اگر جایگیرداشتم»
«جهانگیری میکردم و پیش بندگان حضرت سلطان آبرو داشتم وکس را برمن»
«و ازمن به کس منت نمی بود و بعد ازین اگر صدر نشینم مصدر خدمت نیم»
«وتد بیر م بادبار خواهد کشید واگر از دولت ابدمدت حضرت بندگان»
«سلطان لا ز ال بر هانه چیزی بستانم وتی باسایش در دهم چون قوت»
« شمشیر آلیزوبرداشتن خنجر ستیزدر بروی حریف دشمن ندارم بجز آنکه از»
«آبرو در گذرم چارهٔ دیگر ندارم(۱)»
(۱) درمورد یاداشت فوق چیزی که حقیقسرا باثبات میرساند همانا پیام استد عا نامهٔ
شهزاده کامران وفتح خان وزیراست که درصفحات(٢٠٣-٢٠٤) این کتاب درج شده است.
چنانچه درهمان سال ١٢١٧ سردار محمد کلان خان فرزندش راازد ارا لسلطنه کا بل بسوی
قندهارهمراه داشته بر تبهٔ امین الو جوهات وعمد خاصهٔ در باروقللمراقاسی او را با خود
گرفته بجر داری واستيفاء ممالك قندهار وحاکم عمومی مالیات و ادارهٔ دربار آنجا ا فتخار
بخشیدند وحقائق ازمتن فرمان شهز اده کامران (درج این کتاب ) برمی آید .وفرا و یکه
از تبا دلهٔ مکاتیب سیاسی آنعصر مفهوم میگرددموصوف مانندپدرخویش سردارعبدالله خان
با آنکه پس ازسلطان عصر اقتدا رفرمان روائی داشت وضع عاطفه ورحم اوبزهدگان ثا بت بود
ودرحفا ظت ناموس سلطنت د رانی وپرد اخت حقوق اشخا ص سعی می ورزید وبسی کسان
ستمدیده ومایوس ازوی استعانت میجستند وخاصهٔ درحفا ظت ورعایت نو یسندگان مردم
افغان وفارسی این پدروپسر بسیار کوشیدند.
در او اخرعمر دروقت تسلط سردارمحمدعظیم خان وسردار حبیب الله خان وسردار دوست محمد خان
(١) کلمات بین ناخنک ها در میان بسیارعبارات دیگر ارقام یافته است اما مضامین دیگر آن
قابل تذکار تاریخ نیست و این عبارتی است که درهنگام ضعف وپیری ومریضی خویش طور
یاد داشت ارقام نموده وما درضمن سوانح بسیارمختصر او اشارت کرده ایم .
نوت : سردار امیر محمدخان ایشيك اقاسی [بن سردارشاه محمد خان بن سردار پیر محمد خان
بن سردار پاینده خان مجدزائی]حاکم غزنین دراوائل سلطنت امانیمذ کور بلحاظیکه دایر
سلطان زوجهٔ او دخترسردارفقیر محمدخان بن سردار محمدعمرخان بن سردارمحمد کلان خان
امین الوجوهات بن سردارعلومخان وکیل الدوله بود متصل مرقد ایشان در خواجه بلغار غزنین
عمارت لنگر خانه وصفهٔ نشیمن و آبشارترتیب داد چنانچه در سال قبل عمارت آنجا ازطرف
شاروال غزنین بشكل کافی عصری مجدداً عمارت یافته است . ونا گفته نگذاریم که سردار
امیرمحمدخان ايشيك اقاسى ازطرف مادرابن بی بی جان بنت سردارسلطان محمدخان مجد دزائی
بن سردار پاینده خان است ومحمدعثمان خان امیرحال مقبرطهران ولدسردارامیر محمدخان اند.


فرمان زمان شاه درانی (متعلق مضمون سوانح وکیل الدوله میر بویا) کتاب ایرج الزمان

[seal]

انکه سلاله دودمان دولت و اقبال غنچه خاندانی ابهت و اجلال فرزند ارشد
ارجمند عا دت دستور نامدار و سلطان حضور رابطاف ما بو بروث ما نه سردار کشمیتان

که در اینوقت عالیجاه رفیع جایگاه حشمت و شوکت دستگاه امیر الامراء العظام اسوه بکبر[ا]
[و] الفخام رکن رکین سلطنتہ القاهر [ILL] مستحق الطاف لایق العنایه والاحسان علم خان درانی با بو[؟]

وکیل الدوله سرکار برهانشهر [بعرض؟] اشرف رسانید که مدت چهل سال از قرار بالغانده تبیضه
[ILL] با جوی و باین جو و الخ موضع یوسف خلی و قطعه زمین ملکه با غبانان زا[؟]م خان محمد شتیدان
[بنا؟]
جهت بکان نثار الله بهانه در دست و تصرف والد و برادران او بود که تصرف نمود ند کو[؟]
مضروب و بگلی و حضرو خبره مسکنه با غبانان در خصوص یک و نیم مذکور دعوا نموده شرع انور ب[؟]
از قرار حکم شرع انور انار اخم[؟] و مجاب کرده بخط مهر قاضی میر ابوالفتح انور در دست دارند انچه [؟]
اشرف استنهای صادر رقم مبارک [؟] در جه بر آن امروز تحریر نمودی که باید انفرزند بره[؟]
مرا در عارض قدغن نماید که از قرار دعایقی او جای انها انفصال یافته است و صورت حال را
در دست دارد چنان قرار معمول و کلیه زیر و شته [؟] در زمانحه[؟] نماید و یک قطعه زمین ملکه برادران عارض
عرض و رجوع نه کشته مزاجه متعرض کسان در جایجات او نشوند در اباب قدغن نهم دانسته درینباب
شهر انه شهر شعبان المعظم ۱۲۱۳


پر اهمیت سر اداره.
چون این فرمان تحت در ۱ ن اسال معکوسه در کتاب در الازمان اختراع با مقهور طبع رسیـت آثار تاریخ این ورق
و اثر یادگارهای دو سال اعقاب ورقه بروالا جلال وزیر اعظم مبرور امین است که در اوایل نگار مدیادگار مانده است .
فرمان سردار رحمت الله خان وزیر اعظم که بر حسب فـرمـود اعلیحضرت و با خط و مهر خود نبشته و شایع کرده است

حسب الحکم اشرف
حکم بشمشیر کنند پاره زمین کا، میرزا افغان ابا کابل چندبار
نظار ها میمیدهم هم بروز که در روش شماره هر نگاه مویش کنم چندبار
و کیدرو دیدگاه پرشرف برین نگارند که روزی بخوشی ابا دودم مچندبار
که در جمع افغان ها نشسته و کامر را به خط است نیا خو به دانان مچندبار
محب دارا جابری انه بمه زما بر حصلاسی برخون معصوم خو به مچندبار
در حقش با یک قطره خـون یـا ماسوائے او در حرمت مچندبار
از دعوا به ر تبار چلان که دویند در طه راه با هر مچندبار


(۲۲۷)

در دارالسلطنه کابل از گذر دیوان بیگی منزل نشیمن خود بلحاظی که در نزدیکی بالا حصار واقع است
بر خاسته در محل بینی بادام میدان که از جایگر های او بود چند وقت اقامت جست و چون
اوقات اخیر عمر او بود بتاریخ (۲۷) جمادی الثانی سال ۱٢٤۲ هـ ق بعمر هشتاد و پنج سالگی
ازین جهان در گذشت جنازه مرحوم بر حسب وصیت خودش بر پشت پیل حمل شده در غزنین در جوار
زیارت خواجه ابو بکر بلغاری قدس سره در پهلوی قبر پدرش سردار عبد الله خان وکیل الدوله مدفون شد.

القاب مذکور در پیشانی فرمانها ومکاتیب معلوم میشود. دروقت عهدة ایشیک اقا سی با شی
سجع مهرش این بود:
بعالم از عنایات الهی علم شد خادم تیمورشاهی
و این بیت اصلا از قضا خاتم سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه تقلبد وتحریف شده است مثلا:
علم شد از عنایات الهی بعالم دولت تیمورشاهی

در وقت عهدة وکیل الدوله سجع مهرش این بود:
به تیمورشاه چو الطاف کریم است علم از خانه زادان قدیم است

و سپس سجع مهر خود را باین بیت آراست:
بحق سورۀ یاسین ورحمن علم شد در جهان از فضل سبحان
در وقت سلطنت اعلیحضرت محمود شاه سجع مهرش این بود :
نشان طالع بیدار و بخت مسعود است که در جهان علم از دل غلام محمود است
و این سجع نیز تقلید فص خاتم سلطنتی محمود شاه نقر شده است مثلا :
چو بر گزیده سبحان و ظل معبود است فراز مسند شاهی مقام محمود است

در ارغستان قندهار در حصه جل ما کو درقریه اعل که مردم اتغبار (اپل) یاد می کنند بنام
کاریز علم وقلعة علم طوریکه خودش نام گذاشته است تا حال مشهور است چنانچه بعض اولادۀ
محمد کلان خان امین الوجوهات و کریم خان پسران او تا حال هم در انجا اقامت دارند و کاریز آروغ نیز
جزو خالصه او بود. پسر بزرگ و نامور او سردار محمد کلان خان عضد دربار و امین الوجوهات است.

ولد اکبر و نامور سردار محمد کلان خان سردار محمد عمر خان (عمر) مباشر مالیات و نائب سردار محمد
افضل خان در وقت حکومت تخته پل بود و سپس عهدۀ نائب الحکومتی بلخ سر افراز شد و دوران
حکومت او به عصر امیر کبیر دوست محمد خان و امیر محمد افضل خان وشیر علی خان سپری شده و سردار فقیر
محمد خان و لد سردار محمد عمر خان است چنانچه نواب بی نظیر سلطان زوجه ایشیک اقاسی شیر دل خان
لوی ناب ما در سرور سلطان بیگم سراج الخواتین علیا حضرت مادر اعلیحضرت امان الله خان پادشاه
مخلوع افغانستان دختر سردار محمد عمر خان عمر است .
این بیت سجع مهر مرحوم است :
یافته از آتش دوزخ گذر از شرف نام محمد عمر


(۲۲۸)
قطعهٔ تاریخی که در لاهور بمناسبت ترسیم عکس وکیل الدوله انشاد شده است:
جهاندار جمجاه گیتی گشای شهنشاه خاقان گردون حشم
زمانشاه آفاق دوران مدار که دریای عدل است وموج کرم
ببازو چورستم بحشمت سکندر بهیبت چودارا بشوکت چوجم
بلاهور بخشید شایستگی برانداخت کاخ جفا وستم
زمام عدالت سپردی زخویش یکی را بکف چون محمد علم
که اوهست رونق ده مسلمین بعدل وبا نصاف وجود وکرم
وکیل امیر است و روشنضمیر وحیدزمان است و صدرهمم
به تاریخ ازرشحه کلک ذکا
بدرکرده آب و چمن شد رقم
ه ق ۱۲۱۱
قطعات تاریخ وفات او
از جمادا الثانیه در بیست و هفت دوصدوچهل بودو دوازدههزار
رفت ازین دنیای فانی چون علم (جان برعلیین اعلی بر قرار)
١٢٤٢ ق ه
***
دریغ از بیداد دست اجل که دائم کشدخانه ها را خراب
درستی مجو دهر کژحور او بسی شیشه بشکست همچون حباب
چوشمع سحر رفت از بزم وای محمدعلمخان عالی جناب
علم شد زدیوان بیگی که بود یکی مصرع لایق انتخاب
چو بحر سخا بود آن کان جود گهردرمحیط کرم شد حساب
بدوران شاهان گردون حشم امیر امیران دولت خطاب
درآفاق دانش چو مهر سپهر شهنشاه جمجاه گردون قبا ب
زعمرش چو بگذشت هشتادوپنج بملک بقا بردرخشش شتا ب
سپرد تن درخواجه بلغار شد کزان عارف حق شودفیض یاب
عزیزان بویلدی از فرقتش بگشتنددر آتش غم کباب
چو(افغان)ماکردسال وفات سوال ازدل زار پراضطراب
بگفتاکه (مغرب) بیابدشناخت
١٢٤٢
غروب علم را که بودآفتاب
جملهٔ (ره بهشت کشود) نیز مطابق تاریخ وفات است.


در بارہ من چون کرم لم یزلی شد القاب زشاہم بجہان شاہ ولی شد

یکیجی خان فولادزائی ملقب بہ (شاہ ولی)
وزیر اعظم عصر سلطنت احمد شاہ کبیر

(۹) برادران اشرف الوزراء سردار شاہ ولیخان (۱۹) برادرزادہ اشرف الوزراء کہ در جنگ پانی پت بشہادت رسید.
(۲-۳-۴-۵) داشت نجواہا اشرف الوزراء اعظام شد اند (۲) فرزند اول وزیر و مد اعدار سلطنت موصوف کہ بسیہ رتبه اعتادالادوله نایل گردید.
(۶) اعتماد الدوله و اشرف الوزراء عہد سلطنت شاه درشاه شجاع الملک
(۷) نظام الملک عہد سلطنت شاہ شجاع الملک از انی مصلح جنگش میگذر (۸) فضل ایز د، الطاف احمد

و قاب می میگذش نمیگنجد با فزود، انگار ہش دانش، و عہد علی است
کل محو خلف شاہ ولی است

(۲۳) سردار علی محدن اعد فتمایل در وقت سلطنت امیر دوست محمدخان دکوهبکر فراه و هماوه او موستان را
وحیی نواب غلام محمد خان ریس گوجه جر شینوکان میگوشتیر، طبع این تصرف داشت و بعد از ان
در حیطه تصرف سردار عنایت اللہ خان در و زائی آمد و پس از قرار دادی ضبط حکومت گردید

(۱۸) بیعت الما، اللہ در بادشاه قزلباش

(۳۶) نزده حاجی رحمت الله خان فولاد زائی
(۳۷) زوجه امیر احمدخان فولادزائی عقید وکیل الدولہ
(۳۸) زوجه سردار فقیر محمد خان عقید وکیل الدولہ

نظام الملک مدعى عمر
(۳۵) نواب عطامحمدخان والی کشمیرا بعهد سلطنتاه شجاع الملک مسیح جبرائے
عطامحمد محمد با تو عطا محمدے
بیت دیگر از جان ہے کہ میران در باره قصر سردار مهد عظیم خان بارگزاه
به واسطہ محمد شاہی خطاب شد و بوه :
عطائی محمد، زماہر و ہ باغی کجمی فرستاده

با یکه ثواب عطا محمدخان در خیر میر دار عطا اللہ خان در دزائی نشید شده و بعد از قرار سردار مدد زانی ضبط حکومت گردید

محمدعثمان خان بن عبدالحمیدخان مرد زاہد، و دتقوی شهرت عام داشت و مرقدش در متقاین روز و شرقی ارگ مبارک در میان چاونی
عسکری که آنوقت حصن باغ ایشان بود واقع شده است

(۳۱-۳۲) وازه آن چار نفر علم نورد انیچنین بنجر آورده بود : ( لشکر خد آکہ ما در حسین مهرام »
( عثمان پہر و ڈا با سید بہرام »

شجرہ فوق از رورای قرات و مقاصاحب شجرہ نظر فریدالدی در مصلح
توفیق خان ثانی فرزند
رستم قوفل زائی فرزند فیاض محمد
شدید مین فرزند نواب سیت الدینی
بجو کہ دربالا منکشف است
فرزندانی نظام الملک کے
[ILL] از روی شجره كبير
نوم دیده بود و در شجرہ کبیر
[ILL]


(۲۲۹)

بر رأی وزیران رو شنضمیر
شود کار شاهان کفایت پذیر

مختارالدوله

در قطار وزراء ذیشان شاه زمان شخصی را با این القاب بزرگ اشرف الوزرا ومختارالدوله میگان میشناسیم واينك در محل مناسب که مختصر تذکاری از وزراء اعلیحضرت ممدوح در میان می آید از ذکر احوال مختار الدوله صفحاتی چند بیادگار میگذاریم : سومین فرزند فر زانه اشرف الوزرا سردارشاه ولیخان بامیزان قوفلز ائی شیر محمدخان است. موصوف حافظ قرآن مجید و شخص عا لم ومتدین و در دوران حیات پدر یعنی دوعصر سلطنت احمد شاه غازی از انکه سن او مقتضی کار های خطیر دولت نبود بکدام رتبۀ جليله احراز موقع نکردوتنها از اخلاف اشرف الوزرا.شاه ولیخان دوست محمد خان پسر اکبرش دو فتح مشهور مکدا فتح تابی کشمیر نظر بفعالیت ودلیری او که در آوردن راجه جمووشاهرخ نزد اقوام آنها بطور گروگان رفته بودوکاسان مذکوررا برای انجام خدمت حضوراعلیحضرت احمدشاه درانی فرستاده بود بلقب اعتمادالد و له افتخار حاصل کرد اما سائر برادرانش بشمول شیر محمد خان تا مادام حیات احمد شاه غازی ودوام وزارت شاه ولیخان بجز خدمات تشریفاتی حضور بکدام رتبه ومنصب جليله احراز موقع نکردند.

در سال ۱۱۸۶هـ ق بعد ازوفات اعلیحضرت احمد شاه بابا وز یر شـا ه و لیخان برای استحکام واستقرار سلطنت شهزاده سلیمان ازلحاظ نواب بلقیس بیگم دختر خود که زوجه شهزاده سلیمان بود بمنظور سلطنت شهز اده دوست محمد خان اعتمادالدوله و سر دار نصرالله خان وسردار آزاد خان پسران خودرادر نواح قريب قندهار بغرض استمداد از اقوام غلزائی فرستاد واز انجمله سردارشیر محمد خان را در بلوچستان نزد نصیرخان بلوچ اعزام داشت. چون خودش با سه فرزند و دوخواهر زاده اش در دشت بکوا بقتل ر سیدند سردار شیر محمد خان از بیم جان در بلوچسنان نزد نصیر خان مذکور در مدت شش ماه تو قف ورزید . اعلیحضرت تیمور شا ه که هنوز در قندهار اقامت د اشت چون شخص وزیرشاه ولیخان وفرزندانش بقتل رسید ند ازاقامت سر دا رشیر محمد خان در بلوچستان خوف میکرد تا بهمدستی نصیر خان بلوچ ازحیث انتقام خون پدرش که مباد ا مصدر فتنه و فساد بشو د بناءً بعنوان نصیر خان بلوچ فرمان فرستاد تا سر دار شیر محمد خان را در قندها باخود بیاورد چون شخص نصیر خان که آینده را خطر ناك ا حسا س میکرد از باعث آنکه مبادا شیر محمد خان مانند برادران او بقتل برسد فر ستادن اورا در اقندهار دور ازمروت اسلامی وبعید از ننگ وغیرت افغانی دانسته ولی کدام جوا ب قناعت بخش نیز ننوشت.

پس از انکه اعلیحضرت تیمورشاه عازم کابل شد از قند هار بغی سر دار عبدالخالق خان ظهور کردوبرادرش شهزاده همایون فرزند ۱۱ ساله اعلیحضرت تیمور شاه رادرمحبس فر ستا د وخودبنائب الحکومتی قند هار پر داخت ، وقتی که سردار عبدالخالق خان سد و زا ئی


(۲۳۰)
در دشت شیخ آباد دستگیر شد دوروز بعد سردار شیر محمد خان به مشورت نصیرخان بلوچ
که مرد خیر خواه وحق اندیش بود راه قندهار بر گرفت حین وصول برادر عبدالخالق خان را
در محبس فرستاده و شهزاده همایون را از قید بدر آورده وایس بحکومت قندهار بر قرار ساخت .
چون تمام سرداران قندهار از دولت تیمورشاهی نظر به پرو پا گند سردار عبدالخالق خان
روگردان شده بودند طرفداری سردار شیر محمد خان را در مورد شهزاده همایون محبوس
ودستگیر کردن برادر سردار عبد الخالق خان که شو نرا موقتاً نائب الحکومه قرار داده بود
خیلی مؤثر پنداشتند یعنی پس از مغلوب و دستگیر کردن برادر سردارعبد الخالق خان
و بر قرار داشتن شهزاده هما یون (١٦ سا له ) د ر شهر قند ها ر شاد یانه فتح
بنام اعلیحضرت تیمورشاه بنو ازش در آورده وضماً عریضه ای مشتمل براظهار مطلب خویش
چنانچه در حال مسافرت و مقهوریت خدمتی بانجام رسا نیده بود توأم با رضائیت نامة
شهزاده هما یون حضور اعلیحضرت تیمور شاه در کابل تقدیم نمود .وچون حقایق ماجرا
از متن هردو معروضه به سمع اعلیحضرت تیمور شاه موثرو اقع شد از چنین صدا قتش
که اعلیحضرت تیمورشاه ازان این تو قع را نداشت در جه قبو ل حا صل کرد
وجرائم اورا عفو فرمود وقلاغ وقصباتی که در آوان قتل پد رش وزیر شاه ولیخان از ید
تصرف خاندان وزیر بدر شده بود پاداش اطاعت واخلاص شعاری سردار شیرمحمد خان مجدداً
بحيطة تصر ف اوشان در آمد خصوصاً املاکی را که اعلیحضرت احمدشاه کبیر برای اشر ف
الوز راء شاه ولیخان در نواحی قریب کا بل بخشیده بود تصاحب کردند. سردار شیرمحمدخان
که در قندهار لشکری باخود فراهم کرده بود در اینجا اعلیحضرت تیمورشاه او را با اعزاز کامل
در کابل بخواست اما حین اقامت در کابل چون از واقعه قتل پدر و برادرانش خطرات انتقام
احساس میشد اعلیحضرت تیمورشاه بکدام رتبه ورسمیتی اورا سرافرازی نه بخشید و سردار
شیر محمدخان به محض آنکه حکومت از خطاهای خاندانش در گذشت و به حبس اورا با برادرانش راجع
نساخت و علاوتاً يك قسمت جایدا د پدرش را برایشان بخشید به همان قناعت کردند .
و از حوالی دربار تیمور شاهی بر کنار وبلکه د رقید نظر او لياء اقتدار می بودند
و معاشات نسبی که از عصر اعلیحضرت احمدشاه کبیر برای افراد خاندانهای شاهی مقرر بود
ا علیحضر ت تیمور شاه همه را منظور داشت ا ما معاش نسبی خاندان شاه ولیخا ن
وزیر را نپرداخت.
بقول سیدظهور الحسن مو سوی مصنف تاریخ افاغنه سردار شیر محمد خان در ۲۲ سا ل
سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه در کابل درحال فقروغربت و گوشه گیری بسر می برد و از طرف
ا علیحضرت تیمورشاه مورد کدام لطف ونوازش خاص خسروانه واقع نشد در سال ١٢٠٧هـ ق
که اعلیحضر ت زمانشاه براریکه سلطنتی تکیه زد سردار شیرمحمدخان که شخص عالم
و حا فظ قر آن مجید و نہایت بیغر ضانه در آنوقت عمر گذرانیده بود وکدام قصوری در برابر
حکومت نداشت [اماسهوی که از جانب پدرش اشرف الوزراً شاه ولیخان بظهور آمد به کیفر کردار
خو درسید و باین فرز ند ش کدام تعلقی نداشت وعلا وتاً چندتن از اشخاص درانی و غیر درانی


(۲۳۱)

که مصاحب افعال پسندیده بنظر بر نمی آمدند اعلیحضرت زمان شاه با آنکه در سال جلوس
بیش از (۲۲) سال عمر نداشت اما فهم و ذکای او در امور اداری سلطنت خیلی بلند بود
و از ناعاقبت اندیشی های زمان پدرش عبرت گرفته و در ایام جشن سلطانی که بمناسبت جلوس او
در دار السلطنه کابل در قصور بالا حصار از جانب کارپردازان دولت رونق افروزی یافته بود
حافظ شیر محمد خان را در قطار وزراء سرافراز ساخت و بطور موروث لقب اشرف الوزارء برایش
اعطا کرد و اعلیحضرت زمان شاه که سلطنت بسیار پر عظمتی را بنا گذاشت برای سردار
شیر محمد خان لقب مختار الدوله نیز اعطا کرد و از پنج نفر شخصیت بزرگی که القاب سلطنتی
حاصل کرده بودند یکی همین ذات مختار الدوله بود اما يك سهوی که صاحب تاریخ سلطانی
کرده است باید تصحیح شود مثلاً گوید: حافظ شیر محمد خان بعد از اخذ رتبه وزارت به خانی
کل طوایف درانی سرافراز شد هیچ حقیقت ندارد زیرا اسنادی که بدست است و معلومات
مستندی هم که از صفحات تاریخ بدست می آید سلاطین درانی ریاست قوم را هرگز به شخص سوای
قومش نمیداد یعنی اگر حافظ شیر محمد خان سمت خانی قوم بامی زائی عشیرهٔ خود را داشت
جای اشتباه نیست اما لفظ خانی کل طوایف درانی اغراق است در همه حال چون شیر محمد خان
حافظ قرآن مجید بود در همه جا بلفظ حافظ یاد شده است اما اعلیحضرت زمانشاه به
شخصیت های بزرگ طایفهٔ درانی در روز جشن سلطانی که بمنا سبت جلوس او و لقب بخشی
ارکان سلطنت در بالاحصار کابل ترتیب یافته بود القاب سلطنتی وعنوان سرداری وسردار
سرداران به وزراء خود بخشید مگر سردار شیر محمد خان از باعت حفظ قرآن پاك بهمان نام
اشتهار یافت نام اشرف الوزراء را از سبب وراثت نام پدر که سلاطین درانی عنوان يك شخص
متوفا را بجز فرزندش به شخص دیگر نسبت نمی فرمودند چنانچه از آغاز تا انجام سلطنت
تیمورشاه احدی را بنام اشرف الوزراء رسمیت نداد زیرا عنوان مذکور مخصوص و موروث
وبلکه یگانه باعث کدورت سردار شیر محمد خان در عصر محمود شاه درانی باسر دار فتح خان
بارکزائی این بود که عنوان شاه ولیخان وزیر و حافظ شیر محمد خان پسرش را بفتحاً غصب کرده بود
زیرا بقرار قانون آنوقت عین صلاحیت يك نفر صاحب منصب بدیگر پرداخته میشد اما بلفظی
كه يك شخص شهرت ورسمیت پیدا میکرد دیگری از ان حق استفاده نداشت .
گزارش مختارالدوله از جلوس زمان شاه (۱۲۰۷ هـ ق) الی سال وفاتش چیتین آغاز وانجام
می کند: مختارالدوله در سال ۱۲۰۸ هـ ق که برادران نصیر خان بلوچ شهزاده همایون را علیه
زمانشاه تحریک میکردند زما نشاه چون از بی کفایتی صاحب منصبان دیگر که در دفعه اول علیه
شهزاده همایون فرستاده بود مکدر شده ولازم دانست تا یکنفر خیر اندیش و شخصیکه از راه مصالحت
تواند معامله را انجام دهد بفرستد حافظ شیر محمد خان مختارالدوله ازانکه با شهزاده همایون
در آغاز سلطنت تیمورشاهی (۲۲ سال قبل ازین واقعه) دست معاونت داده و او را
از محبس برآورده بکرسی حکومت بنشانده بود میتواند که امروز از راه شفقت ومرافت شهزاده
را از راه صلح بآمدن کابل راضی نماید .
مختارالدوله حسب الامر زمانشاه باراول از دارالسلطنهٔ کابل بدین عزم بالجزم سینه خداداد
فو شنجی را با خود همراه داشته راه بلوچستان برگرفت و پس از وصول همدرا نجا شهزاده


(۲۳۲)

همایون را مطیع ساخته بسوی قندهار باخود آوردو بالاخر بآوردن شهزاده بسوی کابل ناکام وصداقت مختار الدوله ظاهر شد که یگانه طرفدار سلطنت ز ما نشاه است (۱).
بعد از سفر پشاور در اواخر سال ۱۲۰۸ اعليحضرت زمانشاه بغرض دفع شهز اده همایون و فرونشاندن شورش و اختلال خانگی بازماندگان نصیر خان بلوچ چون مختار الدوله با خاندان ایشان معرفت درینه داشت از قندهار با لشکر عازم بلوچستان شد و حین وصول محمود خان پسر نصیر خان را بمقام پدرش بحکومت محل آنجا برقرار ساخته واورا بغرض ادای احترام در کابل حضور اعلیحضرت زمانشاه آورد و پس از شرفیابی حضور و الطاف شاهانه امر رخصت محمود خان را بطرف وطنش حاصل کرد . با آنکه وزراء اعلیحضرت زمانشاه غالبا در اسفار شهریار مبرور همرکاب شاه میبودند ولی در سال ۱۲۱۱ هق که اعلیحضرت شاهنشاه عازم هندوستان شده مختار الدوله در راس بیست هزار لشکر قرار گرفت و از گذرگاه اتك در گذشته از راه حسن ابدال و راولپندی ورهتاس بساحل دریای جیلم برسید پس از عبور دریای جیلم وجناب از طریق گجرات واله و ایمن آباد از قرب لاهور در گذشت و اولین قواء زمانشاهی که در سال ۱۲۱۱ هـ ق وارد لاهور شد همان بیست هزار لشکری بود که بفرماندهی مختار الدوله تعیین شده بود مختار الدوله کلید قلعه لاهور را از دست میا نشاه چرا غ صاحب که اهل هنود و او سیر ده بودند تسلیم گرفت و حسب الامر زمانشاه در شهر لاهور جشن سلطانی بر پا کرد و چون اعلیحضرت زمانشاه بقصد سرزنش شاهزاده محمود از لاهور بکابل و ازینجا به قندهار و بالاخره بهرات مراجعت کرد. مختار الدوله نیز همراه ذات شهنشاه بود چنانچه بعد از فرار شهزاده محمود از هرات مختار الدوله بتعاقبش فرستاده شد اما بدون آنکه شهزاده محمود مفرور را بدست آرد واپس به شهر هرات برگشت .
در ماه محرم سال ۱۲۱۲ هق که آقا محمد خان قاجار ایرانی بقتل رسید اعلیحضرت زما نشاه درانی در سال اقامت بشهر هرات موقع را مغتنم شمرده مختارالدوله را امر فرمود که نادر میرزا و عباس میرزا پسر و نوا د ه شاهر خشاه را که ایــشان از بیم آقا محمد قاجار از مشهد گریخته بحضور اعلیحضرت ما پناه آورده اند با خود برداشته در مشهد مقدس برده بمسند ایالت شان متمکن دارد . مختار الدوله هر دو تن شهزادگان افشاری را که اخلاص کیش و تابع سلاطین بافر و تمکین درانی بودند حسب الامر شهنشاه افغان رسانیده بر سریر حکمرانی آنجا متمکن ساخت و خود مراجعت کرد .
مختار الد وله تا انقراض سلطنت زمانشاه [۱۲۰۷] د ر کابینه عصر شهنشاه موصوف سرافراز و بر قرار بود و چون اعلیحضرت شهریار زمان اورا پس از عرصه ۲۲ سال گوشه نشینی به رتبۀ وزارت سرافرازی بخشیده بود و بر وی آن حقوق نسبی خاند انش را با فر اد ذکور وانات بخشیده بود و سردار عبدالحمید خان و گل محمد خان و حاجی میر احمد خان و سرد ار

[۱] مفصل احوال رفتن بلوچستان و آوردن شهزاده همایون و فریب کاری اشخاص دیگر در قسمت واقعات عصر زما نشاه درین کتاب نگارش یافته است اینجا چون سوانح مختار الدوله در نظر است از توضیحات بیشتر خودداری می کنیم .


(۲۳۳)

عبدالرحیم خان برادرانش را بعهده های رسمی پذیرفته بود مختار الدوله بحيث فرد اول
مشيرها را میزانی در ده سال سلطنت زمانشاه به بهترین فعالیت و صداقت خدمت کرد .
در عصر محمود شاه درانی چون فتح خان بارکزائی لقب اشرف الوزراه بر خود حاصل کرد
وگروه قزلباش از اثر سیاست ایرانی پرستی قوت یافته بودند مختارالدوله در قطار هواخواهان
دولت زمانشاه با آنکه به رتبه وزیر معاش او پرداخته میشد و در محافل سلطانی بمنز له یکنفر
وزیر مقرب الخاقان اخذ موقع میکرد و در تصاویب رسمی دربای فرمانها مهر او ثبت میشد اما
موقعی را که در عصر زمانشاه احراز کرده بود در دو سال سلطنت محمود شاه مانند سائر شخصیت های
بزرگ دولت زمانشاهی از دست داده و بلکه گمان میرفت پس از کم فرصت مقام خود را بکلی از
دست بدهد اما دولت محمود شاهی که آنقدر موقع آرام نیافت و وزراء و کار پردازان
دولت زمانشاه در دو سال سلطنت اول محمود شاه فی الجمله از قرار ماندند در واقعه خصمانه
شیعه کابل که در عصر سلطنت اول محمود شاه بظهور آمد چون سردار شیر محمد خان که قلباً از
طرفداران زمانشاه و شهزاده شجاع الملک بود قول میر واعظ رفتار کرده به باعث خلع سلطنت
محمود شاه و وزارت فتح خان مرد براء شیر تجر بك كزداء اهلوری مدیرانه کار میکرد که سیاستش
بخو بی تیجه می بریدند و در بدست آوردن مقام سلطنت شهزاده شجاع الملک که برادر عینی
زمانشاه بود مختارالدو له و چندین دیگر که در دست و انح هر یک صریح خواهد شد مردانه کوشیدند
يعنى يس از جلوس شهزاده شجاع الملک (۱۲۱۸هـ ق) بسرير سلطنت افغانستان مختار الدوله
مقام و منزلت خود را آنچه در عصر زمانشاه احراز کرده بود واپس بدست آورد و چون درد فعه اول
سلطنت شاه شجاع الملک شاه زمان معزول و مکفوف البصر منزلت مستشار سیاسی او را
داشت اکثر خوشبینان دولت زمانشاه در سلطنت اول شاه شجاع موقع گرفتند چنانچه در اول
جلوس شهزاده شجاع الملک مختار الدوله آنقدر رسوخ داشت و قتی که شاه محمود از
سلطنت معزول شد شاه شجاع میخواست بجای چشم زمانشاه او را از نعمت بینائی محروم سازد
ولی بابعازم اختارطاعت مخدار الموله از کور شدن چشم رهایی یافت و در الا حصار محبوس شد در اثناء
سفر اعلیحضرت شاه شجاع بصوب کشمير و پشاور حیثیت فرمانده بزرگ قشون را داشت و در اطفای
ثائرة شورش سردار عبد الله خان مخلص الدوله نائب الحکومه کشمیر مردانه کوشید و در اواخر
که نظر به تغییر سیاست اعلیحضرت شاه شجاع الملک بلحاظ تقرب محمد اکرم خان
امين الملک رشک یوحسد بر مختار الموله غالبی شد شهزاده قیصر پسر ارشد زمانشاه معزول را
علیه کاکایش شاه شجاع الملک با قوا بر انگیخت و بالاخر در یک جنگ خونین که بین
قوام طرفین در پشاور بوقوع پیوست سردار شیر محمد خان قزلبزاتی وحاجی میر احمد خان برادرش در
همان معر که بقتل رسیدند ولی قراری که تاریخ بصحت باثبات رسانید شاه و وزیر هر دو حق
بطرف و هم هر دو ملامت بودند . زیرا قدرتی که مختارالدوله در عزل سلطنت محمود شاه و
نصب شهزاده شجاع الملک بکار برد اعلیحضرت شاه شجاع از نیروی مختارالدو له خطراتی
احساس میکرد و خدمات او را فراموش کرده محمد اکرم خان بن حاجی کریمداد خان را رشد مید داد


(٢٣٤)

و مختار الدوله جز آنکه شهزاده قیصر را باغوایر انگیزاند چاره دیگر نداشت و نظریات سوء
طرفین (شاه ووزیر) آیندۀ بس خطرناک نشان داد چنانچه تفصیل این وقایع کتابی بنام
انقراض سلطنت درانی در کار دارد . و در ضمن سوانح نمی گنجد : سردار شیر محمد خان در
عصر سلطنت زمانشاه نقش مهر او (حافظ شیر محمد) حک شده بود و در عهد سلطنت
اعلیحضرت محمود شاه (صلوا علی محمد حافظ شیر محمد) نقش کرده بود. حافظ
عطا محمد خان والی کشمیر نیز وقتی مهر خودرا بسجع او مصوب و منقور گردانیده بود:
(صلوا علی محمد حافظ عطا محمد). پسران نامور او نواب غلام محمد خان و زیر مختار فتح جنگ شاه
ونواب عطا محمد خان و سردار جهانداد خان اند.

رهگژ وزیر فطانت پناه
مخلدشو دولت پادشاه

متعمدالدوله

سردار رحمت الله خان بن سردار فتح الله خان بن سردار هارون خان بن یوسف خان بن یعقوب خان بن
موسی خان بن کامران خان[شخصی که خاندان کامران خیل سدوزائی فوقلزائی باسم او منسوب شده
ودر سال ١٠٥٠ هـ ق دردهلی وفات یافته است.]
سردار فتح الله خان پدر سردار حمت الله خان [چنانچه در سلسلۀ آل پوپل و حکام درانی ملتان درین
کتاب پرداخته شده است با یکعده سرداران بسیار معزز سدوزائی در ملتان تشریف داشتند .
در اول سلطنت احمد شاه کبیر در ایالت ملتان و با لا خر بهمراهی اعلیحضرت احمد شاه غازی
وارد قندهار شد . در قندهار از حضور اعلیحضرت غازی احمد شاه کبیر بلقب [وفادار خان]
سرافراز و درزمرۀ اصحاب مجلس سلطانی محسوب گردید، در سال ١١٧٤ هـ ق که
اعلیحضرت احمد شاه غازی شهر قندهار را بنا گزاشت برای اقامت سردار فتح الله خان سدوزائی
کامران خیل قسمتی را بسمت جنوب شرق اشرف البلاد تعیین فرمود. در سال اخیر که اعلیحضرت
موصوف ازین جهان درگزشت سردار فتح الله خان در ملتان بود و در سال١١٨٩ هجری مصادف به سال
چهارم سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه از ملتان وارد دارالسلطنة کابل شد و واپس بلقب وفادار خان
و به ندیمی خاص حضور شهنشاهی اعزاز حاصل کرد . سردار فتح الله خان گاهی در قندهار و
گاهی در کابل و زمانی در ملتان میبود و در اواسط سلطنت زمانشاه در جلال آباد فوت شد
و در زیارت مهتر لمک لغمان مدفون گردید .
ز وی چهار پسر نامور بنامهای سردار رحمت الله خان و سردار محمد صدیق خان و سردار نصر الله خان و سردار
محمد خان بازماند.سردار رحمت الله خان علاوه بر قرب قومیت و خاندانی همسال و رفیق زمان شهزادگی
شهزاده محمد زمان بود و از آوان طفولیت الی دور شباب رفاقت وشفقت داشتند و طوریکه در چند
حصۀ دیگر تشریح کردیم سلاطین درانی القاب ورتبه واعزاز هریک را بطور موروث بفرزند
اکبر و منورش میداد واگر احیاناً فرزند یکی از امراء بجرمی متهم میشد و یا کدام بی کفایتی
از وی بظهور می آمد مقام ومنزلت پدر را لزوماً بفرزند دومش می بخشیدند.


بسم الله
شجره اسد خان

عطا خان
این هم را کاهی سلطان محمد خان نیز میگویند.
اما اصحتر عطا خان است و در این اواخر بمحمد
عظیم خان شهرت یافت است.
بدار خان
سنه ۱۰۰۵ هـ ق
در ملتان وفات یافته است.

خواجه خان
الله دادخان
کامران خان ، زعفران خان و بهادر خان
بعد از سلطان محمد داد خان بدنیا آمدند.

بهرام خان
ولایت خان
ماید خان
لشکر خان
یوسف خان
شیر محمدخان
نواب علیجان
بارع خان

شجاع خان
سماعیل خان
سنه ۱۱۷۲ هـ ق
والیان اسمی ملتان،
سنه ۱۸۱۸ ع
مستجاب خان
سرفراز خان
عبد الصمدخان
خدار داد خان
مرتضی خان
احمد یارخان
حق نواز خان
شاه بازخان
امیر یارخان
غلام خان در ایام شاه شجاع الملک
محمود خان
محمد شیرخان
مدیر خاص و امور پرور مصطفی رمانشاه ، شخص محبوب
مظفر خان من القادر و محمدخان بین الادهم بسلام
از ملتان و لیه دبار کابل حاضر شده و خلت انا
بیعت کردند و سردار فتح الله خان و پسرش سردار
رحمت الله خان بیقاداش بخبر رسانی سابقه برج
ترقی رسیدند .
غلام محمد خان
شجاع الدین خان
محمد خان
محمود خان
امیر یارخان
عبد الصمد خان
رحمت الله خان
غلام محمد خان
محمود خان
سرفراز خان
فضل الدین
عظیم الله خان
مدیر زراعت
تمت
شجره نامه سد و زایانی که در افغانسان هیتند
مطبعته دار السلطنه کابل مچاپ رسد


[BLANK PAGE]


اعلیحضرت زمانشاه در آوان سلطنت خود بنا بر محبت و قرابتی که با سردار رحمت الله خان
داشت صبیه او را برای برادر سکه خود شهزاده شجاع الملك به زنی بگرفت.
سردار رحمت الله خان در عهد تیمورشاه که عمرش بیش از ۱۸ سال نبود در جمله یساولان خاصه
و برتبه سریساول برقرار و باصطلاح امروز سر یاور حضور شاهنشاهی بشمار میرفت. در سال
جلوس اعلیحضرت زمانشاه ۱۲۰۷ هـ ق تازمانی که پدرش سردار فتح الله خان حیات داشت بهمان عهده
برقرار بود و پس از فوت پدرش در سال سوم سلطنت زمانشاه برتبه وزارت و وفادار بهادر
ملقب شد . در سال ۱۲۱۳هـ ق بمرتبه وزارت اعظم و لقب معتمدالدوله افتخار حاصل کرد وسجع
مهرش در سال مذکور چنین نقر شد:
چو فضل ایزد و لطف محمدی یار است
وزیر اعظم شاه زمان وفادار است
نگارنده در طرز تاریخ نویسی قدیم از چیزی که تنفر دارم اینکه اگر شخصی در امور کشت
و خون دخیل نمی بود یا هر مرتبه ای که بود از ذکر نامش انکار می ورزیدند چنانچه اگر
سردار رحمت الله خان به واقعه قتل سردار پاینده خان بارکزائی و چند تن دیگر دست نمیداشت
یقینا که وزیر اعظم سلطنت زمانشاه بدون معرفی در صحائف تاریخ از جهان میرفت و نتیجه
همان واقعه نامرضیه بود که نام و نشان وزیر اعظم را در سینه تاریخ محفوظ نگهداشت زیرا بجز
ذکر همان واقعه در صحایف دیگر ازین شخصیت آنقدر بحثی موجود نیست .
سردار رحمت الله خان وزیر اعظم با آنکه شهرت حربی نداشت و در امور اداری کشور به
شخصیت آن چون حقیقت معلوم است نباید تهمتی بست زیرا در واقعه اواخر سال
۱۲۱۳هـ ق اگر ادعای او حقیقتی داشته در فن استخبار سیاسی موفق بوده و اگر بر اثر اغراض نفس
کوشیده است بحدس و تخمین نباید حرف زد ، در همه حال طوریکه گفته شد قرب قومیت و اعزاز
خاندانی و موروث دستگاه پدر در فاقت او با زمانشاه او را بمرتبه بزرگی رسانید . سردار پاینده خان
بارکزائی بن حاجی جمال خان که رقابت او با سائر سرداران و وزراء تیمورشاه احساس میشد
همچنان به سردار رحمت الله خان معتمدالدوله و وفادار بهادر علی السویه نقار خاطر داشت
اما سردار رحمت الله خان مانند سائر سرداران درانی آنقدر متحمل نبود و علاوتاً شخص تند مزاج و به
رقیب خود کمتر وقع میداد و یکعده کسانی که بدر بار زمانشاه ادعای جاه طلبی داشتند آنها بیشتر میخواستند
بكمك سردار پاینده خان او را از بین بردارند و میر محمد علی موسوی سرمنشی حضور زمانشاه اولین کسی
بود از مردم فارسی که بنای مخالفت با سردار رحمت الله خان کامران خیل گذاشت و سردار مذکور اورا
از شغل دفتر رسائل عزل کرد چنانچه کیفیت او در ضمن سفارتنامه والده اعلیحضرت زمانشاه
و عنوان منشی باشی تذکار یافته است همچنان یکعده منشی ها و مستوفیان دیگر نیز بهیچه
مخالفت قد علم کرده بودند .
صاحب تاریخ سلطانی و به پیروی آن مؤلف سراج التواریخ معرفت سردار رحمت الله خان
را بوساطت سردار پاینده خان بارکزائی وانمود کرده اند و بطوری که مذکور شد بحقیقت
رحمت الله خان وزیر از لحاظ قرب خاندانی او با خاندان اعلیحضرت احمد شاه و رابطه
همزادگی که با خاندان سلطنتی داشت خود را از اخوان سلطنت میشمرد و بچند دلیل که قبلا


(۲۳۶)
نگاشتیم بین اعلیحضرت زمانشاه وسردار رحمت الله خان دست وساطت نمی گنجید.
فریر وايلفنسټون مؤرخان انگلیس گویند : اعلیحضرت احمد شاه واعلیحضرت تیمورشاه
همیشه برضائیت وخوشی سرداران قوم خودرا میخواستند و بی مصلحت آنها بکارى اقدام
نمی ورزیدند لکه در آوان سلطنت‌های خودهمه سران قوم راشامل مجالس مهمه داشتند.
تیمورشاه اگرچه طرزحکومت احمد شاه راكامل تغییرندادولی ازاختیارات سردار ان قوم
يك اندازه کم کرده بود وبیشتر ازطرف خود اشخاص رابر تبه‌های جلیه رسانیدولی بازهم
روابط بزرگان قوم از سلطنت تیمورشاه قطع نشد و مجلس مشورت بزرگان قوم تاحدی
دوام داشت وازآنها درامور سلطنت استشاره می جست .
زمانشاه تمام اختیارات حکومت را درید اقتدار خویش گرفت و بآن کسانی موقع داد که دست
نشانده و پرورش یافته خودش بود درین وقت اکابر قوم بی اختیار بودند وقتی خوانین قبائل
که با جمعیت اقوام خود ها درکابل سکونت داشتند بعد ازین مقاومت خودرا دشوار میدانستند
ودرهیچ معامله با آنها مشورت نمیکرد و در اغفا نگرانی آنها را میکرد وتمام اختیارات
زمانشاه صرف بيك شخص وفادارخان سدوزائی بود وآن شخص زیاد فکر جنبه پرستی داشت
که ظاهرا شخص ملائم ولی دربرابر اشخاص كم حیثیت خیلی متکبر ومغرور بود ودیگر اینکه
شخصی از امراء بزرگ درمقابلش قدعلم نکند سرداران دیگررا هرگز نمی خواست که
شامل دربار شود . چون وفادار خان معتمد الدوله ازعزت دیگران حسد می برد ازین صفات او
دیگر سرداران افغان با خود رحمت الله خان بدخواه بودند واغلب مردم سیر دن زمام تمام
امورحکومت را بدست این شخص بدعاقبت اندیشی اعلیحضرت شاه زمان نسبت کرده بودند
(۱) وپیوست این کلمات مضمون های زشت دیگر نیز هم کرده اند ونگارنده نمی خواهم
مضمون‌های اتهام انگلیسان را درین صحیفه درج کنم سردار رحمت الله خان از اوصاف
بزرگش یکی همین بود که استعمار را نهایت بنظر بد میدید و اگر این شخص تابع
افکار استعماری میبودهـرگز بقول مؤرخان نامدار انگلیس متهم نمی شد
زیرا درمتن گفتار آنان تهمت های زیاد موجود است و طوریکه نگار نده در اکمال
كتاب غرة الزمان زحمات فراوان را بخود متقبل شده و هـر مطلـب را
در فصل متعلق بوضعاً حت رسانیده ام میتوان همچه اشتباهات را از تخیل مردم
مرفوع گردا نم و با لفعل اگر در يك سطر شرح دهم بهتر است مطالع را بگرارش
سلطنت زمانشا در خلال صفحات این کتاب حواله دهم که آیا خود پر ستی و خود
خواهی و رشوت ستانی ازان دوره احساس میشود یانه زیرا سران قوم کسانی نبودند
(۱) صفحة ١٦١ - ١٦٢ دپښتنو تاريخ قول فريروايلفنستون مؤرخخان انگلیس ترجمهٔ
قاضی عطاءالله‌خان بزبان پښتو وترجمهٔ نگارنده بزبان فارسی . کلمات زشت انگلیسان که
عاری ازحقیقت بود ازمیان سطور حذف شد زیرا دشمنی وفادار خان با قوای اجانب از متن
مکتوبهای سرجان مالكم دراین کتاب بخوبی معلوم میشود که او یگانه دشمن استعمار
بوده است وازهمان لحاظ است که مؤرخان انگلیس او را با کلمات زشت معرفی واتهام کرده اند.


«۲۳۷»

که بین حکومت و ملت یک شخص را تو سط قرار دهند و به تمام امور تابع یکنفر باشند
در صور تیکه بفر دپادشاه رقابت و هم چشمی داشتند آیا بیک نفر وزیر
این چنین وقع میدادند که زمام کل امور را بر حسب دلخواه بدست گیرد
مگر پیچ و تاب و مر موزات این قسمت را فصل (پیشرفت استعمار) بخوبی تحلیل
میکند مگر افتخاری که در حیات سیاسی این شخص بصحت پیوسته است
همانا نخستین بار تردید نامه ناپلیون و تردید نظریات فتحعلی شاه قاجار
است که دو بار بتوسط وی سردار طره بازخان فوقلزائی بایران مسافرت
کرد و از اثر امتناع شدید او نظریات نمایندگان ناپلیون و سرجان مالکم
تا ختم دوره زمانشاه غازی بتعویق افتاد و بجز آنکه در حواشی امپراطوری
درانی از راهای غیر محسوس خطراتی وارد کردند عملا نتوانستند
در صحنه عمل وارد شوند و این مسئله در تاریخ افغانستان بسیار مهم و قابل
دقت است و در تردید چنین نظریات و فسخ عزم مدعیان مملکت افغانستان
اقدام اولی که در تردید نامه جات نمایندگان ناپلیون و فتحعلی شاه
در نیشاپور بعمل آمد با راده و استصواب این شخص قدم اول گزاشته شد
و این شخص از دشمنان اول نمره بیگانگان و پیشروان قوا، استعمار بوده
است و نگارنده یقین دارم اگر روزی مکاتیب زمانشاه بعنوان نماینده ناپلیون و فتحعلی
شاه بیشتر ظهور کند لیاقت این وزیر در تاریخ سیاسی مملکت ثابت خواهد شد
اما کیفیاتی که در وقایع داخلی کشور بظهور آمد بجز علل عمده استوالی از نظر سیاست خارجی
رفتار او قابل قدر است
سردار رحمت الله خان در همه جا مانند سایر وزراء با اعلیحضرت زمانشاه همرکاب و بعضا برای
انتظام بخشی ولایات رهسپار میشد چنانچه سوانح اخیر حیات او توام به ذکر وقایع سیاسی
عصر سلطنت زمانشاه اختتام می یابد، در سال ۱۲۱۶ هـ ق در آغاز جلوس اعلیحضرت محمود شاه
درانی از قلعه عاشق دستگیر شده در کابل بقتل رسید. متغمد الله وله دریاباب زیارت خواجه
صفای کابل دفن شد، از سردار رحمت الله خان پسر نامور نواب محمد عثمان خان بود که در عهد سلطنت
اعلیحضرت شاه شجاع الملک رتبه نظام الدوله داشت و فرزند آن سردار محمد عباس خان است مذکور
یکی از علماء و فضلا و نویسندگان فلسفی بشمار میرفت و شخصی بود که در سرزمین هند جداً با دولت
بریتانیا اظهار مخالفت میکرد و چیزها مینوشت و پسری از وی سردار عظیم الله خان با زمانه
و در اوائل عصر امانیه وزیر زراعت ، در اواخر معین خارجه و وقتی وزیر خارجه
و زمانی سفیر روما بود چنانچه عمارت سفارت افغانی در روم از خریداری عصر سفارت اوست،
اولاد نامدار سردار رحمت الله خان در زیارت سید اسحق ختلانی معروف به شاه شهید قریب
بالاحصار کابل مدفون اند و در کتیبه های قبور ایشان الفاظ بعالی مسطور است
تدفین او و پدرانش در جوار زیارت موصوف از ان است که علاوه بر احترام زیارت
گنبد آرامگاه سید اسحق ختلانی از بناهای عصر احمد شاه کبیر است و در سال ۱۱۸۳ هـ ق


(۲۲۸)
اعتبار یافته است. دختر سردار رحمت الله خان زوجه اعلیحضرت شاه شجاع (۱) است. در تشکیل کابینه زمانشاه از نظر الفاظ تصادف عجیب موجود است و نهایت معلومات تاریخی در کار دارد مثلا حافظ شیر محمد خان مختار الدوله (اشرف الوزراء) اگر آن شخص را بحیث نخست وزیر صدر اعظم بدانیم لفظ وزارت اعظم در معنی از هم تفاوت ندارد اما حقیقت چنان است درا واخر سال ۱۲۱۴ هـ ق که سردار حمت الله خان برتبه وزارت اعظم امتیاز یافت سردار شیر محمد خان متعنا را الدوله بقرار تشکیل کابینه جدید زمانشاه بعهده وزارت عسکر (سپه سالار قواء نظامی کشور) اختصاص یافت. سردار رحمت الله خان عهده وزارت خارجه و داخله را بر ذمت داشت. تاریخ قتل سردار رحمت الله خان بحساب جمل از کلمه (غریب) وجمله (افزار رحمت ارته) بر می آید (۱) و عبارت (سوز و بجنت رفت) نیز ماده تاریخ وفات است. یکی از تعمیرات سلطنتی بالاحصار کابل در عهد زمانشاه نیز در اثر توجه سردار رحمت الله خان اختمام یافته است. نگارنده دیگر سجع های مهر او را که در اوقات حیات رسمی بنام خود نقر کرده باشد ملاحظه ننموده ام تنها مهر زمان وزارت اعظم او را که در سال ۱۲۱۳ هـ ق نقر فرموده است این سجع خوانده میشود.
چو فضل ایزد و لطف محمدی یار است
وزیر اعظم شاه زمان وفادار است
از جمله فرمانهای اعلیحضرت زمانشاه که بعنوان او نبشته شده است تا این سالها يك ورق بدست اولادۀ او موجود بود و قرار اظهار محمد حسین خان (کامران) ولد سردار عظیم الله خان فعلا نزد یکی از نویسندگان می باشد.
(۱) اعلیحضرت شاه شجاع الملك در ذکر وقایع سال ۱۲۵۸ هـ ق بقلم خود می نویسد محمد عثمان خان نظام الدوله که ترقی ظاهر و نفع خود طرف صاحبان را گرفته پادشاه همجاه دست کشید ناچار آتش فتنه و فساد باند شد الحق اگر ملاحظه اش اصلاح کار طرفین می بود مردم رعیت و سپاه سر بفساد و عناد بر نمی داشتند. پیرش وفا د ار خان وزیر اگر خوانین درانی را در عهد سلطنت بندگان شاه زمان خوار و بیوفا نمیکرد و سران آنطایفه را به کشتن نمیداد چرا سلطنت شاه زمان خراب میشد حاکمی را که بغتتا چنین منصب بزرگ و دولت سترگ بی پرسش برسد چنین خواهد کرد.
از عبارات فوق موضوع باثبات میر سدزیرا اگر خاندان سردار رحمت الله خان به تحقیق بی کفایت نمی بودند برادر اعلیحضرت زمانشاه که شبها و روزها با برادر خود همفکر و همصحبت بود هرگز چنین وانمود نمی کرد اما اگر از اعلیحضرت شاه شجاع در مورد خاندان رحمت الله خان اعتماد کامل نبود چرا خودش به نواب محمد عثمان خان والد رحمت الله خان لقب نظام الدوله ووقع و اعتبار کامل داد مگر وقتی این ذهنیت را آشکار کرد که خودش نیز ازان خاندان ضرر دید و این عبارت را بنگاه العصبیت می نویسد.


۲۳۹

ندیمان خاص زمانشاه

قراریکه معمول است همواره بدربار سلاطین از رجال سابقه دار واز سرداران با مقداز در مجلس سلطانی دو سه تن بحیث مصاحب خاص حضور ملوکانه اعزاز و افتخار داشته میباشند. در عصر سلطنت درانیان مصاحبان خاص بنام (ندیمان خاص) یاد میشدند چنانچه در تشکیلات سلطنتی اعلیحضرت تیمورشاه درانی نیز توضیحات لازم بعمل آمده است .
در عصر اعلیحضرت زمانشاه نیز بروفق مقتضیات سلطنتی و ایجابات عصر و زمان مصاحبان خاص بنام ندیمان وجود داشته و عبارت از چندین نفر و دو نفر نامدار تر سردار فتح الله خان و سردار پاینده خان اند :
سردار فتح الله خان بن سردار هارون خان بن یوسف خان بن یعقوب خان بن موسی خان بن کامران خان (۱) . موصوف قبل از زمان سلطنت اعلیحضرت احمدشاه کبیر (۱۱٦۰ هـ ق) در جایسگیر وطن آبائی خود که از عصر اورنگزیب مسکن گزیده بودند در شهر ملتان وقت بسر میبرد (۲). در عصر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه غازی بلحاظ احترام قرابت افغانی لقب وفادار خان بها در دریافت و از جمله رجال سلطنتی محسوب شد اما رتبه وزارت وغیره نداشت مگر از اشخاص بسیار مقرب و معزز دربار شاهنشاهی بود . در سال ۱۱٧٤ هـ ق که اعلیحضرت احمد شاه کبیر شهر قندهار را بنیاد گذاشت در سمت جنوب شرقی شهر جدیده (اشرف البلاد) منزل نشمین اورا تعیین فرمود . در اواخر سلطنت اعلیحضرت شهنشاه کبیر عازم مولتان شد والی اوائل سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه درانی هم در انجا بسر برد (۳) پس از انکه اعلیحضرت تیمور شاه بدار السلطنه کابل نزول اجلال فرمود بغرض بیعت و عرض تبريك سلطنت بکابل رسیده به حضور شهنشاه درانی شرفیاب شد . اعلیحضرت تیمورشاه بهمان حیثیت دوره سابق او را بنام ندیم خاص حضور سرافرازی بخشید و بمدربار شهنشاهی از مقربان خویش شمرد. در سال ۱۲۰۷ هـ ق مصادف با ایام وفات تیمورشاه و جلوس زمانشاه غازی سردار فتح الله خان ملقب به وفادار خان بهادر در مدت شدالی کابل با هزار سوار اقامت داشت و به استقرار سلطنت اعلیحضرت زمانشاه غازی در قطار رجال معزز سلطنتی نيك پشتیبانی و محافظه کاری نمود . اعلیحضرت زمانشاه بپاس سوسقیدی و قرب خاندانی و بپاداش پشتیبانی اواز حق سلطنت خودش مذکور را بهمان حیثیت و عنوان ندیمی خاص مفتخر ساخت. و بوساطت و معرفت او سردار و نواب مظفر خان رکن الدوله و نواب و سردار محمد خان درانی هر دو تن بنام تبريك سلطنت وارد دار السلطنه کابل شدند و پلانهای سیاسی سلطنت زمانشاه را توسط هر دو تن برجال مقتدر در سرزمین

(۱) کامران خان شخصی که خاندان کامران خیل سدوزائی بنام او معروف است و مو صوف در سال ١۰٥۰ هـ ق در دارالسلطنه دهلی وفات یافته است.
(۲) شرح حال خاندان او در آثار دیگر ما تذکار یافته است.
(۳) سردار عبدالخالق خان سدوزائی نیز از جمله مصاحبان احمد شاه غازی و مستأجر مالیات شکار پور بود .


﴿٢٤٠﴾

مولتان و لیه و بهکر و تپهل و کچچی تطبیق نمود یعنی سردار فتح الله خان نواب های درانی
کشور هند را به سلطنت زمانشاهی از سال جلوس (۱۲۰۷ هـ ق) خوشبین ساخت، فرزند
سردار فتح الله خان که همعصر و همسن اعلیحضرت زمانشاه بود بمر اعیات قرب خاندانى
و شناسائی شخص زمانشاه و احترام موسفیدی پدرش در قطار جوانان خاندان سید و زانی
تقرب یافت و در سال اول سلطنت زمانشاه سر یساول خاصه (بمنزله سر یاور حضور ملوکانه)
حق تقرب حاصل کرد .
سردار فتح الله (وفادار خان) تا اواسط سلطنت اعلیحضرت زمانشاه غازی در دارالسلطنه
کابل میزیست و در مجالس یزجگ سلطانی بنام ندیم خاص در مسند معین تکیه میزد و عبارت
مهرش این بود (لا اله الا الله الملك الحق المبين ـ عبده فتح الله ).
زمانشاه که از مخالفت نواب مظفر خان و نواب محمد خان بلحاظ طرفداری شهزاده همایون
در هراس بود کسی که هر دو شخصیت مهم درانی را در کشور هند بآمدن دارا لسلطنة کابل وادار
و به سلطنت زمانشاه خوشبین ساخت همین شخص سردار فتح الله (وفا دارخان) بود و در اثر همین کوشش
و وساطت او بود که وقار خود را هم تا اخیر حیات حفظ کرد و میدان پیشرفت و ترقی را بر فرزند
خودر حمت الله خان نیز مساعد نمود .
سردار پاینده خان
اجداد سردار پاو قار که توأم با حیات عمده زادگان او (آل یویل) در سر زمین حیت زای
قندهار و هرات بسر برده اند و با (زیرک بابا) متوصل میشوند اسمایشان ازینقرار اند :
سردار پاینده خان ملقب به (سرفراز خان) بن حاجی جمال خان بن یوسف خان بن سرور خان
بن یعقوب خان بن اخیار خان بن محمد خان (۱) بن عمر خان
بن خضر خان بن اسماعیل خان بن نيك بن دارو بن سيقل بن نور الدین بن بارك بن زير ك .
ملافیض محمد هزاره محمد خواجه مؤلف سراج التواریخ گوید : سردار پاینده خان در وقت وفات
پدر(حاجی جمال خان نیکه) در سال ١١٨٤ هـ ق هشت سال عمر داشت و باز در سال ۱۱۸۲ هـ ق
در هنگام جلوس اعلیحضرت تیمورشاه او را در زمره افسران قومی یاد میکند و چون در نقشه
شهر قندهار نام ا و ذکر یافته است معلوم است ، که پاینده خان مذکور
دیگر شخص است ا ما نگار نده د ر تعیین سال ولادت سرد ا ر پاینده خان
بارکزائی اشتباه دارم و اغلب سن او در هنگام جلوس تیمورشاه (۱۱٨٦) از بیست سال کمتر نبوده
در همه حال سردار پاینده خان بن حاجی جمال خان و برادر زادۂ زبیر خان و برادر کهتر حاجی
عبد الحبیب خان و حاجی درویش خان و سردار رحیمداد خان به مأزوفات پدرو خاصه پس از خلع
عهدۂ ریاست سردار رحیمداد خان برادر اکبر خویش از حضور اعلیحضرت تیمور شاه درانی بلقب
سرفراز خان سرافراز و بعهده ریاست طائفه بارکزائی بر قرار شد . ووقتی بحکومت مالیات ولایت
یتون نیز در کموقتی مامور شد و پس از اخذ مالیات آن ولایت بدار السلطنه کابل عودت فرمود .
(۱)محمد نیکه شخصی است که طایفه جلیله محمد زائی عشیره بارکزا ی بـ م او منسوب
اند وطور یکه خاندان سلطنتی فو فلزائی از نام اسدالله خان به سدوزی معروف شده اند
خاندان سلطنتی محمد زائی بنام محمدخان بارکزائی به محمدزی شهرت یافته اند .


چو فضل ایزدو لطف محمدی یار است
وزیر اعظم شاه زمان وفا دار است

سردار رحمت الله خان سدوزائی بن سردار فتح الله خان
که بلقب معتمدالدوله ووفا دار برادر اعزاز یافته
و بعنوان وزیر اعظم عهدهٔ وزارت خارجه حاصل کرد
متعلق صفحه (۱۳۰) دوره الزمان.


سیم و طلا به شمس و قمر میدهد نوید
وقت رواج سکه پاینده خان رسید

جناب سردار پاینده خان ملقب به (سرافراز خان) قوم محمدزائی بارکزائی
که از سال ۱۱۸۹ ـ الی اواخر سال ۱۲۱۳ هـ ق باخطاب سرافرازخانی
سرافراز و در سلک مصاحبان و ندیمان سلطنتی ممتاز بوده است.
متعلق صفحه (٢٤٠) درة الزمان


﴿٢٤١﴾

در سال جلوس اعلیحضرت زمانشاه غازی (١٢٠٧ هـ ق) در صف اول طرفداران سلطنت شهزاده
شاه زمان حاضر بوده و بنا به نظریات اعلیحضرت تیمورشاه غازی که در عرض راه بین جلال آباد
و کابل رؤیای خود در انسبت به تاج گزاری شهزاده شاه زمان عیان ساخته بود مطابق استصواب
رجال سلطنتی در استقرار سلطنت شهزاده شاه زمان دستیاری و معاونت اخلاقی نمود .
سردار پاینده خان مرحوم در واقعات عسکری عصر سلطنت زمانشاه در خلال واقعات سال
١٢٠٧ هـ ق در برابر هجوم قشون شیرازه همایون با دیگر امرا بصوب اشرف البلاد قندهار فرستاده شد
و آن وظیفه با موفقیت انجام یافت چنانچه تفصیل اخبار در ضمن گزارش و وقایع سال ١٢٠٧ هـ ق
درین کتاب درج است . سردار پاینده خان مرحوم الی اواخر سال ١٢١٣ هـ ق با کمال عزت
و آسوده حالی میزیست و در سال مذکور نظر باختلالی که در حواشی امپراطوری درانی رونما شد
و مکاتبات سیاسی در دو طرف جریان گرفت در هنگام اوضاع تشنج آمیز خارجی در داخل قندهار
استخبارات رسمی شدت پیدا کرد و چون خطر اتی رخ داد بزه حکومت عصر در مورد فقرات
کمتر تامل میتوانست و همان شد که در اثر اشتباهات سیاسی چند تن سران درانی و قزلباش
و آن کسانی که در عدم طرفداری سلطنت زمانشاه طرف اشتباه واقع شده بودند سردار پاینده خان
ملقب به سرفراز خان نیز چشم ازین جهان بربست ولی این معامله شامل اوضاع خاندانی سلطنتی بود
ولی از آنکه دستهای اجانب در امور افغانستان دخالت پیدا کرد در میان قبائل وضع نفاق
و اختلال رونما شد و صدمۀ بزرگی رخ داد.
جنازۀ سردار سرفراز خان توسط مولوی محمد سعید خان و الممحمد اسمعیل خان قوم خوانچه زائی ببارکزائی
به قریۀ ذاکر قندهار مدفون گردید (۱) و تاریخ وفات ایشان در ختم این فصل درج است :

اولاد سردار پاینده خان
که در آوان سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه درانی و اعلیحضرت زمانشاه بوجود آمده اند اسماً
ایشان با تعیین سنوات ولادات ازینقرار اند :
(۱) فتح خان ماه محرم سال ۱۱۹۲ هـ ق - مطابق سال هفتم سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه .
(۲) اسدخان ماه ربیع الثانی سال ۱۱۹۲ هـ ق < < < < < <
(۳) تیمور قلی خان سال ۱۱۹۵ هـ ق مطابق سال دهم سلطنت < < < (۲)
(٤) جبارخان سال ۱۱۹۷ هـ ق < دوازدهم < < < < <
(٥) محمد عظیم خان سال ١٢٠٠ < < پانزد هم < < < < <

(۱) شرح حال مولوی محمد سعید خان بارکزائی طور مفصل در فصل دارالقضاة در کتاب
جهانکشای درانی ارقام یافته است مذکور از طرف اعلیحضرت شاه شجاع الملك بلقب مربی
الفضلا و خان ملاخان خطاب شده بود اما در عصر محمود شاه درانی رتبۀ قاضی القضاة در یافته بود.
مولوی عبدالرحمن خان عالمقوم عصر امیر کبیر و امیر شیر علی خان فرزند اوست .
(۲) تیمور قلی بزبان ترکی یعنی غلام تیمور و این فرزند وقتی بوجود آمده بود که پدر محترمش بلقب
سرافراز خان سرافراز شده بود و باحترام تیمورشاه او را تیمور قلی غلام تیمور نام نهاده بود .


٢٤٢

(٦) پردلخان سال ١٢٠٠ مطابق سال یازدهم سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه « « « « « «
(٧) عبدالصمدخان سال ١٢٠٠ « « « « « «
(٨) عطامحمد خان سال ١٢٠١ « « شانزدهم « « « «
(٩) شیردل خان سال ١٢٠١ « « شانزدهم « « « «
(١٠) یارمحمدخان سال ١٢٠٥ ه ق « بیستم « « « «
(١١) دوست محمدخان یوم جمعه ٨ جمادی الاول سال ١٢٠٧ مطابق سال جلوس اعلیحضرت زمانشاه درانی .
(١٢) کهندل خان سال ١٢٠٨ ه ق مطابق سال دوم سلطنت زمانشاه .
(١٣) امیرمحمد خان سال ١٢٠٩ ه ق « « سوم « « « «
(١٤) طره بازخان ماه صفر سال ١٢١٠ ه ق « چهارم « « « «
(١٥) سلطان محمدخان ماه ربیع الاول سال ١٢١٠ه ق مطابق سال چهارم سلطنت زمانشاه درانی .
(١٦) رحمدل خان سال ١٢١١ ه ق مطابق سال پنجم « « « «
(١٧) سعید محمدخان سال ١٢١٢ ه ق « « ششم « « « «
(١٨) مهردل خان ماه محرم سال ١٢١٤ ه ق « « ششم « « « «
(١٩) جمعه خان ماه ذیقعده سال ١٢١٤ هق « « هشتم « « « «
(٢٠) پیرمحمدخان ماه ذیحجه سال ١٢١٤ ه ق « « هشتم « « « «
فرزند دیگر سردار سرفرازخان که در وقت حیات پدر بعمر ١٢ سالگی وفات یافته است اسلام خان نام داشته و شهرت تاریخی ندارد .
حل و فصل قضایای ادوار سلاطین و سیاست رجال معروف اعصار بحث علیحده ایست تحقیق مطالب در کلیت امور تاریخ وعلى الخصوص مواردی که در لباس های مرموز پیچانیده شده و نهفته مانده است قدری دشوار ولی اینکه سردار پاینده خان مرحوم اصلا وعن جداً با اعلیحضرت زمانشاه از صلب یک پدر مانند [حضرت زیرک بابا] بدو فرزند نامور پوپل و بارک بمرور چند پشت از هم مجزا میشوند و از عقب بارک تا امروز اجداد و اولاد حاجی جمال خان بارکزائی يك خانواده معروف و معزز طایفه درانی میباشد قابل آنست که نگارنده بحیث یکفرد از طایفه درانی در اثر خویش از شخصیت مرحوم باستناد قول شاعر عصرش قدردانی کنم :
جهان ز ماتم پاینده خان فغان برداشت که آن جهان مروت جهان نواز آمد
چه جوانی آنکه ز تیمورشاه لقب او را ندیم دولت سردار سرفراز آمد
چه بود باب وزارت وزیر شاه زمان با وز حب رباشد بکینه باز آمد
غرض که ازین شهید قتل او در دل بجمعی از امرا هم بکینه باز آمد
شهید ساخت همه را بجرم تهمت و بغی ولی چو شمع خودش نیز در گداز آمد
بزرگوار خدایا بدین نیازی خویش باو ببخش که سویت بصد نیاز آمد
ز سال رحلت او گفت هاتف غیبی
[ شهید اکبر و پاینده سرفراز آمد] «١٢١٣ه ق»
حاصل اعداد مصراع بین قوسین بحساب جمل [١٢١٣] میشود و اصح روایت همینکه سردار موصوف در اخیر سال ١٢٠١٣ درخت بر بسته است .


قرابت زمانشاه و سردار پاینده خان

زیرک بابا
پوپل
بارک
الکو
حبیب
عزالدین
بامی
اسمعیل
کمرالدین
عمر
سلیمان
حسن
صرف
محمد
خوگیان
محمد خان
تره خان
یحیی خان
شجاع الدین
اسحق
یعقوب
حاجی جمال
عمر
محمد زمان
احمد شاه بابا
خان
سردار پاینده
تیمور شاه
زمانشاه

از زمانیکه پیوند عمر با اسمعیل یکجا می شود از ان بپایان تا سردار پاینده خان دوازده پشت است
از زمانیکه پیوند حسن با سلیمان یکجا می شود از ان بپایان تا احمد شاه بابا هشت پشت است

شجره دو خاندان جلیل سلسلۀ درانی افغان که دوازده تاج به دوش یاشن میشود و حقیقت ان یک اصل قایم است از این شجره عیان میگردد با معرفت شرف فرزندان زیرک ماند
بنابر این شجره معلوم میگردد که احمد شاه باباهشت پشت بسردار پاینده خان قرابت دارد ولی شجره سردار پاینده خان کلانتر است


باب ششم

دوائر سلطنتی زمانشاه