۳۷۰

بسم الله خیر الاسما

الملك لله

(علم شد از عنایات الهی)
(بعالم دولت تیمور شاهی)

اعوذ بالله تعالی حکم همایون شد آنکه حکام و عمال حال و استقبال هزاره جغتوی و تنه خاتون(۱) بالطاف روز افزون شاهانه سرافراز گشته بدانند که در ینوقت عالیجاه رفیع جایگاه اخلاص وعقیدت دستگاه نوروز علی خان فراش باشی سرکار خاصه شریفه بعرض اشرف رسانید که قبل ازین حسب الرقم مبارك مقدار شش خروار بوزن تبریز غله از بابت مالیات تنه خاتون وقره یوسف(۲) توابع محال هزاره جغتوی بعوض مواجب همه ساله او مقرر است که هر سال بازیافت مینماید از خدمت اشرف استدعا نمود که مقدار مزبور ضبط و در عوض آن مبلغ شش هزار دینار تبریزی نقد و مقدار پنج خروار بوزن تبریزی غله از بابت مالیات متوجهی املاک زرخرید و موروثی او که در آنجا دارد مرحمت شود لهذا عرض او را قرین آنجاح و بنا بر شفقت سالانه در باره عالیجاه مشارالیه از ابتدای هذه السنه ایت ئیل شش خروار غله سابق که در وجه او مقرر بود موقوف وضبط ومبلغ شش هزار دینار تبریزی نقد و پنج خروار بوزن تبریزی غله املاک زرخرید موروثی او که در محال مزبور دارد در عوض مواجب در وجه او همه ساله مرحمت فرمودیم باید که از تاریخ مزبور همان شش خروار غله سابق را ضبط و نقد و جنس مرقومه مالیات املاك عارض را هر سال در وجه مواجب او مقرر و از قرار قبض بمهر او در ضمن سواد رقم مبارك بخرج خود مجری دانند و هر سال رقم مجدد مطالبه ننمایند و لشکر نویسان عظام هرسال در رکاب مبلغ و مقدار مزبور را بمواجب او محسوب و وضع نمایند مستوفیان ولشکر نویسان عظام صورت رقم مبارك را ثبت وحسب المقرر معمول دارند فی ۲۶ شهر شعبان ۱۱۹۲

کارپردازان ذی صلاحیت دیوان اعلی عصر سلطنت تیمورشاه درانی که بر طبق معمول در ظهر فرمان تاریخی ماه شعبان ۱۱۹۶ هـ ق مهر کرده اند اسما و عبارات مهر هر يك ایشان ازینقرار اند:

(۱) جغتوی یکی از ولایات غزنین و حکومت علیحده دارد.
(۲) تنه خاتون در عصر حاضر بنام [تالاب بیگم] بیشتر مشهور است شرقا بکوه بابا غربا به بحر متو شمالا قریه قره یوسف جنوبا به کهسار ترکمان پیوسته است.
قریه قرا یوسف در نزدیکی تالاب بیگم واقع است رود سراب از میان هر دو مزرعه جریان دارد قبر نوروز علی خان فراشباشی در نزدیکی علاقه خواجه عمری در قریه ای که [چشبرك] نامیده میشود واقع است.


(۱) اقل خلق الله عبداللطیف الجامی
(۲) عبده گل محمد ۱۱۷۵
(۳) افوض امری الی الله عبده بهادر ۱۱۸۱
(٤) صدشکر که انچه بود مرا مطلب مراد از دولت غلامی شاهم رسید اد
(٥) هادی لاری موسوی
(٦) اخلاص مند آل نبی گشته مستفید
(۷) افوض امری الی الله ـ عبده محمد قاسم
(۸) خلف علی رضا عبدالرحیم
(۹) افوض امری الی الله ـ عبده محمدهاشم
(۱۰) غلام شاه تیموراست مسرت ١١٨٦
(۱۱) لا اله الا الله الملك الحق المبین ـ عبده اکبر ۱۱۸۸
(۱۲) هو الله الغنى علی کل شی قدیر
(۱۳) عبده الله ویردی ـ ١١٧٦
(١٤) اللهم اجعلنی فی الدارین سعید ۱۱۷۱
(١٥) ومن یتوکل علی الله فهو حسبه ـ عبده محمد اکبر
(١٦) لا اله الا الله الملك الحق المبین ـ عبده اسلام
(۱۷) المتوكل على الله عبده حفیظ الله ـ ۱۱۹۱
بسم الله خیر الاسما
یاهو
قرارداد زالطاف خویشتن یزدان
نگین حکم جهان را بنام شاه زمان
(۱)
اعوذ بالله تعالى حكم همایون شد آنکه چون قبل ازین حسب الارقام سلطان جنت مکان انار الله برهانه مبلغ هشت هزار دینار تبریزی غله از بابت جفتو سر ترکمان وتنه خاتون که متوجهی عالیجاه رفیع جایگاه نوروز علی خان فراشباشی سرکار خاصه شریفه برینموجب همه ساله به تیول عالیجاه مشارالیه مقرر بوده که هر ساله
از قرار رقم مبارک بتاریخ شهر رجب سنه ١١٨٦ ـ از قرار رقم مبارک بتاریخ شهر شعبان ۱۱۹۲ در وجه عالیجاه محمود خان والدعالیجاه در وجه عالیجاه نوروز علی خان مشارالیه
مقرر بوده از بابت محال الارمحال جفتو وتنه خاتون .
نقد غله نقد غله
دوهزار دینار نه خروار شش هزار دینار پنج خروار
که هر ساله از مواجب عالیجاه مشارالیه وضع میشود درین وقت از خدمت اشرف استدعای
(۱) سنۀ مهر سلطنتی زمانشاه درانی در نقش بالا (۱۲۰۷) نقر شده است واین مهر بقطع اندك كوچكتر از مهر سلطنتی سال ۱۲۰۷ حکاکی شده است چنانچه از روی هر دو فص خاتم سلطنتی زمانشاه در صفحات اول کتاب کلیشه کرده ایم .


۷۲

امضای رقم مبارک نمود لهذا از ابتدای هذه السنة مبارکه بارس ئیل سال پلنگ مالیه نقدی
وجنسی املاک مذکور را هر سال بصیغه تیول عالیجاه مشار الیه مرحمت و برقرار فرمودیم
که مالیه نقدی وجنسی املاک مذکور را در عوض مواجب خود باز یافت و صرف معیشت خود
نموده بخدمت گزاری قیام و اقدام نماید وقیمت املاک مذکور را هر ساله لشکر نویسان دیوان
اعلی بمواجب عالیجاه مشارالیه محسوب مینموده باشند حاکم وعمال حال واستقبال محالات
مذکور املاک مزبور را بصیغه تیول همه ساله عالیجاه مشارالیه مفرد دانسته مالیه نقدی وجنسی
اراضی مزبور را موقوف دانسته بکشان و منسوبان عالیجاه مومی الیه مزاحمت نرسانند -
مستوفیان عظام کرام ولشکر نویسان عساکر نصرت فرجام صورت رقم اشرف را در دفاتر
لازمه ثبت وحسب المقرر مبلغ و مقدار مزبور را هر ساله از مواجب عالیجاه نوروز علی خان
مزبور وضع و در عهده شناسند تحریر شهر شوال ۱۲۰۸
مهرهای ظهر فرمان که بصورت تصویب از طرف زما مداران بزرگ ومستوفیان دیوان
اعلی و منشیان حضور وسرکار وقائع وسر کار خزانه وغیره ثبت و نشان شده است این است
(۱) به تیمورشه چوالطاف کریم است علم از خانه زادان قدیم است ۱۱۹۴ـ ثبت
سرکار وکیل الدوله.
(۲) زآل احمد جام است یوسف.
(۳) افوض امری الی الله ـ عبده حافظ شربت ـ ثبت استيفاء ممالك ـ
(٤) بدولت خواهی سلطان دوران امین الملك باشداز دل وجان ـ ملاحظه شد.
(٥) حافظ شیر محمد ـ ۱۲۰۷.
(٦) بسم الله الرحمن الرحيم ١٢٠٣ ـ ملاحظه شد.
(۷) خوانده نشد.
(۸) افوض امرى الى الله ـ عبده اسلام ـ صحیح است.
(۹) العبد المذنب خانه زاد ـ از قرار حکم اشرف.
(۱۰) لااله الا الله الملك الحق المبين ـ عبده محمد شريف.
(۱۱) لااله الا الله الملك الحق المبين ـ عبده نور محمد .
(۱۲) عبده علیرضاء الموسوی ـ ۱۱۹۱ .
(۱۳) شرف یافت ـ محمد زمان محمد ـ ۱۲۰۷
(١٤) كرامی الموسوی ـ ۱۲۰۸ ـ ثبت تعلقدار مالیات .
(١٥) ابوالقاسم بن . . . . على . . .
(١٦) عبدالرحیم ابن علی رضاء
(۱۷) افوض امری الی الله ـ عبده عباس ابن هاشم.
(۱۸) غلام شاه تیمور است ـ سررشته کار وقائع.
(۱۹) عبده یوسف علی ـ ۱۲۰۷.
(۲۰) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


(۲۱) عبده صادق ابن محمد
(۲۲) محمد رفیع بن الله ویردی
(۲۳) عبده محمد قاسم بن محمد سعید ۱۲۰۱
(٢٤) و من یتوکل علی الله فهو حسبه ـ عبده محمد اکبر ۱۱۸۰
(٢٥) لا اله الا الله الملك الحق المبين عبده اسلام
(٢٦) عبده محمد بن فتح الله
(۲۷) لا اله الا الله الملك الحق المبين ـ عبده غزنين ١١٨٤

قورقچی باشی میرشکار

در عصر سلاطین درانی که چون بر اساس عرق و نژاد و فطرت افغانی با استعمال تفنگ و شکار و کوه‌گردی و صحرا نوردی و اسپ‌سواری بسیار مائل بودند در اوقات فراغت در امور شکار و تیر تفنگ و هدف بستن شهزادگان و امراء نهایت سعی داشتند و چون امور صید و شکار بیش از پیش در هر نقطه مورد توجه اولیاء دولت بود از کار پردازان دولت شخصی را بنام قوشچی باشی در لفظ ترکی که معمول آنوقت در ممالک نزدیک بود لقب داد. پیوستند و این اسم تا وقت اعلیحضرت تیمورشاه دوام داشت در وقت اعلیحضرت زمانشاه بنام میرشکار تبدیل یافت.
میرشکار واثق‌علم خان علی‌زائی بدان کار اشتغال داشت و سپس از حضور اعلیحضرت زمانشاه حاکم مالیات کابل مقرر شد.
قورق در لفظ ترکی به معنی منع شده و مجازاً برای شکارگاه مستعمل شده است یکی از مناطقی که باین نام در نزدیکی شهر کابل مشهور است کوه بزرگ طرف راه قندهار بفاصله ده میلی سمت شمال غرب کابل است و در زبان عوام بنام کوه قرغ یاد میکنند و اصلاً کوه قُرق است ولی نگارنده نمیتوانم بیشتر ادعا کنم که این انتخاب و اصطلاح در کدام دوره روی کار آمده است و چون سلطنت اساسی در افغانستان بار دیگر از سال ١١٦٠هـ ق شروع می‌کند مردم آن نواح میگویند کوه قرق درخت کوهی زیاد داشت و چون چشمه های آب جاری در داخل دره ها بسیار دارد اقسام طیور و جانوران وحشی زیاد در دره های آنجا دیده میشود و نسبت سایر کهسار نزدیک کابل برای تفریح و سیر و شکار مساعد است از ان اوقات بجز سلاطین و شهزادگان و حکام عصر احدی حق تردد بنواحی کوه نداشت و ازین لحاظ او را کوه قرق مینامیدند.

ضبط بیگی

ضبط بیگی عصر اعلیحضرت زمانشاه اسلام خان نام داشت و در سال ۱۲۱۳هـ در زمرۀ هیئت مؤتلفه علیه اعلیحضرت زمانشاه در قندهار بقتل رسید . در وقت اعلیحضرت شاه شجاع الملك درانی دارنده این منصب محمد شریف خان نام داشت و هر دو تن از شخصیتهای بزرگ و متنفذ آن دوره بودند.
ضبط بیگی معنی امیر انضباط را دارد و آنوقت شخصی که انضباط امور مربوط بعسکری و کشوری را حائز می بود و یا در امور دربار دخالت میداشت بدین عنوان می شناختند .


(٣٧٤)

امیر آخور باشی
و
امیر آخوران

از عنوانهای مشهور دوره سلطنت زمانشاه و قبل و بعد ازان که در امور لشکری و کشوری سهم مزید
گرفته و در بسیار مصاحف تکرار شده همین عنوان ها است .
آمر عمومی کمند های اسبان واشتران و پیلان مخصوص سواری و بارگیر دسته های قشون
شاهنشاهی امیر آخور باشی و چند تن زیر دستان او بنام امیر آخور و يك تعداد معاونان
امر آخوران بلفظ نائب در وظائف مرجوعه اشتراك داشته و شهرت تاریخی بهم رسانیده اند
اما شخصی که سمت آمریت عمومی را حائز بود بعنوان اول شناخته میگردید. این رتبه در عصر
سلطنت احمد شاه کبیر بعبارت داروغه اصطبل یاد میشد و در عصر اعلیحضرت تیمور شاه
وزمانشاه نظر به نزاکت لفظی بعبارت بهتر امیر آخورباشی و امیر آخور تبدیل گردید .
امیر آخورباشی عصر سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه وزمانشاه که از ناموران وسر برآوردگان
واز کسان مقتدر برسمیت شناخته شده بود عبدالکریم خان قوم درانی اسحق زائی و در بسی معاملات
اشتراك جسته بود .
مذکور در سال ۱۲۰۲ هـ ق با معاون خود خالقداد خان علی زائی از طرف دیوان اعلی سلطنت
برای انجام پاره امور نز د سردار سرفر از خان اعزام شد و در متن فرمان مندرج صفحه (١٧٤)
کتاب تیمورشاه درانی اثر نگارنده نام او بچنین عبارت دوقید نگارش آمده است :
«آنکه عالیجاه رفیع جایگاه امیر الامراء العظام اسوة الكبراء الفخام مقرب الخاقان سرافراز خان»
«درانی بارکزائی قوللر اقاسی سرکار خاصه شریفه و سردارز یگستان و حاکم ومستا جر »
«مالیات طایفه غلجائی تحت خود بعنایات موفورۂ شاهانه سرافراز گشته بدانند که بحصول اطلاع »
« بر مضمون رقم مبارك مطاع مقدار بیست خروار غله وسی خروار به وزن تبریزی ابوا ب جمعی»
« عالیجاه عبدالکریم خان درانی اسحق زائی امیر آخور باشی سر کار خاصه شریفه بر این موجب»
« که از دفتر خانه همایون اعلی برآمده و مشخص شده از بابت مالیات هذه السنه....... »
.... >
قولپل حال گوسفند غلجائی که از جلال آباد داده بجمع خود تحویل عالیجاه نموده از»
قرار سرو آخر رقم مبارك مطاع بخرج خود مجری داند ـ مستو فیان عظام صورت رقم اشرف
را ثبت و در عهده مهیا شند شهر محرم ۱۲۰۲ قمری » .
از جمله مشاهیر وزیر دستان او در عهد زمانشاه فتح خان بارکزائی بن سردار پاینده خان وسردار
احمد خان نورزائی بتان خیل و مهر علی خان اسحق زائی [ملقب به شاه پسند چنانچه در وقت سلطنت
اعلیحضرت محمود شاه رتبه امیر آخور باشی حاصل کرد.] شخصی دیگر صالح محمد خان قوم اسحق


(۲۷۰)
ذاتی مذکور نیز در وقت سلطنت محمود شاه رتبه امین آخور باشی در یافت] .
اما عبدالکریم خان اسحق زائی که آمر دیگران بود مانند عصر سلطنت تیمور شاه غازی در وقت
سلطنت زمانشاه غازی نیز از اشخاص مقتدر بوده و بحیثیت ناظر و پیشکار وکیل الدوله تعیین
شده و در وقت اقامت او در قندهار در دوران حکومت شهزاده قیصر ناقلین مردم فارسی که آرزوی
آمدن بدار السلطنه کابل داشتند از طرف شهزاده سلطان بتصدی تحت امر و نگرانی مذکور
بدار السلطنه کابل فرستاده شده اند و در متن فرمان شهزاده قیصر والی قندهار درج این کتاب که
بعنوان خط راه داری ارتباط موضوع پیدا کرده است اسم او قید است و هکذا در وقت تعمیر
مساجد شریف جامع نور الاسلام و جامع باغ خیلابگاه که در پل خشتی و چوب فروشی
باشتر اک مساعی ملا احمد خان میر وعظ صرف همت بکار برده است و در متن فرمان فتح خان
بارکزائی وزیر اعظم محمود شاه درانی در این کتاب در فصل تعمیرات از انجام خدمات او
تذکار داده اند .
عبدالکریم خان در سال ۱۲۱۶ هـ ق در هنگام انقراض سلطنت زمانشاه بدار الریا و
بحضور شهزاده شجاع الملك فرستاده شده بود و در وقت محاصره اعلیحضرت زمانشاه در قلعه
ملا عاشق در جگدلك بین راه جلال آباد از طرف شهزاده از پشاور سوق داده شد. مطلب آنکه
امین آخور باشی مذکور که گاهی عهده نظارت کارها و عهده پیشکاری و کیل الدوله را داشت
از رجال لشکری و کشوری و افسران طرف اعتماد و فعال و ورزیده دوره زمانشاه يك تن همین
شخص وز بردستان او نیز وقع و اعتبار لشکری و کشوری داشتند و هر يك از ژنرالها و شخصیت
های آندوره بودند و در معاملات کل وجزء سهم گرفته بودند .
خالقدادخان علی زائی نائب او بود و يك تن از امیر آخوران دوره زمانشاه ولیخان نام داشت
و در عصر سلطنت محمود شاه هم اشتراك داشته و بلفظ امیر آخور ولی مشهور بود .
شاطر باشی
در ادوار سلاطین قدیم وسائل سواری جز اسپ و فیل و اشتر وجود نداشت و بهترین
وسیله اسفار و طی منازل قریب و بعید سواری اسپ بود. سلطان و وزراء چون سوار اسپان خاصه
می بودند در جلو اسپ اشخاص موظف بحیث شاطر حاضر رکاب دو پیش میرفتند . وظیفه شاطر الی
چهل سال قبل در کابل معمول بوده و این نام مشهور است.
در عهد سلاطین درانی کسی که تمام شاطرهای خدمه حضور تحت اثر او اداره میشد
شاطر باشی عنوان داشت . قرار گاه شاطر ها را بنام شاطر خانه یاد میکردند . شاطر
باشی عصر زمانشاه بنام شناخته نشد اما بقول چند مؤرخ در قلعه عاشق شنواری با اعلیحضرت
زمانشاه همراه و از اینکه در آخرین ایام سلطنت او یکجا و بخدمتش پیوسته بود معلوم است
يك تن از فدا کار ترین اشخاص بود .
سایه بان دار
در عصر سلاطین درانی از انکه حیات گرانبهای ایشان با وزرا و کار پردازان بزرگ دولت
در اسفار پر افتخار کشورهای متسلطه سپری شده است نظار بعدم وسائل سفری امروزی در حال


(٣٧٦)

اقامت در هر منزل بیشتر بخیمه وسایبان ضرورت احساس میکردند سایبانهای سلطانی علاوه بردیگر اشیاء ضروری سفری طرف توجه بوده دروقت بازها در اسفار اطراف مملکت بر پا میشد شهنشاه وورزا طوریکه در حال اقامت بقصور شاهنشاهی اجلاس میکردند در بیابان ها واسفار در عرض راه تحت سایبان بزرگ مجالس مشورت و داد رسی شرعی انعقاد میدادند رئیس عمله سایبان داران (سایبان باشی) نامیده میشد.
سایبان باشی وزیر دستان اواز غلامان حبشی نژاد بودند و افسران ایشان دو تن (یار دل وشاهین) نام داشتند و باستناد رقعه خطی نواب مظفرخان سدوزائی بحقیقت پیوست در اوقات راه پیمائی سایبان های کوچکی بوده وما نند چتری یکنفر سایبان دار قوی جثه بپای پیاده بالای سرشاه درحالی که سوار اسپ می بود می افراشت و این عادت تا زمانی که موتر وجود نداشت در بار سلاطین افغانستان الی مروز چهل سال قبل دوام داشت .
در عصر سلاطین محمدزائی بنام چتری بر دار معروف شد و آخرین کسی که این وظیفه را اختتام بخشید خلیفه غلام نقشبند ساکن چهار دهی بود.

رکابدار

در تشکیل ریاست طباخی عصر سلاطین درانی که تحت نظارت طباخ خانه (ناظر کارخانه) اداره میشد حاواپز وشیرینی پزرا بنام رکابدار یادمیکردند چنانچه رکابدار معروف عصر اعليحضرت زمانشاه درانی استد عباس کشمیری بودودرزمره بسیار نفر از اهل کسبه کشمیر که برای کار خیاطی طباخی شیرینی پزی آورده شده بودند یکی همین شخص بود.

مراسم تاج گذاری و دستار بندی

و

آراستن چپن و کمربند و شمشیر مرصع

چنانچه در ضمن تاج پوشی زمانشاه وتذکار جشن سلطانی در صدر کتاب بشرح رفت، امرا وشخصیتهای بزرگ رسمی آنعصر نیز وقتی که برتب رسمی وسیادت قوم خطاب میشدند در روز مقرر بمناسبت دستاربندی و لباس پوشی او که مراد از چپن وکمربند و شمشیر بود محفل بزرگی برپامیکردند. نخست دستاریرا که بنام نیابت و امارت و وزارت و سرداری وخانی وغیره اگر می بود بشخص مخاطب بر سر می بستند و سپس چپن در بر او میگرداند وکمربند بالای چپن می بستند وشمشیر وحمائل می آویختند یعنی خطاب سرداری خانی- ملکی- اربابی وغیره که علی قدر مراتبهم از طرف رجال رسمی ومعززین قومی بعمل می آمد و بنام رتبه هرچه بود برفرق شخص دستار می بستند و آنرا عطا ی رتبه دستار وزارت و یا سرداری و یا خانی یادمیکردند بعد از بستن دستار چپن ابره ومخمل زردوز در بر میکردند و در کمر شخص بالای چپن کمربند جواهر نشان می بستند و شمشیر مرصع بالادآجین می آویختند وچون لباس مذهبی بود برای خان علوم و قاضی القضاة و قاضی نیز در وقت تقرر این خلعت داده میشد و یکی از علائم مغلوب شدن


(۲۷۷)

جنرالها وافسران در هنگام محاربات این بود که در ابتدا شمشیر خود را بطرف غالب
می سپردند واشخاص مقابل که جنبه غلبه میداشتند ازار نظر لطف می نگریست با عطای
اسب و زین و یراق طلا و نقره سرافراز می ساختد اگر مقهور قرار میداد جز قتل و حبس رهائی
نمی بخشید و چون در مردم آنوقت نهایت روح جنگجوئی و مردانگی موجود بود صورت غالب
ومغلوب وافتخار از روی تفرد برطبق مأثر شرق صورت میگرفت وای تاریخ تقرد امرا و خوانین
اگر بشکل رسمی بوده و یا ملی اول وضع دستار بندی و چین پوش و شمشیر بخشی عادت بوده و در
فرق وزرا و نایب الحکومه ها در روز تفرد تاج قرار داده میشد و آنرا تاج سلطانی یاد میکردند
امادستار امرا غالبا از طرف رجال روحانی بسته میشد و هکذا کمر بند را بدست یکی از رجال
حق پرست صواب ونيك شگون می داستند و در وقت بستن دستار که بهر نام بر فرق مخاطب
می بستند بدورات بعمل می آوردند و بفقر مرتبه شخص اشتر و گاو ذبح میکردند و او را از زیر
قرآن مجید میگذاشتند بد و علامت افتخار بخشی دستار و چین و کمر بند و شمشیر بوده است و همچنان
در موقع عزل رتبه اگر بخیانتی متهم و یا مرتکب میگشت (مانند فرم که در امروز از لباس
مقهور قطع میشود) از لباس او گرفته میشد یعنی گرفتن تاج و شمشیر مرصع ویا لگی و پیل
سواری خاصه از انواع افتضاح آنوقت بشمار میرفت

القاب دولتی عصر زمانشاه درانی

در مورد ظهور القاب بزرگ دولتی در عصر سلاطین درانی در کتاب جهانگشای درانی فصل
علیده ای بدین مناسبت ترتیب داده ایم اما در عصر زمانشاه کسانی که از داشتن القاب
بزرگ دولتی در بین جوامع آنروز از تمام شخصیت های بزرگ امتیاز داشته اند این چند نفراند:
(۱)۔ مخلص لایق العنایت ۔ علم خان فو فلزائی رکن رکین ۔ سردار نواب
ووكيل الدوله.
(۲) شیر محمد خان فوفلزائی نواب و سردار اشرف الوزراء مختارالدوله.
(۳) رحمت الله خان سدوزائی فوفلزائی نواب۔ سردار۔ وزیر اعظم۔ وفادار بهادر
معتمد الدوله .
(٤) مظفر خان سدوزائی فوفلزائی ۔ نواب۔ سردار۔ صفدر جنگ۔رکن الدوله .
(٥) محمد خان سدوزائی فوفلزائی ۔ نواب ۔ سردار ۔ امین الدوله .
دو نفر اخیر الذکر در ولایت ملتان ، لیه و بهنگر اقامت داشتند
۶ عبد الله خان الکوزائی سردار۔ مخلص الدوله .
۷ علم خان نورزائی سیف الدوله .


«۳۷۸»

اعطای القاب دولتی برای احفاد نواب
نجیب الدوله
از حضور زمانشاه درانی

نواب نجیب الدوله شخصی است که از حضور اعلیحضرت احمدشاه کبیر در وقت مناکحت
صبیه محمدشاه گورگانی این لقب حاصل کرده بود، مذکور اصلا قوم عمرخیل است و در رسالهٔ
موسوم به گلشن فتوت و اخبار احسن او را یوسف زائی یاد کرده اند (۱) در همه حال از
رجال با نام افغان که در عصر سلاطین درانی در کشور هند با عزاز تمام میزیست یك تن
همین شخص نواب نجیب الدوله بود و با عتبار دودمان او در عهد سلطنت اعلیحضرت زمانشاه
نوادگانش نواب ضابطه خان و نجیب خان و نجیب خان مورد توجه خسروانه واقع شدند
و هريك مقام و منزلت بزرگ حاصل کردند چنانچه نجیب خان بلقب عجیب الدوله و نجیب خان
بلقب نجیب الدوله سرفراز شدند و هر سه تن از معاصران و عزت یافتگان حضور اعلیحضرت
زمانشاه درانی اند . نواب غلام قادرخان و نواب محی الدین خان ولدان نواب ضابطه خان اند.
شجاعت علیخان ولد نواب نجیب الدوله از رجال معتبر آن دودمان، معاصر سلطنت ثانی
اعلیحضرت شاه شجاع الملك درانی در اواخر سلطنت ثانی شهر یار موصوف برتبه دیوان بیگی
ارتقا یافت اما بخت و دولت با شاه شجاع و دیوان بیگی عصر او بیش از چند وقتی دوام نکرد.

لشکر خاصه
گارد شاهی
در عصر سلاطین درانی لشکری را که در عصر حاضر [گارد شاهی ] باید گفت آنوقت لشکر
خاصه یاد میکردند و عین وظائفی را که در این عصر گارد شاهی و در سالهای قبل رسالهٔ
شاهی از خود انجام میداد لشکر خاصه موظف بود و بجای قطعه تشریفاتی نیز نسبت
میتوان کرد. لشکر خاصه در اطراف وجود همایون شاهنشاه حق تقرب و امتیاز لباس وغیره
داشت. و در میان لشکر خاصه قطعات دیگر بنام های چاوش و ریکا و پروانه وجود داشتند
و از عقب [علم دار] راه برمیگرفتند چنانچه از یادگار های آنعصر و تجلیل مراسم سلطنتی
از نامهائی که بطور روشن بر گفته های ما دلالت دارد هنوز نشانها پا برجا است مثلاً
قلعهٔ ریکا باشی در نزدیکی بی بی مهروی کابل وگذر پروانه ها [۱] و قلعهٔ پرانچه در چهاردهی
و همچنان عنوان چاوش باشی از شواهد همان تشکیلات اساسی سلطنتی آنوقت بوده
ولی ازینکه قلعه ها وگذر ها بنام آنها باقی مانده است معلوم است که صاحبمنصبان
دسته های لشکر خیلی اشخاص برازنده و صاحب نفوذ بوده اند .

(۱) نواب نجیب الدوله دوسال قبل از وفات اعلیحضرت احمد شاه کبیر فوت شده
و شاعری در تاریخ ارتحالش این رباعی سروده است :
زمین را شیوه شیون بباشد فلك را گریه دندان نماشد
بدان قد و سال دادند این رمز نجیب الدوله واصل با خدا شد ۱۱۸۴ ه ق


(۳۷۹)

امور وزارت فواید عامه

قراریکه در عصر حاضر امور تعمیر وتمدید جاده ها و پلهای اطراف بوزارت فواید عامه
ومراکز شهرها به ریاست بلدیوالی تعلق گرفته است در عصر سلاطین درانی سه وزانی امور
اطراف مملکت مثل تعمیر جاده ها و پل ها و رباطها (اقامت گاهای مسافرین ) و چاپاره خانها
پسته خانه ها همه به حکام و مستاجران و وکلای ولایات در بدل وجه کافی سپرده میشد یعنی
امور تعمیرات سوای مراکز بلاد بروفق فرمان شاهنشاهی بیک تن از حکام متنفذ وطرف اعتماد
تفویض میشد . امور حسابی وبولی وجوه مصارف ومخارج عمارت راساً به دیوان اعلی سلطنت
تعلق داشت و در باره پرداخت واکمال کارهای تعمیریه مستوفیان دیوان اعلی که اعضا
ذی صلاحیت استیفاء مملکت بودند سفارش اکید میرفت و حاکمی که برای اجرا ء تعمیر
عمارت و پل وچاپاره خانه ورباط وغیره موظف میشد بر حسب فرمان جداگانه وجوه مصارف
تعمیر را از خزینه دیوان اعلی حاصل و بصرف امور مربوط میرسانید . واگرچه در فقرات
زیر بعنوان های دیگر به تکرار حرف زده ایم ولی خوشبختانه در اوقات تدوین کتاب به ملاحظه
سه ورق فرمان مبارک اعلیحضرت احمد شاه کبیر مشرف شدم که (۱) تمام این مطلب لبب
در ودر ج و خصوصیات تعمیراتی آنروز و عهده وصلاحیت دیوان اعلی ومراکز بسته رسانی
به بهترین صورت باثبات رسید . مثلا در عصر اعلیحضرت احمد شاه درانی در سالهای
۱۱۸٤ - ١١٨٥ هـ ق يك سال ودو سال قبل از وفات آن شهنشاه فرمانهائی درین باره
شرف اصدار بخشوده و هر سه ورق حاوی این مطالب وفی الحال در دسترس است
در متن یکی از ان فرمانها تعمیر بند سر ده مد نظر بوده واعلیحضرت ممدوح
مبلغ پنجاه تومان ر پیه پخته بڈیو ان اعلی حکم فرموده است تا بند سرده را بصرف
پنجاه تومان ريپيه برای وفرت آب بطور مستحکم بربست و املا کخاصه خالصه را سیراب
وشاداب نمایند .

فرمان های دیگر بغرض تعمیر چا پاره خانه مقر بعنوان میرزا علی اکبر مستاجر الکای

(۱) فرمانهای احمد شاه غازی که متضمن تبیین این مقال است اصل آن اوراق
در حالی که آخرین اسحظات عمر ارقام مبارك محسوب میشود در قید مرقعات خطی
چنانلی فاضل صالح پر و ننا بملاحظه نگارنده رسید و به دیدن فرمانهای موصوف مشرف
شدم اما متاسفا که در اثر بی احتیاطی کسانی که قبلا این اوراق باو شان تعلق داشته
نهایت مندرس و قریب به محواست و در پیشانی دو ورق فص خا تم سلطنتی احمد شاه
غازی بشکل تاجدار برنگ سرخ ممهور و در نفس مهر ( الحكم لله یا هو يا فتاح -
احمد شاه در دران) منقور است .


فزین شرف اصدار بخشیده است و همچنان مبلغ پنجاه تومان ربیه برای صرف و تعمیر
چاپاره خانه مقربه دیوان اعلی سلطنت امر صادر شده و مستوفیان دیوان اعلی را به
پرداخت و اجراء امور حسابی مخاطب داشته حکم اکید فرموده است . در پای فرمانهای
فوق چند مهری که از صدمات فشار دست و چیرگی ها برکنار مانده وبطور ثابت
خوانده میشود عبارت ازین کسان اند :
۱ : مهر میرزا هاشم پدر مرزا عنبرین که شخص مذکور از آغاز سلطنت احمدشاه
غازی (۱۱۶۰ هـ ق ) بعهده مستوفی و از سال ۱۱۶۶ هـ ق در دیوان اعلی سلطنت احمدشاهی
شرف شمولیت داشته است .
۲ : میرزا امان الله مستوفی دیوان اعلی
۳ : میرزا عبد العلی « «
٤ : سردار گل محمد خان درانی فوفلزائی
ه : حاجی میر صفی الله خان کابلی
٦ : چند مهر كوچك ديگر خوانده نشد .
و چون بامور تعمیراتی عصر زمانشاه متوجه شدیم سر پرستی تعمیر همچنان در معاملات
حسابی به دیوان اعلی و از حيث نظارت به اشخاص وزرا، كبار وتعميرات مراكز اطراف
به حکام و مستاجران ماليات و عمال وضباط وو كیل رعايا مفوض بوده است و به نا ظران
خاصه ومختار کاران ایشان تعلق داشت چنانچه قطعات اشعار و بعض متون خطی باثبات میرساند .
تعمیرات عصر سلطنت زمانشاه
طوریکه اعلیحضرت احمد شاه و تیمورشاه در موارد امور لشکری و کشوری افغانستان
از ا براز مساعی خستگی ناپذیر خودها آثاری بجا مانده اند و نام و نشانی در صحائف تاریخ
وطن بیادگار گزاشته اند اعلیحضرت زمانشاه نیز بالثویت در تمام امور مملکت افغانستان
بدقت متوجه شده و از بدو جلوس مانند سائر امور در قسمت آبادیهای مراکز مملکت بجدیت
وفعالیت تام قدم بعرصة ترقی نهاده و از اقدامات سریع نتائج قابل درج تاريخ بعمل آورده
است خصوصاً از نخستین او امری که در آغاز سلطنت او بعنوان ارکان و زمامداران دولت صادر
فرموده است قسمت تعمیرات شهر زیبای کابل است و در ظرف سه سال اول سلطنت و هکذا
در وقفه های اردو کشی های هندو پنجاب خصوصاً سالهای ۱۲۱۰-۱۲۱۲- ۱٢١٤ هق بیشتر از
دیگر سالها به پرداخت باغهای وسیع وعمارات با شان و شکوه شاهنشاهی واقع دارا لسلطنة
کابل بذل مساعی فرموده و قصرهای با عظمتی در هر گوشه شهر بنا نموده و کاخهای بزرگ
سلطنتی رامطابق رواج عصرو زمان نمایان ساخته وموافق دستور یاد شاهان عظیم
الشان بانجام رسانیده و بیشتر در قسمت تعمیرات عامه مثل مساجد و شور با زارو غیره سعی مزید
بکار برده است و اگر چه از قصر ها وباغهای آنروز نظر بخرا بکاری های دشمنان
افغانستان بجز نام نشانی بجا نمانده است اما باز هم از چند قصر فرح بخش آنزمان که بطور
محدو دو در بعض اسناد منحصر بفرد صفحاتی چند در یافت میش


بنابیشیخ سعد الدین انصار
که بود از بندگان خاص موالی

زذوق العرش نامش حت اخوانی شد
زطینتش با هر دو علم اسما و سخنی

نمی آید بشم ببر او پیر
بیان و صف آن باز نغسل

چو کان فیض یک سو رفت برد
زتارخ دوم از ادانی و اعلی

بعقل کل چو بستم سال فوتش
بگفتا در رحمت الله تعالی ، ،
۱۲۲۵

عمارت فوق که در اینا با با یک عمده شانی است که بروی شرف تمامت عما رات تاریخی دارالسلطه کابل حصه میبرد انصاری های جلیل القدر و فدا کاران با غیرت اول و اخرا بنام مزار خواجه
جناب احمدرخان دودمان حاجی عبدالله خان در این حوالی موقوفه الی ایه مک ان ان اخلاص کیشان احوال جناب نیا با جلال الدین غازی مک میبرند در زمان حلوم و سرورترین شهزاده دارانی
شهرت و قفصیت قوامیل داشته در هر صد حوض را دارای عمارات مسبد و خانقاه بودہ وہیں ہر کوه سنگین ترین حباب کسی عکس اس میتابه در میوند کار پیر فصل بهار تمام
موسم میبا کردند و در آن عمارت مسجد و خانقاه و هجوم و نفوس را افزونی میداد، و محصو صا برای حفاظت سر و رو تحصیل و تعمیر و ابادانی در ان
طرازه سواری و نقاشی و دارای خطی در کما ل خوبی موجه است و تا حال کتیبه آن بر سنگ حک شده بود بر پیشته طاق مسجد کند. معماران چیره دست ما خوذ از خلوص و چیچ حت ہنر کار
اور خان تو طرد الی و اوقفه او قه به وجه احسن انجام میرساند و در این ایام مبارک نفوس انرا شرف حضور و انتراب حاصل و در مضافات شہر حصیله کمال امیده نور افزاش
مشخصین خانقاه ایجا در سیر کشته و روز نیر بوده و این ایام ذرین بقدر الا معانی پر محید
کتاب و رقته الخوان ۱۳۳۷ مجری


دورنمای زیارت با برکت حضرت امام ربانی مجدد الف ثانی قدس الله سره العزیز و آرامگاه
اعلیحضرت زمانشاه غازی درانی واقع دارالارشاد سرهند < متعلق کتاب درة الزمان >


(۲۸۱)

جامع نور الاسلام ومسجد باغ لب دریای خابیگاه [پل خشتی] ومزار اعلیحضرت تیمورشاه و باغ شاهی وقصر دلکشا وبنگلة طلا وچهلستون خیابان .
این است تاریخ بناهای عصر سلطنت زمانشاه غازی که باستناد اوراق خطی واقوال شعرا نامدار آنعصر بترتیب ذیل از نظر احباب میگذرد:

چهل ستون خیابان

(بعزو جاه شده اندرین مقام مقیم چواختری که به بیت الشرف مکان گیرد)
از قصر های معروف وبسیار معتبر عصر سلطنت زمانشاه غازی که در سال ۱۲۰۹ هـ ق مصادف بسال سوم سلطنت شهنشاه زمان در قسمت شرق بالاحصار کابل بنا نهاده شده قصر نامی چهل ستون خیابان است. قصر مذکور دارای چهار منزل و به نهایت ذوق پادشاهانه نقشه شده وبرحسب امر اعلیحضرت شهنشا عبدالله قلمرا قاصی ملقب به [جان نثار خان] که از غلامان قدیمی واز پیشخدمتان خاصهٔ اعلیحضرت شهنشاه [ و سپس بحیث والی کابل اعزاز یافت ] بنام مختار کار یعنی رئیس تعمیر قصر زیبای چهل ستون مقرر گردید ودر سال ۱۲۱۰ هـ ق با تمام رسانید و آن یکی از قصرهای زرافشان وبا شان وشکوه عصر سلطنت اعلیحضرت شهنشاه زمان بوده است و در دارالسلطنهٔ کابل نظیر نداشت. توپ مشهور زبر ژنگ که بامر اعلیحضرت زمانشاه غازی ذریعهٔ توپ ساز مشهور هندیلی ورق خاص شهریاری مانند توپ زمزمه ریخته شده بود در مقابل ایوان قصر چهل ستون گزاشته شد (چنانچه درسال ۱۲۳۲ هـ ق از طرف سردار محمد عظیم خان توپ زبر ژنگ از مقابل ایوان قصر چهل ستون انتقال یافته و به سردار دوست محمدخان بخشیده شد)
میرزا لعل محمد خان متخلص به (عاجز) حکیم وشاعر عصر شهریاران درانی از بنای قصر معروف چهل ستون خیابان قصیده ای شامل (۲۲) بیت در وصف او سروده ومادهٔ تاریخ بنا را از جملهٔ ( چهل ستون خیابان ) دریافته است و اينك بلحاظ حفظ خاطرات شیرین مملکت عین ابیات تاریخی او را که زیبائی قصر چهل ستون خیابان را از حلاوت گفتار درأنظار مردم این روزگار به نیکو ترین وجه مجسم میکند بغرض حصول افتخارات عمرانی و ادبی کشور درین صحیفه بامیهات می گنجانیم:
بعهد دولت خورشید سایه یزدان مه سپهر کرم شاه ملك خسرو دوران (۱)
یگانه گوهر اکلیل شهریاری شاهی باوج و تاج گرفته زملك قيصر وخاقان
اگزز موج گهر پاش گفتن بگذرم بروی بحر زند پشت دست پنجهٔ مرجان
سپهر مرتبه شاه زمان کز و بزمان شد بسیط روی زمین از بساط عدل شتان
دیگر دست عطایش رواج جود ببخشد به نیم حبه نیر زد متاع قلزم امکان
بقهر وخشم وعتابش ز دست رفته عدورا دل و طرب وجگر و تاب وجرئت وضامن
زمهر بخشش وجودش ربوده بردل سائل بنقد در وزرولعل ۔ جیب و کیسه و دامان
بخلق ومشرب وتدبير او زمانه ندیده کسی بکشور هندو بلادروم و خراسان

(۱) دوران اینجا ذومعنین گرفته شده است اول مراد از عصر وزمان و دوم باضافت واو علامت ضمه مراد از درانی اصطلاح معروف قبيلهٔ درانی است .


﴿٣٨٢﴾
بامر شاه خانه زاد خاص قدیسی که ( جان نثار) خطابش بود بسلك غلامان
[ بسمت مشرق با لا حصار قلعۀ كابل] بنامود بنائی که سر کشیده بکیوان
عما رتی چه عمارت (چهل ستون ) رفیعی که بیستون بود آنجاز جمع سایه نشینان
(چهل) ستون که بود هر ستون او بلطافت چو سرو دلکش جا نبخش هم چو قامت خوبان
(چهل ستون) که بتعظیم پایتخت شهنشه زچهار سمت ستونها کشیده صف چو غلا مان
سریر شاه بود اندر و چو دیدۀ رو شن بدور دیده ستونها کشیده صف چو غلامان (۱)
لذابه منزل چها رم تعیین شده شد که آ فتاب زچرخ چهار مت نما یا ن
بزخم چشم عد و برسرش نهاد زمانه یکی کلاه فرنگی چوخود رستم دستان
چه طرح ریخته دلکش چه نقش راست فتاده بسمت شرقی ازان قصر عکس رنگ جهان
تمام حسن و همه نور چون ریاض تجلی نکو زمین (خیابان) بکو جبین نكوبان
زمین صاف نها ل سزد ور رو یش دو انده ریشه دو زلفش چو عارض خو بان
نهالها همه سبز گشته اند زآبش سزاست گربدهم سبزش به بخت جوان
مرا نهله دیده دوانروز این عجیبه تماشا ز خویش رفت ولیکن بذات شاه تاخو ان
توهم بخشم سخن کوش (عاجز) از ره خواهش برار دست وبخواه این دعا زحضرت یزدان
زمانه تا بود او را بده بقا بز مانه جای زار پی عشرتش همیشه بد و ر ان
کسیکه رو بگرداند از ا طا عت امر ش بروی شاهد عیش او دیده باز بگر دان
بسی زفکرت تاریخ بود دل متر د د سروش ها تف غیبم به غیب گفت که برخوان
بجیب شرم کشیدند آسمان و زمین سر
بود چو سال ظهورش (چهل ستون خیابان)
بنگلۀ طلا

اعلیحضرت شهنشاه زمان نظر بآنکه در سال ١٣١١-١٣١٢ هـ ق پس از سفر پنجاب
تقاشان ماهر وهنرور ان معاصر را بدارالسلطنة کابل امراحضار فرمود بپادگار ورود ظفر آمود
خود و وصول صنعتگران و نقاشان معروف ولایات مسلطه امر فرمود که در قرب بالاحصار کابل
برای رهایش اعلیحضرت شهنشاه با انواع نقاشی های نفیس قصر عا لیشان بنا کنند
در رو ی چو ب های نفیس که از نقاط مختلف مملکت امیر اطوری
شهر یا ر مو صو ف آ و ر د ه شده بود اقسام نقش وخاتم و گل و برگ
ودیزان (سالیمی) کاوش و دو علاوه بر نقوش برجسته ای که از خود چوب نظر بمهارت استادی نجاران
بکار میرود توسط رنگمالان ومصوران ماهر صورت مرغان واقسام مناظر رنگین ترسیم شود
ودر حصص لازم آئینه بندان وزرافشان گردد وبرای اینکه یادگار فنی نجاری و مصوری
ورنگ آمیزی ومیناکاری دروطن عزیزراتج گردد قصداً بنگلۀ طلا را از چوب چهار مغز وطنی
وچوبهای پیداوار کشور هند امر ساختن فرمود وقصر موصوف در سال ١٣١٣ هـ ق

(۱) دو نسخه ای که ما ملاحظه کرده ایم مصراع تکرار است و شاید در وقت استنساخ
از نزد نقال او اشتباه شده است ولی از يك شاعر استاد چنین غلط شعری باقی نمی ماند


بالاحصار کابل : تا آن زمان که هنوز شان وشکوه عمارتی خودرا ازدست داد واین تابلوی زیبا استحکامات دورۀ سلطنت ابودرانی
و زما ن شاهی را با الحاقات عمارات پیشتر عصر او شان در نگاه بیننده تمثیل کرده در عرصه اسم قلعه داری
آنوقت تجلیل می بخشد . « ملحق کتاب دورۀ الزمان»


الحاق بالاحصار کابل
شد بفرمان خدیو عادل شاه والاگهر دریادل
آن جهاندار که افسر و جلال شان جم بشکند از استقلال
شاه تیمور که افگنده زجود همت حاتم وفا آن ژعمود
دور نهاد کرۀ خاک زبون زین بنا فخر کند بر گردون
این نشیمن که چو برخاست زجا بهر تعظیم فلک گشت دو تا
هر ستون تونگهبان سپهر شمع هر خانۀ تو شعلۀ مهر
گفتگوی پی تاریخ بنا کردم اول بخرد شد جو یا
بی تکلف بجوابم ز صفا در فروریخت بصد عزوبها
که بگو و نھر اسی در دل شان گردون شکنند این منزل)
۱۱۹۴ ھ ق


(۲۸۳)

بسال هفتم سلطنت شهنشاه رو با ختام گزاشت و او را (تنگلة طلا) نام نهاد از انجاست
که فیر زالعل محمد خان طبیب حضور و شاعر شیوا بیان آنعصر شامل بیست و پنج بیت قصیده
تاریخی بیادگار اعمار و اکمال آن سروده و بر حسب موقع طور مکمل استنساخ میگردد :
شاه شاهان جهان خسرو دین شاه زمان قبله عالیان كعبة اميد جهان
دا ورد هر که از بیم و امید آمد ما مید پادشاهان بدرش باج ده و تاج نشان
تا بیفر اخت به تمهید جهان را به معدل گشت عالم همه بر اهل جهان مهد امان
بنده اند اهل جهان بردر او کوزه لطف گردش امروز خداوند او ندا خداوند جهان
ما در دهر بقر آن که نزاید هر گز این چنین شاه جوانبخت بصد قرن قران
امر فرمود بسا زند مکانی از ( چوب ) که به بند و بقضا دست گلستان جنان
دست بر سینه اخلاص نهد راه رو صدق جان نثاران برای بندگیش بسته میان
منزل مرتفع بهر مقر طرح نمود که هم بپاکیش فخر نماید کیوان
خرم و دلکش وزینده چو ايو ان فلك همچو خورشید درخشنده و چون مه تابان
قصر فرد وس مثالیکه از و شد بزمین شش جهت جوش گل و چار طرف باغ جنان
گلشنی لیك چو گلشن که بود تا به ابد نو بهار چمنش دور ز آسیب خزان
پا به اش گر بنهد پای بگردون شاید که بود هر گل او همسر لعل رخشان
وصفش مر نزند آنجا که بپایش نا ید روز شب مهر ومه از جبهه خود نام و نشان
عمر ها شد که فلك دور جهان می گردد ليك كمدیده چو این قصر بچندین دوران
عجبی نیست که چون آ ئینه از دیدن او گرده آ ئینه صفت چشم تما شا حیران
بهر شوقش چوقد سرو به لجوئی را ست شوخ و برجسته تراز مصرع با لای بتان
روح بخش است گل گلشن نقشش که درو سرواز بلبل تصویر شو د خو ش الحان
نقش ها جلوه گر اینجا برنگی شده است که چوآ ئینه دور دیده نگر دو حیران
بنگر دگر نقو ش گل ود يوا ر درش همچو تصویر شود دیده مانی نگران
می زند از جلوه او بو قلمو ن گل ا ینجا گر نهد پشت به یوا ر نخو ت ليتان
چقدر پا ی خرد در ره وصفش پوید پا یه طی ننما ید که ندارد پا یان
به که د رکا م و زبان دوزم و باشم خو ش وصف فردوس چه تقریر کند کام و زبان
هست بی پر تو خورشید فلك تيره و تا ر با غبان گر نبو د با غ نگرد د خندان
تا شد از راه کرم پای دران قصر نها د تجلی شد و نور د گری یا فت از ان
دیده بینور بود مر دم اگر نیست درو شرف از نور نگین است بسیمای مکان
بنام خاور بجهان گشته ازین قصر بلند گرشود تا بش خور شید ز حسنش تا بان
يار ب این منزل میمون که مبارک قصر است باد میمون و مبارک به شهنشاه (۱) زمان
نیک خواهان زمان (۲) خدمت او را با دا نيك نا مى ابد حاصل دولت خواهان
هر که بر دیده نقصان نگرد بر رخ ا و ننگر دد رخنه عبر بغير از نقصان
عاجز از سال تما مش خوش و خندان میگفت
فيض عيش مكا ن طرب شاه زمان
۱۲۱۳

(۱) و (۲) كلمات ذو معنین است و خاص با علیحضرت شاه زمان درانی
اطلاق می شود .


٣٨٤

باغ شاهی وقصر دلکشا

باغ شاهی وقصر دلکشا از سائر باغستان و قصور متعدده دارالسلطنه کابل بلحاظ توجه خاص شهنشاه زمان
امتیاز بیشتر حاصل کرد. یعنی در سال ۱۲۰۸ هـ ق یکسال بعد از تاریخ جلوس زمانشاه بعنوان سردار
رحمت الله خان [ثم معتمدالدوله و وزیر اعظم] فرمان صادر شد تا در جوار بالاحصار کابل باغ شاهی احداث
نماید و بر حسب امر شهنشاه مبرور (زمانشاه) در خطه زیبای کابل قریب بالا حصار بنا گزاشت
و چون جای با صفا و باغ فرح بخش در نظر انور شهنشاه جلوه کرد اعلیحضرت ممدوح پس
از احداث و اکمال حوض و خیابانهای حوالی باغ امر فرمود که در حوزه شامله باغ قصر عالیشانی
بنام (دلکشا) بنا کند. قصر مذکور در سال ۱۲۱۳هـ ق مصادف بسال هفتم سلطنت شهر یار
موصوف در اثر توجه سردار رحمت الله خان معتمدالدوله قوم سدوزائی قوطزائی شرف اختتام یافت.
باغ شاهی در سال ۱۲۰۸ هـ ق بنا شد و قصر دلکشا در سال ۱۲۱۳ هـ ق یعنی از سال دوم
الی سال هفتم سلطنت اعلیحضرت زمانشاه درانی آغاز واکمال گردید.
میرزا لعل محمد خان حکیم حضور (والد میرزا پیر محمد خان) که در شعر (عاجز) تخلص میکرد
مذکور از بنای باغ شاهی وقصر (دلکشا) در هفده بیت قصیده تاریخی انشاد کرد . وطوریکه
شاعر از ان دوبنای بزرگ با مهات اشعار رنگینی در دیوان خود ثبت کرده است برای
اثبات تاریخ باغ شاهی وقصر (دلکشا) عین ابیات اورا از نظر مطالعه میگذرانیم تا جلال عصر
زمانشاه را ازین اقوال مدلل و مستند در نظر داشته باشند :

پادشاه دهر سلطان شاه زمان آنکه بودر گاهش اسکندر بود کمتر گدای
آن سپهر جاه را خورشید تابان از شرف میکند کسب شرف از ساترش چتر همای
آن جوانبخت زبون مرتبه کز اقتدار شد ز الطاف خدا ملک خدا را کد خدای
امر فرمان شد بکابل بهر طرح گلشنی (با وفادار خان وزیر اعظم فرخنده رای)
ریخت طرح باغ وقصر آنچنان کز دیدنش میکند معمار فطرت گمره حیرت دست و پای
طرفه باغ خرم و شاداب سر سبز و لطیف پر تعجب قصر وسیع روح بخش (دلکشای)
هر رواقش در نظر ها راست چون محراب عشق هر خم طاقش چرا بروی بتان طاقت ربای
میرود تا آسمان بالا زمین و فضش کرنگه از دیده فواره می لغزد ز جای
از فضای او بود آب و هوای باغ خلد طبع را فرحت فزای و سینه را فرحت رزای
هر که باشد آرزوی سیر جنت در دلش گو برا از خویش بیرون و درین چننت درای
لطف دیگر کرد تا سلطان دین چون نو بهار ماند اندر دیده آ قصر چون خورشید پای
سر بگردون سودن شاه آ نعمارت کز شرف بهر شوقش کرد چون مژگان بچشم مهر جای
یارب این قصر و عمارت تا جهان باشد بود با وجود دولت سلطان عالم دیر پای
بر لب حباب دایم قاه قاه خنده باد دشمنان را با دروژی گریه های های های
از بنای باغ و تا ریخ مقام قصر و باغ گفت در یک بیت عاجز چون دو مصرع جا بجای
قطعه فردوس گلزار از میا ب نعیم
۱۲۰۸ هـ ق
اوج جنت قبله دنیا و قصر جانفزای
۱۲۱۳هق


جان بشكر انه کنم صرف به عمر انداخته درم
تا صدف ديدة حافظ شود آرامگهش

گنبد ذیریجه فام آرامگاه ذی احتشام خاقان اعظم در دوران فرازنده لوای مجد وظفر طايفۀ افغان اعليحضرت غازی
احمد شاه بابای کبیر واقع اشرف البلادقندهار که در سال ۱۱۹۰ هـ ق بامر اعليحضرت تیمور شاه غازی درانی شرف
اعتبار و اختتام پذیرفته و تاریخ بنای بزرگ ازطرف میرزا هادی موسوی متخلص به عشرت (منشی باشی حضور) برشته
نظم در کشیده و در پشت این صحیفه ثبت تاریخ شده است .


دو قطعه در تاریخ بنای گنبد اعلیحضرت شهنشاه دردران احمد شاه کبیر واقع
اشرف البلاد قندهار متکلام (هادی لاری موسوی) سر منشی حضور آن شهنشاه
اساسی که تیمور شاه زمان بنا کرد با جد و جهد تمام
برای مدفن شاه گردون شکوه که عالم ازو یافت عمری نظام
نیابی که اسرار مخفی ز خاك رساند بگوش فلک در پیام
اساس بلندی گرفت از زمین که اندازد افلاك از احتشام
درین بقعه بهر طواف از فلک در آیند قدوسیان صبح وشام
یکی مصرع از بهر تاریخ آن بخواه از خرد تا کند اهتمام
بجستم بگفتا که ای هوشیار بگو فیض آباد عالی مقام
۱۱۹۰ ه ق

***

بنایی از سعادت رشک فردوس بباشد در جهان بسیار نیکو
بسیرش هر که آید از که ومه کند سرمست خویش از چشم و ابرو
چو بارضوان بسنجی فائق آید نه بینی ای خرد آنجا تو گررو
تهی سازد روان از خویش کوثر ز خجلت گر ببیند آب آن جو
صفای روح روح افزای آن بین که در خوبی زند پهلو به مینو
ریاحین از گل و ریحان و سوسن جهانی کرده اند از عطر خوشبو
دهد برباد سنبل نافه مشک کند و ایر رخ سبزه چو گیسو
تماشایی شبی سازد چومسکن روانی تازه ی یابد ز شب بو
پی تا ریخ این دلکش عمارت بر پیر خرد انداختم رو
بيك مصرع جوابم کرد ارشاد (مزار شاه فردوس برین گو)
۱۱۹۰


(٣٨٥)

جامع نور الاسلام
عنوان مسجد بزرگی است که در عصر سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه در کابل نقشه شد و در عصر
سلطنت اعلیحضرت زمانشاه غازی صورت اعمار و انجام پذیرفت و موصوف (جامع نور الاسلام) نام
نهاد و تخمین نزديك به یقین که همین مسجد جامع چوب فروشی باشد و چون در عهد سلاطین
محمدزائی تجدید شده است نام اصلی تطبیق نمیشود. مگر دو مسجد در آن روز بصرف شصت تومان
روپیه پخته اکمال گردیده است . (رجوع شود به متن فرمان سردار فتح خان بارکزائی) .
تعمیر آرامگاه اعلیحضرت تیمورشاه درانی
در سال ۱۲۰۷ هـ ق که اعلیحضرت تیمورشاه درانی ازین جهان در گذشت در حصه ای
که آنوقت باغ نشیمن گاه و محل سیر و تفریح شهنشاه موصوف در آوان زندگی او بود و این
حصه شهر کابل که از عصر سلاطین مغل بنام باغ شاه یاد میشد شاید در اثر وصیت خودش
و یا بنظرية اعلیحضرت زمانشاه غازی در همین جا دفن گردید . در همه حال اعلیحضرت
شهنشاه (زمانشاه) مانندهزار فیس آثار شهریار گیتی ستان اعلیحضرت احمد شاه کبیر که
در اشرف البلاد قندهار با شان و شوکت نمایان معمور گردیده است این بنا را بطور بزرگتر از ان
بنا نهاد و درده سال سلطنت اعلیحضرت موصوف تا همین اندازه موجود
بسر رسید و شاید اگر به اعلیحضرت زمانشاه ووزراء کبار او در اردو کشی های هند
و پنجاب ومشهد وغيره وقفه های فراغت بیشتر دست میداد این بنا بطوری که نقشه شده بود
بنوع دلخواه انجام می یافت زیرا فی الحال نامکمل بنظر میرسد و حتی کتیبه تا ریخی
نیز در وی نصب نشده و نقوش و تزئینات معمول آنوقت در سقف و دیوارهای اندرون گنبد نیز
وجود ندارد اما از عمارات مشهور و بزرگ عصر سلطنت زمانشاه یکی همین تعمیر آرامگاه
اعلیحضرت تیمورشاه است که اعلیحضرت شاه شجاع الملك درانی فرزنه او نیز در سال
١٢٥٨ هـ ق در دخمه تحتانی آن در پهلوی قبر اعلیحضرت تیمور شاه در انی پدر خود
مدفون گردیده است . و این عمارت در ده سال سلطنت زما نشاه تا همین اندا زه تعمیر شد
ولی با مشکلاتی که در اهتمام تعمیر اساسی آن احساس میشود از مهمترین امور عمرانی زما نشاهی محسوب
میگردد و اعلیحضرت محمود شاه و اعلیحضرت شاه شجاع الملك درانی نیز برای اکمال این بنا
موقع فرا غت نیا فتند و بعد از انقراض سلطنت اولاد احمدشاه درانی بحالت نیم کاره
باقی ما ند .


مسجد باغ خوابگاه لب دریا
(مسجد پل خشتی)
از جوامع بزرگ و مشهور شهر کابل مسجد شریف پل خشتی است. این بنای عالیشان
که فعلاً در نفس شهر کابل واقع و آنوقت بنام مسجد باغ خوابگاه لب دریا یاد میشد
اعلیحضرت تیمور شاه درانی در اواخر سلطنت خود امر فرمود که این بنای مقدسه را
که در گوشه باغ خوابگاه سلطانی واقع لب دریا اثر پیش علامتی دارد بر طبق نقشه استادان ماهر
نیکو مرتب داشته وبصرف وجوه کثیر اعمار واکمال دارند. برای برآور دن این مقصد
مقدس پول هنگفتی را از خزائن سلطنتی امرتادیه عنایت فرمود وهنوز تهداب بد رستی
حفر نشده بود که در ولایت مشهد و نیشاپور صورت اختلال نمایان گردید و اعلیحضرت تیمورشاه
در قندهار نزول اجلال فرمود و آنجا سردار دلاور اسحق زائی ملقب به (مدد خان) را با فوج زیاد
بد انصوب فرستاد. پس از سر کوبی اهالی ولایات آنجا جنگ کشمیر و بخارا در پیش آمد
و برای اکمال تعمیر مسجد مهلت اقامت دست نداد. چون سنگ و خشت و چوب زیادی که بدین غرض
ذخیره شده بود در حال تعطیل کار مسجد وعزیمت اعلیحضرت تیمورشاه غازی بصوب قند هار
وملتان و بخارا مردم جلایر وغیره ساکنان این طرف دریای کابل بـموقع عودت
موکب اعلیحضرت مددوح سنگ و چوب و خشتی را که باین عزم تهیه داشتند برای صرف تعمیرات
شخصی خودها بردند . حین ورود موکب شاهنشاهی کارپردازان سلطنت مجدد بآنان عمل
خیر اقدام ورزیدند و از انکه سنگ های تهداب و چوب وخشت از دست باشندگان قریب مسجد
تلف شده بود بعرض اشرف تیمور شاه درانی رسانیدند .اعلیحضرت تیمور شاه احدی را
امر مزاحمت نفرمود و به مختار کار تعمیر مسجد حکم فرمود که ما به نیت خیر وجوه
بمصرف رسانیده ایم و در حال اگر ذخائر سنگ و چوب
در معرض تلف قرار یافته باشد بهتر است مختار کا ر تعمیر مسجد مجدداً مصالح تعمیر را
بصرف وجوه دیگر که نقد اعنایت میشود مهیا داشته دست بکار نماید واعدی از با شند گان
جلایری را بز جر و زحمت رواندارد اما آنقدر متوجه باشد که بعد ازین بروفق احکام سلطانی در
کار تعمیر مسجد صورت معطلی رخ ندهد ولی قبل از انکه کار تعمیر مسجد صورت جریان پذیرد
اعلیحضرت تیمورشاه بصوب بلخ رهسپار شد وسپس بطرف کشمیر و پشاور عازم گردید و این
مسجد در عهد سلطنت او بپایه تکمیل نرسید.
اعلیحضرت زمانشاه غازی مسندنشین سلطنت تیمور شاه غازی از سال جلوس(١٢٠٧هـ ق)
مکرر باین عمل خیر متوجه شدو در سالهای اول سلطنت خود بکار مسجد باغ لب دریا را که
در حال بنام پل خشتی مشهور است برای ادای عبادات مسلمین مرکز وگرد و نواح شهر کابل و
آنوقت تقریباً خارج شهر پنداشته میشد اهتمام زیاد بکار برد وازاثر توجه شاهنشاهی بوساطت
عبدالکریم خان اسحق زائی ناظر خاصه سردار علم خان وکیل الدوله و نگرانی ملا احمد خان
ميرو عظ در سال ١٢١٣ هـ مرتبه تکمیل برسید.
در سال ١٢١٧ هـ ق یکسال بعد از انقراض سلطنت زمانشاه درانی از وقایعی که ادعا ی
نگارنده را بهتر ثابت میکند صورت دعوی ناظر عبدالکریم خان و سردار فتح خان وزیر است
چنانچه عکس و نقل فرمان وزیر موصوف بعنوان خان ملاخان در ختم مطلب از نظر مطالع


تا جداران خفته با پنجادر زمین با رگا ه
تیمور ثانی شهنشاه و شجاع الملك شاه

آرامگاه اعلیحضرت تیمورشاه درانی پدر اعلیحضرت زمانشاه غازی که اعلیحضرت شاه شجاع الملك بر ادر سکه زمانشاه نیز در د خمهٔ تحتانی آن گنبد در جوار قبر پدر خویش مدفون است . و از عمارات اول عصر سلطنت زمانشاه در کابل همین گنبد بزرگ است که از سال ۱۲۰۷ هـ ق شروع والی سال ۱۲۱۴ هـ ق رو باختتام گذارده است .
متعلق کتا ب درة الزمان


[BLANK PAGE]


۳۸۷

میگردد و همچنان از مساعد بودن برای عبادات مسلمین دلیل روشن دیگر آن است که در سال ۱۲۱۸ هـ ق جناب سعادت پناه میر واعظ صاحب کابلی در یکی از روزهای جمعه که طبق مقررات دین سید المرسلین در مسجد پل خشنی بسلمانان کابل وعظ میفرمود در اثر استغاثه پدر یکی از پسران که از صورت ماجرا آن در صفحه (۲۱۳) اشارت کرده ایم ازین مسجد شریف بطور روشن نام برده میشود ولی بنای این مسجد که فی الحال در نفس شهر زیبای ما واقع است از افتخارات بسیار بزرگ سلاطین افغان محسوب میشود زیرا یکبار دیگر در عصر نزديك در اثر توجه اعلیحضرت ضیاالملة و الدین با الحاق خانه سردار عطامحمدخان بشکل دیگر ترمیم شد وفی الحال به یمن توجه خاص اعلیحضرت شهریار شریعت شعار المتوکل علی الله محمد ظاهرشاه در آوان حکومت والاحضرت سردار محمد داود صدراعظم بشكل بسیار بهتر توسعه یافته و گنبد و مینار بلند بالای بر فراز بام مسجد صعود کرده و بیش از پیش وضع عمارتی او در نظر طبقات دیندار افغانستان جلوه گر شده است.

صورت دعوی ناظر عبدالکریم اسحق زائی و سردار فتح خان اشرف الوزرا
(راجع بمصرف پول تعمیرات مساجد کابل)
قراریکه مذکور شد از خدمات مهم تعمیراتی عصر زمانشاه یکی اتمام کار تعمیر مسجد جامع نور الاسلام و دیگری اختتام کار تعمیر مسجد باغ خوابگاه لب دریای کابل است که فی الحال بنامهای مسجد چوب فروشی و پل خشتی یاد میشوند.
صورت دعوی اشخاص فوق چنان است که در ختم دورۀ سلطنت زمانشاه سردار عله خان وکیل الدوله در رهاس و راه و پندی برای انتظام آنحدود بسر می برد. عبدالکریم خان اسحق زائی ناظر خاصه او که از اشخاص طرف اعتماد بود بمعیت ملا احد خان میروعظ برای انجام تعمیر هر دو مسجد جامع عز تقرر داشته و هر دو تن کار تعمیر مساجد شریفه را در بدل شصت تومان روپیه پخته بسر رسانیدند.
بعد از انقراض سلطنت زمانشاه وانی که محمودشاه بسریر جہانبانی تکیه زد سردار فتح خان بارکزائی بلقب اشرف الوزرا و ملا محمد سعیدخان بن ملا محمد اسمعیل خان بارکزائی بمنصب جلیلۀ قاضی القضاة (خان ملاخان) عز تقرر حاصل کردند. در اینوقت عبدالکریم خان ناظر خاصه وکیل الدوله (سردار علم خان فوفلزائی) مختار کار تعمیر مساجد جامع بلحاظیکه از هواخواهان سلطنت زمانشاه بود در غیاب وکیل الدوله از طرف سردار فتح خان اشرف الوزرا نسبت باقی دهی شصت تومان روپیه تحت فشار گرفته شد و چون قضیه ناظر عبدالکریم خان وملا احدخان میر وعظ لاینحل ماند به خان علوم مولوی محمد سعید خان عارض شدند. اعلیحضرت محمودشاه که دانست قول عارضان صدق است بعرض واستغاثۀ ایشان پرداخت فرمود که برای شخص ناظر عبدالکریم خان برائت نامه بدهد تا بعد ازین از فشار محصلان حکومت بر کنار باشند و چون از طرف محکمه شرعیه ومحكمه مالیات دیوان اعلی محصلان برایشان


(۳۸۸)

مقرر وفترهٔ دعوی دائر بود سردار فتح خان اشرف الوزراً در اوائل سال اول سلطنت اول
اعلیحضرت محمود شاه حسب الامر شهریار موصوف حکمنامه ای بعنوان خان ملا خان نبشته
و بمهر خود سرایان کاغذ را ممهور فرستاده است تا حسب الامر محمود شاه درانی بعد ازین به
ناظر خاصه وکیل الدوله مزاحم نشده و برای فراغت سند شرعی بدهند و شاید موضوع به نوشتن
وثیقهٔ شرعی ضرور دیده نشد * بعین نگارش متن فرمان اکتفا کرده اند و یا اینکه سند شرعی
مفقود شده است در همه حال چون مبلغ شصت تومان ریجهٔ پخته بفرمان وکیل الدوله از خزینهٔ
دیوان اعلی سلطنت برای مصارف تعمیر مساجد بوجه ناظر عبدالکریم خان وملا احمد خان
ميرو عظ حواله شده بود آن سند از طرف ناظر مذکور سپس به وکیل الدوله تقدیم شده
و خوشبختانه در زمرهٔ اسناد و وثایقی که میتواند افتخارات تاریخی این جامعه را تا حدی
محفوظ دارد در فامیل نگارنده از ان روز برای رد دعاوی فقرات حسابی و کتبا کش های قومی
حفظ شده است. این فرمان اگرچه بذات خودهمدران روزشکل برائت نامه را داشته و بغرض
فسخ دعوا نگاشته شده است ولی امروز از نظر مفاد تاریخ معاصر افغانستان که شامل چندین
مطالب است و بر قسمت های دیگر روشنی می افگند عکس و نقل اورا از نظر احباب تاریخ
دوست میگزرانیم تا از یکطرف اقدامات عمرانی و عرفانی سلاطین درانی را بخوبی بدانند
و از طرف دیگر عنوانها و القاب و مراتب اشخاص را نیز ملاحظه فرمایند و همچنان طرز عبارت
آرائی وصورت دعاوی و گزارش رسمی و خصوصی آنعصر را با جزئیات کوالف پی ببرند.
این است متن سندخطی ممهور بمهر سردار فتح خان اشرف الوزرا که قدر ومنزلت مولوی
محمد سعیدخان بارکزائی را نظر به خدمات او در دورهٔ زمانشاه نسبت به سردار پاینده خان مرحوم
باثبات میرساند :

((حسب الامرا شرف اعلی))
«آنکه عالیجاه شریعت دستگاه گنجورخزائن فضل وکمال وخازن حال وقال»
« دانای اسرار معقول و منقول خوانای رموز فروع و اصول عقده کشای »
«مسائل تدقیق ورهنمای طریق تحقیق کامروای طالبان علم کا شفر موز»
«معانی اکمل علمای اجل کافهٔ قاطبهٔ قاطنین درانی افغان رتب افزای مدرسهٔ»
«افادت و افاضت زینت پیرای محکمهٔ فصاحت و بلاغت محسن الاخلاق علامی»
«فهامی نخبهٔ قضات بلند آیات بلدهٔ طیبهٔ کابل مولانا محمد سعید خان درانی»
«خوانچه زائی بارکزائی که بیمن توجهات بلانهایات وعواطف جهاندرحات»
«پادشاه حذاقت آیات شریعت صفات علویت سمات ممالك مداربندگان عالیشان
«درشران محمودشاه پادشاه ظل الله جالس اریکهٔ سنیهٔ احمد شاهی شهریا ر»
«ولی نعمی برتبهٔ رفیعهٔ خانعلما وقاضی القضاة محكمهٔ عالیهٔ شرعیهٔ دارالسلطنة»
«کابل سرافراز گردیده نزول سعادت شمول آن زبدهٔ علما و نخبهٔ فقها را در مسند»
«نشانهٔ ارشاد اوامر شریعت باصناف مبارکی مبارک و بآلاف فرخندگی فرخند.»
«خواسته این مقصدبزرگ را بآن سرآمدفقهای قوم بارکزائی معلوم و مشهود»


۳۸۹

«داشته رقم مینمائیم که آنمشید ارکان شریعت ورهنمای طوائف انام مطلع »
«انوار افاضت و کامروای خلق الله و کار گشای عبادالله که الحمدالله والمنه»
«درین سال مسرت اشتمال حدائق آرزوی ایشان از بهار مراد شگوفه کرده »
«و بوی حصول مرام بمشام آرزومندان رسانیده نوید سرافرازی آن مظهر»
«دلنوازی بمنصب جلیل قاضی القضاتی که مفتاح ابواب مقاصد جمیع رعایا »
«خواهد بود برهمه مسلمانان این خطه بساط مسرت گسترا نیده و نوید عدالت»
«بکافه انام رسانیده و این تلطیف و تشویق اعلی حضرت شاهنشاه ذیجاه را»
«که مبنی بر مطالب خیر است بسمع خویش بهتر و نیکو تر جاداده و نيك ملتفت »
«باشند از آنجا که تخت خلافت علیای دولت با عز و علای محمودشاهی زینت»
«گزین گردیده و شهریاری الا تبار موصوف با مور خیر الناس متوجه شده ارشاد»
«و اعلام میفرماید تا هر که از علمای علام که اقبال مند وصاحب علمیت بلند باشد»
«و آثار صلاح و نيك بختی و سعادت از ناصیه حال و مقال وی واضح و لایح گردد »
«و در بدایت حال علامات فرخندگی از افعال و اقوال آن هویدا باشد و شاهد »
«خجستگی تقوی از سکنات و حرکات آن پیدا گردد در این ایامی که کواکب را»
«با هم نظر سعد و طلوع نیر اقبال رایمان مهر در بیت الشرف و ماه جلال»
«را در برج سعادت اتفاق افتاده است ازین نوید نشاط افزا که اقبال از وفور »
«باستقبال شتافته و ازین مژده انبساط پیرا که بخت از فرط نشاط آرزوی خویش»
«دریافته است وقت آن رسیده است که اکثر امور جهانداری برای روشن شما»
«صورت انجام بگیرد و امور احکام مقتضیه شرعیه بتوسل و توسط شما انتظام»
«پذیرد و در این وقت که عالیجاه رفیع جایگاه اخلاص و عقیدت دستگاه عبدالکریم»
«خان درانی اسحق زائی ناظر خاصه حضرت بنده رتبت نواب و سردار وکیل الدوله»
«علم خان درانی فوفلزائی حسب الارقام گذشته جناب ولی نعم خویش باتفاق»
«زبدة العلما مولانا احمد خان میر وعظ زاد فساله مبلغ شصت تومان رپیه پخته»
«رائج الوقت برای صرف مساجد شریفه دارالسلطنه کابل از خزینه دیوان اعلی»
«اخذ داشته بصرف رسانیده اقوال مشار الیهما از مشاهده انجام اعمال »
«و افکار نیکو خصال ایشان این مقال را بصدق انجام داد »
«جای گفتگو و محل اندک اشتباه نگذاشت و باید مورد دعوی نباشد و ناظر»
«موصوف از صورت باز پرس مبرا باشد اما برای وجوه مونت مؤذن و مدرس»
«و خطیب هريك از جوامع شریفه دارالسلطنه کابل بدستور فیض نشور بندگان »
«سپهر نشان شاه بابا ثریا مکان و حضرت بندگان شامزمان که رعایت اوقاف»
«جامع نور الاسلام و جامع باغ لب دریای خوا نگاه شاه را بیشتر مرعی »
«داشته اند می باید که بدستورات سابق آنچه ناظر و میر وعظ موصوف عمارت »
«عالیه این مسجد را بصرف دراهم کثیره شصت تومان پخته بپای رسانیده و این»
«بساط زینت افزا را رونق محیر بخشیده مواجب مستمره و موقوفه توابع »


عكس فرمان سردار فتح خان ار كزايى وزيرا عظام اعلیحضرت محمود شاه درانی که در آغاز سلطنت اول شاه موصوف از بابت شصت تومان دريافتي اوقاف تعمير ات مساجد شريفه
دارالسلطنة كابل بعنوان مولوی محمد سعيد خان قاضي القضاة عصر نوشته است متن مشاهده در كتاب درة الزمان در فصل تعميرات دارالسلطنه كابل ملاحظه شود .
كریما ز عنایت از انور طالع ما چه مرحمت فرمايی از تو غافل نشویم بفضل الله
مفاخر ارکان، افراز اعیان، اخلاص شعار، چاکران مقرب الحضرت، چهره افزاى محافل ولا
ذويالعز والاحترام سر دار فتح خان وزیر شجاع الدوله مد ظله بعد از تفقدات عنایت التیام
انچون معلوم آن مفاخر الاعیان باد، درین ایام فرخنده انجام که الطاف بیدریغ شاهنشاهی
بحالت این درت عالی در نهایت مبذولست و نتایج دولت واقبال از کتمان بروی کار
پایین رسیده ساحت معموره کابل که پایه خلافت پادشاهی سر منزل فرخنده مآب انجم سپاه
مایون میباشد از ممر تعميرات که موجب کمال رونق است بعلاوه نسبت بمساجد
جاهای دیگر از فرط بی اهتمامی عهده داران سابق بقراریکه باید آباد نباشد بنابرین
همگى توجه خاطر پادشاهى بر آن مصروف است که تعميرات على الخصوص مساجد شريفه
معموره شهر که در اثر مرور ایام خراب شده از کمال سر فرازی ما بملاحظه نموده که بوجوهی انجام
پذیرد درین ایام فرخنده انجام که از فضل الهی امورات خلایق از هر مقوله که باشد
روبه آبادی و خرابیها بمرور ایام در تزئید میباشد و اراده قاهره ما بر آن مصروف است
و بقولي می باید شتافت که در آبادانی ساحت كابل از هرمعمر باید صرف همت
نمائیم و بحمدالله وقت مددیاران ما در این ایام میمون بهرگونه طالب میباشد بخواست خداوند
بتوجهات انجام دهیم و بمرتبه آبادانی بظهور آید درینصورت مرحمت شصت تومان تبریزی
از بابت یکساله وجوهات مستغلات دكاكين و دكاكين متصله و غيره که از قدیم الایام
به مساجد شریفه وقف بوده از سالتخشقوئیل بصیغه دريافتى سركاري بحوالمي مقرر فرموده
و جمع دیوانیان عظام که هر یک شش ماه بمدارك خرج مساجد متبركه و تعميرات
انحام پذیرد از فرط بی اهتمامی که از سالگذشته دکاکین موقوفه در خرابی افتاده بعهده
مفاخر الاعیانی برادر حقیقت بنیان شجاع الدوله بهادر مقر ساخته شده که در این باب بتوجه
داعية انجام مقرره متوجه شده بوجوهی مطابق احکام بپردازد هیچ وقت بماند که مبلغ مذکور
درحواله مقدری مجری ماند در انجام این مدعا به از آن مبادا با توجهات خیراندیشانه
موصوف در تعمیرات دکاکین و مساجد در تزیید حسن اختتام کوشیده نهایت غور تخمیر بوقوف
اینجا الخصوص در اهتمام بیدریغ در مساجد جامع شش گانه با دکاکین مستغلات اوقات و غير
همت را بکار بندند تا مساجد تماما از پیش دیوانی آباد بحالت آبادانی درآمده باعث مزید
ازدیا و نام نامی ما بحول الله تعالی در حیات ما بآثار حسنه مساجد می ایام باشد و کارکنان
و عمله جات مساجد مذکور شاه محمود و غیره تماما بموجب در یافت سيورغالات از پیشکاه
ما و منشات مفروغ بیسر و جفت در کمال فراغ خاطر بدرگاه الهی بدعائی شبگیر متوجه شوند
بمبلغ چهل تومان دریافتی از بابت هشت بند کاریزات در قریه ده یحیی تفاوت جامع
نورالاسلام و مبلغ پانزده تومان دیگر که به امامزاده خرد سالشهري در وجه پیشنمائی شویی
آنمقرر است بمرتبه نظام معمور شود در مبلغ سیصد تومان دیگر باسم تكيفيا تضريب الخزانه
به پیشنمائی و اجیح بقاطبه رعیت اقامساکنوان نوشته در حوالجات مجری ماند که در
مداخ مصارف صلح جویانه شهر بایست رسانید در کمال توجه بوجوه حسن ختام پذیر شود که
توقف نماند در عهده شناسند سنه ۱۲۲۲


صفحه دوم

امارت محمود اسمعیل خان از قلعه و دایات او بفرق آنم جماعت بریت بدار قبه
تا تخت اسمعیل را در خا نه بوبو زار بغداد معلوم داشتند و معرکه عجیب کرد به مصرح بهرنگ
مقطعت با سرت تاریخ است با او حق احقاق لا سهاجم با تاج بخر سانه ندام اخیراً حریت
تضف سجلت ایات قر به گا وزاد نمود مبعوث باشر و بخون میرزا ته معلش باری بود
به فر حوضه چنگ لا لا قد و بروز پنجم شصت جمع الجواهر مکتب مبارک بخو بلعت ملک و ما بین
تحکم عطيه الجاه قاست بهار و خزان کشید و بچهارم جوز حمران اصفهان ماه در انشا ء و جهته
بیو با بر ارفع خواجگی و ملک و بیر مزار شریف جلادت ماب و با بارز کی صبح
آقامه و حوض خطه یقه فام به حضرت بهار سمت بازار و به تاج مرصع شاخ حریت
اعیار لیست اشهزاده نام طاعت و مدارج از شکست اسی شهزاده ها منتظرا
فار قمر نیز بپای صداقت و مخبرت مخارج ستوده و بمراتب و مناقب جامع محاسنات
حضور با یشان با حزمه وحدقه وعطایا و مراحم با فزای انواح جلی و بوفو حسرت
تخت یکبار مشفقه به در نور چنانچه در زنگ زرد او از شهر ند محولات
به بیدار تاج مسیح آقامه میش کرد تاج اعا بیدار ابلاغ نمود و مفرح پردیک
زیورش خواهر مبارک سمت پیشاور گدا و با شرت جزیات لاهور پر سمت لاهور بیکا
پار تک پوره و باق اهر تخف فواید عواید و با نجاد حیات الحیات شاک
جنگاوه و و خانه تاریخ قمر اقامه تاج بیک استقرار و ببو سبو معلوم عمید
با نت مجمل تا است اتم پیرک مرروزی ۱۳۱


(۲۹۰)

دهر دو جوامع جدید التعمیر بدستورات سابق بخطیب ومؤذن ومدرس
که از جانب خیر جوانب شما مقرر ومنتخب میشوند کما کان داده شود و در
انتخاب وبرقراری اشخاص آن ذات شریعت آگاه مختار وصاحب الصلاح اند
تا هر یکی از علماء حاضر دا را لسلطنه را بهر مراتبی که مقرر و منتخب
میدارند صلاح وصواب حضرت اشرف اعلا بر آن است اما بر وفق اقرار ناظر
عبدالکریم خان اسحق زائی ملازم باخلاص حضرت مستطاب معلی القاب
وکیل الدوله خاصه شریفه که صورت اقوالش در صرف وجوه نقدینه شصت
تومان رپیه کامل صدق میباشد از اخد وجر دفتریان سلطنت قاهره محمود
شاهی فلك جایگاهی بکلی معاف میباشد و باید که از جانب دارالقضاة سند
حاصل داشته باشد و مردم جلایری که از شروع کار تعمیر از باغ وعمارت مسجد
لب دریای باغ خوابگاه قبل از تعمیر سنگ وچوب برده بصرف کارخانه های
خود رسانیده بودند مطابق احکام قضا نظام حضرت بندگان شاه زمان وبندگان
رفیع الشان وکیل الدوله آنچه معاف اند باز هم معاف فرموده اند
وبعد ازین آنها را مطعون و مقهور کارگزاران دولت نفرمایند
ولی بعد ازین در حفاظت توابع مساجد وموقوفات ومصارف جوامع همه را
متوجه نمایند تا ضباط وحفاظ و خطباً ومؤذنان ومحتسبان و خادمان جوامع
ومدارس خوبتر کوشیده باشند ومردم جلایری وغیره را در حفاظت اشجار
واحجار متوجه گردانند وهر يك را بزبان احسن واعذب دعوت کرده درین راه
ارشاد و ابلاغ دارند وبر ملتزمین خدمات مساجد شریفه برعهده شناسند
که کسی را بگناه سرقت موقوفات زجر و تعزیر نکنند تا از دعای همه خلائق در
همه حدائق این مملکت از افغانیه و تاجکیه دولت محمود شاهی بمبارکی
وفرخندگی تا جهان تمکن وبقای جهانیان متمکن است قصر وجود مسعود
سلطان محمود باعاقبت محمود باقی ومستدام باشد مورخه شهر ۱۲۱۷


(۳۹۱)

تبدیل نام هند - سند - توران - خراسان
به دولت افاغنه ثم افغانستان (۱)

حدود تمامت خاک خراسان همان است که وقایع عسکری و سیاسی و تقسیمات حکومت
اعلی افغانستان در عصر زمانشاه معلوم میکند. یعنی شرح وقایع و گزارش و اسماء حکام
محلی و نامهای حکام تحت اداره زمانشاه جغرافیای مملکت ما را از شرق و غرب افغانستان
ترسیم و تحدید میدارد.

تبدیل نامهای فوق بافغانستان از عهد سلطنت احمد شاه غازی در نظر گرفته شد اما
تا وفات تیمورشاه (۱۲۰۷ هـ ق) باز هم اشتهار داشت و چون تمامت خاک خراسان بافغانستان
تعلق گرفت بهمان افتخار به تبدیل نام خراسان عطف توجه بعمل نیامد و هکذا باسماء سائر
نقاط افغانستان نیز آنقدر جدیت بعمل نیامد تا بطور عام بيك عنوان واحد مربوط سازند
زیرا افتخار هفت کشور و هفت دارالسلطنه بسیار وقت ورد زبان اولیاء اقتدار بود.
در دوره سلطنت زمانشاه (۱۲۰۷-١٢١٦) هـ ق با آنکه هفت کشور و هفت دار السلطنه عنوان عمومی
داشت ولی بلحاظ ترقی نام افغان و افغانیت زدوده شد. اما در اول نام افغانستان به دولت افاغنه)
اشتهار گرفت و باعث اینکه در وقت حکومت هوتکی تا انقراض سلطنت اعلیحضرت شاه حسین
(۱۱٥۱ هـ ق) قوم غلزائی در قندهار و قوم ابدالی تا انقراض دوره حکومت سردار الله یار خان
در هرات و فراه حکومتهای جداگانه ای داشتند در وقت احمد شاه غازی که هر دو حکومت
تحت نظام واحد آمد و تمام قبائل افغان متوطنان قندهار - بلوچستان - کابل - پشاور -
کشمیر - پنجاب سرهند - کوهات - سوات - بنیر کویته ودهها نقاط و قبائلی مانند روهيله
یوسف زائی - برکی - ترکلانی - کوهاتی - بنگش - مهمند - وزیری - ساغری - ختك - سلیمان خیل ار کزائی
ودهای دیگر باشندگان از اجزاء و اتباع امپراطوری افغانستان شناخته شدند. درین وقت
افغانستان بچند نامهای خراسان - هند - سند - ترکستان - توران - کابلستان - زابلستان -
بلوچستان - مکران یاد میشد ند چنانچه تا اواخر سلطنت تیمورشاه غازی ادامه داشت مثلا میرزا عشرت
در متن نکاح نامه ای که اعلیحضرت تیمورشاه در سال ۱۲۰۱ هـ ق با نواب خدیجه سلطان
صبية سردار عباسقلی خان بیات والی نیشاپور عقد مناکحت بسته است گوید:
شه ممالك هند و بلاد ترکستان خدیو داور سند و قلمرو توران
جهان مطاع شهنشاه ظل سبحانی سلاله شرف دودمان درانی
بعدل و جاه نوشیروان و اسکندر به تیغ تا نی تیمور شاه نيك اختر
در دوره زمانشاه نخست به دولت افاغنه دولت (افغانها ) برسمیت کامل شناخته شد و چون
قبائل درانی - غلزائی بطور عام از جلوس احمد شاه (۱۱۶۰) حکومت واحد از خود تشکیل
داده بودند بجای افغانستان بصورت علامت جمع (افاغنه) محسوب گردید. ولی در عصر
زمانشاه باعتبار چند اثر خطی و تاریخی خصوصاً نامه هائی که بین سران مملکتین افغان و ایران
مکاتبه شده است و هکذا نامه های سیاسی کا پیتان ملکم راجع به سیاست افغانستان همه جا
(دولت افاغنه) نگاشته است و اخیراً از باعث عروج و قدرت طوائف افغان که اصلا باشندگان

(۱) در زیر عنوان فوق مضمون بسیار مفصل ترتیب داده ایم اما در اثر دیگری که هنوز
بانجمن تاریخ نه سپرده ایم در قید صحائف آورده ولی قسمتی که بعصر سلطنت زمانشاه متعلق
است بشرح متن اکتفا ورزیده ایم.


(۳۹۲)
همین کشور عزیزاند نام افغانستان اشتهار گرفت خصوصاً در متن اوراق فواصل نامۀ
افغانستان که از طرف نواب مظفرخان رکن الدوله والی ملتان ترتیب یافته و فعلا در دست
نگارنده موجود است دران لفظ (افغانستان) بطور واضح بمیان آمده است اما در اقوال
شعرا و مدیحه سرایان دربار سلطانی نظر به شهرت های مقامات تاریخی افغانستان که از پیش
در خلال صحایف تاریخ جاداشته اند از طریق مباهات یاد کرده اند مثلا :
سپهر مرتبه شاه زمان کز و بزمان شد بسیط روی زمین از بساط عدل شتان
بخلق و مشرب و تدبیر او زمانه ندیده کسی بکشور هند و بلاد روم و خراسان
درمتن معاهده ای که اعلیحضرت شاه شجاع الملك درانی با ایلفنستون سفیر دولت بریطانیا
در دارالمرز پشاور (برضد سیاست ایرانیان با دولت فرانسه ) بامضاء رسانیده است در ان نام
افغانستان بوضاحت نگاشته شده و از فکرعالی زمانشاه غازی برادر خود تائید کرده است.

سنجش مسافات بحساب کروه
در عصر زمانشاه

چون خلال صفحات تاریخ عصر شهریان درانی را غالبا تذکار اردو کشی ها احتوا میکند
و داستانهای اعزام لشکرها از شهری بشهر فرا میگیرد بلحاظیکه پیش از اسب و اشتر و قاطر وپیل
وسائل دیگر مانند امروز موجود نبود لازم وحتمی پنداشتیم که برای اظهار شجاعت و شهامت
و ازخود گذری مردم آنعصر حدود فواصل بین بلاد ومراکز را بقرار حساب کروه معمول آن
وقت باسناد یاد داشت های تا ریخی نشان بدهیم تا معلوم شود که
فواصل بلاد بد شواری سواری اسب و پیاده و انتقال توپها و بارهای ثقیله
چقدر وقت آنها را در بر میگرفت و بچچه مشکلات اسباب سفر بری فراهم میگردند .
چون اندازهٔ شهامت و جلادت آنها باطی مسافت وطوالت طرق و شوارع بعیده بین شهرها
ومراکز وقصبات داخلهٔ امپراطوری افغانستان بصورت کامل معلوم داشتن در نظر است بناء نگارش
این فصل را باستناد سندخطی آنوقت ازچیزهای حتمی پنداشته فرو گزاشت نکردیم و اگر چه
این معلومات از اغلاط وقياس واشتباه مبرائیست اما در این کتاب چون احصاء ات وقوهٔ
انکشافات مدنی وسیاسی آنعصر مورد توجه است از این نهضت عصر زمانشاه خیلی قدردانی
میکنیم زیرا همانطوریکه سویهٔ مدنیت هر عصر متقاضی بهبود و انکشافات جدید است
عصر سلطنت زمانشاه ازید و انتصاب در راه وصول بمدارج مقصود ترقی و تعالی کشور بعزم
خدمات بزرگ اجتماعی و سیاسی و دفاعی قدمهای بزرگی برداشته واز ثمرات نیکو و افکار
سنجیدهٔ مردان بزرگ و بافضیلت آندوره باشہاد اسناد تاریخی یکی ابراز همین مفکورهٔ
مساحت پیمائی طرق وشوارع وتعيين فواصل بلاد ومراکز عمده امپراطوری افغانستان است و این
معلومات رویهمرفته زیر عنوان ترقیات عصر زمانشاه درانی قرار میگیرد زیرا که در آغاز
تشکیل سلطنت شهریار موصوف در اثر تصامیم عصری بموجب اقتضاء سردار علم خان
وکیل الدوله ركن ركين سلطنت او فہرست حدود و فواصل مملکت بحساب كروه
برای استفادهٔ عموم خواسته شده و برای برآوردن این مقصود به نواب مظفرخان سدوزائی
ملقب به رکن الدوله حاکم اعلی ملتان سفارش رفته است تا توسط علماءومساحان معروف
و مدقق کشور هند فہرست حدود وفواصل را بحساب كروه طبق معمول آنوقت ترتیب داده
بفرستد. نواب مظفرخان رکن الدوله حاکم اعلی ملتان در تدوین این اثر سعی فراوان


[ILL]
[ILL]

در صفحهٔ اخیر اوراق فواصل نامهٔ امپراطوری درانی که از طرف نواب مظفر خان رکن الدوله والی ملتان ترتیب یافته و بکابل فرستاده شده ، چهار مهر پایان صفحه اثر خود موصوف وسه مهر حاشیهٔ طرف چپ صفحهٔ دوم اثر وکیل الدوله و وزیر اعظم و شهزاده سلیمان «تصویر قیصر» است که خواه بطریق تصویب و خواه بشکل یادگار مهر کرده اند


شرف یافته حضرت اقدس شهریار بمحرم شهر مزار فرخنده مزار سندی با مهد علیا
و سره اقالیم اصفا شرافت مقرون جناب واقدس نبی و شیان
بادات سلومت بحران مرات شوکت و حشمت و عزت و جلالت خیام بادات
والی همت جلالیکاب و امیر الامراء العظام امراؤه الکرام ایا لیم رس مین
عالیجناب عاض احلال و اجلال بہاء محمد خان درانی فوقزائی شر
رانی و بین ند در سیند الله بقاء متصرف و مہتم هم باد اما بعد برنمیر
ما نیپز مهر درایت تحبیر مرحباب خاص معادت قرینانه بندگاں والا بسا
معلوم و مبهر جنس و تنبض التماس و صورت احوال قاضی و معبوهی
بندگاں جناب قاضی محرم و بحسب ضرورت تعمير شارع شهريار
موقع احتیاج خد متگذاری و تقدیر بابائی سعادت جهانیان عمر زندگان
وجوبہ داراں و غا لمہان و اوس و مستحفظاں بار حیاں شوق جویاں
و مسافران و چاپاران معلومات که را و بر باره عبور و قوافلین
و ما بات بلاد منحه بشته و شوارع منفصلہ مرحمداست محروسته نداره است
از محلها دایمن و با به و طایفیس این روزگار خواسته بمجاہد دست
دومسان فکرتیه و بضعه و تجرتی ضرورت کلامیه دوران فلها برد

صفحۀ اول رساله فواصل نامه افغانسان
متعلق کتاب < ناقزان >


(۳۹۳)

بکار برده و باستناد اسناد مرتب عصر مغل فهرست مرتب را واپس به وکیل الدوله ارسال داشته است چنانچه عکس ونقل رساله نواب مظفر خان سدوزائی حاکم اعلی ملتان قبل از درج فهرست فواصل بلاد در این کتاب زینگوگراف شده ومتن فهرست نیز طور مسلسل ارقام وانشراح پذیرفته است ولی نقطه نظر ما آن است تاغلاقمندان زاویه از مدنیت خواهی و پیش آهنگی سلاطین وارکان معظم دولت درانی بی اطلاع نباشند زیرا آنکه بکاری اقدام می ورزد اگر با تمام میرساند عین کامیابی است واگر ناکام میماندچون راه را بدیگران بازمیكند واحساسات جبلی ازخود نشان میدهد بحیث راهنما و پیش قدم عزم او قابل قدر وستایش است و چون عروج و ترقی مدنیت‌های آنعصر بهمین پیمانه و مرتبه قرار وقیام داشت آنهانی تو انستند پیش ازسویه ممالك دیگر راهیاب شوند اما باستناد اسناد وعلائم تاریخ از کاروان تمدن عقب نمانده اند واین است نقل مكتوب نواب مظفر خان رکن الدوله قوم ابدالی سدوزائی قو ملزائی حاکم اعلی ملتان که بعنوان سردار علم خان وکیل الدوله فرستاده است:
«بشرف ملاحظه حضرت برادر خجسته سیروالاگهر اعلی مرتبت ونواب مستطاب همایون»
«وسردار بلند اطوار شرافت مقرون جناب عالی‌شان شجاعت نشان رفعت وسطوت مکان»
«حشمت وشوکت دستگاه عزت ومکرمت انتباه دولت وفخامت جایگاه امیر الامرا»
«العظام اسوة الكبراء الفخام رکن رکین سلطنت القاهره اقبال واجلال پناه علم خان»
«درانی قوملزانی ایوب زائی وکیل الدوله سلمه الله تعالی مشرف ومقدم باد اما بعد بر ضمیر»
«بنیومنیر امیردوایت تخمیر مقرب الخاقان عطوفت فرجام بندگان والاشان معلوم ومبرهن»
«وتفصیل اجمال وصورت احوال ظاهر وعویدا بوده باشد که آن جناب والا گهر چون»
«برحسب ضرورت خدمات سلطانی سفرشان ورفع احتیاج خدمتگاران و گزر بلدان ومساحت»
«پیمایان وجریب کشان وصوبه داران وقافله داران ومستحفظان وبازجیان وطریق جویان»
«ومسافران وچاپاران معلومات کاملی را درباره حدود وفواصل واماکن بلاد مقدسه»
«وشوارع متصله ممالك محروسه خاقانیه از علماء این دیار ومحققین این روز گارخواسته»
«بودند مدت دوسال فکر کرده شد وچون ضرورت کامله دران فقره دیده شد بسیار جستجو»
«وتفحص گردید تا مانند سطور فیض نشو وارشاد نامه مبارکه عالیه که بزینت فض خاتم»
«جناب ذات بزرگوار کامگار باعزو کرامت شما شرف ارسال وانفاذ یافته بود دقت تام»
«وکوشش عام وسنجش بالاهتمام وتشخيص بلانهایات کرده شد وچون دریافت حق وحقیقت»
«واصل کیفیت اراضی وفواصل طرق و شوارع وبحرها وبلاد ومستقرا لخلافات بیرون از»
«قدرت كافه انام وعلماء علام روز گار است ازهم برحسب فتوای علماء ذی احتشام ومساحت پیمایان»
«درایت و کیاست فرجام ازروی نوشته های کتابهای تواریخی که سند علماء متداول ورائج»
«مردم روز گار است بقدر وسع بشری به بسیار زحمات ومشقات که روزها وشب ها فکر کرده»
«اند چندورق را بقرار سنجش مساحان که از دولت مغلیه چغتائیه سنجیده تصدیق کرده»
«اند نوشت و خوان نموده مطابق اذهان علما ودولت خواهان وطرق پیمایان بموجب حکم تان»
«قرار گرفت وبدست خط ومهرخودهمدست عباس طباخ باشی کشمیری الاصل وقاصدان»
«وغلامان قدیمی یاردل وشاهین من قوم حبشی منوطنه دار السلطنه شریفه کابل سایه بان»


﴿٣٩٤﴾

«داران خاصۀ بارگاه بندگان حضرت سلطان از مولتان به لاهور ارسال داشته بدست»
«بوسی ذات کثیرالدرجات برادرم تودیع نمودیم تا بقرینۀ علماء ومساحت پیما یان دقیق»
«دارالسلطنۀ کابل غور نموده وبدست مستوفیان خاصه ومنشیان سنجیده از آن چند نقل»
«حکم فرمایند که بهر کسی از عمال خجسته اقبال وضباط بااحتیاط ومستحفظان قبض رسان»
«رسیده باشد و این خیر دنیا وعقبی خواهد بود ودر دین ودنیا عمل خیر خواهد شد این عزم»
«شما بسیار خوب است و نافع است بقاصدان وغلامان دستور داده شده که اگر به لاهور»
«نرسیدند در کابل بخدمت فیض درجت برساند فی شهر شعبان المعظم»
دستۀ ٢١ ٢ ١ ٢
(١) ـ از شاه جهان آباد تا لاهور (١٠٥) کروه [١] .
(٢) ـ از شاه جهان آباد تا سر هند (٥٣) کروه
(٣) ـ از سهرند تا کانگره (٤٩) کروه
(٤) ـ از سهرند تا بجواره (٢٢٥) کروه
(٥) ـ از کانگرا تا بجواره (٢٤) کروه
(٦) ـ از لاهور تا اتك (٦٢) کروه
(٧) ـ از اتك تا پشاور (١٤ ونیم) کروه
(٨) ـ از کابل تا غزنی (٣٠) کروه
(٩) ـ از لاهور تا ملتان (٧٠) کروه
(١٠) ـ از ملتان تا بهکر (١٠٦) کروه
(١١) ـ از بهکر تا سوهان (٥٥) کروه
(١٢) ـ از بهکر تا تهته (٧٥) کروه
١٣ ـ از قندهار تا بهکر (١٧٧) کروه
(١٤) از لاهور تا کشمیر براه تیر پنجال (٧٢) کروه
(١٥) ـ از لاهور تا تهته (٣٤) کروه
(١٦) ـ از تهته تا کشمیر (٤٢) کروه
(١٧) ـ از شاه جهان آباد تا اکبر آباد (٤٤) کروه
(١٨) ـ از اکبرآباد تا بنارس (٢٩) کروه
(١٩) ـ از بنارس تا سهسرام (٢٦) کروه
(٢٠) ـ از سهسرام تا پتنه (٤١) کروه
(٢١) ـ از پتنه تا مونگیر (٣٧) کروه
(٢٢) ـ از مونگیر تا گدهی (٣١) کروه
(٢٣) ـ از گدهی تا اکبر نگر [معروف به راج محل] (٢٢) کروه
(٢٤) ـ از اکبر نگر تاجه نگیر نگر (١١٦) کروه
[١] در ذکر فواصل بلاد هندمساحان آنجا شاه جهان آباد را ازان مرکز قرار داده اند
که شهر مذکور در قدیم دار السلطنۀ عصر سلاطین مغل بود .


٣٦٥

(٢٥) - از اکبر نگر تا اودیسه (١٣٣) کروه
(٢٦) - از شاه جهان آباد تا اجمیر (٨١) کروه
(٢٧) - از شاه جهان آباد تا سورت (٣١١) کروه
(٢٨) - از سورت تا اکبر آباد (٤٤) کروه
(٢٩) - از اکبر آباد تا برهانپور (١٧٧) کروه
(٣٠) - از برهانپور تا سورت (٩٠) کروه
(٣١) از شاهجهان آباد تا احمد آباد (٢٥٣) کروه
(٣٢) - از احمد آباد تا سورت (٥١) کروه
(٣٣) - از شاه جهان آباد تا خضر آباد (٥٢) کروه
(٣٤) - از شاه جهان آباد تا اله آباد (١٣٦) کروه
(٣٥) - از اله آباد تا نور نگر (٤٣) کروه
(٣٦) - از نورنگر تا مخلص پور (٢١) کروه
(٣٧) - از مخلص پور تا گانگره (٦٨) کروه
(٣٨) - از شاهجهان آباد تا انوپ نگر (٨) کروه
(٣٩) - از شاهجهان آباد تا شکار پور (شرویم) کروه
(٤٠) ازشکار پور تا پالم پور (٤) کروه
(٤١) - از پالم پور تا تالیت (٥) کروه
(٤٢) - از اکبرآباد تا برهانپور (١٧٨) کروه
(٤٣) - از برهانپور تا گوالیار (٢٨) کروه
(٤٤) - از گوالیار تا سرونیج (٥٨) کروه
(٤٥) - از سرونیج تا نرینه (٥١) کروه
(٤٦) - از نرینه تا برهانپور (٤٠) کروه
(٤٧) - از برهانپور تا اورنگ آباد (١٢١) کروه
(٤٨) - از شاهجهان آباد تا تهنیور (٩٤) کروه
(٤٩) - از شاهجان آباد تا اکبرآباد (٤٤) کروه
(٥٠) - از اکبر آباد تا اجمیر (٨٤) کروه
(٥١) - از شاه جهان آباد تا هنیون (٢٧) کروه
(٥٢) - از هنیون تا تونك (٣٢) کروه
٥٣ - از اجمیر تا شاهجهان آباد تا مرادآباد (٤٤) کروه
(٥٤) - از شاهجهان آباد تا مراد آباد (٤٠) کروه
(٥٥) - از مراد آباد تا حصار (٤٤) کروه
(٥٦) - از اکبرآباد تا پاری (٢٢) کروه
(٥٧) - از پاری تا روپ پارس (١١) کروه
(٥٨) - از شاهجهان آباد تا چونپور (١٧٦) کروه


(٣٩٦)

(٥٩) از شاهجهان آباد تا آله آباد (١٥٥) کروه
(٦٠) از اله آباد تا جونپور (٢١) کروه
(٦١) از اکبر آباد تا فتح پور (٨) کروه
(٦٢) از اکبر آباد تا سوگر (١٣) کروه
(٦٣) از اکبر آباد تا سورون (٢٤) کروه
(٦٤) از شاهجهان آباد تاگور کهپو ر (١٦٠) کروه
(٦٥) ازگور کهپور تا اکبرآباد (٤٤) کروه
(٦٦) از اکبرآباد تا لکنهور (٦٨) کروه
(٦٧) ازلکنهور تا اوده (٢٧) کروه
(٦٨) از اوده تاگور کهپور (٢١) کروه
(٦٩) از شاهجهان آباد تا قنوج (٩٦) کروه
(٧٠) از قنوج تا سومانی (٢٦) کروه
(٧١) از سومانی تا انباله (١٩) کروه
(٧٢) از انباله تا سرهند (٢٠) کروه
(٧٣) از سرهند تا دریای ستلج گذر لودیانه (١٩) کروه
(٧٤) از لودیانه تاگذر کو ندوال (١٩) کروه
(٧٥) از کنداوال تا لاهور (٢٧) کروه
(٧٦) از شاهجهان آباد تا حیدرآباد (٣٧١) کروه
(٧٧) از شاهجهان آباد تا اورنگ آباد (٢٦٥) کروه
(٧٨) از اورنگ آباد تا حیدآباد (١٠٦) کروه
(٧٩) از شاهجهان آباد تا بیجا پور (٣٥٧) کروه
(٨٠) از شاهجان آباد تا اورنگ آباد (٢٦٥) کروه
(٨١) از بیجا پور تا احمد آباد (٢٨) کروه
(٨٢) از احمد آباد تا نربده (٢٨) کروه
(٨٣) از اورنگ آباد تا بیجا پور (٣٥) کروه
(٨٤) از اورنگ آباد تا قلعه شولا پور (٧٢) کروه
(٨٥) از اورنگ آباد تا قلعه اوده گرهر (٦٣) کروه
(٨٦) از شاه جهان آباد تا کشمیر (٢٠٠) کروه
(٨٧) از کشمیر تا تبت خورد (٦٠) کروه
(٨٨) از اورنگ آباد تا قلعه کبان (١٢٠) کروه
(٨٩) از شاه جهان آباد تا بخارا (٤٤٧) کروه
(٩٠) از شاه جهان آباد تا کابل (٢٦٠) کروه
(٩١) از کابل تا بلخ (٩٧) کروه
(٩٢) از بلخ تا بخارا (٨١) کروه


(٣٦٧)

(٩٣) ـ از شاه جهان آباد تا قندهار براه کابل (٣٦٨) کروه
(٩٤) ـ از کابل تا قندهار (١٠٦) کروه
(٩٥) ـ از کابل تا غزنی (٣٠) کروه
(٩٦) ـ از غزنی تا قراباغ (١١) کروه
(٩٧) ـ از قراباغ تا قندهار (٣٠) کروه
(٩٨) ـ از قندهار تا اصفهان (٤٦٣) کروه
(٩٩) ـ از قندهار تا قلعه بست (٣١) کروه
(١٠٠) ـ از قلعه بست تا مرزابی (٥٩) کروه
(١٠١) ـ از مرزابی تا هرات (٥٠) کروه
(١٠٢) ـ از هرات تا مشهد (٧٥) کروه
(١٠٣) ـ از مشهد تا اصفهان (٢٤٩) کروه
(١٠٤) ـ از شاه جهان آباد تا حسن ابدال (١٧٦) کروه
(١٠٥) ـ از حسن آباد تا کوهات (٣٧) کروه
(١٠٦) ـ از شاه جهان آباد تا متهرا (٣١) کروه
(١٠٧) ـ از شاه جهان آباد تا هاسونی (١٢٩) کروه
(١٠٨) ـ از شاه جهان آباد تا رهتاس خورد (٢٢٠) کروه
(١٠٩) ـ از شاه جهان آباد تا خیر آباد (١١٦) کروه
(١١٠) ـ از کشمیر تا پشاور (٩٧) کروه
(١١١) ـ از کشمیر تا حسن آباد (٧٢) کروه
(١١٢) ـ از حسن آباد تا پشاور (٢٥) کروه
(١١٣) ـ از گذرگاه جهلم تا کابل براه اتك (١١٦) کروه
(١١٤) ـ از شاه جهان آباد تا آگره (١١٠) کروه
(١١٥) ـ از سوهان تا کابل (٣٠٥) کروه
(١١٦) ـ از گلشن آباد تا اورنگ آباد (٦٤) کروه
(١١٧) ـ از اکبر آباد تا اجمیر (١٧٣) کروه
(١١٨) ـ از دولت آباد تا بندر چول (٨١) کروه
(١١٩) ـ از سانبهیر تا برهانپور (١٩٨) کروه
(١٢٠) ـ از بر هانپور تا دولت آباد (٦٤) کروه
(١٢١) ـ از شاه جهان آباد تا اجمیر (٢١٧) کروه
١٢٢ ـ از اکبر آباد تا اوجین (١٢٦) کروه
(١٢٣) ـ از شاه جهان آباد تا احمد آباد (٢٤٤) کروه
(١٢٤) ـ از احمد آباد تا سورت (١٢٥) کروه
(١٢٥) ـ از شاه جهان آباد تا سهارنپور (٣٤) کروه