۳۲۷

دارالسلطنۀ تبریز
و
آذربایجان و عراق

طوریکه در اجمال وقایع و تقسیمات ممالک عصر درانی مفصل تذکار بعمل آمد از جملۀ
اجزاء و متصرفات امپراطوری آنروز یکی دارالسلطنۀ تبریز است . اما بطوری که از طرف
سلاطین درانی زمام اختیار ولایت مشهد - نیشاپور - طوس - طبس - تون - قوچان -
ترشیز - کاخک - جنابد و باخرز وغیره بعزمام داران تحت تسلط سلطنت افغانستان
سپرده شده بود اعلیحضرت احمد شاه غازی دارالسلطنه تبریز را (۱) جزء دار السلطنۀ

(۱) بقول میرزا حمدالله مستوفی شهر تبریز بحکم زبیده خاتون دختر جعفر عباسی
زوجۀ هارون الرشید مادر محمد مخلوع بنانهاده شده است بسال ۱۷۵ هـ ق است .
آبادی شهر تبریز (٦۹) سال دوام کرد و بالاخر در اثر زلزله ویران شد و بسال (۲۴۰ هـ ق)
در عهد متوکل عباسی مکرر تعمیر شد و در ظرف یکصدو نود سال دوام کرد و باز دفعۀ دیگر
در اثر زلزله انهدام یافت و این زلزله در سال ٤٣٤ هـ ق بوقوع رسید .
در ین دفعه ابو طاهر شیرازی منجم خبر داد که در امشب زلزله رخ خواهد دادو بقول او شهر یان
رو بصحرا نهادند و بقرار پیش بینی او صدمۀ زلزله در همان شب رخ داد اما با وصف
اطلاع چهل هزار تن هلاک شدند و در آنعصر امیری از دیلم که بآذربایجان بحیثیت نایب حاکم
قرار داشت مجدداً بتعمیر شهر تبریز کوشید و این شهر را بمصادر قدیم توریز و همدان قدیم
می نوشتند و عمارت تبریز پس از ظهور اسلام و بعثت حضرت پیغمبر است ولی اختلاف زیاد
پیش کرده اند مثلاً یونانی ها خسرو کبیر را بانی تبریز میدانند و مؤرخان اسلام زبیده خاتون
نویسند .
تبریز در عهد خلفای عباسی مرکز حکمرانی ارمنیۀ صغری قرار گرفت و در سال
٤٣٥ شهر بزرگ تعمیر شد . در عهد مغل دارالملک قرار گرفت .
بن حوقل گوید : تبریز در زمان هلاکوخان پایتخت سلاطین مغل بود و تاوقتی که خدا
بنده شهر جدید سلطانیه را بنا کرد شهر تبریز دارالملک یعنی مقر سلطنت شناخته میشد .
تبریز در سال ۱۱۳۱ هـ ق در عهد سلطنت شاه حسین صفوی مانند کرات سابق باز در اثر زلزاۀ
ویران شد و هشتاد هزار نفر بقتل رسید .
نواحی تبریز فی الحال :- قنات خواجه بیگ - قنات خواجه قاسم - قنات قورچی باشی
قنات توپچی باشی-قنات حکم آباد - قنات عزیز الله - قنات کازران - اکبر آباد-قنات میرزاهلی
- خواجه میرجان - قنات الله و یردی خان - نیکی چشمه شتران - نیکی چشمه شش کلان - قنات
سنجاق و حاجی حسن بیگ و احمد پاچا امیر نظام یاد میشود: (بقیه در صفحه ۳۲۸)


(٢٢٨)

مشهد شمرده عهده امارت آنجا را از اثر لطف به شاهرخ شاه افشار سپرد و آن شهر با مضافات
آن و همچنان آذربایجان و عراق از جمله اجزاء امپراطوری درانی و بوسیله سلطان مشهد
اداره میشد یعنی از طرف سلطنت شهنشاهی افغانستان اعلیحضرت شاهرخ شاه افشار
بامر اعلیحضرت احمدشاه غازی بحکومت تبریز و آذربایجان و عراق می پرداخت
و تا زمان سلطنت اعلیحضرت زمانشاه غازی که شاهرخ شاه بر دوام بود و سپس که نادر
سلطان فرزند شاهرخ بر مسند پدر خویش با مر زمانشاه غازی تکیه زد بلاد مذکوره از
متصرفات و از خراج گذاران این مملکت محسوب میشد و اینک بغرض اقناع مطالعان تاریخ
متون فرمانهای مکرر و مرتب اعلیحضرت شاهرخ شاه را که با سیقوب سلاطین
مقتدر با فص خاتم سلطنتی او مزین و بدفعات در سالهای ١١٦٢ - ١١٦٨ هـ ق
بوزیر و مستوفیان و حکام بلاد مذکور به یمن اقتدار سلطان درانی اصدار فرموده است و در
عنوان فرمان مورخ سال ١١٦٨ هـ ق که واضح نام نامی اعلیحضرت احمد شاه غازی در
نقش مهر سلطنتی او شامل است عیناً درج میکنیم (۱) ولی در آغاز باید گفت سجع های
مهر سلطنتی او همگان در خلال دورۀ امپراطوری احمد شاه غازی به تغییر ابیات حك
شده است و چون مطالب مهرهای موصوف در سالهای پیشتر باصول تبعیت و اطاعت این
مملکت در تاریخ واضح تر فهمیده نمیشد و برای اینکه در ادوار ما بعد اشتباه
تولید نکند در سال ١١٦٨ هـ ق فص خاتم سلطنتی شاهرخ شاه واضح بنام سلطان ذیشان
احمد شاه کبیر منقور و مزین شده و اگر چه این مباحث در خلال صفحات جهانگشای
درانی اثر دیگر نگارنده دیگر دو جلد علیحده شرح و بسط کامل داده شده و یا مدلول ثابت و مدارك

(۱) متن دو فرمان اعلیحضرت احمد شاه غازی که در کتاب جهانگشای درانی مندرج
است تاریخ اصدار هر دو فرمان مطابق اصدار فرمان شاهرخ شاه در سال ١١٦٨ هـ ق
است و زین العابدين كهسره و علی قلی میرزای اعتضادالسلطنه نیز در اطـراف
مهر شاهرخ شاه بزیادت نام احمد شاه غازی بسیار حرف میزنند .

(بقیه حاشیه صفحه ۲۷)
مقصد آنکه در عصر درانی در شمار پول رویه و اوزان مروجه حساب تبریزی طرف اعتبار بود
چنانچه در بسیار رقعات دفتری من تبریزی و پول تبریزی و تومان تبریزی شامل بود یعنی ارتباط
کامل موجود بود و در عصر درانیان از مردم تبریز نیز در شهرهای هرات ـ قندهار - کابل
توصل جسته بودند و از نظر تعصب شاعری گفته است :
تبریز نکو و هرچه ز آنجاست نکوست
با طبع ایرانیان موافق نشوند
مغز نه همه مگو ایشان را پوست
هرگز نشود فرشته با دیوان دوست


(۳۲۹)

قوی تر درقید نگارش آمده است وای این صفحات نیز بخو بی بر اصل موضوع مر بوط
ومدلول است ومقصد ازدرج متون تاریخی وتطویل کلام آن است که میخواهیم قدامت
اقتدار کامل سلطنت درانی را به ممالک متذ کره در تاریخ امپراطوری زمانشاه غازی
بنظر خواننده مجسم نمائیم زیرا که بعض تا ریخ نو یسان سلطنت شاهرخشاه افشار
ونادر سلطان تحت الحمایت افغانستان را محض متصدی اباالتعصب نوشته وبوا لی آنجا
وانمود کردن میخواهند و این فر مانها اقتدار سلطنت شاهر خشاه را با د لائل قوی
ومستند اثبات میدا ر د .
« الملك لله »
«یافت از الطاف احمد پا دشاه »
«شاهرخ بر تخت شاهی تکیه گاه »
(۱)
«حکم جهان مطاع شد آنکه سلالة النجا با العظام اسوة الكبار الفخام عقيدت واخلاص»
«فرجام مقرب الخا قان میرزامحمد شفیع غلام قدیمی وباقی اخلاص کیشان دارالسلطنه»
«تبریز با شفาก مهر اشراق بندگان اقدس اعلی مخصوص بوده بدانند که مد تها است »
«که عریضه آن اخلاص شعاران بحضور نر سیده و ایشان همگی اخلاص کیش قد یم »
«وحقوق خدمات سابقه ایشان مطمح نظر غیرت مظهر می باشد می باید که شفقت بندگان»
«اقدس اعلی را نسبت بحال خود دروجه کمال دانسته مطالب وحوا یج خود و حقیقت»
«احوا لات وگذارش امور آنجا را همه وقت بعرض ایستاد گان پایه سریر اعلی »
«میرسا نیده ویا نجاح مقرون دانند ودرعهده شناسند جمادی الثانی سنة ١١٦٨ »
شا هرخشاه در آغاز سلطنت خویش بدارالسلطنه مشهد برای رجال متنفذ و ر سمی
و ملی تبریز فر مانهای دیگر فرستاده است و با آنکه تفصیل متن فرما نها در کتا ب
جها نگشای در انی نیز مسطور است بازهم به تایید مطلب فوق اقتباس میکنیم : »
«بسم الله»
«نظام یافت بلطف جناب مر تضوی»
«زشاهرخ بجهان دین و دولت صفوی »
«آنکه عالیجاهان اخلاص پناهان محمد کاظم خان قرا چه داغی قدیمی وکیل ومیرزا»
«محمد شفیع وزیر مالیات آذر بایجان با شفาก بیکران خسروانه سرافراز بو ده »
«بدانند که چون آن عالیجاهان قدیمی خدمت و هردو محل اعتماد این دو لت و نواب»
«همایون ما را در کمال شفقت وعنا یت در باره ایشان فر مایند بموجب عرض واستدعای»

(۱) شرح حال شاهرخ ومقدمات تخت نشینی او و تاج بخشی ازطرف اعلیحضرت احمدشاه
غازی درانی در باره او واورا بحيث یکی از سلاطین تحت الحمایت افغا نستان اعز از
بخشیدن در صفحات کتاب جهانگشای درانی اثر نگار نده با استناد وم مدارک معتبر درج
است و تفصيل اخبار آن مملکت را که از اجزاء امپراطو ی افغانستان است در کتاب جدیدالتالیف
بنده سراغ نمایند .


(۲۳۰)
«ایشان عالیجاه رستم خان بهادر او را برتبه ایالت وسلالة النجباءي العظام میرزا محمد»
«شفیع را برتبه وکالت تبریز وحسن علی سلطان را بحکومت سراب وفضل علی سلطان»
«را بحکومت محال گرگر و علمدار سرافراز وارقام علیحده باسم هريك صادر و ارسال»
«گردید . می باید ارقام را جایجای تقسیم و سوای اینها نیز قبل ازین حسب الاستدعای »
«خوانین سر کردگان آذر بایجان که در رکاب اقدس حاضر بودند در بسطام مرخص»
«ودر عسگر عالیجاه امير الامراء العظام موسی خان سردار عراق روانه میشدند ارقام»
«خدمات باسم هريك در ولایت آذربایجان صادر و ارسال گردید و نواب همایون ما معرفتی بحال اکثة ی از»
«حکام و عمال و کلانتران و مباشرین امور دیوانی آنولایت نیست آنعالیجاهان هر دو دولتخواه»
«بغرض ومحل اعتمادند و از کاروشغلی که بهريك تفویض شده است مطلع گردیده اند»
«می باید حسب الواقع دست از پی برده تحقیقات لازمه در هر باب نموده هر يك در کار وشغل»
«متعلقه خود موافق رویه اخلاص کیشی و دولتخواهی مشغول واز عهده آن امر حسب الواقع»
«بیرون می آیند فبها والا که احدی قابلیت آن شغل نداشته باشد از عهده بیرون نتواند آمد»
«یا قدم ازجاده اطاعت برون گذاشته سر بخود سری واشارت برداشته باشد اغماض کر دن»
«و چشم از دولت خواهی پوشیدن حکم شريك ايشان بودن دارد باید چشم نپوشیده بی ودی»
«حقیقت حال را عرض ودیگر یرا که مناسب آن امر باشد قلمی نمایند تا انشاءالله بزودی رقم»
«اقدس صادر شود در این باب قدغن لازم دانسته در عهده شناسند. تحریراً فی شهر ذیحجة الحرام»
«سنه ١١٦٢» [مطابق سال دوم سلطنت احمدشاه درانی ها فرمان دیگر در خلال همین سال
با تغییر مس خاتم سلطنتی اصدار یافته است:
«الملك لله
«شاهرخ کلب امیر المؤمنين»
«شد در اقلیم رضا صاحب نگین»
«آنکه چون در اینوقت انتظام امورولایات مکنون ضمیر منیروا نضباط سرحدات مطوى»
«خاطر خطير اقدس و انضباط وانتظام امور کافه انام منوط بر این است که سررشته قبض»
«وبسط امور سپاهی ورعیت را بكف با كفايت صاحب كياستی حواله فرمائیم که سالها در دفتر»
«خانه اخلاص جمع و خرج عمل بميزان قابلیت سنجیده ووزنۀسجةاوقات را از حد نقائص ومعائب»
«خالی نموده باشد بين الامثال والا قران بخدمات شایان سرافراز فرمائیم و صورت»
«این مقال شاهد حال سلالةالنجباء العظام مقرب الخاقان میرزا محمد شفیع ندیمی است»
«لهذا از ابتداء نهمامه هذه السنة ئيلان ئيل او را برتبۀ وزارت كل ممالك آذر بایجان»
«با مواجبی که از سابق حسب الرقم خاقان رضوان مکان در ازاءخدمت مزبور برقرار بوده»
«سرافراز فرمودیم که هر ساله وجه مواجب خود را از بابت مداخل آن ممالك بازیافت وصرف»
«معیشت خودنموده از روی راستی و درستی بخدمت مزبور ولوازم آن قیام و اقدام نموده »
«آثار دولتخواهی و خدمت گذاری خود را برای جهان آرا ظاهر سازد . عالیجاهان سردار»
«و بیگلر بیگی و قلعه بیگیان وحكام وعمال ولایا ت متعلقة مقرب الخاقان مشارالیه راوزیر»


(۳۳۱)

«بالانفراد استقلال آنمملکت دانسته از سخن وصلاح حسابی او تجاوز ننمایند و داد و ستد مالیات»
«آن مملکت را بخط و مهر او منوط و مربوط دانسته و در عهده شناسند تحریرا »
«فی شهر رجب المرجب ۱۱۶۲»
فرمان دیگر شاهرخ شاه افشار:

«بسم الله تعالی هو
«الملک لله»
«آفتاب ملک را گر شد کسوفی چند روز»
«بار دیگر شد ز نور شاهرخ گیتی فروز»

«آنکه سلالة النجباء العظام مقرب الخاقان میرزا شفیع وزیر کل آذربایجان باشفاق»
«بی پایان خدیوانه مستظهر ومستمال بوده بداند که در اینوقت که به میامن تایید الهی»
«و بواطن فیض مواطن حضرات ائمه معصومین علیهم السلام مجددآ بر اورنگ سلطنت موروثی خود جلوس»
«فرمودیم بنا بر فرط شفقت درباره آن مقرب الخاقان از ابتدا هذه السنة میمونه یئنت ایل»
«وزارت کل آذربایجان را با مواجبی که سابقا در وجه آن مقرب الخاقان مقرر بوده کما کان»
«بر قرار و بین الامثال سرافرازم نمودیم چون آن مقرب الخاقان قدیمی و خیر خواه این دولت»
«علیه و نواب همایون ما را باو شفقت میباشد می باید از روی کمال اخلاص و امیدواری»
«تمشیت امور متعلقه خود بوده در ضبط و ربط مالیات و توفیر وتكثير محصولات زراعات»
«وتتنقيح محاسبات لوازم اهتمام بعمل آورده حسن سعی و اخلاص خود را به منصه شهود»
«همواره گستر د ومطالب ومستدعیات خود را بپایه سریر اعلی عرض و انجاح مقرون داند»
«عاليجاه اميرالامراء العظام سنى دار وحكام وعمال ولايات آذربایجان مقرب الخاقان»
«مشارالیه را وزیر کل آذربایجان دانسته خط و مهر او را در داد و ستد مالیات معتبر دانسته بدون اطلاع»
«او داد وستد ننموده محاسبات خود را نزد مشارالیه مفروغ نمایند.
«مستو فیان عظام كوام ديوان اعلى شرح رقم اشرف را دفتری و ا ز نوائب و تغییر بدیل»
«مصون دانسته و در عهده شناسند تحريراً في شهر جمادى الاول سنه ۱۱٦۳»


٣٢٤

حکومت باخرز

(صاحب اختیاری مالیات تون وطبس - كيلك وكاخك و جنا بد)
یکی از دارالحکومه گیهای مشهور عصر امپراطوری درانی ایالت باخرز است و تحت
ادارۀ والی هرات حراست میشد وحاكم علیحده میداشت یعنی جز دارالسلطنه
مشهد نبوده و چون گذارش حکومت آنجا از متر دو ورق فرمان اعلیحضرت تیمورشاه
بدرستی معلوم میشود عکس و نقل هر دو ورق فرمان ذیشان اعلیحضرت ممدوح را
از نظر میگذرانیم اما تشریحات بیشتر در کتاب جهانگشای درانی
درج است:
علیه شد از عنایات الهی
بعالم دولت تیمورشاهی
١١٨٦

«حکم همایون شد آنکه بنا بر الطاف روز افزون شاهانه دربارۀ عالیجاه»
«رفیع جایگاه اخلاص وعقیدت دستگاه محمد خان هزاره ولد عالیجاه رفیع»
«جایگاه امیرالامراء العظام اسوة الكبراء الفخام غلام قدیم محمد شاه خان»
«هزاره بیگلر بیگی دارالسلطنۀ هرات درین وقت پرتوی از انوار خورشید مکارم»
«خاقانی ضیاء اندوز کاشانۀ تمنای او شده از ابتداء هفت ماهه هذه السنه مبارکه»
تیلان ئیل او را در عوض مرحوم آقائی خان برادرش برتبۀ رفیع المرتبۀ »
«حکومت محال باخرز سرافراز وممتاز فرمودیم که چنانچه باید و شاید و از رشد»
و کاردانی او سزد و آید بلوازم امر مزبور و سرپرستی واستمالت و آبادی »
ورفاهیت رعایا و برایا وجمع آوری متفرقين وتقدیم خدمات دیوانی »
«و وصول مالیات وكل ملزومات امر حکومت لازمه سعی و اهتمام بعمل آورده»
«حسن خدمات خود ظاهر سازد ومتوجه حال رعایا باشد که احدی دست»
«اندازی و ططاق بآنها ننماید و نحوی بایشان سلوك نماید که همه راضی»
وشاکر باشند کدخدایان و رعایای باخرز عالیجاه محمد خان را حاکم بالا ستقلال»
«خود دانسته از سخن و صلاح حسابی او بیرون نروند مستوفیان عظام کرام
صورت رقم مبارک را ثبت وحسب المقرر معمول دارند فی ٨ شهر ذی حجة الحرام»
١١٩٩

نقل فرمان دوم بعد از مهر و طغرای غرای سلطنتی :
«آنکه چون پیوسته مراقبت حال غلامان ارادت اشتمال منظور نظر خورشید مثال اشرف»
«است در ینوقت بارقه از بوارق آفتاب فیض مشارق خاقانی سناپیرای کاشانۀ تمنای»
«عالیجاه رفیع جایگاه امیر الامراء العظام اسوة الكبراء الفخام محمد خان هزاره»


عکس فرمان ذیشان اعلیحضرت تیمور شاه درانی که بعنوان جد ما شاه زمان هزاره بیگلر بیگی (امیر الامراء) دایزنگی [نگاشته؟] است شرف اصدار و افتخار بخشیده است
متن فرمان در صفحات کتاب درة الزمان با کیفیات متعلق بآن [درج؟] شده است


[BLANK PAGE]


«بیگلر بیگی دار السلطنۀ هرات و حاکم ایل هزاره تحت خود و با خرز شده»
«از ابتدا ششماهۀ هذه السنۀ مبارکه ایت ئیل او را بر تبۀ رفیعۀ حکومت و صاحب»
اختیاری مالیات محالات سر کار تون و طبس و محالات متعلقۀ آنجا سرافراز»
«و ممتاز بین الامثال و الاقران فرمودیم که چنانچه باید و شاید بواز بر شد و کار دانی»
«او سزد و آید بلوازم امر مزبور و مراسم شغل مذکور قیا م و اقدا م داشته»
در سر پرستی و استمالت و آبادی و رفاهیت رعایا و برایا و جمع آوری متفر قین»
و تقدیم خدمات و وصول مالیات و رسانیدن سر کار و کل لوازم امر حکومت»
«و دفع و رفع اشرار و متمردین امنیت شوارع آسایش مترددین لازمۀ سعی»
«و اهتمام بعمل آورده نجوی نماید که در حین حواله جات با حدی جبر و تعدی»
واقع نگردد و متوجه احوال ایشان باشد که احدی بآنها دست اندازی وظلم»
و جبر ننمایند و نحوی بآنها سلوك نماید که همه راضی و شاکر بوده بر عیتی»
«و بیچارگی خود و دعای دوام دولت روز افزون قیام نمایند . کد خد ایان»
و ریش سفیدان و جمهور رعایا و برایای محالات مزبوره عالیجاه محمد خان
«مشار الیه را حاکم بالاستقلال خود دانسته از سخن و صلاح حسابی او بیر ون »
نروند و مالیۀ دیوانی خود را مهم سازی ای نمایند مستوفیان عظام کر ام»
«صورت رقم مبارك را ثبت وحسب الامررمعمول دار ند. فی ۱۸ شهر ذیحجۀ»
«الحرام سنۀ ۱۲۰۴»
فرمان دوم سه سال قبل از سلطنت اعلیحضرت زما نشاه غازی نبشته و شرف اصدار بخشیده
است و درین عصر نیز بهمان طریقۀ امور حکومت با عزز و صاحب اختیاری مالیات تون و طبس
كيلك و كاخك و جنا بد و متعلقات آنجا ها باشخاصی که در متن دو فرمان نام بر ده شد ه است
مفوض و مقرر بوده و نا گفته نگذاریم که مراتب عدالت اعلیحضرت تیمور شاه درانی نیز از متن
فرمان ها برمی آید:
والی دار السلطنۀ کشمیر
گزارش سیاسی دار السلطنۀ کشمیر و مفصل احوال تقرر و تبدل نایب الحکومه های آ نجا در
دوران امپراطوری زمانشاه در فصل تاریخ کشمیر در کتاب جهانگشای درانی طور مکمل
بپایان رسیده است و در حال بر حسب ایجاب موقع اند ک تکرار میکنیم : عبد الله خان قوم
الکوزائی برادر سیدال خان چنا نکه از قرائن معلوم میگردد از اولاد و احفاد سردار عبدالغنی خان
بوده و باعتبار وراثت بقانون سلطنت درانی زعیم آنطایفه و صاحب منزلت قرار داده شده است.
مذکور در اوائل سلطنت زمانشاه بعد از وفات میر هزار خان الکوزائی بعهدهٔ نیابت کشمیر
سرافراز گردید (۱) . در سال ۱۲۱۰ ه ق از کشمیر برخاسته در ز مرۀ سردا ران د رانی

(۱) عبدالله خان مخلص الدوله سومین شخصی است که بنام عبدالله از طرف سلا طین
درانی در کشمیر حکومت کرده است .


(٣٢٤)
قندهار بهر کا بی اعلیحضرت شهنشاه زمان بسرکوبی سکهان لاهور و پنجاب شتا فت (٢)
پس از سرزنش سکهان متمرد و استرداد ولایت لاهور از چنگ غاصبان درهنگام مراجعت
موکب همایون شهنشاه درانی از خطهٔ پنجاب چون حکام در نقاط معلوم فرستا ده شد ند
و نواحی پنجاب و غیره از وجود خائنان و گردن کشان بکلی تخلیه شد اعلیحضرت زمانشاه سردار
عبدالله خان الکوزائی را کما فی السابق بنائب الحکومتی کشمیر اعزام فرمود و برای اعزاز
او و دستگیری از قوم الکوزائی (که بر اساس قبیله ای پسر عم زمانشاه بود ) لقب مخلص الدوله
برای سردار موصوف عنایت کرد . در اواخر سال ١٢١٣ هـ ق پس از انتشار هنگامه ای
که در اشرف البلاد قندهار در اثنا ی توقف زمانشاه هیجانجا بلند شد سردار عبدالله خان
بلحاظی که تزلزل در ارکان سلطنت زمانشاه احساس کرد بخیال خام بنای خود سری
گذاشت . پس از وصول این اطلاع اعلیحضرت زمانشاه او را بکابل خو ا سته حکم حبس
داد و بجای او سردار امیر خان قللراقاسی برادر سردار علم خان وکیل الدوله را بصفت نا ئب
الحکومه و حاکم مالیات کشمیر اعزام فرمود و دورهٔ نیابت سردار امیر خان بیش از دو سال
را در برنگرفت . یعنی در عصر زمانشاه تنها همین دو نفر در تاریخ آنعصر بنام نائب الحکومه
یا صوبه دار شناخته شدند اما از روی دوام و قدامت در کار سردار عبدالله خان از عموم حکام
افغانی کشمیر سبقت جست زیرا پیمانهٔ مالیات آنخطه وطرز در بار دا ری و حکومت اوبنظم
او شایان دقت است (١) . و از آنجاست که رحمت داوی شاعر معاصر زمانشاه جلال و ترقی عصر
او را برشتهٔ نظم درآورده ومطالب ذیل از قول او در منصهٔ اشاعت میرسد : مخلص ا لدو له
پرورش یافتهٔ عصر تیمور شاه وز ما نشاه درانی است . مو صوف بقول رحمت داوی
شخص جواد و با عاطفه و صاحب فهم و درایت بود و در ترقی و تعمیم زبان پښتو وادب و فر هنگ
برحسب ارشادات سلطان درانی ذهن سرشاری داشت . رحمت داوی پروردهٔ خوان نعمت عصر
زمانشاه وعزت یافتهٔ در بار ادب پرور مخلص الدوله نائب الحکومهٔ کشمیر است و از حسن عدا لت
شهنشاه زمان و کر دار شایسته و وضع دربار داری سلطان و نائب الحکومه بحقیقت سپاسگزاری
مینماید و از شخصیت های بزرگ عصر خویش با احترام نام می برد .

(١) عبدالله خان مخلص الدوله در عهد سلطنت زمانشاه دو نفر دیگر بنام عبدالله معاصر دارد
ـ يك تن عبد الله خان نور زائی نائب شهزاده سلطان منصور بن اعليحضرت ز ما نشاه
(در ایالت قندهار) دوم عبدالله خان قللراقاسی ملقب به جان نثار خان والی کا بل .
نوت : بعض مؤرخان تقرر عبدالله خان مخلص الدوله را در اواخر سال ١٢١١ پس از فتح
لاهور از دست مهابت سنگ وغیره سکهان آنجا مینویسند این اثر مستند برحمت دا و ی که در
سال ١٢١٠ هـ ق کتاب خود را بنام او انجام داده است ثابت میشود که در اوائل سلطنت زمانشاه
بدانعهده امتیاز حاصل کرده است ولی لقب مخلص الدوله را باستناد مهر موصوف دريك پارچه
خط او که نزد نگارنده موجود است سنداش خوانده نمیشود ولی ازینکه د ر سال ١٢١٤ هـ ق
نبشته است معلوم میشود که این لقب را پس از سال ١٢١ حاصل کرده است و رحمت داوی هم
از لقب او به کلمهٔ مخلص الدوله هیچ حرف نمیزند .


وافوض امری الی الله
مخلص الدوله شید عبدالله

مجیب دی کرئے پیدا جل دیئے پښتون بیا

دربار سر دار عبدالله خان درانی الكوزائی ملقب به (مخلص الدوله) والی افغانی كشمير كه در عهد سلطنت اعليحضرت شهنشاه زمان بدان عهده سرافراز بوده و این تصویر تاریخی که ممثل طرز دربار داری و حکمرانی نائب الحكومه مقتدر دور زمانشاه غازی است در همان عصر در و خود کشمیر ترسیم وتجليل یافته است.
متعلق کتاب درة الزمان


٣٣٥

وحیت شاعر حق پسندی است که تمام كوالف زندگى و محسنات عصر خود را آنچه بچشم سر
دیده برشته نظم در کشیده و در زبان ملى پښتو كمك مزيد بهم رسانيده و کتاب خود را باصل
رسم الخط پښتو زينت داده و بياد گار گذاشته است چنانچه از اوصافش در قطار شعر ا ، بحث
کرده ایم :
این است قصیده ای که بمدح سردار عبد الله خان مخلص الدوله ) نائب الحکومه کشمیر در عصر
زمانشاه سروده است:
سرداری د عبد الله ده
ښايسته نيك خوی دی ځوان دی
تل پغوری د د رعيت
دکشمیر ملک یی دوشان کړ
زه بندی په کوهستان وم
خدای خبر دروغ نه وایم
چــه مــی دا کتاب د آئينه

چه خبر شوم له سرداره
په شتاب ورته روان شوم
چه حاضر شوم ورته لاله
كاتـه هـم هـر څــه ډيــرشــوه
رب د ورکـــه پښتــــو ن
په دوه کون سرافراز آشنا
تيغ دده مدام پـر ان ده
شایسته کښلی پښتون دی
مد ا وقت حا تم طي دی

همیشه دی آ باد اوسی
همولـه عـمــر پـر خـور داره
عجب دی که شی پیدا
دا دعا دخوار زمــــــت ده
هم هرڅه داوايه رحمت
کنته غواړی ای یـاوه
رښـــتيـا وايم بى دروغ

خـلـق و اله آ گـاه ره
ډیر هـو ښيار سخــنــدان دی
دی رســــيـژی بـه سـرعـت
ور کـه يـي ظلم دجهان کړ
د کشمیر په ډیر ارمان و م
پـر پـتـيـا و یل ګو یا یم
په پښــتــو بـيـا بـاو نه

لـدی هـسـی نـيــكـوكــاره
پوهغه تیر عمر پښیمان شوم
نــو کــری مـی شوه بـرحـالـه
گـزښته غـم ون وهـيـر شو ه
عـيـن الـحـوری پـر افـون
تـرهـمـه عا لـم ممتا ز شه
تل پلار ی د دښـمـا ن د ه
زیات په ور کړ ه تریخو دی
ډيريه ورکړ و می ئی دی

هـم پـه د ا امـد اد دی اوسی
بـهـره مـو مـه له د يـد ا ره
بـل د ا هـسـی پښتو ن يا
پـه مـحـشـر پـه هـر سـا عـت ده
ژ و نـدی ا و سه تـر قـيـا مـت
نه یی غوژ کړ ه ای هوښياره
امـه ( دروغ ) ســنــه دروغ

١٢١٠ هـ ق

(١) ٣٢ بيت زائه حذف شد.


٣٣٦

ایالات بلوچستان
مفصل احوال بلوچستان در ذکر احوال شهزاده همایون درانی وشرح حال حکام آندیار
در این کتاب تذکار یافته است.
ولایات بلوچستان در عصر سلاطین درانی از نظر حاصلات زراعتی ومعدنی هند دوم
محسوب میشد و اوصاف زراعتی آنجا خصوصاً استحصال گندم از نفع مندترین کشورهای
متصرفات درانی بحساب میرفت و چون ولایات حاصل خیز دارد ومردم آنجا بشغل صنعت و حرفت
مشغول وحکام بلوچ همواره راه اخلاص و اطاعت می پیمودند برای مفاد دولت درانی نقاط
آن ولا خیلی ها جالب نظر اولیاء امور بود و اینک برای مزید معلومات نقل تذکره نامنویس
بلاد و قصبات بزرگ و کوچک بلوچستان را که بقرار حساب معین سر شماری میکردند
یعنی بحساب بلاد وقصبات عسکر امدادی میفرستادند و از قرار تقسیم به پرداخت وجوه مالیات
دیوانی مکلف نبودند از بنقرار اند:
(۱) فهرج (۲) نصرت آباد (۳) دزدآب (٤) کند بست (٥) بم (٦) نرماشیر (۷) هومک (۸) سه کوه (۹)
ماشیکت (۱۰) میرجاوه (۱۱) بوبشت (۱۲) سی (۱۳) اینپور (١٤) سور (١٥) یزما (١٦) پس کوه
(۱۷) آب دنیس (۱۸) گشت (۱۹) جالیق (۲۰) کله گان (۲۱) کوچ گردان (۲۲) نازیل (۲۳) رودبار
(٢٤) کل کیران دیمکه (۲۵) دزک (٢٦) کوهک ۲۷، کوجه (۲۸) هوکلات (۲۹) بیش (۳۰)
راسک (۳۱) کسی (۳۲) دلگان (۳۳) دشتاری (٣٤) اسپند (٣٥) پنج کوتچ (٣٦) گوهر کوه (۳۷)
ایران شان (۳۸) زنده جان کاروان در (۳۹) دانه (٤٠) اخیر (٤١) خاش مگس (٤٢) افشان (٤٣) اشار
(٤٤) یا روت زه ٤) سر کهوزان (٤٦) چامپ (٤٧) سرباز (٤٨) قصر کن (٤٩) هیچان (٥٠)
لاشار (٥١) گوهر (٥٢) قاسم آباد (٥٣) پشت (٥٤) میریج (٥٥) بنوخ (٥٦) اسبکه مسکوتان.
حکومت اعلی بلوچستان: در سال ۱۲۰۷-۱۲۰۸ هـ ق نصیر خان بلوچ کمافی السابق بحیث
سردار وحاکم قومی خطه بلوچستان برقرار بود. پس از وفات وی محمود خان ولد نصیر خان
بحکومت اعلی و سرداری ایالت بلوچستان از حضور اعلیحضرت زمانشاه عز افتخار حاصل کرد
و از سال ۱۲۰۸ هـ ق الی ۱۲۱۶ هـ ق در عهد سلطنت زمانشاه و همچنان در دوران سلطنت
اعلیحضرت شاه شجاع الملك و اعليحضرت محمود شاه نیز ادامه داد اما نظر باحسانی که او دیده بود
با اعلیحضرت زمانشاه و برادر سکه اش اعلیحضرت شاه شجاع الملك بسیار احترام میداشت.
حکومت اعلی سیستان: در عهد سلطنت زمانشاه حاکم اعلی آن ولایت سردار بهرام خان
نام داشت و مطابق قانون دولت آنروز سکه دولت بنام زمانشاه مسکوک میکرد و قرار حساب
دیوان اعلی سلطنت تعداد لشکر قومی میفرستاد. مسکن و مرکز امارت او جلال آباد
سیستان بود. چنانچه بعد از انقراض سلطنت زمانشاه از شهزاده سلطان محمود استقبال کرده
ودختر خود را بحلیه نکاح شهزاده کامران درآورد. دختر زمانشاه و دختر سردار بهرام خان
حاکم اعلی سیستان از ازواج معتبر ورسمی شهزاده کامران بودند. بعد از وفات سردار بهرام خان
علی خان بلوچ بحیث والی سیستان از طرف سلطنت درانی عز تقرر حاصل کرد.


(۳۳۷)

حکومت اعلی قلعه لاش : قلعه لاش مقر امارت آنجا که در سال (۱۱۷۷) هـ ق
از طرف سردار زمانخان فوفلزائی بر حسب امر احمد شاه غازی تعمیر شد منظور از تعمیر
آن انضباط و استحکام آن ولایت بود واز ان سنه حکام سلطنت درانی در قلعه لاش بر پا شدند
ودروقت زمانشاه صالحخان اسحق زائی والی قلعه لاش بود و آنجا بنام زمانشاه سکه نقلی
مروج میداشت و خراج وعسکر میفرستاد و تا وقت سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملت
دوام میداد .

عوائد سلطنت زمانشاه
(۱)

يك قسمت معلومات وحل اصطلاحات در صفحات ۱۵۴-۱۵۵ تیمور شاه درانی متعلق است
ولی عوائد عصر زمانشاه درانی که در عصر سلطنت شهر یار موصوف بطور واضح در قید
صفحات تاریخ آمده است قلمعمده مدرك مالیات و شرشماری بوده و توسط دیوان اعلی مملکت ذریعهٔ
مستوفیان و کلانترها یا سر تو من داران حکام مالیات دار وغه های مالیات عمال ضباط مستاجران
اربابان- ملکان - کد خدایان از بنقرار بدست می آمد :
(۱)دارالسلطنۀ کابل : يك قسمت عمده در داخل خالصه جات و در تصرف سرداران
درانی وسائر خوانین عهده برار بود که در بدل پرداخت عسکر وسیورسات اراضی مزروعی
معین داشتند و باقی زمین داران بطور پنج یکا وده بده و بیکار وغیره مکلف بودند و اراضی ماليه
دهان بطور بلوك بست- بلوك دارالسلطنه- بلوك پغمان- بلوك بتخاك بلوك لو گر و غیره
مالیات ایشان توسط حکام مالیات بدست می آمد. مقدار نقد بخزینۀ شاهنشاهی و اجناس
به گدام و ذخیره خانه ها سپرده میشد . در ولایات کابل نیز توسط وکیل های رعايا ومستاجران
ماليات وعمال وضباط بدستور مقرر وجوه نقد وجنس تحصیل میگردید .مگر مقدار معین
سالانه املاك نواحی دارالسلطنۀ کابل از روی کدام سند واضح نمی شود .
(ب)عائدات قندهار : در عصر زمانشاه در وقت حکومت شهزاد ه قيصر ملقب به سلطان
منصور وشهزاده حیدر ملقب به سلطان ناصر تمام اراضی ولایت قندهار کما فی السابق در معاشات
و جایگیرها ی سرداران درانی يصرف میرسید و در بدل پرداخت مالیه بتادیۀ عسکر قومی

(۱) سرجان مالکم می نویسد: عائدات اعلیحضرت زمانشاه درانی در سال يك کرور روپیه است
وحکام افغا نستان اگر بعضاً دهم حصهٔ مالیات را نیز ندهند زمانشاه درانی از روی علوهمت
وقوم دوستی حتی اظهار نارضائی هم نمی کند .
( ص ۲۵ نامه های سیاسی ، ترجمه احمد توکلی)
سر جان مالکم آنچه در دیگر قسمت ها علاوه کرده است قول او درین باره که مینویسد
عائدات زمانشاه در سال يك کرور روپیه است فرق نشان مید هد زیرا که تنها در قسمت عائدات
نیل مقدار هنگفتی را خود قائل شده است ولى يك كرور روپیه قطعاً عاری از حقیقت است
زیرا از تمام بلاد وممالك خراج گذار مبالغ بیشمار بدست می آمد .


(۲۳۸)

و مساعدت های ملی مکلف بودند و اندک مالیاتی که حاصل میشد بمصارف خود قندهار
میرسید اما عایدات اصلی قندهار که بخزینۀ دولت سپرده میشد از ولایات بعید آن جا بود.
وولایات قریب قندهار بطور عام بنام خالصه وجایگیر بمردم درانی وخوا نین غلزائی
تعلق داشت .
(ج) شکارپور : از عصر احمد شاه کبیر تا امروز در سال هفت لک روپیه اجاره بود. مستأجران سالانه
وجوه نقد آنجا را بدست آوردۀ بخزینۀ قندهار می سپردند.
(د) عایدات هرات : از جملۀ اقلام عایدات آن ولایت مسال دولت رویه تنها برای مصارف
شخصی والی آنجا تخصیص داده شده بود وباقی وجوه نقد وجنس بعضاً حوائج عساکر ومامورین
آنجارا تامین واغلب بدار السلطنۀ کابل توسط قافله باشی و بارچی باشی انتقال می یافت.
در موضوع عایدات دار السلطنۀ هرات تشریحات بیشتر بنظر نرسیده است تنها در قسمت
شرائط صلح باشهرزاده سلطان محمود درانی در ضمن کشاکش اینقدر تصریح شده که
او میخواست پول های مصادره شده را که از دو سال باقی مانده بود اجرا، شود اما زمانشاه
از تاریخ وصول عریضۀ او پذیرفت و قبل از ان را حکم اجراء عنایت نفرمود .
(ه) عایدات بلوچستان : نصیرخان و محمود خان پسر ش شش هزار لشکر مسلح
سوار ار متقبل شده بودند که سالیانه بخدمت اعلیحضرت شهنشاه زمان معرفی بدارندو در برابر
این خدمت و بعضاً امدادهای فوق العاده از سائر تکالیف معاف بودند .
(و) عایدات مشهد ونیشاپور : آنچه برای مصارف دولت افشاوی تحت الحمایت سیاسی
زمانشاه رعایت شده بود يك قسمت عمده مالیات ومحصولا سالانۀ آن ولایات تخصیص یافته
بود وباقی و جوه عایدات آن ولا در داخل شرائط دولت توسط عمال وضباط وحکام محل
ومستأجران تحصیل میشد. مرکز استحصال عایدات ولایت مشهد نیشاپور بدار السلطنۀ
هرات بود چنانچه شرائط دولت وتسلط کامل درانی همدران مملکت در فصل تاریخ مشهد
ودر ضمن واقعات سیاسی عصر سلطنت زمانشاه مفصلا تذکار یافته است. امدادسته های عساکر
امدادی ولایات مشهد ونیشاپور که بجای پول نقد تهیه کرده بودند در قشون ا یالت
هرات شامل خدمت بودند و دراواخر نظر بعلت تحریکات اجانب در نواحی قریب دار السلطنۀ
کابل انتقال یافتند.
(ز) عایدات ولایت بلخ : قرار اظهار چند مؤرخ که اقوال ایشان درین باره از اثر امام الدین
حسینی وتاریخ احمدی نشأت کرده بتائید یکدیگر می نویسند : بلخ و توابع آن اگر چه داخل
مملکت محروسۀ (افغانستان بود اما از باعث خرابی از ولایات آنجا چیزی بخزائن دو لت
عائد نمیشد ومحض پیداوار آن ولایات برای مصارف میران و اتالیقان وحکام و ار بابان
اوزبکی تخصیص داده شده بود و بلکه از خزانه دار السلطنه کابل برای کفایت مهمات آن
دیار پول هنگفتی ارسال میشد .مگر این نظریات بیش از حدس وتخمین نیست زیرا نقاط
حاصل خیز امپراطوری افغانستان بعد ازسند وپنجاب و کشمیر همین صفحات ولایات شما ل
مملکت است و اقسام عایدات بصورت وجوه سرانه و نذرانه و قلنگ و سیورسات واخذ کمند اسبان
سواری وشترو گوسفند وغله و پشم و پنبه واقمشه و قالین و گلیم وغیره اجناس ضروری از اطرف


حاصل میشد چنانچه پول مصارف طلاب افغانی برای مدرسه کوکلتاش نیز از مالیات ولایات
بلخ استحصال میشد و قول مؤرخان درین مورد عاری از حقیقت بنظر میرسد چنانچه مؤلفان
تاریخ سلطانی و سراج التواريخ نیز پیرو گفتار آنها اند .
نوت : نقاط دیگر افغانستان نیز بهمین دستور ومقررات مالیات ومحصولات خود را
می پرداخته .
(ح)عایدات پشاور: در سال هفت لك روپيه نقد بحساب می آمد و این مبلغ علاوه بر مصارف نواحی
آنجا بخزانه شاهی میشد .
( ط ) عائدات ولا یت سند :
مرکز امارت سند شهر حیدر آباد ، زمامدار مشهور آنجا میر فتح علی خان ، علاوه بر دیگر
معاملات مملکتی ولایت مذکور که در فصل های عليحده ارتباط دارد امير ولايت سند در سال
پول هنگفتی بنام خراج میفرستاد و اگرچه اندازه معین درین دوره در شمار نیامده اما اندازه کافی
بوده زیرا حیثت دارائی این ولایت در فصل تاریخچه سند درین کتاب معلوم میگرد د و از
نقاط آباد وحاصل خیز امپراطوری درانی یکی همین ولایت سند است .
(ی) عا ئد ا ت ولایت پنجاب :
عائدات این ولایت و توابع او نسبت تمام دیار امپراطوری درانی بیشتر بود اما آنقدری که سال
بسا ل توسط تمن داران وعمال و ضا ب ط وکلای سکهان بوجود آمد بطور صحت در قید
نگارش در نیاورده اند ولی این اندک معلومات که طرف تیقن و در ضمن گزارش سیاسی بدست آمده
طور نمونه از بوسه ولایات جز حکومت پنجاب را مینگاریم :
مورخان اعم از اسلام وهند و در عصر امپراطوری درانی درین قسمت ها فرط تعصب ابراز مینما یند
و در قسمت مالیا ت ساليانه لاهور طور واضح حرف نمی زنند اما حقیقت درین باره از سطر
(۸) صحيفة (۱۰۱) خزانه عامره بدست آمد که وقتی از طرف زعیم سکهان در وقت تسلط غاصبانه
آنها زمام لاهور در بدل هفتاد و پنج لك روپيه قرار داده شد و بوضاحت معلوم کر دیم که اصل
پیمانه مالیات وخراج مقررۀ سالانه ولایت لاهور دران روز همین مقدار بوده و از روی رواج
عصر ومرور هر سال این مقدار از جانب حکام تعهد شد . و با آدینه بيك خان عقد کرده بودند
و چنانچه از ولایات توابع لاهور که بطور علیحده در قید نگارش آورده اند از این قرار است :
قصبه گهونگرانه ودیهات مورند قریب سرهند شریف جمعۀ دهی تمام آن مواضع سال نزده
هزار و دوصدو پنجاه و پنج روپیه بود علاقه لودیانه : لودیانه بالودهانه در نزدیکی لا هور
و از نقاط فرحت افزای و از مراکز ی است که سلاطین و امرا درانی عموماً وزمانشاه خصو صاً
دران نقطه خیلی ها دل بستگی داشت .
در ان مرکز بقرار حساب دیوان اعلی مملکت (٢٤) مواضع جمعهی قراریافته بود . عائدات
نقدی آن ولایت سال پا نزده هزار وسه صدوهشتاد روپیه بعمل می آمد .
چند با له : شا مل (٢٤) موا ضع جمعه هی و مالیات سالانه آن چهار هزار و سه صد
وهفتاد روپیه بود .
کوت : شامل دو موضع جمعهی .


( ٣٤٠ )

جگران واله : شامل يكجعهد هی ! عز الشھر دو ماه سالانه ١٢ هزار ربيه بوداما عائدات چند
ياله وجگران واله بامر اعلیحضرت زمانشاه درانی برای وجه معیشت زن های بیوۀ زعمای اسلامی
که در محاربات ومجاهدات بشهادت رسیده بودند بخشیده شده بود يك حصه بخانم الیاس خان
که از خاندانهای راجپوت های مسلمانان راسی کوت بود وحصه دیگر به خانم میان محمد غوث
سپرده شده بود و این نمونه ایست از طرز معاونت های سلطان افغان اما در اوقات خودسری های
رنجیت سنگ ولایات مقبوضۀ آنجا که جایگیر ازواج زنان بیوۀ زعمای ولایت پنجاب بود
غصب گردید . و این عائدات از دو سه نقطۀ ایالت پنجاب بطور مثال نگاشته شد یعنی با کم وزیاد
مساوی این مقدار از تمام مواضع ولایات پنجاب بدست می آمد و توسط حکام محلی بنام خراج
اخذمیشد و بعضاً در بدل خسارات و مدد معاش ازواج واطفال رجال مقتول و شهداء که در اثناء جهاد
بشهادت میرسیدند طور جایگیر اعطا میشد .
چنانچه وقتی اعلیحضرت تیمورشاه در بدل شش سر نیزه بکمکان ملتان حکومت محل را به یکی
از ملکان اقتدار سپرد .
عایدات ملکت ملتان: در عصر زمانشاه نسبت بسالهای پیشتر رو به تقلیل گذاشت زیرا اکثر حصص
آن ولا از حکومت ملتان مجزا و درید اختیار سایر حکام افغانی قرار یافته بود مثلاً اکثره لاقه های
قريب و لايت خودرا بهاول خان ما تحت سلطنت درانی دو ایالت خویش الحاق نکرده بود وقسمتی
در تصرف حکام سکهان تابع سلطنت درانی رفته بود و در ملتانر یا ست زمیندا ران آن و لا
محصولات تصرفات خود را که قبلاً جزء ایالات ملتان شمرده میشد اخذ میکردند و با قی نواحی
ملتان در جایگیرهایم قوم درانی سدوزائی که از اقارب خاندان سلطنتی بو د ند از یت
حکومت ملتان مجزا ساخته بنفع خویش می پرداختند .
در اواخر برای سردار نواب مظفرخان بهادر صفدر جنگ ملقب به رکن الدوله از عوائد ولایت
ملتان وجه صحیح نمانده دیگ ر سالیان عصر احمد شاه و تیمور شاه بدست نمی آمد دو او مبلغ سه لك ر پيه نقد علاوه
برفرمایش های زیاد تحف و هدایائی که در حضور اعلیحضرت زمانشاه سالانه بدار السلطنۀ کابل تقدیم
مینمودچیز دیگر نمی توانست استحصال نماید و بعض اقلام عوائد ولایت ملتا ن که بطور عا دت
بصرف تعمیرات و معاشات عساکر و مستحفظان بنادر و غیره تخصیص یافته بود از مدارك
استفادۀ دولت محسوب نمی شد و تنها ضر وریات مملکتی ایا لت ملتان را تکافو میکرد. یعنی
عائدات طور خا لص همان سه لك روپیه و بعض ا جنا س فرمایشی دیگر بود که بنام تحفه
ونذرانه وغیره بدار السلطنۀ کابل می فرستاد والبته وجوهی که برای استفادۀ خو د ش طبق
معمول مقرر بود ازین مبالغ استثناء شمرده میشداما این شخصیت و امثال او در سرزمین کشور
هند کمتر از سلطان نبودند و طرز زندگانی و مخارج آنها پول کافی ایجاب مینمود .
عائدات ولایت کشمیر : در وقت حکومت سردار عبدالله خان مخلص الدوله بقول تا ريخ
حسین شاهی و تاریخ افاغنه بسال چهل لك روپيه بالغ شده بود و از انجمله سردار عبدالله خان
مخلص الدوله نائب الحكومه سال هفت لك روپيه نقد با سائر تحفه ها بحضو ر ا علیحضرت


٣٤١
زمان شاه تقدیم میکرد و چیز دیگر برای وزراء میفرستاد و باقی پول مالیات ومحصولات کشمیر را که تقریباً ٣٢ لك رپيه میشد بمعاشات ومصارف عسکری وامورکشوری وترمیم وتعمیر ولایت کشمیر بصرف میرسانید اماعلاوه برپول نقد سال بسال از قبیل شالهای مشهور کشمیری برای شهزادگان و وزراء و شهزاده خانم ها وغیره واشرف دارالسلطنة کابل میفرستاد وقرار اظهار مؤرخان این عوائد در عصر او نظام بحسن خلق واداره وکفایت او به پیمانۀ اخیر رسیده بود. سوای اشارات فوق باستناد تاریخ معلومات بیشتر بدست نیامده اما مجموع عایدات عصوسلطنت زمانشاه درهر ظرف سال بالغ بر يك كرور رپيه میشد و معاشات ومصارف سالانۀ امراء بزرگ شاهنشاهی اگرچه نسبت امراء بزرگ هندوستان بلحاظ مصارف حربی آن ایالات کمتر بود اما پیشا وار نقاط کابل وقندهار که اغلب بجایگیر رجال سلطنتی حاضر دارالسلطنة کابل تعیین شده بود کفایت میکرد (۱)مگر مصارف حربی که در هرسال و ماه متصور بود مصارف دولت نسبت بعائدات زیادت داشت وبسیار اوقات ازخزائن سلطنتی برای مصارف حرب استفاده بعمل می آمد . صاحب تاریخ افاغنه گوید در سفر سال ١٢١٢ هـ ق اعلیحضرت زمانشاه وقتی که خزائن سلطنتی را امر تفتیش فرمود پول نقد قطعاً دستیاب نشد لابد امر شد تا از جواهر خانه جواهرات وسائر چیز های بیش بها را بفروش رسانیده مصارف دولت را تامین نمایند چنانچه برحسب امر شاهنشاه در سفر سال مذکور با تمام رسانید .
ودر اثناء همین سفر سال ١٢١٢ هـ ق بود که در ماه شعبان سال مذکورحین الوصول در علاقه های پشاور اعلیحضرت زمانشاه نخست ازدیوان اعلی سلطنت يك هيئت طرف
(۱)عائدات سالیانۀ حکومت زمانشاه کرور روپیه بعقیدۀ نگارنده عاری از حقیقت است زیرا ازتمام این ولایات باید اقلا به چند کرور بالغ میشد واثباتی در گفتار دارم اینکه : در سال ١٢٣٢ وقتی که سردار فتح خان بارکزائی با محمود شاه ازدارالسلطنۀ کابل بصوب قندهار واز انجا به هرات رفت چنانچه درهمان سفر ازنوریچشمش توسط شهزاده کامران عاطل گشت ملافیض محمد هزاره گوید در ین سفر وزیرفتح خان(٩٦)لك رپيه را بذل کرد ازین مصرف معلوم میشود وقتی اقتدار و تسلط سلطنت زمانشاه که دورۀ محمود شاه بمراتب تفوق و انتظام داشت چگونه در یکسال يك كرور رپيه مدرك استحصال نقدی داشت باین شمار معلوم است سهو بعمل آمده است
زیرا اعلیحضرت شاه شجاع الملك می نویسد پیش از بازگشت ما از ولایت سند بچه های قندهار درگزرها عوض سنگ وتيكر(معمول بازی اطفال) به رپيه های مسكوك نقره یی بازی میکردند این روایت طرف یقین است . یا مثلاً وقتی (چف انداس ) هندو ناظر التفات خان خواجه سرامرقلعۀ التفات خان درکهدامان باستقبال جناب میر محمد اصغر بن پاجا صاحب پای منار کابل مصارف زیادی را متقبل شده بود انسان یقین میکند که عصر زمانشاه دورۀ ثروت افغانستان بوده است اما درین شکی نیست که مصارف اردوکشی ها مملکت را به تباهی سوق داد ولی این فقروفاقه را که مؤرخان هندی نژادقائل شده اند دور ازعقل بنظرمیرسد


(٣٤٦)

اعتماد و ازودتر برای حصول مالیات ومحصولات واخذ باج وخراج طر ف ولایت کشمیر
وهئیت دیگر را طرف ولایت سند اعزام فرمود و ازطرف دیگر هئیت های دیگر را
برای تهیه وبدست آوردن اقسام خیمه‌های خیامخانهٔ سلطنتی واسپان تیزرفتار ومحل فرودگاهای
عسکری بدانصوب تعیین فرموده و باستعجال فرستاد میرامام الدین حسینی وصاحب تاریخ احمدی
واقعات ختم این گفتاررا الی ١٤ شعبان سال ١٢١٢ هـ ق نگار داده اندولی معلوم شد که يك
قسمت مهم محصولات و مالیات ولایت کشمیر وسند و پنجاب خیمه‌های عسکری و اسپان بار گیر
وسواری بوده که بعوض پول نقد از زمینداران وحکام و والیان وراجگان بلاد آنجا می
ستانیدند اما آنچه در ذکر حالات زمانشاه می نگارند يك قسمت طرف اعتناء است مثلا
بمدار شرائط صلح بین شهزاده سلطان محمود در هرات ومراجعت زمانشاه از انطرف
بکابل و از پنجا به پنجاب ولاهور می‌نویسند: بعد ازان فتوحات افواج زمانشاه ازاثر غنائم
زیادی که بدست آوردند بسیار آسوده ومرفه الحال گردیدند (١) .

مالیات ولایت دور
مالیات این ولایت در عصر سلطنت اعلیحضرت زمانشاه درانی بروی ککه پیر صا حب
متوطن آنجا معاف شد .
تفصیل گذارش بقول دستی حیات خان چنان است نمالیات علاقه (دور) قبل اززمان سلطنت
اعلیحضرت احمد شاه غازی معلوم نیست مگر اعلیحضرت احمد شاه غازی در عهد سلطنت
خویش (١١٦٠-١١٨٢هـ ق) مبلغ (١٢) هزار روپیه بنام مالکگزاری که خویتر بلفظ قلنگ
اشتهار داشت بران ولایت حکم فرمود . وعلاوه برمبلغ فوق برطبق فرمان ثانی شش هزار
روپیهٔ دیگربنام سیور سات (مصارف لشکر بدا نطرف ) افزود ورو یهمرفته سال (١٨)
هزار روپیه ازان ولایت حاصل میشد . درعصر سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه درانی (١١٨٦-
١٢٠٧ هـ ق ) در مالیات ولایت مذکور تزئیدو تنقیص بعمل نیامد .
در عهد سلطنت اعلیحضرت زمانشاه درانی (١٢٠٧ – ١٢١٦هـ ق باستدعای ککه پیر
(١٢) هزار روپیهٔ مقررهٔ ولایت (دور) بر مالیات ولایت بنون افزود شد وان ولایت معافی
مالیات ولایت دوررا نیز متحمل شد . یعنی وجوه مالیات ولایت مذکور که منجمله در سال
(١٨)هزارروپیهٔ تعیین شده بود در مالیات ملك بنون تحمیل گردید . وازین تاریخ مالیات
ولایت بنون علاوه برقلنگ حکام درانی که ازین جمع مستثناء بود در سال به‌سی هزار روپیه
بالغ شد.
از طایفهٔ هنود متوطن آنجا بر طبق فرمان جداگانه بنام جزیه سالانه مبلغ دیگر
تحصیل میکردند اما اهل هنود در پرداخت وجوه مقرره عاجز آمده اغلب فرار میکردند
مگر در عصر زمانشاه نظر با ینکه بالای گروه اسلام و هنود مراعاتی بعمل آید آنقدر تاکید
نشد وحتی پول چند سالهٔ عصر سلطنت اعلیحضرت زمانشاه واعلیحضرت شجاع الملك

(١) رجوع بتاریخ حسین شاهی – احمدی – افاغنه .


(٣٤٣)
دو نزد مردم باقی ماند. در عصر سلطنت اعلیحضرت محمود شاه وقتی که سردار فتح خان بارکزائی
وزیر او در ولایت بنون برفت بنام بقایای مالیات چند ساله يك لك روپیه بالای اهالی
حواله کرد . بعد از هزیمت وی پردل خان بارکزائی از طرف سلطنت اعلیحضرت محمودشاه
درانی بدانصوب بحيث حاکم و مستاجر مالیات مامور شد و بر حسب مقررات گذشته رفتار
میکرد (ص ٥٢٠ حیات افغانی)

صادرات افغانستان
در
عصر سلطنت زمانشاه درانی

سرجان مالكم در مکتوبات خویش بعنوان هانری دنداس رئیس سازمان نظارت کمپنی
هند شرقی راجع باشیاء صادراتی افغانستان در زمان سلطنت اعلیحضرت زمانشاه غازی
این مختصر معلومات داده است : ایران هر ساله از قلمرو اعلیحضرت زمانشاه درا نی نیل ـ
شال کشمیری چیت ضخیم مدواو ریو وارد میکند که قیمت آنها در سال بحدود مبلغ معتنا به
چهار ملیون روپیه میشود . در مقابل پارچه های اروپائی ساتن ـ مخمل ـ ابریشم ـ
گلاباتون ـ الماس ـ یاقوت زمرد ومروارید و پارچه های زرین اصفهانی ـ گلاباتون.
پارچه های خشن بارنگ های مختلف ـ زعفران ـ کالای خرازی ـ ابریشم یزدو کاشان
و محصولاتی از ابریشم کرمانی صادر میکند که قیمت آن بالغ بر (٣٠) ملیون روپیه میگردد
با تفاوت در بدل پول نقد ارسال میشود .
آنچه از بخارا و نواحی اوزبک نشین [صفحات شمال مملکت افغانستان] وارد ایران
میشود محدود است و بیشتر منحصر به پوست قره قلی سیاهـ نخ وخاکه طلا است که قیمت
آنها در سال از پانصد هزار تجاوز نمیکند و در مقابل انواع پارچه های زرین و گلابا تون
ـ پوست بره مختلف ـ پارچه های خشن برنگ های مختلف ـ مروارید ـ ابریشم ـ مرجان
و انواع شیشه فرستاده میشود و گوید : رخت های مورد احتیاج ایران بیشتر از کشور هند
می آمد و ایران میتواند تقریباً تمام موادی که از سائر بلاد وارد میکند مثل رخت های
اوروپائی که از راه ترکیه و روسیه وارد میشود با شال کشمیری ونیل که از کابل میرسد دریافت نماید
از محصول نیل قسمت های شمالی هندستان که از راه کابل و قندهار وارد میشود بیشتر مشتری
دارد و امید آینده این ماده يك منبع بزرگ تجارتی بشمار میرود . بقرار حساب های دقیقی
که بصحت آن اطمینان دارم قیمت نیلی که از کابل بایران وارد میشود سه ملیون و سی صد روپیه
است که دولت آن مجدداً به ترکیه صادر میشود (١) .
و تمام مصوف نیل قلمرو زمانشاه درانی وشاه ایران و نواحی ترك كه با ایران هم سرحد است
محصولات پنجاب و سواحل سند است و با وجود مخارج گزافی که بواسطهٔ حمل از راه خشکه
بر آن افزوده میشود بازار در مقابل ملاحظه ای بفروش میرسد (٢).

(١) ص ٣٣-٣٦ نامه های سیاسی سفیر بریتانیا ـ ترجمهٔ احمد توکلی
(٢) سطر (٣٠ص ٤٠) نامه های سیاسی سفیر بریتانیا " " "


باب (نهم)

حیات سلطنتی زمانشاه


(٣٤٤)

تاج سلطانی

این اصطلاح را باید حل نا کرده نگذاریم زیرا اعلیحضرت زمانشاه فرزندان و برادران
خود را که بحکومت بلاد متصرفه مقرر میکرد علاوه بر سائر امتیازات سلطنتی و حکومتی
بنام [تاج سلطانی] تاج مکلل بجواهر قیمت دار را بر فرق شهزاده بدست خود نصب کرده
می بخشید و به صوب مقر ایالتش میفرستاد و این علامت امتیاز زمامداری ولایات مملکت بود
که زمام اختیار شهر و مضافات آن را با هر گونه اختیار بکف یکی از شهزادگان می سپرد
و کسانی که باین لطف سرافراز شده بودند شهزاده سلطان محمود یکبار بحکومت هرات
وشهزاده شجاع الملک بحکومت شاور و شهزاده قیصر ملقب به [سلطان منصور] والی هرات
بعد از شهزاده محمود و شهزاده حیدر والی قندهار بودند و تاج وزراء کبار از جواهر نمی بود
تنها از اقسام پر ساخته میشد و در اطراف کله و دستار آنها بعضاً جواهرات ثمینه الصاق میگردید.

ایشیک آقاسی باشی
(مساوی وزیر دربار و امیر دیوان اعلی و امین نظام)

صاحبان کتب لغات عنوان فوق را داروغه دیوان اعلی ترجمه کرده اند و در وقت صفویه
نیز بهمین مطلب یاد شده است اما در اواخر به تطبیق وظائف مرجوعه عهده وزیر دربار از آن وی
بوده و در تاریخ ایران بنام ایشیک آقاسی دیوان اعلی بسیار یاد کرده اند. چنانکه در امروز
معلوم است وزیر دربار از کلیت امور تشریفاتی و مصارف و مخارج دوائر شخصی پادشاه
وارسی میکند در اعصار قدیم نیز عین همین عهده را داشت و امارت در بار از آن وی بوده ولی
فرقی که بمرور زمان بوجود آمده است اینکه ایشیک آقاسی باشی یا امیر بار یا امین خلوت
واتابک اعظم در قدیم سوای این وظائفی که در عصر حاضر مشاهده میشود دارنده این مقام
از امور دیوان اعلی سلطنت و وظائف عسکری و فقرات سیاسی نیز وارسی میکرده و در امور
مذکور صلاحیت و دخالت کامل داشته و این عهده در کتب تواریخ بنامهای اتابک اعظم
امین خلوت امیر بار و ایشیک آقاسی بچند اسم یاد شده و عده ای از مورخان عهده صدارت را
بهمین عنوان ضم کرده سخن رانده اند در هر حال شخصی که حائز این مقام می بود
کمتر از نخست وزیر نبوده و ایشیک آقاسی باشی منزلت بزرگتر و وقع و احترام بیشتر در
انظار مردم عصر داشت.
در عصر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه تیمورشاه زمانشاه و بعد از وی باستناد چند اثر
معتبر خطی و چهاپی رتبه فوق مطابق بهمان منزلتی که مورخان در تاریخ ممالک همجوار
تعیین داشته اند در افغانستان نیز بحقیقت پیوست و قراریکه در اسناد خطی مندرج است
صاحبان عنوان فوق در بسیار فقرات مهم صلاحیت کامل داشته اند و خاصتاً در امور عسکری
وتعيين معاشات و دسته بندی قطعات قشون و انتظام عساکر محافظ بارگاه و بپرداخت


(٣٤٥)

احوال غلامان حضور و امور سفریری دخالت زیاد میکرده چنانچه متون خطی این گفتار را
سراپا در محل اثبات میرساند.
در دوره سلطنت تیمورشاه درانی پس از ارتقای علم خان ایشیک اقاسی باشی بمرتبه
وکالت سلطنت (١١٠٠ هـ ق) نواب خان قوم الکوزائی برتبهٔ ایشیک اقاسی شناخته شد
واگرچه از هر دو عصر سلطنت تیمورشاه و زمانشاه فرمانی و یا مکتوبی بنام نواب خان بملاحظه
نرسیده است که او حائز کدام مرتبه بوده و نمیتوان گفت ایشیک اقاسی باشی بوده و یا ایشیک
اقاسی اما باشہاد مؤرخان ایشیک اقاسی عہد زمانشاه درانی نواب خان مذکور بود .
و باین حساب آمر عمومی دوائر دربار همین شخص شناخته میگردد اما بالا دست او بایزاد القاب
باشی در بین عصر شناخته نشد و شخص دیگر بدربار محمود شاه درانی حاضر خان فو فلزائی
بیکی از خوانین آنعصر این مرتبه را حائز بود .

مقام ایشیک اقاسی باشی

بنا به اشارات صفحات قبل میخو اهیم دارندهٔ عنوان فوق را بداخل یکی از اسناد مهم
تاریخ عصر سلطنت تیمور شاه درانی بشنا سانیم و ناگفته نگذاریم که سند مدنظر از طرف
عم بزرگوارم جناب سردار جهان خان سپه سالار غازی از هندوستان بر ردو نقص افکار
معندان دربار کابل بعنوان سردار عظم خان درانی (ثم وکیل الدوله) ارسال یافته است
ومطالب بسیار از مطالعهٔ متن بدست می آید واگرچه متن سند بموضوعات کتاب دیگر ما
مربوط است اما درینجا محض بياعث اثبات عنوان و حیثیت ايشيك اقا سی باشی
استنساخ مینمائیم :

هو
«این نامه عنبر شمامهٔ محبت و مودت علامهٔ شرافـت وصداقت ختامه از جانب خیر جوانب ما»
«عهد ست قاصدان سراسر اخلاص بقرب بارگاه پادشاه ذیجاه اقبال پناه عوالی و اجلال»
«دستگاه فرازندهٔ دیہیم کیانی خورشید اورنگ ایوان خسروانی ناهید خاتم و نگین سلیماني»
«بدست بوس جناب عالیجاه معلی جایگاه حشمت و شوکت دستگاه حضرت امیرالا مرا» لعظام »
«واجل الكبراء الكرام اسوة الفقهاء الفخام اقبال واجلال فرجام مقرب الخاقان بن الخاقان »
«سلا لة الشرفاء ونجباء ذى المجد والعظمت والورع الاحترام مستغنی الا لقابی سـ دار ونواب »
«نامدار خجسته اطوار رفعت و مکرمت اقتدار امیرعلم خان درانی ابوبکزائی فوپلز زائی »
«ايشيك اقاسي باشی و امیر بار سر کار فیض مدار ابد پایدار بساعت عيش ومسرت ودقائق فیض»
«وسعات بحریم بارگاه پادشاه سپہر مدار گردون وقار بمطالعهٔ برادرذوى الاقتدار»
«تودیع وتسلیم گردد ازمعروض سلام وادای احترام و جویائی احول ذات كثير الشرف»
«خجسته خصال برادر عزیز الوجودم ومال اندیش احوال طرفین که از زبان در افشان حقائق»
«بیان قلم خلوصیت نگار صفوت وصمیمت شعاوما از شرح سا نحات سفر دیرینه واحوال »
«عوارض طاقت فرسای پارینه رقم شده می آید بدیدهٔ اخوت و ملاحظهٔ محبت و بهجت»


٣٤٦

دو مطالعه نامه مودت خواهند نگریست و از اقوال مشروح خواهند پنداشت که درین آوان میمنت
توامان بر حسب اطلاع مایا تر طنطنه بها و سلطنت ظل الهی بفروغ عد ل اعتصا ب
بنو شبروانی طلیعه افروز بساط روزگار سرور و کامرانی گشته وجهانیان را بتازگی اقبال
د ودوالیان را بزبدگی شوکت واجلال نوید طراوت و مژده فتح و نصرت بخشیده و بقای ملاح
دو پیروزی را علی الاتصال به نیر اعظم علیین مکان فلك پاسبان و رحمت و الغفران كوكبة نور
د و لمعات جهان آرای بهجت و سرور بهمرسانیده و پس از طی قدم مقد مو تجلیل خدم و حشم
د غبار راه سفر بر مقر سلطنت برافشانده و خاك خجالت و گردن زدگی بر فرق دشمنان دین
و دولت بر نشانده بار دیگر از عودت سفر مظفر ممالک هند و ستان و توران و تو بیغ و سرزنش
متمردین و معاندین ومنا فقین و رهزنان طریق دین مبین براور نگ حشمت و شوکت
و اریکه سنیه سلطنت گیرامند شایسته خوفت علیا در دار السرور مقصود دارالسلطنه مسعود
د کا بل ذات فلك افضال نزول اجلال و احتشام فرموده و قصور بی قصور مقر سلطنت را بآئین
شمسین سلطانی آئین بندی نموده و این سال خجسته مئال معاشرت احتفال را از عون و عنایات
حضرت لم یزلی عز اسمه بفروغ عالمگیری عدل و کرامت و مراحمو شفقت خاص خاص خسر وی بساط
د فرحت و سرور گسترانیده و پیام سعادت و بشارت ترقیدین و دولت را بكافه انام اكناف خطه
و مملکت محروسه در اقالیم هندوستان و توران و قاطبة قاطنین كافۀ اسلام رسا نیده پیام مبارکبادی
دو معروض تهنیت انعقاد مجالس حضرت سلطانی را با كوكبة عظمت ملائک آشیانی
بتقدیم میرسانم و در زمرۀ خدام خلوصیت فرجام بندگان ذیشان اعلی حضرت شاهنشا هی
دمدظله العالی این کمینه فراشان آستان کیوان همیشه نشان فریدون شان کیخسرو دستگاه
دکیومرث بارگاه در در ان در ساعتی لآلی دعوات صافیه گوش شاهد مقصود را به نکوترین
وجهی از وجوه آراید و روا یح نفحات وافیه مغلقا آید ازینطرف اقل خلق ا لله سپه دار
دیانت شعارخان جهان بعرض اشرف اعلی به سده سنیه بدر سماء ساحت شهریاری گوهر
د درخشان بحر جلادت و تاجدار فرازنده لوای شهامت و دلاوری و برازنده اورنگ سلطنت
د و کامگاری میرساند که رای جهان آرای انور چند بار بر طلب این غلام کمینه فائض و صا در
گشته آمد جان و دل را که خلاصه آب و گل است با جمعی از خدام خاصه و سپاهیان رزم آزموده
روز های اخلاص و ابتهال و خدمت درگاه گیهان پناه که مبد أ و منشاء عظمت است
د نزودترین ایام بمحضر اطاعت و انجام خدمت میخواستیم برسانیم اما موانعی که در پیش بوده
و هست ما را چنان مقید و محصور و منزجر میداشت که نتوانستیم قدم از حوالی نصیب ازلی
بر گشایم ولی درین حال که الله الحمد والمنه این بنده مخلص بعد از طی جبال وصحاری
وانقضای ایام متواری مصائب و متاعب روزگار چنانکه بسمع حضرت بندگان شاهنشاهی
د و تمام اقارب و اقوام عزیز ما رسیده بود مو ا لحال به میا من فضل و فیض ربانی پیوسته بساعات
د نیک و ا یام و لیالی بشاد کامی مقاصد موقع زیست پر مفخرت و آزا می باینگنا می میسر
د و مقدر خدام دولت خواهان سلطانی شده و عوارض جسمی جزئی بر من و دوستان و مشفقان
د و همرکابان ساز و سامان سفر از هیچ طرف مستولی نیست و اگر هست بقیۀ عوارض خواهد بود


حصه اول

[ILL]

عكس پناهنده سردار جهانخان سپهسالار عصر احمد شاه کبیر و تیمورشاه غازی از محال پشاور بعنوان اتابك آقاسی باشی سردار علمخان بدارالسلطنه کابل فرستاده است
« مصدق کتاب درة الزمان »


حصه دوم بیاننامه سردار محمد جان خان سپه سالار

[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]


٣٤٧
و باید تمام اقارب و وابستگان غریب و مخلصان ما که خون شریک و استخوان شریک این »
«عبد فقیر میباشند ازینطرف اندوهگین نباشند و اضطراب حادثات ایام و واقعات عوام»
«مرض و با را که الحمد لله والمنه الحال به یمن اقبال پادشاه دین پناه کاملاً قطع شده »
«و آسیبی به مسلمین ساکنین نمیرساند مرفه الحال ومطمئن باشند وانشالله تعالی باین »
«زودیها پنج شش ماه بعد و ابات مراجعات بامیـد اصل مراجع برافراشته عازم « یا وجلال آباد»
«وکابل میشویم و در بارهٔ بندهٔ کمینه که همواره طی طریق خدمت نموده و شیوه دولت خواهی»
«میپوئیم و دیگر دوستان و همراهان ازینطرف هیچگونه پریشانی بخاطر نداشته باشند»
«(۱) واقوا هات کاذبین و منافقین و مردهانی که مذهب نامذهب شیعه شیعه دار نو کشمیری»
«های دزد باطن ابلیس سرشت آدم روی و از سالها از راه مخادعت و خیانت و شراندازی»
«و شرمساری و نمامی و کذب و قتل انسان و تعلق لقمه ناپاك حاصل کرده اند بنام غلام»
«وغلامخانه وكنيز وداده ودایه بخدمت سركار ابد پایدار لازال و برهانه وارکان ذیشان»
«سلطان قاهره درانی موقع یافته اند حالا روز غلامی و شاطری و چتری برداری و چلم داری مجالس»
«طی کرده اند میخواهند از اخوان و اعیان سلطنت باشند و احسانی که بمر بزو گوار »
«شما وشما وما درباره آن مردمان ناپاك كرده ایم همه را درین حال فراموش کرده اند »
«و آنطایفه بدباطن کریهه مناظر حقوق ناشناس اوضیات باطن مردم خباثت پیشه اندیشه»
«هائی بخاطر فیض مقاطر عفونت مظاهر نگذرانند و پیغام خالصه وسلام وداعه وافره»
«مارا بهريك از حاضرین بارعام و اصحاب مجلس سلطانی و اخوان و اعیان در حت آئین درانی»
«برسانندوباید علی التعجیل از روی وابستگی بنی اعمامی تعظیم بلانهایت و تکریم بی مباهات»
«مخلصانه مارا بحضرت بندگان شاهنشاه جمجاه جهان پناه جالس اریکه اورنگ سلطنت »
«هفت اقلیم دردران تیمورشاه پادشاه بپایه سریر سلطنت رویه عظمی باین مطلب که »
«بجاو ارثه که احادیث تحريك اعضا موثر و کارافتاده ومزاج وهاج اشرف را بنهجی چند که»
«به سماع حضرت بلند طویت شاهنشاه باجاه وجلال رسانیده اند سروسر کردهٔ ایشان مانند»
«قاضی القضاة (٢) بليـد ابلیس سیرت و چندملعون دیگر قزلباش وکشمیری و ... ازین کمینه در گاه»
«که فی الحال از موطن کابل دور افتاده ام خیلی مضطرب ومتوحش ومنحرف ساخته اند وهادی»
«رادی عالم آرای بساط بوسان در گاه بقتل وقمع وحبس سرداران قوم درانی که از سالیان»
«متمادی از سلطنت قاهره نيك پشتیبانی کرده اند وزیادتی درا خفا و غیاب این بی گناه »
«رهنمون گشته و باید چنین بعرض برسانند جسمی که پرورده خوان احسان پادشاه جمجاه »
«جهان پناه باشد و عمری بخدمت مصروف داشته باشد ودريك خاک و آب قندهار بنام قوم»
«وعزیز همدیگر عمر گذرانیده باشد و تمام نام وننگ را از خود بداند و پیوند استخوان»
«داشته باشد هیچگاه و در هیچ خدمت کمی و کوتاهی نخواهد کرد پس امید آنست که»
«بعد از شنیدن این نامه خلوصیت خاتمه ما از دارالمرز پشاور بدارالسلطنة کابل فیض تقابل»
«بر حاشیه ضمیر بدر منیر اعلی حضرت سلطان عالم غباری نخواهندماند و بلکه مطالب فتنه جویان»
«ومقسده جویان چون آئینه بزشی رخسار کردار ناهنجار خود آنان که بیاری ومرافقت»
(١) مطالب اصل ازین سطر آغاز میکند (٢) مولوی فیض الله.


«٣٤٨»
«اشخاص مخفی فتنه انگیز که بظاهر خیر و صلاح آراسته میباشند و پلید خویان شیعیان که»
«در حاضر بصفت غلام و کفش پاك و فضله خوار احرام بند کعبه عبودیت اند و حلقه های غلامی»
«و کنیزی در گوش دارند و خود را از چاکران کمر بسته و مخلصان سراسر صداقت می شمارند»
«در امور براندازی سلطنت قاهره شیوۀ نفاق و خیانت مطلقه مرعی میدارند و در هر سو»
«بصید دلت گرفتاراند و خبط دست اندازی می کنند این اعمال زشت عمال ناسپاس بهر»
«روزی که باشد روی ناکارآمدنی است و حسن خلوصیت و شیوۀ اخویت ما و شما معلوم»
«خواهد شد بناً از عالیحضرت برادر والاگهر محبت و مودت مضمر ایشك آقاسی باشی امیر»
«یارذی الاقتدار دام عزه و اقباله خواهش میشود که حقایق گفتار را بپیشگاه اعلیحضرت»
«شاهنشاه ذیجاه مدظله العالی با تطویل کلام بعرض اشرف رسانند و گفته های منافقان»
«از طرف من و خود جناب فیض انتساب عنان تکذیب رد کنید»
«و در خاتمه بعرض اشرفی والا برسانند که تمام مظالم که بر مسلمانان پشاور»
«ودیره‌جات و بنون از افغانیه و غیره در حصص سوات و بنیر و یوسف زائی»
«وهشت نگر و باجور و دیر و کوهات و چمکنی و مردان تیر او دره اسمعیل خان»
«و دیره غازیخان و زیرستان خیبر برنای چمن سیوی ژوب یخی و غیره محال»
«که سابقاً از شرح احوال رعایای آنجاست گذارش یافته بود همه خراب»
«کاریها و استبدادها از طرف حکمداران و کدخدایان و اربابان»
«و میران طوائف خود آنها که نام گیلانی و خانی داشته اند»
«صورت مظالم بوقوع پیوسته بود و از طرف عمال و ضباط شاهنشاهی»
«کدام طریقه خراب کاری و تعدی و ناحق چونی و اضافه ستانی برای مردمان»
«رواداشته نشده است و نظر باحکام قضانظام شاهنشاه اولی الامرعدالت»
«گستر زیاده بر زیاده باخبری و غوررسی شد فی الحال از آرامی و پاسبانی»
«و اتفاق هر يك قوم بخاطر جمعی تمام مرفه الحال حیات بسر می برند»
«وحسب الامر اشرف اعلی رقم های معافی سیورسات و مالیات و پنج یکه»
«و ده یکه برای سادات و فقرا و مشایخ و ارباب مناصب قومی داده شده در مسند»
«ایالت های ایشان بدعا گوئی دولت ابد مدت مصروف میباشند باقی ایام»
«عمر و دولت بر همه احباب و اصحاب و اقران مجالس سلطانی و خاصة اخوان»
«قریب ما را بکام باد يرب العباد من زماننا الى یوم الدین فی شهر»
«ذيقعدة الحرام ١١٨٩ هجریه»
نوت : قراریکه در عکس معلوم میشود در سر و اخیر نامه فوق چند جا سردار جهان خان
سپه سالار مهر کرده است و آخرین مهر پای ورق که بطور علیحده معلوم میشود
مهر سردار علم خان ايشيك آقاسی باشی است.
سجع های مهرها :
قضا به نقش نگین ایازشاه دران
بعالم از عنایات الهی
نوشته اینکه سپه دار شاه خان جهان
عالم شد خادم تیمور شاهی


(٣٤٩)

قللر اقاسی
(یعنی سردار غلامان)

در عصر سلاطین درانی از لفظ قللر اقاسی که عنوان بزرگ و شخصیت های بزرگ
و مشهور نسبت شده است برای معرفی اشخاص بزرگ وعنوانهای مهم مکمل بحث میرانیم:
قللر اقاسی ــ در زبان ترکی بمعنی [سردار غلامان] باین تفصیل: قل در زبان ترکی
[غلام] و [لر] بفتح [ل] علامت جمع [قللر] بمعنی غلامان [اقاسی] بمعنی سردار ودر صورت ترکیب
کلمات [سردار غلامان] معنی میدهد.
چنانکه از لفظ [غلامخانه و غلامان] در چند حصه اشارتاً حرف زده ایم در ان عصر دسته های مردم
ناقلین فارسی که از قبائل مختلف اتراک تحت امر امراء و امیر زادگان درانی اداره میشدند
واشخاصی که در رأس قشون قبائل مختلف فارسی با کمیت و قره، ذمهی میداشتند منصب اوشان
باصطلاح آنعصر [قللر اقاسی] بود، از رجال بزرگی که ما آنها را با اسناد فرمانهای مکرر
سلاطین درانی برتبه قللر اقاسی شناخته ایم عبارت اند از: سردار علم خان فو قللر اقی در
عهد احمد شاه کبیر ــ سردار پاینده خان بزرگ زائی در عهد اعلیحضرت تیمور شاه غازی ــ
سردار رحمت الله خان کامران خیل سدوزائی بن سردار فتح الله خان در اواخر سلطنت
اعلیحضرت تیمور شاه ــ سردار امیر خان دو طرانی برادر سردار علم خان وکیل الدوله در وقت
اعلیحضرت زمانشاه سردار محمد کلان خان فو قلزائی در دوره سلطنت اول محمود شاه درانی ــ
عبد الله ملقب به جان نثار خان در عصر زمانشاه ــ عبد الله خان مخلص الدوله قوم الکوزائی در عصر
زمانشاه ــ میرزا خلیل خان موسوی بن میرزا علی رضا خان مستوفی، قللر اقاسی کسی می بود
که از دسته های غلامخانه خراسانی، پشاوری، مغلی، کشمیری، پنجابی، قزلباش، حبشی
بتعداد پنج هزار ــ چهار هزار ــ سه هزار تحت اثر میداشت واز نگاه عسکریت با تطبیق
اصطلاحات عصر حاضر معادل فرقه مشر ودر امور ملکی باندازه تقریباً وزیر به کارهای دولت
صلاحیت و دخالت میکرد و این عنوان در متون اسناد ممهور ومعتبر تاریخ با عین کیفیات دریافته شد
وجای شبهه باقی نمانده ودر تشریحات متعلق مبالغه نیست.


۳۵۰

مین باشی و یوز باشی که آنها را در زبان فارسی هزار باشی و صد باشی باید گفت آن دسته
صاحب منصبان در سال پانزده و ده تومان روپیه معاش مقرره داشتند و شخص قللر اقاسی باثبات
سطور فرمان در سال دوصد تومان روپیه معاش میدشت و داروغه ها که منزله رؤسا دوائر را
در عصر خود داشته معاش آنها در سال یکصد و پنجاه تومان رپیه بود و ازین نگارش میتوان
قیاس کرد که رتبه قللر اقاسی کمتر از وزیر نبوده و آنچه از سوانح سه نفر قللر اقاسی
تحت عنوان های وکیل الدوله سرفراز خان و سرباول خاصه و جان نثارخان در این کتاب متذکر
شده ایم هريك در دوران حیات از مردان خیلی مقتدر و نیرومند در گذشته اند و از ان جمله است
سردار امیر خان فوفلزائی که فرمانها و تعلیقچه های معتبر زیاد بعنوان او در چند عصر سلطنت
اصدار یافته و حیثیت او و احفادش را رعایت کرده وهنوز همه اسناد مو قوته
در دست است و با اشهاد همه اسناد و غرار اطلاعات واثق معلومات ذیل را در مورد او تایید میکنیم
سردار محمد امیر خان بن سردار عبدالله خان وکیل الدوله و برادر کهتروسکه سردار علم خان
و کیل الدوله قوم ایوب زائی فوفلزائی است . موصوف از طرف مادر ولد نواب
شریف النساببیگم بنت جناب زبدة آفاق امیر بالاستقلال دار السلطنه هرات عبد الله خان
بن حیات سلطان خان بن خداداد سلطان خان ابدالی سدوزائی فوفلزائی است. سردار امیر خان
متولد ۱۱۹۱ هـ ق در اواخر سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه درانی بمراحل رسمی ومشاغل
تشریفاتی تازه قدم گذارده و در سفر اخیر اعلیحضرت تیمورشاه درانی ببهر ا هی برادر
اعظم خود سردار علم خان وکیل الدوله شرف التزام رکاب شاهنشاه را در سفر پشاور
و کشمیر داشته ونظر برشادت جبلی وصفات قبیله ای پدربار سلطان درانی تقرب جسته مورد
اشفاق وعنایات خاص شاهنشاهی قرار یافت چنانچه در مورد او فرمانی از یادگار آخر ین سفر
تیمورشاه بصوب کشمیر وعودت او بدارالسلطنة كابل در دست و در این کتاب گراف
شده است .
در عصر سلطنت اعلیحضرت زمانشاه غازی از تاریخ ماه اول جلوس [۱۲۰۷] هق رتبه قللر
اقاسی با امتیاز دوصدتومان رپیه معاش در سال برحسب فرمان جداگانه بنامش تثبیت شده
و از رجال مقتدر عصر محسوب گردیده است وعلاوه بر امتیاز دوصد تومان رپیه پخته فضی
رائج الوقت معاش سالانه ده قلبه زمین و يك حجر آسیاب ويك قطعه باغ که در چار دهی کابل
بعد از حیات پدر [۱۲۰۰ هـ ق] بقرار تقسیم ورثه در دست داشت بپاداش خدمات عسکری
وملکی که از پدر و برادر وخودش از دیر زمان بمنصه ظهور آمده بود بلحاظ دخالت مطلق آن
خاندان که در همه امور مهمه سلطنتی بحیث رکن رکین دخیل و سهیم بود ند در برابر
آمال نيك وحسن عقیدت واظهار صفوت وصمیمت ایشان باسناد فرمانهای که در دست است جمیع
مالیات ومحصولات جایداد موصوف در اثر حسن اعتبار تماماً بروفق احکام مکرر معاف
ومرفوع القلم قرارداده شده و از انکه پیوسته در امور محوله اشتراك ورزیده و در خدمات
ملی مساعی شباروزی داشته است از تکالیف حکام وضباط ماليات وغيره قطعاً بر کنار
بوده ومطابق احکام تیمورشاه وزمانشاه در دوره سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك


( ٣٥١ )

و محمود شاه نیز از درباریان و مقتدران عصر بود . و فرمان های متواتر سلاطین و وزراء از مراتب
جاه و جلال و تقرب او اثبات و اشهاد میدارد .
سردار امیرخان در اوقات سفربریهای اعلیحضرت زمانشاه محمودشاه واعلیحضرت شاه
شجاع الملك دائماً همراه و بعد از خلع سردار عبدالله خان الکوزائی مخلص الدو له
از نائب الحکومتی کشمیر در سال ۱۲۱٥ هـ ق بامر اعلیحضرت زمانشاه غازی بعهد ۀ
نائب الحکومتی آنجا انتخاب وفرستاده شدو در فرصت اخلال داخلی مملکت تا آنکه حکام
محمود شاهی بر وظائف جدید منتخب ومقرر گردیدند یعنی تا موقعی که سر دار عبد الله خان
مخلص الدوله واپس عهدهٔ نیابت الحکومتی ولایت کشمیر را حاصل کرد سردار امیر خان
از جملهٔ دولت خواهان و فرستادگان زمانشاه در خطهٔ کشمیر حکومت میکردولی با آنکه
طرفداران اعلیحضرت زمانشاه بدولت محمود شاهی قلبأ دلبستگی و علائق مستحکمی نداشتند
اما از اثر رسوخ خاندانی و نفوذ قومی سردار امیرخان (چنانکه فرمانهای دست داشت اشهاد
میدارد ) موقع خود را از دست نداده و در حصص کشور هند و سند مدتی را بحكومات محال آنجا
بسر برد و در سال ۱۲۳۳ هـ ق در آوان سلطنت ثانی اعلیحضرت محمود شاه درانی ا ز بخت
نامساعد خویش بمرض اختناق گرفتار و در عرض راه جلال آباد بعمر چهل سالگی داعی اجل را
لبيك گفت و جنازهٔ او از طرف ملتزمین رکاب برپشت پیل حمل شده الی دار السلطنه کابل
مشایعت شد.
حین وصول مشایعین بدار السلطنه کابل میخواستند با تشریفات مجلل رسمی و بقرار وصیت
خودش جنازه او را در شهر غزنین در جوار زیارت حضرت خواجه ابوبکر بلغاری قدس سر ه
در مدفن پدری ایشان متصل مرقد سردار عبدالله خان وکیل الدوله دفن نمایند (۱) چون حرارت
(۱) متصل زیارت خواجه بلغار غزنین در لوح مزار پدر سردار علم خان و سردار امیر خان
ابیات ذیل منقور است :
بود عبد الله امیر با وقار از امیر آن شه و ا لا تبا ر
خیر خواه خلق و تیمورشاه بود هم زعهد شاه در ان یادگار
دامن خاصان حق بگرفته او ای خدا یا حاجت او را برآر
جنت عالی بکن ا و را مقام از کرم ای خالق آمرزگار
آخر عمرش دگر وصیت برفت مدفنم سازند در پای مزار
خواجهٔ بلغار را خوش کرده بود در حیات خویش اندروزگار
حشر او با مصطفی کن ای کریم دستگیرش ساز دست چار یار
حق بفر دوسش دهد آرامگاه چون بجمع اولیا گشتست یار
رحمت حق و افرش بادا که آن خوش برفتی صالحانش در جوار
یوم دوشنبه برفت از این جهان
(وی بر علیین اعلی بر فراد )
۱۲۰۱ هـ ق


(٢٥٢)
هواو پیمودن راه ذریعه پیل تا آنجا ناممکن بود لذا تابوت او را باحترام حکومت محمود شاهی
در چهاردهی در قلعه دیوان بیگی در میان باغ شخصی ایشان در صفه نشیمن خاص خودش باجازه
امیر الامراء سردار علم خان وکیل الدوله مدفون و ازین مرگ نابهنگام دودمان وکیل الدوله
سخت متاثر در خته اما بحر زندگی آن خاندان از هم گسست و قرار اطلاع واثق که لشکر
سیاه پوش در همین موقع مشایعت سردار امیرخان از کابل تا قلعه دیوان بیگی در جمله یادداشت
های خاندانی ماقید شده است . لوح مزار او با حسن سلیقه حجاری شده و هنوز پا بر جا و قطعه
شعری که در رثای او از طرف شاعری انشا شده است بدرستی خوانده میشود:
سجع مهر او در عهد زمانشاه این بود
یافت از لطف خداوند قدیر
شرف از نام محمد امیر

متن فرمان زمانشاه
که در ماه دوم سال اول سلطنت خویش بنام سردار امیر
خان فوفلزائی شرف اصدار بخشیده است
«بسم الله خیر الاسماء»
«اعوذبالله تعالی حکم همایون شد ــ آنکه بنابر الطاف شاهانه درباره عالیجاه»
امیرخان درانی ایوب زائی قوللر اقاسی سرکارخاصه شریفه درینولاپرتوی از انوار
خورشید مکرمت ومرحمت بیدریغ خاقانی ضیا اندوز ساحت آمال و امانی او شده»
«از ابتدا دوازده ماهه هذه السنه مبارکه پارس ئیل ترکی سال پلنگ مبلغ»
«دویست تومان تبریزی در وجه او بصیغه مواجب سالیانه مرحمت وعنایت»
«فرمودیم که هرساله دررکاب اشرف حسب الحواله دیوان بدستور خوانین»
«وقللر اقاسیان دیگر بازیافت وصرف معیشت خود نموده مرفه الحال مشغول»
«وسرگرم خدمات مرجوعه باشد مستوفیان عظام کرام ولشکر نویسان»
«عساکر نصرت فرجام صورت رقم مبارک اشراف را دردفاتر جلود لازمه»
«ثبت وحسب المقرر معمول دارند تحریراً فی شهر ذیحجةالحرام سنه ١٢٠٨»
کسانیکه در ظهر فرمان مهر کرده اند نامهای ایشان باسجع های مهر
ازینقرار اند:
(۱) به تیمورشاه چوا الطاف کبریار حمت علم از خانه زادان قدیم است ١١٩٤
(ثبت سرکار وکیل الدواه )
(۲) زآل احمد جام است یوسف
(۳) افوض امری الی الله عبده حافظ شرف(ثبت استیفاء ممالک)
(٤) بدولت خواهی سلطان دوران امین الملک باشد از دل و جان(ملاحظه شد).


عكس يك ورق ازاولين فرمانهای آغاز سلطنت وزمان شاه كه درماه بعداز تاريخ جلوس همايونبمهر دار اميرخان بوقلر ائی ظفر اقاسی شرف انفاذ يافته و با متياز
دوصت تومان روپيه معاشيا در سال بخشيده است و قرار معلوم كخط اميركبير انتبا هاسلطنت هنوز غرتيا فته ولی بيست وچهار طغرا مهر مهمترين رجال در پاره
آنعصر در ظهرورق نشان شده است . صورته مهر های آغاز كتاب اينا تصوير بوراء كرافي ثبت تاريخ شده است .
«متعلق كتاب درة الزمان»

اینکه بدرا بطالت شاها نه بارها با بنده کان درانی پادشاه
نوضوا تاسیس کا ده عالیه شاه در خلاصه شهری از ادای خواست بنده که بیت الجود
سجده بین الله تعالی میرانداخته در مناجات آمال و امانی در شد و مراتب اموال و جاست
بذات مبارک که در بهمین حیل نزد یکی حال بحیات مبلمع و دریات نمودن هر گوساله
ور رصد دهیته موجب مناجان هوعت و عنایت هر د دیلم که هرب ولایت
و شرف حبا توالد و همران به مستم در انجمن و نو حرات نسبی بان در گزرات
و مراتب معیشت بازمانده و مولف احوال مشمول و سرگرمی مقدمات موجوده جات
مستوفیان عظام کرم ام د لشکر مولفان عصا کر دولت فروجه بهصورت فهرستم
داشرف را در اغاز مجید بهار ثبوت رساله هر هر محفظة اد اکه بود کورا گناه


عکس فرمان اعليحضرت زمانشاه درانی و این ورق یکسال بعد از تاریخ جلوس اعليحضرت شاه شجاع دران سردار امير خان فوفلزائی شرف اصدار
بخشیده و همان مداد نقره ئی که در ظهر فرمان مورخ سال ۱۲۰۷ ه ق آغاز جلوس زمانشاه مهر کرده اند در ظهر این ورق همکماه در سانی که
بنام نوروز علی خان فراشباشی در همین سال اصدار یافته است نیز نقره ئی بجهامانده اند. « مطابق کتاب درة التاجات »

نوزاد

الحکمہ اللہ هم در حال چنانچه وقبلاً در باب طالقدری دوستدار مباله
دستجات عمله خانه خدایان موجب فرمان نوا بی دارد القصد که سلالات حور شاد اورام
کہ حوالہ قبض نواب ابرا ہیم مری سمیه مطات السیون محصوراند در ابا سیلم و قوب
پاره برا بر متعده حواله بقیہ عضو بر گراستہ لایحه در چہلی شش شہی جہنمین غله و سانہ ماہ دوازده
از اساسی ده جوزه اسبت رفع ابدار مجری بسا قراه در اون ضلو هرات معبر مقیقه مهستان
اصح بالید ه انتی محویت را سال حال در جوه صید در حمامته جز راه کوهته با حسابت شد در که سانه
ام محضه بارتنی حوانه د د رمان نواب علی و دارا وا د را که سندی بدست کند بر روی
دارا در باب ریشه شد، رو به نشوب و غونه باخ تا بر چنانه و نه بریز با نه

غله
مبلغات
مہلت تنخواہ
تحویل ارجمندی با بابت مجمل حواسه بابت
نوا به ایرانیم فخون قوا به ارا بہر خواند بر اہر خواند بر اہر خواند
بمباری جمانه با این جمانه بایری جمانہ با پری جمانه

دیده شده در ثبت افتا

بنیانه د حصہ رقم که محول حوا له بابا محله خامه و کانها بدار مجرا باب سال میجئے
نقد و جرس هرسال رو براه بیخته ار میاغ اتم سلالات در وجوهات و غله دیوانیاں
که حوالہ فن نواب اما بر خون محال اند قبضه عوالہ سلیمان دانه ای و نوبہ پاره بر احداث داده
بخی از ارایه در مهدیه اهم و عات خاصله ملک ولایتر بزه ای نابی دار و الفید
اخران جرا بزار با بیست خرام بهاری که پینچ رو مرفه و خولی بچته نزا رات سینی دیار
مد بندہ دیا جو است دارد اسباب و ما را به کار است می باشد جدی رو ه ب ده
رشته است ده راه ساسه بیای را ترنجه های دار با بند و بست خرام ده بو دار است
حوار است برنامه سند حواسه دارم در تا به جند بخار مجرد با رسیدی
محمده الماس بخشی در مهدی ه سیزدهم شهر شوال مکرم سال مجید


(٢٥٣)

(٥) حافظ شیر محمد ۱۲۰۷
(٦) بسم الله الرحمن الرحیم - ۱۲۰۳ (ملاحظه) شد
(۷) محمد مهدی ابن هاشم
(۸) افوض امری الی الله - عبده اسلام (صحیح است)
(۹) العبدا لمذنب خانه زاد (ازقرار حکم اشرف)
(۱۰) لا اله الا الله الملک الحق المبین- عبده محمد شریف ۱۹۲
(۱۱) لا اله الا الله الملک الحق المبین- عبده نورمحمد
(۱۲) عبده علی رضاء الموسوی- ۱۹۱۱
(۱۳) شرف یافت !- بعد از نام محمد-۱۲۰۷
(١٤) گرامی الموسوی-۱۲۰۸ (ثبت تعلقه او مالیات)
(١٥) ابوالقاسم بن . . . . علی . . . . .
(١٦) عبدا لرحیم ابن علی رضاء
(۱۷) افوض امری الی الله- عبده عباس ابن هاشم
(۱۸) غلام شاه تیموز است مسرت ١١٨٦ (ثبت سر کار وقائع)
(۱۹) عبده یوسف علی - ۱۲۰۷
(۲۰) یا غفار الذنوب
(۲۱) عبده صادق ابن محمد- ۱۲۰۸
(۲۲) محمد رفیع بن الله ویردی-
(۱۳) عبده محمد قاسم ابن محمد سعید ۱۲۰۱
(٢٤) ومن یتوکل علی الله فهو حسبه- عبده محمد اکبر ۱۱۸۰
(٢٥) لااله الا الله الملک الحق المبین- عبده اسلام
(٢٦) عبده محمد بن فتح الله-
(۲۷) لا اله الا الله الملک الحق المبین- عبده غزمین ١٢٠٤
(۲۸) سلام قولا من رب الرحیم-
(۲۹) نصر الله ١١٨٦-
(۳۰) محمد شفیع ابن الله ویردی- ١٢٠٦


(٣٠٤)
متن فرمان دیگر زمانشاه درانی بعنوان
امیرخان فوفلزائی قللراقاسی

بسم الله خیر الاسما
(الملک لله)
(قرارداد زالطاق خویشتن یزدان)
(نگین حکم جهان را بنام شاه زمان)
١٢٠٧
(اعوذ بالله تعالی حکم همایون شد - آنکه حکام وعمال ومباشرین ومتأجران)
(مالیات حال واستقبال دارالسلطنه کابل ومستاجران وملکان وکدخدایان بلوک پغمان )
(توابع دارالسلطنه مذکور بالطاف موفوره شاهانه سرافراز گشته بدانند که چون قبل ازین)
(حسب الرقم مرحمت شیم سلطان رضوان مکان انار الله برهانه مبلغ یکتومان چهار هزار)
(پنجصد دینار برات نقد ومقدار سی وهفت خروار چهل شش من جنس غله وسیاهه دانه وکاه)
(از بابت مالیه دیوانی هشت زوج فرداراضی ویک حجر طاحونه واقع قلعه عمرخان مشهور)
(به قلعه قلندر خان توابع پغمان من محال پغمان زرخرید مرحوم سردار عبدالله خان درانی)
(ابوپزائی که او دروجه امیر خان ودین محمد خان ولد ان خود آنها ووالدة اوها واگذاشته)
(بلامشارکت دیگر ورثه داده بود بآنها مالیه بخشیده شده بود برینموجب درینولا)
(عالیجا ها ن امیر خان ودین محمد خان مذکور .... .... .... .... .... .... .... )
.... .... .... .... .... .... .... .... چهارده خروار چهل وچهار من (١))
(استدعای امضای رقم مبارک مطاع نمودند بنا بران از ابتدای هذه السنة مبارکة)
(مارس ئیل سال یکلنگ همه ساله نقد وجنس مالیه املاک مزبوره را بدستور قبل بشرح رقم)
(سلطان مبرور دروجه آنها مرحمت فرموده بخشیدیم که حاصل ومحصول آنرا مالا متالا )
(متصرف بوده بصرف مایحتاج خود نموده مرفۀ الحال بدعا گوئی دوام دولت خدا داد)
(مشغول باشند واحدی دیگر ازورثة مرحوم عبدالله خان را باملاک وطاحونۀ مزبوره)
(رجوع نبوده باشد وامیر خان ودین محمد خان وولدان آنها ووالدة ایشان متصرف باشند)
(باید بنحو مقرر معمولداشته بنوعی که حسب الارقام خاقان خلد آشیان وسلطان جنت مکان)
(ورقم مبارک مطاع املاک مزبوره معاف است بدستور سابق از بیکار وشکار ونوکر مداوم)
(وتحمیلات وصادرات وغیره معاف بوده بهمان دستور سابق حال نیز معاف دانسته قدم وقلم)
(کوتاه داشته مزاحمت نرسانند مستوفیان عظام کرام دیوان اعلی صورت رقم مبارک را)
(در دفاتر خودها ثبت وحسب المقرر معمول داشته در عهده شناسند تحریرا بتاریخ شهر شوال المکرم)
(سنه ١٢٨٠)
اشخاص مهر کنندۀ ظهر فرمان همان کسان اند که در پشت فرمان مورخ ذیحجه الحرام سل
١٢٠٨مهر ونشان کرده اند.

(١) تعیین مقدار غله وغیره ازمتن حذف قرار داده شد.


فرمان اعلیحضرت تیمورشاه درانی متضمن ابقای اراضی خالصه چهل جریب اراضی وطرازی «متعلق کتاب درة الزمان»

[ILL]


فرمان اعلیحضرت محمود شاه درانی عنوان سمندر خان چهر چی باشی پوپلزائی پسر زنگی خان ( ضمیمه کتاب درة الزمان )


(۳۰۰)

مرثیه و تاریخ وفات سردار امیر خان قللرا قاسی
نائب الحکومه کشمیر
داد از جور سپهر بی ثبات آه وز ظلم رواق نیلگون
در کجا هست خانه عیش و نشاط سازدش ماتم سرا و سرنگون
سر بسر کارش فسون است و فساد روز فطرت شد ستم او را فنون
بود امیر خان نام امیر نامدار قوم فوفل ای عزیز تعلمون
این دیوان بیگی رضوان مکان خازن عبدالله بود اسمش عیان
صاحب حلم و حیاء عقل و ادب داشتی لطف وسخا از حد فزون
رستم ثانی هنر پر صف شکن صفدر میدان ظهور و هم بطون
چون که شهباز اجل ناگه رسید طوطی روحش ربود ای سامعون
رفت در عین جوانی آه آه با دل پر حسرت از دنیای دون
لاله سان دلهای احبابش تمام شد ز داغ ماتمش لبریز خون
سال وسن عمر بودش اربعین چون شدی از ورطه احیا برون
جز صبوری چاره نبود دگر موجب انا لله و انا الیه راجعون
یادوی را در صراط المستقیم فضل حق ، لطف پیمبر رهنمون
شاد بادش روح در صدر جنان هم مقامش در جوار صالحون
سال تاریخش خرد گفتا بهشت
جاودان بادش مزید بیچگون
نوت: کلمه بهشت بحساب جمل ۷۰۷ است هرگاه باحاصل کلمات مصراع اخیر
ضم شود مطابق است با ۱۲۳۳ هـ ق که سال وفات مرحوم و عصر سلطنت ثانی
اعلیحضرت محمود شاه درانی است.


٣٥٦
ولدان سردار امیر خان
از سردار امیر خان ظفرافغان والی کشمیر دو پسر نامدار بنام سردار کبیر خان
وسردار عظیم خان بازماند.
سردار عبد الکبیرخان مشهور به کبیرخان در دوره امارت امیر کبیر اعلحضرت دوست محمد
خان وامیرشیرعلی خان بعزت و اعتبار میزیست وازمصاحبان ودرباریان امیر کبیر بوده
وتمام جایگیر او که بنام خالصه وکیل الدوله یاد میشود قطعاً از مالیات و سیورسات وتکالیف
معاف ومرفوع القلم میداشت سردار کبیرخان در سال ١٢١٠ هـ ق مطابق سال چهارم سلطنت اعلیحضرت
زمانشاه پابه عرصه وجود گذاشت و در سال ١٢٨٣ هـ ق بسال امارت امیر محمد افضل خان بعمر ٧٣
ازین جهان در گذشته است بی بی صاحب بیگم دختر سردار علم خان وکیل الدوله کاکایش زوجه اول
او بود (۱) و بی بی جان دختر سردار عبد الرحیم خان فوفلزائی بن اشرف الوزراء زوجه دوم
او و در سجع مهرش این بیت نقر یافته بود:
تا گردش چرخ وماه منیر است عبد الکبیر پور امیر است
سردار عظیم خان پسر دوم سردار امیرخان ظفرافغان از جمله در باریان و همراهان
اسفار امیر کبیر اعلیحضرت دوست محمدخان وخصوصا در آخرین سفر امیر کبیر بسوی هرات
کمال اعزاز و احتشام و در زمره افسران بزرگ قومی درانی افتخار داشت و در نقش مهر خود
بتقلید پسر عم خود سردار محمد کلان خان امین الوجوهات عواطف ایزد چون محمد عظیم
است و گاهی محمد عظیم است در دو عالم نقر کرده بود.
قلعه و باغ و اراضی مشهور به کاریز خضر که فی الحال بسمت غرب میرویس میدان متصل
واقع شده است جزو خالصه وکیل الدوله و در تقسیم ورثه به سر دار عظیم خان تعلق گرفته
و موصوف در عهد امارت امیر دوست محمدخان به ملا محمد یعقوب خان حکیم پدر ملاعبدالمجید
خان رئیس ضرابخانه در اوائل سلطنت امانیه تمسکاً کو کلان اوگر که در سال ١٣٠٣ هـ ش
بمعیت بر که محمد اسمعیل خان بن سردار محمد یوسف خان بن امیر کبیر دوست محمدخان
در محل موسوم به بیدک بام بوضعی بشهادت رسید خروش رسانید.
(۱) تاریخ وفات زوجه سردار عبدالکبیر خان برادرزاده و دامادسردار علم خان وکیل الدوله:
ای دریغا کز جفای چرخ دون بی امان آفتاب برج عصمت گشت در مغرب نهان
بنت عالیجاه علم خان آن امیر نامور زوجه عبد الکبیر و بودانم خوش لسان
حیف ازین دنیای دون بیوفای کج نهاد که نشد هرگز بکام خویش یکدل کامران
بی بی صاحب بیگم که وصف او حیا و شرم بود مریم ثانی و در عفت چو بلقیس مکان
آنکه دائم بود در ذکر و تلاوت مستقیم پیرو دین نبی چون عایشه علیا مکان
یارب از لطف عمیم خویش رحمت کن بوی مشت خاکیم پناه ماتویی در دو جهان
در جوابی بار رحلت بسته همچون فاطمه دو هزار و دوصد و پنجاه و نه سوی جنان
١٢٥٩


حکم عالی شد
املاک وکیل الدوله در قریه علیجاه ترخان
بخشود و معاف داشتیم که همه ساله بصیغه معافی در عهده مجرا بدارند
درین باب سنتی در دست او بدهند مد نظر بدارند
سنه ثلث و ستون و مایه و الایت جهه معافی است
فرمان دوره امارت امیر کبیر اعلیحضرت دوست محمدخان که بجهة معافی مالیات اراضی
سردار عبدالکبير خان فوفلزائی بن سردار امیرخان بن سردار عبدالله خان وکیل الدوله که از
مصاحبان عصر امارتش بود بمهر خود شرف اصدار بخشیده و در ظهر ورق مهر میر زا
عبدالسمیع خان بعبارت | يا سميع الدعوات سنه مهر ١٢٤٦ ] ومیرزا عبدالرزاق خان مستوفی بعبارت
یا رزاق سنه مهر ١٢١٢] نیز مشاهده میرسدو این فرمان ده سال قبل از تاریخ شهادت اعلیحضرت
شاه شجاع الملك در دارالسلطنه کابل نبشته شده و در زمره اسناد دودمان نگارنده یادگار مانده است.


فرمان اعلیحضرت تیمورشاه درانی که هشت ماه قبل از تاریخ وفات شاه جنت آرامگاه بجهت رفع نزاع خانگی سردار امیر خان فلر اقاسی شرف اصدار بخشیده و میمور این فرمان انتهای
عفو سیثنات او را بآیات خانوادۀ معظم شان میدهند و در امور سرای ایشان شخصاً و ارسی کرده و از تاریخ فرمان چنین برمی آید که حتما در اثناء سفر کشمیر و پشاور رقم فرمو ده باشند
زیرا اعلیحضرت تیمورشاه در همین ظرف سال در ولایات کشمیر و پشاور نزول اجلال داشتند و از همان سفر بعوض عراق گرقاد و بین مراجعت بمر کز دار السلطنة كابل هفتم ماه شوال
سال ١٢٠٧ ه ق بدرود حیات نمودند و تاریخ فرمان از تاریخ وفات هشت ماه تفاوت دارد. در ظهر فرمان ابومحمد خان باریزی ومحمد میرزا بن عبد الغفار خان بجد يدا لا سلام حاجی رحیمدادخان
و میر محمد علی خان موسوی منشی باشی مهر کرده اند .
عنوان فلر اقاسی مربوط کتاب درة الزمان »
یاقی +
انتیه و قبل ازیں رقم مبارک صادر شد به وجه قلعه و زمین موضع و طه محمد جوجه
در قید واجد کسے مردوم امیر خان که جواحی الکی قوضه آن در قلعه در قریه با غبانان مقید جهان میرزا
و ارباب حلقه کابل میباشند و مردم ندکور در حین حیات محمد امیرخان عالیبان امیر خان و بدین خامه
و هماران خود در مستانه جوالها نی د عادلی می همیشه و آب تقشم در سه توده بود که در به یک
میآیند و سبه مابعد مردوم ند کور در مدت در روزه انقدر که یک بعد در سه خود قائع بود
بحد که غرض و دجه قسمت در محت شرمابند در جده بعرض اشرف رسید که چنان با شته که
بخصوص قلعه و جکه شر عیه موضع وطه محمد جوجه که بتبانی عبد الاحد خان بوالده آب قسمت و یسه کرده
منازعه و گفتگو میمائید
در زمره او و بنیایمان آمر
دور د محصوص درخت
و در یک پیمان نصور
مرحوم عبدالاحد خان فدا
به اهدا مقرر فرمودیم که جنیک مرحو م عبد الاحد خان والد آنها بجاله نیقه
بجا حیثیت میمور نه بوده که تبانی به عبد احد محمد عبدالاحد خان در درو استه
منار یک تصرف هم مدار شد و از جا نانی ریحل نمودم حکم که کند کو جانت
رسیده تو فائع بوده مراهم به گرفته نه و چانچه موافی قرار داد دریم
در است و خیالچه وجه تاره در دست وارد و عمل نماید از آن با بحرمت بوشنا
درین باب مبالغه دمعوا ہمیشہ کا وز یکی قوم ندمه - جند و رحید اس بار در دیم شهر شبان


﴿٣٥٧﴾

نواب بی‌بی صاحب بیگم يك سال بعد از تاریخ شهادت اعلیحضرت ضیاء شعاع الملة و در سال
جلوس امیر کبیر وفات یافته است
وهكذا از جمله جایدادهای موروث توأمان وکیل الدوله حصه سردار كبیر خان و سردار عظیم خان
که به بعض فقرات تاریخ معاصر توأم است قلعۀ نائب جعفر خان (مشهور به جعفر خان) افشار
است و فی الحال بفاصلۀ يك میلی سمت جنوب غرب میرویس میدان و بسمت جنوب زیارت
حضرت نورالمشائخ قدس سره واقع و بنام قلعه جنرال امیر عطاخان یاد میشود آن قلعه در وقت
سلطنت احمد شاه کبیر از طرف نائب جعفر خان افشار كه يك تن از سران طایفه خویش
و در زمرۀ ناقلین خراسانی بامر احمد شاه درانی در ان ناحیه مسکن گزیده بود و چون باستحکام
قلعه داری و مخارج دسترخوان و غرض انعام نمودن متوجه بود در وقت سلطنت اعلیحضرت
تیمور شاه و انتقال دارالسلطنه از قندهار بکابل قلعه مذکور با چهار قلبه زمین توابع آن
بامر سردار عبدالله خان وکیل الدوله جزء املاک خالصۀ خودش قرار گرفت و برای گذارۀ
نائب جعفر خان افشار در محل دیگر فرمان جایگیری عنایت شد. و آن قلعه در مرور یکصدو
چهار سال در تصرف سلاله های وکیل الدوله بوده و درا و اسط امارت ثانی اعلیحضرت
امیر شیرعلی خان به جنرال امیر عطاخان بفروش رسانیده شد و قلعۀ دیگر که سابقا در دهمزنگ
در عقب مصلی که فعلا محبس واقع است از جملۀ جایدادهای موروثی کبیر خان و عظیم خان
قوفلزائی بود و در فرصتی که ضیاء الملة والدین امیر عبدالرحمن خان مردم نورستان را بشرف
دین اسلام مشرف ساخته یکعده اشخاص آنطایفه که عادت بت تراشی و ظروف سازی
و در ساختمان آلات تخنیکی تفنگ و شمشیر و کمان اقتصاد میداشتند برایشان حکم اکید صادر شد
که عوض چیزهای ناقص بعد ازین آلات تخنیکی تفنگ و شمشیر و سر نیزه و خنجر و صندوق های
کار آمد دولت را اعمال و تهیه بدارند و بهمین منظور تحت نظر غلام محمد خان قوفلزائی جنرال
بماشین خانه دستگاهی روی کار آمد و قلعۀ سردار عظیم خان و محل دیگری که بالای محبس حالیه
و قریب مخزن آب مشرف و بنام صفۀ عظیم خان یاد میشد بامر حکومت ضیاء الملة والدین برای
سکونت عملۀ تخنیکی مردم جدیدالنور نورستانی قرار داده شد و سی و پنج قلبه زمین خالصه
وکیل الدوله که تنها در نواح کابل و کهدامن و قلعۀ درانی و پیش بادام و غزنه (سواي قندهار
و جلال آباد و کشمير) در تصرف ورثه مرحوم بود تا این زمان دورۀ ضیاء الملة والدین رو به
تقلیل نهاد.


٣٥٨

قللر اقاسی خلیل خان

قللر اقاسی خلیل خان والد میرزا علی رضا خان موسوی مستوفی در اوایل سر رشته داری
لشکر داشت مذکور در سال اول سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه درانی در زمرهٔ نویسندگان
حضور شرف ملازمت داشت و در پای يك ورق فرمان شهر یار
مزبور که در این کتاب ژنگو گراف شده است بعبارت [ خلیل ابن علی رضا ]
مهر کرده است .
وچون پدر و برادران او نویسنده و همواره وظایف استیفاء داشتند بحضور اعلیحضرت
تیمور شاه عرض کرد تا او را بعهدهٔ استیفاء در یکی از ایالات شاهنشاهی منظور فرمایند
مذکور در هر دو وظیفهٔ سرداری لشکر واستیفاء که میمن بروی سپرده شده بود نا کام
گردید در نتیجه عارض شد اگر حضرت شاهنشاه منظور فرمایند لشکری از مردم غلامحانه
های قزلباش فراهم کرده و بحضور اعلیحضرت حاضر خدمت مینمایم . چون شخصیت پدر و
برادران او منظور نظر عاطفت اعلیحضرت تیمور شاه درانی بود عرض او را مقرون بانجاح
دانست میرزا خلیل خان در کابل تعداد لشکر خود را نتوانست سر رسانید نظر برسوخ
و معرفت پدر خود از کابل در هرات برفت و آنجا چندی را بیکرده نام در لشکر خود جمع
آورده رتبهٔ قللر اقاسی دریافت و چون شخص بی کفایت و مادی پرست و طماع بود از وفور
جمعیت خود استفاده های ناجایز میکرد و در اخیر نظر بکردار ناشایسته اش از عهدهٔ قللر اقاسی
نیز انفکاک یافت .
میرزا عبدالهادی عشرت سرمستی در وقتیکه بعنوان قللر اقاسی شمشیر بر داشت و در
راس قشون فراهم آوردهٔ خویش عز اقتدار حاصل کرد نظم طویلی در تفریج او دارد او
چون اکثر ابیات او رکيك و بد و هجوی که متضمن مادهٔ تاریخ است
اکتفا باید کرد .

سال بر داشتن شمشیرش
ز خرد از پی تاریخ رفتم
خرد از لطف و کرم با من گفت
ز حدید خاء بلا به ظنم


٣٥٩

سررشته دار لشکر
مدیر عمومی لوازم

سررشته دار مراد از افسر سپاه وقوماندان نیست و حقیقت چنان است که در عصر سلاطین درانی در قطعات لشکر کسانیکه بوظیفه جمع آوری آذوقه وارزاق والبسه و محروقات وسایر مایحتاج دسیتممد داشت یکنفر نویسنده بنام سررشته دار لشکر برای انجام امور محوله بر قرار می بود.
سررشته در اوائیل عصر محمد زائی بنام ارجن میجر ومیجر یاد میشد و در عصر امپراطوری سدوزائی درانی سررشته دار یاد میکردند چنانچه درعصر حاضر عین وظایف را مدیر عمومی لوازم انجام میدهد.
موجودیت عنوان در تشکیل قطعات عسکری آنوقت از قول میرزا هادیخان سیستانی بصفت پیوست واز جمله سررشته داران در باره یکنفری که از شرح حال او بحث میکند گوید میرزا خلیل خان بن حاجی علی رضا موسوی وقتی وظیفه سررشته داری لشکر داشت [۱] چون تعداد قشون منظم شاهنشاهی درانی از حد زیاد ودر سفر وحضر مصارف زیاده داشت لشکر نویسان مصروف نامنویس داخلی وخارج افراد عساکر وحاضری آنها بودند و سررشته داران آمر اعاشه ولوازم محروقات وملبوسات بودند

چاوش
تلفظ ترکی یعنی سردار لشکر وسردار قافله واصلا در تحریر بدوواونوشتن صحیح است اما غالبا در قدیم چاوش بروزن طاؤس مینوشتند.
این عنوان در تشکیل قطعات عسکر شاهنشاهی درانی از عصر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه کبیر باثبات رسیده است اگر چه اعلیحضرت مغفور نامهای سپه سالار- امیر لشکر اردوباشی -سالار- افسر -سرهنگ -سرتیپ- در عنوان های بزرگ عسکری زیاد شامل ساخته بود و بازهم برای حفظ اصطلاحات عمومی آنوقت که در دول همسایه و به نزد افراد ملت معمول وآشنا بگوش میرسید واز اصطلاحات ترکی نامها داشتند الفاظ فوق را حمایت میفرمود چنانچه در نقشه شهر قندهار لفظ چاوش و چارچی وغیره معلوم است. این الفاظ تا وقت انقراض سلطنت درانی در خلال واقعات تاریخ بکثرت وبعضاً به ندرت بنظر میرسد ولی در یافت اسماء وعزل معانی وتطبیق کردن بکلمات معمول عصر کاریست نهایت دشوار.

[۱] شخصیت خلیل خان زیر عنوان قللر آقاسی بیشتر توضیحات یافته است.


یزك ويزك دار
در لفظ ترکی بمعنی محافظان مقدمة لشکر شاه و آن نیز معنی و مفهوم قراول و هراول را
دارد و آن جمعی از سواران میبود که از لشکر اعزامی پیشتر حرکت میکردند تا از ورود
و پیش آمدقواء دشمن آگاه باشند و اگر کدام خطری احساس شود بلشکرگاه اطلاع دهند.
مردم هند بجای (یزك و قراول وهراول) کلمة (تلاده) استعمال میکردند اگرچه
در قطعات قشون شاهنشاهی درانی مردم هند نیز شامل بودند ولی اصطلاحات هندی در
عناوین قطعات لشکر آنقدر معمول نبود و بیشتر اصطلاحات حربی از الفاظ ترکی ترکیب
یافته بود.
قراول
پیشرو لشکر
لفظ قراول که در زبان فارسی معنی (پیشرو لشکر) میدهد در ذکر اردو کشی های
عصر سلاطین درانی زیاد ملاحظه میشود و جمع آنرا قراولان یاد میکردند و در هر سفر برری
قطعة لشکر مسلح و منظمی که تحت اثر یکنفر ژنرال معروف فرستاده میشد اوصفت قراولی
و عنوان پیش قراول میداشت و این رتبه امر دائمی و مخصوص یکنفر نبود در هر منزل برحسب
ضرورت یکی از صاحبمنصبان کارآزموده را با تعداد غیر محدود عسکر بهر اندازه ای که لازم
میشد در جلو دیگر قطعات اعزامی قشون شاهنشاهی بطرف مرکز مطلوب در حرکت
می آوردند وحتی سوارانیکه پیشتر از قطعة قراول فرستاده میشد و برای تردید قوا، دشمن
در بنا در اخذ موقع میکردند آنها بنام پیش تازان یاد میشدند وصفت کشاف حرب را نیز
میداشتند و تعداد ایشان از زبده ترین سواران جنگجو وسابقه دارترین عساکر شاهنشاهی انتخاب
میگردیدند.
هراول- در زبان ترکی نیز همان معنی پیشرو لشکر را میدهد واین کلمات هريك در
محل خود نسبت داشت و در لفظ عرب بجای قراول وهراول مقدمة الجیش استعمال کند.
قورچی باشی
عنوان فوق اصلاً زبان ترکی و برای سلاح داران استعمال میشد واخیراً بنام اسلحه دار
باشی تبدیل یافت و معنی رئیس سلاح خانه را نیز میدهد.
قورچی باشی و یا اسلحه دار هر دو معنی ومفهوم مشترك دارند.
در عصر سلاطین درانی از شگونه اسماء و اصطلاحات زیاد و به تغییر لفظ معمول نبود
و اسلحه خانه را بنام قورخانه و سلاح خانه یاد میکردند.


«٣٦١»

قیقراق باشی

« قيقراق» بمعنی پاسبان و قيقراق باشی آمر پاسبانان در وقت سلاطین درانی وقتی در
جائی سر کشك و یا کشجی باشی بحث میشود باید همان يك عنوان کفایت کند ولی چون دوره
امپراطوری بود بسیار قطعات عسکر و قبائل مختلف شامل وظائف جداگانه بودند لهذا
آن سلاطین عادتی داشتند که دسته های قشون را باصطلاحات مختلف و معمول هر قوم رتبه
می بخشیدند مثلا کشکجی باشی - سر کشك - قيقراق باشی - قوشچی باشی - قراول - قراول
یساول - چاوش رتبه میدادند ولی هر عنوانی که درو لفظ باشی ضم میشد مخصوص با چند نفر
صاحب منصب بزرگ می بود و سائر صاحبمنصبان که از انها کوچتر بودند بتعداد ایشان
بسیار زیاد و بنام کشکجی و قيقراق و نسقچی یاد میشدند که قراقان و قيقراق باشی مؤظف
پاسبانی قصرهای متعدد سلطنتی که باسماء دلکشا - چهل ستون خیابان - قصر شاهی وغیره
یاد میشدند مداومت و مواظبت میکردند و تعداد دیگر بخانه های وزراء و ارکان بزرگ
سلطنت و شهزادگان خدمت میکردند . از انجمله یکنفر را که بامتداد فرمان در عصر
اعلیحضرت شہنشاہ زمان می شناسیم عبدالله جان شارعان است که در اواخر عهده ولایت
کابل حاصل کرد .

میر آتش

این رتبه در وقت اعلیحضرت احمد شاه کبیر بلفظ توپچی باشی یاد میشد والى انقراض
سلطنت درانی دوام داشت اما چون قواء حربی علی الخصوص موجودیت توپخانه ها رو
بازدیاد گذاشت تا وقت زمانشاه در کابل و هرات و پنجاب و سائر نقاط معروفی که جالب
نظر بود در پهلوی نام توپچی باشی [ رئیس توپخانه ] اسماء دیگر مانند بداروغه توپخانه
میر آتش و شاهنچی باشی ایزاد شد .
توپچی باشی چند نفر نسل با لنسل در فصل تاریخ توپ سازی در افغانستان در کتاب دیگر
تذکار یافته اند و شاهنچی باشی در عصر اعلیحضرت زمانشاه اخته خان بارکزائی بود .
مذکور از دست مردم سکهان لاهور بشهادت رسید و گزارش اعزام او بصوب لاهور
و شهادت او در ضمن اردو کشی اعلیحضرت زمانشاه درانی در کتاب جهانگشای درانی منطو را
است در عصر زمانشاه و محمود شاه شخصی که لقب میر آتش [ رئیس توپخانه ] داشت
فیض طلب خان بوبلزائی بود چنانچه احوالات دودمان ایشان نیز در فصل تاریخ توپ سازی
در کتاب جهانگشای درانی درج است .

عرض بیگی

یکی از وظائف عمده دربار سلاطین درانی شعبه عارضین و عهده عرض بیگی [ امیر
عرائض بود .
متصدی این اداره يك تن از اشخاص مقتدری می بود که عرائض اهالی و خوانین و
مامورین دولت را در مرکز و اسفار دور و نزديك بحضور اعلیحضرت شاهنشاه و وکیل سلطنت


و وزرا امیر میآئید . اساس این عنوان و تشکیل شعبة عارضین از آغاز تشکیل سلطنت اعلیحضرت
احمدشاه کبیر در صحائف تاریخ نمایان میشود و اولین شخصی که در حال محاسن سفیدی
باین منصب اعزاز حاصل کرد الحاج سردار کریمداد خان فوفلزائی بود که در اواخر
سلطنت اعلیحضرت احمدشاه غازی سر دفتر و حاکم و صاحب اختیار مالیات صوبه کشمیر
مقرر و در سال اول سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه درانی در قطار کار پردازان دولت مهر او
بعبارت ( حاجی کریمداد ) خوانده میشود .
عنوان فوق پس از تقرر وی بعهده حکومت کشمیر بشخص دیگر داده نشده زیرا در
عصر اعلیحضرت تیمورشاه نیز موصوف بهمین رتبه خطاب شده است و بعد از وفات موصوف
محمد اکبرخان ناموقتی بعهدة عرض بیگی مقرر سرافرازی یافت و حتی در مهر او ( من
یتوکل علی الله فهو حسبه عبده محمد اکبر ) نقر شده بود ولی از قویـت و شخصیت او سراغ
بیشتر حاصل نگشت و قراریکه از يك سند خطی شرعی برمی آید از اول القاب و شخصیت و
وظیفة عرض بیگی بزرگ بوده و چون سلاطین درانی عادت داشتند که در دوران گیرسـل
وخصوصاً پس از فوت پدر رتبه و القاب پـدر را بطور موروث بفرزند او میدادند بلاشبهه این
رتبه پس از فوت حاجی کریمداد خان عرض بیگی باید یکی از اخلاف منور او اعطـا میشد
امادر اواخر سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه درانی که آزادخان پسر حاجی کریمداد خـان
برتبة نائب الحکومتی كشمیر رسيده بود پس از سرد و بقتل رسیدن او با آنکه
زمانخان ومرتضی خان به دربار تیمورشاه موقعیت داشتند اما در اوضاع خاندان ایشان بعضاً
صدمات دیگر نیز وارد شد و نظر بهمان بر هم خوردگی تا جلوس اعلیحضرت زمانشاه سائر
فرزندان سردار کریمداد خان عرض بیگی باصل مقام و مرتبة پـدر خویش نائل نگشتند .
دروقت تقرر شهزاده سلطان منصور بحکومت هرات سردار زمانخان بهدایت او نیز قرارشد
چنانچه بعد از موفقیتی که سردار زمانخان ولد حاجی کریمد ادخان عرض بیگی نائب شهزاده
سلطان منصور در هرات بعقب راندن شهزاده سلطان محمود و گروه ایرانی مورد نوازش قرار
یافت اعلیحضرت شهشاه زمان رتبة عرض بیگی پدر او را با همان القاب و اعزاز رسمی و شخصی
به سردار زمانخان اعطا کرد و او را از عهده نیابت شهزاده از هرات با خود برداخته در حضور
خویش بار یاب گر دانید .
و برای اینکه از موجودیت عنوان و مرتبة شخص و اندازه القاب اثباتی در میان آوریم قباله
شرعی که در عهد سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه درانی بنام موسس شعبة عارضین از طرف
محکمة شرعية قندها ر نگارش و تو ثیق یافته است عکس و نقل آنرا از نظر بیننده
می گذرا نیم . (۱)
(۱) در وقت سلطنت زمانشاه چنند وقت شاه ولیخان اچکزائی نیز برتبة عرض بیگی و در عهد
سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك نيز در دفعة اول بهمان عهده شناخته شد اما چون شیوة
وفا داری نداشت از جملة رجال معزز محسوب نشده همچنان
در وقت سلطنت ثانی شاه شجاع الملك در ابي عظيم گل خان فوفلزائی نیز برتبة عرض بیگی
دا شت و در روزنامه اعلیحضرت موصوف از وی بتکرار نام برده شده است .


صورت قبالة شرعی محکمة اشرفی ابلأوزق ممهور بمهر امیر کبیر امیر دوست محمد خان در ایامی شاه شجاع امیر دار گر بیدا افغان غرض نیکی بو الفراتی دائی افغان کشمیر کشته شده
و از اسناد مومی که در محاله محکمات بزرگ میها نمکدانی بود انبار را نباید میصد سیگمی همه ی نویسنده است کلمه من آرا در کاب برو تازه آن جهت عنوان (مومی سنگی) نگاشته اید
نورالدین ابن مظفر را بیسرو اقام ولاید روزی تالیس بحرات قضا وحرمت مكان موافق شرع شد
حشمت وشوکت بنگاه جلالت قدرت ایجا امیر کبیر امیر النظام ہوا بید ار اعتم العباسي و مجلال الفیام جناب میں انان یاران
خاتمان چهره اسمان حاکم را یوم ام ا ا ا ا ا ور دار جان کانون
عالیات محوریه کثیر عبرت فطیر کوی و بقه خور کو ذکر دود متصل می کند و به ارار حق ماکی مورونه معقد ضر بهر او اقیان
هذا لما بقول مطهر حتم و معاودة الدريحه با او کار مواقف بی است باب اور جو بین کلم و در هم ملح به قلب باک
و دارین و به کار و مسترحمات و کلیات تحقیقه حق باسما العليا في الدنيا و الا ر له وه الی الا الا اله مقتدر واجب عالی است
که عیات از دست ممدودهم و این بنا دیا یا دارای اوان حیات کورت بر هر برای پر به ملیون شنی سال
مبول ومتبل ام احق فی سلم الدام کاک الدار بابت العوبات الوب و الا منار د رو به بیوه با هاز اقرا اخذ مین بن عید
چین عبارات کلام احیاء امین الفاضل ولو كان دانه ای رو برای دین دی وی یا پرانا بی تو
موعود ول هذا الفن البریقه مقد کر بات مو فر جاب قول الله د انا امین را برای بیان کرده به و اینه مفقود یا
في المقادم والاخبار موقع ضامن وداس کا تايي الدين وكل من الدوم اصلى موا بها بنار عوده اکه در آبده جوانی
واپنجر زره بچہ جانا بیخبر مع قلمه بنا و باد در سال کی تو ا ا ی ی ی ی ی یا به سلیمان
۱۱۹۰


[BLANK PAGE]


٣٦٣

هو الله تعالى شانه
از عطای خدای هر دو جهان چون مفوض شد به تنور شاهنشاهی از کریم
پیرو مصطفی بود عمران قاضی اسلام شد از صدق دل عبد الرحيم
۱۱۸۰ ۱۱۸۷

بفروخت مبيع بات صحيح شرعی قطعی لازمی جازمی عالیقدر رفیع مقدار
ظفر خان پور (۱) مرحوم نور الدین این اظفر (۲) درانی سرکانی خواجه زائی دروجه
عالی شان دولت نشان عزت مکان مرتضی خان پسر عالیجاه بلند جایگاه حشمت و شوکت دستگاه دولت
و نصرت انتباه امير الامراء العظام اسوة الكبراء الفخام اقبال و اجلال مرجا حجاجي الحرمين
الشريفين مقرب الخاقان حاجی کریم دادخان درانی فوفلزائی حبیب زائی با می زائی دینکه
زائی عرض بیگی سرکار خاصه شريفه و سردار وعاكم وصاحب اختيار ماليات صوبه کشمير جنت
نظیر (۳) از آنچه بايع مذکور ذکر کرد و تلقین نمود که مراو را حق ملك مورثی متصرف فيه
بوده الى حين هذا المبايعة الصحيحة ومعاقدة المديحة همگی و تمامی موازی يك سهم آب و اراضی
مجمله دوازده سهم دهنه قنات مزبور که قنات کاریز واقع در محال پوری من توابع ات
اشرف البلاد اسعد شاهی و حدودات این حدود اربعه مفصله ذیل كذا وكذا شرقيها نهر كجكى -
غربیها قنات محمد بيك - شمالیها کوه سرخ وجنوبيها سیاق نور کولی با جميع توابع شرعيه
ولواحق مخر و مدخل و درود بوار و ره ورهگزار و مشروبات و ملحقات
كلما يتعلق بهما من القليل والكثير مرغیت ورضاء بدون الاجبار والاكراه صفقة واحدة
بمبلغ چهل تومان تبریزی که عبارت از هشت صفر رو پیه بوده با شد از نقد
رائج المعامله که ثمن المثل وقیمت الوقت بوده ومرافق بيعه و مبلغ مذکور مشتمل است
بصيغة مبالغه ايجاب وقبول وقبض واقباض وتسلم وتسليم وتملك وتمليك بلسان العرب و العجم
بينها واقع و صادر گردیده و بایع مذکور بعد از اقرار اخذ ثمن معقول عليه اسقاط جميع خيارات
نموديه سيما خيار الغبن الفاحش ولو كان الافحش که اکنون همگی و تمامی موازی همین يك
سهم آب و اراضی قنات محدود مذکور وعوض بدل هذه الثمن ازيد تصرف وتملك بايع مذكور
خارج وزائل گشته داخل املاك مشتری مشار اليه گرديده بموجب مرجبكه صحيح متصرف الملك
فی املاکهم و ذوی الحقوق فی احقاقهم و ایضاً بايع مذکور ضامن درك شرعی گشته الى حق البقى
که هر گاه بعد اليوم احدی دعوائینماید از عهده آن بدر آمده جواب گوید ملكانا و این چند
کلمه جهة قباله نامچه شرعی قلمی گردیده که ثانی الحال حجت قوی بوده باشد تحریر فی
شهر رجب المرجب من شهور سنه ۱۱۹۴

نوت : طول قباله (٤٣) سانتی و عرض آن (۲۹) سانتی است.
(۱) پور یعنی پسر (۲) اظفر - اصغر مراد است و کاتب سهواً بحرف (ظ) نبشته است .
(۳)

بی رنج محال است بفردوس رسیدن همواری ره گلشن کشمیر ندارد


(٢٦٤)
نوت : در حاشیه طرف راست در گوشۀ بالای قباله این عبارت نبشته است . ابوا لمناقب -
عالیحضرت فضائل مآب و کمالات پناه ملا با بر مدرس . پهلوی مهر كوچك (مفتی محکمه ) این
عبارت نبشته است : الكاتب ـ از اقرار مقدر بايع مذكور قاضی و مہر شہادت
نموده شد .
امضاء سوم چنین است : ابو المناقب عالىحضرت . . . . . لف خان درانی
حسن زائی
مهماندار باشی
در بار سلاطین درانی بعد از عنوان ايشيك اقاسی باشی ايشيك اقاسی عضده دربار کسی که
عہدۀ ریاست تشریفات سلطنتی را در عصر حاضر داشت او را مهماندار باشی لقب میدادند
و چندین زیردستان او برتبه مهماندار یادمیشدند . مهماندارباشی عصر اعلیحضرت شهنشاه
زمان یوسف خان نام داشت. شخص مهماندار باشی در برابر مهمانان خارجی موظف بود
که از ایشان پذیرائی بکند .
امیر خاص
سکرتر ـ سر رشته دار شخصی ـ مدیر قلم مخصوص
در دربار سلاطین ورؤسای جمهور عصر حاضر نامهای سکرتر و مدير قلم مخصوص
معروف است .
چون دورۀ امپراطوری درانی بروی اساسات بسیار صحیح بنا نهاده شده بود و در هر مورد
فکر معقولی ابراز کرده بودند،شخص سلطان ووکیل سلطان ووزير اعظم که مرتبۀ
رئيس الوزرایداشت علاوه بر مستوفیان ومنشیان و کار پردازان دولت که تحت اثر میداشتند
برای انجام وظائف متعلق بشخص شاهنشاه و زمامداران بزرگ کسی که وظائف خصوصی
بروی سپرده میبود باصطلاح عصر مذکور (امیر خاص) لقب میداشت و آن اصل وظائفی
که در امروز به سکرترویا مدیر قلم مخصوص مفوض میبد از صد در سالهای قبل سر رشته دار حضور
بعضاً نامیده میشد انجام میداد واین عهده سوای مستوفی خاص و منشی خاص ومهماندار
باشی بود زیرا دفاتر حسابی شخصی به مستوفی خاصه وامور ملفوفه جات ومكتوبات خصوصی
و شخصی به منشی خاصه وامور تشریفات به مهماندار باشی تعلق داشت . از جمله کسانی که
مطابق یادداشت فوق بطور صحت در تاریخ سلاطین درانی باین منصب شناخته شده يك تن
سيد مير ابوالحسن شاه امیر خاص دربار اعلیحضرت شاه شجاع است و وقتی بهمر اهی اعلیحضرت
ممدوح بهمدستی رجب خان ببیتمتد ست كمال صداقت از خود ابراز کرده بود.
اما در عصر سلطنت زمانشاه در متن فرمانی که در آغاز آن سلطنت عنوان شهزاده همایون
در قند هار ارسال داشته است امیر خاص بطور واضح یاد میشود اما متأسفاً نام نبرده است
و میگوید عرائضی که از جانب والیان وحكام بغلامان حضور میر سد از طرف امیر خاص
بحضور اشرف قرائت میشود .


قوم خدرزانی غلزائی
(۲) عتا کار تجار بزرگ اشرف البلاد قندهار، اندرزگ طایفه بیان و مؤسس را امانی، نام محله معروف و شهر زیبای کابل - صحیح مهر او اینکه (
(۳) مهر چی باشی عصر سلطنت تیمور شاه تا زمان اعلی نشان احمد بی صدقتان . صد شکر که انچه بود مرا مطلب داد
(۴) مهر چی باشی عصر زمانشاه و شاه شجاع الملک و محمود شاه مدفن بر مقبره کهدامان . دولت تیمورشاه کامم دادا
(۵) محمد حسن خان مهر چی باشی و مدفن بو مقبره کهدامان .
(۶) محمد کریم خان نجیب چی باشی و مدفن با مقبره کهدامان ، نورجهان بیگم دختر نائب فیض علی خان بن سردار پاینده خان باکرانی زوجه محمد کریم خان مهر چی باشی
بن محمد عمر خان مهر چی باشی بود .
(۷) قاده خان کرنیل تو پخانه گاوی عهد سلطنت امیر شیر علی خان یا اور برادر اند محمود محمد سرور خان و محمد اکبر خان در وقت تجاوز دست تیار در کابل واقعه و بانکی
و اوه و از مجاهدین درجه اول محسوب شده اند .
(۸) از مد و خان بن محمد اکبر خان مهر چی باشی و صبیه بازماند یک آن زیبا نام داشت و خواهر روز و به سردار سلطان محمد خان بود و از بطن دختر مد و خان نو غلزائی
سردار خواجه محمد خان و سردار محمد حسن خان بوجود آمد .

انزله خان
سرده خان
محمد عمر خان
محمد عثمان خان
محمد حسن خان
عطا خان
شیر علی خان
غلام نبی خان
محمود خان
محمد اکبر خان
قاده خان
امام الله خان
سیف خان
عبد الله خان
محمد سرور خان
محمد اکبر خان
شاه امیر خان
فتح عمر خان
سلطان محمد خان
شجاع الله خان
شیر علی خان
شیر آقا خان
شب داد خان
محمد انور خان
عطا محمد خان
نور محمد خان
در مزار متوطن و متوطن شیعه .


#٣٦٥#

چهر چی باشی
در صفحهٔ ۱۷۳ کتاب تیمور شاه درانی ازین عهده مکمل بحث بمیان آمده است. شخصی که بعد از زنگی خان قزلباش چهر چی باشی باین عهده نائل آمد پسر او محمد اکبر خان بود و تا عصر سلطنت اول اعلیحضرت شاه شجاع الملك واعلیحضرت محمود شاه درانی این وظیفه را داشت و در دو ورق فرمانی که بنام زنگی خان ومحمد اکبر خان شرف انفاذ یافته است در کتاب تیمور شاه درانی رنگر گراف ونقل برداشته شده است. یعنی چهرچی باشی دربار زمانشاه (آمر نشر وتبليغ اوامر حکومتی) محمد اکبر خان قزلباش عشیره قلندر زائی بوده است.

پیشخدمت باشی حضور
این عنوان تا عصر حاضر در تشکیل دوائر دربار افغانستان وجود دارد وچون دوره سلاطین درانی امپراطوری بود از حیث کثرت تعداد مشمولین دربار خصوصاً اوقات سفر بری‌ها بیش از پیش قابل توجه است وخاصة از نقطه نظر عسکریت که هر فرد و اعضا در بار شامل وظائف مهم عسکری وعهده افسریت لشکر میبودند زیاده قابل اهمیت است. پیشخدمت باشی حضور اعلیحضرت زمانشاه درانی را باسم دو کس در یافتیم یکی یوسف علی خان ۔ دوم حسن خان قوم قزلباش که در وقت حصول این عهده چهار هزار نفر غلامخانه جند اول نیز تحت رایت او در فرقه های عساکر آنوقت شامل بود ولی حسن خان مذکور که در امر کور کردن چشم شهزاده همایون بخلاف نظریات وزراء وسرداران دودمان شاهنشاهی باشارت اعلیحضرت زمان شاه داوطلب ومرتکب آن امر شده بود نزد اعضا دربار و شخصیت های بزرگ آن دوره وقعی نداشت واکثر متوجه انتقام ازوی بودند چنانچه اعلیحضرت شهاشاه زمان بهمین سبب از نعمت بینائی محروم گشت. ویکی از اشخاص مشهوری که باستناد فرمان عهدهٔ پیشخدمتی او بدربار زمانشاه باثبات رسید عبدالله (جان نثار خان) بود که در اواخر بحیثیت امیر وحاکم دار السلطنه کابل عز تقرر حاصل کرد.
از وظیفه پیشخدمت باشی در امور دربار در صفحهٔ ١٤١ تیمور شاه درانی توضیحات داده شده است. وچون هر دو دوره از حیث کارروائی‌ها مطابق اند بعين مطلب فوق اکتفا و از تکرار خود داری می کنیم.
کسانیکه در دربار شاه شجاع بپاس خدمات گذشتهٔ ایشان رتبهٔ پیشخدمت خاصه داشتند اعظم خان والهیار خان باجوزی ودین محمد خان والهـداد خـان وشیا هنواز خان وحاجی هدایت الله خان لوگری بودند.

آبدار با شی
در تشکیل دوائر دربار سلاطین افغانستان از اساس سلطنت درانی وظیفه ورتبهٔ آبدار باشی معین بوده چنانچه هنوز پایدار است.
آبدار باشی بارگاه شاهنشاهی بسیار نفر بنام آبدار زیر دست خود داشت و در مجالس سلطانی موظف بساط های آب واقسام شربت‌ها بوده وظروف آبنوشی توسط زیردستان او باصحاب بزرگ مجلس تقدیم میشد. آبدار باشی دربار اعلیحضرت زمانشاه درانی مهربان خان اسحق زائی بود.


عکس فرمان پادشاهی اعلیحضرت رحمة الله علیه درانی که در سال ۱۳۰۸ هـ ق باسم نوروز علی خان قزلباش افغانی وزاد در دار شرف افتخار بخشیده است .
« متعلق کتاب درة الزمان »


وزارت دربار را آنوقت امارت میگفتند و امارت
عکسی فرمان ذیشان ادعیه طروات پرور شاه درانی آندوران که بتقديم سادات خویش ببطريق مدام نوابی بجهة الدعا در دربار ورود عالیطرزا غیاثی
«امضای کتاب در دارالاماره»

[ILL]
اکثر حکام و عمال حال و استقبال فیروز کوهیهای قندهار
بالطاف روز افزون شاهانه سرافراز گشته بدانند که در مقدّمه عالی و توضیح
[ILL] حقایق معارف آگاه قدوه اعیان قریش باشی سرکار خاصه شریفه غیاثی
حضرت و عالیه توکل باین سرکار رقم بدار که مقدار ششصد تمار که موازی نو خروار شالی در
حایجات غله شالیوی ولایه وقف توابع محال نوزاد هفدهی بعوض مواجب سال
او مقرر است که هر سال بازیافت می‌نماید از خدمت ترقما شانه در و کوتکانه
توفیر رمضانه و عوارضات بیع نقشه اردبها تبرزی نقد و مقداری نوخروار غله شالی
مفروضه دست بیدت سوی املاک تیوله و موروثی او که در ایام دربار جهت خوش
نمی ارض او را قرین انواع عنایات شاهانه در باره عالی جناب برای از ابتداء سال
مبارک ایت ئیل شش خروار غله شالی که در وجه او مقرر بود موقوف و بمقدار ششصد تمار که
[ILL] در محالهای ولایه وقف توابع در عوض مواجب [ILL]
[ILL] مقرر است که هر ساله در عوض مواجب دریافت می‌نماید از خدمت تکالیف دیوانی و اخراجات [ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL] مستوفیان و لشکرنویسان عظام صورت رقم مبارک را ثبت و اصله محول حواله دانند ۱۶ ماه جمادی الثانی ۱۱۶۶


٣٦٦

داروغه فراشخانه
و
فراش باشی

برای گستریدن فرش های قصور سلطنتی و مجالس بزرگ شاهنشاهی همواره بدربار سلاطین
عده زیاد فراشان خدمت مینمایند و این عمله و این خدمت و این نام از بسیار زمان و هنوز
دربار گاه سلطنت یاد میشود فراشان چنانکه از نام ایشان پید است در هر محفلی که
ذات اشرف ملوکانه نزول اجلال فرماید وظیفه فراش های بارگاه آنست که کمپ ها را استوار
و فرش ها را در هر محل بگسترانند و کسیکه در رأس عده فراشان حق آمریت بر آنها دارد
فراش باشی نامیده میشود در عصر سلاطین درانی شخصی که عهده فراشباشی میداشت
چند نفر دیگر بنام نائب و بسیار نفر بنام فراش تحت اثر او می بودند و در تشکیل دوائر دربار
امپراطوری درانی در قسمت مامورین متوسط عنوان داروغه بمنزله رئیس بشمار میرفت
و از انجمله است داروغه فراشخانه که شخص فراشباشی و نائبان فراشخانه
و سایه بان داران تحت اثر او می بودند در عصر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه کبیر
محمود خان قراچه داغی که از شخصیت های مهم طوائف ناقلین خراسان بود بعهده فراشباشی
سرافرازی داشت و در دوره سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه درانی نوروز علی خان قراچه داغی
پسر محمود خان برتبه فراشباشی برقرار بود و در عهد سلطنت اعلیحضرت زمانشاه نیز نوروز علی خان
قراچه داغی پسر محمود خان برتبه فراشباشی برقرار وعمله فراشخانه تماماً تحت اثر او و خودش
تحت اثر داروغه فراشخانه می بود چنانچه اعلیحضرت تیمور شاه درانی در آغاز جلوس خویش
که نسبت برقراری (غازی محمد خان قراچه داغی) برتبه داروغه فراشخانه فرمانی شرف اصدار
و بروی افتخار بخشیده و از نمونه نثر نویسی های میرزا عبدالهادی عشرت بشمار میرود متن آن
از نظر مطالع میگذرد:


(٢٦٧)

بسم الله الرحمن الرحیم
الملك لله ـ ياهو
علم شد از عنایات الهی
بعالم دولت تیمور شاهی

١١٨٦

اعوذ بالله تعالی - حکم همایون شد آنکه از روزیکه فراش قدرت ازلی و گستراننده
انبساط ارادت لم یزلی بمشیت کامله و حکمت بالغه شادروان این دولت گردون اساس
در پنچای جهان بسان ایوان کیوان برافراشته و مسند خلافت و جهانيانی را بوجود ذیجود
نواب همیون ما بمدلول آیة کریمة [متمکین علی فرش بطائنها من استبرق] آراسته و ممهدت
جهان پیما لازم و متحتم فرموده ایم که هريك از صوفی نژادان اخلاص کیش و قدیمی خدمتان
عبودیت اندیش که حقوق خدمات و جانفشانی درین درگاه عزوجل داشته باشند آنها را
بمزید الطاف نمایان بهره مند و بتضاعف اعطای شایان ارجمند فرمائیم از آنجا که
صورت حال ارادت اشتمال عالیجاه رفیع جایگاه اخلاص و عقیدت دستگاه عمدة
الخوانين

غازی محمد خان قراچه داغی شایسته احسان نمایان بود لهذ در بنولا بارقة از بوارق
آفتاب عالمتاب مکارم خاقانی و تجلی بخشای کاشانة آمال و امانی عالیجاه مشارالیه گردید
از ابتداء شش ماهة هده السنه اوی ئیل ترکی که سال توشک بوده باشد او را برتبة جليل المرتبة
دارو غگی فراشخانه مبارکه و سرکار خاصه شریفه سرفراز وممتاز و مبلغ یکصد
و پنجاه تومان تبریزی بصیغة مواجب سالیانه بدینموجب در وجه مشارالیه مرحمت و شفقت
فرمودیم که هرساله

اصل میوا جب پنجاه تومان اضافه از ابتدای ششماهه هده السنه یکصد تومان

از کار کنان سرکار اشرف بازیافت و صرف معیشت خود نموده چنانچه باید و شاید
واز حسن اخلاص و جوهر و خدمتگذاری او سزد و آید بهراسم خدمتمقرره و ملزومات امر
مرجوعه و خصوصیات آن به ضبط و ربط ومحافظت اسباب فراشخانه و انتظام امور مزبور
و سرپرستی فراشان و سایر امور متعلقه بخدمت دارو غگی قیام واقدام نموده بهمه باب نوعی
بافراشان و عملة فراشخانه سلوك و مسلوك دارد که از حسن سلوك او راضی و شاکر بوده
بکمال امیدواری بخدمات دیوانی قیام نمایند عالیجاه فراشباشی و تحویلدار و نائبان
فراشخانه و باقی فراشان عالیجاه غازی محمد خان مشارالیه را داروغة بالاستقلال
و الانفراد خود دانسته اوامر ونواهی او را در خصوص انصرام خدمات دیوانی


(٣٦٨)

مطيع و منقاد بوده از سخن حسابی او بیرون نروند مستوفیان عظام کرام
دیوان اعلی شرح رقم این عطیه را در دفاتر خلود ثبت و در عهده دانند فی سلخ شعبان المعظم ١١٨٦
نوت : کسانی که بقرار اصول دیوان اعلی سلطنت در ظهر فرمان مهر کرده اند
اسماء وسجع های مهر های ایشان ازینقرار اند :
(١) عبد اللطيف الجامی (وكيل رعايا) .
(٢) افوض امرى الی الله عبده بهادر ١١٨١ (بهادرخان اندری لكن خيلي)
(٣) لا اله الا الله الملك الحق المبين عبده ياقوت (خواجه سرای مشهور عصر احمدشاه
وتيمور شاه) .
(٤) هادی لاری موسوی (میرزا عبدالهادی عشرت منشی باشی حضور مشهور به
میرزا هادیخان) .
(٥) خوانده نشد.
(٦) عبد الرحيم بن علی رضاء (مستوفی)
(٧) افوض امرى الی الله عبده محمد هاشم (از مستوفیان سابقه دار عصر سلطنت
احمد شاه كبير) .
(٨) غلام شاه تیمور است مسرت .
(٩) خليل بن علی رضا (اول مستوفی وسپس عهده قللر اقاسی وقو چه داری حاصل
كرد)
(١٠) العبد الفنی توكلت علی الله رحیمداد (حاجی رحیمداد خان مستوفی) .
(١١) التوكل على الله الغني العبد الله ویردی میرزا الله ویردی خان شاملو متخلص
به حیرت ) .
(١٢) اللهم اجعلني في الدارين سعيد .
(١٣) خوانده نشد .
(١٤) لا اله الا الله الملك الحق المبين عبده اسلام (اسلام خان فوفلزائی پدر نائب
گل محمد خان واعظم خان)
(١٥) لا اله الا الله الملك الحق المبين عبده خليل الله
پیوست بصفحات قبل مربوط بعنوان داروغۀ فراش خانه و فراشباشی
دوورق فرمان دیگر یکی مزین بفص خاتم اعلیحضرت تیمورشاه درانی و اندیگری مجلل
به خاتم مبارک اعلیحضرت زمانشاه غازی از دست بناغلی قانون سلالۀ فراشباشی نوروز علیخان
بن محمود خان قراچه داغ بملاحظۀ نگارنده رسید . از متون فرمانهای مورخ سال های
١١٩٢ - ١٢٠٨ هـ ق سوای اثبات عنوان فراشباشی مطالب دیگر از قبیل تعیین مقدار معاش
رتبوی مفروز و انتهای عواطف خسروی و خدام نوازی سلاطین درانی نیز بوضوح پیوست
وعلاوتاً رتب اشخاص عملۀ دربار زمانشاه را بنحویکه در چندین صحیفه تشریح کرده ایم
بطریق مثال درج اسناد معتبر راجع بعهده فراشباشی و فراشخانه سائر عنوانهای دیگر


٣٦٩

را نیز مراتب اعتبار بخشید که تشکیل دوائر دربار زمانشاه خیلی وسیع وزعمای قبائل فارسی که در رکاب اشرف شاهنشاهی بصفا بصدق خدمت کرده و در مواقع اسفار مصدر فعالیت شده بودند بر تبه پیشخدمت باشی وكشيك چی باشی وفراشباشی شرف شمولیت حاصل کرده و تا هنگامی که ثبات واستقامت از خود نشان داده اند از عنایات خسروانه محروم نگشته وعندالاقتضاء سرفرازی حاصل کرده اند و قراریکه از محوای هر دو ورق فرمان بر می آید در اثناء عبور از محال غزنین که جایگیر قزلباش است شرف اصدار بخشیده خصوصاً فرمان اعليحضرت زمان شاه بقرار تعيين سنه مطابق است بآوان ارد و کشی زمانشاه بصوب قندهار علیه شهزاده همایون و بحساب شهور هجری قمری یکسال از تاریخ جلوس زمانشاه درانی در گذشته است و چون زعیم انام و عسکر نمره اول لشکر غلامخانه از مردم قراچه داغ [ترك] محمودخان و پسرش نوروز علی خان اند بپاداش خدمات ایشان که در زعامت و حمایت طایفۀ خود سعی و همت بکار برده اند برتبۀ فراشباشی نائل و بطور موروث همدرین وظیفه شامل و مفتخر بوده اند و اگر چه محمود خان قراچه داغ فرد اول طایفۀ خود و بدر بار شاهنشاه تقرب و در خدمات عسکری شرف اسلاك داشت مگر در تاریخ کشور مانند میرزا علی اکبر نیرودی و حسن خان پیشخدمت باشی و هکذا امیر اصلان خان وجعفر خان و امام بخش خان و بنیاد خان و بهبود خان و جعفر منادخانی و محمودخان بیات و قنبر حسن خان طبسی و چند تن دیگر که در خلال اوقات انحراف ورزیده و بعضاً دسیسه ها از خود ترتیب داده اند این شخص مانند خاندان میرزا عبدالهادی موسوی و میرزا علی رضاخان در اعمال خود شایسته بنظر میرسد آنکه از صورت کردار او در صحائف تاریخ نامش نهفته است بحقیقت پیوست که در اعمال دیگر ارتکاب نیافته و یک تن از خدمتگاران دو ات درانی بوده و صورت نگارش ارقام دست داشت شاهد این مقال است و این هم با ثبات رسید که محمود خان بیات [ بانی پل محمود خان و قلعه محمود خان شخص دیگر قبائل ترك مقیم افغانستان است و با شهاد فرمان های ذیشان از سال ۱۱۹۲ الی ۱۲۰۸ نوروزعلی خان بعد از حیات پدر خود محمود خان موروثاً مطابق دستورات رسمی شهنشاهی درانی درین خدمت شرف شمولیت داشته ومقدار معاش مقررۀ او در متن فرمان تصریح گردیده و همان عده اشخاص بزرگ بودی صلاحیتی که در ظهر فرمان برحالی دوصد تومان (روپیه ماش سردار امیر خان مو قلزا ئی مهر ونشان کرده اند در ختم ورق فرمان زمانشاه بعنوای نوروز علی خان فراشباشی نیز بهمان تعداد مهر و نشان کرده و از طرف دائرۀ انشاء دیوان اعلی بقلم منشی باشی مطابق بغن سیاق وسلیقۀ فرمان نویسی آنروز خاتم کشی و پیرایه بندی شده و این است نقل هردو ورق فرمان ذيشان اعلیحضرت تیمورشاه و زمانشاه درانی که انتهای مراسم خسروی و عسکر پروری و خدام نوازی اوشان را در محل اثبات میرساند: