(۲۲)

شاهی واقع قلعهٔ بالاحصار یکجا شده باز برای فاتحه ( در دیوانخانه ) بحضور شاه جوان زما نشاه شرف
میشدند ، چون جناب حاج محمد صفی الله ملقب بحضرت
قیوم جهان از صحبت سلا طین انزوا گرفته بود فرزندان و متعلقان خود را برای ادای فاتحه
در بالاحصار کابل حضور زمانشاه فرستاد که در مسجد قریب بالاحصار باشته
باسایر مشایخ وعلماء کرام یکجا یاد ای فاتحه بروند .
حین ورود بدر قلعهٔ شاهنشاهی با لاحصار چون وقت عصر بود نوبت نواختن نقاره
و کر ناوغیره انواع آلات که معمول مراسم آنوقت بود بهسر رسیده بود در یـن وقـت
حضرت شاه ولی الله که بزرگ افراد جمیعت حضرات مجددی بود برای عدم استماع آلات
موزيك گوشهای خود را بدست بند نموده جلو اسپ را گرداند . چون بزرگترین اولاد
حضرت قیوم جهان شاه ولی الله قدس سره بود ناچار باحترام ایشان همه اشخاص
معیتی برگردید نموحین وصول بخانه حضرت قیوم جهان فرمود که چگونمز و دیر گردید ید
ازطرف جمیعت حضرات واقعه بعرض رسید . حضرت قیوم جهان از استماع مکدر شده فرمود
که همه اقوام وعلما ومشایخ بفاتحه اعلیحضرت تیمور شاه در با لاحصار رفتند و از خاندان
ما کسی نرفت مبادا معاند ان وقت را مساعد در یافته از راه نمامی و بد اندیشی در پیش رفته
(زمانشاه را در تردد اندازند وساعتی تأمل کرده فرمود [ حسبنا الله ونعم الوکیل ] اتفاقاً
بعرض اعلیحضرت زمانشاه عین همین کیفیت را بعرض رسانیده بودند که حضرات صاحبزادگان
همه برای ادای فاتحه آمدند سوای حضرت حاج محمد صفی الله (قیوم جهان) که ایشان
ازمدتی تا رك صحبت سلاطین اند .
اعلیحضرت زمانشاه چون اخلاص کلی دران وقت بحضرت قیوم جهان داشت فرمود
من اراده دارم که نخست بزیارت حضرت قیوم جهان مشرف شوم ودستار سلطنتی خود را
بدست مبارك ایشان بسر بر بندم[ چون عادت بود که بزرگترین مشایخ مطابق شئونات رسمی
وملی عصر دستار یاخود پرده تبرکا برفرق سلطان میبست ] در این اجتماع علما و مشایخ
کباردارالسلطنه کابل نیز بعین مفکوره اتفاقاً دستار پرده بود بکتا بنام دستار سلطنتی
ازطرف گروه مشایخ عظام که انجام بستن دستار سلطنتی از وظایف همین طبقه بود بر فرق اعلیحضرت
زمانشاه میبستند . در همین موقع چون از ورود مشایخ اعلیحضرت زمانشاه اطلاع رسیده
فرمود اگر با دیگر صاحبزادگان ملاقات کنم لابد یاخود دستار آورده باشند و تکلیف
بستن کنند ناچاررو نمی توانم نمود بهتر آنست اول بزیارت حضرت قیوم جهان درمنزل
ایشان رفته سپس با دیگر حضرات ملاقات کنم .
اعلیحضرت زمانشاه ملا عبدالغفار خان به دیه الاسلام صندوق دار جواهر ثمینه سلطنتی را
بخدمت حضرات صاحبزادگان فرستاد وعذری درمیان آورده ووعده رهود با شما روز جمعه


(۲۳)
ساعت ملاقات معین کرده ام و میتوانم روز جمعه با شما صحبت نمایم (۱).
اعلیحضرت زمانشاه که روز پنجشنبه روز پنجم وفات اعلیحضرت تیمورشاه و جلوس خودش بسریر سلطنت بود شب جمعه بدون آنکه بارکان سلطنت اطلاع دهد با پای پیاده در شور بازار بخانه حضرت قیوم جهان رفته توسط ایشان دستار سلطنتی را که بایست ذریعه هیجه شخصیت بزرگ روحانی بر سر حضرت شاهنشاه بسته شود تیمنا بسر بر بست. حضرت قیوم جهان که ساعت شب بود بعد از انجام دستار بندی بزمام شاه سلطان جوان درانی فرمود که نتیجه ورع میان ولی الله بود که پادشاه خود با پای پیاده در وقت شب از قصر سلطنتی فرود آمده و در حجره فقر ما رسیده است:
چقدر مرتبۀ عشق بلند افتاده است
که گدای در او منصب شاهی دارد
اعلیحضرت زمانشاه که سلطان شریعت شعار و جوان صاحبدل بود پیغام و مرتبۀ فقر تسلیم کرده با تاج و دستار مجلل و باشکوه سلطانی که از همین لحظه تبرکا دستار بسر بر بسته سه تاج مکمل و مرصع بر فرق کله برنشانیده از مسند فقر حضرت قیوم جهان بسوی دارالسلطنه بالاحصار مراجعت کردن گرفت و فردای این شب که یوم جمعه بود بساعت موعود با گروه علما و مشایخ بزرگ دارالسلطنه کابل وقت ملاقات بسر برد و این حکایت بپای رسانید (۲).
هزاران جان فدای آن شهنشاه
که دارد فقر و شاهی هر دو همراه
(۱) حاج محمد فضل الله مصنف عمدة المقامات که در ان موقع معیت حضرت شاه ولی الله را در اثناء رفتن به بالاحصار حضور زمانشاه داشت گوید: من همراه بودم و این معلومات از اثر او اقتباس میشود اما از قول او مفهوم میشود که هنگام فاتحه در گذشته و این وقت که روز پنجشنبه لیل جمعه بود مختصر محفل دستار پوشی سلطنی و تاج گذاری بر طبق مراسم برقرار بود و چون حضرت قیوم جهان خود در فسته ورثه او نیز شمولیت نکرده بودند این امر در عصر روز پنجشنبه بجا شد.
(۲) حضرت قیوم جهان صبح روز دوشنبه ششم شهر ذیقعده الحرام سال ۱۲۱۲ هـ ق مطابق سال پنجم سلطنت زمانشاه وفات نموده است و حضرت شاه ولی الله در سال ۱۲۳۱ هـ ق ازین جهان در گذشته است.


فصل یازدهم
جشن جلوس زمانشاه
و
اعطای القاب و رتب برای امراء کبار
و
اعاظم دربار
اعلیحضرت زمانشاه پس از انکه از مجالس فاتحه داری و امور مقدماتی مالی و ملکی
سلطنت و نظم و نسق مرکز مملکت فی الجمله فراغت حاصل کرد دوائر پیشنهاد او اکین
سلطنت سامان جشن عالی شان را در دارالسلطنۀ کابل مهیا کردن فرمود (۱) بعد از ترتیب
و تنظیم شمعدان های مذهب و گلدسته های مجلل و رونق اندوزی ابواب قصور شاهنشاهی
کار پردازان سریر سلطنت برحسب تشریفات معمول آنعصر بر گردن افیال خاصه ای که
اعلیحضرت تیمورشاه با خود از ملتان آورده بود حمائل گل انداخته و زمانشاه بر پشت پیل
بزرگی نشسته در جلو اقبال خاصه در حرکت شده نخست در حریم تربت پاک پدر نامورش
اعلیحضرت تیمورشاه در چهارباغ حاضر شده بعد از ادای مراسم فاتحه باطراف مرقد
طواف کرده سپس با پیل های گل پوش حوالی شهر پختۀ (۲) کابل را دور زده و بعد
(۱) شمۀ از اصل عبارات :
جشن جهان آرای و بزم عالم پیرای جلوس اقبال مانوس بر اورنگ خلافت و جهانداری
بآلاف مبارکی و فرخی مبارک و خجسته گردید درین محفل خلد مشا کل تخت سلیمانی بپای بوسی
قدوم میمنت لزوم بخت همایون شهنشاه زمان رفیع الشان در کنار یافته بدرجۀ آسمانی در رسید
و چتر کیانی بسایبانی فرق مبارک طالع خویش بلند دانسته سر باوج فلک کشید ـ منا بر
هفت اقلیم از خطبۀ نام اقدس رتبۀ رفیع پذیرفته پایۀ خود به آسمان رسانید و وجوه دراهم
و دنانیر از سکۀ اسم سامی و نقش مقدس در ربع مسکون آبروی تازه و رونقی بی اندازه
بهم رسانید مقدسان عرش برین که مترصد حصول این عطیۀ عظمی بودند به منتهای تمنای
خود در رسیده بعموم وطنان عرصۀ زمین که بمناجات سحر و شام آرزوی احراز دولت دوام می نمودند
بادراک خواهش باطن کامیاب گردیدند زمینیان بر آسمانیان زبان مبارکباد کشادند و
افلاکیان نوید شادی فرستادند حدیقه روزگار بسان ایام بهار از اهتزاز نسیم این مژده طراوت
و نضارت پذیرفت عالم جان و جان عالم ازین نوید دولت جاوید وفور سرور و افراط نشاط بر
گرفت آثا و امن و امان از انوار عدالت و نصفت بعالمیان پدیدار گشت و فراشان امنیت و جمیعت از
مأمن عدل و احسان بجهانیان نمو دار شد........................................
(۲) قلعۀ پخته مراد از بالاحصار کابل است و آنوقت قلعه پخته و شهر پخته ناحیۀ
بالاحصار را میگفتند .


٢٥

از نواختن شادیانه ضرب توپ و تفنگ و کوبیدن نقاره در فرصتی که تخت گاه سلطنتی اعلیحضرت زمانشاه از طرف وزراء عصر تیمورشاه بدسته های گلهای معطر زینت آرا گردیده بود غلامان خاصه و پیشخدمتان و کشیکچاقان هر یک گلاب پاش های مطلا در کف گرفته بمقدم اعلیحضرت شاهنشاه و وزراء و شهزادگان در دست هر یک می پاشانیدند و صیت ظفر شاهنشاه بر زبان همی راندند. و ذات شاهنشاه از میان اسواق عبور کرده ز روسم بیشمار بکوچه و بازار نثار میفرمود و بازاریان مبارکباد میگفتند اعلیحضرت زمانشاه بکمال شوکت خسروانه بر فراز تخت سنیه خسروانه بر نشسته هر یک امراء حاضر مجلس را موقع نشستن فرمود و امراء هر یک بعد از اجلاس بقدر مرتبه و بضاعت خویش تحفه های زیادی که شایان شان شاهنشاه در دران بود تعرف میکردند و با النوبت از حضور اعلیحضرت زمانشاه با عطای خلع فاخره مانند اسپ و شمشیر و حمائل و غیره سرافراز میشدند و بر مناصب بزرگه ارتقا می جستند و بعهده های سترگ سرافراز میگردیدند و برای چند نفری که تفصیل آن در قسمت تشکیل کابینه زمان شاه نگاشته شده است رتبه وزارت و القاب اعزازی بخشید و بعضی را رتبه ها و القاب سابق شانرا تائید فرمود و بدست حق پرست خویش یک یک جغه بر گوشه های دستار وزرا کبار نصب فرمود و یک یک حمائل سلطنتی بر دوش وزراء آویخت چنانچه قبل از ان اندک مروج بود و در ان محفل هر کرا برتبه و منصبی که لازم دانست سرافراز فرمود و در محفل جشن با شکوه سلطانی وزراء و علما و سادات و مشایخ کابل بطور عام حضور بهم رسانیدند و همدران جشن با شان سلطانی که بمناسبت جلوس شهنشاه زمان ترتیب یافته بود سخنوران کابل اجتماع کرده بدریافت مواد تاریخ جلوس و پیدا کردن ابیات معقول برای فص خاتم اعلیحضرت شاهنشاه کوشیدند. یکی از ادبا حاضر در بار تاریخ جلوس اعلیحضرت زمانشاه را از جمله مختصر و موجز (اعظم الاعدلین) دریافت و از جمله مذکور بحساب جمل (١٢٠٧ هـ ق) بر می آید و همچنان فس خاتم یعنی مهر سلطنتی و نقش مسکوکات بضمی دوائر رأی و تصویب حضار با وقار مجلس سلطانی بعمل آمد و اخیراً این بیت به تصویب رسید:

قرار داد زالطاف خویشتن یزدان
نگین حکم جهان را بنام شاه زمان

و همچنان برای نقش مسکوکات فضی این بیت تصویب کردند:

قرار یافت بحکم خدای هر دو جهان
رواج سکه دولت بنام شاه زمان

برای نقش دنانیر و دراهم کمتر از يك روپيه نقش دو شمشیر و نام شاه زمان و لفظ دارالخلافه تصویب نمودند. و در مهر نگین انگشتر اعلیحضرت شان که در قدیم معمول بود [الملك لله] حک کردند. و همچنان مضمون خطبه ایام عید و جمعه را بطور انشا جدید تحریر داشتند و لفظ [اعظم الاعدلین] مطابق سال جلوس و در دران و شهنشاه زمان در عبارات خطبه بعبارات مطنطن ایزاد کردند و جناب سیادت و شرافت مآب مولانا میر خیر الدین آقا بعوض مولوی فیض الله خان قاضی القضات عصر مقرر شد و امور قضا باو شان تعلق گرفت (۱).

(١) تاریخ حسن شاهی امام الدین حسینی و ص ١١٢ تاریخ افاغنه اثر سید ظہور الحسن موسوی المجمدی


صورت طغرای غرا
و نقش دنانیر فلزی
عصر سلطنت زمانشاه
درانی

دو نقش خاتم گرانمایه سلطنت کبرای شاهنشاهی افغانستان
در عصر زمانشاه درانی
نقش خاتم جیقه دار طرف چپ در سال جلوس (۱۲۰۷ هـ ق) و خاتم طرف راست
یکسال بعد جلوس بحکم آن شهنشاه نقره گردیده است و همان نقش طرف راست الی سال ۱۲۱۶
هـ ق اعتبار یافته و در صدر ارقام معتبر سلطنتی بردوام بوده و دیگر تجدید نشده است.


صورت تصویب کابینه و معاشات درانی در سال اول جلوس
متعلق کتاب درة الزمان
[ILL]
عالیجا، امعفاه در الی [ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]


(٢٦)
فصل دوازدهم
عادت و چهرہ و وضعیت زمانشاه
زمانشاه بقرار شهادت تاریخ حسین شاهی که نویسندهٔ مذکور اثر خود را تا ماه شعبان سال ۱۲۱٢
ھ ق مصادف بسال ششم سلطنت شهریار مبرور ادامه داده است گوید (۱) :
اعلیحضرت زمانشاه عمرش درین سال بمرحله سی رسیده ریش او تماماً سیاه و مدور است .
تا این وقت چهار فرزند هوشمند دارد (٢).
در کتاب پښتنود تاریخ مسطور است (٣) : زمانشاه خیلی بهادر و تنومند و عادتی داشت که همیشه
براسپ سوار میبود هیچ لشکر کشی در عهد سلطنت او بدون اشتراک خودش صورت نگرفته
و شخصاً تمام محاربات را آغاز و انجام کرده است ، یعنی در تمام معاذات بحیث قائد اعظم اشتراک
داشته و در عقل و فراست او با آنکه در حال جوانی بود هیچ خامی و بی تجربگی بنظر نمیرسید و با وصفی
که بعضی قبایل بوسیله تحریک وزیرا و سردار رحمت اللہ خان بظهور آمد ولی بازهم در دل
طایفه افغان نسبت بسایر اولاد اعلیحضرت تیمورشاه روانی مهر او بیشتر و منزلت او گرامی تر است
اعلیحضرت زمانشاه جوان تنومند و لباس مجلل سلطنتی در بر میکرد و بر تارک خود سه تاج
سلطانی بر سرمیزد. مؤرخان مذکورو مؤلف تاریخ سلطانی و سراج التواریخ در جنگ عقبه
شهزاده سلطان محمود برادرش گویند کلاه مکلل و مرصعی را که با چهار تاج از زمرد و
الماس ترتیب یافته بود از سر برداشت و کلاه عادی بر سر کرده و در آغاز جنگ گفت :
هل من ناصر ينصرنى (آیا یاری دهنده ای است که یاری دهده را این سخن رانده آغاز بجنگ کرد.
ولی چهار جیقه ندارد زیرا شهنشاه موصوف از روز اول سلطنت باین دلیل كه يك جيقه
از احمدشاه وجیفه دوم از تیمورشاه وجیفه سوم از خودش یعنی سه جیقه سلطانی در اطرف کلاه
مرتب از زمرد و الماس بر سر می نهاد .
در فوتوی قلمی که از زمان سلطنت او میراث مانده و از دربار شهنشاه زمان تمثیل میکند عین
مطلب معلوم میشود . در اطراف کلاه تماماً جواهر دوخته شده است و هکذا در گردن شاه
باصول سلاطین بزرگ قدیم جواهر بسیار قیمت دار الماس و زمرد و علاوتاً کوه نور
وفخراح بی نظیر نیز در بازوی اعلیحضرت بسته میبود و اگر در فوتوی صفحة مقابل نيك
دقیق شویم مطالب بدست می آید (٤) . زمانشاه نظر بعادات سلحشوری و کشور ستانی
(۱) صاحب تاریخ احمدی وافاغنه نیز مطالب متعلق را ازین اثر اقتباس و نگارش او را
تائید کرده اند. نبشته سراج التواریخ از تاریخ احمدی اقتباس شده است. (٢) نامهای فرزندان
زمانشاه قبلا نگارش یافته است. (٣) ص ١٦٨ د پښتنو تاریخ اثر قاضی عطاءاللہ خان مستند
به کتب تواریخ انگلیسی مذکور شخصی بود که در راه نهضت آزادی پښتونسنان از دست
جور وظلم در پاکستان در محبس سیاسی آن مملکت بشهادت رسید.
(٤) در اصل تصویر قلمی که نگارنده ملاحظه کرده ام نسبت ورق زینکو گراف شده
خیلی مرغوب و روشن است و بلحاظیکه طرز کلاه وجیقه ها خوبتر معلوم باشد بنده بدست
خود عیناً مطابق اصل رسم کرده در پشت کتاب درج نموده ام .


﴿۲۷﴾
مطابق مقتضای عصر ومیراث اجداد ورواج مردم قندهار به اسب سواری وشکار وهد ف زنی
بسیار عادت داشت اما متاسفاً مؤرخان درین باره اندك حرف میزنند تنها یکجا گو یند :
در سفر سال ۱۲۱۰ هـ ق بصوب پنجاب وقتی که اعلیحضرت زمانشاه از گذرگاه اتك عبور
کرد و بسرزمین حسن ابدال ونواحی رهتاس نزول اجلال فرمود آنجا چند روز را بسیـــر
وشکار بسر برد (۱) . وچون طول ایام سلطنت زمانشاه بجنگ ومحاربه وسفر های
طولانی سپری شد این صفت از خواص طبیعی وذاتی او محسوس میشد . چنانچه ا علیحضرت
احمد شاه وتیمور شاه نیز عادتی داشتند كه يك اسب لجام وزین کرده در اوقات سفر همواره
بدهن خیمۀ ایشان بنوبت ایستاده میبود و در اوقات نزول اجلال بدار السلطنه همچنان از
جملۀ اسپان خاصه وقتاًفوقتاً بدهن دو ات سرا اسب وشاطر وشخص دور باش (۲) ساعت
بساعت حاضر خدمت شده و با لنوبت تبدیل میشدند اعلیحضرت اولاد تیمورشاه درانی بعین
عادات پدران خویش این عادت شجاعانه داشتند که داشتن سلاح و شمشیر و تفنگ وحاضر بودن
اسب خاصه در حضور ایشان از همه چیزها مقدم وضرور بود .

فصل سیزدهم
عدالت زمانشاه

اعلیحضرت زمانشاه چنانکه در فصل دارالقضاة ودارالعدالت تشریح کرده ایم درمحکماات
قرآنی واساسات دینی خیلی پابند بود ودرهر گذر محتسبان مقرر کرده بود و بسفچیان را
حکم اکید فرموده بود که هر گز اهل هنود را بسواری اسپ نگذارند که در گردو نواح
شهرها گردش کنند تا مبادا نظر بعنادی که دارند باهل اسلام اذیت بر سانند واگر احیاناً
سوار میشوند اسپ سواری آنها باید زین نداشته باشد وهکذا سوار هند وعاری ازسلاح و
شمشیر باشد . واهل هنود هیچگاه لباس ووضعیت هندولی خودرا نمیتوانند تغییردهند واین
چیزها ازباعث انتظام اهالی بود که مبادا بکدام حادثه وغداوت دچار شوند .
نویسندۀ تاریخ حسین شاهی واحمدی می نویسد : اعلیحضرت زمانشاه اصلاً پادشاه نهایتاً
منصف ـ رحمدلـ متواضع ـ رقیق القلب ـ خداشناس وخوش خلق بود لیکن اقوام سفاك
وجاهل افغان ـ اوزبك وقزلباش ومغل حوصلۀ اورا نہایت تنگ ساخته بودند ودر اشتعال
طبع شهنشاه موصوف سرکشان مذکور هیچ يك لمحه را خالی نمی گذاشتند لہذا اعلیحضرت
زما نشاه برای امنیت مملکت مجبوراً شمشیر سیاست در کف گرفته برای قطع گردن
گردن های غرور سرکشان افغان ـ اوزيك قزلباشـ هزاره (۳) بایاحد قانون جدید سیاسی
(۱) سطر اول ص (۵۰) سراج التواریخ مستند بقول صاحب تاریخ احمدی مستنسخ تاریخ حسین شاهی.
(۲) اصطلاح دورباش در ختم کتاب زیر همین عنوان مسطور است .
(۳) هر دو مؤرخ هندی نژاد وهمچنان صاحب تاریخ افاغنه سد طهو رالحسن موسوی
مجددی عین مطلب نگاشته اند اما با وصفی که بحقیقت می نگارند ولی از روی وطنيت
از گردن کشان وخائنان کشور هند حرف نمی زنند و مردم مغل وسکهان لاهور و پنجاب و
طایفۀ شیعه مذهب کشمیر نیز اعلیحضرت زمانشاه را بستوه آورده بودند.


۲۸
اقدام ورزید و با وجود یکه سزاهای شکم پاره کردن و بینی بریدن و چشم کشیدن بر مردم
متمرد و مخل امنیت عامه مقرر داشت مگر باز هم اقوام بی رحم و عاطفه و بد کردار و مرده ان
شطاح از حرکات بیجا وظلم وتعدی و اخلال و نفاق وجور و چپاو دست بردار نمی شدند
و با خلق خدا مراعات انسانیت و رعایت امنیت مملکت نمیکردند .
در سال ۱۲۱۱ هـ ق که اعلیحضرت زمانشاه بشهر لاهور و امرتسر نزول اجلال فرمود
در اثنای ایام جشن باشکوه سلطانی که بمناسبت استرداد ایالت پنجاب انعقاد یافته و سه شبانروز
شهر لاهور و امر تسر را حکم چراغان فرموده بودند مرد مسلمان و هندوی لاهور بمناقشه خانه ها
درامده بودند . اعلیحضرت زمانشاه فرمود که ازین وضعیت گروه اسلام و هنود
اگر حکم بر قتل عام دهم سزاوار است ولی چکنم که رسم اسلامیت و دستور سلطنت نمیگذارد
و این امر منافی اخلاق اسلامی و بعید از مراحم سلطانی است لهذا حکم بر قتل عام میفرمایم
ولی بهتر است از تاریخ امروز از مردم هندو که باین گناه مرتکب شدند اندهل بستانند.
محصلان و افراد عساکر از انکه افراد اسلام را نمی شناختند هندو و مسلمان را از هم فرق نکرده
از همگان جزیه می ستانیدند. اعلیحضرت زمانشاه بمجرد استماع فی الحال امرا کید فرمود
که طایفه اسلام از تمام تکالیف معافند تنها اهل هنود که جزیه بران طایفه مقرر است
برطبق اصول اخذ نمایند و بر آنها نیز سوای اخذ جزیه که امر قانونی است دیگر تکالیف
رواند ارند اما بکسان آنطایفه که پیوسته تمرد می ورزند در صورت دستگیر شدن جزای عمل
ایشان داده خواهد شد واز بی قانون مستثنا اند
در اثناء مراجعت سفر سال ۱۲۱۱ هـ ق از طرف پنجاب بعزم دار السلطنه کابل در عرض
راه در منزل گجرات چهار نفر سرداران درانی که از جمله عمال وضباط و محافظان
ذی صلاحیت آن ولایت بودند و بسی که قریه سادات مقیم آنجا را بحکم خود غارت کرده
بودند از اثر عرض رعایای آنجا اعلیحضرت زمانشاه با آنکه سرداران درانی از وابستگان
خودش بود در برا بر حقوق رعایا اهمیت نداده حکم فرمود تاهر چهار نفر درانی را
بلا معطل شکم بدرید. یعنی در امر مجزاء و مکافات اعلیحضرت زمانشاه هیچگاه از شیوه عدالت
نمیگذشت و شخص مداح و خود غرض را بسیار بنظر تقبیح می نگریست چنانچه وقتی
اعلیحضرت زمانشاه در اشرف البلاد قندهار برسید روزی بود که باران می بارید
مولوی عبدالحق نام بدر بار شرفیاب شده عرض کرد که الحمدلله الیوم از مقدم حضرت
شاهنشاه مد ظله العالی در تمام نواح قندهار باران می بارد اعلیحضرت زمانشاه فرمود
دروقتی که من تولد نشده بودم در قندهار بروی که باران میبارید و وقتی که
من میمیرم آیا بروی که و به مقدم که باران می بارد و فی الحال در دیگر شهرها از لحاظ کدام
سلطان باران میباردچون تو عالم نه ئی مگر ؟ و اگر شخص دیگر می بود شدیداً سیاست میکردم
چون تو عالمی فضیحت برعالم روا نمیدارم ولی بهتر است از بارگاه خارج شوید.
درباره سلاطین درانی چه در کتب تواریخ و چه از شنیدگی ها روایات منقول خیلی زیادست
ولی بطور مثال بچند عبارات فوق اکتفا ورزیدیم و اينك بدرج شعر اعلیحضرت


(۲۹)

شاه شجاع الملك برادر سکهٔ زمانشاه که این سخنان رنگین در وصف عدالت سلطان
زادهٔ طبع گهربار خود اوست در امتداد فصل می‌افزائیم :
سلطنت خیمه ایست بس موزون کش بود راستی و عدل ستون
گر نباشد ستون خیمه بجای چون بود خیمه بیستون برپای
یارب این خیمهٔ سعادت مند زین ستون تا بحشر باد بلند

فصل چهاردهم
وجوه تسمیات اعظم الاعدلین
و
شهنشاه زمان

در روز جشن سلطانی جلوس زمانشاه جملهٔ پر معنای [اعظم الاعدلین] که بحساب جمل
۱۲۰۷ ه ق ازان بر می‌آید بغرض تثبیت سنهٔ جلوس زمانشاه ایجاد کردند و برای خطبهٔ
صلوة عیدین و جمعه مضمونی بانشاء جدید روی کار آوردند و چون اسم مادری اعلیحضرت
زمانشاه (شاه زمان) است با صفت شهزادگی او شهزاده شاه زمان در الفاظ و ارقام خطاب
میکردند. وقتی بمیعاد شاهی رسید او را مانند (احمد شاه - تیمورشاه) زمانشاه مسمی ساختند
و چون جوان بهادر و پر غرور و رزم آرا و کشور گشا و در محاربات و مسافرات و اردو کشی‌ها
و توسعه جوئی و حفظ استقلال و امحای دشمن منازعت می‌ورزید و در صفات از خود گذری
و از خود پروری شهرت و منزلت نمایان داشت ادبا و سخنوران و حماسه سرایان عصر سلطنتش
او را (شهنشاه زمان) لقب دادند و در اکثر مدحیه ها و ارقام معتبر بهمین نام اخیر خطاب
مینمودند و ما نیز بمقتضای تجلیل و احترام زمان سلطنت و شخصیتش که در نگهبانی نام
و ننگ و حراست مملکت و پایداری استقلال کامل این خاك تا دمی که نور بصارت
از دست نداد در نگذشت در اکثر صحائف اثر خویش که بنام او زینت داده ایم یاد میکنیم و مطالع
محترم ملتفت خواهد بود که هر سه يك نام و يك سلطان است و همچنان سلطان محمود
وصمد همایون و سباع اسفت و سعید دامران که نامهای اصلی افراد آن خاندان است
در احیاء اسماء و القاب و اصطلاحات تاریخ سعی میگماریم و شهرت های آنها را در نظر داشته
با شخاص مستحق نسبت داده سخن می‌رانیم تا در عدم پرداخث اسماء كامل و اصطلاحات
اخلاف و تحقیر بیان نیایند و اصطلاحات تاریخ در مرور زمان از بین نرود زیرا طوریکه
می بینیم کلمهٔ شهنشاه - در دران - دارالسلطنه - خاقان اعظم - امير الامراء اشرف الوزراء
سردار سردارن که از نگاه تاریخ مفاهیم بزرگ دارند و در ایجاد آنها دلائلی
موجود است آهسته آهسته از بین نرود.


صورت دربار زمانشاه غازی نسخه ای از شواهد مدنیت سلاطین بزرگ افغانستان در قرن (۱۸)

تمثال بی همثال حشمت پوش و کثرت امثال دربار اعلیحضرت شهنشاه زمان سدوزائی عز و فخامتی که با هیئت وزراء عظام و اعضاء بزرگ دربار آن شهریار نامدار در سال ۱۲۱۰ ه ق مصادف بچهار مین سال سلطنت موصوف در خطه زیبای کشمیر ترسیم شده است و سه نفر وزیر مقتدر او با عمامه های تاجدار بسمت دست راست معلوم میشوند، دو نفر غلام حبشی عقب سر ایستاده اند، قللراقاسی و زبده نویسان و مستوفیان خاصه ویسا ول ها و نسقچی باشی بمراتب اخذ موقع کرده احتراما بپا ایستا ده اند.


[BLANK PAGE]


باب دوم
مهمترین گزارش های رسمی
و
پیش آمدهای تاریخی
ده سال سلطنت زمانشاه
(١٣١٦-١٣٠٧ه ق)


فصل اول
نظریات زمانشاه
دربارهٔ
ملا فیض الله خان قاضی القضاة
سلاطین عظیم الشان را عادتی هست وقتی بر تخت سلطنت اجلاس می کنند سیاست
سلطنت گذشته را خواه مربوط بفامیل خودش و یا غیر آن باشد نقائص آنرا تحت نظارت
گرفته صورت انعکاسات را در سیاست عصر خویش مورد تحقیق و مطالعه قرار دادن میخواهند
و قراریکه تاریخ ممالک اسلام نشان میدهد این رویه از بسیار زمان معمول بوده وحقیقتاً
برای پیشبرد مقاصد سلاطین این سنجش خالی از انتفاع نبوده و نمیباشد .
در تشکیل کابینهٔ عصر اعلیحضرت تیمورشاه از این اسم و عنوان تذکر دادیم :
ملافیض الله خان قوم دولت شاهی که در علوم عربی معلم اعلیحضرت تیمورشاه و در زمان
حکومت او بدارالسلطنهٔ هرات قاضی محکمهٔ شرعیهٔ آنجا بود . بجائزهٔ خدمات خویش که
در هنگام سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه رتبهٔ قاضی القضاة و اداره اش (مدارالمهام شرعیه)
عنوان یافت و در امور سلطنت او حیثیت مستشار شرعی سلطنتی را نیز حائز و در بعضی
موارد دیگر سوای اصل وظیفه دخالت میکرد . زمانشاه که از دربار پدر خویش تجربهٔ
بسیار کافی حاصل کرده بود نقص ورزاند افکار سیاسی ارکان سلطنت پدر نامورش
را قابل تایید و بعضاً نظریات سوء دیگران را باعث تردید میدانست و دو چیزی را که زمانشاه
طرف غور و مداقه قرار داد اینکه بعضی خاندانهای انزوا گرفتهٔ قوم درانی را در امور
سلطنت دخیل و شریک دانستن و دوم کسان باعاقبت اندیش را از صحنهٔ اقتدار سلطنت
بدر کردن منظور خاطر بود در روز جلوس سلطنت زمانشاه ملا فیض الله خان قاضی القضاة
در قطار طرفداران زمانشاه کوشش داشت تا شهزادهٔ موصوف بامر خطیر سلطنت انتخاب
گردد زمانشاه در روزهای اولی که بجشن یا شکوه سلطان را بدارالسلطنه کابل بمناسبت
جلوس خود برپا کرد گویا محفلی بود که برای اعطای مکافات و مجازات اعاظم و ارکان
سلطنت و صاحبمنصبان عسکری و کشوری انعقاد یافته بود و از شخصیتهای بزرگ آنروز
کسی که بر مرام خاطر فائز نگشت نخست شخص ملا فیض الله خان قاضی القضاة بود.
قاضی القضاة آرزو داشت که از اثر دوام خدمت خود و این طرفداری که در مورد انتخاب
شهزاده شاهزمان با مر خطیر سلطنت بکار برد باز بهمان عهده نائل آید . زمانشاه
بجرم خون اسدالله خان مهمند او را بحبس زندان و ضبط جایداد حکم فرمود. قضایای ارسلاخان
مهمند چنان است که مذکور بهمدستی فیض الله خان خلیل خیل مهمند در سال ۱۱۹۰ هـ ق
خیال سؤقصد علیه اعلیحضرت تیمور شاه داشت . پس از قتل فیض الله خان خلیل
اسد الله خان مشهور به ارسلا خان از بیم تیمور شاه اول بقوم خود پناه برد و سپس از خوف
دستگیر شدن وضع کوه گردی اختیار کرد و اخیراً از تنگی معیشت براهزنی عادت گرفت


«۳۱»
همیشه از عابرین دره خیبر راه پشاور بصورت قطاع الطریق وجه نقد وجنس حاصل
میکرد چون بسیار نفر از وضع قطاع الطریقی او عرایض بحضور اعلیحضرت تیمورشاه
تقدیم کردند اعلیحضرت موصوف که آنگاه به دارالبرز پشاور نزول اجلال داشت از
ضعف اداره ارکان سلطنت دایره غضبش در جوش آمده حکم فرمود که معنی بدست
نیاوردن یکنفر قطاع الطریق چیست. از میان اعاظم دربار ملا فیض الله خان قاضی القضات
بدست آوردن ارسلاخانرا بر ذمت خویش گرفت. ملا فیض الله خان سوگندرا وسیله کامیابی
دانسته با ارسلاخان عهد کرد که من از خون تو شفاعت میکنم و بزمّت میگیرم که احدی
مزاحم حال تو نشود مشروط بر آنکه شرائط توبه در میان آورد، خودرا بحکومت تیمورشاهی
تسلیم نمائی ارسلاخان از اینکه ملا فیض الله خان قاضی القضاه نامه ای بعین کلمات فرستاده بود
مذکور بدون تردد خود را بقاضی القضاه تسلیم کرد و بحضور اعلیحضرت
تیمورشاه مشرف شد. پس از چند روز ستمدیدگان ومدعیان چندین ساله ارسلاخان که
صدمات مالی وجانی از وی دیده بودند بحضور اعلیحضرت تیمورشاه عرائض مکرر تقدیم کردند.
اعلیحضرت تیمور شاه بدون آنکه از اسرار قاضی القضاه آگاه باشد حکم قتل ارسلاخان
را صادر کرد. در این وقت ملا فیض الله خان قاضی القضاه از سوگند و عهدی که با او بسته بود
در وقت امر اعدام شرط استشفاع ومُعاونت بجا نیاورد. اهالی طبقات عامه که از این
اسرار بی خبر بودند این سوگند و بد عهدی را بخود اعلیحضرت تیمورشاه نسبت میکردند
ودر حقیقت این وضعیت بتوسط ملا فیض الله خان بعمل آمد .
قرار اخبار شهرا دمعلی قلی میرزائی اعتماد السلطنه ایرانی که در کتاب موسوم
به (تاریخ افغانستان) نگاشته است اعلیحضرت تیمور شاه درانی در اخیر سلطنت خود
از چیزهائی که بسیار تأسف داشت همین حکم اعدام ارسلاخان مهمند بود وآن
بطوریکه مذکورشد از دست قاضی القضاه بقل رسید ویقیناً اگر استشفاع میکرد مذکور
اعدام نمی شد. ازین باعث اعلیحضرت زمانشاه جوان ۲۲ ساله از نقائص افکار و اعمال
قاضی القضاه عصر پدرش چیزهائی را که نوت برداشته بود یکی همین بد نامی پدرش اعلیحضرت
تیمورشاه بود که نظربوساطت مذکور نزد تمام طبقات بسوگند ناحق با ارسلاخان متهم شده بود.
زمانشاه فرمود که ملا فیض الله خان از حضور پدر والاگهر (تیمورشاه) فرمانی حاصل کرده بود
که در سال علاوه بر دیگر جایگیر و مواجب شش هزار روپیه تنها بنام صرف نسوار دماغ
میستانید. و به فحوای[ ان المبذرین کانو ااخوان الشیاطین] باید اینگونه عالم مغرور و به غرامات
این وجوه زائدوی مورد غضب باشد وچون مضرات ملا فیض الله خان در مورد سران قوم درانی
و همین شهرت سوگند نا حق که با اعلیحضرت تیمورشاه از طرف او نسبت شده بود قاضی را
بزندان بالاحصار فرستاد وتا هنگام مرگ رهائی نیافت وبر تمام جایگیر او که درهر گوشه
و کناربودحکم مصادره اصدارشد.
و دگر کدورت خاطر نشان اعلیحضرت زمانشاه درانی ازملا فیض الله خان قاضی القضاه این بود
که درهنگام توجه اعلیحضرت تیمورشاه از دارالسلطنه هرات بجانب قندهار بعزم عیادت
پدرش اعلیحضرت احمدشاه غازی که در باب امرسلطنت در تشویش بود در یکی از منازل


۳۲
بخواب دید که شخص مجلل بزرگواری دسته‌ای از گل نرگس و با خوشه گندمی بجای تاج
بر سرش نهاد و او بعد از انکه بر تخت سلطنت جلوس کرد هنگامیکه بکابل وارد شد حین
فیضیاب شدن صفار و کبار از شرف یاب آن شخص را که بخواب دیده بود شناخت آنجناب میان
عبدالکریم صاحب کشی بود و همچنین قبل از وفاتش در زمانیکه ارسلاخان مهمند را که شرح
حالش از پیش رقم شد بسعی قاضی فیض الله خان دولت شاهی بکشت میانصاحب موصوف با جمعی
از مریدان خود یکجا بودند چنانچه آنجناب باضطراب عصا بدست گرفته تردد بتابانه همی کرد
تا که در عالم ارواح از کشته شدن او مستحضر گشته بلفظ افغانی گفت که تیمور شاه ارسلاح
را کشت و درین سال نه تیمور ماندونه میان و بر صدق کرامات میانصاحب خود اعلیحضرت تیمورشاه
نیز بخواب دید که همان شخص اولی دسته گلی را که بر سرش زده بود باز گرفته در عالم رؤیا
بدو گفت که لیاقت پادشاهی ندارد چنانچه بعد از دیدن این خواب مریض شده بمرگ خویش متیقن شد
وسواران چاپار نزد میان نور محمد صاحب مناره فرستاده چاره این کار جستند و چون موقع گذشته بود
علاجی نشد و عدم علاج چنین بود که میان صاحب مناره قبل از رسیدن چاپار یومیه استفسار میفرمود
که علامت سواری دیده میشود یا نه؟ تا که سوار چاپار رسیده عرض کرد در جواب شنید که اگر میان
عبدالکریم صاحب خود نمیفرمود علاجی داشت حال نمیشود و اعلیحضرت تیمورشاه فوت
هم شده باشد از استماع این قصه اعلیحضرت زمانشاه از قاضی القضاة بیشتر گرفته خاطر شد
(۱) و چون دودمان ملافیض الله خان در علوم شرعیه در مردم افغان خانواده عالم محسوب میشد
اعلیحضرت شهنشاه زمان نظر باحترامی که بگروه علماء وفقها و توجه تامی که بامور محاکم
شرعیه داشت پسران او را در زمره قضاة محكمة شرعية دارالسلطنة کابل حکم برقراری داد
اما پیش از رتبه قضاوت بمرتبه خان علوم قاضی القضاة خان ملاخان وغیره احد موقع نکردند
واقتداری که ملافیض الله خان در عصر سلطنت تیمورشاه درانی کسب کرده بود پس از تاریخ
جلوس زمانشاه (۱۲۰۷) اختتام یافت (۲) و این بود سر گذشت و عواقب كاريك تن از رجال ذی
صلاحیت در بار تیمورشاه که در آغاز سلطنت زمانشاه بآئینه کردارش روبر گردید.
(۱) صفحات جلد اول تحفة الحبیب در ضمن وقائع عهد تیمورشاه وزمانشاه مؤلف کتاب
مذکور این روایات را باستناد کتاب تاریخ احمدی مسمی کتاب امام الدین حسینی مؤرخ معاصر
سلاطین درانی استنساخ کرده است و عین مطلب در کتاب اخیر الذکر درج است.
(۲) گذارش اولاد او در قسمت دارالقضاة در کتاب جهان کشای درانی ملاحظه شود.


۹۳

فصل دوم

اصدار فرمان اعلیحضرت زمانشاه

بعنوان شهزادۀ همایون والی قندهار

در مورد قبولیت سلطنت خویش و بر دوام داشتن عهدۀ نیابت او واعطای
هدایات راجع بامور قندهار

چون اعلیحضرت شهنشاه زمان از انتظام امور مقدماتی سلطنت و تنظیم
دارالسلطنۀ کابل و مربوطات وجشن سلطانی ومجازات ومکافات امراء وزادرس باحوال
طبقات رعایا واتمام مواجب عسکری واعطای خلاع فاخرۀ خسروی وتشكيل كابينه واعزاز بخشی
مستحقان فراغت حاصل کرد فرمانهائی بعنوانهای رجال بزرگ و والیان وحکام اعلی بلاد
مشهور افغانستان اصدار فرمود ومقدم از همه رجال واعيان واخوان سلطنت بلحاظ کلان سالی
وزمامداری اشرف البلاد قندهار بعنوان شهزادۀ همایون والی آنجا بشرف اصدار فرمود ،
این است متن فرمان اعلیحضرت زمانشاه غازی که در دفعۀ اول یعنی در آغاز سلطنت خویش بنام
شهزادۀ همایون ارسال داشته و این متن تاریخی را که در یکی از نسخ قیمت دار قلمی درج ست
می پردازیم:

بسم الله خير الاسماء

«قرار دادز الطاف خویشتن یزدان نگین حکم جهان را بنام شاه زمان»
دا عوذ با لله تعالی حکم همایون شد
«آنکه سلطان بی زوال ممالک هر دو جهان واحکام فرمای اقالیم وسع هفت آسمان فرد وجود »
«باهر الجودما را بشرف قابلیت انا جعلنکم خليفة فی الارض برعایت حق مسلمین و حمایت ناموس»
«قایعین برگزید و تاج مرصع شاهنشاهی را از نصیب شریف از لی بر تارك مبارك این عبدرینت»
«بخشا گی داتيد مرام خاطر علویت مظاهر اقدس را بانضمام شرف صدور رقم مرحمت »
«شمبا غلی مائل ومتوجه ساخت تا بحاصل مناهات کثیرۀ زبدۀ پاك گوهر ان نقاوۀ دودمان»
«با عزوشان سلطنت و عبدۀ و الا فطرتان سعادت نشان در درج نقابت و ساده پیرای شوکت»
«وجلالت چراغ خاندان فطانت و کیاست فروغ سلالۀ شرافت و بسالت برادر محتت مظهر»
«شهزادۀ پاكیزه گوهر محمد همایون شاه احسن الله عاقبته دام عمره وعافیته بکسب مباهی»
«آن مخاطب رفیع المنزلت امر واطلاع رسانیم که در ینوقت پر مفخرت و این فرصت باسعادت»
«بنوعی که حدائق آرزوی جميع دعا با وریاحین بساطین تمام برایا از نفخات نسیم سعادت شمیم »
«بلطف عمیم حضرت اقدس كريم بمسند نشینی اشرف شهریاری و ساده پیرائی ذات خدیو»
«کامگاری و اریکه آرائی سیاست مداری فرد فائض الجود ما مباهی و سرافراز گشته اند »
« و اورنگ سلطنت کبرای شاهنشاهی از اجلاس نواب اعظم الاعلين و در دران تر صیح »
« و تجليل یافته و فراش زراندود بساط بارگاه سلطانی بقدمگاه ما گستر یده شده از ین»
«نوید سعيد مراتب دولت واقبال ومدارج عروج جاه وجلال تما م دولت خوا هان و »


(٣٤)

« ارادتمندان واعيان واركان وافسران جيوش وسپاهيان وسرهنگان وملتزمان ونيكوكيشان»
« وقاطبۀ قاطنين جهانيان دانسته كه حصول مدعای ميمندنموی همگنان افراد اتباع واعداد »
« سپاه تصدق كنان به پيشگاه ذيجاه اعلى حضرت بندگان سپهر مكان »
«شاهنشاه بافز وعلاى ، صفوف بربسته وسيوف آراسته وبحكم جهان مطاع لازم الانقياد،»
«واجب الاتباع آراسته اندوسر به تسليم وجان به شرايط تعظيم عتبۀ »
«عالۀ خسروانی فرود آورده دستورا طاعت وارازم تابعت قبول كرده الفاظ تصدق »
« برزبان شيرين بيان همى رانندوحكام وواليان سعادت اخنران ممالك محروسه بكا يك »
«كسوت مباهات بدوش شجاعت خروش افگنده نامه های تهنیت جلوس خاقان فردوس پیوسته»
«به پیشکاران خاصه وغلامان كمر بسته حريم بارگاه این دولت محول وامیر خاص معروض مقدس»
«معلی مینماید وشما که اکابر اخوان عز واحشام سلطنت رفیع شوکت بلندمرتبت میباشید»
«به اصداررقم مبارک خاقانی اطلاع وآگاه فرمودیم كه در همه حادثات زمان بقضا ورضای»
«حضرت الهی خورسند ومسرور بوده وامروز بصورت طلوع ورغبت شرف تابعت سلطنت»
«ما ازدل وجان قبول داشته بتمهيد قواعد عينيت وگذارش آئين ارادت كه شيوۀ شائستۀ »
«خیراندیشان وراسخ الاعتقاد است زينت صحائف نياز نموده بادای تسلیمات عبودیت»
«خودرا ازاکابر اعیان سلطنت قاهره خاقانی دانسته بموقف اعزاز یا فتگان پا یۀ »
«سپهر مدار سریر این دولت کبرا محسوب واز سهام حصول مرام آن عا لیمقا م »
«ذوى الاحترام مدام برهدف آرزو وكامبوا عمل و از زمرۀ معززين در ست »
«آئين دولت واقبال ومظاهر وجود جود ونوال مخلد داراد وبموجب احکام قضا نظام»
«اشرف اقدس اعلى خدمت والا منزلت سلطانی اشرف البلاد خجسته بنياد را با جميع»
«توابعات وایلات نااوفقضیات که از قدیم با سترضاء سلطان السلاطين وخاقان الخواقين»
«شهنشاه نیکو آئین جنت تسکین قبلتنا نورالله مضجعه بآن برا در فرخنده سير مفوض»
«بوده حسب الضمن این رقم مطاع من ابتدای جلوس ميا من ما نوس خاقان فر دوس »
«مکان فیای زیبای سلطانی آنحطۀ مبارک را بقامت شریف الا قا مت خود»
«لازم ولايق دانسته وازجانب خبر جوانب سلطنت كبرای ما بآن برا درخجسته مظهر»
«مقرر ومفوض گرديد تادر اجراء واجزاء امور مزبور قرار واقع چنا نكه با يد وشايد»
«صلاحيت خود را در انجام مقاصدخير مضامه فتوی داند وازعنايات مو فورةخسر»
«وانه وتلطفات مزید پادشاهانه آنچه سرافراز فر موده ايم بلوازم ومرا سم شغل »
« مذكور بديانت وراستى وطوع ورغبت پر دا خته دقيقۀ از دقايق در انجام هيچ»
«امری که باعث خير خلائق ورضاء رعايا ورضاء سلطان باشد فروگذاشت ننموده »
«وبدریافت استرضاء خاطر خطير اعلى حضرت بندگان بلند شان ملائك پاسبان ظل »
«الله وبوپای احوال اتباع شریعت بین او صلحای دیانت آگاه بازپرسی ووارسی کرده»
«بدستورات خاصۀ پادشاهانه درنظم ونسق اشرف البلاد وجميع ايبلات وتوا بعات و»
«مرا فقات ولوا حقات بنحوی كه از عهد سلطان جنت آشيان ثريا مكان بآن تفوض »


دودمان سلطنت اختیار و اقتدار بخشیده شده بود کما کان مضا فه ازان مشغول و
مصروف بوده بقبول اطاعت اعلی حضرت والا منز لت سلطان رفیع الشان شهنشاه
زمان بر مسند ایالت وجلالت خود دائماً بر قرار ومرفة الحال بو د ه متضمن مال و
عوا ئد و خزائن خود وخالصه جات طا ئفه شریف الشرف درا نیه وغیره متوجه بوده
دستو رات دیوانی را کما فی السا بق اجراء ومرعی داشته وبر فاهیت حال رعایا
وبقای آبا دانی بر ایا تیك ملتفت با شند و بلو ازم ولو ا حق نزد یك و دو ر و
سرحدو ثغور امور ایلات ومتفر قات بمال پا کیزه خصال و امراء ذی الا غتلا تحت خود
دستور وتا کید ا کید کنند که در پر داخت ومعاف محال خا لصه جات و زیار ات
و موقوفات وجایگیرات امراء وعلماوسادات واستمالت رعایای اشرف البلاد و تمام توابعان
ومربوطات وازدیاد آبادانی ومعموری بساط زندگانی باشندگان بلادو قر اء وقنوات و تحکیم
اتحاد واتفاق افاغنه وغیره د قیقه از دقائق نا مرعی نگزارند و بنوعی بکوشند که احدی
از عمال وضباط ومستحفظان بلوکات در اخذو خراج و باج بطریقه که در شرع انور وملت
حنيفه اطهر مقرر گشته ازرعایا ومستاجران واحکام واتباع اکناف واطراف وايلات
در سیورسات و تحمیلات اضعاف بعل نباو رندوز یاده ستانی نکنند و بصیغه بهلیت و بالادستی
چیزی نستانند و آنچه که بمقتضای رعیت پروری وشریعت شعاری سلطانی از قدیم الایام معاف شده
وازراه قوم دوستی وقبائل پروری بتصرف ابواب منهیه و وجوه ممنوعه دست درازی ننمایند
البته آن برادر باجان برا بر رفیع القدر که مختار با اقتدار کار وذات شوکت وجلالت مآب ایشان
که خیرخواه خیر اندیشان وراه نمای بداندیشان است باسترضا خاطر عاطر مبارك سلطان
ودعاطلبی از طبا يع رعایای اوطان بهتر از بهتر خواهند کوشید و در ارسال نامه بیعت وتهنیت
سلطنت بدسعت مایربسند ایالت وولالت خویش با تمام وجوه ومعنارف ومداخل کما كان
مرفه الحال میباشند و در خاتمه بآن برادر سعادت اختر خواطر نشان میداریم که تا کوکبه بهار
سلطنت انجمن افروز عرصه روز گارورشحات سحاب دولت طراوت افزای حديفه لیل و نهار است
آفتاب دولت سلطان زمان باتفاق طبایع اخوان بلندشان در محاذی نقطه اعتدال وبیت الشرف
جاه و جلال بردوام ومقصد تمام بکام باديرب العباد» شهر ذیقعده الحرام سنه ١٢٠٧
نوت : ناگفته نگذاریم که اعلیحضرت زمان شاه از باعث خلق وشخص منشی از نظر انشا
پر دازی در تسوید فرمان فوق داد عدالت و سخنوری داده اند .


فصل سوم
ورود نواب مظفر خان ركن الدوله
صفدر جنگ بهادر والی ملتان
بدار السلطنۀ کابل و معرفی نواب
محمد خان امین الدوله
و وصول معروضۀ موصوف بدربار کابل
نواب مظفر خان ركن الدوله ملقب به صفدر جنگ بهادر بن نواب شجاع خان
قوم درانی سد زائی (۱) که از رجال بزرگ و شخصیت‌های معروف و مقدر امیراطوری
درانی است در سال اول سلطنت اعلیحضرت زمانشاه غازی با حتر ! اجلاس شهنشاء
موصوف بسریر سلطنت قاهرۀ افغانستان مصمم شد که بغرض عرض سلام و ادای تبريك
سلطنت بدارالسلطنۀ کابل بحضور اعلیحضرت زمانشاه مشرف شود.
نواب ركن الدوله که قبلا از حضور اعلیحضرت تیمورشاه بجای پدر خویش نواب شجاع خان
بعهده و القاب مذکور فایز شده بود با امراء ماتحت امر خود در سال اول جلوس
در اواخر سال ۱۲۰۷ هـ ق در کابل رسید .
سردار محمد خان و لد سردار یارخان درانی سد زا ئی از عشیر ه بها درخان
او نیز با امراء همرکاب خود بغرض تبريك سلطنت و ادا ء سلام شا هنشا ه جدید وا رد
دار السلطنه شد اما شخصی که ایشانرا به ورود دار السلطنۀ کا بل از طرف خود
دعوت کرد نواب فتح الله خان درانی سدوزائی ملقب به وفادار خان پسر سردار رحمت الله خان
معتمد الدوله بود که از نظر خیر خواهی درین راه وساطت معقولی از خود ابراز دا د .
نواب محمد خان در انی بن سردار یارخان باحالیکه شخص قوی هیکل بود اعلیحضرت
زمانشاه غازی با او از نظر لطف ننگریده و بالاخر در اثر سفا رش و معر فی نو اب
وفادار خان ندیم خاص از حضور اعلیحضرت زمانشاه برای مذکور وعدۀ اعطای لقب
( امین الدوله ) و عهدۀ نوابی وحکومت تهل و کچی که آنو قت کمبو د بنظر
میر سید حاصل شد .
پس از بسر شدن سال ۱۲۰۷ و حلول سال ۱۲۰۸ هـ ق چنانکه اخبار آن روز گار
در خلال اسفار قندهار و پنجاب مذکور است حین مراجعت بصوب ملتان متعاقباً
فرمانهای شاهنشاهی مذهب به تمغای همایون مشعر بر اعطای عنوان‌های بزرگ
(۱) سوانح خاندان نواب مظفر خان و دوران حکو مات اجداد او در سر زمین
ملتان در کتاب جهانگشای درانی اثر نگارنده مفصل مسطور است .


۳۷

سرداری و نوابی و القاب رکن الدوله برای مظفرخان بن نواب شجاع خان کما فی
السابق امتداد یافت و همچنان بر وفق فرمان جداگانه حکومت علاقه های تهل و کچی
در پای سنده بر حسب وعده بنام نواب و سردار محمد خان سدوزائی بلقب دولتی
(امین الدوله) شرف اصدار بخشید و برای اینکه نواب مظفرخان سدوزائی از حیث سابقه داری در امور
تصدی ولایات خویش ابراز کفایت و صداقت مینمود در متن فرمان اشارت برفت تا از حقوق
و متصرفات نواب محمدخان امین الدوله در ایالات تهل و کچی در پای سنده نپایداری و معاضدت
نماید تا در امور حکومت مذکور ضعف و اضمحلال رخ ندهد . نواب مظفر خان در مرور
کمی بدار السلطنه کابل توقف کرده با همراهان خود عازم ولایت ملتان شد و همچنان
نواب محمدخان میخواست عازم ولایت خویش شود اما اعلیحضرت زمانشاه برای اینکه
او را در امور سیاست سلطنت خویش تربیت نماید در حالی که شهزاده همایون باشرف البلاد
قندهار استقلال و تمکن داشت آنجا فرستاد .
نواب مظفرخان و نواب محمدخان فرمانهای برقراری و اعزازی ایشان در اواسط سال
۱۲۰۸ ه ق در ولایات متصرفه ایشان از دارالسلطنه کابل مواصلت کرد. نواب محمدخان
چنانکه قسمتی از احوالات او در ضمن واقعات شهزاده همایون و حکام عصر زمانشاه نبشته شده
می آید در اخیر از مردان نیرومند سلطنت درانی محسوب شد و در نتیجه بیدستی حکام
درانی ملتان اول قلعه مونه را از تصرف مردم بلوچ برگشاند و بعد از چندی با شارت
اعلیحضرت زمانشاه شهرلیه را از تصرف عبد النبی خان سرائی به نیروی خود بدست
آورد و پس ازان قلعه منکیره را متصرف شده توانائی کامل برخویش حاصل کرد
و در مرور ایام سلطنت اعلیحضرت زمانشاه بر استطاعت خویش بمراتب افزود و در اواخر
دارالامارت محمد خان قصبه آپه قرار داده شد و بنام حاکم لیه شناخته میشد . یعنی پس
از انکه فرمانهای جداگانه مبنی بر استمرار حکومات و اعطای القاب نواب - سردار -
ركن الدوله - امین الدوله بعنوان هر دو شخصیت بزرگ از دارالسلطنۀ کابل
در ولایات متصرفه ایشان شرف انفاذ یافت معروضه تشکر نامه نواب مظفر خان رکن الدوله
نیز بدار السلطنه کابل مواصلت کرد و خوشبختانه اصل ورق خطی او که بدست جناب
سردار علم خان وکیل الدوله (رکن رکین) بدتنگارنده قرار یافته است عکس و نقل نامه
مذکور را که از هر حیث قابل مطالعه و ملاحظه است در برابر این صفحه از نظر مطالعان
میگذرانیم .


۳۸

وصول نامه عرض شکران از طرف
نواب مظفر خان درانی رکن الدوله صفدر جنگ بهادر

بدار السلطنه کابل
((هوالمعز شانه))

عریضه بهیه اظهار جبین خلوصیت سائی وزمین ارادت بوسی که از بسیط اداره
مرکز قلب بمحمل عطایای اهم مرحله پیمای منزل قبول وموقف موثق شهود سعادت
درآمده میگردد این نامه ضراعت علامه شرافت ختامه بحضور فیض گنجور معرفت دستور
مهر سپهر شوکت وجلال وشیر بیشه صولت وجلالت ذات اشرف امجد ارفع همایون
شاهنشاه ذیجاه فلک خرگاه ملک سماء مکرمت انتماء معدلت ود یانت انتباه لنگر افگن
سواحل منقلبة المراحل کشی نشینان نام وننگ و جودت معر که آرای عرصه گاه شهادت
و هنگامه آرای مضمار بسالت متمم امور دولت قوی شوکت و ناخدای دریای بی پایان
شوکت وسطوت شهریار ابد پایدار مهر نظر سپهر منظر گردون قد رمایۀ عقل وفراست
و پیرایۀ هوش و کیاست موج بحر اجلال واوج چرخ اقبال پاینده تخت شهریاری و فزاینده
تخت کامگاری در دران شهنشاه افخم دوران جهان مطاع خدیو اعظم مالک الرقاب
اعلیحضرت اعلی مزیت لایزال برهانه الى يوم القيام بلطف الملک المنان مشرف باد .
د مصحوب غلام خجسته فرجام نامۀ تصدیق نگار مارا که بر اوراق خلوصیت شعار عرائض
عجز و انکسار نگاشته مرسول پایگاه سریر عدل نظیر جهاندار کامگار شاهنشاهی
میدارد معروض ومشروح مینماید که مهمات سلطانی در حدود برکت آمود مولتان بر وفق
مرام خاطر خطیر برمنیر حضرت سلطان توران وهندوستان و خراسان و مجموعۀ مما لک
محروسه افغانستان صورت انجام و انقطاع یافته ومسلمانان از دشمنان دین و ایمان امان
داشته مرام ساغرتمنالبریز عیش دولتخواهان وبساط بوسان حضرت شهریار گردون
وقار گردیده غلامان سر کار فیض مدار در آغوش خرمی وانبساط زنده گی سرافراز
جاه وجلال قادر وفائق عزت وتنعم مانندهمه ادوارسابق شده اندو گر دتمنای نزول اجلال مواکب
ظفر کواکب را بدیده تصورچون کحل بصربا نتظار جهانجوی جهاندارسکندرخصال گوهر
محیط عظمت و اقبال بنظر میداشد و زبان شرین بیان را بدین تر نم مایل میدارند
که دائم زد عمر سلطان زما نتا ا لى يوم القيام وطوطی لسان را بدین شکر
خوانی شاغل میدارند که اللهم فیض فیضان الد ولت و ا لنصرت و ا لا قبا ل
علی سبیل الدوام بحرمت سيدالانام وبر سلطنت اعلیحضرت رفیع مرتبت کیوان منزلت
شاهنشاه زمان اعظم الاعدلین دودران مسندنشین سلطان تریا مکان خدیو گیهان
خدیوداور قلمرو توران وهندوستان وخراسان که صبح افق تاجعداری شمع بزم افروز
انجمن سروری سروسرافراز از گلستان عیش وسروری از پیشه بوستان داوری از شعاع


گر انبهاترین صفحه از آثار خطی دورۀ امیر ا طوری درانی _ اصل ورق بطول وعرض (٢٨-٣١) سانتی متر در شش ممهور شده است

عکس ورق معروضه بر یگیبورا منتا يا نتا [ نتا ] ب مظفر خادرزکی الدوله ملغب به صفدرجنگ بها در والی مشهور ومقتدر ولایت مو لتان [ این واب شجاع خان
رکن الدوله ] که در ماه رجب سال ۱۲۰۸ هـ ق ده ماه بعد از تاریخ جلوس اعلیحضرت زمانشاه درانی مراتب تهانی قلبی خودرا بدینوسیله بحضور آن شهریار نامدار
تقدیم کرده و در ضمن از استقرار واقتدار چند تن بشخصیت های بزرگ آنعصر نیز متذکر شده و تمنای ورود زما نشاه را به هند ستان و خطۀ مولتان نموده است و این یکی
از معتبرترین اوراق خطی مربوط بدورۀ امپراطوری درانی است که از عصر سردار و کیل الدوله تا امروز در فامیل نگارنده محفوظ مانده و از نظر مقایسة تاریخ
افغانستان بد رجۀ اول قابل اهمیت و افتخار است . سجع مهر مدورینکه : مظفر یا دتنام من بحق قادر سبحان بیور تیبورتالی شه توران و هند ستان ۱۱۸۹
سجع مهر بیضوی : فخرم همین بس است که نامم مظفر است ۱۲۰۷
«متعلق صفحة ٣٨ كتاب درةالزمان»


(مطابق صفحه (5) کتاب دربار افغان)
عکس ورقه سفارشنامه و اسباب نایله پیکر و الخضاب اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان امیروزایی که در سال 1311 هـ ق راجع به بردن از کل عساکر بمعه خطی سرسواری و طلب کاتبه یجات کابل و توپخانه
ژاندارمش باشی حضور دل این ورقه را عبداً الهادای سر سواری تحریر الیاس - اعنی امضای امیر عبدالرحمن خان امیر الاسراء امپراتور افغانستان است بطور سر سواری و مخفی در ظہر ورقه و متن حاشیه مهر
مسیح اینعریضه همه زیادت بخطیده و مهر جاویدانه افغان سرخی خاص و حافظ شیر پور و میرزا محمد قاسم و مهر وازه آن آ که در قت انز نیز مطور و مخفی در حاشیه سفارشنامه فوراً امضا و مهر است و دره

[Handwritten letter illegible]


(۳۹)
«بخت عدو بند خدیو آسمان به صدر نشینی تخت خلافت اعلی بمقام فرازنده خسروی ذات»
«شریف شما لازم و شایسته تصاحب آن مسند عالیه رفیعه خاصه گردیده رضای خاطر اولیاء»
«دولت درانیه در اکناف عوالم بدعا گوئی و تبعیت اعلیحضرت سلطان عالم دست ارادت»
«به دعای پنجگانه می کشایند و نامه مصحوب حضور ذی الاقتدار حضرت شاهنشاه گردون»
«جایگاه ملائک سپاه که مبنی بر استقرار مواجب و رتبه اعزاز این عبدیجاکر اخلاص»
«اثر دیرینه دولت درانی از دیر سال پایدار بوده و هست بمیامن اقبال و اجلال اورنگ»
«جهانبانی شهنشاه نامی گرامی پدیده مالیده از دست قاصد فیض مقاصد خاصه شهنشاهی»
«ملاحمید جان بریلوی تسلیم شده و منت خدایرا عز و جلا را که از مشیت ازلی دست اطاعت»
«بقدوم ارادت باین عزم و اراده پاک و خالصانه بدامن هستی با شرافت اعلیحضرت»
«شاهنشاه دراز میکنم و بطوق عبودیت گردن خویش را در اطاعت اوخم میسازم تا مشرق»
«دولت و تاجداري و سایه خورشید شهامت و شهریاری همواره منصور و مظفر و دولت»
«پای و تا ابد مسرور و بر قرار باد (۱) و جناب عالیحضرت وكالت وملا لت مآب فخامت و»
«مناعت اکتساب شرافت و نبالت انتساب امير الامراء العظام عمدة المدبراء الكرام»
«واسطه نظام مناظم امور و رابطة حاسة قوام مصالح کافة انام سردار و نواب ولاتبار»
«علم و خان درانی فوفلزائی که منصب عزت و مجدت وکالت مطلق سلطنت قاهرة ظل اللهی»
«ومقام نیابت باهرة شاهنشاهی و لقب رکن رکین و اعزاز ممتاز مجلس لائق العنايت و»
«امیر الامراء سلطنت جهانبانی دوباره زیبنده انجمن حضور حضرت ظل الهی گردیده و جناب مستطاب»
«عالیجاه رفيع جايگاه اسوة الكبراء وزبدة الامراء سردار و نواب شیر محمد خان»
«حافظ القرآن دراني باميزائی بجایگاه بدر والای فتوحاتش از لطف تر شحات»
«ارقام شاهنشاهی شرف انتساب و افتخار وزارت یارکان سلطنت غنازت افزای بخشیده»
«و لقب مختار الدوله و اشرف الوزراء دریافته و بر حضرت عالیجاه سلالة النجباء عاليشان»
«معلی ارکان عزت و شرافت بنیان قدوة الافاضل الاوطان نواب و سردار فتح الله خان»
«که بر مشیری خاص عالی جهان آرای کیهان پناه دردران شهنشاه زمان سرافراز گردیده»
«و عالیجاه رفیع جایگاه شرافت و سعادت دستگاه سعادت و شرافت انتباه رحمت الله خان»
«بلقب نواب وسر دارو سر یساول خاصه بین اقران ممتازو معزز گردیده و عالیجاه رفیع جایگاه»
«امیر الامراء پاینده خان بارکزائی بلقب سر افراز خان»
«سرافراز گردیده و رتبة قللرا قاسی دریافته وخوانين الكوزائی و بلوچی و غلزائی و»
«يوسف زائی و تاجیک و قزلباشه و مغلیه و کشميريه هر يك على قدر مراتبهم از خوان»
«نعمت جهانبانی خلعت و رتبه پر مفخرت و موجب مستمره وعهده های مفرزه دریافته اند»
«بسیار نيک نامی و موجب سرور اقوام درانیه و غلزائيه وغیره را در اکناف ممالک محروسه»
«فراهم آورده و ثمره اتحاد و توحید و اخلاص و عایا و برایا را در باغ نصرت واقبال اعلی حضرت»
«فيضمر جت شاهنشاه بار آورده است و هر يك در محضر خدمت جناب صاحب عاطفت از معتمدان»
«سلطان شجاعت و درایت نشان امنای دولت بوده و میباشند و عرضه اشت بدمه دولت»
«خواه که تازه ارقام بادشاه فلك احتشام را بدست تفاخر بر گرفته بنظر تارم می نگرم»
(۱) دعائیه نواب مظفر خان در مورد اعلیحضرت زمانشاه تا این علامت با ورقی خاتمه
یافت و ازین نشانی به وزراء بزرگ اعلیحضرت ممدوح پیام سلام میفرستد .


و از حاصل این فیض که در زمان خجسته نشان برای بندگان خلوصیت پیمان «او جناب والا»
مقام عالیجاه ایالت انتباه اقبال و اجلال فرجام محمد خان درابی شرف انفاذ و اختصاص
یافته من پذیر مزید شکر گذاری به پیشگاه حضرت تاجداری بفر بساط بوسی تقدیم داشته
و از امنای با عز و اعتلای دولت پناهی و از حاضرین بارگاه ذات شاهنشاهی پیشتر این
آرزو و تمنا دارم که در موقف نزول اجلال بارگاه گیتی پناه مقربان دربار سر کار فیض مدار
والا شرح وبسط وطوالت تبعیت تامه وشکران پیامها و داعیة غدامة احقر را در قدمگاه
حضرت شاهنشاه مدظله العالی بعرض اشرف رسانیده و خاطر فیض مقاطر
شاهنشاهی را از بطرف خادم خلوصیت و صمیمیت علائم ایشان
اطمینان خاطر عاطر بدهند تا از ادای شرایط دولتخواهی وحسن فکرت این کناره گیر
در نواحی مولتان جنت نشان از حسن التفات شهریاری و عواطف مزید کامگاری محروم
نماناد باقی ایام خدمت با عز و شرف و کمالت و وزارت اشرف و صحابت خاصه و صفوت صفیه
ارکان معزز و مقرب الخاقان و منصور بارگاه سلطنت کبری و کامرانی سرداران و نوابان
ذیشان درانی جاودانی باد و این دعا بر دوام سلطنت با عظمت شاهنشاه نیک نام بلند فرجام
در صبح و مسا ورد زبان شکر افشان طوطیان خوش الحان چمنستان اقبال و اجلال باد

ای در بقای عمر تو خیر جهانیان
باقی مباد آنکه نخواهد بقای تو

فی ۲۷ شهر رجب المرجب سنه ۱۲۰۸

فصل چهارم

وصول مکتوب جوابیۀ شهزاده همایون
بدار السلطنة کابل

طوریکه در فصل پیشتر به تفصیل پرداخته شد اعلیحضرت زمانشاه نظر به بزرگی سالی
و حق قدمامت شهزاده محمد همایون شاه که فرزند اول اعلیحضرت تیمور شاه و در مقام
پاشان اشرف البلاد در جایگاه مسند اعلیحضرت احمد شاه کبیر جالس فرمانفرمائی آن
بلد بود و علاوتا که خطراتی هم از انطرف از باعث بزرگی او احساس میشد بعد از فراغ، امور
مقدماتی سلطنت اولین بار بعنوان شهزاده همایون والی قندهار که برادر اکبرا و بود راجع
به برقراری عهدۀ او کما فی السابق فرمان اصدار بخشید و صلاحیتی که مذکور در امور مرجوعه
از دیر زمان یعنی از آغاز سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه (١١٨٦ هـ ق) داشت تائید کرد و بلکه
اضافه از سالهای قبل حکم داد و آرامی و ترقی اهالی قندهار را در سایۀ ارشادات وتوجهات
او بهتر از پیشتر خواست و در ضمن خبر جلوس خود را بسریر سلطنت و وصول بیعت نامۀ او نگاشته
فرستاد و اگرچه عبارت فرمان زمانشاه جوان ۲۲ ساله بعنوان او نهایت نرم و منصفانه و سراسر
مطابق حیثیت و احترام بزرگی او شرف اصدار بخشیده بود و چون شهزاده همایون در مقر فرمان
فرمائی احمدشاه کبیر و در مرکز پرافتخار قندهار در میان طبقات قوم سلطنتی درانی
جالس بود و هکذا شخص عالم و بزرگ سال شهزادگان و از صورت احترام رعایا و معززین قوم


قندهار و داشتن یکعده سران عسکری و ملکی در سلطنت تیمور شاه اطمینان قوی داشت
وچون فرمان زمانشاه با آنکه عبارات بسیار مطنطن و معزز داشت ولی باز هم از نام بیعت کردن
وحسادت فطری که برادران از مادر جدا بودند رشک بروی غالب شده بلحاظ تفاخر بین سران قوم
درانی که بعضا او را تحریک کردند قلم برداشته در برابر کلمات بیاد نرم فرمان زما نشاه
جملات تند و غضبیا نه نگاشته بسرعت ممکن فرستاد و از فرط غضب سراسر آماده مقابله
و پیکار گردید و مضمونی که از قلم و قریحت وی بظهور آمده و بدار السلطنه کابل مواصلت کرده است
مختصر کلماتش در کتب تواریخ با انکه سرا سر متن گفتار او نیست ولی جملات مطلوب
تاریخ از بنقرار قید و ثبت شده است :
« حضرت برادر بزرگوارم (اعلیحضرت زمانشاه) حکومت اعلی قندهار و ولیعهدی را از آغاز »
«جلوس سلطنت که ملکیت موروثی خاندان عالیشان است باین فرزند بزرگ خود عنایت»
«فرموده است و در این دیار و توابع آن احدی متعرض و مزاحم شده نمی تواند و علاوه بران»
«در سن از همه اخوان ممناز مودر فضل و کمال از همه صاحب اعزارم درینصورت ضرور وحتمی است»
«که سریر سلطنت بذات خاصه شریفه نواب مستطاب همایون ما رونق اندوز گردد و همه اخوان»
«دیگر اطاعت و بیعت ما را قبول نمایند»

فصل پنجم
لشکر فرستادن اعلیحضرت زمانشاه
بصوب اشرف البلاد قندهار
بعزم رزم شهزاده همایون

وقتی که جواب پیام از طرف شهزاده همایون درانی از قندهار بعبارات تند
و کلمات جسورانه بدربار کابل مواصلت کرد اعلیحضرت زمانشاه شهریار جوان و جو ان بخت
که در اصدار رقم خویش لطف سلطانی و اعزاز شهزادگی او را کاملا وانمود کرده بود
از کلمات تند شهزاده همایون نهایت برآشفت و دانست که شهزاده همایون بعد ازین
قطعا بسلطنت زمانشاهی تابع و تسلیم نمی گردد و قندهار که شهر مهم امپراطوری
افغانستان است و تمام معززین و خاندان های سلطنتی در آنجا حاضر و تمکن دارند
قطعا او را بحالش نمی گذارند و چنانکه درین حال از طرف والى هندوستان و ملتان انتظار
داشت و صول نامه نواب مظفر خان و غیره به زمانشاه از ان طرف ها اطمینان بخشیده بطرف قندهار
بنای سفر بری و امر مقابله با شهزاده همایون نهاد . ودست های مختلف قشون مقیم دار السلطنه
کابل را بقوماندان های امراء بزرگ درانی بدانطرف سوق دادن گرفت.


( ٤٢ )

حینیکه شهزاده همایون از اراده لشکرکشی زمانشاه بصوب قندهار اطلاع یافت با لشکر
فراوان بسرعت تامه بفاصله سه چهار میل از قندهار برآمد وتلاقی فریقین در حصه موسوم به باغ
پیروکه دو سه میلی قلات واقع است دست داد. از جانب شهزاده همایون مهر علیخان
میر آخور برا در زاده سردار مددخان اسحق زائی که در محار بات بزرگ بلخ و مشهد
و نیشا پور در عهد اعلیحضرت تیمور شاه مصدر خدمات مهم عسکری شده بود و در بها دری
و شجاعت شهرت نام داشت عهده سپه سالاری قشون بیست هزاری شهزاده همایون بتعلق گرفت
واز طرف اعلیحضرت شهنشاه زمان سردار پاینده خان بارکزائی که با مهر علی خان
خصومت شدید داشت در رأس لشکر اعزامی امتیاز یافت. مهر علی خان اسحق زائی
پس از شنیدن سر لشکری سردار پاینده خان بارکزائی با شهزاده همایون عهد کرد
و حتی سوگند یاد نمود که هرگاه با پاینده خان برخو رم اعم از مقتول ساختن
و افتخار بریدن سر او را بخود شخصاً کسب خواهم کرد.
مقصد اینکه افسران طرفین جان شارانه وفدا کارانه جوهر شجاعت از خود نشان میدادند
و پای جلادت پیش مینهادند ولی بطوری که در جریان مقدمه ثابت گشت هر دو حریف هموزن
وهمزور بودند. شهزاده همایون حکم داد که متفقاً بصو رت یکبارگی
بر لشکر زمانشاهی حمله کنند.
قشون قندهاری که بیشتر لشکر منظم ومسلح بودند و از نیروی سلطنتی فاقد بودند
انتظام عسکری و قوای تبلیغاتی در میان آن جماعت کمتر احساس میشد و روحیه خود را
نسبت بعدم وسائل کافی از دست داده اند و هنو زموقع پیش قدمی و سوقیات برخود نیافته بودند که
ناگاه قواء اعزامی زمانشاهی برقواء شهزاده همایون متهاجم شده یورش بردند و در بین
هردوقواء قندهار و کابل معرکه شدید درپیوست و بعد از یک جنگ خونریز سرداران
لشکر شهزاده همایون که دانشتند آلات و ادوات حرب بدارالسلطنة كابل و بدست لشكر مقابل
قراردارد و جنگ و قتال بدون نیروی کامل محال است لا بد باصاحب منصبان قواء اعزامی
کابل راه سازش پیش گرفتند و بانواخت زمانشاهی مطیع گردیدند و يكايك از لشکر
شهزاده همایون رو برتافته به لشکر زمانشاه پیوستند.
شهزاده همایون از فرار سرداران لشکر معینی خود که داست از نداشتن وسائل مهم حربی
دل از دست دادند اطلاع یافت و این حرکت ایشان را باعث هزیمت فوج وانحطاط بخت خود دانست
و چاره ای جزآن نداشت تا مفکر راه فرار اختیار نماید و همان شد که از خوف جان
يك عده لشکری که از صمیم قلب با او پیوسته بودند بجانب کوهستان رخ نمود و بازهم
بسیارتر سر داران همراه شهزاده همایون از بیم آنکه بعدازین حفاظت جان دشوار است
از همراهی ومعاونت شهزاده همایون کناره جسته در اردوی زمانشاهی شامل شدند
و هريك بشرف ملاقات اعلیحضرت زمانشاه که بساقه های لشکروان بوددرنزدیکی قندهار
پیوستند وهريك در خوریضاعت ايشان مورد نوازش قراريافته وبر مناصبی که سزاوار
لیاقت وكفايت هريك بود نایل گردیدند. بعد از ان فتح نمایان تمام اموال واسباب
شهزاده همایون را که لشکر پانزمانشاه درتصرف آورده بودند بحضور اعلیحضرت شهنشاه


(٤٣)
تقدیم کردند . اعلیحضرت موصوف که شاهنشاه جواد و باحوصله و در ترقی عسکر و استرضاء
امراء توجه خاصی داشت تمام سامان و لوازمی را که افراد سپاه از اردوگاه شهزاد،
بدست آورده و از نظر شاهنشاه گذرانیده بودند با آنکه بالغ بر چند لك روپیه میشد
بسرداران لشکر عنایت کرد و فرمود که من این اموال را از طرف خود بشما می بخشم
و یقيناً که اگر اعلیحضرت زمانشاه حکم بخشایش نمیداد کسی قدرت حرکت اخذ اموال
بدست آورده را نداشت .
در جمله سرداران مهرعلی خان اسحق زائی امیر آخور به زمانشاه تسلیم کرد و با آنکه
از دسته مخالفان بود مورد الطاف پادشاهانه قرار یافت و چون لشکریان شهزاده همایون
هزیمت یافته به قشون زمانشاه پیوستند بجزدلدار خان خسر شهزاده که بهمراهی او پایدار
ماند و چند تن دیگر که با او علاقه قلبی داشتند بعد از تسلیم کردن مهر علی خان دیگر
هیچکس همراهی نکرد . شهزاده همایون صلاح کار بفرار دانسته بدواً از میدان حرب
راه مرکز قندهار برداشت و در آنجا طوریکه مذکور شد توقف نتوانسته عازم دیار
بلوچستان گردید و در علاقه حکومت محلی نصیر خان بلوچ که عزت یافته و سرافراز شده خوان
نعمت و احسان سلاطین درانی و خراج گذار این دولت بود برسید و اعلیحضرت شهمشاه
زمان آلات و ادوات حرب را که در اردوگاه اشرف البلاد پس از هزیمت اوباقی ماند .
بود باخزائن به سپاه سپرد و کسانیکه از اوضاع ایشان وضع مخالفت و گردن کشی هویدا
بود با حسر اسیرانم تهدید و توبیخ کرد و پس از تنظیم امور ولایت قندهار که شخصاً پس
از فرار شهزاده همایون وارسی میکرد بر طبق اساس سلاطین درانی شهزا ده قیصر فرزنه
خود را که هفت سال عمر داشت و در جشن سلطانی کابل او را شهزاده سلطان منصور لقب
داده بود به نائب الحکومتی اشرف البلاد قندهار عز تقرر بخشید و چون طفل خرد سال بود
عبدالله خان نورزائی را بحیثیت میشار و باصطلاح [لالا] برگماشت تا در سایه نام و شهرت
شهزاده سلطان منصور بایالت قندهار پردازد و مهر شهزاده قیصر را بعبارت [غلام شاه زمان
قیصر است] حکم نفر فرمود و در مقر ایا لتش روانه نمود و از احکام سال اول شهزاده قیصر در قندهار
نگارنده دو سه پارچه خط باخود دارم .
اعلیحضرت زمانشاه عزم فرمود که شخصاً در رأس قشون منظم برخاسته شهزاده همایون را
در نواحی بلوچستان تعقیب کند ولی ازینکه معروضه نصیرخان بلوچ با کمال
عذر و استشفاع بحضور اعلیحضرت شاهنشاه در قندهار مواصلت کرد از انطرف مطمئن
شده فسخ عزیمت نمود .


٤٤
فصل ششم
وصول معروضه استشفاعیه
نصیر خان بلوچ
به اشرف البلاد قندهار بحضور اعلیحضرت
زمانشاه درانی

طوریکه در فصل گذشته مذکور شد شهزاده همایون پس از فرار قندهار به نصیر خان بلوچ توصل جست. خان موصوف حقوق احسان سلاطین درانی را در بارهٔ خود مدنظر داشته شهزاده همایون را [مانند سردار شیر محمد خان قوطزائی] در آغوش شفقت و اعزاز گرفت یعنی عزت و احترامی که شایان شأن یکنفر شهزاده درانی بود بانجام رسانید و مکتوب شرافت اسلوب سراسر عجز آمیز و خیر خواهانه بغرض عفو جرائم شهزاده همایون و استشفاع از جرم گذشتهٔ او و قصور خود که او را نگهداشته بود بحضور اعلیحضرت زمانشاه در قندهار تقدیم نمود. متن معروضهٔ استشفاعیه و تعهد نامهٔ او چنین است که عین کلمات نظر بر اعتنا و کتاب درج میگردد:
بعد از القاب : «این خانه زاد خارج فرمان حضور لامع النور نیست و نه گاهی نمیتواند این چاکر از دائرهٔ اطاعت شاهنشاه ظل الله قدم برون گذارد.
در این ایام شهزاده همایون شاه از اثر اغوای ندیمان و مصاحبان اوباش از اطاعت و فرمانبرداری حضرت اشرف اعلی رو بر تافته و درین ملک [بلوچستان] وارد شده و مخصوص بغریب خانه قیام پذیر گردیده است اگر چه پناه دهندهٔ مجرم که من باشم بجرم او ازینکه پناه داده ام شریک میباشم و پناه دهندهٔ مجرم را مجرم میتوان شناخت اما چون او فرزند اکبر شاهنشاه مغفور و برادر حضرت اشرف شاهنشاه است بناءً او را گرفتار کردن و در حضور فرستادن از ننگ و ناموس ریاست بعید میدانم. من حضور حضرت اشرف اعلی اطمینان میدهم که بعد ازین شهزاده همایون گاهی از امر شاهنشاه رو بر نخواهد بر تافت و وضع مفسده و بغاوت و خودسری از وی بظهور نخواهد آمد و تا آخرین لحظات عمر هیچ نوع خبر فتنه و فساد از طرف او بسمع اعلیحضرت شاهنشاه نخواهد رسید و تا وقتی که من زنده هستم این سخن را بر ذمت خویش گرفته و عهد میکنم که در وعدهٔ خود همیشه راست باز و ثابت قدم خواهم بود من از همایونشاهم تعهد حاصل کرده ام و در آوان زندگی من باین عهدی که بر بسته ام شهزاده همایون را نمی گذارم که از خاک بلوچستان بدیگر سو تشریف فرما گردد و راجع بخورد و نوش هر قدر ضرور


«۱۰»
«باشد از دولت و اقبال شما در تقریب خانه موجود و مهیا است»
«و این سخن را بطور یقین بعرض حضرت اشرف میرسانم که متی الامکان شهزاده همایون را»
«براه راست متوجه ساخته بحضور شاهنشاه خواهم فرستاد تا جائیکه از دست»
«این غلام ساخته باشد در اصلاح حال ایشان دریغ نخواهم ورزید اما مقصد غلام»
«اینکه حضور مبارک اشرف شاهنشاه از عنایات موفوره خسروانه مژده جان بخشی»
«شهزاده همایون را بدهند زیرا باعث فخر و سرافرازی این غلام صداقت فرجام است»
اعلیحضرت زمانشاه درانی بنا بر قداست و سوابق خدمات با صداقت و حسن
اخلاصی که نصیر خان بلوچ در تمام مراحل زندگی بخاندان جلیل الشان سلطنتی
درانی وحفاظت خاک این مملکت ثابت کرده بود عرض و استدعای او را در بخشایش
خود سری شهزاده همایون پذیرفت واز تعقیب کردن شهزاده در بلوچسنان نسبت
به تعهد نصیر خان منصرف شده عزم مراجعت بصوب دارالسلطنه هرات فرمود
واین اگذا رشی در اختتام سال ۱۲۰۷ ه ق انجام یافت .

فصل هفتم
حرکت موکب شاهنشاه زمان
از
اشرف البلاد قندهار بعزم دارالسلطنه هرات و معاودت شاهنشاه
از گشک نخود بکابل

بعد از انکه خبر حرکت اعلیحضرت زمانشاه درانی از اشرف البلاد قندهار
بصوب دار السلطنه هرات انتشار یافت شهزاده سلطان محمود درانی دهمین فرزند
اعلیحضرت تیمور شاه که از اواسط ۱۱۸۶ ه ق از حضور پدر نامدارخود بر مسند
ایالت دار السلطنه هرات تمکن جسته و با طنطنه پادشاهانه حکومت میمار دچون از هنگامه
آرائی شهزاده محمد همایون شنید او نیز امارت دارالسلطنه هرات را حق موروث خود
دانسته در برابر عزم وارده اعلیحضرت زمانشاه اعلان مقابله داد و بعزم محاربه حصار متین
هرات را که مقر امارت او بود به (قلیج خان تیموری ) سپرد و خود با لشکر منظم
وآلات حرب که از عصر اعلیحضرت تیمورشاهه برای حراست نواج آن ولایات گذاشته بود
مجهز شده بعزم رزم با قوه سلطنتی زمانشاه بصوب قندهار شتابدن گرفت .
قلیج خان تیموری مختار کار او که دانست انجام کار شهزاده سلطان محمود پیش از
اوضاع شهزاده محمد همایون نخواهد شد وازانکه ختم حرکات شهزاده را بنا کا می
تما م تصور کرد دراخفا نامه‌ای مشتمل بر عرض اطاعت خود همدست چاپارجابك سوار
بحضور اعلیحضرت زمانشاه در قندهار تقدیم کرد .
شهزاده سلطان محمود درانی ازین عزم واراده سازش کارانه قلیج خان تیموری
اندک اطلاع یافت و در اثر اشتباه وبی اعتمادی که در باره قلیج خان رخ داد تا بمقاومت
در نیاورده بصوب دارالسلطنه هرات معاودت کرد. قلیج خان تیموری که او نیز دانست شهزاده
از مقابله روبر تافته و اطلاعی که از جانبداری من بازمانشاه سراغ دارد قصد جان خواهد نمود


بناء ابواب شهر هرات را بروی شهزاده سلطان محمود بربست واز ورود بشهر ما نع آمد.
شهزاده سلطان محمود که از عقب نیروی عسکری زمانشاه را قریب بورود احساس میکرد
در تسخیر حصار آهنین هرات برای دلالت فشرد و آخر الامر از دست تصرف قلیچ خان برکشانده خود
متصرف ومتمکن گردید. قلیچ خان تیموری که قبلا ایام اطاعت و تبعیت خود را بحضور اعلیحضرت
زمانشاه تقدیم کرده بود مغلوب شده منهزماً داخل ثارین حصار گردید. قبل از انکه نیروی
زمانشاه در حوالی قریب دارالسلطنه هرات نمایان شود شهزاده سلطان محمود از روی عاقبت
اندیشی صلاح کار چنان دانست که با پیشتر از صلح وتسلیم در میان و نامه مشتمل بر عجز و اطاعت
بحضور اعلیحضرت شهنشاه تقدیم بدارد. حسب الصلاح عریضه ای نگاشته از خطاهای گذشته خود
عذرخواهی نموده و نامه واهمه مست با پاره از حصه کشنک خود بحضور اعلیحضرت
شهنشاه زمان بتقدیم رسانید.
«متن عریضه اینکه: «من مطیع فرمان بردار اعلیحضرت پادشاه ذیجاه خیر خواهم وحضرت بندگان»
«شاه والا جاه را بجای والدمغفورمیدانم واز فرمان بر ادر ذوی الا رعا می شا بقد رمو»
«موانحراف نخواهم ورزیدوچنانکه از آوان سلطنت پادشاه مبرورمکان بر این گوشه اقلیم سلطنت»
«داور شهر نیشاپور(۱) و هرات و توابعات ومضافات که از زما ن قبلتنا تحت اما رت»
«من است در ولایات متعلقه مزبوره سلوك بنمايم ليكن عرض والتحای عاجز چنان است که اگر»
«اعلیحضرت پادشاه ذیجاه ولایات مذکور را بدستور سابق بمن تفویض فرماید خالی از عنایات »
«خسروانه و الطاف مربیانه نخواهد بود و هیچگاه از احکام قضا نظام حضرت خدیویار گاهی»
« منحرف نخواهم شد و تا دم واپسین از اطاعت و فرمان برداری قدم از عرصه اقتدار سلطنت»
« برون نخواهم گذاشت»
«چون متن عریضه سراپا عجز آمیز بودا اعلیحضرت زمانشاه که تا موقع ملاحظه عریضه در محل
«کشک نخود قبا بموزیده بود بر طبق عرض و استدعای اوزمام اختیار دار السلطنه هرات وولایات نیشاپور
و تون وطبس وکاخك وجنابادو تر شیزرا کمافی السابق بطریق اشفاق برادری بدوسپرد
و فرمان برقراری رتب و معاشات خودش و پیشکارانش را مانندعصر اعلیحضرت تیمورشاه شرف
ا صدار بخشید وخود اعلیحضرت زمانشاه برای تنظیم دیار کابل که در حصص شمال این ولا بعضاً
صورت اختلال پدیدار گشته بود عزم مراجعت نمود.

(۱) ولایات نیشاپور-طوس-تبریز-تون-طبس-ترشیز-به سلطان روالپان وحکام محلی اقوام
ولایات مذکور تعلق داشت و چون اجزاء این مملکت زمانشاه اند از طرف سلطنت درانی شخص والی
هرات برآنها فرمان فرمائی میکردبیا موری که بسلطنت افغانستان قایل بپشتها دو اخذ هدایات
بود شخص والی هرات نسبت قرابت راه به نمایندگی از طرف امپراطوری درانی افغان
حل و فصل میکرد.


٤٧
فصل هشتم
ورود نماینده فوق العاده شاه بخارا (۱)
بدربار کابل
مراد بیگ شاه پادشاه بخارا در سال ١٢٠٤ ه ق مصادف به نوزدهمین سال سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه تحت قیادت برادر خود عمر قوش بیگی عساکری ترتیب داده بنای مقابله با امپراطور درانی وتعرض بخاک افغانستان گذاشت . در برابر قوه در انی که ذات اعلیحضرت تیمورشاه قیادت اعظم افواج افغانی را بدانصوب داشت در اولین مصاف تاب مقاومت در نیاورده شاه بخارا بعقب نشینی وعذر خواهی مجبور ومغلوب گردید . اعلیحضرت تیمورشاه باحترام پدر نامور خویش اعلیحضرت احمدشاه غازی که رودجیحون را حد فاصل مملکتین افغانستان و بخارا قرار داده بود باعتذار مراد بیگ شاه گوش داده شرایط صلح جویانه او را پذیرا رفت .
پس از فوت اعلیحضرت تیمور شاه در انی ١٢٠٧ ه ق در این فرصتی که اعلیحضرت زمانشاه تازه بسریر سلطنت موروث متمکن گردیده است . در جریان واقعات همین سال
(۱) شاه مراد مشهور به (بیگی جان) حکمران بخارا معاصر سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه درانی است . سلسلۀ خاندان مذکور واساس اشغال سلطنت بخارا تازمان حیات او بچنین تفصیل آغاز میکند : سلسلۀ قوم اوزبیک از اولاد اوزبک خان و این وجه تسمیه بباعث نام سر سلسلۀ آنطایفه اشتهار یافته است . اوزبک خان از احفاد جوجی خان بن چنگیز خان است . چنگیزخان بعد از رسیدن بمدارج بلندتر در سال ٧١٨ ه ق ازین جهان در گذشت. اوزبک خان بیست تن از شاهزادگان وفرزندان (توقای خان)را بکشت و خود بپادشاهی ماورا ءالنهر شناخته شد والی اواخر ایام سلطان ابوسعید بعیت پادشاهی قوم جوجی بسر برد. با شهاد تاریخ اول کسی است از قوم اوزبک که بشرف دین اسلام مشرف شده ودرزمان اسلامیت دختر خودرا به (ملک ناصر)حاکم مصر داد . طول ولایت حکمرانی او با صطلاح همان اعصار تقریباً شش صد فرسنگ ومدت فرمان داری اش به سی سال خاتمه یافت پس از وی قوم جوجی خان راقوم اوزبک خان نام کردند . جانی بیگ خان پسر او با قر با بجهان برفت و اشرف ایرانی را اسیر کرد وسپس خاندان سلطنتی اوز بک منشعب شده منفردآ در هرجا وضع حکمرانی اختیار کردند . یک سلسله از انطایفه در ماوراءالنهر در سالیان در از قیام ورزیده برمسند امارت متمکن ماندند . امرا خودرا بنام خان یادمیکردند .
محمد خان شیبانی نام یک تن از خوانین اوزبک است و از اولاد او شخصی باشغال امارت موقع یافت و در اواخر عهد صفوی مصادف با وائل سلطنت نادرشاه افشار تر کمان در اغاز سال ١١٤٨ ه ق
(بقیه در صفحه ٤٨)


مراد بیگ شاه بمفکر آنکه اعليحضرت تیمور شاه از بین جهانیان
درگذشت و فرزند جانشین او (جوان ۲۲ ساله) و بین شهزادگان درانی دعوی تاج و تخت
رونما شده است شاید کفایت پاسبانی مملکت موروث نداشته باشد و نتواند در اطفای نائره
شورش داخلی کشور موفق گردد. جریان وقایع شهزاده همایون در قندهار و لشکرکشی
زمانشاه در برابر او بصوب قندهار بمراد مراد بیگ شاه نظر به سابق موقع پیش آمد
نشان داد . شاه بخارا بطمع خام مصمم شد تا شرایط مصالحه بین مملکتین را که در سال
١٢٠٤ هـ ق بر بسته شده بود فسخ قرارداده و بار دیگر در آغوش امیرا طوری درا نی
قدم گذارد . چون این خبر در ختم سال ١٢٠٧ هـ ق از عارف وقائع نگاران شاهنشا هی
بعرض اشرف اعلیحضرت زمانشاه در قندهار برسید شهنشاه موصوف که بعض اختلال جزئی
دیار کابل را در اثناء همین سفر قندهار از سوء اعمال باشنده گان این سر زمین تصو ر
میکرد و چون عنصر کیفیت معلوم گشت دانست که خلل انگیزی شاه بخارا در صفحات
شمال تأثیر وارد کرده و از همین لحاظ در بعض نقاط بین کابل و بلخ صورت بلوارونما شده
است. درین هنگام اعلیحضرت زمانشاه غازی هیئت يك تن از نجبای قوم درانی به مراد
بیگ شاه پیام تهدید آمیز گسیل داشته و از حرکات گذشته اش خاطر نشان فرمود . چون
متن پیام حاوی گذارش سابق و معاهدات موافق استرضاء مملکتین بود و درا ین دفعه

(بقیه پاورقی صفحه ٤٧)
ابو الفیض خان چنگیزی از سلسله چنگیز خان مرتبه خانی (امارت) ترکستان داشت. رحیم خان
اتالیق پسر حکیم اتالیق که دختر زاده ابو الفیض خان پادشاه ترکستان بود با ده هزار سوار اوزبک
در رکاب نادر شاه افشار ملازمت میکرد . پس از قتل نادر شاه افشار ١١٦٠ هـ ق بهم رکابی
اعلیحضرت احمد شاه درانی تا دارالسلطنه هرات همراه و از آن تو اخ بسمت بخارا برفت
رحیم خان مذکور حین وصول بدارالفاخرة امارت بخارا ابو الفیض خان را از میان برداشت
و خود بر مسند امارت آنجا نشست پس از رحیم خان اتالیق دانیال اتالیق نوبت حکمر انی بخارا
دریافت شاه مرا دملقب به بیگی جان بن دانیال اتالیق که بعضاً شاه امير دانیال یاد میشود قهر حیم خان
اتالیق پشت به پشت بقانون دولت چنگیزی اجداد خود مرتبه اتالیقی اوزبک داشتند .
اما رحیم خان اتالیق با ابو الفیض خان مخالفت کرده بطریق تدویر و تدریج مال و ملک او را
متصرف شد و مرتبه حکمرانی دریافت . بعد از وی پسرش بیگی جان بر مسند عمارت تمکن جست
مذكور طريقة ورع و تقوی داشت و بهمان شهرت اهالی آن ملک را از نظر ارادت و تقوی
وزاهد دوستی باطاعت کردن با خود راغب ساخت . مردم بخارا او را بنام پیرو رهنما وشیخ
وخلیفه بچند صفت بزرگ والقاب درست می شناختند و می ستودند و بهمان اسلوب بالآخر وضع
سلطنت پیدا کرد و بیرام علی خان قاجار (عز الدينلو) حاکم مرور ابقتل برسا نیدو مر ور ادیگر گون
ساخت آقا محمد قاجار پادشاه طهران بدو تهدید کرد . پس از مراجعت اعلیحضرت زمانشاه درانی
از سفر هرات در سال ١٢١١ هـ ق و ا عزام سردار شیر محمد خان فوفلزائی به مشهد و تمکن
(بقیه در صفحه ٤٩)


(49)

مرادبیگ شاه را تهدید و تخویف کردن میخواست، شاه بخارا دانست که شاهنشاء جوان
فرزند تیمورشاه وحفید احمدشاه است و یقین که طبق پیام تهدید آمیز خود به پیروی از آن
پدر و جد خویش بدون شك ور یب انجام خواهد داد. لابد برای فسخ عزم و تجدید شر ا یط
مصالحه و تشیید روابط حسنهٔ مملکتین افغانستان و بخارا نمایندهٔ شخصی خود را بدر بار کابل
اعزام کرد، در فرصتی که چهار ماه از صورت اقدامات او در گذشته و اعلیحضرت ز ما نشاه
از قندهار و اپس بدارالسلطنه کابل نزول اجلال داشت نمایندهٔ دولت بخارا بدربار کابل
مواصلت نمود.
عندالورود شرف بار حاصل کرده پس از انجام تشریفات معمول عصر تحف و هدایای
بیشماری را که از دولت بخارا با خود برداشته بود بطور پیشکش تقدیم نمود و سپس
به نمایندگی از طرف دولت بخارا بعرض اشرف رسانید که از متصرفات در انی آنچه در عصر
اعلیحضرت احمدشاه تحدید و در عصر اعلیحضرت تیمور شاه تائید شده است کمافی السابق
احترام داریم و آن شرائطی که با آن دو سلطان بزرگ افغان در بار عهد بر بسته ایم بر طبق
میثاق گذشته بحدود خود متمسکن و حد تعالی مملکتین را محترم میشماریم و نیز خو ا هش
میکنیم که ذات اشرف جهانبانی با دولت بخارا قرار شرائط گذشته مصالحتی که ذ ات
رفیع الدرجات احمدشاه و تیمورشاه نموده اند بعد ازین از راه اخوت اسلامی و همجواری
رعایت فرمایند.
اعلیحضرت زمانشاه که هرگز خیال عبور از رود جیحون در سر نداشت شرائط معاهدهٔ
دولتین افغانستان و بخارا را بر طبق دفعات گذشته تجدید کرد و نماینده مر اد بیگ شاه

(بقیه صفحه 48)
نادر میرزا بسلطنت آنجا که مصادف بهمین سال و هنگام مراجعت شاهنشاه افغان از سفر هرات
بکابل است بیکی جان اوزبک معروف به شاه مراد بپردوا ازوی دوپسر بنامهای حیدر توره
وناصرالدین توره بماندند.
فرزند اول حکمران بخارا شد. پسر دوم حکومت مرور اشغال کرد، امیر حیدر عزم
استقلال کامل برای ایات موروث پدر کرد . ناصرالدین توره تاب مقاومت در خود ندیده
از بیم جان بایران بر فت . فتحلی شاه قاجار که مانع اتحاد افراد خاندان هـای سلطنتی
ممالك همجوار بود ناصرالدین توره برادر امیر حیدر توره را از راه تو لید نفاق علیه
برادرش تحريك گردن گرفت و بهمین منظور او را حمایت کرده و لقب فر ز ندی داد.
یعنی رحیم خان و ابوالفیض خان و بیگی جان مشهور به شاه مراد در بخارا ا ز امراء همعصر
سلاطین در انی اند که گاه گاهی در حدود رود جیحون دست حر کت دراز داشته و از ینطرف
سرزنش میشدند .
چون تشریحات عصر امیر حیدر توره راجع بافغانستان اندك در سفر زمانشاه بعزم حج
بیت الله شریف از راه بلخ و هرات در این کتاب درج است در حال بهمین اختصار ا کتفا رفت ولی
تماس شاه بخا را با سلاطین در انی قبل از سلطنت زما نشاه در کتاب تیمورشاه درانی نیز مندرج است
وا گر مطا لع خواسته باشد معلوماتی بدست آرد در اثر مذ کور مراجعه نماید.


خاطر نشان فرمود تا بهمین شرائطی که فی الحال تجدید و تائید بعمل آمده است دولت اوزبیکه
همواره ثابت قدم وصادق سخن بوده پای جلادت باینطرف در پیش نگذارد و البته در صورت
وقوع تخلف ازینطرف اقدامی بعمل خواهد آمد
ازین انجام مذاکرات دوستانه نماینده پادشاه بخارا از دار السلطنه کابل صوب
دارالفاخره بخارا رخصت مراجعت حاصل نمود
و آنچه در شروع سال ۱۲۰۸ هـ ق از جانب صفحات شمال افغانستان بعضاً علائم
اختلال احساس میشد و در نواحی کابل در اثناء سفر زمانشاه بصوب قندهار جزئی خطرات
تصور میرفت بدون اردو کشی و زجر و توبیخ براحا ذوافراد آن ولایت محض اصدار پیام و ورود
نماینده آندولت بکابل بطریق مساهلت کبارانه حل و فصل گردید و الی سال ۱۲۱۱ هـ ق
که مراد بیگ شاه ازین جهان درگذشت خلاف نظریات شهنشاه درانی اخباری از انطرف
بسمع اشرف نرسید

فصل نهم
وفات نصیر خان بلوچ و سر باز زدن شهزاده
همایون علیه زمانشاه
و
اعزام سردار شیر محمد خان فوفلزائی برای
تهدید شهزاده همایون

طوریکه در فصل های پیشتر انشراح یافت نصیر خان بلوچ از اوضاع شهزاده همایون
تعهد اطاعت کرده اعلیحضرت شهنشاه زمان بوصول عهد نامه او از جانب شهزاده همایون
و اقامت او در بلوچستان اطمینان حاصل و از فکر عزیمت به آنطرف منصرف شد در سال
۱۲۰۸ هـ ق که نصیر خان بلوچ ازین جهان درگذشت شهزاده همایون راه مکاتبه
و مراسله با شهزاده سلطان محمود درانی در هرات کشود و هردوتن که از سلطنت زمانشاه
سر گرانی داشتند و بدل خوش نبودند بنای مقابله گذاشتند وقائع نگاران شاهنشاهی
متعین بلوچستان و هرات که حیثت نامه نگاران خصوصی و وظائف استخباریه داشتند از
فوت نصیر خان بلوچ و حرکت شهزاده همایون عرایضی نگاشته بدربار کابل فرستادند
و چنان وانمود کردند که نصیر خان بلوچ وفات یافته و برادرانش هوای آن در سر دارند
که محمود خان پسر خرد سال نصیر خان را که از پدر همین يك فرزند بازمانده و مستحق
مسند ایالت مورثی میباشد او را از بلوچستان بدر کنند و خود بریاست وی بپردازند
وهم شهزاده همایون را اغوا نموده تحریص و ترغیب مینمایند که لباس افتخار سلطنت


قامت قابلیت تراشایدوز ینت تخت و تجمل بر قدمگاه تو آراید پس لازم آنست که در ین حال
طایفه درانی دیار قندهار را با خود متفق ساخته بدواً قصد تسخیر اشرف البلاد قندهار
وسپس عزم دارالسلطنه کابل نمایی .
اعلیحضرت زمانشاه که در این ایام بدوست عزیمت بطرف بلاد هند و پنجاب داشت
عرائض اشخاص مؤظف استخبارات محال قندهار را از نظر انور گذرانیده سردار شیر محمد خان
اشرف الوزرا ملقب به [مختارالدوله] را که درین حال بمرکز کابل بهمراهی ذات اشرف
شاهنشاه اقامت داشت با سید خداداد خان فوشنجی ویکدسته قشون منظم بصوب بلوچستان
تعیین و با ایشان فرمود بهرنوع که سیاست ایشان دران ولا ایجاب کند تدبیری بکار برده
شهزاده همایون را از کردار ناشایسته گذشته اش اطمینان بدهند وبگویند که در صورت
تسلیم به شهنشاه زمان مقهور ومغضب نخواهند گشت و بطریق مسالمت کارانه او را با خود
بدارالسلطنه کابل بیاورند و در امور داخله ولایت بلوچستان نزاع خاندانی بازماندگان
نصیر خان بلوچ را حسب الصلاح رفع نمایند وزمام اختیار ایالت انجا را مطابق مقتضای
و راثت وقانون سلطنت درانی بفرزند او محمودخان بسپارند .

فصل دهم
عزیمت اعلیحضرت زمانشاه درانی
بصوب دارالمرز پشاور
و
وصول سردار شیر محمد خان فوفلز ائی
در ایالت بلوچستان

پس از انکه اعلیحضرت شهنشاه زمان نقشه سیاسی خطه بلوچستان را مرتب فرموده
تنظیم آنجا را با آوردن شهزاده همایون بسردار شیر محمد خان محول کرد خود با سائر
وزراء وارکان مهم سلطنت در رأس دسته های قشون منظم عازم دیار پشاور شد .
در همین عرصه ای که اعلیحضرت شاهنشاه زمان بدارالمرز پشاور نزول اجلال فرمود سردار
شیر محمد خان فوفلزائی وسید خدا داد خان فوشنجی با لشکر معینی پس از طی مراحل
ومنازل وارد بلوچستان شدند ومقدم از همه شهزاده همایون را که مصدر جنبش در ان ولایت
بشد تسلی داده و برای شهزاده از طرف اعلیحضرت شاهنشاه اطمینان دادند و او را
همراه گرفت قصد مراجعت بصوب دارالسلطنه کابل نمودند .
سید خداداد خان فوشنجی که افکار مخالفت کارانه در سر داشت در عرض راه با
شهزاده همایون درساخته او را از راه خدیه وخیانت علیه شاهنشاه زمان تحريك کردن گرفت
و چنین مد نظر داشت تاشهزاده همایون را بتاج شاهی بر سرگزارده و بجائزة خدمت
خود پس از تمکن شهزاده به سریر سلطنت رتبه وزارت دریابد .
سردار شیر محمد خان اشرف الوزرا از مکائده و معاهده آنها مطلع شده برعایت


شهزادگی شهزاده همایون وسیادت سید خداداد فوشنجی اقدام بزجر وتوبیخ آنان نکرد
وظاهراً از راه تغافل با ایشان تماس نگرفت . بدو عریضه ای بحضور اعلیحضرت زمانشاه
بدارالمرز پشاور تقدیم داشت و سپس که دانست صورت قضایا به ذریعه خط و کتابت لا ینحل
میماند لهذا سیاستی بکار برده معروض داشت که سید خدادادخان شهزاده رازعقب بتاعی
و آهسته گی بشرف حضور میرساند و اگزذات جهانبانی لازم فرماید نظر بآنکه اموری
که باعث اقامت بنده درین ولا باشنو جودندارد و آرزومندم که برحسب امر اشرف بدون تو قف
خودرا به بار گاه شاهنشاهی درپشاور برسانم .
اعلیحضرت شهنشاء زمان ملتمس سردار شیر محمد خان فوفلزائی مختار الدوله راد ر
مراجعت بصوب پشاور پذیرفت وفرمود اگر مانعی و امری که باعث توقف در پیش نداشته باشند
از بلوچستان بدینسو ( پشاور) حرکت نمایند .
حين وصول بحضور اعلیحضرت زمانشاه گزارش ایالت بلوچستان واوضاع شهزاده همایون
وسید خدا داد خان فو شنجی ر ابیگابک برز بان رانده وصورت ما جر آ مفصل
بعرض اشرف رسا نید.

فصل یازدهم
حملات شهزاده همایون
بصوب قندهار
و
مجروح شدن شهزاده قیصر وشکست سرداران بارکزائی و نو رزائی
و
عزیمت ایشان بطرف پشاور
سردار شیر محمد خان مختار الدوله اشرف الوزرا طوریکه از ناصیه حال شهزاده همایون
وصوفیت سیدخدا داد خان فوشنجی وضع جاه طلبانه وفكر مخالفت کا را نه در یا هه
بود موصوف نتوانست که از بیم بد خواها ن سلطنت در بلو چستان وقندهار اصل ماجراًرا
حضور شاهنشاه معروض دارد یا بدون استرضای سلطنت در انصرام و انقطاع گردن کشان
و مخا لفان اقدام نماید . مبغی که سردار شیر محمدخان از هر دوتن وداع کرده بعزم باریابی
حضور شا هنشاه در پشاور معاودت کرد شهزاده هما یون بهمر اهی سید خدا داد خان
فر صت تا خت و تاز یا فته خا تم کرا نما یه سلطنت را بکف اقتدار خویش تصو ر گرده
بدو آبا شهزاده سلطان محمود درانی تماس گرفت ولی شهزاده سلطان محمو دنظر بعهدی
که سابقا بربسته بود بدان اعتنا نکرد، سپس اهالی دیار قندها ررا فراهم آورده روی ستیز
بسوی مرکز قندهار نهاد - شهزاده قیصر پسر هشت ساله زمانشاه که در مدت یکسال با مستشاری
ونیابت عبد الله خان نور زائی بر مسند ایالت قند هار شرف افتخار از جانب پدروالاگهر داشت
از آوازه یو رش آوردن شهزا ده هما یون بطرف اشر ف البلاد قند ها ر متو حش شد


٩٥٣

عبدالله خان نورزائی و سرداران و اکابر قوم درانی را ملتفت اوضاع ساخت و پس از جمع‌آوری
مردم با همراهی فرماندهان افواج قبائلی مانند سردار پاینده خان و گدا محمد خان
که در این عرصه در قندهار اقامت داشتند بمقابله برخاستند.
سردار محمد خان سدوزائی را برای حراست شهر قندهار تعیین کردند و دگر سرداران
درانی برای اینکه افراد سپاه بطرفداری سلطنت زمانشاه از دل بکوشند شهزاده قیصر
طفل هشت ساله زمانشاه را که عهدهٔ نائب‌الحکومتی وولایت عهدی داشت با خود همراه گرفته
بعزم مدافعه از حملات شهزاده همایون بطرف محاذ رهسپار شدند. سردار محمد خان سدوزائی
که بحیثیت قلعه‌دار شهر تعیین شده بود از مشارکت شهزاده قیصر در محاذ او نیز بدل قرار نگرفته
با پنچصد سوار از شهر برون شده برکاب شهزاده قیصر پیوست ، حین تصادف قواء
طرفین لشکر شهزاده همایون هزیمت یافت لشکر شهزاده قیصر دست بتاراج اموال
هزیمتیان کشوده و شکست‌یافتگان را تعاقب در گرفتند.
شهزاده همایون که بحساب عسکری آنوقت در برابر فرما نده لشکر معینتی شهزاده
قیصر در میدان حرب قرار داشت (١) در حال انهزام لشکر دل از دست نداده
بجنگ‌کنان خود را بشهزاده قیصر نزدیک کرده و همرهان شهزاده قیصر از ضعف همت
آن فرزند هشت ساله را در میدان حرب تنها گزاشته ساعتی مصروف تاراج اموال
و آلات لشکر شهزاده همایون شد بنومیس هزیمت یافتند.
شهزاده همایون که بفرط غضب در پیش صفوف می‌آمد آن‌سنگدل بفرق شهزاده قیصر
شمشیر تیز حواله کرد وفرق سر طفل کود را با انگشتان دستش که از بیم شمشیر
برفرق خود گرفته بود جراحت شدید رسانید .
شهزاده سلطان احمد بن شهزاده همایون که همراه پدر خود بود نظر بعاطفه و قرابت
عموزادگی شهزاده قیصر را که آغشته بخون و نزدیک بهلاکت دید بگریه و ناله شد .
شهزاده همایون بگریهٔ فرزند خود وحالت شهزاده قیصر متوجه شد و از کلمات تأثر
آور شهزاده سلطان احمد فرزند خود نهایت خجالت کشید بعداً به شهزاده سلطان احمد
و لشکریان خود که متوجه وضعیت رقت‌آور شهزاده قیصر بودند حالت غضب و بیخودی
خود را عذر آورده شهزاده قیصر فرزند اعلیحضرت زمانشاه را در آغوش گرفت و روی او را
بوسیده گفت فرزندم از راه بلدی و خطاهای دیگران تو باین حالت رسیدی وگرنه
طفل هشت ساله را باین عمل چکار که در میدان جنگ و ستیز حاضر گردد و فی‌الحال
ترا با ین جا گزاشته‌اند و خود آنان یکی در اطراف تو حاضر خدمت نیستند. بعد ازین
کلمات جراح را امر کرد که بزودی بمرهم داری و معالجهٔ او بکوشد تا بخوبی
جراحت او التیام پذیرد.
سرداران قواء شهزاده قیصر مانند عبدالله خان نورزائی (نائب و مستشار)
که صفت (لا لا) داشت و یحیی خان بسطحی باشی و گدا محمد خان درانی معروف به .
(١) نقشهٔ محاذات حربی آن وقت در يك فصل علیحده نشان داده شده است و در متن
این صفحه که علامت پاورقی گذاشته‌ایم دلالت بران دارد.


(54)

گدوخان و سردار پاینده خان بارکزائی و فتح خان امیر آخور پسر سردار پاینده خان که حاکم
شهزاده قیصر را بدان منوال شنیدند بیشتر مقاومت نکردند همگان دل از دست داده بصوب
پشاور رو بفرار نهادند در ورود به پشاور بخدمت شهنشاه زمان پیوسته و سائر سرداران
وصاحبمنصبان باقوام زمانشاهی در قندهار به لشکر شهزاده همایون داخل شده پس از قبول
شرائط انقیاد تحت رایت او به اشرف البلاد وارد شدند و این روزی بود که در امپرا طوری
افغانستان دو شخص از اولاد جلیل ایشان احمد شاه درانی تاج سلطانی برسر و نقاره خسروی
بنام خود در قندهار و پشاور مینواختند.

فصل دوازدهم
اعلان سلطنت شهزاده همایون در اشرف البلاد قندهار
و
ملقب شدن آن بنام (همایون شاه)

خوانین درانی و غلزائی قندهار بعضاً برضای خاطر و اغلب از بیم جان تبعیت شهزاده همایون را
قبول کرده نامواو را بصفت سلطان درانی شناخته و نقاره سلطنت به نوا درآوردند و چین
ذرائعه ویرا بشانه شهزاده همایون گذاشتند و کمر بند مرصع را پس از قرائت ادعیه بنام کمربند
سلطانی به کمر او بر بسته و اورا همایونشاه نام کردند و این بیت را به تقلید و تائید عصر
سلطنت اعلیحضرت احمدشاه درانی بمدار برای دراهم فضى عصر سلطنت همایونشاه
قرار دادند:

حکم شد از ذات بیچون بر همایون پادشاه
سکه زن بر سیم و زر از پشت ماهی تا بماه

پس از انجام مراسم تجلیل سلطنتی در قس خاتم و خطبه منابر نام او اگرچه از زمان طفلی
محمد همایونشاه بود ولی در این فرصت رسماً همایون شاه اعلام شد.


(٥٥)
فصل سیزدهم
حرکت سردار احمد خان نورزائی
از دارالسلطنۀ هرات بصوب قندهار
و
مجروح شدن وهزیمت یافتن آن
از دست همایون شاه
سردار احمد خان نورزائی که از طرف شهنشاه زمان بشهر هرات بامر امری قیام داشت
مذکور از سفر شهنشاه زمان بصوب پشاور اطلاع یافت و میخواست از طریق قندهار به پشاور
بشرف رکاب بوسی شهنشاه برسد تصادفاً در بین راه هرات و قندهار از فتنه انگیزی شهزاده همایون
و مجروح شدن شهزاده قیصر و بالاخر بسلطنت رسیدن همایونشاه اطلاع یافته با لشکری
که از مردم درانی در هرات همراه داشت قصد منازعت بصوب قندهار و مقابله با همایونشاه نموده
از راهی که قواء مقیم قندهار انتظار ورود سردار احمد خان را داشتند آن راه را گذاشته
از طریق دیگر وارد قندهار گردید تا شهر را تصرف نماید.
حين وصول به يك ميلى اشرف البلاد عبدالكريم خان بارکزائی بن سردار رحیمداد خان که
از طرف شهزاده قیصر بعهده قلعه بیگی بحفاظت ابواب قلعه بر قرار و مترصد ورود قواء
مهاجمین بود از ورود سردار احمد خان ممانع شده نگذاشت که داخل شهر شود.
همایونشاه که در چند میلی قندهار تاج سلطانی بسر کرده و نقارۀ سلطنت بنام خود مینواخت
در حصۀ کوهکرن با قواء سردار احمد خان نورزائی [که از دخول در شهر رو بر گردانیده
بود]ملاقی گشته آتش حرب بین قواء هر دو فرمانده در اشتعال آمد و جنگ سخت
در پیوست چنانچه کار از آز بورک و تفنگ در گذشته دست بکار د و خنجر برده بسیار تن
جراحات شدید برداشتند.
سید خداداد خان فوشنجی و ملا خداداد خان که از فرماندهان قشون همایونشاه درانی بودند
سخت مجروح شدند.
یوسف خان مهماندار باشی از پیروان و همکاران سردار احمد خان نورزائی دستگیر شد.
همایونشاه میخواست که یوسف خان را بقتل برساند ولی سرداران طرفدار همایونشاه
از وی شفاعت کردند و همایونشاه از خون او در گذشت.
سردار احمد خان نورزائی خودش نیز دو زخم از فیر تفنگ و تفنگچه برداشت.


همراهان سردار احمد خان نورزائی که بیشتر از مردم قومانی و از وابستگان همایونشاه
بودند از بیم آنکه مبادا از قرابت فامیلی و عجز احترام او را به همایونشاه بسپاردند فرار
کرد و به مسافت هشت میلی اسپ راند و بالاخر از کثرت خونی که از جراحت بدنش زائل شده
بود ضعف و بیهوشی بروی مستولی گشته از پشت اسپ بر زمین افتاد و در حالت ضعف
و بیهوشی سردار احمد خان نورزائی ملامحمد حسن یکی از علما و مشایخ آنعصر او را از زمین
برداشته بخانه خویش برد همایونشاه که تا اندازه سه میل راه از وی تعاقب کردن میخواست
چون او را دستگیر نتوانست بسوی قندهار مراجعت کرد.
حین دخول در حصار بزرگ اشرف البلاد قندهار به نقاره خانه سلطانی حکم داد تا
نقاره اجلاس و اجلال همایونشاه را بنوا در آورند همایونشاه در روز سوم آگاه شد که
ملامحمد حسن فقیر سردار احمد خان را در خانه خود برده او را پرستاری و مداوا میکند
همایونشاه که تا این لحظه متیقن بود سردار احمد خان ازین دیار فرار کرده است
شکر تجسس نداشت از استماع این خبر سواران فرستاده سردار احمد خان مجروح را بحضور
طلبید و بعد از احضار وی حکم قتل فرمود
علما - سادات و مشایخ دیار قندهار که بدربار همایونشاه اجتماع کرده بودند مجتمعاً
بشفاعت خون سردار احمد خان حاضر شده حکم همایونشاه را در مورد قتل سردار مذکور
بازداشتند و سردار احمد خان را وادار ساختند تا بعهدی که همایونشاه قناعت نماید متعهد گردد
و علاوه بر آنکه دست تابعیت میدهد از گناه خود نیز تائب شود و سوگند وفاداری پادشاه.
سردار احمد خان با آنکه جراحت شدید در بدن داشت ظاهراً بنام پاداش احسان همایونشاه
که از خون او در گذشت و در باطن از بیم جان که دانست بدون اقرار و اعتراف به وفاداری
حیات او دوباره در خطر مواجه خواهد شد لذا پیمان موکد بایمان در بین قرار داد و گفت
بدون از یاری و اخلاص شعاری همایونشاه راه دیگر نپویم و بجز راستی و صداقت با همایونشاه
کار دیگر ننمایم.


فصل چهاردهم

حرکت موکب اعلیحضرت

شهنشاه زمان از دارالمرز پشاور بدارالسلطنه کابل

و

عزیمت بطرف قندهار بغرض ازبین

بردن سلطنت نام نهاد همایونشاه

اعلیحضرت زمانشاه که پس از فرستادن سردار شیر محمدخان در ظلرانی اشرف الوزرا در بلوجستان خود عازم پشاور شده بود تا این موقع که کار شهزاده همایون بدان مراحل رسید در دارالمرز پشاور برای تنظیم و وارسی امور کشور هند و پنجاب نزول اجلال داشت. درین وقت که از کردار نا سنجیده برادر بزرگ خود شهزاده همایون ملقب به [همایونشاه] اطلاع یافت بسیار مکدر و آشفته خاطر گردید و برای سرزنش او و اعراض سلطنت موقتش که در دیار قندهار آتش نفاق بین طوایف درانی برافروخته بود وارسی کردن امور مربوط به کشور هند را فی الحال معطل گذاشته از پشاور باقشون شاهنشاهی حرکت فرموده وارد دارالسلطنه کابل شد. در خلال احوال مذکور بعضی از رجال نامور و اهالی قندهار بطور خفیه یکایک بشرف حضور اعلیحضرت زمانشاه بدارالسلطنه کابل رسیدند. شهنشاه زمان پس از وصول بدارالسلطنه کابل لشکر مظفر خود را بعزم رزم همایونشاه باواده سوقیات اشرف البلاد مسلح داشته از دارالسلطنه کابل رو بسوی قندهار نهاد. بفاصله پنجاه میلی قندهار سردار پاینده خان بارکزائی را که قبلا بادسته خوانین قندهار هزیمت یافته و در پشاور بشرف رکاب بوسی شاهنشاه زمان پیوسته بود نظر بآنکه در تنها گذاشتن شهزاده قیصر و عزیمت بطرف پشاور مورد طعن واقع شده بود اینوقت پیشرو سپاه اعزامی قندهار قرار داد و خودره شاه با وزرا و ارکان سلطنت و دسته های قشون شاهنشاهی از عقب دسته قراولی راه قندهار را بر گرفت.
همایونشاه از ورود موکب شاهنشاه زمان اطلاع یافته او نیز دسته بندی قشون خود را مرتب و مسلح داشته از قندهار بعزم مقابله بسوقیات عسکری آغاز کرد. سردار احمدخان نورزائی که جراحت او تا این وقت صورت التیام نیافته بود ناچار نظر بعهدی که با همایونشاه بسته بود داوطلب قیادت لشکر همایونشاه شد. همایونشاه که از عهد او اطمینان داشت او را به پیشروی لشکر خود بنام قراول بیگی گماشت و سایر ارکان و اعیان سلطنت نام نهاد خود را در عقب لشکر اعزامی نگهداشت.


(۷۵)

چون فرماندهان قوا، طرفین زمانشاه و همایونشاه که عبارت از سردار پاینده خان
محمدزائی بارکزائی و سردار احمد خان نورزائی بنان خیلی پیش قدمان لشکر کابل و قندهار بودند
باهم روبرو شدند. سردار احمد خان که نظر به بیم جان و رهایی از قتل باهمایونشاه برعکس
عهد مخالفت کرده بود از لشکر همایونشاه قبل از مصاف دادن با لشکر مقابل روبر تافته بحضور
اعلیحضرت زمانشاه برسید.
همایونشاه سلطان نام نهاد که او را بحیث بزرگترین ژنرال در رأس قواء قندهار فرستاده
بود ازین تصادف عجب در هراس شد و دانست که دیگر سرداران معینی او نیز بچنین امر مبادرت
خواهند ورزید و از بیم آنکه مبادا خود او را بدست زمانشاه بسپارند همایونشاه در هنگام
شب با معتمدان خویش راه فرار بجانب دارالسلطنة هرات در پیش داشته و آنجا به نیت توصل
باشهزاده سلطان محمود والی هرات راه بر گرفت و خبر فرار او در قندهار اشتهار یافت.
شهزاده قیصر که تا این وقت جراحت آن طفل بکلی التیام نیافته و در محبس قندهار مقید بود
زوجه سردار پاینده خان بارکزائی که آنوقت در قندهار و از طرف شوهر خود اطلاع داشت
که او در رأس قشون اعزامی زمانشاهی از طرف کابل قرار دارد و عنقریب میرسد برای انجام
حسن خدمت و حصول افتخار و سر بلندی شوهر خود[ که نسبت بهزیست او و تنها گذاشتن شهزاده
قیصر را در میدان حرب نزد مردم قندهار مورد طعنه واقع شده بود] با بسیار تن از مردم بارکزائی
مقیم شهر قندهار برخاسته در محبس یورش برد، شهزاده قیصر طفل هشت ساله را از محبس برآورده
بر مسند حکومت قندهار بر نشاند. مرتضی خان بارکزائی داماد سردار پاینده خان که از فرار
همایونشاه از قندهار بلراه اطلاع یافت مذکور از موقع استفاده ناجائز کرده دست بتاراج اموال
دکاکین اهل بازار دراز کرد. زوجه پاینده خان که ازین امر شنیع و شرم آور آگاه شد
ببا او بر خورده باشمشیری که مطابق معمول زنان آنوقت مردم درانی در گردن آویخته داشت
مرتضی خان داماد خود را مجروح ساخت و در پایش زنجیر بربست.
میان عبدالستارشاه فقیر که یکی از مشایخ معاصر زمانشاه در قندهار بود خواهش کرد
تامر تضی خان را از بند و زنجیر رها نماید و بر حسب التماس فقیر موصوف مرتضی خان از بند
و زنجیر رها گردید.


قندهار آن کشور مینو سواد
اهل دل را خاک او خاک مراد

کوی آن شهر است ما را کوی دوست
ساربان بر بند محمل سوی دوست

طرفه آب روان لا ینقطع
در دمش دو تشنه لب خرما [؟]

آمد از پیراهن او بوی او
داد ما را نعرة الله هو

حصار پر افتخار اشرف البلاد و دروازۀ عیدگاه قندهار که بزرگترین خاطرات تاریخیه کشور عزیزمان مربیط با اولین سنگ نهادن او بدست حق پرست احمد شاه کبیر
بعد از عودت سفرهای پانی پت گذاشته شده است و بقیة در مقدار هشت صدو گل او را نون بهای اولاد ذکور در (۱۱۸) به دانه بر افگندگان نام اوه ثروت کافی را که در بدل
کشتگان اولاد و برادران عزیزانشان از لبرن گاهان اقالیم بدست آورده اند قسمت عمده را با حدات و اکمال این بنای متین مصرف رسانیده و یادگار بی همتا
و مبارک بجا مانده اند.

« متعاقب کتاب درة الزمان »


[BLANK PAGE]


فصل پانزدهم
فرار همایونشاه و نزول اجلال شهنشاه زمان
در اشرف البلاد
و خطاب ولایتعهدی و لقب سلطان منصور
به شهزاده قیصر

فردای آنروزی که شهزاده قیصر بر مسند ایالت برنشست اعلیحضرت زمانشاه با نیروی شاهنشاهی وفر فریدونی بشهر قندهار واردشد فتح خان بارکزائی میر آخور که در لشکر زمانشاه شامل بود میخواست همایونشاه مفرور را تعاقب کند چون همایونشاه فاصله بعیدی را طی کرده بود فتح خان میر آخور ناکام برگشت همایونشاه قصد داشت که بهرات برود ولی ازینکه شهزاده سلطان محمود دست نشانده زمانشاه و با او عهد کرده است و در این اوقات که اعلیحضرت شاهنشاه زمان برای امتناع از ورود شهزاده همایون در هرات بعنوان شهزاده سلطان محمود والی آنجا فرمانی اصدار فرموده بود نیز همایونشاه را بخطر آینده متوجه ساخت و از انتشار خبر تعاقب کردن قوای زمانشاهی و فرستادن فرمان امتناعیه در هرات بیشتر متوحش شده دانست که اگر با شهزاده سلطان محمود ملحق شود مبادا بر حسب امر زمانشاه شهزاده سلطان محمود از راه امتناع پیش آید و یا او را زنده بدست بدهد لابد پس از چند روزی از فراه برگشته بر سوی ریگستان نهاد و از آنجا واپس به بلوچستان و از آنجا به ملتان که از مستعمرات امپراطوری درانی و جمعی از نجبا و حکام طائفه سدوزائی در ملتان بودند وارد شد.
اعلیحضرت شهنشاه زمان پس از فرار همایونشاه و انقراض سلطنت موقت او که از سبب رو بر تافتن سردار احمد خان نورزائی تزلزل در ارکان سلطنتش افتید بدون محاربه و مقاتله کلید فتح قندهار را بکف آورده بفراغ بال در خلوت خانه همایون دولت سرای عتیق که موروث اشرف ابعاد اریکه سلطنتی او را از پشت پیل خاصه فرود آورده بر زمین نشیمن گاه خاقان اعظم احمد شاه کبیر نهادند. پس از اجلاس شهنشاه زمان عزم نظم و نسق دیار قندهار فرمود و متوجه عرائض مردم و جویای احوال فرزند مجروح و محبوس خود شد و در آن مدتی که اهالی مقیم قندهار و شهزاده قیصر حالات بدو سابحات حزن انگیز را سپری کرده بودند بیش از پیش تسلی و دلجوئی کرده دولتخواهان سلطنت زمانشاهی را باعطای خلاع فاخره نیک بنواخت و شهزاده قیصر مجروح که در سن هفت سالگی آسیب و زیان دیده بود از طریق اشفاق خسروانه و الطاف پدرانه بخطاب ولیعهدی و لقب سلطان منصور بایالت قندهار چنانچه قبل از هنگامه آرائی همایونشاه مخلوع و مفرور بدانعهده از بدو سلطنت زمانشاه برقرار بوده مجدداً سرافرازی و برقراری بخشید.


﴿٦٠﴾

فصل شانزدهم
اعزام سردار شیر محمد خان مختارالدوله
بصوب بلوچستان
وبرقرار گردانیدن محمودخان بلوچ را بر مسند امارت پدرش نصیر خان

طوریکه مطالب تاریخ مربوط به ولایات بلوچستان از پیش رقم شده تا این فرصت لاینحل باقی ماند.
مفصل احوال اینکه از اوضاع شہزادہ همایون وسیدخدادادخان فوشنجی وملاخدا دادخان و برادرزادگان
نصیر خان بلوچ که هر یکه سر بفساد می‌جنبانیدند و همدیگر مقابل را برای مقاصد سوء علیه زمانشاه
تحریک میکردند تنها شخصی که در باطن مخالف اسرار اقدامات شوم آنها
بود سردار شیرمحمد خان فوفلزائی اشرف الوزرا ملقب به مختارالدوله که به دولتخواهی
زمانشاه تا دم اخیر ثابت قدم ماند و چون بصورت واحد نتوانست قضایای مربوط به ایالت
بلوچستان را حل کند و دیگر دانست که اسرار او بصورت مکاتبه نزد مخالفان پوشیده و مکتوم
نمی گذارد درعرض راه اوهام وعرایض او خواه مخواه افشا میگردد بحیلتی از همراهی
شهزاده همایون وسید خدادادخان فوشنجی وخوانین بلوچ بر کنار شده درپشاور برای
عرض مطلب بحضور شهنشاه زمان پیوست و تا این وقت که در قندهار بکلی آتش اختلال ونفاق
زبانه زده و سرداران بد باطن متخلفی نگشت مختارالدوله معطل وامور مربوط به بلوچستان
متوقف ماند. بعد از تنظیم قندهار که اعلیحضرت شهنشاه زمان فراغت یافت عود قصد
مراجعت بکابل نمود و سردار شیر محمدخان فوفلزائی مختارالدوله دوباره برای انجام
معاملات داخلی بلوچستان حکم حرکت بدانصوب حاصل کرد.
تفصیل این مقال راجع بخطهٔ بلوچستان و احوال خاندان نصیرخان چنان است: محمودخان
فرزند کوچک نصیر خان بعد از فوت پدر از دست پسر کاکای خود نسبت امر ریاست
قوم اذیت زیاد دید و او را از حکومت بلوچستان به بهانهٔ خورد سالی به تحریک چند نفر
غرض جوی قوم بلوچ از شغل امارت برکنار ساخته به نیروی خود متصرف شده
محمود خان چند بار در پشاور کابل قندهار عرایض مکرر بحضور شهنشاه زمان
بنا بر طلب معاونت و حصول فرمان استقرار برمسند امارت ایالات بلوچستان تقدیم میداشت.
شهنشاه زمان نظر بالطاف و عنایات خسروانه وشخصیت باصداقت نصیرخان بلوچ پدراو درنظر
داشت تا محمود خان را با وصفی که خورد سال و بی تجربه است براساس مقرارت سلطنت
دُرانی بشرف اصدار فرمان وپشتیبانی توسط يك تن از ارکان مهم سلطنت حق استقرار
بر مسند امارت پدرش افتخار بخشد ولی آن گزارش و آن حوادث ووقایعی که در صفحات قبل
رقم شد موانعی در پیش آورد که اوامرو نظریات شاهنشاه زمان در محل اجراء نرسید
ومحمودخان براصل مرام فایق نگشت .


درین وقت که فرصت مساعد و بخت و اقبال اعليحضرت شاهنشاه زمان در قنعهار یاوری کرد بعرایض
گذشته و حال محمود خان و احوال قوم بلوچ که بوضع ملوك الطوايفي و نفاق های داخلی
گرفتار شده بودند گوش فراداده نیازمندت شد . سردار شیر محمد خان فوفلزا ئی را که بله
آن نقاط و دوسه بار وقت گذرانیده و بخواص قبائل و باشندگان اما کن آنجا آشنائی و معرفت
شخصی داشت با لشکر بد انصواب دفعه ثانی فرستاد(۱) وحکم اشرف والا به عنوان مختار الدوله
چنان شرف انفاذ یافت که ولایات مربوط بحکومت بلوچستان تحت اداره نصیر خان مرحوم را
از تصرف برادر زاده نصیر خان بلوچ بر کشیده زمام اختیار تمام ایلات آنجا را بکف اختیار
محمود خان پسر کوچکش بالاستقلال و بلا مشاركت دیگر و ابستگان او بسپارد تا احدی از اعضاء
خانواده اش دخیل امور ریاست آنولا نباشد و شرائطی که پدرش نصیر خان با سلاطین درانی
مرعی میداشت ورسم اطاعت بجا می آوردو لشکری که به پادشاهان پیشین درانی بتعداد شش هزار
نفر مسلح بطور امدادی میفرستاد وباج وخراج تقدیم میکرد این فرزند جانشین او را از شرائط
سابق که پدرش بآن شرائط ملزم او امر شاهنشاهی و خراج گذار این دولت بود مطلع ومتعهد
بدارد . پس از اعطای او امر لازم در همین ایام اعلیحضرت شهنشاه زمان عزم مراجعت
بطرف دار السلطنه کابل نمود و سردار شیر محمد خان اشرف الوزراء بوظیفه ای که تعیین
شده بود راه ایالت بلوچستان بر گرفت . سردار مختار الدوله وارد دیار بلو چستان شد .
پس از محاربات در نواحی قلات نصیر که مقر امارت آنجاست وارد گردیده تمام گردن کشان
قوم بلوچ را مطیع اوامر امیر اطوری درانی ساخته زمام اختیار ولایات بلوجیه را مانند سابق که به
نصیر خان مفوض شده بود حسب الامر اشرف شهنشاه درانی بفرزند خرد سالش محمود خان
سپرد و چون در اوضاع ولایات بلوچستان بعد از فوت نصیر خان از لحاظ اختلال خاندان او
خرابی ها رخ داده بود سردار شیر محمد خان مختارالدوله قوم فوفلزائی اسباب تنظیم و تنسیق
آنجا را فراهم آورده اهالی و معززین بلوچی را از نقاط دور دست و مراکز دور ونزدیك آن خطه
مثل : فهرج- نصرت آباد - دزدا ب - کند یمت - بم - برماشیر - هو مگ -
- سیه کوه ماشکیت -
میرجاوه - بم پشت - سب - ایمپور - سمسور - بز ما- پس کوه - آب رئیس - گشت -
جالق - کله گان - کوج گردان - نازیل - رودبار - کل کران دیگ- دزگ- كوهك-
کوجله - هو کلات - پیش - راست - گی دلکان - دشتیاری - امبند - پنج کوتج -
کوهی کوه - ایران شان - زنده جان - کاووان در - دنبه - اقتیر -خاش مکس- افشان-
اشار - پاروت - سرکهوران - چاهب - سرباز - قصر کن- هیچان - لاشار- گو هر -
قاسم آباد - پشت - میر میچ - پتوخ - اسپکه مسکوتان- بحضور خودخواسته يكايك را
از وضع سرکشی گذشته ایشان منصرف قرارداده با طاعت محمود خان حاضر و متعهد ساخت
وتمام ملکان و اربابان ایشان را بخدمت واتفاق کردن باهمی و تابعیت محمود خان حاکم
(۱) سفر سردار شیر محمد خان اشرف الوز راء در ایالات بلوچستان در عصر زمان شاه این بار
دوم است اما مذکور در وقت وفات اعلیحضرت احمد شاه و جلوس تیمور شاه نیز مدت زیاد در بلوچستان
گذشتانده بود چنانچه مفصلا كیفیت در ضمن سوانح مختار الدوله درج است .


كل ایالات متوجه گردانید و سپس که همگان بخدمت محمود خان سر به تسلیم نهادند سردار
شیر محمدخان مختارالدوله بمحمودخان خطاب فرمود که اگر بعد از ین در دیار شما وضع
نفاق پدیدار شد همین اشخاص حضار مجلس (وآن كسانيكه از نقاط مذكور خواسته
شده بودند)و موضوع را به یکایک آنان خاطرنشان مینمایم مسئول خواهند بود. بعد از اکمال
نظم و نسق و برقراری محمودخان و تفهیم اهالی آنجا شیر محمدخان مختارالدوله برحسب عرائض
والتماس خاندان نصیرخان محمودخان بلوچ را با خودهمراه برداشته عازم حضور زمانشاه درانی
شدند و درین فرصتی که اعلیحضرت زمانشاه پس از تنظیم قندهار بدارالسلطنة كابل نزول
اجلال فرموده و درفکر تدارک اسباب سفر هند و پنجاب بود مواصلت كردند .
محمود خان بلوچ پس از تشرف مورد نوازش شاهنشاه قراریافت و رخصت مراجعت
بصوب بلوچستان حاصل کرد و شش هزار سوار از مردم بلوچ برای ملازمت عسکری دائمی
برکاب شاهنشاهی مرتب و مسلح از مردم بلوچ داخل قشون نمود .
محمود خان با آن عهد تا اخیر پایدار بماند و مانند پدرخویش احسان سلاطین درانی را
فراموش نکرده از شرف اطاعت سلاطین این مملکت مادام الحيوة عدول ننمود.

فصل هفدهم

آغاز اردو کشی زمانشاه درانی
بصوب پنجاب و لاهور

وواقعاتی که پس از مراجعت اعلیحضرت زمانشاه بصدور پیوست
درضمن وقائع تمرد شهزاده همایون بحضور اعلیحضرت زمانشاه اطلاع رسید که گروه سكهان
در لاهور بنای خود سری نهاده و هنگامه آرائی آغاز کرده اند. این اطلاع وقتی بعرض شهنشاه
درانی رسید که چهره سال از فوت اعلیحضرت تیمورشاه درانی در گذشته وواقعات داخلی دارالسلطنهٔ
کابل و اشرف البلاد قندهار از لحاظ مخالفت شهزادگان درانی برمردم لاهور جرات تمرد
و خودسری بخشیده است.

ازشنیدن این عرائض اعلیحضرت زمانشاه را اندازهٔ خشم و غضب نهایت غالب شده در سال
۱۲۱۰هـ ق و ۱۷۹۶ع بغرض تنبیه و سرزنش گروه شرارت پیشهٔ سکهان از دارالسلطنهٔ كابل
بصوب هندو پنجاب بر لشکر مظفر امر حرکت فرمود وخود در رأس قشون منظم برخاسته
از گذرگاه اتک عبور كرده واز سرزمين حسن ابدال وارد نواحی رهتاس شد. آنجا برای رفع
خستگی طوالت راه چند روز را به سیروتفریح و شکارگذرانیده وسپس احمد خان با رکزائی
شاهنچی باشی را بهمراهی بهادرخان بن فیض طلب خان قوم توخی ( عشيرة محمد زائی)و غيره
خوانین با دوازده هزارسوار رزم آزموده مقرر فرمود كه ولایت میان دو آبه جهلم و چناب را بتصرف
سلطنت درانی آرند.


پس از انجام کار شهر اده همایون درانی که در حین سفر بری واقع شد (۱) احمد خان بارکزائی
شاهنچی باشی و بهادرخان بن فیض طلب خان با سواران خود از نهر جیلم عبور کرده با سکهان
به محاربه پرداختند و چندبار بر لشکر سکهان پراگندگی وارد کردند و باز اجتماع کرده
بهم می‌آویختند، احمد خان شاهنچی باشی از قلت لشکری که همراه داشت متیقن گشت که کاری
از پیش نتوان برد پس چنگ کنان خود را از میدان رزم برکشانده با آلات و مهمات حرب باردوگاه
شاهنشاه زمان پیوست، اعلیحضرت زمانشاه قشون مسلح و تازه دم دیگر را بصوب پنجاب حکم
سوقیات داد و آن وقت لشکر سکهان که چون حالت تباهی خود را مانند اردو کشی های عصر
احمد شاه کبیر مشاهده کردند از یورش احمد شاه ثانی چنان فرار کردند که در هیچ قریه
بنظر عساکر بر نمی‌خورد، بوعلی العموم از خوف شاهنشاه ذیجاه گریخته بجنگل ها و ویرانه های
بعید از خط سیر عساکر درانی پناه بردند و چون تشریف بردن شهنشاه زمان در ملک پنجاب محض
سرکوبی سکهان و انتظام بخشی ولایات لاهور در نظر بود حین توقف لشکری تعیین فرمود تا گروه
مفرور سکهان را از هر کجا دریافت کرده بحضور بیاورند، سواران لشکر درانی در هر قریه و قصبه ای
که آنها رفته را تعقیب میکردند بسکه ان مفرور دستیاب نمیشدند و در چند روزی که اعلیحضرت
زمانشاه غازی در لاهور نزول اجلال داشت عزم بالجزم او این بود که در لاهور اقامت گزیده
سررشته و انتظام آنجا را بفرماید مگر از دار السلطنة كابل اطلاعات بیم بر سد
و اعلیحضرت شهنشاه کشو ر کشا از قصه حسن ابدال مصمم معاودت بجانب کابل شد .
(۱) واقعه دستگیر شدن شهر اده همایون در اثنا سفر بری پنجاب در زیر عنوان دیگر اشراح یافته است.


فصل هجدهم

خاتمۀ حیات شاهرخ شاه افشار
سلطان تحت الحمایت دولت افغان
در مشهد
و
ورود نادر میر زابدار السلطنۀ کابل

در خلال احوال سال ١٢١٠ هـ ق آقا محمد شاه قاجار پادشاه طهران نظر بعنادی که با خاندان
نادر شاه افشار از قدیم داشت و از مدتی چشم به توانائی سلطان مشهد دوخته و از مدتی مترصد حمله
می بود بعد از تاریخ وفات اعلیحضرت تیمورشاه درانی موفق نشد و در عصر سلطنت
اعلیحضرت زمانشاه نیز الی سال ١٢١٠ هـ ق بسرحدات آن نواح نتوانست قدم پیش گذارد.
در خلال سال مذکور که اعلیحضرت زمانشاه بنواحی هند و پنجاب مصر و نیت داشت
شاه قاجار بنام زیارت حضرت موسی الرضا بقصد ورود بخاک مشهد مقدس تمهیدی گذاشته
از منزل جهان ار غیان صادق خان شقاقی را ترغیب کرده در رأس قشون پنج هزاری
بطور صلح بمحاصرۀ مشهد بر گماشت. بعد از ورود صادق خان شقاقی به نزد یکی مشهد
میرزا محمد مهدی مجتهد که از علما و فضلا و سادات آندیار بود بگماشتگی نمایندگان
ایرانی که از لحاظ خواص یک جهتی با شاه ایران علاقمندی داشت شاهر خشاه سلطان
نابینای مشهد را که تا اینوقت بحمایت دولت زمانشاه در انجا سلطنت میکرد او را
باظهار قولی میرزا پسرش وادار ساخت که آقا محمد شاه قاجار را بخاک مشهد برای
اداء زیارت راه بدهد و در بیرون شهر از راه اشفاق سلطانی شاه قاجار را بدستور
سلاطین بحیث مهمان دولت استقبال نماید.
چون رابطۀ سیاسی بین مهدی مجتهد و آقا محمد شاه قاجار بر دوام بود از انطرف
آقا محمد شاه قاجار شهزاده حسن علی میرزا را باستقبال شاهرخشاه مامور نمود
و بر حسب همین سازش بنمایندۀ خود حسن علی خان چنین قرارداد :
محمد مهدی مجتهد که از سادات عالیقام و مرد فاضل و متبحر دیار مشهد است اگر مذکور
در حال استقبال مادر جلو شاهرخشاه پیاده در پیش می آمد باحترام او شما نیز باید از اسپ پیاده شده


(٦٥)
از آنها بطور با لمثل صورت استقبال بجا دار ید و اگر شاهرخ شاه بغرور نخوت
عزوجاه سلطنت در راه بیشتر از میرزا محمد مهدی مجتهد در پیش می آمد و در هنگام
تشریفات رعایت مجتهد مذکور را نمی کرد شهزاده حسن علی خان فرستادۀ
ماتیز باید بدستورایشان سواری اسب استقبال نماید و در همه حال رعایت شخص مجتهد
از لحاظ مفاد سیاسی در نظر بود بعداز انجام مهما حیات شاهرخ شاه را بحیلتی نزد آقا محمد
شاه قاجار که از عقب شهزاده حسن علی میرزاراه مشهد بر داشته بود رسانید. شاه قاجار
و شاهرخ شاه افشار هر دو تن بر يك مسند با هم نشسته صحبت دوستانه بعمل آوردند.
چون آقا محمد شاه قاجار برای بدست آوردن جواهر سلطنتی شاهرخ شاه تمهیدی از پیش
گذاشته بسوی دار السلطنۀ مشهد در پیش می آمد بفریب دید و وا دید شاهرخ شاه را
بوساطت و میان روی میر محمد مهدی مجتهد که مذکورطر فدار سیاست قاجاری بود
بدام آور ده شاه افشاری رادر نتیجه محبوس نمود. نمودران فرصت امیر کبیر سلیمان خان
اعتضاد الدولۀ ایر انی از طرف حکومت قاجاری با شش هزار عسکر بصحابت ورهنمایی
محمد مهدی مجتهد بتصرف دارالسلطنۀ مشهد اعزام شدند ، نا در میرزا پسرشاهرخ شاه
کدر مرکز سلطنت مشهداقا مت داشت از اوضاع ناگوار میر محمد مهدی و آقامحمد
شاه قاجار هراسیده از بیم جان با پسر خود عباس میرزا از دارا لسلطنۀ مشهد فرار کرده
بدار السلطنۀ هرات نزد شهزاده سلطان محمود درانی والی آنجا پناه آورد و از آنجا
بدار السلطنۀ کابل بحضور اعلیحضرت زمانشاه بغرض استعانت وحمایت از حق خویش
واستخلاص پدر خود مشرف شده گذارش آن روز گار را بعرض رسانید.
شاهر خشاه افشار پدر نادر میرزا در هنگام مراجعت پسرش بسوی کابل با دیدۀ
نابینا درقید آقامحمدشاه قاجار بماند(۱) پس از فرار نادر میرزا و محبوسیت شاهرخ شاه
و پناه آوردن نادر میرزا درهرات و کابل اطلاع یافت و بمسلبات خود افزود اسباب اذیت
بیشتر برای شاهرخ شاه فراهم کرد و چون بوضع دشمن تاج و تخت وارد مشهد شد درهنگام
توقف (۲۳) روز جواهر نفیسه ای را که نادرشاه افشاراز کشور هند باخودآورده و تا
اینو قت قسمت زیاد آن ازدست مخالفان ایران برباد و باقی از رعایت و حمایت سلاطین
درانی نزد شاهرخ شاه افشار گذاشته و شاه مذکور تا هنوز از پسران خود پنهان داشته بود
آقا محمد شاه قاجار ذریعۀ جاسوسان اطلاع حاصل کرده و آن جواهر را ازوی طلب نمود.
شاهرخ شاه از داشتن جواهر ثمینه اباورزیدوسخن های زیاد برزبان راند . لیکن آقا محمد شاه
قاجار که دراثر اطلاعات جاسوسان وخاصۀ میرمحمد مهدی مجتهد که واقف راز او بود
دانست که سلاطین درانی ازوی چیزی نگرفته و پیوسته اوراحمایت ورعایت می کنند
(۱) رضاقلی هدایت مصنف روضۀ الصفای ناصری با آنکه خود ایرانی است در مورد فرار
نادر میرزا از مشهد بکابل گوید : مرد دانا داند که اگر ظلم وستم بران بیچاره شدت
نمی داشت هر گز فرار نمی کرد. بهمین رمزا کتفا ورزیده است اما مفصل کیفت چنان
است که درمتن تذکاریا فت .


﴿٦٦﴾
حکم داد تا شاهرخ شاه را شکنجه و عذاب میکنند . هر قدر عقوبت وعذاب بر آن بیچاره
اشتداد یافت جواهر گرانبها بیشتر از جاهائی که پنهان داشت بروز کرد و بچنگ
آقا محمد شاه قاجار افتاد و در اخیر برای باز یافت بقیه جواهر که دستگیری نکرده بود
شاهرخ شاه را حلقه ای از خمیر بر گردسرش گذاشته سرب گداخته بفرقتش ریختند .
دران وقت یاقوت بزرگ غریبی را که وقتی زینت تاج اورنگ زیب مغل بود و در سال
١١٥٢ هـ ق بدست نادرشاه افشار افتاده بود بروز داد و مقصود بزرگ آقا محمد شاه قاجار نیز
که بدست آوردن همان یاقوت بود آن متاع بیش قیمت را بدست آورده و سپس قاجاریان را
بفرماندهی امیر کبیر سلیمان خان اعتضادالدوله حکم داد تا شاهرخ شاه را با اهل وعیال او به
مازندران باسارت ببرند و در حال اسارت براه مازندران شاهرخ شاه سلطان مشهد بدقعه به
بعمر (٦٣) دارفانی را وداع گفت و این بود خاتمه کار سلطنت شاهرخ شاه ورعایت سلاطین درانی
و تکالیف شاهان قاجار در باره سلطان مظلوم .
هر کرا از بخت واژون روز دولت شدسیاه طالع شوریده نگذارد که آرد سر براه

فصل نزدهم
ورود نماینده فوق العاده شاه قاجار
بدارالسلطنه کابل
و
اعزام گدا محمد خان سفیر افغانی
بدارالسلطنه طهران

در سال ١٢٠٧ هـ ق که اعلیحضرت تیمورشاه درانی چشم ازین جهان بربست در مرور
سالهای ۱۲۰۷ - ۱۲۰۸ - ۱۲۰۹ - ۱۲۱۰ هـ ق از طرف شهزادگان در انی دعوی تاج و
تخت و از طرف خراج گذاران سلطنت درانی بعضاً وضع خودسری نمایان شد . اعلیحضرت
زمانشاه نخست برای اطفای نائره شورش شهزادگان بعملیات عسکری آغاز کرد و سپس
متوجه انتظام ولایات هند و پنجاب گردید. در خلال احوال بعضی از زما مداران ممالك
همجوار که افغانستان را بعد از فوت تیمورشاه درانی دستخوش بیگانگان پنداشته باقدامات
سوء آغاز کردند. اعلیحضرت زمانشاه درانی با آنکه عمر او در سال ١٢١٠ هـ ق مصادف
به بیست و پنجمین مرحله زندگانی بود اما مخالف پندار اجانب سوال هر مغرض را بجواب تدبیر
وادعای هر متعرض را بحواله شمشیر پاسخ میداد . و تا اواسط سال ۱۲۱۰ هـ ق که شاهرخ شاه افشار
به حمایت این دولت بسریر حکمرانی در دارالسلطنه مشهد استقرار داشت چنانکه مذکور شد
آقا محمد شاه قاجار بخاک مشهد چشم حرص گشوده بالاخره راتر و ام بلدی بعضی از متنفذین


۶۷
آن دیار در ظرف (۲۳) روز اقامت خویش که بخاک مشهد وارد شده بود خرابی های بس نمایان انجام داد و در هنگام اقامت موقت خود که بنام زیارت دران نواح دست باتلاف گشوده بود مذکور بطمع خام بنای تسخیر بخارا نمود و به ابوالغازی خان حکمران بخارا پیام فرستاد. حکمران آنجا به آقا محمد شاه قاجار طوری جواب داد که مذکور ادعای خود را در مورد بخارا نتوانست بار دیگر تکرار نماید. شاه قاجار برای اینکه یا رومندگاری با خود داشته باشد و علاوتاً غبار کدورت خاطر زمانشاه درانی را نسبت به تعرض مشهد فرشوید و بتواند توسط ارسال تحف و هدایا و لفظ تبریک سلطنت و اتحاف بروح پر فتوح سلطان متوفا اعلیحضرت تیمورشاه درانی اظهار علاقمندی و همدردی نماید بهمین منظور طریق مسالمت آمیزی را در پیش گرفت. در جریان همین وقایع و کشا کش که سال ۱۲۱۰هـ ق رو با ختام بود اعلیحضرت زمانشاه از حرکات زمامداران غیروخرابی دارالسلطنه مشهد بحقیقت اطلاع یافت و در افواه اشتهار داد که اعلیحضرت زمانشاه بغرض سرزنش قاجاریان قشون خود را بدانطرف سوق میدهد و پیش ازانکه اعلیحضرت زمانشاه به اینعزم مصمم شود و یا کدام مانوره عسکری نشان بدهد شاه قاجار سبقت جسته نماینده فوق العاده خود را که محمد حسین خان نام داشت و اصلاً از قوم قرا گوزلو و از مردم همدان ایران و از رجال بانام و معتمد علیه دولت قاجار بود بنام سفیر و نماینده فوق العاده بدار السلطنه کابل فرستاد. مذکور با تحف و هدایای بیشمار و امتعه گران بهای شاهوار وارد دارالسلطنه کابل شد .

اعلیحضرت شهنشاه زمان پیش ازانکه سفیر شاه ایران را به دربار کابل بپذیرد چون اوضاع شاه ایران در باره دار السلطنه مشهد که در خلال همین سال رخ داده بود و پیام او بدولت بخارا نیز اشتهار یافته بود بنظر بدگمانی و نقشه های سری او پی برد و باین عزم افواج مسلح خویش را قبل از بار دادن سفیر ایران بدربار کابل آماده رسم گذشت و معاینه عسکری ساخت (۱) حین ورود سفیر ایران افواج خود را با توپخانه بیشمار و آلات حربی آنروز آراسته روزی را تعیین داشته در عسکر گاه سلطانی قریب بالا حصار کابل نیروی دفاعی مملکت خویش را به نماینده شاه قاجار نشان داد و او را از داشتن هر گونه قوت عسکری و نیروی دفاعی این مملکت آگاه نموده وطرف مقابل را در حقیقت تهدید کرد .

محمد حسین خان قرا گوزلو اموال بیشماری را که بنام تحفه های شاهوار بصورت پیشکش از جانب شاه قاجار با خود آورده و تقدیم نمود نظر بر سوم سلاطین آنعصر شرف قبول شهنشاه زمانرا حاصل کرد وازینکه آقا محمد شاه قاجار بقول مؤرخان ایران نماینده خود را حضور اعلیحضرت زمانشاه و عزم آمدن خود را بصفحات شمال افغانستان و لشکر خود را با تفاق شهنشاه افغان

(۱) نظریات کاپیتان ملکم را که نگارنده در قسمت تعداد عساکر زمانشاه در فصل متعلق قید کرده ام مذکور احوالات نقلی را از زبان همین شخص محمد حسین خان سفیر در یافته است و بآن جزئیاتیکه او مینویسد یقین کامل میرود که از زبان همین شخص معلومات حاصل داشته است و سخنانش تا حدی مدار اعتبار است .