(٦٨)
از راه بلخ برای تسخیر بخارا پیام فرستاده بود میخواست باشتراك مساعی امیر اطو و درانی
افغانستان با نغرض اقدام نماید (۱) زمانشاه نمازی شهنشاه سیاست مدار پیشکش های فراوان
آقا محمد شاه قاجار را که بالغ بر خراج سه ساله مشهد میشد و توسط نماینده فوق العاده
او بدار السلطنه کابل تقدیم شده بود مهر و از نظر اشفاق سلطانی خویش پذیرفت و درین فرصتی که
اعلیحضرت زمانشاه قصد یورش بجانب هند و پنجاب داشت فسخ عزیمت نکرده سوال آقا محمد
شاه قاجار را بفرستاده طرف اعتمادی جوابی نفرمود و دانست بآن آهنگی که شهنشاه افغان
حرف میزند نماینده شاه ایران بدان صراحت لهجه نمیخواهد ادای مطلب نماید.
پس از مراجعت نماینده شاه ایران که زمانشاه درانی او را از در بار کابل مر خص
فرمود گدا محمدخان درانی را که نزد مردم قندهار بلهجه خاص افغانی [گدوخان] شهرت
داشت بطور نماینده شخصی نزد آقا محمد شاه قاجار بدربار طهران فرستاد . نادر میر زا
پسر شاهرخ شاه افشار که از باعث پیش آمدهای ناگوار مقر سلطنت پدر خویش بدار لسطنه
کابل پناه آورده بود دربارۀ وی حکم فرمود که تازمان عودت موکب همایون شهنشاه
از هندوستان به کابل درین خطة حصین زاماد فاهیت تا موقت گذاراند نادر میرزا که در حال
اندوهگین و مضطرب ومتواری بود ازین الطاف مسرور شده و برای اینکه در اقامت
دارالسلطنة هرات از حیث قرابت خاك و كسب اطلاعات یومی مشهد بیشتر علاقمند بود
عزیمت خود را در هرات صوابدانسته خواهش کرد که مرا با پسرم عباس میرزا در هرات
اعزام فرمایند و آنجا حق تمکن عنایت نمایند. اعلیحضرت زمانشاه دلیل او را معقول
پنداشته و ازینکه دانست مذکور هر اسناك است از اثر لطف پادشاهانه عرض او را پذیرفته
با عطای خلاع خسروانه به صحابت گدامحمدخان درانی بدارالسلطنه هرات فرستاد و در بارۀ
اقامت او و فرزندش عباس میرزا در هرات بوالی و حکام و لایت آنجا سفارش کرده بآن
دوشهزاده افشاری که در تحت حمایت و از اخلاصمندان این مملکت بودند اطمینان فرمود که
بعد از مراجعت موکب همایون ما از سفر کشور هند و پنجاب در وقت نزول اجلال ما بدار السلطنه
هرات حقوق دودمان سلطنتی شما كما في السابق حاصل و شما بر آرزوی خویش
بکلی نائل خواهید شد.
نادر میرزای افشار اطمینان حاصل کرده راه مراجعت بسوی دارالسلطنه هرات در پیش گرفت (۲)
(۱) گذارش هرات و تقرر نادر میرزا بر مسند سلطنت مشهد و انتقام گیری او از
میر محمد مهدی مجتهد و عودت گدا محمدخان در ضمن وقایع و گذارش سال ۱۲۱۱ ه ق
نوشته شده می آید.
(۲) سرجان مالکم فرستاده اعلیحضرت زمانشاه را بنام اعلیحضرت تیمور شاه درانی
مینویسد عاری از حقیقت است و در مورد قهر گدا محمد خان درانی بحضور شاه قاجار
او نیز تصدیق مینماید.
(باب ۲۱) ص۱۰۷-۱۱۳ جلد دوم تاریخ ایران اثر کابیتان ملکم ترجمۀ اسمعیل حیرت ایرانی.
نوت: صورت مذاکرات گدوخان قراریکه در یکی از نسخ قلمی قید وضبط است عبارات بیشتر
دارد و فعلا باین اختصارا کتفارفت اما اشارت کاپیتان ملکم از کلیت مطالب پشتیبانی میکند
شاید این روایت در آن عصر خیلی شهرت داشته است.


نادرشاه افشار خراسانی پدر رضا قلی میرزا وجد
شاهرخشاه پدر نادر سلطان ثانی متعلق مضامین
صفحات (٦٤-٦٥-٦٦ -٦٧-٦٨ - ٦٩ - کتاب
درة الزمان


آقا محمد خان قاجار
فتحعلی خان قاجار


(69)
چون گدامحمد خان بکمال استعجال خود را بدار السلطنه طهران رسانید روزیکه
موصوف میخواست بحضور شاه قاجار مواصلت نماید، ایشيك اقا سی باشی
(امین خلوت) طبق مراسم سلطنتی آنعصر دست گدا محمد خان را نی را گرفته با خود
در سرای پرده سلطانی واردشده در برابر شاه قاجار ایستاده پس از ادای تعظیم بگفت :
فرستاده پادشاه افغان بشرف قدم بوسی حضرت بندگان سکندر شان قبلۀ عالم حاضر شده
بمقدم مبارك خاقان جلیل الشان عرض تصدیق مینماید :
گدا محمدخان درانی بجراءت روحیه افغانی دست خودرا ازدست ايشيك اقا سی باشی
امین خلوت بشدت رها کرده در پیشگاه شاه قاجار بالفاظی او را مخاطب ساخت .
شاه قا چار ازین وضعیت متغیر شده به امیر با د دشنام دادن گرفت و ازین عبارت او برای
حفظ سیاست خویش امین خلوت را مورد عتاب قرار داده باو گفت فرستاده پادشاه
را نباید باین لهجه وعبارت معرفی کرد و ازینکه چهرۀ گداخان بس متغیر شده بود
از عبارت زشت امیر پادشاه قاجار نیز برافروخته و در اخیر او را امر زدن فرمود.
بعد از انجام مذاکرات گدا محمدخان درانی نمایندۀ دولت افغانستان نظر به اینکه
آقا محمد شاه از اوضاع شهزادگان تیمورشاهی در هرات - قندهار - کابل - بلوچستان
آگاه شده و بتصرفات سلاطین درانی چشم حرص کشوده و بشاهرخ شاه افشار سلطان
تحت الحمایت افغان دوم شهد ونج وایدا رسانیده بود در اثر پیام اعلیحضرت زمانشاه درانی
و مطالبۀ گدا محمدخان نمایندۀ شهنشاه این مملکت شاه قاجار تخویف و تشوقات بیشمار
دیگری هم در برابر اوضاع گذشته خود که به تصرفات افغانی قدم گزاشته و از شاهرخ شاه
بوساطت چند نفر جواهر قیمت دار را زجراً ستانیده بود طور پیشکش تقدیم کرد .
و از حملات اعلیحضرت زمانشاه که بدافصو بانتظار میرفت اطمینان یافت و از وضعیات
آینده خود واگذار گردیده بتادیه تحفه های گوناگون شرائط دوستی بجا آورد
اما دار مکافات چنان کرد که شاه قاجار بعد از قتل شاهرخ شاه یکسال را بسر
نکرده بپاداش عمل در سال 1211هـ ق در قلعه شوشی خودش باشاره باباعلی خان
از دست غلامی بقتل برسید .
نادر میرزا و پسرش عباس میرزا که تا هنگام معاودت گدامحمد خان از دربار
طهران رفتن خود را در مشهد بدون قوت سلطنت درانی برون از حد امکان میدانست
تا موقع باز گشت موصوف ونزول اجلال اعلیحضرت زمانشاه در هرات بحضور شهزاده
سلطان محمود والی هرات وقت بسر می برد و در ظرف یکسال با کمال راحت و آسایش
در سایه عدالت وحمایت حکام درانی بدارالسلطنه هرات قیام داشت اما یگانه غصه ی
که نادر میرزا بدل می پرورانید او لتر قتل میر محمد مهدی مجتهد بود که او باعث
خرابی سلطنت مشهد شد و پدرش شاهرخ شاه را بدام فریب گیر آورد. و بچنگ
آقا محمد شاه قاجار سپرد و پس از تاراج جواهر و اثاثه سلطنت مشهد بازجر وزحمت
بسیار بقتل رسانید|مگر نظر به توجه فرماندهان درانی نادر میرزای افشارد با آنکه


وقوف بزرگ حاصل کرد ولی تاسال ۱۲۱۷ ه ق آخرین سال سلطنت خویش با انتقام
گرفتن از مجتهد مشهد راضی نشد ]
گدا محمد خان نظریات سیاسی اعلیحضرت زمانشاه درانی را آنچه باو هدایت داده
شده بود بسران سیاسی حکومت قاجار دانا ند وشاه قاجار برطبق مضمون گدا محمد خان
که با او خاطر نشان کرده بود نظر بر عایت خاطر زمانشاه و ان ا فغانستا نحسن
وضع در پیش آورده از خیالا تی که در مورد ولایات مشهد ونیشا پور در سر داشت
منصرف شده والی سال ۱۲۱۱ ه ق - که سال فوت او و مصادف بسال پنجم سلطنت
اعلیحضرت زما نشاه است دیگراد عائی نکرد
فصل بیستم
دستگیر شدن شهزاده همایون درانی
در حین سفر پنجاب
۱۲۱۰ ه ق
در خلال احوال سفر پنجاب وطوریکه در آغاز فصل واقعات سیاسی زمانشاه از مخالفت شهزاده
همایون و فرار کردن او حرف زدیم در سال ۱۲۱۰ ه ق وقتی که اعلیحضرت زمانشاه در انی عازم
پنجاب شددرهنگام نزول اجلال شهنشاه دررهتاس ازحرکت شهزاده همایون اطلاع رسید
وحقایق گزارش آن ایام چنان است از روزی که ازحضور اعلیحضرت زمانشاه درانی امر حرکت
با فران اردو بصوب پنجاب شرف نفاذیافت شهزاده همایون بعدازفرار قندهاروبلوچستان
بسیار وقت در نواحی قریب ملتانولاهور سرمی برد وازجائیکه قبلا مسکن گزیده بود بنا
بر خوفیکه از سبب کردار گذشته بخاطر داشت درهیچ نقطه محل آرام نمی یافت . در ینوقت سفر
یری زمانشاه باشهراده سلطان احمد پیرروم خویش (۱) وصدسوارهمراهان خود راه فرار
در پیش گرفت و در ریگستا ن لیه که بفاصله | ۴۰ | میل از ملتان جانب دیره اسمعیل خان و در
بین آب جیلم وسند واقع است برسید . شهزاده همایون اراده داشت بهروسیله ای که بتواندخودرا
به کشمیر بر ساند بهمین منظور برای رفع خستگی بنایبر و همراها نخویش
درسایه درختی میگذرانید .
نواب محمدخان ولد بازخان درانی حاکم اعلی لیه که ازحضوراعلیحضرت زمانشاه بدا لعهده سرافراز
شده وباسائرفدائیان اعلیحضرت زمانشاه غازی که ازجانب شهنشاه موصوف قبلا بعنوان هر يك
از حکام ومتنفذان ارقام سلطانی بمنظوردستگیر کردن شهزاده همایون فرستا دشده بود
(۱)فرزنداکبرشهزاده همایون شهزاده ابوالقاسم ومذکو ر با ا علیحضرت شاه شجاع
الملك همسال بود .


(۷۱)
از آنجمله ا و لنر محمد خان بلوچ از ورود شهزاده همایون در موضع مذکور آگاه گشته
باشارت نواب محمد خان سدوزائی بپانصد سوار بقصد دستگیر کردن شهزاده همایون کمر بر بست
و چون باشہزادہ رو برو شد بظاهر محترمانه خواهش کرد که داخل شهر لیه شده
استراحت نمایند .
شهزاده همایون بباطنًا از مخالفت او دانسته براسب تیز گام خویش سوار شده باتفاق همراهانش
کمر بجنگ ومقاتله بر بست و با هم در آویخته و اکثر از همراهان شهزاده همایون مقتول
و مجروح گردید و پسرش شهزاده سلطان احمد از ضرب گلوله تفنگ هلاك گشت وخود
چون جسد خون آلود فرزند ش رادید از مشاهده آن حالت دستش
از کار مانده دستگیر شد.
محمد خان بلوچ اورا بدست محمد خان سدوزائی حاکم اعلی لهیه و بهکر سپرد
ومذکور اورا با خود در قصبه لیه که دارالحکومتش بود ببردواز آنجا با اعلیحضرت زمانشاه
درانی عرض اطلاع فرستاد . اعلیحضرت زمانشاه هر چند از سرداران درانی که همرکابش
بود خواست شخصی را بقتل کردن شهزاده همایون وادار سازد ناکام شد و با آنکه
اعلیحضرت زمانشاه قصد قتل اوراداشت اما بشفاعت سر داران درانی از قتل معاف گردید
وامر فرمود تا چشمان اورا کور سازند . سرداران درانی ازین امر قبیح که باعث
اذیت و بی احترامی فرزند اکبر اعلیحضرت تیمور شاه درانی بودر وانداشتند و همگان
ابا ورزیدند و بالاخر حسن قزلباش یخیخدمت باشی که مانند دیگر اکابر آنجماعت
بهمین وسایل رتبه یافته وطرفدار همچه اوامر بود داوطلب شده و از حضور اعلیحضرت
زمانشاه در قلعه لیه که مقر حکومت آنجا بود برفت . مذکور در قصبة لیه
رسیده اول شهزاده همایون را از حلیه بصر عاری ساخت وسپس در پالکی (۱) انداخته
بحضور اعلیحضرت زمانشاه رسانید و بیدانمزم او را بدارالسلطنه کابل فرستادوا گرچه درین فرصت
زمانشاه میخواست با یمای معتمدین طایفه درانی او را قتل نماید ولی در اثر مظاهره و طرفداری
سر داران فوفلزائی از قتل معاف شد وحکم کرد که با دیگر شہزاد گان در
بالاحصار محبوس باشد .
وازهمین تاریخ بین سرداران درانی مقیم قندها رو کابل و نواب محمد خان
سدوزائی شیوه مفارقت پدیدار شد .
(۱): بصندوق دسته دار بزرگی که چهار نفر بشانه میگرفتند و برای نشستن يكنفر خیلی
مستریح می بود و در سالهای اخیر بنام های کجین و میان یادمیکردند .


فصل بیست و یکم
وصول استدعا نامه اعلیحضرت شاه عالم
ملقب به عالی گوهر
بحضور اعلیحضرت زمانشاه غازی درانی

پیش از انکه بر اصل فقر، وارد شویم بهتر است برای معرفی شاه عالم و مناسبت دوستی وارادت او با زمانشاه درانی اندک پرداخت نمائیم در سال ۱۱۷۰ هـ ق در ان سفر که اعلیحضرت احمد شاه غازی را تسخیر کشور هندو عزیمت بدار السلطنه دهلی (شاه جهان آباد) در نظر بود پس از انتظام بخشی دارالخلافه لاهور واعطای رتبه وزارت دهلی به میر شهاب الدین ویر قراری لقب عماد الملک بطرف منزل مقصود با قواء عساکر موکب شاهنشاهی بدا تو حرکت فرمود حین ورود موکب اعلیحضرت احمد شاه غازی بفاصله بیست میلی قصبه (نریله) میرشهاب الدین عماد الملک که قبلاً در لاهور نوازش یافته و پس از حصول افتخار رتبه وزارت بغرض آگاهی مردم شاه جهان آباد دهلی از حضور اعلیحضرت احمد شاه فرستاده شده بود مذکور با شهزاده عزیزالدین برادر عالمگیر ثانی بن اعلیحضرت جهاندار شاه مغل بن بهادر شاه بن اورنگ زیب با دای سلام و احترام بحضور اعلیحضرت احمد شاه درانی بروز جمعه هفتم ماه جمادی الاول سال ۱۱۷۰ هـ ق در عرض راه رسیده با موکب همایون احمد شاه غازی وارد دارالسلطنه دهلی شدند و از طرف دودمان بزرگ سلطان عالمگیر وارکان سلطنت و طبقات ملت آنجا در حوالی راه و هکذا بشهر و قصر سلطنتی دهلی با بهترین مراسم استقبال شایان سلطنت مشابهت بعمل آمد و آنگاه بین سلطان درانی و شهزاده عزیزالدین بن عالمگیر ثانی مصاحبات سلطنتی آغاز شد . اعلیحضرت احمد شاه غازی (مانند شاهرخ شاه افشار سلطان مشهد) شهزاده عزیزالدین بن عالمگیر را که از دودمان جلیل سلطنت مغل و فرط احترام و اخلاص به پیشگاه شهنشاه ذیجاه درانی ابراز میداشت او را بر مسند سنیه سلطنت کشور هند بر نشانده سرافرازی بخشید و بدست حق پرست خویش تاج مرصع سلطانی بدستور سلطان سلاطین که خاصه شاهنشاه درانی بود بر فرق کلاه او نصب فرمود و او را در عالم بعیث سلطان کشورهند و بنام عالمگیر ثانی اشتهار داد . و شرائط سلطنت تحت الحمایت افغانی را در برابر سلطان درانی بالای او قبولانید و همدرین روز شاعر حضور بتاریخ جلوس سلطان عزیزالدین عالمگیر ثانی مطابق سال ۱۱۷۰ هـ ق این رباعی انشاد کرد:


۷۳

بر سریر سلطنت سلطان عزیز الدین نشست
کارهای دین و دولت جمله خاطرخواه شد

سال تاریخ جلوس او ذکا تحریر کرد
پادشاه هند عالمگیر عاليجاه شد

۱۱۷۰ هـ ق

در روی مسکوکات نقری سلطان عزیز الدین تحت الحمايت سیاسی امیر اطوری
افغانستان این بیت حکم ترویج یافت :
بزدزد سکه صاحبقرانی
عزیز الدین عا لمگیر ثانی

در سال ۱۱۷٤ هـ ق پس از حیات سلطان عزیز الدین فرزندش شاه عالم ملقب به عالی
گوهر از حضور اعلیحضرت احمد شاه غازی بدار السلطنة دهلی افتخار سلطنت حاصل کرد و در طول
مدت سلطنت خود از سلاطین تحت الحمایت امپراطوری درانی بشمار میرفت و درین سال
۱۲۱۰ هـ ق که اعلیحضرت زمانشاه غازی بقصد تنبیه سکهان و تنظیم ولایت پنجاب و لاهور
از دار السلطنه کابل عزیمت فرمود و در محل رهتاس نزول اجلال داشت پس از انجام کار
شهزاده همایون و امر سوقیات افواج درانی بصوب پنجاب از دارا لسلطنه کابل عرایض
از جانب وقائع نگاران حضور شاهنشاهی که مؤظف استخبارات سلطنتی در کابل بودند
بعرض اشرف رسید مفهوم عرایض اینکه شهزاده سلطان محمود درانی والی دار السلطنة هرات
بادعای انتقام چشم شهزاده همایون اغوا کرده بنای تسخیر دار السلطنه کابل دارد
در حال اقامت مؤقت اعلیحضرت زمانشاه در حسن ابدال و رهتاس اعلیحضرت شاه عالم
ملقب به عالی گوهر بن سلطان عزیز الدین عالمگیر ثانی مغل بپاس احسان بزرگ اعلیحضرت
احمد شاه کبیر درین بار که اعلیحضرت زمانشاه غازی دفعه اول بخطة پنجاب و سایر نقاط
آنولانزول اجلال فرمود امیر خاص دربار خود را با نامۀ سراسر اخلاص و احترام همدست او
در قصبۀ حسن ابدال بحضور اعلیحضرت زمانشاه مشرف گردانید . متن نامۀ اعلیحضرت شاه عالم
مشعر بر اینکه اگر اعلیحضرت شاهنشاه ذیجاه دین پناه در دران وقت را مسا عد دانند
در دار السلطنة دهلی تشریف فرما شوبند و بیدین مزید الطاف خسروانه و نهایت اشفاق ملوکانه
دربارۀ سلطان ورعایای این خطه خواهد بود .
اعلیحضرت زمانشاه غازی امیر خاص دربار اعلیحضرت شاه عالم را که بکمال احترام و تصدیق
حامل پیام سراسر اظهار اخلاص سلطان دهلی بدربار واصل شده بود او را مورد اشفاق
ملوکانه قرار داده و بطوریکه مذکور شد چون عرایض وقائع نگاران دار السلطنه کابل در آن
ایام پیوسته از خلل انگیزی شهزاده سلطان محمود در انی بحضور اعلیحضرت زما نشاه
درانی در قصبۀ حسن ابدال وغیره نقاط بتقديم میرسید اعلیحضرت موصوف نظر بحفظ
سیاست سلطنت امیر بار اعلیحضرت شاه عالم را در حضور خواسته علاوه بر اینکه بطور شفاهی
او را از عز بخود فهمانید در جواب پیام سلطان دهلی زیبد نویس دربار ر ا فرمود که بنویسد
در حال هوای مملکت هند چون زیاد گرم است و بصحت نواب همایون ما و افراد و احاد قشون
سلطانی ما ناسازگار است و شاید در یکی از مواقع دیگری که ذات اشرف و آلای ما را عزم
سفر هند در پیش آید و آن وقتی که قریب این بلا دنزول اجلال فرمائیم و اعتدال هوا مطابق


(٧٤)

مزاج وهاج شاهنشاهی ماسازگار باشد بمصاحبت سلطان سپهر مکان دهلی خواهیم پرداخت. بعد از نگارش جواب پیام و خلعت بخشی به امیر خاص دربار اعلیحضرت شاه عالم و مرخص ساختن آن اعلیحضرت شهنشاه زمان از حسن ابدال با موکب سلطانی بپرچم مراجعت بعزم دارالسلطنه کابل در اهتزاز آورده رهگرای منزل مقصود گردید.

فصل بیست و دوم

وصول معروضه جعفر خان سر کشیک از جلال آباد بدار السلطنه کابل

در خلال احوال سال ١٢١٠ ه ق درضمن سفربری آنسال بصوب هندو پنجاب جعفر خان قزلباش که رتبه (سرکشیک) داشت و يك نعده از یادمردم قزلباش وجوانشیر چند اول کابل تحت اثر او بود درتقسیمات دسته‌های عساکر زمانشاهی او نیز بحیث افسردسته کشیکجیان (عسکر محافظ) درخدمات عسکری آن سفر شمولیت داشت وطوریکه معمول بودمصارف سفربری بقدرضرورت هردسته عسکر ازدارالسلطنه کابل تعیین شده نقداً اعطا میشد تامستوفی و یا قللراقاسی و بیگباش ومین باشی ویوزباشی بمصرف فیله و تفنگ و اعاشه افراد سپاه تحت اداره خویش برساند. و درنقاطی که اگر پول مالیات و محصولات از طرف فرمانفرمای کشور مدنظر میبودوجوه مصارف بعضی از صاحبمنصبان را بحکام و وکلای رعایا وعمال وضباط عرض راه بموجب سند معتبر رسمی حواله میدادند تا از حاکم و متوفی ووکیل رعایا و عمال وضباط ولایات عرض راه اخذ کرده بامورعساکر خویش بصرف رساند از جمله آن کسانی که برحسب سند معتبر ممهور بعنوان حاکم جلال آباد در سفر این سال بسوی پنجاب وهند کمربسته واز عقب قطعات قشون زمانشاهی روان بود جعفر خان سرکشیک بود ومذکور درعرض راه جلال آباد از نداشتن پول دچار تکلیف شده و با استعجال عریضه ای بکابل توسط مستوفی املاک خاصه بحضور وکیل الدوله که تا این لحظه بدارالسلطنه نزول اجلال داشته تقدیم کرده است و چون متن سندی گذارش آن سفر را با خصوصیات دیگر باثبات میرساند عکس و نقل اورادرضمن صفحات از نظر بیننده میگذرانیم:
«برای مهر انجلاي مستخبران صور احوال ومستحضر ان چهره نوادر اقوال و متظللان ظل مقام»
«امرای ذی احتشام مخفی وپوشیده نخواهد بود که در بدو ظهور حوادث و قصد اعزام»
«جیوش بوجهمی که در معروضات گذشته ایما واشارتی در خلال احوال واقع شده»
«ودر تطویل اقوال بعرض رسید صورت واقعه چنان است که در معروضه اخلاص فريضة»
«گدای آستان سپهر کیوان آن مخدوم بزر گوار روحنا فداه وكيل الدوله ارفع قدس»
«معلوماتی چند سراسر از سوانح این روزگار راه جلال آباد فیض بنیادر قوم گشته»
«می آیدحاکم ومستاجرجلال آباد دراهم ودنانیر جمع آورده را قبلا به صرف پیش خانه مبارکه»


عکس قطعه مهر و خط جعفر خان که از جلال آباد بدارالسلطنه کابل تقدیم کرده است متن معروضه در صفحات (٧٤-٧٥)
ورقة الزمان در فصل متعلق مندرج است

[ILL]


[BLANK PAGE]


«تحویل داده و فی الحال نقد و جنس دیگر در بساط هستی مو جود ندارد و باحوال رعا یای»
«کوچی کمتر تو جهی کرده مالیات دیوانی بو جه اکمل ما نندسنوات ماضیه از ایشان تصا نیده»
«وعالیجاه میر زاپیرمحمد خان نائب ومحاسب ضا بط بلوکات ازخاطرات اموال غیوره مردم»
«کو چی که ده یکه محصول مانند دستورات نداده تیر شده اند بمن نگا شته شر مندند»
«وبورد تعلیقچه معتبر خاصه که دردست دارم برای مصارف وجوهه هشت دست جات سو اره»
«که متضمن عهدۀ خدمت غلا مخانة قزلباشیه وجوانشیریه است کما ینبغی موجود و میرسد»
«وعذرنائب ضابط بلوکات کاملا معقول است وچون وجوه نقدینه تامدتی میسر خوا هد شد»
«عرض احوال نگاشته مقده داشت و بجناب قدسی انتاب میر زاحاجی علی رضأخان موسوی»
«مستو فی دیوان همایون استیفاء املاک خاصۀ ذات با برکات شاهنشاه بندگان سلطان عالم»
«آرای اطلاع داده عرض احوال وامینی بشرح تصدیق نامه مشرف ومر سول سا خته ام»
«تاصورت ماجرا روزگار را ازطرف این غلام بحضور فیض گنجور عالی حضرت سپهر منزلت»
«مقرب الخاقان بن الخاقان بندگان و کیل الدوله بعمدة سنیۀ اعلی بوجهی که لازم و نمایان است»
«معروض ومروح داردودرخاتمه احوال و ارشاد مبارک را و جوابی که عنا یت میشود»
«وشرف انفاذ می یا بد در بلدۀ جلا ل آباد ارسال نما ید و اگر حکم اکید صا در شود»
«همدست چاپار طریق جلال آباد به میرزا عالیجاه پیر محمد خان نائب ضابط بلو کات»
«برساند وعالیجاه مذکور بسیارانتظاردادد وبرمن بسیاو تاکید کرده است تاصورت احوال»
«راخاص الخاص و باوزن معروضه سپهرمدار مقرب حضر ت خاقان نماید وبما لیجا ه»
«مستوفی معظم له اطلاع رساند فی شهر شعبان المعظم تو شقا ن ئیل۱۲۱۰»
«بعهد شهنشاه خدیوداد گستر»
«نشان غلا می بو د فخرجعفر»


ولی ازینکه نقشه‌های عملیات نظامی زمانشاه اغلب بطرف کشور هند ترتیب یافته بود حملات خود را بصوب ایران محض عبث می‌پنداشت و تسخیر و تسلیم قوائی را که در زیر این نیروی خویش باعث افتخار تاریخ میدانست از تسلط یافتن بساحت ایران نه چندان متصور بود ولی نشر این خبر غرض از توهم بر حکمران ایران مقصود بود و میخواست او را از کردارش بعواقب ناگوار ملتفت سازد و بهمین ملحوظ بعضا مانورها نشان میداد و خبر عزیمت خود را بطرف ایران افشا میکرد. و چون طرف مقابل از ورود زمانشاه بدانطرف اندیشه‌ها داشتند اخبار حرکت شاهنشاه بگوش اغیار مؤثر رسید و فسخ عزم نمودند.

فصل بیست و ششم

توجه اعلیحضرت زمانشاه درانی
جانب هند و پنجاب
بغرض تنبیه گروه سکهان

در ذکر وقایع سال ۱۲۱۰هـ ق از وضع خودسری سکهان پنجاب شرحی از نظر گذشت. چون گروه سکهان بطوریکه مذکور شد یک حکومت محلی از خود تشکیل دادند و علی الخصوص صاحب سنگ بهنگی خود را والی گجرات نام کرده نسبت سایر سرکشان پنجاب نیرومندی در خود احساس میکرد و اینکه اعلیحضرت شهنشاه زمان از سبب بغی شهزاده سلطان محمود از قصبه حسن ابدال بدارالسلطنه کابل مراجعت فرمود مردم پنجاب از حالت بحرانی هرات وقندهار بی خبر و این مراجعت را بگنوع ضعف تصور کرده نظر بکینه وعناد دیرینه ای که از قدیم با مردم افغان داشتند تمرد خود را مجدداً اعلام کردند.
پس از وقائع ولایات پنجاب اعلیحضرت زمانشاه غازی در اوقات زمستان سال ۱۲۱۰هـ ق بعزم سفر پنجاب وهند بار دیگر از دارالسلطنه کابل بسوقیات عسکری بدانبو آغاز کرد و این حرکت موکب شاهنشاه مصادف با وفات زمستان و مطابق به اوائل سال ۱۲۱۱هـ ق مساوی ۱۷۹۶ع بظهور آمد. در ماه جمادی الثانی سال مذکور با لشکر شایان وارد پشاور شد و همدر انجا سردار شیر محمد خان مختار الدوله قوم فوفلزائی را که بلقب اشرف الوزراء سرافراز بود در راس قشون بیست هزار سوار بنام مقدمة الجیش (پیش قراول) در جلو دگر قطعات قشون اعزامی قرار داده امر فرمود که به مسافت (۱۲) کروه راه پیشتر از سایر قطعات عساکر ملتزمه رکاب شاهنشاه رهسپار دیار مقصود گردد. اما متوجه باشند که در اثناء عبور دست اتلاف بمزارع اهالی عرض راه بین پشاور و لاهور نگشایند و جزئی آسیبی بطبقات رعایای سلطنت درانی نرسانند.
سردار شیر محمد خان فوفلزائی مختارالدوله با فراآنی که بسته‌گی کینه داشت بموجب امر


تبدیل کلاه جواهر نشان از بهر آنست که در هنگام کارزار از طرف خصم شناخته نگردم
واز آسیب بر کنار باشم و شما باید دل از دست نداده مردانه وار بکوشید . چون رسم سوال
وجواب تاهین جا ادامه داشت که قواء شهزاده یورش آورد ولشکر شاهنشاهی را از پیش
برداشت . در آن حالت شهنشاه زمان بجهر بلند گفت [هل من ناصرینصرنی [۱] نواب خان
الکوزائی ایشیک اقاسی و توکل خان و کشن خان سر جماعتهای غلا مخانه قلماق [۲]
از استماع آواز شهنشاه بطریق معاونت پیش آمدند. از میان توکل خان نظر بآنکه
هزیمت را باعث قتل عام طایفه خود از دست شهزاده میدانست جسورانه گفت این مغلوب
شدن نتیجه همان کلاه بر داشتن شاهنشاه است.
اعلیحضرت جواب اول خود را که قبل از شروع جنگ ببرایشان فرموده بود تکرار کرد
همرا هان و افسران اعم از درانی و غلامخانه بتاخت و تاز آغاز کردند و همراهان محمد عظیم خان
که تحت قومانده او و علیه ا فواج زمانشاهی پای جلادت می فشردند چنان هزیمت دادند
که محمد عظیم خان مذکور با لشکر خود از فرط بیهوشی راه هرات را فراموش کرده بسوی
قندهار آمدند و در قریه ذاکر که بفاصله هفت میلی قندهار واقع است در منزل جناب میان
عبدالحمید درویش پناه بردند. بعد از انجام گیر و دار جناب میان عبد الحمید
فقیر که از عصر اعلیحضرت تیمور شاه در میان فقرا و صلحا از طرف شهنشه مد رانی
بچشم احترام دیده میشد موصوف ملا جان محمد ولد خود را [ با محمد عظیم خان که او
میخواست خود را بحضور زمانشاه تسلیم نماید ] بطور شفاعت نزد شهنشاه زمان فر ستاد
تا از گناه بزرگ محمد عظیم خان در گذرد . شهنشاه زمان نذر بآنکه محمد عظیم خان
مذکور دست از جان شسته و در موقع تشرف شمشیر در دست و کفن بگردن آویخته باریاب شد
و علاوة ملاجان محمد بن میان عبدالحمید درویش نیز با او همراه بود اجازت بار یابی
وفرصت حرف زدن حاصل کرد . مذکور بعرض رسانید [ سزاوارآنم که بدین تیغ سرم
بریده شود و بدین کفن تنم پیچیده آید ] شهنشاه زمان که بنام علما و سادات و مشایخ احترام
داشت وعلاوة سران اقوام را نیز از نظر عاطفت خسروی محروم نمی خواست تقصیرات
اورا طرف عفوقرارداده و با عطای خلعت اسپ وشمشیر بنواخت ودر زمرۀ خدام شاهنشاهی
شرف شمولیت بخشید .
[۱] معنی هل من ناصرینصرنی) اینکه آیا یاری دهنده ای هست که یاری دهد مرا .
[۲] توکل و کشن خان سرداران مردم قلماق بودند و آنها با گروه خوددر عهداعلیحضرت
تیمور شاه از بلخ بکابل خواسته شدند و در کابل بدین اسلام مشرف شدند .
[۳] اهمیت اعطای اسپ وشمشیر در فصل علیحده اشراح یافته ست .


فصل بیست و چهارم
فرار شهزاده سلطان محمود
بصوب دار السلطنه هرات

مرخص شدن همراهان او
و وصول اطاعت نامه مذکور بحضور شهریار زمان

شهزاده سلطان محمود پس از فریب محمد عظیم خان الکوزائی و استشفاع جناب میان
عبدالحمید ( شیخ معروف ذاکر ) وتسلیم کردن محمد عظیم خان وقتی دانست که او از جمله
دولتخواهان زمانشاهی محسوب شده است بیم و همی که داشت افزو د و
ناچار با محمد خان هزاره سابق بیگلر بیگی با خرز که از مردمان با اقتدار
و از غلامان قدیمی سلاطین درانی بوده مشورت کرد و صلاح کار از وی جست .
محمد خان بیگلر بیگی شهزاده سلطان محمود را تسلی داده هر دوتن بطرف دارالسلطنه هرات
راه نوردیدند . یکعده بزرگان اقوام مقیم هرات که اول از افسران قشون شهزاده سلطان
محمود و سپس با کار گزاران شاهنشاهی روابط خصوصی پیدا کردند برای حفظ خطرات
آینده محمدخان هزاره سابق بیگلر بیگی را از رفتن با شهزاده سلطان محمود بهرات بازداشتند.
پلنگ توش خان جمشیدی که از قرارداد ایشان آگاه نبود سوال کرد که چرا از عقب شهزاده
محمود راه هرات پیش گیرید.
در حالی که تا هنوز صورت سوال و جواب و رویه نفاق بین خوانین هرات جریان داشت
نور محمدخان بابری امین الملك بامر اعلیحضرت شهنشاه زمان عتاب ایشان اسپ تاختن
گرفت و يك را بر دیگر از صورت تحریکات شان مطلع گردانید و گفت او خیال جنگ ندارد
پس از مفاهمه با اوشان زمانیان و دیگر سرداران را با خود برداشته حضور شهنشاه زمان آمدند.
شهنشاه همه را عفو فرموده و عهدنامه های موکد بسوگند از ایشان بگرفت و قرار دادند که
پس از میثاق موکد بسوگند مصدر خطا و خیانتی نسبت بسلطنت زمانشاهی نشوند . از جمله
آنان پلنگ توش خان جمشیدی در عهد نامه خویش سوگند یاد نکردو بعرض رسانید که بنده
بدون حلف حاضرم بعهدی که کرده ام تا آخرین لحظه راسخ دم و ثابت قدم با شم و دیگر
همراهان از مردم هرات که عهدهای خود را بسوگند مبرم ساخته اند البته خالی از کذب نخواهد بود.
همراهان او معروض داشتند که ما یان هريك بعهد خویش استوار و پایداریم و این برادر ما (پلنگ
توش خان) نیز بر خلاف پیمان ما مرتکب امری بر رضای اعلیحضرت شهنشاه نخواهدشد .


( ۷۹ )

شهنشاه زمان که میدانست بزرگترین سند اسلام قرآن عظیم الشان است و آنها هريك مسلمان اند
لذا عهدایشان را بکمال احترام قبول باید کرد . پس از انجام توثیق هريك را بعطای خلاع فاخره
نيك بنواخت و رخصت مراجعت باوطان ایشان عنایت فرمو تو از رخصت مراجعت بر آن ها که
بدون قید و التزام رهائی یافتند بیشتر موقع مسرت بخشید . و قرارداد که پس از باز دید اخوان
و اقارب و رفع خستگی زحمات سفر و مدتی را سپری کردن
حین وصول فرمان که بنابر احضار شرف اصدار خواهم بخشید
باید حسب الامر بخدمات مرجوعه بدارمعظل رامدارالسلطنۀ کابل برگردید . افسران قبائل
مقیم هرات که اصلا بعزم مقابله کمر بسته و از اوطان خود برخاسته بودند برای انجام معامله و تحریر
مکاتیب معاهده سخن بصفای بقای سلطنت خاتمه داده امر رخصت حاصل کردند . حین وصول بدیار
هرات اول متفقا احتراما طواف مزار فیض آثار حضرات خواجگان چشت را لازم شمرده وارد
آن مقام شدند . در ورود بآن مضاجع بنابر کات عرضه‌ای بر دو نقس عهد با اعلیحضرت
زمانشاه وقبول اطاعت باشهرزاده سلطان محمود در هرات نبشته و صورت تجدید معاهدات
خود را با شهزاده و تردید عهد خود را بازمانشاه بفرض اعتماد و اطمینان بحضور شهزاده سلطان
محمو د تقدیم کردند . متن تجدید عهدنامه اینکه : عهدی که با اعلیحضرت شاه ذیجاه
انعقاد داده ایم از نوع فریب است و ساقط از اعتبار میباشد ( العیاذاً بالله ) زیرا چاکران
شهر زاده ایم و باحدی از شاه و شهزاده دیگری که سوای شما باشد مطیع و منقاد نخواهیم شد.
شهزاده سلطان محمود که پس از هزیمت یافتن و وارد شدن بهرات متوحش و متوهم بود از
این نامه که از جانب چندین بزرگان دیار هرات بروی مواصلت کرد خورسند شد و سپس
کسانیکه در عهد نامه مشترك بعنوان شهزاده سلطان محمود امضا کرده بودند همه را بحضور خود خواسته
و برآنان تاکید کرد تا عهد گذشته خود را مجدداً نسبت بشهرزاده تائید کنند . هیئت قسم خواران ناحق
باز سوگند بر زبان رانده تابعیت خود را بشهرزاده سلطان محمود در انسی مسلم داشتند ولی
پلنگتوش خان که نسبت سائر کسان آنجماعت صاحب عزم و همت بود چنانکه در
عهدنامه حضور زمانشاه سوگند برزبان راند در نزد شهزاده سلطان محمود نیز خود داری
کرد . بعد از انجام توثیق مجدد وقتی که هريك بمساكن خود برگشتند شهزاده سلطان محمود
که از ناصیه حال اکابر دیار هرات وضع دوروئی مشاهده کرد بر حال خود ملتفت شده دانست
که آن طایفه بهیچ عهد و سوگند پابند نیستند و باید بعهد ایشان فریب نباید خورد و نظر بر خطراتی
که در خود احساس کرد والده ماجده خود را که
دختر حاجی جمال خان و خواهر سردار پاینده خان بود با عریضۀ مشتمل بر عجز
و اطاعت والتماس عفو کردار ماضیۀ خویش بحضور اعلیحضرت شاهنشاه در قندهار اعزام
داشت . شهنشاه زمان بنظر بحوصلۀ خسروانه و لحاظ ما در او که باموی سپید عریضۀ سراپا
عذرآمیز پسر خود را از راه دور هرات در قندهار بحضور آورد باستدعای حرم اعلیحضرت
تیمورشاه درانی خطایای شهزاده را بخشید.


* ۸۰ *

فصل بیست و پنجم
شرف مزاوجات
بین شهزادگان
. و شاه دخت‌های درانی

در خلال احوال مذکور نظر بآنکه در دودمان بزرگ امپراطوری موروث احمد شاه کبیر بین بازماندگان تیمورشاه درانی شیوۀ مخالفت وعداوت پدیدار شد درین حال که از حضور اعلیحضرت زمانشاه حکم عفو دربارۀ جرائم شهزاده سلطان محمود و برادرش شهزاده فیروز الدین حاصل شد والدۀ محترمۀ شاهزاده پس از تقدیم عریضه و حصول امر بخشایش از راه صدق و خیر اندیشی خواهش کرد تا در فامیل جلیل شاهنشاهی علاوه بر قرابت برادری باید وصلت شهزادگان وشاه دخت‌ها نیز بعمل آید. چون نظریات آن محترمه خالی از صلاح و اتفاق نبود اعلیحضرت شاهنشاه از خواهش حرم تیمورشاه غازی که با او نیز منزل مادری داشت صبیۀ خود را بشهزاده محمد کامران که در هرات بود نامزد فرمود وصبیۀ شهزاده سلطان محمود را برای فرزند خود شهزاده سلطان منصور نامزد کرد. و بآن مخدرۀ عالیه سفارش فرمود که نخست شهزاده محمد کامران به پیشگاه شهنشاه ما حاضر گردد تا امر سور و سرور عروسی او بدستور یاسان وشکوه سلطانی انجام یابد و سپس بعروسی شهزاده قیصر ولیعهد ملقب به (سلطان منصور) اقدام خواهیم فرمود. والدۀ شهزاده سلطان محمود والی هرات اوامر اعلیحضرت شهنشاه را بدیدۀ قبول نگریسته و راجع به برقراری فرزند خود بامارت دارالسلطنۀ هرات استدعا کرد . اعلیحضرت شهنشاه زمان امر برقراری او را بحکومت هرات بر حسب فرمان ذیشان منظور داشته همدست والدۀ او صوب هرات گسیل فرمود .

حین ورود والدۀ شهزاده سلطان محمود در هرات فرمان را بفرزند خود سپرده نصیحتاً با او گفت که همین احسانیکه از اعلیحضرت شهنشاه نسبت به برقراری تو بحکومت این ولا کما فی السابق عنایت شده است بحکومت و جایگیر هرات قناعت ورزیده اکتفا نمائی و جز رضای خداوند جل و علی شانه و پیروی دین حضرت سیدالمرسلین اطاعت الوالامر پادشاه زمان راه دیگر نپیمائی . شهزاده سلطان محمود بنصایح سودمند مادر خود گوش داده متوجه امور دارالسلطنۀ هرات گشت و سالد ولت رویه معاش او که از عصر اعلیحضرت تیمورشاه بروی مقرر بود بنظر بفرمان زمانشاه دوباره حکم استقرار و بازیافت وجه مقرره دریافت. و طوریکه از آغاز سلطنت زمانشاه در نواحی بعید مشهد و نیشاپور بعضاً حرکات بغاوت ومیرسید شهنشاه زمان اوضاع تشنج آمیز ولایات آنجا را که از تحریکات اجانب احساس میکرد عزم کرد تا آقا محمد شاه قاجار را از نقشه‌های باطل او بازدارد . و باین سیاست اعلیحضرت زمانشاه خبر عزیمت خود را بدانطرف در افواه اشتهار داد.


ولی ازینکه نقشه های عملیات نظامی زمانشاه اغلب بطرف کشورهند تر تیب یافته بودحملات
خودرا بصوب ایران مخش عبث می پنداشت و تسخیر و تسلیم قوانی را که در بر این نیر وی
خویش باعث افتخار تاریخ میدانست از تسلط یافتن بتمامیت ایران نه چندان متصور بو د ولی نشر
این خبر فرض از توهم بر حکمران ایران مقصود بود و میخواست اورا از کردارش بعواقب نا گو ار
ملتفت سازد و بهمین ملحو ظ بعضا ما نوره ها نشان میداد و خبر عز یمت خو د را
بطرف ایران افشا میکرد. و چون طرف مقابل از ورود زمانشاه بدانطرف اندیشه ها داشته
اخبار حر کت شا هنشاه بگوش اغیار مؤثر رسید ه فسخ عزم نمود ند.

فصل بیست و ششم
توجه اعلیحضرت زمانشاه درانی
جانب هند و پنجاب
بغرض تنبیه گروه سکهان

در ذ کر وقایع سال ۱۲۱۰ ه ق از وضع خود سری سکهان پنجاب شرحی از نظر
گذشت . چون گروه سکهان بطوریکه مذ کور شد هر يك حكومت محلی از خود تشکیل
دادند وعلى الخصوص صاحب سنگ بهنگی خود را والی گجر ات نام کر ده نسبت بسایر
سرکشان پنجاب نیرومندی در خو د احساس میکرد و اینکه اعلیحضرت شهنشاه زما ن از
سبب بغی شهزا ده سلطان محمود از قصبه حسن ابدال بدارالسلطنة كابل مراجعت فرمود
مردم پنجاب از حالت بحرانی هرات وقتنغار بی خبر و این مراجعت را بیکنو ع ضعف تصور
کر ده نظر بکینه وعناد دیرینه ای که از مدیم با مردم افغان داشتند تمردخود را مجدداً
اعلام کردند .
پس ازوقائع ولایات پنجاب اعلیحضرت زمانشاه غازی در اوقات زمس تان سال ۱۲۱۰ه ق
بعزم سفر پنجاب وهند بار دیگر از دارالسلطنه کابل بسوقیات عسکری بدانسو آغاز
کرد.و این حرکت موکب شاهنشاه مصادف با وقات زمستان و مطابق به اوائل سال ۱۲۱۱هـ ق
مساوی ۱۷۹۶ ع بظهور آمد . درماه جمادی الثانی سال مذکور با لشکرشایان وارد پشاور
شد و همدرانجا سردار شیر محمد خان مختارالدوله دوم فوفلزائی را که بلقب اشرف الوززاء
سرافراز بود درراس قشون بیست هزار سوار بنام مقدمة الجيش (پیش قراول) در جلو
دگر قطعات قشون اعزامی قرار داده امر فرمود که به مسافت (۱۲) کروه راه پیشتر ازسا ئر
قطعات عسا کر ملتزمة رکاب شاهنشاه رهسپار دیار مقصود گردد. امامتوجہ باشدکه در
اثناء عبور دست اتلاف بیثر ارع اهالی عرض راه بین پشاورولاهور نکشا یند و جزئی آسیبی
بطبقات رعایای سلطنت درانی نرسانند.
سردار شیر محمدخان فوفلزائی مختارالدوله باقرآنی که بسینه بی کینه داشت برحسب امر


(۸۲)
شهنشاه درانی بر طبق نقشه ای که برای سوقیات او تعین داشته بود از گشتر گاه اتك در گذشته از راه حسن ابدال و راولپندی ورهتاس مراحل و منازل طی کرده ساحل دریای جیلم را فرود گاه لشکر خود قرار داد . اعلیحضرت زمانشاه غازی نیز با عساکر شاهنشاهی از عقب قشون بیست هزاری (مقدمة الجیش) که بفرماندهی مختارالدوله بسوی ایمن آباد حرکت کرده از قرب لاهور گذشته در شاه دره فرود آمد(۱) مردم سکهان که خبر آمد آمد افواج اعلیحضرت شهنشاه زمان را در نواحی لاهور استماع کردند سرداران آن گروه از ورود عساکر شاهنشاهی درانی حال خود را در تباهی دیده سرای کالی والکای میان دوآبهٔ جیلم و چناب و راوی را از وجود خودها خالی کرده از هیبت افواج درانی راه فرار بر داشته در علاقه مانجه که بسمت جنوب شهر امرتسر و درمیان دوآبه بیام وستلج واقع است آنجا پناه برده در لنگی جنگل بصورت متوهمانه جا گزیدند و بقول منشی کنهیالال (نخواستند که همراه افواج شاهی مقابله کرده جانهای خودرا تلف کنند در هنگام نزول اجلال اعلیحضرت زمان شاه غازی در پنجاب تخمین کرده بودند که بعد از مراجعت شاه درانی از جنگل ها برون خواهیم شد) حافظ شیر محمد خان فوفلزائی مختارالدوله آنگاه که از نهر راوی در گذشته نزدیکی لاهور را فرود گاه عساکر درانی قرار داد لهنا سنگ که خود را در زمان بغی و شر و گروه سکهان حاکم لاهور می شناخت دیگر تاب مقاومت در نیاورده کلید قلعه (دارالخلافة) لاهور را بجناب میان شاه چراغ صاحب سلطان پوری سپرده خود راه فرار اختیار کردحینکه اعلیحضرت زمان شاه غازی از عقب افواج مظفر از آب جیلم در گذشت شهرها و قصبات ایالت پنجاب را از دست تباه کاری و ویرانی سکهان مانند ویرانه ها مشاهده کرد زیرا مردم اهل هنود از راه بغی و فساد بویرانی ولایات دست بيا زراعت و غارت در از میداشتند و مردمان اسلام ولایت پنجاب بعضا که از نهب و غارت و تاراج سکهان تا آندم محفوظ مانده بودند باین تصور غلط برخود می اندیشیدندومی گفتند که مردم سکهان مارا بجهت مال می کشند و افغانها به نیت ثواب از این سبب خانه های خودرارها گذاشته رفته بودند و این شهرت و اتهام غلط اعلیحضرت زمان شاه غازی را بسیار متأثر ساخت زیرا اسلامی کسالها از دست سکهان زحمات و مشقات دیده اند و از ورود لشکر درانی از دست جورآنطایفه که دشمنان اسلام اند بر اعلیحضرت ممدوح از این پر و پاگند نهایت تأسف دست داد. و با آن هم اعلیحضرت زمانشاه درانی پادشاه عادل در حالیکه ملک پنجاب را سال بسال از دست مردمان سرکش و فتنه جوی آنجا يك جنگل وبحالت ویران مشاهده کر دنهایت متاثر ومتاسف شد وچون منزل به منزل به لاهور رسید سه نفر حاکم نام نهاد لاهور را که بيك حصهٔ شهر هر سه تن مسکن داشتند از بیم شاهنشاه زمان گریز کردند واعیلحضرت زمانشاه بتاریخ غره ماه رجب المرجب حال ١٢١١ هـ ق با طنطنه خسروانه بشهر لاهور نزول اجلال فرمود. در حال ورود و تمکن بر مسند شاهنشاهی سردار شیر محمد خان اشرف الوزراء
(۱) شاه دره نام محلی است که بفاصله چهار میلی جانب غربی شهر واقع است و از بین شاه دره ولاهور نهر راوی میگذرد. درآن اوقات که وسایل سفر بری بطور امروز وجود نداشت دراردوکشی های سلاطین درانی یکی از موانع بزرگ بشمار میرفت زیرا از امتناع نهر راوی وچناب وجیلم خسارات زیادی در امور سفربری درانی بعمل می آمد.


۴۸۳

ملقب به مختار الدوله که درین یورش بحیث سپه سالار قشون اعزامی نسبت سائر وزراء
سهم بیشتر گرفته بود بعمناسبت استرداد شهر لاهور بروی فرمود که درین ایام با سائر وزراء
و کیانر پردازان دولت و سال جشن با شکوه سلطانی فراهم کرده جشن شادمانه بر گیرند
مختارالدوله با تفاق دیگر وزرأ و کار پردازان دولت بر طبق ارشا د خاطر اعلیحضرت زمانشاه
غازی سه شبانه روز جشن گرفت و در هر شب شهر و بازار لاهور را چراغان مینمود (۱).
در اوقات جشن محشبا روزی اعلیحضرت زمانشاه که متوجه امور سیاست بود پا نزده
هزار سوار از عساکر شاهنشاهی دارانی را بقوماندۀ صاحب منصبان ایشان امر فرمود که
بفاصلۀ ده گروه از شهر دور در شب و روز گردش کنند تا اگر مردمان متمرد که بدل عناد
دارند و از اهل هنود فی الحال بسیار مرمز وراند قصد حمله بدیار شهر نمایند پانزده
هزار عسکر محافظ بمدافعة دشمن مجاهدت ورزند .
د رروز دوم از ورود موکب شاهنشاهی در لاهور از جانب قواه پولیس بعرض اشرف
رسید که مردم سکنۀ شهر از هندو و مسلمان دکاکین خود را مسدود ساخته بمانم کده درآمده
اند اعلیحضرت زمانشاه غازی از استماع این خبر بر آشفت و فرمود هر چند مردم این شهر
بمکافات این عمل ناسزاو از ایشان واجب القتل اندو لمی عفو را بگونه امر از عدالت
اسلامی و آئین مملکت داری دور است پس میباید که بر مردم شهر پرداخت جزیه و سرانه
تحمیل دارنذ . حسب الامر والا کارگزاران دیوان اعلی سلطنت محصلان فرستادند تا بشصت
وجوه جزیه را از مردم اهل هنود بستانند .

(۱) شمه ای از اصل عبارت که راجع بهیج و جشن لاهور رقم کرده اند:
شهر را آئین بسته و بازارهارا تزئین دادند بالوان قصب واکون ور نگارگ زریفت
ودیبا دکا کین زیبا کردند .
کوچه هارا جاروب کشیده آب زدند . زینت شهر در نظر نظار گیان خوشتر از
گلشن بهار نمود و زیبائی بازار دردیدۀ تماشا ئیان معطر تر از گلزار در آمد کو چه ها
مانند خیابان باغ زیبا گردید و پشت بامها وغرفها وهجوم تماشائی مانند افلاك پر
از کواکب نمود از گشت طوائف انام خواص وعوام از شهر و نواح در کوچه و بازار
وطاقها ورواقها وراهها وپشت بامها برای تماشا هجوم آوردند و بنظارۀسلاح سپاه از دحام
بسیار از بسیار کردند - قلعه ایست از بدایع صنائع ایزد متعال و حصاری است مصون
از تسخیر و هم و خیال در حصانت ومحکمی کاو نامه ایست از فرمان روایان و در متانت
واستواری اثری است بدیع از کار آگاهان شاه زمان مرغ اندیشه بکنگرۀ تسخیر نمی تواند
پرید وطائر خیال بشرفۀ انتزاع آن نتواند رسید کند و هم بر نعمت بر جش نمی رسید
و منجنیق فکر بدیوار تصاعد آن کار نمی کرد تسخیر آن به نیروی بازوی صور صورت
نمی بندد و کار بستۀ آن جز بصورت اقبال نگشاید تا سامان و آذوق در آن بوده باشد
هر چند لشکر فراوان جزازدحام فرابآن حواشی آنرا فروگیرد ومدت محاصره بامتداد
کشد افتتاح آن در و هم و خیال نمی گنجد.


عمال شاهنشاهی که ضمناً مردم اسلام وهنود را فرق نمی کردند از مردم اسلام نیز وجوه جزیه حاصل میداشتند . اعلیحضرت زمانشاه غازی از وضع مستبدانۀ محصلان اطلاع یافته امر اکید فرمود تا من بعد به باشندگان اسلام قطعاً اذیت و تکلیف نرسانند و پس از اصدار امر اشرف شهنشاه غازی اسلامیان سکنۀ لاهور امان یافته ومردم هندو که جزیه ده بودند چند تن از فرط تعصب خودرا در چاه آب انداخته هلاک ساختند. در خلال احوال مردم محال پنجاب که از وروداعلیحضرت زمانشاه درانی در شهر لاهور آگاه شدند از اعیان طایفۀ اسلام مثل جلال خان بهتی ونظام الدین خان رئیس قصور وغیره زمینداران علاقه های ولایات پنجاب بحضور شاهنشاه حاضر بارگاه جهان پناه شدند وهر یک اعزاز رکاب بوسی دریافتند وهرنفر ایشان مورد الطاف پادشاهانه واقع شدند وبااقوام خودبیا التماس خدمت کردند . پس از دریافت اجازت در خدمات عساکر منصور از حضور شاهنشاه درانی در تحت رایت مختار الدوله جا گزیده در قتال وجدال علیه مردم متمرد سكهان همدست شدند وافواج شاهنشاهی درانی که آنگاه زیر بیرق سردار شیر محمد خان فوقلزالى قرارداشتند دسته دسته بتاخت وتاز پرداخته چهل تن از افسران گروه سكهان که همواره مصدر خیانت وشورش میشدند آورده بکشتند وسر های کشتگان را بریدہ بقد مگاه حضرت ظل الله میفرستادند .
چون خبر شرارت شہزادہ سلطان محمود درانی در اثر تحر یکات ایرانیان به تعلیم نمایندۀ انگلیس در فتوحات کشور هند خلل وارد میکرد درین وقت باز خبر شرارت وبغاو ت اود رلاهور بشاهنشاه زمان برسید ودست از غارت سكهان ونهب شهر امر تسر که در خاطرش بود بازداشت.
مردم سكهان باز بتصور اینکه اعلیحضرت زما نشاه از عدم نیر ودست از قتل وغارت بر گر فته است سه نفر در قلعۀ شیخپوره که در پانزده کروهی سمت غربی شهر لا هور واقع است بغرض فتنه و فساد اجتماع کردند.
سردار شیر محمد خان مختار الدوله با چند عراده توپ از حضور اعلیحضرت زمانشاه غازی بتخریب قلعۀ مذکور فرستا ده شد ومختارالدوله قلعه را محاصره کرده وآخر الا مر سکها ن محصور ان اندرون قلعه از فرط بدحالی نجات خواستند و بوسطاطت ملاعبدالغفار خان جدیدالاسلام که عریضه های با تعهد پرداخت باج وخراج همد ست او تقدیم کرد بد عرض واستدعای سکها ن پذیرفته شد وآنوقت اعلیحضرت زمانشاه درانی چنان بخاطر داشت که پس از سر زنش و تهد یدسکهان از لاهورعازم شاهجهان آباد دهلی شده گردن کشان مرهته وقوم(جات)را سرزنش کرده سپس عازم دارالسلطنۀ کابل شود اما تدبیر شهنشاه درانی باتقدیر موافقت نکرده از سبب بغی شهزاده سلطان محمود که قبلا ذکر شد از لاهور بعزم دار السلطنۀ کابل لوای مراجعت برافراشت.
منشی کنہیالال گوید :اعلیحضرت شهنشاه زمان برای گرفتاری سکهان قشون جراری در بدست آوردن آنطایفه در دیار لاهور مامور فرمود مگر مردم سكهان که از بیوجان


در جنگل ها فرار کرده بودند در هیچ جا دستباب نشدند و اعلیحضرت زمانشاه غازی
در حال نزول اجلال سلطانی که مدت چهار ماه را در شهر لاهور در بر گرفت بسیار سعی ورزید
تا سکهان را بطور عام سرزنش دهد مگر سکهان از هول جان آنقدر بفقاط بعید پناه برده بودند
که در هیچ جا دریافت نمی شدند. بجز رنجیت سنگ که آنوقت بموضع (رسول نگر)
بهمراه چند سوار قیام داشت (۱) چون از موجودیت رنجیت سنگ در رسول نگر
بحضور علیا حضرت زمانشاه عرض اطلاع تقدیم شد فرمود که اگر رنجیت سنگ سکهان را
فراهم کرده قصد مقابله با قشون همایون ما بکند البته برای وی حکم سخت ترین جزا
صادر خواهیم نمود و در حال برای يك شخص عبارت از رنجیت سنگ
اگر برای دستگیر کردن او عسکر بفرستیم سایر مردمان سکهان هرگز در
قید و تسلیم و تابعیت سلطان در نمی خواهند آمد و این نظریه اگر بقول منشی کنهیالال
صحت دارد نیز بر افتخار مزید اعلیحضرت زمانشاه می افزاید زیرا تمام مقر ودین
سکهان باطاعت و تابعیت اعلیحضرت زمانشاه غازی اطمینان نمی کردند.
در ماه پنجم سال ۱۲۱۱ هـ ق وقتی که هلال ماه نو در افق بملاحظه رسید
اعلیحضرت زمانشاه درانی امر حرکت به اردو گاه صادر فرمودو حین فرود آمدن
قشون در کنار دریای چناب سکهان هزیمت یافته از جنگل ها وسوراخ های دیار
لاهور سر بر آورده با هم اجتماع کردند و میخواستند بقایای لشکر درانی را که
تا هنوز در گردو نواح لاهور اقامت داشتند تعقیب کنند و اسباب شاهنشاهی را
بقدر وسع غارت نمایند . در آن فرصت رنجیت سنگ که قبلاً در رسول نگر اقامت
داشت آنها را از اراده ناپاکی که داشتند باین کلمات جوانمردانه باز داشت:
اگر شما جوانمردان نیرومند بودید باید در میدان کارزار با زمانشاه مقابل
میشدید و در حال عودت اعلیحضرت زمانشاه که بطرف دارالسلطنه کابل قصد
عزیمت کرده است تعقیب کردن سزاوار نیست. مردم سکهان که میخواستند از
وفرت قوم با لا تفاق کاری انجام دهند چون رنجیت سنگ انجام کار را میدانست
مانع آمد وشو رشیان را باقوال خود از اقدام باطل منفعل ساخت. در نگارش
فوق منشی کنهیا لال قدری انحراف می ورزد. حسن ارادت رنجیت سنگ از آن
بود که در وقت نزول اجلال اعلیحضرت زمانشاه غازی در لاهور بشرف رکاب
بوسی حاضر شده و با هر گونه اطاعت و خدمت گزاری مراتب صداقت و فدویت
بجا میداشت و از اثر نوازش اعلیحضرت زمانشاه از رسول نگر خواسته شد. مورد
(۱) باعث استقامت رنجیت سنگ در رسول نگر آن بود که مذکور از ابتدا
خود را یکی از هوا خواهان وفدائیان دولت زمانشاه غازی معرفی کرده بود
و همواره پیام سلام میفرستاد و در اوقات استرداد لاهور چند بار بخدمت شهنشاه درانی
مشرف شده و استقامت او در رسول نگر از لحاظ مزاحم زمانشاه بود
چنانچه ختم معاملات در فصل های دیگر از نظر میگذارد.


احسان قرار داده همچنانچه در اثرهان نوازش شاهنشاه درا نی وحسن عقیدت رنجیت سنگه
بود که بالا خر در سفر دیگر از دا والمروز پشاور فرمان حکومت لاهور و
اعطای لقب مها راجه وسر کپا ستی بنام او شرف اصدار یافت .
فصل بیست و هفتم
مراجعت موکب اعلیحضرت زمانشاه
از پنجاب به کابل
و قایع و گزارش این سفر درفصل گذشته تذکار یافت وتفصیل مراجعت چنان است:
عطا محمد خان علی زائی یکی از سران ملی ولایات قندهار که ازبرای بر آوردن مقاصد
باطل خود در کمین فرصت بود در اوقات تشریف فرمائی اعلحضرت شهنشاه در نواحی
پنجاب ولاهور پنج هزار نفوس قوم علی زائی را با عائله واطفال اوشان از شهر ومضافات
قندهار کوچانیده در دیار هرات انتقال داد . وحين وصول باشہزادہ سلطان محمود
در آئی که نسبت بزمانشاه ذهنیت خوب نداشت اورا باخذ تاج وتخت و خیال حمله
بدا و السلطنة کابل تحریص وترغیب کردن گرفت و با او تعهد کرد که قوم درانی
و عساکر منظم شاهنشاهی را که فعلا تحت رایت اعلیحضرت شاهنشاه زمان قرار دارد
بهر سیاستی که بتواند از خدمت با اعلیحضرت شا هشاه زمان رو گردان نماید .
چون در مدت اقامت اعلیحضرت زمانشاه در لاهور که مردم از افواهات با طل بنای
خود سری نهاده و متکی به پرو پاگند عطا محمد خان علی زائی وهنگامة آرائی
شہزادہ سلطان محمود بودند قریب خورده به کم وقت بیست هزار مرد بیکار
بزیر بیرق عطامحمد خان درهرات گرد آمدند . درین عرصه که تا هنوز از حملات
قواء هرات اطلاعی بسمع اعلیحضرت شہنشاہ نرسیده بود قصد تسخیر قندهار کرد واز
آغاز حملات وفتنه جوئی آنها وموافقت بسیار کس از مردم درانی و غلزائی وغیره
هواخواهان اعلیحضرت زمانشاه مانند سردار زمان خان پوپلزائی بن حاجی
کریمداه خان (غرض یکی اصمّه شاه کبیر ) و یکعده سران دیگر عرائض اطلاعیه
بحضور اعلیحضرت زمانشاه در پنجاب فرستادند . شہنشاہ زمان که همواره متوجه
امور مملکت و مرا قب او ضاع بد خوا هان سلطنت بود بمحض ملاحظه عرائض
اطلاعیه سرداران فو فلزائی در اول ماه شعبان سال ۱۲۱۱ ه ق توسط عمله
چهرجی حكم مراجعت بار دو گاه ابلاغ کرد . درحال حرکت مو کب
همایون از پنجاب اعلیحضرت شهنشاه که در ساقه فوج خاصه پیشتر از دیگر قطعات روان
بودند و آ از نهر راوی و دریای چناب در گذشته به گذرگاه ( سودره ) که د و سه
میلی (و زیر آباد )واقع است توسط سواری اسپ عبور کر ده و در منزل (گجرات)
نزول اجلال فرمود .


(۸۷)
حین ورود به گجرات نظر بعرایض اهالی آنجا که از دست جور و تعدی چهار نفر از حکام درانی
بصدور پیوسته بود چهار نفر حاکم را بحضور بخواست و در برابر ظلم و تعدی ایشان
طوریکه قریۀ سادات آنجا را غارت کرده بودند حکم فرمود تا هريك را شکم بد رند
والحق شهنشاه عادل را چنان سزد که در برابر اعمال سوء عمال رشوت خوار
و غارتگر چنان انتقام گیرد و چون اهالی آن دیار از شیوهٔ عدالت اعلیحضرت شهنشاه
بکلی مطمئن شدند پس از استرضای خاطر اهالی قریۀ سادات و سائر مردم ان گجرات
با موکب شاهنشاهی در حرکت افتادند و حینی که از دریای جیلم در گذشت در محلی از نزدیکی
های دریای مذکور بغرض وارسی امور محال آنجا برای سه شبانه روز حکم توقف
بافراد سپاه داد .
فصل بیست و هشتم
تعیین و تقرر حکام ولایات پنجاب
از حضور شهنشاه زمان
ومراجعت شهریارمبرور به دارالمرز پشاور
در هنگام مراجعت سفر پنجاب اعلیحضرت زمانشاه در وقت اقامت سه شبانروزی
کنار دریای جیلم متوجه احوال اهالی وولایات قریب آنجا شد وچون حکام گذشته
مطابق نظر یات شهنشاه زمان رفتار نکرده و بحقوق اهالی نپرداخته بودند لازم شد
تا در ظرف سال ۱۲۱۱ هـ ق حکام دیگری را با بعضی هدایات لازم در ولایات دور
ونزديك اعزام فر ماید. ازجمله افسران سفر پنجاب وملتزمین رکاب شاهنشاهی چند تن را
بتصویب مجلس و زراء کبار بدیقرار بر گماشت:
اول: احمدخان بارکزائی که در جنگ پنجاب سال ۱۲۱۱ هـ ق فعالیت از خود نشان داده بود
او را بحکومت میان دو آبۀ جیلم و سند سرافرازی بخشید .
دوم: محمد خان محمدزائی توخی را با قیادت پنچصد سوار و بوستان خان را با قیادت
هزار سوار ونور الله خان ختك را با قیا دت پنچصد سوار (از قوم خوداووسه صد سوار از قوم
بنگش کوهاتی ود وصد سوار از قوم یوسف زائی ودوهزار سواری که قبلاً در محاذ
عرب حاضر داشت) وچون مجموع تعداد عساکر آنها بهفت هزار سوار میرسید با صدزنبووك
وچهار عراده توپ ويك لك رپيه نقد از مالیات لاهور منظور فرمود که بمعیت محمد خان حاکم
بحراست سرحدات و معابر آنجا بپردازند.
حسن خان قز لبا ش راکه رتبۀ پیشخدمتی حضور داشت وچهار هزار سوار غلامخانه
چند اول کابل تحت قیادت اوبود مامور فرمود که با نتظام دو آبۀ راوی وچناب پردازد
وقلعه پند د اور خان را که در کنار نهر جیلم واقع است مسخر کرده بعد شرفیاب حضور شود.


چون اشخاص مذکور برو طائف مر جو عه امر عزیمت حاصل کردند شهنشاه زمان
بتوفیق صاحب زمین وزمان بتاریخ روز (۲۷) شعبان المعظم سال ۱۲۱۱ هـ ق وارد پشاور شد.
درو رود به پشاور همچنان بمرایش اهالی آنجا غودرسی نموده پس از انتظام بخشی مضاقات
قریب و بعید آنجا حرکت کرده بعد ازطی مراحل ومنازل بسواری اسپ بروز هجد هم
ماه مبارک رمضان در ظرف بيست ويك روز وارد دار السلطنه کابل شد. در ورود
بدار السلطنۀ کابل شهنشاه زمان بیکاز بر دازان سلطنت وافسران عالی رتبۀ قشون سفیر
پنجاب امر استراحت عنایت کرد وفرمود تا آنکه ایام عید سعید فطر سپری شود
براحت گذر انیده سپس بترتیب سامان ولوا زم راحله بصوب قند هار پردازند . قبل ازنکه
ايام شهر صیام وعید سعید فطر منقضی گردد ازجانب وقائع نگاران قند هار مکرر عرائض
اطلاعیه واستخبار یه بحضور تقدیم شد وا ز صورت احوال عطا محمد خان علی زائی
خبر دادند.
شهنشاه زمان سردارمحمد زمانخان فو فلز ائی بن حاجی کریمدادخان را امر فرمود
که برای از بین بردن عطا محمد خان چاره ای بسنجد تا بسهل ترین صورت یزا ختلال او
برکنار گردیم وچون از هلاك كردن عطاءمحمدخان علی زائی آرا می خلق در نظر بود
سر دارمحمد زمانخان یکی از دزدپیشه گان افغان غلز ائی او که (د لك ) نا م دا شت
و در سفاکی مشهور بود توسط پول را ضی ساخته او را بطور خفیه فرستاد تادر قندهار
رسیده عطا محمدخان را بهرحیلتی که بتوا ندیه قتل رساند و در همان ایام اعلیحضرت شهنشاه زمان
باسپاه کینه خواهی که تازه از سفر پنجاب برگشته و چندروزد کابل باستراحت گذرانید
بعزم قندها ر از دار السلطنه کابل برخاست . با آنکه بتعهد د لك نام افغان
اعتمادی نبود ولی از طالع شاهنشاهی قبل از ا نکه موکب
همایون وارد دیار قندهار بشود (دلكه) با چندتن از افغانان غلزائی خودرا در اور دو گاه
عطا محمدخان رسانیده مانند یکنفر مسافر روز رابشب وشب را بروزمیکشانیدودر یکی از
شبها موقع یافته درمقامیکه عطامحمدخان علی زائی خوابیده بود نز د يك رسيده بضرب
تيغ او را بقتل رسانید. فردا پس از انتشار این خبردهشت اثر تمام سپاه جمع داشته او که تحت
قیادتش راه تسخیرقندهار برداشته بودند ازسنوح این سانحه همه متوحش ومتفرق شدند.


(۸۱)

فصل بیست و نهم
ناکامی شهزاده سلطان محمود از تسخیر
اشرف البلاد
و
تقدیم عریضه او بحضور شهنشاه زمان

چون صورت احوال شهزاده سلطان محمود درانی از عزم تسخیر اشرف البلاد که در طول
اوقات سقر بری شهنشاه زمان در ولایات پنجاب مصروف این خیال باطل داشت از نیرنگ
کاری های عطامحمدخان علی زائی و لشکر نامنظم او نتوانست بهدف مقصود برسد درین موقع
که شهنشاء با نود هزار اشکر در خطهٔ زیبای کابل و قندهار لنگر انداخته بود شهزاده
سلطان محمود از قتل عطامحمدخان علی زائی که معاون و فرمانده قشون او بود و تفرقه ای
که در افراد لشکرش بظهور آمد خائف و هراسنا ک شده و از بیم آنکه مبادا دستگیر
لشکریان و دچار غضب شهنشاه شود با آنکه قلیج خان تیموری را از طرف خود قلعه بیگی
ومختار کار هرات مقرر کرده و فوج هرات را بعزم تسخیر قندهار از عقب عطا محمد خان
علی زائی همراه فرستاده بود چون عطا محمدخان که بانی مبانی تمام تحریکات آن بود
قبل از بشهزاده جرات پیش آمد بصوب قندهار نداد و با همه کشش و کوشش در نز دیکی
ولایت قندهار که چاره بشهزاده عسر گردید ناچار عریضه ای سراپا بعبارت عجز و استشفاع
آمیخته از خطایای خود نبشته، همدست چاپار حضور شهنشاه زمان در قندهار تقدیم کرد
و چون مبلغ دولت ربیه معاش سالانه او که از جایگیر ومالیات مضافات هرات از عصر
اعلیحضرت تیمورشاه درانی برای وی مقرر بود و در حال گیر و دار و اظهار مخالفت
او قطع شده بود در عریضه خود ضمناً علاوه کرد که مبلغ مذكور را کما فی السابق
برای خرج دستر خان و مصارف رسمی مواجب خدام و امور شخصی بر حال دارد
و چون شرائط اطاعت و انقیاد و ترك راه فتنه و فساد را نمود کرده بود خود را مستحق
اعطای دو باره میدانست و چنین نگاشته بود که باید مبلغ دولت ربیه را از تاریخی که حکم تعطیل
صادر فرموده اند امر تادیهٔ آنرا مجدداً عنایت فرمایند،
اعلیحضرت شهنشاه زمان که دانست در اثر رهنمائی وتحريكات يكنفر خائن ملی
(عطا محمد خان علی زائی که باعث نا کامی زمانشاه در سفر پنجاب شده بود )
شهزاده محمود فریب خورده عليه قواء قاهره سلطنت باقدامات سوء پرداخته است
ازنگاه ترحم خسروی و اتفاق برادری امر اعطای معاش او را که سالیانه بالغ بر دولت روییه
از وجوه محصو لات و مالیات دیار هر ات در شمار می آید از تاریخ وصول عریضه
عنایت فرمود.


(۹۰)
و لی آنچه قبل از آن معطل شده بود بطور مصادره دوباره حکم اجراء عنایت نفر مود.
شهز اده سلطان محمود با آنکه اوضاع و حرکات او قابل بخشایش نبود مگر شهنشاه زمان
از نظر اشفاق خسروانه و الطاف برادرانه مورد عفو قر ارداده سال دو لک روپیه معاش
او را از تاریخ صدور فرمان منظور فرمود مگر شهزاده سلطان محمود از لحاظیکه بعضی
ا ز مردم درانی در قندهار وهرات با او روابط سری داشتند وعلی الخصوص مردم فارسی
ز بان مقیم هرات که بیشتر ازوی پشتیبانی میکردند ودست اجانب بمنظور تفرقه اندازی
در میان اهالی افغانستان دخیل بود با آن عطایائی که شهنشاه زمان بلحاظ حل مسالمت
کاروانه درباره وی مبذول میداشت از اثر دلاللی که مذکو ر شد موافقت نکر ده
بهمد ستی خائنان اعلان مخالفت داد .

فصل سیم
اعزام شهزاده سلطان منصور
و سردار احمد خان امیر آخور
برای تنبیه شهزاده سلطان محمود در فراه

قرار تشریح فصل گذشته شهزاده سلطان محمود درانی که همواره در اثر تحر یکات اجانب
و مخالفت بعضی مردمان داخل وخارج افغانستان علیه قو اءسلطنت زما نشاهی باقدامات باطل
همی کو شید در این دفعه که اعلیحضرت شهنشاه بهترین اسلوب اتحاد وعنا یات خسروانه
درباره اومبذول داشته و به نیکو ترین وجه بحقوق شخصی و رسمی اش پر داخت .
شهزاده مذکور اول نظر به بر هم خوردگی لشکروقتل سر لشکرش که مجال حرکت
وانقلاب بروی باقی نگذاشته بود ناچار قناعت کرده از در صلح پیش آمد و سپس که
مفسد خویان بار دیگر با شهزاده روابط خودرا محکم کردند و باو کمک رسا نیدند
شهزاده باز از عزم خود بر گشته جدا برای استرداد معاش گذشته خود بسخن رانی آغاز
کرد . مگر بدست آوردن بقایای معاش نامی ودر باطن ظهور انقلاب و بدست آ وردن
تاج وتخت منظور حقیقی او بودوبا این اراده مراتب احسان والطاف شاهنشاهی را
دربرابر کردار خود فراموش کرده راه مخالفت در پیش گرفت. شهنشاه زمان دانست
که انجام معامله از راه اشفاق واتحاد ملوکانه بعد ازین امکان پزیر نیست مصمم شد
تا از برای خا مو ش ساختن آتش انقلاب داخلی بعملیات نظامی دست بکار ز ند.

وزر اء کاردان زمانشاه بسیار سعی ورزیدند تا این بار نیز معامله را از ر اه مصالحه
وتد بیرصورت دهند ولی چون آتش حسادت واغراض ازجا نب شهز اده وطرفدار ان
سری اور وبا شتعال بود این تدبیر مفید نیفتا د. شهنشاه زمان از اشرف البلاد
احمدشاهی یکدسته قشون منظم را تحت قیادت شهزاده قیصر ملقب به سلطان منصور


(۹۱)
و به قوماندهٔ سردار احمدخان نورزائی بتان خیلی امیرآخور وعدهٔ دیگری از صاحب منصبان
کارآزموده که در وقایع پنجاب ثبات و استقامت در کارهای حرب از خود نشان داده بودند
برای اطفای نایرهٔ شورش شهزاده سلطان محمود در پیش روی صفوف عساکر اعزامی
قرار داده بعنو ان صاحبمنصبان فرمان اکید فر مود که با قشون منظم خود در فراه رفته
نخست آنجا را مرکز نظامی قرار دهند . شهزاده سلطان محمود که مترصد ورود
قواء اعزامی شاهنشاهی بود بو سا ئط طرفداران خود که از مرکز قندهار
اطلاعات سری برای او میفرستادند از حرکت قشون شاهنشاهی آگاه گشته او نیز لشکری
را که بفرماندهی خود بعزم مقابله جمع داشت دستهٔ بزرگی را بنام (قراول) به پیشروی لشکر
تعیین کرده بمقابله و بازداشتن لشکر شهزاده سلطان منصور از فراه بسوی با شرف البلاد
فرستاد . در عرض راه قندهار و فراه تلاقی قواء طرفین دست داد و از تصادم هر دو قواء عرصهٔ
جنگ تشکیل یافت و هنگام محاربه به یک هفته طول کشید . اولیاء اقتدار که در اشرف البلاد
منتظر فتح از طرف شهزاده سلطان منصور بودند با علیحضرت شهنشاه زمان عرض کردند که دوام
محاربه خالی از ضعف قواء شاهنشاهی نیست و صورت محاربه بدون تقویت بر حسب نشا تمام نخواهد شد
بهتر است عساکر بیشتر فرستاده شود تا قواء خصم ام معامله جدیت بعمل آرند . شهنشاه زمان
که در کلیت محاربات خود او بحيث قائد اعظم محاذات حرب بسواری اسپ شمشیر بدست
حاضر میشد درین بار بعرض وزراء و کار پردازان دولت گوش داده در رأس قشون زیاده صمم
فراه شد . و تاوقتی که موکب اعلیحضرت شهنشاه زمان وارد سرزمین فراه شدغالب و مغلوب
قواء طرفین معلوم نگردید و با آنکه عساکر قراولی شاهنشاهی از نداشتن اجناس ارتزاقیه
و نرسیدن معاشات در ظرف مسافرت بفراه در حال عسرت بسر می بردند مگر به یمن طالع
اعلیحضرت شهنشاه موقع را از دست نداده تا هنگام ورود موکب شاهنشاهی با مردانگی
مقاومت کردند .


(۹۲)

فصل سی و یکم
حرکت موکب همایون شهنشاه زمان
از
اشرف البلاد بفراه و فرار
شهزاده سلطان محمود بهرات

یکدسته از قشون شاهنشاهی که قبلا تحت قیادت شهزاده سلطان منصور و فرماندهی سردار احمد خان نورزائی بصوب فراه فرستاده شده بودند از قلت فوج و نرسیدن آذوقه نتوانستند در انصرام محاربه پردازند لذا اعلیحضرت شهنشاه شخصاً در رأس قشون مظفر رهسپار دیار فراه شده و بدون موانع فراه را تسخیر نمود و جینی که فراه بحیطه تصرف در آمد آنجا را فرودگاه اردوی شاهنشاهی قرارداده بتعظیم آنولا پرداختن گرفت. شهزاده سلطان محمود که در گوشه ای از مضافات آنولا قرار کرده بود چاره کار را باز بوساطت نیکو اندیشیده مادر خود را بر فتن حضور شاهنشاه زمان وا داشت . مادر شهزاده سلطان محمود (دختر حاجی جمالخان بارکزائی) ببارگاه شاهنشاهی حاضر شده و از کردار ناشایسته پسر خود بعذر خواستن آغاز کرد و آرزو داشت که در اثر استشفاع والتماس او دو باره شهزاده سلطان محمود مورد عنایات خسروی واقع شود. شهنشاه زمان که در دفعه گذشته احساس کرده بود مردم ایالت هرات اعم از درانی و غلزائی و تیموری و جمشیدی و فیروز کوهی و تایمنی نظر بسابقه داری شهزاده که از زمان (شاه پاینده بزرگو ارم) اعلیحضرت تیمور شاه معرفت و مودتی با او داشته اند بعقو خواهی ما در شهزاده گوش داده بنای مخاصمت نگذاشت و این دفعه که از الطاف خود در برا بر شخص حقوق ناشناس که جز راه بغش و حسادت دیگر عزم واراده ای ندارد از حسن نیت خود نادم شد و علاوتاً اطمینانی داشت که در این موقع از یکطرف پیمان سری قلیچ خان تیموری قلعه بیگی هرات دست نشانده شهزاده سلطان محمود با زمانشاه در اخفا تجدید اطاعت کرد در این وقت بعذر خواهی والده شهزاده سلطان محمود از سبب بی اعتمادی او و اطمینانیکه از باعث مردم هرات حاصل کرد شفاعت خواهی ما در شهزاده موثر نیفتاد . شهزاده سلطان محمود پس از مراجعت ما در خود که در وساطت ناکام شده بر گشت نا چار رو بسوی هرات نهاد . قلیج خان تیموری شخصی که بحکم شهزاده سلطان محمود قبلا عهده قلعه بیگی هرات یافته بود در حال توجه شهزاده سلطان محمود


«۹۳»

در هرات بمدوأنظار بطر فداری شهنشاه زمان ابواب شهر هرات را بروی شهزاده
بر بست وسپس نظر به سیاستی که اعلیحضرت شهنشاه زمان توسط قاصد سری با قلیج
خان در بدست آوردن شهزاده وصادق خان قزلباش ومیرزا میر ابراهیم پیام
فرستاد تا أبا دروازه شهر هرات را باز کرددشهزاده سلطان محمود را با صادق
خان که سپه سالار لشکر او بود همچنان میرزا ابراهیم خان منشی [ولد میرزا عبد الهادی
موسوی متخلص به عشرت] که مختار کار او بود بفریب خواسته در شهر هرات در
آورده محبوس کرد وسپاه آنها که از فرار فراه متواری و به پیروی از فرماندهاان
خود راه هرات بر گرفته بودند و در بیرون شهر هرات اقامت داشته منتظر
باز گشت هر سه نفر مذکور بودند از وضعیت قلیج خان که آنها را از راه فریب
در شهر خواسته حبس کرد افراد عساکر شهزاده سلطان محمود پس از کسب
اطلاع از دیار شهر هرات فرار کرده بمسا کن خود برفتند.

قلیج خان تیموری که دانست اعلیحضرت شاهنشاه نسبت به خائنان هرات نائره
غضبش در جوش است در حال دستگیر کردن شهزاده و دوتن از فرماندهان قشون او را مانند
شهزاده همایون با از حلیه بصر عاری خواهد نمودو یا در اثر خیانت بقتل خواهد رسانید
علاوتاً بطرفداران او که اغلب از قبائل ناقلین مقیم هرات است مزاحم احوال خواهد شد
و این حقیقت چون بیش ازین در تاریخ معلوم نیست که اراده قلیج خان در رها کردن
آنها چه تصمیمی داشته است و خواه از بیم جان و خواه از راه احترام شهزاده سلطان محمود
وهمراهانش از حبس رها داشت . شهزاده سلطان محمود حین خروج از زندان با شهزاده
فیروزالدین برادر سکه و شهزاده کامران پسر واهل وعیال ووالده خود و دوصد سوار
بطریق فرار از شهر هرات روبه کهسار آن ولایتها د و در جاهای صعب العبور اقامت
گزیدین گرفت.


(٩٤)

فصل سی و دوم
حرکت موکب همایون شهنشاه زمان
از
فراه بدار السلطنه هرات

پس از آنکه شهزاده سلطان محمود از فراه هزیمت کرده بهرات رفت و از آنجا بطوری که مذکور شد از شهر بکوهسار رو بفرار نهاده اعلیحضرت شهنشاه زمان از فراه بقصد تسخیر و تنظیم هرات حرکت کرده بدار السلطنه هرات نزول اجلال فرمود حین توقف بدار السلطنه هرات آنگاه از برای فرو نشاندن آواز تشنگان آرای شهزاده سلطان محمود که مردم هرات از فرار او انتظار اختلال داشتند شهنشاه زمان سردار شیرمحمد خان فوفلزائی مختارالدوله را که در قطار وزراء ملتزم رکاب اعلیحضرت شهنشاه در سفر قندهار و هرات همراه بود موصوف را بتعاقب شهزاده سلطان محمود اعزام نمود و فرمود بهر طوری که بتواند شهزاده محمود مغرور را دستگیر کرده بدار السلطنه هرات با خود بیاورد.
سردار شیرمحمد خان فوفلزائی اشتر قضا او زراء اول از راه مکاتبه و مراسله بمخابره آغاز کرد و چون شهزاده سلطان محمود از صورت تعقیب شهنشاه بفراه و هرات انجام گردار خود را حساس کرده بوده است که هیچ دست توسل در عفو خطا پای او سودمند نخواهد افتاد قطعاً با سردار شیرمحمد خان مختار الدوله مواجه نشده و بیشتر در کوهستان دیار هرات شتافتن گرفت و در ثانی سردار شیرمحمد خان مختار الدوله از انکه دانست شهزاده سلطان محمود از بیم ورود موکب شاهنشاهی بجبال باذخه پناه برده است و هر گز جرئت آمدن ندارد لا بد از نیافتن او خیلتی اندیشیده نا کام بصوب دار السلطنه هرات مراجعت کرد.


فصل سی وسوم
جشن سلطانی
در
دارالسلطنۀ هرات

بطوریکه وقایع وگزارش این سال در فصلهای پیشتر نقدکاریافت اعلیحضرت زمانشاه
که استرداد هرات را از باعث اختلال وفتنه انگیزی شهزاده سلطان محمود درانی برادر
خویش از عوامل مهم عسکری میدانست وخصوصا افراد سپاه درخلال اوقات اضطراب
وخستگی حس میکردند که رحال نزول اجلال بدارالسلطنۀ هرات جشن عالیشان سلطانی
برپا نمود وازنامی ترین جشنهای سلطانی آنعصر یکی همین جشن هرات است چنانچه
مراسم تجلیل سلطنتی این جشن در مواقع دیگر بیان شده است (۱) .

(۱) شمه ای از اصل عبارت که مناسبت قلعۀ هرات وجشن سلطانی رقم کرده اند:
حصاری دروسعت بآفاق برابر ودرارتفاع باوج فلك همسرخشت دیوارش از بلندی چون آفتاب
براوج سپهر جا گرفته ودرجه برجش ازرفعت با بروج چرخ رسیده بال اندیشه را درترقی بمعارج
آن بر دبان ازطبقات سماوات پایه ساخت واوهامرا به تخمین ارتفاع آن سر بسرحد عجز
وقصور باید انداخت ـ طایر فتح بر فضای دل آرای سرادقات دار السلطنۀ هرات
نتواندپریدوسمند خیال دشمنان بدافعال در پیرامون تسخیر آن نمی تواند گردید
هر که دیوارش بنگرد چون دیوار محو حیرت گردد هر که درش بیند از حیرانی
چون حلقۀ در بخود فرو رود بی شائبه تکلف سرکوبی است بیم افزای سر تابان
وگردن کشان وپناهی است آرام بخش بندگان شاه زمان وسدراهی است بروی شردماوان
مخالفان
بــــد بنوازاومبــــو ان دیــــد رو کند کنــار آییـنـه دیــــو از او


فصل سی و چهارم
تقرر شهزاده سلطان قیصر
بولایت هرات و اعزاز بخشی شهنشاه زمان
مر امراء را بسر داری لشکر و مختار کاری
دارالسلطنه هرات

در خلال وقایع و گزارش سال ۱۲۱۱ هـ ق شهنشاه زمان وقتی که شهر هرات و مضافات
آنجا را از دست پور حکام محل و از اثر انقلاب و اختلال شهزاده سلطان محمود برادر خود
برکنار ساخت چون امور دارالسلطنه هرات در هنگام اسفار پنجاب وهندوستان بر هم
خورده بود در حال توقف آنجا بانتظام بخشی آغاز فرمود نخست شهزاده سلطان منصور فرزند
هوشمند خود را که بعد از فرار شهزاده محمد همایون از قندهار با عزاز ولایتعهدی و حکومت
اشرف البلاد وایالات آن دیار نائل شده بود در این سفر هرات که او همراه و همرکاب
پدر جلیل القدر خود بود شهزاده موصوف در روز اول جشن باشکوه سلطانی هرات بنام
نائب الحکومه سرافرازی یافت و فرمان مقرری او بر فراز منبر خطابه از طرف قاضی القضات
وشيخ الاسلام جناب زبدة العلما میر خیر الدین آقا قرائت شد و به روز تقرر شهزاده سلطان منصور
۲۱۷ نفر از محبوسین هرات که بجرم همدستی مزید با شهزاده سلطان محمود دیرانی در
قید و زندان بودند رها شدند.

پس از تاریخ تقرر به حکومت هرات قس خاتم (۱) شهزاده سلطان منصور
[که قبلا بشکل دیگری بود] دوباره به سجع دیگر وشکل دیگر حکم تقر یافت و این مهر
در روز اول جشن جلوس برا ریکه حکومت دارالسلطنه هرات اولین بار بدست حق پرست
همایون اعلیحضرت شهنشاه زمان در سرفرمانهائی ذیشان که امر اعطای خلعت خسروی بایست
از طرف شهزاده سلطان منصور بحكام و خدمت گاران بارگاه دارالسلطنه هرات اعطا میشد
ممهور کرد وصاحب منصبان و خدام حکومت هرات فرمان های قضا نظام واحکام و تعلیقچه
های والی جوان خود را که تازه از حضور شهنشاه زمان بدا نعهده در ولایت مذکور حکم
برقراری یافته بود حاصل کردند وچون سلاطین با تاج و نگین درانی عادتی داشتند که
سپهنگاری و معاونت هريك از شهزادگان جلیل القدر چند تن از
مردان کار و را وفدالوا بنام[ پیشکار و مختار کار ولالا] عز افتخار می بخشیدند. از انجمله در حال
تقرر شهزاده سلطان منصور در روز اول جشن سلطانی نخست سردار احمد خان نورزائی
(۱) عبارت مهر شهزاده قیصر در آغاز حکومتش به قندهار با سناد مکتوبات قيد مرقع
نگارنده[غلام شاه زمان قیصر است]نقش شده بود.


و سردار زمان خان و فلزائی بن حاجی کریمداد خان [من عشیره بامی زائی] بپاداش خدمات لایقۀ
ایشان که در معاملات و محاذبات مربوط به پنجاب و هرات و قندهار در غیاب و حضور شهنشاه
زمان کمال صفوت و صداقت ابراز نموده بودند بلقب سرداری خطاب شدند و بسرداری
لشکر مقیم هرات و حراست اهالی شهر و مضافات دارالسلطنۀ آنجا عز تقرر حاصل کردند
و فرمانهای اعزازی و مقرری خودها را که بفص خاتم اعلیحضرت شهنشاه زمان رو زراء کبار
مزین بود در روز جشن باشکوه سلطانی اخذ کردند
بعد از حصول اعزاز و افتخار مشکی خان خوابه سرا که یکنفر از غلامان قدیمی و پرورش یافتگان
آستان شهزاده سلطان منصور و از طفلی بخدمات شخصی شهزاده بلند اقبال در کابل و قندهار
[ILL] ده بود اولا بسر کردگی ضرابخانه هرات و اسلحه سازی و باروت سازی و توپ
سازی و تفنگ سازی و مطبعه خانه بحیث رئیس قواء تخنیکی آن ولا سرافرازی بخشید فلیج خان
تیموری که وقتی از طرف شهزاده سلطان محمود درانی بنام [قلعه بیگی] امیر قلعۀ هرات
مقرر شده بود چون بدان شغل بلمبت و افتخار داشت بر حسب دلخواه بپاس خدمات او که
طرفدار سیاست شهنشاه زمان و از مدتی در ارسال و مرسول مکاتبات خصوصی بایعاری
دارالسلطنۀ کابل مبادرت می ورزید در همان روز اول جشن همایون سلطانی کما فی السابق
بعهده قلعه بیگی هرات حکم برقراری حاصل کر د و سائر صاحب منصبا ن وخدمه حضور
کسانیکه درر کاب شاهنشاه زمان و یا شهزاده سلطان منصور اختصاص دا شتند ما نند
خاصه داران و پیشخدمتان و یکه اوقان و سر قراولان و کشکچیا ن و یوز با شیا نو اون بگیان
و علمداران و توپچیان و زنبورك چیان و تفنگداران و یکه تازان که در هنگام مسافرتهای
پنجاب و در حال اقامت های مختصر پشاور و کابل و قندهار و هرات موقع راحت وبخشایش
حاصل نکرده بودند علی قدر مراتبهم در جشن باشکوه سلطانی هرات بخلع
فاخره نائل آمدند و بر مناصب و خدمتهائی
که شایسته لیاقت ایشان بود موفق و مفتخر شدند و در امور مرجوعه امتیاز و اختصاص یافتند.


فصل سی و پنجم
مراجعت نمایندهٔ شخصی امپراطور افغان
از
دربار طهران بدارالسلطنهٔ هرات

در ضمن وقائع و گذارش سال ۱۲۱۰ هـ ق مفصل بحث کردیم که آنوقت بنا بر حرکات پادشاه ایران و بالاخره ورود نمایندهٔ شخصی شاه ایران بدار السلطنهٔ کابل شهنشاه زمان لازم دانست تا نمایندهٔ شخصی خود را بدربار طهران بفرستد و پیامی که لازم است باولیای امور آن کشور خاطرنشان کند. و چون برای رسانیدن پیام شهنشاه افغان نمایندهٔ شخصی شاه ایران طرف اعتماد نبود اعلیحضرت شاهنشاه را معلوم و مکشوف گردید تا اگر يك تن از ژنرال های درانی بدان مملکت مسافرت نماید مطالب عمده بجا نخواهد شد و سخنان اصل بگوش زمامداران دولت مقابل مؤثر نخواهد رسید و برای اینکه شاه ایران پیام امپراطور افغان را از لهجه و آهنگ یکنفر ژنرال افغان استماع کند گدا محمد خان درانی را که بالفعل بدار السلطنهٔ کابل شغل دیگر نداشت بدانصوب فرستاد و این وقت است که تا هنوز جشن سلطانی هرات بپای نرسیده و بساط عیش و سرور گسترده است گدا محمد خان در اواخر ماه شوال المکرم سال ۱۲۱۱ هـ ق یعنی در ایامی که احتفال جشن سلطانی در دار السلطنهٔ هرات شرف انعقاد و نزديك باختتام است مراجعت کرده بشرف دست بوس اعلیحضرت شهنشاه نائل گشت.

گدا محمد خان معروف به گدو خان که فرستادن او بدربار طهران محض رسانیدن پیام خصوصی بشاه ایران و کسب اطلاعات موثق از گذارش رسمی و ملی آن کشور در نظر بود موصوف بعد از طی مذاکرات و کسب معلومات مزید در اطراف امور دفاعی آن کشور موفقانه بدار السلطنهٔ هرات عودت کرد. و نظریات خود را که در اطراف وضعیات عمومی کشور ایران در مدت توقف خود بآنجا درك برداشته بود با روداد مذاکرات رسمی و خصوصی آنجا که از تمام جهات معلومات کلی بدست آورده بود در اثر حصول اطمینان کامل خود (۱) بدربار شاهنشاهی و روسای شعبات کشوری شفاهاً بیان
_________________
(۱) از چیز هائیکه گدا محمد خان درانی در سر داشته بود شمه ای در ماخذ دیگر نیز ثبت است و اگر مطالعاتی که خواسته باشند از حیات شخصی و عادات خاندانی و مقتضیات سلطنتی شاهان قاجار اطلاعات موثق داشته باشند و به پیشنهاد گدا محمد خان تصدیق نمایند بصفحات (۳۱-٤۲) تاریخ عضدی اثر شهزاده عضد الدوله ایرانی که در سال ۱۳۰۶ هجری قمری (۷۱) سال قبل در بمبئی بطبع رسیده است مراجعه نمایند.


۱۹۹

نظریات او رفتار شود و مستدعا یش اینکه از جمله نود هزار سوار قشون سلطانی
تنها (۱۲) هزار سوار بسالاری یکنفر سردار درانی خودم و یا شخص دیگر
به قصد تسخیر آن مملکت اعزام نماید اینجا تب تعهد میکنم که تمام مملکت ایران را
مسخر کرده و به امپراطوری افغان الحاق و ضمیمه نمایم و چون مذکور صورت احوال را از
نزدیک بچشم سر ملاحظه کرده بود و از انکه مانعی در برابر اقدام این مملکت احساس
نمی کرد باشوق و شعف و خاطر جمعی زیاد بحضور اعلیحضرت زمانشاه این مطلب را بعرض
اشرف رسانیده تکرار میکرد که اگر ذات خجسته آیات بندگان شهنشاه معظم بعرض
و استدعای این داعی دولتخواه اظهار موافقت فرماید بطالع فرخندة اعلیحضرت سلطان
زمان یقین میدهم که در مقابل این عزم نظر بچیزهائیکه من دیده ام هرگز مانعی در پیش
ندارم .

اعلیحضرت شهنشاه زمان برای انجام این امر در مجلس عالی وزراء پیشنهاد او را
چند روز مطرح مذاکره قرار داد و هنوز این مفکوره بتصویب نرسیده بود و بحث و مذاکره
ورد زبان بود که خبر قتل آقا محمد شاه قاجار انتشار یافت. اعلیحضرت شهنشاه زمان
با آنکه فرصت قتل آقامحمد شاه قاجار بهترین وقت حملات او محسوب میشد ولی این اقدام را
بعید از مروت همجواری و شیوه جوانمردی دانسته و با آنکه عادتا نی از اطرف بضرر
این مملکت بصدور می آمد ولی غبار کدورت را از آئینه ضمیر شسته باحوال سلطان قاجار
و کشور همجوار اظهار تاسف و تاثر نمود و علاوه برانکه انصاف و مروت بکار برد
مصارف و زحمات اردو کشی خود را بد انطرف نیز عبث و بی ثمر تلقی کرد اما تنها
دارالسلطنۀ مشهد را که از اجزاء امپراطوری درانی و برای رهایش اولاد نادرشاه افشار
از عصر اعلیحضرت احمد شاه کبیر مراعاتا تعیین شده بود و سلاطین افشاری بعد از حیات نادر
نسل بعد نسل از اثر همکاری مزید سلاطین درانی به تحت الحمایتی این مملکت سرافراز
بودند بدین عزم اکتفا ورزید تا یک تن از دودمان نادر شاه افشار را بمقر سلطنت ایشان
حق تمکن بخشد و پیشنهاد گدو خان سفیر را با آنکه از طرف وزراء کبار دولت سراسر
بمفاد امپراطوری درانی تلقی میگردید از باعث رفق و مدارا که در نیطر انور
شاهنشاه زمان فعلا نبایسته تسیر میشد معطل
بفتح تمام هند بنمود زیرا نقطه نظر سیاست زمانشاه از بدو سلطنت او بطرف تسخیر
کشور هند جلب شده بود و در تسخیر ایران که آنروز صدمات و تکالیف مالی
باهالی آن کشور و زحمات بی مورد لشکر خودش احساس میشد کدام دلچسپی از خود نشان نداد.
(۱) قراری که صورت مذاکرات در مآخذ قید است گدامحمد خان درانی مکرر سوگند
یاد میکرد که مرا تنها (۱۱) هزار عسکر سوار در کار است .


فصل سی وششم
اعزام نادر سلطان افشار
از
هرات بدار السلطنه مشهد وامر تاج بخشی
از حضور زمانشاه غازی در باره نادر سلطان (۱)
چنانکه در ضمن وقائع و گذارش سال ۱۲۱۰ ه ق در صفحات پیش از مطاله گذشت
بعد از شهادت شاهرخ شاه فرزند ان او بعضا بدار السلطنه کابل واغلب در هرات
بحمایت سلطان درانی بسر می بردند و موقع حصول مطلب ایشان مر اداراستر داد
و تمکن دار السلطنه مشهد در نظر بود از باعث مصروفیت‌های اعلیحضرت زمانشاه
الی شانزدهم شهر ذیقده الحرام سال ۱۲۱۱ هـ ق دست نداد. و هر چند وزراء
و سرداران درانی برای یورش بردن بخاک کشور ایران سعی داشتند اما في لحال که شهزادگان
بدار السلطنه هرات حاضر بودند مطابق استدعای ایشان که باید کما فی السابق
بحمایت سلطان افغان به سلطنت مشهد و مضافات بعیده آن حق تمکن حاصل کنند
(۱) چون واقعه قتل آقا محمد شاه در بعضی معما در امور همجواری در چند قسمت تاریخ
دوره سلطنت زمانشاه و خاصه گذارش سفر هرات و اعزام نادر سلطان بمشهد دخیل
است این مختصر را در حاشیه فصل متعلق می‌گنجانیم :
آقا محمد شاه قاجار بن محمد حسن خان بن فتحعلی خان قاجار قوینلو ـ مذکور وقتی که
بمشهد آمد از باعث کدورت های نژادی وسیاست همجواری بر اولاد نادر از باعث
ترحم سلاطین درانی در باره آنها حسد برده در ودزد به مشهد سنگ قبر نادر شاه
افشار را بضرب سندان از هم شکسته و پیشتر بی احترامی کرد - شاه مذکور وقتی
شنید قزل ایاغ با چهل هزار کس بموغان آمده از سرحدات مشهد بظهر ان برفت
وبمقصد يورش بردن با ذربايجان عزیمت کرد .
وسپس رو بسفر آذر بایجان و قرا باغ نهاد . چون خبر حركت طوائف
قزلپاش ایران بگوش همراهان قزل ایاغ رسید ازین اخبار متوحش شد - مقارن این
حال خبر فوت پادشاه دولت شوروی اشتهار یافت . آنوقت قزل ایاغ مراجعت کرد.
آقا محمد شاه ۱۸ ربیع ماه ذیقده الحرام سال ۱۲۱۱ هـ ق مصادف بایام توقف اعلیحضرت
زمانشاه در هرات قصد رفتن به آذربایجان و قرار نمود بعداً از راه میانج واردبیل بآدینه
بازار برفت و در همان موقع نامه شهزاده سلطان محمود درانی برای او برسید و از قاصد
شهزاده درانی احترام کرد و چون امور ولایت قراباغ ناتمام و امیر کبیر ابراهیم خلیل خان


یافت از الطاف احمد پاد شاه
شاهرخ بر تخت شاهی متکیه گاه

اعلیحضرت شاهرخ شاه بن رضا قلی میرزا بن نادر شاه افشار خراسانی آنکه بعد از خلع سلطنت نام نهاد علیقلی خان افشار ملقب به علیشاه بار اول بتاریخ شهر شوال سال ۱۱٦۱ هـ ق براورنگ سلطنت مشهد تکیه زد و در سال ۱۱٦۲ هـ ق از طرف رقبای افشاری او از نعمت بصارت محروم و از سلطنت معزول و همه در ان سال مکرر باشغال تخت و تاج فایق و از همان سال در ظل حمایت سیاسی تاج بخشای بزرگ اعلیحضرت احمد شاه درانی قرار یافته و از سال ۱۱۸۶- الی ۱۲۰۷ هـ ق به تحت الحمایتی سیاسی تیمور شاه درانی بسر برده و از سال ۱۲۰۷ - الی ۱۲۱۰ هـ ق به تحت الحمایتی سیاسی زمانشاه درانی بدار السلطنه مشهد جالس بوده و شاهرخشاه و نادر سلطان ثانی پسرش بهمت شهریاران درانی نواح عراق ، مازندران تبریز - آذربایجان - طوس ، طبس ترشیز - تون - گلستانه ، سلطان آباد را باستثناء ایالت نیشاپور که ازین طرف سلطنت درانی به عباسقلی خان و جعفر خان بسرداران قوم بیات بطور حکام افغانی سپرده شده بود دیگر ولایات در حیطهٔ تصرف او وحق فرمان روائی داشت شاهرخشاه از سلاطین تحت الحمایت سیاسی امپراطوری افغان است که پنجاه سال خودش و هفت سال پسرش نادر سلطان ثانی در ان اقلیم بامره شهریاران درانی سلطنت کرده اند.
متعلق صفحه (۱۰۰) كتاب (درة الزمان)


[BLANK PAGE]


(۱۰۷)
این نظریه درمیان آمد و همان شد که حسب الامر اعلیحضرت زمانشاه شهزاده نادر
سلطان افشار که در حال در میان برادران خود شخص فهیمه و آئین سروری از جبین او
نمایان بود بعهده خطیر پادشاهی مشهد و توابع آن مثل طوس - ترشیز - كاخك -جناباد
طبس - تون و تبريز وعراق ومازندران وغیره چنانکه سابقا به شاهرخ شاه پدر او تفویض
شده بود شناخته شده و در همین شهر ذیقعدة الحرام سال ۱۲۱۱ اعلیحضرت زما نشاه به
سردار شیر محمد خان مختار الدوله ملقب به اشرف الوزراء که در رکاب شاهنشاه حاضر
بود مامور شد تا با همراهی قشون هرات فزیدرا بی شهزاده نادر سلطان را از دارالسلطنه هرات
با خود گرفته بعد از السلطنه مشهد برده بر اریکه سلطنت آنجا بر نشانده تاج مرصع سلطانی را که
از حضور شاهنشاه ذیجاه برای وی بخشیده است مانند پدرش شاهرخ شاه بحث پاد شاه تحت الحمایت
سلطنت زمانشاه بر تارک او نصب کرده مس خاتم سلطنتی ومسکوکات نقدی او را
بنام نادر سلطان که فردی از دود مان نادر شاه افشار است مروج گردانند.
همان شد که بر حسب امر و استرضا خاطر شهنشاه بزرگ افغان اعلیحضرت زمانشاه
نادر سلطان بن شاهرخ شاه شهید بن رضا قلی میرزا بن نا درشاه قوم قرقلوى افشار
ترکمان از آن تاریخ ببعد بد خود بدار السلطنه مشهد حق تمکن حاصل کرد
وزمام امور آندیار را که جزئی از اجزاء امپراطوری زمانشاه بود کما فی السابق
بحیث فرمانده تا بع وخراجگذار این مملکت بدست اقتدار خویش بگرفت
وسر دار شیر محمد خان قو فلزائی اشرف الوزراء حافظا لقرآن شخصی
که حسب الامر ز ما نشاه غازی بدست خود تاج مرصع سلطانی را بر تارک ادونامی افشار
تا جوانشیر سر به متابعت او فرو نیاورده بود شاه قاجار مصمم شد که نخست امور پناه آباد
وشوشی را یکطرفه کرده آنگاه با مردمان جنگجو بجانب قرار نهضت نماید.
شاه مذکور با پنج هزار سوار و سه هزار پیاده براه روان شده حین ورود بمنزل آقچه میخواستند
از انجا بشهر شوشی ایلغار کند امیر کبیر ابرا هم خلیل خان را که رقیب او و یا طاعت
شاه قاجار در نیامده بود بقبضه قدرت آوردو او مرگ خود بیخبر بود بتاریخ (۱۳) ماه ذیقعدة الحرام
۱۲۱۱ هـ ق مصطفی خان شیروانی وسفیر پاد شاه ترکستان و متو رام الشور
شاه میر اد ملقب به بیگی جان فرمان فرمای بخارا و همچنان چندین از سران ولایات
نزد او برسیدند.
آقامحمد شاه قاجار پس از جنگ با صادق خان شقاقی به شوشی رفته شوشی را بتصرف
خود آورد . بعد از پنج روز توقف در صباح (۲۱) شهر ذیقعدة الحرام آنسال از دست سه
نفر صادق خان گرجی و خداداد اصفها نی و عباس مازندرانی که فراشان خلوت و پیشکاران
خدمت او بودند وچون شاه قاجار نظر بغفلت اوشان در وظائف مر جو عه قبلا میخواست
آنها را اعدام نماید مگر هر سه نفر مذکور پیش از صدور حکم اعدام الیم جان با هم اتفاق
کرده شاه قاجار را بقتل رسانیدند.


نصب کرد تمام بزرگان ایلات مشهد را در دولسرای سلطانی مشهد بار یاب ساخته
در محضر همگان سلطنت نادر سلطان را اعلام و به زعمای مشهد خاطر نشان فرمود
که حمایت وتاج بخشی خاندان نادوشاه افشار بر ذمت ما است و ادای خدمت و اطاعت
فریضه شما یان و اگر از جانب احاد وافراد وضع گردن کشی در مقابل سلطان
تحت الحمایت افغانستان و آسیب وزیان برسد از جانب اعلیحضرت سلطان در در این زما نشاه
شدیداً باز خواست میشود و همین خاطر نشان ساختن او بود که سلطنت نادر سلطان
الی شش ماه بعد انقراض سلطنت زمانشاه دوام کرد و مذکور با اقتدار کامل پنج سال
زمام سلطنت مشهد بکف گرفت و آن گوشه مملکت افغانستان را تا آخرین لحظات عمر
حمایت نمود:
فصل سی و هفتم
ورود نواب غلام محمد خان
رام پوری
بدارالسلطنه کابل و تشرف آن بحضور
شهنشاه زمان
از ذکر خاندان سردار رو هیله حاکم ایالت رام پور در فصل سرهند و پنجاپ در کتاب
جهانگشای درانی برسبیل توارد مضمونی تذکار بعمل آمده است و در حال چون نو غلام محمد خان
بازما نشاه درانی همعصر وازجمله حکام ایالات مقبوضه این مملکت بشمار میرود
و درین عصر سلطنت دفعه اول از خاندان او نام برده میشود برای رسیدن بر اصل مطلب
درباره خاندان عالیشان سردار وحاکم روهیله مختصر معلومات مضموم تا سبب ورودتشرف
او بدیار کابل فهمیده شود.
بانی سلسله حکام روهیله در ایام امیرالمومنین نواب علی محمد خان است. مذکور
از متوسلان وزیر الممالک نواب قمر الدین خان اعتماد الدوله وزیر اعلیحضرت محمد شاه
کورگانی است. یعنی بتوسط او بدربار شهنشاه هند محمد شاه (متوفا ۱۱۶۱ ه ق)
معرفی شده است در انو اله و شبغر که از پرگنه های سمت شمال دهلی و در دامان کوه کمایون
واقع است جمعیتی از مردم رو هیله وافغان فرا هم آورده اقتداری بهم رساند،
نواب قمر الدین خان وزیر الممالک از ازدحام او خوف کرده (هرتند) نام هندورا
با دو هزار سوار از دار السلطنه دهلی که خوبتر بنام شاه جهان آبا د یاد میشود
برای انتظام اسنبل او (مراد آباد) و غیره محال آنجا که از جا بگیری های خودش
و در معرض حملات نواب علی محمد خان قرار یافته بود فرستاد. علی محمد خان
روهیله که دانست اعزام دو هزار عسکر تحت قومانده (هرنند) هندو پیشکار وزیر الممالک
بمنظور دستگیر کردن من است یورش آورده با هر نند بجنگ پرداخت و با لا خر


تخت طاوس و تخت دیگری که از نقطه
شرقی به نقطه غربی امپراطوری
در انی انتقال یافته و از دهلی براه پشاور
جلال آباد ـ کابل ـ قندهار ـ هرات
بدار السلطنه مشهد برده شده است.
از سال ۱۱۶۰ هـ ق الی اوائل سال
۱۲۱۷ هـ ق در مرور (۵۶) سال تا آن
موقعی که سلطنت زمانشاه درانی
انقراض یافت هر دو تخت بر حسب امر
احمد شاه کبیر و تیمور شاه درانی
برعایت و حمایت شاهرخ شاه افشار
گذاشته شد چنانچه اعلیحضرت
احمد شاه درانی بالای همین تخت
تاج مرصع سلطنتی را بر فرق
شاهرخ شاه افشار نصب کرد و برفراز
همین تخت الطاف خسروانه در بارۀ
مذکور مبذول فرمود.
در دوره زمانشاه درانی نیز بعد
از حیات شاهرخ شاه افشار در بارۀ
فرزندش نادر سلطان رعایت
و حمایت بعمل آمد و بدستور آوان سلطنت احمد شاه و تیمور شاه سردار شیر محمد خان
مختار الدوله به نمایندگی از حضور شهنشاه افغان نادر میرزا را از هرات برده در دارالسلطنه مشهد
بر فراز تخت طاوس بر نشانید و تاج مکمل سلطانی را که زمانشاه بروی بخشیده بود
بر فرق نادر ثانی نصب نمود و هر دو تخت الی سال انقراض سلطنت زمانشاه بدار السلطنه مشهد
موجود و بعداً که آن سر زمین معرض صدمات واقع گردید در محل دیگر منتقل گردید.
متعلق صفحات (۱۰۱-۱۰۲) کتاب درة الزمان


اور ا هزیمت داد . ازهزیمتیان اوغتا لم توپخانه بدست آورده بر قوت ومکنت خود افزود
و از یافتن قواء کامه تر خیال دیگر در سر پرورائیدن گرفت اما از طرف وزیر الممالك
علیه او کدام اقدام عداپات دیگر بظهور نیامد . نواب علی محمد خان رو هیله
نسبت به کردا ر خود از درباردار السلطنه دهلی کنار گرفته و خود را یك نفر متمرد مید است
اما از نخوت وغروری که برخویش حاصل کرده بود بر هيچ يك از امراء سلطنت مغل تسلیم نمیکرد
واحدی را بنظر نمی آورد . اعلیحضرت محمد شاه گور گانی از وضع او خوف کرده
عمدة الملك وصفد ر جنگ را که حیثیت سپه سالاری داشت برای تنبیه او اعر ام کرد .
قشون سلطان مغلی بفرما ندهی عمدة الملك وصدمر جنگ بسبب نفاق قمر الدین خان اعتمادالدوله
که او میخواست نواب علی محمدخان را برای روز مدعا حمایت کند نتوانستند کاری از پیش برند
اعتمادالدوله با آنکه علی محمدخان ( هر منه) مضار کار او را از بین برده بود با آنهم برضد
رقبای خود که باهد گماشتگانی از نواب های متنفذ و نیرومند هند داشته باشد علی محمد
خان را درخفا تقویت کردن گرفت وبالاخر بوساطت نواب قمر الدین خان اعتمادالدوله
علی محمد خان روهیله از خطایای گذشته خودتائب شده بدر ب ر شاهنشاه مغل به شاه جهان آباد
دهلی حاضر شد. اعتمادا لدوله وزیر سلطان دهلی علی محمد خان روهیله را ازراه یاری
ومدد گماری بفوجداری سرهند که جایگیر اعتمادالمو له بود مقررنمود . وقتی که اعلیحضرت
احمدشاه درانی در سال 1161 هـ ق سرهندرا فتح نمود علی محمد خان روهیله قبل از وصول
اعلیحضرت احمدشاه درانی وسردار عبدالله خان اردو باشی قوفلزائی از سرهندفرار کرده
از بیم جان به [آنواله][و]بنکر در مسکن قدیم خود شتافت و آنوقت که سردار عبدالله خان
فوفلزائی از طرف شهنشاه درانی بنایب الحکومتی سرهند وفوجداری درانی هند رانجا قیام
ورزید. بعداز انجام گیرودار خلال سال 1161 هـ ق چون پسرانش سعدالله خان وعبدالله خان
و فیض الله خان دوشهر سرهند دستگیر شدند بشرف رکاب بوسی اعلیحضرت شهنشاه درانی
بوساطت پسر ان خود سعدالله خا ن وعبد الله خان وفيض الله خا ن حا ضر شدو از اثر
لطف اعلیحضرت احمدشاه غازی درانی که چون نواب علی محمدخان در همان أوا ن و فات
یافت(1)درمیان طایفه روهیله نواب سعدالله خان پسرش ازطرف سلطنت درانی بحیث نواب
عز افتخار حاصل کرد اما تا سال 1165 هـ ق که سلطنت شهزاده احمدشاه مغل دوام کرد خاندان
نواب علی محمد خان وضع دوروئی اختیار کرد ند در سال مذکور که اما بحضرت احمدشاه
درانی در نواحی سرهند پنجاب لاهور ودهلی نزول اجلال فرمود خاند ان سردار رو هیله
تسلیم شده ودر خدمات مرجوعه سهم گرفتند در ینوقت نواب سعدالله خان پسر علی محمد خان
ازطرف سلطنت درا نی بحیث نواب برسمیت شناخته شدوفرمان اعلیحضرت احمدشاه کبیر
مذهب بقس خاتمهها یون بعنوان اوشرف اصدار یافت و برادردو مش عبدالله خان و برادر
سومش فیض الله خان چندی درقندهار خواسته شدند وسپس به رامپور هندوستان که از عصر
محمدشاه کورگانی جایگیرآ نها تعیین شده بود ازطرف شاهنشاه درا نی حکم ا سقرار
حاصل کرده برفتند و با کمال عزت بین قوم خود می زیستند وبسلطنت درانی مانندسائر نوابهای
(1)وفات نوا ب علی محمدخان ومحمدشاه کوزکانی ونواب قمرالدین خان درمرور
دوماه اتفاق افتاد .


١٠٤

کشور هند خراج میفرستادند واطاعت مینمودند. مگر فرزندی مقدرو بنام بوعلی محمد خان
سعد الله خان بود و در میان قوم روهیله صفت نواب و فوجداری در ایالت رامپور حاصل کرد.
از فرزند سوم نواب علی محمد خان نواب غلام محمد خان بازماند و در اواخر سلطنت
تیمور شاه و اوائل سلطنت زمانشاه نواب غلام محمد خان بر مسند ایالت رامپور
تکیه زده از طرف سلطنت درانی فرمان نوابی حاصل کرد. یعنی نواب غلام محمد خان
تا اینوقت سلطنت زمانشاه بصفت نواب وحاکم و سردار قوم روهیله شناخته میشد.
در ماه رجب سال ١٢١٢ هـ ق مصادف بسال ششم سلطنت اعلیحضرت زمانشاه درانی
ایالت او مورد حملات استعمار قرار یافته واز انطرف خطراتی در امور حکومت رامپور
احساس میکرد. بغرض استمداد از سلطان درانی از خرابکاری های قواء استعمار بمشکلات
مواجه شده خودرا از قید فشار استعمار نجات داده بعزم زیارت حج بیت الله شرفیاب و تنظیم
راه حجاز بر گرفت و بعد از معاودت سفر میمنت اثر ارض حجاز از راه دکن و جی نگر
وملتان وبهکر و کوهات و پشاور عبور کرده قصد ورود بدار السلطنه کابل نمود. در پشاور
بوساطت وراهنمائی سردار رحمت الله خان معتمد الدوله و وفادار بهادر وزیر اعظم که
همدران ایام بدار المرز پشاور قیام داشت نواب مذکور با دوصد نفر پیاده و پنجاه شتر
حامل لوازم سفر واسباب زیاده در از السلطنه کابل رسید. در ورود بدار السلطنه بشرف
صحبت شهنشاه ذیجاه مشرف گردیده و بعنایات خاص خسروانه و مراتب افزونی
خلعت های پادشاهانه سر افراز شد. و چون نوبت تشرف بحضور اعلیحضرت شهنشاه
زمان برای نواب غلام محمد خان بن نواب فیض الله خان بن نواب علی محمد خان مذکور
حاصل شد نواب غلام محمد خان که از دست جوره ردم فرنگی در نواحی رامپور
دچار تکالیف بود واینوقت که توجه خاص شهنشاه زمان را درباره خود بیش از حد تصور
دید بعرض اشرف رسانید و از حضور قرین الشرف شهنشاه زمان استدعای کمک و معاونت
نمود. اعلیحضرت زمانشاه که در برابر نیات و آرزوهای افراد خاصه حکام و سرداران
قبائل و نامداران کشورهای مسلطه توجه تام داشت او را بکلمات اطمینان بخش تسلی داده
و از نوید امداد و معاونت بیش از پیش خورسند فرمود و چون بدروکاگاهایش در خدمات
عصر احمد شاه غازی و اعلیحضرت تیمور شاه مراتب عقوبت بجا کرده بودند از آن دوره ها
یاد آور شده به ایشیک آقاسی نواب خان الکوزائی امر فرمود تاوقتی که نواب غلام
محمد خان رامپوری بدار السلطنه کابل بشرف بساط بوسی سلطانی توقف نماید برای
مصارف یومی اوشان بطور اعزازی فی روز دوصد روپیه پخته بطریق مهمان نوازی از
خزینه خاصه شاهنشاهی اخذ نموده تقدیم بدارد و حویلی وسیع وخوش هوای حاجی شیخ
عبد اللطیف خان زنده پیلی سابق وکیل رعایا را که ضبط حکومت شده بود برای
رهایش نواب غلام محمد خان روهیله منظور فرمود و به دوائر در بار هدایت داد
تادر مهیا ساختن تمام ضروریات ولوازم حیاتی او توجه مزید نموده بجزئی متاع
اورا محتاج نگذارند و پیوسته با عزاز و اکرام او بکوشند. نواب غلام محمد خان
روهیله که از روز برخاستن از رامپور پنجاه شتر حامل زر نقد و اموال گران بها با خود داشت


(۱۰۵)
از بیم آنکه مبادا شهنشاه زمان و وزراء وحکام آن این متاع را حکم ضبط دهند و یا از این
سفر کدام سوءتفاهم نموده حکم حبس نمایند در سفر خویش بسیار متوحش بود و تا وقتی که
بسردار رحمت الله خان وزیر در پشاور تصادف نکرد هرگز اطمینان ورود بدارالسلطنه کابل
نداشت و در وقت تشرف بحضور اعلیحضرت زمانشاه بدارالسلطنه کابل شاه ممدوح را آنقدر در باره
خود مهربان دانست که علاوه بر رعایت حفظ دارائی شخصی او خود او را باینجا ه شتر بارگیر و اسبان
سوار ی و دوصد تن خدمه پیاد در کابل بکمال آسوده حالی نگهداشت و کار گزاران دولت را
برای حفظ احترام او پیوسته توصیه و تاکید میفرمود . نواب مذکور تا دوماه در کابل اقامت
داشت وچون اعلیحضرت زمانشاه مصمم سفر پنجاب بود نواب مذکور را در استرداد ریاست
وولایت رامپور اطمینان داده تا موقع حرکت موکب شاهنشاهی او را در کابل بحال مرفه
ومسعود حمایت نمود و در ظرف اقامتش علاوه بر تمام مصارف خوراک انسان وحیوانات
بار گیر (۱۲) هزار روپیه نقد بطور اعزازی از خزینه دولت برایش اعطافرمود.

فصل سی وهشتم
تقديم وثیقه موکد بسوگند
از طرف سران دقاین ديار هرات بحضور
شهنشاه زمان وانتقال اوشان بديار قندهار وكابل

در ذکر تصانیف وقائع طوس و نیشاپور و هکذا در متن نگارش عنوان غلا مخانه
وغيره مذکور شد که اعلیحضرت احمد شاه غازی شهنشاه معروف افغان بفکر صائب خود
از چندین لحاظ لازم و حتمی دانست تا از قبائل افشاریه وقز لبا شیه وبیات واکراد قراچه داغ
و جمشیدی و کی کلان وتایمنی وتاتاری واویماق وهزاره وغيره از دیار مشهد و نیشاپور
وسائر دیار آنجا بهرات وقندهار وغزنی و کابل انتقال دهد وحسب المطلوب دو سه بار
دسته دسته از اوطان اوشان حکم انتقال و استقرار در نفس قلمرو امپراطوری در مرکز
افغانستان صادر شد اما قبائل مهاجرمذکور تا سال ۱۲۱۲ هـ ق مصادف بسال ششم سلطنت
اعلیحضرت زمانشاه که اغلب آنها در سر زمین هرات اقامت داشتند و بجایگیری
که از طرف اعلیحضرت احمد شاه درانی واعلیحضرت تیمورشاه بر آنها مقرر بود
زندگی میکردند و در افراد سپاه وسائر مسالک شمولیت داشتند .
بعد از سال جلوس زمانشاه درانی [ ۱۲۰۷ هـ ق ] نظر بخروج شهزاده محمود در انی
چنانچه مذکور شد و تحر یکات مخفیانه طوران بر وحیامها جرین مشهدونیشا پور
که آنوقت عنادی باطایفۀ افغان داشتند به بهانه پشتیبانی از حق شهزاده سلطان محمود
درانی اورا بکلمات بزرگی وقدامت سزاوار سر وری و سلطنت و انمود کرده بنفع
اجانب سعی میورزیدند . وزراء با تدبیر و کار پردازان خبر سلطنت شهنشاه


(١٠٦)
فرمان ازین اسرار پی برده مکرر بعرض اشرف رسا نیدند که با ید بهر وجه من
الوجوه دسته های قبائل نا قلین که فی الحال بخاك هرات ساکن شده اند به نقاط
دیگر مملکت انتقال یابند. شهنشاه زمان که او نیز از ابتداء تا این موقع اقامت
موكب شاهنشاهی در هرات به چنین حقیقت رسیده بود بهترین فرصت انتقال
ایلات متمر د دانسته و با حضار سران طوائف آنجا برای همین نصب العین سعی ورزیدند
تاگروه اکراد و کوکلان و افشار و قزلباش وتراجمه داغ و بیات و غیره را
که [تفصیل اسما قبائل و عشائر آنها بحامل يك وثيقه اشراح یافته است]
از دیار هرات کوچانیده به نواحی قندهار و کابل جادهند تا نتوانند بعد از مراجعت
موكب شاهنشاهی بهمدستی شهزاده علیه قواء سلطنت زمانی ها و بابو دیگر مصدر فساد
واختلال شوند.

چون عزم شاهنشاهی بالجزم بود نخست تمام سران ایلات مذکوره را بحضور خواسته
و ثیقه ای بمهر آنها بگرفت. سرداران و کلانتران نواحی خراسان که از نظر سیاست غیر
طرف اشتباه وتحت مراقبت بودند با فرشاهنشاه عهد مو کد و مستحکم نمودند
ودر متن وثيقه عهد نامه حلفاً صورت معاهدت بدینقرار نبشتند که اگر شهزاده محمود
بمقصد بغاوت و شورش دوباره باین ملك بيايد از دفعيد ودستگیر او برذمت ما میباشد
واگر خدا ناخواسته برخلاف امر و این عهد موکد سوگند که امنافر مانی از ما بظهور آید
بی شبهه سزا و ارعقوبت و مستوجب سیاست سلطانی خواهیم بود وبالخاصه
اگر شهزاده محمود عليه شما از ما مردم استمداد جويد بهر سیاستی که ذات خجسته
صفات جهانبانی حکم فرماید سر از ربقه فرمانبر داری و اطاعت نخواهیم برداشت و بهر گونه
زجر و زحمت و توبیخ عمال شاهی سزاوار خواهیم بود. با آنکه سران تمام قبائل
دوستدار شهزاده سلطان محمود بدر بارهرات وثیقۀ بزرگی را با مهر وامضاء
ومو كد با سوگند تقدیم کردند اما شهنشاه زمان دانست که دست تحريك اجانب
واختلال شهزاده محمود بر آنها موقع آرام نخواهد داد لہذاوہ ہزار خانہ وار آنجا را درظل
عاطفت خویش بگرفت و به اولیای امور فرمان داد که عندالمراجعت بصوب دارالسلطنۀ كابل ده
ہزار خانوار ایلات طرفداران شهزاده سلطان محمود را با خود برداشته و عندالوصول در مساکنی
که برای ایشان حسب الصلاح لازم دانیم امر تمکن خواهیم فرمود. لذا خانواده های مذکوره را از
نواحی هرات با خودگرفته رو بسوی قندهار نهادندويك تعداد از آنها در قندهار وعده ای در غزنه
ومیدان و بیشتر آنها را که بتاریخ (٢٦) شهر رجب المرجب سال ١٢١٢ هـ ق وارد کابل شدند باخود
آوردند و پس از آنکه اعلیحضرت زمانشاه بدار السلطنة كابل نزول اجلال فرمود درداخل
شهر و چهاردهی و میدان مساکن برای شان تعیین نمود و ١٢ هزار خانوار مردم ناقلین هرات ازان
سفر در نواحی قریب کابل جاگزیدند و در قید نظر اولیاء دولت گرفته شدند. در خلال همین سال
پس از معاودت سفر هرات چند قصر عالیشان در کابل حکم اعمار یافت. و حین وصول
بدار السلطنۀ کابل اعلیحضرت شهنشاه زمان از نظر افتخار استرداد هرات و مسرت موفقیت


﴿۱۰۷﴾

سر کوبی اشرار بمرکز کابل نیز مثل هرات که قبلاً جشن باشکوه سلطانی ترتیب یافته بود
حکم فرمود تا برای مسرت کافهٔ ملت و افراد سپاه با شهامت افغان ببار دیگر
جشن عالی‌شان برپا کنند.

فصل سی ونهم

حرکت موکب همایون شهنشاه زمان
از دار السلطنهٔ کابل
بصوب پشاور

قراریکه اعلیحضرت زمانشاه درایی از سفر هرات بافر فریدونی بدار السلطنهٔ کابل نزول اجلال فرمود
پس از عرصهٔ یکماه که در حال استراحت گذرانید به سردار شیر محمد خان قوللر اقاسی مختار الدوله
فرمود که درینوقت نواب مستطاب همایون ما را خیال سفر پشاور در سر است و اراده کردیم
تا به یمن مساعدت حضرت ایزد متعال بطرف هندوستان وملک پنجاب متوجه گردیم و باید
پیش خانهٔ مبارک را از همین حالا بمنزل مقصود پشاور فرمان حرکت بدهید . امراء
دربار و صاحب‌منصبان ارشد عسکری به حضور اعلیحضرت شهنشاه زمان عارض شدند که ما کمترین
غلامان در گاه اکنون مساحت دوهزار فرسخ را مطی کرده ایم از این سبب خود ما و اسپان سواری
وبارگیر ما و افراد سواره و پیادهٔ عساکر شاهنشاهی از تکالیف اسفار گذشته بسیار خسته میباشیم
و چون عرض صاحب‌منصبان از اثر مشاهدات اعلیحضرت شاهنشاه مقبول خاطر واقع شد
از التماس امنای دولت برای چندی در ایام تفریح و استراحت افراد سپاه حکم امتداد
صادر گشت و برایشان تاکید رفت تا پس از رفع خستگی بعزم منزل پشاور حرکت نمایند و
عمال وضباط دیوان اعلی سلطنت برای اخذ مالیات دیوانی ولایات کشمير وسند و پشاور
ودیره جات و سیالکوت و گجرات و غیره از همین حالا مامور شوند تا با قطعات افواج
اعزامی همراه باشند و پهلوان مباشرین مالیات و صاحب‌منصبان عساکر شاهنشاهی فرمانهای دیگر
شرف انفاذ یافت که در موقع حرکت موکب همایونی آلات و ادوات حرب را بوجه اکمل
مرتب دارند و از داشتن قواء حربی در هنگام سفر بری بجانب پشاور و پنجاب مجهز باشند
تا قطعات لشکر از نیروی تسلیحاتی ودفاعی از همدگر سبقت جویند .
اعلیحضرت زمانشاه که باحکام فوق امرا و افسران افواج شاهنشاهی را به سفر آینده
متوجه ساخت در این هنگام توقف بدار السلطنه کابل به تنظیم امور رعیت و سپاه ومزارات
و باغات وقصور وسائر کارهای کشور نيك متوجه شده و داد هر ستم‌دیده را بحدی که
شایان شان او بود نداد چنانچه بسپار رقعات و احکام اعلیحضرت زمانشاه
که درباره رعایا و برایای کابل شرف انفاذ یافته است مطابق سال ۱۲۱۲ و ۱۲۱٤ هـ ق است .
و بقایای عصر انبی عصر شهریار مبرور نیز در همین سنه زیادتر ملاحظه میشود .


(۱۰۸)

و آنچه در فصل گذشته مذکور شد اعلیحضرت شهنشاه زمان نظر بوعده ای که
با نواب غلام محمد خان بن نواب فیض الله خان بن نواب علی محمد خان رامپوری
فرموده بود پس از انقضای هنگام توقف خود بدار السلطنه کابل دو نصب العین داشت :
اول سر کوبی سکهان متمرد پنجاب و تنظیم بلاد هندستان و ثانیاً استرداد ولایات رامپور
و استقرار ریاست و حکومت نواب غلام محمد خان. با لاخر در روز چهار شنبه
چهاردهم ماه شعبان سال ۱۲۱۲ هـ ق از دار السلطنه کابل بعزم سرزنش (مهابت سنگ)
وغیره سکهان راه پشاور بر گرفت و از انجا قصد رفتن به لاهور کرد. از خبر حرکت موکب همایونی
بسوی لاهور مهابت سنگ متوحش شد و از عدم نیروی دفاعی فوراً راه فرار بجانب کهسار (سوالك)
بر گرفت. اعلیحضرت شهنشاه زمان که بعزم آهنین خسروانه میدان نبرد را بدون آغاز
عملیات نظامی از وجود اشرار تهی دید با کمال افتخار و شوکت شاهنشاهی
متوجه امور بلاد متسلط شده به تعیین و تقرر حکام و استحصال عوائد و خراج مملکتی همۀ
و اوضاع رعایا صرف همت نمود. و نظر با یجابات امور مملکتی و مقتضیات سلطنتی
که با پست بمیزان هوش و اعتدال افکار نائب الحکومه ها و حکام اعلی و رؤسای قبائل
متوجه شد آنوقت عبدالله خان الکوزائی را بلقب (مخلص الدوله) و افتخار سرداری
بجهت نائب الحكومة ولایت کشمیر کما فی السابق سرفرازی بخشید و او را بصوب ماموریتش
اعزام فر مود و احمد خان بار کزائی که بحکو مت لاهور عز افتخار داشت کما فی السابق
بایالت لاهور بر قرار گردانید.
نواب غلام محمد خان را مپوری که بامید استرداد ولایات رامپور از استیلاء قواء
متجاوز باین نیت بدار السلطنه کابل پناه آورده و در سفرزما نشاه بصوب پشاور
ولاهور همراه بود اعلیحضرت زمانشاه که مرد خبیر
و با تدبیر بود از پیش آمدهای سیاسی احساس کرد که بمحض آغاز بجنگ و تصفیۀ
گردن کشان در بدست آوردن ولایت رامپور متجاوزان سمت غرب مملکت حتماً از
سرحدات مشهد قصد تجاوز خواهند نمود و هنوز در مورد استرداد ولایت رامپور و بر قراری
نواب غلام محمد خان تصمیمی اتخاذ نفرموده بود که از طرف شهزاده قیصر والی دارالسلطنه
هرات و سردار زمان خان فوفلزائی (بن حاجی کریم داد خان) که سردار لشکر مقیم هرات
بود عرایضی از باعث شورش شهزاده سلطان محمود تقدیم شد .
اعلیحضرت زمانشاه غازی آنچه از انطرف می اندیشید از وصول عرائض آنها بصدق
انجامید و بسمع اشرف رسید که در شروع حملات بجانب رامپور خطراتی از جانب شهزاده
سلطان محمود بظهور خواهد آمد و این نظریه همدرین وقت مطابق اندیشه اولیاء دولت
باثبات رسید.


*۱۰۹*

فصل چهلم
عودت زمانشاه غازی
بجانب دارالسلطنه کابل
و
احوال ولایت پنجاب پس از عودت
اعلیحضرت شهنشاه

طوریکه مذکور شد اعلیحضرت زمانشاه غازی از استرداد ولایت رامپور فسخ عزیمت
فرمود ومصمم عودت بطرف دارالسلطنه کابل شد . در اثناء مراجعت اعلیحضرت موصوف
از سفر لاهور درین بار چنانکه تمام گروه سکهان از نواحی ولایت لاهور و پنجاب
رو بفرار نهاده بودند در انوقت ما در رنجیت سنگ و لکپیت سنگ هم لوازم ضروری خودها را
همراه برداشته از گجرانواله در کدام جنگل نامعلوم رفته از بیم جان پنهان شدند . وقتی
که اعلیحضرت شهنشاه زمان از غزوات بتایبر ضرورتی دست گرفته عازم دارالسلطنه کابل
شد احمدخان شاهنچی باشی قوم بارکزائی را که شهرت بهادری و جوانمردی حاصل کرده
بود با قشون زیاد در لاهور گذاشت و امر فرمود که اگر چه ولایات پنجاب در حال حاضر
نظر بگرفتاری های ما که بیشتر نمیتوانیم در انتظام بخشی امور صرف توجه فرمائیم
بو ضع ملوك الطوائفی این دیار را مبتلا می بینیم و صورت انتظام آن فی الحال
از انکه اعلیحضرت ما قصد عزیمت بطرف دارالسلطنه کابل داریم مشکل میثنگریم اما
احمد خان شاهنچی بارکزائی و همراهان او حتی الامکان درین امر با نتهای جدیت سعی
ورزند تا بنیاد اختلال ملوك الطوائفی را ازین براندازند و کوشش کنند تا سکهان متمرد را
گوشمالی داده هريك را تابع و فرمانبردار اعلیحضرت شاهنشاه درانی بسازند . و اغلب
متوجه باشند تا آن گروه را از امور حکومت دست بردار ساخته و پیوسته در امور زراعت
و فلاحت مشغول ومصروف بدارند تا از یکطرف ملک پنجاب ازین خرابی حالت بهتر
حاصل کند و از دیگر طرف بحکومت درانی آسیب نرسد و همچنان خود قوم سکهان
از ثمره زراعت ودسترنج خود بآرام و براحت باشند .
چنانچه احمد خان بارکزائی شاهنچی باشی بر طبق فرمان و ارشادات قیمت دار
اعلیحضرت زمانشاه غازی بعد از معاودت موکب شاهانه بطرف دارالسلطنه کابل بانتظام
عمومی ولایت پنجاب سعی موفور بعمل آورد . و چون رجوع سکهان بطرف رسول نگر و گجرات
زیادتر مشاهده میشد . احمدخان بارکزائی دانست که نقطهٔ توجه عام سکهان بدانطرف


(۱۱۰)

بیشتر است و در نتیجه مرکز اجتماع و ازدحام قوم مذکور رسول ننگر واقع خواهد شد بفکر
آنیکه حالت تجمع آن طایفه را بر هم زند هر قدر سعی بکار برد سودمند نیفتاد و در
اخیر که مرکزیت سکهان در انجا تشکیل یافت بذریعهٔ توپخانه وقواء عسکری (رام نگر)
را بمحاصره انداخت و علاقه مذکور که به (جهان سنگ) تعلق داشت رنجیت سنگ بهمر اه
جمعیت کثیر با او مقابل شد و مسکها سنگ پندیو اله ویده سنگ و (رن سنگ) سرای کاله واله
وجوده سنگ اتاری واله و دهرم سنگ جلالیه و غیره بسیار تر اشخاص متنفذین سکهان
را بمعاونت خود علیه قواء زما نشاهی دعوت کرده و بین فر یقین اسلام وهنود جنگ سخت
در پیوست احمد خان شاهنچی باشی فرماندء قواء عسکری درانی مقیم پنجاب که دانسـت اکنون
اجتماع گروه سکهان رویبشدت گذاشته است دست از محاصره رام نگر برداشته راه گجر ات
بر گرفت و آ نو قت که بفر ماندهی او (۱۲) هز ار سوار قرار داشت حین
وصو ل بنواحی قر یب گجرات (صا حب سنگ بهنگی) با پنجصد سو ار
از شهر گجرات برون آمده واز ان طرف گروه سکهان مجتمعا بتعاقب او در رسیده نمود در مرتبهٔ د وم
هنگامهٔ کارزار و قتال مجدداً گرم شد. اتفاقا در عین جنگ احمدخان شاهنچی باشی بار گزائی
از ضرب گلو لهٔ تفنگ بشها دت برسید و ازجا نب افسران لشکر درانی جسد او با لباس
خون آلود شهادت بسمت شرق شهر گجرات بفاصلهٔ چهارمیل بعید از شهر مدفون گردید. احوال
پنجاب ولاهور پس از مراجعت موکب زما نشاه غازی بمرتزدارالسلطنهٔ کابل و شهادت احمد خان
شاهنچی باشی صورت دیگر گو ن یافت، زیرا اعلیحضرت زمانشاه بطوریکه مذ کور شد
نظر با ختلال اقدامات شهزاده سلطان محمود درانی در نواحی دارالسلطنهٔ هرات از وصول
اطلاعات وقایع نگاران دارالسلطنهٔ کابل و هرات بقصد ورود بمرکز بیش از تسخیر علاقه
های پنجاب ولاهور در سفر خویش بدیگر بلاد ونقاط نهضت اجلال نفرمود و از هما نجا
قصد عزیمت بکابل نمود گروه سکهان از بیم مو کب شاهنشاهی که محض (۱۲) هزار نفر
در تحت اختیار احمدخان بارکزائی به انصوب بر قرار بود بقول (منشی کنهایا لال) نخست
دهات و قریه های خود را ترک گفته بجنگل های بعید پناه بردند. پس از مراجعت مو کب
شاهنشاه زمان و شهادت احمدخان درانی در گجرات آنوقت رنجیت سنگ نظر به نو جوانی
و بلند همتی خود که نسبت بسائر سکهان پنجاب هوای جاه طلبی بیشتر در سر داشت متقاضی
آن شد که نواحی پنجاب را تصرف کند مگر از انکه دیوان لکپت رای در اموز او دخالت
نمیکرد خاموش بود سائر سکهان حدود آنجا میخوا ستند که ریاست دیوان لکپت رای را
از بین برده جز بر یاست خویش قرار دهند حشمت خان زمیندار قوم (چته) که علاقه های
کنار دریای چناب را طور غصب نیز متصرفات خویش می شمرد بلحاظیکه رنجیت سنگ را
از سائر سکهان آنجا نیرمند احساس میکرد بقتل رنجیت سنگ کمر بر بست و در یکی از روزها
که رنجیت سنگ مصروف سیر و شکار بود در حال ورود بعلاقهٔ حشمت خان ازانطرف حشمت خان
اطلاع یافته فوراً در حال غفلت وسر گرمی شکار ضرب شمشیر حوالهٔ رنجیت سنگ کر دمگر
شمشیر حشمت خان به رنجیت سنگ اصابت نکر ده برچوب خورد و چوبرا قطع کرد.


۱۱۱

رنجیت سنگ پس از مشاهده این حالت شمشیر خود را حواله حشمت خان کرده سر او را از گردن
جدا ساخته بر زمین انداخت پس از شهادت حشمت خان زمیندار قوچه چته متصرفات مذکور
در اختیار رنجیت سنگ آمد و سر کشان قوم چینه اطاعت وی را قبول کردند. در ان روزها
(سدا کنور) زن (گوربخش سنگ کنها) از طرقه ادان رنجیت سنگ مکتوبی باین مضمون بنام
او نگاشت که سرداران (رامگده) که علاقه های آنان را (جی سنگ کنها) خسر و سفارش پدر تو
واپس مسترد کرده است عزم دارند که علاقه مرا تصاحب کنند چون من زن هستم و جنگ کردن
کار من نیست از تو کمک میخواهم زیرا زراعت قوت و نیروی آنها با تو خویشی کرده ام
و دختر داده ام. پس از ملاحظه خط مذکور رنجیت سنگ فوراً سواران خود را با فوج
(سدا کنور) همراه گرفته بعلاقه ریاست سرداران (رامگده) وارد شد قصبه (میانی) را که مقر
ریاست محلی جیساسنگ رامگده بود بمحاصره انداخت چون سامان قلعه براندازی و حصار
شکنی مفقود و رنجیت سنگ نبود دو طرف شش ماه قصبه مذکور فتح نشد و از فریقین
غالب و مغلوب معلوم نگشت. در اثناء جنگ و محاصره از شدت باران دریای چناب در طغیان
آمد و اطراف قلعه (میانی) را سیلاب فرا گرفت . رنجیت سنگ دست از محاصره بر گرفته
قصد مراجعت کرد. (سدا کنور) قبلا در حین ملاقات با رنجیت سنگ نیز قرار داده بود
که مادر تو دیوان (لکهپت رای) را مختار و مدارالمهام جزو کل گردانیده است توانه بخرانه
ونه به امور ایالت دخیل میداند و نه بوجود تو کدام اعتنائی دارد . بهتر است
در بی انصرام هیچه اشخاص از حال برآئی زیرا مبادا آنچه بنفع خویش میخواهد اسباب
ضرر ترا فراهم کند. رنجیت سنگ باین سخنان بیدار شده با زمینه اران سازش بقتل
او کرد. لهکیترای مذکور که اصلاً از قوم کهتری اهل هنود و از باشندگان تو شهر.
بود زمانی که در دهات آنجا برای سیر و تفریح بر می آمد شخصی با یما رنجیت سنگ او را بقتل رسانید.
مقصد آنکه بعد از مراجعت اعلیحضرت زمانشاه غازی و شهادت احمد خان بامر کز تی س دار
لشکر لاهور دژ زمان امپرا طوری زمانشاه بطوری که ما خاص جریاء ات
ایالت پنجاب را نگاشتیم بدان نواح بصدور پیوست و آن اختلال و سازشهای متمر دانه
همواره از جانب وقائع نگاران و مبصران سیاسی ولایت پنجاب ولاهور ثبوت شده
بدارالسلطنه کابل بعرض اعلیحضرت زمانشاه تقدیم میشد.


فصل چهل و یکم
عزیمت شهزاده سلطان محمود درانی
بدربار طهران
ومعاونت علنی فتحعلی شاه قاجار اوراعلیه
سلطنت زمانشاه

بعد از انکه زمانشاه در سفر گذشته دارالسلطنه هرات ومضافات آنجا را
ازاثر اقدامات شهزاده سلطان محمود درانی وتابعان او که اغلب از قبائل سدوزائیان بودند
رهائی بخشید شهزاده سلطان محمود بجهت بیجان و حصاری بمدینه مرد
وچون زمانشاه از ان ممالک بجانب پشاور سایه وصول مکاتیب داشتند بغرض کمک و امداد
نزد فتحعلی شاه قاجار (که در سال ۱۲۱۲هـ ق بمسند امارت طهران تکیه زد) برفت
حین وصول به دارالسلطنه مشهد بقول روضة الصفاى ناصرى نامه ای بشاه قاجار فرستاد
فتحعلی شاه قاجار اسمعیل مکری بساول خاص دربار خود را بغرض استقبال شهزاده درانی
معین کرد وبحکام اصفهان و کاشان کاغذ فرستاد که شهزاده سلطان محمود درانی را
در منازل راه با اعزاز واکرام بدارالاماره طهران برسانند. چنانچه
بروفق مکاتیب او را در تمام منازل استقبال شایانی نموده بتاریخ روز (۲۸)
شهر رمضان المبارک سال ۱۲۱۲هـ ق بقرب طهران وارد ساختند. حین وصول شهزاده درانی
در نزدیکی طهران به نمایندگی از طرف شاه قاجار چراغ علی خان به پزیرائی
شهزاده سلطان محمود وشهزاده فیروزالدین وشهزاده کامران برادر و پسر او از شهر برون شده
مراسم پذیرائی بجا آورد سپس حاجی ابراهیم خان شیرازی صدر اعظم کشور ایران
که اعتمادالدوله لقب داشت باجمعیت اعیان واشراف به نزدیکى دارالاماره طهران
از هرسه نفر شهزاده گان درانی رسم استقبال بجا آوردند و در یکی از قصور شاهی محل اقامت
اوشان معین گردید و تمام امراء دربار شاه قاجار بتجلیل ومراسم سلطنتى بملاقات ایشان
رسیده آداب سلطنتى وشاهزادگی بحضور هريك ایشان بجا آوردند و پس از اقامت دو روز
موقع مصاحبه باشاه قاجار حاصل کردند وبعد از اقامت یکماه در طهران برحسب نظریات
شاه قاجار که شهر کاشان برای بودوباش شهزادگان درانى منظور شده بود رفته
اسدالله خان بن حاجی ابراهیم خان والی کاشان برحسب امر وهدایت شاه قاجار بمهمانداری
ایشان تعیین شد تا شرائط خدمتگذاری و مهمان نوازی را به حضور شهزادگان درانی بجا آورد.
شهزاده سلطان محمود که از مدتی در بدست آوردن تاج و تخت این خیال در سر داشت
پس از حصول استراحت نامه ای بدین مطلب بنام شاه قاجار نبشته فرستاد که او را از بودن
بکاشان مرخص داشته و برفتن دارالسلطنه هرات بگمارد.


(۱۱۳)
شاه قاجار خواهش او را احترام کرده رخصت شهزاده و عزیمتش بطرف هرات موافقت کرد.
و حین معاودت [آقا با بای] یساول را بمهما نداری او مقرر داشت و بامیر حسین خان
طبسی و امیر علی خان عرب خزیمه و مصطفی خان و اسحق خان ترشیزی در ساخته پیام داد
که هر یک با هزار سوار منظم به ملازمت رکاب شهزادگان درانی پیوسته
در خدمت و اطاعت اوشان مؤظف باشند و از امر شهزاده سلطان محمود تجاوز ننمایند.
طبق سازش شاه قاجار خوانین مذکور روش دوروئی اختیار کرده هر یک با هزار سوار
از شهر یزد براه فرامرز بسوی دارالسلطنه هرات آوردند.
تخت فرامرز متصرف شدند و از اینجا بعزم استرآباد پیش آمدند. شهزاده سلطان
منصور [قیصر] که از جانب زمانشاه بسرحدیشی ولایت هرات افتخار داشت از ورود
شهزاده سلطان محمود عم خود بصوب هرات آگاه گردیده با زمان خان فوفلزائی
سردار لشکر هرات بعزم مدافعۀ او از گنج هرات بفر شد و بسمت جنوب قلعۀ اسفزار با هم
مقابل گشتند، چون لشکر شهزاده سلطان محمود قبل از ورود بمیدان نبرد استحکامات
حربی از پیش مرتب داشتند شهزاده منصور و سردار زمانخان تاب مقاومت در نیاورده
بشهر هرات حصاری شدند. شهزاده سلطان محمود با چهار هزار
افراز بعض عناصر دیگر هرات در سه میلی شهر هرات فرود آمده اردوگاه قرار داد
و شهر هرات را بمحاصره انداخت.
سردار زمانخان فوفلزائی [بن حاجی کریمداد خان] فرمانده قشون هرات که
دانست بعضی از عناصر هرات طرفدار شاه قاجار اند و از فرستادگان وی بسوی هرات
دستیاری خواهند کرد دران موقع سیاستی سنجید و نیکو اندیشید:
سردار مذکور بعنوان امیر علی خان طبسی و مصطفی خان و اسحق خان ترشیزی
که هر چهار تن بفریب تعملی شاه در رأس دسته های هزاری قشون ملی بامداد و همراهی
شهزاده سلطان محمود درانی راه هرات برداشته بودند مکتوبی باین مفاد نبشته
فرستاد:
عهد نامه ای که شما در باب دستگیر کردن شهزاده سلطان محمود درانی و بحائزۀ
آن حکوماتی محال خود با استقلال خواستار شده بودید از حضور شهزاده سلطان منصور
والی هرات نسبت گزارش با فت و او عهد شما را که موکد بسوگند بود بنظر قبول
نگریسته حکم داد که شما شهزاده سلطان محمود را دستگیر کرده دست بسته نزد ما
بفرستید و بجائزۀ خدمت شما بر طبق مستدعا زمام اختیار گناباد به دو نفر
بزرگ شما خواهیم داد اما بهتر است در عهدیکه با ما بسته اید مبادرت
ورزید تا شهزاده سلطان محمود آگاه نگردد و امشب یا فردا رو یگر بنهید و یا به
به تعجیل امشب او را دست بسته روانۀ قلعۀ هرات نمائید. سردار زمان خان این نامۀ خصوصی را
بمهر خود ممهور کرده بدست قاصد داد و در وقت سپردن مکتوب خود که مفاد
فوق را طور جعلی نبشته بود بقاصد چنین فهمانید که در هنگام شب از حصص قریب


سرا پرده شهزاده سلطان محمود که در میان اردو گاه جا دارد طوری گذر کنی که خواه
مخواه از طرف پاسبانان سرا پرده شبزا ده سلطان محمود دوا نی گرفتار شوید تا
او بدانند که این مکتوب را نزدطریفه اوان ایرانی می برد و ناگاه دستگیرشده است مقصد
اینکه طریق مرا وده شهزاده سلطان محمود از اوشان بطور کلی منقطع شده و هر گز
با طریقه اوان ایرانی و یراعتماد دیگر ننماید مطابق بهمان نقشه سیاسی سردار
زمانخان فوفلزائی سرلشکر قشون شهزاده سلطان منصور والی هرات که بر وفق مقتضای
آن تمام شدیعنی قاصد او در هنگام شب با مکتوب سری که با خود داشت در کنار پل ما لان
از طرف پاسبانان شهزاده سلطان محمود دستگیر شده او را نزد شهزاده بردند شهر اده
سلطان محمود پس از بیمهائی مکتوب سر دار زمانخان را بدست آورده و وقتی ملاحظه
کرد بعنوا بن سر فدا ران ایرانی از سبب گر فتاری خودش بمهره و اشکر قوام هرات نبشته
فرستا ده است و بعد از کمی استنطاق چون بقر قاصد نیز عن مطلب را طوریعلی بشهزاده
وا نمود کرد . شهزاده سلطان محمو د بدو ن سنجش و یا مکالمه با فرستادگان
ایران و کتو ب را صدق دا نسته با سردار محمد اکرم خا ن فو فلز ائی
که وزارت او را در مخبه، می پرورانید شبا شب از میان اردو گاه فرار کرد - امیر علی خان
و حسن خان و مصطفی خان و اسحق خان طریقه ران شاه قاجار که بغرض معاونت از همرا و
در اردو گاه حاضر بودند وقتی از فرار شهزاده سلطان محمود آگاه شدند در داهر چند مکتوبی
مو کد بسوگند هدست قاصدان شهزاده در هر طرف ارسال کردند و اشتهار نمودند مگر
شهزاده سلطان محمود با نها هر گز اعتماد نکرده با شهزاده فیروز الدین برادروشهزاده کامران
پسر خود راه فرار بطرف پوزه کبوتر خان در پیش گرفت و از داست که جز مراجعت بطهران
چاره ای بپعت برادر و پسر خود را بطهران فرستاد تا پیام او را که از ا تر خیانت
همراهان احساس کرده بود اگرچه حقیقت نداشت بشاه ایران برساندو خودش
از رفتن به نزدشاه قاجار که اعتماد بروی نیز نداشت روی عزیمت بسوی بخارا نهاد .


(115)

فصل چهل و دوم
حرکت موکب شهنشاه زمان
از
دارالخلافه لاهور بدارالسلطنه هرات

شهنشاه زمان که در لاهور از وصول عریضه شهزاده سلطان منصور و سردار زمانخان طوفانی الی
ابن حاجی کریمداد خان بشتاب زیاد راه ایالت هرات برداشته بود در همان موقعی که
شهزادگان درانی و طرفداران ایرانی بقلعه اسفزار مواصلت کرده بودند شهریار زمان
با لشکر خود در نزدیکی هرات رسید. یعنی وقتی که برای دفع غائله آنجا از لاهور به پشاور و از آن جا
بدارالسلطنه کابل و از آنجا بلا توقف بقندهار و از آنجا بهرات وارد شد نخست سردار زمان خان
فوفلزائی را از تقصیری که در برابر حرکات سوء شهزاده سلطان محمود و مقابل بعض عناصر طرفداران
ایران سنجیده و آنها را با لشکراوشان که مرکب از مردم بی سروپا بودند و با سرعت تمام اثر مضافات
هرات برکشانده بود مورد الطاف و نوازش مزید شاهنشاهی قرار داده و بازمانخان وعده داد که او را
حین مراجعت بکابل بمنصب بهتر سرافرازی خواهد بخشید.
و بر ماتزمین رکاب شهزاده سلطان منصور فرزند پانزده ساله خویش که در دفع غائله
ایرانی در دیار هرات داد مردانگی داده و یکایک اظهار جلادت و خلوصیت نشان داده بودند
هر یک را بحسن رتبه و ابراز خدمت آنان مورد اشفاق ملوکانه قرار داد و پسر مخا لفان
سلطنت که در انحا نظریاتی داشتند و از اثر استخبارات صحیح اوضاع خباثت کبارانه ایشان
نمایان گشت چند تن را حکم گردن زدن فرمود و بر باقی گروه مخالف مجال تنفس نداد.