(٢٤٣)

دیوان اعلی
در عصر زمانشاه

قراریکه مختصر در کتاب تیمورشاه درانی نگاشتیم کلیت دوائر سلطنتی شهریاران
در انی زیر همین عنوان ووجود اداری سلطنت امپراطوری درانی از لحاظ محاسبات
ومعاملات دیوانی بهمین اداره وعنوان تعلق میگیرد .
در زمان سلاطین درانی بعضاً شخص سلطان و اغلب بو کالت مطلق اودیوان بیگی
بر مسند دیوان اعلی تکیه زده امور مهم کشوری را حل وفصل مینمود چنانچه
آزاد بلگرامی که معاصر دوره سلطنت اعلیحضرت احمد شاه غازی است نفوذ
واهمیت مقام دیوان اعلی سلطنت را باین بیت خاتمه میدهد :
مهر بر لب کیرد آزاد از ثنای اغنیا
نیست ارباب دول را بار در دیوان ما
مقصد بیت آن است که سلطان ویا نائب سلطان امراء وکار پردازان و مغز زین
مملکت را در دیوان اعلی سلطنت بار میدادند . سلاطین مغل دیوان اعلی را بعضاً
دیوان خاص (۱) یاد کرده اند .
اعلیحضرت زمانشاه تشکیل سلطنت خود را بارکان اربعه تقسیم نمودواز صورت
تقسیم او اگر چه بین وزراء و امراء ومنشی باشی وضع تخلف وکشاکش ازین باعث رونما شد
مگر در قوه اجرائیه دولت زیبائی بهتر بوجود آورد .
وزارت دیوان اعلی ـ وزارت عسکر ـ وزارت اعظم ـ دیوان رسائل.وزارت دیوان اعلی
وظائف وزارت مالیات_عدلیه_فوائد عامه اقتصادـ دربار گمرك های امروز را
اجرا مینمود . وزارت عسکر امور وزارت حرب وقواء مرکز ومان بیتی عساکر و داخل
وخارج را اجرا مینمود . و زارت اعظم امور وزارت داخله و خارجه امروز
را انجام میداد ـ دیوان رسائل وظائف دار التحریر شاهی و شعبات قلم مخصوص
را انجام میداد .
وز یر دیوان اعلی شخص سردار علم خان فوفلزائی وکیل الدوله عصر سلطنت زمانشاه بودکه
از عصر اعلیحضرت تیمورشاه درانی رتبه بزرگ و کالت مطلق سلطنت دریافته و تا این وقت بعین
منزلت بردوام بود.موصوف علاوه بر عهدۀ نیابت سلطنت زمام اختیار دیوان اعلی را بطور تشریعات

(۱) نگارنده در کتاب تیمور شاه درانی باستناد اقوال تا ریخ نویسان غیر مدقق
دارالتحریر شاهی را دیوان خاص در یافته ام وقتی اسناد موثوق بدست رسید دانستم
که اعلیحضرت تیمور شاه در عصر او بعضاً مانند دیوان خاص دهلی دیوان اعلی را باین
نام معرفی کرده اند و جایگاهی که منشی های حضور در آن اجتماع داشتند دفتر
خاصۀ همایون و دارالانشاء و دیوان انشاء ممالک مینامیدند و همان است که در
عصر زمانشاه بنام دیوان رسائل عنوان یافته است .


ان اول شي خلق الله القلم و امره ان يکتب کل شیء

خاتم جیقه دار ديوان بيگي ممالك محروسه سردار عبدالله خان فوفلزائی که در پشتی
کتابچۀ ارشادنامۀ شخصی فرزند جانشین خود سردار علم خان مهر کرده واشرف الوزرا
سردار شاه ولیخان و سپه سالار سردار جهان خان بطور شاهد مهر کرده اند واصل نسخۀ قلمی
آن در دست نگارنده موجود است .
مقصد کلی این است که شکل مهر بالا تاسیس ديوان اعلی سلطنت شاهنشاهی
افغانستان را در سال 1166 هـ ق بنوع بهتر از شش سال گذشتۀ آن نشان میدهد و با د گار
انتصاب دوائر سلطنتی و ترقی قلم و شمشیر و خاطرۀ بزرگ برپا داشتن امور اداری سلطنت
درانیان را که در عصر تیمور شاه وزمانشاه و شاه شجاع الملك و محمود شاه و کامران شاه
وشاه پور شاه و فتح جنگ شاه ويوسف شاه وهکذا در دورۀ امارت محمدزائی نیز تایید شده
است اعلام مینماید و اشخاص پیش قدم ملی را با اعمال خیرایشان که در راه قلم و شمشیر عزم
وتد بیری بکار برده اند این صحیفۀ تاریخ حسن معرفت خواهی وانتظام مملکت دارای ایشان را
پس از انقضای (212) سال بار ديگر بیاد میدهد:
هر ان کس که در دست فرمان او زمام خلایق نهد کرد گار
همان به که کوشد بنام نيکو که آن ماند از سروران ياد گار


دیانت شعاری و پادشاه دوستی
سردار دیوان بیگی دوکیل الدوله موسس دیوان اعلی سلطنت درانی در عهد نعمت تمنای زیارت حج بیت الله شرفها و تعظیها
قصائدی داده و درپای هر یک قصیده مراتب اقبال و بقای امیر شاه درانی انشا کرده و ضمنا قطعه ذیل عالی خود را
بنام آن شهنشاه جم نام مقامی اسکندر خاتمه داده است و اثر شعری موصوف را برای تجدید خاطره ببرک تاسیس
دیوان اعلی که فی البقغ مناسبتی دارد بطور حاشیه درین صحیفه گنجانیدیم .

رب زرد می مدینه مکه مقام کړه بی آرام زړه می ښه خوښ آرام کړه
د توفیق پټکا زسوز در لبره بوزه محترم می په کار و د احترام کړه
ګرد غباری دی لاری زړه قورت کړه راته هره دروازه باب السلام کړه
د واړه سترګی می روښانی که بکړه دواړه لاس می ستا د بیت په سلام کړه
په ارکانو می ددین ارکان قوی کړه مصلی راته ښکاره د هر امام کړه
د زمزم په زمزمو می حواسره کړه مصلی می په اخلاص خلف المقام کړه
مستجارد مستلزم م شفیعان کړه په دعای ملتزم په التزام کړه
په میزاب می بی رحمت ګناه مفصول کړه ما فارغ البال له غم داهام کړه
قندیلونه می د زړه محبت کړه چراغونه می داغونه د آلام کړه
په صفا مروی بی صاف لکه مرأت کړه په دوي واړو می عاقبه پر قیام کړه
خادمان پحرم خدمت کوبنده د هغود غلامانو می غلام کړه
په تسرا می کړه روان و عرفات ته صدق می د جملو تر اقدام کړه
په موقف د عرفات جمع است قبول کړه هم قبول می خواست پیشمر الحرام کړه
په منا می تمنا د زړه پوره کړه په مذبح د اسمعیل می ځان اقام کړه
چه مکتبی چه مدفون پیغمبران وی دهغو په برکت می کار تمام کړه
در سوله چه دی ضی مجاوران دی د هغو می قدمبوس په صبح و شام کړه
په خدمت دی مکی و مدینی وه احمد شاه د سکند رقائم مقام کړه
عبدالله له مولا ددغه خواست که چه روان می خپل بیت به خبر ارام کړه

درسول ددغه یار له برکته
احمد شاه زما شاه د درست جهان کړه

دلی حج اقبال دد باری دی نظاهر
یا رسول الله اقبال د شاه دزان غواړه


(٢٤٤)

فوق در دست داشت.
وزیر عسکر: بمنزلة سپه‌سالار و وزیر حرب سردار شیر محمد خان فوفلزائی بود و اموری که
فعلاً بعنوان‌های سپه‌سالار و وزیر حرب و أوى در متميز ياد ميشود آنوقت راساً بوزارت عسکر
شخص مختار الدوله اشراف الوزرا تعلق گرفت.
وزیر اعظم : سردار رحمت الله خان كامران خیل سدوزایی فوفلزائی بود که بعد از وفات پدر
خویش سردار فتح الله خان لقب معتمد الدوله و وفادار بهادر و وزارت اعظم حاصل کرده
و در تشکیلات سال ۱۳۱۳ هـ ق امور وزارت داخله و خارجه و بعضاً صدارت عظمی را در دست گرفت.
منشی الممالک یا منشی باشی: میر محمد علی موسوی بن منشی باشی میرزا عبدالهادی عشرت بود که
وقتی در عوض او میرزا محمد شريف بنام عهده بر قرار شد (۱):
امین الملك

از ارکان مهم دیوان اعلی در عصر زمانشاه نور محمد خان بابری بوده و از عصر اعلیحضرت
تیمورشاه تا این دوره بهمین وظیفه امتیاز داشت بعد كور علأ و تا خر اعلیحضرت
زمانشاه نیز بود پسرا و حبیب الله خان نام داشت بعد از وفات او شخصی که با یمن نام شناخته
شد محمد اکرم خان فوفلزائی بن حاجی کریمداد خان عرض بیگی و فتح الله خان و رحیم خان این عنوان
را حاصل کردند اما هر دو تن مؤخراً لذکر در اوقات سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملک و اعلیحضرت
محمود شاه با ین رتبه امتیاز یافته وطور اعرازی بعضاً امین المما لک
نیز یاد شده اند اما شهرت رسمی ندارند و بلحاظیکه این عنوان بطور روشن ثبت تاریخ باشد ابیات
لوح مزار رحیم خان را که در سمت غرب زیارت عاشقان و عارفان علیه الرحمه مدفون است درج می نمائیم.
دریغ و حیف کز عالم تو ای جان جهان رفتی هزار افسوس از خلق نکویت کزمیان رفتی
رحیم خان امین الملك كز دنیای دون آخر برای صحت حوران بفردوس جنان رفتی
لقای حضرت حق داشتی منظور کز عالم کشیدی پا و بر کندی دل و دامن تکان رفتی
وز یر از دست اغدا شربت تلخ اجل نو شید تو هم دل خون ازین عالم بجسم ناتوان رفتی
(۱) عنوان‌های بزرگ سلطنت بخارا نیز همه را ن عصر به تشکیلات سیاسی و اداری
مملکت ما مانند بود مثلاً بخارا در قدیم تحت ریاست یکنفر موسوم به (قوش بیگی) اداره میشد
و شخص مذکور حيثيت رئيس الوزرا را داشت و امور مالیاتی تمام مملکت تحت نظر ومراقبت
(دیوان بیگی) می بود مسائل دینی و تعلیمات عمومی بعهده قاضی القضات محول می بود کارهای
عسکری تحت امر توپچی باشی اداره میشد.
رتب بزرگ آن مملکت از ینقرار بود:
قوش بیگی-دیوان بیگی-پروانه‌چی-کاردان باشی-ایتاق-داده‌خواه-می توق سایه (ص ۸۹
رساله زندگانی امیر سید عالم شاه بخارا)
بقول مذکور پادشاهان بخارا در موقع جلوس بنا بر عادت سلاطین مغل در روی توشکچه
نشسته-سفیدها-و خواجه‌ها-وملاها-او را از زمین بر می داشتند.
مملکت بخارا در قدیم به (۲۸) بیکات از اینقرار تقسیم شده بود:
نورعطا-قراکول-قباقلی-چهار جوی-کرکی-یوزدا لیق-حکیف-شهر سبز-یکه‌باغ کتاب غدار
قرا تكين-بايسون-حصار ده نو-قورغان-بالجوان -كولاب-قبادیان-درواز-روشان.
وقسمت اعظم نفوس آن سرزمین - اوز بکـترکمانـقرغزـقزاقـتا جکـعرب-یهود بوده اند.


(٢٤٥)
چو از باد اجل نخل وجودت سرنگون گردید بحصن باغ شد شبون که سر و از بوستان رفتی
بزیر خاك غبرا گوهر ذاتت چو شد پنهان عیان شد ماتمت اندر میان دوستان رفتی
ز بس نیکی که با سادات میکردی بمال و جان بـامید نبی مرسل آخر زمان رفتی
(دریغا وای وای) از بهر تاریخـت دبیری گفت (۱)
که چون بلبل دل از خون پرز طرف گلستان رفتی
١٢٤٩ ه ق
مستوفی
از مستوفیان نامدار و کسانی که از عصر اعلیحضرت احمد شاه غازی تا عصر سلطنت
زمانشاه غازی پیوسته در امور استیفاء ممالك در دیوان اعلی سلطنت اشتراک داشت میرزا
علی رضاء الموسوی از بنی اعمام میرزا عبدالهادی عشرت بود. فرزند بزرگ حاجی علی رضاء
موسوی میرزا خلیل خان نام داشت و مذکور وقتی از رتبۀ استیفاء بفو جیداری تبدیل شد
ورتبۀ قللراقاسی (سردار غلامان) دریافت اما به تناسب فامیل نویسندگان موسوی تربیت شدگان
سلاطین درانی میرزا خلیل خان شخص بی کفایت بود و در هر وظیفه ای که مقرر شد
بی کفایتی از خود نشان داد چنانچه میرزا عشرت از شخصش اظهار تنفر مینماید . (٢)
فرزندان دیگر حاجی میرزا علی رضاء خان میرزا محمد یوسف و میرزا عبدالرحیم بودند
و از زمان احمد شاه غازی تا عصر اعلیحضرت شاه شجاع الملك در قسمت استیفاء اختصاص
داشته و میرزا عبدالرحمن بن میرزا عبدالرحیم نیز سررشته دار دفتر استیفاء دیوان اعلی بود.
در عصر سلطنت زمانشاه کسی که بعد از وزراء در قسمت دیوان اعلی مرتبۀ بزرگتر از دیگر
همقطاران حاصل کرد و مورد اعتبار قرار داده شد ملا عبد الغفار خان جدید الاسلام وحتی در چند
ورق فرمان زمانشاه که نگارنده ملاحظه کرده ام در پهلوی مهر او به مقتضاء خاتم کاریزی به نویسان
آنروز لفظ استیفاء ممالك اشارت رفته است و در نقش مهرش (عبدالغفار) و گاهی [یاغفارالذنوب] منقور
است و همچنان التفات خان خواجه سرا نیز در امور دفاتر شاهنشاهی انسلاک داشت و در شعبات مختلف
دیوان اعلی داروغه های مالیات و خزانه چی و صندوق دار و حاکم و ضابط و مهتمم و مستاجر بسیار نفر
شامل خدمت بوده اند اما نامدارترین رجال آنعصر بقرار اثبات تاریخ همان چند نفر اند و در بلاد
اطراف و اکناف امپراطوری درانی سردار و امین الوجوهات و حاکم مالیات و مستاجر و مستوفی
و غیره فرستاده میشدند .
(۱) دبیری اسم فامیلی و تخلص يك نفر از شعراء و نویسندگان عصر سلاطین درانی
است اما تا ایندم نام او را نتوانستیم دریافت کنیم. و باید رفقای دانش دوست متوجه نام
او باشند.
(٢) در متن معروضۀ جعفرخان سركشيك نام حاجی علی رضاء خان موسوی به لفظ مستوفی
دیوان املاك خاصه مسطور است و در ضمن وقائع و گذارش سال ١٢١٠ ه ق عباس ونقل آن
معروضه از نظر گذشت.


(٣٤٦)

در وقت سلطنت محمود شاه و شجاع الملک بنامهای نظام الملک و امین الملک و نظام
الدوله چند تن از مهمترین رجال عصر درین قسمت وارسی میکردند (١)

مستوفی دیوان آملای خاصه

این مطلب را تکرار کردیم که در دیوان اعلی سلطنت شعبه ای بنام دفتر خالصه وجود
داشت و دفتر خالصه محض مؤظف وارسی کردن امور املاک شخصی شاهنشاه ووکیل
ووزیر می بود زیرا جایدادهای اوشان نیز جزاً املاک سلطانی بشمار میرفت و بعضاً از نظر تعظیم
مرویان اهل دفتر آنوقت بلفظ دیوان خاصه نیز یاد میکردند .
از مستوفیان مشهور و قدم دار و نویسندگان با عزوشان دیوان اعلی شاهنشاهی یک تن
حاجی میرزا علی رضاخان موسوی بود چنانچه از شرح حال او حرف زده ایم .مذکور از
عصر احمد شاه کبیر تا اینوقت حیات و پیوسته بعهده استیفاء شمولیت داشته و اینوقت بعنوان
مستوفی دیوان استیفاء املاک خاصه خطاب میشد .
در ضمن سفر اول اعلیحضرت زمانشاه بسوی پنجاب وهند ستان [١٢١٠ هـ ق ]
جعفر خان جوانشیر از باعث نرسیدن پول مصارف راحله عریضه ای که بدارالسلطنه
کابل تقدیم داشته است اصل همان ورق از جانب میرزاعلی رضاخان موسوی بحضور وکیل
الدوله تقدیم گردیده و از اسم وعنوان مستوفی مذکور مفصل متذکر میشود .

سرکار نظام بلوکات

در زمرۀ مامورین عالی رتبۀ مربوط بدیوان اعلی سلطنت بقر ار اشهاد اسناد معتبر خطی که مکرر
بملاحظۀ نگارنده رسیده است شخصی بآن نام رسمیت داشت وعنوان سرکار نظام بلوکات
از عمال وضباط بیشتر بوده و حیثت مباشرمالیات و در عصر حاضر بمنزلۀ رئیس دیوان محاسبات
شناخته میگردد . وقراریکه فقرات عمده بعنوان فوق اشارت رفته است معلوم میگردد که عمال
وضباط ومستحفظ مالیات تحت امر او بوده اند اما در عصر زمانشاه باثبات سند دیگر حاکم مالیات
نیز وجود داشت و چنین برمی آید که خواه يك عهده را بهر دو نام شناخته اند وخواه وظائف
جداگانه ای داشته اند در همه حال آنها از مامورین مربوط استیفاء ممالك ودر دیوان
اعلای سلطنت ملازمت داشته اند .
(١) تفصیل گذارش متعلق به عصر سلطنتهای دیگر بعد از زمانشاه دررسالۀ دیوان اعلی
اثر نگارنده ارقام یافته است .


٢٤٧

داروغۀ خزانه

رئیس خزانه درعهد زمانشاه (داروغۀ خزانه ) لقب داشت وکسیکه در سلطنت شهریار زمان
بآن عهده نایل شد باشہاد تاریخ التفات خان خواجه سرا باشی غلام و پیشخدمت خاصۀ او بود.
مذکور در ابتداء در خاندان زکریا خان حاکم اعلی لاهور (که از امرا ومعتبران دورۀ سلاطین
تیموری هند محسوب میشد ) بسر می‌برد . در زمان سلطنت اعلیحضرت احمد شاه غازی
در سلك غلام بچه های حضور درشمار آمد چون بمزاج شاهنشاه تقرب خدمت حاصل کرده بود
بمد یت ورسائی فکر اوبجائی رسید که در امور مرجوعه طرف اعتماد قرار گرفت . در عهد
سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه درانی با امراء در بار را بطۀ خاص قا ئم کرد و معتمد علیه
اعلیحضرت شاهنشاه واقع شد و بیش از پیش برتری حاصل کر د ودر عهد سلطنت اعلیحضرت
زما نشاه نظر بپا داش خدمت وصدا قت وندامت او کلید های جواهر خانه وخزانه ومطبخ
شاهی بوی مفوض شد و بلقب داروغۀ خزانه ملقب گرد ید .

یوسف علی خان خواجه سرا که معرفی کردۀ التفات خان بود در وظائف پیش خدمتی خاصه
نیا بت اورا میکرد واگر چه مانند التفات خان رسوخ و اعتبار کامل ند اشت اما بدر بار
ز ما نشاه بمثابه یکنفر منصب دار دوصد سوار تحت اختیار داشت و اعلیحضرت زمانشاه
امر فرموده بود که یوسف علی خان هر وقت بخواهد بدون اجازه در در بار مشرف شود .

یوسف علی خان خواجه سراد راصل از خاندان نواب شجاع الدو له بهادر واصا لت
خود را بطرف سیادت نسبت میداد و باین لحاظ از طرف شاه وزراء بکلمۀ غلام خطا ب
نمی شد . التفات خان از مراحم زمانشاه آنقدر به تمول خود افزوده بود که علو همت وثروت
واقتد ار اوازداشتن اختیاروجا یگیر مقرره تقریباً با امراءراه نی شباهت میرسانید. قلعۀ التفات خان
در کهدامان تاحال بنام او مشهور است وهکذا قلعۀ چغه انداس که نا ظر وصاحب کار شخصی
التفات خان وازاهل هنود بودنیز در کهداما ن مشهو ر است .


«٢٤٨»

امین الوجوهات(١)
«تقریباً وزیر دارائی»

اصل این لفظ از وجه گرفته شده است و معنی روی و طریقه وطور و ذات و حقیقت
شی را دارد . اما در ترکیب لفظ (امین الوجوهات) کلمۀ وجه مراد از زمین و معاش
نقد است . وجوه جمع آن و وجوهات علامت جمع الجمع . امین الوجوهات کسی
بود در قدیم که امور جمع و خرج معاش و غیره داشت و مطابق قانون حکومت عصر
با اهالی رفتار میکرد و مستوفی و منشی و محاسب وعمال و ضباط بلوکات و لشکر قومی
زیر اثر میداشت یعنی خزاین نقدی و ذخائر دولتی در تحت تصرف و ادارۀ
او می بود ، در عصر تیمور شاه و زمانشاه ازین عنوان سراغ نداریم اما در سال اول
سلطنت اول اعلیحضرت محمود شاه درانی (١٢١٨هـ ق) وقتی که شهزاده محمد کامران از
سفر پشاور بکابل برگشت از ینجا بر حسب فرمان پدر خود اعلیحضرت محمود شاه
بحیث سلطان وفرمانفرمای قندهار اعزاز حاصل کرد. سردار محمد کلان خان عضد خاصۀ
دربار وقللر اقاسی را که [فرزند اکبر سردار علم خان وکیل الدوله و تا این وقت پدرش
در رهاس و راولپندی با مرزما نشاه معزول بسر میبرد] در نواحی قندهار بصفت سردار
و امین الوجوهات و امارت لشکر آنو لایت اقتدار حاصل کرد چنانچه يك ورق
فرمان شهزاده محمد کامران که در مورد معافی مالیات جایگیرمشائخ و علماء وفقراء و سادات
وموقوفات زیارات وحق تولیت بر مشایخ آنجا بعنوان امین الوجوهات سردار محمد
کلان خان پوپلزائی (جد نگارندۀ کتاب) اعطا شده است عکس ونقل فرمان موصوف را
در همین فصل درج کرده ایم و آنوقتی بود که میرزامحمد رضا ء نام قزلباش بصفت مستوفی در تحت حکم
او بولایات قندهار فرستاده شده و در اثر عرض یکنفر درویش روحانی فرمان اصدار
یافته است و شهزاده محمد کامران در سه حصۀ فرمان مهر کرده است.
ولی در میان کلمۀ امین الوجوهات واستيفاء ممالك از نظر وظیفه فرقی نیست مگر
این عهده تنها و در قسمت ولایات قندهار تذکار یافته است واین است نقل فرمان
شهزاده محمد کامران سلطان قندهار که بعنوان سردار محمد کلان خان بن سردار
علم خان وکیل الدوله شرف اصدار بخشیده است .

(١) عبارات مهراو به تغییر شکل چنین نقر شده بود: اول : عو اطف ایزد چون محمد
کلان است :
دوم : محمد کلان است در دو عالم .


«٢٤٩»
«تا جهان است و فروغ چهرهٔ خورشید و ماه»
«کامرانست از طفیل دولت محمود شاه»
«رای عالی شد. آنکه برادر باجان برابر رفیع جایگاه شوکت و جلالت»
«دستگاه عطوفت و مواحدت انتباه محمد کلان خان درانی فوقنزالی قللر اقاسی و»
«عضد خاصه دربار سرکار اشرف و الا به لقب فاخرهٔ امین الوجوهات بسرداری»
«ایالت پرمفخرت قندهار و ارغستان تحت مناصب خود سرافراز گردیده»
«بداند که عالیجاه رفیع جایگاه درایت و کیاست اکتناه میرزا محمدرضاخان»
«غلام قدیمی از مراتب حسن صداقت و شایستگی خدمت باستيفاوجوه نقدينه»
«و ده یکه و ثالثات وسیورسات آن ولایت رکاب وملتزم و تابع احکام آن برادر»
«معزز مقرر و مکلف میباشد و آن دو نفر عالیجاهان بر حسب استرضاء امر ا»
«ذی الاعتلا اولئک لهم الدرجات العلی که اصحاب فیض انتساب محافل بارگاه»
«ورؤس مجادل حربگاه در فشون همیون پادشاه فلک خرگاه دین پناه اند»
«به پرورش و نکوهش احوال رعایای قندهار و برایای اولوالابصار آن دیار»
«خجسته آثار که متکشف اسرار غرا و مستحفظ احی الفقر ااند بدانند و بر»
«ذمت همت گیرند که جناب فضیلت و شرافت مآب شریعت اکتساب میان»
«عبدالستار شاه اجل علماء و مشایخ مکرمت انتباه از فیض وفور نعمت خوان»
«بیدریغ شاهنشاهی مستدعی و ملتجی آنشد تا مواجب و جاذگیر او را که محض»
«باعث گزارة شباروزی و خوان قلر و تدریس طالبان و ازدحام فقر او مجتمعین»
«ساکنین راه هدی میباشد بدستورات سابق مانع و قاطع نباشند و چون»
«رفاهیت احوال عرفا و مشایخ همواره منظور نظر کیمیا اثر ما است حکم و»
«یر قرار فر بودیم که بدون کم و زیاده آنچه از سابق رقم مرحمت شیم بدست»
«داشته باشد آمدنی او را مانع نگردند و لوازم رفاه و آسوده حالی مزبور»
«را فراهم داشته و متعرض نباشند و علی العموم در بارة آمدنی و حاصلات»
«موقوفات و توابع زیارات و متبرکات و جایگیرات خدام زیارات و مشایخ که حق»
«تولیت آنها میباشد در هیچ صورت و در هیچ جار هیچ باب مزاحم هیچیک»
«از علماء و سادات و مشایخ نباشند و همین دستور را رعایت عام و تام داشته باشند»
«که بگروه علماء و سادات و مشایخ و فقرا اندک مزاحم و تکالیف نرسد تا باشد»
«که بدعای صبح و مسای علمای علام و حضرات مشائخ کرام از بلیات»
«دنیوی ایمن بوده بشادکامی مقاصد دینی و دنیوی خود ما و شما و اسلامیان»
«و دولتخواهای شاهنشاه اسلام سرافراز و ممتاز دنیا و عقبی «باشیم الهم»
«وفقنا لما تحب و ترضی فی یوم ثلاثا ۲۹ صفر المظفر ۱۲۱۸»
نوت: مهر پایان و حاشیه طرف راست کياغد بعين سجع بالا از طرف شهزاده
محمد کامران سلطان قندهار در عصر سلطنت اول اعلیحضرت محمود شاه درانی نشان شده است.


[BLANK PAGE]


عکس قطعة حكمنامۀ ای که حسب الامر اعلیحضرت پادشاه غازی امیر عبدالرحمن خان بدفتر خانه صدارت عظمی که از مطالعۀ
وزیر اعظم بعنوان کار کنان دفتر خاصه و دفتر خانۀ عامه اصدار یافته اجمالاً در می آید اینکه بعد از انجام آخرین سفر وزیر اعظم از پشاور بکابل (۲۲)
بار چاته‌پور برای محمد کلانخان این سردار طهماسب و کلان الدوله وعطاء محمد خان این سردار
نور محمد خان مختار الدوله بخشید مشده است و این رقعه که مصورت مان را در بر دارد
چند روز قبل از تاریخ انضمام وزیر اعظم بخط و مهر موصوف نبشته و حفظ کرده شده است
زیرا شهر ربیع الاول سال ١٣١٦ تاریخ جلوس محمود شاه درانی است و تاریخ تحر يتر
حکمنامۀ هذا (۲۰) ماه صفر آن سال است .

بقرار حکم اشرف محمد ... بویژه تار کوبه
مبلغ شصت دوخان روپیه رایج از بابت
دریافت شده این سفر برگشت انگار می کنم که
برادران منجمد ان ارجمندان محمد کلان ها
وعطاء محمد خان در بعده انعام غازیان سلمان
در محاوری شد و با مد دین جا بر حق دشته مجدد
عامل بخط بازیافت نمود ولی کلمیات دبیری شام
مقاصد ثبوت مسرت بخشی پر از سمتت
بمجرد با دیدم یا شهر صفر المظفر ١٢١٦


(٢٥٠)

محمد کلان خان امین الوجوهات در سال ١٢٦٥ هـ ق مصادف بسال ششم سلطنت ثانی اعلیحضرت
دوست محمد خان وفات یافته و در جوار مرقد پدر و جد محترمش در غزنین متصل زیارت خواجه بلغار
دفن شده و بر لوح مزارش که هنوز پا برجا است این ابیات منقور است (١) :

واحسرتا دریغ محمد کلان خان
نگرفته کام دل زجهان رفت وای او

ذی حشمتی که در همه در ایام نبود
صاحب وقار وعزت وتمکین سوای او

مشغول بود روز و شبان در صلوة و صوم
با آیت و حدیث و دعا بود رای او

مرآت خاطرش چو بدید از زنگ کینه صاف
حیرت فزود آینه را از صفای او

یا صد فسوس رفت ازین کهنه خاکدان
چوشمع سوخت در غم او اقربای او

از حق چو نفس ناطقه اش ارجعی شنید
در دم نمود جان گرامی فدای او

یا رب شفیع او بنما هادی السبل
در زیر ظل رحمت خود ساز جای او

بگرفت دل زجان چوی اندر رضای حق
عقلم بندا د کیفت و لس در رضای او

سردار محمد عمرخان (عمر) حاکم بلخ و سپس مباشرمالیات عهد سلطنت امیر محمد افضل خان
پسر آن مرحوم است :
یافته از آتش دوزخ گذر
از شفاعت نام محمد عمر

حاکم مالیات

عده ای از مامورین متوسط شعبات وسیع دیوان اعلی سلطانی - حکام مالیات بودند که يك
يك نفر در هر ولایت بر طبق مقررات مالیات اراضی را بنظر اۀ مدیران مالیات و یا سر رشته
دازان و محاسبان املاک از اهالی حاصل میکردند .
از جمله آن کسانی که در تاریخ دورۀ سلطنت زمانشاه باشهرت کامل ورسمیت ثابت
شناخته شد علم خان قوم علی زائی بود چنانچه وقتی اعلیحضرت زمانشاه نسبت مواجب مقررة
شهر زادگان حکمنامه ای بعنوان اوفر ستاده است ومکتوب زمانشاه درانی به مهر نگین شاه
والا جاه که (ا املمك لله ) درو نقر گردیده است زینت یافته و بنام علم خان
علی زائی فرستاده است .

(۱) جناب محمود طرزی در سالی که بهمر اهی اعلیحضرت سراج الملة و الدین در
غزنین رفته بودند در سراج الاخبار مینویسند : اعلیحضرت بزیارت خواجه بلغار رسیدند متصل
زیارت دوسه قبر دیگرهم معلوم میشود از بردن اسماء وکیل الدوله عبدالله خان و علم خان
و امین الو جوهات محمد کلان خان خود داری کرده اند باستناد کتاب (ریاض الالواح)
چنین نوشته اند : مطلع انوار کردگاری خواجه ابوبکر بلغاری قدس سره ازفرزندان
حضرت صدیق رضی الله تعالی و در طریق معرفت صاحب تحقیق يك سالك مسالك طریقت
وعارج معارج حقیقت بوده پیوسته ابواب معارف پروری طالبان میکوشیده واو معاصر حکیم
سنائی و بهرامشاه غزنوی بوده است (صفحه سوم شماره نزدهم سال دوم سراج الاخبار افغانیه).
آنوقت نسبت بعدم تذکار اسماء دودمان وکیل الدوله وامین الوجوهات شاید سیاستی
در میان بوده .


(251)
نامه موصوف فعلاً در مرقعات خطی شهزاده احمد علی خان درانی قید است.
غلام نبی خان علی زائی پسر علم خان حاکم مالیات کابل است و مذکور از زعمای، قومی
وملی عصر سلطنت ثانی اعلیحضرت شاه شجاع الملك درانی به شمار می رود .
عنوان حاکم مالیات سوای وكیل رعایا ـ مستاجر ـ تمن دار ـ عمال ـ ضباط مستوفی
سر رشته دار ـ میر ـ ارباب ـ ملك به نظر خورد و همه عنوانهائیکه
در فوق توضیح شد در امور مالیاتی کشور همدرانصر دخیل و شريك بوده اند .
تومن دار و تمنی ها
تومان در لغت به معنی كروه وبيركنه (اراضی آبادی که از آن مالیه و خراج
ستانند) و به معنی ده هزار و به معنی زرنقد که به قدر بیست روپیه باشد اما اینجا لفظ
تومن و تومنی چنان معنی می دهد که در اقلیم هند حكام و سران قبائل بلحاظ
اطاعت اوامر شاهنشاهی به آن نامها یاد می شدند زیرا تومنی ها یا تومن داران
که مخفف تو ماندار ان اند همان کسانی بودند که استحصال ده هزار روپیه مالیات
ولایت مقبوضه به قرار تقسیم بلکه بطور تعهد بر ذمت ایشان می بود و حیثیت حاکم
و مشاجر مالیات و خان قوم را می داشتند صاحب خو رشید جهان
لفظ تومن را بجای قوم نیز استعمال کرده است و ازین معلوم میشود که تومن دار مفهوم
قوم دارا داشته است و شهنشاه هر تومن یعنی شهنشاه هر قوم دلیل مفعول است .
مثلاً در عصر اعلیحضرت تیمورشاه و زمانشاه يك فر شاعر به تخلص کود یزی در سر زمین قندهار
و شکار پور زنده گی می کرد مذکور در قالب همین اصطلاح مشهور سه بیت دارد و از
وفات خاقان اعظم احمد شاه كبير اظهار تاسف می نماید .
دور تیسمر دشاه در ان شو
شهنشاه هرم تومن و ر
عنایت د حق ظهرو رشو
دوست پښتون ئی په ارمان شو
دا فغان چو لهر دامن و و
چه نا ئب ئي شاه تیمور شو
مستاجر
این عنوان در صفحات ۱۷۳ـ۱۷۳ تیمورشاه درانی انشراح یافته است و چون هر عصر
سلطنت در ظرف امپراطوری درانی شامل این عنوانها و اصطلاحات بوده اند تشریحات
بیشتر را تکرار دانسته و خواننده را بران صحیفه رجعت میدهیم .
مواجب مستمری مامورین
مطالب متعلق باین عنوان باستناد فرمان در صفحهٔ ۱۶۸ تیمورشاه درانی و در این کتاب
زیر عنوان مدد معاش توضیحات داده شده است .


٢٥٢
تحمیلات وصادريات
پولیکه علاوه بر مالیات مقرره در مواقع ضرورت ازرعایای كشورها ستانیده
میشد و آن جنبه اعانه ووظيفة سره میاشت (هلال احمر) را داشت .

پيشكش
پولی بود که بمقدم سلاطین و وزرأ درانی از طرف راجا ها ومتنفذین قومی وملی
ممالك متسلط تقديم ميشد و آن يك نوع خراج و باج بشمار می رفت اما از روی
اعزاز و احترام باين نام و گاهی سلامانه و نذرانه یاد می کردند .

قاضی القضاة
درعصر زمانشاه وزير عدليه قاضى القضاة نام داشت وخانعلوم و گاهی امیر دارالقضاء شناخته
میشد و شخصی که از آغاز سلطنت زمانشاه غازی بدانعهده مقدسه سرافراز شده است
جناب سیادت پناه مولانا میر خیرالدین است که بعوض مولوی فیض الله خان دولت شاهی قاضى القضاة
عصر تیمورشاه درانی بر مسند شریعت نشسته ونام امارت دارالقضا دریافته است . سجع
مهر او چنین است :
خان ملاقاضی حق بین است امیر دارالقضا میر خیرالدین است

مصارف دولت زمانشاه
مطالب مندرج زیر عنوان مصارف در صفحه ١٥٦ تیمورشاه درانی توضیح شده است
وچون عصر زمانشاه از روی عوائد ومصارف به عصر پدر نامور اومطابق است تشریحات آن
کتاب کفایت میکند .

وکیل رعايا
در صفحة (١٢٣) کتاب تیمورشاه درانی مطالب متعلق بعنوان وکیل رعایا بیش از دریافت
مآخذ بیشتر معرفی و در اطراف وظائف آن حرف زده شده است . ولی باستناد دو ورق فرمان
ذیشان اعلیحضرت تیمورشاه درانی باین حقیقت رسیدیم که در عهد امپراطور اعظم احمدشاه
غازی علاوه برحكام اعلى وحکام محل اشخاص دیگر که از ساحشان روشناس و متنفذ ین ملی
می بودند برای خیر وصلاح جمعیت قبائل مختلف بنام وکیل رعایا در شهرها ومضات ونواح
قریب آن انتخاب میگردید . شخص وکیل رعایا مرتبه او بلندتر از ملك وارباب و كد خداو امين
وغيره بود وازجانب حکومت بملت وازملت بحكومت وساطت و نمايندگی میکرد . شهنشاء
عصر نظر بمراحم خسروی که باید كافه رعایای کشور شاهنشاهی از دست جورو حکام ووالیان
بلاد بعضاً مزاحم نشوند عهده زعامت وغوررسی هرولایت را به یکی از اشخاص متنفذ ملی میسپرد
و او حیثیت عضو پارلمان را نیزمیداشت که بمثابه وکیل جمعیت بر احوال رعایا و برایاسخن میراند وبأن

(١) مفصل این مبحث در کتاب جهالکشای درانی اثرجدیدالتالیف نگارنده مسطور است .


(٢٥٣)

منظور از طرف حکومت بروی تأکید میرفت . چون تهداب کاخ سلطنت قاهرهٔ امپراطوری
درانی بر وفق مقتضیات آنعصر بنهایت متانت وسنجیده بنا گذاشته شده بود در هراموریکه انسان
متوجه میگردد اساس وانتظام صحیح کشور داری روی کار آمده و در هیچ باب اغفال نشده
است . لهذا اساسات عصر احمد شاه کبیر تا انقراض سلطنت اولاده بيك طرز پیش آمده و هرچه
شهنشاه بزرگ درانی لازم دانسته از طرف اولاد وعاء اشیان او تائید و تقلیه شده است .
ازجمله حکام محلی ومعززین ملی که میتوان بر اساس واسناد دو ورق فرمان دو شخص ر ا
بنامهای عشرت بیگ و الله داد بیگ معرفی کرد از کسان نامقدار وخیرخواه آنعصر در ولایت
غزنین بوده اند و یکی بعد دیگر این عهده را داشته اند و در عهد احمد شاه غازی نیز بعد از میرزا (١)
علی اکبر مستاجر باین عهده نائل بوده اند .

در آغاز سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه درانی نیز دوران حاکمیت اوشان امتداد
یافته و بر احوال و عا یای ولایت غزنین اعم از مسلمان وهندو تاکید شده است وچون گزارش
تاريخ واثبات رتبه ها و عنوانهای رسمی و ملی از ملاحظهٔ اسناد معتبر خطی خوشتر و بیشتر
در نظر سخنوران ومتتبعان جلوه گر میگردد اينك متن دوورق فرمان ذیشان اعلیحضرت
تیمور شاه درانی را که در آغاز سلطنت شهریار مبرور بتائید فرمانهای لازم الاذعان
عصر اعليحضرت احمد شاه غازی بعنوان عشرت بیگ واله دادبیگ درسال ١١٨٦ ه ق شرف
انفاذ بخشیده و تا الان بدست شاغلی عبدالاحد عشرتی نواده عشرت بیگ موجود
است تمام كلمات وجزئيات و برقراری وغور رسی وعدالت سلاطین درانی از همین گونه مآخذ
مستند معلوم میگردد و برای اثبات عنوانها و فقرات مربوط به عصر امپراطوری درانی عکس
ونقل دو ورق فرمان را از نظر مدققان میگذرانیم : [۱]
«هو الله تعالی حکم همایون شد آنکه چون قبل ازین حسب الارقام قضا نظام سلطان علیین »
«آشیان انار الله برهانه عمدة الاماثل والاقران الله داد بیگ غزنیی برتبه وكالت غزنین »
«در قصبه وبلوكات ومواضعات توابع از تاجک و ایلات و هنود سرافراز میباشد و موازی
«یکزوج آب واراضی مزروع که چهل جریب است و مبلغ هفتهزار پانصد دینار»
«تبریزی نقد و کاه بها [۲] بصیغة مدد معاش همه ساله در وجه او مقرر بوده که اراضی مزبور را بمال»
«ورجال خود آباد ومزروع وحاصل ومحصول آنرا صرف معیشت خود نماید درین وقت »
«بعرض عاکفان سده سنیه اعلی رسانیده استدعای امضای رقم مبارك نمود لهذا عرض»
«واستدعای او را مقرون بانجاح وازا بتداء هذه السنه تخاقوى ئيل سال مرغ وسنوات بعد سال»
«بسال عالى قدر الله داد بیگ مشارالیه بدستور سابق برتبه وکالت رعایای الکای غزنین»
« و توابع سرافراز فرمودیم که هر چه از رعایای غزنین و در قصبه وبلوكات و موضعات و توابع»
«از تاجيك وايلات وهنود در تحت عالیقدر مشارالیه بوده چنانچه باید وشاید بلوازم امر مزبور»

[۱] مس خاتم اعلیحضرت تیمورشاه که طبق معمول عصر سلاطین درانی بر پیشانی فرمانها
مهر میشد در این ورق نظر بقدامت واستعمال کاغذ محو شده است . [۲] کاه بها یعنی
قیمت گاه ب پول نقد .


ومراسم شغل مذکور قیام داشته در سر پرستی ودلالت واستمالت رعایا و برایا ورفاهیت
ایشان وتقديم خدمات ومهمات دیوانی پرداخته متوجه کار رعایای تحت خود بوده باشد که درحین
حوالجات وجوهات و تحميلات وغيره احوالات بهر کس موافق حق وحساب رسد و رسیده
از ادای حق درسه حسابی خود برآید و در بارۀ احدی زیاده گی وستم شریکی واقع نشود
وهر گونه حواله ووجوهات که در انجا داد وستد میشود سپاهی وسر رشتۀ آنرا حسب الواقع
نگاه دارد که حیف ومیل واقع نشود هر گاه احدی خواسته باشد که احیا تاچیز وزیادتی
نماید مانع شود وولی محمدخان امین واربابان وغیره را بهیچوجه برعایای تحت او دخل
نباشد ويك زوج آب واراضی مزروعی که چهل جریب است ومبلغ هفت هزار پانصد دینار
تبریزی نقد و کاه بها را بصیغۀ مدد معاش شرح رقم خلجان جنت مکان ذوجه عالیقدر
اللهداد بيك شفقت ومرحمت نمودیم که اراضی مزبور را آباد و مزروع وحاصل ومحصول
آنرا مصروف وصرف میشت خود نموده در نیاب مقرر ومشغول باشد ومبلغ هفت هزارو پانصد دینار
نقد و کاه بهای آنرا نیز باز یافت و متصرف شود واحدی را به مالیه یك زوج اراضی مذکور دخلی ور
جوعی نباشد که مالیه آنرا که بجمع اوست خود کشته باز یافت نما ید حکام و عمال
حال و استقبال الکای غز نین موازی یکزوج اراضی مزبور را در وجه اللهداد
بیگ مشار الیه وا گذاشته سهۀ نقدی جنسی و کاه بها آنرا ........ مواد همه ساله
بجمع خود مجری داشته رقم مجدد مطالبه ننما یندعنکان وکخدایان ورعایا وبرا یای
غز نین اسلام وهندووجه بلو كات و موا ضعات و توا بع تا جك و غير ه عا ليقد ر
اللهداد بیگ با لا ستقلال خود دانند مستو فیان عظام صورت رقم راثبت و در عهده
دشنا سند فی تا ر یخ ۱۱ محرم سنه ١٩٨٦
مهر های ظهر فرمان فوق
(۱) سر کار نظام بلوکات : سجع مهر ش کا مل خوانده نشده اما[غلام جیلانی]
اسم داشت .
(۲) البعد المذنب . . . . اسم صاحب مهر فهمیده نشد و لی در پهلوی مهر
لفظ استقياء مبالك اشارت یافته است .
(۳)المتوكل على الله ـ عبده ولى محمد .
(٤) افوض امری الی الله ـ عبده فتح الله .
(٥) خوانده نشد .
(٦)بسم الله الرحمن الرحيم .
(۷) خوانده نشد .
(۸)افوض امری الی الله ـ امیر الامراء عبد الله .
(۹)خوانده نشد .


(٢٥٥)

((بسم الله خير الاسماء))
«الملک لله_يا هو»
«علم شد از عنایات الهی
بعالم دولت تیمور شاهی»
١١٨٦
«هو الله تعالی حکم همایون شد آنکه حسب الرقم خاقان رضوان مکان»
عالیقدر رفیع مقدار عشرت بیگ غزنی سرافراز بوده و حال استدعای»
«امضای رقم مبارك نمود لهذا بنابر مراحم بیکران خدیوانه در بارۀ عالیقدر»
«عشرت بیگ مشارالیه از ابتدا شش ماهۀ هذه السنه لوی ئیل سال نهنگ اورا»
«برتبۀ رفیعۀ وکالت رعایای الکای غزنین و توابع سرافراز (و) ممتاز بین الامثال»
«و الاقران فرمودیم که هرچه از رعایای غزنین از قصبه و بلوکات و مواضعات»
«از تاجك و ایلات و هنود که از رزامی باشند در تحت او مشارالیه وکیل آنها بوده»
«چنانچه باید و شاید واز جوهر کاردانی او سزد و آید بلوازم امر مزبور ومراسم شغل مذکور»
«قیام واقدام داشته در سرپرستی و دلالت و استمالت رعایا و برایا ورفاهیت ایشان و تقدیم خدمات»
«ومهمات سلطانی لازمۀ سعی واهتمام تام بعمل آورده متوجه کل رعایای تحت خود بوده»
«باشد که در حین حوالۀ مالیات ووجوهات وتحصیلات و غیره اموالات بر هر کس موافق حق»
«و حساب رسیده رسیده از قرار حق العمل رسد حسابی خود برآید و دربارۀ احدی زیادتی وجبر و ستم»
«شریکی واقع نگردد و هر گونه حواله ووجوهات که در آنجا دادوستد میشود در سیاهه»
«و سررشتۀ آنرا حسب الواقع نگاهدارد که حیف ومیل واقع نگردد و در حین سؤالی از عهدۀ»
«جواب برآید و هرگاه احدی خواسته باشد که بر رعایا جبرو زیادتی نماید مانع شده»
«نگذارد که جبر وتعدی نمایند و حقیقت آنرا هم بعرض اشرف برساند و عالیقدران میرمجید بیگ امین»
«وولی محمد وملا دلدار و لعل محمد وملك معزالدین و ارباب و غیره را بهیچ وجه من الوجوه»
«بعالیقدر عشرت بیگ در رعایای تحت او دخلی و رجوعی نباشد که بخاطر جمع بشغل خود»
«مشغول باشدو هر چه از مالیات دیوانی وغیره که از سر کار حواله میشود از نقدی وجنسی»
«بر سر آب یاجریبی املاک برعایا موافق سررشتۀ دفتر آنجا سویت وتقسیم شود وهر کس»
«از عهدۀ رسد حسابی خود برآید و بدون رقم مبارك احدی چیزی از عالیقدر مشار الیه ورعایای»
«تحت او بازیافت ننماید و هر چه از بابت مالیات ووجوهات وغیره که در باب حوالات»
«میدهد حجت ورسید گرفته بدهند و نحوی با تمام رعایای تحت خود سلوک نماید»
«که همه راضی وشاکر بوده باشند ملکان وکدخدایان واعزه واعیان وجمهور»
«رعایا و برایاو کل سکنای غزنین از بلده و بلوکات ومواضعات توابع از»
«تاجکيه و ایلات و هنود که از عالیقدر عشرت بیگ راضی اند در تحت او بوده»


عکس فرمان ذیشان اعلیحضرت تیمور شاه درانی که در سال اول سلطنت خویش بعنوان عشیرت بیگما کمرفر این شرف اصدار و افتخار بخشیده است.
«متعلق کتاب درة الزمان»


عکس فرمان ذیشان اعلیحضرت تیپورت نامداری که بعنوان العداد یک حاکم کو این شرف اصدار و افتخار بخشیده است. (متعلق فصل حکام مربوط کتاب دورة لومان)

که چون قبل ازین حسب استدعایم خط عظیم و سندی تالای ایشان را در شهر رماندگی ممالک
تشهد از یک طرف پزیرش آثار تراش بعهده ممکنات بوقع نتایج نهاد ملک ایجاد تا افروز هزار آینه
ده روزی تکوین آب و خاکی زمین که چر بیست بدار ان نصر کار پذیری نگاه بها مصر و روی ستایش
در وجود آمده اراده که ارحم بخود به کمال رجال خود تا بروز روح وحاصر و فصول از در عرف شناخت کار
در ونوقت معرض کلفه اید به دست کاری بسته به آرمی رسم مبارک نموده اید دا های ادویات
مشوق با نواع وزارت آباد کند که فیاض دل کیا ان اتای یک چهار را بعد داده بانک از رشته
ه تقی برمه رحافت ره ها کجاه فرض وانجام سرافرازی را دم که هر چه زرعایای خویش در خرصہ امکان شگا که
رمواقع ذرا ما چاک ایجادات باشه در درکات عالیقد ر ظاهرا به کوره ی یابد و دانه بدید الامام خریدار فرام شمرده
خانم رشته بر سر گروه وقف باسمات دران دارا را ندای ایشان را مقدم پذیراتب طالعات و طافی مرخص نام
وقت خواهد نمود که در حین بند و کلمات در شهادات الخضرت وخیره عواطف بیدلکی همرافق خوابی بسته سیاست
صاحب در صدق قع عهد نامید در راه احقای راه تا باشم شرکا واقع شور و بر که خالف در جرات که در را در اداری
سید به درست و کرانی مانع شد واه در محضو مدن انما نخود بدان احدی واثر ترتبید کبری با جور در با د تا حذر بدین خانی
و فرط تخافی این دزدهای غیره را بصوب یا د فتا و ه خداوند نه و محفوظ که وان خود را بی پایایی مرحمت
صنع بصوت خط و زبان قلم نگاه دارا با در صلوات شرایع رقم می پیم شهای رابعه الخصوص انصرف دست کی باتری
که عاصی بخدا را آود و مولان امور جرا قول اثر سطو شرعی مرضی قولوان د دره قوی پیوند دمع قوی حضوری که با شریع
جاه باد در ترستیز با شرات حالات کیودا مجری میا بن در مجامعه در زیر گاه طریقه در قویین رشته که با نزار فرادی
کرد تا دعات م کا هم خرابی حالا چنان انسای حال مولی شورع در بارج نوریکا براه الليله بمه دای داد روی کی خوابد بخت
کاران چه سر از در از است قوی حکم املا با ر یزدان قران تا انو فضول ببر سد نه در بین دار یک هزار در باقراین عهود
در عهد ممکناست و از کارگاه استقامت میطول اور ارطول عمر بر دوام صلوات صالحین صابرین استمداد استمداد استمداد استمداد


٢٥٦

د (۱) او را وکیل با لاستقلال و الانفراد خود دانسته از سخن و صلاح حسابی او
بیرون نروند مستوفیان عظام کرام صورت رقم مبارک را در دفاتر لازمۀ ثبت
و حسب المقرر معمول داشته در عهده شناسند. فی ٢٩ شهر رجب سنه ١١٨٦
مهرهای ظهر فرمان تاریخی فوق:
(۱) اقل خلق الله عبداللطیف الجامی [مستوفی]
(۲) عبده گل محمد – سنه مهر ۱۱۷۵ (سردار گل محمد خان قوفلزائی مستوفی)
(۳) افوض امری الی الله عبده بها در سنه مهر ١١٨٦ [بهادر خان اشعری لکن خیل]
(٤) لا اله الا الله الملك الحق المبین - عبده یاقوت [یاقوت خان خواجه سرا]
(٥) هادی لاری موسوی [میرزا هادیخان عشرت منشی باشی]
(٦) حاجی کریمداد [عرض بیگی نائب الحکومه کشمير قوم بامیژائی قوفلزائی]
(۷) افوض امری الی الله - عبده محمد قاسم
(۸) عبد الرحیم ابن علی رضا
(۹) افوض امری الی الله - عبده محمد هاشم سنه مهر ۱۱٦٥
(۱۰) غلام تیمورشاه است مسرت – سنه مهر ١١٨٦ [سرکار وقائع]
(۱۱) خلیل ابن علی رضا – سنه مهر ١١٨٦
(۱۲) لا اله الا الله الملك الحق المبین - عبده امان الله.

نائب الحکومه

چنانکه در عصر حاضر والیان بلاد افغانستان را بعنوان (نائب الحکومه) مینامیم این
عنوان در عصر شهریاران گذشته درانی نیز بحکام بزرگ خطاب شده است اما سواء زمامه اران
بلاد امپراطوری درانی که بنامهای سلطان – والی – صوبه دار – مستاجر وحاکم و راجه رایگان
و راجه مها راجه خطاب شده اند از نام نائب الحکومه نیز منع کر و این عنوان را بعلاوه زمامداران
بلاد بحکام اقوام که چندهزار خانوار تحت اثر میداشت نسبت میکردند و از کسانیکه در عصر
زمانشاه باستناد فرمان شناخته میشود میرزائی خان بره کی (پدر نائب امین الله خان لوگری)
است که باشندگان قوم غلژائی قره بوغ را در کابل تحت اثر او قرارداده شده و تصدی امور ایالت
کهدامان بخصوص قوم غلژائی باو مربوط بوده است و در متن فرمان سردار رحمت الله خان وزیر اعظم
که بر حسب امر اعلیحضرت زمانشاه غازی بجهت معافی مالیات با غ ده وقائع کهدامان (ملکیت
سردار علم خان وکیل الدوله) ارقام کرده است اسم وعنوان وسائر فقرات را با ثبات میرساند
و این است متن فرمان که بامر زمانشاه بخط و مهر وزیر اعظم نبشته و اصدار یافته است –
نوت از آهنگ عبارت ثابت شد که عشرت بیگ در اثر رضا لیت اهالی غزنین بجای اللهداد بیگ
برتبه وکالت رعایای لکای غزنین مفروضده است و قبل از ان اللهداد بیگ این رتبه را
داشته چنانچه فرمان ثابت میکند.


(٢٥٧)

حسب الامر اشرف اعلی
«حکم عالی شد آنکه عالیجاه رفیعجایگاه میرزائی خان نایب الحکومه غلجائی بنو جهات
خاطر عالی امیدوار بوده بداند که درین وقت عالیجاه رفیع جایگا مقرب الخاقان علم خان
درانی وکیل الدوله سرکار اشرف بعرض اعلی رسانید که موازی یکقطعه باغ در دکو ملکی
دارد که درجمع افغانی میباشد و گاهی مالیه نداده است چنانچه حسب الامر اعلی هم در دست
دارد و حال از او مطالبه مینمایند لهذا بنا بحصول اطلاع بر مضمون تعلیقه رفیعه عالی
آنعالیجاه در خصوص مالیه یکقطعه باغ عالیجاه عارض از قراریکه حسب الامر اعلی در دست
دارد معمول داشته مالیه از او مطالبه ننمایند درین باب تاکید دانند در عهده شناسند تحریر
فی شهر جمادی الاول سنه ١٢١٥».

چو فضل ایزد براعلف مجیدی یار است
وزیر اعظم شاه زمان وفادار است

مواجب پرستاری
عنوان فوق اصطلاح عجیبی است و چون مطالعه در همچه موارد قابل غور و تعمق است
بدون پرداخت در گزشتن از چنین فقرات را ضرر تاریخ می شماریم :

هر عصر و زمان ایجابات خاص دارد و بطوریکه اعصار متقدمین فاقد وسایل
زندگانی امروزی بشر بود در برابر قلت اسباب افکار سنجیده رهبران مملکت شرائط
زندگی را بز مردم عصر بر حسب اقتضاء وقت میتوانستند مساعد سازند.

مثلا در عصر امپراطوری درانی در هنگامی که یکی از افسران و سپاهیان بزخم
گلو له و شمشیر سختی متالم مخدر دید بتواز صقت وقت افواج اعزامی فرصت درنگ و توقف
در منازل مقصود نمیداشتند برحسب امر شهنشاه و یا امیر لشکر از بودجه تخصیصیه مصارف
اردو کشی اشخاص مجروح و درد مند را بیکی از اشخاص روشناس قراء و بلاد عرض راه
در امر حفاظت و تداوی و پرستاری وی تاکید اکید میکردند و در بدل تمام مصارفی که
عند الاقتضاء برای تداوی و تلافی وقت شخص پرستار احساس میگردید پول هنگفتی بشخص
پرستار اعطا میکردند و چنین توصیه مینمودند که تا موقع عودت لشکر وصحت یابی
مریض تمام تکالیف مریض را برذمت بگیرد . شخص پرستار اجیر در بدل وجه نقد که
که گرانتر از تمام زحمات و مصارف او بود هر گونه خدمت را تقدم میکرد و بهمین طرز شرائط خدمت و
پرستاری مریض و مجرح را بسر می برد واگر احیانا به پول نقد لازم نمی شد شخصی را که بچنین
خدمت تعهد میکرد او را از خدمت عسکری و بیگار معاف مینمودند و یا مالیات نقد او را
بصیغه بخشش حکم صادر میکردند در همه حال بقناعت پرستار می پرداختند . از شواهد
مطلب چنان است که در عهد سلطنت ثانی اعلیحضرت محمود شاه درانی در سال ١٢٢٦ ه ق
وزیر فتح خان براه در سند و پاشد خیل در ولایت بنون برفت و آنجا با قوم در سمند بجنگ در آویخت .
بعد از فتح در سمند ولایت مذکور بامر وزیر تاراج شد . افراد سپاه درانی که در اثناء
حرب مجروح و دچار تکالیف شده بودند در بنون فرستاده و نسبت پرستاری و پرورش
الی زمان صحت یابی با مرفتخ خان در بین خانهای ملکان بنون تقسیم و باشخاص رو شناس
تفویض گردیدند ولی این رویه مخالف دوره های پیشتر بود زیرا سلاطین درانی از عهد احمد شاه
تادوره زمانشاه در بدل این خدمت پول نقد زیاد بذل میکردند و این وقت شکل دیگر داشت .


«٢٥٨»

هزار نقد بيازار كائنات آرند
يكی به سكه صاحب عيار ما نرسد

مسکوكات سلاطين سدوزائی فوفلزائی
و متن اعتبار نامه ای كه از حضور زمانشاه درانی برای رفاهيت رعايا
شرف اصدار يافته است

وقتی از يك دوره بسيار مجلل سلطنت های پر عظمت افغانستان بحث درميان می آيد از وظائف عمده نويسنده يك آنست كه در كتاب مطلوب در قسمت مسكوكات شاهنشاه عصر بطور مقدمه و حواشی مختصر در موارد ديگر نيز سخن راند. زيرا دليل مهم كامرانی و كامروائی شهنشاه زمان و اقتدار كامل او در بلاد متسلط چه از حيث موجوديت مسکوكات طلا و نقره و چه از باعث شواهد بزرگ استقرار سلطنت که علامت برجسته و مأخذ معلوم اقتدار و تسلط امپراطوری و كشور ستانی همين صورت ترويج دراهم است مزيد بر مزيد دقت بهمرساند.
و چون در قسمت مسكوكات عصر امپراطوری درانی كه تا اين لحظه بطور مستند و مدلل مقالتی مانند اين فصل در يکی از كتب و رسائل تاريخی بنوع مصور و مشروح بنظر نرسيده است با آنکه شرط تاريخ نويسی با این انهماك صورت دشوار در پيش

نوت: نشان فوق كه با دو شمشير بطور ديزاين مقبول ترسيم شده است علامتی است كه در عهد سلطنت اعليحضرت زمانشاه درانی برای مسكوكات كمتر از روپيه ترتيب يافته بود و يکعدد فلوس (مسکوكات فلزی آنعصر) كه نگارنده تبركاً با خود دارم در سال ۱۲۱۳ ه ق مصادف بسال هفتم سلطنت شهنشاه زمان مسكوك گرديده و عين علامت در و نقر شده است چنانچه عكس آن در قسمت سكه های مندرج كتاب معلوم ميشود :


(٢٥٩)
می آر دولی برای زینت محا فظت تاریخ و دلائل قوی در فصول وابواب کتاب میخواهم بیشتر متوجه همچه مسائل باشم .
اما حواشی که اجمال نگارش مارا اعتبار میبخشد و دلائل دیگری که سبب ترویج مسکوکات سلاطین سواء افغان را در مملکت اعلام میکند با ستناد یادداشتهای صحیح که از اجداد میراث دارم سعی ورزیدم تا در روشن مطلب معلومات دیگر را نیز بخوا نندگان عزیز تقدیم کنم:
تا از یکطرف بلادی را که دران دراهم سلاطین درانی مضروب و مسکوک شده است بشناسانیم و ثانیاً بنامهای افراد بزرگ دودمان درانی که از (١١٦٠-١٢٦٠هـ ق) سلطنت کرده اند با تعیین سنوات و عبارات مسکوکات آشنا سازیم. و بعض رازهای پوشیده ای را که از نظر تاریخ بغیر شانه ومنصفانه قابل اغماض وفرو گذاشت نیست قصد کردیم تا باصل فقرات عرضه نمائیم:
شکل مسکوکات دوره درانیان [١١٦٠-١٢٦٠ هـ ق] با سلاطین همعصر وهمجوار ایشان مانند است تفصیل آن چنان است در وقتی که اولین سکه زروسیم بنام نامی شهنشاه کبیر اعلیحضرت احمد شاه غازی مسکوک میشد چنین اراده فرمود که شکل مسکوکات با سلاطین بزرگ شباهت تام داشته باشد و در بزرگی و وزن نقره از هیچ سلاطین جهان کمتر نباشد چنانچه در وزن وضخامت وقطر سکه های شهریاران درانی از بسی سلاطین امتیاز داشته و از حیث سجع وساختمان باسلاطین بزرگ مغل شباهت دارد وسبب تشبیهات چنان بود که اعلیحضرت موصوف روابط بین المللی وشهرت سلطنت باعظمت افغانستان را در اقطار ملل مشهور و آزاد جهان انتظار برتری وتفوق داشت وچون سلطنت درانی امپراطوری مطلق بود اساس سلطنت افغانستان برطبق اساسات امپراطوری های بزرگ اسلام خاصتاً سلطنت هماتی که در عصر قوابت داشت بنا گذاشته شد وعلاوه برانکه نقرات بین المللی طرف اعتناو احترام بود چون خدمه وکارگران ضرابخانه [دارالضرب سلطنتی] ودستگاهای تخنیکی وصناعی آنوقت بامر اعلیحضرت غفران مآب از مردم اهل کسبه کشمیر و دهلی ولاهور ومشهد و بخارا [ازاجزاء قلمروامپراطوری درانی ورعایای سلطان این مملکت] استخدام وباخانه وعائلة آنها در قندهار خواسته شده بودند طرز حکاکی ومسکوکات ومهرخاتم سلطنتی دراثر بلندیت صنعتگران آنروز انجام پذیرفت وعلی الخصوص زرگران ومهرکن های کشمیری که شهرت عام داشته و برای ایفای وظائف ضرابخانه و دارالعیار شاهنشاهی درانی در قندهار و کابل انتقال واستقرار جسته بودند نظر بمهارت وعادت واختصاص خویش در اکمال مورس[۱]ها مسکوکات دراهم ودنانیردرانی را به مسکوکات دولت مغل وغیره درصورت اعمال تخنیکی شباهت صنعتی بهم رسانیدند.
یعنی طرزساختمان مسکوکات درانی ازهمین چندلحاظ بمسکوکات سایر سلطنت ها شباهت صوری پیدا کرد . وسکه های سلاطین سواء افغان که قبلا درافغانستان مروج بود اعلیحضرت احمدشاه
(۱) مورس بمعنی قالب سکه که فعلاً توسط عملیات زینکو گرافی وماشین گراویر وماشین پرس اجراء میشود آنوقت قالب هردوروی سکه توسط دست درفولاد حک میشد و ذریعة ضرب چکش طلا ونقره مسکوکات منقش میگردید.


روى يك تعداد مسكوكات نقره ئی اعلیحضرات احمد شاه - تیمور شاه
زمانشاه - محمود شاه - شاه شجاع الملك درانی که همه کلیشه های
موجود از روی اصل روپیه های دست داشت نگارنده کتاب
درة الزمان فوتوگراف و راجع بچگونگی مسکوکات امپراطوری
درانی و بعضى سلاطین تحت الحمایه این دولت در صفحات
(٣٦٧-٣٦٨-٣٦٣-٣٧٠-٣٧١) کتاب موصوف شرح وبسط کامل
داده و ابیات وسنه های ضرب ومحل ضرب با توضیحات لازم نقل
ودرج شده است.

«متعلق فصل مسكوكات كتاب درة الزمان»


(صفحه دوم)


٢٦٠

غازی برای ترقی وتعالی کشور وعروج عظمت وشرف قوم افغان که قبل از آن مانند دورهٔ
خودش وقعی در انظار عالم نداشت حکم اکید فرمود تا در تمام مراکزی که بنام
سلطان مغل وصفوی وافشاری واوزبکی دراهم مسکوک میگردید حین تسلط ماسکهٔ سلطان
درانی منقور ومروج گردد وهر قدر دراهمی که از وجوه خراج ومالیات ومحصولات مملکتی
بدست اقتدار دیوان اعلی مملکت قرار میگیرد در(دارالضرب سلطنتی) ذوب شده مجدداً
باسم سامی امپراطور درانی مسکوک نمایند واولین بار دراهمی را که ٢٦ کرور به حساب
آمده بود در شهر قندهار بنام اعلیحضرت در دران احمد شاه غازی سکه کردند (١) وهمچنان
دو کرور زر نقد که از حملات اول اعلیحضرت احمد شاه غازی از کشور هند بدست آمده بود بیهم
گداخته وبنام سلطان درانی ضرب ونقش گردید(١). ولی در ضمن با آنکه اتباع مملکت
از جور مغل در ادوار سابق بدرجهٔ اخیر به ستوه آمده بودند وچنگ کردن با آن
طایفه را از امور مذهبی وجهاد تلقی میکردند با آن تعصب اعلیحضرت احمد شاه غازی
فرمود که مسکوکات سلاطین ماقبل سواء افغان که در نقاط قریب وبعید مملکت رواج
چلند دارد اگر حُکم امتناع یا بد عموم رعایا وبازرگانان دچار تکالیف وخسارات مالی میگردند
بهتر است هرقدر دراهمی که از وجوه مالیات دیوانی ومحصولات مملکتی بدست آید از طرف
خزینهٔ دولت گداخته ومسکوک گردد وهمین طریقه درعصر سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه
درانی و اعلیحضرت زمانشاه و اعلیحضرت محمودشاه و اعلیحضرت شاه شجاع الملک نیز
بر اساس مقررات شهنشاه کبیر احترام شد اما سلاطینی که بامر وارادهٔ شهریاران درانی

(١) حکایات پرافتخار تاریخی چنان است در سال ١١٦٠ه ق که اعلیحضرت احمد شاه
درانی بر اورنگ جهانبانی در قندهار تکیه زد درین وقت تقی خان اخته بیگی که از سرداران
ومعتمدان دولت نادر شاه افشار ترکمان بود باتفاق نواب ناصر خان صوبه دار کابل که از عهد
محمد شاه کورگانی در کابل استقرار یافته ودرطرف ده سال درین خطه حکومت میکرد و بعد از
سال ١١٥١ ه ق تحت الحمایهٔ سلطنت نادری بود هردوتن مبلغ بیست وشش کرور روپیه را از
مالیات ومحصولات چند ساله کابل و پشاور را برپشت اشتر و اسپ وقاطر حمل کرده
میخواستند از طریق قندهار وهرات به مشهد برده بخزینهٔ نادری بسپارند و هردوتن از قتل
نادر افشار وجلوس اعلیحضرت احمد شاه غازی درانی بکلی بیخبر بودند حین ورود درقندهار
٢٦ کرور روپیه بامر اعلیحضرت احمدشاه غازی ضبط شد تقی خان اخته بیگی که از طرف
حکومت مشهد مأیوس گردید خدمت احمدشاه غازی را ازواجبات شمرده صورت انقیاداً در پیش
آورد اما ناصرخان که دست نشاندهٔ محمد شاه کورگانی و تااینوقت سلطنت کورگانی
برحال واز جور وفشار نادر برکنار شدنه درین فرصت که نادرافشار بقتل رسید نواب ناصر خان
شیوهٔ تمرد نشان داد و اعلیحضرت احمد شاه غازی اورا فی الفور درقندهار بحکم حبس داد.
پس ازعرصهٔ یک ماه نواب ناصر خان درضمن يك عریضهٔ بسیار عجز آمیز که در اخیر این
بیت نبشته بود از حبس رهایی یافت:
من آن نیم که دهم نقد جان بهرشاهی
در خزانه بمهر تو و نشانهٔ تست


(٢٦١)

در ممالك متصرفه تحت الحمایت و خراجگزار این دولت بودند بنام شان امیر مسکوک
گردانیدن دراهم اعظامیشد و دراهم مسکوک آنها در مملکت حق ترویج داشت و بدون
تعصب از طرف اهالی پذیرفته میشد موجودیت و وافرت طلا و نقره در افغانستان آنچه ملاحظه
میشود از عصر سلاطین غزنوی و بار دیگر در دوره سلاطین درانی صورت ایجاد و ذخایر بیشتر پیدا کرد.
در اهم سلاطین مغل و صفوی و افشاری که در حال در نقاط افغانستان بکثرت دیده میشود تنها
از ترویج دوره سلطنت آنها نیست و اغلب از بقایای خزائن هند و ایران است که در عصر سلاطین درانی
از طرف افراد سپاه و زمام داران سلطنت درانی درین خاکه انتقال کرده است حتی در لباس
اطفال افغان معمول طبقات مردم افغانستان ( که چمکلی یا گلوبند میگویند و از رواج های
مخصوص ملی این مملکت است تمام از مسکوکات دوره درانی و اندک قبل و بعد بوجود آمده
است و اغلب در ازمنه ما بعد گداخته شده و مجدداً مسکوک گردیده است. یعنی مدرک
استحصال نقره در عصر شهریازان درانی نخست قسمت وجوه مالیات و خراج از بلاد متسلط
واخذ قلنگ ونعل بها و مهمانی ها و دراهم هنگفتی بود که بنام شادونذرانه وسلامانه وغیر ه
از طرف سران قبائل و راجها و تمن داران و بیگلر بیگیان وصوبه دران تقدیم میشد و از قبیل
رپیه نقدی آنقدر در دست اقتدار سلطنت درانی قرار داشت که در همان روز و بمیار زندگی
آنوقت از کرورها متجاوز میشد و به تمام بلاد متصرف بنام سلاطین این کشور رپیه و اشرفی طلا
و نقره مسکوک میگردید ولی مسکوکات ادوار ما قبل اگر از کفر بود واگرا سلام با ستثناء
دراهمی که در ذیل معرفی میشود دیگران از باهت قدامت و قلت امتناع یافته بود و بجز قدر
وقیمت تاریخی در خرید و فروش و معاملات عامه ارزشی پولی نداشت.
سردار علم خان و کیل الدوله (۱) در مورد ترویج والغاى يك تعداد مسکوکات قدیم قبل از
سلطنت درانی چنین شرح و بسط میدهد:
« در عهد دولت شهنشاه والامنزلت کیوان مرتبت اعلی حضرت قدر قدرت
بندگان سپهرنشان شاه زمان دارادران مدظله العالی در روزگار پر از هار نوبهار
طلیعه فتح ایالات هندوستان که نیت پرمفخرت آرامی اقوام وعزم بالجزم
انتظام بخشی امور انام از خواص و عوام مکنون ضمیر بدر منیر شهنشاه
والاجاه دردران بود و اشفاق مهر اشراق بندگان اقدس اعلی مخصوص
خواطر اسلامیان و باشندگان محال قریب ودور وسرحد وثغور مبذول وسایه

(۱) سردار معزی الیه جد نگارنده است و معلومات متن که سراپا از یادداشت های
ایشان بعین عبارت استنساخ میشود اثر ۵ تطویل مضمون بر سبك سياق قدیم در متن
گرفتن بباعث زیادت کلمات در امروز بی مورد است اما بلحاظیکه از يكطرف ترك حرمت
نیاکان نکرده باشم و دیگر اینکه عبارات اصل در بعض فقرات از نظر تاریخ دلچسپ است
شاید از طول گفتار نکات دیگر بدست آید اما این قسمت نسبت به سائر یادداشت ها خیلی ها
قابل توجه است زیرا تا آلان در هیچ يك از مآخذ تاریخ افغانستان شرحی بدین مطلب راجع
به مسکوکات در قید نگارش نیامده و هیچ زمامداری این چنین سخن نرانده است.


[BLANK PAGE]


٢٦٢
مکر مت خدیو عادل بر مفارق سعادت مندان مستظل میبود در ضمن انقضای لیالی
سعادت متوالی و ایام میامن فرجام در اثر اخلال عوامل و اختلاف طبائع
ازدحام بدسرشتان و اجتماع فتنه جویان انام اماکن در حصص اقصای
مواطن صورت بلوه در گروه عوام رونما شد در جریان وقوع نامرفوع
حوادث اخبار غریبه از هر جانب پدید آمد و در میان عامة الناس دراهم کثیر
قضی عاری از اعتبار پنداشته شد و اسباب تنازع و گفتگو در بلاد و قصبات
آشکارا گردید و صحائف جلود دفتر خانه های میزان اعتبار صرافان
و بازرگانان در اسواق و نواح وفنای بلدات و ایالات بعیده بر هم خورد
و بدینموجب در اکثر معاملات داد و ستد اگر احیانا جنسی تبادل نمی شد اهالی
سکنه متوطنه نقود قضی سلاطین ماضی را در بدل نقره خالص باسم وزن
از همدیگر می ستانیدند و سکه مروج سلطانی نمی شناختند و نیکوسروج
نمی شمردند بناء علیهذا کدخدایان نابکار و اربابان ناهنجار و مستاجران ستم
شعار از فکر قلب جلائی دست مردم آزاری کوتاه نداشته ازین حالات عجیب
وسانحات غریب بسیار اتباع گوشه نشینان قرا ودهات در دام آزار و مصیبت
کلانتران خودایشان گرفتار آمده از تنگی معیشت وزیست روزگار آه وناله
همی داشتند و مردم ستم پیشه از صعوبات احوال بر اضمحلال طوائف پروا
نمی داشتند و از عادات قبیحه خویش بر نگشته بوضع مفسده وعذاب خلائق
دست بردار نمی بودند بدین منوال دراهم فضى مروجه را ناچل گویان
به بهای قلیل از مساکن بعيده وقصبات عدیده بکم وجه نقد مسكوك سلاطين
باشان و تمکین درانیه ستانیده تقلباً معاوضه و مفارقه میداشتند و بنازل قیمت
از عامة الناس می ستانیدند و بدینموجب بیع و شر امینمودند و در اخفا در محالات
دیگر بفروش میرسانیدند صورت هنگامه از آه تهی دستان در میان خلائق
چنان اشتهار گرفت که اگر از دراهم خاقان الخواقین شاهنشاه بافر و شان
احمدشاه پادشاه در دران وسلطان السلاطین بندگان ثریا مکان تیمور شاه
پادشاه واعظم الاعدلین سلطان باغروشان شاه زمان پادشاه هر که دار د مقبول
چند است و شایسته داد وستد است و از دراهم و افرۀ دیگر سلاطین
متدمین هندوستان و توران زمین و خراسان زمین هر که در هر کجا دارد
ناشایسته و ناچل است و هر چند و از دست هر صاحب چلند بظهور آید حکم
سکه مروج ندارد وازین رویه بسیار دراهم مسکو که سلاطین روزگار
پیشین که در نوبت دولت چغتائی و صفویه و قرون ماضیه حکم چلند داشته
بود و در دست عوام بود در موقع ظهومفسده و ترك حسن معامله از جانب
ستم شعاران ایلات از حکم اعتبار ساقط پنداشته شد و عامة الناس بورد گفتار
کلانتران وصرافان اسواق رفتار میکردند و کلانتران و صرافان از شامت
عمل سود خود میداشتند چون این خبر با خطر پس از مراجعت سفری خطر


(٢٦٣)

«هندوستان از حسن مکاشفۀ وقائع نگاران و استعلام خواطر وقایع خوانان»
«یومی بسمع ارباب خبرت رسیده فقرات مذکوره بپایۀ سریر خلافت به پیشگاه»
«با فر و جاه صاحب دولت و شوکت و جلالت ظل ظلیل عاطفت و مرحمت»
«بعرض اقدس اعلی بندگان شهنشاه زمان بر سید فرد فائض الوجود»
«اعلی حضرت مؤید سلطنت ظل الله فی الارض پادشاه گیتی پناه آسمان»
«خرگاه اولی الامر غازی صاحب رفعت والا منزلت با دعای کارگذران»
«و استغاثه جهانیان نظر بوفور کیاست کشورگیری و مزید سیاست جهانداری»
«که ایزد بدائع آفرین و خالق واهب العطايا فرد وجود او را مایه آرامش»
«و آسایش خلق الله داشته بود کاشانه تمنای دولت خواهان از چراغ عنایت او»
«رو شنی پذیرفت و کلبه تقاضای مخلصان و فاکیش از عدالت او بنور مصباح»
«مرام فروغ گرفت و آمین گوهر بلند مايه او در صدف کنار جلوه ظهور»
«مساعدت کرد و نخلۀ امید خلائق در حدیقۀ خواهش سلب استبداد کلانتران»
«و صرافان و مستاجران بارور گردید یعنی شهنشاه کثیرالشان والا منزلت»
«نیك متوجه شده فقرات را مطمح نظر خیر منظر سلطانی قرار داده شیوۀ»
«استبداد کدخدایان و صرافان را در وجه کمال دانسته صورت مقال را شاهد»
«حال چهره چی ها و نسا قچی ها فر موده اشفاق بیکران خسروانه را از پایه»
«سده سنیۀ سپهر مدار خاقانی بدین وجه حکم اکید و شرف انفاذ بخشید»
«تا کار گذاران و عمال خجسته افعال شاهنشاهی روزنامچه اوقات زندگانی»
«با شرف رعایای اقالیم ما را از حد تقائص و معایب اعمال شوم از واسطه»
«ظالمان رعیت آزار باسرع وقت خالی ساخته مطابق احکام قضا نظام»
«شاهنشاهی که اکیداً و شدیداً بنام سرکار نظام بلوکات و حکام و مستاجران»
«و کدخدایان و مبین باشیان دار با بان گیل می فرمائیم بنا طبۀ رعایا ی»
«صادقه مژده رسانند که نواب مستطاب همایون شهنشاه ذیجاه ما را در باب رعایا»
«کمال اشفاق و عنایات بی غایات خسروانه مبذول و مقرر است و در انصرام»
«خیانات پیشه گان حکم شکم پاره کردن و بینی و گوش بریدن و قطع کردن دست»
«و باسواق گردانیدن و تعذیر نمودن فرموده ایم و چنین دستور داده ایم»
«که در خلال شش ماهه هذه السنه حكام وعمال ستوده اعمال در ولايات»
«متعلقه مسکوکات مروجه و معتبره را بلا تفکر در داد و ستد نقدی بلا اشتباه»
«و تردد بپذیرند و قطعا مزاحم هیچ فرد اهالی در ایلات و قصبات و اسواق نگردند»
«و اگر احیانا کدام بیه گداخته که نقش سکه و نام سلطان قطعا در و دیده نشود»
«بجای فضۀ صحيحه بستانند و مطابق حکم اکید و شدید خسروانی قبول کنند»
«و اگر در صورت معارضه بعض قلب ناقداند معلوم و مشهود گردد و نقوش خوبی»
«مشاهده نگردد اشخاص دارنده عمال و ضباط سرکار نظام بلوکات عوض وجوه»
«مقررۀ مالیات دیوانی و سرانه مفوض داشته برائت حاصل نمایند و اگر»


پشت يك تعداد مسكوكات نقره ئی اعلیحضر ات احمد شاه- تیمورشاه ز ما نشاه-
محمود شاه شجاع الملك درانی که همه کلیشه های موجود از روی اصل روپیه های
دست داشت نگارندۀ كتاب درة الزمان فوتوگراف و راجع بچگونگی
مسكوكات امپر اطوری درانی و بعضی سلاطین تحت الحمایت این دولت در صفحات
(۲۶۷ - ۲۶۹ - ۲۷۰ - ۲۷۱) کتاب هذا شرح وبسط كامل داده و ابيات وسنه های
ضرب ومحل ضرب با توضیحات و تحشیه های لازم نقل و درج شده است.

متعلق فصل مسکوکات کتاب درة الزمان»


٢٦٤
«از مدارك وجوه متياقيه مالیات وتکالیف سیورسات شاهنشاهی برسم دستورات»
«عدیده بروفق ارقام قضا نظام واحکام دیوان اعلی سلطنت که امیر اباشند»
«بعوض روپیه بی نقش مسكوك زمانشاهی اخذ نمایند .»
«و می باید حسب المواقع فریب نخورده حسن معامله بجا دارند و بلحا ظیكه»
«دستور العمل ها بدست آویز عمال وضباط بلوكات در هر ولاواجب الرعایت»
«باشد بر اساس شرف انفاذ ارقام مبارك مطاع يک تعداد دراهم پخته فضيه را»
«که خارج دولت درانی بوده و نظر بو فور عواطف خسروانی درانی»
«از برای بهبود حال رعایای خطه مقدسه اسلامیه افغانیه و دولت معظمه درانیه»
«در تمام حصص اقالیم این سرزمین قبول کرده ایم مطابق اوامر اکیده سلطان»
«ذیشان شامل چلند است و اندک بنا بر قدامت وقت و زمان بسیار از حكم چلند»
«با زمانده بناءاً مکرراً واكیداً بجميع رعایای حماهقه وحکام ومستحفظان»
«لایه حکم جهان مطاع را بشدت مطلق بدین نهج شرف انفاذ وار قام میبخشیم»
«که در صورت عدم انقیاد واطاعت و نامرعی داشتن دستور العمل خاصه»
«شریفه مرتکب عمل شنیعه دست بریده و گوش و بینی قطع میگردد و از شخص»
«کاسب و تاجری که چنین قصد و عمل باطل داشته باشد شکم دریده میشود»
«و برعایا حکم اکید می فرمائیم تاوجوه و نقود دراهم فضى هر رقم را که بنام»
«سلاطين مشرق زمین مسکوك بوده واز مدت زیاد برای آرامی وسرگرمی»
«سپاه و قاطبه کافه رعایای شاهنشاهی ما برقرار بوده کما فی السابق»
«مرعی دارند و دربارۀ انتظام بخشی رعایا ی ایلات بعیده و قصبات عدیده»
«که در بلاد و قراء اقصی دارالسلطنه های اقالیم ماسکونت دارند حکام»
«وعمال نيك متوجه و ملتفت باشند تااز بطرف دولت ابد مدت خساراتی»
«بحال ایشان عائد نگردد واحدی راازین درك مزاحم و متعرض نباشند»
«و بر عهده شناسند و اگر از جوانب رعايا در صورت عدم قبول بغی و سرکشی»
«معلوم گردد حكام نيك فرجام دولت مخیراند تا در مقابل تمر دو تخلف»
«آنها برمسكوكات متعبّره دولت گوش و بینی ببرند و مجرم و قلب چلان»
«و صرافان بد اعمال را در اسوان بگردانند و اگر شخصی از بازارگانان دراهم را»
«بقیمت نازل بنام ناچل بخرد و در جای باطل در هم عمل نماید در حال»
«در یافت حقیقت او را دست ببرند تا این امر شنیع بطور قطع از دیار ممالك»
«محروسۀ خاقانیه مرفوع ومنتدع گردد و هم پیش ازینکه اکثر دراهم»
«فضى امراء ممالک ایروانی و ماوراء النهر که قبلا از روی نخوت در قلمروما»
«محض بعوض نقره قبول میشد بعد از ین از بواعث بهبود احوال رعایا»
«بجای يك روپیه قبول فرموده ایم که بستانند و اگر دراهم ایشان بوزن فضه»
«مانند مسكوكات سلطان عالم مطاع درانی سنگینی نداشته و مغشوش باشد»
«آنگاه بوزن نیم نقره و اگر کامل عیار باشد بوزن روپیه دوویا یکنیم سکه»


(٢٦٥)

«بستانند و اگر در وزن و اصالت معدنی هم شکل و هم وزن باشند روپیه های»
«سلاطین غیر در ممالک محروسۀ درانیه حکم روپیه را دارد و باید از معرض»
«چلندکار گذاران دولت و اربابان و مستحفظان حکم امتناع ندهند تا کافۀ»
«رعایای اعلی حضرت رفیع الدرجت سلطان بلندشان بزحمت و عسرت دچار نشوند»
«و هر قدر روپیۀ پخته که از قدیم الایام بدست عوام باشد از درانی»
«و سوای درانی داد و ستد هیچ تکالیف بر خود و دیگران روا ندارند ولی»
«در ایامی که دراهم سلاطین غیر و یا دراهم مستعملۀ زیاد در خزائن دولت»
«ابد مدت می آید صرافان دار الضرب و جواهر شناسان دار العیار حق دارند»
«تا بطور دستورات عدیدۀ سلطانیه دراهم راته و سر نموده نواقص را»
«از نو گداخته بنام نامی اقدس اعلی مضروب و مسکوک گردانند ولی افراد»
«و صرافان اسواق و بازرگانان و جوهریان سوای ملازمین سلطنت خاقانی را»
«قدغن بلیغ دارند و حق تسلط در ته و سر نمودن دراهم قطعاً ندهند و به محض»
«آنکه نقوش دراهم فضی بخوبی خوانده نشد و صورت مسکوک بوجه صحیح»
«بمشاهده نرسید از هر دست بلا تفکر و بلا تشدد و تقلب بستانند و اگر از چلند»
«مانده باشد و صورت اشتباه در میان داشته باشد بصراف خانۀ مبارکۀ خاقانیه»
«بسپارند عوض بگیرند و در اقصای بلاد بکارگذاران و عمال و ضباط بلوکات»
«و مستأجران دیوان اعلی سلطنت تفویض کرده از مستاجران بلوکات و میر»
«و ارباب و کدخدا عوض بگیرند اما افراد رعایا و بازرگانان و صرافان»
«و غیره بنوع خود سر این اجازت را قطعاً ندارند که در بارۀ سکۀ مروجه»
«شیوۀ مداخلت در پیش آرند و یا کلام مردمان بدفرجام را بگوش هوش»
«بشنوند و در اقلیم دولت ابد مدت سلطان عالم آرای دردران حکم چلند»
«داده از دیوان اعلی ممالک محروسه پذیرفته و تا مادامی که اگر نقص و عیب»
«پیدا نکند بمداخل و مخارج و مواجب سپاه نصرت انتباه اعتبار دارد»
«و مساوی روپیۀ پختۀ رائج الوقت قبول داشته باشند و این دراهم را بقرار حکم»
«همایون اعلی حضرت شهنشاه آسمان خرگاه به نشان و علامات مقررة»
مسجعه بستانند»
سکه زد در جهان چو بدر منیر شاه اورنگ زیب عالمگیر
***
در دکن زد سکه بر خورشید و ماه پادشاه کام بخش دین پناه
***
سکه زد در جهان بمواند و جاه پادشاه ممالک اعظم شاه
***


٢٦٦
بفضل حق شهنشاه محمدشاه دین پرور درین عالم زده سکه زمهر و ماه روشن‌تر
(١)
بزر زد سكه صاحب قرانی عزيز الدين عالمگير ثانی
(٢)
حامی دين نبی بیدار شاه سكه زد بر هند از فضل اله
حامی دین محمد شاه عالم پاد شاه سکه زد برهفت كشور سايه فضل اله
(٣)
بزر زد سكه وملك چون مهرماه شهنشاه غازی جهاندار شاه
بزرزد سكه صاحبقرانی شه نیکو سیر تیمور ثانی
سكه مبارکه محمدشاه پادشاه غازی
هست سلطان بر سلاطین جهان شاه شاهان نادر صاحب قرآن
خادم شاه نجف زیبنده تاج و نگین پادشاه داد گستر نادر ایران زمین
سکه برزر کرد نام سلطنت را در جهان نادر ایران زمین و خسرو گیتی ستان
(٤)
(١) دختر محمدشاه زوجه اعلیحضرت احمد شاه غازی درانی بود.
(٢) اعلیحضرت احمد شاه درانی در سال ١١٧٠ هـ ق چین توقف و تمكن بدارالسلطنه دهلی به تحت الحمایتی سیاسی خویش بر فرق عزیزالدین تاج سلطنت بخشید و او را بسلطانی هند افتخار جاوید بخشید.
(٣) اعلیحضرت احمدشاه درانی در سال ١١٧٤ هـ ق بعد از فتح پانی پټ در نزدیك دهلی از روی لطف اسلامی حکومت دهلی را بشهزاده عالی گوهر بن عزيزالدين الملقب به شاه عالم تفويض فرمود. چون مذکور در بنگاله بود میرزا جوانبخت پسرش را به نیابت پدوش سرافرازی بخشید و شجاع الدوله را بوزارت و نواب نجیب الدوله به امارت لشکر او حکم فرمود وقبل از آنکه وزارت را به شجاع الدوله محول فرماید اراده داشت که او را به قندهار بیاورد اما چون شجاع الدوله بره وزمردم هند آشنائی داشت برای استحکام حکومت شهزاده عالی گوهر بتحت الحمایتی سیاسی دولت درانی بوزارتش گماشت و این وقت است که اعلیحضرت شاه عالم ملقب به عالی گوهر بپاس همان احسان ادعای شرف اندوزی حضور اعلیحضرت زمانشاه را در دهلی مینماید چنانچه صورت گزارش در صفحه (٧٢) این کتاب مسطور است.
(٤) شاهرخ میرزا بن رضا قلی میرزا بن نادرشاه افشار مذکور چند بار از اثر عنایات شاهنشاه
(بقیه در صفحه ٢٦٧)


(٢٦٧)

مسکوکات شهنشاه كبير

احمد شاه درانی

از دراهم منبر کی که نگارندۀ از یادگارهای عصر شهر یاران درانی تیمناً و تبرکاً
بسلسلۀ میراث از اجداد پائدر ومنزل خویش در دست دارم عکس و نقل پشت و روی هر يك
سكه فضي را از نظر علاقمندان تاریخ کشور عزیز می گذ را نم :
(١) در روی سکه [ در در ان احمد شاه ] و در اطراف این بیت زینت یافته ا ست :
حکم شد از قادر بیچون با حمد پاد شاه
سکه زن بر سیم وز ر از پشت ماهی تا بماه
در پشت سکه : (سنه ١١٧٤ ضرب بهکر جلوس میمنت مانوس)
(٢) در روی سکه : حکم شد از قادر بیچون با حمد پاد شا ه
سکه زن برسیم وزراز پشت ماهی تا بماه
در پشت سکه : [ ضرب سرهند سنه جلوس میمنت مانو س]

نوت : علی قلی خان افشا ر ملقب به علی شاه در سال ١١٦١ ه ق در سال دوم سلطنت
احمد شاه كبير در دار السلطنة هرات بنام خود مسكوك میکرد تا اینکه در سال ١١٦٢ه ق
سلطنت نام نهاد او از بین رفت و مسکوكات علیشاه و میر سید محمد ملقب به شاه سلیمان
از طرف سلطنت قاهره احمد شاه درانی ضبط شده و بسیار دراهم سلطان های نام نهاد افشا ر
خراسانی آنانکه مؤقتاً دست یاب و بدار السلطنة مشهد و نیشاپور وهرات ذخا ئیرى بهـم
رسا نیده و بنام خود ها مسکوک داشته بودند رویهمر فته بد ست اقتدار کار برد از ان
سلطنت درانی رسیده در دار ا لضر ب شهر قند هار ذوب شده و بنام شهنشاه درانى مسكوك
ومزین گردید و اين يك روپیه از همان روپیه ای تاریخی مسكوك علیشاه افشار ا ست که
در سال ١١٦١ ه ق در دارا لسلطنة هرات ضرب شده است .
در روی سکه:	گشت رائج بحکم لم يزلی
سکه سلطنت بنام على
در پشت سکه : [ ضرب دارالسلطنة هرات ١١٦١]
در اطراف :[لا اله الا الله محمد رسول الله - على ولى الله - محمد-علی-جعفر...

(بقیه پا ورقی صفحه ٢٦٦)
دردران احمد شاه در اهم فضى بنام خود مروج کردونا در میرزا که در سال ١٢١٢ ه ق از طر ف
اعلیحضرت زما نشاه با ریکا سلطنت مشهد متمکن گردید خود را نادر ثانی صاحب قرآن اشتهار داد
و در مسكوكات آن نیز همین کلمات منقر گردیده بود چنا نچه در عکس روپیه نقره ای ( و کلمات
(ملت ـ سلطان شاهرخ- سکه از ممی نا در ثا نی صاحبقرانی) خوانده میشود و اصلا چنین است .
بن سلطان شاهرخ از دولت شاه زمان
سکه زد از سعی نا در ثا نی صاحبقر ان
* پشت سکه : ضرب مشهد مقدس سنۀ ....


متعلق فصل مسكوكات مربوط كتاب درة الزمان


﴿٢٦٨﴾
(۳) در روی سکه: حکم شد از قادر بیچون باحمد پادشاه
سکه زن برسیم وزر از پشت ماهی تا بماه
در پشت سکه [ضرب اتك سنه ۱۹ جلوس میمنت مانوس - رایج ١١٨٤]
(٤) دروی سکه :عین همان بیت بالا .
درپشت سکه : [ضرب کشمیر سنه ١٦ جلوس میمنت مانوس]
(٥) احمد شاه پادشاه غازی .
در پشت سکه [ضرب مستقر الخلافه اتك]
[سنه ٢٤ جلوس میمنت مانوس]
مسکوکات اعلیحضرت تیمورشاه درانی (۱)
(۱) دروی سکه در میان (سکه تیمور شاه) در اطراف آن این بیت نقر شده است :
چرخ می آرد طلأ و نقره از خورشید وماه تازند بر چهره نقش سکه تیمور شاه
در ظهر سکه: ضرب سند جلوس میمنت مانوس .
(۲) درروی سکه عین همان بیت و درپشت سکه (ضرب اشرف البلاد احمد شاهی(١٢٠٥)
ضرب شده ست.
(۳) دروی سکه عین بیت اول در پشت سکه (ضرب دار السلطنه هرات).
(٤) درروی سکه:
چرخ می آرد طلا ونقره از خورشید وماه تازند بر چهره نقش سکه تیمور شاه
در پشت سکه (ضرب دارالسلطنه کابل) منقور است .
(٥) درروی سکه:
چرخ می آرد طلاونقره از خورشید وماه تازند بر چهره نقش سکه تیمور شاه
در پشت سکه(ضرب پشاور سنه جلوس میمنت مانوس) .
مسکوکات اعلیحضرت زمانشاه درانی
قراریکه در صفحات(٤٠-٤١-٤٢) این کتاب مذکور است اشرف البلاد احمد شاهی
در اول بتصرف شهزاده محمدهمایون بود واولین سکه طلاو نقره از طرف اعلیحضرت زمانشاه
همدرانجا در سال ۱۲۰۸ هـ ق رائج شد اما مسکوکات زمانشاه با ستثناء قندهار دیگر تماماً
در سال ١٢٠٧ هـ ق مروج گشت و از سکه های ضرب قندهار که نگارنده با خود دارم
در برابر عکس ربه موجود در پشت وروی سکه بیت وجمله ذیل خوانده میشود:
(۱) دروی سکه:
(۱) اعلیحضرت تیمور شاه درانی در وقت حیات احمد شاه درانی آنگاه که در مملکت
هند وستان و پنجاب وکشمیر بحیث ناظم السلطنه یعنی فرمان فرمای کل آن سر زمین
استقرار واقتدار حاصل کرده بود در روی مسکوکات طلائی ونقره ئی با مر خواد
اینچنین مروج میکرد:
بعالم یافت سکه تیمورشاه نظام بحکم خدا ور سول انام


(٢٦٩)

قراریافت بحکم خدای هردو جهان رواج سکۀ دولت بنام شاه زمان
در پشت سکه: (ضرب اشرف البلاداحمد شاهی)
١٢٠٨
(۳) این سکه در سال اول جلوس زمانشاه در دارا لضرب کابل مسکوک گردیده است:
در روی سکه: قراریا فت بحکم خدای هر دو جهان
رو ا ج سکۀ دو لت بنام شاه زما ن
در پشت سکه: (ضرب دار السلطنه کابل سنه احد جلوس)
در روی سکه های مسی اعليحضرت زما نشاه صورت دوشمشیر یا صورت اژدهای كوچك که بمانند دبز این شکل سکه را اخوا کرده میباشد ضرب شد ه است و در پشت سکه های مسی جملۀ (زمانشاهی فلوسی) خوانده میشود :

مسکوکات محمودشاه درانی
سکه های اول محمود شاه درانی در قند هار و کابل با ر اول در سال ١٢١٦ ه ق مروج شدو از سکه های او که نگارنده بدست دارم این ابیات و جملات درانها خوانده میشود:
در روی سکه : سکۀ دولت سلطان محمود
حسن دیگر به سیم و زرافزود
در برشت سکه:[ضرب دارالسلطنة کابل١٢٢٨] خوانده میشود
(۲)درروی سکه: سکه زد برز ر بتوفیق الله
خسروگیتی ستا ن محمود شاه
مسکوکات شجاع‌الملك درانی
مسکو کات اعلیحضرت شاه شجاع الملك درانی بار اول از سال ١٢١٨ه ق بر روی سیم و زر آغاز گردید است وازدر اهم متبرکی که نگارنده در دست دارم ابیات ذیل با بعضی جملات خوانده میشود :
(۱) در روی سکه: حامی دین نبی سلطان شجاع‌الملك شاه
سکه زد برسیم وزر از پشت ماهی تا بماه
در پشت سکه : ضرب دارالسلطنة کابل
(۲) در روی سکه: دردران سلطان شجاع الملك
در پشت سکه: (ضرب دارالسلطنۀ کابل)
(۳) در روی سکه: سکه زد برسیم وز ر چون مهر وماه
شاه دین پرور شجاع الملك شا ه
در پشت سکه: [ضرب پشاور١٢١٨]
(٤) در روی سکه: سکه زد برز را بفضل خاص کردگار
خسرو گیتی ستان شاه شجاع نامدار
در پشت سکه: (ضرب التتة سنه يك جلوس)


سکه های نمره (۲۲-۲۳) از جمله مسکوکات وقت احمد شاه کبیر است.
در سال ۱۱۶۱ ه در وقت مراجعت شهنشاه موصوف بطرف قندهار (از باعث انقلاب سردار لقمان خان برادر زاده او) در سرهند شریف بحکم سردار عبد الله خان دو فلزائی از دو باشی و ایشیک اقاسی (نائب الحکومة سرهند) ضرب شده و در نقش سکه عبارت (ضرب افغانان الخواقین خلد الله تعالی ملکه و سلطنته ـ عبدالله خان بهادر) منقور است. و ازین سکه نگارنده کتاب درة الزمان دوروپیه تبرکاً با خود دارم.


سکه های نمره (٢٤ و ٢٥) از جمله مسکوکات نقره ئی اسمی سردار پاینده خان بارکزائی است
که بدار السلطنه کابل به امر فرزندان او بنام پدر ایشان ضرب شده است و نقش سکه اینچنین
خوانده میشود:
سیم و طلا بشمس و قمر میدهد نوید
وقت رواج سکه پاینده خان رسید
سکه نمره (٢٨) از مسکوکات امیر کبیر دوست محمد خان است
که در دوره امارت ثانی او بدار السلطنه کابل در پشت سکه جیقه دار احمد شاه کبیر
در سال ١٢٧١ مسکوک شده و در نقش سکه این بیت خوانده میشود:
بزد ز فضل و عنایات خالق اکبر امیر دوست محمد دو باره سکه بزر
«از جمله سکه های دست داشت نویسنده کتاب متعلق فصل مسكوكات درة الزمان»


۲۷۰

(٥) در روی سکه: سکه زد از فضل حق بر سیم و زر
شه شجاع الملك شاه بحروبر

نوت: لفظ بحروبر از ان اشارت یافته است که چند دریاهای مشهور در نفس قلمرو امپراطوری درانی واقع است.
مثلاً: راوی - جہلم - بیاس - ستلج - دریای مظفرآباد - رود هیرمند - و آمو وغيره. چون اعلیحضرت شهریاران درانی بمراتب ازان دریاها عبور کرده اند ازین لحاظ مد نظر بوده و بر سبیل افتخار و افتخار در نقش سکه فضى و طلائی نقر یافته است.

سکه قیصر شاه
در سال ۱۲۱۸ ه ق که سلطنت اول محمود شاه درانی اثر اقدام مردانه اعلیحضرت شاه شجاع الملك انقراض یافت شهزاده قیصر ملقب به سلطان منصور بن اعلیحضرت زمانشاه غازی در اشرف البلاد قندهار موقع یافته با مستشاریت پدوعمی البصر خود زمانشاه معزول همدرانجا از حضور اعليحضرت شاه شجاع الملك فرمان استقرار حاصل کرد و پس از مراجعت زمانشاه پدرش که بطرف سرهند شریف رهسپار آمد یا رشه شهزاده قیصر باغوای چند کس بدخواهان سلطنت از راه اطاعت عم خود شاه شجاع الملك منحرف شده بالای خود نام سلطان گذاشته مسکوکات فضى ومسی حكم ترویج داد و هكذا بار ديگر در وقت سلطنت شاه شجاع الملك در پشاور و کشمير نيز بهمراهی سردار شیر محمد خان مختارالدوله باسم خود سکه مروج کرد و این بیت را در نقش مسکوکات خود جا داد:
در روی سکه: سیم و زر در جهان بحکم الله گشت رائج بنام قيصر شاه

مسكوكات ايوب شاه درانی
شهزاده ایوب سی و دومین پسر اعلیحضرت تیمورشاه بن اعليحضرت احمد شاه درانی است که اخیراً نام سلطنت برخویش نهاده و در قطار تا جداران درانی افغانستان در ولایات کشمیر - پشاور - ديره اسمعیل خان - كابل - قندهار نقوش دراهم عصر سلطنت خود را به دو بیت ذیل آراست و در نقوش دنا نیر عبارت (فلوسی ایوب شاهی) نقر وخود را ایوب شاه نام کرده است:
(۱) در روی سکه: شد جهان روشن تر از خورشید و ماه
از شعاع سکه ایوب شاه
(۲) در روی سکه دیگر: سکه شاه ایوب به روی سیم
زد بتائيد کردگار عظیم

مسکوکات کامرانشاه درانی
شهزاده محمد کامران بن محمود شاه درانی نواسه اعلیحضرت زمانشاه وقتی که بعد از حیات پدر در دارالسلطنه هرات بر اریکه پادشاهی تکیه زد برسم سلاطین آنروز نص خاتم سلطنتی ونقش دراهم طلائی وفضی خود را با بیات معقول منظور فرمود و این بیت در روی سکه فضی عصر سلطنت او بمشاهده رسیده است:


(۲۷۱)
طلا بر مهر نا زد نقره بر ماه
زفیض نقش نام کامرانشاه
در پشت سکه: [ضرب دارالسلطنه هرات سنه جلوس]
مسکوکات فتح جنگ شاه و شاهپور شاه
پس از تاریخ شهادت اعلیحضرت شاه شجاع الملک درانی [۱۲۵۸ ه ق] پسران نامور او نیز بنوبت
بر اریکه سلطنتی در بالا حصار کابل تکیه زدند و در نقوش مسکوکات ایشان در در ان فتح جنگ
شاه و شاهپور شاه [ضرب دارالسلطنۀ کابل] ترویج یافت و در نقش سکۀ شاهپور شاه کلمه طیبه
نیز تیشه و در پشت سکه [ضرب دارالسلطنه کابل ۱۲۵۸ نقر یافته است.
مسکوکات امراء درانی بارکزائی
مسکوکات دورۀ امارت سردار دوست محمد خان | ثم امیر کبیر ] از دارالسلطنۀ کابل و از سال
١٢٤٢ هـ ق آغاز میکند. وقتی بنام صاحب الزمان دراهم مسکوکات میکرد مگر خودش نامی
از سلطنت نداشت و با لآخر در اوقاتی که زمام اختیار دارا لسلطنۀ کابل بیشتر بکف اولاد
سردار پاینده خان بارکزائی قرار یافت بپاس احترام پدر نامور ایشان و مرام فرزندان سردار پاینده خان
که بدست آوردن زمام سلطنت مقصد کلی بایشان بود از لحاظیکه بین اولاد سردار پاینده خان
صورت نزاع رخ ندهد و بدان عزمی که سردار بارکزائی دل پر آرزو چشم ازین جهان بربست
اینرقت بدارالسلطنۀ کابل از طرف سردار دوست محمد خان مو سابر اولادو وابستگان سردار
موصوف تصویب بعمل آمد تا دراهم مسکوکات را بنام شاه شجاع الملک را در دارالضرب کابل
گذاشته بنام سردار پاینده خان مسکوک نمایند و بر روی سکۀ نقره ئی بیت مقبولی انشاد شد
و در سکه ای که در مقابل گراف شده است روزگار اول تسلط سرداران بارکزائی را در کابل
نشان میدهد و نام سردار پاینده خان بارکزائی پس از مرور (۲۹) سال به ترویج سکه‌های ذیل
اشتهار یافته است:
(۱) در روی سکه: سیم و طلا به شمس و قمر میدهد نوید
وقت رواج سکۀ پاینده خان رسید
سکۀ نمره دوم نیز عین مطلب را در بردارد اما مورس یعنی قالب سکه از هم متفاوت است وشاید
از اثر تعجیل و ترویج سکه بحکاکی نومورس [ قالب سکه ] مسارعت ورزیده اند.
دار الضرب
[ضرابخانه]
در فصل مسکوکات از مطالعه گذشت که سلاطین درانی در بسیار بلاد بزرگ
و کوچک بنام نامی ایشان دراهم طلا و نقره مسکوک میشد. ضرابخانه را در ان وقت دارالضرب
و کسی که در راس ضرابخانه صلاحیت رئیس و سرپرستی کل را میداشت [امین دارالضرب]
یاد میکردند اطاق دیگری که طلا و نقره آزمایش و تحلیل و تجزیه میشد باصطلاح معروف


سکه نمره (۲۰) پشت سکه نقره ای علیشاه افشاری سلطان نام نهاده مشهد است که در سال
۱١٦۱ هـ ق در کم فرصتی مصادف بـاردو کشی دوم اعلیحضرت احمد شاه کبیر بجانب هندوستان
موقع یافته و بـدارالسلطنه هرات بنام خود دراهم ضرب کرده و اخیراً سلطنت مؤقت او منقرض
و دراهم او از طرف حکام مقتدر درانی ضبط گردید.
سکه نمره (۲۱) روی سکه اعلیحضرت شاهر خشاه افشار سلطان تحت الحمایة شاهنشاهی
درانی است که بـدارالسلطنه مشهد ضرب نموده وشرح حال او در صفحات درة الزمان قید است.


(۲۷۲)

دار العیار یاد میکردند عنوان دارالضرب گاهی ضر ابخانه نیز بنظر برخوردە است اما
اغلب گمان میرود که نویسندگان فار سی زبان ضرابخانه نبشته اندولی این اسم باعتبار
بسیار تر صفحات تاریخ آنعصر دارالضرب یادشده است از نگارش اعلیحضرت شاه شجاع
الملک درانی که چون مطالعۀ مهم تاریخ بدست می آید موقع را غنیمت دانسته سطوری
چند از روز نامۀ آن شاہ جنت مکان را استنساخ میکنم: لشکر نویسان عساکر وافرۀ منصورہ
ازصورت نوشتن چہرہ ونام دل تنگ گردیدند چنانچە در ان ایام مواجب لشکر ظفر اختتام
فی ماہ (مجموعاً) قریب لک روپیە بقلم درمی آمد آنچە مبالغ خزانۀ عامرە بود و بقدریکە میران
مذکور اقساط دادند همە بخرج رسید بعد برهنمونی عالیجاه محمد شریف خان ضبط بیگی مبلغ
نود هزار روپیە پختە از ساهو ان شکارپور بموجب تفریق بطریق مساعدە بشرط آنکە در حینیکە
ازروائع این دولت بہروز اروز آفتاب عالم افروز در بوته روز گار کامل عیار تر گردە عنان
دارالضرب سلطنت ولایت بقیضۀ اقتدار این نیازمند حضرت کردگار در آید عنایت کردہ آید
گرفتە شود ومبلغ نودہزار روپیە منجملە مبلغی که والی لا ہور اقرار نمودە بود ارسال نمود
باوجود اینهمە بندە ترین امکان رارعایت و پاس عهدوپیمان خود بہمە حال مر کز و خواطر
ومنظور ناظر بود.
از سطور فوق علاوہ براثبات کلمۀ دارالضرب مطالب خوبتر دیگر نیز بدست می‌آید.

داروغۀ عدالت
در جملۀ محاکم عدلی عصر زمانشاه جزء ادار ات مهم دیوان اعلیٰ سلطنت محکمە ای بنام
دارالعدالت عنوان داشت رئیس آن بنام داروغۀ عدالت نامیدە میشد و شخصی که بدین خدمت
مقدس اشتغال داشت مولوی احمدخان بودومذکورازسال۱۲۰۸ ه ق بدینعہدہ سرافرازشده
بود وبقر ار ملا حظۀ اسناد مذکور الی سال ۱۲۱۲ ه ق در وظیفۀ خویش دوام دادە است و چون
در تمام نگارش خویش اتکا باسناددارم متن قبالۀ شرعی را کە بنام عیال سردار علم خان وکیل الدولە
در سال ۱۲۱۰ ه ق نبشته شده است می‌نگارم تا سائر خصوصیات متن سند شرعی نیز ثبت تاریخ باشد.
چون خاک پای سلطان سرمد است
داروغۀ عدالت اسلام احمد است

خادم شرع رسول الله
عبده میر عنایت الله
خادم شرع شریف
میر محمد عبد اللطیف
المتوکل علی الله
محمد منیر

شغل لطف محمد مصطفی
قاضی شرع نبی سید عطا
خادم رسول و مفتی شرع مصطفی
شغل لطف حق میر برکت الله

العبد المذنب
میر محمد صدیق
تو در شرع کوش ای غلام حسین

«در تاریخ هفتم شهر ذی حجۀ الحرام سنه ۱۲۱۲ يك هزار و دوصد و دوازده بود که اقرار معتبر»
«شرعی نمودعا لیمنرت سلالۀ النجباء العظام میرزا سعدالد ین بن ا لمرحوم میر زا صوفی»
«بن المغفور میرزا محمد واسع ساکن دارالسلطنۀ کابل بر ینوجہ که فروختہ است بہ بیع بات تبات»


(۲۷۳)
قطعی صحیح شرعی مسماة عزيز(ه) بی بی بنت مرحوم زما ن خان بن مغفور حلیم خان همگی
و تمامی یکدربند حویلی حرسرای و دیوانخانه که مشتمل است حرسرای بر هفت حجره
و ایوان و مطبخ سفلی و دو در حجره مستراح علیا و دو کفش کن علیا و یک حجره غیر مسقف
بر زیر آن پوشش سیم حق و ملک خود را که واقع است داخل قلعه خام دارا لسلطنة مذکور
در گذر باغ نوروزی و محدود است باین حدود شرعاً متصل است به باغچه متروکه مرحوم میر نور الله بن
مغفور میر عصمت الله غرباً متصل است براه عام شمالاً متصل است بباغ نواب جنوباً متصل است براه عام
بجمیع حقوق و مرافقش وبکل قلیل وکثیر هوئی ودونها بمبلغ هفتاد تو مان تبریزی نقد
که عبارت از یکهزار و چهارصد روپیه سفید رائج الوقت جيد تمام وزن النصف به هفتصد
روپیه موصوفه که مبلغ مذکور را بائع مذکور تمام و کمال از تسلیم مشتری مذکوره اخذ
و قبض شرعی نمود که حبه و دیناری از وجه قیمت محدود در مذکور فی الصدر باقی نماند وبائع
مذکور از دعوی کذب و عدم اخذ ثمن و بیع و فاد غبن فاحش مع التغدیر و بیع تلجیه و بیع فاسد
و بیع بکره و بیع جائز شرعی و جمیع مفسدات و تقدیرات بیع درین اقرار خود ابراء نمود
و كان ذلك بمحضر من الثقات والمسلمين عالىحضرت میرزا احمد کریم و میرزا محمد علی .......
میرزا خانجی میرزا حلیم خان میرزا عبدالقیوم میرزا محمد عالم شرافت پناهان
میر امان الله میر امین الله میر محمد سلیمان ملا محمد صدیق ملا محمد عظیم
محمد ظریف محمد امین ملا محمد رجب ملا محمد حنیف فقیر الله حور الله
احمد خان ملا برکت الله شراف وسعادت پناهان خواجه سیف الدین و خواجه بهاء الدین
سیادت و سعادت پناهان میر حفیظ الله میر عباد الله - میر اسد الله - میر محمد شاه -
میر سید بخش - ملا حسن .
دو مهر که در کنار چپ اخیر قباله ممهور است :
شفایع القاسم بفضل آن خداوند قدیر . خادم دین نبی و مفتی شرع منیر
سلاله حبیب الاحد جامم : سعدالدین شد ابن صفا نامم ۱۱۹۱

میر عدل
شخصی که با منطقه شهر حق احتساب و گردش نمودن بکوچه و بازار و جاده ها و مساجد داشت
و در امور جرم و جزاء حکمرانی میکرد . وظیفه او با نسقچی باشی و میر غضب و میر سلطان اینقدر
فرق داشت که اشخاص دیگر سوای میر عدل در امور شرع شریف دخالت نمی کردند تنها میر عدل
بر اساس اوامر شرعی از مجرمین حق بازخواست داشت و هر که بکار بد عت مرتکب میگردید
میر عدل او را جزاء میداد و حتی بفتوای شیخ الاسلام و خان ملاخان و یا خان علوم صلاحیت قطع کردن
دست و بریدن گوش و بینی نیز داشت .
زاحتساب شاه در باهل کشند دست از یغما ید لهاد لیران
میر عدلش وقت پرسش بارها کرده ترد ناخن شیر ژیان
[عشرت]


٢٧٤

میر وعظ

در عصر سلاطین درانی لفظ میر بجای رئیس در بسیار موارد مثل میر عدل - میر بزن - میر هزار - میر توزك - میر غضب - میر شب - میر آتش - میر بخش - میر شکار استعمال میشد و کلمه میر که در اصل مخفف امیر است در لفظ ترکی بیگ یاد کنند و از آنجمله است عنوان مشهور [میر وعظ] ، میر وعظ کسی را مینامیدند که از اجل علماء و فقهای عصر و در زهد و تقوی شهرت عام و در نظر افراد طبقات از هر حیث طرف احترام میبود از حضور سلطان درانی برای تبلیغ کردن مسلمانان بنام واعظ افتخار می بخشیدند. میر وعظ خواه بطور رسمی و خواه بطور غیر رسمی در این وظیفه افتخار و اشتغال میداشتند اما اغلب درین وظیفه مقدس رسمیت میداشتند تا در جوامع شریف دارالسلطنه که محل اجتماع مسلمانان است در هر روز جمعه و عیدین و سائر اوقات در میان اجتماع رعاياي دیندار حاضر شده وظیفه مقدس و عظ و تبلیغ را بر اساس مقررات دین مبین اسلام و به پیروی از اخلاق و عادات صلحای کرام بر فراز منابر مساجد جوامع انجام نمایند. شخص میر وعظ از طرف حکومت شریعت شعار درانی محض برای ایفاء همین وظیفه مکلف میبود و این عنوان سوای میر عدل - و داروغۀ عدالت و خطیب و مؤذن و میرس بشمار میرفت و یقیناً در زمانیکه وسائل نشر و تبلیغ مانند امروز پیدا نبود و جود هیچ عنوان در تشکیل حکومت از او امر ضروری و در تربیت افکار عامه تاثیر بارزی داشت.

از کسان ناموری که در عصر اعلیحضرت زمانشاه غازی در دارالسلطنۀ کابل بدین شغل پاك رسماً اشتغال داشتند اول از سابقه داران ملااسدخان درانی بود که وقتی باقریت سپاه اعزامی کشمیر گماشته شده و وقتی بهمراهی ناظر عبدالکریم خان اسحق زائی برای تعمیرات مساجد جامع کابل بر قرار و تا زمان خلع سلطنت زمانشاه نام او در مآخذ خطی خصوصاً متن فرمان سردار فتح خان بارکزائی وزیر محمود شاه درانی در این کتاب قید است.

شخص دیگر که از سادات عالی مقام و از مردمان صاحب سب و نسب کابل بدین وظیفه افتخار و اعتبار داشت جناب سيادت پناه زبدة العلماء میر احمد میر آغا ملقب به میر وعظ بود و چون اسم ایشان بلحاظ نسبت سيادت منسوب به (میر) بود او را میرواعظ نیز خطاب میکردند و بهر دو جهت نسبت صحیح بهم میرسانیدند و بهمین لحاظ نسبت ثانی اوشان بیشتر در مآخذ تاریخ جا گرفته است چنانچه خود موصوف در مقاطع اشعار خویش واعظ یاد کرده است.

میراحمد میر آغا [میروعظ] در عصر سلطنت اعلیحضرت زمانشاه محمودشاه - شاه شجاع الملك تعداد مریدان او در اطراف افغانستان بيك لك و بقول صاحب نوای معارك به لکها نفر درشمار می آمد.

موصوف معاصر قطب الاقطاب شیخ سعدالدین صاحب انصاری کابلی و از انجناب در س طریقت گرفته و از ماذونهای خواجه حسن اتاجی کهدامانی قدس سره بودند.

میروعظ يك تن از رجال بزرگ روحانی و اجتماعی عصر زمانشاه غازی اند و جنگ


٢٧٥
میرواعظ در حصۀ گذرگاه کابل هنوز باسم اوشان معروف است. موصوف بقول صاحب نوای معارك در ظرف سال ۱۲۲۲ هـ ق در دارالسلطنۀ کابل بشهادت رسیده اند .
میر وغظ قراری که از تاریخ بدست آمد در عصر خویش بعهده های دیگر نیز شمولیت میداشتند مثلا مولانا احمد خان درانی در حال اخیر سلطنت زمانشاه رتبه امارت لشکر اعزامی کشمیر داشت و میر احمد میر آقا هر وقت عزیمت اعلیحضرت شاه شجاع الملك بصوب پشاور از طرف سردار شیر محمد خان مختار الدوله به نیابت او در کابل گذاشته شده بود .
جناب میر واعظ پامبر و عظه علاوه‌بر صفات علمیت و روحانیت در زبان فارسی شاعر توانا وعالی قریحه بودند و بر اسلوب اهل سلوك و مردمان صاحب جذب و حال اشعار بس آبدار و صوفیانه می سرودند و از جملۀ بسیار غزلیات موصوف چند بیت ذیل را که در فرصت شهادت خویش در سال ۱۲۲۲ هـ ق بخاطر داشته و بطرف هیئت مقابل بالهجۀ عذر نا نه خطاب کرده است درین کتاب تاریم مینمائیم:
من بسمل نگاه دو چشمان کیستم
ای سروخوش خرام باحوال من مپرس
چون ذره در هوائی که من رقص میزنم
ای مدعی مپیچ که سر پیچ میشوی
خود گنده میشوی تو مکن فکر کندنم
اردو القا و حید ر کرار غافلی
تعلیم و علم و ادب از که بشنوم
مجروح به نیش خنجر مژگان کیستم
عاشق بنور خاور تابان کیستم
من سر ده جوی ریگ بیابان کیستم
من نونهال گلشن احسان کیستم
من سبزۀ دمیدۀ بستان کیستم
شمشیر آبدار نمایان کیستم
شاگرد طبع لعل سخندان کیستم
جا دارد آبکه فخر کند برشها ن د هر
(واعظ) تو خود بین زغلامان کیستم
مرقد ایشان در گذر بارانۀ کابل موجود است اما کدام کتیبه و تاریخ ندارد .
امین قوانین اسلام
چنانکه در ضمن انتخاب و فرمان برقراری مهارجه رنجیت سنگ بولایت پنجاب در سال ۱۲۱۲ هـ ق از نام فقیر عزیز الدین طبیب بالقلب امین قوانین اسلام اشارت کنان درگذشتیم تفصیل خبر برقراری فقیر موصوف از ینقرار است: طوریکه در فصل های دیگر از صفات عدالت ومعارف دوستی و عالم پروری زمانشاه غازی متذکر شدیم اعلیحضرت شهریار عرفان مدار افغان چون بانتظام امور محاکم شرعیه و استحکام قوانین اسلام در تمام بلاد کشور خویش سعی فراوان وعدالت تمام داشت درزمرۀ عناوین امیر دارا لقضاة- داروغۀ عدالت- امین المحاكم- نائب شرع- مفتی- خان علماء ملا باشی و غیره بلفظ امین قوانین اسلام نیز علماء بزرگ عصر را افتخار می بخشید اوین یکی از علائم بزرگ شریعت شعاری و معرفت پروری شهنشاه با فروشان آن زامن است.
در سال مذکور برحسب نظریات بهی خواهانه خودش و تصویب انجمن اعلی وزراء کنار حین بازگشت از ولایت پنجاب در دارالمرز پشاور وا نریز قراری رنجیت سنگ بعهده ولایت پنجاب و اعطای لقب مهاراجه که زمام احتی ز مردم آن سرزمین را برای مذکور سپردند در خلال اوقات


(٢٧٦)

بیش از تصویب و اصدار فرمان برقراری مهاراجه تصویب دیگر بعمل آمد که در خطۀ زیبای
پنجاب ولاهور سوای اهل هنود ازمردم پاکیزه سرشت اسلام تعداد بسیار سکنا دارند وامور
مدارس ومحاکم شرعی وحفظ مزارات بابرکات واستحکام قوانین اسلام باید بدست يك تن
ازعلماء مقتدر اسلام که از مردان روشناس ومتنفذ و درانجام امور متعلق بتواند بخوبی بصر شود
وازتمام محاکم شرعی وعلما،وسادات ومشایخ وابنیه ومزارات آن سرزمین بازرسی نماید چون
شخص رنجیت سنگ در امور کافة اسلام ودستور اسلامیت قطعاً حق دخالت ندارد لذا سر رشتۀ
نظام امو شرع نبوی صلعم باید بیکی ازاجل علما ء عصر مو طن آندیار مفوض کر د د .
برحسب تصویب وزراء کبار مولانا عزیزالدین لاهوری که درعلم طب نیز د سترس کامل و ازشعراء
عصر وفقراء آنروز محسوب میشد بصفت امین قوانین اسلام باحیثیت معاونت ومستشاری مهاراجه
رنجیت سنگ انتخاب وفرمان برقراری او با عبارت بسیار مطنطن پادشاهانه وزینت کلام
عالیانه ازحکومت پشاور بعنوانش شرف اصدار یافت (۱) : دروقت تقرر مذکور چون
ازصدور فرمان اعلیحضرت زمانشاه نفوذ واقتدار زیادی بهمرسانید در آن موقع آخرینی
که سلطنت زمانشاه غازی منقرض ودوران سلطنت اول اعلیحضرت شاه شجاع الملک
نیرووباختلال گذاشت رنجیت سنگ که میخواست بالای راجگان ایالات پنجاب جداتعرض
ونواحی منصرفات شخصی ایشان را بها انواع توانائی در حیطة ضبط واستيلاك در آورد
بطوریکه درمرور هفت سال فقیرعزیز الدین طبيب (امين قوانين اسلام) بالای طبقات
باعتبار شرع انور ورسمیت عنوان امینی وقار ومنزلت حاصل کرده بود ازنفوذ اسلامیت
وشهرت علم وادب وصفت فقراو استفاده بعمل آورد واورا باصفات علمیتش پیشر و جیو ش
خودمعرفی کرده بالای قلاع ودهات وقصباتی که اراده داشت تعرض کند او را وسیلة
پیشرفت قرارداده در برابر حریفان بر گماشت . فقیر مذکور دانست که اگز ازین اراده
انحراف ورزد چون شخص مهاراجه رنجیت سنگ ازضبط واستیلاى طابقة اسلام و سكهان
مقیم ایالت پنجاب بهیچ وجه رو گردان نیست معهذا فرماندهی خودرا دررأس قشون بـر ای
رعایت طایفۀ اسلام وسیلهٔ خوبی تلقی کرده بدین عزیمت مسند و درامورحربی حصـه گرفت
واگرچه درحملات اول بارنجیت سنگ باعث موفقیت او شد ولی درقست جماعات اسلام متوطن
انجا وضع مسالمت کارانه وعادلانه را نیزازدست ندادولی هردوتن شهرت مکمل و اعتبار
مزیدخود را بالای طبقات اسلام وهنود ازهمین روزانتخاب امین قوانین اسلام ولقب مهاراجه
اصدار احکام اعلیحضرت زمانشاه حاصل کرده عروج کردند اما هردوتن فرط احترام بـه
زمانشاه غازی داشتند علی الخصوص دروقت ورود زمانشاه براو لپندی آنوقتی که سلطنت
اول اعلیحضرت شاه شجاع الملک نیز منقرض شده بود رنجیت سنگ و همین شخص فقیر
نهایت مراتب خدمت وخلوصیت بجامیداشتند واین است متن فرمان اعلیحضرت زمانشـاه که
تمام فقرات تاریخ را باشرح وبسط مکمل ازنظر میگذراند:

(١) متن فرمان در پای نگارش این فصل مندرج است. متن فرمانی که بعنوان فقیر عزیز الدین
نگاشته شده است در جملۀ یاداشت های سردارعلم خان وكيل الدوله درقبه اسناد خطی نگارنده
محفوظ ومنحصر بفرد است.


۲۷۷

بسم الله خیر الاسماء

قرار دادز الطاف خویشتن یزدان
نگین حکم جهان را بنام شاه زمان

اعوذ بالله تعالی حکم همایون شد از انجا که ناظم کارخانه قضا و قدر
و جاعل اشیاء و فاعل ما شاء و یشاء بحکم قد جعل الله لکل شیء زمان نظام مسالک
ممالک تمام این دیار فرخنده سرواء صار بلند اشتهار را مقید و مفوض قبضه
اقتدار قدرت قاهره شهریار شریعت مدار گردون وقار نواب مستطاب
اعلی حضرت فلک رفعت درة التاج اکلیل سلطنت همایون شاهنشاه با عز و علای
ما بمطاوعت کل ما ارادی خاصه بانتظام مجامع علوم و علماء اکرم و استحکام
مهام عموم وظیفه ای امم باکمال ملکات ملکی و تدبیر مواطن انام و آرامش
تمام بلاد و مناظم اقالیم عالم برگزید و خواص ضمیر خلت تخمیر مارا در بحر
اشتیار از امر شرع و ضوابط ترقی دین اطهر مستغرق این معنی شریف
گردانید درین وقت پر میمنت نیت اعلی همت والای ما از کلیات مراجعات
مراکز اتو ابعات و امور قدس دستور خاقانی باعلام اعلای دین مبین وقمع
معائب هر آیین معایب و قبائح عوامل و شرور انفس مشرکین در همین
عراص مواقع انعطاف عنان ستبت از ممالک سند و پنجاب به الکای فرح بخشای
پیشاور حسن نزول سعادت شمول موکب جاه و جلال بدار الایالت و مستقر الخلافه
این سرزمین عنبر سرین و اجلاس سلطانی باریکه سنیا قصر بی قصور دارالعرز
آنجاهی بوفور مکارم و همراهی قدرت اعلی بتویت قهرمانی و پر تو افکنی
ساحت امور خسروانی بشکرانه نعم بیحساب حضرت فرد اقدس کریم
سبحانی در امور مراجع مواضع ممالک و متصرفات خویش نیک متوجه
شده و بنحویکه عزائم قدر ضمائم ظل الهی سرایش از همه فقرات اجراء
احکام عواء فیض و اوامر خیر باقرار و قبول همم قضا شیم لازم و متحتم
بوده و است از طریق حق پرستی و عدالت سنجی یکی از اجل علما مدقق
و خیر خواه کافه عالمیات را بدستورات صوبجات و پرگنات و بلاد و ایلات
مرتبه رفیعه سیادت و این و مستحفظ عوامل شرع مبین بر قرار و سرافراز
فرمائیم مصداق این مقال آنکه عالیجناب رفیع جایگاه شریعت و طریقت آگاه
معالم و متمم ابناء افاضت و افاضت مآب فضیلت انتساب مؤلف کتاب صوفیه
و مصنف قواعد شرعیه و کاشف رموز علمیه مدقق امراض بدنیه ملاء
درایت فقیر الفقراء شيخ البطحا والبحر النبيل علامة العلماء عرف العرفاء
افقه الفقهاء افضل الاطباء حكيم عزیز الدین را بتوجهات بی پایان خاطر خطیر
اعلی حضرت سپهر منزلت گردون اشتهاری معزز و مخاطب داشته آن نخبه
علما و فقرا و اطبا این روزگار را که از قدیم در صفوف علما و صفوف فقهای


«۲۷۸»

«قریر کبار و اطیای شامل اصحاب در میزان امتحان علم و نقد عقیدت»
«و عدالت رسوم درجهٔ پر مفخرت مصاحبت دریافته و بعنایات بیمنبات خاصهٔ»
«شریفهٔ شاهنشاهی مرتبهٔ تقر حاصل داشته ازینطرف مشرق‌الشمین دانش»
«و کمال و مجمع‌البحرین معارف و افضال سلطانی بقدر استعداد و قابلیت»
«و بندیت و ارادت او بحجت فضائل تورع و ثقت خصال تصنع و تخشع بنابر»
«وفور مکارم باهره و عواطف ظاهره صحیفه آمال او را بخاتم تفقد و افره»
«بیش از اندازهٔ کاشانهٔ تمنای اوضیاءاندوزی عنایات خسروانه بخشیده درین»
«موقع تعیین خدمات استمرار و تتمیم مکرمات این روزگار و تلطیف براجع»
«و القاب و رتب خدام حاضر بار در زمرهٔ افراد امیر غنم و قبیل با تصالات»
«اشفاق شایستهٔ سلطانیه فقیر مذکور را بعهدهٔ امین‌قوانین اسلامیهٔ خطهٔ پنجاب»
« و پرگنات مقرون و مسرور داشته و در فرصت عزیمت قضا مصیبت»
«شاهنشاهی از صوبهٔ مذکوره به الکای زینت پیرای پشاور بر ذمت همت»
«فلک‌فرسا لازم فرموده مرتبهٔ امتیاز و اعزاز او را باندازهٔ بلند آوازهٔ خان»
«علما و اطبا و مفاخر معارج بلند پایهٔ خاصهٔ امین قوانین اسلامیه از اواخر»
«فصل هذه‌السنه ئیلان ئیل سال مار برقرار و بر حسب مواجب مقرره و جاگیرات»
«معینه و دستورات مقرره در میان مجامع علما کبار آن دیار بر وظائف»
«مدرسهٔ شرعیه بر دوام فرمودیم تا بعد ازین در میان مدتم متدین مانند مردم»
«بصر امعان نظر داشته مطابق دستورات علما صوفیهٔ اسلامیهٔ عرب و عجم»
«در سلوک ارادت و هدایت اجماع مسلمین و اجتماع تابعین مخصوص پرگنات»
«پنجاب زمین تحت حکم خود بانتهای مراتب صدق ویقین بدون کذب و ریا»
« و تفریق جماعات جذب و اشتمال ورزیده بحقیقت طریقت مدارج معارج»
«فضیلت شریعت مقام امتیاز و مکرمت زیادت بر زیادت احراز داشته در ادای»
«امانت حقهٔ دینیه بر وفق ارشاد سلطانیهٔ دولت رفیع شوکت درانیه کما هو»
«راستی و دادرسی نموده از شیوهٔ ستودهٔ دیانت شعاری اندازهٔ اهتمام بامور»
«تمام خواص و عوام علما کلام و صوفیهٔ کرام تمام مهام را بشرف انجام»
«رسانیده فرض منصب خان علمائی و امانت قوانین اسلامی و وضع ...»
« و حکمت طبابتـی خود را به پیروی نظائر اکابر محام و حکما حاذق»
« باعلایق و اطباء صالح و صادق کافل مصالح کافی مناظم مد پیر امین»
«حضرت سیدالمرسلین قوام‌الدنیا والدین با تراز و احتشام نماینده مظاهر»
«یک‌جهتی علما و شرایف یک‌نیتی طوائف ایلات اسلام را بطریقهٔ بیضاء ارباب حنفیه»
«قوی‌تر گردانیده و در امحای مفکورات وهابیه اقوال و اعمال صحیحهٔ»
«شریفهٔ شرعیهٔ اسلامیهٔ حنفیه را دائماً ابلاغ و بهر صباح ومسا باعتدلیان بساتین»
«مشکبیز علما و گلشن عنبر آمیز انجمن فقرا و صلحا طوری معاضد و معاون»
«باشد که سحاب الفت و یکدلی بر مزارع ممالک دلهای ساکنین شریعت آئین»


«۲۷۹»
«وعلی الخصوص قلوب تیره نهاد و هابیین قطره ریز مراحم ارشاد و ابلاغ»
«گردیده باعث تسهیل معضات و مشکلات بین الفریقین باشد و باید تمام مصادر»
«امور را در داخل اوامر شرع نبوی صلعم حل و فصل کرده و افراد تو ابعات»
«ساکنان جهات را از مخلصان صحیح الاخلاص»
«پادشاهی و خیر اندیشان صمیم الاختصاص شاهنشاهی قرار داده و از رشحات»
«خامه عاطفت شمامۀ سرکار اشرف و الا و صدور این رقم مرحمت شیم»
«مبارک جهان مطاع همه علما اسلام فریقین را گرد خود فراهم آورده از برکت»
«نزول محبت آن محسن الاخلاق در دولتسرای فیوض شریعت جمع نموده»
«وسائط افزایش استر ضاء خالق متعال را حاصل و حسن عواطف پادشاهانه»
«مان را دربارۀ جمیع رعایای اسلام نيك مرعی داشته با ادراک عنایات پادشاه»
«ذیجاه کشور گیر متوجه ساخته همه آرزو مندان شرف رکاب بوسی»
«سلطان ذیشان زمان را با عزاز ملازمت براه خدمات دین و دولت در هر فرصت»
«و هر مدت واصل و متواصل گردانیده توفیق رعایات دلها و مرحمت اجتماع»
«محفلها که سر آمد عبادات و سر حلقه اطاعات است خاصۀ طبع خود و عادات»
«گروه علما و فقها تحت خود دانسته مطابق این احکام قضا نظام و تاکید اکید»
«سلطان ذی احتشام که انجام مهام عالمیان و انجاح مطالب جهانیان بیش»
«ازین نیست از دریای کرامت و احساس شهنشاه ظل الله اکثری از اهل زمانه را»
«از آشنای یگانه انیس دانش و فروغ بینش همه باشندگان پرگنات را در ظل»
«حمایت و رعایت خویش آورده بحفاظت مزارات ومتبراکات و معافی»
«موقوفات وجا یگیرات سادات ومشایخ همواره ساعی و ملتفت بوده»
«حق تولیت از هیچ يك افراد صالح انقطاع ندارد و بگروه رهنما یان دین»
«وانجمن آرایان ایمان ویقین نهایت مدقق ومتوجه بوده از برکات»
«انفاس متبر که فقرا ومتولیان سرمایۀ فوائد معدوری عقبی بدست آورده»
«و هر قدر از علمای فضلا و طالبان راه هدی را که از صوبه جات و پرگنات»
«برای حصول مراد معیشت به پیشگاه کل اختیار برسد بدستور جهانداری»
«و ارشادات شهنشاه جمجاه در سایه عاطفت شریعت پیرا یه در آورده کیفیت»
«استحغان ومراتب فضل و کمالات ایشان را بخدمت فیضدر جت مسند آرا »
«وکالت سلطنت و اریکه آرای وسادۀ ابهت و امارت حضرت امیر الامراء »
«وکیل الدوله گذارش داده در استحصال وجوه نقدینه ونذرانه و قلنگ»
«وتیول وسیورغال وجا یگیرات و اخذ و تصرف موقوفات امتیاز حق مستحق»
«وسرانجام کار غیر مستحق نماید و مهام اجراء در امور نظام مناظم »
«اسلامیه وقوانین الوسات و احکام دینیۀ قدسیه اسلامیه قطعاً حق اندك»
«استملاك ومداخله و باز خواست وراه ورابطۀ جزئی نمی باشد و آن جوهر»
«شناس دانایان و قیافه دان مستعدان شریعت در اوامر مراجع مزبوره»


اگر مادامی سهل انگار دو یا شیوه جرم بخشی و مجرم نوازی و خطا پوشی
و عطا باشی از دست دهد و حق را بنا حق و ناحق را بحق تبدیل و تغییر دهد
عند المراجعت بان تقصیرات بزرگ از طرف سلطان سپهر نشان در دران
سخت مورد باز خواست و عتاب میشود و چون موجبات حکم اشرف اعلی
از تفویض این خدمت با برکت امین قوانین اسلام در پرگنات توابعا ت
صوبه پنجاب حسب الضمن من اواخر ليلان ئيل ترکی سال مار بنام آن فرد
علما روزگار لوازم و مراسم این خدمت بوجه احسن تفویض و این رقم
قضا شیم بآن علامه شرف صدور بخشید در استماله رعایا و برايا دقیقه از دقایق
نامرعی نگذاشته راستی و دیانت در نظر داشته در انجام معاملات شرعیه
پر گنات بالاستقلال بدستور احکام شرعی خاص الخاص حزم و احتیاط
مطلق از دست نداده و فرو گذاشت ننماید و بار اقویا را بر دوش ضعفا نیندازد
و موافق ضوابط مقرره بعهده داشته مبالغی که قبلای برای صرف معیشت
و مواجب گروه علما و خطبا و اطبا و انتظامات قبض و بسط پرگنات ولایات
صوبه پنجاب بموجب احكام قضا نظام بخشیده شده است حسب الحکم
جهان مطاع واجب الاتباع تمام را در قید و ضبط خود داشته سرانجام
امور بدستور این ارشادات بلقب امین قوانین بالاستقلال خود در حیطه
اقتدار کامل دانسته عمل فرماید مستوفیان کرام عظام دیوان اعلی سرا
پای رقم مرحمت شیم مبارک مطاع را در دفاتر خلود خود ثبت تمام نموده
و همه ساله معمول داشته در عهده شناسند و برقم مجدد و استیضاح دیگر
نجویند شهور لیلان ئیل ۱۳۱۳

نقل قباله شرعی

برای اثبات وظائف محاكم شرعی وطرز وثائق نویسی و معرفی رجال علمی
وتعيين نقاط قريب کابل و اعلام بعض خصوصيات دیگړ لازم دانستیم تا متن یکی
از قباله های شرعی را که در سال هشتم سلطنت احمد شاه كبير در محكمة شرعية
کابل بنام سردار قلندر خان دو مترانی فرمانده قشون درانی در کشور هند]
قبا له گردیده و در فامیل ما ضبط شده است (۱) چون نامها و کلمات و سجع های مهر اشخاص
دران متعلق است نقل او را خالی از دلچسبی نمیدانیم:

(۱) از شخصیت و وظائف سردار قلندرخان در کتاب دیگری که بنام جهانکشای
درانی ترتیب داده ایم مفصل سخن رانده ایم اراضی مذکور حال متصل مهتاب قلعه
قریب با غبانان واقع است.
و در سال ۱۱۸۳ هـ ق قلندر خان بن روح الله خان قلعه واراضی خود را در بدل
شس هزار روپیه به سردار عبدالله خان دیوان بیگی [ وكيل الدوله ] جد نگارنده
بفروش رسانیده است و حال بنام قلعه ديوان بیگی یاد میشود .


۲۸۱

بتا ریخ (۹) شهر صفر ختم الله بالخير و الظفر سنه يك هزار و يكصد و شصت و هشت ۱۱۶۸ بود که اقرار معتبر شرعی نمود مخبر اسم خود و نسب خود محمد بلاقی بن ملا ابراهیم بن ملا موسی ساکن دار السلطنه کابل بر ینو جه که فروخته است به بیع بات ثبات قطعی بعالیجاه معلی جایگاه امير الامرا العظام سردار قلندر خان درانی همگی و تمامی بیست و پنج قطعه زمین صالح زراعت مشتملبر یکصد ده جریب تخمینا حق و ملك خود را که واقعند در موضع دیودی با غبانان و ده مبارك و محدود اند باینحدود قطع اول بیست و يك جریب شرقا متصل است بقنات خواجه خضر غر با متصل است بحریم نهر معرفت ع شمالا متصل است براه عام جنوبا متصل است بجوی قنات متروکه سردار خان مرحوم ـ قطعه دوم یازده جریب شرقا متصل است بزمین عالیجاه محمد فاضل خان (۱) غر با متصل است براه عام شمالا متصل است موضوع بمغان (۲) جنو با متصل است بشا(ه) جوی عام ـ قطعه سیوم (سوم) یکجریب و ده بسوه شرقا متصل است بزمین فاضل خان مذکور غربا متصل است بشاخجوی عام شیلا متصل است بزمین بایع مذکور ـ قطعه چهارم یکجریب وده بسوه شرقا وغربا متصل است بشاخجوی عام بزمین فاضل مذکور ـ غربا بشا خجوی عام شمالا متصل است بحدود قطعه سیوم جنوبا

(۱) فاضل خان اصلاً اسمش خواجه فاضل بیگ و یک تن از زمینداران مشهور وبسیار سابقه دار محیط چهاردهی کابل بوده ودر عهد حکومت نواب شمشیر خان مغل در کابل میزیسته وقریه مشهور قريب بغمان که در حال بنام فاضل بیگ نامیده میشود از همین شخص بوده واراضی مملوكه او الى حدود املاک سردار قلندر خان قزلباش (که بعد ازان بنام قلعه دیوان بیگی مسمی شده است) وسعت داشته است . خواجه فاضل بیگ در سال ۱۰۶۲ هـ ق وفات یافته و در جوار زیارت عاشقان وعارفان عليه الرحمه در کابل مدفون و این سه بیت در لوح مزار مرحوم حجاری شده است :
منبع جود خواجه فاضل بیگ روی همت زسوی عالم تافت
سال تاریخ او نیافت کسی خرد خورده دان که موی شگافت
برد ره چون [بهمت خواجه] آخر از [خواجه همت] یافت
«۱۰۶۲ ه ق »
در سال ۱۳۲۰ هـ ش نگارنده را با مرحوم میر عبد القدیر آقای بن میر عبدالواحد خان در قرية فاضل بیگ اتفاق افتاد . در منزل ملک نظر محمدخان چون فن خط وخوشنویسی بمیان آمد اصحاب مجلس بطرف راقم الحروف اشارت کردند و در هنگام سخن دانی سکه قدیم را که از خانه ویرانه دریافت کرده بودند حاضر داشتند وچون بنده نيك ملتفت شدم معلوم شد که سکه نبوده واصلاً مهر خواجه فاضل بیگ است واین عبارت در نقش مهر حکاکی شده بود :
(فاضل ازان شدم که بدین محمدم) و آنگاه بیشتر بقدر وقیمت اثر افزده شد.


تاریخ بیستم صفر ختم الله بالخير و الظفر هزار و یکصد و هشت در مستقر عالی نبود واقعه بوم
المقتر شرعیه مخزنه اسم در خود بحقه بلایتی بن علایم امیرین سالا موسی سکان درسی سطلنته کابل
محرمنمود که فروش است بیع بات تات قطع بطایجاه معا جایگاه امیرالامراء العظام دار
قلندر خان دراینکه یجامی و تمامی بست مبیع قطعه زمین صالح زراعت مستقله یکصد و چهر ه متحققه
خود را که واقعست در موضع ابوزر بغلان و محدود اند بحدود قطعه اولیست بحرث قاسم متصل
بقنات خواجه خضر غرامتصل است بکریم شهر معروف بتمه قاسم متصل است براه عام جنوباً متصل
محور قنوات شاگرد ارخان مجرى قطعه جوی دوازده جهري متصل است بزمین عالیجاہ مخدومی افغان غرباً
متصل است براه عام شمالاً متصل است برودبار موضع بغلان جنوباً متصل است مجرث قطعه
سیوم بحرث ابو الترغباً متصل است بزمین قاضر افغان مذكور عرباً متصل است مجرد تمام
شمالا متصل است بزمر طلق بابوز که قطعه جهارم بحرت دکل شرفاً متصل است جحرث امام

عکس قسمت اول قباله شرعی که در سال هشتم سلطنت احمد شاه كبير باسم سردار قلندرخان فوفلزائی
(ازژنرال های نامی محاربات سرهند و پانی پت ) در محکمة شرعیه کابل نبشته شده است طول
(٨٦) سانتی عرض (۱۳) سانتی :      «متعلق فصل دارالقضاة مربوط كتاب "درة الزمان"»


قطعه بست دوم )اندازه رستمام(
عالیجاه اسمعیل ابعایوض تعلوق صحیح انبه درانی
چهار سهم یکسهم پریک در قلم جو واقع ست در موضع مذکور و محدودا
با بحدود شرقا متصل سمت محنت جنوبا متصل سمت نصحیت قدعا مذکور
بجمیع حقوقها ومرافقها عسل مبلغه هزار و ششصد نوره روپیه
سفیدیه رایجه الوقت جید تمام وزن الصدور المتعه به رویه
موصوفه هشت آنه جو از تسلیم مشتری مذکور تمام وکمال •
اخذ و قبض نمود بایع مذکور از دعوی کذب در بن اقرار
ابرا نمود وكان ذلك منے جوزا جز المسئولین منها

قسمت اخیر قبالۀ مورخ سال ١١٦٨ هـ ق


۲۸۲

متصل است بزمین فاضل مذکور قطعه ششم يك جریب شرقاً متصل است بزمین بهادر
غرباً و شمالاً و جنوباً متصل است بچها ر دیو ار خرا به خوا جه خضر
مزبور قطعه هفتم نه جریب شر قا متصل است بزمین آقا ها دی غربا متصل است
بزمین قا ضل مذ کور شما لا متصل است بشا خجوی - جنو باً متصل است بز مین
بهادر - قطعه هشتم چهار جریب شر قا متصل است بقنا ت خوا جه خضر مذ کو ر
غرباً وشمالاً متصل است بشاخجوی عام غر باً متصل است بز مین متر و که مغل
بیک شمالاًمتصل است بزمین فاضل خان مذکور - قطعه دهم دواز ده جریب شرقا متصل
است بشا خجوی عام غرباً وجنوباً متصل است بزمین مرزا حسن شما لا متصل ا ست
بشاخجوی عام قطعه یازدهم هفت جریب شرقاً متصل است بحریم نهر معرفت مز بو ر
(۱) غرباً متصل است بزمین بایع مذ کور شمالاً وجنوباً متصل است بزمین وقف نمودۀ
محمود قطعۀ دوازدهم یکجریب شرقاً وجنوباً متصل است بشاخجوی عام غرباً و شمالا
متصل است بزمین وقف نمودۀ رحمت الله ـ قطعه سیزدهم شرقا متصل است بقطع
یازدهم مذكور - غرباً و شمالا وجنوباً متصل است بشا خجوی عام - قطع جها ر ده م
دوجریب وده بسوه شرقا متصل است بزمین آقاهادی مذکور غربا متصل است بز مین ضیاء
شمالا متصل است بشاخجوی عام قطعه پانزدهم چهار جریب شرقا متصل است بزمین وقف
مذکور غربا وشمالابزمین آقاهادی مذکور جنوبا متصل است بشاخجوی عام قطع شانزد هم
چهار جریب شرقا متصل است بزمین سعید خا ن غر با متصل است بحر یم نهر
موضع مذكور شمالابراه عام جنوبا متصل است بزمین بایع مذکور قطعه هفدهم چهارجریب
شرقا وشمالا متصل است بزمین بایع مذکور غرباً متصل است بحریم نهر موضع مذ کور
جنوباً متصل است بزمین فاضل خان مذكور قطعه هز دهم دو جريب وده بسوه شر قا متصل
است براه عا م غرباً متصل است بخند ق قلعه با یع مذکو ر شما لا متصل است
بشاخجوی عام جنوبا متصل است بر اه عام غر با متصل است بخند ق قلعه با یع مذ کور
شمالا متصل است بشا خجوی عام جنوباً متصل است راه عام قطعه نو زدهم سه جریب
شرقامتصل است بزمین آقاهادی غربا متصل است بزمین آقا هادی مذكور شمالا متصل
است بشاخجوی عام جنوبا متصل است بحریم نهر معرفت (ع) مزبور قطعه بیستم یک جریب
وده بسوه شرقاً متصل است بزمین آقاهادی مذکور غربا متصل است بزمین فاضل خان مذکور
شمالا متصل است بشاخجوی عام جنوباً متصل است بجلگه فاضل خان مذكور شما لاً
متصل است بشاخجوی عام جنو با متصل است بجوی معرفت ع مذکور قطع بیست و یکم هفت
جریب شرقا متصل است ب جلگه فاضل خان مذکور غربا متصل است بجوی نهر معر فت مذکور
شمالاً متصل است بجلگهمذکور جنوباً متصل است بزمین دلدار قطع بیست و دویم یک
جریب ده بسوه شرقا متصل است بحریم نهر فتح غرباً وشمالاً متصل است بزمین خواجه
مزدور جنوباً متصل است بزمین دلدار مذکور قطعه بیست وسو م سه جریب وده بسوه
شرقا متصل است بشاخجوی عام غربا متصل است بحریم نهرموضع مذکور شمالاً متصل است


۲۸۳

به شاخجوی عام جنوبا متصل است بزمین علا فقیر الله قطعه بیست و چهارم دو جریب شرقا متصل
است بزمین بایع مذکور غربا متصل است بزمین هادی مذکور شمالا متصل است بجوی
قنات عالیجاه خانعلوم وجنوبا متصل است بشاخجوی عام قطعه بیست و پنجم دو جریب
شرقا متصل است بحریم زمین مزدور مذکور غربا متصل است بقطعه بیست و چهارم مذکور
شمالا متصل است بحریم قنات عالیجاه رفیع جایگاه خانعلوم ایضاً از چهار سهم
يكسهم از يكمر قلعه که واقع است در موضع مذکور و محدود است به این حدود شرقا وشمالا
متصل است به خندق قلعه مذکور غر با و جنوباً متصل است بصحن قلعه مذکور بجميع حقوقها
و مرافقها بمبلغ پنجهزار و نوزده روپیه سفید
رایج الوقت جید تمام وزن النصف دو هزار هشت صد نه روپیه موصوفه ووقت آن که از تسلیم
مشتری مذکور تمام و کمال اخذ وقبض نموده و بایع مذکور از دعوی كذب درین افراد
ابرا نموده و كان ذلك عند محضر من المسلمین مشهود
دو مهر در اخیر باسم قمر الدین و یحیی ممهور است
در گوشه طرف چپ بالای کاغذ و در حصه وسطی حاشیه طرف راست يك طغرا مهر
بزرگ و مدور دوجا انعکاس یافته است سجع مهر چنین است | المتوكل على الله خادم شرع
نبی فتح الله | سنه مهر ١١٤٥
در حاشیه طرف راست بالای کاغذ پنج طغرا مهر كوچك و يك طغر امهر بیضوی شکل
بزرگ انعکاس یافته است :
مهر ربیع اول : محمد کریم - سنه مهر ۱۱۲۷
«بيضوئ شكل كوچك متصل آن : عطامحمد - سنه مهر ١١٥٠
« « « سوم خوانده نشد :
« « « چهارم (سمندر) سنه مهر ١١٤٠
« « « پنجم (گل محمد ) سنه مهر ١١٥٤
« « « بزرگ سجع او این است: |
بفضل حق ز الطاف شهنشاه بكام دل رسید ه صبغت الله
سنه مهر ١١٦٣
در حاشیه طرف راست این عبارت نبشته است :
مقر مذکور : گندم رنگ گشاده ابرو میش چشم بلند بینی نرمه گوش واس(راست)
سوراخ سیاه ریش خوش قد سی و پنج ساله عمر
دیوان رسائل
از آغاز این عنوان مجلل میخواهم خواننده را با مورد از التحریر شاهی عصر شهر یاران
درانی و تشکیلات عهد سلطنت زمانشاه غازی آشنا بسازم و آن شخصیتهائی را که درین
رشته تقرب جسته و دائما مصدر خدمت و گاهی مرتکب خیانتی شده اند بصورت مدلل
بشناسانم.
در عصر اعلیحضرت شهنشاه زمان دفتر خاصه همایون و یا دیوان انشاء را که در سابق
به آن دو نام یاد میشد درین دوره باستناد اوراق تاریخ بعنوان | دیوان رسائل | مبدل


٢٨٤

فرمودند. در وقت سلطنت احمدشاه و تیمورشاه داروغه دیوان انشا، منشی باشی یاد میشد و کلمات منشی الممالک، منشی الممالک دبیر اعظم، مدبر الملک، زبده نویس، منشی خاصه، سردبیر، سردفتر انشا، مخصوص منشیهای مشهور و ممتازی که حائز مقام و القاب فوق میبود خطاب میشد و در پیشانی فرمانهائی که بنام اوشان شرف اصدار مییافت با القاب عالیحضرت درایت و کیاست مآب مخاطب میگردیدند و در روز بار عام در پیشگاه تختگاه شاهنشاه از وقائع خوان و وقائع نگاران بیشتر موقع نشیمن داشت تسوید فرامینی را که شرف انفاذ مییافت بر عهده خویش میداشتند و از آژ آغاز تا انجام این شعبه جزء دیوان اعلی سلطنت و گاهی بصورت نیم مستقل تحت اثر شهنشاه و وزیر دیوان اعلی اداره میشد اشخاص مشخصی که درین رشته دو قطار انشاء پردازان از دیگر نویسنده گان و حضور نویسان سبقت می جستند و از رقم پردازان درجه اول مملکت محسوب میگردیدند آن کسان که در فن سیاق و انشای پردازی و فرمان نویسی و تاریخ نویسی و وقائع نگاری اختصاص بسزا میداشتند و یا باصطلاح آنروز [ملفوفه جات مکتوبه و مرموزه و معاهدات سیاسیه و مکاتبات مخصوصه] که در حال توسط شعبات سیاسی وزارت امور خارجه و دارالتحریر شاهی آجراء میشود آنوقت بطور کامل بداروغه اخبار ممالک محروسه و شخص منشی باشی و منشی خاصه به دیوان رسائل تعلق داشت و حتی انشاء پردازان و وزیغه و بیانجی برا از فرط ادب پروری و نوازش یکسان آن گروه که میخواستند حق اختصاص و امتیاز قلمی قائل شوند در تعلیقچههای رسمی بلفظ [جواهر فروش بازار معانی] مخاطب میساختند.

از نویسنده گان اول دوره احمدشاه دردران عبدالله خان پوپلزائی دیوان بیگی و شاه پسند خان اسحق زائی میرزا باشی و میرزا احمد خان درانی و مولوی محمد غوث خان تر کما ن ملا باشی و قاضی محمد ادریس خان و مولانا فضل احمد خان و مولانا فیض الدین خا ن و میرزا محمود خان و میرزا اسمعیل خان و میرزا غلام علی خان و میرزا فتح الله خان و میرزا هاشم خان و نور محمد خان ملقب به شاه نواز خان و گل محمد خان عبدالعلی خان و میرزا امان الله خان و صفی الله خان و میرزا محسن خان اند که از اجل اعلما و مشاهیر نویسنده گان مردم افغان دران روز بشمار میرفتند و عهدههای خطیر نویسنده گی بایشان مفوض شده بود.

میرزا عبدالهادی موسوی لاوی متخلص به عشرت [شخصی که در سال ١١٧٤ هـ ق از حضور اعلیحضرت احمدشاه غازی برتبه منشی باشی نائل شده است در میان منشیا ن و نویسنده گان مردم فارسی نژاد این افراد آن جماعت است که اشارت بیکی از نسخ خطی شاگردی میرزا مهدی استرآبادی انشاء پرداز معروف نیز امتیاز دریافته است.

و از اینکه معاصرانه جای شبهه نیست و مذکور درمیان رفقای همعصر خویش مثل میرزا الله ویردی شاملو متخلص به حیرت و مرزا مهر علی خان عرب خزیمه و میرزا عبدالغفار سبقت جسته و در آثار نظم و نثر اقتدار کاملی داشته و چون از مردمان موسویه صفویه و از دولتخواهان نادری بود پس از تاریخ قتل نادر شاه افشار بدیگر سوروی امید و التجا نداشته در آغاز سال ١١٦١ هـ ق در ظل حمایت و عاطفت اعلیحضرت احمد شاه غازی توسل جست و از حضور