٢٨٥
اعلیحضرت شهنشاه در سلك نویسندگان حاضر رکاب شرف ملازمت حاصل کرد. میرزا عشرت
در جائی که اعلیحضرت تیمورشاه را در متن قصیده‌ای بزبان مدح یادمی‌یازد درعالم فضل
ودانش خود را در برابر اعلیحضرت تیمورشاه بلفظ [شش در] معرفی کرده یعنی دانشوری
تیمورشاه را نسبت بخود بمراتب ترجیح داده است اما در ضمن مرتبه فهم و دانش خود را بهمین
رمز نیز ادا کرده و باثبات میرساند و اینکه نگارنده وساطت سردار عبدالله خان دیوان بیگی
وکیل الدوله را در قسمت استخدام میرزا عشرت ومیرزا حیرت و میرزا محمد هاشم و مهر علی
عرب خزیمه دریافتم و اینکه آثار منظوم و منثور عشرت موسوی را بوفرت ملاحظه کر ده‌ام
تصدیق می‌نمایم که در فن ادب و سیاق از منشی‌های درجه اول عصر خویش بوده و هروه قلم
او در میان نویسندگان مردم فارسی شخص نمره اول میرزا علی اکبر پیرودی است و چون متوجه امر
خیانت و بطرف خیانت نفس مایل بود آبرو و عزت نویسندگی خود را از دست داد (۱) .
از خاندان میرزا عشرت که چندتن درین فن سر بر آورده‌اند و بنام منشی باشی خیل یاد شده‌اند
فرزند اکبر میرزا عشرت میرزا عبد الله متخلص به [سرور] بود و در سال ۱١٦٥ هـ ق وفات
یافت و دوم میر محمد علی موسوی است که در وقت حیات پدر خویش در زمره منشی‌های
دفتر انشا [دیوان رسائل] برقرار و وقتی عهده استیفاء نیز داشت و از سال ۱۱۹۰ هـ ق از حضور
اعلیحضرت تیمورشاه لقب کفایت خان دریافت و در مهر خود عبارت [کفایت است مرا لطف
پادشاه جهان] نقر کرده بود مذکور پس از وفات پدر خویش میرزا عبد الهادی عشرت برتبه
سرمنشی حضور بنام منشی باشی اعزاز و امتیاز یافت و وقتی بحکومت پشاور چنانچه زمانی
بفرض میرزا عشرت اختصاص داشت بحیث حاکم و مستوفی مالیات آن ولایت گماشته و وایس
بشغل دفتر انشاء سرافراز شد. اعلیحضرت زمانشاه درانی در عصر سلطنت خویش او را کما فی
السابق بعهده منشی باشی حکم برقراری داد و از سال جلوس او را بلفظ [خانمراد خان] مخاطب
گردانید چنانچه نگارنده در دو ورق فرمان اعلیحضرت زمانشاه که در آغاز سال ١٢٨٠ هق
نبشته شده است در محل مهر سر منشی علامت مهر او بعبارت [العبده لمتد تب خانه زاد]
خوانده میشود (۲) مذکور الی سال ۱۲۰۹ هـ ق بعین منزلت پر و وظیفه منشی باشی دوام
داد . و ای از انکه خودش و پدرش میرزا ها دیغان عشرت خود را در میان گروه
نویسندگان فارسی سر آمد و سابقدار ویك امور میدانست و از لحاظ نسبت موسوی
بخاندان صفوی ایران ارتباطی بهم میرسانید از اثر الطاف و عنایات اعلیحضرت زمانشاه
(۱) شرح حال نویسندگان مذکور و اولاد ایشان در کتاب موسوم به جهانگشای درانی اثر جدید
التأ لیف بنده بصورت بهتر ومفصل تر پرداخته شده است .
(۲) علامت مهرمنشی باشی در پشت اوراق فرمانها ازان فهمیده میشود که باصطلاح منشیان
قدیم در پهلوی مهر به تحریر رتبه های اشخاص مهر کننده را بخط طغرا اشارت و دلالت
میکردند و مرزبان مردم آنوقت آن فن را خاتم کشی مینامیدند و در پهلوی مهر منشی همواره
عبارت [حسب الامر اشرف] نبشته میبود و این علامت مخصوص شخصی است که فرمان بقلم او
تسویه و ترقیم می‌یافت .


٢٨٦

غازی بر خویش با لیده از اثر نخوت وغرور کار اوبجائی کشید که با وزراء نامدار
اعلیحضرت زمانشاه اندک بنای همسری نهاد وسردار رحمت الله خان سدوزائی که مرد
تند مزاج وخیلی رموز دان بود از حرکات وو جنات اووضع جاه طلبی درک کرده در یکی
از روز ها که میخواست او را بدربار شهنشاهی تادیب نما ید میر محمد علی مو سوی
منشی با شی جسارتاً سخن مباحثه راند . سر دار رحمت الله خان ممتدا لموله از جسارت
وجاه طلبی او بد پرده ازاتربی احترامی او که در مجلس وزراء از خود ابراز کرده بود
منشی با شی مذ کور را با آنکه مدت هجده سال درین رشته سا بقدار بود از عهده منشی
باشی حضور بر طرف و از شغل رسمی بکلی طرد قرار داده شده .
اعلیحضرت زمانشاه بطرفدا ری وزیر خود که در فکر تر دید واخراج یکنفر جاه
طلب مسارعت ورزیده بود منشی با شی مذ کور را نوازش نکرد ومیرمحمد علی موسوی
با علم وفضل وقلم خود در ظرف سه سال هر چند و بهرطرف دست و پازد سخن او
بجائی نرسید.
اعلیحضرت زمانشاه از روزبر طر فی او یکنفر میرز ای قز لبا ش را که محمد شریف
نام داشت وسا بق منشی خا صه ووقائع خوان حضور سر دار علم خان وکیل الدوله
بود اورا بر تبه منشی با شی حضور خویش پذیر فت . میر ز ا محمد شریف خان در
درظرف دو نیم سال عهدۀ سر دفتری دیوان رسا یل را بسر برد اما این شخص کفا یت
واهلیت میر محمد علی خان بن میرزا هادی خان عشرت را نداشت. درسال ١٢١٢ هـ ق
میر محمد علی مو سوی ملقب به خانه زاد خان چارۀ دیگر نیا فته و نا چار بطور
تضرع و شفا عت خواهی بدر حرمسرای شهنشاهی حا ضر شده عرائض عجز آمیز ی
بحضور وا لده اعلیحضرت زمانشاه چند بار تقدیم کرد وبا لاخر از اثر استشفا ع زیاد
بسفارش وخیر اندیشی وا لدۀ اعلیحضرت زمانشاه بوسا طت سردار علم خان وکیل الدوله
وا پس بر اصل وظیفه بر قرار شد (۱) اما بطور یکه بعضی تا ریخ نویسان گمان کرده اند
میر محمد علی مو سو ی در ین نو بت از لقب کفا یت خا نی به خا نه
زادخان مخاطب شد بقرار اسنادی که نگارنده در دست دارم مؤرخان بخطا رفته
اند . میر زامحمد شریف از رتبه منشی باشی دیوان رسائل بشغل سر وقائع نگار ی
حضور پذیر فته شد وچون درحیثیت واقتدار سه ساله او تنزیل وارد شد آن بد بخت
حق ناشنا س رتبۀ رسمی را حق میر اثی خود پنداشته بی عناد بر داشت وهمو اره در اخفا
راه مخا لفت می پویید وهر جا دسته ای ازمخالف می دید همکار میشد چنانچه در اواخر
سال ١٢١٣هـ ق در اشرف البلاد قندهار باهیئت سرداران درانی وغیره شامل واز اترفنه جوئی
وبهم اندازی نخست دیگران را بدسیسه ایشان شريك وبالاخر بحيث مخبر اطلاع هیئت غافل
(۱) سفارشامه ای که والدۀ اعلیحضرت زمانشاه بتام مد نگارنده نگاشته است در صفحات
اول این کتاب عکس ونقل آن درج است واز نبشتن آن ورق مقرری همین شخص مد نظر است.


(۲۸۷)
سرو قصه را بحضور سردار رحمت الله خان وزیر اعظم برسانید و انگاه در زمره ۱۳ نفر خودش
مقدم بقتل برسید .
میر محمد علی موسوی در دوره ثانی تا زمان وفات خویش از گردن کشی بیجا و فکر
هـسری منصرف شده شغل خود را بسر برد .چنانچه اراضی زراعتی که اعلیحضرت زمانشاه
برای مذکور در علاقه کهداما بخشیده است مذکور قلعه ای هم در انجا تعمیر نموده و هنوز بنام
قلعه (کفایت خان) با غستود مذکو و در مهر خودوقتی(میر محمد علی موسوی) حک کرده بودا اما نا گفته
ماند که میرزا عبدالهادی خان عشرت و میرزا علی رضاخان موسوی بئی اعمام یکدیگر ند نسبت اصالت بین
نویسندگان مردم فارسی آنروزه از حیث لیاقت وجه از باعث نام خاندانی تفوق می جستند و بدربار
سلاطین اشراف پر ست در ان از هر دو لحاظ نسبت به دیگر خاندان های نو بسندۀ مرم
فارسی بیشتر حق تقرب حاصل کرده بو دینو شخص میر محمد علی از صفات جوادی و علم
وفضل و فصاحت زبان و قدرت قریحت و قلم بی بهره نبوده اما اولین کسی که بدربار زمانشاه براه
خودسری و خیانت علیه وزراء قدمام کرد و بعد از خود رامنزل ساخت همین شخص وسبب عناد میرزا
محمد شریف (و انجام کار او در قند هار) از آغاز اقدامات مذکور آغاز میشود.
میر زا میز این اهیم خان ملقب به مشرف برادر میر محمد علی موسوی در وقتی که
اعلیحضرت تیمور شاه شهزاده سلطان محمود فرزند خود را به سلطانی هرات برگما شت
مذکور بلحاظ خدمت و سابقداری پدرش میرزا عشرت موسوی و هم نظر به بلعیت او که
سالهای قبل بسمت پدر خود در وقت حکومت شهز اده تیمور بدار السلطنه هرات در زمرۀ
نویسندگان متسلك بوداینو قت دفعه ثانی بحیث منشی خاصۀ حضور شهزاده سلطان محمود
فر ستاده و بمان خدمت سرافراز شد و مذکور از حضور اعلیحضرت تیمور شاه در انی
لقب مشرف خان دریافت (۱) و تا زمانی که شهزاده سلطان محمود در هم سلطنت زمانشاه اعلان خود
شسری داد میرزا ابراهیم مشرف بر کاب او حاضر و در وقت فرار شهزاده از هرات منشی ابراهیم در زمرۀ
دیگر خدام آنجا بخدمت شهزاده سلطان منصور در انی سرافراز و در وقت عودت اعلیحضرت زمانشاه
از دارالسلطنه هرات باشراف البلاد قندهار و از انجا بکابل نظر به بی اعتمادی که از جانب
یکده نویسندگان ظاهرا الصلاح وسائر مردم بمشاهدی میرسید اعلیحضرت زمانشاه درانی
میر ابراهیم مشرف را در جمله خدام بدار السلطنه کابل بخواست و تا اخیر در کا بل بسر می برد
واز کسان نامدار حضور شهزاده سلطان محمود در هرات همین شخص و صادق خان سر لشکر
هرات اند که با شهزاده همکارو تحریکات باطل داشتند.
طوریکه نگارنده خط و مضمون زیاد بقلم او ملا حظه کرده ام یقین است که آن خاندان برای دفتر
داری وانشاء پردازی وزیبائی مضمون وحسن خط بدر بار اعلیحضرت سلاطین درانی
تر بیت شده و بدین فن اختصاص کامل دریافته بودند و یا بعضی حرکات مخفی که زایشان
(۱) میر ابراهیم خان موسوی در مقاطع اشعار (مشرف) تخلص میکرد و نگارنده بهمین
تخلص چند شعر اورا ملاحظه کرده ام.


۲۸۸

حسب الاقتضا آنطایفه بظهور می آمد بازهم بر طرفی و کنار گیری افراد نویسندگان در بار را
از شغل دفتر داری ایشان ضایعه ادبی می پنداشتند از نظر الطاف در پادشروانه نوازش کرده
مکرر موقع تقرب میدادند خصوصاً مکتوب سفارش نامه والده ماجده زمانشاه ثابت میکند
که در حمایت آن خاندان و خاصه طبقه نویسنده چه قدر سعی داشتند و بهمین دستور میرزا میر ابراهیم
مشرف تا عصر سلطنت ثانی اعلیحضرت شاه شجاع الملك درانى والى زمان حكومت شهزاده
فتح جنگ و شهزاده شاپور بدار السلطنه کابل رتبه منشی باشی داشت و از کسانی که تا ختم دوره
سلطنت اولاد امجاد احمد شاه غازی در رشته نویسندگی همراهی کرد همین خاندان بود در این
تطویل نگارش بنده پاداش خدمات ایشان را در تاریخ کشور در قسمت رشتوژیا بهمین ملحوظ
تایید و تثبیت میکند (۱) .
میرزا عبدالله خان ترشیزی متخلص به (شهاب) او نیز از جمله نویسندگان فارسی بود
که از عهد سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه شهر یار نادره گفتار در الی از نقاط غربی
امپراطوری درانی بشرف خدمت این دولت سرافراز و در دارالسلطنه هرات بحضور شهزاده سلطان
محمود اختصاص یافته بود . شهاب ترشیزی خود را مرهون نوازش و عنایات خاص شاهنشاهی درانی
دریافته و کلیات اشعار خود را وقف مدحیات شهزادگان درانی و مرثی مردان بزرگ
آن خاندان نموده و الی سال ۱۲۱۵ هـ ق حیات داشت و یکسال قبل از تاریخ انقراض سلطنت
اعلیحضرت زمانشاه وفات یافت اما از اعلیحضرت زمانشاه درانی بلحاظ اینکه مذکور پرورده
حضور شهزاده سلطان محمود درانی بود آنقدر اظهار خوشدلی نکرده و حتی به عبدالشکورخان
فوفلزائی نیز رویه محترمانه نداشت اما مدح شهزاده سلطان محمود و شهزاده مجید کامران
بیش از سی قصیده مدحیه دارد بعضی از دسته منشیان حضور که نام و نشان داشت انديك بن همین شخص بود.
اعضاء مشهوره دیوان اعلی و دفتر خاصه رسائل که در دوره سلطنت اعلیحضرت زمانشاه در مرکز
دار السلطنه و در اوقات اسفار شاهنشاهی همراه بوده و در پیرامون سرادق جاه و جلال سلطنت
جا داشته و بنامهای مستوفی - منشی - زبده نویس - اشکر نویس باشی - تعلقه دار مالیات - سر -
کاروقائع - داروغه دفتر - روز نامچه نویس و وقائع نگار و وقائع خوان و مصور نویس و سرشته دار
بلوکات و غیره شامل خدمت بوده اند اسماً ایشان بقرار تحقیقات نگارنده آنچه از متون
و حواشی اسناد معتبر خطی دست داشت خویش صحت دریافته ام بقرار فهرست این صفحات اند
اما کسان مذکور هر قدر در امور مصارف و مخارج ومحصول باج و خراج واعطای مواجب
که در قلم می آمد بتوسط اعضاء دیوان اعلی سلطنت و هر قدر مکتوبات وملفوفه جات مکتوبه بنامهای
رجال نگاشته میشد توسط دفتر رسائل اجراء واعطام میگردید :
(۱) میرزا گرامی موسوی [یعنی اعمام میرزا عشرت و میرزا علی رضاخان]
(۲) میرزا میر عبدالاحد خان ولد منشی هادیخان عشرت .
(۳) میرزا سعدالدین خان ولد میرزا صوفی خان کابلی .
(۱) میر ابراهیم مشرف در نقش مهر خود عبارت (سلام علی الابراهیم) نقر کرده بود
و نا گفته نماند که در نقش مهر ابراهیم خان افشار نیز همین عبارت وقتی منفور و منشی مذکور
تقلید کرده است.


(٢٨٦)

(٤) میرزا محمد حلیم خان .
(٥) میرزا حافظ شربت خان قزلباش ساکن چنداول کابل (١) .
(٦) میرزا غزنین جان غزنوی .
(٧) میرزا محمد عالم خان .
(٨) میرزا مسرت خان .
(٩) میرزا نصرالله خان .
(١٠) میرزا عبدالغنی خان .
(١١) میرزا احمد خان .
(١٢) میرزا عبدالکریم خان .
(١٣) میرزا محمد رضاء خان [مذکور در سال اول سلطنت اول محمود شاه درانی بحیث مستوفی و بزیردستی سردار محمد کلان خان امین الوجوهات حاکم و سردار قندهار برقرار بود و نامش در متن فرمان شهزاده محمد کامران درانی با فقرات متعلق قید است] .
(١٤) میرزا محمد غنی خان .
(١٥) میرزا محمد خانجی خان .
(١٦) میرزا عبدالحمید خان وزیر آبادی .
(١٦ ب) میرزا گلستان خان قوم اچکزائی [مستوفی الممالک عهد سلطنت اول شاه شجاع الملک درانی] .
(١٧) میرزا ابوالحسن خان .
(١٨) میرزا محمد شریف خان .
(١٩) میرزا علی عسکر خان ولد میرزا علی داد خان .
(٢٠) میرزا علی عسکر خان متخلص به (وصفی) .
(٢١) میرزا کلب علی خان متخلص به (شرر) .

(١) دختر میرزا شیرین خان در سلک ازواج صورتی و کنیزان اعلیحضرت تیمور شاه شرف املاک داشت .
مهر میرزا شربت در پای دو ورق فرمان اعلیحضرت زمانشاه درانی در سال اول سلطنت موصوف [ افوض امری الی الله - عبده حافظ شربت] خوانده میشود معلوم است که حافظ قرآن مجید نیز بوده اما در فرمان های سال های مابعد مهر او بمشاهده نگارنده نرسید و شاید بنا بر حدوث واقعاتی که در سال اول جلوس زمانشاه از باعث خلل انگیزی چند نفر فارسیان بنا بر طرفداری شهزادگان کوچک بمیان آمده بود این شخص از مشاغل رسمی منفک شده اما در سال ١٢١١ بعهده مستوفی خاصه امتیاز اشت و در جمله خدام دفتر شخصی والد ماجده زمانشاه برقرار بوده و بهمین سجع مهرش خوانده میشود .


(۲۲) میرزا محمود خان عرب متخلص به (سالک).
(۲۳) میرزا عنبرین خان ولد میرزا ابوالفضل خان .
(٢٤) میرزا عبد الرحیم خان ولد میرزا علی خان رضا خان .
(٢٥) میرزا محمد مهدی خان ولد میرزا محمد هاشم خان قراریکه درسنه مهرش ١١٦٠
ه ق منقور است معلوم میشود که از آغاز سلطنت احمد شاه کبیر بشغل دفترداری شرف افتخار
دریافته است].
(٢٦) جانفشا خان .
(۲۷) میرزا عبد الله خان .
(۲۸) میرزا رحیمداد خان .
(۲۹) میرزا عزیز الله خان .
(۳۰) میرزا امان الله خان .
(۳۱) میرزا پیر محمد خان : [وقتی سررشته دار بلوکات جلال آباد].
(۳۲) میرزا محمد قاسم خان .
(۳۳) میرزا محمد علی خان لشکر نویس .
(٣٤) میرزا محمد جعفر خان لشکر نویس: [بانی قلعه نه برجه باغ بالا - کابل].
(٣٥) میرزا محمد صادق خان .
(٣٦) میرزا محمد شفیع خان .
(۳۷) میرزا ابوالقاسم خان .
(۳۸) میرزا محمد عباس خان ولد میرزا محمد هاشم خان .
(۳۹) میرزا محمد قاسم خان ولد میرزا محمد سعید خان .
(٤٠) میرزا محمد رفیع خان شاملو ولد میرزا الله ویردی خان [پدرش در شعر حیرت
تخلص میکرد و وقتی منشی حضور سردار جهان خان فوفلزائی در هندوستان و عمارت
زیارت سید اسحق ختلانی و تمیم انصار در کابل تحت سر پرستی او با تمام رسیده است
(٤١) میرزا امام ویردی شاملو برادر اول الذکر .
(٤٢) میرزا عبد الرزاق خان .
(٤٣) میرزا عبد السمیع خان [وزیر دوره امارت دوست محمد خان در نقش مهر ش
(یا سمیع الدعوات) منقور است
(٤٤) میرزا محمد قاسم خاولد میرزا محمد سعید خان .
(٤٥) میرزا محمد اکبر خان .
(٤٦) میرزا محمد اسلام خان .
(٤٧) میرزا محمد عوض خان ولد میرزا محمد هاشم خان .
(٤٨) میرزا عبد الرحمن خان ولد میرزا عبد الرحیم خان .
(٤٩) میرزا رجب علی خان .
(٥٠) میرزا عبد الهادی خان ولد میرزا امان الله خان.


(۲۹۱)

سر کار مراسلات
و داروغه اخبار

طوریکه زمانشاه بیش ازدیگر سلاطین درانی در صحنه سیاست بین المللی وارد شد طبعاً اخبار
و مراسلات سیاسی عصر او نیز بر وفق مقتضیات و پیش آمدهای زمان بیشتر روی کار آمد.
چناچه ورود نمایندگان ناپلیون بوناپارت (معاصر زمانشاه) در مصر و ایران و کمپنی شرق الهند
در ولایت بنگال و استحکام حمودی قواء درانی در آنطرف دریای ستلج توسط حکام درانی و مهاراجه
رنجیت سنگ دست نشانده این مملکت و بالاخره رود نمایندگان انگلیس در ایران و مراسلات
سیاسیون آنروز توسط زبده نویسان تحول بزرگی روی کار آورد و بقرار اظهار تاریخ نویسان
مصری که بسلسله همین تحولات سخن رانده اند گویند پس از مطبعه اولی که در ممالک عربی
در اوائل قرن (۱۸) در شهر حلب بوجود آمد سپس مطبعه کوچکی از برای طبع کتب دینیه
در آستانه در سال ۱۷۱٦ م تاسیس یافت و بفتوای شیخ السلام برای طبع کتب دینی اجازت
تنویر حاصل کرد .

و اولین مطبعه در مصر در وقت حملات ناپلیون بوناپارت (معاصر زمانشاه) مربوط بحکومت
فرانسه انطباع یافت. سرپرست و صاحب تدویر آن مستشرق شهیر (مارسل) بود که بعد از
انجام امور نشراتی حکومت فرات مطبعه خود را از مصر واپس بپاریس انتقال داد و مطبعه
ناپلیون در مصر بجای حسن کاشف که فعلا (مدرسة السنیه) در آن قیام دارد واقع بود .
و همچنان مطبعه دیگری در سال ۱۲۱۲ هـ ق اولین بار در هند تاسیس یافت و آن مطبعه
در دفعه اول اخباری بزبان فارسی انتشار داد . گرچه شماره ای ازان جرائد بدست نمی آید
که از جانب که و بکدام مطلب و چطور انتشار یافته است . اما هدف هر دو مطابع مراد از
نشر جرائد سیاسی بوده که بغرض پیشرفت مقاصد دستگاه فرانسوی و انگلیسی در حواشی
سیاست شرق (افغانستان-هند-ایران) دخیل بود . مثلا نمایندگان ناپلیون در ایران نقشه
های سیاسی خود را در همان سنوات از خط مشهد و هرات و قندهار تعیین کرده بودند
و کمپنی شرق الهند بانطرف دریای ستلج داخل فعالیت بود. یقین است که انتشار جرائد
مذکور و تماس مطبوعاتی آنها در سر زمین هند و ایران در سوژه های جالب نظر انتشار
می یافت و مراسلات سیاسی زمانشاه بعنوان سران ایران و نمایندگان ناپلیون از قندهار
آغاز کرد زیرا اگر مطلب جریده فارسی هند اینطرف مملکت زمانشاه را مد نظرش نمیداشت
باید بزبان های انگلیسی پنجابی اردو مدگتی نشر میشد اما بزبان فارسی میخواست
مراودات استعماری را در خاک افغانستان ازان روزها نوسیله قائم کند .

همچنان فرمان اعلیحضرت زمانشاه در سال ۱۲۱۲ هـ ق مطابق ۱۷۹۷ میلادی بعنوان
(لاردولسلی والی بنگال) اصدار یافت و مطلب اینکه: اعلیحضرت شاهنشاه ما عزم
فرموده ایم که بصوب هندستان لشکر کشی نمائیم و خیال داریم که مراته ها را


(۲۹۲)

از سمت شمال بسمت دکن انتقال دهیم (۱) یعنی مراسلات مملکتی ونشر اخبار سیاسی
از خلال سال ۱۲۱۲ هـ ق ۱۷۹۷ ع آغاز میکند وعلاوه برانکه در تشکیل سلطنت

درانی لفظ زبده نویسان ووقائع نگاران ومنشور نویسان ومهر چیان ومهر چی باشی
وهر کاره وهر کاره باشی وچا پار یان از آغاز تاسیس امپراطوری درا نی درتاریخ کشورما

معلوم میشودمگردر تشکیل دوائر سلطنتی زمانشاه از نام داروغة اخبار طور روشن
ذکر میشود چنانچه میر هوتك خان فوفلزائی بن سردار زمانخان (۲) كه يك تن از شعر اء
مشهور ونویسند گان با نام آنعصر اند منصب داروغگی دفتر واخبار وهر کاره یا خمی
گری کل مما لك(يعنی مخابرات ومراسلات )يومی بوی مفوض بود وعلا وه برا نکه صاحب
تاريخ حسین شاهی واحمدی و انداخته ازین نام وعهده متذکر میشوند درتاریخ سلطانی و سراج
التواریخ نیز بعین الفاظ تذکار بعمل آمده است . اگرچه در وقت ز مانشاه مطبعه ومطبوعات
وجود نداشت مگر از طرزنگار ش مفهوم میشـود کـه ا ین شعبه د ر همین عصر و معش
برای تحریر مکاتیب خصوصی دول خارجه وپیام نامه های سیاسی واستخبار یه وا وراق مکتوم
ومرموز تعیین شده بود چنا نچه این وظیفه قبلاً جزء وظا ئف دیوا ن ا نشاء مما لك
بشمار میرفت وزبـده نویسان ومنشيان خاصه عده ای كـه از نویسند گا ن مبر ز عصر
بودند درنو شتن نامه های سیاسی ومكا تیب بین سلا طين وامراء عصر اختصاص وحق
دخالت داشتند واداره ای که مکاتیب سری وقائع نگاران وزبده نویسان و مستحفظا ن

(۱) محمد ذكاءالله گوید:زمانشاه درانی حمله کر دن بالای انگلیـان هنـستا ن را
از بزرگترین مقاصد زنده گی خودمی شمرد واولياء حکومت انگلیس درین فکر بودند که
اورا خواه مخواه ازین قصد عزیمت باز دارند.
رنجیت سنگ که از خطه پنجاب خروج کردوبه زمانشاه درانی تعظیم وتكر يم زياد مینمود
ودرسایة زمانشاه در ایالت پنجاب حکمران گردید ناپلیون بوناپارت که این وقت در تمام
دنیا در پی ضرر رسانی انگلیس اقدام ورزیده بود او زمانشاه درانی را وسیلة بيشر فت
می پنداشت(ص ٦-٧ تاریخ عروج عهدسلطنت انگلسيه هند ) اشارات مؤ ر خ مذ کور
صحت دارد چرا که زمانشاه درحملات بر کشـور هند آخر ین تصميـمات حربی او احـرام
انگلیس دران خطه درنظر بود ومردم کشور هند نیز بنام علمدار ا سلام و احمد شاه
ثانی چشم انتظار براه داشتند اماطوریکه ایلفنستون وفریرز گویند زمانشاه ده بار این قصد
نمود اما عزیمت او را به تحريك ایران فسخ کردواین اشارت ژنرال سر پر سی سا یکس نیز
دلالت بر اصل موضوع دارد اما زمانشاه فکر انتقال گروه سکھان را بآنطرف د ر یای
ستلج بطور مقدمه بر سینین اصل هدف سنجیده بود .
(۲)ميرهوتك خان برادرزادة سردار جهان خان سپهسالار عصر احمدشاهو تیمو ر شـاه
ازطرف والده نواده جناب میر سیف الدین آقا ملقب به ایشان صاحب استـا لف انـد .
چنانچه اندك ازشرح حال خصوصی او در متن نیز نگارش یافته است .


(٢٩٣)

را ضبط میکرد همین اداره داروغه گی اخبار بود و بنام هر کاره باشی ورئیس بسته رسان و
رئیس استخبارات رسمیت داشت و هر چند وسائل نشر و تبلیغ وجود نداشت مگر توسط
اشخاص موظف چیزهای قابل ابلاغ و انتشار را در مواضعش طور قلمی ذریعه چاپاران
و وقائع نگاران و جهر چیان انتشار میدادند. و فی الحال چون سندی بیش از ین نداریم
بهمین اشارات اکتفا می ورزیم اما از عنون داروغه اخبار دو فضیلت بدست می آید
يك آنکه وظائف عمده داروغه ثابت میگردد و از دیگر طرف نهضت های جدید عصر
امیر را طوری زمانشاه از لحاظ ایجابات عصر روشن تر ملاحظه میشود و چیزی که دستگاه
اخبار نویسی و وقایع نگاری را بهتر باثبات میرساند اینکه جناب ميرهوتك خان داروغه از
فاضل ترین مردان عصر تیمورشاه و زمانشاه بود و فخرت سخنرانی موصوف از دیوان مکمل
اشعار او بدست می آید که شخص نهایت نازك پسند و فاضل و در ترکیب الفاظ و استعارات ادبی از
اکثر گویندگان عصر خویش سبقت جسته بود و باین وجه میتوان دریافت که باستناد تکرار
قول مؤرخان که انعقاد ارونۀ اخبار را یاد میدهند و شاهد روشن تر از ان آثار قلمی نثر و نظم
جناب میرهوتك خان انسان را متیقن میسازد که ایجاد دائرة اخبار ومراسلات سیاسی به مفهوم
مطبوعات امروز اساس خوبی داشته است.
جناب میرهوتك خان علاوه بر فضائل علم و ادب يك تن از مجاهدین و همرکابان سلاطین
درانی بوده و در اسفار سلاطین عصر خود بر ولایات پنجاب - هند - کشمیر-ملتان- بلخ- هرات
بلوچستان چند بار سیاحت کرده و کاریز میر که تا حال معروف است قلعه و باغ آنجا از اثر نام
او شهرت یافته وقريه آغه که فی الحال در زبان عوام قرغه نامیده میشود جایگیر او بوده دران
حصه اراضی متصرفات او زیاد بوده و تا الان قسمتی در دست احفاد اوشان قرار دارد
فرزندان نامورش حاجی محمد اشرف خان و سردار الله دادخان اند. سید محمد خان ولد حاجی محمد
اشرف خان از مجاهدین ملی است و در جنگ افغان و انگلیس در ولایت چهاردهی و پغمان داد مردانگی
داده است چنانچه ادوارد الایس پیرس در کتاب عروج بارکزائی بنام پسران میر هوتك
خان رمزی کرده است:
سفید نبیلو نام میرهوتك خان (افغان) سید محمد خان در اثناء غزا در حصه كشكك بشهادت
رسیده و جسد او را در زیارت خواجه مسافرعلیه الرحمه نقل داده مدفون ساخته اند و ابیات لوح
مزار سید محمدخان غازی مجاهد ملی از طبع وقاد جناب میر الفت آقای کابلی شاعر قرن (۱۹)
وطن چنین انشأ شده است:

از قضا سید محمد خان که بود پور حاجی صاحب آن قطب زمان
صالح و پرهیزگار و متقی درمیان اقربا و خاندان
از قضا جام شهادت نوش کرد چون که بودش آرزوی آن بجان
سر بکف رو در مصاف خصم کرد آن جوان پهلوان جان فشان


نقش خاتم ایاز پادشاه دوران
نوشته خامه تقدیر نامه افغان جهان
سراجالجهان نغار
اسما پسران سردار جهان خان طوطا خیل که در عصر پادشاهی غازی در کابل و قندهار بعزت و جلال میزیستند

خانواده هایی که از شخص امیر خان طوطاخیل
در افغانستان پیدا شده
دختران قاضی قاضی ملا امیر خان طوطاخیل

پسران سردار جبار خان
خانوادگان این دوران که سبی با اعلیحضرت امیر شیر

پسران سردار محمد عمر خان
دار و مولفه الملک الحق المبین عبد الکریم
عصبانیت دار محمد کریم خان پسر محمد سردار جان خان

پسران شیخ الله خان
پسران سردار صمد خان
پسران سردار حبیب الله خان
پسران که آخر بن سردار احمد خان

روزگار عبدالغیاث خان المصری که در سنین دیوانہ گشت و با پایبره ق شلوغ افغانستان ملی اصف مساعی نمود
عبدالغیاث ایاز لودی باشنده اینچنه پاتی دشت هزار است مضافات کابل
محررى ابو النصر محمد غیاث الدین الخسیر القنداهاری
محل طبع مطبعه دارالسلطنته کابل
همیشه در باغ زنده پادروال افغان اقامت داشت


[BLANK PAGE]


(٢٩٤)

چون که تقدیر الهی رفته بود
تیر بیداد عدو را شد نشان
سن عمرش چون بشصت آمد شکست
تیشه موهومی تن ناگهان
هفتم شهر محرم وقت عصر
یوم جمعه بود کز حق ناگهان
ارجعی آمد ندا در گوش او
سر قدم کرده روان شد در زمان
سوی دار الملك باقی پر فشاند
طائر روحش از ین گلزار فان
از پی تاریخ سال رحلتش
بود [ الفت ] سر بز انوی بیان
گفت در گوش دلش هاتف زغیب
باد جایش در بهشت جاودان
یا الهی آن شهید پاك را
با تمام غازیان امتنان
در جوار رحمت خود جای ده
از طفیل سرور پیغمبران
١٢٩٧ ه ق
سردار الله دادخان بمصداق قول حضرت میان عبدالباقی مجددی قدس سره در سال ١٢٥٩ ه ق
چند ماه بعد از تاریخ شهادت اعلیحضرت شاه شجاع الملك درانی ازین جهان در گذشته و این قطعه
در تاریخ وفات او از طبع گهر بار حضرت موصوف بیادگار مانده است:
چون الله داد خان ز دارفنا
رخت بربست دید مش شاد است
گفتمش باعث سرور بگفت
کار من با كریم افتاد است
سال تاریخ رحلتش باقی
شد ندا جنتش اله داد است

میرهوتك خان برادر زادۀ سه گه سردار جهان خان سپه سالار و داماد موصوف بو ده و در
سال ١٢٠٠ ه ق با صبية عم محترم خود مزاوجت کرده و عیال او در سال ١٢٥٠ ه ق ازین جهان
در گذشته و این است تاریخ وفات او:
افسوس که آن مریم ثانی ز جهان رفت
زین دهر کهن طائر روحش بجنان رفت
آنشاه زنان پرده نشین فارق قر آن
افسوس که از خانه سردار جهان رفت
از خصلت نیکش بقلم راست نیاید
وصفش نتوان کرد که از شرح و بیان رفت
کردند علاجش که بسی سود نمیکرد
چون بدر يك مرتبه از چشم جهان رفت
از نام و نشانش چه بگویم که عیان است
افسوس صدافسوس که بی بی بجنان رفت
تاریخ هزار است و همان مصرع .........
در دوصد و پنجاه که روحش زجهان رفت
١٢٥٠ ه ق

چاپار و چاپاره خانه
چاپار باصطلاح امروز پست رسان ولی در فارسی بمعنی نامه بر و پیامبر و فرستاده و در
عربی معنی قاصد ورسول را دارد. در اوقات قدیم که وسایل خط بری وخبر رسانی واطلاعات
مانند وسائل این عصر وجود نداشت فرستادگان شاهنشاهی بوادی اسپ نامه های ضروری
را از شهری بشهری میرسانیدند. قاصد و یا فرستاده را چاپار یا قمیمکردند . اداره ای که


﴿٢٩٥﴾
مؤظف بسته رسانی و خط بری بود و چاپاریان در انجا اجتماع داشتند آنجا را (چاپار خانه)
یاد میکردند . در کشور عزیز ما قدامت این عنوان را بعضاً بخبران از عصر امیر شیر علی خان
مرحوم احساس کرده اند ولی در فرمان اعلیحضرت احمد شاه غازی شهنشاه کبیر آنچه
در ضمن امور «والدعاء» وعنوان ما بعد در این صفحه کتاب اشارت یافته است قدامت این لفظ
و اداره او را در تشکیلات دارالسلطنتی افغانستان باثبات میرساند.
چاپارخانه مرکزی
وظیفه چاپارخانه را قبلاً اشارت و توضیح کردیم و مجملاً معلومات از ینقرار است که
در عصر سلاطین درانی بسته رسان را [چاپار] و اداره مخابرات و پسته رسانی را [چاپارخانه ]
مینامیدند یعنی در تمام مراکز حکومات وفواصل بلاد چاپار خانه ها موجود بود ونامه
بران و چاپاریان و قاصدان توسط سواری اسپ این وظیفه را اجرا مینمودند و در هر نقطه
عمارتی بنام چاپاره خانه موجود و مشخص بود چنانچه اسناد معتبری را از عصر احمد شاه غازی
که در این باره ملاحظه کرده ام خاطرات خوبی را روشن ساخت و آن چنان بود که اعلیحضرت
احمد شاه درانی دو سال قبل از وفات خویش برای تعمیر چاپارخانه به مقر یعنی آن میرزا علی اکبر
مستاجر الکای غزنین مبلغ پنجاه تومان رپیه پخته از خزینه دیوان اعلی سلطنت تخصیص داده
و بنام مستوفیان دیوان اعلی در پرداخت و کارسازی وجه مذکور هدایت فرموده است .
در ظهر فرمان گل محمد خان قوللر اقا و میرزا هاشم خان و میرزا امان الله خان و میرزا
میر صفی الله خان و میرزا عبد العلی خان مستوفیان و محاسبان دیوان اعلی سلطنت مهر کرده اند.
دیوان مساحت
در قطار عناوین دفاتر عصر زمانشاه غازی دفتری بنام ( دیوان مساحت) وجود داشت و در
عصر شاه شجاع الملك نيز بطور روشن از آن ذکری بعمل می آید وظیفه دیوان مساحت
غرض از معلوم کردن طول شوارع وحدود اراضی مزروعی و تعیین جایگیر حکام ومعززين
واستحصال مالیات بود چنانچه عده جریب کشان و مساحان که در علم هندسه و ریاضی اختصا ص
داشتند با مور مساحت می پرداختند . نواب مظفر خان درانی سه وزائی رکن الدوله در ضمن
معلوماتی که راجع بطول طرق وشوارع وفواصل بلاد امپراطوری درانی از اثر تصویب
انجمن علماء ملتان نگار داده فرستاده است موصوف غرض نگارش تحقیق هیئت مساحان
دارالسلطنه کابل را نیز خواستار شده است و از آن مفهوم میگردد که دیوان مساحت
دارالسلطنه کابل انتظامی داشته است و قراریکه اکبر جها نگیر ممالک هند را به یازده صوبه
تقسیم کرد در عصر او میخواست در هر سال اراضی زراعتی را از قید جریب بگزراند. علماء
صورت اشکال در پیش آورده بالاخره چنین تصویب بعمل آمد که در مرور هرده سال اراضی
متصرفه جریب شود ولی بطوریکه احتیاج مملکتی در هر زمان وجود هیچ اداره را لازم و حتمی
احساس میکند در عصر شهریاران درانی در تشکیلات دیوان اعلی سلطنت شعبه ای بنام دیوان
مساحت متشکل بود. هیئت علماء مدقق ریاضی در ان رسمیت وعضویت داشته اند . مثلا نواب


ذات والاصفات خاقان زمان
منبع جود و لطف بی پایان

عین ملجاء عاجزان قومی
سایه بیچارگان همه افغان

خان
شیر احمد خان
برادر جناب سردار جهان خان سپهسالار

عزیز خان
غلام شاہ زمان میرهونگ
میر بهاوالدین خان
اختیار خان
سلطان محمد خان
شیر احمد خان

نبی خان
میر محمد خان
میر داؤد خان
شیر محمد خان
محمد امان

شیرین خان
سید احمد خان
شیر محمد خان

محمد عمر خان
میر اسدالله خان
خلاالدین خان
قمر الدین خان
حبیب الله خان
اسدالله خان
سرور خان
عبد الغفار خان
سیف الله خان
سید نور خان
سید حسن خان
سید حسین خان
محمد صدیق خان

محمد قاسم خان
عبد الرحیم خان
غلام محی الدین خان
شیر علی خان
اسدالله خان
امین الله خان
مختار خان

غلام سرور خان
محمد رفیق خان
گل محمد خان
سردار احمد خان

رابعه بیگم دختر سر دار عیسی خان بن سردار جهان خان
زوجه حاجی محمد اشرف خان بود

محمد ایوب خان
شیر احمد خان
محمد رحیم خان
امیر محمد خان
سکندر خان
عبدالقیوم خان
صمد خان

اولاد سیف الدین خان بن میر داؤد خان

غلام قادر خان

شیر احمد خان
جلال الدین خان
نظام الدین خان
نورالدین خان
ضیاء الدین خان
غلام محمد خان

ابوالخیر خان
ابوالقاسم خان

شجره شریفه خاندان محترم عصمت مآب مرحومه بی بی طلوعی از طرف مطهر پدری مسطور و در جائیکه متصل بشجره طاهره امادریست مندرج میباشد

چون والد و دخان زور فرستا
بخت بر بست و بشکست شادرا

سخنش باعث سرور بخشت
سکرین را بکردیر افتاده است

سال تاریخ رحلتش ناطق
شد و از بهشت دار و دست

۱۲۵۹


(٢٩٦)
مظفر خان ركن الدوله صفدر جنگ مینویسد .......... [محمد سید عباس طباخ باشی کشمیری
الاصل وقاصدان و غلامان قدیمی یاردل و شاهین من قوم حبشی متوطنه دارالسلطنت شریفه کابل
سایبان داران خاصه بارگاه بندگان حضرت سلطان از مولتان به لاهور ارسال داشته بدست
بوسی ذات کثیرالدرجات برادرم تودیع نمودیم تا بذریعه علما و مساحت پیمایان دقیق دارالسلطنت
کابل غور نموده و بدست مستوفیان خاصه و منشیان سنجیده ازان چند نقل حکم فرماید که
بهر کسی از عمال خجسته افعال وضباط با احتیاط و مستحفظان فیض رسان نواحی رسیده باشد]
میرزا محمود قوم عرب متخلص به سالک ساکن بالاحصار کابل که از شعراء عصر اعلیحضرت
شاه شجاع الملك است گويد:
جانب محکمه شو دور نشین مبصر كالبشر چو انجم علما
قاضی و مفتی و شیخ و خواجه واعظ و محتسب امر قضا
دبدن شاعر و ملاها ن نیز میهمد روی ترا با حکما
چه اطبا که در یونان است چون فلا طون و ارسطو دانا


باب هفتم

تشکیلات عسکری زمانشاه


(۲۹۷)
تعداد لشکر زمانشاه درانی
صاحب تاریخ حسین شاهی و تاریخ افاغنه گویند صحت تعداد افواج زمانشاه را دریافتن محال
و مشکل است اما اندازه ای که بقرار احصائیه صحیح در محل اثبات میرسد اینکه : افواج همرا ه
حضرت شاهنشاه زمان در یکی از اسفار بطرف پنجاب و لاهور علاوه بر اشتر سوا ر
و پیاده به هشتاد هزار میرسید. از انجمله اکثر دارای سلاح تفنگ و شمشیر و نیزه
و بعضاً دارای قوای ناریه و انفلاقیه بودند علاوه بر تعداد افواج مذکور پانزده هزار
سوار دیگر از بهارلپور و ملتان و دیره اسمعیل خان و دیره غازی خان وسائر
نقاط در شرف خدمت شاهنشاه زمان پیوسته بودندن بدین ترتیب تا رسیدن بنواحی
پنجاب و لاهور تحت لوای حضرت شاهنشاه باستثنا فوج مقیم پنجاب و روسا و حکام اعلی
مما لك محروسه درانیه بتعداد يك لك سوار خونخوار بالغ شدند و باین احتشام
وطنطنه سلطنتی اعلیحضرت زمانشاه درانی بخطه لاهور و پنجاب نزول اجلال فرمود.
اگر چه مؤرخان مذکور در یکی از اردو کشی های زمانشاهی چنین تعداد را در قید نگارش
در آورده اندمگر بطور مقایسه در سائر اوقات و اسفار همین تعداد بتفاوت ده و یا بیست هزار بیش و کم
معقول بنظر میرسد و تعداد يك لك سپاه سوار اسپ و اشتر و کمی پیاده طرف یقین است زیرا هر صاحب
منصب اگر لشکر او منظم بوده و یا عهده بر اروی الشکر ساخلو داشته است تحت لوای سالاران
وصاحب منصبان در هیچ جا کم از ۱۲-۸-٦-٥-٤-٣-٢ هزار نفر بنظر برنخورده است و تنها
محمود خان بلوچ شش هزار سوار در عهد زمانشاه داشت و در عهد سلطنت اعلیحضرت شاه
شجاع الملك پیاده و سواره ۱۲ هزار فوج امدادی بركاب اعلیحضرت شاه میفرستاد و از مردم
برکی ۱۲ هزار نفر بتصدیق ماخذ صحیح معلوم شد. دسته های ۱۲ هزاری مردم درانی و غلزائی
چها رهزاری مردم غلا مجاته قزلباش کنایل و پشاور و ریکا و هزاره وحشی و غیره در مرور
صفحات تاریخ ثابت میشود و اعلیحضرت شاه شجاع الملك در آغاز جلوس اول خویش فرماید
عساکر قومی که در باغ بابر شاه بر کاب حاضر شدند در وقت ماشیني به يك لك و پنجاه هزار نفر
در شماره آمدند چنانچه از ضاقت ضفت باغ بابر شاه عساکر را در باغ ممدخان که در حوزه فصلی
شهر کابل واقع بود حکم انتقال فرمودیم و این تعداد نفر دو سال بعد از انقراض سلطنت زما نشاه
در شمار آمده است و مسلم است که در ان دوره تعداد اصلی عساکر قومی کم ازین شمار نبوده اند.


۲۹۸

تعداد عساکر زمانشاه
و
تقسیمات فرقه های آن

عساکر زمانشاه نسبت بعهد سلطنت اعلیحضرت احمدشاه و تیمورشاه از روی تعداد کثرت بهم نیاور[د] اما درین عصر نسبت بخصمیات اعلیحضرت تیمورشاه درانی که او میخواست عساکر خود را بسلاح و لباس منظم ملبس گرداند در عصر زمانشاه به ارجحیت قدامت دوره امیرالامرائی وجه از اثر سعی موفور امیر اطوار جوان زمانشاه شکل منظم تر بخود گرفت و در سال ۱۲۱۲ هـ ق بصوب لاهور که صورت صحیح در قلم آمده و عموم مورخان بالاتفاق تصدیق کرده اند علی الخصوص میرزا امام الدین حسینی که تا سال ۱۲۱۳ هـ ق نگارش خود را ادامه داده است با صحت گفتار توضیح میدارد و اعتراف دارد که در سفر این سال قشون منظم زمانشاه بر يك لك نفر عسکر سلاح دار سوار و اسپ و شتر و بعضاً پیاده بالغ میشد.
در ضمن سفر همین سال که خط سیر زمانشاه قندهار و پنجاب را در بر میگردد قرار اظهار تاریخ حسین شاهی و احمدی و افاغنه که تعداد صحیح قشون زمانشاه را از روی کثرت دریافت کرده اند به صحت دشوار دانسته اند و در ثانی اندازه ای را اگه ثابت رسانیده اند گویند: امواجی که بر اعلیحضرت زمانشاه در این از قندهار به پنجاب آمد علاوه بر پیادگان تنها اسپ سواران و شتر سواران تحت رایت او هشتاد هزار نفر در شمار آمد عساکر تعدادی بادگان افزوده شود بیش از ندهزار بودند و از انجممله اکثر ایشان دارای سلاح تفنگ و شمشیر و سریزه بودند و تعداد کثیری دارای آلات انقلافیه و آتش فشان بودند و علاوه بر تعداد معین قندهار و کابل که خط سیر شاه از میان راتن و صدر میگذرد پانزده هزار سوار دیگر از طرف پشاور ایوب و ملتان و دیره اسمعیل خان و دیره غازیخان و سایر بلاد گشور هند در هنگام سفر بری در قشون شاهنشاه شامل خدمت بودند و بالتفریح تا رسیدن بملك پنجاب بمرکردگی شخص زمانشاه باستثناء فوج پنجاب ورؤسای حکام اعلی ممالك محروسه درانیه بتعداد يك لك سوار خو نخوار از قشون او در شمار آمد و باین ترک و احتشام خسروانه شاهنشاه زمان در کشور هندستان نزول اجلال فرمود (۱).
چنانچه وقت دیگر که محمد حسین خان همدانی ایرانی قوم قراگوزلو از طرف آقامحمدخان قاجار بدربار کابل مواصلت کرد اعلیحضرت زمانشاه درانی از یکه قشون همایون او با آلات حرب و توپخانه مجهز بود برای آگاهی دولت ایران در پیشگاه سفیر و نماینده فوق العاده شاه ایران مانوره عسکری نشان داد.

(۱) برای تحقیق مطلب بکتاب تاریخ حسین شاهی ـ و تاریخ حمدی و تاریخ افاغنه در فصل اردوکشی زمانشاه بصوب پنجاب مراجعه شود.


(٢٩٩)
فرقه اول:
سی هزار سوار خاصه درانی قندهار و مجتمعاً از اولاد ابدال دسته بندی شده بود و تحت بیرق سرداران آنطایفه از قبائل پوپلزائی - بارکزائی - الکوزائی - اسحق زائی - نورزائی - علی زائی - اچکزائی در سلک افواج شاهنشاهی بطور پیش قدم ومقدمة الجيش اسلاک داشتند.
فرقة دوم:
سواران قبائل ترین-بلوچ-هوتک-توخی-تره کی-اندری-سلیمانخیل-علی خیل وبرکلانی بودند و در رکاب اعلیحضرت شاهنشاه زمان بدون تعهد سران قوم ایشان که افواج علیحده بزیر بیرق داشته این دسته ها بصفت عساکر دائمی معاش خوار وظیفه عسکریت را انجام میدادند
فرقه سوم :
از مردم بره کی و بابکر خیل وجبارخیل وافغانان نواحی قریب کابل و تاجیکیه کهدامان بودند چنانچه جناب میرامام الدین درویش ولد اکبر جناب شیخ سعدالدین انصاری کابلی قدس سره میرمحمد بشیرین جناب را با صاحب بای هان کابل را بصفت سپاهدار (١٢) هزاری در عهد احمدشاه غازی و اعلیحضرت تیمورشاه تعین داشته است و اینکه جناب میرمحمد بشیر در عصر تیمورشاه وزمانشاه بیشتر تعلق میگیرد در قطعات قشون این دوره نیز شمولیت داشته است واگر موصوف ترک شمولیت کرده است دسته های اشکر او با اصطلاح سپاهدار طبعاً به شخص دیگر مربوط شده است (١) .
فرقه چهارم :
ازجمله افواج دائمی شاهنشاهی دسته (١٢) هزار سواری مجش از مردم غلامخانه . چند اول قزلباش وجوانشیر افشار مقیم شهر ونواح قریب کابل وکمتر آنها از طایفه هزاره و تایمنی تشکیل یافته بودچنانچه تاریخ ورود ومفصل گزارش این فرقه ها در فصل علیحده ارقام یافته است . سواران طایفه قزلباش و هزاره نخست زیر بیرق سرداران درانی بعنوان قللر اغاسی و سپس بزیر بیرق رؤسا وخوانین قبائل دیگر و بالاخره بنورمحمدخان بابری امین الملک (خسروما نشاه) وحسن خان وصادق خان والتفات خان و مشکی خان و امیر اصلان خان و جعفر خان قرار داشته واغلب محافظان خلوت خانه همایون وسر پردة شاهنشاهی دسته های غلامخانه می بودند و دراوقات سفربری بفاصلة پنچصد متر از سرا پردة شاهنشاه زمان بعید تر فرود می آمدند . یعنی در نزدیکی سرا پرده (خاقانی) شاهنشاهی بجز لشکر خاصۀ درانی دیگران حق تقرب نداشتند.
فرقه پنجم :
شش هزار سوار دائمی قوم بلوچ بود که از طرف محمود خان بن نصیرخان سردار آن طایفه

(١) یکی از ژنرالهای نامی دسته ١٢هزاری جناب میر محمد بشیر برهان الدین ساکن بی بی مهرو وده و در جنگ پانی پت سهم عجیبی گرفته است چنانچه جناب میرامام الدین درویش از شمشیر او بتفصیل می نگارد .


(۳۰۰)

يا اسپ ویراق و سلاح حرب از طرف حاکم وسردار بلوچستان در عهد زمانشاه تعهد شده و فرستاده بود چنانچه تفصیل این معاهده در واقعات مربوط به بلوچستان درین کتاب درج است. مگر دريك وقت که اعلیحضرت شاه شجاع الملك بغرض سرکوبی مردم سند از دیار بلوچستان عبور کردن گرفت تعداد عسکر بلوچ از طرف محمودخان حاکم وسردار آنجا به (۱۲) هزار سوار و پیاده تزئید یافت مگر این تعداد فوق العاده بود و تعداد دائمی شش هزار سوار ازان قوم گرفته میشد و بنام لشکر بلوچی وگاهی لشکر محمودخانی یادمیگردید (۱) .
فرقه ششم :
(۱۲) هزار لشکر از مردم متفرق موکزی ورکك و قزلباش وهزاره و فیروزکوهی و جمشیدی و تآیمنی و اویماق و سوری وغیره بزیر اثر سرداران درانی که عهدهٔ قلموا قاصی (سردار غلامان) و (امیرآخور) ودرشهر هرات بهمر اهی يك تن از شهز ادگان درانی بصفت (نائب الحکومه) اقامت میداشتند در رشته عسکری ملازمه میکردند و این تعداد از مردم متفرق بود وطور دائمی در قسمت عسکری ملازمت میکردند مگر رویهمرفته از گروه مختلف مقیم هرات و نواحی مشهد تشکیل یافته واغلب در همان نقاط بسر میبردند و همه محافظان شهر هرات از عساکر رسمی آندیار بشمار میرفتند در بعضی اوقات در اسفار هند سهم میگرفتند وآن فرقه بیشتر بلفظ عساکر چهار اویماق یاد میشدند. اویماق بلفظ ترکی بمعنی الوجه و توده جواد اویماق عبارت از چهار قوم اند که در قدیم طایفهٔ سوری جمشیدی تایمنی وفیروزکوهی را خطاب کرده اند . در عصر زمانشاه غازی در دارالسلطنه هرات ازین قوم ده هزار خانه بشمار می آمدند واز ایشان بنام چهار اویماق عسکر طلب میکردند و با عصر سلطنت زمانشاه غالبا در نواحی هرات استخدام میشدند در اواخر دوره امپراطوری درانی (عصر سلطنت اعلیحضرت محمود شاه وشهزاده کامران) از نامدارترین اشخاص این قوم و از صاحب منصبان معروف آنها محمد یوسف خان وگیريد ادخان و عبدالغزیزخان بودند مگر در وقت حملات محمد شاه قاجار بعضاً همین اشخاص بمشت مشرب وحقوق ناشناس از راه خیانت علیه سلطنت افغانان با بیگانگان کمرمی بستند.
فرقهٔ هفتم :
از مردم قلماق و حبشی بودند که آنها نیز عنوان غلامخانه داشتند . فوج داومردم قلماق کشن خان و توکل خان بودند . اما تعداد این لشکر بیش از دو ویا سه هزار نفر نبود، واین تعداد نفر را که اصلاً از مردم تاتار انداز نواحی بلخ توسط برخوردار خان و پیردوست خان قوفلزائی بکابل خواسته و در سلك عساکر شاهانه پذیرفته شدند ، تاریخ ورود این قوم از بلخ درکابل ۱۱۸۷هـ ق است .
(۱) نگارنده دریای یك ورق فرمان اعلیحضرت شاه شجاع الملك مهری مشاهده کرده ام یقیناً از همین شخص محمودخان باشد در مهر مذکور عبارت (محمودازان شدم که غلام محمدم) نقر گردیده بود. پدرنگارنده این سجع را به محمودخان بیات اشارت فرمودند این حدس نیز بیجا نیست اما صحت مطلب بدست نیامد . اما در نقش نگین نصیر خان پدر محمودخان کلمة (یا نصیر) منقور بود.


فرقه هشتم:
عبارت از مردم ریکا وموکری اند و این طائفه با آنکه مابقای مهاجرین ایشان در نواحی هرات
ماندند اما تعدادی که در دره او لسلطنه کابل وارد شدند بطور عام عسکری شده بداشتن اسپ
وسلاح حربی وقیله در بغل جایگیر مکلف بودند و تعداد لشکر ریکا (مردم کردستانی)
بیش از سه هزار نفر نبود امیر لشکر قوم کرد در کابل ریکا باشی لقب داشت چنانچه افسر اول آنها
با به خان ودوم پسرش سر فراز خان بود و از ژنرالهای ایشان قادرخان و عبدالرحمن خان
تازمان سردار محمد ایوب خان شهرت تاریخی کسب کرده اند .
فرقه نهم:
شش هزار سوار مسلح بود که از طرف میرفتح علی خان سندی نائب الحکومه بهته و بهکر
بطور دائمی بخدمت عسکری در قشون زمانشاه با تعهد مصارف آلات حرب و زین ویراق وغیره
میفرستاد واز شرائط ماتحتی مذکور یکی قبول داشتن شش هزار سوار بود و آن فرقه بنام لشکر
تهته وبهکر وسند معروف شده بود.
فرقه دهم
عبارت از سه صد سوار حبشیان مقیم کابل بود که علاوه بر دیگر وظائف مقرر آنها در رشته های
غلامی و کار برداری وخنچه برداری و سایه بان داری و تنظیفات بالاحصار وغیره سه صد سوار
تنها در حضور عبدالله خان قللرقاسی بخدمت خاصه ملقب به جان نثار خان والی کابل
مکلف بودند وسه هزار سوار دیگر همرکاب بودند و سوای آن سه صد نفر حضور که وظیفه
پولیس سوار راداشتند این تعداد سه هزار سوار غلامان حبشی برای محافظت شهر و طبقه
عسکر امنیه را داشتند و از طرف شب تحت امر میرشب یا امین العسس در محلات کابل گردش
میکردند
در سال ۱۲۱۲ هـ ق دوازده هزاری که برای همرکابی شهزاده سلطان منصور
فرزند و نائب زمانشاه بدار السلطنه کابل تعیین شد فرمانده بزرگ قشون بقرار مراتب
معمول آنوقت مشکی خان خواجه سرایلفظ حاکم درجه سوم عزت قرار حاصل کرد و (۱۳)
هزار غلامان کمربسته بشمول عساکر مقیم کابل در تحت امر او اداره میشد. ولی این دسته
تنها در سال ۱۲۱۲ هـ ق معلوم است وشاید قبل از آن تحت امر یکی از ژنرالهای دیگر این
تعداد مداومت میکرده و یا موقتا در کابل بوده و بعد بهمرامی شهزاده سلطان منصور
بهرات عزیمت کرده اند.
فرقه یازدهم:
عبارت از پانزده هزار سوای مقیم کشور هندسوای کشمیر است و تعداد آنها در شهر
ملتان از قشون نواب مظفرخان رکن الدوله و مردم یوسف زائی وغلامخانه پشاور وبنگش
وکوهات وسوات وبنیر و دیر مجات وغیره از مردم نواحی آنجا در خدمت عسکری شمولیت


(٣٠٢)

داشتند و این تعداد اخير علاوه بر آن کسان بودند که بعوض عسکر پنصد و هزار و کشی
و بيشتر جايگير ومتصرفات داشتند يعنی از عساکر منظم کشور هند پانزده هزار نفر معين
بود و از سفوزائیان و يوسف زائی و بنگش و ختک و کوهات مهمند وغيره عشائر ز ياد
در اوقات اسفار هند بخدمت عسکری بصفت عهده بر از حاضر رکاب میشدند .
تعداد عمومی افراد قشون شاهنشاه زمان در سفرهای هند و پنجاب و هرات بيش از اشتر
سواران و سی هزار و نهصد و پیاده هشتاد هزار سوار مسلح ميدان کار زار بشمار صحيح
می آمدند .

عناوین عسکری
و
القاب صاحبمنصبان رسمی و ملی

(۱) در قشون درانی سپاه سالار- امير لشکر- سپاه دار- امير الامراء- قللر اقاسی- سردار-
خان خانان- عمدة الخوانين- مير هزار- سلاح دار- پيش خانچی- مقدمة الجيش- قراول بيگی
نامها داشته اند اما در روز غيرد وزراء- شاه اقاسی- امير بار- مستوفيان وغيره نيز
در اوقات لازم بهر منصبی وجلالتی که بودند در رکاب اعلیحضرت شاهنشاه پیوسته
پلاستثنا سهم میگرفتند ولی در عصر زمانشاه عنوان سپاه سالار منصب دی تمام قوا مـانند
دورة احمدشاه و تیمورشاه وجود نداشت زیرا درین دوره بعضا دسته های ده هزاری و ۱۲
هزاری را نیز که افسر بزرگ آن یک شخص را تعیین میداشتند گاه گاه بلقب سپاه سالار
یاد میکردند وشخصی که درین دوره بعد از شهنشاه زمان تاحدی عهدة سپاه سالاری
عموم قواء را معناً با ثبات رسانید سردار شير محمد خان فوفلزائی مختارالدوله اشرف الوزراء
عصر است که امور وزارت عسکر را مطابق تقسیمات چهار گانه آنوقت از خود ابراز کرد .
قطعات قشون غلزائی: سپاه سالار- سردار- خان- ارباب- سرهنگ- ميرهزار فوج دار
بو لك دار صتباشی داشته اند و دسته های قوم خليل ومهمند نیز در قطعات عسکری صاحب
منصبان رسمی وملی ایشان را ارباب مینامیدند چنانچه در عصر شاه شجاع الملک درانی
بها درخان هشت نفری سپاه سالار پیادگان خليل ومهمند بود و در وقت نائب الحکومتی شهزاده
سلطان محمود درانی در هرات صادق خان سپاه سالار قشون آنجا بود و در وقت تقرر شهزاده
سلطان منصور در هرات سردار زمانخان وسردار احمدخان ومشکی خان با لنوبت عهده سپاه
داری و سپاه سالاری آنجا را داشتند و بر عموم وظائف حکومت در قسمت عسگری و امنیت
هرات وعلاوتاً در امور مالی و ملکی نیز دخالت میکردند .
دسته های غلامخانه: با صطلاح زبان ترکی قللر اقاسی- یساول- چاوش- قورچی باشی
کشیکچی- کشکچی- باشی- سر کشک- یولچی- میرتوزک- قیقراق باشی- قیقراق- ساغاو و
امثال این کلمات استعمال میکردند اما این عناوین نه تنها در قطعات لشکر خراسانی


(۴۰)
اطلاق میشد بلکه در بسیار نامهای عسکری وملکی آندوره اینگونه الفاظ واصطلاحات
بزرگی کی از اعلی تا ادنی بطور عام داخل بودو اصطلاحات قراول و هراول که بمعنی مقدمۀ
الجیش را دارد قرار ملاحظات تاریخ زیاد شامل بود.

قشون زمانشاه از نظر سرجان مالکم
مبصر حوادث سیاسی ایران و سرحدات
غربی افغانستان
قشون اعلیحضرت زمانشاه درانی قابل توجه است سی هزار سوار نظام و ده هزار پیاده
و عده ای توپچی با نفر ی ثابت دارد (۱) ولی از انجا که عدۀ توپهایش بسیار معدود است
بیشتر توپچی ها بر سر زنبورك ها که سه هزار بشمار می آید گماشته شده اند . خود
اعلیحضرت زمانشاه همیشه همراه قشون خویش می باشد و اگر به لشکر کشی مهمی مصمم
بشود میتواند قشون خودر اتا یکصد هزار نفر برساند . خصوصا وقتی که عزم هندوستان
در نظرش باشد زیرا بشوق وشعف امر جهاد رؤسای محلی را تماماً گرد خود جمع
میتواند . اما در نظر باید داشت که اگر عساکر افغان در شرائط مساوی بنا د شمشی
نظیر خودشان ایران که آنها نیز با نضباط عسکری منظم نیستند روبرو بشوند دشمنان
خطر ناکی هستند زیرا افغانها همگی قوی وچالاك بوده و با سختی وخشنوت بار آمده
اند و در مقابل خستگی مقاومت شان بسیار زیاد است و از حیث جسارت شخصی نیز تفوق مزید دارند(۲).
سرجان مالکم در مورد قواء عسکری حکام مشهد ونیشا پوروطبس وتون وقوچان وكلات
و کاخك وترشیز در عصر زمانشاه درانی مینویسد : مهمترین آنها میتوانند در حدود پانزده
هزار نفر سرباز بمیدان حرب حاضر کنند . در حالیکه ضعیف ترین آنها بتصد نفرس باز
دارند . در عین حال هر يك آنها با لضرور تفوق شهریاران درانی افغان را پذیرفته و بیشتر
آنها بدر بار سلطان نماینده گانی دارند که بوسیلۀ آنها هر ساله هدایائی تقدیم میدارند
(یعنی خراج میفرستند) . قدرت اساسی این رؤساء بیشتر بواسطۀ قلعه های آنها است که

(۱) قول مالکم در قسمت عسکری زمانشاه از ان طرف استناد است که مذکور یقیناً
این معلومات را از زبان محمد حسین خان قراگوزلوی همدانی نمایندۀ فوق العادۀ دولت
ایران بدربارزمانشاه نگاشته است چنانچه معاینۀ عسکری زمانشاه برای آگاه نمودن دولت ایران
در حضور سفیر مذکور در ضمن وقائع وگزارش سال ۱۲۱۰ هـ ق از پیش رقم شد اما
معلومات سفیر ایران و کاپیتان مالکم محض در قسمت عسکر منظم سلطنتی زمانشاه مقیم
دارالسلطنۀ کابل تصریح شده است .
(۲) ص (۲۵) نامه های سیاسی سفیر بریطانیا یا پایۀ سیاست انگلستان در ایران
ترجمۀ احمد توکلی .


(٣٠٤)
اگرچه از خشت و گل ساخته شده اخیراً باثبات رسید که در مقابل حملات خام ایرانیان بخوبی
مقاومت مینمایند . ساکنان ایالات خراسان (یعنی مشهد نیشاپور - طبس - قوچان - کلات-
كاخل ترشیز وغيره] عموماً سربازان بسیار خوبی بشمار میروندوچون سر زمین آنها
بر سر راه افغان واوز بك وایران قرار گرفته بجنگ عادت گرفته اندودست یافتن بر آنان
بوسیله جنگ مشکل است (۱) این ایالات که فعلا چون استخوان در زخم بین وجود
دوسلطان مقتدر زمانشاه درانی و شاه ایران قرار گرفته است فعلا چهار یا پنج نفر از
سر کردگان در ان ولا حکومت می کنند .
وقتی شاه ایران بقصد حمله به آنها حرکت میکند ز مانشاه درانی بمساعدت آنها قیام
می ورزد و در نتیجه آنهارا تشویق بمقاومت مینماید. در دو سال گذشته بواسطه عدم مهارت
ایرانیان در عملیات محاصره قلاع نتوانسته اند حملات ایرانیان را دفع کنند و درا خیر که
بپولیس کمپنی هند شرقی از حیث انقلاب نواحی خراسان از مقاصد ايرانيان بتحريك خود
اطمینان میدهد مینویسد : مطمئن باشید از تهدید و هزینه ای که دشمن مقتدری مثل زمانشاه
ممكن است فراهم کند هم اکنون و هم در آینده آسوده باشید (٢).
معاشات عسکری زمانشاه
اعلیحضرت زمانشاه درانی مطابق سلطنت اعلیحضرت احمد شاه كبير و اعلیحضرت
تیمورشاه صاحب منصبان و افراد عساکر خودرا بطور جنس و بعضا نقداً ابانته معاش مقرر
کرد اگرچه اکثر صاحب منصبان آنعصر بطوری که در فصل های دیگر تشریح کرد . ایم
همه جایگیر داشتند ولی قسمتی که جایگیرهم داشتند بصورت فوق العاده مواجب مقرره نقد ی
و جنسی از خزینه و ذخیرۀ سلطنتی بر طبق شرائط دیوان اعلی اخذ ميكردند و داد نی
مراتب معاشات هريك ايشان از ده الی پانزده تومان در سال تعیین شده بوداکثر نقد و بعضا
نصف نقد و نصف جنس جایگیر داشتند
این مختصر معلوماتی است که صاحب سراج التواریخ و تاریخ سلطانی از تاریخ احمدی
و مذکور از تاریخ حسین شاهی اقتباس کرده است. اما این مقدار و مقررات در باره افراد و صاحب
منصبان كوچك مثل منگباشی ویوز باشی و پنجاه باشی بوده که بافزونی تيول وسيورغال یعنی
مدد معاش در سلك عسکر شاهنشاهی افتخار و املاك داشتند اما صاحب منصبان بزرگ
على العموم جايگير زياد وخرج دستر خوان علیحده میداشتند و خصوصاً سر دارانی که با القاب
ظلر اقاسی افتخار حاصل کرده بود نددوصه تو مان در سال اخذ مینمود ندو برای
سرداران علاوه سالانه يك مبلغ کافی بنام نسپی و خرج ومصارف جشن سلطانی وعیدی اعطا
میشد واین معاشات طور مقرر در دیوان اعلی سلطنت مشخص بود .
و کسانیکه رتب ایشان با ندازه فرا شباشی و پیشخدمت باشی می بود معاشات آنها
(۱) ص (٢٦) نامه های سفیر بریتانیا ـ ترجمه احمد تو کلی .
(۲) مأخذ فوق .


(۳۰۵)
از رتبه قللر اقاسی پنجاه تومان کمتر در سال تفاوت داشت یعنی رتبه‌های بعد از وزرا
دوصد تومان در سال و رتبه‌های عملهٔ دربار یکصد و پنجاه تومان در سال مقرر می‌بود.
در وقت سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه درانی سردار آزادخان فوفلزائی نائب الحکومهٔ
کشمیر وقتی که [سید علول شاه] متوطن ولایت یوسف‌زائی من توابع پشاور باو تسلیم کرد
در ماه صد روپیه معاش برایش تعیین داشت چنانچه اصل کله‌دار که در کتاب جهانگشای درانی
در فصل تاریخ کشمیر مسطور است واگر چه مذکور نظر بدلائلی طور فوق‌العاده باین
مقدار معاش نائل آمد اما رویهمرفته میتوان گفت که صاحب‌منصبان ارشد عسکری هر یک
بحدود ۷۰ - ۸۰ - ۹۰ - ۱۰۰ معاش ماهوار داشته‌اند. وقسم دیگر چنان بود که بنام پنج
هزاری - سه هزاری - یکهزاری بست معین میشدند و این تقسیمات سه‌گانه در قطعات
قشون درانی معروف بود مگر مطابق رواج و دستورات عسکری کشور هند چنانچه از عصر
مغل مروج بود رعایت میشد و از جمله این يك اصطلاح را بطور مثال توضیح میکنیم:
پنج هزاری: یعنی کسیکه منصب پنج هزاری بتعداد پنج‌هزار عسکر میداشت برای
او يك كرور [دام] باصطلاح هند مقرر میداشتند و چهلم حصهٔ وام را که معادل دو نیم لك روپیه مروج
عصر درانی بود مقرر میداشتند و دارندهٔ پنج هزار عسکر باخذ دو نیم لك روپیه جایگیر خواه
نقدی ستانیه و خواه معادل آن جایگیر معین میداشت مقصد آنکه حق آن دو نیم لك روپیه
در ظرف سال تعیین میشد.
واز بزرگترین صاحب منصبان عسکری همین قسمت بود و نسبت سائر صاحب منصبان
برای همچه اشخاص برتری قائل میشدند. اما کسانیکه تعداد افواج ایشان دو از ده
هزار و یا ده هزار یا هفت هزار میبود آن صاحب منصبان رتبهٔ امارت و وزارت ونواب
میداشتند و آن گونه رتبه ومعاش که سزا وار آن بود دو کرور وام معادل پنج لك روپيه
و بیشتر ذیحق میبودند اما آن قسمت فوق‌العاده ومختص به رجال بزرگ بود و امتیاز ایشان
از صاحبمنصبان پنج هزاری و هفت هزاری خیلی بلند تر بود.
اما دستهٔ پنج هزاری خیلی معروف بود چنانچه شاعری که در همان اعصار برای شخصی
افسر يك سپاه پنج هزاری را درخواست کرده است چنین گفته است:
عنقریب است که از بخت بلندت بینم
منصبت پنج هزاری سپهت پنج هزار


(٣٠٦)

بیگيارق

در عصر شهر یاران درانی در جملۀ بسیار الفاظ معمول زبان ترکی این کلمه نیز از
بسیار زمان در عساکر مقیم مشهد و هرات و در دودمان و اصطلاح بود . و در زبان ترکی
تعداد غلامانی را که زیر اثريك نفر امیر اداره میشدند دستۀ غلامان را بنام بیگيارق
یاد میکردند و آمر آنرا قللر آقاسی و ییکباش میگفتند و هر قللر آقاسی (سردار غلامان)
بقدر نفوذ شخصی خود یك بیگیارق نفر میداشت سردار علیم خان وکیل الدوله در یاداشت
های خود می نویسد وقتی دسته‌های قشون خزاسانی مقیم ایالت دار السلطنة هرات را
به دارالسلطنه کابل خواسته آوردیم دسته‌هائی که وثائق تعهد نامۀ ایالتی وقدامت
لشکری نیکو بدست داشته گرفته آمده بودند و فی الجمله از مردم با اعتبار و نیکو
اطوار بودند در سلك غلامان حصار شاهی پذیرفته آمدند و فی الحال هفت یگیارق نفر
در دارالسلطنه بخدمات فائزه سر افراز شده اند و باقی نفری مذکور که شایستگی
خدمات خاصه نداشته بزیر دستی ییگباش ها و منگباشی های شان در قلاع
و قصبات او دوگاه در خدمت خیامخانه و طویله و بارگیر و احمال و اثقال و زنبورك
دخانه مشغول شدند و آنها که پیش ازین دو تقسیم ایلات خودها تحت هفت ییکباش و هفت
بیگيارق در زمان خود شان طریق خدمت می پوییدند فی الحال بصوا بدید ما و سرداران
تنها بزیر دستی قللر اقاسی امیرخان برادر ما و خواجه محمد خان تعلق گرفتند تیول و سیور
غال آنها از آمدنی ایالت هرات و کابل تعین داشته شد .
عبارت فوق عیناً متن یکی از اسناد خطی است .

کشیکچی باشی – سر كشك

در دورۀ سلطنت درانیان عملۀ محافظ بارگاه شاهنشاهی بنام کشیکچیان و آمر آنها
بلفظ کشیکچی باشی و سر کشك نیز یاد میشد و این نامها علاوه بر الفاظ یساول خاصه
و قاپوچی باشی و قلعه بیگی (امیر قلعه) بشمار میرفته در عصر زمانشاه درانی سركشك
خان شیرین خان جوانشیر و کشیکچی باشی جعفر خان جوانشیر و هر دو از مردم قزلباش
ساکن چنداول بودند و هر دو تن در قندهار پس از اثبات نظریات باطل ایشان که
خیال سوء قصد علیه زمانشاه و وزیر اعظم داشتند بقتل رسیدند و در انعصر از معتبران مردم
قزلباش کابل در رشته های عسکری همان دو نفر بودند و با عساکر قومی خود عنوان غلام
و غلامخانه داشتند سجع مهر جعفر خان چنین نقر یافته بود :

بعهد شهنشاه خدیو داد گستر نشان غلامی بود فخر جعفر
۱۲۰۷ ه ق


«٣٠٧»

یوز باشیان خاصه
یوز در لفظ ترکی یعنی صد ـ کسی که صد نفر در حکم و اختیار خود میداشت دران عصر
یوز باشی مینامیدند . یوزباشیان خاصه کسانی بودند که اشخاص جمعیت ایشان از حیث
اسپ و زین و یراق و تفنگ و لباس و جسامت نسبت بسائر افراد جیوش شاهنشاهی امتیاز و حق
تقرب در بارگاه شاهنشاهی میداشتند و اگر عدهٔ ایشان را به پولیس ژاندارم در امروز تطبیق
کنیم بی مورد نخواهد بود مواجب (معاشات) و مصارف یومی آنها نیز از دیگر لشکریان
بیشتر بود ولی افسران آنها کسان عهده برازمی بودند که مطابق نظریات حکومت
اسباب و آلات و اسپان سواری و بارگیر خود را تهیه میکردند و در هنگام سفر مرتب
و منظم میداشتند و بروی انتظام صد نفر سوار مسلح و مجهز حائز رتبه و مواجب مقرره
میگردیدند . در عصر زمانشاه درانی بسیار تر افراد لشکر او اعم از عساکر شاهنشاهی
و غیره بیشتر از طرف حکومت ترتیب و تنظیم یافته بود اما از همین سبب بود که
مردمان عهده براز بقیام خود کمافی السابق عقیدت داشتند و چون حکومت بر ما نست
که خوانین عهده براز توسط نیروی شخصی خود از هیچ نوع چپاول و سوء استفاده
دست بردار نیستند کوشش داشت تا آهسته آهسته قطعات عهده براز را بهر نامی که
باشد از بین ببرد و جزء لشکر شاهنشاهی قرار دهد و لی این عزم صحیح حکومت
انعکاس کرد و مردم چنان پنداشتند که حکام و خوانین رو بزوال اند و حکومت زمانشاه
نمی خواهد که خوانین در اطراف شهر اقتدار وزنه و پروپاگندهای معاندان در همین موقع
کارگر واقع شد. در همه حال یوز باشیان خاصه اهمیت خود را از حیث نام در هر دو وقت اگر
رسمی بوده و اگر ملی از دست نداده و در قطار افسران کوچک این نام پایدار بود .
رساله دار
یکی از عنوان های معتبر و قدیمی صاحب منصبان عسکری افغانستان رساله دار است
و تا سالهای پیشتر شهرت خود را نباخته بود .
رساله دار در عصر امیر الطوری درانی شامل قطعات لشکر بوده و در جمله صاحب منصبان
عسکری مقام بلند داشت و از سائر کسانیکه باین منصب باشها د تاریخ شناخته شدند
یک نفر (گل خان) نام داشت و اعلیحضرت شاه شجاع الملک درانی در روزنامه
خود از موصوف در اوقات سفر بری بسمت ولایت سند در رأس قشون یکهزار نفری
یاد دهنده گر میشود و از نگارش آن شهریار رتبه و مقام رساله دار باثبات کامل
میرسد زیرا عنوانهای عسکری و ملکی در دورهٔ سلاطین درانی از بدو تشکیل تا حال
انقراض بعین الفاظ بوده و جزئی تغییراتی پیش نکرده است .


سهراب خان

قوم نوغار دانی «شعبه مستقل زائی «قلعه زرائی» یا «درانی»
محمود خان

اسلام خان پرستان خان عمرخان نیکه خان
محمد علم خان محمد عظیم خان نسقچی باشی (۲)
محمد خان
قلیچ خان (۴) میر محمد خان (۵) لبی بی (بی بی بی بی) قا در خان
سلطان محمد خان (۶) عرسال خان شاه محمد خان فقیر محمد خان
عبد الصمد خان
مستجاب خان عبد الله خان (۷)
داوود خان بازمحمد خان سید محمد خان
نور محمد خان بی بی (بی بی)

مظفر خان غلام حسینی خان محمد حین خان
غلام نبی خان «عضو انجمن ادبی کابل»

(۱) مستقی شهزاده سلطان محمود والی هرات در عصر سلطنت تیمور شاه
(۲) از اکابر طایفه جلیله نوغارانی و نائب الحکومه قندهار در عهد سلطنت محمود شاه
(۳) موسس گذر اعظم خان واقع شور بازار کابل که در وقت سلطنت اعلیحضرت امیر ضیاء الملک وفات یافته و در غزه مین و زیارت علی «ع» مدفون است.
(۵) زوجه سردار امیر خان ظفر نغاسی آخرین والی کشمیر در عهد سلطنت زمانشاه، و قلعه دیوان بیگی چهاردهی مدفون است.
(۶) امیر دیگیر بتاریخ ۲۸ شعبان ۱۳۳۹ هـ ق وفات یافته و در زیارتگاه حضرت مهتر لَمک لغمان مدفون است.
(۷) پیشکار سردار سلطان محمد خان طغرائی بارکزائی در وقت حکومت پشاور.
(۸) خان محمد خان ولد نائب گل محمد خان بتاریخ شنبه ۲۳ جمادی الاول ۱۳۷۵ هـ ق وفات یافته و در زیارتگاه حضرت مهتر لَمک
در لغمان مدفون است.
(۹) سرکشیک قراولان خاصه «عطله مجاهدین عصر ضیاء الملة والدین».

در مطبعه دولتی ریاست مستقل مطبوعات طبع و نشر گردید. طابع و ناشر : محمد شفیع "عروج"


[ILL]


(۳۰۸)

نسقچی باشی
قوماندان پولیس یعنی آمر قواه امنیه در عصر سلاطین درانی نسقچی باشی عنوان داشت زیر دستان او بنام نسقچی یاد میشدند. در عصر زمانشاه یحیی خان بارکزائی این عنوان را داشت. در عصر سلطنت اعلیحضرت محمود شاه پایندخان حائز این رتبه بود. در وقت اعلیحضرت شاه شجاع الملک اعظم خان فوفلزائی بن اسلام خان بن محراب خان این مرتبه را داشت. بعد ازان مجید خان رتبه نسقچی باشی حاصل کرد.

میر شب
در وقت اعلیحضرت احمد شاه درانی میر شبگیر لقب داشت و در وقت اعلیحضرت تیمور شاه و زمانشاه بنام میر شب یاد میشد معنی اصطلاحی آن کوتوال که بوقت شب در کوچه و بازار شهر را پاسبانی و مراقبت میکرد این وظیفه سوای اشخاص مؤظف روز بود یعنی بنام حاکم شب تبدیل وظیفه میکردند و هر مسئولیتی که در هنگام شب بوقوع میرسید میرشب جواب میگفت. و مسلم است که میرشب برای حراست شهر خصوصاً هنگام شب بسیار نفر زیر دست خود داشت.

تفنگچی آقاسی
عنوان فوق رئیس تفنگدار و مجازاً رئیس تفنگداران معنی دارد. در لشکر خاصه زمانشاه (گارد شاهی) قطعه تشریفاتی بنام تفنگچیان خاصه شمولیت داشتند و اگر چه تمام افراد سپاه از داشتن توپ و زنبورک و شهنگ و جزایر و تفنگ و حربه و شمشیر و کارد و خنجر عاری نبودند اما این تعداد مخصوص بود که در جلو سواری شاهنشاه بالباسهای زرا بفت و قده اقهای تفنگهای ایشان کاملا مصدف و بندهای تفنگ آبریشم کاری و تیغ های مغربی دسته های نفیس مرصع انصر که رو از سائر قطعات لشکر انتظام بیشتر و بهتر میداشتند و از حیث وضع و لباس بعد از جمیعت فللر اقاسیان امتیاز آنان زیاد تر بود صاحب منصب جمیت تفنگداران خاصه تفنگچی آقاسی لقب میداشت و آن تعداد نفر بباعث انتظام لباس و مقتضیات فن عسکری و داشتن آلات خاصه حرب معمول آنروز مورد توجه اولیاء دولت می بودند.

دسته های عساکر ملی عشائر فارسی
در دسته های عساکر رسمی و ملی عصر شهر یاران درانی از مردم افشار، جوانشیر، قزلباش تعداد زیاد شمولیت داشتند و این دسته عساکری که تحت عنوان جدا گانه معرفی میشوند همان دسته نفری اند که از میان سائر افراد بطور امتیازی چیده شده و در قسمتهای عساکر کشکچی و تفنگچی و یکه تاز و غیره اشتغال داشتند و دسته هائی که در زمان سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه با اسماء اقوام و تعداد معرفی شده و تا زمان سلطنت زمانشاه غازی دوام کرده اند اغلب بطور ذیل اند و بالآخر در اثر صوابدید افسران دسته های عساکر مذکور تغییراتی بعمل آمده است و این است متن یاد داشت شخص ایشیک اقاسی باشی که همدران مورد نامنویس کرده است:


((غلامان خراسانی تحت حکم))
«ایل قوتو لو پنچصد و چهارده نفر ـ ایل ایر لوپنجصد و شش نفر ـ ایل کوندوز لو شش صد نفر»
«ایل افشار بکشلو سه صد نفر ـ ایل جلایر هفت صد نفر ـ ایل جلال وند پنچصد و سی نفر ـ ایل قره لوده نفر»
«ایل فیلی پنچصد و چهارده نفر ـ ایل قزاق شش صد و چهل نفر ـ ایل شادلو سه صد نفر ـ ایل قلماق »
«دو هزار و پنچصد نفر ـ ایل زعفرانلو ششصد و هفده نفر ـ ایل افشار ارشلو چهارصد نفر ـ ایل کوسه»
«احمد لوی افشار دویست نفر ـ ایل ایرانیان کوسه صد و بیست نفر ـ ایل قاسم افشار اودویست و شصت نفر»
«ایل استانجلوی افشار چهار صد نفر ـ ایل زغفرانلو دویست نفر ـ ایل کیوانلو سه صد و چهل و دو نفر»
«ایل دلفان یکصد و پنجاه نفر ـ ایل سالارو نصد نفر ـ ایل قرائی دویست و هفده نفر ـ ایل عمار لو»
«صد و دواز ده نفر ـ ایل اکراد دویست نفر ـ ایل ئیکا لود ویست و هفتاد نفر ـ ایل بیات پنچصد نفر»
«ایل شاملو شصت نفر ـ ایل باجلان یکصد و نود نفر ـ ایل جلیل و نددویست و دوازده نفر ـ ایل قراچور»
«لویکصدو بیست نفر ـ ایل باف صدو پنج نفر ـ ایل چهارلنگ سه صدو هفت نفر ـ ایل چاچ دویست و هفده نفر»
«ایل خواجو چهارصد نفر ـ ایل خدابنده لوچهارصد و پنج نفر ـ ایل بافلان سه صد و چهل نفر ـ ایل»
«پهلوی دویست نفر»
«برو آخر ورقه تذکرة دفترخانه خاصه ثبت شده تا بهر سه صد نفر بیکقا شو هر دسته بیکبارقها»
«و سر بوز باشیان غلامخانه ایلات سپرده شود فی تاریخ ۲۶ ذیقعده ۱۱۸۹»
سلسله تقسیمات فوق عریضه ای بمهر جعفرخان سرکشیک عصر سلطنت زمانشاه در دست است
وشاید که بهمین موضوع مربوط باشد واینکه اصل و نقل اورا از نظر میگذرانیم:
«ذات شوکت سمات ستوده صفات جلالت ونبالت آیات شرافت وعظمت رایات عالیجاه»
«رفیع پایگاه سطوت ومکرمت دستگاه فراست وکیاست انتباه امیر الامراء العظام»
«اسوةالکبراءالفخام آصف شاه دران رکن رکین سلطنت القاهره مقرب حضرت خاقان»
«وکیل الدوله دام عزه واجلاله واقباله معروض خاطر خطیر همایون باد دسته های غلامان»
«کمینه دیرینه ازسالیان دراز بمقدار مواجب گذشته از قبیل نقد وجنس غله گی بر قرار»
« بودیم وبرای مصارف تفنگ وفیله واسپ وزین ویراق مدرک مشخص داشتیم ولی چون»
«تعداد افراد لشکر شاهنشاهی بیشتر شده است و در دسته های ایلات غلامخانه افشاریه »
«وقزلباشیه قوللمقاقیه رویه نفاق پیش آمده علیحده علیحده دسته بسته اند و بعضاً افزو دی»
« بعمل آورده اند و از بعضی در سرشماری کسرانی دارند که حقیقت حال مفزك ومفهوم »
« لشکر نویسان نمی شود واگر جدایدا میباشند حسب الصلاح بهتر است وچون ذات کثیر»
« الصفات حضرت اشرف والاصورت گذارش سالهای ماقبل را جویای احوال شده بودند»
«نظر به مهربانی وتفقدات خسروانی تذکره قدیم راباز بخدمت ذی ملازمت مبارك بعز دست»
« بوسی وملاحظه کرت ثانی مشرف ومقدم میسازیم تا درباره بساط بوسان در گاه با الطاف»
«حضرت خدیویی مثال لازم ولایق هرچه دانند بهر وجهی که خاطر عاطر مبارك »
« در برقراری وجمع دهی مصارف ومخارج غلامخانه ایزاد بعمل آرند مزید برمزید توفیقات»
«در اعمال وخدمات لایقه وصادقه غلامان بارگاه خواهد بود چون حضرت نواب مستطاب »


نوت: صفحه اول بقیه مضمون ارشادنامه است و به تذکره عشائر فارسی ارتباط ندارد و این
تذکره در صفحات اخیر رساله ارشادنامه یادداشت شده است.

حیات امور دین دارد همواره در رویشم پر کاری ارکان قنده
دسته‌های غلامان خراسانی تحت حکم
او قونولو هجصد و پنجاه و دو نفر ایل ابرا لو هجصد و شش نفر
ایل خرد و ز نو شش صد نفر ایل باث و پلپله سیصد صد نفر
ایل جلایر هفت صد نفر ایل جزا یرچی هجصد و سی نفر
ایل قرابحلو و غیره ایل بیلی هجصد و پنجاه و ده نفر ایل
قورچی ششصد و سه نفر ایل شادلو سیصد صد نفر ایل
بغایلی دو هزار و هجصد نفر ایل زنگلو المر شش صد
و هفده نفر ایل اشر الو قلو چهارصد نفر ایل
کوسه احمد چی افتاد و هشت نفر ایل ایزانبان لو
و غیره دو بیست نفر ایل قاصران و غیره دو بیست و هشت نفر
ایل سناجلو چهار صد نفر ایل قره خلو دو بیست نفر
ایل دیوانچلو سیصد من و پنجاه و دو نفر ایل افغان
نخجیره پنجاه نفر ایل سالار و بتی صد نفر ایل قرائی
دویست و هفده نفر ایل یما رلوصد و نود و پنج نفر
ایل اکراد دویست نفر ایل بیکالو دویست و هفتاد نفر
ایل یموت ششصد نفر ایل میاحلو شصت نفر ایل
باجوان هجصد و نود نفر ایل جبد ونلو دویست و
دوازده نفر ایل قراچه برلو هجصد و بیست نفر ایل

تذکره نامنویس اقوام فارسی که در عهد احمد شاه کبیر شامل خدمات عسکری شده اند
و در عصر سلطنت تیمورشاه نیز از تعداد مشمولین آنها در سلك عسکری فهرستی بعمل آمده است.
در ظهر این ورق در صفحه سوم دو مهر متصل همدیگر از سردار علم خان ایشک اقاسی
باشی و باین سجع آراسته است:
بعالم از عنایات الهی علم شد خادم تیمور شاهی
دو مهر دیگر اثر محمد کلانخان امین الوجوهات پسر اوست که در عهد محمود شاهی بطریق
یادگار مهر کرده است


صفحه سوم

طیاریس [ILL] ایل چهاریک [ILL]
اینجانب دو بست و هجده نفر ایل خواجه [ILL]
ایل خیل [ILL] تو چهارصد و پنج نفر ایل باقلان
[ILL] چهل نفر ایل الکوزی دو بست نفر
[ILL] و پنجاه نفر که [ILL] خالصاً [ILL] مطابق
این شش قطعه مهر [ILL] تفریق [ILL] [ILL]
[ILL] رقبات و غیره [ILL] ایشان فدویان دولت
علیه سانی قارع و چوب سپرده شد فی تاریخ
۲۳ ذیقعده ۱۲۸۹ [ILL]


«اجل اشرف اکرم افخم خود میدانند حکم‌نامه‌های اسبق را که بمهر ذات همایون والامهیون»
«است در این قدر مدت يك ورق در دست اخیار غلام موجود است و به پیشگاه حضرت فیضمرجت »
«كامگا رذوى الاقتدار عمدة الاعظم والاعیان ارجاع میداریم تا بر حسب ملاحظه هر چه»
«تغییر وتنقیص حکم فرمایند در نقد و جنس و کثرت دسته‌های ایلات و كشك خانه‌های بارگاه »
«لازم دانند نهایت مهربانی خودرا مبذول خواهند داشت ولی امیدچنان است که اگردسته‌های»
«افشاریه وقزلباشیه وقلماقیه در این نوبت علیحده علیحده باشند بخاطر جمعی خدمت خواهند »
«کرد در خاتمه ایام عمر وعزت ورفعت واقبال واجلال بر دوام بادرب العباد فی ۲۷ شهر »
«ربیع الثانیه ۱۲۰۷ هجریه»
توپ زبرزنگ
(۱)
چنانکه در وقت انتخاب رنجیت سنگ بعهدة ولایت پنجاب واعطای لقب مهاراجه برای
مذکور از تعداد توپهای ثقیله بحث بمیان آمد و هکذا در قسمت آلات حرب عصر سلطنت
زمانشاه از قول کاپیتان ملکم سطوری نگاشته شد علاوتاً رتبۀ شاهنچی باشی و توپچی با شی
نیز که مراد از اثبات توپها وتوپخانه‌ها است كمك مزيد بهم رساند (۲) :
در زمرۀ بسیار توپهای نامی که مورد توجه خاص اعلیحضرت زمانشاه قرا ر
گرفت همانا ساختمان توپ مشهور و بی‌مانند(زبرزنگ)است که حسب الامر شهریار
موصوف به تقلید توپ زمزمه عصر احمد شاهی بساختند.
در سال ۱۲۱۲ هـ ق یکی از استادان معروف لاهور که از تلامیذ نامور استاد شاه نظیر
و محبوب حسن نام داشت در دار السلطنۀ کابل با چند تن شاگردان خواسته و بفرمودۀ اعلیحضرت
شهنشاه زمان توپ مشهور و نفیسی بنام زبرزنگ بریختند وانگاه که بر سر عراده شد در برابر
قصر جدید و متصل چهل ستون بطور نمونه گذاشتند . از انواع توپهای نامی که مورد نظر خاص
زمانشاه و در تاریخ توپ‌سازی کشور نام دارد بعد از توپ زمزمه احمدشاهی (پیکر اژدهای آتشبار)
توپ زبر زنگ ز ما نشاهی (پيك ظفر ) است ۱۱۶۵ هـ ق
۱۲۱۲ هـ ق
و از شواهد مربوط به توپ زبرزنگ اینکه وقتی سردار دوست محمد خان ( ثم
امیر کبیر) کابل را از اقتدار محمود شاه درانی متصرف شد و اعلیحضرت محمودشاه وشهزا ده
(۱) زیر عنوان توپ‌سازی در افغانستان باستناد مآخذ صحیح مضامین زیاد گرد آور ده
و در قید فصل علیحده گنجانیده‌ایم اما فصل مرتب جزء مندرجات کتاب دیگر ما که هنوز بطبع
نرسیده است و از عصر احمدشاه کبیر تا انقراض سلطنت شاه شجاع الملك صدران موارد بحث میراند
قراداده شده است.
(۲) معلومات مزید راجع به توپ و توپخانه در فصول وقائع و گذارش د ه سا ل سلطنت
زمانشاه مطالعه شود.


(۴۱۱)
کامران پس از قتل وزیر فتح خان از حصهٔ سیه آباد وردک بسوی هرات مراجعت کردند سردار
محمد عظیم خان باوکرائی شہزادہ محمد اسمعیل بن شہزادہ ایوب شاه بن اعلیحضرت تیمورشاه
درانی را بقتل رسانید دران ایام که چون تصرف دار السلطنه کابل از طرف سردار دوست محمد
خان صورت گرفته بود در برابر فعالیت او که باید در نظر اقران وقع و اعتباری یابد توپ مشهور
(زبر زنگ) زمانشاهی را که از نامی ترین و زیباترین توپهای آنروز و از سال ۱۲۱۲ (سال
ششم سلطنت زمانشاه) تا این هنگام در برابر ایوان قصر جدیدالتعمیر چهل ستون نمایان
گذاشته بود و از آلات بیش قیمت و قابل افتخار دورهٔ امپراطوری زمانشاه محسوب میشد
سردار محمد عظیم خان برای سردار دوست محمد خان اعطا کرد و عهدهٔ حکومت غزنین را نیز
برای وی حکم داد و باین عطیه بر برادر خود افتخار بخشید
از جمله توپهای زیاد عصر سلطنت زمانشاه که تنها در خطهٔ پنجاب گذاشته بود بعد از
انقراض امپراطوری درانی همه بدست رنجیت سنگ قرار گرفت و از انجمله در حملهٔ اول انگلیسان
در فیروز پور پنجاب (۱۵۳) میل توپ عصر زمانشاه در سال ۱۲۶۳ هـ ق مطابق ١٨٤٦ ع
بدست سپاه انگلیس افتاد.

نذر شمشیر

عنوان فوق یکی از اصطلاحات معروف عسکری عصر زمانشاه است و در جملهٔ یادداشت های
خصوصی و ثقات روایات تاریخی محفوظ مانده است و چون از عدم اعتنای تاریخ نویسان
امثال این حکایات روشن در قید نگارش کتب معتبر در نیامده است بعضاً بیش از افسانهای
نخوانده نمیشوند اما نتایج اقدامات عاجل زمانشاه از همه اصطلاحات بدرستی
پشتیبانی و بر اهمیت تاریخی این گونه حکایات می افزاید:
در یکی از حملات زمانشاه بعزم سفر لاهور روزی اطلاع رسید که بآنطرف دریای چناب
لشکر دشمن در سیده لنگر اندازی کرده و کثرت پدید آورده اند . چون سپاه اسلام از ترصد
و پیش بینی آنان بی اطلاع اند و علاوه تا از روی عدت که عسکر قراولی کمتر از لشکر دشمن اند
ازین حرکت مبادا دسته های قراولی در معرض تلف واقع شوند . افسران لشکر قراولی
واپس حرکت کرده بحضور اعلیحضرت زمانشاه که بساقه های لشکر روان بود بعرض
رسانید، وقت یورش را به شب موعود گذاشتند در اثناء حمله در هنگام شب از یکطرف
امواج آب دهشت ناک بنظر رسید و از دیگر طرف بیاعت ترصد لشکر دشمن افراد
واحا دقشون درانی حیات خود را سراسر در معرض فنا دیده با ندیشهٔ مال و جان انتظار وقت
مساعد می بردند . اعلیحضرت زمانشاه که جداً مصمم امر جهاد و متوجه استرداد لاهور بود
دانست که قشون قراولی دل از دست داده اند و مبادرت نخواهند ورزید ، افراد و صاحب منصبان
دسته های قراولی را بحضور طلب داشته خطاب فرمود که ازین آب های ابحار پنجاب شاه
بابا یم ده بار بدین منوال در گذشته است و هر کایان او کسانی بودند که بعضاً خود شما
و اغلپ پدران و بنی اعمام شمایان بوده اند درین حال از شما مردم قندهار یکسوال و انتظار
دو جواب دارم یا بگوئید ما از نطفهٔ حرام بوجود آمده ایم بطرف موطن خود برگردید و اگر


(۳۱۲)

از اصلاب پدرانی که همرکاب شاه بابا یم بوده اند بوجود آمده اید الله اکبر گویان از ین آب
در گذرید و تا انجام غزوات در هیچ جا نیاسائید پس از شنیدن این سخن طایفه درانی
وضو کرده دور کعت نماز ادا کرده مرتبه شهادت را یکدیگر مبارک گفته رو بجانب خصم بردند.
عده ای در امواج آب بحر غرق شدند و اغلب بسواری اسب و وضع شنا بفراتمی از معابر
در گذشته یورش بردند چون دست از جان شسته و آوازهای رعد آسای ایشان همهمه
درافگنده بود قواء دشمن بدون مقابله منهزماً رو براه نهادند و افراد سپاه این کلام مؤثر شاه
والاجاه را سر مشق زندگانی با شرف خود دانسته در بسیار موارد این خاطره بزرگ را در زبان
میداشتند و اعلیحضرت زمانشاه پس از ان قانونی طرح کرد هر که از پنج پیاده دشمن جنگجو
سراو را بریده به پیشگاه شاه رسانیده بچاک اندازد در سال صد تومان ـ پنجاه تومان رویه بنام نذر
شمشیر حق دارد که از خزینه شاهنشاهی نقداً و یا جایگیر اخذ و قبض نماید و بدین نوع در هر فرصت
برای بدست آوردن و بقتل رسانیدن افسران لشکر دشمن بنام نذر شمشیر جوائزی بمراتب
معین داشته و افراد سپاه درانی را تشجیع میکرد و صاحبمصبان قشون نیز در وقت شروع غزوات
از سادات و مشایخ عالی مقام دعا طلب داشته و بنام نذر شمشیر وجه خیرات بر ذمت میگرفتند
که در وقت بازیات افتخار و کسب موفقیت غزوات صدقات میکرده دو به مشایخ و عرفا و روحانیون
زمین و پول نقد میبخشیدند و مساجد و زیارات را معمور میکردند و بهر رو وجه اصطلاح
نذر شمشیر در افواه خیلی مصطلح و مترقی بود .
آن خسروان که نام نیکو کسب کرده اند
رفتند و یادگار از ایشان جز آن نماند
ایشان نهان شدند درین تیره خاکدان
لیکن شعار کرده ایشان نهان نماند

حکایت تاریخی

وقتی که مرزبانان زیرك از سلسله اولاد سره بن در مهد شیر پرور قندهار به تشکیل
ریاست و امارت کسب توفیق نمودند در خلال اوقات يك تن از نجبای زعمای آنطایفه
بر طبق دستورات اساسی و مقتضیات خاندانی برای تعلیم و تربیت فرزند خود عالمی را
بصفت معلم انتخاب کرد . در یکی از ایام معلم در وقت تدریس پسر سردار قبیله را بضرب
سیلی در بیانه نوازش کرد . چون طفل هنوز بفضائل علم و ادب و مقام معلم پی نبرده
بود نظر به نخوت بزرگ زادگی گریه کنان از جا برخاسته بخانه برفت. تلوار جوهردار جواهر
نشان پدر خود را که بر فراز مسند گذاشته بود از جا برداشته از نیام بر آورده بدون خوف
و هراس وارد مدرسه شد . معلم بمحض دیدن چون دانست طفل نجیب زاده بحالت غیظ
آمده خود داری نمی تواند از جابرخاسته رو بگریز نهاد
در حریم مدرسه پدر طفل در برابر ایشان مواجه شد . پس از سؤال به معلم فرمود که
فوراً کوسی (۱) خود را بر زمین افکن . آنگاه بفرزند خود فرمود که کوسی معلم را
(۱) کوسی ـ لباس نمدی سفید مخصوص مردم قندهار و یکی از لباس های بسیار فاخر
و تاریخی اولاد سره بنی است که در اکثر اوقات وعلى الخصوص در مواقع بسیار
پرمسرت و باشکوه در بر می کنند و آن یکی از مفاخر ملی این طایفه است .


(۳۱۳)

بضرب شمشیر حصه حصه کن . پس از چند ضرب شمشیر که آتش خشم و غضب فرزند فرو
نشست هر دو را متسلی ساخته بخانه خویشتن ببرد . دران حال کوسی جدید معشن خود را
بطریق خلعت امیرانه بمهلا امام (معلم فرزندش) بخشید .
سپس به معلم خطاب کرد که معنی این امر را دانستید ؟ معلم سکوت کرد .
امیر طایفة ابدالی فرمود : فرزند من بار اول است که امروز دست به قبضة شمشیر
می برد اگر من دران حال مانع می شدم بشما سخت آسیب میرسانید واگر از بن امر
مانع میشدم بر خود سخت آسیب میر سانیدم .
یعنی وقتی که فرزند خورد سال در عزم خود نا کام میشد بد شگو نی او لاد زيرك
رخ میداد . لهذا لباس را بحیث وجود قرار داده آنرا امر کردم تا لباسی را از هم
بدرد واگر باین عمل مبادرت نمی ورزید گویا با ولین اقدام عليه مقابل بد شگو نی
عائد حال او میشد ومادام الحيوة بروی خصم تو فیق نمی یافت وچون او طفل است
حقوق معلم و استاد را تا زمان وفور عقل نمی تواند بجا آرد اينك بنده علاوه بر اعطای
خلاع فا خره عذر شما را میخواهم وبد شگو نی ناکامی فرزند خودرا از امروز که بار
اول دست به شمشیر برده است آرزو ندارم وبدین حکمت از هر دو جهت تلافی بعمل
آوردم .
ازین باعث در نظر اولاد سره بنی به مفهوم (الاسلام تحت السیف )وهم نظر به نخوت
وغرور افغانی شمشیر از مقدسات قومی وملی بشمار میرود اما در قدیم درقند هار عا دتی
بود وقتی کسی مر یض میشد شمشیر غازیان را بالای سرش میگردانیدند که شاید از
قد سيت ساية شمشیر شفا یابد و در اوقات طفولیت بر گردن اولاد كوچك شمشیرهای كو چك
وحمائل ابریشمین می آویختند و بعضاً اطفال عزیز شانرا به القاب غازی و غازی خان و شمشیر خان
وسرمست خان و دولت خان موسوم و ملقب میکردند و راه ورسم غزوات و جنگ جوئی را می دانا ندند
وا طفال خود شانرا همو اره براه خصم کوبی تشجیع مینمودند چنانچه از باعث همان
روحیات بلند بود که کار بجائی رسانید ند .


باب هشتم

تشکیل حكومات امپراطوری زمانشاه


والی کابل
در عصر زمانشاه یکی از خدام خلوصیت شعار از مردم کابل که عبدالله نام داشت و اصلا از قوم تاجک باشنده این سر زمین بود. مذکور در زمره خدام دربار شاهنشاهی سوابق نیک داشت بدو آاز حضور شهنشاه زمان در سلک مامورین ملکی رتبه پیشخدمت حضور و در عسکری رتبه کرکراق باشی حاصل کرد.
در سال ۱۲۱۲ هـ ق پس از مراجعت اعلیحضرت شهنشاه زمان از سفر لاهور و پنجاب شهزاده قیصر ملقب به (سلطان منصور) را بحیث نائب سلطنت در دارالسلطنه کابل بر قرار گردانید و خود با تمام وزراء بعزم رزم شهزاده سلطان محمود راه قندهار بر گرفت.
عبدالله خان کابلی در سال ۱۲۱۲ هـ ق بحیث والی کابل و رتبه قللر اقاسی عز تقرر حاصل کرد و از حضور اعلیحضرت شهنشاه بلقب (جان نثار) سر افراز شد و عهده ولایت کابل چنانچه که در عصر حاضر بر قرار است آنوقت وظیفه ولایت کابل به عبدالله خان کابلی سپرده شد.
در سال ۱۲۱٤ هـ ق که اعلیحضرت زمانشاه در قندهار در وقایع داخلی مملکت مصروفیت داشت شهزاده قیصر ملقب به (سلطان منصور فرزند خود را بحیث نائب شهنشاه در دارالسلطنه کابل بر قرار ساخت و خود با تمام وزراء در قندهار مصروف امور سلطنت و تنظیم آن ولایت شد و تا زمان مراجعت شهنشاه زمان از قندهار باستناد بر فرامینی که در دست داریم شهزاده سلطان منصور در دارالسلطنه کابل عهده خطیر نیابت داشت و در آوان نیابت شهزاده سلطان منصور در کابل شخصی که حیثیت معاون و مستشاری او را داشته همین شخص عبدالله ملقب به (جان نثار خان) بود که علاوه بر وظیفه ولایت کابل عهده مستشاری شهزاده را نیز داشت.
وقتی که اعلیحضرت شهنشاه زمان عبدالله خان کابلی را از رتبه مختار کاری به ولایت کابل سر افرازی بخشید لقب جان نثار و این سجع به مهر موصوف حکم نقر یافته و با حکام معتبر رایج قرار داده شد:
«بود عبدالله در عهد شه گردون سریر»
«جان نثار از رتبه مختار کاری شد امیر»
و با داشتن این عهده تا انقراض سلطنت زمانشاه در دارالسلطنه کابل با اعزاز کامل وظیفه ولایت کابل را بسر برد و قرار اظهار تاریخ افاغنه بعضاً مقاصدی که در کابل بین طبقات بود بکلی از بین برد و همیشه سعی می ورزید تا اعمال زشت و نامشروع را مانع گردد و از بسکه شخص خوش نیت و خیر خواه ملت بود اعلیحضرت زمان شاه در غیاب خود و وزراً در اکثر کارها اختیار کامل بروی اعطا میکرد و از اینکه انتخاب خود را در تقرر عبدالله خان بجامیدانست چند بار او را بانعام و اکرام مزید خسروانه سر افراز فرمود. ولی پس از انقراض


[BLANK PAGE]


فرمان سرور دار وحشمت افغانستان وزیر اعظم (ملقب به وفادار بهادر وعمده الدوله) که بنامید ومرادیشان اعلیحضرت پادشاه غازی در غیاب کابل الدوله
دراثر استدعای سردار امیر غازیفلم اقاسی بعنوان عبداله ملقب به جان نثارخان والی کابل سرابای او بخط و مهرشان مزین شده است ، در سفر شب ٤
چپانه (خاك پای مبارك دردهم زیقعده العظام) اشاره شخص اعلیحضرت رحمة الله اما در مورد سران صفحه مقابل است ومهر دراثر بداز مراجعت رحمة الله اما در روزی 1 صفر المظفر
قندهار ارقام یافته و قبل از تاریخ ورود ایشان در کابل نسبت صدور و اقامت ارزو آ کرودن جودسري و دراروها شده بود چنانچه حضوراثه ما درهمینك نامه بهمان
لحاظ ضرور بناداشت شده بود .

حکم شاهی بنگاه عالیجا و رسوخجای امیر الامرا العظام امین الکبرائیل العظام
عالیجاه امیر
جان نثار خان قولر اقاسی سرکاری بمزید الطاف خداوند کار سرکار مقطعدار حاکم ولایر
الامرائی العظام امین
امید و ار بوده بداند در اینوقت عالیجاه رسوخجای حشمت و شوکت دستگاه
الکبرائی العظام عبداله
النظام رکن رکین سلطنه القاهره مقرب الخاقان علم خان در ایوب زی
خان قوللر اقاسی که
در خصوص مقطعه آب چشمه ابد جو و بامرغ واقع موضع بوست شکار بخطوط
سرکار پادشاهی
باغبانان بنو کر سرکار مقوله ورقم مبارک مطاع صدارت نیافت مبدأ
موصوف بود
محصول اعطای به مضمون ملغو معروضا از قرار حکم رقم مبارک
ایشانرا سر خیل و سرکرده
سابق در خصوص ملک اعلحضرت عالی در حواله او عاید نموده بودیم در درینها
و مقرر
و حواله نامعطی اله و حضرت عهده الاتشرح اندر دو سرکردگی سپاه ومراتب آن مامور
ابد آب جو را نیز حکم شریف نموده مقرر و مهر سم مشخو
در سانت درید کمربیای ٢٨ ماہ شوال المعظم


﴿٣١٥﴾
سلطنت زمانشاه درمآخذ از او نام و نشانی نیست و شاید از روی اعتباری که در روزگار زمانشاهی
داشت در دورۀ محمود شاهی به مسلم اعتبار اول نائل نگشت ولی دوره ترقی و شهرت مکمل جان نثار خان
همان سفر سال ١٢١٤ هـ ق در زمان نیابت شهزاده سلطان منصور در کابل بودويك فرمان اعلیحضرت
زمان شاه که بعنوان جان نثار خان درمورد قضاۀ محکمه شرعیه شرف اصدار یافته است در بحث دار
القضاۀ گرفته شده است و از اسم و رسمیت و اعتبار و گزارۀ نيك او با مردم بطور مستند شهادت
میدهد و علاوتاً حکمنامه سردار رحمت الله خان کامران خیل سدوزائی وزیر اعظم که نسبت
املاك سردار علم خان وکیل الدوله نبشته شده است در سطر اول فرمان وزیر اعظم القاب رسمی
جان نثار خان والی و امیر دارالسلطنه کابل و سردار علم خان وکیل الدوله ازان بر می آید و این
وقتی بود که سردار علم خان وکیل الدوله در راولپندی شرف اقامت داشت و درغیاب ایشان
این حکمنامه نبشته شده است :
«حکم عالی شد ـ آنکه عالیجاه رفیعجایگاه امیر الامراء العظام اسوة الكبراء الفخام»
«مقرب الخاقان جان نثار خان قللر آقاسی سر کار خاصه شریفه ومختار کار سر کار بندگان والا حاکم»
«و امیر دار السلطنه کابل (:) موجبات خاطر عالی امید وار بوده بداند. در اینوقت عالیجاه رفیع»
«جایگاه حشمت و شوکت دستگاه امیر الامراء العظام اسوة الكبراء الفخام رکن ركين»
«سلطنت القاهره مقرب الخاقان علم خان درانی ایوب زائی وكيل الدوله »
« سر کار اشرف درخصوص نصفه آب چشمه بالا جو و پائین جو واقع موضع یوسف بنگی»
«و یکقطعه چمن جلگۀ آبی باغبانان بخاك پای مبارك عرض نموده رقم مطاع حاصل ساخته است»
«(١) لهذا باید که بحصول اطلاع بر مضمون تعلیقچه رفیعه عالی از قرار حکم رقم مبارك عمل نموده»
«کسانیکه در خصوص ملك و چمن عاليجاه مومى اليه ادعای نموده بود ننمود شرع شریف دعوی آنها»
«باطل آمده و صورت حال بمهر اهالی شرع انور در دست کسان عالیجاه معزا الیه میباشد آنها را مانع آید»
«که تجاوز حکم شرع شریف نموده متعرض و مزاحم نشوند درین باب تاکید داند. تحریر فی ٢٨ شعبان سنه»
« ١٢١٤ـ چوفضل ایزد و لطف محمدی یار است وزیر اعظم شاه زمان وفادار است ١٢١٣ »
سجع فوق مهر سردار رحمت الله خان کامران خیل سدوزائی ملقب به (معتمدالدوله) ووفادار بهادر است که
در سال ۱۲۱۳ هق بر تبه وزارت اعظم ارتقا یافته است. در ظهر این تعلیقچه و یا فرمان مهر دیگر بعبارت
(منتظر لطف الهی احمد ۱۲۰۷) ممهور است. مهر ظهرووق از سردار احمدخان نورزائی میباشد
(١) عبارت رقم مطاع حاصل ساخته است دلالت بران دارد که سردار علم خان قبلاً فرمانی درین باره
در سال ١٢١٤ حاصل کرده است و در مقابل صفحه [٢١٤] گراف شده است :


«٣١٦»
مستوفی ولایت کابل
در باره استیفاء ممالک محروسه و مستوفیان زیر عنوان دیوان اعلی مفصل حرف زدیم
و نظریات خود را باستناد تاریخ یکهزارسال قبل با مآخذ متعارف بپایان رسانیدیم و چون
عهده استیفاء در هر عصر علی الخصوص در ادوار گذشته بسیار مهم بود لهذ ا توجه و تعمق در
برآوردن این مقصود که از گوشه های مغفولۀ بافت تاریخ شمار میروند خواهیم در سیر نگارش
خویش بهیچ مواضع وموارد زیادتر توقف کنیم
با آنکه دردیوان اعلی شعبات زیاد واعضا بسیاری موظف خدمات علمی و قلمی بوده‌اند اما
در عصر سلطنت اعلحضرت زمان‌شاه نظر بتوسعة امور دوائر سلطنتی و تشکیلات جدیدی که
از هر حیث بعمل آمد شهنشاه زمان برای سهولت کار رعایا و وارسی کردن در امور رفاه ملت
و وسایط رفاه مملکت در عنوانهای رسمی و ادارات مملکتی بیش از گذشته عطف توجه نمود
و علاوه بردیگر زمامداران و حکام و عمال و مستحفظان ولایات تنها در توسع ادارات مرکزی
دارالسلطنة کابل چنان حسن نظر بکار برد که در این اثر رجال نامی عصر خود را بعهده های ولایت
کابل ومستوفیت ولایت کابل سرافراز ساخت و هر دوتن عین وظائف والی و مستوفی ولایت کابل
را در امر وزداشتند چنانچه شخص والی قبلا معرفی شد
مستوفی ولایت کابل در عصر زمانشاه جلال‌خان فوفلزا ئی و آن یکی از رجال اخلاص کیش
و دولتخواه سلطنت درانی بود وشخص دیگر از ان خاندان ایوب خان فوفلز ائی بود مو صوف
در هرات از دیر زمان وظیفة استیفاء در آن ولایت داشت و در عصر سلطنت محمودشاه درانی در یکی
از محاربات که برای حفظ خاک وطن از قواء اجانب دفاع میکرد بشهادت رسید.
مستوفی جلال‌خان فوفلزائی علاوه برانکه در عصر شهنشاه زمان عهده استیفا ولایت کابل را انجام
داد در عصر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملک درانی نیز بعین وظیفه اول بر قرار شد و از حسن
خدمات سابق او بفرمان پادشاهی تذکار رفته است و این فرمان اعلیحضرت شاه شجاع الملک
که درباره برقراری جلال‌خان مستوفی ولایت کابل مجدد اشرف ارقام واصداریافته است بدرج
متن و عکس آن صفحه درة از هان را زینت می بخشیم و این فراموش نکنیم این فرمانی که در سال
١٢٢٠ هـ ق در اواسط سلطنت اول آن شاه جنت آرامگاه ارقام یافته از لحاظ معرفی رجال معاصر
سلطنت و اظهار نظر در بارۀ مستوفی ولایت کابل بسیار قابل دقت است
بسم الله خیرالاسماء
الملک لله
شد ازعین عنایات الهی
مسلم برشجاع الملک شاه
١٢١٨
«اعوذ بالله تعالی ــ فرمان همایون شد ــ آنکه چون مستوفی دیوان فصین ومحرر کارخانه
«بی شبه و نظیر فردو جود ما را باتصال | تونی الملک من تشاء | مزین ساخت وقابلیت ها را»


عکس فرمان افاعظمحرت شاه شجاع الملاك در انی که بجهة بر قراری جلال خان درانی از مستوفی ولایت کابل شرف اصدار و افتخار بخشیده است. (متعلق کتاب درة الزمان)
حكم جها نمطاق باقضا تو ام صا در شد
انکه بنا بر کمال عنایات خدیوا نه و مزدیات مراحم پادشاها نه درین اوان خجسته بیان و هنگام سعادت اقتران مستوفیگری
و سررشتة دیوانی صوبة دار السلطنة كابل و توابع انرا چنانچه پیش از این بمومى اليه مقر و مقرر بود باو مرحمت فرمودیم
و ارزانی داشتیم که باتمام سررشتة آنجا از قرار واقع و بپایان رسانیدن مهمات آنچنانکه بايد و شايد برسد و بتقدیمی خدمات
مرجوعة پادشاهى بموجب اسناد های دار السلطنة مزبوره چنانچه مستوفیان صوبه های ديگر مینمایند به پرداخته مدل این معنى را
پیوسته در استحکام دار السلطنة كابل و توابع انرا نموده باشد در هر کار و مهمات آنجا که موجب سرکار پادشاهی و ضر و بود
[ILL] از قرار واقع و برحسب حساب به سررشتة صحیح و رفع واز [ILL] تصرف بمكيا [ILL]
امیدوار بوده در کل امور آنجا چنانچه معهود و در کار است نقصان نگیرد مقرری آن بتمامی صوبة صبوری بدستور شلف بخار
و حق محصل در دیوانی صوبة مخصوصه بموجب ارقام حسب العمل که درین باب ظاهر کرد دارا خواهد بود لازم که صرف و ناظمان
صوبة كابل كافية عمالان و متصدیان مهمات محال دار السلطنة كابل در هر کاری که بعهدة مستوفیگری بازگشت دارد رجوع [ILL] واز فرموده [ILL]


حواله مراتب ذیل –
تکمر حکام
گفته حال شود. از عرضحال سقیفه اشرف الطبقه کوهستانی
امیدوار بود. بتقا عد اخلاف میر فراج رسیده ۱۰ کاریز ارغندی
در تصرف مالیه رسیدند مقرب الخاقان عمو خان مدعا الیه است.
حواله به نور محمد خان انکورڈیک و خدمت سرمایه خبراته العلیه مدرک
میباید که کاریز مربوطه مامور در دار قزانه سازند بعد انغور نموده شده
به ترتیبات جمعی رعیت حال مطالبه نمایند به تحصیل اعلیه
حضور رسیده هرگاه از قدیم کاریز مذکور در تصرف اهالی ارغندی
در جاریه نظام سازند
ماموریت نماید و به این حواله دهم شهر حوت ۲۳ بدرجت
از جمع
پیش
رسید؟
میباید
مذکور
معلوم شده
که
مربوط
صلیب
رسالته
معیناتی
یکی از فرمانهای سراجی یا بخط مهر وزیر اعظم سردار حبیب الله خان که بر حسب امر و تفویض شخص پادشاه غازی در اوایل دوره ترقی و انتهای جلال و زیبر
موصوف در سال ۱۳۰۱ هـ ق بجهة معافی مالیات شش قلبه زمین خالصه و کل انغوره در قندهار [ در محال مویه ] کاریز ارغنج | بخط خود نبشته و مهر
وزارت اعظم خویش ممهور داشته است و مهر سردار حبیب الله خان نور زائی بدان خیلی اثر بقا برت [ منتظر لطف الهی حبیب الله ] که در غامض قاب بر است
خوانده میشود .
ومتعلق صفحه ۴۲۸ کتاب درة الزمان»


«بخلعت [ انا جعلنا كم خليفة في الارض ] برافراخته ما نیز بمقتضای [ لئن شکرتم لازیدنکم ] شکر»
«واهب بی‌منت را بجا آورده بموادى [ هل جزاء الاحسان الاالاحسان ] بخاطر فیض مظاهر وضمیر»
«منیر غریا مقاصر بران مصروف داشته ایم که هر یک از اخلاص کیشان قدیمی وغاشیه بر دوشان»
«صمیمی که علی الاتصال فرد اخلاص ودولتخواهی آن تصحیح وروزنا مچه اعمال آن بجائزه»
«قبول رسیده باشد بین الهمگنان رتبه سر بلندی کرامت فرمائیم . مصداق این مقال صورت احوال»
«عالیجاه رفیع جایگاه عمدة الخوانين العظام اخلاص وعقیدت فر جام جلال خان در انی»
«قوفلزائی است که پیوسته خیانت اندیشی را از حشوخاطر منهی و در طریق دولتخواهی ثابت قدم»
«بوده از ابتدای هذه السنه اودئیل بدستور سابق برتبه رفیعه استیفاء دارالسلطنه كابل وتوابع»
«سرافر از وممتازفرمودیم که چنانچه باید وشاید و از جوهررشد و کاردانی او سزد و آید بلوازم امر»
«مزبور و مراسم شغل مذکور و خصوصیات و ملزومات وسر پرستی سیاهه وسررشته جمع وخرج ولایت»
«و بیوتات و محاسبه که از روی تحقیق رسیده باشد بعد از تصحیح آن بجای خود خط و مهر نموده»
«هر گاه تفاوت و نقصان سرکار بنظر برسد از روی اخلاص و خدمت گاری بعرض اشرف بر ساند»
«وحسن اخلاص و دولتخواهی خودرا بمنصه ظهور برساند ومواجب وتیولی که حسب الارقام»
«در وجه او مقرر بوده بازیافت وصرف خود نماید .
«امراء نامدار وحكام وعمال ذوى الاقتدار عالیجاه جلالخان مستوفی کابل وتوا بع د ا نسته»
«ملزومات امر مزبور را مختص او شمرده خطومهر او راد ر پشت ارقام منا ط ومعتبردا نسته»
«از سخن و صلاح او بیرون نروددرعهده شناسد .»
«في شهر شوال ۱۲۲۰»
کسانیکه در ظهر فرمان مهر کرده اند اسما و عبارات واسجاع مهر هر یک ایشان ازینقرار اند :
۱ : العبد المذنب گلستان - سنه مهر ۱۱۹۹
۲ : افوض امری الله عبده فتح الله - سنه مهر ۱۲۰۳
۳ : داردامید شفاعت محمد اکرم
٤ : حافظ شیر محمد
٥ : آنکه روشن دلش از مهرهای است گل محمد خلف شاه ولی است سنه مهر ۱۲۱۹
٦ : محمود از ان شدم که غلام محمدم .
۷ : غلام غوث اعظم میرهو تک . سنه مهر ۱۲۱۱
۸ : یافت از لطف خداوند احد شرف از نام محمد احمد
۹ : افوض امری الی الله - عبده محمد شریف سنه مهر ١٢١٤
۱۰ : عبده علی عسکر ابن ابوالقاسم - سنه مهر ۱۲۰۹
۱۱ : عبدالرحیم ابن علی رضا
۱۲ : افوض امرى الله عبده شیرین ابن هاشم
۱۳ عبده محمد مهدی
١٤: جانفشان خان سنه مهر ۱۲۱۸


۳۱۸

۱۵: العبدالمذنب عبدالله
۱۶: العبد عزیزالله
۱۷: ...... محمد اشرف
۱۹: عبده امان‌الله سنه مهر ۱۲۱۹
۱۹: منتظر لطف الهی پیرمحمد
۲۰: یا قاسم الارزاق
۲۱: جعل الله الغنی عبده محمد علی
۲۲: من یتوکل علی الله فهو حسبه عبده جعفر
٢٤: ابن قاسم ابراهیم.
٢٤: عبده محمد شفیع سنه مهر ۱۲۰۰
٢٥: عبده صادق ابن محمد
٢٦: الواثق بالله المجید محمود ابن محمد سعید.
۲۷: عبد الخالق
۲۸: محمد عبد الغنی.
۲۹: عبده گل محمد سنه مهر ۱۲۱۸
۳۰: عبده جلال سوای جلال خان مستوفی است].
۳۱: افوض امری الی الله عبده محمد کریم سنه ۱۲۰۷
نائب الحکومه‌ها و حکام اعلی
امپراطوری زمانشاه

دار السلطنه مشهد:
بقرار تشریحات متن کتاب از سال ١١٦٢ هـ ق از عهد اعلیحضرت احمد شاه کبیر الی سال ۱۲۱۰ هـ ق ازینطرف سلطنت درانی به شاهرخ شاه افشار منقوش شده و مذکور به تحت الحمایتی سلطنت قاهره افغانستان بآنجا سلطنت میکرد. در سال ۱۲۱۱ هـ ق زمام اختیار دارالسلطنه مشهد به نادر میرزا پسرش به حکم زمانشاه سپرده و مذکور سریر آرای سلطنت مشهد گردید.
چنانچه مفصل احوال دار السلطنه مشهد و سلطان های تحت الحمایت سیاسی زمانشاه در آنجا در فصل علیحده نگاشته شده است.

نیشاپور:
زمام اختیار حکومت نیشاپور بر حسب امر اعلیحضرت زمانشاه درانی مطابق عهد سلطنت تیمور شاه درانی به عباس قلی خان بیات و بعد از آن به جعفر خان بیات سپرده شد تا بر وفق نظریات امپراطوری درانی و مطابق خواص طایفه بیات مقیم ایالت نیشاپور در داخل شرائط انقیاد این سلطنت رفتار نماید.


(۳۱۹)

باخرز :
حکومت باخرز در سالهای اول سلطنت اعلیحضرت احمد شاه درانی جزء دارالسلطنة
مشهد و وقتی که شهزاده تیمور بعهده سلطانی هرات افتخار حاصل کرد جزء مضافات
هرات بحساب آمد والی اوائل سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه تحت اثر حکام محل هرات
اداره شد و در سالهای اول سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه زمام اختیار آنجا به محمد خان
هزاره ولد محمد شاه خان سپرده شد، بعد از تبدیلی او زمام اختیار حکومت با خرز
بشخص دیگر مقرر شد. حکام مذکور تحت اثر شهزاده سلطان محمود پر وظائف مراجع
ومضافات خویش وارسی میکردند .
تون، طبس و کاخک و جنابد :
در عصر تیمورشاه درانی حکام محلی علیحده داشته اما محمد خان بیگلر بیگی
[امیر الامراء] هرات با مور آنجا باز رسی میکرد .
حکومت خبوشان در وقت سلطنت زمانشاه غازی به امیر گونه خان زعفر انلوی افشار سپرده
ودر اواخر به صفر علی خان بغایری اعطا شد .
حکومت اسفر این در عهد زمانشاه غازی به ابراهیم خان شاد لوی افشار مفوض
وحکومت شین دند به ابراهیم خان کرد تعلق گرفت .
دارالسلطنة هرات :
یکی از مقامات بزرگی که سائر بلاد وقصبات نزدیک مشهد در عصر امپراطوری
درانی از مضافات آن محسوب میشد دارالسلطنه هرات است و از وقت جلوس اعلیحضرت
احمد شاه [چنانکه قبلا در الامارة امراء بلا ستقبال ابدالی سدوزائی نوطدانی بود]
به شهزاده تیمور مفوض و از آغاز سلطنت تیمور شاه غازی به شهزاده سلطان محمود
پسرش سپرده و او بحیث زمامدار کل ولایت مقبوضه وغیر مان فرمان
امور آن ولا عر افتخار حاصل کرده بود والی سال ۱۲۱۸ هـ ق بااندك وقفه های اختلال
ونفاق بسر برد یعنی از سال جلوس زمانشاه ۱۲۰۷ هـ ق الی سال ۱۲۱۱ هـ ق نائب الحكومة
مقتدر هرات شهزاده سلطان محمود بود.
در نیمه سال مذکور بعد از فرار شهزاده سلطان محمود شهزاده سلطان منصور سابق نائب الحكومة
قندهار بجایش تقرر حاصل کرد .
وتا اوائل سال ۱۲۱٤ بدان عهده دوام داد ، در سال ۱۲۱٥ هـ ق بمدیدان وظیفه بر گماشته شد
ودر دفعه ثانی تا سال انقراض سلطنت زمانشاه ١٢١٦ هـ ق اول با نیابت سردار زمانخان
فوفلزائی و سپس با نیابت میر افضل خان بن سردار دلاور خان احمد زائی ملقب بمدد خان
دوام داد .
در زمان اختلال دوره اخیر سلطنت زمانشاه حاجی فیروز الدین بنائب الحکومتی هرات
پرداخت اما شهزاده سلطان محمود و شهزاده سلطان منصور قدامت ومرا ودت ایشان در
عصر زمانشاه همدرانجا زیاد تر بود .


(٣٢٠)
مستشار و سر عسکر و پیشکار دوره حکومت شهزاده سلطان محمود در هرات قلیچ خان تیموری و صادق خان و میرزا ابراهیم خان بن منشی باشی هادی خان (عشرت) و شهاب ترشیزی بودند و حکومت فراه نیز تحت اثر والی و فرمانفرمای هرات اداره میشد .
اشرف البلاد احمدشاهی (قندهار): شهزاده همایون پسر بزرگ اعلیحضرت تیمورشاه از سال ١١٨٦ هـ ق بحکومت قندهار اشتغال داشت و تا سال ۱۲۰۸ هـ ق دوام داد .
در سال ۱۲۰۸ هـ ق شهزاده قیصر ملقب به سلطان منصور در حالی که سن او بیش از هفت سال نبود بداء عهد قطمیر اعزاز حاصل کرد و عبار تمهر اوه در ان سال(غلام شاه زمان قیصر است) نقر شد و از سال ۱۲۰۸ هـ ق الی سال ۱۲۱۱ هـ ق دوام داد . مستشار ملکی و نظامی او نخست عبدالله خان نورزائی و افراد بزرگ حکومتش از قبیل سرعسکر وغیره چندتن درا نيان بود و تفصیل گزارش حکومت او در واقعات سیاسی درج است . در سال ۱۲۱۱ هـ ق پس از تبدیلی شهزاده سلطان منصور به هرات شهزاده حیدر ملقب به سلطان ناصر پسر دوم زمانشاه در قندهار مقرر شد و بااندک وقفه تا سال ١٢١٦ هـ ق بسر برد .
ام البلاد بلخ : در قدیم عادتی بود تا در ولایتی واقعات عسکری رخ نمیداد سائر معاملا ت مملکتی را در قید تاریخ آوردن ناصواب میدانستند این غفلت از تاریخ نویسان آن وقت است . زیر احکام اعلی و والیان وسائر رجال را نتوانسته اند در ضمن واقعات معرفی کرده اند .
ولایت بلخ که در آوان سلطنت زمانشاه از وضع گردن کشی و تمرد مردم آنجا برکنار بود کدام اردو کشی و سفر بری بدانطرف صورت نگرفت و جز دوران حکومت برخورد ارخان و پیردوست خان سرداران فوفلزائی و عزیمت میر هزار خان الکوزائی بیشتر معلومات در باره حکام آنجا بدست نیامد .

دارالمرز پشاور:
در دوره های اخیر سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه شهزاده عباس بحکومت محال پشاور قیام داشت و چون در اوقات مریضی با اعلیحضرت تیمورشاه بدار السلطنه کابل آمد و رهنگام جلوس زمانشاه بادعای سلطنت قیام ورزید و بالاخر بحبس دوام محکوم شد.
در سال ۱۲۰۸ هـ ق پشاور با تمام مضافاتش بخوانین مقیم آنجا کسانی که طرف اعتماد سلطنت زمانشاه بودند در سال هفت لك روپيه باجاره داده شد و مطابق قانون سلطنت عصر بتاديه خراج وعسکر ومالیات مقرره وسيورسات مكلف بودند. در سال ۲۱۰ ١ هـ ق که اعلیحضرت زمانشاه به ان طرف نزول اجلال فرمود بعضاً خرابی در امور دولت احساس کردو سپس سردار زردادخان فوفلزائی را بحیث نائب الحكومه پشاور وفرمان فرمای اتک مقرر کرد انیه و مذکور هنوز دو سال بدان وظیفه ادامه نداده بود که در هنگام مراجعت شهزاده شجاع الملك برادر خودرا بحیث والی و فرمان فرمای ولایت پشاور سرافرازی بخشید و اوالی سال ۱۲۱۷ هـ ق بدانعهده بسر برد .
حاکم اعلی دیره اسمعیل خان: حکومت دیرۀ اسمعیل خان که از ولایات مشهور دوره امپراطوری درانی است اعلیحضرت احمد شاه غازی نخست سیفل خان و بعد موسی خان


(۳۲۱)

درانی را بحکومت آنجا مقرر کرد و در اثر خصومت های شخصی دادو خان بلوچ که از
رقبای او بود از اثر حسادت غلزائی و درانی رشک برده ناگاه بروی حمله کرد و سردار
موسی خان درانی را مجروح ساخت .
اعلیحضرت احمد شاه غازی وقتی ازین جسارت او آگاه شد از فرط غضب خانه ان
او را مقتول و مستاصل ساخت و موسی خان درانی را واپس بعهدة حکومت دیره اسمعیل خان
بر قرار فرمود .
بعد از وی عبدالرحیم خان و سپس دریازی مل هندو [ که از منشی های حضور سرداران
درانی قندهار بود ] بالنوبت بر حسب امر اعلیحضرت احمد شاه و اعلیحضرت تیمور شاه
بآنجا حکومت کردند.
در عهد سلطنت اعلیحضرت زمانشاه (۱۲۰۷-۱۲۱۶ هـ ق ) زمام حکومت آنجا بشخص
عبدالرحیم خان قوم هوتك مفوض شد و بقول صاحب تاریخ حسین شاهی و افاغنه این
شخص خسر زمانشاه و دختر او در حسن و جمال لاثانی و بی نظیر بود ازین سبب اعلیحضرت زمانشاه او را
بسیار دوست میداشت و در قوام عزت و اقتدار خسر خویش نيك متوجه بود. چون شخص
عبدالرحیم خان هو تکی اصلا رعیت آزار و صاحب غضب بود بنا بر آن از با شندگان
دیره اسمعیل خان با او بدخواه و معاند وحتی قصد قتل او را داشتند و از باعث حس بدبینی رعایا
بر حسب خواهش خویش بالای اهالی بطور شایسته حکومت نمی توانست و بلحاظیکه خسر اعلیحضرت
زمانشاه بود اتباع او نمی توانستند تمردورزند و از همان قدر ولایت سال چهار لك ربيه
مالیات بدشوار حاصل میکرد . صاحب سراج التوا ریخ مقدار مالیات او را سال دو لك
ربيه مینویسد اما قول هر دو مؤرخ اول نظر بهمعصری ایشان صحت دارد .
عبدالرحیم خان هوتك بلحاظیکه خسر زمانشاه بود حکومتش تا سال انقراض سلطنت
اول اعلیحضرت شاه شجاع الملك دوام کرد .
حاکم کاله باغ : بقول دبتی حیات خان : اعلیحضرت احمد شاه درانی در اوائل کاله
باغ را بعوض شصت تومان تبریزی که مساوی بر یکهزار روپیه مسكوك درا نی میشد
به معاذوخان سردار قوم ساغری خټک اعطا فر مود. و همدران اوقات برای گذاره شباروزی
ملکان آنجا بر وفق فرمان شاهنشاهی درانی چیزی دیگری تخصیص داده نمی شد .
مگر معاذوخان (معاذالله خان ) ساغری از رهگذر دوستی وانتظام صحیح از جمله شصت
تومان بیست تومان آنرا که مساوی بر چهارصد روپیه مسکوک درانی میشد به ملك محمد عظیم
میداد (۱) تاسال ١٢٠٤ هـ ق (مصادف بسال نزدهم سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه )
که ٤٣ سال منقضی شد اعلیحضرت تیمور شاه از سببی كه ملك محمد عظیم در جنگ تاریخی
ملتان شش نفر سکهان را کشته و سرهای کشتگان را بحضور اعلیحضرت ممدوح فرستاده بود

(۱) دبتی محمد حیات خان درین سطر شاید نظر بخصو صیتی از شخص معا ذو خا ن
مدافعه میکند و اصلا چهار صد روپیه از عوائد آنجا طور معاش و یا بگیراز قدیم حسب الامر اعلیحضرت احمد
شاه درانی برای ملك محمد عظیم يك تن از زعماء آنجا تخصیص داده شده بود. زیرا معاذ و خان حوصله
این جوانمردی را نداشت که سال چهارصد روپیه بر دیگر بذل کند .


«۳۲۲»
بجایزۀ آن مبلغ یکهزار ودوصدرپیه مالیات محال (کاله باغ) را بنام ملك محمد عظیم
بخشید ( ۱ ) واز تصرف معاذو خان بر کشید . اگرچه درمتن فرمان اعلیحضرت احمدشاه
و اعلیحضرت تیمورشاه تنهامبلغ یکهزار ودوصد رپیه درقید قلم آمده است ولی علاوه بران
عایدات (هدهه) شهر کاله باغ وشعبه های بهتگی خیل‌ها که محصول معدن نمك راطور
خود سرمیخوردند این استفاده‌های شان ازقیدمحاسبات دیوان اعلی دولت معاف بودوازین
قول معلوم شد که تا اوائل سلطنت زمانشاه (۱۲۰۷ ه ق) حکومت شهر و نواح کاله باغ
به ملك محمد عظیم تعلق داشت واینکه در تغییر و تبدیل حکام قومی ومعز ز ین ملی زما نشاه روش
پدر والا گهر و نامورخویش را تائید کردن میخواست یقین که تا بسیاروقت مذکور دران نقطه
برقرار بوده است .
حاکم اعلی ونواب سردار ملتان:شرح وبسط مکمل این ولایت که از تصرفات قدیم قوم ابدالی
است زیر عنوان (حکام درانی ملتان)مفصل نگارش یافته است .مختصر ا ینکه در عهد
سلطنت زمانشاه مقتدرآنولا نواب وسردار مظفرخان ركن الدوله بن نواب وسردار شجاع خان
قوم در انی فوفلزائی من غیشرة سدوزائی که از پدر و پدر کلان سردارملتان وباشندۀ آنجا بود
به نائب الحکومتی آنجا قیام داشت چنانچه توضیحات بیشتردرمورد مالیات آن ولا درفصل
عوائد سلطنت زمانشاه نگارش یافته است.
صاحب تاریخ افا غنه وحسین شاهی گویند:نواب مظفرخان رکن الدوله وظیفه حکو مت
خودرانهایت عادلانه ومنصفانه اداء میکرد ،وباخسارات ملکی ومالی که بران شخص و پدرش
در آن سرزمین بوقوع رسید اما ازاول تااخیر ببرد شمشیر وشجاعت عنبر بسر بر د وآمکن
وجایگیر موروث خودرا بخون خودو اولادوقوم حمایت کرد وشخص بسیار منصف مزاج وعادل
وصاحب تمکین و بزرگ منش بودو به تصدیق تاریخ نویسان هند بدرجه ای صاحب هیبت و روعب بود
که شجاعان وسروبازان قشون دربر ابراو مانند نقش دیوار بی حس وحرکت می ایستادند .
حاکم قصور: درعصر سلطنت زمانشاه نواب جمال الدین خان مشهوربه جمال خا ن
بحیث حاکم وسردار قصور وخراج گزار این دولت سرافرازشده بود .
حاکم اعلی تهته و بهکر:مرکزسلطنت آ نجا شهر حیدر آ با د میر فتح علی خا ن
سندهی امیرمقتدر آن ولایت وبطور مطلق تحت حمایت اعلیحضرت زمانشاه وولایتش
جزء متصر فا ت این امپراطوری بود .مذکوردرولایت خویش از پتطرف سلطنت در انی
بالای طو ائف آنجا سلطنت میکرد وبنام نامی اعلیحضرت زمانشاه سکه میزد وسا لانه
خراج وتحفه های زیاد تقدیم میکرد وشش هزار عسکر دائمی ازطرف اودر قشون زمانشاه
(۱)اینکه اعلیحضرت تیمورشاه درانی در برا برشش سر بریده سکهان ملتان مالیات آرولایت
راطور دائم بحاکم ملی کاله باغ حکم انعام فرموده بوداین فرط علاقه مندی رادرحفاظت خاك نشان
میدهدو اعطای حکومت محلی واخذمالیات ولایت در برا برشمشیر یکفردافغان بسیار تاثیر شجاعت
بر دیگران می افزاید ویقین تا همچه انعامات نمی بود قبائل مختلف در عصر درانی بآن حد
تهور وازخود گذری تشجیع نمی شدند.


سردار اسد خان پدر دودمان سدوزائی
خواجه خضر خان
شوه دو خان
کامران خان
زعفران خان
بهادر خان
جد احمد شاه بابا
پدر خاندان کامران خیل سدوزائی
اسمعیل خان
کمال خان
محب خان
علی خان
حیف خان
خارسی خان
عطای خان
ملی خان
یار خان
موسی خان اولاد سردار بها در خان مزرمان طایفه جلیله درانی بنام خاندان بها در خیل سدوزائی نو فلزائی یاد میشود
حاکم اعلی لویه و بکر تحل و کچی و عصر سلطنت زمانشاه درانی
نواب محمد خان
خدا یاران
صالح محمد خان
حاجی عبد الرحمن
حافظ احمد خان
میان محمد خان
غلام سرور خان
غلام قادر خان
عبد الصمد خان
شیر محمد خان
محمد یوسف خان
عبد الکریم خان
محمد اکبر خان
محمد نواز خان
نواز خان
دوست محمد خان
مطلبه پولستر مولف در کلکر چور پښتو ستانه در کتابخانه افغان مرتبه طبع گشته عذرخواهم


[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]


٣٢٣

شمولیت داشت و علاوتاً در اوقات محاربات لشکر امدادی نیز میفرستد چنانچه مفصلتر حالات
ولایت سند در فصل علیحده نگارش یافته است .
حاکم اعلی و نواب و سردار لهیه : سردار محمد خان درانی از عشیره بهادر خیل سدوزائی
پوپلزیی در آغاز سلطنت زمانشاه بهمراه نواب مظفر خان وارد دار السلطنه کابل شد و بوساطت
سردار رحمت الله خان معتمد الدوله وعده تقرر حکومت لهیه و لقب نوابی حاصل کرد و قبل
از سفر بری اعلیحضرت زمانشاه به اشرف البلاد یعنی در وقت استقرار شهزاده همایون
بمستقر انجافر ستاده شد و کسی که برای رسانیدن پیام های اعلیحضرت زمانشاه این وظیفه را
داشت سردار محمد خان سدوزائی و تا وقت ورود اعلیحضرت زمانشاه در قندهار و از همراهان
شهزاده همایون بود اما نظر بعناد دیرینه ای که مذکور با شهزاده همایون داشت بیشتر مورد
احسان زمانشاه واقع شد یعنی پس از فرار شهزاده همایون در جمله رجال بزرک قندهار
بسر بار شهزاده سلطان منصور بحيث ندیم خاص ومستشار کماشته شد .
در وقت حمله شهزاده همایون بسوی قندهار سردار پاینده خان بارکزائی و چند تن
سرداران دیگر شهزاده قیصر ملقب به سلطان منصور را در برابر شهزاده همایون در محاذ
حرب بردند وسردار محمد خان سدوزائی را در شهر قندهار بحیث قلعه بیگی کزاشتند، پس از اتمام
ناثره شورش شهزاده همایون در قندهار چون عناد و کدورت جبلی با شهزاده همایون داشت
اعلیحضرت زمانشاه بر حسب و عده با لقب امین الدوله او را بحکومت لهیه فرستاد و تا سال ۱۲۱۰ھ
تقریباً دو سال را بسر برد. در سال ۱۲۱۰ که اعلیحضرت زمانشاه عازم ولایت پنجاب و لاهور
شد چون شهزاده همایون در آن نزدیکی پناه برده بود بعنوان سردار محمد خان حاکم اعلی لهیه
فرمان صادر کرد تا در بدست آوردن شهزاده همایون و شهزاده سلطان احمد فرزندش
سعی مزید بکار برد. علاوه بر آنکه سردار محمد خان سدوزائی شهزاده همایون را بدست آورد
بسی اشخاص دیگر درانیان مقرر را که از هواخواهان و همراهان شهزاده همایون بودند
محبوس و مقتول گردانید و ازین وضعیت او بسیار نفر از مردم با اقتدار درانی را آتش حمیت
در جوش آمده و منتظر بودند تا او را دستگیر کرده بقتل رسانند و این عزم سرداران درانی را
احساس کرده سردار محمد خان حاکم لهیه از عناد و کدورت سرداران درانی مقیم کابل
وقندهار انزوا گرفت اما در سفر سال ۱۲۱۰ زمانشاه حکومت او را امر تأیید فرمود
تأ كما فى السابق بروظیفه خویش وارسی کند. سردار محمد خان حاکم لهیه که از روز انتقام
هر اس داشت بحکومت آنجا تا اخیر قیام کرده بدارالسلطنه کابل وارد نشد و اعلیحضرت زمانشاه
نیز بلحاظ عناد درانیان از مشرف شدن حضور منع فرمود و حاکم مذکور چون شخص سیاست
مدار و چالاک بود تا آخرین اوقات بدست مدعیان نیفتاد و از بدخواهان خویش کنار گرفت.
بعد از وفات او سردار و نواب حافظ احمد خان در وقت سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك
بحکومت آنجا برقرار شد و بعد از آن نواب شیر محمد خان بحکومت پدر خویش پرداخت .
یعنی سر د ار محمد خان پس از یافتن لقب امین الدوله و نواب و سردار و حاکم اعلی
نظر بر شقاوت فطری قوم درانی و تشجیع اعلیحضرت زمانشاه در حکومت کچھی و لهیه
اقتداری بهم رسانید و بعد از جنگ باغیدا لنبی خان و بدست آوردن شهزاده همایون از مردان


(٣٢٤)

نیرو مند کشور هند محسوب شد در سال آخر اش سلطنت زمانشاه بر دیرهٔ اسمعیل خان
واکثر علاقه های دامان متعرض شده و بارادهٔ تسخیر گنداپور بان قشون زیاد فراهم آورده
در میان فوج نواب ومردم گنداپور جنگ رخ داد و بلیغا طلیعه قشون سردار خان کتی خیل
ولشکر میان خیل که بمدد گنداپوریان آمده بودند و فوج سرور خان در اطراف فوج میان خیل توقف
داشتند در آغاز جنگ هزیمت یافتند و همچنان قشون سلطان محمود خان گنداپوری
نیز هزیمت یافتند و تعداد زیاد ایشان بقتل رسیدند و باقی منهزمين رو براه مدی و کلاچی
نها دند و افسران فوج نواب که امام شاه ودیوان مانك رای و غلام محمد خان قزلباش بودند
شهر مدی را غارت کردند و معتبران را محبوس ساخته متوجه کلاچی شدند.
سلطان محمود خان گنداپوری از توجه قشون نواب محمد خان اطلاع یافته با آل وعیال
سمت تازگ رفتند و مردم تکواره نیز بعلاقهٔ تازگ ومردم (لونی) بکوه رونی فرار نمودند
وقشون نواب محمدخان امین الدوله شهر کلاچی را آتش زده وسوای چند خانه از مردم ابراهیم زی
افغان را که همه را نجا سکنا داشتند دیگر تمام شهر و بازار را غارت کرده طعمهٔ حریق
نمودند و در نتیجه بنام تاوان جنگ مبلغ (١٦) هزار روپیه از اقوام مذکوره مطالبه کرد و چون
توان ادای پول مذکور را اهالی آنجا نداشتند بعوض آن از اراضی زراعتی متصرفات ایشان تصاحب
کرده بدارغان آن ولایسپرد تا محصول املاك را بحکومت نواب محمد خان بسپارند (١).
حاکم اعلی میان دو آبهٔ وجيلم : از نقاط و مراکز مهم سلطنت درانی یکی نقطهٔ
میان دوآبهٔ جیلم بود در عصر زمانشاه احمدخان بارکزائی (شاهنچی باشی در سال ١٢١١
ه ق بحکومت ولایت مذکور عز تقرر حاصل کرد و در ماه شعبان سال ۱۲۱۲ حکومت او
باز تایید گردید اما در اواخر واقعات این سال زمام اختیار حکومت آنجا از حضور اعلیحضرت
زمانشاه به رنجیت سنگه تفویض شد چنانچه صورت معاملات و مقرریها در دیگر فصل های
کتاب با نهایت شرح و بسط در قید نگارش آمده است.
حاکم اعلی رامپور: نواب غلام محمد خان ولد نواب علی محمد خان نظر به سلسلهٔ اجداد
خویش که از شخصیتهای متنفذ ولایت رام پور هندوستان بود و از سال
١١٦١ ه ق از جملهٔ خدمتگاران وهواخواهان سلطنت درانی محسوب شده بود بحيث حاكم
اعلی آنخطه عز تقرر یافته وبطور موروث از طرف سلطنت درانی بر سمیت شناخته شد
ومثل سائر نائب الحکومه ها در شهر رامپور بنام سلاطین درانی سکه میزد و خراج سالانه
بطور مقرر تقدیم میکرد چنانچه نواب عبدالله خان ونواب فیض الله خان دو سه بار در قندهار
نیز آمده بودند و در عصر زمانشاه کسی که عهدهٔ نظامت یا نائب الحکومتی رامپور را داشت
همین شخص نواب غلام محمد خان بود و در اواخر وقتی برای طرد قواء دشمن که در نواحی ایالات او
ظهور کرده بود بهر یا دزما نشاه در کابل پس از سفر حج بیت الله شریف وارد شد و در خانهٔ
حاجی شیخ عبداللطیف خان کشمیری (وکیل رعایا در عصر تیمورشاه ) که این وقت ضبط حکومت
شده بود محل رهایش و بودو باش او تعیین گردید و درین سفر که بعد از مراجعت سفر حج به کابل
مواصلت نموده با دو صد سوار عسکر و پنجاه اشتر بارخانه وارد شده بود و در سفر زمانشاه

(۱) ص ۲۹۸ خورشید جهان .


٣٢٥

از کابل بصوب ایالت پنجاب همراه عازم شد
حاکم بهاولپور: بهاولپور از شهرهای مناطق مشهور عصر امپراطوری درانی است چنانچه مفصل
قضایا در صفحات کتاب تیمورشاه درانی اثر نگارنده قبلاً باشراح یافته است اما شخصی که از
اواسط سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه بحیث حاکم بهاولپور تقرر داشت بهاول خان بود واکثر
علاقه‌های ملتان را در تصرف خویش آورده و با اقتدار حکومت میکرد. مذکور تا زمان
سلطنت زمانشاه از طرف سلطان درانی بعهدهٔ حکومت آنجا برقرار و مالیات وخراج مقرره
میفرستاد و بنام شهنشاه درانی مسکوک مروج میکرد. در عصر زمانشاه بعد از بهاول خان عباس خان
حاکم بهاول پور مقرر گردید و او شرایط رسمی حکومت درانی را بجامیداشت و تا زمان
سلطنت محمود شاه و شاه شجاع الملک بدانعهده دوام میداد.
حکومت طبس
از بلاد مشهور امپراطوری درانی در خاک خراسان یکی شهر طبس است والی شهر و مضافات طبس
در عصر سلطنت تیمور شاه در انی واعـلـیحضرت زمانشاه غازی میر حسن
خان نام داشت و مذکور بنام میر حسن خان طبسی در قطار حکام عصر درانی مشهور است و آن
یکی از خراج دهان و مطیع فرمان سلطان این مملکت بود و در حفاظت خاك خود و جنگ
متجاوزان ایرانی مردانه قیام می ورزید و نگارنده نگارش خود را در هر مورد بماخذ متعارف
واسناد ثقه آرایش میدهم درین قسمت قول یکنفر مورخ ایرانی را که با نگارش آنروز
همعصر و تقریباً بیطرفانه قلم فرسائی کرده است می پردازم.
آقا محمد رضا در ذیل کتاب گیتی کشا در ذکر احوال سلطنت علی خان زند در ضمن تجاوزات
آقا محمد قاجار می نویسد (۱) در یکی از اوقاتی که آقا محمد شاه قاجار خیال تجاوز باینطرف
خاک مشهد داشت گوید اول همان شب بنا بر قوا عدو لوازم لشکر کشی حرکت را بر سکون ترجیح
داده روانه تبریز و از آنجا هنگام طلوع صبح عازم (ابرقوه) شده يك شب درا ين توقف
و مقارن طلوع آفتاب از راه یزد با سواران خراسان يك تعداد از مردم اهالی وابستگان
خویش بسوی طبس رو آورد و حین ورود بمنزل چهارده از توابع حکومت طبس با میرحسن خان
والی طبس (حاکم افغانی آنجا) مواجه شد و بطور مهمان اورا در شهر طبس برده چند شب
نگاه داشت و میرحسن خان طبسی با آنکه شاه قاجار بطور مهمان در منزل او آمده بود باو گفت: از هيبت
وسطوت اعلیحضرت تیمورشاه درانی که دودارالسلطنه‌های اجزاء مملکت افغانستان با انتهای
قدرت رسیده و نافذ الفرمان است بیشتر توقف شما را نمی توانم در طبس بپذیرم زیرا اعلیحضرت
تیمورشاه درانی در حفاظت بلاد موروثی خویش با هر نوع نزاع و جدال راغب است و هرگز نمی
گزارد ملک و متصرفات او در دست کدام متصرف دیگر باشد چنانچه در دفعه گذشته که

(۱) برای تحقیق مطلب رجوع شود بصفحه (۳۸۱) تاریخ گیتی کشا اثر میرزا محمد صادق
نامی ایرانی وقایع نگار حضور کریم خان زند این محمد صادق سوای محمد صادق مروزی نویسندهٔ
تاریخ جهان آراست و هر دو همعصر بوده‌اند.


شما وارد این سرزمین شدید پس از مراجعت بسوی پاریس اعلیحضرت تیمور شاه درانی که
ازین حرکات اطلاع یافت بشدت در جستجو و تفحص احوال این ولایت شد و اعلام داشت
که بایست شاه قاجار بار دیگر وارد این سر زمین نگردد و شاه قاجار اگر بفکر نبرد
آزمائی دارد بهتر است رو بسوی قندهار نهد . و چون شاه قاجار برهنمای میر حسن خان
والی طبس بی پرده بود غافلانه راه قندهار در پیش گرفت و بهمین عزم باطل از طبس بیرون شده
به قائن پرسید. در حال وصول او بولایت قائن در همین ایام اطلاع رسید که اعلیحضرت تیمورشاه درانی
چشم ازین جهان بربسته است . آقا محمد قاجار از استماع این خبر فسخ عزیمت قندهار
نموده و چند روز در قائن اقامت اختیار نمود .
میر علی خان قائنی و میر علم خان ولد مشار الیه دوسه روز از وی مهمانداری
کردند (۱) .
در تطویل کلام فوق محض اثبات حکومت طبس و همعصری میر حسن خان بسلطنت اعلیحضرت
تیمورشاه و اعلیحضرت زمانشاه درانی در نظر است زیرا میرحسن خان شاه قاجار را بدام
نفس خودش بسته و بکشتن فرستاده بود ولی چون اعلیحضرت تیمورشاه دران ایام بسوی
عالم جاودانی شتافت و اعلیحضرت زمانشاه هنوز متوجه اطراف واکناف مملکت خویش
نشده بود شاه قاجار عزم باطل قندهار که بفرسخ ها از همنش دور بود قصد کرده و
با آنکه واقعه المناک فوت شهنشاه درانی برای پیشرفت مقصد او مساعد بود باز هم این
جرئت را نتوانسته از قائن مراجعت کرد .
میر حسن خان والی طبس در وقت فتحعلی شاه یکبار در اثر تحریک زمام داران قاجار مجبور شده
بقصد یورش زیر بیرق شهزاده سلطان محمود عازم دیار هرات شد چنانچه تفصیل اخبار در
ذکر وقایع و گذارش سال ۱۲۱۳ هـ ق درین کتاب مسطور است .
(۱) ص ۳۸۱ تاریخ گیتی کشا اثر میرزا محمد صادق ایرانی.