(٤٤٢)

«خاقانی ضیاءاندوز کاشانة او شده از ابتدای هذه السنة مبارکه توشقان ئیل سال خرگوش»
«او را در عوض مرحوم [صافی سلطان] والدش که فوت شده برتبة خانی چهار دسته »
«سرافراز مواجبی که در وجه والدش مطابق وکما کان در وجه او پرداخت و بر قرار »
«فرمودیم که هر ساله مواجب خود را بدستور والدش بازیافت نموده بتقديم خدمت دیوانی
«قیام نماید و نیز عالیجاه علی محمد خان هزاره را برتبة سلطانی چهاردسته سر افراز و »
«مواجبی که از سابق داشته در وجه او بر قرار دانسته احدی را باموز آنولادخل وز بوعی»
«نیست مقرر آنکه خوانین و کدخدایان و رعایای هزاره جاقوری از تاریخ هذا عا ليجـاه
«حسن خان مشاراليه راخان چهاردسته بالاستقلال خود دانسته عالیجاه علی محمد خان را»
« سلطان و از سخن وصلاح حسابی آنها بیرون نروند . »
«مستوفیان عظام کرام دیوان اعلی صورت رقم مبارك را در دفاتر جلود لا زمه ثبت »
« وحسب المقرر معمول داشته بر عهده دارند . ... سنه ۱۲۲۱ »

توضیح : ازمتن فرمان اعلیحضرت زمانشاه غازی در سال ۱۲۱۰ ه ق یعنی سا ل
چهارم سلطنت شهنشاه موصوف که بعنوان صافی سلطان هزاره نوشته شده است معلو م
میگردد که اولا" عنوان حکام قومی افغانستان عالیقدر بوده و سر کردگان ملی را به
لقب سلطانی هم یاد میکردند و از اینکه اشارت مینماید که از قرار شرح رقم سلطان مبرور
یعنی [ اعلیحضرت تیمورشاه ] واضح میشود که در عهد اعلیحضرت تیمورشاه و قبل از آن
محال و ولایات افغانستان در تحت امر یکی از اعاظم وطن با ذن پادشاه عصر اداره میشد که
همانا از جملة حكام ملی دوسه تن صافی سلطان و حسن خان و علی محمد خان هزاره جا قوری
بودند و بحکومت عطائی و جاقوری و پشهی و باقوجری و کرمانی میپرداختند و علا و تا
مسئولیت حسابی و ارتباط مستقیم محلی به دیوان اعلی) نیز ثابت میگردد .
حاکم علاءالدین و خواجه عمری و تنه خاتون
من محال هزاره جات کا بل
طوریکه در فصل پیش مذکور شد شهریاران درانی زمام حکومت محلی هر طایفه را بیکی از
شخصیت های با کفایت خودایشان مفوض میداشتند و برسبیل مثال از جملة باشنده گان امپراطوری
افغانستان در زمره حکام محل از قوم هزاره که باستناد فرمان برسمیت شناخته شده اند
يكتن فضیلت خان) بوده است و بنواحی موسوم به علاءالدین و خواجه عمری و تنه خاتون
سرافرازی یافته و در سال وفات اعلیحضرت احمد شاه غازی و جلوس اعلیحضرت تیمور شاه
فرمان برقراری او از حضور شهزاده سکندر آخرین فرزند احمد شاه کبیر در زمانی که
بعهدة امارت کابل وهندوستان اشتغال داشت شرف اصدار بخشیده است و معلوم است که
در دوره تیمورشاهی و زمانشاهی نیز همان شخص بدین عهده دوام داده است و چون بقرار
قانون دوره امپراطوری درانی حکومت محل بيك شخص و بعداً بوارث آن سپرده میگشت
بدین استناد میتوان گفت مناطق مذکور در عصر زمانشاه یا خود فضیلت خان و یا او لادش
تعلق داشته است واينك متن فرمان شهزاده سکندر نائب السلطنة احمد شاه را در کشور هند
که بدین منزلت افتخار و در سال ١١٨٦ ه ق بكابل تمکن داشت و بفص خاتم آن شهز اده و
سردار جهان خان فوفلزائی سپه سالار زینت یافته است ثبت تاریخ مینمائیم :


بسم الله الرحمن الرحیم
یارب
آن لطف سایه داور
مدام دار بر سر اسکندر
«الملک للہ بحکم نایب السلطنه همایون شد آنکه بنابر شفقت و مرحمت نواب جہانبانی»
«و عنایت بلانهایت بندگان صاحب قرانی در باره عالیجاه رفیع جایگاه فضیلتخان هزاره که»
«در ین ولادره از مراسم نواب جہانبانی شامل حال و کافل آمال مشارالیه گردیده از ابتدای»
«شش ماهة هذه السنة میمونه لوی ئیل ترکی که عبارت از سال فرخند . فال نهنگ فارسی»
«بوده باشد مومی الیه را برتبۀ رفیعۀ حکومت علاو الدین واسلام و خواجه عمری وننه خاتون»
«سرافراز وممتازفرمودیم تا بنوعی که باید وشاید وازجوهر کاردانی او سزد و آید بلوازم»
«ومراسم شغل مذکور قیام واقدام داشته در سر پرستی احوال فقراو مساکین وعجز ۀ آن»
«سرزمین لازمۀ اهتمام واجتهاد بعمل آورده متوجه رعایا وبرايا ومتوطنین آنجا باشدومالیه»
«دیوانی را وصول نموده به سر کار بر ساند مقرر آنکه روسا و کد خدا یان و ریش سفیدان»
«وملكان واغره واعيان و کلان تران ایلات ورعایا و برایای محال مزبور عالیجاه مذكوررا»
«حاكم بالاستقلال خود دانسته مالیۀ دیوانی به عالیجاه مذکور رسانید . حجت او را فرط»
«اعتبار دانند و از سخن وصلاح حسابی او برون نروند مستوفیان عظام و اشعار نویسان گرام»
«شرح فرمان عنایت انتظام را در دفاتر جلود ثبت وازشائیه تغیر و تبدیل مصون و محروس دانسته»
«در عهده شناسند تحریر فی ۱۰ شهر جمادی الثانی سنه ۱۱۸۶ »
نوت: کسانیکه در ظهر فرمان شہزادہ سکندر نائب السلطنه کابل وهند در آخرین
سال حیات احمدشاه کبیر مهر کرده اند اسماء و سجع های مهر های ایشان ازینقراراند:
(۱) چون ایاز خاص احمد شه دران شده است
خان جهان و سپه دار ازان شده است
(سردار نامدار جہان خان قوفلزائی سپه سالار)
(و اینوقت مستشار ولآلای شہزادہ اسکندر )
(۲) عبده محمود الحسینی (منشی حضور شہزادہ و در پهلوی مهرش این عبارت نبشته است
از قرار فرموده نواب جہانبانی) .
(۳) لااله الا الله الملك الحق المبين - عبده محمد کریم (مستوفی کابل) .
(٤) لااله الا الله الملك الحق المبين عبده علی رضاء (مستوفی) .
(٥) عبده اسمعیل الحسینی سنه ١١٨٥ .
(٦) المتوكل على الله الغنى عبده غلامعلی .
(۷) افوض امری الی اللہ فتح اللہ .


عکس فرمان شاهزاده سکندر درانی آخرین فرزند اعلیحضرت احمد شاه درانی که در سالهای اخیر سلطنت شاهنشاه اعظم با مستشاریت پاینده محمد جان خان به سالار بحکومت
هندوستان مامور و در سال ١١٨٦ ه ق مصادف بسال وفات آن شاهنشاه و جلوس اعلیحضرت تیمور شاه (در قندهار ) الی وقت حکومت کابل تمکن داشت.

[ILL]

[ILL]

[ILL]

[ILL]

[ILL]

[ILL]

[ILL]

[ILL]

[ILL]

[ILL]

[ILL]


هفت فقرۀ مهر صورت تصویر مستند رود کار بردباران حکومت پروردامسند دورانی که در ظهر فرمان شهزاده نشان کرده اند مهر بزرگ وسطی اثر
سردار جهان خان سپه سالار و مهر پهلوی طرف راست اثر سردار محمد کریم خان سپه سالار و دیگر مهرها آثار مستوفی و مشیر و کار پردازان
حکومت شهزاده در شهر کابل است
* متعلق كتاب درة الزمان *


٤٤٥

قبایل هزاره
در میان طوائف هزاره اقوام نامور ایشان از مرور دو صد سال باین نامها در دفاتر رسمی
شناخته شده اند : دایزنگی : شامل عشائر سی گانه :
شاهی - لگزی - موقدم - زاهده - خوجه احمد - بابیجی - بهادرك - اصل - كا ره
قدم - خوش آمد - بچه غلام - شاخه - قوبرقی - مسراز - باوی - تیكه - شاه مزيد
الله قلی - بوبك - مرکه - حیدر بیگ - چوجی - غلام علی - غیب علی - چنفری - سه پای
قره قول دغی - محمد خواجه - دوله - سادات .
ب : دایکندی : شامل عشائر بیست و هفت گانه :
چاوش - خوشك - بیگ علی - میرهزار - پیبر قلی - تاجك - فہر ستان - او سه
موشان - توموش - تیر کشه - قوم علی - خدی - و ستر گی - بودك - چوهه - سار بان
پیر علی - قلندر بیگ - دولت بیگ - روشن بیگ - خوشحال بیگ - شادی - سونه - چا لك
در گوش - سادات .
ج : بهسود : شامل عشائر سی و چهار گانه .
مير بچه - درویش علی - برجی گی - مقصود - چگانه - دوستدار - شير داد
میر چهل تن - بابان - بهادر - بابك - میره - مهرك - عوض - راموز - بهبود - جم بود
خاشه - مريد - غیب علی - قمبر علی - تيزك - بختیاری - عبدالخالق - تومان - سا دات
بوا لهوسان .
د : یکه و لنگ : شامل عشائر پنجگانه :
انده - رستم - تکنه - تيكه - سادات .
مواضع ومساكن ولایات چهارگانه :
دایزنگی :
پنجاب - سرخ جوی - ورث - تخت - سکه یز - تره بلاق - كرمان - اخضر آباد
سرجنگل - لعل - خوردك تاخه - سه پای - دراز قول - خوات - كجاب - پس کوه - جولگه
بهادر - چرغی - برجی گی - پير بيك - جسكه - سنگ شانده - قره قو ل - جوقول
اسپي بيد - سوخته - خارزار - قول خویش - گردن بریده - گردن دیوار - اسپى د يوار
زربافته - باد آسیاب - دیوار قول - راه قول - جولگه - مرکه ها - کوه بيرون - مو شك
نکسك - سرخ آباد - سفید سنگ - مارخانه - هاجوم - پنج آسیاب - شينه لا لك - سياه
سنگ - دهن نوژ - بوکان - شتر مرده .
ب : دایکندی :
اشترلی - سنگ تخت - بندر - شيخ علی - میرائی - شيخمران - سیاه دره - قوجنقی
دره خدای - کورکه - شيش وقو لقدير - خوشك - لدیز - هجدی - دشت - نیلی - سنگ
موم - تمزان - اموزوك - فهرستمان - پرلان - چهار اسپان - غیبی - صرف - ا یچ بخش
لو گر - شبران .
ج : يكه و لنگ :
سرقول - ازدبگاه - گوهربيك - فيروزيها - دره علی - تگاب سید - ده سرخ و دو ری
زاد - نیطاق - قوم ا به - زاری - سياه دره - سر بلاق - انده - رستم .


[BLANK PAGE]


باب هفتم
حیات شخصی زمانشاه
پس از خلع سلطنت تا سال وفات


(٤٤٦)

سفر زمانشاه

بعزم و ارادهٔ حج بیت الله شرفها و تعظیمها
و پیش آمدهای سفر زمانشاه از دارالسلطنه کابل الی
بلخ و هرات و طهران و تاریخ وفات امیر حیدر
و امیر حسین اوزبک

بقراریکه در ضمن گفتارها در فصلهای قبل مختصر اشارات گردید سلاطین و خاندان
سلطنتی و وزرا و اقوام و معاصران ایشان بامور دیانت حقهٔ اسلامیه نهایت پابند و بايك عالم
گرفتاری چنانکه از مطالعهٔ تاریخ برمی آید از هیچگونه اعمال ستوده و خدمات شایستهٔ
دینیه و ملیه قطعاً غافل نبوده و از عوامل خیر هیچگاه و در هیچ نقطه فروگذاشت نکرده اندو در
هر حال و در هر محلی و بزهرمشقتی که برمیخوردند در خدمات دینی و مذهبی بصورت بسیار
بهتر ابراز دیانت و شریعت شماری میکردند و بنا بیضا و امر مقدس حضرت الهی که ادای فریضهٔ
حج بیت الله را بر هر فرد توانگر اسلام فرض قرار داده است اعلیحضرت زمان شاه غازی در
آوان عزل از امور سلطنت و در هنگامی که از نعمت بینائی محروم و وجودش از اثر مصائب
روزگار علیل بود باین اقدام نيك از دارالسلطنه کابل بدین نیت خیر کمر ببست . تفصیل
این سفر چنان است : بعد از انکه از قید نظر محمود شاه در آوان سلطنت اولش رهائی یافت
عازم سرهند و لودیانه و راولپندی و رهاس شد و تا این زمانی که مطابق به سال ۱۲۳۲ ه ق
است چند بار در کابل بقندهار و بلاد متصرفات افغانستان علی الخصوص در زیارات و ابنیهٔ دینی
وقت بسر میکرد و خاصهٔ آنروز در نگاه حضرت مجددالف ثانی و حضرت نظام الدین اولیاء واجمیر
شریف در حجره های زیارات بابرکات بود و وظائف بندگی خدا (ج) میگذرانید و با
مقدسات مذهبی پیوسته احترام و از دارائی شخصی خویش در راه خدا صدقات مینمود.
در سلطنت ثانی اعلیحضرت محمود شاه عزم کرد که به همراهی شهزادگان و شاهدخت ها
و از واج محترمات بغرض ادای فریضهٔ حج بیت الله شریف از کابل براه هرات و از انجا براه
جده شریف بمکه معظمه متوصل و مشرف گردد اما همراهان او در قید تاریخ نیامده است که عبارت
از چند نفر و زمان شاه با کدام اشخاص از اقارب خود و یا کدام نفرها از عمله و فعله رهگرای
منزل مقصود شد اما خط سیر او با بعضی موانعی که در پیش آمد معلوم است که موصوف از طرف
سرداران بارکزائی در کابل در اوائل سلطنت اول محمود شاه مدتی در قید نظر بود و چون
بساط زندگی را در کابل برخودتنگ دانست از دارالسلطنه کابل با مشقات به بلاد هند
عزیمت کرد و در دوران سلطنت اول شاه شجاع الملک مصمم کابل گردید و در حال اقامت
بکابل بحیث معظمترین شخصیت خاندان جلیل سلطنتی در کابل و بقندهار میزیست و پس
از آغاز مخاصمت محمود شاه و اهالی کابل با ازواج محترمات و شهزادگان و شاهدخت ها
دارالسلطنه کابل را ترك و بصوب پشاور و لودیانه و پنجاب و راولپندی شتافتن گرفت .


٤٤٧

در اواسط سلطنت ثانی محمود شاه بغرض بازدید اقارب و زیارات اجداد خویش در وطن مالوف وارد گردیده امرداران بارکزائی درین دوره کوشش داشتند تا اورا بهر حیلتی باشد از ثروت شخصی اش بکاهند و خودش را متوقف نمایند. پس از چندی که در کابل وقندهار گذرانید با پسرش شهزاده محمد یونس که رفتن خود را از راه هند از حیث گرمی مشکل میدانست از راه چاریکار و پلخمری و بلخ و میمنه عازم دارالسلطنه هرات شد. و در اثناء سفر حج و اقامت زمان شاه در ام البلاد بلخ امیر حیدر توره پادشاه بخارا از آنطرف رود جیحون از مشرف شدن زمان شاه بروضه مطهره حضرت شاه ولایت مآب امیرالمومنین علی کرم الله وجهه و اقامت موقت او در بلخ مطلع شده و چون به پیروی مراد بیگ شاه از مدتی بسلطنت درانی اظهار بدبینی میکرد درین موقع مصمم شد که با خاندان سلطنتی درانی افغان وصلت بکند چنانچه آن مرد مست عنصر چهار ده سال قبل در آوان سلطنت اول اعلیحضرت شاه شجاع الملک دختر خود را در کابل بغرض مناکحت بخدمت شاه شجاع فرستاد و در بدل آن میخواست دختر زمانشاه را برخود بگیرد. اعلیحضرت شاه شجاع الملک چون بهمراه دختر امیر حیدر چندین شتر بخاراتی باقسام البسه و زیورات فرستاده شده بود بپذیرفت و بدست قاصدان او نامه ای فرستاد که صبیه شما بحلیه نکاح نواب مستطاب همایون ما بزیر قبه و در سلک بانوان خفت خواب شهنشاه اشرف اکرم مفتخر شد ولی صورت مناکحت صبیه حضرت بندگان شاه زمان را بنا بدستور افغانیت وعز و وقار سلطنت این مملکت بعید از طریقه قومیت دانسته قطعا باور ندهیم و شما ازین خواهش منصرف بویوه هرگز انتظار همچنین وصلت نداشته و آزرده خاطر نباشید. پس از این از نظر شاه شجاع الملک درانی قاصدان و غلامان خاصه امیر حیدر توره که با التزام رکاب منکوحه از دارالامارة بخارا تا دارالسلطنة کابل رسیده بودند با یک عالم سوز و گداز منفعلا برگشتند و درین فرصت که عزم سفر زمانشاه در پیش و از اقامت اعلیحضرت موصوف در بنا در راه بین کابل و بلخ آوازه حرکت اشتهار گرفت امیر حیدر توره بیا آن خصومت دیرینه دوام داده درین سفر زمانشاه موقع یافته از بخارا ذریعه خط و کتابت و اعزام قاصد هر چند بازمانشاه مغزل تماس گرفت خواهش او جد مسترد و قاصدانش مقهوراً مراجعت کردند تا آنکه بالاخر امیر حیدر منتظر وقت شده در اثنائی که زمانشاه عازم دارالسلطنه هرات بشد سواران اوزبکیه را بطور چپاول اعزام داشت تا اراده باطل او را بپای رسانند اما هر قدر سواران اوزبکیه بای جلادت فشردند از اثر حمایت و فعالیت مردان کاری که زمانشاه نابینا با خود همرکاب داشت سواران چپاول امیر حیدر توره نتوانستند آسیبی برسانند و بالاخر امیر حیدر بار دیگر از راه مسالمت قاصدی با نامه گسیل و بازمانشاه خطاب کرد که اگر صبیه خود را به من بمناکحت بدهید و خویشی بکنید با هر نوع معاونت و یاری حاضرم که الان و در هر فرصت دیگر با شمایاری و معاونت بکنم و اگر فعلا این طریقه بجا نیاورید جان بسلامت نخواهید برد. زمانشاه درانی بفرستادگان امیر حیدر جواب داد که نه بيا تو خویشی میکنم و نه از همت و سطوت تو استمداد میجویم و اگر تو قدرت مددگاری بمن داری صرف همت خود کن و چیزی که درباره من از دست بزو و تطاول تو پوره باشد هرگز دریغ و مضایقه ننم اميدر توره باز به مراد خویش کامیاب نشده سواران دیگر از عقب فرستاد تا در طول راه زمانشاه را


٤٤٨

بمرگ تهدید بکنند و ثروتی که او با خود دارد تاراج بنمایند و تا اینکه اقرار کند دختر
خود را میدهم ولی از همراهان دلیر افغان با آنکه عدة قلیلی با زمانشاه نابینا همراه و هم رکاب
بودند آنقدر سعی و همت بکار بردند که تا زمان وصول زمانشاه بهرات بر مرام خود فایق
نگشت.
زمانشاه که عزم سفر حج بیت الله در پیش داشت با ازواج و بنات محترمات و شهزادگان
وخدمة حضور بسلامت بهرات برسید شهزاده فیروزالدین که او نیز یک و یا دوسال قبل بشرف
حج بیت الله مشرف شده و با آنکه در دورة سلطنت زمانشاه اذیت دیده بود درین وقت بنا بر
پیوستگی برادری با احترام زمانشاه برادر خود باستقبال برآمد اما باز همچون حسادت
از زمان سابق درمیان بود و خاصة از باعث سیاست سلطنت برادر سکة خود محمود شاه
بقدری که لازم است متوجه احوال زمانشاه نشده و بیشتر پرداخت نکرد اما شهزاده محمد شریف
درانی با منتهای احترام از زمانشاه استقبال کرده و تا آخرین حصص خاک مشهد که در
تصرف کامل حکومت افغان بود سواران و بارگیر بمحافظت و مشایعتش فرستاد و دو
نفر از غلامان خاصة زمانشاه که در راه فوت شده و هفده راس اسپ از اسیان سواری و بارگیر
عیلة زمانشاه که در حین راه بین کابل و هرات سقط شده بود شهزاده محمد شریف در هرات
عوض آن چند رأس اسپ دیگر بخدمتش مقرر داشت و میخواست از غلامان یزدی که
بطور خاصه نزد خود داشت چند کس بخدمت زمانشاه همراه دارد ولی زمانشاه از
همراهی غلامان یزدی اباورزید واسپ سواری زمانشاه را تا موقع باز آمدنش بهرات
برای فربه ساختن نگهداشت و بعوض يك رأس اسپ کمیت خود را که طلا نام داشت
بخدمت زمانشاه تقدیم کرد. زمانشاه از حسن اخلاص و احترام شهزاده محمد شریف
نهایت مشکور شد و بعد از اقامت چند روزی در هرات اهالی حرم و بنات خود را بدارالسلطنة
هرات گذاشته براه طهران در حرکت افتاد ولی این فرصت خیلی شگفت آور است زیرا
با آن خصومت های ممتدی که بین زمانشاه و سلاطین قاجاری جریان داشت معلوم
است که خواه مخواه از طرف فتحعلی شاه نامة دوستانه بعنوان زمانشاه در هرات
مواصلت کرده بود ورنه هرگز زمانشاه بدون اراده این چنین عزم نمیکرد در همه حال
زمانشاه در سال ۱۲۳۲ ه ق بهمراهی شهزاده یونس وارد طهران شد و آنجا بقول
صاحب ناسخ التواريخ و روضة الصفای ناصری در ان ایامی که عروسی نواب حسن علی
میرزای شجاع السلطنه در نظر بود شاه ایران مقدم زمانشاه را نهایت گرامی دانسته
و از شاهنشاه معزول و مکفوف البصر افغان احترام شایان بعمل آورده پس از دوروز
توقف زمانشاه در طهران مراسم عروسی شهزاده حسن علی میرزا بپای رسید وزمانشاه
اگر چه از سلطنت افغانستان دیر زمان بود که معزول شده بود ولی با وصف چون این
کدورت ها و کشمکش ها در امور داخلی کشور رونما شده بود در تشریفات سلطنتی
در خارج مملکت بحیث شاهنشاه افغان در هر کجا ازان حسن استقبال میشد و زمانشاه بحيث
بزرگترین فرد مهمان دولت در محفل سرور شهزاده اشتراك ورزيد وبر مراسم دعوت
در برابر اظهارات شفقت شاه قاجار حسن الطاف از حضور ابراز کرد و چون بعد از مرور


سالهای متمادی تصادف خوبی از نزول اجلال زمانشاه بدار السلطنه طهران بظهور آمده
بود شاه ایران وشاه معزول افغان با یکدیگر از ان موقع پر مسرت اظهار خوشنودی
میکردند (۱) . بعد از انجام عروسی شهزاده ایرانی که در موقع دعوت های رسمی
اختتام یافت روانه كعبه المكرمه گردید در اواخر سال ۱۲۲٤ ه ق از راه دارالسلطنه
هرات بعزم زیارات خرقه مطهره ومزار اعلحضرت احمدشاه غازی وارد قندهار شد واز آنجا
به شکار پور ولودیانه وبالاخره براولپندی برفت .
مؤلف عروج بارکزائی کمی اشارت میکند و میگوید زمانشاه بهرات رفت و امیر حیدر
توره طلبگار دختر زیبای زمانشاه بود ، زمانشاه را بمرگ تهدید میکرد . این اشارت با
دیگر مآخذ تقریباً شباهت بهمر میرساند اما از اراده حج بیت الله حرف نمیزند . ولی ازنسخه
خطی که در عصر امارت امیرکبیر افغان حضرت امیر دوست محمد خان قلمی شده است مفصل
نگاشته و خویشخانه دو مأخذ چاپی ایران را نیز مطابق دریافتیم و در ضمن احوال زمانشاه
از خاندان امیر حیدر توره نیز اندک سخن رانده و چنین مینگارد : «تاریخ وفات امیر حیدر
پادشاه بخارا بن امیر معصوم غازی سنه ١٢٤٢ - ٤٨ سال عمر یافته بیست سالگی پادشاه
شد و بیست و هشت سال پادشاهی کرد مقبر ایشان درون قلعه بخارا در گورخانه ایشان
مستعان الله قدس سره العزیز واقع است : »
شاه د نیاو دین امیر حیدر
بود محبوب مکه و یثرب
آفتابش فرو نشست ازان
گشت تاریخ فوت او مغرب ١٢٤٢
در همین سال والدایشان سید امیر حسین پادشاه بخارا شد و سه ماه پادشاهی کرد امراء
او را زهر خورانیدند شهید شد و بسن سی سالگی وفات یافته در جوار فیروالله خود امیر
حیدر مدفون است :
قطعه تاریخ
میر حسین ابن امیر حیدر شاه
رفت و داغش ز دل ما نرود
بود سی ساله جوانی بکمال
حیف عیشش سرسیده به بود
سال فوتش زخرد جستم گفت
منزلش جنت فردوس بود
١٢٤٢
مقصد آنکه فوت امیر حیدر در سال پنجم سفر زمانشاه در این بطرف کعبه المكرمه
اتفاق افتاده است .
(۱) نگارنده در اثنائی که این فصل را تسوید میکردم از مطالب چند سطر متعلق به طهران
بسیار محظوظ شدم زیرا خلال سالیان ۱۲۱۳ - ١٢١٤-١٢١٥ هـ ق اوضاع بسیار کدورت آمیز
هر دو سلطان را نشان داد و اینوقت حسن ملاطفت هر دو سلطان غبار کدورت چندین ساله را
فرو شست و اما اساس التفات شاه ایران این بود که زمانشاه درانی چون دوره سلطنت خویش
فرط شهامت و مردانگی در عالم نمایان کرده بود آن روزگار غرور و غیرت و این حالت
شکستگی و علالت او اکثر فرماندیهان را سخت متأثر ساخته بود که آن سریر غرور و آن وجودی
که مجسمه نخوت و شهامت پنداشته میشد از گردش روزگار بچه حالت صعبی دچار شد و چقدر مصائب
زندگی را دیده و بازهم شیوه نتعصلی شاه قاجار درین نویت قابل ستایش است که شاه افغان را
بنظر حرمت میدیده و در اخیر عمر بازما نشاه وضع خیلی محترمانه بجا آورد.


*٤٥٠*

شرح یکی از اولین مسافرتهای زمانشاه

و

سردار علم خان وکیل الدوله در خطهٔ پنجاب

و

جریان مذاکرات ایشان بارنجیت سنگ

برسرقلعهٔ شیرشاه

واخيراً عودت زمان شاه بدارالسلطنهٔ کابل و اظهار تأسف مردم
از سانحات عجیب ادوار زندگانی زمانشاه ویادو بود از سر داران
گذشته دار السلطنه کابل
در ماه ربیع الاول سال ١٢١٦ هـ ق اعليحضرت زمان شاه درانی [آنگاه که برادرش
محمود شاه درانی بدارالسلطنه کابل متغلباً بر اورنگ سلطنت تکیه زد] پس از صی دوران
حبس و انقضای ایام مریضی و قید نظر و سپری نمودن روزگار پر مشقت دار السلطنهٔ کابل
را ترك و بطرف راولپندی برفت و تا زمان جلوس و استقرار سلطنت اول اعليحضرت شاه شجاع
الملك در سرهند - لودیانه - راولپندی - بسرمی برد، در اوقات سلطنت اول اعليحضرت
شاه شجاع الملك زمان شاه مخلوع بدارالسلطنهٔ كابل با والدهٔ ماجده و از واج محترمات
با اعزاز کامل در مقر سلطنت خویش بجهت بزرگترین شخصیت دودمان جلیل سلطنتی وقت
میگذرانید و در پیشتر شهرهای دیگر امپراطوری مثل قندهار - شکارپور - پشاور - لودیانه
راولپندی - سرهند و غیره بطور دلخواه سیاحت کرده چهار فصل را در هر محل بعزت و شوکت
با خدم و حشم بسر می برد. در سال ١٢٢٣ هـ ق که اعلیحضرت محمود شاه درانی مجدداً به
تسلیم شدن تاج و تخت دست یافت و پیش از انکه دار السلطنه کابل معرض هجوم طرفداران
سلطنت محمودشاه واقع شود بار دیگر با دیدهٔ نابینا بهمر اهی از واج و اولاد خود و عیال
و اطفال اعلیحضرت شاه شجاع الملك از دارالسلطنه کابل بجلال آباد و از آنجا به پشاور
و راولپندی برفت. سردار علم خان وکیل الدوله عصر سلطنت اعليحضرت زمان شاه مخلوع
که او قبلاً برای انتظام جا یگیر اعلیحضرت زمان شاه و خودش در راولپندی و لودیانه اقامت
داشت و چون از ثروت شخصی زمان شاه مخلوع نقود جنس عبدل انجا باقی بود شاهنشاه
مكفوف البصر و معزول با یکعده هواخواهان و اخلاص کیشان دیرینهٔ خود در آنجا که نسبت
سائر نقاط کشورهای هند و پنجاب دل بستگی بیشتر داشت نزول اجلال فرمود اما در [ظرف
سال یکماه و یا چهل روز را پیوسته بزیارات بابرکات سرهند شریف میگذرانید ولی این]


مواقفی بود که در نقاط شرقی امپراطوری درانی اوضاع اختلال آمیز بیش از پیش رونما و حکام
ایالات شرقی و غربی مملکت بتحريك اجانب بنای خود سری داشته و مصادف با ایام نزول
اجلال زمان شاه معزول در این دفعه در خطه پنجاب - رنجیت سنگ مهاراجه که بکوہ جمون
وزیر آباد - گجرات - اسلام گنده - جلال پور - خوشاب - بهمبر قلعه کنگ - پلول
و جالندهر خیال تاخت و تاز داشت مذکور به نیابت نامه اطاعت و احوال پرسی و احترام بحضور
زمانشاه بتقدیم رسانیده حسن ادای حرمت و اطاعت و انمود ساخت و درین او مت مهاراجه
رنجیت سنگ برای استحکام حضور متصرفه ای که در نظر داشت تدبیری بکار برد تا در کنار
دریای ستلج به پیروی از نظریات اعلیحضرت زمان شاه که موصوف در اوان سلطنت خویش
استحکامات حدودی آن مناطق خصوصاً حوزه های پیش آمد کمپنی هند شرقی آنطرف
دریای ستلج را مد نظر داشت مصمم شد تا بخطوط دفاعی آنولا را انتظام بخشیده
قلعه مستحکمی آنرا ببرای نگهداشت توپخانه و اقامت عساکر
خود احداث نماید و باین منظور خاطی که از متصرفات امیرا طوری درانی و آنروز از باعث
اشتهار انقلابات داخلی و نفاق مدعا طلبان تاج و تخت شاهنشاهی افغانستان دستخوش
سکهان واقع شده بود بناه دیوان محکم چند حاکم محار دو آبه بست - جالندهر و علاقه
کوهستان که از خراج گزاران امپراطوری درانی و از انتخاب شدگان دولت زمانشاهی
واز روز تقرر رنجیت سنگ بعهده ولایت پنجاب از جمله حکام ماتحت او شناخته شده بود و تا
این وقت بامر حکومت درانی خود را از حکام مطیع مهاراجه رنجیت سنگ می شمرد نامه ای
صادر کرد تا در برابر هجوم روز بروز سکهان و طرد قواء درانی قلعه مستحکمی در یکی از نقاط
اساسی اعمار نماید . محکم چند از برای سهولت کار فعلا از روی فقدان وسائل قدرت تعمیر
قلعه جدید نیافته و از برای حفظ سیاست روز برای شیر شاہ سوری پاد شاه افغان را که در
کنار دریای ستلج و در موضع فلور واقع و یکی از بناهای بسان مضبوط آن دیار و پنج سال قبل
سردار علم خان وكيل الدوله بر عصر سلطنت اعلیحضرت زمان شاه او را مجدداً ترمیم
و استحکام بخشیده بود و از قرار گاهای عسکری درانی بشمار می رفت بر نجیت سنگ
پیشنهاد کرد اگر چندی از عمارات دیگر بر حسب ضرورت در اطراف هر یسقلعه شیر شاہ سوری
که در وقت وکیل الدوله ترمیم شده است ایزاد و الحاق بعمل آید برای اقامت عساکر سکهان
خیلی مساعد و حاجت باحداث قلعه جدید و صرف وقت و اسراف پول بیشمار دیگر نیست .
رنجیت سنگ از انجائیکه باحداث قلعه جدید وقت طولانی و صرف پول هنگفتی را در نظر
گرفته بود به جواب محکم چند گوش داده او را در مورد ترمیم و الحاق عمارات افزون قلعه
ترغیب کرده و دستور داد تا بصورت فوری الحاقات مد نظر را اکمال نماید . و چون قلعة
شیر شاہ سوری و قصبه پلور در زمان انقراض سلطنت ثانی اعلیحضرت شاه شجاع الملك مغصباً
در تصرف دهر مسنگ پسر دیوان محکم چند در آمده بود محکم چند پدر او هرچند برهانی
قلعه از تصرف پسر خود محکم شد ولی پسر محکم چند در چند محکم شده قلعه شیر شاہ و قصبه
پلو ر را نگذاشت . محکم چند بدرا و ناچار مکتوبی بعنوان مهاراجاه رنجیت سنگ نبشته از
صورت احوال اطلاع داد رنجیت سنگ ازین جواب سخت بر آشفت و بجواب دیوان محکم چند


(٤٥٢)

چنین عبارت ندانسته وصورت حال بدین مضمون و انمود ساخت که اعلیحضرت زمان شاه ووکیل
او فعلا هر دو در راولپندی حاضر و خیال دارند در ان نواح وارد شوند چون صاحب ملك حاضر
است پیرنو هرگز این توفیق را ندارد که مال وملک سلطان عصر را خود سر تسلیم بگیر د
و باید حسب دستور بفوریت کامل قلعه را از تصرف دھرم سنگ برگشا نده در قبضه اقند ار
حکومت بیاورد . وچون شهرت وهیبت زمان شاه معه تول تا این لحظه بر دوام بود رنجیت سنگ
جا مطلب برای مقاصد شخصی خویش در سایه نام زمان شاه در انی باین پرو پا گندیلان خیالات
خودر اتوسط حکام محل سکھان در معرض تطبیق گزاشت .

وچون شهرت مکاتبه ومراودۀ رنجیت سنگ ومحکم چند بهر طرف اشتهار گرفت در ین فرصت
که اعلیحضرت زمان شاه ووکیل الدوله سردار علیدخان از تصرف قلعۀ شیر شاه آگاه شدند
دانستند که مهاراجه برای شیر شاه سوری را در سایه شهرت زمان شاه قصد تسخیر کردن و عزم
ترفیع و گزاشتن توپخانه را همدران محل مدنظر دارد توسط قاصدی بر نجیت سنگ احوال
فرستاد که ا گو این اقدام از هر طرفی باشد باید خه از ممدو د وشرائط انقیاد حکومت درا نی
در پیش باشد و باید مطابق مقتضیات مرضی اعلیحضرت شاه شجاع الملك رفتار نمائیند تا
مبادا در اثر آسیب زمان خساراتی عائد حال باشندگان آن سامان گردد . رنجیت سنگ که
دانست شهرت سلطنت درانی پایدار اما از اثر نفاق باشندگان دارالسلطنۀ کابل و هرات
بحالت ضعف گرفتار است در جواب این پیام زمان شاه معزول ظاهراً بمنفعت سلطنت در انی
سخن ملایمت و تعظیم رانده ولی در اخذ گماشتگان خودرا آنچنانکه در نظر داشت بیشتر
بفکر تعجیل متوجه ساخته بر اقدامات ایشان تحریک کردن گرفت . وچون اصر ار و تاکید
بیشتر از طرف زمان شاه بروی تاثیر نداشت رنجیت سنگ بیشتر مطمئن شده گماشتگان خودرا
بدانطرف بفرستاد . زمان شاه ووکیل الدوله بنا بر نازکی وقت آنقدر اصرار نکردند در نتیجه
این اقدامات دا موعود باستقرار سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك گزاشتند اما ر نجيت
سنگ نظر باحسان بزرگی که از اعلیحضرت زمان شاه دیده بود قطعا ترك حر مت نکر د ه
مقابل هیچ امری ظاهراً وضع جسارت آمیزی از خود ابراز نمیکرد .

وچون صورت پیام اعلیحضرت زمانشاه وتهد ید او بر نجیت سنگ افشا شد د ر ین
فرصت دھرم سنگ والد محکم چند دانست که اگر حقیقتا ر نجیت سنگ بنفع د ولت
درانی سعی می ورزید هرگز از طرف زما نشاه بروی حکم تهد یدصادر نمی گشت و این
امر طبیعی است که رنجیت سنگ شخصاً خیال غصب واستملاك بر تصرفات حكا م محل
دارد واگر مذکور قلعۀ شیرشاه وقصبۀ پلور را تسلیم بگیرد حتماً موقع آ ر ا مش تما م
سکھان سلب وهرگز بکسان دیگر آنطایفه فرصت نفس کشید ن بر احث نمی گز ا ر د
وبهمین استناد دھرم سنگ خود را رسماً متصرف قلعۀ شیرشاه سو ری اعلام کرده و
با نیروی اعزامی رنجیت سنگ مقابله کردن گرفت . محکم چند پد ر ا و که قو ا ء
مها را جاه را غا لب وعواقب کار پسر خودش راوخیم می پند اشت هرچند بر پسر خود
نصیحت کرد مذکور کمتر شنید و با لا خر بقوت عساکر شخصی خویش و استمد ا د
عساکر موعود مهاراجه دھرم سنگ را از استحکام قلعه داری منصرف و آن قلعه مستحکم


(453)
تاریخی عصر شیرشاه افغان را که در وقت اقامت سردار علم خان وکیل الدوله در زمان سلطنت زمانشاه بهتو ترمیم یافته بود ببا ختیار عساکر رنجیت سنگ درآورد .
وقتی مهاراجه ازانطرف قوت یافت بلحاظیکه اعلیحضرت زمانشاه بار دیگر باو تهدید ننماید درین فرصت قاصد رنجیت سنگ با ود یگر با نامه مشعر بر اظهار خدمت واطاعت واحترام بحضور زمانشاه مخلوع برسید و چنین نبشته فرستاد که ا گر اینجانب (رنجیت سنگ) پس ازین بحد ود ونواح وسیع پنجاب و لاهور بدستوال اقدام نمایم حکام این ولایات انکه بار ها ملاحظه شده است از فکر تقلب جوئی وقلعه داری هرگز امن وامان پایداری نمی گزارند و باین جا بخیرا ت هر يك دست تصرف دراز داشته خودسر حکومت میکنند والبته اقدامات من خالی از مفاد عمو می نبوده و در احرام گردن کشان این قصبات وبلاد هرقد ر سعی ورزم و در استخلاص ولایات مقبوضه کوشش مزید بعمل آرم خدمتی بجا خواهد بود . وچون ایام هرج ومرج فرازسید ه بود اعلیحضرت زمانشاه مخلوع ووکیل الد وله هر آنقدر انتظار فرصت داشتند زود تر نتوانستند کار بجائی رسانند ودران ایام که قلعه شیرشاه در تصرف حاکم دست نشانده رنجیت سنگ در آمد یکنفر هند و بنام (روگر ادیف و) که علاقه جمون درینواختیا رش بود او نیز مانند د هرم سنگ باستحکام قلعه داری پرداختن گرفت . رنجیت سنگ دیوان بهوانیه را با يك دسته قشون سرکوبی او فرستاد و در ظرف یکماه قلعه مذکور را فتح نموده درتصرف خویش درآورد . واین پیروزی خود افزوده قلعه موسوم به (سید گره) را بدست آورده آنجا برای استحکامات حدودی تها نه عسکری بنا کرد .
درینوقت زمانشاه معزول بطوری که مذکور شد چون هوا خواهان دولت محمود شاه براورش علاوه برنا بینا ساختن به بی حیثیتی و بی وقاری و تاراج اموال شخصی او نیز طرفدارومتر صدحال بودند در محال بعید دارالسلطنه کابل وحسن مراوده با سران قبائل قائل نمی شدند بدین لحا ظات زمانشاه معزول دارالسلطنه کا بل وا شرف البلاد قندهار را بمفهوم آنکه .
زد ست عزیز ان وطن میگزارم وطن گرعزیز است من میگزارم
ناچار ترک گفته در ولایت پنجاب که در آوان سلطنت پرعظمت خودش در حراست و آبادی وانتظام بخشی وتوسعه آنحصه وشفقت بر مردم آن سرزمین سعی مزید بکار برده ونسبت سایر نقاط امپراطوری بیشتر اظهار علاقمندی ودل بستگی میفرمود در خلال احوال مذکوره با غد ه وحشم خویش در لاهور وراولپندی وضا میه لد هیانه ولعل پور بیشتر نزول اجلال داشته اوقات نخود را دران مناطق خوش میگزارانید . رنجیت سنگ که در سال 1212 ه ق از حضور اعلیحضرت زمانشاه بلقب مهاراجه وحکومت تمام خطه پنجاب سرافراز شده بود وتا این وقت در میان اقران وبا قبائل گروه سکهان با مباهات وجاه وجلال میزیست بپاس احسان شهنشاه مخلوع بمجرد اطلاع سردار علم خان وکیل الدوله که رنجیت سنگ را برحسب امر ا علبحضرت


موصوف برای احضار حضور زمانشاه تاکید ووقت ملاقات معین کرده بود . ر نجیت
سنگ بجواب سردار اینچنین نبشته بتقد یم رسانید : من از احوال والی عم بی اطلاع
و از احسانش غافل نیم موصوف از دست خدام دولت بود ا ز نعمت بینا ئی محر وم
گشته و با سخت حا لت که مراد از عدم بصارت وضعف وجود است گر فتار آمده و
بحسرت آوارگی از وطن آیا می بسر می برد و تا وقتی که بشرف خدمت آ نجناب
برسم اظهار تا سف زیاد مرا بحضور ذات وا لاجاه بعرض اشرف رسانیده و اطمینان
بدهند که پس از استخلاص مصا ئب روزگار مقر یب خدمت ا شرف میر سم و د ر
ضمن این پیام با آینده اعلیحضرت زمانشاه دوکیل الدوله هند رانجا از داشتن ثروت
کامی مستغنی بودند مهاراجه رنجیت سنگ بپاداش فتوت شهنشاه مو صوف که در بارهٔ
اوسالهای قبل مبذ ول فرموده بود بکارکنان خود امر کرد که روز پنجصد رو پیه (۱)
از خزانهٔ راولپندی بطور وجه مهمانداری بحضور اعلیحضرت زما نشاه شایستا بطور
اعزاز بتقدیم رسانند تا خدم وحشم آن بحالت پریشان دچار نگردند ، اگرچه ز مانشاه
به آن احتیا جی ندا شت گویا بعقیدهٔ رنجیت سنگ فرط احترامی بود که بدان
مو رد ابراز کرد وانسا نیتی بود که برای ادای حزمت بکاربرد، ولی ز مانشاه معزول
از روی نخوت سلطنتی استنکاف ورزید ه برای انتظام عا صمهٔ خویش که در ولایات
لعل پور ـ لودیانه ـ راولپندی ـ بیشتر واقع بود بروی سفارش شردنا شخصا در امور
استملاک زمانشاه وجا بگیر سرداران درانی دران سر زمین بیش از پیش متوجه با شد .
در خلال همین گزار ش که مصادف به سال ۱۲۲۳ هـ ق و اعلیحضرت شا ه شجا ع
الملک نیز از سلطنت (اول) خود معزول گردید جین و رود بکشور هند و پنجاب
عقب زمانشاه مخلوع واها لی حر م محترم و ا عضا ء فا میل جلیل سلطنتی که چندی
قبل براه پشاور بد انصوب راه بر گرفته بودند او نیز براو لپندی بحضور برادر نامور
خویش توصل جسته بفرض دید ووادید واستقرار دودمان بزرگ سلطنت د را نی که
در کد ام محل باید مؤ قتاً تمکن جو یند و بعزم مشورت بابرادربزرگش اعلیحضرت
زمانشاه در را ولپندی بشرف صحبت او پیوست تاموقع بند وبست در کار وبار سلطنت
وجها نبانی هندوآنجا اقامت گزید ه سر رشته و انتظام امور نما یند .
مهاواجه رنجیت سنگ که شخص جاه طلب و مترصد اوضاع افغا نستان و انقراض
سلطنت درانی بود وخط مشی خود را سری وعلنی بهر طرف تعقیب کرد ن میخواست از
اقامت مؤقت هر د و شهریار تبکواطوارمطلع گشته در هراس شد وچون ازنابینا
(۱) در تقد یم این پول منشی کنهیا لال نیز اشارت کرده ولی سهواً و یا قصداً
فرقی قا ئل شده زیرا او پنجاه روپیه می نو یسد .
اما حقیقت در روز پنجصد روپیه بوده واز حضور اعلیحضرت زمانشاه پذیرفته نشده
ودارائی خود را که هند رانجا خالصهٔ حکومت زمانشاهی شمرده میشد مطا لبه کرد .


(٤٥٥)

دیدن رضا شاه و ضعف وجود او که در آن سالها فکر سلطنت احساس
نمی شد اطمینان کامل داشت اما درین ایامی که اعلیحضرت شاه شجاع الملک
تازه براولپندی رسیده بود از ورود او بخود اندیشیده بچاره جستن آغاز کرد.
رنجیت سنگ بحکام ماتحت و گماشتگان خود دستور داد توقف وتسکن هردو سلطان معزول
افغان باوکیل و وزیر وارکان دولت و ثروت و ممرزین بهادر راولپندی خالی از خاطر نیست
و بهیچ وجه مناسب دیده نمیشود ولی بهتر است از همین حالا هر یک چاره ای باید جست
تا اعلیحضرت شاه شجاع الملک معزول را بهر حیلتی که میتوانند به مضمون های گوناگون
از اقامت نزد برادرش زمانشاه منصرف داشته و بجا گزین پند داورخان ترغیب نمایند
و بدین مشورت ذرایعی فراهم آورده و در یکی از اوقاتی که مهاراجه رنجیت سنگ میخواست
برای مناسب وانمود کردن پند داورخان بحضور اعلیحضرت شاه شجاع الملک عارض شود
مگر پیش از آنکه رنجیت سنگ و حکام تا بع او در این اقدام کامیاب گردند از
خوش نصیبی اعلیحضرت معزول وسائر رجال معظم سلطنتی درانی مهاراجه رنجیت سنگ
از فرط سراسیمگی احوال خود دران شبوروز قبل از آنکه این نظریه را بابر ازنجا مد نظریه
پیش آمدهای آن ایام ازین خدعه انصراف ورزیده بفکر دگر افتاد .
و آن چنان بود درهمان روزهائی که مصمم اینچنین فکر بود جوده سنگ متصرف شهر
وزیر آباد بمردو رنجیت سنگ بمنتظر و آنکه با از ورثه جوده سنگ جبراً پول بستاند و یا
در صورت ابا ورزیدن حکومت محل او را در حیطهٔ تصرف در آورد از لاهور با قشون سکهان
به نزدیکی وزیر آباد طرح اقامت ریخت .
پسر جوده سنگ نمایندهٔ خود را نزد مهاراجه رنجیت سنگ فرستاد و با تعهد پرداخت
مبلغ (٤٥) هزارو پیه نذرانهٔ سالانه حکومتش در امانت بماند .
رنجیت سنگ به نیروی خود افزوده در پی آن شد تا ریاست محلی صاحب سنگ بهنگی
حاکم گجرات را ( که اوییز از سال ۱۲۱۲ هـ ق بامر اعلیحضرت زمانشاه درانی در زمرهٔ حکام
تحت اثر والی پنجاب قرار داده شده بود) از بین برده در ید تصرف خویش در آورد. متعاقباً بگلاب
سنگ حاکم قلعه بهاو مکتوب فرستاد تا قلعه را واگذارد و همچنان بنام صاحب سنگ بهنگی
مکتوب فرستا د تا قلعهٔ اسلام گره را برحسب ضرورت واگزارد.
چنانچه گلاب سنگ از تصرف قلعهٔ بهاو دست کشید و صاحب سنگ از انجا منهزم
شده به جلالپور برفت و پس از قبض کردن قلعه جلالپور فقیر عزیز الدین طبیب ( ملقب بـه
امین قوانین اسلام) که در ذکر وقائع و گزارش ده سال سلطنت زمانشاه درانی از و نام برده ایم
(۱) مذکور دران فرصت از گردش دنیای نا پاید ا ر از خدمات

(۱) فقیر عزیز الدین اصل جای او لاهور است . مذکور علاوه بر طبابت شاعر شیوا بیان
ومرد صاحب فکر و قلم و سیاست مدار نیز بوده و همواره برکاب سلاطین و امراء بزرگ
درانی در خطهٔ پنجاب ولاهور بخدمات مرجوعه پیوسته و در فن طبابت بخدمت اعلیحضرت
زمانشاه رسیده و در آن سالی که فرمان برقراری مهاراجه رنجیت سنگ از بالا حصار پشاور
مذهب بقص خاتم همایون اعلیحضرت شهنشاه زمان بعنوان مذکور اصدار یافت متعاقبا فرمان
دیگری راجع به برقراری فقیر عزیزالدین بعنوان امین قوانین اسلام آمر عمومی محا کم
شرع انور اصدار یافت چنانچه موضوع برقراری او بدا لعهده در صفحات (۲۷۵-٢٧٦-٢٧٧
- ۲۷۸ - ۲۷۹ در ةالزمان از پیش رقم شده است .


۴۵۶
و محمد شاه غازی و وکیل الدوله سردار عام خان رو بر تافته وچون از مدتی
بعنوان (امین قوانین اسلام) شهرت کاملی بهمر سانیده و از متنفذان عصر پنجاب ولا هور
وعلی الخصوص مستشار و مشیر در بار ومختار کار رنجیت سنگ بشمار میرفت ازوی التماس
کرد تا بقشون زیاد و توپخانه برخاسته گجرات را در تصرف آرد. چون فقیر مذکور شخص
اسلام و حائز اخلاق نيك وصاحب جود وحوصله بود در حال محاصرة شهر گجرات بر مردم اسلام
رحم و شفقت کرده ازین لحاظ مردم سکهان که متوجه افعال وحرکات وی بودند ازین حس
رویه به پرده برنجیت سنگ شکایت کردند وخواستند فقیر عزیزالدین امین قوانین اسلام را
بدسیسه طرفداری مسلمانان آنخطه سخت اذیت رسانند. مکرم و فقیر مذ کور که درزمان
سلطنت اعلیحضرت زمانشاه درانی درمیان طبقات اسلام باشندگان آن سرزمین شهرت نيك
ونفوذ خوبی حاصل کرده و مورد اشفاق سلطانی قرار یافته ودرین موا قع مهیا راجه رنجیت
سنگ برای انجام مقاصد خود اورا ناچار ساخته بهرسو اعزام مینمود فقیر مذکور بحالت
صعبی گیرآمده و ظاهراً برای خوشدلی گروه سکهان ببالای مسلمانان ساکنان شهر مبلغ
هنگفتی بنام اعانت حواله کرد و ازینم یمان یکمقدار پول زیاد برای سکهان بدست آورده
بر الطایفه فرستاد و ازین تدبیر فقیر مذکور هم مسلمانان جان بسلامت بردند و هم برای
سکهان که خیال سوءقصد بر مردم اسلام وآن فقیر داشتند باصطلاح خودایشان (بهانه شمشیر
در غلاف کردن) میسر شد. پس از وصول مکتوب مبار کیدی وتصرف مال وخزانه صاحب سنگ
رنجیت سنگ از جلالپور عازم علاقۀ خوشاب شد. فتح خان حاکم قلعۀ کچهی از عزم او بدانصوب
آگاهشده بفکر مقابله ومدافعه بر خاست.
رنجیت سنگ از فرط غضب قلعۀ مذکور را بمحاصره انداخت و ضرب توپهای احمدشاهی
که در دست اقتدار او همدر آن اوقات قراریافته بود قلعۀ فتح خان راتحت آتش گرفت
واورا زودتر راضی به تسلیم نمود.
پس از شرائط تسلیم فتح خان را بآنچه اموالش بدست آمد خودش را بقلعۀ ما نکر حکم
حبس داد . بعد از آنجام کار فتح خان عطرسنگ را با قشون منظم بر سر قلعۀ شاهی
وال خوشاب فرستاد. عطر سنگ دوطرف چنبروز قلعه را فتح کرده و تمام علاق های
متصرفه اوراجزو متصرفات رنجیت سنگ قرار داد.
درینوقت که از پراکندگی اوضاع سلطنتی افغانستان وفتنه وآشوبی که در دارالسلطنۀ
کابل و پشاور وقندهار وهرات برپابود برای رنجیت سنگ موقع تاخت و تاز و حکمرانی
آنقدر دست داد که روز بروز بر جرات و توانائی او می افزود ولی درعین حال پس از فتح قلعۀ
شاهی وال سردارعلم خان وکیل الدوله که از فرط غیرت بحکام درانی و اشخاص مرتجع
در سرزمین پشاورنمی خواست تعلق پذیرد و تا اینوقت از گردش روزگار بازما نشاه د رانی
در راولپندی نزول اجلال داشت بنابرنجیت سنگ نامه فرستاد که اعلیحضرت قبلۀ عالم زمانشاه
بادشاه بیپهر سریر فی الحال از نعمت بینائی محروم وازدست جور اغیار در این گوشه ولایت
مقبوضۀ خویش قرار یافته و چندی باز برای ملاقات منتظر شد از تقالیب دهر و این دنیای کج نهاد
وچنان شد که یکی از چاکران دیرین باوامر اکید به نظر برنخوردنوازین انزوا گرفته یادی نکردند


٤٥٧

و شاید این همان جهانی باشد که چند بار بیکامش ساخت و باز دست قدرت بگردن قبضۀ
شمشیر برادر و یا پسرش توفیق خواهد بخشید و ارسال احمدشاه پادشاه غازی خلقی
بر اورنگ سلطنت خواهد نشست تا این ملك پنجاب را باز لگد کوب امواج سلطان عالم پناه نماید
و چون حضرت شاه عالم پناه از مدتی انتظار ملاقات دارد ولی ندانم چه در پیش است که پیوسته
تغافل در میان می آید . رنجیت سنگه دانست که وصول این نامه نه از قهر است و بلکه فرط اظهار
گله مندی و شکایت که اعلیحضرت زمانشاه از من دارد. مهاراجه بر احوال آقای خود زما نشاه
که به شخصیت او در میان تمام رقبای سکهائش امتیاز جلادت بخشیده بود نهایت اظهار تاسف
وانفعال کرده هنگام گرفتاری رقبای خود را عذر نهاده بعرض رسانید که ما هرگز ولی نعم ومربی
خاص خود را فراموش نمی کنیم و اگر چنین موانعی که آن ذات ستوده صفات می شنوند در میان
نمی بود هیچ تسامح وتغافل بعمل نمی آمد والحال عنقریب در راولپندی می آئیم و بشرف خدمت
وبساط بوسی حضرت شاهنشاهی مشرف میشویم . حین ورود مهاراجه رنجیت سنگه قضیۀ
حسن ابدال در عرض راه اعلیحضرت شاه شجاع الملك با رنجیت سنگه بر خورد و با فرمانفرمای
مخلوع درانی که در این اوقات بپتریت مراجعت و لشکر آرائی بصوب دارالسلطنۀ کابل داشت
شرف اندوز گردید. درین فرصت بقول منشی کنهیالال رنجیت سنگ مال و اسباب پر نقد
فراوان بحضور اعلیحضرت شاه شجاع الملك در پیش گذاشت واعلاحضرت شاه شجاع الملك
درانی بالمقابل نظر به رواج معمول سلاطین که اشخاص را در برابر اهدای تحف بخلعت شاهانه
افتخار می بخشیدند چند دانه از جواهر به رنجیت سنگه بخشید . رنجیت سنگ از لطف شاه نهایت
مفتخر شده و برای اقامت اعلیحضرت شاه شجاع الملك خیلی سنجیده از راه دوستی وفریب که
در حقیقت نمی خواست در راولپندی با اعلیحضرت زمانشاه نابیتا یکجا باشد عرض و التماس کرد
که اگر بر مصلحت ما قبول اجابت فرمایند در موضع تله شرف اقامت جویند نسبت دیگر محال
بهتر خواهد بود و چون این راز رنجیت سنگ که اواز مدتی در مجرا ساختن هر دو شاهنشاه
افغان صرف تدبیر و خدعه بکار می برد و نظریات او قبلا افشا شده بود در گوش اعلیحضرت شاه
شجاع الملك سودمند نرسید و در همین حال که رنجیت سنگه از یکطرف بروحۀ حضور اعلیحضرت
زمانشاه واز دیگر طرف با اعلیحضرت شاه شجاع الملك بند وبست داشت در ضمن قادر بشرف
بحضور شهنشاه معزول اعلیحضرت زمانشاه که هنوز موفق نشده بود فقیر عزیزالدین امین
قوانین اسلام را با فوج پیاده و توپخانه بغرض فتح قصبه (بهمبر) فرستاد . سلطان خان رئیس
بهمبر ناچار اطاعت رنجیت سنگ را بدون مقابله قبولدا و شده شرائط انقیاد پذیرفت .
رنجیت سنگه بوساطت فقیر عزیزالدین که او با سلطان خان قرارداد کرده بود يك اندازه
نذرانه گرفته ملك او را دوباره مسترد نمود و اموال ضبط شدۀ سلطان خان را نیز واپس بخود
او گذاشت بعد از انجام معاهدات با سلطان خان بقلعة گتگ یورش برده آبجا را نیز در حیطۀ
تصرف درآورد وفقیر عزیز الدین را با لشکر به پلول فرستاد. منظورشی اینله با گه سنگ حاکم قلعه را
عزل نماید و قلعۀ پلول را قشلۀ عسکری قرار دهد چنانچه فقیر مذکور قلعۀ پلول را پس از يك
جنگ خفیف بدست آورد و دروزیر آباد ترت ورنۀ جوده سنگ را تحت فشار گرفت و از تان جوده


(٤٥٨)

سنگ معذرت کردند و گفتند که وقت میگزرد که ما مبلغ چهل و پنج هزار روپیه نذرانه داده ایم
و خلعت گرفته ایم حالا گناه ما چیست که این لشکر میفرستد. فقیر عزیز الدین که دانست با مردم
مسلمان انواع ستم بظهور آمد ببهانۀ مدافع رنجیت سنگ بر مردم سکهان و اهل هنود سخت
مظالم گرفت. و در حال دخول در اندرون حصار با قوال ورثۀ جوده سنگ گوش نداده شهر را
بمحاصره انداخت و اهالی را بقصد گشودن ابواب حصار بهر گونه زجر و زحمات تهدید کردن
گرفت. فقیر پس از در آمدن بشهر تمام ملکیت ورثۀ جوده سنگ را بدست آورده و قلعۀ گنگ
را از تصرفات رنجیت سنگ در شمار آورده و درین موقع که رنجیت سنگ
بر حسب امر اعلیحضرت زمانشاه دراپی که قبلا توسط سردار غلام حیدر وکیل الدوله و عده داده بود
که در راولپندی بخدمت حضرت شهنشاه معزول باید رسید و چون همین معاملاتی که با مختصر
پرداخت سمت نگارش یافت رنجیت سنگ را از فکر تعجیل شرفیابی حضرت شاه باز میداشت
و در همین دفعه که فقیر عزیز الدین رنجیت سنگ را از فتح کوه گنگ و وزیر آباد و غیره ها
اطمینان داد و مها راجه مصمم شد تا برحسب وعده بسرعت تمامتری بحضرت اعلیحضرت زمانشاه
برسد و مراتب عذر و انفعال خود را که از بسیار وقت شاه انتظار ورود داشت از نسبت همین
گرفتاریها در پیش گزارد. بدین عزم فقیر عزیز الدین را بر وظائف مرجوعه اش ملتفت ساخته
راه راولپندی بر گرفت. حین وصول به راولپندی که اینوقت در میان سکهان شهرت مهاراجاء
کلان یافته بود رنجیت سنگ بحضور اعلیحضرت زمانشاه رسیده برزمین اخلاص جبین
ضراعت سائیده اشفاق شاهانه حاصل کرد و آنکه اعلیحضرت معزول و مکفوف البصر را زمان
طنطنۀ سلطنت و جوش سطوت و هیبتش بیاد آمد و فی الحال او را بدین حالت بیچا ره گی
و مظلومیت جوراخوان او بدید بسیار متأسف و متأثر گشته بعد از اظهار تأثر و تنفر بر اوضاع
خدام بدکیش کمال خدمت گزاری خود را وعده نموده بعرض رسانید که در جمیع اوامر
شا ه معزول مهاراجه بر ربوع خدمت حاضر است.
اعلیحضرت زمانشاه با رنجیت سنگ گفت سه بار نامۀ معروضه از انطرف مهارجه بکار
گزاران بارگاه نواب همایون ما برسید و هر قدر انتظار بظهور آمد نتیجۀ وعدۀ ملاقات
بحضور ما بصدق نینجامید و کیفیتی که درین آوان پنجم اه در میان آمد مدرک و مفهوم نگردید.
رنجیت سنگ بطور چرب زبانی گرفتاری خود را از شرارت و نافرمانی و خصومت مردم وحکام
ولا یاتی که میخواست داخل سرکار خود نماید در پیش گزاشت و با اعلیحضرت زمانشاه
معزول گفت اگر در انصرام گردن کشان متصرفین کوه جمو ن وزیر آباد۔ گجرات ۔
اسلام کده ـ جلایور ـ خوشاب ـ بهمبر ـ قلعۀ گنگ ـ باول وجا لندهر نمی پرداختم
و یا نیز دارم هرگز فرصت آرام به شهنشاه درانی نخواهد ماند و بپاسداری حقوق احسان شاه
والا جاه در شب و روز خواب راحت ندارم و چون حرکات رنجیت سنگ در برابر گوشه گیر ساختن
اعلیحضرت شاه شجاع الملك از حضور زمانشاه در راولپندی افشا شده بود و علا و تا از خبر
انقراض سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك دست تسلط بر تصرفات درانی اول بار بشدت
دراز کرده بود اعلیحضرت زمانشاه معزول با انتظاری که اگر باز موقع اقتدار به برادرش
اعلیحضرت شاه شجاع الملك نصیب شود توسط او آبی بروی کار خواهد آورد و الا در صورت
عدم وقوف بمصداق [الملك لمن غلب] بساط کامرانی با انعدام تاخت و تاوی است. در این


(٤٥٩)

ضمن اعلیحضرت زمانشاه محصول جایگیر شخصی خود را و بقایای پولهائی که در نزد رنجیت سنگ ونمده اوان آنجا بود مطالبه کرد تافی الحال برای صرف معیشت خدام شاهی از اشخاص مدیون ومسئول حاصل بشود، رنجیت سنگ مبلغ پنجصد روپیه که فی روز بنام پیشکش و مهمانی اعلیحضرت شاهنشاه معزول بیکار گزاران خودحکم داده بود از صورت تقدیم آن یاد آور شده و گفت برای تلافی خسارات و رفع حوائج یومی شاهیان قدر پول کافی سنجیده شده بود واگر در اینقدر مدت نرسیده باشد از عمال خود بازخواست میکنم تا چرا در سپردن آن غفلت ورزیده درینقدر مدت بتقدیم نرسانیده اند .
اعلیحضرت زمانشاه فرمود که عمال شما در تقدیم وجوه معینه غفلت نورزیده اند اما از حضور ما امر فرموده شد که خدام سرکار والا جاه از روی نخوت ولینعمی و اعزاز والاجاهی قطعا دراهم مهمانی را اخذ وقبض ننمایند اما بهتر است دراهمی را که محصول املاك خاصه ومتصرفات وتوانائی سرکار خود مان است وهمه را از محفوظات وولایات خویش واملاك نواب خود میدانیم در ملك خود مهمان نیستم ومواجب ومهمانی نمی ستانیم وممنون احسان چاکر خود نمی باشیم و دراهمی که از بابت املاك خالصه وخزائن این ولا از مدتی بردوش شما مانده وزخائری که از ما بدست مردم جنگیان بامها و اشارت مها را جه بمر باد رفته و بر حسب وعده های شما بر ما نرسیده است باید از گردن خود ساقط نمائید واعلیحضرت زمانشاه فرمود که مرا هرگز از این قسخت گفتن ومنزجر فرمودن نیست ونم خیال دعوی با چاکران دارم . رنجیت سنگ که میخواست تمام وجوه زمانشاهی را محض به بهانه پنجصد روپیه مهمانی ادا نماید وقتی که بحاضر شدن حضور شاه مصامعه میکرد درین حال فکر کرد که زمانشاه با دیده نابینا وحالت اضطراب هنوز نخوت وغرور و جاه سلطنت وطریق مسند نشینی و اریکه آرائی را از دست نداده و تا الحال ملك پنجاب و راولپندی را از تصرفات رسمی وشخصی خویش دانسته با شهامت سلطانی سخن میراند وعقبی را برای برادر وشهر ادگان خود خواه مخواه در نظر دارد وچون در ظاهر حال اعلیحضرت زمانشاه دريك حالت عجیب می دید با وکیل الدوله سردار علم خان وشهزاده محمد یونس متوجه شده میگفت واحسرتا دنیا عجب کاروباری دارد این همان شخصی است وهیهات آن روزگار کجا است و بسیار کلمات اسفناک بر زبان همی راند و در نتیجه مهاراجه باز زیاد برزیاد عذر خواهی کرده سوگند وفاداری و اخلاص شعاری بر زبان رانده و می گفت هر تکلیفی که بحضرت شاه والاجاه در این حالت نابینائی عاید شود خدمتگار مهاراجه خواهد بود و فی الحال چون خرابی امرتسر و توبیخ مردم آنجا در نظر است وخصت انصراف میخواهم و متعاقباً بخدمت شاه والاجاه میرسم اما در حال اینقدر عرض میکنم اگر پول مقرره پنجصد روپیه را بطور مهمانی دوراز شان فرموده بودید بنام وجهه املاك خالصه وجایگیر شخصی باید امرتسلیمی بکارگزاران خود میفرمودید اما در حال بیکار گزاران خود میگویم که پیوسته پنجصد روپیه را در هر روز از خزانه راولپندی گرفته بتقدیم رسانند و حضرت شاه اگر وجه مقرره را بنام مهمانی نمی ستانند از محصول املاك خالصه خود بشمارند واگر فرصت مساعد بعد از مراجعت امرتسر برمن حاصل شد بطور صحیح در پرداخت اموال نقد وجنس و عزت داری شما کوتاهی نخواهد شد اما رنجیت سنگ در ظاهر آنقدر اظهار تاسف بحال زمانشاه مینمود که مجلسیان و خدمه حضور بحیرت شده وبه حسن احترام او آفرین میگفتند.


٤٦٠

معلومات راجع بخطه پنجاب بعد از انقراض سلطنت اعلیحضرت زمان شاه وانقراض سلطنت (۱)
اول اعلیحضرت شاه شجاع الملک و عزیمت ایشان بلودیانه و راولپندی با مختصر پر داخت
فوق است اما این گزارش اقلاً مزدوده سال را در بر گرفت یعنی از سال١٢١٦ - ١٢٢٥ه ق
را در بر گرفته و اینکه اعلیحضرت شاه شجاع الملک در سال ١٢٥٥ ه ق بار دیگر باخذ تاج و تخت
موفقیت حاصل و اعلیحضرت زمانشاه در دورهٔ سلطنت ثانی او پس از عمری بدار السلطنه کابل
وارد میشود مناظر حسرت ناکی مجسم میگردد مثلا:
اعلیحضرت شاه شجاع الملک درانی دروز ورود خود به قلعه بالا حصار کابل چون پس
از عرصهٔ ۲۹ سال بار دیگر به مسکن پدری و مقر سلطنتی خود نائل گشت از حالت ویرانی
تعمیرات و انهدام دیوارها و شکست وریخت کنگره ها سخت متاثر شده و اوان شباب وروز
گار طفولیت خود و همسالان را بیاد آورد. در ضمن اختلاط باصحاب
مجلس یاد کرده و آب حسرت از نگاهش میریخت. اعلیحضرت زمانشاه که از جلوس برادر خود
بدارالسلطنه کابل اطلاع یافت ببوی وطن بادیدهٔ نابینا و موی سپید و وجود بسیار ضعیف وارد
بالاحصار کابل شد.
حین بازیابی سرداران مقیم کابل وتشرف صغار و کبار این دیار چون درتی آن مخدوم
بزرگوار خود را ندیده و منتظر دیدار او بودند در این وقت که چون هنگام جوانی و نیرو مندی
وشهامت او را در قطار جوانان و شهر ازگان و خاصهٔ در روزگار سلطنت بین سنین (۲۲- ۳۲)
ملاحظه کرده بودند در این حالت مو سپیدی و قامت خمیده که بانها درجه ضعیف گشته بود
سرداران با اخلاص از نظر وابستگی خون و استخوان و مردانگی های شاهنشاه زمان در اثناء
صحبت همه بحالت گریه و تاثر حرف میزدند اما خود زمانشاه حال خود را و ابسته بتقدیر
وانمود کرده قطعاً حالت اضطراب در خود احساس نمیکرد نسبت هنگام جوانی قامت
او آنقدر كوچك بنظر میرسید که بدون معرفی اکثر اشخاص جا نمی آوردند و از کسانیکه
با زمانشاه روابط قومی و اخلاص شماری داشتند و باینوقت که بعضاً چند سال قبل وفات یافته
بودند اعلیحضرت زمانشاه از شنیدن خبر بسیار اشخاص متوفا غمگین شده، و بدر یافت ورثهٔ
رجال درباری عصر سلطنت خویش عطف توجه میفرمود و در اکثر اوقات در پالکی نشسته
بزیارات قریب و جوار کابل سعی می ورزید زمانشاه از کابل و قندهار بسیار دفعات برهند
شریف در وقت اقامت به راولپندی و لعل پور و لودان وتته و بهکر و غیره نقاط در هر طرف سال
یک ماه در زیارت حضرت مجدد الف ثانی قدس سره رفته بحجرهٔ مخصوص وقت میگزارانید
در آن محلی که حضرت احمد مجدد فاروقی قدس سره در زمان حیات از نسبت جهاد علیه
کفار در یکی از ایام نوری برای آنجناب میسر شده بود اعلیحضرت زمانشاه در همان محل
یک ماه را بعجز و اطاعت بسر کرده و بالاخر بجناب میان حفیظ الله صاحب مجددی قدس
سره وصیت کرد تا زمانشاه را در همان محل مدفون نماید.

(۱) از نسخهٔ قلمی که معلومات فوق را با تغییر عبارت استنساخ و درج کردیم فی صد پنجاه
با معلومات اثر منشی کنهن لال موافق اما قسمت دیگر معلومات نسخهٔ خطی با قول مذکور
مغایر است زیرا قول كنهن لال بسیار اشارات تقریبی دارد وقسمت عمده نگارش او بنفع
گروه خودش تمام میکند اما تا اندازه ای با نسخهٔ خطی دست داشت نگارنده شباهت بهم میرساند


۴۹۱

آخرین ایام کاروائی اعلیحضرت زمانشاه
معزول
در قصور بالا حصار کابل

زمانشاه مخلوع که در آوان سلطنت ثانی اعلیحضرت شاه شجاع الملک درانی بسن هشتاد
سالگی غالبا در دارالسلطنه کابل بسر می برد در آن روز ها ئیکه اعلیحضرت شاه شجاع الملک
قصد جهاد میفرمود در بالا حصار با شهزادگان نزول اجلال داشت
در صبح روز چهارشنبه ۲۳ ماه صفر سال ۱۲۵۸ ه ق که اعلیحضرت شاه شجاع الملک درانی
از دست چند نفر غنی الخصوص جعفر قزلباش مراد خانی بشهادت رسید چون خبر واقعه شهادت
شهریار شهید به بالا حصار کابل انتشار یافت شهزاده شاهپور صورت واقعه را نخست بحضور
عم بزرگوار خویش جناب شاه زمان و سپس باهالی حرم محترم بیان کرد.
در آن سانحه عظیم جناب زمانشاه معزول بشهزاده شاهپور گفت گریه و ناله را بذنها
بگذارید و برما وشما ثمری ندارد. در این حالت حفظ ننگ و ناموس و خزائن سلطنت شرط
زندگانی دودمان با عز وشان سلطنت است و باید باستحکام بروج و باره و ابواب قلعه
بالاحصار حکم داد تا کشک چیان و مستحفظان بپاسداری اهالی حرم محترم نیک بپایداری
و جان نثاری کنند. باوری حضرت سلطان حقیقی با استقامت و شجاعت و مردانگی نیک
خواهان قدیمی و غلامان دائمی اهالی حرم و طفلان و صغار و کبار بدست خائنین روزگار
گرفتار نگردند و اموال و اثاثه سلطنت از دست تصرف قاتلان و وحشت پیشه گان و شورشیان
غدار و مکاران بد کردار محفوظ ماند اعلیحضرت زمانشاه مخلوع و شهزاده شاهپور
و شاهزده حیدر در بالاحصار منتظر ورود شهزاده فتح جنگ بودند تا چه وقت از اردوگاه
با لشکر در بالا حصار میرسد. در نصف النهار اطلاع یافتند که شهزاده فتح جنگ از ده خداداد
از میان خیمه گاه بقصد بالا حصار بیرون شده آمد و چون غلام حیدرخان ولد محمود خان بیات
همراه و همراز او بود شهزاده را بنام كمك در قلعه محمود خان [متصل کلوب چمن حضوری]
نزد پدر خود برد محمود خان بیات که با مردم یار کزائی رشته خویشی داشت قصد کرد
که شهزاده فتح جنگ را به محمد زمانخان بسپارد. چون این خبر بگوش زمانشاه مخلوع
و مكفوف البصر و شهزادگان در بالا حصار کابل برسید. در بین شهزادگان و اهالی حرم
محترم غوغای دیگر برپاشد جناب زمانشاه گفت از این لیل و نهار در عالم بسیار آمده
و آمدنی خواهد بود و از زمانهای زیاد رنج و تعب روزگار دیده ایم سلطنت بی شمشیر و شمشیر
بدون قصد هلاك در دست گرفتن منظور دلاوران کار زار نیست، محمود خان بیات که
دانسته است فتح جنگ پسر کلان شاه است ضروو بپایه سلطنت خواهد رسید برای اینکه
محمود خان و دیگر یار کزائی وقزلباشیه متفکر نباشند بهتر است شهزاده شاهپور
بر مسند سلطنت بر نشیند تا چشم تظلم مردم غدار از انطرف شهزاده فتح جنگ بس بسته


٤٦٦

شود و از کسانیکه زیاد تر بقول زمانشاه مخلوع محاسن سفید گوش داد شهزاده میمو بود
بمحض فرمایش نزد شهزاده شاهپور رفت تا عهده خطیر سلطنت را قبول نماید و بقا ره
خانه محکم دهد تا طبل استقرار سلطنت در نوادر آورد و برای اهالی شهر و افراد لشکر بنام
شهزاده شاهپور اشتهار سلطنت یابد. سپس همگان بشهزاده شاهپور گفتند چون تمام
خزائن و جواهر پیش بهادر دست است اگر وقتی که شهزاده فتح جنگ رها شده آمد
چون او به سن از شما بزرگتر است بصلاح وصوابدید خود باید بروی بگزارید و اگر او
صلاح کار سلطنت بر خود رو انمی داشت سلطنت حق شما است شهزاده شاهپور از قهر
بتعره گفت فی الحال امر انتقام خون پدر شهید منظور خاطر است و نه بسر نهادن تاج
شاهی و نفاق خانگی و تا حال پدرم در میدان اندوه این نام را هرگز برخود نمی پذیرم و در
همین ساعت جناب زمانشاه با و گفت بهتر است اگر سلطنت را از نظر انصاف قبول
نمی کنید باستخلاص شهزاده فتح جنگ کمر همت بربندید تا از چنگ دشمن نابکار
محدود خان بیات رها گردد شهزاده شاهپور در این سخن متوجه شده سرداران
فوپلزائی و نایب امین الله خان لوگری و خواجه خانجی معروف به شیخ مزار را در داخل
حصار خواسته شمشیر در کمر بسته به نیت رها دادن شهزاده فتح جنگ صف آرائی کردند
دلیران با سواری اسپ و پیاده بطرف قلعه محمود خان بیات یورش برده شهزاده فتح
جنگ را از دست آن رها کرده بید، در بالا حصار آوردند. حین وصول شهزاده
فتح جنگ در بالا حصار شهزاده شاهپور گفت سلطنت حق تست و تاج شاهی تر از یبد اما
تاوقتی که انتقام بر نگرفته ایم نشاید که این تاج بر سر نهی و چون آوازه شهادت
اعلیحضرت شاه شجاع الملك تمام دیار را پر گرفته بود جناب زمانشاه اندیشید که شهرت
شهادت باعث انقراض سلطنت اولاد سلطان علیین جایگاه احمد شاه درانی میگردد
بهتر است کار خود را بشمشیر تدبیر آراسته نمائید. فردای آنروز که تازه وجود
شاه شهید را غازیان بخاك سپرده بودند خوانین مقیم کابل اعم از درانی و تاجك وقزلباش
در اطراف بالا حصار گرد آمدند. میرحاجی پسر مرحوم میر واعظ که نسبت شهادت
اعلیحضرت شاه شجاع بوی از منبر می برآمد و سخنان عجیب میگفت دران حالت که باز
نیروی خاندان احمد شاه غازی را اثر اثر پشتیبانی اقوام غالب دید با خوانین قزلباش
دربالا حصار آمده شهزاده فتح جنگ را نظر به بزرگی او که از طرف عم بزرگوارش
اعلیحضرت زمانشاه مخلوع بجا نشینی پدر شهیدش انتخاب شده بود از روی رو اداری و صوابدید
حضرت زمانشاه محاسن سفید و بزرگان دودمان نجیب شاهی نخست از شهزاده شاهپور رای
جسته و چون شهزاده شاهپور که بجز حس انتقام منظور دیگر نداشت بنا بعیت قول
کاکای خود او لتر دست بیعت داد و بعداً شهزاده فتح جنگ را بنام [فتح جنگ شاه]
شناخته بر مسند خلافت بر نشاندند حضرت زمانشاه با چشم نابینا دستار سلطنتی را بر فرق
شاه جوان بسته تاج مرصع ومکلل را از جواهر خانه خواسته بعداز قرائت سورۀ فتح که
از جانب شیخ مزار عاشقان و عارفان عليه الرحمة والغفران تلاوت شد در پیشگاه دستار
شاه نصب گرد و تمام افراد خاندان شاهی بارشاد جناب شاه زمان بیعت کردند .


(٤٦٣)

پس از مرور يك هفته چون خوانین قبایل متوحش و دودل بودند جناب شاه زمان
بقول مردم اطمینان نکرده معتبران را در بارگاه با لا حضار خواسته پس از انعقاد
مجلس سلطانی از خوانین حضار به مجلس خواهش کرد که بنام فتح جنگ شاه سند مستند
بسوگند تقدیم کنند تا اگر فدا کار باشند شاه بر ایشان اطمینان خاطر داشته باشد
و در صورت اعتذار شاه از مردم دلیل جو ید و هر خیالی که در ضمیر مردم مکنون باشد
درین بار عام بگوید تا بین شاه و رعیت حجاب اختلاف و دوئی در میان نباشد ، پس از
اظهارات جناب زمانشاه مخلوع و محاسن سفید علماء و سادات و قضات محکمه و خوانین
درانی و غلزائی و کابلی و کوهستانی و لوگری و غلامخانه قزلباش و غیره تماما عهد
نامه ها تقدیم کردند و کسانیکه طرفدار نواب محمد زمانخان بودند در تقدیم بیعت
نامه مسامحه می کردند و چون شرح و بسط آن ایام برون از محتویات این کتاب است
مقصد آنکه جناب اعلیحضرت زمانشاه مخلوع در اوقات تخت نشینی فتح جنگ
شاه درانی بعمر ۸۱ سالگی و در اوقات سفید ریشی در راه تو حید فکر عامه و حفظ
سیاست خاندانی و استحکام سلطنتی شهزادگان تا سال ١٢٥٩ هـ ق با دیده نابینا
فرصت خدمت از دست نداد .

بعضا گزارش سلطنت فتح جنگ شاه را بورود جنرال بالك و جارج مکریگر وانمود
کرده اند مگر این خبر در وقت ورود انگلیسان مجددا اعلان شده است چنانچه صورت
بیعت نامه وزیر محمد اکبرخان بن امیر دوست محمد خان که به عنوان فتح جنگ شاه بنام او
تقدیم کرده است این اشتباه را رفع می کند (۱)

(۱) نقل بیعت نامۀ موکد بسوگند را که از طرف محمد اکبر خان با رگز الی
وزیر فتح جنگ شاه نبشته شده است علاوه بر مآخذی که بدست ما رسیده است در صفحۀ
١٥٠ کتاب واقعات شاه شجاع طبع مطبعۀ عمومی کا بل نیز به وضاحت نقل برداشته
شده است .


(٤٦٤)
رحمت داوی
شاعر معاصر زمانشاه درانی
در آغاز نگارش کتاب درة الزمان نسخه معتبر خطی از دست فاضل دانشمند غلام جیلانی خان جلالی باختیار من گزاشته شد.
اثر خطی مسمی به (لیلی مجنون) بکاغذ زرد گون ابریشمی کشمیری ساخت در (٢٤٢) صفحه به قطع ۱۸-۲۰ سانتی بخط نسخ و بعین رسم الخط صحیح پشتو و از نقطه نظر فن خوشنویسی باندازه متوسط نوشته شده است. مصنف کتاب رحمت داوی شاعر معاصر اعلیحضرت احمد شاه کبیر و اعلیحضرت تیمور شاه واعلیحضرت زمانشاه است.
بقول شاعر (مصنف لیلی مجنون) پسر او احمد نام که طفل شیرین زبانی بود بعمر پنج سالگی فوت شد ، و پدر از داغ مصیبتش دل تنگ گردیده و به تصنیف کتاب لیلی مجنون مشغول شده است و گوید کتاب لیلی مجنون بزبان فارسی زیاد بوده ومن خواستم بزبان شیرین پشتوا کتابی برشته نظم در آورم. این شاعر ذوق جبلی خود را در سرودن شعر پشتو از نقطه نظر روح افغانیت و احساس ملیت خیلی بلند نشان میدهد و در راه تعمیم زبان قومی خود به تدوین چنین اثر کوشیده است.
کتاب موصوف در سال ١٢١٠ هـ ق بسال چهارم سلطنت اعلیحضرت شهنشاه زمان در دارالسلطنه کشمیر خطاطی و نقاشی شده است و از جمله (٤٥) قطعه تصاویری مندرج کتاب که اشکال او از اوضاع و خیالات لیلی و مجنون تمثیل میکند دو صفحه آن یکی دربار زمانشاه را نشان میدهد و آن دیگری دربار حکمرانی سردار عبدالله خان مخلص الدوله نائب الحکومه کشمیر مربی شاعر موصوف را تصویر مینماید . هر دو قطعه با آب و رنگ خاص مصوری ترسیم و تزئین یافته است یک قطعه در سر کتاب و قطعه دیگری در متن قصاید مدحیه موجود است و قصائدی که در مدح اعلیحضرت زمانشاه و سردار عبدالله خان مخلص الدوله از طرف شاعر انشاد شده است از جاهای لازم زینکو گراف و بعضاً اقتباسات بعمل آمد.
اما دو صفحه از اول کتاب و دو صفحه از اخیر کتاب نظر بفشار دست مطالعان بر کنده و اغلب فرسوده و مندرس شده است از ان لحاظ اسم کاتب و مصور و تاریخ تحریر و تصویر و مضمون اهدائیه وغیره ممیزاتی که خاصه کتب نویسان است وجود ندارد ولی طرز تحریر و تصویر ثابت میکند که در خود کشمیر و در همان عصر صورت اتمام پزیرفته است.
تاریخ تصنیف را شاعر بحساب جمل از کلمه دروغ راست دریافته است.
رښتیا وایم بی دروغ له (دروغ) سنه روغ ١٢١٠ هـ ق
جلالی گوید : و قتی بمدیریت عمومی معارف قندهار برقرار بودم این اثر گرانبها از دست یکی از سلاله های سردار کهندل خان ببارکزائی برای من رسیده است والحق این اثر از عصر علم پرور زمانشاه درانی و دربار مجلل شهنشاه و آن نائب الحکومة مقتدر افغان در ولایت کشمیر خوب نمایندگی میکند.


باريك خط كابلى مخ به صفحه زيب كا پر كشميرى كاغذ باندی هموار خط
چه يوښك دى خان د تنهازى دا باريك چه رقابی خلك لكه كيك
به له وراده شازي نوت اینجا دستك دي ؟ بياني ح په خندا نو لكه دومره خلك افغانان کی
يوفار چه هره پاسیل پښتو ژبه چا ياديد بې عادل پادشاه غازې سر کفر با ندی کم کی
نکانه پښتو ا په باالقصد که عجایب رصد و مكالو د شت شاه زمان وقع نست
پښتو به هغو ځینو پیوند وا ا و حجابات رفع کا سردار نے دهللہ دہ خلق تایع آباد دہ
خوالی بروخا بله مهربانی میق قرینہ وار یک دشی بیایی سکنه مسلمان دوعد پیو خزان
تامین بات کا کہ معا جابات اولسا نوں نقل چینی دی درک نشته دې آب بیر به در شبہ
بالا زوی بات کامان و نخی و تنازع و مجادلی وكشيرى لكاوبنا إلى ويكل كه خلق د جهان کی
ملكي كدار در مان منع متعدی داحتمالات ور به د خيبر کوهستان در کشن میرام بیجان کی
يادت نام سلمى حق يكديكر امن الكرم كا سيم ابخيش خيز ندام بر پشا ویر کل کواچ
مرد خبیبی کا طالب الصلاتة عيليا عليه يام مرد الكتاب عالي شد د جنتو بيا ناهی
عکس دو صفحه از کتاب قلمی ليلي ومجنون بزبان پشتو تصنيف رحمت داوى شاعر معاصر زمانشاه غازی که در ولایت
کشمیر بنام سردار عبد الله خان مخاص الدوله والی افغانی کشمير اهدا كرده است . خطاطی و نقاشی کتاب نيز در خود
کشمیر صورت اتمام يافته ومرا پاي كتاب بعين سبك بكمال ذوق نبشته و بیاد گار مانده است .
متعلق کتاب درة الزمان )


آخرین صفحه کتاب گلستان سعدی شیرازی که چهار سال بعد از تاریخ شهادت
اعلیحضرت شاه شجاع الملک درانی در ولایت انداراب بخط حاکم آن محل بنشته شده است.
راقم الحروف راجع بعصر، بد و وجه خویش و گزارش سلطنت درانی بآن پرداخت بعض
حواشی مفیده نیز سعی بکار برده است.
(متعلق کتاب درة الزمان)


﴿٤٦٥﴾

ولی خوشبختانه این اثر با دوقطعه تصویر قیمت دار در آخرین لحظات پایدار ی لوحه های
تاریخی بدست استفاده نگارنده رسید و بمحض دیدن هر دوقطعه تصویر را زینکو گراف کردم
و این است که کتاب ما را زینت بخشیده و یکی از یادگارهای عرفانی و مدنی عصر سلطنت زمانشاه
محسوب میشود:
این است عین گفتار شاعر که به زبان شیرین پشتو اعلیحضرت زمانشاه درانی را مدح
کرده است :
دی د پادشاه غازی یعنی زمانشاه خاقان بن الخاقان چه زوی دتیمور شاه دی تیمور شاه
د احمد شاه مرحوم دی :
شاه زمان بر جهان آسیب مه مومی دخان
دادها کی مزه غریب کامرانی در شه نصیب
پرد شمن دی تل بری وه هسی نه چه دی وی وه
تر جمشید دی بخت بلند شه دښمنان دی به گزند شه
شه پاد شاه بی نظیره خورشید ضوره عالمگیره
کیکاوس او کیقباد ستا به دور نشی یاد
بل پاد شاه چه سکندرو چه تسخیرلی بحر و بر وو
کله ستا پشان یی بخت و چه پیری پیری یی تخت ؤ
په تا فخر هر افغان کا افغانان شه در ست جهان کا
ته چشمه یی د احسان وری له تا نفع انسان
په پاکی کښی مشهوری یی په بزرگی هر ځای منظوری
تل مشغول په شادمانی شی خوش به هره کامرانی شی
دخپل ملك كره عدالت یو دم مشه فرا غت
چه خلك آفرین کاندی ستا بر عدل پرداد باندی
* * * * (۱)
ته مدام بختیار اوسی پر دښمن زود و ر اوسی
پر تا فضل الهی شه د دښمن دی تباهی شه
ملك د ډیر تا تار کړۀ که له هر څه دیز خوردام کړه
چه پټه کړ پر کاب نوری کفر کڼی کر پاپ
بیا یی مخ په هندوستان کی ده برهم کفر ستان کړي
شه عادل پادشاه غازی دی سره کفر په بازی دی
رب دور کاندی نصرت شاه زمان دی غنیمت
(۱) ابیات زائد حذف شد.


٤٦٦

مجلس مشاعرۀ فرزندان زمانشاه
وسردار زادگان درانی

نگارنده آرزو داشتم درختم کتاب درین باره بیشتر حرف بزنم چنانچه درصفحۀ (١١) راجع بادب دوستی شهزادگان اشارت کرده ام وچون تراکم مضامین به حجم کتاب افزود به پرداخت این مسائل خویتر موقع نیافتم ولی ازینکه وزیر زادگان عصر زمانشاه نیز مطابق مقتضیات جبلی ومانند شهزادگان ازهیچگونه صفات هنری وادبی بی بهره نبوده اند بطور مثال این يك غزل نواب غلام احمدخان[وزیرمختار فتح جنگ شاه] فرزندسردار شیرمحمدخان مختار الدوله را که در وقت شباب انشاد کرده و سردار محمد عمر خان بن سردار محمد کلان خان امین الوجوهات بن سردار علم خان وکیل الدوله که همچنان دردورۀ شباب بخواهش او تخمیس نموده وهردوتن از معاصران وهمدبستان شهزاده عبدالرزاق دری وشهزاده یونس و شهزاده حیدر و شهزاده تیمور وشهزاده محمدا نادر (فرزندشاه شجاع) وشهزاده مجاب اند دراختتام کتاب میپردازم تا آن کسانی که ما نند درس شمشیر در مکتب ادب نیز باشهرادگان درانی از زمان طفولیت در يك انحصار کا بل همدرس وهمگوا بوده اند شناخته گر دند:
به گلشنی که هوایش به خلد مقرون است بتى چوشمع بفانوس وغلق بیرون است
به عشوه گفت بیا طالعت همایون است چه خوش حدیقۀ نیکو وجای موزون است
قرار بخش دل عاشقان محزون است
غنیمت است ظل بید و آبجاری و کشت دمی که كلك قضا خاك وی فرخ سرشت
به عمر غره مشو وصل اوزدست مهشت زمین اوست محضر چوارض باغ بهشت
بهر چه وصف کنم زان دو چند افزون است
گرت هواست که واصف شوی بکوی نیاز بریز اشك ندامت بهجر سوز و بساز
درین سراجۀ غم غیر درد عشق مباز چه سوی باغ خرامد نگارم از سر ناز
بی نظارۀ او سرو بید مجنون است
نژاد همچو تو مهوش بشام و چین وختن به بست طوطی خوبان طبع طرز سخن
گشای درجمن حسن همچو غنچه دهن بیاد لعل لبت ا ی مه دو هفتۀ من
زیاده هر می لعلی که میخورم خون است
بغمزه نرگس شوخت چراغ مقبر ست مدام لیلی و شیر بن گدای کوی تو بد
کنند قبلۀ روی ترا همیشه سجد (غلام احمد) مسکین اسیر زلف تو شد
گهی زلطف نگفتی که حال توچون است
در آتشست وجودش بسوز ودر د قرین نه تاب صبر نه یا رای گفتنست چنین
دمی زروی ترحم به پیش ا و بنشین بگیر دست (عمر ) از کرم براز مبین
که موج زن برخ اشك همچو جیحون است


مزار پر انوار محبوب سبحانی غوث صمدانی - قطب ربانی - حضرت شیخ احمد فاروقی مجدد
الف ثانی واقع دارالارشاد سرهند .
«مطابق کتاب درة الزمان»


شدیم خاک ولیکن زبوی تربت ما
توان شناخت کزین خاک مرد میخیزد

مزار شهنشاه نامی افغان در دزان اعلحضرت شهنشاه زمان واقع دارالارشاد سرهند که بقرار وصیت
اعلیحضرت مغفور در پایان مزار پر انوار حضرت غوث صمدانی امام ربانی مجددالف ثانی
قدس الله سره العزیز مدفون گردیده و این بنا برحسب توصیه آن شهریار نامدار بالای مزارش
اعمار یافته است و شهزاده ایوب شاه نیز میان آن قبه سترگ مدفون است و این عمارت اصلا از داخل
رواق زیارت حضرت مجدد عکس برداری شده است .


(٤٦٧)

وفات زمانشاه

اعلیحضرت زمانشاه در اواخر زندگی این سخن ورد زبان داشت: محمود مرا نابینا ساخت
و احمد چشم باطنی بخشید. و آن کلام مؤثری است که بطرف برادرش وحضرت غوث صمدانی
قطب ربانی مجدد الف ثانی فاروقی اشارت رفته است، یعنی بخشایندۀ چشم باطنی ذات
بزرگوار حضرت مجدد قدس الله سره العزیز را میدانست و مدفن خودش را هم در پای مزار آن
بزرگوار تمنا میداشت.
اعلیحضرت ممدوح در آخرین سفر خویش از دارالسلطنۀ کابل ١٢٥٩ هـ ق و در آوانی
که مصادف بجلوس ثانی امارت اعلیحضرت دوست محمد خان بود در سال ١٢٦٠هـ ق مطابق
حسن ارادتش در همانجا دار فانی را وداع گفته بر حسب وصیتش بجناب میان حفیظ الله صاحب
مجددی در دارالارشاد سرهند متصل آرامگاه حضرت غوث صمدانی مجدد الف ثانی مدفون
و آرامگاه خودش بر طبق وصایا شرف اعمار یافت . چنانچه در اندرون گنبد علیا مخدره
نواب زمان زوجۀ آن شهنشاه نیز مدفون و هکذا شهزاده ایوب شاه و شهزاده نادر بن اعلیحضرت
شاه شجاع الملك و دیگر شهزادگان و وابستگان دودمان جلیل سلطنتی درانی نیز در اطراف
مرقد زمانشاه چهره در نقاب تراب پوشیده اند، در آخرین جملۀ آخرین خطابه‌های آن
شهنشاه که در بالاحصار کابل بحضار مجلس سلطانی خطاب کرده است در عالم با ثبات
رسانید که او دائمآ مرگ با شرف را از خالق موجودات تمنا میکرده چنانچه بهمین ملحوظ
آخرین خطابۀ خود را بدین مختصر عبارت خاتمه بخشیده و یکسال بعد ازین قدم بعالم جاوید
گزاشته است :

(از زمانهای زیاد رنج و تعب روزگار دیده ایم سلطنت بی شمشیر و شمشیر
بدون قصد هلاك در دست گرفتن منظور دلاوران کارزار نیست)


٤٦٨

تاریخ آغاز و انجام تالیف كتاب درة الزمان
(بحساب جمل)

مورخانی که میخواهند در فن تتبع اقتداری بهمرسانند از برای اعتبار اثر خویش تاریخ آغاز و انجام کتاب را از چند جمله مختصر وموجز بحساب جمل که آنرا حساب ابجد نیز مینامند بیرون می آورند و این اساس با آنکه از رسوم باستانی و خاطرات دیرین فن انشاء است و لی از نظر قریحت آزمائی و خاطر داشت مطالب تاریخ که هیچ نویسنده معاصر درین هنر توجه نکرده است این صنعت ادبی و این رویه باستانی را فراموش نکرده و با آنکه دریافت جمله های منسوب بوصف حال خیلی دشوار است اما در ضمن این هنر را از یاد نبرده بتقلید سخن سنجان پیشین چند جمله مطلوب دریافته و از هريك جملات آتی بحساب شمسی و قمری سالهای آغاز واختتام تالیف وطبع کتاب را نیز بطور دلخواه بیرون آورده و در جمله های شامل مواد تاریخ - یادگار استقلال و شهامت افغانی را لفظاً نیز رعایت کرده و مسرتی برخویش حاصل کرده ام:

آغاز نگارش کتاب بحساب شمسی:
(١) رحمات بی حساب خدا- ١٣٣٥ هـ ش.
(٢) امحای اغیار وطن- ١٣٣٥ هـ ش
(٣) خونبهای شهدای خدا - ١٣٣٥ هـ ش .
(٤) مؤرخ : عزیز الدین وکیلی فوفلزائی- ١٣٣٥ هـ ش
اختتام نگارش کتاب بحساب شمسی:
(١) کتاب مردان حقیقت - ١٣٣٦ هـ ش.
(٢) بترقی اعتلای وطن ما - ١٣٣٦ هـ ش.
(٣) تدریس قوام اجتماع - ١٣٣٦ هـ ش.
(٤) افتخار با دوام - ١٣٣٦ هـ ش .
(٥) سر نوشت مردان پاك - ١٣٣٦ هـ ش
(٦) نهضت های وطن - ١٣٣٦ هـ ش
(٧) تهنیات ملت - ١٣٣٦ هـ ش
(٨) دور قائد اعظم - ١٣٣٦ هـ ش
(٩) روحا نیت شهنشا ه سا ١٣٣٦ هـ ش.
(١٠) مصدرشان شرف واجلال - ١٣٣٦ هـ ش
(١١) یاد گار بوم خصمت -١٣٣٦ هـ ش.
(١٢) ضرب دهل دلیران - ١٣٣٦ هـ ش.
(١٣) ظفر قومی - ١٣٣٦ هـ ش.


بحساب هجری قمری:
(۱) حشمت و استقلال - ۱۳۷٦ هـ ق .
(۲) باساس اشراف پرستی - ۱۳۷٦ هـ ق.
(۳) نور شهنشاه در دران - ۱۳۷٦ هـ ق.
اختتام تالیف کتاب بحساب قمری:
(۱) کار کتاب درۀ الزمان - ۱۳۷۷ هـ ق.
(۲) مشرح عصر امپراطور - ۱۳۷۷ هـ ق.
(۳) روحانیت شهنشاه ما - ۱۳۷۷ هـ ق.
(٥) حق شمشیر جوهردار - ۱۳۷۷ هـ ق
تاریخ طبع کتاب بحساب شمسی:
(۱) جشن خونبهای شهدا - ۱۳۳۷ هـ ش.
(۲) فکر سعادت بشر - ۱۳۳۷ هـ ش.
(۳) یادگار یوم خدمت - ۱۳۳۷ هـ ش
(٤) بزرگترین مقاصد روز - ۱۳۳۷ هـ ش.
(٥) فیوض جهانگشایان - ۱۳۳۷ هـ ش.
(٦) سینۀ اسرار معرفت - ۱۳۳۷ هـ ش.
تاریخ طبع بحساب قمری:
(۱) روحانیت شاهنشاه ما - ۱۳۷۸ هـ ق.
(۲) تبريك عام چهلم استقلال - ۱۳۷۸ هـ ق.
(۳) انوار شهنشاه دردران - ۱۳۷۸ هـ ق
(٤) زهر شمشیر در اتیان - ۱۳۷۸ هـ ق.
(٥) نابغۀ امید درانی ۱۳۷۸ هـ ق
(٦) خراجهای ده سلطنت - ۱۳۷۸ هـ ق
(۷) مطبعۀ دولتی کابل ثمرداد - ۱۳۷۸ هـ ق


٤٧٠

تعیین سنوات دورهٔ سلطنت زمانشاه درانی
بر وفق اصطلاحات ترکی

مراد از پرداخت سنوات آنست که در قدیم منجمان دورهٔ دوازده سال را بنام دوازده حیوان
تعیین داشته و در کتب و اسناد معتبر تاریخ این رویه بسیار زمان و تا مرور پنجاه سال قبل در کشور
عزیز ما تعقیب شده وجزء محاسبات رسمی بوده و بهمین وجه احتیاطاً نگاشتیم تا متتبعان با علائق
در یکی از تاریخ از لحاظ دریافت صحت سنوات بکدام اشتباه تاریخی روبرو نشوند :
(۱) اود ئیل ۱۲۰۷ هـ ق سال وفات اعلیحضرت تیمورشاه و جلوس اعلیحضرت زمانشاه.
(۲) پارس ئیل ۱۲۰۸ هـ ق سال دوم سلطنت زمانشاه.
(۳) توشقان ئیل ۱۲۰۹ هـ ق سال سوم سلطنت زمانشاه.
(٤) لوی ئیل ۱۲۱۰ هـ ق سال چهارم سلطنت زمانشاه.
(٥) یی‌لان ئیل ۱۲۱۱ هـ ق سال پنجم سلطنت زمانشاه.
(٦) یلان ئیل ۱۲۱۲ هـ ق سال ششم سلطنت زمانشاه.
(۷) قوی ئیل ۱۲۱۳ هـ ق سال هفتم سلطنت زمانشاه.
(۸) یی‌چی ئیل ١٢١٤ هـ ق سال هشتم سلطنت زمانشاه.
(٩) تخاقو ئیل ١٢١٥ هـ ق سال نهم سلطنت زمانشاه.
(١٠) ایت ئیل ١٢١٦ هـ ق سال دهم و انقراض سلطنت زمانشاه و سال اول سلطنت اول محمود شاه.
(١١) تنگوز ئیل ١٢١٧ هـ ق سال دوم سلطنت اول محمود شاه
(١٢) سیچقان ئیل ١٢١٨ هـ ق سال انقراض سلطنت اول شاه شجاع الملك درانی.


سر مرد را نیست پروای زیست همائی به از سایه تیغ نیست
رکورگین سلطنت افغانیه امیر الامراء العظام سردار علم خان وکیل الدوله [نایب السلطنه]
در دوره سلطنت تیمورشاه غازی و زمانشاه غازی - آنکه در امور اداری - عمرانی- عرفانی
و انتظام بخشی عصر سلطنت درانی سعی مزید بکار برده و در راه موفقیت‌های سیاسی و اجتماعی
و عسکری آندوره سهم بارزی داشته و یادداشت‌های صحیح و اسناد معتبر او و پدر و برادرش
قسمت عمده این کتاب را تشکیل داده و خیالات بسیار صحیحی از ان شخصیت بزرگ
امپراطوری درانی بازمانده‌گان خودش بمیراث مانده و مذکور اولین کسی است که در زمره
رجال بزرگ دوره تیمورشاهی و زمانشاهی بآراستن یراق معروف سدوزائی [کلاه جواهر
نشان مخصوص آندوره] شناخته میشود. متعلق صفحات (۲۲۱-۲۲۸) کتاب درة الزمان


فتوگرافی عکاسخانه شاهی کابل ۱۲۹۸ ه ش

کلیشه این صفحه مثل زندگانی چهل سال قبل حاجی نظام الدین خان پدر نویسنده کتاب درة الزمان است.
و از انجا که اکمال این کتاب و سائر خدمات عرفانی خود را از اثر تعلیم و تربیت و مصارف شخصی و رهنمائی
های صحیح و مساعدت های اخلاقی و اندوزهای وطندوستی و حفظ یادداشت های تاریخی و حسن معنویت آن
هنرپیشه دانم در اتمام این اثر بجای تصویر خود که از نگاه زحمات فراوان تالیف و اهتمام کتاب مانند سائر
نویسندگان حق بدارم درین کتاب تاریخ نموده و خود را باین کلام مؤثر اکتفا می‌ورزم :
در سوختگان وارث هم دیگراند
منصب پروانی بمن میرسد


مآخذ عمومی مؤلفات نگار نده
راجع بدوره درانیان
۱ - تاریخ زندیه : اثر میرزا ابوالحسن ابن محمد امین (وزیر کریمخان) .
(۲) تاریخ احمدشاه درانی : اثر سید حسین شیرازی .
(۳) تاریخ افغان و بخارا : اثر میر عبدالکریم بخارائی (۱) .
(٤) تاریخ گلشن مراد : اثر ابوالحسن بن معزالدین محمد غفاری کاشانی .
(٥) زينت التواريخ : اثر محمد رضا خان مستوفی (ازین نسخه در مآخذ چها پی استفا ده
شده واصلا هنوز بطبع نرسیده است) .
(٦) فهرست التواريخ .
(۷) آتشکدۀ آذر : اثر آذر بیگدلی .
(۸) گیتی کشا : اثر میرزا صادق نامی (با الحاقات آقا محمد رضا وغیره) .
(۹) وقائع السنن : اثر خاتون آبادی .
(۱۰) تاریخ زندیه : اثر ابن عبدالکریم علی رضا شیرازی .
(۱۱) محافل المومنين : اثر محمد شفیع حسین قزوینی .
(۱۲) تاریخ زندیه : اثر میرزا یوسف علی .
(۱۳) مجمع التواريخ : اثر خلیل میرزا نواده میر سید محمد متولی (معاصر زمان شاه) .
(١٤) مآثر رحیمی : اثر ملا عبدالباقی نهاوندی طبع کلکته .
(١٥) تاریخ افغانستان : اثر شیرزاده علی قلی میرزای اعتضادالسلطنه نسخه قلمی
قید کتابخانه مطبوعات کابل .
(١٦) زبدة التواريخ : اثر محمد حسن بن عبدالکریم مستوفی آستانه رضوی .
(۱۷) حديقة العالم : تأليف مرتضی حسین بلگرامی .
(۱۸) جلد دوم مطلع الشمس : تأليف میرزا محمد حسن صنیع الدوله طبع دارالطباعة
دولتی طهران .

(۱) میر عبدالکریم بخارائی که با ایلچی بخارا باسلامبول رفته بود تاریخی از سلاطین
افغان و بخارا وغیره برحسب خواهش بعض از اعاظم عثمانی نوشته است .
(۲) نسخه خطی کتاب جهانگشای نادری با حواشی حاوی گزارش بعد سلطنت نادرشاه
متعلق به کتابخانه شخصی حسین خان بهروز .
(۳) درۀ نادره نسخه قلمی در سال ١١٦٣ هـ ق استنساخ شده است واثر مذکور بدست
سردار عبدالله خان وکیل الدوله رسیده و باخاتم جیغه دار او در دست نگار نده هنوز موجود
ومتون پیامنامه های سیاسی زمان شاه و فتح علی شاه نیز در همان نسخه معتبر خطی از طرف
سردار علم خان وکیل الدوله جد نگارنده یاد داشت شده است و بعض متون دیگر نیز با
رباعیات تاریخی تألیف کتاب درۀ نادره و جلوس ابراهیم شاه و غیره در آن محفوظ است .


[٢]

(١٩) نادرشاه : اثر لکهارث انگلیس - ترجمه میرزا مشفق همدانی طبع طهران .
(٢٠) جهانگشای نادری : اثر میرزا مهدی استرآبادی نسخه چاپی و نسخه قلمی
با الحاقات.
(٢١) دره نادره اثر میرزا مهدی استرآبادی نسخه چاپی و نسخه قلمی با الحاقات.
(٢٢) جغرافیای تاریخی ایران : اثر بارتولد : ترجمه سردادور طبع تهران .
(٢٣) فوائد صفویه : تالیف ابوالحسن بن ابراهیم ( کتاب مذکور در سال ١٢١١هـ ق
تالیف شده است) .
(٢٤) تاریخ افاغنه : اثر مولوی عبدالحمید ابوالعلائی بزبان اردو .
(٢٥) رساله محاربه کابل وقندهار : اثر منظوم قید کتابخانه مطبوعات کابل .
(٢٦) تاریخ افاغنه : اثر سیدظهورالحسن موسوی المجددی بزبان اردو .
(٢٧) حیات حافظ رحمت خان : بزبان اردو .
(٢٨) تاریخ پنجاب : اثر منشی کنهیالال، طبع هند بزبان اردو .
(٢٩) خصائل السعادت : اثر مولوی سعادتخان بزبان فارسی طبع هند .
(٣٠) تذکرۀ اسحاقیه : اثرفداءالله انصاری لاهوری طبع پشاور عصر شهریاران درانی.
(٣١) رئیسان پنجاب : تالیف سراپیل اچ گریفن .
(٣٢) تاریخ عروج عهدسلطنت انگلیسی طبع هند .
(٣٣) ظفرنامه رنجیت : طبع هند بزبان فارسی .
(٣٤) تذکرۀ علما ، هند .
(٣٥) ترجمه تاریخ نادرشاه: جمس فریرز .
(٣٦) دولت درانیه : بزبان اردو .
(٣٧) تاریخ افغانستان : اثر مولوی محمدجان بزبان پشتو طبع هند .
(٣٨) تاریخ اعظمی : اثر خواجه محمدعظم(متعلق بتاریخ کشمیر) .
(٣٩) خزانۀ عامره : اثر میرغلام علی آزاد بلگرامی بزبان فارسی طبع هند .
(٤٠) خورشید جهان : اثر شیرمحمد خان گنڈاپوری بزبان فارسی طبع هند .
(٤١) حیات افغانی : اثر دیتی محمدحیات خان بزبان اردو طبع هند .
(٤٢) تاریخ احمدی : اثر منشی عبدالکریم بزبان فارسی طبع هند (مذکور بسیار
صفحات تاریخ حسین شاهی مؤرخ معاصر سلطنت زمان شاه را اقتباس کرده است).
(٤٣) کتاب گنج دانش : اثر محمدتقی خان حکیم ایرانی . (١)
(١) سودا محمدعباس خان سدوزائی معاصر اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان رساله ای در
تاریخ درانیان نبشته ولی آن قسمت هائی را که عیناً از رساله میراماءالدین نقل برداشته، با
دیگر مآخذ واسناد خطی مطابق وجاهائی را که از روی شنیدگی ها ومآخذ هندی در قید صفحات
خویش درآورده است بی ربطی ها وخرفهای زیاد دارد ونگارش میر اماءالدین را نیز بطور
صحت درنیاورده و در آن نیز عبارات دیگر ترکیب کرده ولی صحت تاریخ آن دوره فقط
اسناد و بازهم یادداشت های میرزا عشرت ومیرزا حیرت ویاد داشت های وکیل الدوله
و نگارش میرامام الدین قابل ستایش است ولی متأسفاً که اوراق میر امام الدین بسطور عام
ضبط نشده و بعضاً پراگنده است .


بطریق استصواب نظر مطالعان تتبع نموده وقت مطالعه کتاب شخصیت مؤرخ را با نسبت بنگارش او از هر جهت مورد غور و دقت قرار میدهند ازین باعث
برعایت خاطر اشخاص مدقق یا بعضی از متفحصین قرائت شخصی است بنابر بعض ایجابات شجره دودمان خود را
در آخرین صحیفه مرأة الزمان تسوید میکنم

از طرف پدر :

عزیز الدین ولد حاجی نظام الدین خان «۱» ولد سردار فقیر محمد خان «۲» ولد سردار محمد عمر خان «عمر» ولد سردار محمد کلان خان امین الوجوهات ولد سردار محمد علم خان وکیل الدوله
ولد سردار عبدالله خان وکیل الدوله قوم پوپلزائی مادر حاجی نظام الدین خان عصمت مآب بی بی حوا دختر حاجی محمد حکیم مادر سردار فقیر محمد خان
بی بی سلطنت زوجہ عبدالله

حاجی نظام الدین خان ابن بی بی مریم بنت سردار محمد حیدر خان ابن سردار محمد کلان خان امین الوجوهات بن سردار علم خان وکیل الدوله بن سردار عبدالله خان وکیل الدوله
مریم بیگم بنت سردار حیدر خان ابن بی بی زیب بنت جناب میر هوتک خان « پوپلزائی » جرگاره باشی و داروقه انبایل ممالک «۳» و عهد زمانشاه درانی
مریم بیگم بنت امینہ بیگم بنت سردار محمد صدیق خان بارکزائی سرهنگ عهد مأخر عصر امارت امیر کبیر دوست محمد خان و امیر شیر علی خان مادر ملکه رحیمه حیات مادر محمد ایوب خان
سردار فقیر محمد خان ابن ملکه سلطان بنت محمد عثمان خان ابن سردار عبدالله خان بن اشرف الوزرا سردار شاہ ولیخان پوپلزائی .
سردار محمد عمر خان ابن بی بی زینب بنت جناب میر ہوتک خان ابن سردار زمان خان پوپلزائی «۱» والی کشمیر .
سردار محمد کلان خان ابن عزیزه بی بی بنت سردار زمان خان ابن سردار حلیم خان پوپلزائی .

سردار محمد علم خان ابن نواب شریف النسا بیگم بنت شاہ عبدالله « ابدالی امیر با استقلال ہرات » بن حیات سلطان خان ابن خداداد سلطان خان بن خواجہ خضر خان
قوم سدوزائی پوپلزائی .

از طرف مادر :

عزیز الدین بن بلقیس بیگم بنت جناب حاجی غلام حسین خان ابن امیر احمد خان بن سردار عبدالکبیر خان بن سردار محمد امیر خان ابن سردار عبدالله خان وکیل الدوله « پوپلزائی
حاجی غلام حسین خان ابن سایه بیگم بنت نواب غلام محمد خان « وزیر فتح جنگ شاه » بن اشرف الوزرا سردار شیر محمد خان مختار الدولہ بن اشرف الوزرا سردار شاہ ولیخان
بلقیس بیگم بنت رابعہ بیگم بنت جناب غلام جیلانی خان بن سردار عبدالکبیر خان بن سردار محمد امیر خان بن سردار عبدالله خان وکیل الدوله .
رابعه بیگم بنت سایه بیگم بنت سردار محمد عزیز خان ابن سردار عبدالله خان ابن سردار رحمداد خان ابن حاجی جمال خان قوم محمد زائی بارکزائی .
سایه بیگم بنت بی بی که بنت سردار محمد عظیم خان « والی کشمیر و عصر محمود شاه » بن سردار پاینده خان محمد زائی بارکزائی . مادر بیگم کوه اسردار محمد حلیم خان است کاکای سردار دین محمد خان
غلام جیلانی خان ابن بی بی جان بنت حاجی عبدالرحیم خان بن اشرف الوزرا سردار شاه ولیخان پامیوزائی پوپلزائی
سردار عبدالکبیر خان ابن بی بی مروارید بنت نائب گل محمد خان ابن اسلام خان ابن محراب خان قوم بادوزائی پوپلزائی .
سردار محمد امیر خان ظفر لقای ابن نواب شریف النسا بیگم بنت شاہ عبدالله ابدالی سدوزائی پوپلزائی .

«۱» نگارنده پیروز مکتبہ عالیہ حبیبیه الاخیار خه دوازدهم طبعی بوده . «۲» در حین شکست امیر محمد ایوب خان در حصار سپین بلدک قندهار با امیر عبد الرحمن خان متصادم و با دو سلطان جعت و احد در پیلو افتاده برین دین کار کشته مهدی فی لیلتہ التاسع سال ۱۳۶۰ ش
بعمر هشتاد و یکسال حیات درانی بعالم بقا پیوست . دایه زارند در وقت جلوس امیر شهید باسترداد استقلال ولایت طالق » در جرگہ وطرف میمنہ پیش قیام دارد دو بعد التهان جلالی ظاهر و صفا آن در دیده امروزهالی دلالت نماید جائیکه تفوق دار است بسیار
باغ و حویلی تعمیرات رها مکان محمود با همیم بسر قطعه ای که خلیفه دیوانسجیل در رواق بیشتر خوانی برمیں بسته میدان در زاویه کان سوائی در باز کابل بوده و بعد استی بمدد یکنیم یکه بجهت امیر شرکت معظمیه که مدید یا تاسیس یافته بود با امتیازات فائق العاده نائل
تألیف دراس قصه ای مکالمہ شخصی تنزیل محذوف شد .


[BLANK PAGE]


[٣]

(٤٤) جلد اول قاجاریه ناسخ التواريخ : اثر محمد تقی خان لسان الملك طبع ايران .
(٤٥) جلد نهم و دهم تاريخ هندوستان : اثر محمد ذکاء الله بزبان اردو .
(٤٦) هندوستان پر حملۀ مقرب افغانستان که جائیسی : بزبان اردو طبع هند .
(٤٧) واقعات دارالحکومت دهلی : بزبان اردو طبع هند .
(٤٨) شاه عالم نامه : تاليف پسر روشن الدوله بزبان فارسی .
(٤٩) هندوستان کی حالت : برطانی تسلط کی قریب بزبان اردو طبع هند .
(٥٠) رولرز آف اندیا رنجيت سنگ : تاليف سر لیپل اچ گریفن بزبان اردو طبع هند .
(٥١) سیاسی تاريخ هند : اثر سرجان مالكم بزبان اردو .
(٥٢) مجمع الفصحا : اثر رضا قلی هدايت طبع ايران .
(٥٣) جام جم فرهاد ميرزا (جغرافیای عمومی) .
(٥٤) رهنمای کشمیر : اثر محمد الدين بزبان فارسی .
(٥٥) تاريخ حسين شاهی : اثر مير امام الدين حسينی (معاصر سلطنت زمان شاه) .
(٥٦) تحفة الحبيب شامل دو جلد : تاليف ميرزا فيض محمد هزاره محمد خواجه (نسخۀ قلمی قيد کتابخانۀ مطبوعات کابل) .
(٥٧) سراج التواريخ : تاليف ميرزا فيض محمد هزارۀ محمد خواجه طبع کابل .
(٥٨) تاريخ سلطانی : اثر سلطان محمد خان درانی بارکزائی متخلص به (خالص) طبع هند .
(٥٩) نادرشاه فرزند شمشير : اثر نور الله لارودی ايرانی ـ طبع تهران .
(٦٠) رسالۀ خطی مير امام الدين متخلص به (درويش) شامل شرح حال دودمان پاچا صاحب پاى منار و بعض وقائع كابل وهند
(٦١) مقام اقدس نسخۀ قلمی : (در شرح حال حضرت شيخ سعد الدين انصارى كابلى و بعضی گزارش تاريخی شهریاران درانی
(٦٢) دیوان ميرزا لعل محمد خان عاجز نسخۀ قلمی (حکیم باشی دربار تيمور شاه و زمان شاه) شامل قطعات و قصائد تاريخی .
(٦٣) ديوان مير هوتك خان افغان نسخۀ قلمی قيد کتاب خانۀ شاهی و نسخۀ مسرت غلام حسن خان عبيد آن مرحوم .
(٦٤) فتاوای احمد شاهی : نسخۀ معتبر خطی قيد کتابخانۀ مطبوعات کابل .
(٦٥) کتاب فريشنامۀ احمد شاهی : نسخۀ معتبر و ناياب خطی قيد کتاب خانۀ شاهی کابل .
(٦٦) روزنامۀ شاه شجاع الملك درانی : نسخۀ خطی و چهاپی طبع هند و کابل :
(٦٧) جلد پنجم ترکتازان هند : تاليف ميرزا نصر الله .
(٦٨) لوی احمدشاه : طبع کابل .
(٦٩) احمدشاه بابا : طبع کابل (١)
(١) از دو کتاب فوق تنها از متون اسناد استفاده بعمل آمده است .


[٤]

(۷۰) رسالهٔ تاریخی حضرت سیدجمال‌الدین افغان بزبان عربی طبع مصر.
(۷۱) مخزن افغانی : نسخهٔ خطی کتاب‌خانهٔ مطبوعات کابل.
(۷۲) جنت‌الفردوس : بزبان افغانی بآمواشی (۱).
(۷۳) گلدستهٔ عشرت : اثر میرزا عبدالهادی عشرت سَرمُنشی حضور احمد شاه
کبیر و تیمورشاه دُرانی (۲)
نسخهٔ معتبر خطی (قید کتابخانهٔ شخصی استاد گویای اعتمادی).
(٧٤) کلکسیون مجلهٔ زیبای کابل.
(٧٥) کلکسیون مجلهٔ تاریخی آریانا - کابل.
(٧٦) ملحقات - نهم - دهم - روضة‌الصفای ناصری - اثر اعتمادالاسلام میرزا رضاقلی
هدایت.
(۷۷) نامه‌های سیاسی - اثر کاپیتان ملکم - ترجمهٔ احمد توکلی طبع تهران.
(۷۸) دارالسلطنة تبریز - طبع تهران.
(۷۹) تاریخ ایران اثر سرجان ملکم - ترجمهٔ میرزا اسمعیل حیرت ایرانی.
(۸۰) تاریخ مفصل ایران - اثر عباس اقبال - طبع تهران.
(۸۱) سیاست ناپلیون در ایران - اثر داکتر خان‌بابا بیانی - طبع تهران.
(۸۲) مسئلهٔ مشرق - اثر احمد بهمنش طبع تهران ۱۳۲۵ هـ. ق.
(۸۳) تاریخ قرن نوزده تالیف ا.کیرماله فرانسوی (قسمت دوم) ترجمهٔ میرزا حسن
فرهودی طبع مطبعهٔ مجلس تهران ۱۳۱۳.
(٨٤) جامع التواریخ : تالیف قاضی فقیرمحمد بزبان فارسی طبع هند.
(٨٥) مرآت آفتاب‌نما : اثر عبدالرحمن مخاطب به شاه‌نواز خان.
(٨٦) تاریخ جهان‌آرا : اثرمیرزامحمدصادق مروزی (در ذکر حالات سلطنت فتح‌علی‌شاه
قاجار. مذکورو قایع‌نگار حضور شاه مذکور بوده است).
(۸۷) تاریخ محمدی : اثراین محمدتقی در احوال قاجاریان.
(۸۸) تاریخ عضدی : اثر شهزاده عضدالدولهٔ ایرانی.
(۸۹) مآثر سلطانیه : اثر نجف‌علی.
(۹۰) امیرنامه : اثر یساول لعل.
(۹۱) بحرأمواج : اثر محمدعلی‌خان.

(۱) این کتاب متعلق بشخص علی‌محمدخان عم نگارنده است و در سال ۱۲۱۲ هـ ق
در اثناء سفر زمان‌شاه در لاهور بقلم میرزا عزیزالله وقایع‌نگار استنساخ شده است.
(۲) اصل این نسخه بذات‌خود شکل بياض دارد و سر و اخير آن پُر کنده شده است
اما از آنکه قطعات و اسناد صحیح دارد و اثر زبده‌ترین نویسندهٔ مردم فارسی می‌باشد
نگارنده بعقیدهٔ خود اورا (گلدستهٔ عشرت) نام کرده‌ام و از نظر اهمیت ادب و تاریخ باین
نام ارزش مطلق دارد.


|0|

(۹۲) حقیقت های هندوستان .
(۹۳) تاریخ شاه عالم : اثر علی محمد خان .
(٩٤) عقد ثریا - اثر غلام همدانی (مصحفی) تذکرۀ شعراء محمدشاه شاه عالم .
(٩٥) سفینۀ هندی - اثر بګوان داس - تذکرۀ شعراء هندوستان سال ۱۲۱۹ .
(٩٦) نزهت القلوب : جغرافیای ایران - اثر حمدالله مستوفی .
(۹۷) مها بهارت : تالیف (افق) بزبان فارسی . (۱)
(۹۸) عمدة المقامات : اثر حاج محمد فضل الله - طبع هند بزبان فارسی .
(۹۹) حضرات القدس : تالیف ملا بدرالدین .
(۱۰۰) زبدة المقامات : تصنيف مولانا خواجه هاشم کشمی بدخشانی .
(۱۰۱) كواکب دريه : شيخ محمد هادى .
(۱۰۲) روضة قيوميه : تصنيف مولانا خواجه کمال الدین محمد احسان معصومی .
(۱۰۳) نساب الانساب : خواجه محمد یحیی .
(١٠٤) حجة الاحمديه :
تاریخ شیخ محمد شاه :
(١٠٥) تاریخ میرصفر احمد مجددی .
(١٠٦) تجديديه .
(۱۰۷) نجم الهدى .
(۱۰۸) مرغ بیضه .
(۱۰۹) معصومیه .
(۲۰۰) ملتقات معصومی .
(۲۰۱) مقامات معصومی .
(۲۰۲) یاقوت احمر .
(۲۰۳) لطائف مدنيه : تالیف شيخ عبدالاحد .
(٢٠٤) مقامات نقشبندی .
(٢٠٥) مناقب الحضرات : تاليف خواجه محمد امين .
(٢٠٦) سنن احمديه : تصنيف الحاج محمد فضل الله مجددی (معاصر تیمورشاه وزمانشاه)
(۲۰۷) حضرات القدس : حضرت علامه بدرالدین سرهندی نقشبندی .
(۲۰۸) دیوان قلمی رحمت داوی .
(۲۰۹) یاداشت های قلمی سردار علم خان وکیل الدوله .
(۲۱۰) كتاب مخزن الانشاء .
(۱) بعضی از کتاب های فوق بدورۀ سلطنت های درانی افغانستان تماس ندارد اما در دیگر
قسمتهای تاریخی مربوط بافغانستان از آنها استفاده بعمل آمده است .


[٦]
(۲۱۱) فرمان اعلیحضرت احمد شاه بابا مؤرخ 	۱۱۸۰ 	هـ ق
(۲۱۲)  «  «  «  « 		١١٨٤ 	هـ ق
(۲۱۳)  «  «  «  « 		«  « 	هـ ق
(٢١٤)  «  « تیمور شاه درانی « 		١١٨٦ 	هـ ق
(٢١٥)  «  «  «  «  « 		١١٨٦ 	هـ ق
(٢١٦) فرمان شهزاده سکندر درانی مؤرخ 	١١٨٦ 	هـ ق
« اعلیحضرت تیمورشاه درانی « 		۱۱۸۷ 	هـ ق
«  «  «  «  « 			۱۱۸۹ 	هـ ق
«  «  «  «  « 			۱۱۹۱ 	هـ ق
«  «  «  «  « 			۱۱۹۲ 	هـ ق
«  «  «  «  « 			۱۱۹۹ 	هـ ق
«  «  «  «  « 			۱۲۰۲ 	هـ ق
«  «  «  «  « 			١٢٠٤ 	هـ ق
«  «  «  «  « 			۱۲۰۷ 	هـ ق
پیام اشرف الوزراء سردار شاه ولی خان 		۱۱۷۲ 	هـ ق
پیام سردار جهان خان سپه سالار 		۱۱۸۹ 	هـ ق
فرمان زمان شاه 				۱۲۰۸ 	هـ ق
فرمان « 				۱۲۰۸ 	هـ ق
« « 					۱۲۰۸ 	هـ ق
« « 					۱۲۰۹ 	هـ ق
« « 					۱۲۱۰ 	هـ ق
« « 					۱۲۱۱ 	هـ ق
« « 					۱۲۱۲ 	هـ ق
« « 					١٢١٤ 	هـ ق
فرمان وزیر اعظم حسب الامر زمان شاه 		١٢١٤ 	هـ ق
« « « « 				١٢١٤ 	هـ ق
« « « « 				١٢١٤ 	هـ ق
« « « « 				١٢١٤ 	هـ ق
« « « « 				١٢١٤ 	هـ ق
« « « « 				١٢١٦ 	هـ ق
سفارش‌نامهٔ والدهٔ زمان شاه 			۱۲۰۸ 	هـ ق
« « « « 				۱۲۱۹ 	هـ ق
فرمان شهزاده قیصر 			۱۲۰۹ 	هـ ق
« « کامران 				۱۲۱۷ 	هـ ق


[۷]

پیام شهزاده کامران ۱۲۱۷ هـ ق
فرمان محمود شاه ۱۲۱۸ هـ ق
« « ۱۲۲۳ هـ ق
« « ۱۲۳۷ هـ ق
فرمان شاه شجاع ۱۲۱۸ هـ ق
« « ۱۲۲۲ هـ ق
« « ۱۲۵۸ هـ ق
قباله شرعی ۱۱۶۸ هـ ق
« « ۱۱۸۳ هـ ق
« « ۱۱۸۹ هـ ق
« « ۱۲۱۲ هـ ق
« « ۱۲۲۰ هـ ق

تذکره ها وعرائض ورقه های خطی سوای مأخذ ومدارك فوق است .
نوت : فرمانها ومكاتيب معتبر که بمهر ونشان شخصیت های بزرگ دوره سلطنت
اعليحضرت احمدشاه - تیمور شاه ـ زمان شاه ـ محمود شاه ـ شاه شجاع الملك متعلق است
تمام در کتاب تیمورشاه وزمان شاه زینکوگراف شده است وهکذا مسكوكات دست داشت ما
متعلق با عصار سلطنت های شهر یاران موصوف نیز درین کتاب زنکو گراف واز نظر قارئین
گزارش یافته است .
نقل کتیبه ها و متون قصائد وحواشی کتب خطی نیز در حصص مطلوب بصورت واضح ولائح
درقید نگارش آمده است : اما از کتابهای معتبر تاریخ مثل ناسخ التواریخ (شامل چهار
جلد) و بحر الفوائد ملا محمد یوسف هروی وتاریخ محمد افضل ارزگانی وکتاب افغان و پارس
وترجمه کتاب فريزر وايلفنتون بطور كامل بنظر مطالعۀ این جانب نرسیده اند اما قسمت های
عمدۀ نگارش آنها مربوط بدوره سلطنت درانی در کتابهای فوق اقتباس ومآخذ قرار داده
شده اند ولی شجره ها وارشاد نامه ها وفواصل نامه وفرمانهای معتبر ورقعات مكبرر و خا طـر
داشتهای فامیلی ومعلومات شخصی ما ازسائر کیفیات بیشتر قابل اهمیت است .


بهاء الدین خان

محرر سراج التواریخ فیض محمد
عفا الله عنه جده الاکبر

اخلاف بهاء الدین خان که اکنون در عصر سلطنت اعلیحضرت سراج الملة والدین امیر حبیب الله خان پادشاه باقی
و حیات اند بر همین نشان اند که اسامی شان از نسل در نسل مسطور است واکنون از آنجمله بهاء الدین خان بن اسمعیل جان
در حضور انور بوظیفه سرجاننی حضور اعلیحضرت همایونی مفتخر اند ، الباقی بنجابت مکان یگانه و مظفر میباشند و تا درینموقع
در بند و بست قلعه جات پدری مانده اند امید است که از معارف پروری اعلیحضرت ضل‌اللهی از برای مکتب ایشان نیز اذن داده شود که
از شرف علمی نیز بهره‌ور و با سواد باشند و تا کمالات صوری و معنوی را فراهم آورده بدارین سرافراز گردند انشاءالله تعالیٰ .


بابا خان
سرفراز خان

محمد امیر خان
شیر محمد خان
شیر احمد خان
سلطان محمد خان
عطا محمد خان
یار محمد خان
پیر محمد خان
غلام محمد خان
محمد اعظم خان

بابا خان که یگانه باشی سواری عمله رکابخانه در عهد بی بی سهم مقدسه نامی جام بود میباشد که در دوره زمان باریز نام مشهور بود . و در وقت هجوم انگلیسها با میان شد
افسریت تمام سوار نفوس عمله رکابخانه بدست پسرش سرفراز خان مربوط بود و در وقت سلاطین درانی ببدل قبول تنخواه غال و جاگیر تلفظ میگردید انگاه نیز
قطعات عسکر ششمر حماست داشت چنانکه قادر خان و عبد الرحمن خان نیز از مشاهیر مردم رکابخانه خوانش اهالی میشود در قرن ١٨٥٩ حیات بسر میبردند و جایزه های
افغان و انگلیس علیه اجانب مصدر خدمات خوبی شدند دایره مذکور محمد اعظم خان ۔ غلام محمد خان - محمد امین خان فرزندان میرزا صاحب میان دانسر ان فوج بر کا
بوده و در هنگام محاربات و امورات ملکی دوازده شمر منسوبان رساله رکابخانه بدست خان نام برده گشته است .


اغلاط طباعتی کتاب درة الزمان

سطر صفحه غلط صحت سطر صفحه غلط صحت
۱۲ ٥ درنیولا درینولا ۳۲ ۵۳ نسقچی نسقچی
۲۷ ٥ مشنی منشی ٦ ٥٤ جلیل ایشان جلیل الشان
٢٤ ٦ مسلت مسئلت ۱۷ ٥٥ کوهکرن کوهکران
١٦ ۷ سراج المنة سراج الملة ۲۳ ٥٥ نوزائی نوزائی
۱۲ ۸ زیادتر تر زیادتر ٦ ٥٨ درآس در رأس (۱)
٣٤ ۸ بیاید بباید ۲۷ ٥٩ هفت هشت
۲۵ ۱۳ ازن اذان ٢٦ ٦٠ مقرارت مقررات
۲۹ ۱۳ ولایتعدی ولایتعهدی ۱۸ ٦٢ همایون همایون
٣٠ ١٤ وا ضح واضح ۱۹ ٦٢ آغار آغاز
۱۸ ١٦ غلاف اخلاف ۱۲ ٦٣ بحضر بحضور
۱۹ ۲۱ فر ماید فرماید ٦ ٦٧ فرشوید فرو شوید
٢٤ ۲۱ دشت داشت ۲۸ ٧٤ قدس اقدس
۳۰ ۲۲ رنمود فرمود ۱۳ ۷۸ یکعده یکعده
۲۲ ۲۳ سلطنتی سلطنتی ۱۸ ۷۸ امين لملك امين الملك
۲۱ ٢٤ مترصه مترصد ۸ ۸۰ محتره محترمه
۲۸ ٢٦ انگارش نگارش ۳۰ ۸۱ مخدار الدوله مختار الدوله
٣٠ ۲۷ سد سید ۷ ۸۳ دارانی درانی
٣٢ ۲۷ مغل مغل ۲۳ ۸۳ تماشاگین تماشائیان
۲۷ ۲۹ سردارن سردا ران ٦ ۸۵ علیحسرت اعلیحضرت
۲۸ ۲۹ نرود نروند ۹ ۸۵ ازا اراده از اراده
۱۳ ۳۰ مدار لمهام مدار المهام ۳۳ ۸۵ میگزارد میگذرد
۲۱ ٣٦ نگریسیه نگریسته ۱۰ ٨٦ علی رائی علی زائی
۲۷ ۳۷ مگروانیم میگز را نیم ۸ ۸۷ دو آیه دوآبه
۱۱ ٤٢ افخار افتخار ۱۵ ۸۸ او که را که
۲۰ ٤٥ نبیکرد میکرد ۸ ۹۰ کار رانه کا رانه
۲۵ ٤٥ قوه قوه ۱۵ ٩٤ حساس احساس
۲۲ ٤٦ جنا باذ جنا بد ۱۳ ٩٥ برجشن برجس
۲۸ ٤٨ بالا خر بالآخره ۱۵ ٩٥ در دار
٤ ٥٠ ازیس پس از ۲۷ ۹۸ صغحات صفحات
۱۷ ۵۰ بیشتر پیشتر (۱) نمرة صفحه ٥٨ در وقت ترتیب سهواً
۱۷ ۵۲ مجروج مجروح به ٧٥ تبدیل یافته است.


(۲)

سطر صفحه غلط صحت
۱۷ ۱۰۰ فی الحال فی الحال
۳ ۱۰۱ جنایاد جناید
۱۶ ۱۰۲ نوا نواب
۱۹ ۱۰۲ ورود تشرف ورود و تشرف
۲۳ ۱۰۳ می‌شدند می‌زیستند
۲۳ ۱۰۶ ده هزار دوازده هزار
۱۶ ۱۰۸ مقبول مقول
۲۱ ۱۰۷ شاهنشهناهی شاهنشاهی
۲ ۱۰۸ نوب نواب
۶ ۱۱۰ متنفذین متنفذین
۳۰ ۱۱۰ نجا آنجا
۱۳ ۱۱۲ اصفحان اصفهان
۱۷ ۱۱۳ سرداد سردار
۲۲ ۱۱۶ دارالاماره دارالاماره
۲۸ ۱۱۷ اطمنان اطمینان
۱۳ ١٢٤ آید و سرزد آید و سزد
۱۸ ١٢٤ سگ سنگ
١٦ ١٢٤ آنوالا آنولا
٢٤ ١٢٤ مهارجه مهاراجه
۲۷ ١٢٤ تصرح تصریح
۹ ١٢٥ مهارجه مهاراجه
۳۰ ۱۲۷ پیشتر بیشتر
۲۳ ۱۲۹ مساعل مساهد
۱۱ ۱۳۰ مذکدر مذکور
۲۸ ۱۳۰ داده ند داده اند
۱ ۱۳۲ کشچی کشکچی
۳۳ ۱۳۲ قاضی قاضی
۳۳ ۱۳۲ عطاءالله عطاءالله
۲۳ ۱۳۲ ورود و ورود
۳۳ ۱۳۸ اندغور اندخود
۱ ۱۳۹ مضافات مضافات
۱۰ ١٤٣ قواقین خوانین

سطر صفحه غلط صحت
١٦ ١٤٤ چرن چون
٢٦ ١٤٥ قزوینی قزوینی
۳۳ ١٥٧ مطبة مطبعه
۱۰ ۱۶۹ اتفاق اتفاق
۳۳ ١٧٥ ۵۸ ٨٥
٢٥ ۱۸۱ استعجال استعجال
٤ ١٨٦ نجایش بخشایش
٤ ۲۰۳ فعت رفعت
٢٦ ۲۳۳ بوحسدیر رشك و حسد بر
۱۹ ۲۳۵ استیخار استخبار
۵ ٢٥٣ تقلیه تقلید
٤ ٢٥٤ درید در سد
١٦ ٢٥٤ که خدا پان کند خدایان
۲۰ ٢٥٧ تخصصه تخصیصیه
۲۱ ٢٥٧ قراد و بلاد قراء و بلاد
٢٥ ٢٥٧ شخش شخص
۱۰ ٢٥٩ بغیر ضانه بیغرضانه
۱۳ ٢٦١ صو به دران صوبه داران
٢٦ ٢٦٣ تعذیر تعزیر
٦ ٢٦٤ مطالع مطاع
٦ ٢٦٨ بادشاه پادشاه
۸ ۲۷۱ تیشه تیشه
١٤ ۲۷۱ بایشان ایشان
۳ ۲۷۵ وفظ وعظاً
۳۰ ۲۷۵ ازین و این
۳۰ ۲۷۵ زامن زمان
١٥ ۲۷۹ غشام نظام
۵ ٢٨٦ مباحثه مباحثه
۲۱ ۲۸۷ دسری سری
۲۳ ۲۸۷ اشراف البلاد اشرف البلاد


(۳)

سطر صفحه غلط صحت
۳۰ ۲۸۷ زایشان از ایشان
۹ ۲۹۱ مطبه مطبعه
۲ ۳۰۶ و درد زبان ورد زبان
۱۸ ۳۱۹ بلا استقبال بالاستقلال
۱۱ ۳۲۸ اسعد احمد
۲۹ ۳۳۲ رفیح رفیع
۱۰ ۳۳۶ فکسر فکر
۳۱ و ۳۲-۳۳۹ جمعهی جمعه هی
۱۸ ۳۵۷ اکبه اکید
۳ ۴۲۰ استبراد استرداد
۲ ۴۲۱ مرانیم مراتبهم
۱۰ ۴۲۱ صوف صفوف
۲ ۴۲۳ وظائت وظائف
۱۶ ۴۳۰ قاطری خاطری
۲۴ ۴۳۳ بیاباقی بیابانی
۳۴ ۴۳۶ [که در جهان علم از دل غلام محمود
است]
۲۰ ۴۳۹ خار خان
۲ ۴۴۰ ید ید
۸ ۴۴۲ شهریان شهریاران
۱۱ ۴۴۲ شایسنه شایسته
سطر صفحه غلط صحت
۱۵ ۴۴۲ برهاند برهان
۱۶ ۴۴۶ عازم عازم
۸ ۴۴۸ زما شاه زمانشاه
۳ ۴۵۱ اجلال اجلال
۱۰ ۴۵۱ منتج مسلح
۱۶ ۴۵۱ نگهداشت نگهد اشت
۱۶ ۴۵۱ را بجیت رنجیت
۳۱ ۴۵۲ رنجیت رنجیت
۵ ۴۵۵ سگ سنگ
۱۳ ۴۵۵ نجامند انجامند
۲۰ ۴۵۵ هزار ربپه هزار روپیه
۲۴ ۴۵۷ بشرف تشرف
۲۹ ۴۵۷ ندرانه نذرانه
۳۵ ۴۵۸ تا تاز
۱۷ ۴۵۹ وجوه وجوه
۷ ۴۶۰ شجا الملك شجاع الملك
۲۵ ۴۶۰ وزرند ورزید
۲۳ ۴۶۱ رشته رشته
۳ ۴۶۳ به مجلس مجلس
۱۹ ۴۶۳ بعیت بیعت
۲۲ ۴۶۴ اشت است

نوت : کلمه دار السلطنه چند جا [دار السلطنه - دار السلطنه] ترتیب یافته و همه بشکل
اول تصحیح گردد .
در قطعه مقابل باب اول کلمه (حرخ) چرخ تلفظ شود .
در معرفی کابینه مقابل صفحه (۲۴۰) معتمدالدوله ـ معتمد الدوله خوانده شود .


یادداشت
در قسمت های اداری - اجتماعی - عرفانی عصر شهر یاران درانی در این اثر نسبت مراعات حجم کتاب و مندرجات مربوط بعصر زمانشاه نخواستیم در هر باب مفصلتر از اندازه مطلوب سخن برانیم . امادر مواردی که از نگاه مدنیت آنروز خیلی پر ارزش و در جریان نگارش این کتاب بلحاظیکه هدف واحدی در پیش داشته و محض گذارش های عصری زمانشاه را اجمالا متذکر شده ایم در هر فقره بیشتر توقف نکرده و بدینوسیله بهموطنان عزیز مژده میرسانیم که در اثر دیگر ما که بنام (جهانکشای درانی) ترتیب یافته و هنوز بطبع نرسیده است وظیفه مسلکی خود ما نرا در ان اثر بهمه قسمت های مد نظر وعلى الخصوص تذکره های علما . - مشایخ - شعرا . صنعتگران و تاریخ تعمیرات و وضعیت های جغرافی و تاریخ نقاط معروف امپراطوری درانی بهتر انجام داده ایم و آنکتاب از حیث مطالب مسلسل و جامع نسبت درة الزمان بیشتر حائز اهمیت بوده و یکی از بزرگترین ذخائر خطی تاریخ معاصر بشمار میرود و بدین لحاظ بآرزومندان تاریخ وطن عزیز بچیز هائی که درین اثر کمتر متوجه شده ایم اکمال موضوعات بسیار تر ازین را در نشر آن اثر وعده میدهیم و هم این مختصر تذکر ما را از روی لطف بخاطر داشته باشند که بسیار تر اسناد و متون مندرج کتاب و سایر مؤلفات متعلق بفامیل نگارنده است ولی این اسناد محفوظ و منحصر بفرد که در ظواهر جنبه خصوصی و سراسر مفاد عمومی را در بردارد رویهمرفته بغرض معرفی صدها فرد بحق و شناسائی یکدوره باجاه و جلال افغانستان در میان قلم کشیده ایم و از حسن نظر خوانندگان محترم این توقع داریم که در معرفی اسناد ما بحقیقت فداکاری کرده ایم باید کدام وضع خودپرستی احساس نکرده و زحمات خستگی ناپذیر ما را در اتمام این خدمت ملی فقط شیوه وطنخواهی و مطلق ایثار معنوی تلقی فرمایند .


من آن جهانم که خر تست ازان
جهان بفضل بخو تست و ساخت مرا

دو دست میتیم گردون بهرینه ساخت مرا
زمان که شیهدیر وی زما تاخت مرا

در انجه رقمه حبیب الله ثانی

روضة الخلد

درة الزمان

مورخ : عزیز الدین وکیلی "پوفلزائی"

٨٣٦ ١٠٩ ٧٦ ٢٢٣

مطبعة عمومی