(١٦٠)

« فتحعلی شاه قاجار حکمران ایران که برحسب موافقه و معاهده دولت انگلیس مانع »
« حملات شاه افغان بهند وحماوه ت انگلیس که از حملات شاه افغان بالای هندوستان »
« ازسببی که زمانشاه مثل جدخود احمدشاه غازی هند را تسخیر نماید هراس زیادی »
« بخاطر داشت وازین واهمه درراه عزم واراده زمانشاه مشکلات را فراهم کرده بودکه »
« باید درمملکت افغانستان نفاق وشاه جنگی ازهرطرف پدیدار گردد چنانچه برای همین »
« منظور حکومت انگلیس بدربار اصفهان يك سفیر فرستاده بود و بدریعه آن اول »
« آقا محمد قاجار را و بعد فتحعلی شاه را بجهت تسخیر خراسان تحريك كند بیدین طریق »
« فتحعلی شاه قاجار با سفیر انگلیس عهد کرد وبرای تصرف خراسان آمادگی از خود »
« نشان داد وزمانشاه درانی چون ازمیثاق دولت ایران بادولت انگلیس آگاهی کامل »
« حاصل داشت مؤقتا از اراده فتح هندوستان فسخ عزیمت کرد ودولت ایران که در اثر »
« تحريك دولت انگلیس تسخیر خراسان را مدنظر داشت کامیابی حاصل نکرد و محضر »
« تا حصه سبزوار آمدند وازآنجا منهزما برگشتند اما دولت انگلیس به بهانه مددگاری »
« دولت ایران به آرزوی خود کامیاب گردید زیرا اعلیحضرت زمانشاه را درین حمله »
« مانعی در پیش آوردند وشاه درانی نتوانست ملك هندرا متصرف گردد (۱) ایلفنستون »
« می نویسد: لشکردرانی درین تعرض زمانشاه بخاك هند قبض کردن لاهور در تمام کشور »
« هندستان يك همهمه بزرگ درافگند. قوم مرهته که زورشدند زیرا که آنها در اثر »
« نفاق های خانگی افواج خود را به هندوستان جنوبی نقل داده بودند و حکومت نواب »
« وزیرا اظهار ناتوانی وضعف متقابله ازخود نشان میداد ومردم رعیت علیه حکومت »
« اومیخواستند اغوا کنند علاوه برین خواهش مسلمانان مقیم هندوستان این بود که »
« درین عهد وحال ورود شاه درانی مترقب میشود و خاندان تیموری از یمن همت زمانشاه برسر اقتدار »
« خواهند آمد ازین لحاظ مسلمانان هند اسباب شورش و بد نظمی رافراهم کرده وبانتظار »
« ورود زمانشاه نشسته بودند . درآن وقتی که زمانشاه بالای پنجاب تعرض کرده بود تمام »
« حکومات بیدار شدند و بالای مردم مرهته ماتم برپاشده بود وبرای مدافعه خود هیچ »
« آمادگی نتوانستند تنها باستمداد حکومات همسایه اکتفا کرده بودند مگر حکومت »
« انگلیس اقدام خوبی راکه برای حفظ سیاست خود بعمل آورد این بود كه يك لشکر »
« منظم را بعارف انوپ شهر بقیادت نواب وزیر برای حفاظت سرحدفرستاده بود ولی »
« بهمر اهی و معاونت زمانشاه درانی نیز خلق زیادی حاضر رکاب شده و در تمام نقاط »
« هندوستان بدین غرض پیمان های سری بعمل آمده بود وبا همی تبصره میکردند تا چطور »
« با زمانشاه درحمله آینده معاونت خواهیم نمود وهريك مسلمان الی دکن باین امید »
« انتظار داشتند تا چه وقت آن علمدار دار اسلام (۲) پیش قدمی خواهد کرد وقتی که »

(۱) رجوع شود به صفحه (١٥٦) ديپلتنوناويته اثرفاضی عطاءالله خان .
(۲) خطاب کلمه علیمردارا سلام چه قدر مقبول و نسبت بسیار صحیح است که از طرف مسلمانان
نشورهند بآن شاه حق آگاه خطاب کرده اند ویقین که اگر موانع زیاد در میان نمی بود این
علمبر دارا سلام بتحقیق چیزیکه جهانیان قیاس میکردند بهمان پیما نه روح کشورستانی داشت.


(١٦١)
«حملات زمانشاه بدانصوب مانوی شد چنهسال بعد مردم مرهته ازان اضطرابی که از حمله
« احمد شاه ثانی (۱) بدل دا شتند فراموش کردند و سفارتی که در سنه ۱۷۹۹ بایران»
«فرستاده شده بود مرام یگانه آن همین نظریه بود که زمانشاه برای سه سال درحملات خود »
« ناکام شد وقتی که زمانشاه از پناه بردن شهزاده محمود به بخار ا اطلاع یافت قاصد خود را»
« بنزد شاه بخار افرستاد و گفت شهزاده محمود بغاوت کرده است اقامتش در بخار ا نامناسب است »
« و باید علیه دو لت افغانستان وی را تحريك و تحریض ننمایند (۲) »
توضیح : عبارات فوق که سر پا اقتباس است از نظر سیاست عصر سلطنت زمانشاه د را نی
هر سطر وجمله ومواد مشروح او بغایت خود معانی وسیع دارد و چون تمام فقرات از متن گفتار ها
بوجود آمده تشریحات بیشتر رالازم ندانسته فصل را با ختام رسانیدیم و البته اشخاص متتبع
و مدقق بنیاد كوا لف را میتوانند درك كنند اما بر ازند گی زما نشاه ر ایزینکه از سن ۲۲سالی ۳۲
د رمیان سیا ست استعماری تازه د وصحنه عمل وارد شده بود نهایت قدر باید کرد
زیرا برای مدافعه از فرط متجاوز بصورت سری و علنی دران آوانی که احدی نمی تو انست
گما شتگان دول اجانب را در لباس های مجهول بشناسد از تصادم دوقوة اجنبی و آشوب
خانه جنگی ها که در کنار شرق و غرب مملکت بر پا شده بود خود را بر کنار ساختن واز بین
بردن عناصر مخالف را از داخل مملکت کاری بود بس مشکل با آنکه زمانشاه بین تصادم
دوقوه بزرگ استعماری بی سابقه واقع شده بود ولی در مقابل لشکر کشی های قاجاریها در
سرحدات مشهد و نیشاپور به تحريك انگلیس که بدینوسیله بتواند موقع آرام به اعلیحضرت
زمانشاه درانی نگزارد وعزم تسخیر هند ننماید حیات پر افتخار این نابغه شهیر وشهریار
نامد یر افغا نستان از نظر تاریخ خیلی ها قابل قدر است. و چون تفصیل اخبار نمایندگان
بریطانیا در ایران مورد توجه است موضوع را از برای اینکه خاطرات بزرگ سیاسی عصر سلطنت
زمانشاه وزحمات قابل قدر او از صفحة تاریخ حذف نگرددو کتاب ما فاقد حقائق بر اصل مطالب
نباشد زیر عنوان علیحده بشکل مختصر از نظر میگزرانیم.

(۱) این نسبت هم چنان خیلی معقول و مقبول است و گویا درست هر دو کلمه تاریخ نویسان
انصاف بکار برده اند
(۲) صفحه (١٦٠) ديمنت و تاریخ.


(162)

فصل پنجاه و سوم
تفصیل ورود مهدی قلی خان
نماینده دولت بریتانیا در ایران (1)

مهدی قلی خان ملقب به بهادر جنگ تحفه پادشاه انگلستان را حامل و از راه دریای عمان به
بندر بوشهر در ایران برسید. فتحعلی شاه قاجار حکام عرض راه پارس و عراق را به پذیرائی
او موظف نمود در اواخر ربیع الاول سال 1214 هـ ق بدربار فتحعلی شاه قاجار واصل
و نامه شاه انگلستان را با تحفه ها و هدایای که فرستاده بود در پیش گذاشت.
مرام این سفارت چنان بود که در عهد دولت صفوی موسوی در بین سلاطین ایران و پادشاهان
ملل عیسوی راه آمد و رفت باز و اطوار مودت معمول داشته چنانکه در عهد شاه طهماسب صفوی
سفیر بریتانیا به تهنیت سلطنت وی رفته بود در عهد شاه عباس اول طایفه پرتگیس
در بند رهر موز متمکن و متصرف گردیده و باشارت پادشاه مذکور سپاه انگلیس بدان
جزیره استیلا یافتند و بران طایفه تاراج و از جزیره مذکور اخراج کردند و مقرر داشتند
که آمد و رفت و معاملات تجارتی بین مملکتین ایران و انگلیس بر قرار ماند و از طرف
سلاطین آنعصر دو برادر از مردم فرنگ در اصفهان اقامت داشته و دو دسته پیلو تفنگ
چیان استرابادی و هزار جریبی را در هدفزنی تعلیم می کردند. پس از قتل نادرشاه افشار
[1160 هـ ق] که اعلیحضرت احمد شاه درانی بر اورنگ امپراطوری افغانستان در قندهار
تکیه زد و حکومت بزرگ با استقلال یافت بالاخر در عهد سلطنت زمانشاه غازی حفید و
مورث سلطنت شهریار غفران مآب در سال 1214 هـ ق مصادف بسال هشتم سلطنت
موصوف ولیم چهارم پادشاه انگلستان که مدافعه از حملات و نظریات زمانشاه درانی و ناپلیون
فرانسوی و فکر محافظت از خود داشت به تصمیم دفع حملات زمانشاه و ناپلیون متوجه شده
برای حفظ ما تقدم از جانب دولت مذکور شرکت کلکته کمپنی بر قرار شد و بنام تهنیت سلطنت
فتحعلی شاه (2) مهدی قلی خان را بنام سفیر نزد شاه مذکور فرستاد پس از سپردن تحفه های

(1) مطابق نگارش میرزا رضاقلی هدایت مصنف روضةالصفای ناصری.
(2) وفات آقا محمدشاه قاجار شب (21) ذیقعده سال 1211 هـ ق و روی کار آمدن
فتحعلی شاه 1212 هـ ق و سلطنت اوالی سال 1250 هـ ق دوام کرد.
نوت: عباس اقبال ایرانی می نویسد: سرجان مالکم مرد زرنگ با سپردن هدایای
گرانبهائی به فتحعلی شاه و دادن رشوت های هنگفت بدرباریان طماع به بستن معاهده
تجارتی و سیاسی با ایران توفیق یافت و اموری را که میخواست انجام دهد توسط ایرانیان
رشوت خوار از پیش برد. [مأخذ ـ صفحه 264 تاریخ مفصل ایران]. و ناگفته نگذاریم
که تمام این قراردادها فقط نصب العین سیاسی هردو دولت ایران و انگلیس از بین بردن قواء
زمانشاه درانی بود و کتب و آثار مکرر تاریخ آن دوره ازین سیاست بتکرار حرف میزنند.


(۱۱۳)
گوناگون بشاه قاجار گفت که دولت ایران را با دولت بهیۀ انگلیس صورت موافقت
در میان باشد و هرگاه پادشاه افغانستان زمانشاه قصد تسخیر هندوستان نماید مانع با شد
وسپاه موفور او را بدین عزم فارغ و آسوده نگذارد که بفکر عزیمت هندوستان در افتد و چون
سفیر پادشاه انگلستان از لندن به هند وارد وعزم رفتن به ایران کرد نیز به تحریک دولت
بریطانیا سفیر خود را با نامۀ متضمن دوستی باشاه قا جار فر ستا د و بهمین قصد چهار
زنجیر پیل وچند قفس از طیور مشهور ملک هند و تاج مرصعی که از امداد نفوذ بیسرات داشت.
بشاه ایران فرستاد چند روز بعد خبری انتشار یافت که جنرال بهادر تیپوسلطان بفریب استعمار
بی نبرده برملك دكن غالب وتيپو سلطان مغلوب گردید.
فتحبلی شاه قاجار مهدی قلی خان خراسانی را با خلعت و جواب نامه ملاطفت با دولت انگلیس
همدست اورخصت انصراف داد . پس از رخصت ومعاودت سفیر انگلیس فتحعلی شاه قاجار
دراثر پشتیبانی دولت مذکور قوتی درخود احساس کرده شهزاده محمدولی میرزا وشاهزاده
حسین علی میرزا را بایا لت ماز ندران و فارس مقرر گردانید .
فصل پنجاه و چهارم
متن نامه های سیاسی کاپیتان ملکم
سفیر بر یطانیا بدربار ایران بعنوان هانری دنداس
رئیس سازمان نظارت کمپنی هندشرقی نسبت باوضاع
افغانستان در عصر سلطنت زمانشاه (۱)
جناب جلالتمآب ها نری دنداس رئیس سازمان نظارت ، بمبئی، ۳۱ دسمبر ۱۷۹۹ ع
(۱) قرادیکه درفصل های پیشتر از ورود سفیر بریطانیا درایران متذکر شدیم کاپیتان
ملکم مشهور به سرجان مالکلم اگرچه دو کتابی که بنام تاریخ ایران نبشته است از بعض
حوادث این مملکت در آنرا و یه سطور وصفحات دریافت میشود اما جملات و عبا را تی که
درآنروز از نظر سیاست دراصل کتاب با صراحت لهجه نتوانسته و یا نخواسته است جا دهد
اکثر حقائق بخوبی معلوم نمی شود ، مذکور که آوان سفارت او مصادف به دوران سلطنت
اعلیحضرت زمانشاه وسلطنت اول محمودشاه وسلطنت اول شجاع الملك درایران بسر شده
است مکاتیب سری وخصوصی خودرا که نسبت باوضاع سرحدات افغا ستان وواقعات مشهد
ونیشاپور وهرات وقندهار به کمپنی شرقی لهند فرستاده است نامه های او توسط مستشر ق
مشهور[ویلسن] ازبین اوراق [لروملویل] کشف شده وبار اول درشماره های مجلة مجمع
آسیای مرکز وسپس درسال ۱۹۳۰ ع بطور جدا گانه انتشاریافته واصل نویسندة مکاتیب
کا پیتان مالکلم معروف به سرجان مالکلم سفیر انگلیس است . . مذکور برای اینکه
(بقیه درصفحه ۱۶۴)


(٩٦٤)

«آقای محترم بشما بدینو وسیله هنگام انتصاب»
«بماموریت درساز ابسران ازعالیجناب فرمانفرمای کل دریافت داشتم باید»
«جریان پیشرفت ووضع مذاکرات ماموریتی را که افتخار انجام آن بعهدة اینجانب»
«محول شده باطلاع برسانم، بی درنگ برای اجرای این امر درهر فرصت که پیش بیاید»
«آنچه را که دارای کوچکترین اهمیتی هم باشد گزارش خواهم داد (۱) درمکتوب سوم خود»
بعنوان هانری دانداس رئیس سازمان مینویسد : خبرورودمن بایران بدربار رسید . »
اوامرائی که درخصوص صادر شده قویاً نشان میدهد که این هیون توجه ورضا ثبت شاه»
«قاجار وزرایش را کاملا جلب کرده است . اخبار مختلف حاکی است که چند نفر از سران»
«و بزرگان خراسان متحد شده اند تا در مقابل ایرانیان مقاومت کنند (۲) و زمانشاه درانی»
«هم برای آنها كمك مزید فرستاده وخودش نیز دررأس قشون برای تقویت و پشتیبانی»
نویسندة درة الزمان : مطالبی را که درمورد افغانستان ارتباط نداشت از نفس
معاور حذف کرده است ولی قسمتهای مطلوب طوری اقتباس شده است که عین مطالب را
با اندك كلمات غرض آلود مترجم در بر میگیرد .
(۱) یعنی تمام فقراتی که راجع به سیاست استعمار درموردسلطنت ایران باشد باب مناقشات
در اطراف سلطنت زمانشاه وقاجاریها باز خواهم کرد چنانچه ازنگارش ما بعد حقایق
بدست می آید
(۲) امیر خراسان تحت الحمایت اعلیحضرت زمانشاه درانی همان کسان اند که
دراین کتاب درفصل حکام نام برده ایم و سخنان مالکم ازطرف آنها اشارت بعمل آورده است
(بقیه صفحه (١٠)

خدمات عدیدة خود را بمفاد انگلیس نشان داده با شد ، از لحاظ دفاع زمانشاه غازی و فسخ
عزم درد بارة تسخیر تمامت کشور هند که آنروز باصطلاح سیاسیون لندن [خطرناك
ترین دشمن انگلیس ] مرزبان بود ازخرابی هایی که درمورد افغانستان از اقدامات
او بمقصتی ایران بظهور رسیده است نامه های اطمینانیه به رئیس کمپنی هند شرقی
فرستاده است ومفادی که ازیاد د اشت ها و نامه های خصوصی مذکورازمکاتیب سری اوراجع
باوضاع افغانستان برمی آید ازاصل کتاب او که راجع بایران نبشته است بیشتر طرف
توجه است یعنی آنچه ازین مکاتیب بدست می آید ازآثاردیکر متصورنیست و در اطراف سیاست
زمانشاه درانی وعلل پیشرفت های او بطرف هند چیزهای قابل دقت نبشته وروی بسانکات
پوشیده سخن میراند، قسمتی از نامه های خصوصی او ازاوراق هانری دنداس که سپس
به [ ویسکونت ملویل] مشهور شده است واخيراً بریاست سازمان نظارت امور کمینی هند
شرقی امتیاز یافته است جریانات مسافرتهای مالکم از بمبئی به بوشهر-شیراز - اصفهان
و بغداد میباشد وسرایا جریان مذاکرات سفیر ورئیس سازمان هند شرقی د ر خصوص
نهضت های اعلیحضرت زمانشاه افغان وروی نقشه ناپلیون فرانسوی وروسی حرف زده شده است،


زمانشاه سلطان افاغنه رامن یکی از قوی
ترین دشمنان قدرت انگلیس در کشور
هندوستان میدانم دشمنی زمانشاه درانی
به نیروی خودش
وبدون هيچ كمك
خارجی میتواند
زیاد بشود و در
اولین فرصت با
داشتن وسیله و
قدرت کامل به
هندوستان حمله کاپیتان ملکم سفیر بریتانیا
خواهد کرد. در طهران


«عمل جهانگیری که همواره مورد توجه»
«مخصوص زمانشاه درانی است جز تولید»
«نفاق در مملکتش هیچ چیزی نمی تواند»
«او را ازین عمل باز دارد.»
«ملکم»


از حق آنها به آنطرف در پیش میرود. اخبار مکرری که از دربار اعلیحضرت زمان شاه
رسیده است حاکی است که شاه درانی اخیراً (۱۲) نفر از رؤسای اقوام را بجرم ارتباط
مخفی آنان با برادر مفرووش که در دربار ایران است بقتل رسانید . (۱) و این
قوام خشونت آمیز در بین اقوام افغان که مقتولین به آنان منسوب اند باعث شورش شدید شده
است ظواهر امر نشان میدهد که در حال حاضر حفظ آرامش کشور وضعیفین بدرگیری اتی پیشرفته
پادشاه ایران بیش از پیش زما نشاه درانی را مشغول داشت که فکر حمله به هندوستان را میکند.»
مکتوب چهارم بعنوان هاری دنداس رئیس سازمان نظارت هند شرقی :
............... در (۲۰) ماه گذشته مفتخر بتقدیم نامه ای برای جناب عالی
شدم اينك خوشوقتم اطلاع دهم که نامه ای از شاه ایران دریافت داشته ام که
بطرز بسیار ملاطفت آمیزی نوشته شده و متضمن خشنودی و استقبال هیئت می باشد چون شاه قاجار
مایل بحرکت فوری اینجانب است قصد دارم بدون از دست دادن فرصت در اجراء
این امر و جلب توجه بکوشم لذا در (١٤) ماه جاری بوشهر را ترك خواهم گفت
ولی از قرائن تصور میکنم لازم باشد که چندی تا اواسط ژوئیه در شیراز توقف کنم
زیرا انتظار ندارم که قبل از موقع بتوانم تاریخ مراجعت شاه، باز را به پایتخت بدانم.»
اکنون مسافرت شاه قاجار قطعی است و خوشوقتم ازینکه اطلاع بدهم بنا بر اخبار مکرری
که در یافت داشته ام قیامهای شدید در کشور افغانستان بر پاست که با در نظر گرفتن اقداماتی
که در این نواحی میشود عقیده اینجانب (سرجان مالکم) غیر ممکن است
اعلیحضرت زمانشاه درانی بتواند حتی در سال آینده فکر حمله بهند را بکند .»
مطمئن باشید در طول مدت اقامتم در دربار ایران نهایت سعی خواهم کرد که هر گونه
خبر مربوط بوضع کنونی ایران و با روابط سیاسی و اقتصادی این کشور با ممالك همسایه
اگر چه بی اهمیت باشد کسب کرده باطلاع برسانم (۲).»

(۱) دوازده نفر زعیم درانی وغیره که در قندهار بقتل رسیدند آنها در وقت محاکمه عوض شهزاده
سلطان محمود طرفداری خود را به برادر کهتر وسکه اعلیحضرت زمانشاه وانمود کردند
و ازینجا بطور یقین کشف کردیم که اشخاص مجرم بغاور حیلت از شهزاده شجاع الملك نام
برده اند و حقیقت چنان بوده که آنها اصلاً از شهزاده سلطان محمود طرفداری میکردند
و دلیل دیگر این است که شهزاده سلطان محمود همیشه بآزادة سکه سردار پاینده خان مرحوم وزعمای
قزلباش از لحاظ خوشبینی ایرانیان بدستیاری او میکوشیدند و قول سرجان مالکم که
در مکاتیب سری خود نگاشته است حقائق را باثبات رسانید.
(۲) سرجان مالکم قرازیبکه از گفتار خودش معلوم میشود نه تنها سفیر ایران بوده
بلکه موظف بوده تا اخبار بومی افغانستان را نیز مقدم به کمپنی هند شرقی بسپارد
و لی از بیم اعلیحضرت زمانشاه درانی که شهنشاه موصوف توسط نامه و پیام شدید
و اکید خویش شاه وصدر اعظم ایران را به راه دادن یکنفر کافر علامت بی دینی و کافر پرستی
و مخالف دین اسلام وانمود کرده بود سفیر دولت بریتانیا از بیم جان قطعاً نمی توانست
به نزدیکی خاك مشهد و نیشاپور و جزء امپراطوری افغانستان قدم گذارد
اما اخبار این مملکت را راست و دروغ طور شنیده‌گی جمع آور ده از باو اطمینان
خاطر رئیس کمپنی هند شرقی میفرستاد.


(١٦٦)

كاپيتان مالكم در سطور اول مكتوب پنجم خويش بعنوان رئيس كپمنى هند شرقى مى نويسد :
«خوشوقتم كه با شوق و اطمينان خاطر اطلاع دهم زيرا شورش شديدى»
«در نواحى (١) مملكت زمانشاه در اثنى روى داده و محتمل است »
«شاهنشاه افغان مدتى مصروف مجادله براى تصاحب قلمرو خويش سعى بگمارد»
«و نه بفكر حمله بخاك هند و ايران شاه ايران بطرف خراسان حركت كرده»
«و اخبار واصله حاكى است برخى از رؤساى مهم آن ايالت به قشون مقدمة الجيش»
«تسليم كرده اند و اين دليل بارزى است كه در دستگاه سلطنت افغانستان»
«از بزرگانى كه هميشه روابط بسيار صميمانه با آن حكومت داشته»
«و همواره چشم حمايت از زمانشاه داشته اند وضع بى نظمى ظاهر كرده اند (٢).»
«ظواهر امر نشان ميدهد كه وضع حاضر از هر حيث مخالف ميل اعليحضرت زمانشاه درانى»
«است چه اگر حكمران ايران بتواند فقط بر آن قسمت از خراسان كه فعلا در اختيار رؤساى»
«تحت الحمايه زمانشاه است دست يابد اساس قدرت زمانشاه درانى را متزلزل خواهد ساخت يعنى اگر»
«بتواند اوضاع قسمت شمالى هند را تا يك يا دو سال ديگر مختل نمايد و اين موضوع»
«مورد بحث است و اقتضاء باين حقيقت مرا وادار ميكند كه اگر تغييرى غير منتظره اى روى ندهد»
«آن قسمت از ماموريتم كه مربوط باين موضوع است مسكوت بگذارم .»

در متن مكتوب ششم (تاريخى ١٢ ژوئن (١٨٠٠)) بعنوان رئيس كپمنى هند شرقى نگاشته است :
«در ١٦ ماه جارى مفتخر بعرض نامه اى بجناب عالى شدم اكنون بايد اطلاع دهم كه شاه قاجار
نامه اى بتاريخ (٣) ماه جارى از سبزاوار نوشته كه او آنرا براى مطالعه اينجا ب (مالكم) فرستاده
«است . نامه شاه قاجار از موفقيت هاى در خاك خراسان مختصر حكايت ميكند و تمام رؤساى آن»
«نواحى (طبس نيشاپور بجزء امير اعظم وى افغانستان) مجبورا تسليم شده و به قشون او ملحق شده اند»
«در نامه بزيرا سليمان مشهد و مشركان چناوائى كه چندين مرتبه التماس كرده ولى بواسطۀ»
«اقدامات سال گذشته ملتمس اورد شده شاه قاجار تصميم دارد كه فورى بطرف مشهد حركت كند (٣).»

(١) نواحى مراد از خاك مشهد و نيشاپور و طبس است .
(٢) مقصد از داستانى است كه به شاهرخ شاه افشار تعلق دارد چنانكه در فصل هاى گذشته
اين مبحث تاريخ تكرار شده است .
(٣) از اقوال سرجان مالكم بسيار معلوم كرديم كه در ضمن اطلاعات رئيس كمپنى
را بموفقيت هاى سفارت خويش و پيشرفت هاى خلل انگيز قاجارى ها بسيار فريب ميداد
چنانچه گذارش پيش آمد آقا محمد شاه و فتحعلى شاه قاجار بخاك افغانستان مشهد
و نيشاپور در فصل هاى واقعات عصر زمانشاه از پيش رقم شده آمد وهكذا مفاد انگليس
و ايران كه هر دو جانب دار يكديگر اند حكام مشهد و نيشاپور واهمه جا مستقل مينويسد
در حال كه حكام آن ولايات در عام تحت الحمايت اين مملكت بودند و گاه گاه مورد حملات
مزدانۀ قاجاريان قرار ميگرفتند .


١٦٧

در ضمن مینویسد [ سردار رحمت الله خان ] دوزیر اعظم زمانشاه دو مرتبه بوزیر حاجی ابراهیم
« صدر اعظم ایران نامه ای نوشته و سفرالی هم از در بار زمانشاه درانی بطرف اردوگاه شاهی ایران »
« فرستاده اند(۱) در ختم مکتوب علاوه کند اقدامات زمانشاه که طبعاً ناشی از ضعف اوست شاه ایران »
« را بجای اینکه منصرف کند بیشتر ترغیب حمله به کشور او مینماید(۱) در مکتو ب هفتم بعنوان »
«همان شخص می نویسد: اقامت شیر از را ازین امر بطولانی بسر کرده ام که خبر قطعی از موافقت »
« های شاه ایران در خراسان برسد ولی تا کنون خبری نرسیده است اگر چه خبرهای موثقی دارم »
« که زمانشاه درانی در (۱۰) ماه گذشته بهرات آمده و در نتیجه شاه ایران سر بازان خود را که برای »
«محاصره قلاع کوچک تقسیم کرده بود جمع آوری نموده است و حدس نزديك بيقين است »
« که حکمران ایران مجبور شود برای تهیه سورسات بپایتحتش طهران »
« باز گردد ۰(۲)»
« اشغال زمانشاه درانی در این حدود خود بخود بقدری مهم است که بنظر غیر محتمل می آید »
«رشته اتفاقات او را طوری آزاد بگزارد که بتواند طرح و نقشه خود را چه در سال جاری »
«وچه در سال آینده تجدید نماید ٠ »
در متن مکتو ب نهم بعنوان هانری دنداس بعد از چند سطری می نویسد :
«بایدعلاوه کنم که اگر موافقت سلاطین ایران و افغانستان را که ضمن اخبار بدان اشارت رفت»
«صورت گرفته باشد بسیار محتمل است که از روی عدم صمیمیت و یکر نگی طرفین بوده است»
«خصوصاً از طرف زمانشاه درانی که خودداری علنی او از مساعدت و حمایت رؤسای خراسان»
« تسلط شاه ایران را کاملا آسان میسازد و این عمل حکومت افغانستان یا چنان خطر رو بروشد»
« که با آسانی نمیتوان باور کرد (برنس) پادشاه مملکت افغانستان بتواند اگر اتفاقات»
«غیرمترقبه ای ایجاب ننماید اقدامات سیاسی که چنین نتیجه ای بار آور د با طیب »
«خاطر بپذیرد».
«پیش از آنکه شاه قاجار بطرف خراسان (مشهدو نیشا پور اجزاء خاك امیر اطوری»
«افغا نستان) حرکت کند بحاجی ابراهیم وزیرش دستور داد که او از طرف خود ش»
«نامه ای بوفادارخان وزیر اعظم زمانشاه نبشته ارسال دارد و متذکر شود که خیلی بهتر است»
« از اشتغال نائره جنگ یا تر تیباتی که موافق با عدل و انصاف باشد جلو گیری شود »
« و تذکر دهد شاه ایرن بنا بر اصول شرافت و اخلاق حمایت سلطان محمود را که برادر بزرگ»
«زما نشاه است بعهده گرفته و در نظر نداشت که او را بامارت افغانستان برساند »

( ۱) ازاثر وصول همین نامه بود که فتحعلی شاه قاجار از سرحد نیشاپوررو بهزیمت نهاد.
(۲) درین قسمت رضاقلی هدایت زبان بحقیقت کشوده و او گوید فتحعلی شاه بمحض
وصول پیام و قاصد زمانشاه درانی بطهران مراجعت کرد و سر جان مالکم برای اینکه
رئیس کمپنی راخوش بسازد بر عکس می نویسد و قول او بکلی مزخرف است .
وسر جان مالكم مقصد حقیقی را باین عبارت خوش آیند ملبس کرده است .


(١٦٠)

بلکه با واگذاری هرات و توابع آن بشهزاده سلطان محمود کاملاً راضی خواهد بود (۱) .»
طی پاسخی که باین نامه مواصلت کرد سر دار رحمت الله خان وفادار بهادر»
«وزیر اعظم زمانشاه درانی نوشته بود (الزام به انتزاع دار السلطنه هرات»
«مورد نظر است بهانهٔ جنگی شاه ایران به تحريك و فساد انگلیس‌های بیدینی است»
«که اگر در طول دو سال گذشته از حملات فرمانروای او به مستملکات»
«آنان در هندستان ازینطرف جلوگیری بعمل نمی‌آمد تا امروز نیمی از ان کشور را»
از بین برده بود ) .

در این نامه سعی شده بود با دلیل و برهان بدی و قباحت اینکه برای رضاء خاطر»

«کفار مؤمنین یکدیگر را از بین ببرند تشریح شود .»
«حاجی ابراهیم وزیر شاه قاجار در جواب وزیر شهنشاه درانی نوشت بفرض که»
«دوستی با انگلیس یکی از چند علت اقدامات پادشاه ایران باشد ولی مردمان»
«بافراست و صاحب نظر میدانند که در کارهای سیاسی بمذهب کمتر متوجه میشود.»
«العياذاً بالله] ونکرار کرده بود که فرمانروای او راضی نخواهد شد مگروقتی که هرات»
«منتزع شود(۲)وقتی شاه قاجار قلعه غوریان را تصرف وسبزوار را محاصره كرد يك نفر افغان»
«محترم از طرف وفادارخان وزیر اعظم اعلیحضرت زمانشاه درانی نامه‌ای با چند شال ظریف»
«بعنوان خلعت برای حاجی ابراهیم وزیر اعظم قاجار آورد . در این نامه وفادارخان وزیر اعظم»
«زمانشاه نوشته بود بشرطی که حکمران ایران از حمایت شهزاده سلطان محمود بگذرد»
«واطمینان بدهد به متصرفات افغانستان حمله ننماید تا زمانشاه درانی بتواند بدرستی»
«نقشه مطرح خودش را در کشور هندستان تعقیب کند زمانشاه هم از حمایت رؤسای»
«خراسان خودداری خواهد کردوتمام آن ایالت را تاچند میلی هرات رها خواهد کرد تا بتصرف»
«شاهان ایران درآید و باید دانست که قبلاً نیز یکبارزمانشاه درانی از پشتیبانی و کمک »
«سران خراسان خودداری کرد تفاق (شهزادگان درانی) سبب شد که نتوانست مقاومت کنند»
«گفته میشود باصلاح وتوصیهٔ حاجی ابراهیم شاه ایران این پیشنهاد را باسكوت ورضا تلقی كرد»

(۱) ازین نگارش تمام مطالب بدست آمد که عین مطلب اعلیحضرت زمانشاه
و وزیر اعظم سردار وفادار خان از باعث تقویت شهزاده سلطان محمود در نظر بود
ومكتوب شاه قاجار ووزیرش نام حکومت هرات را برای شهزاده سلطان محمودوانمود كرده است
واز قول معلوم شد که در پیام وزیر زمانشاه درانی هم تذکار یافته بود که اگر شاه قاجار
از عزم خودش بر نگردد شهنشاه درانی به نبرد آغاز خواهد كرد چنانكه شاه قاجار خودش
مراجعت كرد و جواب پیام را به وزیر اعظم خويش حاجی ابراهيم هدایت داد .
(۲) از صورت اقوال بوقوعی ثابت شد که زمانشاه و وزیر اعظم او سرداررحمت الله خان دشمنان نمره
اول استعمار بوده‌اندوازمتن گفتار مفهوم شد که شاهنشاه درانی دوستی کفر را بملت اسلام همدران
روز ازقبائح بزرگ وانمود کرده است و جواب مقابل طوری واضح کرده است که گویا دین اسلام
به نزد رشوت‌ها ومفاد مادی فراموش شده است.


(١٦٩)
«تا ازین وسیله استفاده نموده و بسرعت برایات خراسان و قلاع متعدد آن که بافشار تصرف»
«سریع آنها مشکل بود دست یابد چند روز بعد از تاریخ ورود نماینده سلطان افغانسان شاه قاجار»
«به شهزاده سلطان محمود درانی پیغام فرستاد که وضع هوا شما را مجبور میسازد »
«که به طهران باز گردید و تا سال آینده نمیتوانید علیه زما نشاه اقدامی بنماید »
«بنا بر آن بهتر است که شما به طبس یا ترشیز رفته زمستان را در آنجا بگذرا نید»
«و برؤسای عرب آن نواح هم دستور داده خواهد شد که در حمله بدار السلطنه هرات با شما مساعدت»
«نمایند. شهز اده سلطان محمود درانی هم مخفیانه و یا اکراه حرکت کردو اکنون »
«در طبس اقامت دارد»
«دیگر اینکه شاه قاجار از سبزوار و اعلیحضرت زمانشاه از دارالسلطنه هرات در ظرف یکروز
«حرکت کرده و وقوع این نفاق بدون توافق قبلی مشکل بود.»
«شاه قاجار عسکر نیرومند پیاده در (مزینان) گذاشته و همچنین عدد زیادی سوار نظام که»
«دستور دارند در نواحی سبزوار و نیشاپور دائماً بعملیات تهاجمی ادامه دهند که ساکنین این»
«دو قلعه را تحت فشار گرفته و تسلیم آنها را در سال آینده آسان بسازند.»
«زمانشاه درانی پس از برقراری فرزندش بحکومت هرات بطرف قندهار برفت ( مانخان»
«قو قل زائى حاکم را که از رؤسای متنفذ افغان است همراه برد و میتوان گفت این شخص»
«تنها رئیس مقتدری است که باقی مانده و بقیه بدستور وزیر اعظم وفادار بها در بقتل رسیده اند»
«دیروز خبر رسید که چون زما نخان فوفلزائى حدس زده بود وزیر اعظم وفا دار خان »
«قصد جان او را دارد لذا در قلعه ای که تعداد زیادی از تابعانش در آنجا اجتماع داشتند»
«گریخته و از آنجا به شهزاده سلطان محمود نوشته بآنها بپیوند و شهزاده سلطان محمود»
«نیز باتفاق حاکم طبس بطرف آن نا حیه حرکت کرده است این خبر تا هنوز تائید نشده است . »
امضاء: «جان ملكم فرستاده »
در متن مکتوب دوا زدهم بعنوان رئیس کمینی هند شر قی مورخ ۱۹ـ ا و ت
۱۸۰۰ میعنویسد: «در تعهدنامه سیاسی شرط شده است که هیچ یک از متعاهدین نباید»
«به هیچ وجه با دشمن کشور متعاهد دیگر کمک نماید و شاه ایران هنگام اقدامات»
« زمانشاه درانی برای حمله و تصرف هندوستان بمر ز غربی قلمر و او »
«حمله نماید و هر وقت که بنابر مقتضیات بخواهد با آن اعلیحضر ت »
(یعنی زمانشاه درانی) صلح نماید یکی از شرائط صلح ملزم و متعهد کردن افغانها»
«به خودداری از حمله به هندوستان باشد و عدم توجه باین شرائط بمنزله لغو قرار داد»
« خواهد بود و در اینصورت قشون ایران امر خواهد شد که بسر زمین آن قوم»
« (افغا نستان ) حمله نماید. در خصوص فرانسو یان شاه ایران تعهد کرد که آنها را»
« دشمن شناخته و با تمام قواء علیه آنها اقدام نماید و اجازه ندهد در هيچيك از اجز اء»
«و سواحل خلیج فارس و یا بجاهای دیگر در داخل حدود قلمرو او مستقر شوند. بعلاوه تعهد کرده است»


(۱۷۰)
که هیچگاه بآن ملت اجازه ندهد که در حیطه تصرف و حدود حاکمیت او قلعه ای بنا نمایند واز
طرف دیگر کمپنی نیز تعهد مینماید در موقعی که زمانشاه درانی قصد حمله به ایران داشته
باشد توپ و سائر لوازم نظامی را که مورد لزوم شاه ایران باشد تهیه کرده تحویل نماید .
قبلا در مکتوب مورخ (۱۰) اوت اطلاع دادم که هر گونه اقدامی علیه هند از طرف زمانشاه
درانی در سال ۱۸۰۱ غیر محتمل است اینکه باید اطمینانم را درین خصوص تکرار و اضافه کنم
که چنانکه از اوضاع جاری برمی آید از مملکت زمانشاه «افغانستان» هیچگونه خطری در امسال
وحتی در حال آینده ۱۸۰۲ ع پیش بینی نمیشود. شهزاده سلطان محمود از خراسان حرکت
کرده و یقین است که قندهار و چند قلعه اطراف آن شهر را متصرف شده است و چندین نفر
از رؤسای اقوام که ناراض بودند با تابعان ایشان گرد او جمع شده و مشغول تقویت و گرد
آوری نیرو برای بهار سال آینده می باشد زیرا پیش ازین تاریخ به هیچوجه وضعیت هوا
موافق با پیشرفت و حمله زمانشاه نخواهد بود چه تمام وسائل ارتباط بین کابل و قندهار در سراسر
زمستان کاملا مقطوع است وحتی علاوه بر این شورش مهم در بخارا و برمچنانکه شاه
قاجار اطمینان داده است قشون ایران حتما در اوایل یخزانان حرکت خواهند نمود
آنوقت واضح میشود که غیر ممکن است زمانشاه درانی باوجود این وقایع مساعد و
مطلوب بتواند پیش از ماه ستامبر یا اکتوبر از لشکر کشی درین سمت فراغت یافته بدار
السلطنه کابل باز گردد. این موقع هم برای آماده شدن جهت حمله به هندوستان در سال
۱۸۰۱ وقت زیاد در بر میگیرد. اگر قشون زمانشاه درانی با و خدمت نمایند ممکن است
برادرش شهزاده سلطان محمود راهزیمت دهد و موفقیتی که با شهزاده سلطان محمود تا حال علیه
زمانشاه دست میدهد از عده کسان ناراض زمانشاه پشتیبانی میشود. اختلاف شهزادگان درانی
بهترین فرصت را برای تصرف خراسان پیش آورده و شاه ایران با این موفقیت خواهد توانست
تعهدی را که در مقابل کمپنی قبول کرده انجام دهد ولی معلوم نیست این موفقیت در بین شهزادگان
درانی افغان چه پیش بیاورد و عمل جهانگیری که همواره مورد توجه مخصوص
زمانشاه درانی است جز تولید نفاق در مملکتش هیچ چیزی نمی تواند او را ازین
عمل باز دارد و در حال ممکن است از همین باعث از فکر حمله به هندوستان بیفتد.
در مکتوبی که بنام ارل اف الجین نبشته است پس از مقدمه گوید کشورهائی که میتوانند
علیه هندوستان با روسیه همکاری نمایند عبارت از افغانستان و ایران واوزبك (بخارا سلطنت
مراد بيك شاه آنطرف رود جیحون میباشد سلطان افغانستان زمانشاه درانی را من یکی از
قوی ترین دشمنان قدرت انگلیس در کشور هندوستان میدانم دشمنی زمانشاه
خود بخود و بدون هیچ کمک اجانب میتواند زیاد بشود و در اولین فرصت با
داشتن وسیله و قدرت کامل به هندوستان حمله خواهد کرد مالکم
ولی تا کنون از اجراء عملیات او بوسائل مختلف جلوگیری شده و تصور می کنم تا مدتی
ایران موفق باجراء تعهد اخیر خود با ملت انگلیس بشود این اطمینان برای مدت طولانی
باقی خواهد بود.


(۱۷۱)

« غرور- کینه نخوت واغراض در حکومت زمانشاهی بیش از دیگر کشورهای»
« آسیائی وجود دارد و از همین سبب است که عدم همکاری او باهر نیروی»
« اروپائی که مصمم حمله به هندوستان باشد و با آنکه چنین موافقتی هم ازوی»
«حاصل شود مانع بزرگی درمیان است » .

« کاپیتان ملکم »
«مالکم در ضمن روابط سیاسی افغانستان و ایران در عصر زمانشاه گوید: با آنکه در طی سال»
گذشته شاه کنونی ایران و زمانشاه درانی در حال جنگ بایکدیگر بوده اند ولی تصادمی »
«بین قوای طرفین رخ نداده است و فاصله قلمرو ایشان سرزمینی است که بنام »
«خراسان یاد میشود و از شمال بجنوب بین مشهد ویزد و در شرق وغرب بین »
هرات ومدینان واقع است (۱)»
«جای دیگر در ضمن احوالات تجارتی ایران زمامداران انگلیس را با این عبارات مخاطب کرده»
است با اطلاعات عمیقی که از قدرت بریطانیا دارم بایستی از حملات دشمنان بسیار خطرناک»
« مطمئن باشید میتوان با اطمینان خاطر از تهدید دشمن مقتدری مثل زمانشاه»
« درانی ممکن است فراهم کند و درامروز و آینده از طرف وی آسوده باید بود.»
«و تاوقتی که کشور ایران متشکل بماند از حملات خصومت آمیز زمانشاه درانی»
«نسبت به هندوستان جلوگیری بعمل آمده است و پشتیبانی و كمك اعلیحضرت زمانشاه»
«درانی اززمامداران ورؤسای خراسان مشهد و نیشاپور_تون طبس_ترشیز باحتمال قوی»
«سبب خواهد شد که از ین حملات نتیجه کافی نتواند بدست آرد و در نتیجه زمانشاه درانی»
« مجبور بماندن در داخل قلمرو خودش خواهد بود و موقعیت نیز آنقدر بقدرت و اهمیت او خواهد»
«افزود که زمانشاه درانی ناچار بقدری بروضع کشورش اطمینان و خودش بيمناك خواهد بود»
که بفکر حمله بکشور خارجی دیگری خواهد افتاد و از برای مفاد انگلیس بهتر است ایالات»
«مشهد_نیشاپور_طبس وغیره مستقل باشد و اگر چنین لازم است که تحت اثر یکی »
«از سلاطین دو کشور قرار گیرد بهتر است تحت اثر ایران باشد زیرا قدرت و»
«قوت شاه ایران از زمانشاه درانی بسیار کمتر است » .

(۱) مطابق نگارش صفحات ٣-٤-٥-٦-٧-٨-٩-١٠-١١-١٣-١٤ - ١٥-١٨-١٩-٢٥
۳۹-۳۸ نامه های سیاسی سفیر بریتانیا در ایران توجه احمد تو کلی .


(۱۷۲)

فصل پنجاه و پنجم
وصول عريضهٔ شهزاده شجاع الملک درانی
به‌سلطان پشاور
در قندهار بحضور شهنشاه زمان
در خلال احوال سال ۱۲۱۴ ه.ق بعد از فرستادن سردار طره بازخان فوفلزائی نمایندهٔ شخصی
اعليحضرت زمانشاه به‌پشاور و عريضهٔ اطلاعیهٔ شهزاده شجاع‌الملک درانی سلطان پشاور
باشرف از بلاد آندهر و پشاور با عليحضرت شهنشاه زمان مواصلت کرد روح مطلب اینکه
مردم سکهان مانند واقعات گذشته بوضع بغی و تمرد در سر زمین لاهور و پنجاب فتنه و آشوب
بر پا کرده‌اند اعليحضرت شهنشاه غازی در شهر قندهار وقتی از صورت ماجرا آگاه شد
آنقدر درنگ کرد تا جواب نامه‌ها و از پشاور رسید گردد چون سردار طره بازخان نمايندهٔ
شخصی او(در دفعه اول) باموفقيت معاودت کرد اعليحضرت شهنشاه زمان با سردار رحمت الله خان
وزیر اعظم که در قندهار بود عزم معاودت بدارالسلطنهٔ کابل فرمود . مهر علی خان امير
آخورقوم اسحق زائی را که بلفظ(شاه پسند) بجای پدرش لقب داده بود او را بحيث نايب‌الحکومهٔ
قندهار برقرار ساخت و خود با قطعات اردوی شاهنشاهی عزم دارالسلطنهٔ کابل نمود.
فصل پنجاه وششم
نهضت موکب همایون شهنشاه زمان
از قندهار به‌کابل و از کابل به پشاور
قرار عهد مذکوره در سال ۱۲۱۳ ه.ق پس از نشر خبر قتل سرداران درانی و چند تن قزلباش
بعض قبائل افغان وغیره بنام خونخواهی مقتولان و جمعیتی از سبب جاه طلبی و هنگامه جوئی
بهیجان آمده راه اختلال و نفاق در پیش گرفتند و سراً و علانياً با شهنشاه زمان مخالف شدند
در نواحی کابل نیز مانند ولایات بعیده مخالفت‌های حزبی و نژادی روی کار آمد چنانچه حرکت
زمانشاه از قندهار بقصد پشاور و عبور از راه کابل نه تنها انتظام دارالسلطنه بلکه فرونشاندن
آتش بغی و نفاق اهالی در نظر بود .
و آمدن بکابل محض از باعث مخالفت مردم قزلباش بود که به لحاظ قتل چند نفر آنها بقه
بشور و فغان آمده بودند و مردم غلزائی و تاجک گرد و نواح کابل بفکر هنگامه جوئی و فساد
اجتماع میکردند و چون شهنشاه زمان با وزراء خود عازم بلاد هند و متوجه سرکوبی سکهان
پنجاب بود در فرصت حرکت از قندهار بکابل شهزاده سلطان منصور فرزند خود را که در حکومت
ولایت هرات از مدتی قیام داشت با منذور خسروانه او را از هرات قندها خواسته با لشکر زیاد


(۱۷۳)
به دارالسلطنه کابل فرستاد تا در انجام امور مرجوعه مقتدیتر از صلاحیت حکمرانی آزادی
شهزاده موصوف قبل از ورود موکب شاهنشاهی در کابل بیه سپهفرمان اعلیحضرت پادشاه ذیجاه
بنایابت عبدالله نقاب خان قلمرا قاضی والی کابل بحیث نامدار کل ولایت کابل در رأس امور
مهم قرار گرفت.
بآنکه موجودیت شهزاده و عساکر رکابی او در اطفای نایره شورش کابل بقدر کافی بود اما
خبر عودت زمانشاه غازی از قندهار بدارالسلطنه کابل از داشتن قوۀ نظامی او که از طاقت گردن
کشان دیار دارالسلطنه بسیار زائد بود آتش نفاق و شقاق اهالی شهر و افواح بدون عملیات
نظامی منطقی گشت . اعلیحضرت شهنشاه زمان مدتی را در کابل بسر برد تا تمام قشون
شاهنشاهی و اسپان سواری و بارگیر افراد سپاه بآلات حرب مجهز باشند. پس از صرف
مساعی در امور عسکری اوقات زیبای را مصروف بررسی درباره نواقص و دلجوئی احوال
رعایا و فیض رسانی بفقرا میداشت (چنانچه بسیار فرامین و مکاتیب و تعلیقه های معتبر در
نواحی کابل در سال ۱۲۱۴ هـ ق ملاحظه میشود و سفر این سال بشهادت تاریخ وطن و با استناد اوراق
خطی مطابقت کلی بهم میرسانند چه از نام انتظام لشکری و کشوری ولایت کابل سپری شد
بعد از گذشتن ایام گرما که آفتاب به برج میزان رسید قصد عزیمت بطرف پشاور نمود. حین
ورود به دارالمرز پشاور پانزده هزار فوج را بفرماندهی ملا احمد خان نورزایی ملقب به (میر وغظ)
بصوب کشمیر فرستاد زیرا که در ولایت مذکور از باعث سوء تفاهمی که در بین سردار عبدالله
خان الکوزائی مخلص الدوله بهم رسیده بود اوضاع شرارت احساس میشد سردار عبدالله خان
نائب الحکومه کشمیر وقتی که از عظمت و جلال شاهنشاهی با افکار پر نور و تجلی الخصوص
اندازه غضب شاهنشاه که از سبب قتل سردار پاینده محمد خروهه دامنگیرش و هراسنای ساخته
بود و علاوه تر فرستادن پانزده هزار قشون شاهی را که بطرف کشمیر اطلاع یافت بدون آنکه
قواه اعزامی شاهنشاهی بفرماندهی ملا احمد (میر وغظ) بنواحی کشمیر مواصلت کند دارالخلافه
کشمیر را بیک نفر معتمد خود سپرده بغرض عرض سلام و تقدیم احترام بحضور اعلیحضرت
شهنشاه در پشاور برسید. اعلیحضرت شهنشاه زمان که دانست ورود سردار عبدالله خان
نائب الحکومه کشمیر از هنگامه اعزام قشون شاهنشاهی بصوب کشمیر باعث شده است
نه از راه اخلاص پیمان تفکر عندالورود او را مقید داشته بجرم دشنام و حبس
محکوم نمود.
شهنشاه زمان پانزده هزار فوجی را که تحت فرماندهی ملا احمد خان نورزائی ملقب
به (میر وغظ) بطرف کشمیر اعزام فرموده بود از بی کفایتی و عدم معلومات او در فن عسکری
(مالزا با عسکریت چکار) در طول راه بین کشمیر و پشاور با بسی تکالیف و مصیبت های
گوناگون از باعث قحط و غلا و سردی هوا بحالت مرگ گرفتار شدند و بسیار تن از افراد
عسکر تباه شدند و اگر چه شخص نائب الحکومه خود او قبلا حاضر بارگاه سلطنت شد اما
اعزام لشکر بدانصوب بی نتیجه ماند . [ص۱٦٤] دپښتنو تاریخ .


«١٧٤»

فصل پنجاه و ششم
فرار فتح خان بارکزائی و همراهان او از قندهار بفراه
و توصل جستن
آنان با شهزاده سلطان محمود درانی
در ایران و عزیمت ایشان بجانب افغانستان

بعد از آنکه سردار پاینده خان باهمراهانش اعدام شدند فرزنداکبرش چون اطلاع
یافت هنگام عصر همان روز راه فرار پیش گرفت و با تفاق اسد خان و پردل خان و شیردل خان
برادران کهتر خود و محراب خان بارکزائی عشیره شیر زائی و شهسوار خان پسر اور گنجو خان
شیر زائی والهداد خان بارکزائی والوخان و تیمورخان پسر حاجی میرخان الیکوزائی
و منصورخان کرجی زائی و عبدالرسول خان و امام بخش خان و عبدالعزیز خان و محمد کریم خان
ولد نورمحمد خان علی زائی عشیره حسن زائی وغیره سران و هواخواهان که جمعیت ایشان
به (۸۵) نفر میرسید از شهر قندهار بیرون شده رو بفرار نهادند و شب را در جیلانی بخانه محراب خان
مذکور بسر بردند و صبحگاه از راه قانون که مسکن طایفه شیر زائی عشیره بارکزائی
نورالدین زائی است راه پیموده خودها را بنزار دارونیکه واقع محال معروف رسانیده رو بجانب
ایران نهادند (۱) مفصل خبر این عزیمت و مرافقت ایشان با شهزاده سلطان محمود آچنان است:

(۱) صفحه (۱۹) جلد دوم تحفة الحبيب نسخه قلمی تألیف ملافیض محمد هزاره
نوت : وقتی نگارنده جلد اول ودوم کتاب مذکور را بخط میرزا غلام قادر کاکر و خود
مؤلف دریافته ورق میزدم از میان صفحات پرزه کاغذی بدست آورده ام و آن چنان بود و قتی
ملا فیض محمد خان مؤلف تحفة الحبيب وسراج التواریخ از کابل بجلال آباد حضور اعلیحضرت
سراج الملة والدين میرفته و برای صرف اعاشه اسپ سواری و بارگیر او پیش محمد خان قامچی باشی
رقعه ای نوشته است و برای اینکه خاطرات تاریخی محو نگردد و اندازه دقت نگارنده نیز ثابت
باشد کلیشه ذیل را که از روی اصل گراف شده است در پای صفحه می گنجانم .

[image of handwritten text]


١٧٥

شهزادۀ درانی وقتی در پشاور بدربار شاه مراد مواصلت کرد اثراتی بتهدید اعلیحضرت زمانشاه
از بخارا به اورگنج واز انجا بطهران برفت ، فتحلی شاه قاجار از شهزادۀ افغانستان رسم استقبال
بجا آورده احتراماسرای میرزا محمد شفیع خان صدراعظم آنسو ات را که از منازل وسیع واز
قصور مجلل آن کشور که گاه گاهی برای تمکن مهمانان دولت عثمانی تخلیه میشد اینوقت
باعز از شهزادۀ درانی معین گردید و تا آنوقتی که اعلیحضرت زمانشاه بدارالمرز پشاور نزول
اجلال داشت شهزاده سلطان محمود در منزل میرزا محمد شفیع خان صدراعظم در طهران بسر برد،
درخلال اوقات سالهای ١٢١٣-١٢١٤ هـ ق شهزاده درانی با فتحلی شاه قاجار در اسفار داخلی
آن کشور بهر طرف از روی اعزاز همسفر میبود، خصوصاً در یورش فتحلی شاه بصوب نیشاپور
از همراهان بزرگت مدکور مقدم شهزاده سلطان محمود همراه بود چنانچه از وصول شاه قاجار
و همراهی شهزاده درانی با متعارف جعفرخان بیات والی نیشاپور که از مدتی بامر اعلیحضرت
زمانشاه بوساطت شهزاده قیصر والی هرات بحکومت آنجا سرافراز ويك تن از دولت خواهان
زمانشاه بشمار میرفت صورت ماجرای به والی هرات بعرض رسانید و از اثر پیام و مخابرۀ او
دربار سردار طره بازخان فوفلزائی بدانجا اعزام شد.
چون خبر قتل سران درانی وغیره در اواخر سال ١٢١٣ هـ ق از قندهار انتشار یافت اولیاء
امور کشورا بر آن که از مدتی در کمین اقدام علیه حکام افغانی پیشاپور و مشهد بودند بنام
همکاری شهزاده سلطان محمود مصمم شدند تا در تصرفات امیدشاه بابای درانی در نواحی
نیشاپور پا گذارند و بشهرت شاهزاده درانی درین هنگامی که تحریکات نمايندگان ناپلیون
وبريطانيا دران سرزمین اوضاع را متشنج ساخته بود بچندین حملات خود این وضع را ثابت کردند
ولی در هر بار بصورت ناکام مراجعت مینمودند. درین موقع که مردم درانی وغیره از سبب قتل چند تن
در قندهار از حکومت اعلیحضرت زمانشاه اظهار انزجار مینمودند در امور سیاسی شهنشاه
زمان شکست رخ داد زیرا از يكطرف دولت ایران میکوشید تا در لباس همدستی با شهزاده
سلطان محمود بتحريك نمايندگان غرب در صحنۀ عمل وارد شود و از دیگر طرف قبائل غلجائی
در قندهار و کابل از لحاظ اعدام سران خود به هیجان آمده بودند و در این اثناء که فتح خان
بن سردار پاینده خان باوکرانی از سبب واقعۀ پدر خود ترک وطن کرده از خط سیر معین با (٨٥) نفر
اکابر و روشناسان قوم بارکزائی وعلی زائی وغیره نزد شهزاده سلطان محمود در ایران پرسیدند
درین فرصت کشش و کوشش طرفین رونق گرفت و فتح خان و همراهان او که همگان از مقربین
و ستمدیدگان بودند اوشان نیز شهزاده سلطان محمود را در بدست آوردن ایالت قندهار دلالت کردن
گرفتند و ازین بندوبست از سهم اب درارکان سلطنت زمانشاه نوع تزلزل پیش کردند . زمانشاه
غازی که در خلال ده سال سلطنت خود اطفای نائرۀ شورش سکھان پنجاب ولاهور واهالی کشمير
و پشاور وسند و غيره نقاط و بلاد معمور و حاصل خیز را نسبت سرزنش متجاوزان غربی مملکت خویش
مقدم میدانست باز هم باين تحریکات اعتنا نکرده از قندهار بکابل و از کابل به پشاور و از انجا
پیوسته عازم هند و پنجاب شده گردن کشان آن ولارا سیاست میکرد.
شهزاده سلطان محمود و فتح خان و شهزاده فیروز الدین و (٥٨) نفر دیگر که دست اجانب نیز با ایشان
بود پس از خبر عزیمت شهنشاه زمان بصوب پنجاب موقع را غنیمت دانسته با استعجال


﴿١٧٦﴾
از راه سیستان عازم دیار قندهار شدند. در ورود به نزدیکی وطن اصلی سیدال
خان الکوزائی برادر سردار عبدالله خان مخاص الدوله نائب الحکومه کشمیر اوزیر از حبس
وزیری که بر برادرش در پشاور بصدر آمده بود از راه مخالفت درقندهار بجانبداری
شهزاده سلطان محمود با قوم الکوزائی کمر مراقبت بر بست در بین راه فتح خان بارکزائی
باشهزاده سلطان محمود گفت سوای قوم بارکزائی از اقوام مختلف علیه زمانشاه استعانت
مخواه (۱) زیرا قبایل یگانه مشرب اساسی ندارند واز هر که ظاهراً نفع حاصل کنند برکاب
او می پیوندند وباید سوای مردم قندهار وخاصه بارکزائی وعلی زائی والکوزائی استمداد
جستن صلاح کار نداند پس از مباحث زیاد اخیراً بهمین نظریه قناعت کردند که باید
غیر از مردم قندهار از دیگران استمداد نخواهیم (۲) چون فتح خان بارکزائی نظریات بعضی
از عشائر را دریافت کرده بود شهزاده سلطان محمود را بآن پیشنهاد راضی ساخت و هر دو تن
با (۸۰) نفر رفقای معتمد خود وارد فراه گردیدند.
شهزاده سلطان محمود با چند نفری که همراه داشت براه سیستان طرف قندهار روان شد
وقتی که در جلال آباد سیستان و ارد شد بهرام خان سردار سیستان ازان استقبال شایانی
نموده ضمیمه خود را بفرط اخلاص واحترام به حلیه نکاح شهزاده کامران بن شهزاده سلطان
محمود در آورد وبدادن هر گونه كمك و بالخاصه لشکر قومی نیز به آن وعده داد مگر
فتح خان بارکزائی بن سردار پاینده خان که از پیش قدمی و چاول مردم سیستان بطرف
قندهار احتراز داشت در این امر مخالفت میکرد و از امداد بهرام خان مذکور با آنکه از وی
متشکر بودند اباورزیدند وبطرف قوم درانی نزديك شدند.
در در ورود بفراه از جانب اهالی نیز استقبال شدند و در قلعه را بروی ایشان کشودند.
حین توقف در مرکز فراه بنام قبایل افغان قندهار اعلانات اختلال انگیز نشر کردند و در متن اعلانات
خود دورۀ زمانشاه را روز گار ظلم واستبداد وانمود کردند و از وضعیّت سردار رحمت الله
خان وزیر اعظم به مسکان خاطر نشان ساختند و متن اعلان را بعبارات خیلی مؤثر و تا بناك
ارقام داشتند ، مقتضای خاطر اهالی آنجا شایع مینمودند و با لمقابل از اهالی استمداد همی جستند
قبیله بارکزائی که پس از اعدام پاینده خان فتح خان پسر او را بسرداری خویش
برگزیدند فوراً بنام شهزاده سلطان محمود موافقت ومصالحت دادند وسائر اقوام
درانی هم به شمولیت شاهزاده سلطان محمود اظهار رضائیت کردند. سردار مهر علی خان
بقول ایلفنستون با چهار هزار و بقول صاحب تاریخ سلطانی وسراج التواریخ با پنج هزار سوار
از راه مدافعه برون آمده موضع باغ مرزا فرودگاه ساخت و در نتیجه از شهزاده سلطان
محمود و فتح خان شکست یافت وبطرف اشرف البلاد قندهار فرار کرد و بشهزاده سلطان
محمود پناه آورد. شهزاده سلطان محمود آنرا تعاقب کرد و در شهر قندهار او را محصور
(۱) (۲) در وقت ورود به قندهار این نظریات بطور قطع تطبیق نشد زیرا بعض عناصرى
که مائل بارتجاع بودند همکار شدند.
سلطنت اول محمود شاه و وزارت فتح خان از همین باعث همدستی ودستیاری عده ای
از طبقات برهم خورد.


۱۷۷

نبود . دوام محاصرهٔ شهر [۲۲] روز [۱] انجامید و بالاخره شهر رانتوانست فتح نماید
و در روز بیست و چهارم لشکر شاهزاده سلطان محمود بفرماندهی فتح خان بارکزائی یک حمله
شدید آورد و مردم قندهار نیز که بروی شهزاده سلطان محمود راه آب تصویر میکردند بدورا و
اجتماع کرده و مجتمعاً از دو شهر متصل گذشته قندهار را بمحاصره انداختند خود فتح خان
که پیشرو قشون شهزاده سلطان محمود بود برفراز حصار بالا شد و از عقب او لشکر یان
در رسیده شهر را فتح کردند . ولی مهر علی خان امیر آخور باچند سوار از داخل حصار
فرار نمود . پس از چهل و دو روز ایام محاصره یورش برده بجان نثاری و یاری قوم قزلباش
اندرون شهر که طرفداران ایرانی و از لحاظ قتل چند نفر بزرگان خود بنا زمانشاه عناد
قطعی داشتند فتح کلی حاصل گردید . مهر علی خان اسحق زائی امیر آخور حاکم قندهار
امام بخش خان و حسن خان را که باعث راه یابی و گشایش شهر قندهار بروی قشون
شهزاده سلطان محمود و فتح خان بودند هر دو تن را بحکم خود بقتل رسانیده از شهر
برون شد و نزد اعلیحضرت زمانشاه درانی در پشاور شتافت حین وصول سر گذشت خود را
و ماجرا ۲۲ روزه محاصره شهر و خیانت امام بخش و حسن خان را بعرض رسانده اعلیحضرت شهنشاه زمان
که هوای سفر پنجاب و خیال سرزنش سکهان در سر داشت از شنیدن این ماجرا فسخ عزم کرده
از دارالمرز پشاور بعزم مدافعه شهزاده سلطان محمود متوجه دیار قندهار شد .

فصل پنجاه و هفتم

حرکت موکب همایون شهنشاه زمان
از پشاور بصوب کابل

و
واقعهٔ بزرگ انقراض سلطنت

و عمی البصر شدن شهریار زمان

اعلیحضرت زمانشاه قبل از حرکت بعزم سفر قندهار يك حصه زیاد فوج خود را تحت
قیادت شهزاده شجاع الملك در پشاور گذاشت و خود در رأس قشون کمتر از عساکر مقیم
پشاور رهسپار دارالسلطنهٔ کابل گردید . در حال ورود بکابل اینوقت دانست که سایر تر
افراد عساکر و قبائل مخالف رأی سلطنت او در اخفا اقدام می ورزند و علاه بر آنکه سلطنت
خود را در معرض زوال مشاهده میکرد حیات آیندهٔ خود را نیز در حالت خطر احساس مینمود .
در فرصت توقف موقت بدارالسلطنهٔ کابل که عزم مقابله با نیری شهزاده سلطان محمود بسوی

[۱] تاریخ سلطانی وسراج التواریخ دوام این محاصره را به ٤٢ روز تخمین می کنند
صحت و غیر صحت معلوم نیست .


(۱۷۸)
قندهار داشت متوجه اوضاع صاحب منصبان وافراد سپاه خودشد چون افراد سپاه و پیش
خدمتان خاصه وتفنگداران پیش قراول شاهنشاهی را در عالم وحشت و تردد ملاحظه میکرد
از اردو گاه از میان چهار طاق (۱) که طبق عادت همواره در عسکر گاه بسر می برد برخاسته
بفوض خاطر جمعی افراد دودمان سلطنتی در قصر بالا حصار آمده آنجا از وضع سراسیمگی
شاهنشاه که از وجنات او حالت تغییر احساس میشد اهالی حرم محترم سراسیمناک گردیدند.
پس از نیم روز توقف در قصر سلطنتی بالا حصار کابل اعلیحضرت زمانشاه از برای خاطر
داشت افراد سپاه وایشان یا اردوگاه رفته و از وصول اخبار قندهار
انتظار می برد و چون وصول نامه های استخباریه و اطلاعات یومیه دوام داشت اعلیحضرت زمانشاه
از سوء نیت زعماء قبائل و بند و بست اهالی قندهار بطور قطع آگاه گردید و چون یکعده
سران درانی و غیره بقتل رسیده بودند اعلیحضرت زمانشاه اسباب کدورت ایشان را دریافته
قصد کرد کدورت ان گیر و دار را از مردم غلزایی طلب معاونت نماید و اینکه سیاست
او ایجاب نکرد فکر خود را در طلب معاونت از مردم غلزائی فسخ نموده و فادار خان
وزیر اعظم از اثر واقعات سال ۱۲۱۳ و ١٤ که خود او در انصرام بعض معاملات مصدر
امر شده بود در برابر کردار خود بیمناك و نسبت به شخص شهنشاه بیشتر متفکر
ومتوجه احوال بود .
و چون از چهره ووضع مردم دیار کابل و صاحبمنصبان بزرگ و كوچك شيوه اختلافات
درك ميكردند دسته محافظان شهنشاه زمان و وزیر اعظم که تعداد ایشان بقرار اوقات
عادی نسبتاً کمتر بود در ین موقع بد و چند افزودند. پس از طی مجالس مشا و رتی
رسمی و خصوصی در خلوت خانه همایون بالاحصار اعلیحضرت زمانشاه حی هزار نفر را
برای مقابله با نیروی شهزاده سلطان محمود تعیین کردو این تعداد قشون را که از تیر و مند
ترین قطعات عساکر وزم آزموده او بود به دو دسته پانزده هزاری ترتیب دادن گرفت،
قشون اول را باز ماندهی صاحب منصبان قومی بصوب غزنی اعزام فرمود و در حال وصول
به غزنی سردار اسد خان نور زائی را رسماً بفرماندهی پانزده هزار عساکر اعزامی
بر گماشت واقامت او در رأس قشون همدر آنجا تثبیت گردید .
شخص اعلیحضرت زمانشاه دو روز بعد از حرکت دسته اول قشون ( تحت قیادت
سردار احمد خان ) بمسافت شش میل بعد تر از دسته های او راه غزنــی
راه بر گرفت در ورود بمرکز غزنی اعلیحضرت زمانشاه سردار احمد خان را قومندان
بزرگ محاذ تعیین کرده بسوی قندهار اعزام فرمود .
شهزاده سلطان محمود که مصمم حمله بطرف کابل و مترصد سوقات عسکری زمانشاه بود
(۱ ) چهار طاق خیمه بزرگ سلطنتی آنوقت را میگفتند که بشکل خانه می ایستادند
و نهایت مقبول و از اقسام تکه های معتبر و نفیس ساخته میشد و در عصر ما آن نوع خیمه های
بزرگ را که بشکل چهار طاق قدیم ساخته میشود کمپ مینامند و آنوقت در زبان مردم عصر
چهار طاق معروف و مصطلح بود .


۱۷۹

پیش از وصول عساکر زمانشاهی بصوب اشرف البلاد قندهار مبلغ هنگفتی از تجار
ومتمولین آنجا بنا بقرض بدست آورده سامان حرب فراهم کرده روی مقابله و مقاتله
بسوی اردوگاه زمانشاهی آورد و در بن‌عۀ زوقلات غلزائی با قشون سردار احمد خان
نورزائی مقابل شد.
سردار احمد خان امیر آخور قوم یتان خیل نورزائی که فی الحال قو ماندان محاذ
مقر تعیین شده است از کردار سردار رحمت الله خان وزیر اعظم بلحاظ اینکه قبلاً در کمین
قتل او بود بی قرار تخیل سردار احمدخان که آن وزیر بد اندیش از مدتی انتظار داشت
تا بکدام موقع وجهه ترتیب او را از بین بردارد سردار احمد خان نورزائی که بقرار اظهار
خودش از نقشه‌های وفادار خان اطلاع داشت او نیز از برای انتقام وزیر تجویز لام بعمل آورده بود
و در این وقت که قواۀ زمانشاهی تحت قوماندۀ او در میان مقر و قلات غلزائی فرستاده شده بود
موقع را غنیمت شمرده از عهدۀ قیاد‌ت قشون پانزده هزاری زمانشاهی دست کشیده از محاذ
رو بر تافته و به قشون شهزاده سلطان محمود پیوست، پس از کسب اطلاع اعلیحضرت شهنشاه زمان
وضع لشکر را دیگرگون دیده چون رویۀ نفاق و اغتشاش بطور عام بصور آمده بود
مقاومت خود را دوران عباست دانسته از حصۀ مقر روی معاودت بسوی دارالسلطنۀ کابل
آورد و از دارالسلطنۀ کابل بنا بر عدم استعداد افسران و تفرقه و وحشت مردم وعلی الخصوص
مراودات قزلباشان چند اول که چند ین نفر آنها دو سال قبل بنا بر سببی بقتل رسیده و بعضاً
محکوم بحبس شده بودند و چون نظر یاتی در میان داشته بیشتر از سائر طبقات طرح
اختلال می ریختند و از ورود شهزاد سلطان محمود استقبال میکردند .
اعلیحضرت زمانشاه از صورت نا چار بصوابدید امراء موقع شناس و انیس
قصد مراجعت بصوب پشاور نمود و اهالی حرم محترم خو د را که باید از مرکز بی
بر کناد باشند با شهزادگان و خدمۀ حرسر اقبل از حرکت خود از دار السلطنه کابل
بطرف پشاور فرستاد.
سردار رحمت الله خان معتمد الدوله وزیر اعظم که از روز عزیمت اعلیحضرت شهنشاه زمان
بصوب غزنین بغرض تدارک سامان حرب و ازدیاد لشکر نزد شهزاده شجاع الملک در پشاور رفت
و از آنجا سپاه مقیم پشاور را با خود گرفته بهمراهی سردار زمانخان موفلو الی راه
دارالسلطنۀ کابل برداشته بود بعد از مراجعت زمانشاه از سفر مقر ایشان نیز در کابل
مواصلت کردند .
پس از عودت طرفین درین ایامی که در مرکز و اطراف دارالسلطنۀ صورت
اغتشاش و بد نظمی رونما شده بود سیاست زمانشاه ایجاب کرد که در حال
ورود وزیر اعظم و همراهان او بفوریت کابل را
ترک بگوید و اینکه چند روز را بانتظار ورود سردار رحمت الله خان و سردار زمانخان بسر
می برد حسن ورود هردوتن با تعجیل راه جلال آباد برداشت . و بدین عزم با دو صد سوار
و چهار صد نفر تفنگ دار پیاده و پانزده سوار از مردم غلامخانۀ قزلباش که این تعداد برعکس


سائر مردمان فارسی تا ایندم با زمانشاه وفادار مانده بودند با این دسته لشکری که منجمله
تعداد ایشان به شش صد نفر بالغ میشد و همگان با خود ذخائر باروت و گله همراه داشتند
براه جلال آباد مرحله پیما شدند . سردار رحمت الله خان وزیر اعظم ملقب به وفا دار خان
و سردار زمانخان فوفلزائی که شخص دومی در هنگامه دست آویز شہزادہ سلطان منصور در هرات
علیه شهزاده سلطان محمود نیرنگهای سیاسی بکار برده بود از بیم جان با اعلیحضرت
زمانشاه شرا ئط وفاداری بجا داشته و بهمراهی و همرکابی اعلیحضرت زمانشاه رو بسوی
پشاور نها دند و از خستگی راه پیمائی برای دریافت محل استراحت و شب گذرانی قلعه
مستحکمی در عرض راه تجسس میکردند و چون گروه متعاقبین از عقب زیاد بود تا آنکه
در قلعه ملاعاشق شنواری در جكدالك نرسیدند در یکی از قلاع وقصبات نخواستند توقف
نمایند . کسانیکه از طرف قواء شہزادہ سلطان محمود و یا بعض شرارت پیشه گـــــان
دیار کابل بغرض تاراج اموال ایشان را تعاقب میکردند در اثر درخواست متعاقبین از لحاظ
خزینه وجواهر قیمت داری که اعلیحضرت زمانشاه وهمراهان او با خود داشتند برای حصول
مطلوب بجمعیت اعلیحضرت زمانشاه پیو ستند و طرفداران شہزادہ سلطان محمود از
جانب کابل پی ایشان را برداشته جنگ کنان مراجعت و گاهی مقاومت میکردند . در اخر
لشکر طرفین در حصه اوج بانه مصاف دادند. قواء زمانشاه که تعداد افراد او بیشتر باصد
تاراج زر نقد و اموال زمانشاه همراه شده بودند دروقتی که از جو رو سرقت اموال ناکام
شدند به لشکر متعاقبین شہزادہ سلطان محمود پیوستند .
اعلیحضرت زمانشاه وهمراهان او بصد مشکل نجات یافته بطرف قلعه عاشق شنواری
رفتند . لشکر یان و خدمه شاهنشاهی با آنکه تعداد ایشان نسبت گروه متعا قبین قلیل بو د
اما برای حفظ مال و جان فوراً به ترمیم رخنه های دیوار قلعه پرداختن گرفتند و قلعه ملاعاشق را
مر کز مو قتی قرار دادند .
عسکر شہزادہ سلطان محمود که از کابل آنها را در هر منزل تعاقب میکرد در انجا
تا مدت یازده روز لشکریان شہزادہ سلطان محمود برای فتح قلعه ملاعاشق یورش می بردند .
در خلال واقعات یازده روزه اعلیحضرت زمانشاه با چند امین سردار آن و قسماً شمار
او در ظامت شب در نزدیکی جگد لك در قلعه چه دیگری که او نیز از توابع قلعه ملاعاشق در شمار
می آمد عزیمت کردند و چون قلعه چه مانند قلعه بزرگ آنقدر استحکام نداشت وا پس
بقلعه ای كه ملاعاشق در ان تمکن داشت مراجعت كردند. ملاعاشق كه در دفعه ثانی
اقامت زمانشاه و همراهان او را در ظرف یکهفته در حالت سراسیمگی و اضطراب دریافت تحت
شیوه احترام و خدمتگذاری از دست نداده پیوسته اعزاز سلطنتی زمانشاه را رعایت میکرد
و بمر اسم ادای خدمت سلطانی و پاسبانی اعلیحضرت شهنشاه زمان همبازی سعی می ورزید اما
در اواخر كه دانست شهزاده سلطان محمود در اثر از همکاری و همدستی اهالی کار
او رونق یافته و بشدت تعاقب میکند و فی الحال دارالسلطنه کابل در تصرف اوست ملای خائن
بد باطن برای حفظ آبروی خود که از طرف شہزادہ سلطان محمود در آینده مقهور نگردد در
نصف شب دوصد نفر از مردم شنوار را خواسته در قلعه را بر بسته راه بیرون شدن نگزاشت و برجهای


(۱۸۱)

قلعه را ذریعه تفنگداران شنواری استحکام داده پسر خود را در همان شب محاصره نزد شهزاده سلطان محمود كه اینوقت بدار السلطنه کابل مواصلت کرده و در پی کار اعلیحضرت زمانشاه افتاده بود فرستاد .
ملا عاشق ظاهراً از راه مهمان نوازی و حفاظت جان و مال زمانشاه به بهترین وجه شرائط خدمت بجا می آورد ولی از طرف دیگر باشهراده محمود رشته اتفاق بسته ذریعه پسر خود اطلاع رسانید .
اعلیحضرت زمانشاه بنظریات و حركات ملای بد بخت پی برده و دانست كه او را زیر مراقبت گرفته و بحیله مهمان نوازی و پاسداری نمی گذارد از قلعه بیرون شود نا چار با میزبان خائن خود اول بمباحثه و تا نا بمناقشه پیش آمد اما فهمید كه مناقشه وزور دراین موقع دلیل کامیابی شده نمی تواند لا بد خود را بقسمت خود واگذاشت ولی در هنگامی که وضعیت ملاعاشق را سراپا مخالف خود احساس کرد در وقت شب كوه نورو فخراح بی نظیر در دانی را که از جد خود اعلیحضرت احمد شاه كبیر بمیراث داشت از باعث آنكه بدست دشمن نیفتد كوه نورا در شق دیوار قلعه پنهان داشت وفخرا جرا در نهر آب انداخت و بقرار بیان صاحب كتاب دیپشتو تاریخ درزیر دیوار در قلعه عاشق یادیگر اشیاء قیمت دار پنهان کرد (۱).
در ظرف این شب و روز پسر ملاعاشق با هتجار خبر قید اعلیحضرت زمانشاه را بشهر اده سلطان محمود در کابل رسانید. و با آنکه در همین ایام شهزاده شجاع الملك والی پشاور مطلع شده عبدالکریم خان امیر آخور باشی اسحق زائی را با صد سوار از پشاور بجهت استخلاص زمانشاه بسوی جگد لك فرستاده بود ولیكن قبل از ورود فرستادگان شهزاده شجاع الملك والی پشاور شهزاده سلطان محمود که بدستیاری وزاء بلدی مردم قزلباش که بسبب قتل امیر اصلانخان و جعفر خان جوانشیر وحسن خان و امام بخش خان و میرزا شریف خان با و پیوسته و برضد زمانشاه اقدامات داشتند بمجرد وصول پسر ملا عاشق شینواری از جگد لك بكابل و آوردن خبر حبس زمانشاه شهزاده سلطان محمود اسد خان ولد سردار پاینده خان بار کزائی را با سواران بسیار از کابل روانه جگد لك نمود واو که از اثر عناد قتل بسر خود گوشش داشت با استعجال هر چه تمامتر رفته بمدد ملا عاشق اعلیحضرت زمانشاه را با وزیر وسائر همراهان او با خود برداشته در دار السلطنه کابل نزد شهزاده سلطان محمود رسانید . درین وقت لشکریان شهراده شجاع الملك كه بتعداد محدودی تحت قو ماندۀ عبد ا لكريم خان اسحق زائی از درۀ خیبر گذشته بودند حقائق را كشف كردند و به شهزاده شجاع الملك در پشاور خبر دادند واجازه پیشرفت و یا معاودت خود را خواستند چون کار از دست رفته بود بامر شهزاده مراجعت كردند .
۱ـ وقتی که شهزاده شجاع الملك بسلطنت رسید در اثر اظهار زمانشاه مكفوف البصر از جائیکه جواهرات پیش بها را پنهان داشته بود كوه نورو غیره بدست شهزاده شجاع الملك رسيد . اما ازین معلوم شد که تمام اشیاء قیمتی را زمانشاه در شق دیوار محفوظ داشته بود والا از نهر آب بازیافت متاع كوچك پس از تقریبا دو سال دشوار بود .


(۱۸۲)
فلك بجنگ افگند است تاجداران را
خروس بازی این پیر را تماشا کن
فصل پنجاه و هشتم
خاتمه کار سلطنت اعلیحضرت
شهنشاه زمان
طوریکه پیشتر اشارت رفت شهزاده سلطان محمود درانی بمجرد اطلاع نهی بسر ملا عاشق
اسد خان ولد سردار پاینده خان را با سواران زیاد از برای دستگیر کردن اعلیحضرت زمانشاه
بند ا بصوب فرستاد .
شهنشاه موصوف با سردار رحمت الله خان و وزیر اعظم و سردار محمد خان
براد روزیر و سردار زمانخان و سائر رجال معیتی او که در قلعه عاشق مقیم بودند آنها را
گرفتار کرده در کابل به نزد شهزاده سلطان محمود رسانیدند بحين وصول
شهزاده سلطان محمود اعلیحضرت زمانشاه مقید را بمکافات نابینا ساختن چشم شهزاده همایون
برادر اکبر اولاد اعلیحضرت تیمورشاه حکم کرد که از نعمت بینائی محروم گردانند
و بر وفق امر شهزاده سلطان محمود هر دو چشم شاه موصوف را سیخ داغ کردند یعنی سیم باريك
را با آتش گرم کرده بروی پردهٔ چشم زمانشاه کشیدند وا زصدور این واقعه در زبان اهل خرد
چنین بیت اشتهار یافت
چرا خون نیارید چشم سپهر
چرا گشت روشن دگر ماه ومهر
پس از آنکه اعلیحضرت شهنشاه زمان از حلیهٔ بصر عاری گشت او را در بالا حصار
کابل تحت مراقبت گرفته و سردار رحمت الله خان بن سردار
فتح الله خان را که در سال ۱۲۱۰ هـ ق لقب معتمدالدوله و در سال ۱۲۱۳ هـ ق رتبهٔ وزارت اعظم
یافته بود او را بخون سرداران درانی امر قتل داد اما برادرش سردار محمدخان کا مران
خیل سدوزائی را بمحض برادری وزیر اعظم حکم قتل فرمود وسردار زمانخان فو فازائی را
بجرم همراهی زمانشاه و اینکه محمد اکرم خان را در هرات در اوقات حکومت سردار
زمانخان قوطفزائی بقتل رسیده بود بکشت [اما این حیلت سازی شهزاده سلطان محمود درانی بود
که نمی خواست به نیت اغراض شخصی سران بزرگ را بقتل رساند و سبب قتل سردار زمانخان
چنان بود مذکور در وقتی که عهدهٔ نیابت شهزاده قیصر را در هرات داشت بعوان همکاران
جانب دار حکومت ایران که بغرض معاونت شهزاده سلطان محمود فرستاده شده بودند دراثر
تدبیر زمانخان بقواء شهزاده سلطان محمود در نواحی قریب هرات شکست رخ داد چنانچه
صورت ناکامی او در صحیفه (۱۱۳) این کتاب درج است].


۱۸۳

ولی وقایعی که عبارت از قتل چند نفر بزرگان درانی است در يك روز در حوالی بالا حصار کابل
در سال ١٢١٦ هـ ق بصدور آمد، خاندان سردار رحمت الله خان وزیر اعظم و سردار زمانخان
و غیره اجساد مقتولین را برداشته تحت زیارت خواجه صفای کابل مدفون ساختند و اساس سلطنت
زمانشاه که تا این روز در سایه نام و نشان او پابرجا و مردم انتظار این حادثات را داشتند
قطعاً انقراض یافت و در آغوش مملکت بزرگ افغانستان نام و عظمت زمان شاه
تا این لحظه بردوام وخاتمه یافت (۱) .

فصل پنجاه و نهم

ورود فتحعلی شاه قاجار
بدار السلطنه مشهد
و
انقراض سلطنت سلطان نادر افشار

١٢١٧ هـ ق

قراريكه از اجمال وقائع و گذارش سال ١٢١٠ هـ ق در فصل متعلق تذکر بعمل آمد آغا محمد
شاه قاجار پادشاه طهران تا سال ١٢١١ هـ ق بر طبق معاهده ای که گدامحمد خان درانی سفیر
و نماینده شهنشاه افغانستان با او محکم ببست و سرحدات اقصای نیشا پور
و مشهد را با او تعیین داشته بود آن اساس را محترم شمرده یا ودیگر در حواشی این مملکت
قدم پیش نگذاشت .
فتحعلی شاه قاجار که بعد از شاه مذکور زمام کشور خویش بدست گرفت از اثر تحریکات
نمایندگان دول غرب بنام همکاری با شهزاده سلطان محمود درانی بطور تکرار در قوام سلطنت
زمانشاه درانی رخنه ها وارد کرد چنانچه باینمذاکرات از عرصه چند سال درین موارد بار شده
ومكاتيب دوام داشت و بطوریکه صورت معاهدات سیاسی پادشاه طهران با نمایندگان دول غرب
در سال ١٢١٤ هـ ق از اثر امتناع و پایداری زمانشاه درانی ومکاتیب سردار رحمت الله خان
بی ثمر و بی نتیجه ماند در ظرف چهار سال موقع پیش آمده قواء آنها در سرزمین مشهد و نیشا پور
مقدر شد . شاه قاجار در سالهای اخیر سلطنت زمانشاه به تحریص کاپیتان ملکم بفکر دیگر
افتاده و در این اوقاتی که سلطنت زمانشاه از اثر وقائع داخلی رو به تزلزل نهاده و با لا خر
بانقراض مواجه شد زمامدار طهران در اطراف بعید مشهد به سوقیات عسکری آغاز کرد

(۱) تذکار سلطنت اول اعلیحضرت محمود شاه واعلیحضرت شاه شجاع الملك بعد در فصل دیگر
بعصر سلطنت زمانشاه است بالترتیب نگاشته میشود .


۱۸۴

و برای مزید موفقیت خویش که فکر توسعه جوئی قدم پیش می گذاشت اختلاف مذهبی را
بین قبائل آن دیار بیشتر شهرت داده و میخواست ازین هم اندازی استفاده کند تفصیل این
اجمال چنان است : سلطان نادر این سلطان شاهرخشاه ابن رضا قلی میرزا ابن نادر شاه افشار
ترکمان که بعد از فوت پدر خویش شاهرخشاه (۱۲۱۰ه ق ) از باعث صدمات دولت قاجاری
از دار السلطنه مشهد بدر شده با شهزاده عباس میرزا پسر خود بامید مراحم زمانشاه شهنشاه
افغانستان در دار السلطنه هرات و از آنجا بدار السلطنه کابل بحضور اعلیحضرت ممدوح شرفیاب
شد و در ظرف یکسال در کابل و هرات معیشت خوبی مینمود و تا وقتی که اعلیحضرت زمانشاه
غازی در اردو کشی سمت هندو پنجاب مصروفیت داشت هر دو تن نادر میرزا و عباس میرزا
مطابق میل خود ایشان که تمکن خود را موقتا در شهر هرات خواهش کرده بودند از طرف
والی هرات بدرستی حمایت میشدند .
در حال نزول اجلال زمانشاه بدار السلطنه هرات پس از انتشار خبر قتل آقا محمد شاه پادشاه
طهران [۱] و فرستادن و تقرر نادر میرزا بسلطنت مشهد و چون نادر میرزا برویه جد خود نا در شاه
افشار ترکمان مذهب تسنن اختیار کرده بود در سال ۱۲۱۷ه ق میرزا محمد مهدی متجتهد را
که سر آمد فضلای دیار مشهد و در نظر بعضی از جماعات وقع احترام زیاد داشت و مذکور به سیاست
غیر مائل بود و علاوه تا در سال ۱۲۱۰ه ق در واقعه شهادت اعلیحضرت شاهرخ شاه سلطان تحت الحمایت
افغان نیز دست داشت و با آنهم چون وحدت قبائل ساکنان مشهد وغیره در نظر نادر سلطان
طرف اعتبار و اعتنا بود و از طرف زمانشاه بروی سفارش رفته بود مسائل شخصی را بر کنار گزاشته
از مجتهد مذکور بپاس شهرت علم و فضل او مزاحم نشد یعنی تا این اواخری که شاه قاجاری
بخاک مشهد متعرض نگشت نادر سلطان افشار بخون خواهی پدر خود شاهرخ شاه حاضر نشد
و تا سال ۱۲۱۷ ه ق که ختم دوره سلطنت او بود میر محمد مهدی مجتهد بر ا یا مریدان و اتباع او حمایت میکرد
فتعلی شاه قاجار که نظر به سیاست های دیگر ممالک موقع یافته بود ورود خود را به مشهد
بنام زیارت حضرت امام هشتم علی موسی الرضا اشتهار داده و متنفذین قبائل وزعمای روحانی
آنجا را علیه سلطان نادر تحريك کردن گرفت و بر همین توطئه و پروپاگند که بیشتر مسائل دیگری
را ورد زبان میداشت بتوسط ارسال مرسول مکاتیب سری بعنوان زعماء بعضی از عناصر کمک
بهم رسانید واگرچه در اخفا وضع تجاوز در نظر او بود اما در ظاهر از صورت تفرقه اندازی بین
جماعات اسلام استفاده بعمل آورده و چون در ان هنگام اوضاع قند هار و کابل برهم خورده
و سلطنت زمانشاه انقراض یافته و سلطنت محمود شاه موقع استقرار بطور شاید حاصل نکرده بود
متجاوزان قجاری بنواحی دارالسلطنه مشهد و نیشاپور پیشتر قدم گزاشتند و از با عثی که
نادر سلطان دست نشانده سلطان افغان و فردی از دودمان نادر افشار بود تمکن اورا
بدارالسلطنه مشهد که جزئی از تصرفات و خراج گذار و تحت الحمایت این مملکت بود سبب تزلزل

(۱) تاریخ قتل آقا محمد شاه قاجار و اجلاس سلطان نادر در طوف يك ماه واقع شده است چنانچه
شاه ایران در شب (۱۱) ذیقعده الحرام سال ۱۲۱۱ه ق در قلعه شوشی بقتل بر سید .


در اوضاع سلطنت طهران می پنداشتند و تا زمانی که سلطنت زمانشاه انقراض نیافته بود
او را نسبت به بعض وقایع سرحدی ذریعه پیامها ومكاتبات متوجه میساختند و از جانب نادر سلطان
جواب میشنیدند وچون نادر سلطان فرمانده مشهد از یكطرف عاطفت درانی پشتیبان قوی
داشت بدانمواعتنا نمی کرد ودار السلطنة مشهد را بطور مطلق مقر سلطنت ومركز فرمان فرمائی
خویش بر مضافات محدوده آن دیار می شمرد نادر سلطان نه از حدودی که اعلیحضرت احمد شاه کبیر
با دولت كریم خان زند [وكیل الدوله] تحدید کرده بود فكر تجاوزداشت ونه انتظار آن داشت
که در خاك وی [اجزاء تصرفات افغانی] احدی قدم گذارد.
فتعلی شاه ایرانی که اجلاس نادر سلطان را برمسند سلطنت مشهدچون کوه مانعی
درمیان میدانست باعث عدم پیشرفت فكر استعمار دانسته باصطلاح خودش اعلام میکرد:
طايفة افغان او را بحالش نمیگذارند و تمكن نادر سلطان سبب استفاده افغانستان است وبدین
نظریات اغلب تفرقه مذهبی را شهرت داده فكر سیاسی خویش را بدین طرف توسط اشخاص
تطبيق كردن میخواست ودر خلال اوقات قصد یورش نمودولی این یورش بعد از ان دفعاتی است
که گروه قاجاری در سال ۱۲۱٤-۱۲۱۵هـ ق قبلا مصمم این تعرض شده واز اثر پیامهای شدید
دولت قاهرۀ زمانشاهی مراجعت را بر استقرار ترجیح داده بطرف طهران هزیمت کردند
ولی در این بار پس از وصول در نواحی نیشابور افتداری بهم رسانیده وچون مانعی از طرف
افغانستان متصور نبود به دیار مشهد رو آوردند. فتحعلی شاه ایرانی در ماه محرم سال ۱۲۱۷هـ ق
بعد یكسال از انقراض سلطنت زمانشاه وجلوس محمودشاه درانی شخصاً ازطهران عزم تعرض
بخاك نیشابورومشهد راه برگرفت. وبطوریکه گفتیم چون صورت اغتشاش درداخل قندهار
وکابل دومرکز مهم افغانستان رونما بودكسی متوجه حركات ایرانیان نشد وفرمانده خطۀ
طهران از صدمه ووقائع داخلی كشور عزیز افغا نستان موقع را غنیمت شمرده عساکر ایرانی را
بشدت بسوی دار السلطنة مشهد سوق دادن گرفت و بتاریخ نهم ربیع الاول ۱۲۱۷هـ ق نواحی
قریب دارالسلطنۀ مشهد را در محاصره انداخت ولی با وصف آنکه مردم مشهد از طرف قواء اجانب
محصور شده نمیچون چشــم امید ازینطرف دولت زمانشـاه داشتهاند
با آنکه ا ند ا ز ة قتال وجدال از حد درگذشت نادر سلطان واتباع ا و نخواستند به قواء
متعرض تن دردهند و اینکه یاری وحمایت زمانشاه دراتی برمکنـت و حشمت سلطان نا در
افزوده بود باوصف همه گیر ودار گردن تسلیم خم نکرده در پا یداری علیه مقا بل داد
مردانگی میداد و بالاخر از مجبوریت قلت آذوق در ارگ مشهد باتمام اتباع خویش
محصورشد ودرهنگام مدت محاصره میر محمد مهدی مجتهدبازموقع یافته در دستگیر كردن
وبردن سلطان نادر مصمم شد وبطوريكه شاهرخ شاه افشاریدر او را بحیله های گوناگون
بازجر وزحمت مواجه ساخته و به نفع دولت ایران سعی بكار برد درین هنگام مدت محاصره
در ارگ مشهد اكابر شهر را فهمانید كه بجزسپردن نادر سلطان بفرمانده طهران دیگر
رهائی نیست وباید در وقت معین به افرادقشون قاجاری اطلاع بدهند تا درانزدا هنامائی
ودستیاری ماوشما همگان ناگاه یورش آورده شهر مشهد را تحویل بگیرند.


نادر سلطان افشار دست نشانده زمانشاه درانی ذریعه استخباريه از نقشه های مجتهد
و پیروان او اطلاع یافته مصمم شد که در حال قلعه بندی و محاصره از شیخ و اتباع او انتقام
گیرد . مجتهد مذکور با تابعان خویش از بیم جان ملتجی حرم مطهر شدند . نادر سلطان
افشار از عقب آنها بسمت حرم در حرکت شد . میر محمد مهدی که جرم او قابل بخشایش
نبود دانست که نادر سلطان مبادا از فرط غضب مرا با همراهان در اندرون زیارت بقتل رساند
لهذا با جمعی از اشخاص که با او دران فکر هم دست و همراز شده بودند از حرم بیرون
شده بطرف بست بالاخیابان عزیمت کردند . در حال وصول به مهما نخانه سلطانی با
نادر سلطان افشار روبرو شدند .
نادر سلطان از باعث آنسکه مجتهد مذکور در سلطنت مشهد از سبب ظهور نفاق
و تفرقه اندازی بین جماعات اسلام اوضاع ناشایسته ای را به تکرار با براز انجامیده بود
نخست او را در برابر اعمالش بکلمات زشت مخاطب ساخته و سپس چند لگد بوجودش
حواله کرد . وسپس بعساکر همرکاب امرزدن فرمود . یکی از نسق چیان نادر سلطان
که [ تیمورشاه ] نام داشت بهمراه تبرزین بر فرق میر محمد مهدی مجتهد حواله کرد .
میر مذکور در ظرف دو روز از اثر صدمات جسمی ازین جهان در گذشت .
در خلال ایام مسلمانان واهالی دارالسلطنه مشهد در مواقع فرصت گریخته اغلب
در عرض راه دستگیر عسکریان قاجار میشدند و بعضا باطراف جان بسلامت می بردند
مگر از انکه وضع قحط و قیمت در شهر مشهد رخ داده بود چندین از ساکنان آنجا
که از دوستداران مجتهد مقتول بودند از انجمله [قربان اردلان] دروازه میر سنوم به
[سراب] را بتصرف عساکر قاجاری داد و [ کربلائی رمضان ]دروازه پائین خیا بان را بروی
لشکر قاجاری مفتوح نمود و سپس افراد سپاه قاجاری بشهر مشهد وارد شدند
و بیگناه يك دست با یذاء خلائق دراز کردند .
علماء، سادات ومشائخ واعيان ومتعلقان نادر سلطان افشار فر یاد می کردند و از شدت
استبدادگيروه قاجار ناله همی نمودند و چنان ظلم وتعدی بر ان بیچارگان روا
داشتند که از شرائط انسانی بکلی بعید بود .
بعضی از عناصر مخالف در آغاز فتح قلعه مشهد میخواستند نادر سلطان را زنده به گروه
قاجار تسلیم نمایند اما نادر میرزا از دسایس مخالفان مطلع گردیده قبل از دخول سپاه قاجار
بشهر بتاريخ (۱۳) ماه رمضان المبارك سال ۱۲۱۷ ه ق در حال فرار بطرف رادکان لشکریان
فتعلی شاه او رادستگیر کردند .
صه نادر میرزا را که توسط میرزا محمد شفیع خان صدر اعظم برای پسر فتحعلی شاه قاجار
فرستاده شده بود بحکم شاه قاجار بآجاله نکاح حسین قلی قاجار در آورده شد . نادر میرزا را
از مشهد بطهران فرستادند و آنجا به بهانه خون خواهی میر محمد مهدی مجتهد اول زبان
او را قطع کردند وسپس دستانش را بریدند و به فشار زیاد بقتل رسانیدند .
فتعلی شاه پس از انجام تعدیات بر مردم مشهد از انجا بقصبه چناران عزیمت کرد و تمام


۱۸۷
دارائی دارالسلطنه مشهد را حکم تاراج داد، صنعت گران و اهل حرفت آنجا را ببزور
وزجر بعضاً بطهران واغلب بدیگر نقاط کشور ایران بخدمات آبد ولت مصروف داشت
اما شاه قاجار برای انجام مقاصد سیاسی خویش ومحوکان دیگر ممالک که محض از
بین بردن حکومت مشهد را در نظر داشتند دهشت عامه را به بهانه تفریق مذهب واعدام
شخص مجتهد مختل ساخت وحکومت افشاری تحت الحمایه افغا نستان با ختا م سلطنت
زمانشاه اختتام یافت.
مآخذ این فصل:
(۱) منتخب التواریخ حاجی محمد هاشم خراسانی ص (٦٤٤) باب دهم.
(۲) فوائد صفویه اثر ابوالحسن بن ابراهیم.
(۳) مفصل ایران اثر عباس اقبال ص ١٣٦.
(٤) جلد اول مرآت البلدان ناصری صفحه ٥٣٠.
(٥) جلد نهم روضةالصفای ناصری.
(٦) جلداول قاجاریه ناسخ التواریخ اثر لسان الملك.
فصل شصتم
ظهور اختلال قوم توخی وسلیمان خیل
و
دوام مناقشات آنها الی سال انقراض سلطنت زمانشاه
تفصیل این گذارش چنان است: نورالله خان ولدمحاجی انگوخان ازحضور اعلیحضرت
تیمور شاه غازی بپاس خاطر قومش بسرداری ووکالت ملی قوم هوتك سرافراز شد
واز حضور شهنشاه موصوف بروفق فرمان ذیشان لقب اخلاص قلی خان [غلام اخلاص خان]
دریافت (۱) واز عوائدمالیات و محصولات حکومت دیره اسمعیل خان وبنون ودامان وارگون
که سالانه مبلغ هنگفتی بدست اقتدار دیوان اعلی سلطنت می آمد برای کفپاره خودش
واقوامش باصطلاح جایگیر اعطا کردندواودربرابر به خدمات ملی وعسكر في عصر سلطنت
اعلیحضرت تیمورشاه درانی متعهد شد، انگوخان مذکورپس از حصول لقب اخلاص قلی خان
واشغال جایگیرهای فوق بسیار باعتبارش افزود وازجمله رجال روشناس دربار ومردمان
متنفذ ملی محسوب شد.
محمدامیرخان ولد اشرف خان که بیشتر بنام آموخان مشهور است در جنگ کشمیر در ختم
(۱) اخلاص خان لقب شخص متنفذی بود که نام ولقب او در سطر (۱۱) و (۱۷) فرمان اعلیحضرت
تیمورشاه منطبعه صفحه (٧٦) کتاب تیمور شاه درانی خوانده می شود.


۱۸۸

دوره نظامت سردار آزاد خان دو فلزایی بن حاجی کریمداد خان بقتل رسید. ولدان اشرف خان
بپاداش خدمات پدرش و از حسن التفات اعلیحضرت تیمور شاه درانی بمراتب اعزازی
عسکری وملی نائل شدند. از آمو خان سه پسر نامور بنامهای ولی نعمت خان فتح خان
میرعالم خان بازماندند و هرسه نفر مذکور از خوانین بزرگ قوم ایشان برسمیت شناخته شدند
ومعاشات مقرره از محصول جایگیر والقاب اعزازی خانی بنامهای ولدان اشرف خان عنایت
گردید و در فرمانهای شاهنشاهی بکلمات عمدة الخوانين الكرام مخاطب شدند یعنی کسان
مذکور تادم اخیر در دوره سلطنت اولاد تیمور شاه غازی از معاصران متنفذ ملی
محسوب میشدند.
در سال ۱۲۰۷ هـ ق که اعلیحضرت زمانشاه غازی سریر آرای امپراطوری افغانستان
گردید ولی نعمت خان فرزند بزرگ آموخان و بقرار قانون عصر سلاطین درانی مقام ورتبه و معاش
پدرش اموخان برای ولی نعمت خان پرداخته شد. اعلیحضرت زمانشاه خلاف مقررات سلطنتی
عهده حکومت و ریاست ملی او را بپاس سابقه داری و خدمات آن خاندان و حسن نظر عاطفت
اعلیحضرت تیمورشاه به شخص دیگر تفویض نفرمود. اماچون ولی نعمت خان جوان کم تجربه
ومبرا و در مرحله بیستم زندگانی رسیده بود برای حسن انتظام ریاست و حکومت متعلقات
وی که بایست به نیکوترین وجه صورت انجام پذیرد مولاداد خان موسی خیل را که مرد باهوش
و با تجربه بود از حضور اعلیحضرت زمانشاه غازی بغرض راهنمونی و خیرخواهی قوم ولی نعمت خان
بحيٹ (پیشکار) معاون و مشاور او مقرر گردید.
در خلال اوقات حکومت ولی نعمت خان شهاب الدین خان ولد رحمت الله خان نبیره الله یار خان
شهرتی بهم رسانید و از نفوذ و شهرت او که در میان قبیله قدعلم کرده بود سخن بجائی رسید
که بالاخر بین مردم توخی وضع خانه جنگی وصورت کشاکش رو نما گردیدچنانچه بعضی
درباریان بداندیش عصر سلطنت زمانشاه که در اطفای نائره شورش اقوام و آرامی کشور
افغان آنقدر اعتنائی نداشتند این مسئله را بیشتر ا نلاوج کرده و اوضاع قوم توخی را بیش از بیش
مختل گردانیدند.
تفصیل این گذارش چنان است : نور محمد خان با بری که خسر اعلیحضرت زمانشاه
وزعیم قوم بابری و باره امور وزارت ماليه عصر و آمريت فرقه عسکری قزلباش با وتعلق گرفته
بود مذکور روزی بدارالمشاورة کابل در غیاب وزراء کبار به ولی نعمت خان بن امو خان
که از نامدارترین رجال قوم خودش بود در ضمن مباحثه سخن بزشتی راند.
ولی نعمت خان سخن یکنفر بابری را در برابر شئونات افغانی زشت پنداشته و بجواب
امين الملك این ضرب المثل را که حاجی بودی واوجی شدی....... صوفی شدی]
در محضر اصحاب مجلس بر زبان آورد. نور محمد خان با بری که حیثت وزارت داشت و خسر
زمانشاه بود ازین سخن سخت بر آشفت و برای از بین بردن ولی نعمت خان بن آموخان تمهیدی
گذاشته و چون در این وقت شهرت شهاب الدین خان ورد زبان بود نور محمد خان با بری
بطریق سری علیه ولی نعمت خان تقویت کردن گرفت و برضد ولی نعمت خان باشها ب الدین خان


(۱۸۹)

طرح محبت و وداد ریخته و از برای نیرومند ساختن شهاب الدین خان پول وافر بصرف
رسانید، و از اثر تحریکات و همدستی های امین الملك بین ولی نعمت خان و شهاب الدین خان
وضع عناد و خصومت قومی شدت یافت و مردم قوم نصف بطرفداری ولی نعمت خان و نصف
به پشتیبانی شهاب الدین خان کمربریستند و هر چند برحسب قدرت حکومت قلات را در اوقات
اردوکشی های زمانشاه معرض هجوم قرار داده تصاحب میکردند درعین گیرودار قواطرفین
مولاداد خان معاون (پیشکار) ولی نعمت خان بقتل رسید و چون آتش نفاق و حسادت بین قوم توخی
وسلیمان خیل بشدت مشتعل گشت در خلال احوال ( در یکی از روزها که اسپان كمند خاصه
زمانشاه غازی از غزنی براه روان شده و بطرف قندهار برده می شد که درعرض راه
به نزدیکی قلات بیکدسته اشرار قوم تو خی بنابر کد ورتی که از باعث ارتقای
شهاب الدین خان وتحريككات امين الملك بخاطر داشتند موقع يا فته
ناگاه یورش آورده اسپان کمند خاصه شاهنشاهی را بسرقت بردند ، ولی نعمت خان که
علاوه بر حکومت قوم توخی بر حسب فرمان وكيل الدوله سردار علم خان بعهده مستحفظ
عرض راه بین غزنین و قلات عز تقرر حاصل کرده بود پس از کسب اطلاع سرقت شدن اسپان
بحيث شخص مسؤل قوم خود را از عقب گروه متهاجمین فرستاد.
دسته متهاجمین از بیم جان اسپان را گذاشته بکوء فرار کردند وچون ولی نعمت خان که هم
برای محافظت عرض راه غزنین و قلات مسؤلیت کامل داشت و هم از فرط اخلاص شعاری و هم از باعث
بدنامی قوم توخی کمر مدا فعه تنگ بر بسته و هم عناد شدیدی که با شهاب الدین خان داشت در اثر شدت
تعقیب کردن با لاخر از دست گروه متهاجم بشهادت رسید، اما طرف مقابل تاب نیاورده فرار کردند
و تعداد اسپان از طرف قوم ولی نعمت خان بدست آمده به امیر آخور تسلیم داده شد .
پس از شهادت ولی نعمت خان با آنکه امین الملك درز وال آن خاندان دست و پا میزد مگر
چون خدمات شایسته ای که از ولی نعمت خان و برادران و پسرش باثبات رسیده بود از حضور
اعلیحضرت زمانشاه غازی فتح خان بر ادرا و مختار ا مو رحكومت گردید اما از
تاریخ کشته شدن مولاداد خان وولی نعمت خان بین شهاب الدین خان و فتح خان جنگ
و منازعه قبا ئلی جریان گرفت و چون نفوذ حکومت زمانشاهی غالب بود در اکثر اوقات خاموش و در اوقات
مسافرتهای زمانشاه به بلاد بعید زدو خورد طرفین اشتداد پیدا میکرد و تا سال انقراض سلطنت
اعلیحضرت زمانشاه(١٢١٦هق) بردوام بود.
در اواخر سلطنت شهریار موصوف نظر بوقائعی که بین قواء زمانشاه ومحمود شاه رونما
گردید سران قوم هريك بی عناد پیشتر برگرفتند و آتش انقلاب هر دو قوم مذکو ر تا حدی
اشتداد یافت که بین هیچ طایفه ای از طوائف افغان متصور نبود و همواره خطرات شديد از انطرف
احساس میشدولی خطراتی که تا آخرین سال سلطنت زمانشاه دوام داشت همین قدر و باقی
وقائع در خلال سلطنت اعلیحضرت محمود شاه واعليحضرت شاشجاع الملك متعلق است چنانچه
صورت جر یا نات قبل و بعد از این فصل در کتاب موسوم به جهان گشای در نی اثر نگا رنده
بهتر در قید نگارش آمده است و فی الحال به پرداخت متن معروضه فتح خان توخی که در
سلسله یادداشت های تاریخی ضبط داریم اکتفاء می ورزیم .


فصل شصت و یکم
متن معروضۀ فتح خان توخی
که همدست ملا عبدالقادر
بدارالسلطنۀ کابل تقدیم نموده است

«شهنشا هافلك خبر كناهل حقائق ومعارف آکاهبا نیازمندى سپهر جواهرزواهرماه ومهر»
«چهره افروز است کو هر مقصود آن در مكنون صندوق اقبال وكوهر یکتای درج اجلال»
«دررشتۀ حصول مأ مول ومنظم باد اما بعددراین ایام خجسته فرجام که بهار عشرت نوره زی»
«نزهت افزای قلوب ارباب روز گار ونسیم مسرت و بهر وزی نگهت پیرای شام»
«صغار و کبار واوضاع انجم وافلاك بحسب مراد وكواكب آرزو دربرج استعا د است»
«ازطرف كافۀ انام وقاطبۀ غلامان فدویت فرجام قوم توخى بحضورميمن كنجور خد یو»
«داور هندوستان وفرازندۀ لوای فلك فرسای ملك خراسان وجهاندار گردون و قار قلمرو»
«توران اعلی حضرت سامی مرتبت شير صولت بندگان سکندرشان جمشید دربان پادشا ه»
«عاليجاه عاليان والاشان ظل السبحان در دران شهنشاه زمان الامير الاعظم وسلطان»
«الاكرم لازال برهانه الى يوم القيام میرساند که این بستۀ سلسلۀ عاطفت فراوان ورهين»
«مراحم بی پایان که حلقۀ عبودیت در گوش جان وطوق عقیدت در گردن احسان داشته»
«و دا در پیشگاه سدۀ سنيۀ اعلی بد ین زبان معذرت الحان معروض بارگاه بلندپایگاه»
«زبدۀ آفاق میدارد بنوعی که فضل فصل بهار بربساط برانبساط زندگی گل وخاريك»
«طریق می بارد وفيض اقطار امطاربرشاخسار گلزار بريك نهج فرومیریزد بلاشبهه»
«وفور عواطف ظل ظلیل کردگاری بر خویش وبیگانه و بردووو نزديك موافق اعتدال»
«ومطابق اعمال ستوده آمال به منصۀ ظهور می آید وعنايات بيغايات والطاف بی نهایات»
«که او مظهر مكارم اخلاق ومصدرشرائف اشفاق آن خسرو رفيع القدرآفاق دربارۀ احوال»
«همۀ رعایا وقاطبۀ توخی ازدیرزمان نسلاً بعد نسل مصروف حفاظت ننگ ونام ورفاه و آرامش»
«بوده واست يقين كامل حاصل است که زبان معذرت بیان این غلام ازذکر مراتب کر امت»
«واحسان حضرت سلطان لال وطوطی فکر این ناتوان زطیر ا ن سخن شکسته بال است»
«اندازۀ نوازش ومهر بانیهای آن سرآمد سلاطین روزگار وسرا سر خواتین فرخنده»
«آثار که در باب جميع رعايا وخاصه قوم توخی اززمانی تا بحا ل مبذول گرد یده ا ست»
«بادای شکر ازعہدۀ یکی از هزار واندکی ازبسیار نتوانیم برآمد اما به تلخیص عرض»
«كلام وتصديق صورت ارقام نيکو پرداخته مستد عانامۀ طایفۀ خودرا درمقدم افخم»
«اعلی مشرف داشته امید والتجا دارم که اگر ذا ت ا شرف شہنشا ه شر یعت آ کا ه»
«عواطف انتباه این کمترین چاکران اخلاص وعقیدت پیمان ماا زبرا ی خد ماز حا دثه»


(۱۹۱)

«اظهار ادعيهٔ خالصه بجای عالیجاه رفیع جایگاه غلام متوفای قدیمی والی نعمت‌خان بعهده‌داوی»
«ایالات و مستأجری الکای دیرهٔ اسمعیل‌خان و بنون و دامان وارگون و بعضی قصبات مرافقات»
«امر تمکن عنایت فرمایند و این اشفاق بی‌نهایت در محافظت نام و ناموس این طایفه و حراست»
«سرحد و ثغور این علاقه و دفع کشت و خون و نفاق و شقاق و گردن‌کشی ناعاقبت‌اندیشان»
«و بدکیشان مزید بر مزید توفیقات این خدمت‌گزار و فاشعار دولت خواه درانی خواهد بود»
«وکافهٔ ایلات و اقوام و اولاد این غلام سراسر برکاب فیض انتساب خاقانی جان فدا»
«خواهند نمود و این مستدعا نامهٔ صداقت‌ختامه که به هم‌دستی عالیجاه فضائل‌همراه شریعت»
«پناه ملا عبدالقادر صاحب‌زاد فضائله مشرف میشود از طرف این عبد چاکر تمام صورت »
«احوال غربا و رعایا بعرض اشرف مبارك خواهد رسانید در خاتمه سایهٔ چتر اقبال بر فرق »
«خسرو صاحب‌اقبال بر دوام و لمعات خورشید اجلال در همه اطراف جهان کامگاری بر دوام »
«باد آمین یارب العباد شب‌دوشنبه ٦ ٫ ١٢»

«نوت : در وقت زمانشاه حفاظت راه بین قندهار و غزنین تمام بر ذمت مردم توخی و سلیمان‌خیل
بود چنانچه عکس و نقل فرمان شهرزاده قیصر والی قندهار که در این کتاب درج است
حقیقت را باثبات میرساند.

فصل شصت و دوم
آخرین پیام زمانشاه و وزیر اعظم
بدارالسلطنهٔ کابل

طوریکه حب سلطنت و جاه از یکطرف در کاشانهٔ تمنای زمانشاه جادارد و مراتب عزم
و همت از دیگر طرف در استحکام مقر فرمان‌روائی‌اش در کشش و کوشش است در آخرین
سفر ایشان که میخواهند با تاثر و اضطراب بغرض استمداد از قوام‌مقیم پشاور کابل را ترك
گفته بدان‌سو بروند در همین روز صبحگاه پیش از آنکه طریق جلال‌آباد برگیرند و در ظرف هفته
بحالت صممی گرفتار آیند نامهٔ خصوصی خود را بعنوان چندین بزرگزادگان مقیم دارالسلطنه
چنین نبشته میفرستند . و از تاریخ نگارش یقین کامل حاصل است که آخرین پیام تحریری
زمانشاه و وزیر اعظم سردار رحمت‌الله‌خان همین اثر قید مرقع نگارند است که دريك شقه
کاغذ و تنها بعنوان سردار محمد کلان‌خان (١) نبشته و از نامهای کسان دیگر نیز در متن

(١) سردار محمد کلانخان جد نگارنده فرزند اکبر سردار امیرعلم‌خان وکیل‌الدوله
و همان‌کس است که چند روز قبل از وصول این نامه بهمراهی سردار رحمت‌الله‌خان وزیر
و عطامحمدخان بن سردار شیرمحمدخان مختارالدوله باستعجال تمام از پشاور بکابل
رسیده و مورد نوازش قرار یافته‌اند . در اوائل سلطنت محمود شاهی از آغاز سال ۱۲۱۷
هـ ق بحیث نائب شهزاده کامران و امین‌الوجوهات قندهار انتخاب شده بدانصوب برفت
چنانکه از متن فرمان شهزاده کامران آنچه زیر عنوان امین‌الوجوهات درین کتاب
پرداخته شده است معلومات مزید بدست میآید و این است سجع مهر او:
زبخت شاه دوران کامران است امین وجوهات محمد کلان است ١٢١٧
عواطف ایزد چون محمد کلان است


(١٦٢)
اشارت کرده اند واصلا این سفارشنامه بلحاظیکه بفرمان نامور اشخاص مخاطب در خلال
آن اوقات وطبیعتاً در ایالات راولپندی ورهتاس و لعل پور وپشاور بانتظام و انضباط آن
نواح سیر و گردش داشتند درین فرصت تقبل معتمد علیه حکومت زمانشاهی تنها فرزندان
نوجوان ایشان بود و با اطمینان کامل این نامه و پیغام خصوصی خود را فرستاده اند مگر
از متن معلوم میشود که هنوز از مقر سلطنت قطعاً مایوس نیستند و در فکر بدست آوردن
دارالسلطنه بازهم امید قوی دارند و محض عزیمت خودهارا در پشاور از باعث تقویت قواء
حربی ضروری می‌پندارند ولی در عین حال خطرات زیاد از جانب بعض عشائر مقیم دارالسلطنه
احساس می‌کنند ونقطة نظر ایشان اغلب بشوی همین فقره جلب است در همه حال نامه مهم و مستندی
که ما بدست داریم از نظر تاریخ و اختتام دوره سلطنت زمانشاه خیلی پرارزش و قابل ملاحظه است
ولی باید دانست آخرین پیامی است که حسب الامر زمانشاه بمهر وزیر اعظم بکابل گسیل یافته است
و هرگز تصور نمی‌رود که سوای این اثر رقعه و یا فرمان دیگر از دوره سلطنت زمانشاه دستیاب شود:
((هو))
«حسب الامر اشرف اعلی »
«عالیجاه سعادت پناه ارجمند نورچشمی محمد کلاخان درانی فوفلزائی سلمه الله تعالی»
«چون امروز صبح مع الخیر حکم کوچ فرمودیم بقراریکه معلوم شود طریق سفر و عودت»
«با لعافیت والخیریت از کدام جوانب بچگونه صورت انجام پذیرد هنوز تجویز و بنه وبست»
«نشده است اما شما با عیالان واولاد عالیجاه مختارالدوله در دارالسلطنه اقامت ورزیده »
«بدیگر جوانب گشت و گذار نکنید روزمره در میدان دیوانخانه و باغچه محکمه که»
«محل تجاویز خلائق است یکپیاده بار گردش نموده صورت مکاشفه وما يرا بدر يعة»
«ملازمان خاصه در محل سرادق شاهی بهر جا که من بعد اتفاق افتد ارسال دارید و گماشتگان»
«ما که از الیکای پشاور و یا جلال آباد ومضافات بدارالسلطنه به باز یافت مکاشفه می‌آیند»
«اشخاص روشناس میباشند و به علامت اعتبار و نشانی خاص الخاص نقوش مهر از بندگان »
«ماداشته میباشند و قرار حالی معلومات از دارالسلطنه نوشته بفرستید واگر طرق من بعد»
« قدغن بلیغ شود طرق ایلات و دامنه جات مسدود نیست مگر شماتا وقت ورود »
«قراولان ولشکر شہزادہ سلطان محمود وخودش از دارالسلطنه بجائی نروید بار گرانی»
«و دیگر فرقه‌ها از شتابان با امبروز رعایت و حرمت کرده میباشند خاطر خودرا جمع دارید»
«مگر باین فکر باشید که کدام نفرها بلوه میکنند وکدام آدمها بر شما »
«بسوی بغی و نفاق وشورش متوجه میشوند و علماء دارالسلطنه در روزجمعه از اثر جار »
«شهزاده و گروه قزلباشیه چه فتوا میدهند مگر در میدانی محکمه باشید وطوپچی باغ »
«و باغ نوروزی و باغ مددخان را که گروه فارسی ضرور در انجا ها میباشند مراقبت داشته»
«باشید و برای عالیجاہان عبد الصمد خان وعبدالسلام خان وسمندرخان و اعظم خان»
«وملا رحیم بیگ و غیره نیز چند نامجات خصوصی بدین دستور خواهیم فرستاد که علی قدر»
«وقوفهم ما را از آمدن قراولان بدارالسلطنه وتداركات فرقه ها اطلاع دهند بدین وجه»
«شغل ومراقبت خصم را و کل کیفیت را به گماشتگان ما خبر بدهید که فقط از دارالسلطنه»
«بی خبر نمانیم و بیندیشید که یلاییی‌ها و عربیها باجوانشیر ها تفکرد مسازی دارند یا مارا»
«فریب میدهند وچه مقدمات آشکارا میکنند باید منشاء فساد را از هر جوانب »
«مشخص کرده قلمی دارید و پیر عهده شناسید تا مرعی انگارید شهر صفر ١٢١٦»


حسب الامر همایون
عالیجاه سعادت پناه ملا عبدی و حشمتی ملومالان درایابونه طرانی بپروانجه
چون امروز بتاریخ پنجم صفر المظفر از عموم مقرات بکه صد و هم خروار حق
مقرره غلات سالاخه را نغزین آند یم ایم حویض خنکونه مصارف
بکابم پر پر مجرز تجویز اسنادست سعادت را بنظام نجيب دون
ایام مالجوه شق دار دور العاطنه دستخظ وزمانا بر بجر متزاب
مملکت بجهاز نغض لازمره دو پیدای والاجا نه را هم محکمہ دلیل
تجاوز خلاف یک یک یا جو باد گوش فمجند صواب صری نغض
و با بجرا نمودند هزان خامسه در محل مرادی شاری بلوبان
کہ حق سبما تنها و انتد بجایی طاریه مکاشفگان بالولدا نقاه
یش در ربا جلال آور مفاجات دار السلطنه باز است حسان انند
بی مجهی انقاص ریزش ساخته دو علاص امضا ر دکان
خالص انحاص نغوش بهر از شیعان مارس متناسب انتر زینال
مهد یات اوسط الاوسط نوشته بفرستید و وطرق مرصد ضوصی
جمیع ضرطا طرق احداث د د اشر مقاصد دکوشته مگر خفا اوض
و رقه قرار من شکر شهرا مد سلطان محمود د فصولی که از سلاط
جایی فرمو بگرانی ده مجز قر صد اپونجا مان بمقر در رپت
و حکومت محمد میانک خانه حمتاریخ شیخ دانشاه
با بین نظر کشید و کد اتم کلام بتقرار جهته می کنند و کلام تمامی
بر شبه، سوق خمی د تفاق د تنقویش حشر جو خیبر ترونها
جلال السطنه در روز جمعہ کہ انترجار شهر که دار د قند رنجنجه
چه فتقرا ضیہ خنہ مگر در میدان حکمہ بکشد و طریقی دائی
دباغ محد دین با نام در امان عام کرده قدریات بصد
در انحاء علیکم مراقبت داشته پسند و برای مالکان
عبد الصمد جان دعبد السلام خان دستند رجان و فضلوجان
حضور خصو اینیم فرستاده مع قندز و قندهار بالا را کابل
قولا دین بدار السلطنه ومحارکات فرقه ها اسکار جو
به بین دبجه بخش مراقبت حمید ده کل تخلف کلان
کلان جان با حسید ساخته و فضا از دار السلطنه جهر تاریخ
و سرنیزه حیدری آورده با بر انته انتی کا ستاره
واربته جاقل فرستامه می کنند وبحه فغندان شکاره
می کنند با این نشانق فارما لا بهر تحریب شخصی صد
نصل علیم دپر بنها شاسیب تا مر من تذکر دهم (۱۱)

عکس بیاننا مفیاسی سردار رحمت الله خان وزیر اعظم که بحسب الامر اعلیحضرت پادشاه غازی دوران شاه سر کن بطرف جلال آباد بعنوان اعیان و وکیل الدوله و معتمد الدوله
نیشانفر ستاده است و مسودی که در جعبه کاغذ وزیر اعظم صاحب بدست اور دیم در طیر ورق ابله در برابر شخم مضمون همین مجموم شکل مریوط و امضا ها مطابقتها من انچه در صفحات کتاب
درة الزمان مندرج است خالی از ذالجسیم نبوده و اهمیتی را که این سند مهم در دلالت ان یک کید گان می شود بعد از ین فرمان دیگر با مر پادشاه و بمهر وزیر می صادر کشته باشد.


[BLANK PAGE]


باب سوم
انقراض سلطنت زمانشاه
و
جلوس محمود شاه
١٢١٦ هـ ق


فصل اول
جلوس شهزاده سلطان محمود درانی
بسریر سلطنت افغانستان
شهزاده سلطان محمود درانی بنوعی که سالیان دراز حیات پر مشقات او در صحائف
گذشته مذکور شد باستناد فرمانها ومسکوکات وی در شهر ربیع الاول سال ۱۲۱۶ هـ ق
برای اول بار در قصر سلطنتی بالاحصار کابل بر اورنگ سلطنت تکیه زد اما از لحاظیکه
در شکست سیاسی سلطنت زمانشاه وظهور اختلال چندین ساله اساس وقدرت سلطنت
قاهره احمد شاهی را از بین برد وبا مخالفان طایفه افغان موانست پیدا کرد جلوس
شهزاده سلطان محمود مانند افتخاراتی که اعلیحضرت احمد شاه و تیمور شاه وزمانشاه و
دفعه اول شاه شجاع الملك كسب کرده بودند این سلطان در بدست آوردن زمام سلطنت
آنقدر کسب ننمود و با آنکه یکعده سرداران از دست زمانشاه بقتل رسیدند باز هم
محبت زمانشاه در دلهای مردم درانی بیشتر از برادران او بود در همه حال ان روز اول جلوس
شهزاده سلطان محمود به [محمود شاه] مسمی شد و اولین قص خاتم سلطنتی محمود شاه
موصوف بچین بیت آراسته گشت :
چو برگزیده سبحان وظل معبود است فراز مسند شاهی مقام محمود است (۱)
١٢١٦
اعلیحضرت محمود شاه درانی انروز جلوس بر اریکه سلطنتی در بالاحصار کابل
بهر يك از خوانین و رؤسای طایفه درانی و غیره که بیشتر با و كمك كرده بودند با لقاب و رتب
اعزازى نيك بنواخت.
(۱) در عصر شهریاران درانی مراتب شعر و ادب نظر بذوق ادب دوستی و ادب پروری
آنها نهایت مترقی بود و بعضا نازکی ها در اقوال معلوم میشود که گویا شعرا ء در بار
آنعصر با ساتیذ متقدمین در سخن شباهت بهم میرسانیدند.
در مصراع فوق مقام محمود از ذو ثلائین معنی هم در گذشته است زیرا در اصل لفظ
درجه اعلی از حسنات است و مقام محمود نام مقامی است که آنحضرت صلعم در شب معراج
آنجا رسیده است و بعد از ان دو معنی دیگر بمقام سلطان محمود غزنوی ومحمود هوتك
و بالاخر باسم اعلیحضرت محمود شاه وكمله محمود که مراد از سریر سلطنت و لفظاً نیز
معنی بهتر دارد بچند دلیل نسبت صحیح بهم میرساند. ملک الشعراء دربار اعليحضرت
محمود شاه قبل از سلطنت او دربار هرات میرزا عبدالله خان ترشیزی متخلص به شهاب بود
ومذکور در سال ۱۲۱۵ وفات یافت .
و اینوقت در دار السلطنه كابل میرهوتك خان افغان و میرزا عاجز و میرزا مشرف وميزا
سلك وملا جائی ومیرزا وصفی و میرزا مهدی از سرآمد شعراء و فضلاء در بار سلطان
بشمار میرفتند اما گوینده بیت فوق معلوم نیست .


گر شهنشاه جهان اندر جنان زد بارگاه
جاودان بادا بقای دولت محمود شاه

سکه بر زر زد بتوفیق الله خسرو گیتی ستان محمود شاه
سکه دولت سلطان محمود حسن دیگر به سیم و زر افزود


تا جهان است و فروغ چهره خورشید و ماه
کامران است از طفیل دولت محمود شاه

طلا بر مهر نازد نقره بر ماه
ز فیض نقش نام کامران شاه

شهزاده محمد کامران اولین فرزند اعلیحضرت محمود شاه و اولین داماد
اعلیحضرت زمانشاه غازی و اولین فرمانفرمای ایالت پشاور وقندهار
وبلوچستان در آغاز سلطنت اول محمود شاه. متعلق کتاب درة الزمان


﴿١٩٤﴾

ازجمله فتح خان یادکرانی را نسبت وابستگی که فرزندمامای شاه (سردار پاینده خان)
بود وعلاوتاً در بدست آوردن سلطنتش نسبت دیگران بیشتر سعی بکار برده بود بلقب شاهدوست
سرافراز گردانید .
و سجع مهرش که در رقعات خطی ملاحظه میشود در دفعهٔ اول چنین بود :
طالع محمود رانازم کز اوست
سرفرازملک و دولت شاهدوست
سنه مهر ١٢١٧ نقر گردیده است وطوریکه نگار نده انعکاس مهر نگین فتح خان را
نیز در یکی ازرقعات خطی ملاحظه کرده ام کلمۀ (شاهدوست) دران منقور است.
پس از مراجعت جنگ پشاور وانقضای ایام پیشتر سجع مهرسردار فتح خان وزیر با ین
بیت مسجع گردید :
طالع محمود را نازم کز اوست سر فراز فتح و نصرت شاهدوست
ولی لقب اشرف الوزراء در اواسط سلطنت اول اعلیحضرت محمود شاه اعطا شد
چنانچه مخالفت سردار شیر محمد خان فو فلتزائی ملقب به مختارالدوله ازهمین باعث
باسردار فتح خان زیاده شدچراکه بقانون سلطنتی آنروز کسی حق نداشت اقدمـــی
شخص وخاندان دیگر را تصاحب کند وچون مختارالدوله در هیئت کابینهٔ محمودشاهی
شامل بود و بلقب دادن اشرف الوز راء به سردار فتح خان تعصب شدید
پیداکرد چنانچه درضمن خبر انقراض سلطنت ووزارت اول محمود شاه و فتح خــان
این گذارش روشن تر ملاحظه میشود :
لقب وزارت اعظم در دفعهٔ دوم سلطنت اعلیحضرت محمود شاه خطاب گردیدوآنگاه
سجع مهر وزیر موصوف چنین مسجع شد :
چو بخت ودولت محمود شاه منظم شد
ایازخاص فتح خان وزیر اعظم شد
ولی این سجع بکدام دلیل واپس تغییر کرده است زیرا رقعهٔ خطی وزیر فتح خان را
که نگارنده دردست دارم در سال١٢٢٣ سر فراز فتح و نصرت شاهدوست
خوانده میشود .
کسان دیگری که در عهدسلطنت اول اعلیحضرت محمود شاه در هیئت کابینه
و اعضاء دیوان اعلی و دوائر دربار سلطنتی شامل وسرافراز بودند ازین قراراند:
گلستان خان اچکزائی یک تن از امراء در دفعهٔ سلطنت محمود شاه دارای حیثت
مستوفی الممالک پیدا کرد .
فتح الله خان سومین شخص از رجال عصر اوبود که در زمرهٔ ارکان مهم سلطنت
محمودشاهی بهر میگـرد .
مستوفیان ومنشیان حضور ازینقرارند .
(١) میرزا عوض بن هاشم.
(٢) میرزا عبدالرحمن ولد میرزا عبدالرحیم.


«195»

3) میرزا علی رضا، مستوفی مشهور .
(4) میرزا جلال.
(5) میرزا ولی محمد.
(6) میرزا عبد الرحیم ابن علی رضا، مستوفی.
(7) میرزا محمد مهدی.
(8) میرزا رجب علی.
(9) میرزا محمد اکبر.
(10) میرزا عبد الهادی والد میرزا امان الله (سوای عبدالهادی عشرت).
قاضی القضاة مولوی محمد سعیدخان بن محمد اسمعیل قوم خواجه زائی بارکزائی بود که در عصر زمانشاه از جمله قضات محکمه شمار میرفت و سجع مهرش اینکه:
محمد سعید از فضل حق مشهود شد قاضی القضاة شاه محمود شد
محمد اکرم خان بن حاجی کریم داد خان که در هرات با اعلیحضرت محمود شاه در آوان شهزاده گی او یکجا بود و از جمله زمانخان برادر خود با شهزاده محمود فرار بپوزه کبوتران شد بفرار عهد زمانشاه درین وقت برتبه امین الملک تقرر حاصل کرد و از ارکان مهم سلطنت او محسوب شد اما در اخیر نظر بجاه طلبی فتح خان بارکزائی که او جز خود کسی را نمی خواست با یار محمد خان نسقچی باشی از دار السلطنة کابل فرار کرده در پشاور نزد شهزاده شجاع الملک برفت .

فصل دوم
متن پیام شاه قاجار بعنوان محمود شاه درانی
از طهران به قندهار

در آغاز سلطنت اول محمود شاه درانی شاه قاجار بنا بر مناسبت اشغال سلطنت او در جواب پیام دوستانه پادشاه افغان پیامی باین مضمون از طهران به قندهار فرستاده است و از مقاصدی که اجمال آن در فصل های قبل اشارت رفت شواهد بزرگتر از همه ارسال و مرسول همین نامه ها است که در ضمن مکاتبات دوستانه مخالف قوام سلطنت زمانشاه فقرات سیاسی را بایناء و اشارات ادبی بایر از می انجامند [1] :
«چندانکه نظام دنیا و دین و قوام دولت و ملت مبین بمعاضدت سلاطین و مظاهرت خواتین و مطابقت آراء رزین و موافقت افکار متین منوط و مربوط است گوهر مسعود، اختر محمود فروزان اختر برج سلطنت و شهریاری رخشان گوهر درج خلافت و تاجداری، نهال سرافراز بوستان دولت و اقبال زلال روح بخش چشمه سار سلطنت و اجلال جمال، افسر و اورنگ کمال دانش و فرهنگ پادشاه ذیجاه کامکار نامدار لازال مرتقيا، في مدارج الاقتدار زینت افزای افسر دولت و ضیا بخشای سپهر شوکت بوده مشهود»


( ١٩٦ )

درای موالفت آرایش باد : که در هنگامیکه پاره عزیمت صرصر اثر مارا در رجم دشمنان
دیوسار ورغم سرکشان اقطار تاثیر شهاب نیّر ورای جهان آرا برساحت استیفای
بیمای یاران واستبقای پیوند دوستاران مایه آتش مهر یاران منیر در اقطاع ساحت بوستان
آغاز نوبت ربیع وار باغ خاطر دوستان بایرگ سازی بدیع کاو گلزاران شوکت را
از خار دشمنان دین ودولت از هر طرف آسایش حاصل و خاطرها از هر سو بدل آسانی
دوستان وهوا خواهان مائل افتاده بود توکل شاندار وی یعنی مصادقت نامه محبت التیام
از گلشن یکرنگی دمید و بترشح سحاب يك جهتی پرورش دیده از دست بریدی رسید
بپیشگاه انجمن همایون وسبه نوا ساز هزار دستان خامه گردید بشارت آنجناب
سلطنت مآب بمدار چشوکت و اقتدار را بناتر از بر سر پرفرمان روائی
واختیار که قدیماً مراد خاطر مهر نهاد ماسر ورافزای ضمیر منیر واشارت
واستشعار او بمصالح معاضدت و مظاهرت واستظهار او بمصاهر وقت وموافقت
مهیج مواد مؤدت و التفات خاطر خطیر آمد درطی مصادقت نامه دو ستی
ختامه سطری چند از مودات وفاق وموجبات اتفاق نگاشته

مشهود رای انور وضمیر عاطفت گستر داشته بود این خود بر کافه عالم ظاهر
و بر انجناب اظهر است که ما را با قتضای ملکات رای ملک آرا که دستور مآثر رافت و گنجور ذخایر
مرحمت و قانون مکارم الطاف و میزان مراسم اضافت با هر يك از دوستان دور ونزديك شرائط
تلطف مبذول افتاده بر عارض حقوق و داد ابواب اعداد گشاده ایم استجلب درفاتحه
کار تاسیس موالات را خود به نفس نفیس بی سیار طریق ملاقات ومرة بعد اخری خاطر مهر
مظاهر مارا بدیدار بهجت آثار قرین انواع سرور ساخته طلیعه عهد ت ومظاهرت
را با یکدیگر در مجالس عدیده سخن ها رانده و
آیات مظاهر ترا در مصحف شهود بالمشافهه خوانده اند و از ان زمان تاکنون
انتزاع دولت موروث اورا از دیگران جویا و عمری در حصول این مدعا
منتظر ومتحیر مانده ایم اکنون که بعون الله المعین مدام مرام در جام آنجناب
درصدر دست سروری سرمست صهبای کام است لاشك رستمی از رسوم
يك جهتی ویگانگی را ازینجانب مهمل ومتروك نخواهیم گذاشت وبرعایت
حقوق سابقه و پاس مراودات لاحقه در حال واستقبال زیاده از اوقات ماضی
مبانی الفت ووفاق ومراسم مودت و اتفاق راعلی حسب مقتضیات الاموراز نزدیات
ودور مشید و ممهدخواهیم داشت وانشاء الله الودود از اثر این اتفاق که مایه

(۱) متن پیام شاه قاجار که تمام سطور آن در نفس صفحه بین کوتیشن ها گرفته شده
است از صفحه (۱۳۳) مجموعه منشآت تالیف حاج میر محمد صادق اهتمام کرده حاجی
علی اکبر خوانساری طبع مطبعه حاجی عباس علی تبریزی مؤرخ شهر رمضان سال ۱۳۰۳
هـ ق استنساخ گر دیدهاست .
نگارنده درة الزمان از نسخ طبع اول آن کتاب يك جلد با خود دارم .


۱۱۷
«اتساق دولت و شوکت است دشمنان مقهور و دوستان مسرور خوا هند گشت »
« و السلام»

نوت: چون عبارت بسیار ادبی است املا در قالب عبارت با آنکه بصراحت لهجه کمتر
حرف زده شده است ولی در هر جمله برمز و اشارت معانی زیاد موجود است و برتمام اوقات
مسافرات شهزاده سلطان محمود سخنانی بهم میرساند.

فصل سوم
علت مسافرت شهزاده سلطان منصور
بدر بار ایران
شهزاده قیصر ملقب به (سلطان منصور) فرزند ارشد اعلیحضرت زمانشاه درانی که در سال
(۱۲۱۱ هـ ق) در هنگام جشن با شکوه سلطانی به مناسبت استرداد هرات از حضور اعلیحضرت
شهنشاه زمان بنائب الحکومتی آنجا عز افتخار حاصل کرد شهزاده موصوف تا سال ۱۲۱۶ هـ ق
(مصادف بسال انقراض سلطنت پدر نامورش زمانشاه) بعهده خطیر سلطانی هرات می پرداخت.
در ماه ربیع الثانی سال ۱۲۱۶ هـ ق که يك ماه و چند روز از مکفوف البصر شدن و انقراض
سلطنت پدر والا گهر او اعلیحضرت زمانشاه سپری شد اطلاع یافت و از اینکه شهزاده
فیروز الدین در شهر یزد اقامت داشت واز بیم حکام سلطنت زمانشاهی نمی تو انست
در حوالی هرات قدم گزارد شهزاده سلطان منصور از خوف بد ستی او با نائب میر افضل خان
اسحق زائی معاون خود متوحش شده اقامت خود را در هرات دور از مصلحت دانست. در این اثناء نائب
میر افضل خان اسحق زائی که از زمان تقرر خودش بحیث معاون نائب الحکومت در هرات بنام پیشکار
بسر می برد او را با عهده نیابت بظیفه کفالت حکومت هرات برگماشت و خود به بهانه ای از خوف
ورود شهزاده فیروز الدین برادر سکه اعلیحضرت محمود شاه از دارالسلطنه هرات برخاست
و چون راه فرار بروی شهزاده به دیگر طرف مسدود بود لا بد بطرف ایران نزد فتحعلی
شاه قاجار که آنگاه در شهرستان بود پیوست. شاه قاجار برسم استقبال سلاطین آنوقت برای امتنان
و احترام شهزاده از گران بهاترین اشیاء بیداوار ایران اجناس زیادی در پیش گزاشت و از آن جمله يك
قبضه شمشیر جواهر نشان بیش بها موافق شان شمشیر بان افغان تقدیم کرد. شهزاده سلطان منصور
درانی همچنان مقابلتاً برسم معمول مصاحبات سلاطین يك زنجیر پیل با بعضی اشیاء قیمت
دار دیگر بشاه ایران بخشید. فتحلی شاه قاجار بحکام آن نواح حکم صادر کرد تا در مواقع نزول
اجلال شهزاده سلطان منصور در تمام مراکز و بنادر از معاو نت و احترام کردن با او دست همت
کو ته ندارند، در ان حال که در داخل افغانستان از اثر خیانت ممالك اجانب خرابی بر پا شده بود
شاه قاجار فرصت را غنیمت شمرده محمد ولی میرزا را بنام حاکم خراسان سرافرازی بخشید و در
ضمن تعیین وظائف او برای پهن ساختن نیروی و الی خراسان بطور فریب دو بارۀ شهزاده سلطان


۱۶۸

منصور بن اعلیحضرت زمانشاه درانی نیز بروی سفارش کرد . وچون زمامداران ایران بازمانشاه
درانی نظر بدلائلی که در فصول گذشته تذکار یافته است عناد قطعی داشته از صورت همکاری
شهزاده سلطان منصور علیه اعلیحضرت محمود شاه درانی دست گرفتند و شهزاده سلطان منصور
نیز نخواست که از اثر امداد بیگانگان در آغوش مملکت مصدر هنگامۀ آرائی
وقتال وجدال گردد .
میر افضل خان اسحق زائی که از دیر زمان عهدۀ نیابت آن شهزاده را در هرات داشت از حرکت
شهزاده سلطان منصور مطلع شد و دانست که خواه به نیروی خود و خواه از اثر پشتیبانی غرض جویان
مصدر فعالیتی خواهد شد. نائب میر افضل خان مذکور چشم از حق نمك و احسان اعلیحضرت
شهنشاه زمان و اشفاق شهزاده سلطان منصور پوشیده بخیال ادای خدمت ناسزاوار و حصول
رتبۀ بزرگتر از حضور اعلیحضرت محمود شاه شهزاده فیروز الدین برادر سکۀ محمود شاه را که در شهر یزد
بود در هنگام عزیمت و غیاب شهزاده سلطان منصور با طلاع داده بامید تفویض نمودن زمام حکومت هرات
نامۀ ای برای او بنوشت و در جوف مکتوب این بیت حضرت حافظ شیر از را قلمی کرده فرستاد :
ای صبا با ساکنان شهر یزد از ما بگو
بندۀ شاه شمائیم وثنا خوان شما
در پایان این بیت مضمون بلند بالائی که بگذار ش سلطنت اعلیحضرت محمود شاه وفراز
شهزاده سلطان منصور و اخلاص شعاری خودش را حاوی بود سرا پا نگاشت و او را بسرعت
ممکن بدار السلطنۀ هرات خواسته بر مسند ایالت آنجا متمکن گردانید . شهزاده سلطان
منصور ما نند ادوار گذشته شهزاده سلطان محمود و فیرزا الدین و کامران از موطن افغانستان
بآتر وا بر تاخت . نائب میر افضل خان با همان عهدۀ نیابت کما فی السابق
بهمراهی شهزاده فیروز الدین بسر برد و از صورت فرار و استقرار شهزاده فیروز الدین نامۀ
سرا سر اظهار خلوصیت و صداقت و اطاعت بدارالسلطنۀ کابل ارسال داشت .
وتا وقتی که آوازۀ هنگامه آرائی و رزم آزمائی شهزاده شجاع الملك درانی کما کمای
سکۀ شهزاده سلطان منصور در حوالی قندهار اشتهار نیافت شهزاده سلطان منصور
به تناسب عیش و عزت یکنفر شهزاده در حال اضطراب و ابتر و پریشان و آواره از وطن در حصص
دور دست نقاط امپراطوری افغانستان بسر می برد .
در موقعی که شهزاده شجاع الملك درانی در نواحی قریب قندهار برسید بر کاب عم خود
شهزاده شجاع الملك درانی پیوست . بعد با هم از موضع (مینه) حرکت کرده بصوابدید
یکدیگر شهزاده قیصر ملقب به سلطان منصور و مدد خان امیر آخور باشی و شادیخان
اچکزائی و غیره خوانین جانب قندهار رهسپار شدند و شهزاده شجاع الملك درانی
طرف کابل راه بر گرفت (۱).

(۱) بقیۀ احوالات شهزاده قیصر ملقب به سلطان منصور تحت دیگر عناوین بقرار مطلوب
نگاشته شده است .


فصل چهارم
عزم و ارادۀ شهزاده شجاع الملك درانی
در بدست آوردن تاج و تخت
و
نخستین اقدام او در پشاور علیه
زرداد خان فوفلزائی
آنچه قبلاً مذكور شد شهزاده شجاع الملك برادر عینی اعلیحضرت زمانشاه (سلطان مخلوع و مكفوف البصر) در آخرین سفر برادرش زما نشاه بفكر سر زنش مردم پنجاب بنا ئب الحكومتي پشا ور عز تقرر حاصل كرد. وقتی كه شهزاده موصوف از تمرد مردم سكهان پنجاب اطلاع یافت در سال ١٢١٤ هـ ق در قند هار نامه ای از صورت احوال آنجا بسته فرستاد ولی چون دورۀ انقراض سلطنت زما نشاه نزديك شده بود تير مدعا بهدف اصابت نكرد و اولیاء امور زمانشاهی در هر نقطه به ناکامی روبرو شدند.
در ماه ربیع الا ول سال ١٢١٦ هـ ق که شهزاده شجاع الملك درا نی از فرار وقید ودستگیری و نا بینا شدن برادر خود زمانشاه آگاهی یافت كمر انتقام محكم ببسته و بعزم برانداختن سلطنت محمود شاه و از پا درآوردن دشمنان برادر خود بتر تیب لشکر و سامان حرب پرداختن گرفت.
در آ غاز اقدا مات حرب فكر شهزاده شجاع مصروف بر ان شد تا نواحی پشاور را که مرکز آنجا در عهد سلطنت زمانشاه بتصرف او بود از و جو د رقبا و بد خواهان آنه وره پاك ساز د و تا بتواند بخاطر جمع قصد مقابله با قواء محمود شاه بنماید.
زرداد خا ن فو فلز ائی که از عهد سلطنت اعليحضرت ز مانشاه بنا بر کد ور تی از پشا ور فرار کرده و در بین قبیلهٔ بزرگ یوسف زائی تا اینوقت انقراض سلطنت ز مانشاه بسر می برد از استماع خبر حزن انگیز انقرا ض سلطنت زمانشاه و جلوس ا عليحضرت محمو دشاه در آنی برای وی موقع مسرت دست داد و با تفا ق افغا نهای یو سف زائی بقلعه ا تك داخل شده ازا نجا چهار صد نفر سوار و پیاده ای که از قوم یو سف زائی و ختك مر كب بود با خود همراه گرفته به نسبت هواخواهی سلطنت اعلیحضرت محمودشاه راه بر گرفت و در قریهٔ (بده بير) كه بفا صله هفت میلی شهر پشا ور واقع است وارد گردید و آنجا در برا بر شهر اده شجا ع ا لملك اقد ام بجسنگ و مقابله کرده و در ضمن گیر و دار دست تطا ول بر مردم نوا ح پشا ور در از داشته براهالی [آن]


ومضافات آن ولا اذیت رسانید ، و چون زرداد خان فوفلزائی بدین وسیله خود را از معتبران ودولتخوا هان اعلیحضرت محمود شاه معرفی کردن میخواست و آرزوداشت قبل از وصول بدار السلطنۀ کابل ادای حسن خدمت نماید اما شهزاده شجاع ا لملك كه در ابتدا متر صد حال او بود هر گز چنان موقع نداد که او بیشتر قد علم کند و دران گوشه مصدر فعالیتی بشود . انجام کار او بدین تفصیل است که شهزاده شجاع الملك بدفع زرداد خان فو فلزائی برآمده گل محمد خان فوفلزائی بن اشرف الوزراء شاه ولیخان را با فیض طلب خان فوفلزائی ویار محمد خان نسقچی باشی و یکعده همراهان ایشان و دوصد سوار و چند صد نفر پیاده بجنگ فرستاد.
آنهم که در نقطه مطلوب وارد شدند زر داد خان فوفلزائی که با نیروی شهزاده شجاع الملك تاب مقابله در خود احساس نیکر د رویفرار نهاد . شهزاده شجاع الملك از مانع اولی که از اثر اقدام او در نظر داشت فی الحال اطمینان خاطر حاصل کرد . بعداز فرار مذکور شهزاده شجاع الملك دراني بعزم مقابله با اعلیحضرت محمود شاه درانی در حرکت شد و نخست مردم درانی قندهار وقزلباش کابل را که با محمود شاه همکار و مدد گار بودند بعطایای زرنقد و خلعت های معمول خسروانه بطرف خود جلب کردن گرفت و از انجمله مردمان اخلاص شعار مهر علی خان اسحق زائی امیر آخور باشی عصر سلطنت اعلیحضرت زمانشاه را که از خدمتگاران سابق دار و عناد دیرین با اعلیحضرت محمود شاه داشت [با آنکه در سفر جلال آباد در آخرین ایام سلطنت در اوقات ادبار یا زمانشاه بد عهدی کرده از خدمت او رو بر تافته در جلال آباد توقف داشت ولی در این وقت حرکت شهزاده شجاع الملك كه او با شصت سوار در پشاور در بخدمت شهزاده شجاع موصوف پیوسته بود از خطای او در گذشته در لشکر خود شامل ساخت و نظر باقتضاء روز او را بنواخت همچنان محمد اکرم خان فوفلزائی امین الملك اواخر عصر سلطنت اعلیحضرت زمانشاه را که در این فرصت نزد اعلیحضرت محمودشاه و از خدمتگاران او محسوب شده بود با شصت سوار بهمراهی محمد خان نسقچی باشی فرار کرده ملازمت شهزاده شجاع الملك را قبول کردند . بر همین قیاس مردم درانی یوما سوار و پیاده بر کاب شهزاده شجاع الملك مي پیوستند و در اثر وفرت لشکر و داشتن زر کافی کار شهزاده شجاع الملك روز بروز رونق یافت. بعد از حصول اطمینان استحکامات حربی و طریقه داری اعاظم و پیشروان قواء رسمی و ملی به نیروی خود افزود و چون عزم قتال و جدال در نظر او بود زوجه خود را که دختر سردار رحمت الله خان کامران خیل سدوزائی وزیر اعظم اعلیحضرت زمانشاه بود با برادرش محمد صدیق خان فرزند وزیر مذکور از راه ملك يوسف زائی براولپندی فرستاد تا از صدمات معارك بر کنار باشند . والده ماجده اعلیحضرت زمانشاه را که خود نیز فرزند اصلی او بود باحرم محترم زمانشاه در پشاور گذاشته بالشکر رو به جانب کابل نهاد . مهر علی خان امیر آخور باشی را با پنجصد سوار پیش رو سپاه قراردادو خود از عقب آن راه بر گرفته بمنزل [یاساول] واردشد.
اعلیحضرت محمود شاه که در دار السلطنۀ کابل مترصد حملات شهزاده بود او نیز عبد الواحد خان بارکزائی و عطاء الله خان علیزائی و بلوچ خان اچکزائی را با نیروی جنگی بنام [پیش قراول ] در جلال آباد فرستاد.


۲۰۱

قرا ولان طرفین با هم رو بروشده آتش حرب بین هر دوقواء در اشتعال آمد و در نتیجه قواء
متقابل بیش قراولان لشکر محمود شاه هزیمت یافتند و از جمله منهزمین بعضاً راه فرار
جانب کابل بر گرفتند و برخی برکاب شهزاده شجاع الملك پیوستند. مهر علی خان
اسحق زائی امیر آخور باشی مژده فتح را بحضور شهزاده شجاع الملك بعرض رسانید و اجازت
خواست که بلا معطل لشکر دشمن را تعاقب کند . بعد از استرضای خاطر از حضور شهزاد
امر شد که بایند در محلی که فی الحال استقامت دارد
متوقف باشد. بعد از وصول امرثانی خود شهزاده نیز در رسیده به مرکز جلال آبا د
وارد شدند و از انجا در موضع اشپان آمدند و در آنجا هنوز اردویش نیاسوده بود و افراد سپاه
باستوار نمودن خیمه ها و دریافت علوفه مصروف بودند که ناگاه لشکر محمودشاه
به فرماندهی شهزاده محمد کامران و فتح خان وزیر برسید و سپاه شهزاده شجاع هم با پراکندگی
و غافل بودن از قواء دشمن بکمال مردانگی و جلادت بمدافعه برخاستند و از طرفین غرش
توپ و تفنگ و آواز لشکر فریقین بلند شد . درین امواج آتش حرب مردم درانی و خوانین
غلامخانه قزلباش متوطن کابل که از اثر انزجار زمامداران دولت محمود شاهی و بوساطت
عطایای شهزاده شجاع الملك با او اظهار متابعت و معاونت میکردند نیز وی شهزاد ه
شجاع الملك نسبت محمود شاه غالب بنظر آمد و با اندریج میا مینعصیان با افراد لشکر از خدمت محمود
شاهی رو بر تافته بقواء شهزاده شجاع الملك پیوستند. همچنین صالح محمد خان اسحق زائی
امیر آخور باشی از میدان حرب بر آمده از سرخ رود گذشته منهزما داخل کابل شد .
در عرصه گاه جنگ شهزاده کامران و وزیر فتح خان و خواجه محمد خان فوفلزائی
بر پیادگان قوم خلیل خیل مهمند که لشکر شهزاده شجاع الملك را تشکیل میدادند حمله
ور گشتند . شهزاده از سببی که باغ آشیان حائل و سد راه امدادش بود نتوانست که بر پیادگان
قشون خود معاونت نماید چنانچه محمد خان اشعری و الله یار خان باجوری رئیسان پیادگان
قوم خلیل و سائر عساکر قوم مهمند از دست برد یورشیان بقتل رسیدند و باقی افراد سپاه
هزیمت یافتند و از این انهزام اساس تمام صفوف لشکر شهزاده شجاع الملك رو با نهدام نهاد
و قواء عمومی بعقب نشینی دچار گشت. قواء محمود شاهی هجوم آورده شهزاده شجاع را در میان
گرفتند و چون اجل موعود نرسیده بود نیروی محمود شاهی از حرص مادی پرستی دشمن را
گذاشته بتاراج پول و جواهر خانه وغیره پرداختن گرفتند. شهزاده شجاع الملك که قواء
مقابل را مشغول تاراج خزائن دید از قید دشمن نجات حاصل کرده با پنجاه سوار
از فدائیان خود بطرف سفید کوه فرار کرد و چون کهسار و موانع زیاد در پیش بود در عرصه
سه روز توانست که خود را در علاقہ کرم برساند. مردم آنجا بپاس احترام شهزادگی
استقبال کرده تا علاقه تیرا اورا با مانت رسانیدند بیست رأس اسپ شهزاده و همر آهانش
درین سفر سه روز از سختی راه و نیافتن جو و کاه سقط شد و بزحمت و عسرت در خانه
سید محمد رضا از باشندگان و روشناسان مردم تیرا مواصلت کرد. سید محمد رضا با تیرانی
مراسم مهمانداری و احترام شهزادگی او را با حسن شیوه خدمت گذاری آنچه شایان شان شهزاده