(۱۲۶) - از شاهان پور تامرادآباد (۱۲۷) کروه
(۱۲۷) - از مرادآباد تاشاه جهان آباد (۷۴) کروه
(۱۲۸) - از لاهور تاشمس آباد (۱۶۵) کروه
(۱۲۹) - از شاهجهان آباد تاتهاته بندرامیل (۸۹۳) کروه
خط راهداري
زیر عنوان فوق در کتاب تیمورشاه درانی معلومات داده شده است اما سندی که از هر حیث
بهتر و قابل درج تاریخ است مراد از فرمان شهزاده سلطان منصور قیصر والی قندهار است که
در آغاز سال شوم سلطنت اعلیحضرت زمانشاه غازی بمهر منجح شهزاده موصوف ممهور
و از قندهار بدارالسلطنه کابل ارسال یافته است و هنوز در قید رقعات و اسناد معتبر خاندانی ما
موجود و عکس و نقل آن از نظر دوستداران تاریخ معاصر می‌گذرد و چون تشریحات لازم در
حشیه موارد بدیکر صفحات تکرار شده است محض به معرفی سند تاریخی اکتفا ورزیدیم زیرا
اکثر خصوصیات از محتویات متن بفرستی بدست می‌آید.
اما در قدیم اینگونه فرمانها و رقعات معتبر را اغلب خط راهداری یاد می‌کردند و اصطلاح
پس معقولی بود که فی الحال بکلمه پاسپورت عوض کرده‌اند و این حکمنامه در مرکز از
طرف دیوان اعلی سلطنت بمهر وزیر دیوان اعلی و در اطراف بمهر والیان و حکام اعلی ممهور
گردیده بدست عابرین سپرده می‌شد و اگر احیاناً شامل فقرات مهمتر می‌بود رئیس جمیعت
عابرین حین وصول بدارالسلطنه بفرمانده کشور تقدیم و تفویض می‌نمود.
« بسم الله خیر الاسماء »
« بخاتم همچو مهر و ماه ز لوح آسمان بهتر »
« دو نقش سیم و زر بر زد ز لطف شهر مان قیصر »
۱۲۰۸
« حکم همایون شد - آنکه عالیجاهان اخلاص پناهان عقیدت و صداقت دستگاهان »
کارگذاران و گذربانان و مستحفظان و مستقران حال و استقبال مردم توخی و سلیمان خیل »
و مستأجران الدماء غزنین و باقی اخلاص مندان فدویت آئین متوطنین ایلات آن سر »
« زمین بموجبات احکام قضا نظام مذهب ارتسام نواب مستطاب همایون مادر عرصه »
« گاهان مواقف خدمات مفوضه طول شوارع بین اشرف البلاد و دارالسلطنه »
« کابل از مراحم وافره دولت قاهره درانیه و اشفاق مهر اشراق بیگران خسروانه »
« وعنایات بی غایات مزید پادشاهانه در ایالات و جایگیرات خویش سرافراز و برقرار »
« بوده و الی ماشاء الله بردوام خواهند بود بورد احکام متواتره واستعلام مکرره »
« حضرت سرکار فیض مدار قندهار به نهایت اطاعت مستحضر و متوجه بوده سر بر خط »
(۱) چاه راه داری نام محلی در شهر کابل معروف است. و آن یادگار انتصاب همان
اداره رسمی پاسپورت - وویزا در عصر شهریاران درانی بوده چنانکه فرمان شهزاده قیصر
سلطان قندهار با ثبات می‌رساند.


متعلق کتاب دره الزمان
عکس فرمان شہزادہ قیصر (ملقب به سلطان منصور) والی قندھار کہ بعنوان میردہ ترنکی ومیاسیاں خیل محافظاں راہ بین قندھار و کابل شرف اصدار
بخشیده و در مورد محافظت کسان و اموال ناقلین سفارش اکید فرمودہ واصل ورقہ ھذا کہ بر حسب تاکید شہزادہ بنا به سلطنت میردین مقصود بودہ و چوں به
عبد الکریم جان ناظرو کیل ادوله انداخته است در زمرۀ اسناد دود ما نيه حفظ شده است .


[BLANK PAGE]


(٣١٦)

« فرمان تسلیم نهاده اوامرا کیده را بکمال رعایت خاطر خطیر اقدس اعلی برعهده »
« شناخته وبر ذمت همت گیرند که در این ولا برحسب دستورات بلند درجات خسروانه »
« وملحوظات بی مقصرات پادشاهانه ملا زمان و جایگیر داران این خطه اعم از دسته »
« جات غلامان فارسی چه بد منجمله خانوار طوائف قزلباشیه واویماقات وغیره »
« ساكنين مؤته خطه اشرف البلاد احبه شاهی روانۀ دارالسلطنه شریفه کابل اند »
« وچنا نکه از مدتی انتظام امور شوارع وایلات مكنون ضمیر واستحکام سرحدات »
« از اجزاء هوامل تدبیر است غلامان طوائف مذکور در عرصه چندماهه رضاء »
« خاطر اقدس همایون ما را در اتمام امورمقرره ایشان که حسب الواقع بر عهده »
« داشت حاصل نموده واستدعای خدمت دارالسلطنه کرده اند وچون عرائض غلامی »
«مطابق دستورات ایلات قدیم خراسانی بتقدیم رسانیده اند استدعای اوشانرا »
« مقرون بانجاح دانسته نظر بعواطف مزید روانه دارا لسلطنه کابل فرمودیم و آن »
« اخلاص کیشان را از قید وضبط و نگران و باز پرسی گذر بانان بنادر راه در هر جا »
« بطور مطلق معاف فرموده ایم و باید احدی از حره و اشراف یا سبانان ومستحفظان »
« راه مزاحم ومتعرض اسباب و بارگیر و یا جنگیری غلامان قزلباش واویماقیه وتايمنى »
« وفورت نشده بلکه مطالب وحوائج آنها را از قبیل نان خوره وخوراکه »
« حیوانی برآورده دانند ونيك مواظبت نمایند تا قوافل مزبورمطابق گذشته خلاف »
« رویه دولت خواهی اقدامی نورزند و از آنچه بر زبان صدق تراز بندها ندمنحرف »
« نگردند و به ما لیجاه ناظر عبد الکریم خان درانی اسحق زائی مشک باشی »
« پیشکار و پیشخدمت اخلاص شعار حضورفیض گنجورعالیحضرت اميرالامراء العظام »
« اقبال واجلال مرجع ارفع اعظم افخم رکن ركين وكيل الدوله مخلص لا ئق »
« العنايت و الاحسان دام عزو اقباله العالی علم خان درانی مو فلزاتی که مذکور »
« نیز عازم دارالسلطنه کابل میباشد اختیارعام وتام عنایت فرمودیم تاهم راسر پرستی»
« وزعامت نموده وبا خیار کامله واقتدار عامله انتظام جایگیر داران و بارداران »
« وبارچیان را راه بلدى وهدایت نموده باشد واین عهده را متعلق شناخته بدو »
« سپردیم ودست تصدی او را در اجراء امور مقتضیه مضافه این خدمت از قندهار »
« تا کابل قوى ومطلق الاختیار شناخته مفوض فرمودیم تا برحسب استر ضاء »
« خاطر فیض مقاطر ما موافق التماس واستدعای غلامان فارسی که در حال راه »
« مفیده بر نگرفته واز اثر عناد با طوائف دیگر ایشان همنوا و همداستان نگردند »
« همه مستحفظان را بدین وجه متوجه میسازدایم و کار گذاران دولت عهدة »
« حفاظت و پاسبانی ورعایت وهمراهی ایشان را حتی ا لمقدور بجا داشته باشند »
« وحکم اکید است . نشانی و چهره چا بك سواران و بارداران غلامخانه ازینقر اراند»
« که تحت ناظر عبد الكريم خان درانى مطیع منقاد قرار داده شده بدارالسلطنه »
« کابل میروند – مجبوب علی قورت شخص میانه اندام اسپ سفید ورزگانی چنگی ئی»
« نامۀ مختوم بمهرسروشته داربلوکات بدست دارد و تعداد بیست رأس اسپ سواری »
« وبارگیر دارد غلام شاه قورت فارسی زبان شخص سیه چرده بلند قامت اسپ »


( ٤٠٠ )
« کهار تا مۀ شاملۀ پانزده رأس اسپ بارگیر تحت خوددارد ـ نواز علی قورت شخص»
« سرخ چهره فارسی زبان قدری زود موی اسپ بادامی هراتی دارد هفت رأس اسپ»
« و دو قاطر تحت حکم او بارقمۀ شاملۀ بار وغیره میباشد سرفراز از قوم تیمنی فارسی »
« زبان شخص جسیم قامت مائل به سرخ چهره گی محاسن انبوه اسپ سواری او »
« مشکی پیشانی اندك سفید هفده رأس اسپ و قاطر با نامۀ شاملۀ تعداد اسپ و نام »
« نویس مزبوه تحت خود دارد ـ نواب جوانشیر فارسی زبان منجمله غلا مخانه قد میانه»
« کشیده دماغ موی مایل به زردی اسپ سواری كرنك سیزده رأس اسپ و قاطر»
« وبارجی شامل نامۀ علیحده نفری فوق هريك با تعداد اسپ ونفری و بارگیر شاملۀ »
« تعلیقچۀ دست آویز به پولسلك داری و کل اختیاری عام و تام عاليجاه ناظر عبد الكريم»
« خان درانی بدارالسلطنۀ کابل میروند و صحابت آنها همراه ومختار کاربوده بقرار»
« مشخص راه عبور می یابند و با ختیار ایشان تعداد نفری شامله دیگر نیز ملازمین»
« میباشند و در هر بندر از بنادر راه بین الامصار مستحفظان طریق از نامبردگان »
« پاسداری نموده مانع و مزاحم و متعرض اموال وکسان نباشند ونفری که در قید »
« چهره ونامۀ شامله نیامده اند در هر بندر از پولك دار و مختا رکار دارندۀ »
« شاملۀ نامه بازخواست شود که اگر اشخاص غیر مشخص نا شنا س درمیان کرو ه »
« آدم های مشخصه همراه شده طریق پویند مطابق دستورات قد یمه رفتارو کردار»
« نمایند و در ختم اقامات بنادر راه عا لیجاه ناظر مشا را لیه که مختار کل ا ست »
« عند الوصول بدار السلطنۀ مبارك کابل رقم مبارك مطاع را بپایۀ سر یر »
« سلطنت كبر ى بتقدیم رسانیده شادباش خدمت مقرر ه دریابند »
« في شهر جمادی الاول ۱۲۰۹
«غلا م شاه زمان قیصر است »
۱۲۰۷
معارف دوستی زمانشاه
اعليحضرت ممدوح درصفات علم پروری وترقی صنا ئع ومعا روعمرانات همواره مصروف و خاصۀ
دستگیری از طبقۀ علما وفضلا وروحانیون وارباب قلم را از فرائض اخلاقی خود میدانست
و در سال ۱۳۱۲ هـ ق در یکی از اوقاتی که از اسفار پنجاب و هند وهرات فرا غت یافت
اعليحضرت موصوف در ضمن دیگر عنایات خسروانه در مو قعی که علماء و قضا ة
واها لی شهر از جان نثار خان قللر اقاسی والی کابل عرض شکران بحضور اعلیحضرت
شهنشاه زمان تقد یم داشته اند فرمان ذیل از حضور شهریار درانی بعنوان عا ر ضا ن
شرف اصدار بخشیده است و این فرمان شمه ای از مراتب علم پروری زمانشاه را نشان
مید هد .


(٤٠١)

« بسم الله خير الاسماء»
« قرار داد ز الطاف خویشتن یزدان »
« نگین حکم جهان را بنام شاه زمان »
١٢٠٧

< حکم همایون شد - آنكه علما وقضاة وسادات و غيره اهالی شرع انور >
« دارالسلطنه کابل با لطاف موفورة شاهانه سرفراز گشته بدانند عریضه كه »
« درینولا بخصوص چگونگی احوال واخلاص وارادت و دولتخواهی خود ها ومشغول »
< بودن بدعاگوئی ذات اشرف وحسن رفتار وسلوك عاليجاه رفيع جایگاه >
« امير الامراء العظام اسوة الكبراء الفخام غلام قديمی مقرب الخاقان »
< جان نثار خان بیش خدمت وظللر اقا سی و کر كبراي با خی سر کار اشرف >
« مختار کار فرزند اعز ارشد ارجمند والاگهر شاهزاده سلطان منصور وحاکم »
< دارالسلطنۀ كابل و وردك وغلجائی ودیرۀ غازی خان ودیگر مواد که انقاذ حضور >
« لامع النور نموده بودند رسید مضامین آن حالی رای جهان آراشد در هر باب »
< خاطر جمع بوده مشغول وسرگرم امورات خود ودعا گویی بوده باشند تحریر >
< في شهر ربيع الثانی > « ١٢١٢ »
نوت : فرمان فوق از طرف حافظ امیر محمد خان بموزة كابل اهدا شده
وفی الحال در موزۀ کابل محفوظ است .


ارسال مبلغ اعانه
به مدرسه مشهور کو کلتاش
و
امداد بمدارس شرعیه دارا لسلطنه کابل

درعصر سلطنت اعلیحضرت احمدشاه - تیمور شاه زمانشاه درانی چنانکه ازعنو انهای
بزرگ ملاباشی - صدرالعلماء - خانعلوم خان ملاخان - قاضی القضاة -داروغه عدالت
میروعظ - مدارالمهام شرعیه - قاضی - مفتی-حکیم - مساح - ملاومؤ ذن-محتسب و امین
قوانین تذکاره اذیودرنقاط مشهور امپرا طوری زما نشاه مانندعصراحمدشاه وتیمورشاه مدارس
شرعیه ازجانب حکومت وسرداران وخوانین ومتمولین وطبقه روحا نیون د ائر میبود
وبرای صرف اعاشه وکتب مدارس رسمی ونیم رسمی مواجب وجایگیر بعلما و مدر سان
عنایت میشد تا بقدر توان تحصیل علم نمایند . دران رو ز چون مدارس دیوبند و بخارا
شهرت مزید بهم رسانیده بودند حکومت زمانشاهی برحسب نظر یات علماء لازم دید
که برای صرف امور تعلیمی علماء کشور افغانستان و کسانی که خواسته باشند بمدارس
رعیه ازدارالسلطنه وحتی به ممالک دیگر مسافرت نمایند وجوهی بطور امداد بر قرار
وبااشخاص متعدی مدارس مشهور علمی شرعیه هند سه اشخاص معتمد ار سال دا رد .
ازجمله مدارس بزرک علمی درآنروز که مدرسه کوکلتاش در بخارا شهرت بیشتر
ونتا ئج بهتر کسب موفقت نموده وبقول میر زاعبد القادر قادری کشمیری بر اساس
مذهب حنفی تدریس علوم مینمود درنظر گروه علماء اسلام وقع واحترام بید ا کر ده
وبسیاو تر اشخاص باعزم ودیانت بطلب تحصیل علم وافر از دارالسلطنه کابل وقندهار
وهرات وبلخ وبدحشان وسائر بلاد افغانستان بانجا عزیمت میکردند وطوریکه میر زای
مذکور درضمن نقرات شرح حال خویش و تبییض کتاب دردیباچه علاوه کند اصل عبا رت
اوچنان است : « بندگان کثیر الشان پادشاه جمشید نشان شاه زمان سلطا ن اعلی نسب »
«والاحسب دردران تخت نشین اقلیم هفت تقسم درفرصت مهاجرت ووصو ل وا قامت »
« اولوس کشمیرییان از ولایت بهشت صفات کشمیر بدارالسلطنه کابل من بلا د خراسان»
« ازعنایات بیغایات خسروانه ووفور اشفاق اسلام پنا هانه بناطما ن مها م سر کار باعر»
«وشان چنان مفوض ومنظور فرمود که بغرض ادای حقوق الله و حفا ظت شر ا ئف عبادالله»
«سا لیا نه من وجه الكثير بلا تقليل والتقصير باسم ورسم صدقات جاریه راه هدی وامداد»
« اضعاف بعلماء علم دین و ترویج صحبت وتنظیم معیشت طالبین اهل صدق ویقین از آمدنی»
«ممالک محرو سه سوا سلطان با تاج و نگین فرمانده روی ز مین نقد وجایگیرو غا لباً»


عمارت مدرسه کوکلتاش متعلق صفحات (٤٠٢-٤٠٣) کتاب درة الزمان


(٤٠٣)

« از وجوه مقرره سرانه و باج دهی و خراجگزاری ایالات متصرفات اتراك اوزبکیه دائماً »
« مبذول فرمود تا کارگذاران دولت ابد مدت به مدرس ها ومدرس باشیها و صاحبان »
« خانقاه و لنگر خانه های متعدده جوامع فیض منابع و علی الخصوص جامع لامع »
« کوکلتاش واقع بلاد فیض بنیاد بخارای شریف همه ساله عمال وغلام ازین جا برده برای »
« علماء مدرسین ومقتدای اتقیا مختار امور طالبین وتلامیذ بلاد این مملکت محروسه »
« که به آنجا در طلب علم وافر مهاجرت مینمایند بسپارند تا بسیار نفر از باشندگان امصار »
« وقراء این مواطن قاهر که بطلب مهاجرت وقصد اکتساب فضائل علمیه وخصائل دینیه »
« تبختر داشته از هر محلی و مسکنی که فکر مراجعت و مداومت نموده باشند و بعد ازین »
« بنمایند از وجوه کثیره سلطنت اسلام پناهانه درا په در بلده طیبه بخارا که آنجا »
« مسکن علماء ومأمن اتقیا است رفه بهره وافره بردارند وثمره باهره بیاورند چون مولینا »
« و مرشدنا فضائل مآب اعنی سعدالدین زاده ضالّه که به دیانت و برکت از فقهای روزگار »
« و از فضلای شریعت شعاراند بفیض اخذ و تحویل وجوه معینه وجمع آوری و سپرد امانت ودیعت »
« چهارمراتبه بر حسب دستورات شاهنشاه با عروجا، باین منصب شریف کمرهت بربسته ادای »
« حق نمود و در صورت ثبت کرت رابع که هنوز بقرار تقسیم نوبتها و به درستی سنجیده نشده »
« و طومار عمل کردی او بنحو مقرره سپرده نشده بود بشغل امر شریف افتا و انتظام بخشی دیگر »
« فقرات وجهات از عواطف مزید خسروانه رقم استقرارش از دیوانخانه اعلی معلی شرف »
« نفاذیافت و آنقدری که پیش ازین از نیمه مصارف اهل علم یعنی ما بقای مصارف به خرج »
« مدرسه کوکلتاش در سالیان پیش برای علماء باشندگان کشمیری الاصل متوطن دارالسلطنه »
« کابل از خوان وفور نعمت شاهنشاه دین پناه قسمت شده بود بعد از اتمام عملداری و زعامت »
« و سر پرستی و خیر اندیشی مولیناسعدالدین دام برکاته که عنایتی بقوم خویش داشت از صورت »
« وقوع بد دیانتی ومساهت دیگر سر رشته داران من اقوام کابل قسمت مقرره کمافی السابق »
« حسب المقصود از نیمه مصارف معینه جامعه شریفه کوکلتاش برای مدرسه کشمیریان باز »
« یافت نشده آمدنی و بر قراری امداد خانقاه ومدرسه بجایگرات توابعـات حوا له داده شد »
« و بطریقی که سابقاً مدرسه کشمیریان رنگ و رونق داشت و مدرسین وطالبین مرفه »
« الحال زیست روزگار مینمودند ثم همان طریقه نتوانستند و مدرسه کشمیریان که مجموعاً »
« بلا مشارکت دیگر مردم ٨٤ نفر صرفی ونحوی وطالب مبتدی معین گردیده و شباروز تدریس »
« مینمودند از اثر گردش روزگار و کم خرجی شیوه مفارقت در پیش آمد واین بنده عاصی »
« اقل خلق الله که عشق تحصیل علوم بدل داشتم با وصفی که دران ایام در سن صباوت بودم »
« بشغل علوم و نوشتن و خواندن و دریافت قواعد واصول سعی مزید نمودم و به توفیق رفیق حضرت »
« اقدس لم یزلی نصیبه لازمه بشری حاصل داشته بقیه حیات خود نمی بشغل علم خوانی »
« و نویسنده گی مصروف داشته سر گرم حال خود شدم و بـ بار افسوس که از عوارض زمانه »
« عواطف خسروانه پایدار نماند و چون مدرسه کوکلتاش باصول مذهب حقه حنفیه بخلق »
« عالم مشهور است در وقتی که وجه راحله از جانب بندگان قیافت نشان شاه زمان برهمه خلایق »
« بلا تفاریق مقرر بود آنوقت در حالت صباوت این فکر نیاوردم و وقتی که از فضائل »


(٤٠٤)
«اكتساب علوم موفور اطلاع مراحاصل شد و در طلب درك سعادت بسیار عطشان شدم آن»
«دستورالعمل وطریقۀ جاریه امدادیه بآن مبارکی وفرخنده سالی باقی ومستدام نماند (۱) .....»
.......
.......
اعلیحضرت زمانشاه درانی از نظر فتوت وعلم دوستی وشریعت شعاری بغرض کامیابی طلاب
افغانی ورساندن طالبان علم را براصل مرام اوشان در جامع کوکلتاش پول زیاد میفرستاد
و بقول نویسندۀ مذکور که لفظ [وجه کثیر بلا تقليل وا لتقصير] ذکر کرده است و بهتر معلوم میشود
که درین راه بیش از بیش بذل مساعی مینموده و در ترویج و ترقی علوم وفنون ازین طریق
بعلماء وطلبۀ افغان ماداً ومعناً كمك ميكرد چنانچه در امروز وزارت جلیلهٔ معارف برای
مصارف تعلیمی طلاب در خارج مطابق شرائط عصر امداد پولی مینماید و آنوقت توسط
سروشته داران املاك از مبالغ مقررهٔ مالیات ومحصولات وسر شماری رعایای متوطن صفحات
شمال مملکت تخصیص داده بود تا حسب المقرر با شخاص متصدی مدارس شرعیه بسپارند
و در عوض طلاب افغانی را به درستی تعلیم وتربیت نمایند ويقيناً اگر این كمك مادی نمی بود
هیچگاه یكنفر طالب العلم افغانی نمیتوانست بمدارس اقصای مملکت در خارج اقدام
به تحصیل نماید و بتمام مراتب مطلوب از پرداخت صاحب اثر بدست می آید و ازینکه نویسندهٔ
مذکور از عوارض زمانه عدم عواطف خسروانه را به کلمات اسف انگیز وانمود کرده
است مفهوم میشود که بعد از انقراض سلطنت زمانشاه اینگونه اساسات برهم خورد .
پس از مرگ هر کس کز و یاد ماند
همانا که در زندگی کام راند
(۱) عبارات میرزاعبدالقادر قادری کشمیری در مورد مدرسۀ کوکلتاش وصرف پول
اعانه از طرف اعلیحضرت زمانشاه غازی در این ناحیۀ نشانی خاتمه یافت و از دیگر قسمت
نگارش او که خارج موضوع بود صرف نظر شد .
نوت: نگارنده بقلم میرزا عبدالقادر قادری کشمیری دو کتاب در علم فقه ملاحظه کرده ام
که از طرف او بخط نسخ و نستعليق متوسط در سالهای ١٢٤٣-١٢٥٢ هـ ق در کابل تبييض شده
و قراریکه از سطور مقدمات او برمی آید اصلاً از باشندگان کشمیر و در جملۀ اولوس
کشمیری در عهد تیمورشاه وزمانشاه بقرار اظهار خودش و در زمرۀ غریبانان دسته سوم وچهارم
از خطۀ کشمیر وارد کابل شده است و از صورت کلماتش مفهوم میشود که شخص عالم ونویسندهٔ
خوب ومذهب حنفی داشته واز شیفتگان علم وادب خود را میدانسته و از نگارش متن با
وصفی که شامل شرح حال شخصی اوست و در قسمت های مختلف زندگانی خویش اشارتی
سخن رانده است اما از تطویل نگارش مطالب عمده بدست آمد .


﴿٤٠٥﴾
علماءمعاصر زمانشاه در کشور هند و کشمیر
و پنجاب
شاه ابو سعید عمری دهلوی شاگرد مفتی شرف الدین رامپووی متوفا ١٢٤٩ ه ق
حافظ شاه ابو اسحق ولد شاه ابو الغوث فاروقی متوفا ١١٧٨ ه ق
شاه معشوق ولد شاه ابواسحق
شاه ابواسحق متوفا ١٢٣٤ ه ق
ملا احمد انوارالحق فرنگی محلی ابن ملا احمد عبدالحق متوفا ١٢٣٦ ه ق
مولوی احمدالله پانی پتی تلمیذ قاضی ثناء الله پانی پتی متوفا ١١٩٨ ه ق
قاضی ارتضا علی گوپاموی متولد ١١٩٨ ه ق متوفا ١٢٥١ ه ق
قاضی احمد علی سندیلی ابن سید محمد متوفا ١٢٠٠ ه ق
مولوی اکبر علی سند یلی ابن ملا احمدالله سندیلی متوفا ١٢٢٥ ه ق
مولوی آل حسن قنوجی متولد ١٢١٠ه ق متوفا ١٢٥٣ ه ق
مولوی امین الله فرنگی محلی ابن مولوی محمد اکبر متوفا ١٢٥٣ ه ق
مولوی وحدالدین بلگرامی متوفا ١٢٥٣ ه ق
مولوی برهان الدین ساکن دیوه معاصر زمانشاه است اما تاریخ وفاتش معلوم
نگشت
شاه بهلول جالندهری مصنف نود کتاب است. مرحوم در سال ١١٧٠ ه ق داعی اجل را
لبيك گفته است .
مولوی تراب علی لکهنوی متولد ١٢١٣ ه ق
مولوی تفضیل حسین کشمیری متوفا ١٢١٥ه ق
قاضی محمد ثناءالله پانی پتی متوفا ١٢٢٥ ه ق
مولوی جان محمد لاهوری متوفا ١٢٦٨ ه ق
مولوی جعفر ساکن دلمو از مضافات لکهنو متوفا ١٢٣٠ ه ق
مولوی سید جلال کشمیری متوفا ١٢١٧ ه ق
مولوی جلال الدین احمد پارسی متولد ١٢٢١متوفا ١٢٧٩ ه ق
مولوی جواد ساباط نام از مردم عرب ابن ابراهیم ساباط با شنده هند در عصر
زمان شاه درآنی
ملا حبیب الله فرنگی محلی ابن ملا محب الله متوفا ١٢٢٦ ه ق. این مصراع ماده تاریخ
وفات اوست [شد بعرش برین حبیب الله]
میرزا حسن علی صغیر محدث لکهنوی همعصر زمانشاه
سید حسن شاه متخلص به [حقیقت] همعصر زمانشاه درانی .
مولوی حسین علی قنوجی ابن مولوی عبدالباسط قنوجی متوفا ١٢٢٣ ه ق
مولوی حسین احمد ملیح آبادی متولد ١٢٠١ ه ق متوفا ١٢٧٥ ه ق


(٤٠٦)
مولوی حیدر علی سندیلی ابن مولوی حمدالله سندیلی متوفا ۱۲۲۵ هـ ق
مولوی حافظ در از پشاوری نامش محمد احسن واعظ ابن حافظ محمد صادق متوفا ١٢٦٣هـ ق
مولوی سید دلدار علی لکهنوی متوفا ١٢٣٥هـ ق
مولانا رشیدالدین دهلوی شاگرد مولانا رفیع الدین دهلوی ١٢٤٩هـ ق
مولانا رفیع الدین دهلوی ابن شاه ولی الله دهلوی متوفا ١٢٤٩هـ ق
مولوی رفیع الدین مراد آبادی متوفه ۱۲۱۳هـ ق
مولوی روح الله لاهوری متولد ۱۱۷۱هـ ومتوفا ١٢٤٤ هـ ق
شاه رؤف احمد مصطفی آبادی متخلص به [رافت] متوفا ١٢٠٣ هـ ق
مولوی سراج الحق بدایوانی ابن مولوی فیض احمد بدایوانی متولد ١٢٦٤ هـ ق
مولوی سید فراز علی سندیلی و الدير محفوظ علی متولد ١٢٣٦هـ ق
مولوی سلام الله محدث رامپوری متوفا ۱۲۲۹ هـ ق
مولوی سناء الدین احمد بدایوانی متولد ۱۲۱۹ هـ ق متوفا ۱۲۷۸ هـ ق
مولوی سیداحمد مجاهد رای بریلوی در سال ١٢٤٤ هـ ق در موقع جهاد متصل ماليكوت
قریب پنجاب بشهادت رسیده است .
مولوی سید محمد بلگرامی ابن سید عبدالجلیل بلگرامی متوفا ١١٨٥هـ ق
مفتی شرف الدین رامپوری متوفا ١٢٥٦هـ ق
حکیم شرف خان دهلوی متوفا ۱۲۳۱ هـ ق یکی از علماء و حكماء معروف آندیار بود
و شاعری تاریخ وفات او را چنین دریافته :
خرد گفت سال وفاتش بین صد افسوس مرزا محمد شریف
مولانا صفی الدین سرهندی متوفا ١٢٢٦هـ ق
شیخ طیب رفیقی متولد ۱۱۹۱ هـ ق متوفا ١٢٦٦هـ ق
مولوی ظهور الله فرنگی محلی متولد ١١٧٤هـ ق
آخوند عبدالله کشمیری متوفا ۱۱۷۱ هـ ق
مولوی عبدالا علی فرنگی محلی ولد ملا عبدالعلی متوفا ۱۲۰۷هـ ق
مولوی عبدالباسط بن مولوی رستم علی قنوجی متوفا ۱۲۲۳هـ ق
مولوی عبدالحمید بدا یوانی ابن مولوی محمد سعید بدایوانی متولد ١١٥٢ هـ ق متوفا
١٢٣٥ هـ ق
مولوی عبدالحی دهلوی متوفا ١٢٤٣هـ ق
مولوی سید عبدالرحمن لکهنوی متوفا ١٢٥٩هـ ق
قاضی عبدالسلام بدایوانی ابن عطاء الحق متوفا ١٢٥٥ هـ ق
ملا عبدالعلى بحرالعلوم لكهنوی ابن ملا نظام الدین ١٢٣٥ هـ ق
مولوی سید عبدالفتاح گلشن آبادی
مولوی سید میان سورتی .
مولوی شاه عالم ساکن بروده .


(٤٠٧)
مولوی بشارت الله کابلی باشنده هند در عصر زمانشاه درانی
ملا عبدالقیوم کابلی « « « «
مفتی عبدالقادر تهانوی
مولوی خلیل الرحمن سا کن مصطفی آباد معرف به [رامپور]
مولوی فضل رسول بدایوانی
مولوی مجید اکبر کشمیری
مولانا عبدالقادر دهلوی ابن مولانا شاه ولی الله دهلوی متوفا ١٢٤٢ ه ق
مولوی شاه حبیب الدین بن مولوی اطهر علی سندیلی
مولوی شوکت علی سندیلی
مولوی سید فقیر الله سندیلی
مولوی عبدالحکیم فرنگی محلی
مولوی تراب علی لکهنوی معاصر زمانشاه درانی
قاضی سید عبدالکریم رای بریلوی ابن سید مقیم متوفا ١٢٤٨ ه ق
مولوی عبد الوالی فرنگی محلی بعمر ٩٠ سالگی در سال ۱۲۷۹ دار فانی را وداع گفته است
ملا علاءالدین فرنگی محلی متوفا ١٢٤٢ ه ق
مولوی علی احمد متولد ١٢٢٩ ه ق
سید علیم الله جالندهری متوفا ١٢٠٢ ه ق
شیخ علی کشمیری رفیقی بن یحیی بن معین الدین متولد ١١٥٢ ه ق متوفا ١٢١٤ ه ق
مولوی غلام حسین قنوجی متولد ١١٢١ ه ق
مفتی غلام حضرت لکهنوی متوفا ١٢٣٤ ه ق
مولوی غلام رسول لاهوری متوفا ١٢٥٠ ه ق
میر غلام علی آزاد بلگرامی مصنف کتاب معروف به [ خزانۀ عامره] تذکرة الشعراء هند که سواء آن چند اثر دیگر نیز دارد مرحوم در سال ۱۲۰۰ ه ق از این جهان در گذشته است و در قسمت جنگ پانی پت و قتل دتا و فتح ثانی کشمیر قطعات تاریخی دارد و در چندین صفحه از وقائع عهد احمد شاه کبیر مفصل بحث میکند .
حافظ غلام علی چریا کوتی ابن شیخ نجابت الله عباس متوفا ١٢٤٨ ه ق
مولانا غلام علی دهلوی متوفا ١٢٤٠ ه ق
قاضی غلام غوث گوپا موی متوفا ١٢٣٢ ه ق
مولوی غلام فرید لاهوری سهروردی متوفا ١٢١٦ ه ق
شاه غلام قطب الدین آله آبادی متخلص به [مصیب] متوفا ١١٨٧ ه ق
قاضی غلام مخدوم چریا کوتی ابن قاضی عبدالصمد عباس متوفا ١١٢٠ه ق
حافظ سید غلام میر سندیلی ابن سید قلندر بخش متوفا ١٢٦٤ ه ق
مولوی غلام نجف حقانی سندیلی ولد احمد شاه ولد حافظ عنایت الله حقانی متوفا ١٢١٥ه ق


﴿٤٠٨﴾
مولوی فضل امام خیر آبادی شیخ فاروقی متوفا ١٢٤٣ هـ ق
مولوی فضل امام سندیلی متوفا ١٢٠٠ هـ ق
مولوی فضل الله سندیلی متوفا ١٢٥٦هـ ق
واب قطب الدین خان بهادر دهلوی متولد ١٢١٩ هـ ق متوفا ١٢٧٩هـ ق
مولوی قطب الهدی ساکن رای بریلی متوفا ١٢٢٦ هـ ق
مولوی کرامت الله چریا کوتی متوفا ١٢٤٩هـ ق
مولوی کرم الله محدث دهلوی متوفا ١٢٥٨هـ ق
مولوی شاه لطیف الله ساکن انباله متوفا ١١٨٦ هـ ق
مولوی محمد احمد ساکن فرنگی محله و لد مولوی احمد انوار الحق متوفا ١٢٦٠هـ ق
مولوی سید احمد ظالم و صاحب طریقت (١)
مولوی محمد اسمعیل دهلوی ابن مولوی عبدالغنی متوفا١٢٤٦هـ ق
مولوی محمد اسمعیل سوای فرد اول
مولوی محمد اسمعیل معروف به [ لذتی] متوفا ١٢٥٣هـ ق
مولانا محمد اشرف لکنهوی ابن قاضی نعمت الله متوفا ١٢٤٤ هـ ق
(١) مولوی سید احمد هندی ومرید او محمد اسمعیل هندی دوتن از مشاهیر کشور هند واز
متدینگان وبدخواهان شدید دوره استعمار در آن کشور بودند وچون از عصر زمانشاه
غازی هر دوتن از مشاهیر ومتنفذین محسوب شده بودند دولت انگلیس در وقت تسلط خود
از ازدحام ونفوذ هر دو تن هراسیده آنها را اخراج الملک نمود هر دو مولوی مشهود (پیرو
مرید) از راه بجر بمسکه معظمه مشرف شدند وبعد از راه بلوچستان بقندهار وکابل آمدند .
چون پدران ایشان وخود ایشان در رکاب اعلیحضرت تیمورشاه وزمانشاه درانی خدمت
میکردند وعزم وارادهٔ زمانشاه را در سالیان کرشته مشاهده کرده بودند بدین امید بکابل
رسیدند تا بقوت ومکنت اولیاء اقتدار افغانستان راه جهاد در پیش گیرند وولایات از دست
رفته را بشمشیر درانی استرداد نمایند در اینوقت که مصادف بسال ١٢٤٢ هـ ق وزمان اقتدار
امیر دوست محمدخان وسردار سلطان محمدخان در کابل بود با آنکه از ایشان احترام بجا آوردند
ولی بمدعای خود که مراد از جهاد فی سبیل الله بود بر مرام اصلی خویش فائق نشدند وازینجا
در پشاور رفته سردار یار محمد خان را بجهاد ترغیب کردند وچون روحیه واتفاق قوم افغان
پس از انقراض سلطنت زمانشاه غازی تغییر کرده بود در عزم بالجزم خویش کامیاب
نگردیدند. وچون حکایت قصری طوالت دارد درج آن از مرام این صفحات بعید است مقصود
آنکه سید احمد هندی ومولوی اسمعیل که مرید ومشیر او بود هر دو تن از ارادتمندان خاص
ونعمت یافتگان در بارز مانشاه درانی بودند و به آروزی سرداران و آشنایان درانی که در لاهور و پنجاب
وسائر نقاط آن کشور مرطبع ارادت الیشودشان میدادند بدار السلطنه کابل رسیده و بالاخر مایوس
برگشتند.


مولوی محمد اصغر ساکن فرنگی محله متوفا ۱۲۵۵ هـ ق
خواجه محمد اعظم دومری متوفا ۱۱۸۵ هـ ق
ملا محمد امین کشمیری متوفا ۱۱۹۱ هـ ق
مولوی محمد جعفر سندیلی ابن شاه ولی الله متوفا ۱۲۶۱ هـ ق
مولوی محمد باقر مدراسی متخلص به [آگاه] متوفا ۱۲۲۰ هـ ق
مولوی محمد طاهر بن سید غلام جیلانی متوفا ۱۱۹۸ هـ ق
شیخ محمد عابد سندی متوفا ۱۲۵۷ هـ ق
مولوی میر محمد عسکر جونپوری متوفا ۱۱۹۰ هـ ق
ملا محمد غفران رامپوری ابن ملا تائب متوفا ۱۲۶۰ هـ ق
مولوی محمد لبیب بدایوانی ابن مولوی محمد سعید بدایوانی متوفا ۱۲۰۵ هـ ق
مولانا محمد مبین لکهنوی ابن ملا محب الله ابن ملا احمد عبدالحق متوفا ۱۲۲۰ هـ ق
سید معصوم نقشبندی بالاپوری متوفا ۱۲۱۹ هـ ق
سید شاه محی الدین ویلوری متولد ۱۲۰۷ هـ ق متوفا ۱۲۸۹ هـ ق
مولوی مخدوم لکهنوی ابن حافظ محمد نواز متوفا ۱۲۲۹ هـ ق
مولوی مراد الله تهانسیری فاروقی متوفا ۱۲۴۸ هـ ق
مولوی نجف علی سندیلی ابن روشن علی متوفا ۱۲۵۵ هـ ق
مولوی نعیم الله بهرائچی متوفا ۱۲۱۸ هـ ق
ملا نو رالحق فرنگی محلی متوفا ۱۲۳۸ هـ ق
مولوی نور محمد کشمیری مشهور به نورا با تلمیذ ملا عبد الستار کشمیری متوفا ۱۱۹۵ هـ ق
مولوی وارث علی سندیلی ابن شاه امین الله متولد ۱۲۰۴ هـ ق متوفا ۱۲۴۷ هـ ق
مولوی شمس الدین هروی معروف به مفتی شمس عالم معاصر زمانشاه

مآخذۀ تذکرۀ علماء هند:
(۱) سجة المرجان فی آثار هندوستان . تصنیف میر غلام علی آزاد بلگرامی .
(۲) منتخب التواریخ ملا عبدالقادر بدایوانی .
(۳) اخبار الاخیار شیخ عبدالحق محدث دهلوی .
(۴) تاریخ جدو لبه منشی خادم علی سندیلی
(۵) مفتاح التواریخ مستر بیل انگلیس
(۶) تاریخ فرشته تصنیف محمد قاسم فرشته
(۷) خزینة الاصفیا - مفتی غلام سرور لاهوری
(۸) سیر المتاخرین طباطبائی .
(۹) واقعات کشمیر مسمی بتاریخ اعظمی تالیف خواجه محمد اعظم.
(۱۰) تاریخ حسین شاهی اثر امام الدین حسینی معاصر زمان شاه [مورخ سلاطین درانی]
(۱۱) تذکرۀ علماء هند تصنیف مولوی رحمن علی .
توضیح: در کتب تواریخ هند از علماء و فقهای آن سرزمین بسیار اشخاص را د ر ه دید


ولی از کسانیکه در فهرست بالا نام برده ایم عبارت از کسانی اند که بطور عام همعصر
سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه واعلیحضرت زمانشاه واعلیحضرت محمود شاه واعلیحضرت
شاه شجاع الملك درانی اند و در مواقع اردو کشی های سلاطین درانی علماء موصوف در بلاد
هند حیات داشتند و بشرف مصاحبت وملاطفت سلاطین درانی فایض شده و در اکثر جهاد آنوقت
در صف علماء ومشائخ و مسلمانان امپراطوری افغان سهم داشته اند و از کسانیکه
با اعلیحضرت احمد شاه غازی همعصر بوده اند بنا بر قدامت وقت از اسما سامی آنها در این فصل
شرح نه بسته والبته اگر کتابی بطور اساسی در عصر اعلیحضرت غازی احمد شاه درانی
از طرفی نبشته شود این آرزوها برآورده خواهد شد .
مولوی محمدغیاث‌الدین:
یکی از علماء جید و فضلا ء نامی عصر اعلیحضرت زمانشاه درانی در کشور هند مولوی
محمد غیاث الدین بن جلال الدین بن شرف الدین ساکن شهر را میپور متعلق شاه آباد
لکهنو مضاف دار الخلافه شاه جهان آباد است. از جمله تصانیف معروف او کتاب
غیاث اللغات است که در سال ١٢٢٦ هـ ق شروع بتألیف نموده و در سال ١٢٤٢ هـ ق با تمام
رسانیده است و بلحاظ اسم خود اثر خود را غیاث اللغات نام کرده است والحق که برای اشخاص
مبتدی که در علم اللغت آنقدر دسترس نداشته باشند نسبت بسائر کتب لغات عام فهم وسلیس
است و در حل اصطلاحات هندی اثر او بیشتر روشنی انداخته و بالمقابل ترجمه هر لغت از ذکر
مأخذ خودداری نمیکند و از کلمات [معیار فضائل][صیقل الفاظ][خاتم عقلا]و امثالهم بحساب
جمل تاریخ اختتام تالیف برمی آید یعنی مولوی غیاث الدین از کسانی است که فقط در عصر
امپراطوری درانی وعلی الخصوص دوره حکمرانی اولاد اعلیحضرت تیمورشاه در سرزمین هند
اوقات خود را بسر برده است .
مولوی محمد ابراهیم خان قزلباشی بن سردار زمانخان بن حلیم خان (۱)
میان عبدالحمید قندهاری از مشائخ و علماء قندهار.
ملاجان محمد بن میان عبدالحمید از علماء ومشائخ قندهار
میان نورالدین جلال آبادی معاصر روحانی و علمی عصر زمانشاه

(۱) یکی از علماء جید و نامور عصر سلطنت اعلیحضرت زمانشاه غازی مولوی محمدابراهیم
خان [برادر میرهوتك خان] افغان [داروغه اخبار ممالك در عهد زمانشاه است. عبدالرحیم خان
وعبدالوهاب خان و عبدالرحمن خان پسران موصوف اند .
محمدهاشم خان و محمدمیرزا خان پسران عبدالرحیم خان ! عبدالواسع خان و عبدالسلام خان
وعبدالواحد خان و عبدالسمیع خان پسران عبدالوهاب خان اند
عبدالغیاث خان- عبداللطیف خان - عبدالمجیدخان پسران عبدالرحمن خان اند
غلام جان خان و محمدابراهیم خان ومحمدعالم خان پسران محمدهاشم خان اند.
عبدالجبارخان [ مدیر جریده امان افغان ثانیا و معاون ریاست تفتیشات معارف ] ولد
عبدالواحد خان ولد عبدالوهابخان ولد مولوی محمدابراهیم خان ولد سردار زمانخان اند.


(٤١١)
میان عبدالستار شاه فقیر از علما و روحانیون قندهار در عصر زمانشاه.
عبدالسلام شاه عالم وفثیر مشهور کابل در عصر زمانشاه. باشنده کابل.
ملا بابر مدرس قندهاری [پسر بیو آخندزاده قندهاری].
مولوی عبدالرحیم "
مولوی روشن دل "
ملا عمران "
مولوی عبدالحق "
مولوی عبدالحق هروی
مولوی عبدالحق کابلی
مولوی شیر محمد خان ولد [مرحوم قاضی ملانیض محمد خان. موصوف ملا امام نماز
اعلیحضرت شاه شجاع الملك ووقتی وظیفه قضا نیز داشت و بتاریخ بیست و هشتم ماه رجب
سال ١٢٣٤ ه ق وفات یافته و در زیارت مهتر لامك لغمان در جوار مقابر سرداران درانی
مدفون است.]
مولوی سید عطامحمد متوفا شهر ذیحجة الحرام ١٢٢١ ه ق [وقتی وظیفه قضا داشت
وبنام قاضی سید عطا مشهور است).
مولوی میر نعمت الله
مولوی میر محمد عبداللطیف
مولوی محمد مشیر
مولوی میر محمد صدیق
مولوی میر برکت الله
مولوی میر غلام حسن
ملا احمد نورزائی
ملا محمد رجب
ملا محمد حنیف
ملا محمد صدیق
ملا محمد عظیم
ملا برکت الله
مولوی سعد الدین سلاله حضرت شیخ احمد جام ژنده پیل.
مولوی سید غلام حسین.
ملا محمد حسن.
مولوی دوست محمد.
مولوی میر اکبر.
مولوی میر خیر الدین ( خان علوم ) .
مولوی محمد اسمعیل بارکزائی.
مولوی خان محمد.


(412)

مولوی عنایت الله
مولوی فقیر محمد .
مولوی ابو القاسم .
مولانا عبداللطیف ملقب به [ صدرالعلما ] موصوف آن لقب را از حضور اعلیحضرت تیمور شاه درانی حاصل کرده بود. جناب صدرا لعلما در سال 1195 هـ ق بسال دهم سلطنت اعلیحضرت ممدوح وفات یافته است .
مولوی محمد عمر اسحق زائی در علم تجوید کتابی بزبان پشتو از خود بیادگار گذاشته است .
موصوف در ( دندۀ لقمان ) تولد یافته و بعمر 92 در سال 1205 هـ ق مصادف بیستم سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه درانی از این جهان در گذشته و در دامنۀ خواجه رواش کابل مدفون است .
مولوی حاجی محمد علی .
مولوی امیر خان ابن مولانا فضل احمد .
مولوی سید حسن .
مولوی سید هدایت الله .
مولوی محمد سعید بارکزائی .
مولوی حبیب الله معروف به [ حبوآخند زاده ] قوم کاکر قند هاری در سال 1144 هـ ق در قندهار تولد یافته است.
موصوف تلمیذ احمد آخند زادۀ الکوزائی و یکی از تألیفات او کتاب عین المیزان است که در سال 1194 هـ ق در سال نهم سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه با تمام رسانیده است و در وصف مزارات هرات بعد از عودت سفر ایران در سال 1201 که بآن مملکت رفته بود بزبان عربی برشته نظم در آورده است و در سال 1225 هـ ق کتاب منهاج العابدین را بزبان افغانی منظوم نموده و این فرد از کتاب موصوف قابل ثبت تاریخ است :
پوعجب کتاب ددین دی چه منهاج العابدین دی .
موصوف در قندهار تولد یافته و بعمر 92 در سال 1256 هـ ق دو سال قبل از شهادت اعلیحضرت شاه شجاع الملك درانی وفات یافته و در مقبرۀ عمومی قندهار مدفون است .
ملا احمد آخند زاده قوم الکوزائی قند هاری عالم مشهور و شخصی که بر میرزا کلان و قطبی و بیست باب هئیت نوشته است مولدش شهر قندهار بعمر 95 در سال 1224 هـ ق در سال دوم سلطنت ثانی اعلیحضرت محمود شاه درانی داعی اجل را لبيك گفته و در مدفن عمومی شهر قندهار مدفون است .
عبد الحکیم آخند زادۀ قند هاری قوم کاکر از علما و فضلای عُمر وف قندهار و کتاب [ عین العلم ] را بزبان افغانی تألیف کرده و از خود بیادگار گذاشته است. موصوف در قندهار تولد یافته و بعمر 84 در سال 1235 هـ ق ازین جهان در گذشته و در مدفن عمومی قندهار مدفون است .


٤١٣

ملا محمد حسن قندهاری اسحق زائی عالم وشاعر در زبان پشتو و فارسی در
تلوكان قندهار تولد یافته و بعمر ٦٨ در سال ١٢٤٥ هـ ق فوت شده و در مقبرهٔ
عمومی قندهار مدفون است.
مولانا سعد الله قندهاری قوم خروتی صاحب تصانیف در علم نحو بر کتاب مولوی
عبد الغفور و در تفاسیر بر جلالین شریف حواشی نبشته، مولدش قندهار و در سنه
١٢٠٩ در سال سوم سلطنت اعلیحضرت زمانشاه بدرود حیات نموده و در مقبرهٔ
عمومی قندهار مدفون است.
داراشکوه آخند زاده قوم اسحق زائی عالم منطق والهيات متوفا ١٢٥٦ هـ ق.
عالم مذکور در (دپشته لقمان) وفات یافته و همدرانجا مدفون است.
آخند زاده ملا محمد نور فوفلزائی قندهاری صاحب تصانیف و از جمله تلامیذ
اوشان یکی آخند زاده عبد الحق الکوزائی مدرس شهر قندهار که در تمام علوم
دارای صفات عالی میباشد. ملا نور محمد فوفلزائی بر قاضی سلم حاشیه مستقلی
نبشته وبطبع نرسیده است. نسخه های قلمی اثر مرحوم در قندهار متداول است.
مولدش شهر قندهار و در سال ١٢٩٩ وفات یافته و در مدفن عمومی قندهار
مدفون است.


(٤١٤)
جمله بدین داوری پیر وعنقا شدند
کوست خلیفه طیور داور مالك رقاب
زعمای ملی
و
ملتزمان رکاب شهنشاه زمان

زعمای ملی که در هر دوره سلطنت ممثل اجتماع و بحیث نمایندگان حقیقی ملت بمقربار
پادشاه روابط خاصی دارند امراء ابدالی انزمان ببرهین وابدا ل وزبرك بازیا این رویة
پسندیده را در هر فرصت احترام کرده و تمام فتوأت قومی وملی خود را وابسته به مجلس سران
قبائل دانسته اموری را که از حسن مساعی و همفکری رجال مقتدر قوم صورت پذیر است.
مفوض داشته و از اثر آراء وافکار جمعیت عوامل بزرگی را انجام داده و جرگه قومی
از بسیار زمان در مردم افغان طرف اعتنا واهمیت خاص بوده و سررشته نظام اجتماع را
از همین روش صحیح بهتر انجام داده و شیرازه اتحاد واتفاق را از هم گسسته نگذاشته اند
واین امر طبیعی است که امور پادشاه از نیروی بازوی ملت استوار واوضاع ملت از رهنمایی
وارشادات حکومت برقرار است اما طبقه ای که ملت را با حکومت و حکومت را با ملت متوصل
ودو تمام نظریات با همی نزديك و در کمليت معاملات شريك و متحد میدارد و اسباب و شرائط
همکاری با همی فراهم میآورد زعمای ملی است که بنام وکلای ملت آلام حیات اجتماعی
وملی را با مساعی جدی زمامداران حکومت رفع می کنند
سلاطین درانی که در هیچ رخنه مربوط بنظام اجتماع فرو گزاشت نکرده اند این بنا
و این اشتراک را از روز اول مقدس و محترم شمرده و کلای ملت را با نتخاب قوم و از افراد
برجسته و مشروومعزز طبقات ملت بدربار ایشان با اعزاز و افتخار پذیرفته و سران ملی بحصه ای
[يجتمع النحل على يعسوبها] در دارالسلطنه برای انجام امورمشاورتی [دار المشاورة
سلطانی وصحت خانه خسروی] بحيث اعضاء پارلمان وافسران حربی و زمامداران حکومتهای
محلی اجتماع کرده مطابق شرائط سه گانه خدمات عدیده ای را که وابسته تدبیر و شايسته
شمشیر ایشان بود به بهترین صورت انجام میدادند
زعمای ملی علاوه بر جنبه وکالت از طرف اقوام ایشان در دو رشته مهم د یگر دخیل
بودند و آن دخالتها که از وظائف عمده و سنگین زعماء قبائل شمرده میشد مراد از شمولیت
در امور عسکری و کشوری بود که زعیم هر قبیله در هر موقع در تحت لوای سلطان حاضر شده
در اردو کشیها و سفر بریهای بلاد بحيث ژنرالها و افسران وصاحب منصبان بزرگ و كوچك
با جمعیتهای اقوام خودها همرکاب و بعضاً پاداشتن هر دو عهده در وظائف اداری سلطنت
خاصه وظائف دربار فرماندهی ايشيك آقاسی باشی [امیر بار] خدمات مهمی را می انجامیدند
و کسانی که بخدمات سه گانه در حوالی دربار شاهنشاه و در اسفار دور و نزديك بصورت دائم
حاضر نبوده و مواقع خود را در نقاط بعید حمایت و حر است میکردند آنها عنوان وا لی


انور خان

سردار بهرام خان موسس مرادخانی کابل که معینیت هم قندهار در حیات او سال ۱۱۸۱ هـ ق
هفت سال بود تاسیس شده اند و در اراضی تیر شهراه ۱۰۱ ایچ با کابل قریه بنا سنگه بنیاد
قربانی نیایش نصف حصه قیمت داده و قطعه قباله برای اصل خریده پشت این شجره
درج است ثبت پنج ماه مدام

[ILL]

[ILL]

[ILL]


بِسْمِ اللّٰهِ خَيْرِ الْاَسْمَاءِ
الحكم لله يامفتح الابواب
احمد شاه دُر دُران
١١٧٥

آنکه عالیجاه رفیع جایگاه امیر الامرا العظام اسوۀ الکبراء الفخام مراد خان درانی قلعه رزائی
نائب و سردار سرکار والا باشفاق پیوسته شاهانه و الطاف نهایات خدیوانه سرافراز بوده بداند که در امور تعمیر
قلعۀ مبارکۀ اشرف البلاد احمد شاهی قندهار مختار کل است و به تمامی اختیارات اشرف البلاد عالیجاه متوجه امور
مزبور اند نهایت در مقدمۀ اجارۀ تعمیر مزبور که قبل برین چند نفر شریک بکا رشده اند عزت پناه ملا عرب
باشی سرکار والا را نیز شریک مستاجران امر مزبور نماید که بمراتب حُسن خدمت خود را بیش از پیش در امر تعمیر قلعه
مذکوره بظاهر رسانده و آن عالیجاه که مختار کل است بهتر است که امور مزبور را
به کمال استحکام و خوبی تمام داشته و در عهده میباشند . فی ٢٠ شهر ربیع الاول ١١٨٠
اشخاصی که در ظهر ورق فرمان مهر کرده اند :
(١) محمد یوسف امین حمى الله سنۀ مهر ١١٦١
(٢) افوض امری الی الله ـ عبدہ محمد ہاشم سنۀ مهر ١١٦١
(٣) عبدہ گل محمد سنۀ مهر ١١٧٥
(٤) لا الہ الا اللہ الملک الحق المبین ۔ عین یاقوت سنۀ مهر نامعلوم
(٥) عین سعادت
(٦) لا اله الا اللہ الملک الحق المبین ۔ عین امان اللہ سنۀ مهر نامعلوم
توضیح : پیوست نامۀ های اعلیحضرت احمد شاه بپیر امداد (١١٨٠)
سه فقره ان مہر است که یکسال بعد از تاریخ تهداب گذاری اشرف
البلاد و ده سال بعد از تاریخ فتح پانی پت نفس خاتم شہنشاہ درا درین توسط
حکاک عصر بصورت تجدید یافته و از فرمانی که بتاریخ هفدهم ذیحجه ١١٨١ هـ ق ام
سنه مهر قرار فوق است امانہ جلوس اعلیحضرت ممدوح ١١٦٠ هـ ق است
«عزیز الدین»


٤١٥

صوبه دار – نواب – سردار – خان خاقان وكيل رعايا – بيگلار بيگ – يلك نيغان – مير –
ارباب – تمن دار – تمتی – ممتازتر میداشتند و برای صرف معیشت خود و مصارف و مخارج
افراد لشکر قومی و تهیۀ اسپ و سامان و غله و باروت و غیره مواجب مقررۀ نقدی و جنسی
از قسم جایگیر و تیول (مدد معاش) و سیورغال که بر وفق فرمان برایشان مقرر می بود
اخذ میکردند.

زعمای ملی در مرکز دائماً مکلف خدمات سه گانه بودند و در رکاب شاهنشاه و وزراء
کبار همواره بشرائط سه گانۀ فوق رفتار کرده و در اطراف میداردار السلطنه موظف حراست
نواح می بودند و در اوقات خدمات حربی باداشتن حکومت قومی و وکالت ملی باحسن
مساعی اشتراک می ورزیدند و این تعداد زعما چنانکه در ضمن تشكیل دوائر در بار و حکام نیز
یاد شده اند از رجال بسیار مقتدر و متنفذ بوده اند زیرا سلاطین درانی سوای آن اشخاص
معظمی که اعتبار قومی نمی داشتند باستثناء ارباب قلم هرگز مراتب رسمی و قیادت ملی را
به هر کس و انسی نگذاشتند و هر کسی را از جملۀ حکام و وكلا و نوابین ملی برسمیت می شناختند
که اقلاً سه چهار نسل بین طبقات شهرت خانی و زعامت ملی میداشتند و یا بهالی افغان میکردند
که اوشان بتوانند وطن و قوم خود را از صدمات حفاظت نموده و قدم متجاوز را راه ندهند، و آنانی
که در آن دوره برتبه و منزلت زعامت و وکالت ملی برگزیده اند اعم از مردان بانام و نشان
و صاحب قوم و جمعیت بوده اند و اغلب در امور عسکری اشتراک شته و در راه بقای امپراطوری
افغانستان خدمات مکرر انجام داده اند اما از بعضی ها اگر در صحائف تاریخ کشور تا امروز
نام و نشان بسراغ نمی گردد اثر غفلت وقائع نگاران و تاریخ نویسان بوده و ازین نقطۀ نظر
میتوان گفت باب جدیدی را باز کرده و بهمین دستور از نامهای بسیار کسانی که خذف
و معدوم شده اند بر حسب مرام امروز که فی الواقع اسماء و داستانهای پر افتخار آنها در روح
نسل امروز تاثیرات بس بزرگی دارد مطابق احساسات شخصی خویش و اساسات ملیت
پرستی از نامهای تمام آنها شرح بسته از نظر میگزرانیم اما نا گفته نگذاریم از کسانی که نایل بهیم
ملی سخن میرانیم زعما در دوران زندگی عنوانهای حاکم مصاحب یشکاو بیغیار کاو
وامثاله را طی کرده ولی مراتب ایشان از قطار وزرا و صاحب منصبان بزرگ و حکام اعلی و سفراء
پایانتر و بطور عام شامل يك رتبه نبوده اند:

(۱) ملا احمدخان نورزائی زعیم ملی [وقتی میر واعظ و سر پرست تعمیر جامع نورالاسلام
و جامع باغ خوابگاه لرد ریا | حال مسجد پل خشتی]
(۲) سید ال خان الکوزائی زعیم ملی.
(۳) میرویس خان نورزائی زعیم ملی.
(۳) حمز الله خان فوفلزائی بن سردار مرادخان زعیم ملی شخصی که قوم جلایر و گرمانی
های مقیم کابل تحت بیرق موصوف شامل خدمت بودند.
(٤) مرتضی خان بارکزائی زعیم ملی.
(۵) عبدالرحیم خان توخی زعیم ملی.
(٦) عبدالحنان خان بارکزائی زعیم ملی.


٤١٦

(٧) شهاب الدین خان توخی زعیم ملی
(۸) صالح محمد خان غلزائی زعیم ملی
(٩) ملك محمد اعظم خان فرملی غری زعیم ملی
(۱۰) عبد الواحد خان بار کزائی زعیم ملی [حاکم پشاور در سال اول سلطنت اول
محمود شاه] .
(۱۱) غنی خان بارکزائی ولد احمد خان زعیم ملی
(۱۲) خواجه محمد خان بادوزائی فوفلزائی زعیم ملی
(۱۳) عبد الرحیم خان فوفلزائی زعیم ملی .
(١٤) فتح خان بارکزائی زعیم ملی
(١٥) میر افضل خان ولد سردار دلاور خان ملقب به (مدد خان) زعیم ملی وقتی نائب
والی هرات .
(١٠) سید رحمت خان با بکرزائی زعیم ملی
(١٧) شاری خان یا بکرزائی زعیم ملی
(۱۸) نورالله خان ملقب به اخلاص علی خان ولد حاجی انکوخان زعیم ملی
(۱۹) ولی نعمت خان سلیمان خیل زعیم ملی .
(۲۰) فتح خان برادر اول الذکر زعیم ملی
(۲۱) میر عالم خان برادر اول الذکر زعیم ملی
(١٢) مولاداد خان موسی خیل زعیم ملی .
(۲۳) شهاب الدین خان موسی خیل زعیم ملی .
(٢٤) اعظم خان اچکزائی زعیم ملی (داماد سردار جهان خان سپاه سالار) .
(٢٥) محمد اکرم خان قوم غلزائی زعیم ملی .
(١٦) اکرم خان بارکزائی زعیم ملی .
(٢٧) یار محمد خان الکوزائی زعیم ملی [وقتی پیشکار سردار علم خان وکیل الدوله]
(۲۸) محمد علی خان زعیم ملی .
(۲۹) محبت خان فوفلزائی زعیم ملی .
(۳۰) میر اکبر خان زعیم ملی .
(٣١) عبد الغفور خان بارکزائی زعیم ملی
(٣٢) گل محمد خان امین زائی پوپلزائی زعیم ملی (نظام الملك عهد سلطنت شاه شجاع)
(۳۳) حاجی شیراحمد خان امین زائی پوپلزائی زعیم ملی
(٣٤) بابکر خان زعیم ملی .
(٣٥) ابراهیم خان زعیم ملی
(٣٦) عطا محمد خان نورزائی زعیم ملی
(٣٧) فیض الله خان نورزائی زعیم ملی
(۳۸) سرفراز خان بادوزائی فوفلزائی زعیم ملی
(۳۹) عبدالنبی خان بادوزائی فوفلزائی زعیم ملی


[BLANK PAGE]


(٤١٧)

(٤٠) عبدالصمد خان بادوزائی فوفلزائی زعیم ملی
(٤١) حافظ سر بلندخان < < > >
(٤٢) دین محمد خان بهاداپوری زعیم ملی
(٤٣) میرعالم خان زعیم ملی [ناظم دیره اسمعیل خان] .
(٤٤) محراب خان بلوچ پسر محمودخان حاجی مسری خان بلوچ زعیم ملی .
(٤٥) حاجی تاج محمدخان کاکر زعیم ملی .
(٤٦) زیرمحمد خان فوفلزائی پدر محمدعظیم خان زعیم ملی .
(٤٧) اعظم خان فوفلزائی پدر غلام نبی خان زعیم ملی .
(٤٨) باقرخان جلایر تابع سردار مرادخان فوفلزائی ساکن مرادخانی کابل زعیم ملی .
(٤٩) حاجی هاشم خان عرب پدر درویش محمدخان زعیم ملی .
(٥٠) حاجی دوست محمدخان اسحق زائی زعیم ملی .
(٥١) گلزارخان اسحق زائی زعیم ملی .
(٥٢) شیرمحمد خان وزیری معروف به محمدخان زعیم ملی (مذکور در سال ١٣٢١
ه. ق بقتل رسید) .
(٥٣) اخترمحمد خان نورزائی زعیم ملی .
(٥٤) عبدالشکور خان اسحق زائی زعیم ملی .
(٥٥) سردار تاج محمد خان بابری زعیم ملی .
(٥٦) اعظم خان غلزائی سیستانی زعیم ملی .
(٥٧) محمدعلی خان غلزائی سیستانی زعیم ملی .
(٥٨) اشیرخان عیسی خیل زعیم ملی .
(٥٩) دلیل خان عیسی خیل زعیم ملی .
(٦٠) علی خان عیسی خیل از عشیره ممون خیل زعیم ملی (پدر نواز زمان وغان زمان).
(٦١) سرفراز خان بادوزائی زعیم ملی .
(٦٢) مجیدخان زکوخیل زعیم ملی [ پدر شیرین خان ] .
(٦٣) حسن خان زعیم ملی (پدر شیرین خان سواری شمسین اول ).
(٦٤) زین خان فرد ملی زعیم ملی .
(٦٥) شهنوازخان اچکزائی زعیم ملی .
(٦٦) گلستان خان اچکزائی زعیم ملی .
(٦٧) پیرمحمدخان زعیم ملی .
(٦٨) نورمحمد خان فوفلزائی زعیم ملی
(٦٩) یحیی خان بامی زائی فوفلزائی زعیم ملی .
(٧٠) آدم خان زعیم ملی .
(٧١) صالوخان اسحق زائی زعیم ملی .
(٧٢) جهانداد خان الدوزائی زعیم ملی .
(٧٣) سمندرخان الکوزائی زعیم ملی :
(٧٤) موسی خان الدوزائی زعیم ملی .
(٧٥) عطامحمدخان برادر جهانداد خان زعیم ملی .


(٤١٨)
(٧٦) محمدخان مو فلزائی زعیم ملی
(٧٧) فیض طالبخان با موزائی پو فلزائی زعیم ملی
(٧٨) محمد علم خان خیری زعیم ملی .
(٧٩) محمد امیر خان خیری زعیم ملی .
(٨٠) بلوچ خان اچک زائی زعیم ملی
(٨١) عطاء محمدخان فلزائی زعیم ملی
(٨٢) شکر الله خان نواده اخلاص قلی خان هوتك زعیم ملی
(٨٣) شادی خان اچکزائی زعیم ملی .
(٨٤) حاجی رحمت الله خان موفلزائی زعیم ملی ( وزیر شاه شجاع الملك در دوره سلطنت اول او)
(٨٥) یحیی خان زعیم ملی (اخیراً برتبه نسقچی امتیاز یافت ) .
(٨٦) یار محمدخان زعیم ملی ( نسقچی باشی عهدسلطنت محمود شاه)
(٨٧) احمدخان بارکزائی زعیم ملی(توشه خنجی باشی )
(٨٨) امیر اصلان خان جوانشیر زعیم ملی .
(٨٩) عبد الله خان نورزائی زعیم ملی
(٩٠) گدا محمدخان باموزائی پو فلزا ئی زعیم ملی .
(٩١) گدامحمد خان بارکزائی زعیم ملی .
(٩٢) عبدالکریم خان اسحق زائی زعیم ملی(ناظر و پیشکار وكيل الدوله ووقتی سرپرست تعمیرمسجد نورالاسلام وجامع باخ دوانگاه لب دریا سیل خشنی و چوب فروشی ) .
(٩٣) سید خدادادخان دوشنجی زعیم ملی
(٩٤) ملاخدا داد زعیم ملی .
(٩٥) محمد اعظم خان الکوزائی زعیم ملی .
(٩٦) توکل خان قلماق زعیم ملی .
(٩٧) کشن خان قلماق زعیم ملی
(٩٨) پلنگه توش خان جمشیدی زعیم ملی .
(٩٩) عطا محمدخان زعیم ملی (سوای شخص اول آنکه اخیراً برتبه عرض بیگی حضور سرافراز شدو در اواخر ایشيك آقاسی باشی دربار حاجی فیروزالدین درهرات بود ) .
(١٠٠)عمرخان بن خان زمان بوم هیی خیل زعیم ملی .
(١٠١) نواب حافظ احمدخان منکیره زعیم ملی .
(١٠٢) جلال خان بهتر زعیم ملی .
(١٠٣) نظام الدین خان قصوری حاکم و زعیم قصور ..
(١٠٤) راجدیو والی وزعیم ولایت جمو .
(١٠٥) قائم خان بندلش والی وزعیم فرخ آباد
(١٠٦) فتح محمدخان غوری زعیم ملی .
(١٠٧) یعقوب محمد خان بها ولپوری .
(١٠٨) حشمت خان قوم جته زعیم ملی .
(١٠٩) خان بیگ خان گنها پوری زعیم ملی .
سلطان محمود خان گنها پوری زعیم ملی .
نواب سعدالله خان ولد نواب علی خان را پوری زعیم ملی .


کالو قوم باده زائی نو طغرانی
حاجی غفار حاجی طلا
میان عطا محمد حسن
حسین خان
سردار خان
باقی خان
محب خان
محمد رضا خان
ولی محمد خان
علی محمد خان (۱) شاه محمد خان (۲)
(۳) محمد عمر خان (۴) عبد الصمد خان (۵) حاجی محمد خان (۶) جان محمد خان
(۷) غلام قادر خان (۸) غلام محی الدین خان (۹) صادق خان (۱۰) محمد یعقوب خان (۱۱) محمد رحیم خان
شیر علی خان مائس محمد خان محمد نقی خان

از نمره (۱) الی (۱۱) همگان از معاصران مقیم بابیان درانی اند
بقلم حریت نگار محترم عرشه مقیم

این سواد تمثیل تشکیل مراسم عطریائی درانی استناد به اسناد موثق تواریخ تا کی حجه است بر اینکه نژاد و سروزین خیل از موالی و احشام بوده و اراچوز یرا چوبان چوب محسوب شده اند. و تحقیق زندگانی
خاندان شاه محمد خان را در شجره تحریری صفحه گذشته از فرزندان بزرگ ... تا سید ابراهیم تفصیل پرداخته ایم و در حال حاضره از علی محمد حراستگا و از او اقرار میشود. شجره برسم ...


(419)

(112) عشرت خان فور ملی زعیم ملی (1).
(113) محمدخان محبزائی توخی زعیم ملی.
(114) بوستان خان زعیم ملی.
(115) نواب غلام محمد خان بن نواب فیض الله خان رامپوری زعیم ووالی مقتدر ولایت رامپور.
(116) صافی سلطان هزارة جاغوری زعیم ملی.
(117) علی محمدخان « « زعیم ملی.
(118) فتح خان لاهوری زعیم ملی (وقتی بحیث حاکم بهمبر اعزاز حاصل کرد).
زعمای مشهور سکهان پنجاب
از جملة زعمای ملی عصر امپراطوری درانی در عهد سلطنت اعلحضرت شهنشاه زمان کسانی که از مردم سکهان در میان طوائف خود نام ونشانی و لشکر قومی داشته و در مواقع حاضر خدمت بوده و اظهار اطاعت کرده و باج و خراج و ندرانه بحکام درانی تقدیم نموده و از عنایات شاهنشاهی درانی فرمانها بنامهای آنان اصدار یافته و بلآخر از حضور زمانشاه غازی بتابعیت مهاراجه رنجیت سنگ قرار داده شده اند نامهای آنان ازینقرار اند :
(1)رنجیت سنگ (شخصی که اخیراً لقب مهارجه ورتبة سرکیاشی حاصل کرد و در میان مردم سکهان کردن افتخار واقتدار افراخت).
(2) جوده سنگ کلسيه حاکم شهر وزیر آباد بعد از نفر زمها را به رنجیت سنگ والی کل پنجاب]
(3) پسران کرم سنگ مقتول.
(4) فتح سنگ.
(5) جواهر سنگ.
(6) محکم چند (سرپرست شجاع آباد در وقت حکومت غاصبانة سکهان)
(7) کریها سنگ
(8) بده سنگ (حاکم جالندهر پس از تاریخ تقرر رنجیت سنگ والی لاهور)
(9) بهوپ سنگ (10) دیوا سنگ. (11) گجر سنگ. (12) دهرم سنگ. (13) رام سرن سنگ. (14) عطر سنگ (15) چرت سنگ (16) کریها سنگ (17) دنان سنگ. (18) گلاب سنگ(حاکم قلعة بهاو) (19) دیوان بهوانی بهشگی (20) نهال سنگ اتاری واله (21) هری سنگ جوان تلوه (22) جهان سنگ (23) گوهر سنگ.
(1)محب علی قزلباش همعصر سلطنت اعلحضرت تیمور شاه درانی در قلعه قاضی چهاردهی کابل قلعه ای بنام خود تعمیر وهنوز بنامش یاد میشود. عشرت خان فور ملی بروی تفوق جست بالاخر محب علی را مغرور وقلعة اورا متصرف گردید و هر دو تن همعصر زمانشاه و این قضیه در همان عصر بنا بر اختلال طبائع قزلبا شان آنوقت که میخواستند دران قریه با مردم قورملی ایذا برسانند بصدور آمده است و شخص عشرت خان از کسان نامور و دلیر قوم قورملی است چنانچه خانان خان وفتح خان قورملی نامدارترین پسران اوست.


(٤٢٠)
یکی جشن کردند در گلستان
ز زابلستان تا بکابلستان
جشن سلطانی
سلاطین در هر دوره عادتی داشته و دارند که در هر وقت سال به مناسبتی جشن میگیر ند
چنانچه در امروز جشن استقلال از جشن های رسمی و با شکوه ملت باشہامت و آزاد منش
افغانستان است که بیاد گار استرداد حریت کامل جشن میگیرند و قبل از
استرداد استقلال در کابل جشن ملی و در ایام دیگر جبه وغیره معمول بود.
در عصر امپراطوری درانی (١١٦٠ - ١٢٦٠ هـ ق) مراسم تجلیل خاطره های آزادی
و آغاز کشور ستانی بیادگار فتح و پیروزی طائفه با عزم افغان بر پا میگردید و چون شخص
شخیص اعلیحضرت خاقان اعظم احمد شاه غازی نور الله مضجعه مرد درویش صفت و روحانی
بود در بساط بارگاه شهریاری ساز و طرب را نمی پسندید چنانچه در حیات یکبار بطور
امتحان روحانیون بدربار ساز خواسته بود و آن عمل چون شکل امتحان داشت باردیگر
تکرار نشد و در محافل بزرگ سلطنتی هرگز ساز و سازنده نخواست اما مراسم تجلیل
سلطانی بنام شادیا نه فتح معمول بود .
در عصر سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه و اعلیحضر زمانشاه بنام جشن سلطانی مراسم
بزرگ رسماً اعلام گردید . اما جشن سلطانی ولادت و ختنه سوری و عروسی شہزادگان
و جشن فتوحات در هر نقطه ای که تصادف میکرد بر پا میداشتند و همچنان در دوران سال وقت
معین نیز نداشت . یعنی تدبیری سنجیده بودند که جشن سلطانی برای مسرت افراد ملت
امر ضروری است مگر بلا سبب نباشد و باید در هر موقع که برای شہنشاہ ازفتح يك شہر
موقع مسرت و افتخار دست دهد بیادگار یکی از کامیابی های بسیار بزرگ مراسم
جشن سلطانی بعمل آید .
در عصر زمانشاه جشن جلوس وجشن فتح لاهور و جشن فتح هرات از نامی ترین جشن
های سلطانی آنعصر است که جشن های عروسی وولادات شہزادگان وختنه سوری را
تحت الشعاع میگیرد. درجشن های سلطانی عادتی داشتند که مانند جشن های امرو زی
اشخاص مستحق رتبه را در جشن سلطانی خلعت های زردوزی می پوشانیدند یعنی کسانی را


(٤٢١)
که در فتوحات مصدر خدمات میشدند در جشن سلطانی به آنچه مستحق بودند نائل میگشتند
را لقابی که ذات شهنشاه لازم میدانست علی قدر مراتبم بر امراء و کار پردآزان سلطنت
اعطا میکرد و شهزادگان را بیکی از ولایات فرمان برقراری می بخشید و ظفرا قاسی
و یساول و کشیکراقها و غلامان خاصه و پیشخدمتان خاصه و خواجه سرایان را به لباس های
زرین و سمه دوزی که تماماً از مخملهای بسیار زیبا میبود ملبس میساختند و دیوارهای
قصور و بازارها و کوچه ها را بظروف نفیس و آئینه های بلورین و تکه های اقمشه و مخمل های
گوناگون و اقسام قا لین میآراستند و برای افروختن چراغان شب برای هر کوچه
و محله چندین خروار تیل امر صرف میدادند و تمام ساکنین شهر و خوانین را با نواع
پوشاک و خوراک سرافراز میساختند . شهزادگان با لباس های زرین برپشت
پیل نشسته از میان اردوگاه و از پیشگاه صوف پیشکاران خاصه میگز شتند و يك يك
شمعدان طلا در دست غلامان زرین پوشان خاصه در هنگام شب داده میشد تا در جلو
شهزادگان در دو پهلو میرفتند و اسبان را بازین ویراق طلا و نقره میآراستند و چون
در مضامین تاریخ استناد صحیح در کار است و يك شمه ای که از او ضاع سلطنتی و ایام
سرور آنعصر برین گفته شباهت میرساند اقوال میرزا عشرت است که در جشن عروسی
شهزاده همایون انشاد کرده است و از برای تجسم تجلیل سلطنتی عصر در اینان تمام ابیات
مطلوب درج تاریخ میشود :
شه با فر و شان تیمور ثانی کز و زیبنده شد گیتی ستانی
خدیو کامگار دانش آموز جهانیان شهریار بخت افروز
شه دریا دل جمشید فرهنگ کز و آرایشی شد تاج و اورنگ
سرافراز جهان شاه نکو خواه سزاوار نگین و افسر و گاه
شه درا درایت آنکه از جود کند نابود عالم جمله را بود
کشیدی عزم او گر تیغ تدبیر جهان میکرد چو خورشید تسخیر
کمر با چرخ اگر در رزم بستی زشمشیرش شفق در خون نشستی
ز بیم شاه گردون قدر جم جاه حوادث را بعالم کی بود راه
صدا بیرون نیاید از دف و نی گریزد ز احتسابش نشاء از می
گره گردد صدا از سینه بی تاب بعهدش گر پردازد بدف خواب
زمنعش فتنه را نبود چو فاعل شرارت کی شود پیرامن دل
بشرق و غرب ار بینی کماهی که باشد سکه بروز نقش شاهی
ز بهر نو جوان فرزند دلبند همایون کامگار بخت پیوند
پری پیکر نگاری گشت خواهان ولی از دوده امثال واقران


(٤٢٢)

چو این معنی بخاطر دل نشین کرد بی سامان این جمعی گزین کرد
ارادت پیشگان دولت و دین كمر بستندچون نی بهر آئین
عماراتی كه میزدسر برا فلاك بآئين بستش گشتند چالاك
از زربفت خطا و مخمل چین درود یوار آن دادند آئین
دگر ز ائین های مهر کر دار كه عكسش كر د عالم را طلا كار
زروز عید گر شد جلوه افروز رخ شب داد رنگ چهره روز
مغنی ها ز آواز نی و چنگ چوبلبل نا له ها كردند آهنگ
بزرگ و كوچك از آوازۀ رود الم برد از سامان دم و دود
بقا نون مغنی ناله سر کر د که غم از پرده دل سر بدر کرد
چنان بر مطربانش آتش افروخت که بط در عالم آب از اثر سوخت
سرا مجد از ته دل ناله طنبور كه عشاق از نوایش گشت مسرور
بر بوش ساقیان سیم اندام بساغر ریختند صهبای گلفام
صراحی دمبدم گردن کشیدی بپیاله کرد لب چون جان چمیدی
چوچشم خویش ساقی گشت سرمست بهر دم ساغر آسا رفت از دست
دگر خنیاگران زهره كردار كه چون كبك دری كردند رفتار
بنوعی دست خود بالا گرفتند كه آتش در درونها جاگرفتند
دگرچون جلوه گر قامت نمودند بمر دم از جنون صد ره كشودند
چه نقا ش كه نقا شا ن كامل نمودند اندر ان ایوان منزل
عجب نبود زكلك چهره پرداز که گیرد طائر تصویر پرواز
اگر تمثال باغ گل كشيده هزاران ناله از بلبل كشيد .
اگر تصویر لیلی را نموده به مجنون راه صحرائی کشیده
اگر بر نقش شیر ین كلك رانده هزاران کوهکن در خون نشانده
چه گوید خامه در وصف چراغان که خورشید از خجالت گشته پنهان .
چراغانی را روشن كرده عالم زد ازراه خجالت چرخ پس خم
چراغانی كه از مهتابش تاب برد یکبارگی از نور مهتاب
فروغ شمع ومشعلهاى تابان ز چشم افكنده نور مهر درخشان
چو آتش باز پس با صد نظر ديد شهاب از آتش خود تيز تر ديد
چو آتش باز پس دیدی نظاره فگندی از نظر نور ستاره
نه تنها نور آتش بازیش تافت چراغ آرزو ها روشنی یافت
چگویم من ز نعمت های الوان كه میز د طعنه برماكول رضوان
زحلوای رنگا رنگ دیگر كه بود از يكد یگر بسیار بهتر
دگر از بره ها و مرغ بریان مزعفر با كباب و نان تفتان
دگر از نقل وشربت های الوان مرابا هاتمام از سیب مشكان
زجنس خوردی هر خیرخواهی مهیا بود ا ندر جشن شاهی


٤٢٣

زبان قاصر ز خلعت های زردوز
خوانین جمله پوشیدند خلعت
خواتین چون نجوم وشام بونور
سران لشکری از دولت شاه
دگر آرایشی را جلوه دادند
تعالی الله ازین تخت عروسی
جواهر های آن از بسکه تابید
امید آن است از درگاه باری
برنگ چرخ دارد بر سرپا
دگر آثارا ين جشن طرب خیز
مبارك دارد از الطاف واحسان
پی تاریخ این جشن همایون
بيك مصرع جوابی کرد ارشاد

که بتون خورشید بودی عالم افروز
در آرایش و آوردند قامت
مشمم کلینم از گوهرودر
زخلعتهای رنگارنگ دلخواه
درعیش وطرب بر خود کشادند
که در تاريك ماه آسموسی
شکست انداخت در بازار خورشید
که این شان و شکوه شهریاری
خلل هرگز نگیرد اندران جا
که فرحت رو کند هر لحظه انگیز
دگر میمون کند بر وجه شایان
ممدحشم ز عقل و دانش افزون
رهانید از غم باخطر شاد

کردند از عنایات شهنشاه
(قرآنی با سعادت مهر با ماه)
١١٩٣هـ ق
رکاب باشی
یکی از وظایف عملهٔ حضور زمانشاه درانی لشکر رکابی بود و این عده نفر در تفصیلات
وظائت عسکر خاصه وتشریفات دربار آنروز عهده داشته و کسی که بران عهده بر قرار بود
يك تن از سرداران و سردار زادگان درانی در رکاب اعلیحضرت شاهنشاه با جمیعت موفور رکابی ها
عز افتخار میداشت در عصر زمانشاه شخصی که باین عهده نایل بود میر داود خان خان
درانی و اخیر آدر اثر اقدام سؤ قصد علیه زمان شاه در قندهار بقتل رسید

خیاط خانهٔ شاهنشاهی
در عصر اعليحضرت احمد شاه غازی چون آن مرد گرامی با آن مرتبهٔ بزرگ شاهنشاهی
مشرب فقر داشت در ضمن مؤسسات سلطنتی بنام (خیاط خانه) دستگاهی تشکیل نفرمود
چنانچه در متن نقشهٔ شهر قندهار در ضمن یعنی نامها از لفظ خیاط خانه تذکاری نیست.
و اگر چه خیاطان بازار واشخاص لایق در آوان تسلط حضرت شاهنشاه کبیر در هر شهر بشرف
خدمت میرسید اما مؤسسه خیاطی رسمی بوجود نیامد.
اعلیحضرت تیمور شاه درانی که خواست مطابق شئونات سلطنتی در اقسام لباس
وتزئینات بپردازد اولین بار در دارالسلطنهٔ کابل خیاط خانه شاهنشاهی تشکیل داد
وکسانیکه در بلادهند و كشمير ولاهور ومشهد و هرات و کابل وقندهار درین فن مهارت و شهرت
بسزا داشتند آنها را استخدام کرد . علی الخصوص یکعده کشمیریان که در این رشته ها
مثل زر گری ، حکاکی، خیاطی ،طباخی و کفش دوزی و غیره اختصاص کامل داشتند


(٤٢٤)

یا جمعیت قوم کشمیری در کابل خواسته و استخدام شدند. از جمله خیاطان دیگر ولایات خیاطان
و حکاکان و زرگران و شیرینی پزان کشمیری فوقیت حاصل کرد. نفوسیم چنان بود که سرزمین
کشمیر مبله جای سلاطین و محل با صفا و برای تولید صناعات احساسات مردم آنجا
بیشتر در جوش بود وازهمین باعث صنعت گران کشمیر جالب توجه اولیاء دولت قاهره
امپراطوری درانی واقع شد و استاد عباس طباخ مشهور کشمیر در دربار کابل پذیرفته
شد در دودمان شاهنشاهی بنام اعلیحضرت تیمورشاه (خیاط خانه بالانحصار) را که بنا یافته عصر
شهریار مبرور بود (خیاطان شاه بابا) یاد میکردند (۱) دو نفر خیاطی که در عصر اعلیحضرت
زمانشاه شهرت استادی داشتند علی محمد وطره باز بودند. در خیاط خانه شاهنشاهی که چپن
های ایره و کرتی های نیمه آستین و بالا پوش های چرمه دوزی و کلاه های بیك دار جواهر
نشان و ابریشم دوزی وغیره دوخته میشد برای وزراء و صاحب منصبان و غیره که در ایام عروسی
ها و اعیاد و جشن های سلطانی بامراء وافسران نظامی خلعت داده میشد دران موسسه تکمیل
میگردید . دستگاه خیاطی عسکری در وقت اعلیحضرت شاه شجاع الملك بیشتر توسعه یافت
چنانچه افراد سپاه او نیز لباس سرخ داشتند و خود شاه جنت مکان در روزنامه خود یاد میکند.

(۱) شاه بابا بلقب خانگی اعلیحضرت تیمور شاه درانی در میان اولاد و احفاد او بود.
از جمله یادداشتهای فامیلی که اخیراً بدست آوردیم سردار محمد عثمان (عمر) چند نگارنده از مکاتیات
سردار عطامحمد خان سدوزائی يك حكايت را چنین نقل کرده است:
در وقت طفولیت شهزاده یونس بن زمانشاه درانی زینب داده باشی حرمسرا بنت عوض قوم فیروز
کوهی که در میان زنان خیمه آنوقت رسائی فکر داشت و به لهجه عامیانه شاعره محسوب میشد
بطریق ناز شهزاده یونس چنین گفته بود و مذکوره از اثر لطف زمانشاه پادشاه درانی
بانعام دو قطعه نگین ثمین از جواهرخانه خاصه سرفراز شده بود.
تخت شاهی جای تو بالانحصار فدای تو
خیاطای شاه بابا میفوزه قبای تو
نورچشم پادشا تاج سر مزه ما
در کری کفش تو میخ شوه نال طلا
چوب دست آبنوس زینت دستای توس
حکم کنی همچوشا برسرايل والوس
یونس دورزمان یوسف ثانی توئی
لائق تاج و نگین شاه درانی تویی
تاج سردایه ها فخر غلامان شا
لایق هنگ و سپا زیب و نشانی تویی


(٤٢٥)

مختصر سوانح شهزاده همایون
برادر اعظم زمانشاه

فرزند اکبر و ارشد اعلیحضرت تیمورشاه درانی و بزرگترین برادران اعلیحضرت
زمانشاه شهزاده محمد همایون است .
مادر شهزاده همایون دختر یکی از سرداران معظم قوم سدوزائی فوفلزایی است که بانتخاب خود
اعلیحضرت احمدشاه کبیر برای شهزاده تیمور ازدواج کرده است و حین اقامت شهزاده
تیمور بنائب الحکومتی هرات در سال ١١٧٦ هـ ، ق دو سال بعد از استقرار پدر خود شهزاده
تیمور بدارالسلطنة هرات که در سال ١١٧٤ هـ ق بدانعهده دفعه ثانی از حضور اعلیحضرت
احمدشاه غازی سرفراز شده بود در عصر همایون احمدشاهی در هرات پا بعرصة وجود
گذاشت و نام آن شهزاده از حضور اعلیحضرت احمدشاه درانی برحسب استدعای شهزاده
تیمور (همایون) گذاشته شد و اولین حفید اعلیحضرت احمدشاه که در زمان حیات آن سلطان
معظم از اولاد او بوجود آمد همین شهزاده است و دو قطعه ذیل در تاریخ ولادت شهزاده
همایون انشاد شده است :

ز نسل تیمور شاه عالی تبار سکندر شکوهی فلاطون فطن
شه نو جوان شهریار جهان که گردد بکامش سپهر کهن
یکی طفل با فرو شان و خرد سزاوار شاهی چو جان در بدن
چو خورشید تابنده بنمود رخ ز لطف الهی بوجه حسن
مبارك قدومی که در روزگار سعادت ازو شد بعالم علن
پی سال تاریخ او جستجو ز پیر خرد کردم اندر سخن
جوابم بيك مصرعی کرد و گفت بر آورد سر از ادب رو به من
قدم زن بصحرای هستی بگو
همایون زتیمور شاه زمن
١١٧٦ هـ ق

همایون اختری از برج شاهی ضیا بخش جهان چون مهر تابان
ز نسل شاه گردون قدر تیمور که عالم از عدالت کرده رخشان
ز ملك نیستی سر زد به گیتی که شاهی جلوه گر سازد بشاهان
سرافراز زمان چون جد امجد سزاوار سریر تاجداران
بعالم دور نبود گر که گیرد سریر آرا وصاحب فر و ذیشان
پی تاریخ سالش جستجو شد ز پیر عقل بر وجهی نمایان
جوابم بی تامل داد و گفتا
همایون کوکبی گیتی ستان دان
١١٧٦ هـ ق


٤٢٦

چون عمر شهزاده همایون بمرحلهٔ «١٨» رسید اعلیحضرت تیمورشاه درانی بلحاظیکه فرزند اکبر او بود خواست که از بزرگترین خاندانهای قوم درانی با او شرف وصلت بعمل آرد وطرز عروسی شهزاده را ببهترین اساس امپراطوری انجام دهد.
در سال ١١٩٣ هـ ق که هشت سال از دوران سلطنتش سپری شده بود در شهر زیبای کابل امر فرمود که به ترتیبات بسیار مجلل سلطانی قصور ومحلات شهر را زینت دهند. یعنی در سال ١١٩٣ هـ ق عروسی شهزاده همایون در دارالسلطنه کابل با صبیهٔ سردار دلدار خان در ایام یکهفته جشن باشکوه سلطانی بپایان رسید چنانچه قصیدهٔ تاریخی (میرزا عشرت سرمنشی حضور) زیبائی ترتیبات وشرائط زندگی آن روز مردم درانی را در نظر مجسم میکند (١) واز مصرع (قرانی باسعادت مهر با ماه) تاریخ انعقاد عروسی بر می‌آید.

١١٩٣ هـ ق

شهزاده همایون در سال ١١٨٦ هـ ق که اعلیحضرت تیمور شاه اولین بار عازم کابل شد شهزاده در سن «١١» سالگی از حضور اعلیحضرت تیمورشاه بفرش بحکومت قندهار سرافرازی حاصل کرد. بعد از عزیمت اعلیحضرت تیمورشاه در شهر کابل سردار عبدالخالق خان سدوزائی بادعای استقلال سلطنت علم بغاوت بر افراشت چنانچه مفصل آن وقایع در کتاب تیمورشاه درانی اثر نگارنده مسطور است، بعد از تسخیر قندهار برادر عبدالخالق خان بجهت نائب الحکومه در قندهار گماشته شد و شهزاده همایون والی قندهار بعد از مرور شش ماه از طرف سردار عبدالخالق خان سدوزائی در محبس قندهار مقید و چون سردار عبدالخالق خان در دشت شیخ آباد دستگیر و باسارت بکابل آورده و سردار شیر محمد خان بن اشرف الوزرا، شاه ولیخان که تا آن وقت.
در بلوچستان نزد نصیر خان اقامت داشت بکمک دولت تیمور شاهی برخاسته شهزاده همایون والی قندهار را از قید بدر آورد و درعوض او برادر سردار عبدالخالق خان را محبوس کرد ونامه‌ای در شهر کابل حضور اعلیحضرت تیمورشاه فرستاد وورود او وواقعات قندهار را بمهر خود وشهزاده همایون حضور اعلیحضرت تیمورشاه در کابل تقدیم کرد.
یعنی شهزاده همایون از سال جلوس اعلیحضرت تیمورشاه «١١٨٦هـ ق» از سن ١١ سالگی بحکومت قندهار اشتغال داشت وپس از شش ماه حبس در شهر قندهار در هنگام تمرد سردار عبدالخالق خان سدوزائی دیگر تمام اوقات را در ظرف «٢٢» سال سلطنت تیمور شاهی بهمان عهده‌ای که از جانب پدر برای وی اعطا شده بود تا سال ١٢٠٧ هـ ق بسر برد وچون فرزند اکبر پدر واز سایر برادران از نسبت دست‌های نوازشی که اعلیحضرت احمدشاه واعلیحضرت تیمورشاه بر خسان او بیشتر کشیده شده وحکومت اشرف البلاد مسکن اصلی امپراطوری درانی در تصرف وی بود پس از وفات اعلیحضرت تیمورشاه «١٢٠٧» اعلیحضرت زمان شاه بعنوان او فرمان فرستاد تابعیت نامهٔ خود را بدارالسلطنه کابل ارسال دارد.

(١) قصیدهٔ تاریخی میرزا عبدالهادی عشرت که شامل [٦١] بیت است هم درین کتاب در فصل جشن سلطانی درج شده است واز متن قصیده سواء تذکار عروسی چندین خصوصیات دیگر نیز بر می‌آید.


(٤٢٧)

شهزاده همایون بغرور عز وجاه وبزرگی سن اطاعت نكرد ه جواب نو شت كه و لا یت
قند هار ازطرف پد ر بمن سپرده شد ه است وبر سبیل ارث لازم است كه تاج خسر و ی
برفرق من باشد و با نقیاد دیگری گردن اطاعت فرونخواهم آورد ، بعد ازین جو اب رو
اشرف البلاد قند هار قس خا تم سلطنتی وسكه را میخواست بنام خود رائج كند و لی
در دفعه اول كامیاب نشد .

چون اطلاع در كابل رسید زمانشاه از مكتوب او برآشفت وقشون منظم بعزم ا نتظام
قندهار فرستاد .

مهر علی خان اسحق زائی سر لشكر او به قشون اعزامی كابل تسلیم كرد و شهز اده
همایون تاب مقا بله نیاورده از حصه باغ پیرو واقع دوكروهی قلات باخسرخود سر دار
دلدار خان به قند هار فرار كرد وازآنجا بلا توقف نزد نصیرخان بلوچ برفت. زما نشاه
كه میخواست برای تنبیه او بصوب بلوچستان نزول اجلا ل فرماید ازو صول عریضۀ
نصیر خان بلوچ فسخ عزم كرد . بعد از فوت نصیر خان در سال ١٢٠٨ هـ ق برادران
مذكور بامید حكومت بلوچستان شهزاده همایون را علیه سلطنت زمانشاه تحریک كردند.
پس از وصول این اطلاع زمانشاه سردار شیر محمد خان مختارا لد وله وسید خد ا دا د
خان فوشنجی را برای آوردن شهزاده همایون فرستاد وبا آنكه مختارا لد وله او ر ا می
توانست بكابل بیاورد ولی سید خدا داد خان فوشنجی با مید عز ت خو د كه در عصر
سلطنت شهزاده همایون مقام وزارت بر خویش در تصور داشت او را فریب د ا د ه ا ز
ورود بكا بل باز داشت . مختا را لد وله به احترام شهزاده وسیا د ت سید خد ا د ا د
نخو است كه بر جر وتوبیخ پردازد لا بد بكا بل واز آنجا به پشاور رفته صورت حا ل
به ز مانشاه درانی معروض داشت ( ١ ) .

یعنی تارسیدن قواء زما نشاه به قندهار چون شهزاده همایون بیشتر مردم سكنه آندیار را فراهم
آورده بود شهر قندهار را تسلیم شده خطبه وسكه بنام خود رائج كرد . اعلیحضرت زمانشاه
كه آنوقت در پشاور بود لشكری بیار است و بعزم مدافعهٔ شهزاده همایون ازراه كابل طریق قندهار
بر گرفت وچون همراهان شهزاده همایون بیشتر به لشكر زما نشاه پیوسته بودند شهز اد ه
ازبیم لشكر زمانشاهی قندهار را ترك گفته فرار هرات نمود ودر هرات نزد شهزاده سلطان محمود
درانی برفت .اعلیحضرت زمانشاه برای فرستادن شهزاده همایون بكابل بعنوان
شهزاده سلطان محمود فرمان اصدار كرد وهردو شهزاده كه از حبس شهزاد گان د ر كابل
اطلاع داشتند عذرخواستند .شهزاده همایون پس از وصول فرمان رما نشاه در هرات از بیم جان
از هرات به فراه و از انجا به ریگستان وبعداً داخل بلوچستان گردید وازا نجا عازم ملتا ن شد .
در سال ١٢١٠ هـ ق كه اعلیحضرت زمانشاه بطرف پنجاب نزول اجلال فرمود در ان او قات
شهزاده هما یون از خبر ورود اعلیحضرت زمانشاه هراسان شده از جائی كه سكنا داشت
(١) تفصیل این وقائع طور مكمل در ذكر واقعات عصر زمانشاه نگا شته شد ه ا ست
اینجا محض ترتیب سوائح شهزاده همایون در نظر است .


(٤٢٨)

یا شهزاده سلطان احمد پسر خود بریکستان لهبه که در بین آب جهلم و سند واقع است فرار کرده
میخواست از انجا خود را به کشمیر برساند سردار محمد خان درانی نائب الحکومة لهبه
که از حضور اعلیحضرت زمانشاه برای دستگیر کردن شهزاده همایون قبلا فرمانی بعنوانش
صادر شده بودقصد گرفتن وی کرد و با هم در آویختند و بلا خر شهزاده سلطان احمد گلوله خورده
از زین بر زمین افتاد و چون پسر خود را بخون آغشته دید دستش از کار رفت و بلاخره دستگیر شد .
سردار محمد خان او را به قصبه لهیه برده با اعلیحضرت زمانشاه اطلاع داد و اعلیحضرت
زمانشاه حسن قزلباش را فرستاد که اول چشمان او را کور ساخته بعد بکابل برده بزندان
بالاحصار در زمره شهزادگان مقید گرداند طبق امر شاهنشاه کار شهزاده همایون
خاتمه یافت .
شهزاده همایون در اثناء محبوست در کابل وفات یافت و در چهار باغ کابل در سمت شمال مزار
اعلیحضرت تیمور شاه مدفون شد . فی الحال قبری موجود است که بر بالای تربت بطرف
سر لوح بسیار نفیس از سنگ مرمر با برجاست و صندوق دیگر بروی مرقد گذاشته است
ولی متاسفاً لوح پایان را که اسم متوفا و سال وفات درو منقور بوده از بین رفته است
اما طرز ساختمان و حجاری مرقد و قوافی شعر و اشارات قول شاعر مثل( پور سلطان ابن سلطان)
ثابت میکند و بنده یقین دارم که آن قبر شهزاده همایون درانی است اما شهزاده حمیدالدین مرحوم
که تا این اواخر حیات داشت او میگفت قبر شهزاده فتح جنگ بن اعلیحضرت شاه شجاع است
ولی این سهو است زیرا از ازمه پشت دست داد و در نظم کتیبه پور سلطان ابن سلطان گفته است
اما مأخذ دیگری که این اشتباه را رفع کند بدست نیامده و فی الحال باقی ابیاتی که در لوح
وصندوق مزار خوانده میشود برای ضبط تاریخ نقل میکنیم تا در مرور ایام از بین نرود :
صدهزار افسوس ازان سرو ریاض معدلت کز جفای چرخ دون از باغ عالم شد برون
آفتاب اوج رفعت حیف شد اندر کسوف در محاق خاک گردان پاك در آخر بیگون
او بمصر خلدچون یوسف عزیز حوریان چون زلیخا قابل یالیت قومی یعلمون
زیبدار صبح افگند در ماتمش بر سینه خاك شایدار شام از غمش پوشد لباس قیر گون
سرور خاقان نسب قا آن خورشید چنت خود آنکه ز آب تیغ او گردید گردون غرق خون
پور سلطان ابن سلطان خسرو گیتی ستان آنکه از خسرویش اندر جهان حشمت فزون
لائق اورنگ و افسر قابل تاج و سریر آنکه وصف شان اواز خضر از حد بذبزون
سقف گردون پست پیش قصر اجلاس بسی سنگ زیرین ستون بارگاهش بیستون
حسن شهر آشوب او افگند در عالم فتور صبحدم مجنونش گریبان پاره در دشت جنون
مصدر اجلال شاهی مطلع حسن و جمال مقطع ظلم و تعدی منبع فیض و عیون
عارف سر حقیقت حامی شرع شریف سالك سلك طریقت واقف راز تکون


(٤٢٩)
شهزاده ابوالقاسم و شهزاده سلطان احمد
فرزند اول شهزاده همایون و اولین حفیه اعلیحضرت تیمورشاه شهزاده ابو القاسم و دوم شهزاده سلطان احمد است. شهزاده ابوالقاسم شش سال در عمر از اعلیحضرت زمانشاه کمتر است. شهزاده موصوف برادر زاده اول و همعصر دوران شباب اعلیحضرت زمانشاه و هفت سال از شهزاده شجاع الملك بزرگتر است.
دوم شهزاده سلطان احمد است که ده سال از هم فرق دارند . شهزاده ابوالقاسم ازینکه در واقعات عسکری اشتراك نداشته و در معاملات نفاق سهیم نبوده معلوم است که یا در حال طفولیت فوت شده و یا از افکار خانه برانداز نفاق بین افراد دودمان جلیل سلطنت بر کنار بوده اما شهزاده سلطان احمد در وقتی که شهزاده همایون با اعلیحضرت زمانشاه در قندهار بمقابله برخاست این شهزاده دومی در جنگ قندهار و سفر بلوچستان و هرات و لهيه همراه وعلى الخصوص در جنگ اول بین شهزاده همایون و شهزاده قیصر در قندهار در فرصتی که شهزاده همایون بر فرق شهزاده قیصر شمشیر حواله کرد شهزاده سلطان احمد از فرق خون آلود شهزاده قیصر طفل هشت سال بگریه شده پدر خود را از قهری که داشت فرونشاند و دراثر آه و ناله شهزاده سلطان احمد برای التیام جراحت فرق سرو انگشتان شهزاده قیصر طبیب مقرر شد.
متاسفاً در ریگستان لهیه پیش از دستگیر شدن شهزاده همایون پدر خود از گلوله لشکریان سردار محمدخان بشهادت رسید و از اثر شهادت او باز ای ثبات به شهزاده همایون نگذاشت و بالاخر دستگیر و از دیده نابیناشد . و از جمله دو فرزند بزرگ شهزاده همایون که بزرگتر آن شهزاده ابوالقاسم است این قطعه در تاریخ میلاد او بیادگار مانده است :
از همایون بجهان چون خورشید طفلی از مشرق عزت بـه عـا
سر زد از کتم عدم با دولت آنکه شاهی شود از وی احیا
قدوة دوده شاهی و شرف زبده سلسله عز و بها
آنکه چون او نشده در عالم جلوه گر در نظر هر بینا
دوخت خیاط ازل برقد او ابرة شاهی عـالم زیبـا
میرساند به شة گردون قـدر نسبت خویشتن از لطف خدا
شاه تیمور که در هر صفتی باشد از جملة عا لم یکتا
دور نبودز شکوهی که در اوست چرخ قامت کند از بیم دو تا
بیند امروز زلطف ازلی آنچه زاید ز حوادث فـردا
بر سر هر که بود سایة او کی کند منت از ظل هما
گر نمیدانست جهان دارائی از چه میدوخت ببالاش قبا
سر نخبـزد ززمین تابناید هر که برخیزد بی دعواش زجا
سال تاریخ ظهورش جـستم از خرد آنکه بود بی همتـا
گفت با من ز عوا طف که بگو
( گیتی آرا پسـر نیکو را )
( ١١٩١ه ق )


نوت: با آنکه میرزا عشرت در دربار تیمورشاه مشرف بود در سنامیلاد شهزاده ابوالقاسم
فرزند اول شهزاده همایون سهو کرده است زیرا تاریخ عروسی پدرش را (۱۱۹۳ ه ق) و
تاریخ ولادت فرزندش را (۱۱۹۱ ه ق) نگاشته است و هر دو مصراع تاریخ که بحساب جمل
سنجیده میشود دوعدد فوق را تکمیل میکند و گمان میرود که یا شهزاده ابو القاسم از بطن
عیال دیگری بوده و یا بیقین میتوان گفت که سهو کرده است در همه حال چون خاطرات بسپار
شیرین عصر سلاطین درانی از ان قطعات بر می آید بدرج آن ذوق بیشتر بکار می بریم

اولاد سردار لقمان خان
در عصر زمانشاه

لقمان خان بن سردار ذوالفقار خان بن سردار محمد زمانخان مذکور در سال دوم سلطنت
احمد شاه کبیر از ین جهان در گذشت (۱) چون اولاد بازماندگان او همه خردسال و بدون
سرپرست بودند اعلیحضرت احمدشاه غازی بنا بر شفقت برادر زادگی اولاد اور اد ر آغوش
محبت بر گرفته همواره بخوان طعام سلطنتی شامل واغلب در ظرف طعام خاص حضور خود
شريك میداشت بهمین رویه در عصر سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه نیز رعایت و حمایت میشدند چنانکه
در اوقات سوا محافل رسمی در داخل حرمسرای شاهنشاهی فرزندان لقمان خان با شهزاده سکندر
کوچکترین فرزند اعلیحضرت احمدشاه غازی (۲) در یکظرف طعام صرف مینمود و از همه
شهزادگان این جمعیت تقرب و امتیاز داشتند ولی بنا بر تفاوت نظری که اعلیحضرت تیمورشاه
از باعث حرکات سودا گیرخان صدوزائی داشت فرزندان لقمان خان را به کارهای خطیر سلطنت
حصه نداد و بهمان نظریه در عصر سلطنت زمانشاه نیز مواقع رسمی بدست نیاوردند اما در
اسفار زمانشاه غازی همواره همراه و بدربار کابل از عقب لشکر زرپوش خاصه همرکاب
اعلیحضرت زمانشاه در جلو دیگر صاحب منصبان و قطعات قشون حرکت میکردند و بدربار
کابل از معززترین دسته رجال سلطنتی بشمار میرفتند چنانچه بهمان شهرت نام بدو بلفظ
پسران لقمان خان اشتهار داشتند اما اتباع و پیروان لقمان خان که مراتب خیانت
(۱) اعلیحضرت احمد شاه درانی در سفر دوم خود بعزم تسخیر هندوستان لقمان خان برادر
زاده خود را به نیابت سلطنت در قندهار برگماشت و آنگاه که اعلیحضرت شهنشاه وارد
کشور هند شد بعضی از هنگامه جویان که اساس امپراطوری درانی را برهم زدن میخواستند
لقمان خان را با لفاظی که شما فرزند بزرگ سردار ذوالفقار خان وسفید بزرگ سردار محمد
زمان خان میباشید بدین مفهوم و ملفوظ علیه سلطنت با غوا بر انگیختند مذکور خودرا مستحق
تاج و سلطنت پنداشته عمال و کار پردازان احمد شاه کبیر را از مشاغل رسمی اوشان عزل و زمام
اختیار بکسان دیگری که طرفداران خودش بود سپرد سپس سکه نقد را بنام خود اشتهار
دادویا حکام و مامورین احمدشاهی حکم تبعید از خطه قندهار صادر کرد. این خبر در دو منزلی
سرهند بعرض اشرف برسید شهنشاه عهده نضامت آنولایت سرهند ومضافات را به سردار
عبدالله خان اردو باشی مفوض فرموده و خود با استعجال با لشکر معیتی عازم قندهار گردید.
اشخاص هنگامه جو که سردار لقمان خان را بدین فکر باطل مصمم ساخته و بدور ش اجتماع کرده بودند از
استماع حرکت شهنشاه سخت متوحش شده و در هنگام شبر و بقرار نهادند سردار لقمان خان


٤٣١

بن ذو الفقار خان از کردار گذشته منفعل و مخوف گردیده چند تن از سرداران درانی را
که با اعلیحضرت احمدشاه روی ارادت داشتند بنوع استشفاع فرستاد، چون اشخاص وساطت کار
خاطر داشته اعلیحضرت احمدشاه با با از قتل او در گذشت اما از عهده نیابت فوراً معزول
و او را محکوم به حبس فرمود، احمدشاه بابا با آنکه نخست پاس خاطر درانیان ظاهراً
تماس نگرفت اماچون افداجوی در اساس سلطنت خلل بزرگی وارد کرده بود در اخفا یکی
ازغلامان فارسی را به قتل او اشارت کرد تا سردار مذکور را بطور غیر محسوسی اعدام نماید.
پس از انجام امر چون فرزندان و بازماندگان او از دودمان جلیل سلطنت بود بنا بر شفقت
خسروانه در آغوش محبت گرفته نيك رعایت و حمایت کرد. همراهان لقمان خان که جرم
ایشان قطعاً قابل بخشایش نبود بسیار وقت رجال دولتی از حزب مذکور اظهار نفرت میکردند
و بکارهای رسمی لشکری و کشوری حصه نمی دادند و اشخاص مدنظر در آغوش قندهار
بعسرت میگذرانیدند، از همین باعث اعلیحضرت احمد شاه غازی در یکی از اسفار بحال عدة
ایشان رحم کرده به سردار عبدالله خان دیوان بیگی ممالك محروسه و وكيل الدوله خط
سفارش ارسالی داشته است تا در باره بقایای اتباع سردار لقمان که از درون چند سال منفور
بودند بحال ایشان عطف توجه نماید: این است متن سفارشنامه اشرف الوزرا، شاه ولیخان
که حسب الامر اعلیحضرت غفران مآب بخط ومهر خود نبشته از سیالکوت به قندهار
گسیل نموده است:
< هو >
حسب الامر اشرف اعلی
«اخوی و عزیزی و عزیز سردار ونواب رفيع الالقاب حشمت و شوکت اکتساب»
«امیرالامراء وزبدة الكبراء عالیجاه بلند پایگاه فضائل دستگاه دوستی و موالات»
«آگاه سعادت نشان عبدالله خان دیوان بیگی جميع ممالك محروسه خاقانيه»
«ووكيل الدوله حفظ الله تعالى عن شرالنوائب ودام فيوضاتك الى الصالحين»
«الی یوم الدین بعد از پیام بهجت اتمام سلام وافره و اظهار موالات كثيره از»
«کمال اشفاق موفور هر دو جانبه و اشتیاق نامحصور برادرانه توقع چنان میشود»
«که اگر درباره اهالی اتباع و نیکو کیشان مرحوم لقمان خان چشم عنایت»
«مربیانه مزید بر مزید داشته باشند در جایگیرات آن گم شده گان که نام نویس»
«ایشان متواتر و متوالی بقید قلم آمده عمل داری و فوجداری شود مانهایت»
«ممنون میشویم و اگر چه خطایا و ناصوابکاری دسته جات مفسده ناسنجیده»
«کاران قرار حالی آنعالیجاه از دائره عفو ورعایت ارباب دولت نهایت بعید»
«وموجب عقوبات اند مگر رابطه مسلمانی وصله رحمی وقومی و اشفاق بنی»
«نوعی دامنگیر و گریبان گیر همه ما وشما و کافه مسلمانان است درین وقت چند»
«نفریی باوسر مذکور در مضافات الکای سیالکوت ب هجرت برکاب بوسی ما»
«توصل جسته در نزد ما بخدمت رسیده میباشند و نهایت عجز داشته منتظر عفو»
«وخطا پوشی میباشند و از ما وشما انتظار اشفاق وعنايات خاص کرده میباشند»


مضمون سقم برثیه
برخص در این بی سر و پای اسلحه سورت استات
اموره در ابیه تمرار یابنده اعله تلفات ابقار و احمقات
ایشان مدنیه در پیش می برد و در آینده باش
حصه نه پوش اسمت هم آنوقت بین دو تمام تریان
چون مهم نیست تا تم تم انقدر عله بوطن محتاج باش
اعلان عمومی دایع به کار
و چوم توجه باشیم وقت حار و پر بپوشی و کرنی
پروپگند نفاق گرانه دشمنان خدا دانتان
پر شد از ما عده کارگران و پشرفت های این
در غریاب و در اک تاخیر و قوف بیاند یک خادم
نقل د لایت از وقوع امراض عصبات خبر داده تات
دفع همه های وایفای فرایض امضاعه در یک ایام
یه ایقانی اکمالات البت انوقت بشما غریه ای سر
و کور دلان بشارت یفت و جوی از منته های
حکومت شجاعان دیان با یکتای حریت خواهان
پنجاه کرات بر شما پیش خواهد نهاد در انوقت اگر
احساسات توام باشه حول و غش خوار ابا
کجار تبعد فضیا، دیانه کرامت را به شجعه
اسکان را د قهری کانرا با بده بکار یکه اند اینه
نما یه وقت و احیان میشوه تا انچه از شح حبه ها
ناراضی صلات نا روا از شیر حواجهای گناه بخشه
بامید حمایل فجاست مریم بر این خویشتین حته
دربه پلائی جس مبردار همه رخسار ، در ختانه
با توفیق عنایت غرض سرکید رو کار پر نوان
و جیران اطاغه بومردم بون مبتلا و دست
نازل
سپر کا پهلوان زو یه دلاور ان صحنه رعب

عکسی یکی از اوراق بسیار قیمت دار تاریخ معاصر افغا نستان که در سال ۱۱۷۲ هـ ق بر حسب امر اعلحضرت احمد شاه کبیر بجهت فرمان
سفارتنامه بحضور اشرف الوزرا سر دار شاه و لیخان فوفل زئی بعنوا ن - سردار عبداﷲ خان دیوان بیگی ما لک محروسه ووکیل الدوله شته دار ولایت
سیا لکو ت به قندهار مواصلت کرده است . سفارتنا مه هذا بغر ض معاونت و پرداخت حقوق ورهای جایدادهای مصادره شده مفر د اوان
سردار لقمان خان بن سردار ذوالفقارخان که در سال ١١٦١ در قندهار انقلاب کرده بودند بدست میرزا احمد خان بوساطه مو لوی فضل احمد
ارسال شده بود در پشت و روی ورقه ای که بطول وعرض (۱۰-۳۷) سانتی متر و در نگار نده موجود است چها ر حصه مهر اشرف الوزرا باین سجع خوانده میشود:
در ارۀ من چون کرم لم یزلی شد القاب ز شا هم بجهان شامولی شد
«متعلق سوانح اولاد سردار لقمان خان سبزوائی بن سر دار ذوا لفقار خان مربوط کتاب درۀ از مان»


یار به حگمنا مه وزیر
فتح خان که بغرض
استحکامات حربی و اولین
سوقیات عسکری
محمود شاهی از کابل
بصوب قندهار بجهت
تخلیه قلعه درانی میدان
نوشته است .
دو مهر متصل هم اثر
وزیر موصوف و دو مهر
دیگر اثر محمد کلان خان
امين الوجوهات
و محمد عمر خان بن
امين الوجوهات است
که در سنوات دیگر بطریق
نشان شده مهر کرده اند .
نقل حکمنامه از یقر ار است
حکم عالی شد
آنکه عا لیجاه ناظر شهداد
خان و ملتزمين ومستحفظين
تحت او بدانند

دکه درینو قت قلعه درانی من بلوك ميدان ملکیت سردار علم خان وکیل الدوله که فی الوقت خود
«مشار الیه نمی باشد و اگر قلعه مذکور در حیطه تصرف عالیجاه رفیع جایگاه امير الامراء»
«محمد کلان خان والد مشارالیه و یا دیگر از وابستگان واقارب و خدمه ایشان باشد برای رحل»
« اقامت دسته جات عساکر ظفر مآ ثر ومنصور ما تخلیه دار ند که قراولان و پیش قدمان»
وبا شقولان و مستحفظان اردوی معلی مدت اقامت و آنجامر فة الحال بگذراند و در انجام عودت»
«دسته جات قشون پادشاهی تصديق برائت و خسارات وارده به مستحفظ قلعه بدهند تا موجب»
«رفع خسارات عدیده گردد .»
«فی ۲۷ محرم الحرام ۱۲۱۸ هجریه»
متعلق صفحات ۲۰۳ - ۲۰ كتاب درة الزمان >


«٤٣٢»

«چون دعای صاحب عزوجاه کرده وبقای پادشاه ذیجاه کرامت دستگاه»
«مینموده همگنان دروقت پنجگانه یادمیسازند اگر آنچه در ان جاشمار رعایت»
«واحسان کنید ما و شما از دعای مؤمنان که فی الحال صورت آوارگی دارند»
«طریق صدق ونیکو کیشی پویده عمل براستی مینمایند اجر دارین خواهیم»
«یافت و هر چه بود گزشت و بکر دار خود شرمنده شدند و ندامت می کنند باقی»
«توفیق حضرت باری عز واسمه یار و مددگار همه اخوان وعزیزان طایفه اسلام»
«باد بعون الملک الوهاب شهر رمضان ۱۱۷۳»
«سپرده شده همدست میرزا احمدخان بالواسطۀ مولوی فضل احمد صاحب»
«درباره من چون کرم لم یزلی شد»
«القاب زشاهم بجهان شاه ولی شد»

اعطای امتیاز نامه‌های اعزازی
به
خوانین – علما – سادات – مشائخ

احمدشاه کبیر در عهد سلطنت خویش اساسی قرارداد وچنان منظور داشت تا برای خانواده
های عزہ واشراف مملکت از طرف دار القضاء (جزء دیوان اعلی) بمهر قاضی القضاة واهالی
شرع انور وثیقه ممهور ومستند بدهد . مفهوم اعطای امتیازنامه آنکه هیچ سلسلۀ خانواده‌های
بزرگ که در هر دوره بخدمات شایستۀ ملی ومملکتی نائل میشوند و مصدر فعالیت های علمی
ادبی – سیاسی وعسکری میگردند حقوق ایشان از نظر هیچ فرد و بهیچ دوره پوشیده نگزارد .
وطبعی است خانواده‌های بزرگی که بافتخار قلم و شمشیر در عصری و بامتیازاتی نائل وفائق
میگردند اولاد واحفاد ایشان به پیروی از افکار و نظریات پیشنیان خودهمان رویه را تعقیب
کردن میخواهند و بخط مشی نیاکان نیکونام خود قدم می نهند واز هنر های بزرگ او شان
تقلید میدارند . این تخیل احمدشاه کبیر که خود مرمی داشت بر اولاد خود نیز بمیراث گزاشت
هر خاندانی که قبلاً در مملکت در آغوش کشور بشهرت های فضائل علم و ادب و خصوصاً در
عصر خودش که دورۀ تفوق شمشیر بود این امتیاز وشهرت را بکسانی که ممتاز بودند از سایر
صفات ترجیح میداد . لهذا شجره‌های خاندانی طوائفی را که در عصر سلطنت خودش بفعالیت
های گوناگون توفیق خدمت حاصل کرده بودند برای حفظ حیثیت وشرف دودمان های
طرف افتخار که بدربار سلطان وا مراء را بطۀ اعزاز واکرام داشتند و همچنان بعلماء –
سادات – حضرات ومشا ئخ که در میان اجتماع بصفات بزرگواری و روحانیت متصف
بودند بغرض نگهداشت حقوق و ادای حرمت اوشان نیز بهمین دستور اسناد اعتبار نامه
اعطا میفرمود . اعتبار نامه‌ها علی العموم بمهرخانعلوم وقاضی القضاة واهالی شرع انو ا از
طرف دولت بطور رسمی اعطا میگردید و همچه اعتبار نامه‌ها را که خوبتر بنام شجرۀ رسمی
یاد باید کرد بذات خود مفهوم تذکرۀ تابعیت در امروز داشت . غرض این بود که برای


قسمت اخیر اعتبارنامه شرعی عصر سلطان الخاتم جودت وما اشبه در انسی که در خانقاه صور والنبی القضاة دیوتا ومسند نشینان اعضا محولز محاکمه کهالی آرزود مهر کرده اند
«منلی کتاب درة الزمان »
واجد الاسفر دان که از قدیم الایام سلطنت پادشاهی بنا
ملک الجبائر به تارخت حضرت بعد از ان
شاہ حسین امیر سلطان بایزید امیر سید شاه علین
معلی که برابر محدث امیر سید جلال الدین امیرسید
احمد با امیر امیر شاہ ابوالقاسم امیر شا عبد الله
امیر سید شاہ حسین لامیر الدین سید اسحاق
امام جعفر امیر سید صادق امیر امام باقر امیر امام
زین العابدین امیر امام حضرت سید الشهدا
امام حسین غیراز طرف چو گیانسیست که نبض
حضرت شراف دان اب کیا نام را از نبی بعدازان
از مغرب السيد حسب الاولة عماد علی سید کی تھم کر
انان میر بالا نرا ستی نیست و احکام از عصر خبر
از سر کا خوب نیست بالا بر نسبت امیر
ر جزو اباں قهر و جوماً کاورا یر


قوالۀ شرعی
سید غلام حسین خطیب کابلی شخصی که در سال ۱۲۰۸ هـ ق یكسال بعد تاریخ جلوس
اعلیحضرت زمانشاه بعهده قضاء ولایت لوگر برقرار و یك قباله شرعی بمهر او در سال
۱۲۲۲ هـ ق در اواخر سلطنت اول اعلیحضرت شاه شجاع الملك توثیق یافته است بحیث نمونه ای
از قباله نویسی های محاكم شرعیه اطراف بلاد مملكت در عصر سلطنت زمانشاه غازی و معرفی
اشخاص محاكم واهالی آنعصر عكس و نقل قباله دست داشت محمد عمر خان الكوزائی سابق
عسكر شاهی را از نظر مطالعان تاریخ میگذرانیم:
(امام و خطیب و اور عین است) (زاجداد سید غلام حسین است)
«۱۳۰۸»

بتاریخ (۶) ماه
شعبان سنۀ ۱۲۲۰
بودكها قرار صحیح
و شرعی نمود در یك محكم
و ملزم و ان ان سمت
والد عمران قوم ملا خیل
اندرابی بر اینكه
فروختم موازی یك قطعه زمین
شرقاً براه ده لو غرباً
بمسجد سلام خیل شمالاً
جوی شاهی جنوباً به قبرستانی
قلعۀ مذكور و بدین ،
ذکر محدو دشدۀ خودرا
ببیع بات قطعی فروختم
بالای ملا مباداد بركرم
داد و كل داد و و لدان
شیرداد ملا رحیم و ملارسول
و انشیر قوم الكوزائی
در بدل مبلغ (۲۴) روپیه
سفید کابلی که مناصفه
آن (۱۲) روپیه میشود
و همین مبلغ مذکور را
از ید مشتریان مذکور قبض

نمودم وجه و دینار نزد مشتریان مذکور نمانده هذا قبالۀ شرعی برای مذکوران داده شد معل»
(امضاء سید غلام قاضی و خطیب: شاهد - عباس خان - حسین علی - محمد خان- حفیظ الله خان)
( و المشیر گل ساکن محمد آغه)


٤٣٣
دیگر گونی ذهنیت های عامه بعضاً اشخاص مجهول از جاهای دیگر بعنوانی وارد شده
ورخنه های فساد و ارتجاع بازنکنند ، درهمه حال این شجره های رسمی چندین مفهوم
دیگر داشت که فعلا میتوان بهمین مختصر دلیل اکتفا کرد .
پس ازفوت سلطان معظم درانی اعلیحضرت تیمورشاه نیز این کیفیت را بعین اساس تایید
کردواعلیحضرت زمانشاه بنوبت سلطنت خویش همچنان حکم تایید و تمدید اصدار فرمود .
ازانجمله اعتبار نامه هائی که نگارنده مطابق روایات اطلاع داشتم و بدر یافت يك ورق آن
دست و پا میزدم و برای اثبات مدعا در جستجو بودم خوشبختانه در فرصت تدوین کتاب حسب
المرام بدست آوردم ومطالب محتوی این فقره را بروفق روایات بصحت انجامیدم .
يك آن اعتبار نامه خاندانی که فعلاً دردست است بذات خود حکم شجره رسمی و شرعی را دارد
وخیلی مستند و قابل احترام است . ورق موجود تقریباً دونیم مترطول و (۱۰) سانتی عرض دارد.
قسمت اخیر که درعصر سلطنت زمانشاه درانی حکم امتداد یافته است عند الاقتضاء اقتباس
وحصه آخرین زینکو گراڤ شده است وکسا نیکه مهر کرده اند همگان اعضاء محاکم شرعی
دار السلطنه کابل درعصر سلطنت زمانشاه اند :
این است چند سطر اخیر شجره :
این شجره آبا واجداد شیخ نظر رحمت الله علیه است و بصحت رسیده هر کس بهمراه اولاد
شیخ مذکور بغض و کینه کند خرابی دنیا و آخرت خواهد رسید بار ها آزموده شده است
ملا شیرداد والملا رسول ابن شمشیر ابن برهان ابن ابوطالب ابن شیخ نظراین شیخ مزید ابن
شیخ ابو بکر ابن شیخ عبدالله ابن زین ابن متی ابن اسمعیل ابن علی مشیوبالك ابن اسمعیل
ابن ایزب ابن ابراهیم ابن ملخی ابن متین ابن غود ابن سلطان عبدالله ابن سلطان محمود ابن
حماداین امام اعظم باسناد امام اعظم که از مردم کیان بودند یعنی معلوم شد که غلجائی از طرف
پدر کیان اندکه کیان پادشاهان عجم را گویند مثل آبا واجداد نوشیروان که از قدیم الایام
سلطنت پادشاهان ملك از کیانی بوده تا وقت حضرت بعدازان شرافت از مردم عرب شد و مادر
غلزائی سیداست بنت سیدعلی که شاه حسین نام داشت شاه حسین ابن سلطان بایزید ابن سلطان
معین الدین ابن محمد شاه ابن سید جلال الدین ابن سیدشاه احمد بیاراقی ابن شاه ابوالقاسم ابن
شاه عبدالله ابن سیدشاه حسین الامیری ابن سید اسحق ابن امام جعفر ابن سید صادق ابن امام باقر
ابن امام زین العابدین ابن حضرت سید الشهداء امام حسین غلجی از طرف پدر کیانی است که
پیش از حضرت شرافت و نسبت از کیان بالا تر کسی نبود بعد ازان از عرب است انت
خیرالابوین ومادر غلجی سید که الحال از نسبت عرب بالاتر کسی نیست والحال از سید دیگر
از هردوطرف است بالاتر نیست این شجره ... ملایی وفقیری قوم الکوزائی(۱).

(۱) باوصفی که از طرف قضاة محکمه ملاحظه شده وممرا ،ممهور گردیده است اما بعض
اغلاط املائی دراصل معلوم میشود مثلا در اصل نسخه خطی (بغض) و (بغذ) فرق نشده است
وهمچنان کلمه(کند)را(کوند) و(شمشیر) را(شمشیر) نبشته اندودرخود عبارت از نظر تاریخ
نیز آمیخته گی واغلاط موجود است و به یقین نمی توان اعتماد کرد امادر اثر استنساخ بسیار
وقدامت زمان شاید اغلاط واردشده است ولی برای اعتبار خاندانی که این تذکره بدست داشته است
دروقت اعلیحضرت زمانشاه از طرف اعضاء یوان عدالت(شعبه دارالقضاة ) مجدداً ممهورشده است.


٤٣٤
نوت: كسیکه این شجره را به نگارنده سپرده است محمد عمر خان عسکر شاهی
ولد محمد امین خان ولد ملا کریم خان ولد ملا شیر داد خان ساکن بابان جلگهٔ محمد آغهٔ لوگر
قلعه احمدزائی میباشد و موطن اصلی مذکور منارهٔ غورد از شنداب قندهار است و فعلا در لوگر
ساکن شده و در حال به مطبعهٔ دولتی ملازمت دارد .
اعضاء و قره محکمهٔ شرعیه که در عصر زمانشاه در پای شجره مهر کرده اند اسماً و عبارات
مهرهای ایشان از ینقرار اند:
افوض امری الی الله خادم بنده گان نيك معطبر شده زفضل کردگار مبین
میر اکبر خادم شرع رسول الله الفقیر الحقیر میر اکبر مفتی شرع نبی خیر الدین
١٢٠٤
در دو جهانم چوغم از دشمن است ملك و دولت حق تیمور شاه شد
دوست محمد ز کرم بیامن است نعمت الله خادم شرع رسول الله
١٢٠٦ ١١٨٩
عبده قربان خان محمد ابن سید محمد عاشق
١٢٠٧ ١١٩١
الهی بعزت تو داری نگاه خادم شرع محمد رسول الله
که فقیر ندارد بجز تو پناه عبده عنایت الله
(١) ١٢٠٤
مفتی شرع و خادم دین منیر
شدا بوالقاسم بفضل آن خداوند قدیر
١٢٠٧
در آغاز این شجره مهر قاضی محمد انور نام بصورت مغشوش خوانده میشود و دو سه مهر
کرده است.
(١) این شخص اغلب گمان میرود که یا عزت الله و یا فقیر محمد نام داشته است.


٤٣٥

علامت پادشاه دوستی درانیان
از نظر الفاظ

چون تمام اصطلاحات رسمی و خصوصی و وجوه تسمیات دوره امپراطوری درانی در اکثر صحائف درة الزمان تشریح و از نگاه مطالع گذشت قسمت دیگر را که مربوط به عنوان فوق و از موارد قابل تذکر است نیز لازم شد تا بفرض ثبت تاریخ در پیرایه فصل جداگانه توضیح و ترقیم نمائیم.
بقرار اشهاد مآخذ معتبر و اسناد تاریخ کشور سرعنه های قوم سره بنی از روزگار پر افتخاری که عهده زعامت قبیله خود را بکف با کفایت ابدال بیک مفوض و هنگامی که زمام اختیار ریاست بآل زيرك وعلى الخصوص در آوانی که رشته اقتدار امارت باولاد سردار اسد الله خان پوپلزائی سپردند آنطایفه ستوده همت در فکر بهبود سعادت قوم و اعتلای وطن تصميم گرفتند که نخست بدودمان امارت قبیله ابدالی فرط احترام و صفوت بیجا دارند، در دوره تشکیل امپراطوری درانی بنا برداقدامات بسیار صاله خاندان امراء خویش که همگان از سلاله سردار اسد الله خان معروف به (سدو) بودند نهایت علاقمند شده و فکر فدویت و شیوه خلوصیت کما فی السابق و پیوسته با پر از انجامیدند چنانکه مراتب بکلی ثابت و تطویل این مطلب احتیاج بایضاحات دگر ندارد.
بنوعی که رجال صاحب عزم و شمشیر قبیله سلطنتی افغان از دیره مان صفات برگزیده شاهدوستی و و طنخواهی خود را در اکثر امور نمایان کرده اندسوای آنکه از مال و جان و اولاد و بالاخر تضحیات در گذشته اند چون فرد وجود سلطان که سمبول عظمت و نشانه وحدت اجتماع و علامت ترقی قوم و باعث استحکام افراد و انضباط طبقات کشور است زعمای وطن شناس درانی به مصداق (يجتمع النحل على يعسوبها) باین مطلب بزرگ مطابق بهمه صفات قابل ستایش دیگر پی برده از حیث الفاظ و کلمات سزاوار انتهای ایر از محبت و فدویت این حقیقت را نهفته نگذاشته و آخرین مراتب اخلاص خود را که جزین علامتی مرزبان نیست بوضاحت ادا کرده اند.
در ازمنه ای که رجال ذی صلاحیت در بار سلاطین و شخصیت های با مقدار طبقاتی با عتبار توثیق نگارش مهرهای مسجع منفور میداشتند بدین ملحوظ که شهنشاه عصر خود را باید برعایت اشتراك خون و استخوان و یکجهتی قدر و احترام زیاد کرده باشند در اغلب اوقات خود ها را بکلمات ساباز - غلام - خادم نسبت میدادند و این فرط فدویت و شاهد و سنی اوشان بوده و آن کسانی که در دودمان جلیل سلطنت پرورش یافته و از سایر وابستگان وفداکاران و خدام دولت سابغدار تر و حق تقرب و تقدم بیشتر میداشتند بنا بمقام زاد و غلام خویش حصه میگرفتند. و اينك بطريق اثبات علائمی را که نگارنده بخاطر دارم برمزید اطلاع احباب ارقام می کنم:
بر پشت توپ مشهور زمزمه] که در عصر احمد شاه درانی در لاهور ساخته شده است. از جمله (۱۱) بیت تاریخی این فرد بنام اشرف الوزرا، بار شاد خاطر خودش اضافه شده است.


در دران عصر احمد شاه
خسرو تخت گیر جم مقدار
خانه زادشه سپهر سریر
شه ولیخان وزیر اکثیر کار
در سجع مهر اشرف الوزرا نیز وقتی کلمه ایاز حک شده بود مثلاً :
ایاز بارگاه شاه در ان
گشته از جان و دل شه و لیخان
سردار قلندر خان بن روح الله خان قوم پوپلزائی که از هیت وز راء اعلیحضرت احمد شاه كبير و در فتوحات لاهور وشاه جهان آباد همراه ووقتی بسفارت نزد شهزاده احمد شاه مغل فرستاده شده بود در نقش خاتم وزارت خود این بیت نقر کرده بود :
ز فضل ایزد ولطیف پیمبر
غلام شاه دران شد قلندر
سردار جهان خان سپه سالار قوم پوپلزائی درعهد سلطنت احمد شاه كبير در وقتی که بصفت مشارتت شهزاده سکندر بحکومت کابل استقرار داشت نقش مهر خود را بدین بیت مسجع و منقر کرده بود :
چون ایاز خاص احمد شه دران شده است
خان جهان امیرصوبه داران شده است
وهکذا اوقات زیاد دیگر این چنین سجع مهر داشت :
به نقش خاتم ایاز پادشاه دران
نوشته خامه تقدیر نام خان جهان
ياقوت خان قلمراقاسی مشهور به (خواجه سرا باشی) که از خدام معروف ومقتدر در بار احمد شاه كبير است وقتی این چنین سجع مهر داشت :
چو عهد دولت شاه دران است
غلام خاصه ایش یاقوت خان است
تعمیر زیارت حضرت سید اسحق ختلانی واقع شرق بالا حصار كابل که در تحت نظارت اووسر پرستی میرزا الله ویردی حبرت قوم شاملو بامر شهنشاه در دران صورت اکمال پزیرفته است در متن ابیات تاریخی اسمش چنین خوانده میشود :
غلام خاصه اش یاقوت خان است
که تعمیر مزار اتسس يقين شد
در سال ۱۱۶۸ ه ق که اعلیحضرت احمد شاه غازی سردار جهان خان را به تعمیر حصار شهر زیبای كابل حکم فرمود در قصیدهٔ تاریخی که میرزا عبد الهادی خان موسوی متخلص به (عشرت) انشاد کرده است در بیت ششم این اصطلاح اشارت یافته است . مثلا
با ایاز خاص آن یکتای دهر
آنکه گیرد وام ازان گردون وقار
درعصر سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه درانی سردار علم خان ايشيك اقاسی باشی وزیر در بارو داروغہ دیوان اعلی) سجع مهر خودش را بچنین بیت آراسته بود :
بعالم از عنایات الهی
علم شد خادم تیمور شاهی
در وقت اشغال وکالت سلطنت مدت زیاد این چنین سجع مهر داشت :
به تیمورشه چو الطاف کریم است
علم از خانه زادان قدیم است
در وقت سلطنت محمود شاه درانی سجع مهر خود را بنوع دیگر تبدیل داد :
نشان طالع بیداد و بخت مسعود است
مير هوتك خان پوپلزائی داروغه اخبار ممالك محروسه در وقت سلطنت زمانشاه سجع مهر خودش را بعبارت (غلام شاه زمان میر هوتك) زينت بخشید وهکذا شهزاده سلطان


(٤٢٧)

منصور قیصر وقتی عبارت مهرش (غلام شاه زمان قیصر است) حکاکی شده بود .
در عهد سلطنت زمانشاه جناب سردار پاینده خان ملقب به سرافرازخان نیز وقتی از فرط محبت به شاه این چنین سجع مهر آراسته بود :
چو شد از بخت و دولت بی‌نیاز است
غلام‌خانه‌زادش سرفراز است
حاجی رحیمداد خان مستوفی همچنان مهر خودش را بهمین نسبت مسجع گردانیده بود :
صد شکر که غنچه بود مرام طلب و مراد
دولت از غلامی شاهم رحیمداد
مسرت خان سرکار وقایع در وقت سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه او نیز عبارت مهرش عاری ازین نسبت نبوده مثلاً : (غلام‌شاه تیمور است مسرت) میر محمدعلی موسوی منشی‌باشی همچنان وقتی در مهر خود عبارت (العبدالمذنب خانه‌زاد) حك کرده ، بود سردار فتح خان بارکزائی در عهد سلطنت محمود شاه در آو ان عهدۀ وزارت اعظم وقتی این چنین مهر نقر کرده بود :
چو بخت و دولت محمود شاه منظم شد
ایاز خاص فتح خان وزیر اعظم شد
جمعیت اکابر قوم و سرداران با عظمت‌وشان درانی و بعض اشخاص دیگر ازان قرار مهرها داشتند و در فرقه غلام‌خانۀ جوانشیر جند اول جعفر خان سرکشك که زعیم آنها بود مهر او این چنین سجع داشت :
بعهد شهنشاه خد بوداد گستر
نشان غلامی بود فخر جعفر
در فرقۀ غلام‌خانه‌های جوانشیر ـ افشار ـ قلمان ـ قراچه داغ ـ جمشیدی ـ فیروز کوهی مغلی ـ حبشی وغیره ازین الفاظ زیاد بود .
مطلب کلی ما این است که همبران عصر نظر بعلائق مفرط شاه دوستی از اشخاص مقتدری که بدربار سلطان راساً و یا بالوسيله راه و رابطه و تقرب داشتند سجع های مهر اکثر ایشان ازین علامت عاری نبوده اما در طبقۀ قضاة و اعضاء محاکم شرع انور غالباً کلمۀ خادم دین نبی و خادم شرع نبی و خادم شرع مصطفی حکاکی میشد و آثار بسیار بهمین صفات دیانت پیرایه بنظر میرسد .

شهرت بین‌المللی بانکی و تجارتی
عصر زمانشاه درانی در ممالک اسلام

(باعتبار سند خطی)
در عصر سلاطین درانی در تمام بلاد متسلطۀ آنعصر که جزء خاك امپراطوری درانی بود بنام سلطان این مملکت دراهم قضی ضرب میشد. قسمتی از مسکوکات بر حسب فرمان شهنشاه برای مصارف و مواجب ولایات آنجا تخصیص می‌یافت وقسمت بیشتر بمرکز دارالسلطنۀ کابل انتقال داده میشد . از مرکز عندالضرورت بر حسب صوابدید اولیاء دولت قاهرۀ درانی بصرف امور لشکری و کشوری میرسید .
چون دورۀ امپراطوری درانی شهرت وعظمت بین‌المللی کسب کرده بود باحترام این مملکت در ذخائر ممالک اجانب پول‌های امانت متمولین این سرزمین بصیغۀ تجارت و امانت پذیرفته میشد و با آنکه روابط بانکی مانند امروز در عالم وجود نداشت اما نظر باعتبار


( ٤٣٨ )

و اعتمادی که اولیاء دولت افغانستان از نیروی خود در عالم سیاست ـ اقتصاد و تجارت داشتند
ذخائر پولی خود را در سائر ممالک لازم میدانستند و از جمله پول هائیکه با عتبار سند گمر اف
شدۀ کتاب رو ابط وطن ما را با ممالک دیگر بمعرض اثبات میرساند سند خاندان اشراف الوزرآ
شاه ولیخان است که پول های شخصی ایشان بمفهوم تجارت و یا امانت در خزینۀ بغداد
و کلکته وغیره گذاشته بودند. مفهوم درج و تطویل این مضمون مراد از نفوذ و تفوق دورۀ
امپرا طوری درانی است که سوای ممالک متصرفۀ خود در ممالک دیگر باعتبار ایشان
خزائن و ذخائر متعدد تشکیل میدادند و آن ذخائر اگر از طرف حکومت بود معنی اعتبار
مملکتی و پشتیبانی از ثروت ملی را حائز بود و اگر از اشخاص بود مفهوم امانت و تجارت را
داشت. صورت ما جراء پول کلکته و بغداد شریف در دودمان اشرف الوزراء تا عصر
ضیاء الملۀ والدین ادامه داشت چنانچه کوائف از ملاحظۀ اسناد مندرج کتاب بر می آید
ولی این ذخائر پولی که محدود بخاندان اشرف الوزراء مرحوم است در عصر زمانشاه درانی
صورت گرفته است ویقیناً که همدران روز بین افغانستان و بغداد وغیره روابط تجارتی و بانکی
قائم بوده و قرار اطلاع بعد از سال ۱۲۵۹ ه ق ورثۀ وزیر مرحوم بخسارات سنگین مالی
در داخل خاک روبرو شدند و با وصفی که این داستانها تاحدی جگر خراش است ولی برای اثبات نفوذ
و شهرت بین المللی دورۀ امپراطوری درانی واقتدار کار پردازان بزرگ دولت
آن عصر ثبت اینگونه اسناد افتخار و عظمت تاریخی قوم را بار می آورد.

اینکه نقل یکی از مکاتیبی که سردار ونواب حافظ عطا محمد خان «وفلزائی یا میرائی
بن سردار شیرمحمدخان مختارالدوله بعنوان سردار ولی نعمت خان بخط خود نبشته و بمهر خود
اعتبار داده از قندهار بکابل فرستاده است. واگر چه این مکتوب متضمن معاملات شخصی
خاندان اشرف الوزراء بحساب میرود ولی چون خاندان های بزرگ که شرح حال ایشان
درموارد مختلف تاریخ کشور دخیل اند از عکس و نقل همچه مکاتیب که در بسی قسمت ها
روشنی می افگند و در اثبات این موضوع وسائر موارد راهنمائی میکند قابل استفاده
ومطالعه قرار میدهیم.
هو
«عالیجاه اخوی ارجمندی امولی نعمت خان راسلم الله تعالی ـ بعدها آنکه عالیجاها در جواب»
« خط مایان سخت نوشتند که وجه کلکته قطعاً از شما نمی باشد مگر ما اولاد پدربودیم»
« عالیجاه خوب مهربانی کردید مایان از زبان قبله گاه(۱) شنیدیم که آنچه نقدوجنس که از »
«مایان باشند همرا «حاجی میر احمد خان (۲) واولادحاجی میر احمد خان شریک است بنابر»
« همان مایان همشیرۀ صلبی خود را بشما خویشی کردیم نصف وجه کلکته از شما میباشندونصف»
«وجه کلکته از مایان میباشدـ ازوجه حصۀ خود را از برای شما نوشتیم که بابت وجه بغداد شریف»

(۱) اشاره به سردار شیر محمد خان مختار الدوله اشرف الوزراء عصر سلطنت زمانشاه
درانی. (۲) حاجی میراحمدخان برادر مختارالدوله ودرپشاور بقتل رسید چنانچه ماجراء
قتل هردو برادر باصادرات آن ایام زیر عنوان مختارالدوله درین کتاب درج است.


صورت اقرار نامه شرعی که در محکمه دار السلطنه کابل در عصر سلطنت اعلیحضرت پادشاه باسم جناب امیر احمد خان فر زند
اشرف الوزراء شاه ولیخان فوفلزائی نبشته شده و سا ئر فر زندان اشرف الوزراء در حواشی اقرار نامه هذا مهر کرده اند
متعلق کتاب درة الزمان

غرض از تحریر این سطور است که چون در اینده ملک که اجمالا شهرت بجر قلی دارد
[ILL] میرزا قندام و سر دلخوغان در اباد بنام صفدری و حسن اباد در پلخومری و جزا
[ILL] حصه که بر حسب قباله شرعی از انوار الله و عبد الله پسران سردار خان بن مایا جان مرحوم خریده شده
یا بتصرف دایار و غیر ان در کوهسار در شهر کابل در شور بازار و شهر زمین الطافخان
و در محلات بلده کابل و غیر و شئی از انه در کابل اقرار حجة الصدر برضای خود گفت

زمین کاریز این قطعه قلعه آماسی دارت و قلعه زراعتی زبان هم بموجب قباله منصوره
که دران اباد بنام صعدری و حسن مقسم که اقرار مقدر پنج قطار که دران حصہ و الحصه دارت
[ILL] اباد در پلخومری که بحکم پادشاهی معاف الحکم بحقوق دیوانی که حاصل قلعه

زمین جولام مقصور داران زمین بموجب قباله شرعی از انور الله زمین بوم بام بلخ زارعی
بنام حاصلی که نسبت شفاخانه دار الشفاء
مروحه دار کوخندم طلائیه حصه و بابی

زمین اوبا بنام [ILL] زمین بنام کوره قلعه که نقدا در کابل اقرار حجه الصدر خان
که در ان کانا دارت و قلعه زراعتی قلعه است
حصہ از بانوان از باز پینکه هم اقرار حجه اله پینکه
مفروضه کانا که دران مرحوم عالم صدر که بقیمت پنجاه دانه اشرفی خریده
حق و ملک اقرار است که بپناه مقدم روبرو در این بیع فخر و طوع
قرار حجة که با پناه منم روبرست که اکنون کلی ملک مذکور حجة الصدر که در تصرف


[BLANK PAGE]


«٤٣٩»
« بشما داده میشود الحال اختیار دارید هر گاه بشما وجه کلکته و از سنده بهتر باشند هم خوب»
«چون در کل اولاد وزیر (۱) اینکه ما و شما و قبله گاه شما بیکمدت از همرا، قبله گاه مایان بدرجه»
«شهادت رسیده اند (۲) بنا بر همین حق شما بر مایان حق و دین میباشند چون که هم در میر (ث)»
«شریک می باشیم و هم نگفته قبله گاه مایان در مال وملک مایان شریک میباشید بخاطر»
«خود هم حرف رانگز را نیفزاید منزلت کمال حاصل است فقط»
نوت: درظهر ورق در برابر ختم مضمون فوق مهر سردار غلام محمد خان فوفلزائی
بچنین سجع منقور وموجوداست
(صلو علی محمد حافظ عطا محمد)سنه مهر ١٢٢٦ه ق
نقل یکی از اسنادی که ورثۀ اشرف الوزراء شاه ولیخان بطور حجت قستمی
از جایدا د مورثی ایشانرا در علاقۀ سمت شمالی کابل بنام ولی نعمت خان نو ادۀ وزیر
مرحوم تقسم کرده اند واگرچه این سند مربوط بقضایای تاریخی وشامل القاب وعنو انهای
رسمی واعز از ی نیست اما گز ارش خاند ا نهای بزر گ و اسنادی که بنام همچو ر جا ل
مکاتبه شده است باوصف آنکه شخصی شمار میرود ولی با عتبار عظمت دود مان ها ی
نجیب امثال ا ین اوراق ارزش رسمی دارد زیرا تاریخ معاصر افغا نستان در صفحا ت
اول از همین چند دودمان بزرگ تشکیل مییا بدوصحت قضایا وطرز مدنیت آ ن د و ره ها
همواره با این اسناد نیاز مندی احساس میکند وشاید مطا لع برحسب مر ا م در بسیا ر
قسمت هاتنکات دیگری را که ما هنوز بران متوجه نشده اییم عقه ر بیش آ مــد ز ما ن
خویش از معلومات ما است راک نماید
«در تاریخ هفدهم شهر ربیع الاول سنه ١٢١٧ یکهزارو دو صد و هفده بود که»
«اقرار شرعی نمود عالیجاه رفیع جایگاه نخبة الخوا نین الکر ام امیر احمد خا د رانی»
«با میزائی خلف مرحمت وغفران پناه شاه ولیخان وزیر مرحوم بر آنکه چون ......»
«ومیانجوی وغیره واقعه تعلقۀ کهدامن دارالسلطنة کابل مابین عالیجاه مقر و عـا لیجاه»
«رفیع جایگاه مشارالیه مشترک بود درینولا ازروی راستی ور ضاء ا لطر فين هـر يـك»
«رسدخودها ر اعليحده نموده قابض ومتصرف شده اند که همین مرقوم في الصدر رسدى»
«عالیجاه ولی نعمت خا ن رسیده . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (۳). .»
«زمین اوبابی که تعلق باراضی زمین میانجوی دوفصله که قطعا املاک دامنۀ قلعة احمد خان»
«قریۀ مزبوره يك قلعه ـ یکنیم قلبه شمالی وجنوبی ده مذکور موازی ده قلبـه عبارت از»
«پانزده خروار گندم بذرميگنجد مقرر آ نکه اراضی مذ کور از قرار مـرقوم فی الصد ر»
«که تقسیم ورسدعا لیجاه ولی نعمت خان مشارالیه رسیده حق وملك عالجا ولی نعمت خان»

(۱)اشاره به اشراف الوزراء شاه ولیخان وزیر احمدشاه کبیر دردران .
(۲)موضوع نمره دوم رانگرار میکنند
(۳) درین قسمت جزئیات قلعه وگاه وغیره نبشته است بغرض رفع طوالت مضمون صرف
نظر شد .


(٤٤٠)

است که عالیجاه مقرمشار الیه را در آن هیچ دخل و تعلقی ندانده و اراضی مذکور بین
آنها معلوم و محدود است که اکنون همگی ملك مذكور في الصدر از ید و تصرف
عالیجاه رفیع جایگاه امیر احمد خان مشارالیه درج گشته و داخل املاك عاليجاه
ولی نعمت خان گردید و علیحده بموجب تقسیم محدود یکه بگر گردیده که هباتیش
واقباض وتسلم وتسلم وتمليك وتملك واقع شده که در ارا ضی مذکور آنچه نخواهد
عالیجاه ولی نعمت خان دخل و عهد نماید نیز از ملك غير وحق وملك عاليجاه ولی نعمت خان
است این چند کلمه بعنوان حجت تقسیم نام . . . . . . گردید که در ثانی سند مخبر
باشد و كان ذالك بمحضر المسلمين .»
مهر های برادران و پسران حافظ شیر محمد خان مختار الدوله بن
اشرف الوزرا، شاه ولی خان که در پای سند خاندانی نشان کرده اند :
(١) حافظ شیر محمد [مختارالدوله ـ سنه مهر ١٢٠٧ ٠
[٢] امیر امیران میر احمد است سنه مهر ١٢١١ ٠
۳ بهار صحت جاوید از رواج زمان ٠
شگفته یافت ز گلزار فیض...سنه مهر١٢٠٨٠
نوت درین مهر همین کلمات خوانده میشود و چون کاغذ خیلی مندرس و حروفه
مغشوش است بصورت ترکیب چنان بنظر میرسد.
٤ ... خادم شاه ولی
٥ احقر العباد گل محمد [نظام الملك عهد شاه شجاع ] ٠
٦ عبده جان محمد
٧ عبده احمد ـ سنه مهر ١٢١١
٨ ـ عبدالعزيز سنه مهر ١٢١١
درین مهر کلمات است و آفرینش شرق خوانده میشود اما بسیار مغشوش است و
صورت ترکیب کلمات و اسم فهمیده نمیشود
١٠ الهی بعزت تو داری نگاه
که عیسی ندارد بجز تو پناه
١١ محمد رهنمای عبدالرحمن ـ سنه مهر ١٢٠٧
١١ عبدالحمید سنه مهر ١٢٠٤
١٣ حافظ عطا محمد


ورقهٔ عريضهٔ نواب سایر بیگم بنت نواب غلام محمد خان نورزئی مختار بن سردار شیر محمد خان اشرف الوزرا که بحضور
اعلیحضرت ضیاءالملةوالدین نوشته وموضوع هشت لک روپیه کلدارج آلنکومرا بار دیگر یاددهانی کرده است
درظهر ورقه مهر عبدالرحمن خان شاعلوم نیز ممهور است «متعلق کتاب درةالزمان»


قطعهٔ ديگر از عرائض قرطاس عصر ضياء الملة والدين است
كه نواب سايره بيگم بنت نواب غلام محمد خان وزير مختار از بابت
وجه كلک به بمقام پاد شاهي عارضا شده است

مهر اعلا حضرت ضياء الملة والدين
امير عبد الرحمن خان
نوت: در اطراف مهر سورة اخلاص تمام
نوشته و در ميان بخط طغرا ضياءالملة
والدين امير عبدالرحمن
منقور است:


(٤٤١)

رعیت نوازی اعلیحضرت زمانشاه درانی

اعلیحضرت زمانشاه درانی در بارۀ عموم رعایای افغانستان حسن نظر داشت و
چون نگارنده در هر قسمت بملاحظۀ اسناد اتکا دارم درین مورد که دو ورق فرمان
در دست است محض در مورد هزاره جات بطور مثال حرف میزنیم و ]برای
اثبات زعمای ملی مطالب این عنوان را مورد بحث و مقایسه قرار میدهیم.
در ضمن معاودت اعلیحضرت زمانشاه از سفر هرات بکابل از راه هزاره جات در
صفحۀ (۱۱۸) اشارت کردیم اجمال خاطر داشت ازینقرار است:
در ذکر اصالت مردم هزاره اختلاف زیاد است و نمیتوان از حال بصورت ایشان
بصحت حرف زد اما در حال از قبایل مشهور و اماکن معروف آنها که تاریخ بیاد
میدهد: دای چوپان - دای ختایی - دای نوری - دای میر داد - دایزنگی - دای کندی
و بهسود و قوم جاغوری و پولادی و شیخ علی و محمد خواجه و غیره اند.
در هنگام نزول اجلال اعلیحضرت زمانشاه بطرف دارالسلطنۀ هرات از حالات بحرانی
و ظلم و استبداد میران و اربابان و کدخدایان هزاره عرایض بهم اسمع اعلیحضرت
در هرات برسید و بین اهالی و میران و اربابان وضع مناقشه دوام داشت اما اعلیحضرت زمانشاه
برای دستگیری از احوال رعایای هزاره پیش از انکه یکتن از امراء را موظف نماید
از روی مراحم خسروی وعدالت سلطانی شخصاً متوجه شد و پیشخانۀ مبارک را
از دارالسلطنۀ هرات براه هزاره جات امر حرکت فرمود چون عشائر هزاره تحت ریاست
یکنفر زعیم خود نظر بکردار و اخلاق و عادات و رسوم محلی آنها خوبتر میتوانست
گزاره نماید اعلیحضرت شهنشاه زمان از روی مراحم شهریاری دربارۀ رعایا بدون آنکه
شخصی را بحکومت آنجا سرفراز نماید لازم فرمود تا برای اداره و نظم و نسق هزاره جات
از خود آنطایفه بر حسب استرضای وشان و صوابدید حکومت درانی کسان با کفایت را
فرمان]بدهد. حکام قومی هزارۀ پیش از چند نفر بودند و از عصر خاقان اعظم احمدشاه کبیر
اربابان و متنفذین آن ولا محسوب میشدند ولی فردی که مقام خانی و لقب سلطانی و حکومت
کل حاصل کرد صافی سلطان هزارۀ جاغوری بود و از عصر اعلیحضرت تیمورشاه درانی
بدان منصب برقرار شده و دو سال قبل اعلیحضرت زمانشاه غازی نیز بر اساس احکام پدر
نامور خویش عہدۀ سلطانی قوم هزارۀ جاغوری را بر وفق فرمان گذشته حکم امتداد فرمود
ولی طوائف تحت اثر او که آوازۀ اغتشاش پنجاب و هرات را شنیده بودند از حکم صافی
سلطان و غیره رؤسای هزاره که از زمان تیمورشاه غازی دوام داشتند سرباز زدند.
درینوقت [سال ۱۲۱۲هـ ق] که اعلیحضرت زمانشاه غازی از باعث پرداخت بحقوق آتطایفه
و از لحاظ سردی هوا و اعاشۀ اسپان سواری و بارگیر و اخذه مالیات که بر ذمت مردم هزاره جات
باقی مانده بود تمام ولایات هزاره را در عرض راه وارسی و غوررسی فرمود و شخصی که برای
انجام تعهدات قومی آن گروه بقناعت اهالی آنجا و حکومت خوبتر میتوانست بپردازد
صافی سلطان بود لہذا اعلیحضرت شهنشاه زمان نامبرده را باز بحیث سلطان طوائف عطائی
و یاقوجری و پشتی و یزدری و کرمنی جاغوری سرفرازی بخشید و کما فی السابق او را
بعہدۀ حکومتش بر قرار گذاشت.


٤٤٢

فرمان اعلحضرت زمانشاه بعنوان صافی سلطان جاغوری
نگارنده سعی دارم تا از تمام جهات و خصوصاً از الطاف سلاطین درانی در بارۀ رعایای
افغانستان و وارسی آنها در امور امپراطوری آنعصر حرف بزنم تا بدانند چنان از يك نقطه
بدیگر نقطه با سرعت ممکن میتوانستند سفر کنند و در ضمن گیرودار سفر چگونه در هر نقطه
بر اوضاع عمومی کشور وارسی نمایند و چه نوع بحقوق عامه بپردازند. از آنجا است که
در زمرۀ حکام محلی افغانستان دو فرمان از عصر اعلحضرت زمانشاه غازی و اعلحضرت
شاه شجاع الملك را که در خلال اوقات بنابه نظریات اعلحضرت احمد شاه غازی
و اعلیحضرت تیمورشاه غازی مراتب احسان و الطاف شهریاری بازیب و فردرانی را در تمام
طبقات جامعه اثبات و اظهار میدارد فی الحال متن دو ورق فرمان را که بنا بر نظریات
اعلیحضرت تیمورشاه درانی در اثر حقوق پسندی و عدالت شعاری اولاد او شرف ارقام یافته
و از یادداشتهای مستند تاریخی عصر محسوب میشود برای صدق گفتار شایسته مطالعۀ می پنداریم:
قرارداد تا الطاف خویشتن یزدان
نگین حکم جهان را بنام شاه زمان
١٢٠٧
«اعوذ بالله تعالی حکم همایون شد آنکه چون قبل ازین عالیقدر صافی سلطان هزاره
«جاغوری حسب الرقم قدوتوام سلطان خلدآشیان لا زاله برهانه برتبۀ سرکردگی طایفۀ
«هزارۀ فعال و یا قوبزی و شہی ویزدری و کره‌ئی جاغوری سرافراز بود درین وقت»
«عالیقدر مشارالیه بعرض اشرف رسانیده استدعای امضای رقم مبارک نمود لہذا عرض و»
«استدعای او را مقرون بانجاح و الاقرار شیر رقم سلطان مبرور عالیقدر صافی سلطان را»
«برتبۀ سرکردگی سلطانی طوائف هزارۀ عطائی و یا قوبزی و شہی ویزدری و کره‌ئی»
«جاغوری مذکور سرافراز فرمودیم که با سرپرستی و ایالت و استمالت طوائف مزبور»
«قیام و اقدام نموده باشد. طوایف هزارۀ مذکور عالیقدر صافی سلطان مشارالیه را سلطان»
«وسر کردۀ بالاستقلال خود دانسته از سخن و صلاح حسابی او برون نروند.»
«مستوفیان عظام کرام دیوان اعلی صورت رقم مبارك را در دفاتر جلود لا ثبت»
«و حسب المقرره معمول و مسطور دانسته از جوانب و در عهده شناسند. فی شهر شوال المکرم»
«سنه ١٢١٠»
بعد از فرمان اعلیحضرت زمانشاه فرمان دیگری از حضور اعلیحضرت شاه شجاع الملك
درانی در سال ۱۲۲۱ هـ ق در آوان سلطنت اول او بران طایفۀ شرف افتخار بخشیده
است و اينك متن فرمان شهنشاه موصوف نیز پرداخته میشود:
الملك لله
«شد از عین عنایات الهی»
«مسلم بر شجاع الملك شاهی»
«اعوذ بالله تعالی حکم همایون شد آنکه بنا بر الطاف موفورۀ شاهانه و أعطاف»
«گوناگون خسروانه در باب حسن خان هزاره درینولا پرتوی از انوار خورشید مکارم»