گلشن امارت
مؤلف : نور محمد نوری


انجمن تاریخ افغانستان

گلشن امارت

مؤلف : نور محمد نوری


[BLANK PAGE]


گلشن امارت
یکی از کارهای مفیدی که انجمن تاریخ جزو وظایف خویش در انجام آن صرف مساعی
میکند تجسس و چاپ و نشر متون نسخ قلمی است مربوط به تاریخ افغانستان، چنانچه تا حال
کتابهایی چند مانند: اکبر نامه، نوای معارك، واقعات شاه شجاع، پادشاهان متاخر افغانستان
(جلد اول) از نظر خوانندگان گرامی گذشته است .
گلشن امارت که اينک به انتشار آن توفیق حاصل کرده ایم، نسخه ایست قلمی مشتمل
بر شش گلشن و چهل و سه گل و ٢٦٥ صفحه که در تاریخ قرن ۱۹ افغانستان سوانح سالهای طفلی
و جوانی و شهزادگی و دورهٔ اول امارت امیر شیر علی خان را با یکی دو سال اول دورهٔ دوم امارت
او احتوا میکند و به حساب هجری قمری از تاریخ تولدی امیر (۱۲۳۷) شروع و به سال
۱۲۸۷ خاتمه میپذیرد و نه سال اخیر سلطنت دوم پادشاه مذکور باقی میماند .
نسخه قلمی گلشن امارت پانزده سال قبل جزء کتابخانه ریاست مستقل مطبوعات بود
و چون حفاظت آن به حیث يك اثر قیمتدار ملی معلم شد مجلس ریاست مطبوعات آنرا به کتابخانه
موزه کابل اهدا نموده و با اهمیتی که در تاریخ کشور داشت در سال ۱۳۳۴
به طبع آن در مجله آریانا شروع نموده و امروز چاپ علیحدهٔ آنرا بدسترس علاقمندان
میگذاریم .
مؤلف گلشن امارت مولوی نور محمد مخلص به(نوری) کسی است از اهل قندهار
که در عین زمانیکه در دربار امیر شیر علی خان رفت و آمد و احیاناً حضور داشت با مامورین
انگلیسی پنجاب هم بی مراوده و ارتباط نبود و حتی قراریکه خود مینویسد گذرش به لندن
هم افتاده بود .
گلشن امارت با اینکه ناقص است و تمام دوره حیات امیر شیر علی خان یکی از پادشاهان
محمدزائی را به پایان نمیرساند معذالک از حوالی ربع اول به بعد ٥٠ سال تاریخ افغانستان
را در قرن ۱۹ در بر میگیرد لذا در تاریخ معاصر وطن اثر بسیار مغتنم و مفیدی بشمار میرود
محتویات آن با نسخ قلمی دیگری که چاپ کرده و میکنیم مخصوصاً دو جلد پادشاهان متأخر
افغانستان در روشن ساختن زوایای تاریخ دورهٔ محمدزائی و معرفی رجال آن عصر كمك
زیاد میکند .
۱۰ سنبله ۱۳۳۰
احمد علی کهزاد


(۲)

فهرست
صفحه
گل اول :
در ذکر ولود عاقبت محمود پادشاه مسند جود وحلم وراو از کننده دم بکشور وجود ٣
گل دوم :
در ذکر جمع آمدن ارباب تنجیم و اصحاب تقویم بنا بر تحقیق وقت ولادت و زمان
مولود با سعادت و تعیین فرمودن سادات سعادت فرجام و علمای گرام اسم سامی ٥
و نامی حضرت صاحب قرانی
گل سوم :
در ذکر رغبت نمودن آن جناب بخواندن و نوشتن و لوح دولت در کنار سعادت
گرفتن و آداب دینداری و اسباب آموزگاری پیر متن ٧
گل چهارم:
در ذکر توجه نمودن خاطر همایون بعد از تعلیم کلام ملك علام باكتساب ازهار
کشورستانی و التفات فرخنده مسالك پس از تفهیم بدایع علوم بانتظام آداب عالم ٧
گیری وجهانبانی
گل پنجم :
در ذکر واقعیات و سنوح حادثاتیکه در ایام شاهزادگی و روزگار عنفوان جوانی
از آنحضرت بظهور پیوسته ٨
گل ششم :
در ذکر خرابی فرقه ضاله توخی بر دست موید سبحانی ١٠
گل هفتم :
در ذکر تسخیر دار القرار قندهار از یمن قدوم میمنت لزوم امیر با وقار وخسرو
کامگار و بیان حوادث هند و وقایع تابنده که باعث وسبب شد بر توجه امیر بینظیر
علیین مکان بجانب قندهار مینو نشان ١٣
گل هشتم :
در ذکر وارداتی و سئوح حادثاتیکه در ایام توقف امیر علیین مکان در قندهار
بظهور پیوست ۱۷
گل نهم :
در ذکر وليعهد نامۀ مهر سپهر حشمت و سپهر مهر عظمت نوردیده اعیان شهزاده
عالم وعالمیان سردار شیرعلیخان ۲۰


( ب )
صفحه
گل دهم :
در ذکر اهتزاز الویه نصرت انتما بصوب قندهارحسب الحکم امیر بی نظیرصاحب الوقار امیر علیین مکان.
۲۳
گل یازدهم :
در ذکر تسخیرملک غور بردست سردار محمد شریفخان از عنایات ملک منان.
۲۵
گل دوازدهم :
درذکر توجه رایات نصرت آیات بطرف هرات وبیان بواعث توجه امیر کبیر براستیصال سردار سلطان احمدخان.
۲۷
گل سیزدهم :
درذکر اهتزاز الویه نصرت انتما ازجلال آباد بطرف اعدا
۳۰
طرح نشستن عساکر منصور برگرد قلعه هرات حسب الحکم خاقان غیور.
۳۳
گل چهار دهم :
در ذکر وقایع یورشات که درایام محاصره بظهوررسید.
۳۶
گل پانزدهم :
در ذکر واقعه ناگزیر فوت امارت پناهی ظل سبحانی امیر کبیر بی نظیرعلیین مکان امیر دوست محمدخان.
٤٣
گل شانزدهم :
در ذکر جلوس همایون ظل الهی برفراز مسند جهان بانی وروح سریر کامرانی
٤٥
گل هفدهم :
در ذکر اهتزاز الویه نصرت انتما بصوب دارالقرار قندهار و از انجا به مستقر الخلافت کابل.
٤٨
گل هجدهم:
در ذکر فرار شدن سردار محمد اعظم خان .
٤٩
گل نزدهم :
در ذکر اطلاع یافتن آنحضرت برمکر وخدیعت سردار محمد افضل خان .
٥٤
گل بیستم :
در ذکر توجه شاهزاده بلند اقبال سردار محمدابراهیم خان وسردار محمدرفیقخان با سپاه فراوان ولشکر نصرت نشان بصوب کرم و استیصال سردار محمد اعظم خان
٥٨
گل بیست ویکم .
در ذکر توجه رایات عالیات بصوب ترکستان واستیصال سردار محمدافضل خان
٥٩


(ج)
صفحه
گل بیست و دوم:
در ذکر مقابل شدن هر دو سپاه کینه خواه بعزم جنگ سلطانی و شکست یافتن
دشمنان. ۶۳
گل بیست و سوم:
در ذکر امورات چند که بباعث مثل بر حبس سردار محمد افضل خان واتمام
حکومت او از تقدیر خالق منان و گریختن عبدالرحمن خان (بصوب بخارا و سپردن
مملکت ترکستان به سردار فتح محمد خان.) ۷۳
گل بیست و چهارم:
در ذکر مجمل واقعات که بعد از حبس سردار محمد افضل خان روی آورد. ۷۵
گل بیست و پنجم:
در ذکر توجه فرمودن امیر صاحب سریر بصوب دارالقرار قندهار و فتح آن دیار
بعون عنایت جبار. ۷۸
گل بیست و ششم:
در ذکر داهیه کبری و حادثه عظمای قتل شاهزاده جنت مکان سردار محمد علیخان
و سردار محمد امین خان. ۸۱
گل بیست و هفتم:
در ذکر برپا شدن شورش ترکستان وبغی ورزیدن نمک حرامان وطلبیدن سردار
عبدالرحمن خان را از بخارا و سپردن ملك ترکستان وی را. ۸۶
گل بیست و هشتم:
در ذکر توجه شهریار جهاندار درموسم بهار و مقابله خصم بی اعتبار. ۱۰۲
گل بیست و نهم:
در ذکر توجه خاقان بحر وبر دفعه دیگر بطرف خصم بدسیر از قندهار. ۱۰۶
تتمة احوال سردار فیض محمد خان. ۱۱۳
گل سییم
در ذکر نهضت رایات نصرت آیات از دارالسلطنت هرات بصوب ترکستان ۱۱۵
گل سی و یکم:
در ذکر توجه شهریار فرخنده فر بعزم رزم اعدای بد اختر از دارالسلطنه تخته پل
بصوب کابل وقتل سردار فیض محمد خان. ۱۱۷
گل سی و دوم:
در ذکر شمة احوال سعادت نشان سردار رفعت مدار سردار محمد اسلم خان ۱۲۱
ذکر ظلم پسران سردار محمد اعظم خان. ۱۲۷


( د )
گل سی و سوم :

صفحه
در ذکر آغاز طلوع نیر سلطنت وجهانبانی از مطلع سعادت تقدیر قدیر کرت
ثانی وعزیمت سفر قندهار وتسخیر آندیار .
وصف شهزاده محمد یعقوب خان
گل سی و چهارم :
در ذکر نهضت حضرت سکندر مرتبت از دارالسلطنت هرات بصوب دارالقرار
قندهار .
گل سی و پنجم :
در ذکر نهضت رایات نصرت علامات بصوب مستقرالخلافت وگریختن و فرار شدن
خصم بد سیرت .
گل سی وششم :
در ذکر حرکت سردار عبدالرحمن خان از ترکستان وعزیمت آن .
گل سی و هفتم :
در ذکر نهضت رایات نصرت نشان بطرف هندوستان .
گل سی و هشتم :
در ذکر بغی سردار محمداسمعیل‌خان وبجزای اعمال خود رسیدن
گل سی و نهم :
در ذکر عزیمت سردار محمداسحق خان واستيصال ياغيان
گل چهلم :
در ذکر روآوردن ایلچیان سلاطین اطراف بارگاه فلک اشتباه .
گل چهل ویکم :
در ذکر شورش میرعلم خان هوتکی وبجزای اعمال خودرسیدن .
گل چهل و دوم :
در ذکر ارتحال سردار محمد اعظم خان ازین خاکدان فانی بسوی متسعـت
آباد دارابدی .
گل چهل و سوم :
۱۲۸
۱۳۱
١٤١
١٤٥
١٥٣
١٦٥
١٦٨
١٧٠
۱۷۳
۱۷۹
١٨٤
در ذکر توجه خاطر فیض ماثر شهریار جهاندار به تعمیر بلادورفاهيت عباد . ١٨٥


از نشرات انجمن تاریخ
نمبر (٤٢)

انجمن تاریخ افغانستان

گلشن امارت

تأليف :

از نورمحمد « نوری »


بسم الله الرحمن الرحیم
گلشن امارت
هذا كتابنا ينطق عليكم بالحق انا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون
حمد بیحد مر خدای را که زبان مورخ زمان از بیان تاریخ سلطنتش گنگ و لال
است و دفتر کون ومکان از تبیان فرامین لطف و امتنانش موسوم بعجز و کلال مالك الملکی
که اوج افلاك از مدارج عظمتش پایه کمین وفوج افلاك در زیر اعلام عزت نشانش و رایات
ظفر فراش سایه نشین شاهنشاهی که عرش مجید سرا دق بارگاه عز و علای او ست
و کرسی غاشیه بردار عظمت و کبریای او قلم اعلی مستوفی دیوان تقدیر او ولوح محفوظ
خزانه دار اسرار حکمت وتدبیر او جهان پناهی که تاج خلافت وافسر سلطنت بر سر هر که
خواهد نهد ومنصب حکومت ومسند ایالت از هر که خواهد ستاند :
تؤتى الملك من تشاء وتنزع الملك ممن تشاء وتعز من تشاء وتذل من تشاء
بیت
از قسمت تست بندگی و شاهی دولت تو دهی بهر کسی میخواهی
بخشنده مناصب ومراتب والاجایی وتوا زنده بندگان بخلعتهای پادشاهی و بخشاینده
معاصی باصحاب مناهی وملاهی بنیاز شبانگاهی و آه سحر گاهی وتحف تحیات زاکیات
که از نسیم عنبر شمیمش دماغ مسیحان و کروبیان عالم علوی معطر گردد وصحف صلوات
طیبات که از رشحات فیض آیاتش خاك نشینان عالم سفلی بهره ور گردد نثار مرقد منور
ومشهد معطر سلطان پناه گناه اصطفا وسالار زمره انبیاء سید عالم سرور اولاد آدم
ماه ظلمت زدای شرك وبدعت مهر جان افروز دین وملت شارع شهر شریعت شارح سطر
حقیقت مهبط اسرار سبحان الذى اسرى بمصاعدا یوان دني فتدلی آنکه لوای دولتش بطراز اعزاز (
آدم ومن دو نه تحت لوائی » مطرز است و رایت نصرت آیت او بزیب وزینت نصرت بالرعب
مسيرة شهر معزز یعنى احمد مجتبی محمد مصطفى عليه من الصلوات اتمها واكملها باد .
قطعه
السلام ای قیمتی تر گوهر دریای جود اسلام ای باصفا تر در ارکان وجود
السلام ای آنکه زنگ ظلمت و کفر ونفاق صیقل تیغ تو از آیینه گیتی زدود
السلام ای آنکه ابواب شفاعت روز حشر جز کلید لطف تو بر خلق نتواند گشود
و شرایف روح وریحان ولطايف رحمت ورضوان بر کل مطهر و سنبل معطر آل
با کمال واصحاب عالیجناب آن قبله امانی و آمال بیاد .
بیت
خاصه آن چار یار شرع شعار که چو ارکان عالمند چهار
(۱)


اما بعد می گوید بنده هیچدان مولوی نور محمد قندهاری متخلص به نوری که چون
غرض اصلی از ترتیب این واقعات و تهذیب این حادثات ذکر محامد و مناقب حضرت خجسته
سمات امارت آیات امیرالمومنین امام مسلمین ظل الله فی الارضین عارج معارج خلافت و کیوان
جاهی نیر جهان تاب سپهر فرمان روائی بدر گیتی افروز آسمان کشور کشائی جوهر
شمشیر شجاعت و دلاوری جوهر عرض شهامت و ازدر دری خدیوسعيد الاوتاد داور همایون
نهاد رعیت پناه فلك بار گاه صريح البرايا حامى الانام ظهير الشريعت مفخر الاسلام
والمسلمين اميرالمومنين ..
قطعه
امیرالمومنین شیر علیخان آنكه شیران را نباشد غیر ظل رایتش روز وغا ملجا
خیال تیغ تیزش آفتاب ار در ضمیر آرد بروج آسمان هر يك زتهویلش شود جوزا
اگر زین سان شود معمور هر بوم و بر از عدلش نیابد جغد غیر از مسکن عنقا دگر ماوا
بمهد داد او بشکفت اگر چون قد گلرویان دهد سروسهی سیب وانار و نرگس و شهلا
زبس رشك کفش خون در جگر کرده است در یا را صدف یا قوت تر زاید بجای لؤ لؤ لا لا
اگر نعل عمل در گلشن خلقش چرا گردد زدود شمع سقف خانه افلاك مشك آلا
ازان بنواختش یزدان بتشریف چنین حشمت که گیرد کباردین حق بسعی و همتش بالا
بود محرر این سواد بعد از آنکه از ذکر امور طفیلی فراغ یافت عنان جواد خوص
خرام قلم را بصوب گلشن ششم که مشتمل برذکر ولادت با سعادت وظهور دولت ابدمدت
و واقعات و رویداد های آن ایام سعادت فرجام تافت وچون عنوان گلزار این حدیقه رعنا
وقوياوة شجره این روضه زیبا رونمای گلشن و گل است موسوم بگلشن امارت نموده شد .
چشم داشت آنکه از نظر اکسیر اثر قاپو چیان بارگاه خداوندی گذشته غرفبول یابد
وكواكب اشتهارا وبر مشارق ومغارب عجم وعرب تابد آمين يارب العالمين .
گل اول
در ذکر ولادت با سعادت محمود پادشاه مسند جود و ظهور او
از کتم عدم به کشور وجود
دران زمانی که خاقان مغفرت پناه امیر بی نظیر علیین مکان امیر دوست محمد خان در ولایت
خراسان در دارالسلطنت کابل ارم تقابل که نزهتگه روحانیان و مردنك ديده خراسان
بلکه غره ناصیه شخص جهان است براورنگ امارت و جهانبانی نشسته و از پنکه
جلالت و ممالک ستانی بجلوس میمنت ما نو سش آراسته و چهره در هم
و دینار بسکه با عز و وقارش تابدار و خطبه و منبر از ذکر اسم سامیش مایه افتخار روزگار
دولت و سعادت با بخت همایونش یار و تائید غیبی همواره مددگار و فتح و نصرت با رایت
ظفر نگارش قرین بود و از حسن عدل او باد صبا را که پریشانی و شیرازه کشایی اوراق غنچه
عادت او است بردن برگ گلی از صحن چمن میسر نشدی و شیر ژیان که خوردن دل آهوان
سیرت وجبلت اواست رمه غزالانرا شبانی نمودی و هر چند انواع نعمت و اصناف روح وراحت
در شان آنحضرت افزون از حد احصا و بیرون از عدد و استقصی بود چون هیچ نعمتی اشرف

(۲)


وموهبتی اعز والطف از نجابت اولاد کرام وشرافت اعقاب وذوی الاحترام خجسته فرجام نبود
بسا که شرت فرزندان ذوالعز و الشان صبح وشام بلكه على الدوام خاطر فاطرش در بند
طلب فرزندی که طاق بلند رواق بنیان سلطنت و کامگاری و کاخ راسمخ ارکان دولت
و شهریاری را حافظ تواند بود مقید میداشت و همواره بر صفحه حال و آینه خیال صورت
این معنی مینگاشت و از دیر باز بربان نیاز از درگاه بی نیاز حصول جنين مولود مسعود
مسألت می نمود و همواره از عنایت حضرت ذوالجلال در آرزوی این مقصود می بود و سنت
سنية حضرات انبیا را که پادشاهان کشور اجتبااند اقتضاء میفرمود چنانچه کلام معجز نظام
فرقانی از این معنی خبر میدهد حيث قال عن ز من قابل رب هب لی من لدنك ذرية طيبة انك
سميع الدعاء ونس تنزيل آسمانی ربنا هب لنا من ازواجنا وذرتنا قرة اعین ، دلیلی است
قاطع بر آنکه فرزندان رفیع مقدار نور دیدۀ پدران فيك اقتداراند و فحوای ووهبنا
لداؤد سليمان نعم العبدانه اواب برهانی است ساطع بر آنکه وجود اولاد بختیار از اعظم
نعمای کردگار و نتايج التجای انبیاء علیهم السلام است بحضرت آفریدگار و چون ارادت
ازلی بر وفق عنایت لم یزلی برین تعلق پذیرفته بود که قصر مشید سلطنت و كامگاری وغرف
رصین دولت و شهریاری آنحضرت سكندر مرتبت از عروض اختلال و انهدام ایمن ماند لاجرم
بعنایت بی غایت حضرت الهی جل اسمه بتاريخ دهم شهر محرم سنه ۱۲۳۷ یکهزار و دو صد و
سی وهفت هجری نبوی صلى الله عليه وسلم که این لالی منظوم و جواهر مختوم که از نتایج
طبع غرا ورای بيضای فصیح اللسان مليح البيان مولى احمد جان الکوزائی است صنعتی
عجيب وطرحی غریب در او درج فرموده چنانچه حروف اولین مصرعـات مبنی از اسم
مبارك وحروفات نخستین مصرعات آخرین بحساب جمل منتج تاريخ ولادت با سعادت است
حدية رغبة این قاطورۀ مراد ومفرح ياقوتی مقوی فواد میتواند شد ازین تاریخ مژده رسا
و ازین نوید عقده کشا است و مبدرین ایام این جواهر آبدار را در سلك نظم كشيده .
نظم
آمد از عرصۀ عدم بوجود
شاه عالی جناب منبع جود
بهتر خُلان بهترین زمان
مظهر لطف كردگار ودود
یافت عالم ز هستی پاکش
رونق و روشنی وعز و نبود
روز عاشوره سال میمیمون
بوجود آمد این چنین مسعود
شد انجم سیه امیر كبير
از چنین مژده شد بسی خشنود
ید احسان فشاند برعالم
در بخشش بروی خلق کشود
رخش عشرت بزیر ران آورد
تاج رفعت بچرخ هفتم سود
عالم از ظلم بود چون شب تار
صبح رویش ضیاء بخلق نمود
اور کشدی پدیشهیان خراب
قدمش ساخت پاك وصاف وصلود
يكشب اندر خیال تاریخش
قاصر آمد طبیعت جامود
اثر كزم سر کشید هاتف گفت
صاحب بخت باد این مولود
۱۲۳۷
(۳)


اورا پسر نامدار بلکه فروزان گوهر شاهوار، درخشان اختر آفتاب طلعت از برج دولت
و اوج رفعت طلوع یافته فروغ لمعان آن خورشید درخشان بر اطراف جهان و اکناف زمان
تافت و آفتاب وجودش از افق مطلع سعادت طلوع نموده ظلمت سوز و گیتی افروز گردید.
مثنوی
فروزان اختری از برج شاهی درخشان گوهری از درج شاهی
گلی از بوستان عزو دولت مهی بر آسمان ملك و ملت
فروغ تاجداری در جبینش برخ آیات سلطانی مبینش
خورشیدی که اطراف عالم از فروغ آفتاب طامنش درخشانی یافت وماهی که از پرتو
جبههٔ سعادت بخشش مرآت کائنات روشنی و روشنی تافت در ایمن ساعات واسعد اوقات مولود
عاقبت محمود بطالع محمود طلوع نمود.
بیت
ز موج بحر کرم گوهری پدید آمد ز اوج چرخ شرف اختری پدید آمد
بباغ مجدو معالی گل مراد شگفت نهال دولت ودین را بری پدید آمد
شکوه وشوکت امارت وخاقانی و دبدبهٔ حشمت وجهانبانی از طلعت قمر صورت او ظاهر
وعلامات دولت وفرمانروائی و آیات مکنت وعظمت و کامرانی وحکمرانی وامارت سلطنت
وگیتی کشائی به چهرهٔ خورشید بهرهٔ او باهر!
مثنوی
گرامی دری از دریای شاهی چراغ روشن از نور الهی
مبارك طالعی فرخ سریری بطالع تاجداری تخت گیری
از افق جبین مبینش سهیل این معنی رخ مینمود که آسمان ابهت اقالیم عالم را خورشیدی
شود گیتی افروز و سپهر عظمت طبقات جهان را قمری گردد عالم سوز از مطلع خجسته مقطع
طالع مسعودش آفتاب عالم تاب این مضمون طالع بود که شام ظلمانی طوایف بنی آدم از طلیعهٔ
طلوع ماه دولتش صبحی گردد روشنتر از روز عید نوروز تاذات خجسته صفاتش از آسیب عین الکمال
محفوظ بود. عابدان جوامع مجامع انس بتلاوت آیة ـ وان یکاد ـ مواظبت مینمودند و آیة قدر
رفیع الدرجاتش با علی مدارج کمال واقعی مدار می پیمود جلال ترنمی فرمودی : سبحان صوامع قدس
ـ والملائکة يسبحون بحمده ويستغفرون لمن فی الارض ـ باقامت وظایف دعاء مساعدت طاب میفرمودند
مثنوی
که یارب سبز باد این نخل دولت که سر زد از ریاض ملك وحشمت
مبارك گوهری باشد الهی که بیرون شد ز درج پادشاهی
زخورشید رخش گیرد جهان نور ز گردش خانه گردد بیت معمور
ز فرح طالعش عالم شود شاد کسی کش بینند از غم گردد آزاد
طرب را هر طرف در ها گشاید به بخشش گنج و گوهر ها گشاید
(٤)


گال دویم

در ذکر جمع آمدن ارباب تنجیم و اصحاب تقویم بنابر تحقیق
وقت ولادت و زمان مولود باسعادت و تعیین فرمودن سادات سعادت
فرجام و علمای کرام اسم سامی و نام نامی حضرت صاحب قرانی

هر چند امیر علیین مکان بتور یقین میدانست که اینه حوادث روزگار بی واسطه مستند است
بحضرت قادر مختار و آبای علوی و امهات سفلی در نگارخانه تقدیر و کارخانه تصویر واله
اندو حیران و عاجز اند و سرگردان چه جائی که دست قدرت يدبرالامر من السماء الى الارض برنظام
صنع يصوّركم في الارحام كيف يشاء نقوش حکمت عیان سازد لعبت باز نجوم چه حیلت نماید
و چه شعبده بازد اما چون اسرار حکمت الهی و انوار نامتناهی وجود بعضی اشیا را بظهور
بعضی اسباب مربوط ساخته چون اختلاف لیل و نهار وتفاوت طباع فصول از منه از شتا وصيف
و خزان و بهار به میر شمس تعلق گرفته و نظام عقد شهور هلالی که شناختن اوقات عبادات است
بظهورات شكل قمر تعلق پذیرفته و این معنی از نص کلام سبحانی حيث قال عز و علا
يسئلونك عن الاهلة قل هي مواقيت للناس والحج مستفاد می شود پس تواند شد که وسائل سعادت
و عوامل مرادات بامتزاج کواکب ثواقب و ابتهاج مطالع طوالع باشد بنابران اشارت عليه
فرمودند که دقیقه شناسان صناعت تنجیم و مهندسان استخراج موالید و تقویم به رای صائب
و رویت ثاقب از سر تيقظ واحتیاط تحقیق وقت ولادت واستخراج طالع همایون نمایند و بقلم
دولت بر بیاض سعادت رقم فرمایند امتثالا لامره منجمان ثاقب واحكا میان صاحب فطنت
قوای آبای علوی و مواد امهات سفلی بروحه احتیاط ارتباط داده زایجه طالع همایون
موقف رسانید .

مثنوی
چنین با ز دادند شه را جواب
که گردد بر آفاق مالك رقاب
چواز مهد فرق آورد زیر تاج
ز ایران وتوران ستاند خراج

بعداز آنکه جهان ببمن فرح طالعی طار ت باغ جنان و طراوت روضه رضوان یافت
و انوار آفتاب سعادت نشان بر اطراف بوستان بلکه بر اوج آسمان تافت

بیت
بوستان بر بوستان افشاند زین بهجت نثار
آسمان بر آسمان افگندزین شادی کلاه
ور نه اقلیم فلك شکرانه این مژده را
مشرعان عالم علوی بر سم مژده خواه
می کشو دند از بر افلاك فيروزي قبا
میربودند از سر خورشید ياقوتي کلاه

آنحضرت از غایت خلوص عقیدت و کمال طویت که نسبت بسادات عظام و علمای کرام
داشت طلب فاتحه کرده استدعاء اسم سامی و نام نامی نمود ایشان نیز درباره این دود مان
خلافت دعاء باخلاص کردند وبنابر ملهم غیبی واشارت لاریبی که الاسما تنزل من السماء
نام خجسته فرجام اورا شیرعلیخان تعیین فرمودند وبرزبان گوهر افشان گذرانیدند که
پادشاه ذی شوکت خواهد بود وعا لمیان سا لهای فراوان در سایه دولت او خواهند آسود

(ه)


وبعد ازان آنحضرت را در مهد مرصع نهاده سعدین ونیرین جان وروان بهر او دادند وامراء
صائب التدبیر و امنای بی نظیر را برای اینکه گری او مقرر ساخته دمی از نظر مرحمت
وظل شفقت دور نمی انداخت و هر يك از ایشان با مید واری از سر اهتمام بخدمتگاری
شاهزاده سکندر فرجام قیام می نمودند وهمواره کمر هواداری و نطاق چاکری و جانسپاری
برمیان بسته تقصیر را بر خود حرام میفر مودند وچون اختر برج شاهی و گوهر درج
شاهنشاهی از مطلع کمال ومشرق دولت طلوع یافت مژده فر خنده ماثر ولادت باطرا ف
واکناف مملکت رسید آنحضرت از عین عشرت کلاه بهجت باوج سپهر وفراز ماه و مهر
برافراخت وفرمان قضا جریان شرف صدور یافت که کمر بستگان درگاه آسمان جا زینت
طوی وتزئین تهنیت مجلس نشاط مرتب سازند بنابران امرا با اعتبار و وزرای رفیع مقدار
چند جا کمر خدمت نیشکر وار بسته اسباب مسرت مرتب ساخته بزمی فردوس آئین درغایت
تکلف وتزئین آراسته صلای عیش وخرمی وندای شوق وبیغمی در داده ابواب طرب وشادمانی
برروی ارباب دولت وسعادت کشودند مجلسی دلکش ومحفلی فردوس وش آنچنان
زیبا وخوش آراستند که سپهر جهان دیده باهزاران دیده درنظاره آن حیران ودرتماشای آن
سر گردان مانده

بیت
همه ایوان شاهی گشت پر نور فلك میگفت یارب چشم بد دور

بعد از آنکه خاطر همایون از بزم عیش ونشاط فراغت یافت شکر موا هبت الهی را
بواجبی بتقدیم رسانید وبشادمانی تمام خلعتهای فاخره وتشریفهای وافر بخشا نیده
باید مزد بار یاب مجلس عنایت نموده خاطر جمع گردانید نگاهبانان معتمد المزاج
وحافظان مستقیم ملازم شهزاده ساخته هر کس که مناسب خدمت نبود چون قطره اشك
از چشم دور انداختند وقبله قبول عنایت او را بمهد سلامت و استقامت برآورده دایه
لطف ایزد بشیر تربیت « من لبن لم يتغير طعمه » پرورد .

بیت
به ناز دایه لطفش ببردر آورده بشیر کام زیستان لطف پرورده

وایام شیر دلپذیر بخیر وسعادت واوقات رضاع بصحت و سلامتی گذرانید ومقاربـات
الهی و تائیدات نامتناهی سال عمرش بمبادی تمییز وسرحد دانش رسانید .
از حرکات وسکناتش بوی سلطنت وجهانداری مانند نسیم بهاری میدمید وازمجاری
گفتار و کردارش نور سروری وفروغ کامگاری چون بارقه برق آ ذ ری
می درخشید .
اگر بلهو ولعب ناگهان عنان میتافت فروغ سلطنت از طلعتش عیان میتافت

(٦)


گل سوم
در ذکر رغبت نمودن آن جناب بخواندن و نوشتن ولوح
دولت در کنار سعادت گرفتن و آداب دینداری و اسباب
آموز گاری پذیر فتن
هر چند سلاطین کامکار وخواتین جمشید اقتدار با وجود تعلیم و تعلم و تفهیم الهی
از تعلم علوم رسمی وتفهیم قانون کتبی بی نیاز اند اما چون علم و فضل با عدل وعقل سلاطین
قرین گردد جام جم وخاتم سلیمان شود .

مثنوی
همه دانند کاندر هر شماری
به از دانش نباشد هیچ کاری
کسی قابل بود از بهر شاهی
که تعلیمش دهد فضل الهی
بشاهان گر نه علم ایزدر وان کرد
يك سره کار عالم چون توان کرد
وليكن علم کسبی هم شگرف است
که ني يك حرف در خط چون دو حرف است

بنابران امیر زمان علیین مکان بعنایات ازلی وسعادت لم یزلی فرمود که آن نور
حدقه بینش ونور حدیقه آفرینش را بخواندن ونوشتن رغبت تمام نموده معلم ادریس
فطنت بر جیس فطرت لوح دولت در کنار سعادت اونهد و انواع فضل و هنر و اصناف
شمائل دیگر که لایق ودر خور پادشاهان دادگر باشد بیاموزد چون فطرت از تعلیم
تبین وتفهيم آيت کریم بسم الله الرحمن الرحیم فراغت یافت حروف مبانی بر کبات معانی اندر لوح
خاطر الهام پذیرفت وقلم سخن ساز لطایف پر داز از هر طرف که بر لوح سیمین تحریر
نمود انوار واسرار در هر يك تعبیه بود وبوسیلهٔ این حروف بتعلیم آیات بینات قرآنی
پرداخت و چون ضمیر حق پذیرش از تاب آفتاب کتاب الهی روشنی و آگاهی یافت
عنان کمیت خوش خرام قلم را بصوب حسن خط ولطف رقم تافت بشان گوهر افشانش
که مفاتیح خزاین واحسان است تحریر آثار امتنان علم بالقلم اظهار نمود و خامه بدایع
نگار که شرفات قصر شریفش بنكتباتان والقلم ومایسطرون مزین است فحوای مصرع- ای
حسن خط از دفتر اخلاق تو بابی بر در ودیوار ر و زگار بخوب ترین صورتی رقم فر مود.

گل چهارم
در ذکر توجه نمودن خاطر همایون بعد از تعلیم کلام
ملك علام با كتساب اسباب کشورستانی و التفات فر خنده سمات پس
از تفهیم بدایع علوم بانتظام آداب عالم گیری و جهانبانی
بعد از آنکه آنحضرت سکندر امتثال باندك سال بتائید ذوالجلال فضل و كمال
بر وجهی اکتساب فرمود که خواقین روز گار را بسالهای بسیار نمودار آن میسر نخواهد
بود اگر در شرح مناقب علیه و غرض مراتب سنیه همایون مولفات بپردازند و مبسوطات
سازند از هزار یکی و از بسیار اندکی شرح پذیر نشود .
(۷)


نظم
گرفتم آنکه مرا مويمو زبان گردد برای خامه زسـر تا بپایان گردد
محامـدش چوز ادراك عقل بيرونست بگفتن وبه نوشتن کجا بیان گردد
خاطر همایون از گزارش خامه بدایع نگار ونگارش كلك لطايف گزار بخنجر
آبدار وتیغ آتشبار ازمتاع ملاح خطی بمباييع رماح خطی ميل نمود چه اگر شمشیر
عالم کشا با مضاء عزایم کسر چست به بندو چه توان دانست که مصمات شهر یار بتهور
اقتدار از آمد وشد كلك نزار چه طرف بندد اگر خنجر صاعقه کرد از برق و ار
ی دشمن بختصـه درنباید همه دانند که از گریه خامه در معرکه وهنگامه بهیچ نگشاید.
بیت
بجای خامه بدست آرز مح سینه گذار که برصحیفه دو ات از و رقم ماند
قلم تراش بنه تیغ آبگون بردار که آب حدت او گرد فتنه بنشاند
بررو قلم اگر چه فصیح لسان وملیح بیان است اوراباتیغ چه نسبت که تیغ را بزبان
دشمن سخن درمیان است.
نظم
قرار ملك بشمشير تيز باید داد وبان كلك كجا ملك را قرار دهد
عروس ملك كسی در کنار گیرد چست که بوسه بر دم شمشیر آبدار زندن
القرض چون فکرت صائب از اکتساب انواع آداب فراغت یافت تدبیرعالم ستانی وشعشعه
اندیشه جهانبا و بری آئینه ضمیر منير وصحيفه خاطر حق پذیر تافت و با مضای عزیمت مملکت
کشائی و انتظام امور پادشاهی التفات فرموده بتیر انداختن چون کمان ابروی خوبان میل
نمود و بچو گان باختن چون حلقه زلف دلبران درمیدان سعادت گوی دولت برربانید دراسرار
توپ وتفنگ وانوار تیغ وسنان صنعتعین وعرار آفرین از سلاطین باتمکین گذارنيد
ودر اطوار شجاعت و آثار جلادت داستان رستم داستان و گیرو دار اسفندیار بی اعتبار
ساخت و هرگاه بعزم نشاط شکار سوار کشتی ارادت شدی و گلوله تفنگ
ايمرغ در هوا و آهو درصحراغبال پر واز و آرزوی تك وتاز درخاطر دشوار گيدشتی
مثنوی
اگر بیرون شدی به عزم نخجیر دو آهو را یکی کردی بيك تير
نه صرغی در هوا ماندی زدستش نه صیدی در زمین جستی زشستش
بملك آرائی وا قلیم داری خدا یش آ نہنان بنـمود يـا ری
كه عزم جرم او در فتح اعلام خراج از چین ستا نـد باج از شـام

گل پنجم
درذکر واقعات وسنـوح حادثاتی که درایام شاهزادگی
وروزگار عنفوان جوانی از آنحضرت بظهور پیوسته

مخفی نماند که چون وجود کیمیا بخش حضرت ظل الهی بعنایات سبحانی و تائيدات
ونا متناهی بمبادی رشد و سرحد دانش رسید از کوه سعادتش لعل سلطنت وجهان کشایی
چون آفتاب عالمتاب می درخشیدواز دریای همتش گوهر حشمت و پادشاهی مانند بارقه برق
از ابر آذری روشن میگردید.
(8)


همواره سایه همای سعادت برسر اوشان میداد که عنقریب باعلی مدارج جهانبانی خواهد
شتافت وباز بلند پرواز اقبال بر فرق فرقدسای او بال میکشاد که بمطالب ارجمند ومقاصد
بلند پیوند خواهد .
بیت
آفتاب سلطنت از چهره اش طالع شدی اور دولت از فروغ صفه اش لامع شدی
غرض از تذکر این معانی وتمهید این مبانی آنکه حضرت فرخنده اختر كه بتائيد ملك
اكبر آوازه بخت همايون وصيت دولت سعادت مقرون بادنی و اقصی عالم رسيد
مثنوی
غلغله دولت شاه جهان غلغله حشمت میر زمان
برهمه روشن شده چون مهرچهر آمده در جنبش ازو سپهر
خورشید اقبال وماه جلال او روز و شب بپد رجه بلند ترقی مینمود و در آنولاکه زمان
شباب و آوان شتاب آن خسرو مالك رقاب بود با وجود ایام صبی بامضای عزیمت مملکت
کشائی و انتظام امور پادشاهی التفات مینمود و همواره اندیشه استعلا بر سر فرمان روائی
و مسند جهان آرائی در خاطر فاطر داشت و پیوسته داعیه استیلا و صورت اعتلا بر صفحه ضمیر
منیر جہانگیر می نگاشت ازین است که بذات شریف متوجه نظم و نظام پیاده که معروف
بپیتن است و تنسیق اتساق سواره مشهور بر ساله شده بپوش رزم کوش را بطور دولت
سلاطین روم و ایران و فرنگستان برپا ساخت و از اطراف و جوانب متوالی ومتعاقب سپاه
ظفر جنائب ولشكر كواكب ودلاوران روزگار ومبارزان كينه‌ور و آن جگر دار و جگر داران
رزم و پیکار بامید واری بنیاز بموكب حضرت کامگار می پیوستند و مانند فتح و نصرت
واقبال ودولت روی بدرگاه با وقعت می آوردند .
مثنوی
دلیران ز هر گوشه جمع آمدند چو پروانه بر گرد شمع آمدند
سواران بكرد شه كينه كوش چو زنبور پر زهر بر گرد نوش
وهم درین ایام عالیجاه سردار محمد رفیق خان که آوازه جلادت وصیت صلابت او
باطراف جهان سایر و منتشر بود از سردار غلام حیدر خان برادر اعیانی آنجناب که اسبوابمیدی
بر خود داشت بریده بشرف ملازمت حضرت اعلی مشرف گشت و آنحضرت نیز در باره او عنایت
بی غایت ومكرمت بلانهايت نموده دلجوئی تمام فرمود .
( ٩ )
( گلشن امارت ) ب سید امان الله ح محیی و پاینده محمد ١٣ ر ١٣٣٣


گـل ششـم
در ذکـر خرابی فرقـه ضاله توخی بردست موید سبحانی :
قبل ازین گذشت که از طغیان فرقه توخی امیرعلیین مکان از دارالسلطنـة کـابل باعساکر
نصرت مظاهر متوجه استیصال باغیان قطاع طریق شده برای پاس خـاطر بـرادر عـزیز القـدر
سردار کهندل خان آن عزیمت را فسخ نموده قلع وقمع ایشان را بـذمـه سـردار موصوف نهاده
از قلات قهریا نهضت فرمای مـستقر الامارت گردید وچون سردار موصوف باسـتیصال ایـشان
نپرداخت غرور آن متمردین وطغیان آن مترددین زیاده از اول شده راه کابل وقندهار را
مسدود سـاختند بنـابران نـایـرة غضب امیر بی نظیر در اشتعال آمـده آنحضرت را باوجـودی
کـه مـی از نـظر دور ولمحـة از باصره نفور روا نداشت بجهة استیصال ایـشان مـقرر فـرمـود
واندرزهای پدرانه که دستورالعمل سلاطین جهان باشد در گوش حق نیوش آنحـضرت دمیده بـالآلـی
نصایح و در مـواعظ مـعلـی ساخـت بـا عـساکر فـراوان ودلیران رزم جویان رخصت فرمود
آنحضرت بعد از انتظام مهام سفر باظفر وطالع همایون وبخـت روز افزون در ضمان اسـتقامـت
امور وکشف ادعیه صالحه ممهور روی عزم قضا امضا بجانب قلات گذاشـت وبـاغیان وشـوم
فـرجام وطاغیان نـحوست نـظام بمحـض اطلاع بـران امرمحـتم الانـسرام چون افغانان مطار دراران
ومـانـند افـواج امواج بی پایان ومـانند سیل از کهساران رو بـدشت نهاده بـعزم مـحاربه وقصـد
مجادله بازوی جلادت افراختند چون اجتماع آن فرقه ضاله وبرعرض واقدام عتبه جلال رسیده
بمعـتنهيه امـورات حـرب وتمهید اسباب طعن وضرب بی توقف وبخش عزیمـت بر انگیخته لوای
نهضـت بـرافـراختـه مـتوجه قهـرایـشان گـردیـد .
بـیـت
شـه جـم نـشان خـسرو کامـیـاب	درآورد پای ظفر در رکـاب
بـاوجـود آنـکه مخالفان نحوست نشان باچندین هزار سوار وپیاده بی حد و درمـوضـع
مـقـرری آماده کـیـن ورزی بودند آنحضرت بـروفق اشـارت فـاذا عزمـت فـتوکـل عـلـی الله
از صدق نیت وخلوص طویت ورقابوت عـماد خـالق بـر صـمد تـوکل بـرعـون سبحانی وتـائیدات آسمانی
نموده بـا آن عسـکر انـدك توجـه بـصـوب دشـمـن نـمـود وایـن مأمـوریـت ورای شجاعت وبیش از
اندازه مردانگی وجلادت .
بـیـت
هـمـت مـخـصوصـان در گـاه الهی را بـبـیـن	کـارهـای بـوالعجـب کـان در نـمی یـابـد کـنی
تـا کـه بـرمـوضـوع مـذکور تلاقی فریقیـن شـده عـلی الـصبـاح
مـثـنوی
چـون رایـت صـبـح شـد درخـشـان	شـد خـیل سـتارگـان گـریزان
فـرمـود شـه مـظـفـر فـر	شـاهـان مـویـد ومـظـفـر
تـا جـمـلـه سـپـه سـوار کـردنـد	آمـاده کـار زار کـردنـد
لشـکـر آنحـضرت کـه چـون کـوه کـه ثـراوت ثابت وپایدار ودرموقف حرب وقتال مـانـند
(١٠)


قطب فلك دوار سخت قدم و استوار بودند در برابر اعدا ميمنه وميسره وخلف و قدام
آراسته توپهای آتشبار صاعقه کردار را پیش جاوساخته خلف آنها قراول را جای دادند
آنجناب خود چون جان عزیز در قلب جا گرفته و از آنجا تپ تپ دشن کینه ور بالشكـر
خون خوار و دلاوران جیگر دار با ترتیب و سازی که در نگار خانه خیال نگـنجیدی همـه
چون لاله و غنچه درع و خفتان پوشیده تیغ از غلاف خلاف افراشته مقابل لشکر منصور صف
کشیدند .

مثنوی
ز سوی دیگر دشمن کینه وار
بر آراست صف از پی کارزار

سپاهی سرا سر همه تیغ زن
ببگر ز گران سنگ خارا شکن

گروهی بسر خود مغفر همه
دلاور چو ببر صنوبر همه

دلاور دلیران مرد آز مای
نهان زیر جوشن ز سر تا بپای

سواران پر خشم پر خاش جوی
همه ببر شکل وهمه گرگ روی

همه شیر چنگال شمشیر زن
دلیر وقوی هیکل و صف شکن

چون از طرفین دلاوران جانین روی بجنگ آوردند از آواز توپهای نهنگ پیکر
واز شلق تفنگ های ازدر درواوله درزمین وزمان انداختند آخرالامر سپاه منصور
دست به تیغ تیز نموده از میمنه سردار محمد رفیق خان لودینی باجمع دیگر از امرای
باتهور كه هريك بيكوله تفنگ جان شکار ونوك خدنگ آبدار در شب تار سبله مور
ودیده مار دوختی حرب آغاز كردند و از میسره عالیجاه میرعلم خان هوتکی با باقی
دلاوران فتنه آور به تیغ آسمان رنگ که اجل در آئینه گوهرش چهر ، نمودی روز
رستخیز آوردند و از جانب قول عالیجاه سردار فتح محمدخان در درح وزیری باجمعی از
مباران شجاعت نشان و پیادکان نظام بنیان کوش تکاور ان را از نوك سنان وتيغ بران
آرایش داده جمله حمله بردند هر دو لشکر تپشهای برق آذر نيك ديگر در آویخته و مانند
شیر و پلنگ و پیل و نهنگ درهم پیچیده بر صورت امواج دریا با هم آمیختند .

مثنوی
دورویه چولشکر اندر آمد سپاه
بیکی ابر کوهی بر آمد سیاه

که باران او بود شمشیر وتیر
وزوگشت عالم چو دریای قیر

در اثنای دارو گیر که قرن مخالف وموافق از میان برخواسته تیغ تیز را بر سر
وروی یکدیگر میزدند وملازمان رکاب ظفر انتساب تیر جـانشده در کار زار جانسبازی
مینمودند بقدر بیست و پنج نفر از سواران گرگ هیبتان بقول در آمده قاصدذات با برکات
آنحضرت که در حصن حصين ربا لعالمین بود گردید ند آنحضرت که کـوه شجاعت و
مردانگی و آسمان تهور وبهادری است متوجه دفع آن مقهورین گردیده چون آفتاب
درخشان بران خیل ستارگان رد معاذالله نزديک بود که چشم زخمی به پیکر قدسی
رسد درین اثنا عالیجاه میرعلم خان و پسرش محمد افضل خان رسیده سپه داری و جانبازی

(۱۱)


را پیش گرفته محمد افضل خان از شمشیر زخم کاری بر زانو خورده فدایانه شمشیر
دو دستی میراند تا که چند از ان مقهوران بقتل رسیده باقی روبگریز نهادند زمانه روز
اقبال مخالفان را بشب ادبار رسانید وخورشید دولت ایشان را در عقده ذلت نجوست
حرمان متکدر ومنعکس گردانیده اجل جان شکار کلاه اعمار اکثر آن تپه غدار
برگرفته از اجساد مقتولان عرصه میدان باکوه الوند تساوی پذیرفت .
بیت
ز بسیازی سر زمین بیگمان سرافراز شد برسر آسمان
الغرض چون فرقه ضاله دست ستیز و آویز بسته دیدپای هزیمت و گریز کشاده یافت
عاقبت آیت الفرار برخوانده روی از صف کارزار برتافته وازصدمه سپاه فیروزمند بوادی
هزیمت شتافتند .
مثنوی
چویاری زالظاف باری نیافت عنان از صف رزم و پیکار تافت
ز خیل و سپاه ظفر اقتدار هزیمت نمود قید مرد ان کار
چو بر بسته دیدند راه ستیز نهادند پاه در طریق گریز
چون به تائید یزدانی وعنایت سبحانی تباشیر صبح فیروزی ازافق دولت و مطامع سعادت
امیری طالع گردید عساکر گردون مآثر دست به نهب وتاراج اموال واحمال واثقال ودواب
وافراس اعدا دراز کرده کثیری ازان دون سیرتان را در قید اساری در آوردند .
آنجناب رأ فت مآب بفحوای ( وان تعفو خیر لکم ) کباربسته جان بخشی را ضمیمه
زربخشی نمود و حکم قضا امضا برای استخلاص اساری جاری ساخته از غنائم آنچه بدست
هر کس افتاده بود معاف فرمود و گردن کشان را که دران عرصه کارزار و مهلکه خونخوار
جان سپاری ظاهر گردانیده بودند پایه قدر به اوج سروری رسانید .
مثنوی
چو گیتی در فتح و نصرت کشاد بروی علی شیر با عدل و داد
به جمعی که در عرصه روز جنگ نرفتند از جای بی تاب و تنگ
دران وادی مهلک جانسپار نهادند یکجاه قدم استوار
در مخزن گنج و گوهر کشاد نقودی فراوان به انعام داد
وچون هاتف اقبال به تائید ایزد متعال آيت ( انافتحنا لك فتحا مبينا ) برخواند
ودست عنایت حضرت ذو الجلال نهال آمانی و آمال در گلشن دولت و چمن سعادت امير جم
مرتبت نشاند ترلزل درفرق توخی افتاد و بترك املاك و اموال گفته خانه اوج روبه کوها
وبیابانها نهادند آنحضرت که ( بالمومنين رؤف الرحيم ) شمیه وسجیه مرضیه اوست نخواست
که اطفال واثات بی گناه بیابان مرگ شده طعمه ددان گردند از معرکه گاه رایات نهضت را
افراشته تا حدود ارغنداب که مسکن وماوای فرقه جلال زئی است تشریف فرماشده اکتر
(12)


طوائف ایشان را بتسلی تمام دلخوش ساخته بر جای نمودند و باج را برایشان مقرر ساختند از قتل و تاراج و نهب مأمون فرمودند از آنجا یلغار فرموده سرقلات را مخیم سرادقات جلال ساخت چون موضوع مذکور از نو در پرتو حضور رشك بيت المعمور گشت اولا طرح قلعه انداخته چون حصار آسمان به بروج و باره در ادنی ایام مشید نمود و باهتمام تمام برج و باره آنرا تعمیر نموده محکم ساخت .
مثنوی
مگو قلعه کوهی بغایت بلند
ازو رشته و هم کوتاه کمند
بلندی او تا بحد کمال
ازو مانده کوتاه دست خیال
برفعت سر افراخته بر سپهر
صف کنگرش اره فرق مهر
و چون خاطر همایون از آبادی قلات فراغ یافت و قری و نواحی نیز از ادنی تا اقصی گردن زیر حکم قضاء توأم نهاد سردار فتح محمد خان و سردار جلال الدین خان را در آنجا حاکم ساخته برای قدمبوسی والده ماجده نهضت فرمای دار السلطنت کابل گردیده دیدار مبارک را قبله حاجات و کعبه مرادات فرمود بعد وصول به کعبه مأمول امیر علیین مکان آنحضرت را در کنار عاطفت و کنف مرحمت در آورده سرافرازی بی اندازه بخشیدند . هو العالم القدیر .
گل هفتم
در ذکر تسخیر دارالقرار قندهار از یمن قدوم میمنت لزوم امیر با وقار و خسرو کامگار و بیان حوادث چند وقائع ناپسند که باعث و سبب شد بر توجه امیر بی نظیر علیین مکان بجانب قندهار مینوشان
از افق حدیث خجسته تحدیث
(اذا اراد الله نفاذ قضایه و قدرته سلب من ذوی العقول عقولهم) خورشید اینمضمون طلوع می نماید که چون مالك الملك ملك بخش تعالی و تقدس نفاذ قدرت و فرمان واجب الاطاعت خویش نماید و صورت آنچه تقدیر فرموده بدستیاری قلم قضاء رقم قدر قدرت بر لوح مشیت چهره کشاید از فضلای عالم و عقلای بنی آدم عقل را باز ستاند و منهج قویم صلاح و سداد و طریق مستقیم نجات ارشاد از دیده بصیرت آن فرقه با جبر و عناد پوشیده گرداند و بسبب تخیلات نفسانی و تسویلات شیطانی پیوسته بکارهای ناشایسته قیام و اقتدار نمايند تا مصداق کریمۀ :
(ان الله لا یغیر ما بقوم حتى يغير وما بانفسهم) گردیده وبال نکال آن عنقریب قریب بایشان باز گردد .
بیت
چو نفاذ حکم خود خواهد خدای ذو الجلال
عقل را از صاحبان عقل گیرد در کمال
تا به کاری چند ناشایسته روی خود نهند
هم به ایشان باز گردد آن وبال و آن نکال
مصداق این مقال و تفصیل اجمال آنکه چون در تاریخ هشتم ذی الحجه الحرام سنه ۱۲۷۱ هجری نبوی سردار والا تبار سردار کهندل خان والی قندهار بحکم :
(كل من عليها فان) رطل گران مرگ از دست ساقی اجل چشیده ودیعت
(۱۳)


حیات را بقاطی ممات سپر د واز فراز تخت به زیر زمین عاقبت رخت کشید . در جوار
رحمان قادر عبدالملک مقتدر جاه گرفت . وازنان ملك چون سردار رحمدل خان برادرش
وسردار محمدصدیق خان پسر بزرگش باهم در نزاع وپرخاش افتاده برخی از رؤسا ورفقاء
سردار رحمدل خان و بعضی مدد و معاون سردار محمدصدیق خان شدند . در شهر قندهار شب و روز
به توپ و تفنگ خانه برانداز یکدیگر گردیدند وامراء زبده ازطرفین بقتل رسیده حال
سپاه به تباهی گرائید اگرچه بعد از قتال وجدال فراوان سردار رحمدل خان غالب شده
سردار محمدصدیق خان را از شهر اخراج نمود واسم حکومت و ایالت بر سردار رحمدل خان
قرار گرفت مگر از خودسری هریکی از اولاد سردار اتدل خان وسردار پردل خان
وسردار مهردل خان که خودرا حاکم مستقل میدانست یک خانه و هزار کدخدایروی کار
آوردند و فساد و فتنه از ملك برنخواست و آرامی در آن دیار پدید نیامد لهذا عرائض
بعضی دور بینان و هوشمندان به پایه سریر امارت امیر بینظیر علیین مکان رفته اطفاء نائرة
فساد وعناد التماس نمودند . على الخصوص سردار شیر افضل خان ولد سردار پردل خان
که ولد ارجمندش درین تصادیف قتل رسیده بود و باجناب امارت پناهی شیوۀ خیر خواهی
از سابق داشت عرائض مکرر مرسول نمود . بنابران امیر علیین مکان که مدنظر کیمیا
اثرش بجز رفاهیت رعایا و آسائش برایا افزا ایالت وامارت نبود بعد از اطلاع برین امور
ناشایسته و حرکات نا بایسته و نیز بنابر ملاحظة فتنه که به سبب رحلت وزیر یار محمد خان
وحكومت صید محمدخان پسرش وتسلط شهزاده محمد یوسف خان سدوزایی در دارالسلطنت
هرات که به ظهور پیوسته بود ایلچی زبان دان را بخدمت سردار رحمدل خان و سایر سرداران
قندهار فرستاد تابه اندرزهای لائق ونصح شائق گوش ایشان را پرساخته از حرکات
نامعقول که سبب بر اندازی خاندان است باز داردچون ایشان را ایام دولت وروزگار
سعادت به آخر رسیده بود نصائح ناصح را ناشنیده انگاشته از خواب خرگوشی بیدار نشدند
و چون این همه خاندان برادر و برادر زادۀ امیر بینظیر بودند نخواست که از آفت بی اتفاقی
ببادفناء روند . صلاح کار را غیر ازین ندید که ملك را در قبضه اقتدار بندگان خود
درآورده مادۀ نزاع را از میان ایشان مرتفع دارد لاجرم بالشکر گران و توپخانه فراوان
بطرف قندهار لوای نصرت انتما افراشته نهضت فرمای شد . و حضرت سکندر مرتبت را که
دران وقت بخطاب سرداری سرفرازی داشت و حاکم غزنین بود فرمان رسید که روانه
آنطرف شده ملك را از تنازع متنازعین انتزاع نمائید و سرگشتگان وادی نامرادی را در سایۀ
لطف وانصاف جای داده از تاب آفتاب حوادث واعتساف برهانند وتشنه لبان مالك
بیدادی را از زلال عدل واحسان سیراب ساخته به فزای رافت فراي بر و احسان رسانند
و بدست مرحمت و دلنوازی خار از پای ستم دیدگان بیرون آورده سایه مكرمت ودلدا رى
بر مفارق سرگشتگان گسترانند . آنحضرت نیز با سپاه نظام ورساله و توپخانه وسائر عساکر
از غزنین نهضت فرمای آنطرف گردیده و چون تشریف فرمای قلات شد سردار فتح محمدخان
والی آنجاء را نیز با خود روانه فر مود تا وارد ده خواجه گردید سرداران قندهار که
از قضیۀ صادقه (الملک عقیم) غافل بوده در خیال آن بودند که امیر بینظیر برای اصلاح ما آمده

(١٤)


یکی را به حکومت متعین فرموده پس خواهد رفت از کثرت عساکر منصور وحشمت وشوکت
شهریار غیور متنبه شده در صدد عناد وفساد شدند حضرت اعلی که صیقل
خاطر عاطر جام جهان نمای جم و آئینه سکندری است اوضاع ایشان را فهمیده عنان
اختیار را بدست مدیر خرد که فرهادی بر حق ور هنمای مطلق است سپرده خواست که
تاورود موکب کواکب مواکب بندگان اشرف امیری نظیر بدون رخت و آمد میانجی توپ
وتفنگ وبدون استعمال ادوات حرب وجنگ قلعه را در تصرف آورده حاجت نزاع و پرخاش
نگدارد ولهذا در روز دو وقت صبح وپشین باصد و دوصد نفر از پیادگان پلتن وهمین قدر
سوار بطور اردلی به سلام سردار رحمدل خان آمده در وقت باز گشتن همة را در مواضع
متفرقه متواری میساخت و تنها از شهر بیرون میرفت و جعبه خانه را نیز بطور اسباب
فرستاده قبا در شهر می فرستاد تا که سه پلتن کناپلی و جعبه خانه واکثر سوار را در شهر
جای داد و اشخاص که اراده فساد و سرکشی از خوانین و غیره در سر داشتند با انواع مختلفه
داجوئی ایشان کرده به خلعتپای گرانمایه خوشدل ساخت و لحضه از خود جدا ننموده
به شرارت انگیزی وفتنه جوئی نگذاشت تا که ساحت قلعه اعظم خان مخیم سرادقات امارت
پناهی شد وحضرت اعلی دانست که کسی را صفت چون و چرا نخواهد شد ابنای دولت
خداداد را فرستاده و برج و باره و دروب ومداخل ومخارج قلعه را بدست آورده محکم ساختند دوروز
بعد امیر بی نظیر تشریف فرمای ارگ شده قدم برسر کیوان نشان نهاد وخلایق را که ودایع حضرت
خالق اند بعدل وداد خوشدل وخرم ساخت وابواب عیش را بروی مظلومان باز کشاد
وفتح چنین را زیور ممالک دانسته تسخیر آنرا از عنایات آفریدگار (ج) شناخت و شکر نعم
ایزدی را بجای آورد. فتحنامه را بسردار دولت روان فرمود .

مثنوی:
بفرمود تا منشی خوش قلم
دبیر خرد مند دانا رقم
زدرج سخن قفل معنی کشود
روان نامة فتح انشاء نمود

مرکس که فرمان لازم الاذعان و اولوالامر منکم را مؤتمر شده خاک نعلین مبارک را
طوطیای بصر بصیرت نمود به مدارج علیا و مقاصداسنی فائز گشت .

قطعه
هر که در آمد ز در طاعتش
یافت شایسنگی تاجگاه
و انشکه کشید از خط فرمانش سر
شدچوقلم سرزده وروسیاه

مرد اقر مکشی که پای خیارت دروادی جسارت مانده گردن از حلقه اطاعت و متابعت
پیچید در حال ومال دومة دوامش به صرصر حوادث انقطاع یافته ساب وحشمتش هبای منثور
گردید . سرداران قندهار بعداز اطاعت ومطاوعت آیت الفرار خوانده به اطراف واکناف
متفرق و متلفر شدند .

(10)


بیت
چوتیره شود مرد را روزگار همه آن کند کس نباید بکار
چنانچه سردار رحمدل خان بطرف معروف وپسر کلانش بطرف بلوچستان وسردار محمد صدیق
خان سمت فراه وسردار خوشدل خان وسردار سلطانعلی خان بطرف قوشنج گریختند بعد از
مدت قلیل بمضمون آية وضاقت عليهم الارض بمارحبت وضاقت عليهم انفسهم وظنوا ان لاملجاء
من الله الا اليه مقرران در گناه هتك اشتباه را وسیله عذر خودنمودند. ایشان نیز بمضمون :
ان تعذبهم فانهم عبادك وان تغفر لهم فانت انت العزيز الحکیم آتش قهر وسیاست نهیب
اورا به آب شفاعت تسکین داد عذریذیر خطا پوش عصیان همه را بدیل عفو پوشانده فرمودند.
بیت
این درگه مادرگه نومیدی نیست صدباراگر توبه شکستی باز آ
به اطمینان تمام همه روی بمر کز معلی نهادند و به آن تقصیرات بها رج علیا سرخروئی
یافتند ذالك فضل الله يؤتيه من يشاء بتفصیل این مجمل آنکه سردار جلال الدین خان خلف
مجاهد فی سبیل الله وزیر صاحب را با جمعی ازسوار و پیاده وتوپ عُقب سردار محمد صدیق خان
مقرر فرمود چون سردار جلال الدین خان وارد فراه شد مدتی را در شهر فراه دست گیر ساخت
وفراه را سپرد سردار خیرالله خان نمود خود روانه قندهار شد. در اثنای راه در موضع
خاشرود سردار محمد صدیق خان گریخته واستظهار جنگل مترا کم خودرا خلاص ساخته
روانه گلستان که از مضافات فوزاحت شد در آنجا هم به بهره نرسیده بوسیله خدا احرام
طواف سریر خلافت بسته سعادت عتبه بوسی دریافت وسردار رحمدل خان که بطرف معروف
رفته بود سردار فتح محمد خان برادر سردار جلال الدین خان را به عقب اوتعین فر مودند
اوراه را غلط کرده سر به کلات کشیده وسردار رحمدل خان از معروف به آب ایستاده که
در حدود غزنین است رفته از آنجا به ارمك سليمان خیل پتك کا کری رفت بندگان امیر
بی نظیر حضرت اعلی را امر فرمود که رفته اورا دلجوئی نموده به حضور پرنور آورند حضرت
اعلی تا حدود نادان رفته از آنجا به اواسطه میانجی دلجوئی عم نموده از قرار آرام ساخت
تا که سردار غلام حیدر خان از عقب رسید از حدود کا کر اورا بعہد ووثیقت بحضور اقدس
رسانید وسردار محمد علم خان که بطرف بلوچستان رفته بود از راه گندأوه را بر د
صبو پستان میان اهل شاهر از متحصن شد امنای دولت انگلیه ویرا تقریب نموده به خاطر
امیر بی نظیر ویرا از ملك خود اخراج نمودند پس از راه خاران وجيستان روانه طهران
شد مدتی در آنجا به بسر برده تا آخر در راه مشهد مقدس از منزل میامی وثرینان از دست المان
ترکمان شربت شهادت نوشید وسردار خوشدل خان پسر سردار مهردل خان وسردار سلطانعلی خان
پسر سردار کهندل خان که به سمت قوشنج رفته بودند متوجه آزار مخلوق الله شده
قطاع الطرقی پیش گرفتند امارت پناهی حضرت اعلی وسردار محمد اعظم خان را عقب
ایشان مقرر فر مود در قریه شوراب که باشهر قندهار برمزاج وهاج حضرت اعلی صدمه
عارض گردیده واپس تشریف فرمای قندهار گردید و سردار محمد اعظم خان طریقه
ظلم جفا که جبلیت اوست پیش گرفته بحکم :
(١٦)


بیت :
قدم نامبارک سعد بود
گلی به دریا رسد بر آرد دود
عالمی را درین سفر بر باد داد چنانچه ملا نورمحمد ترین ساکن قریه خوشاب
محرر اوراق را نقل کرد که درین سفر سردار محمد اعظم خان اینجانب را طلبیده
فرمود که مقدار سی خروار شالی به عهد عرض نمودم که این ملك خشك آبـه است از
ابتداء دنیا تا این دم دانه برنج کس درینجا نکاشته و تا آخر دنیا نخواهد کاشت ژيرك
وچوب مرا انداخته آنقدر زدند که بی شعور شدم و همین می گفتند که شالی بده القصه چون
در حدود قوشنج رسید در خانهای بعضی سادات وفقراء بی دیتی کرده و بنای عام در
آورد و بش افتاد و به هزار فضیحت بی نیل مقصود به قندهار مراجعت نمود آن دوسر داران
از قوشنج بشورابك واز آنجا به گرم سیر هیرمند رفته و در قلعه ملخان اعلام خلاف
برافراشتند بندگان اقدس سردار محمد شريف خان را بر سر ایشان تعیین فرمود چون مشار الیه به
ملخان رسید سردار سلطانعلی خان به ایران رفت و خوشدل خان رو به مهد ومو ائــق
خوشدل ومطمئن القلب ساخته بحضور اشرف آورد، جوشش فساد ایشان فرو نشست
وملك آرام گشت .

گل هفتم

در ذکر باردانی وسنوح حادثاتی که در ایام توقف امین علیین مکان در
قندهار به ظهور پیوسته :

مخفی ومستتر نماند که عادت الهی وسنت سنیه حضرت سبحانی بران جاری و بــران
طاری شده که چون صاحب اقتداری پای مکنت در ملکی نهد و اعلام حشمت و شوکت
در ناحیتی افرازد عزیز آن ولایت را ذلیل وجلیل آن ناحیت را خوار و علـیل سازد
شاهد این مدعا و گواه این ماجرا کلام معجز نظام خالق البرايا ورافع سماوات العلى ست
حيث قال من قائل ان الملوك اذ ادخلو قرية افسدو ها وجعلو ا عزته اهليها اذلة وكذا لك
يفعلون غرض از تمهید این مقدمات آنکه چون امیر علیین مکان برتخت قند هار تمکن
یافت و سرداران قندهار روبه وادی فرار نهادند بعضی از ابلیس طینتان غرض گوی و بعضی
از شرارت جویان فساد جوی که رفع خود را در خفض دیگران می شمارند بعرض وافقان
سریر فلک نظیر رسانیدند که محرك این سلسله و برپا کننده این ولوله قاضی ملاغلام محمد
است وعنقریب از وی اموراتی بظهور خواهد پیوست که تدارک آن از حیز قوت بیرون
خواهد شد واز وساوس مزخرفه آنقدر بعرض رسانیدند که آنجناب امارت مآب را تبديلات
شياطين الانس يحكم يوسوس في صدور الناس بر آن آوردوتا آن الممی المس وجاخر زمان
(۱۷)


را که در دوازده سال حکومت غفران پناه سردار کهندل خان قندهار را قبة الاسلام
ساخته شرایع شریعت غرا ومعالم ملت بیضا را بمدارج عليا ارتقا داده بود در حبس کشیده
چهار ماه در قید ماند آخر الامر یازده هزار روپیه جرمانه از وی گرفته بشرافت اطلاق وی
را مشرف ساخته از کل تکالیف وی را مأمون فرمودند و نیز در ایام توقف امیر کبیر در
قندهار حادثۀ اخراج سردار سلطان احمد خان پسر سردار محمد عظیم خان بود که بطرف
طهران اخراج گردید مجملش اینکه سلطان احمد خان دوست جانی و رفیق غروۀ نصاری
وزیر محمد اکبرخان عليه الرحمة والغفران بود و همشیرۀ منیر که خود را که بلقیس زمان
بوده در حباله نکاح او آورده بود و در زمان حیات وزیر مرحوم معتمدالدوله و مختار الامارت
بود چون وزیر بینظیر از دارالفنا رخت به جنان بقا کشید آن منزلت و آن مرتبت ویرا
نماند بنابران سوء مزاج باو رسیده همواره در فتنه انگیزی میکوشید لہذا چند دفعه از
مك اخراج شد نادم پس می آمد و گناهی مصلی نشین شده آوازۀ خدا پرستی در عالم
می انداخت درین ایام چون دید که سردارن قندهار بنای سرکشی دارند او نیز بنا بر
عادت معهود در صدد افساد شد بندگان اقدس برمافی الضمیر او اطلاع یافته حكم محكم
و امر قضا توأم بر اخراج او صادر فرمود زاو با همنواز خان پسر خود روانۀ ایران شد
چون وارد طهران گردید ایام بند و بست دول خارجه با دولت ایران در خصوص گذاشتن
هرات بود که پادشاه ایران نصرالدین شاه از عیسی خان بردورانی تصرف نموده سرکار
انگريز ادعا طلب آن بود و به سبب تصرف هرات بندر بوشهر و محمره را ) حال به محمره
شهرت دارد ( بر ور از پادشاه ایران گرفته بود بلکه سرکار انگریز هرات را از
عہد وزیر یار محمدخان و محاصرۀ محمدشاه هرات را ورسیدن شاہ صاحب بہادر از خریہ
خود می دانست و چون پادشاه ایران ضبط هرات را در حوصۀ خود میدید در صدد
مصالحه شده ایلچی را به لندن فرستاده بند و بست بران کردند که امنای انگریز بوشهر
رابرای پادشاه ایران وا گذارد و پادشاه ایران هرات را از میان هده دول بمطالعه افغان سپرده آید
در این اثنا چون سردار سلطان احمد خان وسردار سلطانعلی خان و سردار محمد علم خان
همه حاضر ومهمان پادشاه ایران بودند قند و ایشان را بدادن هرات نموده هر سه نفر را روانه
هرات ساختند بعد از چند روز آن هردور ارانده خود سلطان احمد خان حاکم مستقل شد
سردار سلطانعلی خان بقبه یوسى رسيد وسردار محمد علم خان شهادت یافت چنانچه ذکر
شد و از حوادث که در آن ایام رخ نمود ریختن جبه خانه بود که بقدر پنجصد بار اشتری بارود
بوقت پیشین آتش از کرۀ صابون خانه در ان افتاده پرید وزلزله قیامت را پدیدار نموده
نزديك بود که شهر را عالیها سافلها گرداند .
القصہ چون امیر کبیر را تائیدات الہی شامل حال بود فتح چنین ملك که در سر سبزی
و کثرت فواكه وسلاسل انهار دم مساوات باغلد برین میزند بی جنگ و جدل میسر افتاد
مدت هشت ماه دران مکان ارم اشتباه به عیش و عشرت بوده عازم مستقر خلافت گردید
سردار غلام حیدر خان را که در آن آوان اسم ولیعهدی بروی بود بحکومت قندهار سرفراز فرمود
و محال قراه وزمین داور وگرشك را به سردار جلال الدین خان ارزانی داشت و خود آن
(۱۸)


امارت پناهی نهضت فرمای کابل گردیده بتاریخ ۱۲۷۲ تشریف فرمای مستقر خلافت شد
بقدر دوسال سردار غلام حیدر خان در قندهار حکمرانی فرمود مگر سپاه بسلطنت را آنقدر
تسلط داده بود که امن و امان بالکلی از ملك برخواست و رعیت همه دست بر آسمان شد نـد
هر چه سپاهی بلائی می کرد بازخواست از ان نبود از حدوثات که در ایام حکومت سردار
غلام حیدر خان رخ نمود قحط شدیدی بود که بر اهل قندهار طاری گردید که لب نان را بجان
خواهان شدند مادر مهربان بالقمة گوشت جگر گوشة خود منتظر و پدر غمخوار از فرزند
دلبند متنفر گردید بازار و کوچه هر روز از مردگان جوی زده توده بود سر پنجهٔ روزگار
چنان گلوها را فشرد که متنفین از خوردن اقسام غصه ها شاکر و فارغ نشستند و استاد زمانه
چنان پنجه ها بروی کار انداخت که ارباب قطع از پوشیدن دلق پارهٔ پریشانی خود
آسوده گشتند. شیخ سعدی علیه الرحمه:

بیت :
چنان قحط سالی شد اندر دمشق
که یاران فرا موش کردند عشق

وروز بروز تنگی قحط و غله زیادت گشت و هر لحظه و هر ساعت آتش مجاعت و بی قوتی
بالا گرفت و دود گرسنگی از درون خاص و عوام و اشراف و ایام بر آمده غنی و فقیر صحیح
وسقیم بیمار آزو مریض نیاز شدند و مردم از شدت قحط در خرمن کاه انجم نمودار دانه می دیدند
ودست ایشان با آن نمی رسید و در حدیقه مینای کشت زار سپهر خضرا از صورت پروین نشان
خوشه مشاهده می کردند اما توشه ازان برنمی توانستند صولت گرسنگی همه را از عمر
سیر کرده بودند لیکن چنان سیری که دفع گرسنگی نمی نمود جمله را باو بی تابی بردن بود
اما ازان باز خورسندی چهره نمی کشود .

مثنوی :
آن چنان تنگ شد بر ایشان کار
که دمی کشته گرگ مردم خوار
نان به نزديك مرد جـــا بتمند
فرص خور بود بر سپهر بلند
پیش مرد غریب بی سر راه
خــورش شام بود زكـــاسهٔ مــــاه
نه دل از نان به آبدان با کام
نـه شکم را ازان پــدیـــد آرام

تا کار بجائی رسید که اکثر مردم عیالها را از دست گرفته بطرف اوطان فرار شدند
چنانچه مردم فوشنج وشورابك دختران خود را در سند بيك نان بر اهل سند فروختند که
که در هر قریه از قرای سند همان دختران افغانان تا بحال موجود است آخرالامر تجار
رو بکابل و بلوچیه و غیره نهاده مور مانند دانه می کشیدند و فصل بهار نیز رسید. اکثر قوت
مردم از علف بود تا که توت و میوه پیدا شد و غله نیز پخته شده قحط تدریجا مرتفع گردید
المقصه . القصه سردار غلام حیدر خان پس از موعد مذکور احرام زیارت قبلة حقیقی
که عبارت از قدمبوسی والد ماجد بود بسته سردار فتح محمد خان را به نیابت خود در قندهار
گذاشت و سبب باعث برفتن کابل آن بود که کارهای سلطنت در غیبت او تعلق به حضرت
اعلی گرفت و چون اسم ولیعهدی بروی بود ناخواست که امری از امورات سلطنت مفوض به آن

(۱۹)


مؤید سبحانی باشد و باره نحوی صاحب اقتدار گردد و چون امورات عالم پیوسته
بر حسب قضا منتظم نیست و کار جهان دایم یکسان نی، آن سردار نامدار بعد از ورود کابل
و سعادت قدم بوسی والد ماجد بمرض تب مبتلا شده بدر سلام منجر گردید. در سن «۴» و یک سالگی
بتاریخ بیستم شهر ذیقعده ۱۲۷۴ از عالم فانی با عالم جاودانی خرامید .

قطعه :

کدام سر و در ین باغ سر کشید از ناز که تند باد خزان آخرش ز بیخ نکند
کدام وقت گلی در ریاض دهر شگفـت که صر صر اجلش خوار بر زمین نفگند

بعد از وفات آن سردار عالی تبار امیر علیین مکان ارکان دولت و مشیران خمیر سلطنت را
جمع فرموده در باب تعین ولیعهد از ایشان مشورت طلبیده ایشان قاطبتاً از جملة اولاد
امارت پناهی حضرت اعلی را انتخاب نموده مشیر با لیتان ساختند و همه بر بان اخلاص اظهار کردند.

مثنوی :

بقا میرد این خسرو دادگر که شد عدل او شامل بحر و بر
شد از عدل شامل چو نوشیروان امین زمین و امان زمان

بنا بران امیر کبیر حضرت اعلی را بخطاب ولیعهدی سرافراز امثال واقران ساخت
و خلعت شاهانه بخشیده طنطنة مبارکبادی بکوش ملایک رسیده و حق برجای خود استقرار یافت.

گل نهم

در ذکر ولیعهد نامه مهر سپهر حشمت و سپهر مهر عظمت نور دیده اعیان

شهزاده عالم وعالمیان سردار شیرعلیخان

الحمد لله تعالی و تقدس که تاج دولت و بختیاری و افسر حشمت و کامگاری ما را بدر یاقوت
اولادنا اکبادنا مکلل و مرصع ساخت و از اوج برج عز و اقبال ما خورشیدی عالم افروز طالع شد
و نظر مهر بر ذرات ذریات آدم انداخت وطالع مشتری طالع ما را باجتماع كواكب
روشنائی بخش و اختراق آفتاب درخش اتصالی بخشید که هريك از نیرین و سعدین را انواع
سعادات واصناف مرادای در دامان امتنان خواهد نهاد و دوده ان دولت ما را از پرتو این چراغ
نورانی آنچنان روشن گردانید که شاه انجم سپاه مهر به دریوزه دامن شعاع بناز کرده
فروغ روز کار خود طلبید از فروغ طلعت خورشید ما خواهد بود .

مصراع

اهل عالم سالها در سایه امن و امان

و بهره نشور خلافت ما بقلم قضاء امضاء طغرای جلالی نگاشت که مضمون صحیفة توقيع
د ترافع درجات من تشاء تشار و ز عزاءت و افراشت و او را برویت وروایت من وئی اختصاص داد
و صورت الهامات غیب وعكس انوار لاریب در دل حق پذیر او ودیعت نهاد تا هر گونه احوال
به تفصیل و اجمال در مرآت خاطر خجسته صفات او مانند مثال در آب مشاهده شو دو برصفات
حیال در آئینه معاینه گردد .

(۲۰)


مثنوی :
زهی برزگ خدائی که ساخت انسان را به آن شرف که مکرم المی است پنداری
و ذهن آئینه در دماغ تنگ نهاد وسیع عرصه تراز آسمان زنگاری
به خیروان دل و دستی نهاد کز تمییز کمند هفت سما را بکار ها یاری
به شکرانه این عطیه کبری و موهبت عظمی که خورشید وجود با جود ما را در نوروز
جهانبانی و نوبهار کامرانی کرامت فرمود برما ارض عین بلکه عین فرض است که اول مردم
دیده را به تضرع و نیاز برخاک درگاه پادشاه بنده نواز نهیم و چشم بصیرت و دیده دهانش را
به آن کحل الجواهر روشنی و جلاء دهیم تا به نظر اعتبار و انصاف در اطراف امور عـالـم
ملاحظه و طواف نمایم و در هر ولایت که آثار سیل دفن و در هر مملکت که اطوار خلل ملحوظ
گردد ازالت آن بر خود لازم بلکه واجب شماریم بنا برین معنی درین ولا رای گیتی آرا که
مؤید به تائیدات آسمانی و مؤکد به عنایت یزدانی است چنان اقتضاء فرمود وخاطر همایون
ما که مالك رقاب ربع مسکون است برین مزوم جزم نمود که فرزند دولتمد نور دیده عـالـم
وعالمیان شهرادۂ جهان سردار شیر علی خان که سلك نسبت ما را از و نظام جاوید و فلك دولت
ما را از فروغ طلعت او طلوع ماه وخورشید خواهد بود بتازگی منظر و نظر کیمیا اثر گردانیدیم
و پایه قدر و مرتبه اورا از اوج جوزا و ذروه ثریا گذرانیدیم و به خطاب ولیعهدی ویرا
سرافراز فرموده از اقران و امثال خود ممتاز و مختار نمودیم چه دلائل شهریاری از جبین مبین
او مشاهده می تواند نمود و مخایل کامگاری از فروغ طاقت عالم افروز او معاینه می توان دید
و از راه استدلال کمال جهانداری او با استقلال می توان دریافت که عنقریب شعشعه آفتاب
دولت او بر اطراف بحروبر واكناف هفت کشور خواهد تاخت بنابران مملکت محروسه عالی
اساس درانی کرباس را مع توابع ها و قصعت ارجائیها بجانب جناب او تفویض نمودیم و تمام مهام
سر انجام مصالح خواص و عوام بتوابد یوان آن قرة العین رجوع فرمودیم اگرچه چشم بصیرت
او را عليه عين الله انوار الهی و آثار اسرار نامتناهی یاغایتی انجلا داده است که به سرمه
خط صبا، موعظه وكحل بجواهر حرف نصیحت احتیاج نمانده ماباا ین غایت شفقت و مهر خواستم
تا چراغ از راه خورشید ضیاء خود که ارباب اشعه هما يهدى الله لنوره من يشاء افروخته
است پیشوای عزایم او سازیم و را یت فتح آيت او را يا قبة سمك وقبة فلك الافلاك برافرازيم
تا در روشنائی انوار آن ناهمواریهای عرصه جهان به بینایی تمام ملاحظه فرماید ومغاك های
آن را به اهتمام واجتهاد از دیده های بدبین اهل عناد انباشته نماید پس مناسب و واجـب
چنان می نماید که بارگاه دولت وجاه را با او تاد ارشاد عقل راهما د امـداد
عدل شاهی مستحكم نهد تا عامه رعایا را كه ودائع حضـرت حق ( ج ) انـد
در پناه سایه بان معدلت او آسودگی تمام روی دهد و طنطنه کوس عدالت را آوازه بحدی
بلند گردد که از غلغله آن نوشین روان از خواب ابد الابد نشاط و انبساط برخیزد وزلزله
عنف ظلم را چنان به تحت الثری رساند که تا عهد ضحاك توقف نه نموده به پای بس گریزد
و در سراسر سوی مملکت از دو الف انصاف اقلام معدلت افراشته از دو سین سیاست شرسر گردن
کشان را بپا دراندازد.

(۲۱)


بیت :
نازل ترین منازل قدر تو بخت باشد عالی ترین معالی خصم تو دار باد
وراست قلم صادق رقم را که وجه معیشت آن در شریعت مقرر است به شغل شریف مشرف
گرداند و ظالم بیرحم را که به نوک خامه خونخوار نشتر کردار خون جگر چکانند و شراب
عیش خویش همان را داند دست او را قلم نفرماید بلکه انامل او را قلم فرماید .

مثنوی :

دوان چون زشه عامل بی زن است فغان نی ز نشتر ز نشتر زن است
چو سگ در رمه گشت بی غاله گیر شبان گوبه سگ زن نه بر گرگ تیر
چو خونریز خلق از تباهان بود و بیعت برسیر پادشاهان بود
شمی کو بزرگ است کاوش بزرگ بهر پایه باشد شمارش بزرگ
بهر چارشد کار و هنجار او جهانی شود تا بع کار او
پس آن به که فرمان ده از چید خویش کند خال خود ز پور عهد خویش
زقانون به بد شود اهل دهر که آئین شاه است دستور شهر
چو او خود کشد گاودشمن بسی ز بیداد دشمن چه نالد کسی
اگر باغبان تیشه دارد چو برق از ان باغبان تا به سر زن چه فرق
ملك به که باشد به بازو نیاز زبر دست سوزد فرو دست ساز
ملك را زمرزی که دانا بود بکو بر دعاء رعایا بود
چو هر جاه رسد راحت از سوی او همه خلق گردد دعا گوی او
چوزین گونه ها یافت در سینه جای برو تاج شاهی بود زیر پای

و از حال غرباء بی توشه و فقراء هر گوشه که از سوز گرسنگی گرده گرم را قرص خور
پندارند ونان دو هفته را کلچه بدر شمارند وازغایت خام طمعی به شب از خرمن ماه دانه
امید چشم دارند و در روز از آتش جوع جان سوز به امید قرص خود زپور آسادهان باز
تا شب نهارند غافل نباید بود و در کلبه های تاریک ایشان چراغ عنایتی و متاع رعایتی روشن
ومعين باید فرمود و در تشیید قواعد مملکت و تمهید معاضد سلطنت چنان هوشیار و بیدار
باشد که حال فتنه و آفت را در خواب نه بیند و در حد وجهد خدام فلك احتشام چنان اهتمام
نماید که منصوبه بازان آسمان اگر نرد دغابازند بساط شب و روز ایشان را چون مهره های
عاج و آبنوس به چابك دستی بر چینند وطوائف متجنده و لشکریان را که حامی حرم دولت
وحافظان حوزة ملك وملت اند مناسب مراتب ایشان رعایت واجب شمرد و با ایشان خوش
سخنی و گشاده روئی و شیوۀ مردمی و دلجوئی سپرد .

بیت :

ملك خصم را می کند زودزیر چولشکر دل آسوده باشند و سیر
بهای سر خویشتن می خورد نه انصاف باشد که سختی برد
چو دارند مال از سپاهی دریغ دریغ آیدش دست بردن به تیغ

(۲۲)


چودستش تهی باشد از روزگار
چی مردی کند در صف کار زار

سپاهی چو کارش نباشد به برگ
چرا روز بیجا نهد دل به مرگ

و چون ساكنان مشرق منهجای صادق در اطراف عالم باز دارد که آفتاب نتواند که از روزن
کلبه درویشی مکرمی سر در آورد و رعایت و ملاحظه سادات علوی اصل و علوی فرع به موجب
قل لا اسالكم عليه اجرا الا المودت فی القربی واجب داند و تعظیم حال آن زمره علیه کرده
ایشان را از حوائج ضروریه فارغ و آسوده گرداند و علمای ربانی را که مشاعل نور ربانی اند
و از شمع ضمیر منیر چراغ افروز عالم ظلمانی و فروغ علم شان نور سعادت جاودانی اند انعام
تمام وا كرام بلا غایت و انجام نماید و هرچه بر رسم نیاز دهد از آنقدر وجوه توجیه نماید
و مشایخ اسلام که قوام کیاردین قویم و هادی صراط مستقیم اند و از اسرار ازل و ابد آگاه
و محرم خلوت سرای لى مع الله اند بخطر فیض بخش وضمیر آفتاب درخش ایشان را بنیاز تمام
دریابد تا لمعه از انوار آن زمره كبار بر چهره روزگار دولت او بتابد و اینچنین اعیان و فقیهان
و متوسطان و ارباب معاملات و باقی جهات زراعت و اصحاب صناعت تمام ولایت درة التاج
سلطنت قرة العین مملکت جناب فرزندی امرا ولیعهدی برحق خویش دانند و مال و منال
و حاصلات و معاملات بتمام و کمال به عمال او رسانند و خویش را در نيك بدالی قاصر و اموال را
از کمال ایصال مقصر ندانند و مقتضی امثال اورا بعهده امتثال تلقی نمایند تا مستحق مزید رافت
و مستوجب كمال عاطفت آینده انشاء الله وحده العزيز و حضرت اعلی جناب امیرعلیین مکان
اسباب سلطنت فرزند والا گهر شاهزاده بلند اختر را مهیا فرمود و امرای شجاعت پیشه جلادت اندیشه
در ملازمت او تعیین نمود و زمام حل وعقد و عنان قبض و بسط تمام مملکت محروسه بدست مبارك
او مفوض نمود .

گل دهم

درذکر اهتزاز الويه نصرت انتما بصوب قندهار حسب الحكم
امیر بی نظیر صاحب الوقار امین علیین مکان
بر ضماثر کیمیا ماثر روشندلان صاحب تدبیر روشن و مبرهن است اگر وجود ذی
جود صاحب حشمی در اقلیمی و پرتو آفتاب صاحب سلطنتی در مملکتی نباشد از غلبه ظالم
بر ستمگان و جور و ستم فساد اندیشان در ادنی زمان آن مملکت درهم و برهم افتد .
بیت :
اگر چوب عالم نباشد زبان
کند زنگی مست در کعبه قی

بنا برین بعد از ارتحال سردار غلام حیدرخان مرحوم چون در قندهار صاحب اقتدار نبود
امیر کبیر حضرت اعلی را بحکومت قندهار سر فراز فرموده روانه آن طرف ساخت
سردار جلال الدین خان که در ایام وفات سردار مرحوم در قندهار بود بعد از ایام تعزیه
سیر بی آزرمی بر روی کشیده و پرده حیا از روی برداشته داخل حرم محترم آن مرحوم
گردید و از جواری او یکی را خطف نموده بجرم خود برد و بر صند و قخانه نیز دست تعدی
دراز نمود و چون ماهیچه رایت نصرت آیات آن حضرت از افق ناحیت قندهار طلوع نمود

(۲۳)


سردار جلال‌الدین خان از شومی افعال شنیع خود در ترس افتاده راه فرار سپرد و بطرف
کراچی عنان گریز تیز نمود حضرت اعلی محمد رفیق خان را با چند نفر خواتین به تعاقب
او مقرر فرمود تا وی را دریافته تسلی داده واپس آورند چون آن گریز پای در نهایت
استعجال رفته و در خوانین تا کراچی رفته بی‌نیل مقصود مراجعت نمودند سردار جلال‌الدین
خان که پیشتر از محمد رفیق خان در بندر سومیانی رسیده بعد دفعه در کشتی نشسته
روانه عربستان گردید باقی اجرا اش در موضع خود حواله قلم خواهد شد انشاء الله العزیز.
حضرت اعلی در ایام ایالت خود در قندهار بر رفاه رعیت و محو بدعت واعلام شعائر
اسلام و آسودگی انام نهایت کوشش و غایت سعی بسر برده نام نیکو را بر ممر دهور
و امتداد اعوام مشهور گذاشت و از نتایج خیرات و خلوص طویت آنحضرت ظهور کان
طلا است که در ایام حکومت با برکت او در کوه مقصود شاه که بطرف شمال شهر قندهار
بفاصله يك میل افتاده قریب كوتل مورچه بظهور پیوسته و ابتدای
ظهور آن چنان بود که طالب العلمی در ایام بهار روزی از شهر برای سیر کوه
و دشت بیرون رفت چون بموضع مذکور رسید سنگی بنظرش آمد که میدرخشید آنرا
برداشته و ریزه طلای احمر از رگهای آن بیرون آمد طالب العلم از هوس در پیراهن
پکنجیده نزد زرگر آورده بر زرگر فروخت بعد هر روز در معدن رفته چیزی بدست
آورده بر ان زرگر بقیمت ارزان بفروش میرسانید روزی در وقت بیع و شرا با هم در
پرخاش افتاده بر سر یکدیگر زدند زرگر رفته این ماجرا را معروض رای بندگان
حضرت اعلی نمود و به احضار طالب العلم فرمان اصدار یافت چون حاضر گردید قصه را
بی کم و کاست معروض داشت حضرت اعلی آنجه طالب العلم یافته بود به او بخشید کان
را ضبط نمود تا الیوم جاریست در وقت بهار زیاده از دیگر ایام طلا در آن یافته میشود.
القصة چون آن حضرت را مرتبه ولیعهدی بود و اکثر امورات امارت از ملکی و
لشکری موقوف بر احضار او در دربار همایون بود اکثر امورات در ایام غیبت در تعویق
می افتاد علاوه بر آن خدمت حضور بندگان والده ماجد که سرمایه ربح دنیا و آخرت است
دامن گیر آن جناب بود صلاح کار در آن ملاحظه فرمود که در مقربه خلافت حاضر
خدمت سراسر سعادت والد ماجد بوده در مهمات دولت قیام فرماید. بنابران سردار محمد
امین خان و سردار محمد شریف خان برادر اعیانی خود را از حضور لامع النور خواسته
حکومت قندهار را به اول و حکومت فراه و زمینه داور و گرشك را به ثانی سپرد و خود
احرام زیارت کعبه مقصود و قبله پرود بسته روانه مستقر خلافت گردید و چون به شرف
قدم بوسی امارت مآب امیر کبیر فائز گردید پدر مهربان از دیدن او نهایت محظوظ
شده در کنار عاطفت آورد و به بخشیدن خلعتهای گرانمایه ویرا خسروی و سرفراز
در اقران ساخت.
آن حضرت نیز تحف لائق که از قندهار با خود برده بود بحضور انور گذرانیده و
شرف قبول یافت.
(۲۱)


فتح غور

گل یازدهم

در ذکر تسخیر ملک غور بدست سردار

محمد شریف خان از عنایات ملک حنان

راویان صادق الاخبار صورت این فتح را چنین طرازه بیان و زیب رخسار نموده اند که
چون سردار محمد شریف خان بر مسند حکومت محال مذکور تمکین یافت محال گرمسیر
و ترونک و ژوبین که در ایام سابق در تصرف عبدالغفور خان حاکم غور بود و سردار جلال الدین خان
در ایام حکومت خود بران محال لشکر فرستاد بعضی از قلعه های آن مواضع را خراب ساخت
درین ایام بعضی از رعایای کوچی سردار محمد شریف خان بنا بر عادت معهود که در فصل
بهار برای چرانیدن مواشی هر سال به کوهستان غور میرفتند چون بدان موضع رفتند مردم
عبدالغفور خان پایه خود ندانسته ببرخی از مواشی ایشان را تاراج نمودند رعایا بحضور
سردار موصوف آمده دادخواهی نمودند سردار موصوف از غیرت بخود پیچیده استیصال
عبدالغفور خان را در دل مصمم ساخت بعرضه بدر بار همایون فرستاده در خواست اذن كمك
نمود ایرلیغ همایون باسم سردار فتح محمد خان از قلات و به اسم سردار محمد امین خان
از قندهار عز اصدار یافت که سردار فتح محمد خان لشکر قلات را با خود در قندهار برده
از آنجا با لشکر قندهار بخدمت سردار محمد شریف خان برسد در موسم تابستان سنه ۱۲۷۸
سردار فتح محمد خان از قلات حرکت نمود و چون بموضع قريه آخند میان نور محمد صاحب
انار الله برهانه که در دو منزل قندهار است رسید مرض طاعون در لشکرش افتاده در عرصه
دو روز قریب دوصد و پنجاه نفر را به آخرت برد و این طاعون از طرف ملك سند به رفاقت
تجار در قندهار آمده شامل گردید و بسیار قریه ها را از بنی آدم خالی ساخت از شهر بقدر
دوازده هزار نفر بقتل رسانید و به کابل نیز رسید ار مله و این آن سردار سلطان محمد خان
و سردار پیر محمد خان شمرده شده اند بدر کابل قتل عام نموده روانه پنجاب شد .
ذکر عجائب در واز عجائب این سال باریدن گوشت خام بود در قریه تا بین ار غنداب
که مسود اوراق بچشم خود قدری ازان دید و صادق القولی که در موضع باریدن آن حاضر
بود شنید که گردی سیاه چون قیر شامل قریه و نواحی مذکور شده گوشت باریدن گرفت
و نیز از عجائب این سال باریدن برف بود در ماه اسد که ترقی گرمی است در محال تيرين
که بنار و غن چرب بود و زائیدن چهار پسر بود توام در شهر قندهار .
الغرض چون عساکر منصور در تحرك آمدند سردار سلطان احمد خان والی هرات
با سوای جهان بلقیس زمان همشیره شهریار دوران که حرم محترم او بود با
شهنواز خان پسرش در نزد سردار محمد شریف خان بقرار فرستاده التماس عفو جرائم
(٢٥)


عبدالغفور خان بلکه استدعای فراه نمودچون شرارت عبدالغفور خان واجب الدفع والتماس
فراه بطور دیگر بود سوال او مقرون به اجابت نشده بی نیل مقصود مراجعت فرمودسردار
فتح محمد خان عساکر قلات وقندهار را عرضده روانه فراه نمود وچون به کنار هیرمند رسید
جریده پیش شده در فراه بخدمت سردار محمد شریف خان رسیده سرفرازی یافت بعداز
وصول لشکر بفراه به اتفاق از راه گلستان و اروند روانه غور شدند ولشکری که دردو آب
جها ولی داشت از راه موسی قلعه و تیزی پرچمن کندران مشهور به سیاه بند طلبید ند
و چون عساکر نصرت مظاهر میان امواج دریا وامواج یوم جزاء از دوطرف متوجه غور
شدند عبدالغفور خان کوریان باد و بور از قلعه بغوره که جای حکومت اوبود بامال ومنال
واهل وعیال گریخته ارزوی آن مبتلای شوه ان پر خواسته روانه هرات شد وسردار
محمد شریف خان رسیده برجایش نشست وسردار فتح محمد خان را با فوج از سوار جرار
مقرر ضبط ساغر که در منتهای غورو سرحد هرات است مقرر فرمود . او رفته آنجا را
زیر حکم آورده وبونت مرامعت برادر عبدالغفور خان را بطور پرغمال با خود آورده
بعضی از اسباب عبدالغفور خان نصیب سپاه منصور گردید و منصور ومسرور مراجعت فرمود
چون سلطان احمد خان دانست که بموجب آیه کریمه .
واتقوا فتنة لا تصيبن الذين ظلموا منكم خاصة .
نوبت آن رسید که ملت مایایمال سم ستورایان عساکر غیور گردد شیوه تسیس پیش
گرفته سردار نورمحمد خان سرتیپ پسر سردار تیمور قلی خان را به ایلچی گری
در نزد سردار محمد شریف خان فرستاده التماس نمود که ساخر را برای ما وا گذارد
واز فراه رود آنطرف برای عبدالغفور خان معاف فرمایند اگرچه دروازه اجابت بندگان
امیر کبیر ادعونی استجب لکم بروی سائلین همواره فراز بود مگر چون مقرو ن بصدق
نیت و خلوص عقیدت نبود جواب لا تکلمونی شنیده ایلچی را رخصت انطراف ارزانی فرمود
و توجه به جمع کردن مالیات و آرامی رعایا کرده سردار فتح محمد خان را با عساکر قندهار
رخصت معاودت داد و حکومت قلعه تیوه و آن محل را به عهده سردار جمعه خان عموی
خود گذاشته جمعی از سوار و پیاده جزائر چیان و پلتن را در خدمت او مقرر فرموده
عنان انصرا برا عطف داده در آخر ۱۲۷۸ وارد فراه گردید و هم در وقائع این سال
اخراج سردار میرافضل خان ولدسردار پردل خان وسردار غلام محی الدین خان ولد سردار
کهندل خان بود از معروضه مجنامش (?) این که چون امیر کبیر بنا بر مصلحت وقت و خیر
دولت خواست که حصه از عساکر منصور را به ترکتان فرستد سرداران مذکور را تنزیل
منصب آن محال فرمود ایشان در جواب گفتند که در ایام ضبط قندهار بندگان اقدس وعده
کرده بود که ما ملازم رکاب میمنت مآب باشیم بندگان اقدس فرمو دند که شیوه
خیرخواهان اخلاص کیش وبندگان عقیدت اندیش خدمت است وبحسب خدمت ترقی در
مدارج می یابند وعادت مخدومان عطوفت ورافت است والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا
شاهد صدق این مدعا است هر گاه شما که شريك دولت می باشید طریقه خدمت گزاری
نسپرید از بیگانه گان چه توقع حاصل اینکه بعداز ردوبدل بسیار ملازمت را گذاشته از راه
قندهار روانه هرات شدند . مصرع : و به هر در که شد هیچ عزت نیافت ، مصروف حال ایشان شد .
(۲۱)


گيل دوازدهم
در ذکر تو جه رایات نصرت آيات بطرف هرات و بيــان
بواعث توجه امیر کبیر براستيصال سردار سلطان احمد خان
برضماثر خورشید نظائر ارباب بصیرت و کمال و برخواطر فیض مظاهر اصحاب خبرت وجلال
پوشیده ومستتر نخواهد بود که چون ارادة ازلی وحكم لم يزلى جبار مهاندار مالك الملك
تعالى وتقدس شانه به استیصال فرقه و ادبار قریه تعلق گرفته باشد . نخست به افتتاح انواع
موهبات و انعام عطیات ایشان را ابتلا نموده بفحوای فتحنا علیهم ابواب کل شیء غریق بحر نعم
سازند . پس بموجب ان الانسان ليطغى ان راه مستغنی به تسويلات شیطانی شکر نعم الهی را
فرامو ش ساخته درمداق حتى اذا فرحوا بما اتو كرديده مستوجب اخذ ناهم بغتة شوند .
شاهد مصدق این دعوا و برهان قاطع این مدعا مضمون بلاغت مشحون آية كريمه :
واذا اردنا ان نهلك قرية امرنا مترفيها ففسقوا فيها فحق عليها القول فدمرناها تدميرا .
می باشد . مفاد کریمه آنکه چون خامه مشکین شمامه ارادت ازلی وقلم عنبرین رقم مشیت
لم يزلی به استیصال قومی جاری گردد درخواطر منعمان و طبیعت بزرگان ایثان فسق
وفجور را راه داده از جادة حق انحراف ورزیده مستوجب قهر قهار گردند . مطابق این حکایت
وموافق این فمایت احوال سردار سلطان احمد خان والی هرات است که چون در ابتدای
کار استیصال او مقرر شده ورقم تسخیر هرات فرخنده سمات بنام میمنت انجام امارت
پناه امیر کبیر مصور گشته بود بنابران در آن وقت و آوان ازمومی الیه افعال چند ناشایسته
سربرزد که سبب قوی و باعث کلی برتوجه امارت پناهی شد بصوب ولایت او . بیان این کلام
ووضوح این مرام آنکه چون سردار سلطان احمد خان را عنایت حق جل وعلی شامل
حال شده بدون تردد واحتمال شدائد ومحن به حکومت هرات که خال رخسار ربع مسکون
وغرة ناصیه شهر و هامون است رسیدکم ظرفی اش بر آن آورد که خود را مطعون جهان
ساخت نخست خطبه وسکه را بنام پادشاه ایران نمود . ثانیا سردار سلطان علی خان
وسردار محمد اعظم خان را از شهر اخراج نموده آسیای ظلم را بر رعایا به گردش آورد
چون این امورات بعرض جناب امارت پناهی رسید ایلچی رباندان را مصحوب نامه نامی
وصحیفه گرامی در نزد او فرستاد مضمون آنکه اگر آن فرزند میخواهد که سلسله قرابت
به قراض مغایرت گسیخته نگردد و اساس موافقت بزلزله مخالفت از هم ریخته نشود باید که
سه تار اختیا فرماید اول آنکه خطبه وسکه را از نام فرقه ضاله تغییر دهد که بد نامی
جمیع خاندان را متضمن است و به والی ایران که خلاف دین ودشمنی دنیاوی با جمیعة
ناجیة اهل سنت دارد و بنابر اقتضای زمان خود را در سلك موافقان می شمارد دامن جرئت
برکرد کمر محکم ساخته طریقه خلاف پیش گیرد و بازوی شجاعت برافراخته همواره رخش
نزاع برانگیخته ولایت آن را تازد واگر نتواند بمل آن را مکروه پنداشته بظـاهر
اطاعت او نکند. دوم آنکه رعایا و برايا را كه ودائع وبدائع خا لق الارض والسماءاند
در کنف امن و امان مرفه الحال وفارغ البال دارد . سوم آنکه چمن اطاعت و گلشن
مطابعت را به آب جو يبار اخلاص وسر چشمۀ موافقت واختصاص سرسبز و تازه داشته

( ۲۷ )


صحائف لطائف هوا خواهی را رقم حسن اعتقاد نگاشته دارد بیت
گر بیاروی دوستی داری آشنائی مکن به دشمن ما
چون ایلچی به هرات رسید و مضمون رسالت خود رسانیده حکایاتی که داشت مشروح گردانید سردار سلطان احمد خان از غایت شقاوت بخت و نعوست طالع به کثرت اتباع و محكمی قطعه قلعه هرات مغرور شده خورشید وار در عقده آتش و ساوس افتاد ما تخصص تدبیرش در تیه تفکر شاه راه صواب گم کرده روی در معرض امر خطیر نهاد و بنا بر تحريك و اغواء جمعی خوش آمد گوی و برخی کینه خواه فتنه جوی که جهت معاش بد خود از آنحضرت خلاف مراتب متوهم بودند خیالات فاسد را به دماغ راه داده سر از ربقه اذعان و انقیاد باز زد و قدم سعی در شیوه مخالفت از هم گشاده جوابهای نا صواب و عذرهای نامسموع به پایه سریر خلافت فرستاد و در ایام شتا سنه ١٢٧٨ که سپاه وی از غایت شدت و کمال برودت بقصد یغما آن چنان برف و باران انگیخته بود که گلبنگبون آتش طریق هزیمت پیموده در قلعه آهن گریخت.
نظم
لشکر سر ما بر آمد از پی یغما و ساخت آتش از دیو ار آهن از برای خود حصار
از زمین گردی نیفتد تخم آتش مشکل است این چنین کافسرده شد از شدت سرما شرار
اگر چه سرمای کابل در جهان شهرتی دارد اما درین سال از طریقه معهوده گذشته بود و سردی هر چند غایت و نهایت دارد لیکن درین عام روز بروز می افزود.
بیت
شدت سر ما به حدی شد که چون پروانه باز هر کسی افتی دست خود را سوی آتش میبرد
مرغ آبی میکند ارسردل خود را کباب هر کجا همپو ن سمندر بوی آتش میبرد
ازدم باد تشك لب های خوبان شد کبود آه ازین آتش که رنگ از روی آتش میبرد
و حضرت امارت پناه بنا بر عادت معهود با کل خاندان و عساکر نصرت نشان نهضت فرمای جلال آباد که مملکت کرم سیر است و منزهات دل گشا و ریاضين روح فزا دارد شده بود. سلطان احمد خان بملاحظه بعد مسافت و کثرت برف و شدت سرما تحرك امیر کبیر از جلال آباد از ممتنعات می دانست با مردم فراه در خفیه بنای دوستی گذاشته بعضی از نمک حرامان ملازمان سیف الله خان که از طرف سردار محمد شریف خان در فراه مقرر بود بدوعده مال و جاه فریفته به دادن فراه متعهد ساخت و از هرات با لشکر بسیار و توپخانه صاعقه کردار بیرون شد عزم تسخیر فراه مصمم داشت و فرصت را غنیمت شمرده قلعه فراه را در محاصره آورد و چون احوال بیرون شدن او و رسیدن به سبزوار در قندهار به سمع سردار محمد امین خان رسید پیش خانه را به سمت فراه کشیده اما چون در باطن با سردار محمد شریف خان نقاضت داشت نخواست که به حمایت فراه رسد و کو تاه بینی را پیشه ساخت از دست رفتن قطعه محروسه و بد نامی خاندان را ملاحظه ننمود و سلطان احمد خان بعد از مدت بیست و يك روزه محاصره فراه به جهة آن نمک حرامان بر تصرف قلعه دست یافت و خرابی او تاراج به اهل قلعه که بعضی از عیال های سردار محمد شریف خان در آن بود از دست

(۲۸)


شهنواز خان بی حیا به وقوع رسید و چون خبر تسخیر فراه در موضع کشک نخود و دو
منزله قندهار به سردار محمد امین خان رسید بی جرأتی به کار برده نه عزم پیش رفتن
ونه یارای پس آمدن نمود بلکه در آنجا مدت مدید توقف کرد و چون خبر تسخیر فراه به
سمع خاقان منصور و امیر غیور رسید نائره غضب آنحضرت زبانه کشید آتش قهر و سخط
او مشتعل گردید ارکان دولت و اعیان حضرت را بی تعلل پیش خود طلبیده در باب تنبیه
آن خود رای و توجه بصوب آن دیار و تسخیر هرات بطریقه مشورت گر ید :

مثنوی
ز پیران روشن دل و رای زن
بر آراست از روی کین انجمن
زهر کاردانی به رای درست
بمی رفتن آنسو یکی رای جست
گشاید هم از مشورت کار سخت
به دست شگوفه بهار از در خت
همه زانوی ادب زده و زبان نیاز در دعای آن خسرو سر فراز کشاده حسب الحال
مترنم این مقال گشتند .

مثنوی
که شاها خدایت نگهدار باد
زمانت مطیع و فلک یار باد
بهر جا نهی روی چون آفتاب
ترا باد فتح و ظفر در رکاب
سر خصم پامال راه تو باد
سیاه روی حساد جاه تو باد
چون صورت مصلحت به انتها رسید عزم تسخیر هرات و استیصال آن مدیر بی ثبات
جزم فرمود قوامچیان بپرهام مرتبت به اطراف وجوانب به جهت استحضار سپاه کواکب
مواکب روان وشتابان ساخت تا لشکر ظفر اثر به میعاد مقرر در کابل و غزنین وقندهار
زیر لوای نصرت انتما جمع آیند، اگرچه از کثرت برف وریزش باران و بسیاری گل ولای
راه مسدود مینمود و چندان اشک از دیده سحاب ریزان بود که گویا از تاثیر گریه
جواهر هوا آب شده یکبار ه و بارید .

بیت :
ز آشوب باران و جوش سحاب
همه جوشن و خود گردیده آب
زمانه می خواست که گرد وغبار که به جهت ترا کم حوادث روزگار برخواسته بود
فرونشاند و گرمی آتش فتنه که دران ولایر افروخته بود تسکین دهد ابری برانگیخته
چندان برف و باران بارید که اگر به شدت سرما نه یکدیگر بر بستی از همه سوسیلها روان
گشته بدریا محیط وعمان پیوستی .

بیت :
گرنه آب از شدت سرمای می بستی به هم
از همه سوسیل پیوستی بدریای محیط
مگر فاسخ عزم صمیم واراده محکم امارت مآب نشده پای مبارک رادر رکاب آورد

(۳۹)


گپيل سیزدهم
در ذکر اهتزاز الویه نصرت انتما از جلال آباد بطرف اعدا

بر خاطر صافیه اصحاب تجرید و ضمائر زاکیه ارباب تفرید محجوب ومستور نباشد که از سخنان خجسته بیان طبقه رفیعه خداچگان است علیهم الرحمة والرضوان که همت جمع خاطر وتسلط قصد است برامر واحد بروجهی که خلاف آن درخاطر خطیر خطور نکند وورای آن به حاشیه ضمیر ظاهر نگردد و مقرر این طائفة عالیه است که هر که همگی همت و توجه خاطر عالی نیت برتحصیل امر وحصول شیء صرف نماید البته شاهد مقصود از عالم غیب بلاشك وريب خالی از منقصب وعیب نقاب حجاب از پیشرو کشاید وعروس مراد در آئینة مطلوب جلوه گر آید .

بیت :

همت بلند دار که خواهی رسید زود
از همت بلند بمقصود خویشتن

کما قال افضل العالم علیه الصواةوسلم :-
من طلب شیأ.اوجد وجد

توجه خاطر را تاثیری عظیم است تا اگر کافری همت برایصال مطلبی گمارد هر آئینة مراد خویش بدست آرد پس اگر پادشاه اسلام بتوجه خاطر خجسته فرجام و ضمیر کیمیا انجام تحصیل مآرب وتکمیل مقاصد ومطالب کند غریب وعجیب نباشد چنا نچه انبیا علیهم السلام باوجود استهلاك درعین جمع واستغراق در بحر توحید به استیلا. همم قاهره عالم را از اعدا خالی و پاك گردانیده اند تصویر این خیال و تحریر این مقال آنست که حضرت امارت پناهی که به میامن عاطفت رحمنی و فیض فضل یزدانی دلائل نيك اختری و براهین فیروزی و نصرت از کوکبة خورشید او واضح ولایح است .

نظم :

پیش کارا نی که این سقف معلی کرده اند
وین مقرنس گنبد زنگاری مینا کرده اند

آنچه اسباب جهانداری و رسم خسرویست
دولت او را بحمد الله مهیا کرده اند

و همواره به شکرانة این عنایت همت بدان تاب میدهد که امور دین ودنیای رعایا که ودائع خالق البراء اند انتظام گیرد و احکام رعیت پروری و قواعد داد گستری نهایت استحکام پذیرد و به یمن این عقیده وبه برکت این اراده هرروز بلکه هرساعت ریاض دولت تازه وعرصة مملکت فتحی پااندازه می یابد آیات فیروزی و کامگاری وعلامات بهروزی و بختیاری از اوج سپهر مکنت و نامداری می تابد .

بیت :

از هرطرف که گوش کنی مژدة مراد
واز هرطرف که چشم نهی جلوة ظفر

ذالك فضل الله يوتيه من يشاء غرض اصلی ومقصود کلی ازین همه لشکر کشیدن

(۳۰)


ومشقت شبگیر و ابوار گزیدن او را جز آن نبوده که اصحاب تمرد وعناد وارباب فتنه
وفساد را از پای در اندازد و چمن ولایت را از خار تعرض وتغلب اهل مکابدت پیراسته سازد و به تفحص
سلطان احمد خان را که از مدت مدید وعهد بعید شد که سر خلاف می خارد و بتا زه بباعث
ویرانی بلاد و خرابی اصناف عباد گردیده معدوم گرداند وسریر ساد نخوت بغا ك مذلت
رساند چون همت بر حوث این وقائع بر گماشت لاجرم تا حصول مطلب دست نداد
حدودست همت از ذیل طلب باز نداشت .

مثنوی :
همت عالی به هرچیز که بست
چند نمود و شد تمام از روی دست
میر به هر چیزی که همت بر گماشت
تا نداد اتمام دست ازوی نداشت

بیان این حال و تبیین این مقال آنسکه چون از اطراف وجهات متواتر و متعاقب سپاه
ظفر انتباه در پایه سریر فلك اشتباه جمع آمدند و آنحضرت عزیمت جا نب هرات مصمم ساخت
رایت نهضت بصوب آن ولایت بر افراشت. نخست امیر النمور محمد رفیق خان را جریده
مقرر قندهار نمود بجناح استعجال رفته سردار محمد شریف خان ومحمد امین خان را
با لشکر ها برداشته روانه فراه نماید و تا ورود مو کب همایون قلعه فراه را متصرف
گردیده جزای اعمال به خصم در کنارش نهد وموكب همایون بی توقف کوچ بر کوچ
نهضت فرمای کابل گردید.

مثنوی :
چو مه منزل بمنزل راه می‌رفت
بقصد خصم آن جم جاه می‌رفت
روان برگرد گرد او مواکب
چو در اطراف مه خیل کواکب
همه بر پشت رخش باد رفتار
عیان چون ابر بر بالای کوهسار

چون اعلام ظفر اعلام به مستقر الخلافت رسید شهزاده فریدون احترام فرخ رخ
همایون نشان سردار محمد علی خان را بحکومت کابل مقرر فرموده به رعیت پروری
و بیدار دلی دماغ وی را معطر ساخت و در پنجاه از اطراف و جوانب سپاه عظیم المنا قب
بر دور آن حضرت چون کواکب جمع نمودند چنانچه از کثرت لشکر بسیار عرصه
آن زمین فراخ تنگ تر از حلقه خاتم وسوراخ سوزن بود و از مزاحمت آن گروه
بی شمار صحن آن صحرای بزرگ خرد تر از چشم مور ودیده مار می‌نمود.

بیت
زدل بر لب از کثرت آن حشر
نفس را نبودی مجال گذر

و از مستقر الخلافت در غایت عظمت و نهایت حشمت نهضت فرماند به جمعیتی هرچه تمام
تر برهیا تی که کوه از جنبش او بستوه آمدی روی توجه به عزم رزم مخالفان گذاشت
محمد رفیق خان چون بقندهار رسید سردار محمد امین خان را از تتك نخود و سردار
محمد شریف خان را از گرشك وخود با سردار فتح محمد خان از قندهار کوچ داده متوجه
فراه شدند و سردار سلطان احمد خان که نهضت بندگان اقدس در آن ایام از کثرت

(۳۱)


برف از محالات مینما نیست آواره آمده صدخسار نقسان بظاهر مارع نعاج او شتر سراسیمه
گردیده بدون خریدن در سوراخ قلعة هرات که نمونة حصن ذات البروج سماوات است
نخزید سردار میرا افضل خان را به دم سیلاب طوفان داده حاکم فراه نمود و خود به تعجیل
تمام طبل کوچ که عین کوس رحیل بود کوفته روانة هرات شد و چون رایات فتح سمات
زینت افزای قندهار می گردید محمد رفیق خان با سرداران مذکور محاصر فراه شدند .
بعد از ادای صلواة عيد فطر ۱۲۷۰ تفنگان توپچیان بی توقف در فراه در کوبیده فراه گردید
و حضرت اعلی دام ظلال سلطنته را قبل از خود بد و منزل مامور فرمود تا به اکبر جیوش
نصرت خروش رفته در فتح فراه سعی جمیل به ظهور رساند . حضرت اعلی در حین که سردار
محمد رفیق خان وسایر برادران مشغول نتب زنی و دواندن سلاعت کو چه نو دند وارد فراه
شدند . سردار میرا فضل خان چون ابواب بلار حود مفنوح و طریق نجات مسدود دیده
نا علاج عهد و رنیعث گرفته قلعه را سپر د عیال و نواب شهر را رجها نه در نموده بشرافت نقل از امل
فیض اماثل حضرت اعلی دریافت فردای آن ساعت فراه بضم سردار لات جلال بندگان
امیر کبیر گردید بعد از چند روز توقف به اتفاق بی نفاق متوجه سبزوار گردیده فتح آن
سرسواری حصول انجام پذیرند و در آنسما نیز آسایش عساکر چنــد روز
توقف فرمود بعد از تعین حاکم روانه هرات گردیدند و چون ورود موکب همایون در سبزوار
به سمع سردار سلطان احمد خان رسید سردار محمد یوسف خان و پسر سردار محمد غلی خان
را اکرم خان ولد عبد الله خان اچکزائی را بادو هزار سوار هراتی مقرر فرمود از شهر بیرون
فرستاد تا در حواشی اردوی کیوان پوی تر کتازی نموده تا خستند فی الواقع باخت بود
نمائید. وچون همواره عنایات یزدانی وعطوفات سبحانی شامل حال بند گان ظل الهی است
هر کس خیال خود سری کرده با لفعل بر سر افتاد .

بیت
کسی که سر کشد از حکم تو اجل اورا بپای تیغ تو می آورد گریبان گیر

سردار محمد عمر خان که به قراولی جیوش نصرت خروش میرفت و در منزل ادر سکن
در رود خانه آنجاء منزل انداز بودند غافل از بشکه گفته اند .

عربیه یار ا غدا تقبل مسروراً باوله ان الحوادث قدلطر فن اسحاراً

وقت دم صبح آن گروه خسران مال که شحنة اجل گریبان گرفته دوان به دمان تفنگ
میرساند بر سر قراولان ریختند مردم قراول سراسیمه از خواب جسته مدعی را بر بالین یافتند
بهر حال خود را جمع نموده به دفع اعدا پرداختند رزمی مردانه و پیکار رستماته با هم کرده
اول کسانیکه نشانه گلوله تفنگ شدند همین دو سر کرده لشکر اعدا بودند باقی سواران نیز
برخی زخمی و بعضی مقتول رخ بوادی فرار دادند و چون این خبر به عرض بندگان اشرف رسید
بلا تعطیل نهضت فرمای هرات شد. هر گاه منزل شاه بیدار قدم موکب مبارك شرفياب گرديد
سردار میرا فضل خان هندوستان را بخواب دیده نصف شب راه فرار پیش گرفت افغان و غیران
خود را در مضیق قلعة هرات انداخت و چون یکروز در منزل میرداود توقف عسکر ظفر اثر
مقرر بوده اول صبح که مقدمة الجيش به منزل می رسیدند قریب صاصد سوار به سر کرد گی
ناظر محمد حسن خان برایشان ریختند اول کسیکه از خانه زین بر زمین افتاده راه عدم پیمود

(۴۲)


ناظر موصوف دید باقی رو بفرار نهادند و نماز پیشین همین روز که عساکر منصور لشکر
انداز رباط میرداؤد بودند بقدر پنج صد سوار با سکندر خان پسر خورد سلطان احمد خان
از شهر بیرون شده تا نماز دیگر بر چپ و راست اردو خود نمائی و بی حیائی نموده وقت
غروب پس رفتند فردای آن صبح عساکر منصور بسال (۲) سنه روانه روضه باغ شدند

سردار محمد عمر خان و شهنواز خان و سکندر خان با سه هزار سوار جرار از قلعه بیرون
شده در صدد مقابله و تمهید مقاتله ایستادند . عساکر ظفر مآثر چون امواج دریا
و افواج روز جزا در جوش و خروش آمده مانند سیلاب آن خس و خاشاك را بعضی از
راه آب تیغ روانه صحرای عدم ساختند و برخی را از ضرب توپ و تفنگ لاش و لنگ نموده

هزیمت دادند و از هول جان خود را در دریای نمان (؟) انداخته به شناوری اسپان در سوراخ
قلعه و مشیم حصار موش وار خزیدند . فردای آن منزل روضه باغ از قدوم میمنت لزوم
روضه ارم گردید و روز دیگر توقف فرمود از اینجا چون عبور لشکر بر پل مالان بود و آن

چون طالع برگشته بختان شکسته و گسیخته بود و لزیر زنهای قریه جات آن محال چون
طبائع اهل عدوان ناهموار می نمود که مرور عرابه توپ و بار برداران ازان به عسرت
می شد بندگان دولت مصلحت در ان دیدند که از گذر کردو نوین که سه کروه پائین
پل مالان است عبور عساکر شود پس از روضه باغ الويه نصرت انتماء در اهتزاز آورده
از گذر مذکور عبور فرموده بر حوالی زیارت امام شش نور رحل اقامت انداختند و درین
روز نیز سردار شهنواز خان و محمد عمر خان و سکندر خان با فوج عظیم شوخی نموده
از دهان توپ و تفنگ جواب شافی شنیدند فردای آن در چمن کاوسشان بارگاه فلک

اشتباه سر به اوج برافراشت در ساحت این چمن نیز از زبان سوسن خنجر و ایاجی گلو له
پیغام مرگ بهم رسانده صحن اخضر چمن را از خون یکدیگر احمر ساختند درین روز ایلچی
پادشاه ایران که برای استعفای جرائم والی هرات فرستاده بود به عتبه بوسی رسید .
امارت پناهی را چون انتقام آن مدیر خود سر مد نظر بود میخواست که خاك هرات
را به آب دریای پل مالان بششد هیچگونه عذرهای او را عر قبول نداده رخصت انصراف
ارزانی فرمود و فردای آن حکم قضاء توام عراصه از یافت که بر کرد عساکر منصور
سنگری چون سد اسکندر برپا نمایند . حسب الحکم ثانی قلعه هرات در وجود
آوردند بعد ازان عساکر منصوره به محاصره قلعه مامور شده از اطراف وجوانب مور چلها
طرح انداخته قلعه را مرکز وار در میان گرفتند .

طرح نشستن عساکر منصور بر گرد قلعه هرات حسب الحکم خاقان غیور

سیاحان عالم که بحکم سيرو في الارض آيات واضحات خالق الارض والسموات را
به چشم عبرت ملاحظه می نمایند توصیف قلعه هرات را بدین نمط ادا فرموده اند : که آن
قلعه ایست باستانی منسوب به سکندر رومی چنانچه نظامی گنجوی علیه الرحمه فرموده

(۳۳)


بنا کرد شهر چو شهر هری
و هیچ پادشاه ذی شوکت وسلطان ذی حشمت به غلبه وزبردست بران نیافته چنانچه
در سنه 619 چنگیز خان پسر خود را با عساکر فراوان بران تعیین فرمود . چون کاری
از دستش نمیشد به صلح و دست گذاشتن راضی شده برخاست و در سنه 1200 یاد شاه
ایران محمد شاه قاجار با جمیع قوت وعدت آمده بروز پرینظیر یارمحمد خان الکوزائی
یکسال محاصره ساخت خائب وخاسر پس رفت همچنان پادشاهان سابق که ذکرایشان
موجب تطویل لاطایل می گردد بی نیل مقصود از اورفته اندو آن قلعه است محکم از قلاع
مشهور وشرح متانت ورصانت اوبرصحائف روزگار مسطور وبرالسنه افواه عالم مذکور
ارتفاع آن به مرتبه ایست که سررفعت بر ایوان کیوان افرا خته صف کنگره اش پنجه
در طاق سپهر انداخته .

مثنوی
زرفعت به گردون سر افراخته
یخورشید و ماه سایه انداخته
گذشته سریرچش از اوج مهر
ز نظاره اش خیره چشم سپهر
سر بپاره اش بر تر از آسمان
برو سر دبان هیئت کهکشان

هر گاه خورده بینان چشم عیب بین بپوشند این دوبیت در وصف آن قلعه زیبا می نماید.
از بلندی نی برو راه دعای مستجاب
وزحصنی نی درو روی فضای کردگار
باز گرددمانده گر یابد برویت راه آه
دیو گردد بسته گریابد برو یکبار بار

چون امارت پناهی برگرد آن قلعه نشست و دور اورا چون نقطه مرکز احاطه نمود .
دائره بست سلطان احمد خان مغلوب سلطان خوف وهراس وتو هم بی قیاس شده کبوتروار
از نهیب عقاب عقاب صولت خسروی ترسان و هراسان گردیده سر رشته صواب از دست عقل
صواب اندیش فرومانده به اندیشه باطل قلعه را بروی خاقان زمان وامیر دوران چون
ابواب بخت برگشته خود بربست وشیرازه قلعه را از سپاه پرساخته ازطرف بیرون خندق
نیز چند جای مثل زیارت سلطان میرشهید وزیارت شهزاده منصور وزیارت خواجه علی
دقاق وزیارت میرحاتم اغا، وزیارت خواجه کله و غیر آن سنگر های پخته بسته قلعه
وسنگرها را از ذخیره پرساخت .

مثنوی
چو بر گیرد آن قلعه همـچـو کـوه
نشست آن فلك قدر انجم شکوه
مخالف د ر قلعه خو یش بسـت
فراز سر پر عدا و ت نشســت
ســـر باره و بـرج تعمیر کــر د
که شاید توا ن دفع تسخیر کـــرد

حکم عالی شرف ورود یافت که سپاه ظفرانتباه بگرد آن حصن فلك اشتباه در آمده در هر جا
مورچالها برپادارند حسب الحکم حضرت اعلى مدظل العالى على رؤس العالمین بلاتوا تر
والتوالی ولیعهد وعمد بر سلطنت و امورات امارت بود سردار محمد امین خان وسردارمحمد

٣٤


شریف خان را با سپاه زمینداور وقندهار وتوپخانه صاعقه کردار به سمت جنوبی طرف
دروازه قندهار مامور فرمود تا آن طرف را چنان احاطه نماید که عبور طیور در هوا ومور
در غبراء ممکن نبود و در وقت جاه گرفتن سپاه خصم یورش آورد و حمله های متواتر نمودند
مگر سردار محمد امین خان به جواب شافی پرداخته هزیمت داده تا حد پشته پل ده وا نید
ومحمد رفیق خان وجرنیل فرامرز خان که پیشگان صدیق بودند وشیخ میرخان جرنیل
باحصه سپاه از سوار وپیاده وتوپخانه از توپ های نهنگ آثار وهواتیزه ها و خمپاره ها ی
آتشبار زیر حکم جرنیل ابواحمد خان توپچی باشی مقرر مصلی شدند که مصلی را مرچل
ساخته در تضیق محاصره دقیقه مهمل وقر و نگذارد و از آنجا سمت شمالی شهر دروازه
قچاق و دروازه ملك و برج شاه کرم را مزاحم شوند وتوپ های
صاعقه آسا که عالمی را به دمی فرو برند وهواتیزه ها و خمپاره هارا برپشته که مشهور است
به تل پشکیان مقابل دروازه ملك دلاویز نموده مدمه ساخته توپها را بر آن بر آرند که کله وله های
آن هر دو دروازه و شیرازه را زیر و زبر نماید و عبور از یبطرف بید یگر ممکن نبا شد
وسردار بلند اقتدار سر دار فتح محمد خان را حکم شد که با سپاه و تو پخانه خود سمت
شرقی و دروازه خنك را محاط نماید و چون این هر سه طرف محاط شد وسمت غربی و دروازه
عراق خالی بوده ثانیاً سردار محمد امین خان را حکم شد که محمد شریف خان را در آنجا
گذاشته خود سمت غربی را در احاطه آورد وسردار فتح محمد خان مدد ومعاون سردار
محمد شریف خان باشد وسردار محمد اسلم خان برجای او بطرف دروازه ختنگ نشیند
چون مامورات به عمل آوردند قلعه از هر طرف محاط گردید حضرت اعلی در توژك مبارك
خود نوشته که سردار محمد اسلم خان از روز نشستن در مر چل صورت مدعا بر عکس
نهاد هر چند از اطراف و جوانب در تمهید و استحکام محاصره سعی به عمل می آمد و تشنگی آذوقه
اهل قلعه رخ می داد از ینطرف محمد اسلم خان معاونت نموده و مایمیشت و اسباب بیرون قلعه می فرستاد
ووجه نقد از ایشان میگرفت بلکه خود شب ها به درون قلعه رفته با شهنواز خان به عیش
وعشرت اشتغال می ورزید . درین اثنا سردار محمد اعظم خان نیز از طرف قندهار رسیده
در حد باغ دشت توقف نمود واصلاً بکار محاصره نپرداخت بلکه از آنجا مدرسد فتنه
بوده انتظار برهمی پدر می کشید . این بد اعتقادان خانه بیگانه را از خود شمر ده
در سد دخرا بی خاندان پیر خود بودند خلاصه اینکه چون امورات سلطنت و محاصره و لشکر
متعلق به این نیناز مند در گاه الله بود کبل خ اندان نه ا ین را ضی
نبود که هرات فتح شده سردار سلطان احمد خان خراب گردد وسر دار محمد امین خان
نیز از آغاز محاصره تکاسل وتکاهل رواداشته خرمو را ملاحظه می نمود و همواره
معروض رای اقدس می کرد که با والی هرات مصالحه نموده پرعمال گرفته وا گذار شوند
بدون نیاز مند درگاه الله کسی ازین خاندان به خرابی سلطان احمد خان راضی نبوده
مگر بنده که خاطر عاطر قبله گاه بزرگوار را از سلطنت تمام دنیا بهتر دانسته سر گرم
خدمت ورضاء جوئی او بودم .

(35)


بیت
دست مدار از کمر مقبلان سرمکش از صحبت صاحبدلان
هرچند ایشان واگذاشتن هرات بعروض رای بیضایای می نمودند آنحضرت از عرض ایشان
دامن آشفت ! غضبش غضبناک ، وازغایت غضب می فرمود که اگر از آسمان طوفان
بلا بارد و از زمین سراسر آتش شور و شر بالاگیرد تنافرای کردار اهل حصار به ایشان
باز نه نمائیم برگشتن امر محال است و مانند کوه را سخ دست در کمر ثبات محکم ساخت
و پای تمکین در دامن کشیده رایت استقرار برافراخت وعزم جزم آنجناب برفتح هرات
تصمیم یافته گوش حق نیوش بروهمیات ایشان نمیگذاشت .
بیت
چه خوش گفت آن شاه نیکوسخن که با بددلی یاد شاهی مکن
وازحدوث این واهیات خاقان خورشید سمات هیچگونه دغدغه بخاطر راه نداد وهمچنان
در آثار واهتمام فتح حصار ممدوجهه بسیار نموده روی در تفتیح باره و دیداز نهاد .
بیت
بجای که کاراندر آید به تنگ مگر باید آنجا و امتی درنگ
وشام تا بام و بام تاشام از طرفین دلاوران جانبین بكرات ومرات محاربات می نمودند
واهل قلعه همواره جنگهای دلاورانه ورزمهای بهادرانه می کردند هروقت لشکر ظفر اثر
به برج وباره رومی نهاد مرد م درونی دست در ذیل مقابله ومقاتله نهاده برباط الف باره
بجنگ می استاد .
گیل چهارم هم
در ذکر وقائع یورشات که در ایام محاصره به ظهور رسید
با آنکه از چهار طرف دمدمه های کوه پیکر سپاه ظفر اثر بنانموده توپها و هوتیزره ها
وخمپاره ها را که شکست در طاق کیوان افگندی ، به غر و شعه آتش در اساس قلعه
سپهر زدی بر آن بر آورده بضربات پیاپی برج وباره آن را برخاک انداخته
دیوار آنرا که در محکمی پاره سندی بود زنبور خانه ساخت .
بیت
حصاراو که زراحت به ماه لنگر سود زبس رسیدن توپ و تفنگ پنخره بود
زبس که دود تفنگ شد سحاب آتش بار نمود منقل پر آتشی درون حصار
اهل قلعه نیز حسب المقدور طریقه محافظت پیش گرفته پای ثبات در موقف جنگ
فشر دند و روزانه به دفع سپاه منصور کوشیده دلیری وبهادری می نمودند عاقبت فهم
می کردند که مقابله با جنود مسعود آسمانی و و فوعون عنایت الهی از حیز قدرت
ومكنت انسانی بیرون است راه فرار سپرده جانی را خالی می نمودند نخست یورش خوابه
علی و ثاق بو ده که واوخان کندان زیر برج شاه کرم بیگ که بطرف شمالی شهر است
(٣٦)


مرجل داشت و زیارت مذکور قریب آن بود ولشکر خصم آنرا سنگر خود ساخته هرگاه
که سپاه ولوخان کنار سلامت کوچه و کمانه برج می اردند مردم زیارت حمله آورده
مزاحم می شدند بلكه اکثر اوقات چند نفر به قتل می رسیدند ولوخان عزم بر قهر اعدا
جزم نموده به يك یورش زیارت را از آلائیش وجود نا بود ایشان پاك ساخت ومرجل را
در آن زیارت برپا نمود روز دیگر که خسرو خاور علم زرین بر برج قلعه فلك اخضر افراشت
وسپاه زنگبار و حبش جيش از ان عرصۀ مینارنگ روی به هزیمت گذاشت .
بیت
چون برفراخت خسر و مشرق لوای جنگ
بر تافت روز معرکه رخ ز شاه زنگ
شاهنواز خان با جمعیت بسیار بیرون از حد چند و شمار از پیاده و سوار .
مثنوی
به کوشش همه شهر برخواستند
سنك رزم را لشکر آراستند
زمین سایه از گرد غبراز شد
درو حشر پیدا شور محشر شد
از شهر بیرون شده برولوخان حمله آورد .
مثنوی
دران روز خلق کثیر از حصار
برون آمدند از پی کارزار
همه کینه جویان خارا شکاف
کمر بر میان بسته مانند کوه
پیاده دلیران مردم فگن
چونر کماوچشم اسان صف شکن
ولو خان تاب مقابلۀ آن جنود نامعدود نیاورده سنگر را واگذاشت درین اثنا جناب شجاعت
ماب صفدر میدان دلاوری شیر بیشه بهادری جرنیل فرامرز خان بهادر با دو پلٹن فولادی
و لعل کورتی به كومك ولوخان رسید آن دو دلاور عرصۀ جنگ و جویان نام وننگ
از غایت حرص جنگ بیوهسا از حیات گسسته کسوت مقاتلت و سلاح محاربت بر تن خود
راست کردند و اسباب و تفنگها و تو پیها را نظم و ترتیب داده بقصد انهدام مخالفان رو آوردند
وسران (۱) اسلحه بيك محله در زیارت افتاد که میان دصف نمونۀ آمویه و جیحون انگیختند
مثنوی
دو لشکر بهم یکدگر آویختند
ز کین رشته مهر بگسیختند
گہی دار دار و گهی گیر گیر
ز مین پر کلوخ جهان پر ز تیر
و از طرف لنگیان نیز گلوله های توپها و خوشه ژها و خمپارهات تکر گشته تند بر مخالفان
می بارید سیاه خصم و شهنواز خان تاب رزم دلاوران وطاقت حمله دلیران نیاورد .
مثنوی
چو باز و ازین خو نریز افراشت
سیاه خصم را از پیش بر داشت
ززخمش سروران را خون جوجوش
ز تیغش سروران را سر چو کوش
رو به وادی فرار نهادند و نایب خندق سیاه منصور به تعاقب هزیمتیان رفته جمعی کثیر
(۳۷)


را مقتول ومجروح ساختند وزیارت مذکور را فتح نموده محکم کردند و (۲) خان پسر
قدوس خان که سرکردۀ لشکر خصم بود نیز درشمار این مقتولین آمد .
مقدمۀ دوم :۔
یورش سلطان میر شهید بود و آن زیارت فریب برج خاکستر سمت جنوبی شهر واقع
است سپاه خصم در آنجاه سنگر محکم بسته بود وسپاه سردار محمد شریف خان را
سد راه میشدند سردار موصوف وقت شب نردبانها برداشته بر زیارت مذکور یورش
آورد وازطرفین هنگامه جنگ گرمی یافته به ضرب گلوله های تفنگ وسرو دست
يك دیگر را می شکستند چون لشکر سردار محمد شریف خان به دیوار رسید نردبانها
چون تدبیرایشان کوتاهی پذیرفت سپاه خصم دلیرشده برسر دیوار برآمده سپاه محمدشریف خان را
از ضرب سنگ وکلوخ برگشت داده بی نیل مقصود لنگ ولاش مراجعت نمودند.
مقدمۀ سوم : -
پراندیدن نقب زیارت میرعالم الله وگرفتن حوض ببر تفنگ است
زیارت مذکور واقع سمت غربی شهر نزديك دروازۀ عراق است
وسپاه خصم آن را سنگر پخته ساخته بودند سردار محمدامین خان که درپه آنجا سنگر
داشت نقب ها را زده خواست که زیارت مذکور را بپراند مصعبان بر نقب های او اطلاع یافته
بر میان پریدند و درمیان نقب باهم حرب شدید وجنگ سخت نموده از طرفین مردم کاری
به قتل رسیدند چنانچه جان دادخان لغمان وفیض محمدخان کپتان وچند نفر افسران دیگر
از زخم گلوله های تفنگ جان نثار شده ذخیرۀ نعمت حلالی ونيك نامی اندوختند وازطرف
خصم نیز عالمی تباه فنا رفت سردار محمد امین خان را ازین بمددگ حمیت در جوش آمده
سر گرم کار معامه ودواندن سلامت کوچه و کاهه برج گردید واز مواضع دیگر نقبها
زده درهشت روز زیر زیارت راخالی ساخته پر از بارود نمودو شعله فتیله به آن رسانده
کل زیارت در لمحه عالیها سافلها گردید مگر مرقدمنور آن بزرگوار برجاه ماند وازسپاه
مدعی قریب دوصد وپنجاه نفر زیرخاك شدند ونادر کسی امان یاب گردید ازین روز خصم
نبره روز سپاه خودرا ازسنگر رها چیده آن طرف خندق در شیرازه جاه داد وخندق قلعه
هرات که با تحت الثرا هم گوش وبابحر اخضرهم جوش است حکم همایون اقدس به خشك
کردن آن عزاصدار یافت که ازراهی که موسوم به پائین آب است وبه حدبرج خاکستر که
در کنج جنوبی وغربی شهر واقع است ودر ایام محاصرۀ محمدشاه قاجار نیز از همین راه
خندق را خشك ساخته بود آب را سر دهند وچون بعد ازایام محاصرۀ تات صاحب انگریز
تعمیر ومرمت هرات می نمود بند آن را به خشت پخته وآهك وسنگ محکم بسته جوی آن
راپر نموده بود وچون آن طرف تعلق به سردار محمدشریف خان داشت ویرا حکم شد که جوی
را کنده بندرا به نقب بپراند تا آب خندق اجرا یابد سردار محمدشریف خان بنای جوی کندن
ونقب زدن نهاد سپاه خصم به جمعیت تمام بیرون شده برایشان ریختند وجنگ سخت به ظهور
رسیده جمعی کثیر ازسپاه سردارمحمد شریف خان مقتول و مجروح گردید وسردار
(۳۸)


محمد امین خان نیز از طرف خود نقب انداخته مردم سردار محمد امین خان چالاکی نموده پیشتر از نقب سردار محمد شریف خان زیر خندق را خالی ساخته پر انبه و آب آنرا یافت خندق خشك گردید هر گاه مجموع وقایع ایام محاصره برنگارم دفتر ساخته خواهد شد و این موجز احتمال زیاده ازین ندارد بنابرین عنان جواد قلم را با مطالب ضروریه عطف داده تا اصل مقصد از دست نرود حق تعالی ظل ظلیل شهریار جهاندار بر مهرد مورد توالی ایام و شهور ممدود داراد در ایام که ماهیچه اعلام ظفر اعلام از افق ملك هرات طلوع فرمود سردار سلطان احمد خان استیصال خود را به چشم بصیرت معاینه نموده مسرعان را با عریضه های ضراعت بدر پادشاه ایران که پشت و پناه خود میدانست دوانیده استغاثه و طلب كمك نمود . شهزاده حسام السلطنت که والی خراسان و حاکم مشهد مقدس بود اول سه هزار سوار و پیاده را به کنار یزات که سرحد او برد فرستاده استحکام سرحد و ثغر خود نمود ثانیا خود باشش هزار کس از مشهد بیرون شده دو منزلی در موضع قاسم آباد طرح اقامت انداخت و چون وکیل معتمد دولت انگلیسه در طهران ازین خبر یافت پادشاه ایران را بنا بر عهدی که در ایام گذاشتن هرات و ابوشهر چنانچه سمت تحریر یافت بسته بود منع فرمود پادشاه ایران که کاخ دانش ار دیده حشمت امارت پناهی در تزلزل افتاده بود چون دید بر خود می لرزید از امداد استبعاد نموده حفظ سرحدات خود را اظهار نمود وکیل مختار ضامن سرحدات شده استويك صاحب بهادر را به قندسر آباد فرستاده حسام السلطنت را پس به مشهد برد سلطان احمد خان که به بوی اعانت پادشاه ایران زنده بود و در ایام محاصره سپاه و امرا را به همین تسلی داده می گفت امروز و فردا كمك پادشاه ایران با حسام السلطنت میرسد بلکه فتنه جویان اردوی کیهانپوی نیز این واهیات را تشهیر میداد تا شاید در عزم جزم امارت پناهی و هنی به ظهور رسد اما آن دریا دل کوه ثبات که عزم شاهانه را بر فتح هرات و استیصال عدو بسته بود ازین حرفهای بی باك باکی نداشته می فرمود: مصرع « یا جان رسد به جانان یا جان زتن برآید » چون خبر برگشتن حسام السلطنت به گوش او رسید دنیای فراخ بر وجودش تنگ شده مورد سهام انواع امراض گردید و تب دق بر مزاجش استیلا یافته روز بروز انا فانا می کاهید تا آنکه در تاریخ ٤ شهر (؟) سنة ۱۲۷۹ در حسرت هرات جان به ملك الموت سپرده رخت حیات را به دارالجزا کشید .
مثنوی
مقیمی نه بینند درین باغ کس
تماشا کنند هر یکی يك نفس
تجهیز وتکفین او درون شهر نموده و به همراهی اهل عمایم تابوت اورا بیرون فرستاد و در مزار فائض الانوار خواجه عبدالله انصار مدفون نمودند
بعد از وفات سردار سلطان احمد خان سپاه و قعله تعلق به شهنواز خان پسر مهترش گرفت و از بی سعادتی زیاده از پدر علم مخالفت برافراخت و از سوانح این ایام آنکه سردار جلال الدین خان که در ایام حکومت حضرت اعلی از قندهار گریخته به عربستان رفته بود چنانچه سابق ذکر یافت و از عربستان به ملك شام و روم رفته در هیچ جا لب نان نیافته رو برتافت و بعد از سه سال از راه بغداد و طهران
(۳۹)


در این ایام بمریان همایون آمده به شفاعت حضرت اعلی جرائم او بخشیده وشرف تقبیل انامل مبارک دریافت و به خلعت‌های گرانمایه سرفراز گردید اما چون خوی بد در طبیعتش جا داشت در اندک ایام مظهر اقوال بیهوده و افعال ناشایسته گردیده با بد خواهان امارت و حاسدان سلطنت راه اتحاد پیش گرفت و دررشوت گرفتن از اهل قلعه شریک دیگران شد بنا بران گرفتار غضب امارت پناهی شده بقید رسید بعد از چند روز عله رحم دامنگیر حضرت اعلی گردیده شفاعت استخلاص وی نموده از حبس بر آورد مگر همان آش در کاسه بود و سپاه خصم چون از امداد قاجاریه مایوس شدند و مرگ سردار سلطان احمد خان را به چشم سر معاینه نمودند و تشنگی آذوقه بحدی رسید که نان به جان یافت نداشت و هم از بد سلوکی شهنواز خان در عذاب الیم بودند اکثر آنها رو به گریز نهاده هر روز دوصد سیصد نفر گریخته به اردوی همایون آمده نوازش می یافتند شهنواز خان عیال و اموال ایشان را به دیگری می بخشید این معنی موجب هراس همه گردیده تفرقه کلی در آنها افتاد و علاوه بران سردار شیر افضل خان و سردار غلام محی الدینخان را با عیال های ایشان از شهر اخراج کرده از خندق عبور داد و ایشان نیز ضمیمه عساکر نصرت ماثر شده نوازش یافتند و به هیچ وجه امارت پناهی جرایم بروی ایشان نیاورده با کمال تسکین انکاشت علاوه برین از همه شهنواز خان بطراز طریقه اخذ و جر را پیش گرفته مردم تجار و امرای نامدار را برای حصول زر در شکنجه میکشید بدین سبب سپاه و رعایا بالکلی از وی آزرده خاطر گردیدند و سپاه منصور مورچلها را پیش برده بلب خندق رسیدند و در سه چاه نقب زده دیوار شیرازه را پراندند شهنوازخان چون دانست که هرروز دو صد سیصد کس گریخته با اردوی همایون ملحق میگردند صلاح کار خود در آن دید که سپاه را از شیرازه به درون شهر برده بر مرور قلعه جا دهد پس سپاه را حکم داد که شیرازه را خالی گذاشته به شهر در آیند ایشان که از ایام آغاز محاصره روی عیال ندیده بودند اکثری اندرون خانه های خود رفته پرده گمنامی بر خود انداختند درین اثنا سپاه ظفر پناه که از چهار طرف دامنگیر قلعه بودند خالی دیدن شیرازه را از یمنه طالع دانسته التماس اذن یورش از حضرت اعلی نمودند حکم عالی شرف ورود یافت که سپاه ظفر انتباه بگرد آن حصن فلك اشتباه در آیند وپای ستیز بر سر خندق و خاکریز نهاده بالای قلعه در آیند بنا بران لشکر فیروزی اثر اسباب فتح حصار و آلات و ادوات رزم و پیکار مهیا ساختند و در کشودن آن باره اهتمام تمام یکباره نموده بازوی شجاعت افراختند و کینه جویان دل به عون عنایت سبحان قوی داشته و خاطر برتمشیت دولت صاحبقران گذاشته ذیل بهادری بر کمر محکم گردانیدند و از غایت ستیز ونهایت فتنه و آویز قدم جرئت باخاك ریز مانده فریاد بنگوش ملايك آسمان رسانیدند .

مثنوی
دلاور دلیران با قهر و هنگ    ز خندق گذشتند برعزم جنگ
سپاه ظفر پیشه پر ستیز     نهادند پا بر سر خاك ریز
(٤٠)


دلیران روان کرد گرد حصار
به بازوی هر يك نمایان سیر
کمر بسته همچون سنان بهر کار
سراز شاخ برزد مگر نیلو فر

به تخصیص پلتن فولادی و پلتن ولوجیب الحكم سپه سالار بهادر در زیر برج شاه کرم بیگ
در آمده قصد بالا رفتن مصمم ساختند واهل قلعه و حصار نیز در صدد مدافعه و مقاتله آمده
چشم های توپ بیست و چهار پوند و تفنگ که در برج مذکور بود بر احوال زار اهل قلعه
چندان اشك گلوله ریخت که دل زمین و سر ودست مردان شبر آلین سوخت . چنانچه
عبدالرحمن خان کمیدان از زخم گلوله توپ بعد از چند روز رخت حیات به آخرت کشید و سنگ
وچوب وخشت آنچه داشتند مانند قطرات ژاله وباران بر سر سپاه فیروزی نشان نثار کردند
كه غير مقدورهم و به باد حمله دلاوران و تفنگ های آتش فشان نائره ومیزان طعن و ضرب
افروخته گشته صفت آنها اندكى نزاعة للشوى گرفت .

مثنوی
زهر جانب اعدای پرشور و شر
بمدافع هزاران اقلیم گیر
غباری که شد بر هوا بیدرنگ
از ان قلعه سر آسمان برین
زسنگی که آمد كران تا كران
ز سنگ ملامت چو مجنون مست

زدیوار قلعه ببر کرده سر
کشادند شست و کشیدند تیر
شد ابرو فشاندند باران سنگ
فزون بوداز ان كرمك تا زمین
دوتا گشت گردون زیر گران
پلان را همه کاسه سر شکست

مگر سپاه کینه گذار ولشکر نصرت شعار میدان رزم را محفل بزم وزخم روی را گل
سرخ روئی شمرده رو به جانب حصار آورده با اعدای پریشان روز در آویختند ودست
در دامن حصار زده عزم توجه به جانب بالا نمودند ومضمون ورد مشحون

اینما تكونوا يدرك كم الموت ولو كنتم في بروج مشيدة

به گوش اعدا می رسانید حضرت اعلی مدظله نیز در يشوفت پای ظفر انتساب را بر چشم رکاب
نهاده به ذات شريف متوجه حصار شد

مثنوی
شاه سوی قلعه به لشكر رسید
کینه وران گرد حصار چو کوه
تیر دلیران زده سر بر فلك
منعطف از دود تفنگ گشت ماه
دود تفنگ ابروایی مهره بار
شد زتفنگ بارۀ او پنجره

همچو على جانب خیبر رسید
بسته صف از هر طرف با شکوه
بر مگش بود زبال ملك
همچو شب تیره جهان شد سیاه
منقل پر آتش از او شد حصار
ز آهن آن بهره بر و کنگره


تا آنکه حکم محکم قضا امضاء اصدار یافت که نقارچیان از ان مکان که شهر یار جهان
دار تشریف شریف داشت نقاره ونفیر و شیپور بنوازش در آوردند و صدای دهل و کوس
سر به فلك آبنوس کشیده خروش سنج و ناقل و شیپور و دمامه و دمامه درین تنگنای پیچید
تو گوئی به یکبار قیامت قایم گشت و آواز صور اسرافیل از اوج فلك در گذشت و چون
دلاوران جوشن پوش و مبارزان پر جوش و خروش و فتنه جویان کینه کوش گوش بر آواز
داشتند صیت کر نای ونقاره وطنين شيپور و دمامه شنیدند یکبار دامن جرئت بر گرد کمر
استوار ساخته سورن انداختند

مثنوی
بر آمد خرو شیدن کار زار سپاه انجم آمد بدور حصار
صدای دهل شد برین سبز کاخ رسيدت برفتان سدره رشاخ
دم کرنای قیامت نشان چوسور اسرافیل شده جان ستان
به جوشش در آمد خم هفت جوش زهرچون خم باده پرمید هوش

و مانند عقابان در پرواز در آمده بر قلهٔ برج شاه کرم بیگ نشیمن ساختند و به چپ وراست
برج روی همت نهاده دست مبارزت کشودند وبضرب تیغ اعدا رارانده تمامی آن پسته را
متصرف شدند و در وقت زوال آفتاب هفتم شهر ذی الحجة الحرام سنه ۱۲۷۹ هجری مهتاب
طالع خصم بزوال رسیده مهر اقبال و خورشید اجلال همایون از افق قلعه هرات طالع گردید
و نسیم فتح و فیروزی از مکمن فیروزی به روی آنحضرت وز یده آ یـــة
انا فتحنالك فتحاًمبيناً در شانش نازل گردید و ينصرك الله نصراً عـزيزا به اسم
سامی حضرت اعلی ظل ا لهى ورود یافت و صبح ظفر از شرق اميددميد سپاه ظفر طرازدر
شهر پر ده قبض و بسطت بکمال محـاســـــره به قصـوای
ويغفر كم عذبهم ويعذب لهم ويذهب غيض قلو بهم و يشف صد ور قو م مؤ منين
بقتل وتاراج از اعدای برگشته روز کشیده و شهنواز خان و برادرش سکندر خان و عموی
ایشان محمد عمر خان را دستگیر نموده به دربار همایون آوردند حکم قضا توام به قید عبری
ایشان به نفاذ پیوست وفتح چنین [حصار؟] فرخ بود از عنایات ربانی آن ظل سبحانی را
در آخر ایام عمر محصول پیوست و ضال نمای آن بمتبرک تفنگان راد اعیالهای سر دارمیرا فضل
خان و سردار غلام محی الدین خان با عبدالله خان پسر خرد سلطان احمد خان روانه احمد شاهی
فرمود وفتح نامه جات و شقه به دیار دور دست ارسال داشت و بیشترین فتحنامی که طراز
فتو حات مسندت وزیور عروس دولت بود از نتایج لطف یزدانی وسعادت آسمانی دانست واز
جلايل نعم الهی وقت نموده شکر بخشنده بی منت و دهنده بی غمت از آنچه توانست ادا کرد
و زمانه زبان بر کشاد آوازهٔ مبارک بادی باوج سمع شمادر ساندو شاهزادگان و امرایان به
پایهٔ سریر امارت حاضر شده مراسم تهنیت بر جای آورده طنطنهٔ فتح وبشارت درط س فلك
گردان افگندند عاطفت خسروانه حضرت اعلی را به صنوف نوازش نواخته این فتح رابنام
نامی واسم سامی اراوخت و پایهٔ قدرومرتبهٔ اورا بلند نموده محبزة اقران س خت وسا ئـــر
سرداران وامیران را که درین یورشات خدمات شائسته کرده بودند به رفع در جت و اعطای
خلعات سر فراز ساختند.
(٤٢)


گل پانزدهم
در ذکر واقعه ناگزیر فوت امارت پناهی ظل سبحانی امیر کبیر بی نظیر
علیین مکان امیر دوست محمدخان علیه الرحمة والرضوان.
نظم
جاوید در زمانه کسی را حیات نیست
پیش گهرشناس خرد عمر جرعه یی است
چون قصد مرغ روح بدار المقام می گشت
ثابت بود که قصر بقارا ثبات نیست
آن گوهریکه در صدف کائنات نیست
از چنگ کار بسته کسی را نجات نیست
بر ضمائر کثیره مآثر فضلای عالم و خواطر فیوض حرائر عقلای بنی آدم محجوب
و مستور نخواهد بود که درین سیر گلشن ناپایدار عهد گلی بصدت خند، افتاد که از عقب
آن خبار ناکامی بنالهام در کدام او بشکست و درین طرب سرای نا استوار پیمان جرعة
به لب که رسید که در آخر بدرد خمار گرفتار نگشت آفتاب دولت کدام صاحب سعادت از افق
بیرق اقبال طلوع کرد که به محنت کسوف گرفتار نیامد و نهال آمال کدام صاحب کمان
میر آرامگاه شمس العارفین ٥٠٠ بر جوی بار نشو و نما بالا کشید که یک بار از تکلیف تند باد حوادث از پای نیفتاد.
بیت
بر جویبار روضه امید تا منم
مهر منیر و زاویه مستتر را
سر سبز و تازه هیچ نهالی نیافتم
بی زحمت محاق و زوالی نیافتم
و نیز در دنیا که محل حوادث و مکان عبارات است منزل گیاه فنا است که آرامگاه
بدو وارباب عقل واصحاب فضل بنا بران بر بنای آن بنا نه نهاده اند ونعیم باقی واجر جهان فانی
ترجیح داده و به حقیقت دانسته که فنای هر موجودی از قبیل واجبات است و بقای هر ممکنی
از مقوله ممتنعات پس مناسب علوشان و رفعت مکان جمعی که از خواص طبقه انسانی اند و به تشریف
الآن اولیاء الله لاخوف علیهم ولا هم یحزنون مشرف شده اند و به خلعت با قیمت
ولواوالا من متیکم آرایش یافته آن می نماید که دار قرار وفضای استقرار ایشان این
تنگنای بی اعتبار نباشد بلکه مناسب آن نوای نامی و سزاوار آن جنس گرامی آن است
که ازین مرحله جسمانی روی به حضائر جنانی ومنازل روحانی نهند هر چند چیز دانند که
غرض از ترتیب این حکایت چیست ومقصود از تمهید این روایت تقریر واقعه ناگزیر کیست
لكن خامه مشكين شمامه كسوت سوگواری پوشیده کیفیت این مصیبت را به این عبارت در
سلك تحریر می کشد که چون عالی جناب امارت مآب امير كبير و اكرم شهیر هرات
در خاطر مبارك مركوز بود و آن از فضل عنایات سبحانی وعون عنایت ربانی به وجوه
احسن به اتمام رسید درین روزها ناگاه اورا برمزاج شریف باری و برطبیع لطیف غباری
و افزود وارروز کیار فتنه کیارعارضه ربو وضيق النفس که از قدیم لازم مزاج و هاج بود
عارض گشته ضعف قوی عروج نمود بلکه امراض دیگر نیز باصب آن حدوث یافت و روز
بروز قوای بشری ضعیف شده روی از جاده اعتدال برمی تاخت وساعت به ساعت انحراف
(٤٣)