سپر ها به کف از سر خشم و کین
دلیران در آورده چین بر جبین
تیر زین بدست یلان پر سمند
یکی لخت ابری به کوه بلند
پلنگان به کف میل رنگین تفنگ
چو قوس قزح بر سپهر دو رنگ
لشکر مخالف نیز ثبات قدمی ورزیده از طرفین دلاوران جانبین رخش دلاوری
انگیختند و در موقف نام و ننگ ایستاده چون شیر و پلنگ در هم آویختند آتش حرب
از زبانه نار حامیه حکایت می کرد و زمین از کروفر پیاده و سوار از تفسیر
اذا زلزلت الارض زلزالها پیام می آورد و زبان سوسن خنجر ایته کل نفس ذایقة الموت
به گوش جان دلاوران فرو می خواند و بلبل تیز پر تیر پیغام کل مخلوق لیموت به نزديك و دور
می رساند و برق سنان صورت یکاد البرق يخطف ابصار هم در نظر جهانیان جلوه
می داد و تیغ جان ستان در بردن جان دلاوران زبان ببرهان قاطع می کشاد .

مثنوی
به هم چون دو لشکر بر آمیختند
کمر بسته و کشتند و آویختند
پر از موج خون گشت صحرا ودشت
زمین سر به سر سوسن لعل گشت
به خون غرق شد مرکبان را نعال
تو گفتی مگر در شفق شد هلال
نهیب خروشیدن کوس جنگ
ز سر مغز می برد از روی رنگ
نفیر دلیران بر آمد به اوج
به هر گوشه می رفت خون موج موج
ز غریزه ابنای شه آوردگاه
به پوشید رخسار خورشید ماه
بر آمد ز لشکر ده و دار و گیر
بپوشید روی هوا را به تیر

بنا بر ان سپاه خصم طاقت حملهٔ مردانهٔ شاهزادهٔ کوه ثبات نیاورده از روی اضطرار
پای از کار زار شیوهٔ رزم و پیکار کشیده بی اختیار سراسیمه وار راه فرار گزیدند
ولشکر فیروزی اثر به صرصر قهر گرد خذلان به رخسار وقار دشمنان ریختند و تا سنگر
دوانده زیر پشته که غریب سنگر بود آرام گرفته پناه جستند وافسران توپخانهٔ شاهی
حسب الفرمودهٔ شاهزاده والا جاه سپاه پلان پیش شده خصم را زیر تگرگ گلولهٔ
توپ و تفنگ گرفتند .

مثنوی
تفنگ همچو اژدر درآمد بکار
شد آن مار آتش زان مهره بار
ز دود تفنگ آسمان کبود
دژم گشت بر نه سپهر یکه بود
بر آن آسمان مهره اختر مثال
ولیکن عجب اختر بی پر و بال
ز دود تفنگ عالم بی نوا
گرفتار ضیق نفس شد هوا
یلان را تفنگ غنچهٔ باغ دل
ازان غنچه حاصل همین داغ دل

(۸۰)


شاهزادۀ شیر صولت نیز تهور حاوی کرده عنان تاب گردید و بازار مقاتله و جنگ چنان گرم شد
که دلال متاع جان و کالای ابدان را به مشتری مرگ بيك بهامی فروخت و آتش گیر و دار
اردویی افروخته گشت که کانون درون خاكساران باد بهارا از شدت حرارت میسوخت .
مثنوی :
دو لشکر نهادند دلها به مرگ ببارید تیر از کمان چون تگرگ
تفنگ گشت دهقان صفت تخم کار و را تخم گلوله دل کشت زار
از ان کشت هر تخم که آمد دربر زخون آب خورد و برش مرگ و سرت
سپاه خصم را رانده داخل سنگر ساخت و در صحن سنگر به طوری با هم در آمیختند که فرق
خود و بیگانه از میان برداشته به چارج حرب و تفنگ و کارد و شمشیر باهم می زدند .
مثنوی
زهر جانب از بهر رزم و نبرد رسیدند گردان کبر دون اورد
همه گشته در خود و جوشن نهان چو جو هر که باشد در آهن نهان
ز جوش نهنگان بی ترس و باك در افتاد جوشش به دریای خاك
غباری که بر شد به بالا د لیر ز بس رفت با لا نیا مد به زیر
ز گرد سواران آهنین جبل طريق گذر بسته شد بر اجل
دیگر باره گر دان به هم ریختند سمند جلادت بر انگیختند
زبس تیغ کین شعله ور شد به اوج در آمد هوا همچو در یا به موج
چو قصا دگردون در آن انجمن کشادی به نوك سنان خون ز تن
غبار غم از جان برنا و پیر فرو شست سیلاب باران تیر
گل بیست و ششم
در ذکر داهیه كبرا وحادثه عظمای قتل شاهزادۀ جنت مکان سردار
محمدعلی خان و سردار محمد امین خان:
عهد جهان سست بنا استوار نیست بر پنج روزه مهر فلك اعتبار نیست
از اعتماد بنای به دار جهان ، منه این خانه غمرده بنا پایه ارنیست
بر خاتم سپهر بسی نقش ثبت یافت غیر از بقاء له خاتمه روز گار نیست
بر ضمایر صافیه اصحاب دانش و بینش و خواطر زاكيه واقفان کارخانه آفرینش واضح وروشن
ولا يح و مبرهن خواهد بود که به مقتضای آیه كريمه كل شيء هالك الا وجهه فنيای
هر مو جودی از قبیل وا حبات است و بقای هر ممکنی از مقوله ممتنعات .
بيت :
خط فنا به پنبه و آزاد می دهند حرف بقاء به صفحه لیل و نهار نیست
(۸۱)


از افق حدوث آفتاب دولتی ببالا نگریفت که رتبه حد زوال انرا ندید و در
عرصه ظهور کاخ حشمتی سر به گردون نکشید که از زلزله فناء اخلال بذیر نگشت :

نظم
مدام سرورین باغ سر کشیده بلند که تندبادعنا آخرش زبیخ نه کند
مدام وقت گلی در ریاض دهر شگفت که صرصر اجلش خوار بر زمین نکند
برونق نمای دل آرای هیکل مخلوق مینوی و هیچ آفریده شده نیست که زود میرد و به
دعوای مشقت انتمای کل مرزوق میموت هیچ روزی خورانده نیست که در اندك زمان
سمت موت وفنانه بذیرد :

بیت
می نهد قدم اندر سرای نیون و فساد که بارزوی به راه عدم نمی آرد
قبل رحیل کل نفس ذائقة الموت بر چهره ادانی واقاصی کشیده اند وغبار كل من
عليها فان بر مفارق اسافل واعالی پاشیده خاقان و امير وسلطان و وزیر منشی ودبیر صغیر
و كبير بار قوات کشید ی است ووضیع وشريف قوی وضعيف وثموند ونحيف را شربت
فناء چشید نی .

مثنوی
منه تا توانی دل اندر جهان که ناپايدار است و نامهربان
به دانش کسانی که در سفته اند جهانرا یکی پیره زن گفته اند
که خودرا بر آورده عقد درنگ گهی بهره شوست و هه که شرنگ
خوش آنکسکه دل دروفا یش نبست بهر حال ازاو کرده کوتاه دست
هران تازه خشتی که در منظری است سری کیقبادی واسکندری است
هرانشاخ عرعر که در گلشنی است سوداری از سیمین تنی است
هران گل که در گلستانی بود سمن عارض دلستانی بود
به جز خون شاهان در ین طشت نیست به جز خاك خوبان در ین دشت نیست
وچون ذائقه حیات را چشیدن شربت ممات ناچار است و گوش هوش راسماع زمزمه
اجل بنابر عجز واضطرار پس برهمه کس واجب ولازم است که زمام ارادت رایده ست
قاید توفیق سپرد وعنان مراد را به سرپنجه قضاء باز داده آرزوی دوام و خلود نبرد
وخصوصاً والاتبارى عظيم الوقاری که لباس والا اساس اشعرش بطرز اعزار «هو الذی
جعلكم خلايف فى الارض» مطرز شده باشد وتاج زیور نتاج اقتدارش به زیور گوهر
«انامكنا له فی الارض» مزین ومرصع گشته چه میدان جولان اوبر تر ازان تواند بود که
همین سرای ناپایدار وتنگنای بی اعتبار باشد بلکه مصار ظهور و اظهار با یوان مکنت
واقتدار اوسرائر قدس ومنازل انس باید وشاید تابه موجب «ان الينا ايا بهم» در نعیم آباد
دارالسلام با مو هبده حور مقصورات فى الخيام » از مضیق محنت و تباهی بسمت نامتناهی

(۸۲)


معاودت فرماید مقصود از ین مقال دلسوز بیان حال ارتحال شاهزادۀ جنت مکان سردار محمد علی خان
علیه الرحمة والغفران وسردار فردوس آشیان سردار محمد امین خان علیه قضاء والرضوان است
وشرح این داهیۀ کبری و حادثۀ جان فرسا آنکه چون مبارزان لشکر منصور و دلیران
عسکر غیور در سنگر سردار محمد امین خان ریختند و با خصم آویخته با ضرب شمشیر
از سنگر بیرون نمودند اردو را اندك شاهزادۀ غیور را اجل عنان گیر و ملك الموت قاید
راه که بین شده با تن و لشکر را پس پشت گذاشته سمند ستیر را به مهمیز غیرت تیز نمود
وچون زمین رو به نشیب داشت به چشم سردار محمد امین خان غضنفر فروز آمده دفعتاً
باهم مقابل شده در دارو گیر افتادند و رزم رستمأنه وپیکار مردانه باهم نمودند. آخر
چون ساعت واپسین رسید از ضرب گلوله تفنگ یکدیگر را شربت مرگ چشانیده
افتخاراً زین بر بستر زمین افتادند و طائر ملکوتی از قفس ناسوتی پرواز نموده
بر فراز کنگرۀ الوجعی آشیان فرمود .
بیت
فریاد کان وحید زمان از میانه رفت
آن شهباز قدس ازین آشیانه رفت
آشوب در میانۀ جمعی فگند و خود
سوی جنان بخاطر جمع از میانه رفت
کوثر به یادش آمده و خال عذار حور
آن طایر خجسته سوی آب و دانه رفت
یکی از فضلای قندهار تاریخ واقعۀ شاهزادۀ جنت مکان را در هفت بیت منظوم
نموده که از مجموع حرف اول مصرع مقدم اسم سامی شاهزادۀ مبرور و از مجموعۀ
حروف آخر هر مصرع اول عمر آن مغفور واز مجموع حرف اول هر مصرع ثانی تاریخ
فوت آن جنت نشان مفهوم و معلوم میشود .
نظم
مهتاب تا بپردۀ ریحان رفت در سها
شور و شغب فتاد در ایوان کبریا
حق است گر فلک کند از دستش وقتلاب
نا چشم کی بنگرد این سخت ماجرا
مهری که از جفا بق تیغش گه نبرد
شیر ژیان همی نتپادی بر رزمگاه
در نده چون هست بربود او در صف نبرد
رخشنده کز به بزم زخورشید در سماء
عالم گرفت بود از او رونق و رواج
نور عدالتش به جهان داد بس ضیاء
لایق بحال او نتوان گفت هیچ مدح
لیکن کنید در همه اوقات این دعا
یارب بحق آنکه تو خواندی و راسراج
ببخش شاهزاده رحم کن و مغفرت نما(*)
بعضی ختم دار گیرآئی را تاریخ فوت آن مرحوم گفته اند و بعضی از عقلا در تاریخ
سردار غفران پناه سردار محمد امین خان مرحوم این چند بیت منظوم نموده :
* از مجموعۀ حروف اول مصرع های اول اسم شاهزادۀ موصوف که « محمدعلی » است
برمی آید و از مجموع شمار حروف آخر مصرع های اول با ابراز حساب ابجد عمر آن
مغفور که (٢٥) سال بود و از مجموع حروف اول هر مصرع ثانی تاریخ فوت شاهزاده
مذکور که در سال (١٢٨٢) اتفاق افتاده است بدست می آید .
(۸۲)


نظم
فغان که از حرکات سپهر سست نهاد
نهال گلشن اسلامیان ز پا افتاد
امیر زاده افغان محمد امینخان
که نیایش به جهان مادر زمانه نزاد
خدایگان محمد امین حامی دین
نداد همت مردانگی به عالم داد
سپهر عدل و جود دانش و مه انصاف
به خلق نيك ستوده ز همقران جواد
ابر بم مطیع و بامر خلقت ملك طينت
که در مثل جنینش دگر ندارد بیاد
فلك چو دید مهیا اساس عشرت او
طریق مهر بپرید وکد فت راه عناد
به عزم رزم کمر بسته بر سمند نشست
گرفت تیغ به کف هر طرف چومولان داد
ز کشته پشته برآورد سرنگون افکند
یلان فوج عدو را به رشته فولاد
قضاء گام به صفت گشت بر دلش آمد
سپرد جان گرامی به کرد گار عباد
چودید حشمت و جاہ را که از بقا عاریست
قدم از عرصه عالم به باغ خلد نهاد
کشید سر ز اقا مال آن غلامی گفت
بصد بسوی جنان سرور کریم نهاد
باوجود آنکه مردم را از بلیه چنین تنفر دست میدهد مردم الاطراف و جوانب جمع
شده و نعش آن در والاتبار را برداشته در خیمه سردار محمد رفیق خان نهادند و آن
حضرت را بی خبر گذاشتند درین وقت سپاه منصور نهایت کشش و کوشش به کار برده تیغ
دو دستی زدند و آتش حرب و نائره طعن و ضرب در کمال التهاب واشتعال شد آخر الامر
نسیم عنایت از مهب والله يؤيد بنصره من يشاء وزيده صبح ظفر از مشرق نصر من الله و فتح قريب
بروسید.
بيت :
خجسته رايت منصور دور بود هنوز
که نصرت و ظفر افتاده بود در اقواه
سپاه خصم سراسیمه وار پای از وادی جنگ و پیکار باز گرفت و آبله پاوعلی ادبارهم نفوراً
برخواند و از معرکه انهزام پذیرفتند و با خوف عیار از مهابت شمشیر آبدار گریزبای
گشته باد کردار عرصه خاك پيموده كأنهم حمر مستنفرة فرة من قسورة فرار اختيار نمودند
مثنوی
به فرق یکی زان دو کشور کشای
همی شد همای ظفر سایه سای
ولی عاقبت شاه نصرت پناه
ظفریافت بر دشمن کینه خواه
به دست دعا را پیش همچو مهر
در فتح و نصرت کشاد از سپهر
مخالف نیاورد چون تاب رزم
به سوی هزیمت عنان تافت بزم
واسباب اردوی ایشان از خیمه و امته صندوق خانه و اسپ واشتر همه به تاراج رفت
وتوپها و جبخانه وغیره اسلحه ضبط خاصه سرکار گردید. سردار محمد شرفخان چون
از وفات سردار محمد امینخان مطلع گردیدداش از ماء رفته فرار را بر قرار اختیار نمود
و با جمعیت خود و دیگر سرداران چون جلال الدینخان ومدد خان وغيره روانه قندهار شدند
وسردار محمد سرورخان پسر سردار محمد اعظمخان و سردار محمداسمعیل خان که از سپاه

(٨٤)


منصور گریخته و به پدر پیوسته بود با محمد عثمان پسر یحیی خان قوقاز الی دستگیر شدند واز
رؤسای اتمك مطقر سردار نور محمد خان پسر سردار محمد صدیق خان نواسه سردار
کهندل خان وامیر محمد خان ولد محمد میراخور ومحمد اعظم خان بن عبدالله خان اچکزائی به
قتل رسیدند واز سپاه جانبین لا يعد ولا یحصی مقتول ومجروح شدند کره کس در شمار نیاورد
وپیش دانشوران روشن ضمیر وخرد پروران عطارد نظیر چون آئینه بمہر منیر روشن است
که مرادات حضرت اعنی از دیوان ازل فنجناك امضا مبینا ساخته شده و حاجات آن خسرو
با تمکین از خزانه وهو الغنی اجابته مصره پرداخته گشته و چون فتح چنین از فضل رب العالمین
روی نمود وخسرو فرخ لقاه به بارگاه ملك اشتباه آمده سجدات شکریه جا آورد امرای
ذو الاحتشام واهل عمایم نعش آن دو عازم شهر بقاء را در حضور آورده شیون ونوحه
بر پا کردند وندبه ونفیر امیر ووزیرصغیر و کبیر برنا و پیر کو شواره فلك منند ببر گشت
واوا ز فریاد وزاری وناله وبیشقراری از اوج سپہر زنگاری گذشت آنحضرت که کوه ثبات
و تمکین است از فراق آن دوسر وجویبار جوانی نيك دل تنگ ومحزون گردیده وعنان
صبر وقرار از دست اختیار به يك بار داده ناشکیبائی گزید. ارکان دولت واعیان حضرت
بلکه تمامی لشکر منصور سراسیمه واز اثر غایت اضطرار قطرات بسیار از چشم اشکبار بروی
روزگار ریختند ومانند رعدوبرق از آه وفغان آتش در جهان انگیختند .

مثنوی
ز هر سو ناله وفریاد برخاست
برآمد ناله و آواز چپ وراست
خلایق جامه بر تن چاك كردند
زدست مرگ بر سر خاک کردند

حضرت اعلی جناب در توزك مبارك نوشته که چون از قضیه نامرضیه ایشان اطلاع دادند
عالم به چشمم تاريك شد .. تا انتهی
بعد از سوگواری بسیار علما وسادات جمع شده آد، تکفین و عمل وتجهیزا یشان کرده
شہد سردار محمد امین خان مرحوم را به قندهارونعش شاه زا ده مغفور را به کا بل مرسول
داشتندم حق تعالی و تبارك روح مطهر ومطیب آنشاهزاده فرخ سیر رابه مدارج عالی
ومراتب متعالی رساند ودمبدم جان پاکش را مالامال تجلی جمال خویش گرداند وازفضل و کرم
خود محومیات سردار فردوس مکان سردار محمد امین خان نموده به درجات عليا فائز کند
آمین یا رب العالمین .

القصہ کہ دوروز آنجا توقف فرموده روانه قندهار گردید . بتاریخ بیستم شہر محرم
الحرام تشریف فرمای قندهار شد حضرت اعلی هر چند در اظهار جلادت وقوت خودتکلف
نمودی آثار ضعف دل وشکستگی خاطر که درین مصیبت عمال مبارك اورا میافته بود نمودار
گشتی وروز بروز داسردی از امورات نهان بی ثبات رخ نمودی تا به حدی که ترك جہانداری
وحکمرانی کرده در باغ سردار محمد امین خان که در غربی سمت شهر واقع است شرف
نزول فرمود وملک وسپاه را تعلق به سردار بلند اقبال و شاهزاده صاحب جلال سردار
محمد ابراهیم خان داد چون امیر صاحب سریر از غم آن قرة العين عالم وعالمیان گوشه
عزلت گزید فتنه جویان فرصت جوی سخنهای بیہودہ تراشیدند وملك آرام شده را از سرنو
به فساد الائیدند چنانچه ذکر آن خواهد شد . انشاء الله العزيز ومنه التوفيق .

(8*)


گل بیست و هفتم

در ذکر بر پاشدن شورش ترکستان و بغی ورزیدن نعنك خراسانی
و طلبیدن سردار عبدالرحمن خان را از بخارا و سپردن ملك ترکستان وی را

هر فرخنده اختری که عنایت ملك ملك بخش تعالی و تقدس كوكب دولت او را
خواهد که بر فلك جهانبانی و اوج کامگاری مسعود گرداند و به مقتضای فرح افزای
تعز من تشاء لوای رفعت او را بذروه ثریا و فراز سدرة المنتهی رساند نخست او
را در حصار عالم هجوم سپاه غم متحصن سازد تا هر گاه به تائید الهی وقوت نامتناهی از
قلعه بند مشقت خلاصی یافته برتخت تمکنای مملکت آرام نماید و به نور موفور السرور
آفتاب جمال خویش افق سلطنت را آراید به نظر اعتبار احوال روز گار مشاهده
فرماید و بسان مردمان دیده در عین عالم روشنی فزاید . مثنوی :-
کسی را که حق جاه و حشمت دهد
بفرق سرش تاج دولت نهد
در اول اسیر بلا یش کند
به قید بلامبتلایش کند
چو هر گاه بر سر نهد تاج تخت
بر آید چو خورشید بر اوج بخت
بحال رعیت رعایت کند
رعایت به حال رعیت کند

مضمون این روایت و مفاد این درایت مطابق حال فرخنده مال امیر بینظیر صاحب سریر
ظل الهی امیر المؤمنین امیر شیر علی خان است ادام الله ظلاله على العالمين تبيين
این مقال و تفصیل این احوال آنکه در ایام که شهر پارچا نگير بملك تركستان تسلط یافت
و سردار فتح محمد خان رادر آنجا حاكم نموده تشریف فرمای دارالامارت و نور افزای
مستقر الخلافت گردید و سردار عبدالرحمن خان به سمت بخارا گریز پای شد سراج الدین
آخند زاده که به ایلچی گری به بخارا رفته بود با ایلچی پاد شاه بخارا وارد کابل شده
شرف عتبه بوسی دریافته مضمون رسالت آنکه عیالهای ایشان الصدور که در کابل می
باشند آزاد فرموده بفرستند و چون ایشان مذکور از ایام شاهزادگی آنحضرت ملازم رکاب
سعادت انتساب بود و در ایام توقف حضرت اعلی در ترکستان مشارالیه ادای وفائی پیش گرفته
به بخا را گریخته بود . شهر یار غیور بنا برین عرض ایلچی پادشاه بخارا را شرف قبول بخشید
و آزاد نمودن عیال ایشان مذکور را موقوف به فرستادن سردار عبدالرحمن خان فر موده
ایلچی را رخصت انصراف ارزانی داشت در ایام توقف حضرت اعلی در مستقر الخلافت
که عبارت از ایام زمستان ۱۲۸۱ می با شد چند نفر از خوانین فتنه بین بغایت ترکستان چون
مجیب آخوند زاده باوك راکى واشك آقسى بهاؤالد خان و واحدخان و چند نفر از خوانین طائفه
غلجائی چون سید محمد خان و کرنیل ولی محمد خان و علی محمد خان و غیره چون میر سید محمد خان
با سردار عبدالرحمن خان خفيه لو یخی و تسویلات شیطانی در لباس الفتی پیش گرفته د رحان خود ها را
فرستاده و آسمان او می آمدند و می رفتند و تحریض آمدن در ملك بلخ می نمودند تا ایام سردی به
انقضاء رسیده بندگان اشرف تسخیر قندهار و فتح آمه بارند نصر نموده رایات نصرت آیات
بدانطرف در اهتز از آوردند رفتن مویان او تا دیو فتح قندهار را
(٨٦)


امری هم بدر و کنار مشک من و معنبر دانه انه ومس خیال باطلی و فکر
لاطایل خودها ببعض امارت بندگان اشرف که نایوم التناد بر قرار بانتصب العین
نموده از عاقبت این امر نیندیشیده در کار افساد و فتنه جوئی دلیرتر شدند و مره بعد
اولی و کره اثر آخری به سردار عبدالرحمن خان بنوشتند که فرصت را از دست نداده
نمو به اینطرف شود سردار عبدالرحمن خان درین ایام در آنجا متوقف بود و پادشاه
بخارا به جهت معامله فواتد که سپاه دولت روسیه در آنجاها غلبه آورده بود به سمرقند
رفته توقف داشتند عبدالرحمن خان چون مژده مفسرین را متواتر شنید معتمد خود را
ناظر حیدر بنام بحضور پادشاه بخارا در سمرقند فرستاد که اقعات مفسدین را مصحوب
ناظر مذکور فرستاد که بهر زمین ایجاب به شیر آباد که آنطرف آمویه است هوا خواهان
اینجانب در تخته پل بیدواخواهند نمود و ملک بدون در د سر و کشش و کوشش اینجانب
بدست خواهد افتاد رخصت آنطرف مهربانی فرمایید چون ناظر مذکور بحضور رسيد
ومضمون رسالت و الواعدات مفسرین به عرض رسانید پادشاه اذن داده برای حاکم
شیر آباد نوشت که سردار عبدالرحمن خان میرسد هر گاه بورد و او در تخته پل و دیگر
محالات بلوا برباشد ویرا نگذارد تا از رود پار کرده والا تبید نموده واپس مرسول
بخارا دارد چون سردار عبدالرحمن خان از بخارا روانه شده وارد شیر آباد شد مجید
آندم زاده باطوره مراد در آغوش خود دیده مرغب خوانین و سپاه پلتن ورساله و جرنلر
چپها ن در خانه غره سایده عشقه و پیمان از ایشان گرفته تحریص بسعى
وخر اش می نمودند و کوا غدات سردار عبدالرحمن خان یومیه به خاله آورسیده و می رفت
وسردار فیض محمد خان والی آقچه را نیز بخود کشیده هم عهد خود نمود سردار فتح محمد خان
که دست تقدیر چشم او را پوشانده به خواب راز صفا انداخته بود چون صدى به دروازه
رسيد آتش فتنه صحن خانه را فرا گرفت مطلع شد آن وقت نیز به مقتضای شجاعت و خواهش
جرات که مجبول این خاندان بود مراتب استیپش نگرفت والی ها را نفیغ تیغ تیز قلع و قمع
مفسدان نموده و همه را به جزای اعمال ناشائسته خویش در دریای انداخته و فتنه او ملکیبر میخواست
مگر سیلاب تقدیر را خس و خاشاک تدبیر سد نمی تواند شد و کار را بر احتیاط بناهنه ده وقت را
به جهت توجه بندگان اقدس باریک شمرده گرفتن اهل فساد را در یکدم موجب شورش دانست
وقول حکما را ته نمود که گفته اند :
بیت :
چو از کبار مفسد خبر یافتی
که گرزنده و اماند این بدگهر
زدستش بر آ ور چو در یافتی
بمواهد ترا زندگانی دگر
وتنبیه ایشان را مو قوف به انفصال مقدمه قند هار داغنت و اما نت الله :
بیت :
دره آتش چو شد ا فروخته
تا آنجه رسیدنی بود رسید و آنچه دیدنی بود دید بلکه دو صد بقر ازین با کان فتنه جو بان را
دیده باش عالمی را سوخته
(۸۷)


در قید کشیده رایس و رئیس ایشان که مجید آخند زاده بود رها ئی داد این
معنی زیاده موجب فتنه شد و هر کس از ایشان از هراس جان و بیم خانمان که
به سبب افعال شنیع خود داشتند زیاده تر باعث شدند که کار سردار فتح محمد خان
به زودی به انجام رسد و سردار عبدالرحمن خان از ان زودتر به حکومت فائز گردد
و چون احوال رسیدن سردار عبد الرحمن خان به شیر آباد در اقصواه عالم افتاد
و سردار فتح محمد خان میر آخور احمد خان را با چند سوار به تاتار آمو یه به موضوع
قر یشی فرستاد تا از احوال او بوجه مطلع باشد اول اشخاص که روی از
خدمت سردار فتح محمد خان بر تافته خود را به سردار عبد الرحمن خان رسانیدند
سید محمد خان و ولی محمد خان کرنیل و علی محمد خان احمدرائی کاجائی خیر بره سردار
محمد افضل خان بودند و سردار فتح محمد خان بعد از اطلاع خانها وملك ومال ایشانرا
ضبط نمود و عیال ایشانرا از موضع هند وبوری که بیرون شهر بلخ است
به تخته پل آورد و شهاب الدین خان پسر مجید آخند زاده که صاحب هفت صد
سوار بوده و خطاب ایلخانی داشت عقب گریخته کان مقرر فرمود اوتا کنار
دریا رفته معاودت نمود و چون مصلحت همه يك بود مفارقت نمود که
تا رسیدن من ایشان در کشتی نشسته از در یا عبور نموده بودند
هم در این ایام پلتن اول ترکستان که در سر پل به خدمت سردار نور محمد خان
پسر سردار تیمور قلی خان مقرر بود خواهش تنخواه نی وقت کرده این امر را
بهانه فساد ساخت در سر پل بلوا کرده کمیدان و اجیدان خود را
مجروح نمودند چون این احوال به سردار فتح محمد خان در تخته پل رسید
فتح محمد خان کرنیل را مقرر نمود که رفته پلتن را دلاسا نموده کمیدان و اجیدان مجروح را
به تخته پل ارسال نماید فتح محمد خان کرنیل رفته فرموده را بعمل آورده دلا سا داد و افسران
ایشانرا خلعت پوشانید در ان زودی خبر به آن پسر کشتگان رسید که سردار
عبد الرحمن خان وارد شیر آباد شد چون مستعد فتنه و فساد نشسته بودند
ثانیا در شورش آمده جر نیل فتح خان را زخمی نموده بعضی اسباب سردار نور محمد خان را
نیز به تاراج بردند و از سر پل به روز روشن بر آمده در میان شهر هر چه بدست
ایشان افتاد مال خود شمرده بردند و در اثناء راه قلعه خراب یافته ما وای
فساد خود ساختند چون این احوال به سردار فتح محمد خان رسید شهاب الدین خان را
مقرر فرمود که رفته پلتن را دلا ساء نماید و به جهت سردار فیض محمد خان که به ظاهر
دوست و به باطن محرك فساد بوده نوشت که پلتن مذکور را تسلی و تشفی نموده
به سر پل و یا به تخته پل در سول دارد و اگر ازین هر دو جاه هراس دارند در نزد
خود باقچه ببرند و اگر نمی آیند و خیال رفتن به شیر آباد دارند مستعد مقد مه
شده ایشان را به قتل رساند شهاب الدین خان چون به حدود آقچه رسید مردار فیض محمد خان
به خفیه به پلتن نوشته بود که به زودی خود را به آقچه رسانند هر کاری که مرکوز
باشد به اتفاق بعمل آوریم پلتن مذکور نیز قلعه خرابه را گذاشته به سردار
(۸۸)
سنین امارت ۱۰۰ سید امان الله جمع روف شیر محمد رجععلی یوم ۲ ر ۱ ٣٣٤


فیض محمد خان پیوستند. شهاب الدین خان چون از عقب رسید و خواهش ظاهری پلتن نموده سردار فیض محمد خان او را به شهر نگذاشته از بیرون به جواب پرداخت او نیز عذر یافته به تخته پل مراجعت نمود و عقب شهاب الدین خان الوخان ابکزائی را به خدمت سردار فتح محمد خان مرسول داشت که پلتن مذکور بهانه من التجا آورده چند روز به ایشان را دلاسائی داده مصحوب ایشان به خدمت میرسم سردار فتح محمد خان این وقت از اوضاع او دانست که خیال دیگر دارد و ثانیا احمد جان خان کتوال را از تخته پل فرستاد که پلتن را روانه این طرف سازد و اگر نمی آیند تفنگ و جبخانه از ایشان گرفته مرسول دارند سردار فیض محمد خان جواب صاف داده کتوال را قید نمود و به جهت سردار عبدالرحمن خان نوشت که وقت همین است خود را بزودی برسان متصل آن احوال فتح قندهار و کشته شدن سردار محمد امین خان و سردار محمد علی خان بسردار فتح محمد خان رسید عجل و يك توپ فتح را سر داده سه‌روزیه تعزیه‌داری اشتغال ورزید چون از آن فراغ می‌یافت ملك برهم‌خورده کار از دست رفته بود القصه برای سردار احمد جان خان احوان فرستاد که پلتن غوری و چند سوار که در آن جا باشد روانه سازد و چون سردار عبدالرحمن خان حسب خواهش سردار فیض محمد خان از شیر آباد روانه شد از گذر چهار جوی و کرکی که از مضافات آقچه است عبور نموده داخل آقچه شد و سردار فتح محمد خان هزار نفر سوار و هزار نفر پیاده بسر کردگی شهاب الدین خان ایلخانی و محمد شاه خان پسر سر بلند خان جبار خیل به قلعه نمک فرستاد تا آن جا را محکم نمایند و خود نیز پیشخانه را از تخته پل کشیده از سپاه سان می گرفت و سفر آقچه مدنظر نمود آری مثل مشهور اسپ رفتن آنکه طویله بستن درینجا به ظهور پیوست و سه ضرب توپخانه که عبارت از هژده توپ است بسر کردگی عبدالکریم خان جرنیل پسر ابواحمد خان و يك پلتن کلانی با يك طرپ رساله سرکاری سوار بسر کردگی احمد خان جرنیل و يك پلتن تاشقورغانی با يك رساله سه صدی خود اسپه بسر کردگی محمد عمر خان جرنیل پسر زرین خان و يك پلتن خاکی ترکستانی باسه سوار رساله هژده نهری زیر حکم فتح خان جرنیل و يك پلتن کابلی از سپاه سردار محمد علی خان مرحوم زیر حکم نصرالله خان کمیدان و دورساله سه صدی خود اسپه هژده نهری زیر حکم یوسف علی خان جرنیل با دو هزار نفر جزایرچی و سه هزار سوار عمله خود سان دیده مواجب هفت ماهه را یکجا داده از شهر بیرون کشید و بیرون شهر فخیم خیام نموده اردو ساخت روزی پلتن خاکی ترکستانی با هم بندوبست کردند که نصف شب چون مهتاب غروب نمود بر سر توپخانه ریخته پر اسبان آن دوپشته سوار روانه آقچه می شویم نماز شام سردار فتح محمد خان خبر یافت عبدالکریم خان جرنیل را حکم فرمود که توپها را از چره پر نموده هرگاه پلتن مذکور حرکت نمایند زیر فیر آرند جرنیل مذکور نیز مستعد نشسته نصف شب چون مهتاب در افق متواری شد پلتن مذکور کمر بسته متوجه توپخانه شدند جرنیل توپچیان را حکم توپ زدن داد دو ازده
(۸۹)


توپ یکدفعه برایشان سرداد اما چون سگباق برادر گرگ است اهل توپخانه نیزترکستانی
بود دنباله توپهارا نیز پیج داده آسمان را آماج ساختند به پلتن مذکور ضرر جزئی هم نرسید
واز پلتن مذکور کسی که پیش رفته بودند گریز نموده باقی چون دانستند که رهائی ممکن
نیست بر جا نشسته فریاد برداشتند که مارا به غپر حق زیر توپها آوردند سردار فتح محمد خان
خود سوار شده به تعاقب گریختگان تا محال هژده نهری شتافت قریب چهل نفر را دستگیر
کرده آورده و چند نفر از آنها یکجاه شده دست به جنگ آویختندسواران رسالۀ سر کاری
بایشان در آویخته سه نفر کشتند و چهار نفر زخمی مابقی مانده را گرفتند و شیر محمدخان کمیدان
وسه نفر رساله نیز زخمی شدند وقریب پنجاه نفر که از راه دیگر گریخته بودند به آقچه
رسیدند چون پلتن مذکور بر هم خورداز باقیمانده تفنگ گرفته رخصت فرمود و شب دوم خبر رسید
که سپاهی که در نملک مقررشده بود نملک را گذاشته به آقچه رفتند وفردای تاریخ نهم
شهر ربیع الاول یوم چهار شنبه ۱۲۸۲ شهاب الدین خان ومحمد شاه خان تنها به تخته پل
رسیدند احوال گریختگان لشکر معروض داشتند چون اعتماد بر کس نمانده سردار فتح
محمد خان رحمدل خان جرنیل را حکم فرمود که از پلتن تاشقورغان تفنگ گرفته باشید
مشارالیه پلتن مذکور را در قواعه دادن میان دوپلتن کابلی آورده حکم تفنگ انداختن
داد ایشان ناعلاج شد تفنگ را از دست رها کردند، روز دیگر هر چهار رساله هژده نهری
به اتفاق سوار شده به نملک گریختند. سردار فتح محمد خان مجید آخندزاده را با سواران
او به عقب ایشان سوار نمود و مطلب اینکه این خمیر مایه فساد از میان بیرون شود.
سردار عبدالرحمن خان چون نملک را خالی دید از آقچه روانه شده در آنجاه قرار گرفت
سردار فتح محمد خان چون احوال لشکر خود را بدینمنوال دید خیمه ها را از بیرون
شهر کنده واپس به شهر نزول فرمود و با امیر آخور احمدخان وميرزا محمد حسین خان
مستوفی که مدبران حکومت او بودند طریقه کنکاش پیش گرفت و چاره کار از ایشان
باز پرسید آنها در مشورت غلط شده مصلحت دادند که زیاده ازین در تخته پل نشستن
نباید جعبه خانه را آتش داده در سوراخ ماخۀ توپها میخ زده روانۀ تاشقورغان باید که
در آنجاه آذوقه موجود است و لشکر غوری نیز می رسند و از آنجا موافق وقت کار
می کنم پس قرار بران دادند که تا از شام دو پلتن کابلی وسوار خودرا با چهار توپ بیرون
کرده جعبه خانه را آتش داده روانه میشویم صورت نقشه غلط بود نماز پیشین قبل از
رسیدن شام هر دو پلتن هراس نموده در شهر متفرق و متواری شدند هر چند شیپور جمعیت زیاده
زدند کمتر جمع شدند درینوقت که از پلتن کمی ماند وجعبه خانه را برزمین ریخته مستعد
برانخین بود که در شهر تخته پل بلوای عام برپا شد اول کمند سردار فتح محمدخان را
به تا راج بردند بعد از ان اسپهای توپخانه را کشیدند و در میان شهر دست اندازی
وتفنگ زدن شروع کردند و کار از دست سردار فتح محمد خان بیرون شده
به دفع آن نمی توانست پرداخت ناعلاج نماز عصر با سه صد سوار و سه صد پیادگان به کمال
پریشانی وتفرقه از تخته پل بیرون شده اهل حرفت نیز مع می او گردیده سد راهش می شدندوراه
تاشقورغان پیش گرفت وجعبه خانه وصندوقخانه و دیگر اسباب از اومانده به تاراج رفت و نائب
(۱۰)


محمد امین خان و محمود خان بیات که در شب گذشته از سردار موصوف رخصت گرفته روانه
تاشقرغان شده بودند در آنجاء تدارك کار نمایند چون وقت صبح سردار فتح محمد خان به
تاشقرغان رسید آن بی سعادت دروازه های شهر بر روی او بست ناعلاج رو به دره صیادان
نهاد نائب محمد امین خان از عقبش بیرون شده هر چند از سپاهیان پلتن که به عقب می رفت گفتند
همه را تاراج و تباه کرد و سردار فتح محمد خان را تیررانده تا به ايبك رسید محمد شفیع خان برادر
محمد مهدی خانضی زبان حاکم ايبك نزد او آمده صلاح توقف ايبك نداد و در رکاب اوروان
شده تا به غوری رسیدند پلتن غوری که برای كمك او در آن روز روانه شده تا در باط رسیده بود
پس گشته در غوری با خود آورد از لشکر ترکستان کسی که رفیق روز بد اوشد و از رکابش
جدا نگردید اشك آقاسی محمد حسن خان مسیح زائی و دار میرخان كميدان قوم احمد زائی
و محمد شفیع خان حاكم ايبك بودند دیگران همه تخلف ورزیدند و چون درغوری يك پلتن
و پنجصد سوار و دو توپ بود و با سردار فتح محمد خان نیز سه صد سوار و دوصد پیاده تا غوری
رسیدند بنای استحكام قلعه غوری در دل مصمم نمود لکن چون به رسیدن او مردم الوسات کوچ
کرده به خیال را نند غله دست یاب نمیشد قحط شدیدی سپاه نازل گردید الحال ماجرای سردار
فتح محمد خان را در اینجاء گذاشته جواد خوشمراء قلم در میدان تحریر احوال سردار
عبدالرحمن خان پویه دهم مجمل احوال او اینکه چون سردار عبدالرحمن خان را مژده غیر
مترقب رفتن سردار فتح محمد خان وخالی گذاشتن تخته پل رسید به هیچوجه صدق آن باور نمی
کرد پس ناظر حیدر را فرستاده تا تحقیق احوال نماید ناظر مذکور احوال فرستاد که جای خالی
و اغیار رفته بزودی خود را برسانید بعد از سه روز سردار عبدالرحمن خان از خلك برخواسته روانه
تخته پل گردید چون نزديك رسيد سپاه آنجا به استقبالش بیرن شده به تجمل بسیاروی راداخل
شهر نمودند و جعبه خانه و توپخانه و سایر اسباب که از سردار فتح محمد خان مانده بود متصرف
گردید و سردار فیض محمد خان را چون ثمره مقصود بر شجره تمنا پخته گردید از آنچه روانه شده
به تخته پل آمد و سردار عبدالرحمن خان نیز وی را عزیز داشته خاطر داری نمود و دیپلتن کابلی
که از سردار فتح محمد خان تخلف ورزیده در آنجا مانده خیال نوکری داشتند سردار
عبدالرحمن خان ایشان را جمع نمود به صلاح سردار فیض محمد خان تفنگ و اسباب از آنها گرفته
او راه دره يوسف اخراج نمودند. ایشان به شرمندگی بسیار رو به کابل نهادند و بعضی عمال
و نواب سردار فتح محمد خان که در بر کتان مقرر بود نمود روقت فرار به سردار خود نرسیدند
آنها را نیز جمع کرده اسباب اسب وعراق از ایشان گرفته روانه کابل ساخت و برای تهیه
اسباب که در نهایت فلاکت و بی اسبابی بود چند روز در تهته پل بسر برده سردار
فیض محمد خان را در آنجا گذاشته خود با سه پلتن وهشت عرابه توپ و دو رساله روانه
تاشقرغان گردید اگر چه او از جهت بی اسبابی که نه خیمه و نه کمند و اسبهای توپ داشت
اراده حرکت نداشت لیکن مردمانی که سبب فتنه انگیزی وشورش شده بودند و بنا بر
افعال شنیعه خود از طرف حضرت اعلی هراس جان خانمان داشتند سخنان بزخرف بگوش او دمیده
بعضی می گفتند امیر صاحب بدار البقا رحلت فرموده و بعضی اظهار می نمودند که آنجناب
به سبب بحر ارجمند گرفتار مرض شده است باعث بر حرکت او گردیده روانه تاشقرغان
(91)


نمودند و بنای ظلم گذاشته در نزد هر کس هر چه دید بهر نوع حاصل نمود و صرف خرابی
خود که بنظر قاصرش عین آبادی و د نموده از تاشقرغان روانۀ ايبك شده الحال احوال
سردار عبدالرحمن خان را در آنجا موقوف داشته از تحریر احوال حضور فیض گنجور
شاخ خنك خامه را پنجۀ مر جان می سازد مجملش اینکه آنحضرت سکندر مرتبت چون
تشریف فرمای قند هار گردید فراق قرة العين شاهزادۀ جنت مکان سردار محمد علیخان
بطوری او را ناآرام و بیقرار ساخت که امورات سلطنت را محمل گذاشته در باغ سردار
محمد امین خان خلوت گزید و همواره بخیال آن آرام دل میباخت و امورات جهانداری
و قواعد شهریاری را سپرد سردار محمد ابراهیم خان فرمود هر چند هواخواهان و عاکفان
سریر امارت داروی تلخ صبر در فراق احوال او ریختند شفا، بخشید و مذلت از گردن
تا طوره خیال آرام جان کشید .

بیت
عهد دلم بان است پیمان شکن یکی است
دل دو نمیکنم بخدا قول من یکی است

متحیر وار درین آبشار سراسیمه و بیقرار شدند و چشم روزگار بر مرصد انتظار که
دولت روز افزون شعبده بر انگیزد و خار اندیشه از شاه راه اقبال بر خیزد و گوش زمانه
بر امید صدای این ترانه که طالع فر خنده اثر کدام اختر سعادت نظر از فتح و ظفر
طالع گرداند و مردم فتنه جوی و فتنه جویان ابلیس خوی که در کمین مترصد بودند و قت
یافته سلسلۀ افساد را حرکت میدادند و سخنان پوچ نسبت بحضرت اعلی در افواه عالم
انداخته کواغذات داهی و مراسلات تباهی باطراف مرسول میداشتند علی الخصوص کسانیکه
معتمدالدوله و مرتبۀ ندیمی حضرت اعلی داشت از انزوای شهریاری بر خود حکم بی قبولی
نموده مراسلات پیاپی را بطرف سردار عبدالرحمن خان و مفسدان کابل و ترکستان مرسول
داشته محرك سلسلۀ افساد می گردید و با فتنه جویان قندهار و اردوی معلی انجمن ساخته
تحریص بر بغی مینمود تا که احوال بیرون شدن سردار عبدالرحمن خان از بخارا و رسیدن
بشیر آباد و تحرك فتنه در سپاه ترکستان باشتهار رسیده گوش زد خواص و عوام شد واثر
آن احوال فرار شدن سردار فتح محمد خان از تخته پل و آمدن بغوری و تسلط سردار
عبدالرحمن خان بر ترکستان رسید عاکفان سریر خلافت و واقفان حضرت امارت با جتماع
تمام خرابی تر کستان بعرض اقدس رسانده بمصقل وعظ و نصیحت زنگ ملال و کد و رت
از آئینۀ خاطر فیض مظاهر زدودند و فحوای آیت « - و بشر ا لصابرين ا لذ ين
اذا اصابتهم مصيبة قالوا انا لله و انا الیه راجعون بسمع مبارك ادانمودند و بر حسب اشارۀ .

بیت
اگر چه واقعه مشکل است و جان فرسای
بصبر کوش با میـد برحمت لطف خدای !
فزون شود زجرع غصه بکاهد دل
در نجاح بمفتاح صبر باز کشای

(۶۳)


بنابراین حضرت اعلی دست رضا در ذیل قضا آویخته از شعار سوگواری بیرون آمد
و عواطف شاهانه شامل حال آن طایفه با عز و اقبال ساخته همه را با عزاز و اکرام تمام خلعت
و نوازش انعام کرد و از سر نو متوجه امورات جهانبانی و تدبیر کارهای سلطنت و کامرانی
گردید. فرمودند که چون احوال رسیدن سردار عبدالرحمن خان بشهر آباد از عریضه
سردار فتح محمد خان معلوم گردید خیال نداشت که باین زودی سلطنت ترکستان برهم
خورد علی الخصوص از دست کسی که با چهل سوار آمده باشد و بر رزق روزینه قدرت ندارد
و دست توکل در حبل المتین فضل پروردگار زده برای سردار فتح محمد خان نوشت که
از فضل سبحانی و طالع شهریاری ناامید نشده چند روز در قوری پای ثبات را بر جای
استوار دارد انشاء الله العظیم كمك مغيم بجناح استعجال رسیده داند و سردار محمد شریفخان
را در خلوت طلبیده تسلی تمام بخشیده فرمود که مضی ما مضی پند داشته هر بدی که نسبت
به بندگان اشرف از دست آن برادر عزیز القدر شده در خرابی خانه خود کوشش نموده
و ما اینهمه را باب عفو صلح ساختم الحال که مدعی بیگانه بدر خانه ایستاده و خیال سلطنت
و مال و ملك شمارا دارد باید نطق غیرت بر کمر جان بسته دفع او را مستعد و متكفل باشد
كل سپاه تعلق بپرا در گرامی دارد بکابل رفته كمك سردار فتح محمد خان فرستاده
مقدمه ترکستان را ببرهان تیغ قاطع انفصال دهید و خلعت سپه سالاری
پوشانده مقرر کابل ساخت سردار موصوف در عرض دو روز
این همه عطوفات شهریاری در طاق نسیان گذاشته ترك سپه سالاری نموده از سفر
آورد بعدۀ غرة نا صيه دولت ومهر سپهر امارت سردار محمد ابراهیم خان را باین امر
معزز داشته سردار محمد رفیق خان واشك اغاسی شیردل خان و جرنیل این واحد وشش
پلتن با قصری جرنیل شیخ میرخان و دوازده عرابه توپ وسه هزار سوار سترک ردکی
سردار نظیر محمد خان در رکاب ظفر انتساب شاهزاده عالی که مقرر فرمود تایجناح
استعجال خود را بکابل رساند و سردار فتح محمد خان چون احوال رسیدن سردار عبدالرحمن خان
بايبك شنيد و با خود اسباب مقابله نداشت و از کم یابی غله تاب تحصن در خود و سپاه هم
ندید غوری را نیز سه طلاق انداخته بهمراهی سردار احمدخان وسپاه خود وسپاه غوری
از راه کوتل هندوکش عازم کابل شد هزاره شیخعلی سر راه براو گرفته
جنگ و ستیز را، را پاک ساخته از کوتل عبور نمود در این
ایام حدود غزنین مخیم سرادقات جلال شاهزاده فرخنده اختر شده بود و چون ماهيه رايات
عالیات و سراز مطالع محال سید آباد کشید سردار ولی محمد خان که نائب و جانشین مستقر
بخلافت بود از افعال شنیعه و اقوال ناشایسته برادر خود سردار فیض محمد خان ملاحظه
نموده خلیفه محمد عثمان پسر اخند قادر داد را با مکه استاد عمه شاهزادگان بود و کشمیری
نسب داشت بحضور شاهزاده مرسول داشت که بنده را در ین معامله با برادر خود بهیچوجه
اشتراك بلكه رضا نبود و این همه حرکات بیجا را بدون اطلاع بنده نموده شاهزاده خلیفه
را نهایت اکرام داده مراسله یکجهتی و خواطر جمعی نوشت که عموی صاحب را بهیچوجه
تشویش خاطر دست ندهد که هوا خواهی ویکجهتی او نصب العین بندگان اقدس اند و از

(۹۳)


هیچ سبب نیازمند در گاه الله را از معنوی صاحب گرد کدورت بر خاطر نیست خلیفه را
رخصت انصراف ارزانی فرموده عقب آن يك روز خود هم تشریف فرمای کابل شد
وچون سردار فتح محمد خان روانه کابل شد سردار عبدالرحمن خان بغوری آمده
توقف ورزید وسردار ولی محمدخان راچون اسباطمین بود که مبده فساد ترکستان سردار
فیض محمدخان شده عمل شنیع برادر خود ویرا در بیم وهراس انداخته بنای فساد گذاشت
ومحرك سلسله بغی وعناد شد حضرت اعلی در توذك مبارك نوشته که نیازمند در گاه الله
وادر باب سردار ولی محمدخان ازین حرف ها هیچ بخیال خود نبود بلکه ویرا برادر صادق
ودوست موافق خود میدانست لیکن اورا اطوار برادر خود در خوف انداخته از پاداش
حركت های او ترسید انتهی لهذا درخانه هر کس شب رفته وباشخاصی که مستعد فساد
انگیزی بودندعهدبست ورفیق راه وشريك بغی نمود ومبلغ کثیرا صرف اینکار کرد تا که
سردار محمدرفیق خان را که معتمد الدوله بود واختیار تمام امورات سلطنت در قبضه او نهاده
انالیق، شاهزاده والا تبار سردار محمدابراهیم خان شهریار جهانگیر ویرا مشیر ومعین
امورات سردار محمدابراهیم خان کرده بلکه بجهه سردار فتح محمدخان نیز یرلیغ همایون
بدین مضمون فرستاده بود که امورات سفر ترکستان تعلق بسردار محمد رفیق خان دارد
وهرچه اوحکم نماید مطیع فرمان اوباشي وازهمان قرار عمل نموده تخلف از رای او نکند
وسردار محمدابراهيم خان را مطیع امر او ساخته بودنیز از راه برده شريك بغى وسركشى
اوشد وسردار ولی محمدخان که سردار محمدرفیق خان را در پنجه فرمان خود دید ناظوره
مراد را در کنار خود دانست و چون آدم رشید ومرد معتبر بدون شیخ میرخان جرنیل
در کل سپاه نماند که گرفتار دام اوشد مشارالیه را نیز بلطايف الحيل بخود کشیده هــم
عهدخود ساخت درین وقت زمره فساد کیش وفريق بغاوت اندیش تقویت یافته بنای فساد
بظهور رساندند اول سردار محمد رفیق خان بترك امر الا ولا عز وولی نعمت گفته در
سفر ترکستان تعطیل پیش گرفته و بقیه دلمرها بر روی کار آورد که سال به آخر رسیده
و آذوقه در ملك نمانده وسپاه وسبب سفر قندهار ذلیل شده و تا آخر سال در کابل بسر
برده اول بهار انجام سفر نموده روانه ترکستان می شویم و کبار اهل بغی را با تمام میز ساختم
وچون معتمد الدوله بود کسی را چون وچرا نماند وعقدۂ سفر حل نشد چون هراس وبيم
سردار ولی محمدخان بعرض اشرف بندگان امارت پناهی رسید فرامین متواتر مشتمل
بر تسلی بنام او اصدار یافت متنبه نگردید علاوه بر آن مرغ هوس استقلال حکومت در
آشیانه دماغش بیضه نهاده حلوای مراد را در دیگ سردی پخت تا آنکه شبی زمره مفسدین
درخانه سردار ولی محمد جمع شده مصلحت بران نمودند که کارخود باتمام رساند ونقشه
افساد را چنین صورت دادند که سردار فتح محمدخان به بهانه گرفتن تنخواه سپاه خود از خزانه
عامره بقندهار بحضور اشرف اقدس بفرستند و شاهزاده را قید نموده سردار ولی محمد خان
را بر تخت نشانده بیادشاهی بردارند و شیخ میرخان جرنیل که مختار کل سپاه پلائن بود باعطای
مبلغ پنج هزار روپیه دلاسا نموده هم عهد ساختند سخن را بر این تمام داده از هم رفتند چون
نمك حرامی عاقبت وخیم دارد ونمك حرام روز نمی از ایام نقیده هم در آن شب نمك کیان خود کرده
(۹۱)


اتفاق اهل نفاق بخلاف تبدیل یافت شیخ میرخان در نزد شاهزاده آمده همه ماجرا را معروض نمود علی الصباح که سلطان سپهر بر سریر فلک چهارم جلوس فرموده سیاه دل سپاه شب را متفرق ساخت و امرای زحل سیرت سیار گان و ثوابت را در سپاه چاه ظلمت کشید شاهزاده ببلند همت سبقت نموده سردار ولی محمد خان را مقید ساخت و بحکم من حفر بیراً لاخیه فقد وقع فیه انده در حق ولی نعمت اندیشیده برو عاید حال او گردید و شیخ میر خان بنای قید سردار محمد رفیق خان نیز گذاشته و برادر دار و گیر آورد سردار فتح محمد خان که از بند و بست شنید ناواقف بود شیخ میرخان را منع فرمود بلکه ناسزا نیز گفت شیخ میرخان دست از قید برداشت محمد رفیق خان چون مطلب بدینطور بدست نیامده بی عزتی تمام یافت کمر را بر افساد و عناد چست بست اگرچه سردار فتح محمد خان فردا در خانه اورفته انواع تسلی و اسپ و تفنگچه شش میله بخشید و از اهانت رساندن شیخ میر عذر ها فرمود و اما آتش غضب او که در التهاب و ربانه زن بود باب اینگونه عطوفات و تبنعت قدیم فر و ننشست وقت شب بر آن اسپ نوبخشیده سوار شده با چند نفر دیگر چون عتیق الله مشهور صاحب زاده کودری و ملك شير دل خان سلیمان خیل راه فرار سپرد و در راه کوتل لته بند به ترین رفته در قلعه سرفرازخان مذ کورجای گرفت و باوباشی برنها و قافله که از پشور بکابل می آمد با تفاق مردم غلجائی تاراج نمود و چون بسمع شاهزاده والا اختر رسید که محمد رفیق خان در ترین سر عاقت بجنگال ضدیت میفشرد سردار فتح محمدخان را با دو پلٹن و هزار سوار و شش توپ برو مقرر فرمود ان باغی طاغی از ترین برخاسته بحال تگاب گریخت سردار فتح محمد خان قلعه های سرفرازخان و دیگر مردم غلجائی که با و یار شده بودند خراب نموده از ترین روانه تگاب شده بر حین موضع سردای محمد رفیق خان بموضع سروبی که سرحد نجراب است گریزانمود سردار موصوف دانست که اگر زیاد ازین قدم بتعقب او نهد نجراب خواهد رفت و مردم آنجا باغی اند فتنه دیگر بظهور خواهد پیوست پس مالیات تگاب را جمع نموده روسای آنجا را خلعتها بخشید و ایشان بر ذمه خود گرفتند که من بعد محمد رفیق خان را در ملك خود راه ندهند و مردم غلجائی که رفیق راه بیداد شده بودند نیز از صدمه در نزد سردار موصوف آمده سردار ایشان را بدادن خلعتها خوشدل و مطیع ساخت و یرغمال را از ایشان گرفته غاشیه فرمان بدوش گرفتند و چون احوال قید سردار ولی محمد خان و گریختن محمد رفیق خان معروض رای انورشهر یار گردید نهایت تعجب فرمود زیرا که از محمد رفیق خان بهیچوجه گمان خیانت نداشت عقب آن احوال رسید که در میان مردم غلجائی نیز خلاف افتاده پسران عزیزخان و محمد شاه خان سلیمان خیل و خاذان جبار خیل در نزد سردار محمد امین امیم خان آمدند و بعضی از آنها با محمد رفیق خان شريك بغاوت و شرارت گردیدند و برای سردار عبد الرحمن خان نوشته که فرصت را از دست نداده متوجه کابل شود سردار عبد الرحمن خان نیز از غوری حرکت کرده از راه هزاره شیغعلی بقلعه سرخ دو آب و چون حرکت سردار عبدالرحمن خان معروض رای واقفان سریر امارت گردید حضرت اعلی که بسبب غم فراق فرزند ارجمند چند گاه توجه به امور سلطنت نمی نمود بلکه ترك امارت را مد نظر داشت

(۹۰)


سردار محمد شریف خان را تاثیا در حضور لامع النور طلبیده زبان حق ترجمان وا به او آلی
نصایح بر کشاده فرمود اگر چه نیاز مند در گاه الله را خیال امارت نیست مگر برادر کرا می
نه پسندد که مردم بیگانه بظهور و سلطنت شما را هم آغوش گرددو کسانیکه از قدیم الا یام
زیر دست بودند زبردست گردند پس ایالت شهر کابل وسپاه و اسباب آنطرف کل تعلق
به آن برادر دارد واز لشکر رکاب ظفر انتساب سه پلتن ودو هزار سوار وشش تو پ
و سردار جلالالدینخان باسپاه وی در خدمت او مقرر داشته روانه کابل فرمود و پرلیغ همایون
باسم سامی شاهزاده بلند اقبال سردار محمد ابراهیم خان و سردار فتح محمد خان اصدار
یافت که اختیار ملك ولشكر بسردار محمد شریف خان تعلق دارد و لازم که از فرمان
او بهیچوجه تخلف کرده نشودهرگاه رخصت انصراف بقندهارفرمایند آن فرزند بلاتعطیل
روانه اینطرف شودوبهیچ کار حکومت و سپاه داخل نکرده گوش بفرمان او باشد سر دار
عبدالرحمن خان بنابر گفته محمد رفیق خان که ازنجراب بجهة او نوشته بود که بلا تعطیل
روانه کابل شود ازقرء کوتل کبدشته داخل بامیان شد سردار نور محمد خان سرتیپ که
در قلعه خارزار با پنجصد سوارنظریین قراولی نشسته بود تاب مقابله درخود ندیده روانه
کابل گردید سردار محمد ابراهیم خان چون برورود سردار عبدالرحمن خان در بامیان
اطلاع یافت سردار فتح محمد خان را ازتگاب طلبیده خود با جمیع عساکر از شهر کابل
بیرون شده در قاضی قلعه سرادقات عزت برافراشت و از آنجا کوچیده تشریف فرما ی
ارغندی گردیدازارغندی حسب فرمان بندگان اشرف که در تیز جلوی شاہر مقتضی وقت خیره دیده
نمیشدوا پس قاضی قلعه آمده دراین ایام خبر مقرر شدن سردار محمد شریفخان بسمع اشرف شهزاده
واخورد ودران چندیوم سردار شاه الدوله خان با سوار خود که در قندهار مقرر شده بواد
بخدمت شاهزاده رسید چون موکب سردار محمدشریف خان وارد غزنین شد شاهزاده
برای او نوشت که چون عم مهربان وارد میدان گردد خود بخدمت رسیده هر چه فرمان
عموی باشد از همان قرار عمل نموده خواهد شد و منظور نظر شاهزاده فرخنده سیر اینکه
چون او بمیدان رسید خود بخدمت عم مبارك رفته در امر سفر و مقابله خصم مشوره خواهد
فرمود هرگاه پسند او بود از میدان براه جل ریز و تکانه بشاهراه رفته متوجه قهر عد د
گردد و بنده را هر چه حکم فرماید از همان قرار بعمل آرد وهم درین ایام بشهزاده خبر
رسید که عبدالرحمن خان واپس از بامیان عازم ترکستان گردیده بلکه احمال و اثقال
خود را پیش فرستاده که کاواعفات سردار محمدشریف خان باورسید که خبردار عازم
آنطرف نشود زیرا که اختیار ملك وسپاه تعلق باینجانب دارد وحسب الخواهش شما عمل
کرده خواهد شد خاطر جمع دارد و سردار عبدالرحمن خان درمجلس اظهار می نمود که عم
مهربانی کرده چنین احوال مرسول داشته شاهزاده والا تبار بهیچوجه این خبر ر ا قبول
ننمود که چسان عم مبارک برپای خود تیشه استیصال زده حکومت خود را سپر دشمن نما یـــد
این محض تهمت و حرف بهتان است الحال بندی از تحریر احوال سردار محمد اعظم خان در
اینجا مناسب نمود سردار محمد اعظم خان چون درمحال خوست ازسیدحسام الدین هزیمت
یافته بکلوهای وزیر گریخت چند مدت بهزار فلاکت دران کوهستان بی بر کت بسر برده

(٩٦)

آنگاه امارت دو سیداخان بله جمروق محمداعلم رجعلی يوم ٣ و٤


روز را بشام وشام را بروز می رساند وامراض مختلفه بر وجودش استیلا یافته قریب الموت
شد بلکه آوازه رفتن او بدار الجزا نیز منتشر شده آخر صحت یاب گردید تا که خبر بلوای
ترکستان وتصرف عبدالرحمن خان آن محال را روح تازه در بدنش دمیده شمار ایام
حیات را از سرنو گرفت واز آنجا برخاسته از راه تیرا میان ملك طائفه مهمند و مركيز
راه چترار وكشكت روانه بدخشان شد واز آنجا از راه قطغن بترکستان رفت درین
ایام سردار عبدالرحمن خان در بامیان استقرار داشت از تر کستان برخاسته روانۀ بامیان
شد و چون آوازۀ وصول او بسردار عبدالرحمن خان رسید امراو سپاه را باستقبال فرستاده
بعزت تمام داخل اردو ساخته خیمه و خرگاه وسایر اسباب تجمل ویرا عنایت فرمود وچون
ایام فلا کتش بر فاهیت تبدیل یافت با سردار محمد رفیق خان که از نجراب بس ینگلاب آمده
بود و با مردم کابل مراسلات فرستاده هر یکی را بنود مو عهد ساخت شريك راه انداز
خود نمود علی الخصوص سردار محمد شریف خان را مکرر نوشت که ما همه برادرایم نزاع
در میان امایان از سببب دخل بیگانه است در امر حکومت و چون در این ایام آن برادر
مختارالدوله است اگر امری سازد که سردار محمدافضل خان را از قید آزاد فرموده
مایان را قطعه از ممالک محروسه مقرر فرماید من نقد غاشیه بردوش بندگیان اقدس
وممنون احسان برادر گرامی خواهم بود سردار محمد شریف خان را نیز صلۀ رحم دامنگیر
شده از سخنهای مسنز خرف او فریفته گردیده بموجب الصلح خیر دفع نزاع را
مد نظر فرمود و چون وارد میدان شد بدون اطلاع شاهزاده بقلعۀ
قاضی آمده داخل اردوی شاهزاده شد بعد از اطلاع موافق قانون سپاه پلتن ورساله وتوپخانه
سلامی نمودند وشاهزاده در احترام واعزاز اودقیقۀ مهمل نگذاشت اما حرکت نمودن اواز
میدان بدون اطلاع شاهزاده را سبب سؤظن شده مصدق اخبار داعیان شد چنانچه سابق تحریر یافت
در اول ملاقات بموجب ( فاتقوا من فراسة المؤمن فانه ينقار بنور الله ) وضع او را منقلب و برگشته
یافت بمجرد ورود سردار محمد شریف خان دراردوی شاهزاده برای محمد رفیق خان نوشت که
انشاء الله هر چه خواهش آن خیر خواه باشد بعمل آورده خواهد شد مطمئن الخاطر بوده
زوتر گاه نهمند سردار محمد رفیق خان که قبل برین درحفاظت جان بود برسیدن کاغذ در فکر جمعیت شده
بنای جمع آوری گذاشت و مردم تگاب و کوهستان وبعضی از قوم غلجائی را بر خود جمع نموده
علم مخالفت بصراحت برافراشت و سردار محمد شریف خان لحظه در قاضی قلعه نشست با حافظ جی
و چند نفردیگر بشهر رفت وهم در این ایام بشاهزاده خبر رسید که سردار عبدالرحمن خان بفرموده
سردار محمد شریف خان روانه غور بند شد از راه کوهستان خیال آمدن دارد بنابر آن عساکر
را امر فرمود که از قلعه قاضی کوچیده براه شکر دره روانه کوهستان گردند وخود تشریف فرمای
شهر کابل شد سردار محمد شریف خان نیز از شهر بر آمده روانه کوهدامن گردید و در روزی که
لشکر شاهزاده در موضع سرای خواجه توقف داشت سردار محمد شریف خان از عقب رسید لیکن

(١١٣)


داخل اردو شده بخانه غلام محی الدین خان ماما نزول فرمود و چون لشکر قره باغ رسید او نیز
داخل اردو شده در قلعه غلام جان صاحبزاده منزل نموده و چون بچاریاکار رسیدند سردار
محمد شریف خان سوار شده افغان نمود که برای عبور عساکر نقب دره را ملاحظه مینماید مگر
بقلعه علیخان رفته برای احتیاط بنای جمع آوری مردم کوهستان گذاشت و آنجا را محکم نمود
و مبلغ ۱۲ هزار روپیه مال سرکاری از سردار فتح محمد خان طوعا بلکه کرها گرفته بر مردم
کوهستان تفریق نمود و افسران نظام که بجهة مضبوط کردن راها و کوتلها رفته بودند سردار
محمد شریف خان بخیال مصالحه ایشان را منع فرمود افسران مذکور قول او را وقع ننهاده
بخیال خود هرجائی که فایده مند دیدند در ضبط آورده محکم ساختند مانند کوتل چريك و كوتل
اوقیان وغیره و چنان تسویت کردند که در حسم بهیچ وجه ممکن نبود سردار محمد شریف خان
از قلعه علیخان چراغعلیخان معتمد خود را نزد سردار عبدالرحمن خان فرستاده بموجب کار
مصالحه که محض استیصال او بود کرده واپس آمد بر سیدن چراغ علیخان عساکر را بر جای
گذاشته سوار شده در اردوی سردار عبدالرحمن خان رفت و صورت مصالحه بر آن قرار داد که
از حد مقر طرف غربی از قندهار و فراه و هرات تعلق به بندگان اشرف داشته باشد و از مقر به طرف
شرقی از زابلستان و کابلستان و ترکستان تعلق به سردار محمد افضل خان و سردار محمد اعظم خان
داشته باشد و انچه جایها د وزیر مرحوم و برادرانش در حیات امیر کبیر علیین مکان در کابلستان
و زابلستان بود از ان سردار محمد شریف خان باشد و عهد را بایمان مؤکد ساختند سردار
محمد شریف خان که بفوائد کارهای نبرده بود این امورات میشود و دانا دلان
این ترانه میسرایند که .
بیت
یکی بر سر شاخ بن میبرید
خداوند بستان نگه کرد دید
بگفتا که این شخص بد میکند
نه با من که با نفس خود میکند
میررضا نایب و سید لطایف مولوی نور محمد بعرض میرساند که این همجنان را بر اخبار
طوایف انام و احوال خواص و عوام از عرب و عجم و اخبار و اسود اطلاعی حاصل شده چنین ماجرا
نشنیده و ندیده که شخصی حکومت بنابر استقلال را شريك دشمن جانی نماید عذری بدون اینکه .
بیت
چو تیره شود مرد را روزگار
همه آن کند کش نباید بکار
زیاده چه نهاده شود القصه دو شب در آنجا بسر برده واپس بقلعه علیخان آمده و برای سردار
فتح محمد خان احوال فرستاد که از سر کوتل هاسپاه را بر خواست نموده کوچ دهید
و در چاریاکار رفته منزل کنید که من کارها را سر براه نموده ارکان صلح را استحکام برین داده
که ماهمه برادرانیم در میان ما نزاع از چه رو باشد سردار محمد افضل خان را مطلق العنان نموده
ملك تركستان را تا حد بامیان به عبدالرحمن خان دادم و اینطرف به بندگان اشراف اقدس
تعلق دارد و سردار عبدالرحمن خان واپس روانه ترکستان خواهد شد و سردار محمد اعظم خان
با چند نفر بکابل در خانه خود می آید و از سپاه ترکستان کسانیکه در کابل خانه دارد و بطریق

(۱۸)


تفریق بیعانه خود می‌رود سردار فتح محمد خان و افسران نظام این گرگ آشتی را رد نموده قبول
نفرمودند و جواب دادند که فیصله این مقدمه حواله بزبان رسای شمشیر و دهان فراخ توپ و تفنگ
است و تا جان در بدن است بیکانه را در خانه نخواهیم گذاشت اگر شما را کفش بردار ی دشمنان
در خور است ما را مرگ از آن بهتر سردار عبدالرحمن خان و سردار محمد اعظم خان و این
عازم ترکستان شوند ما این مصالحه بمرض سریر خلافت میرسانیم هر چه از آنطرف امر فرموده
شود از آنقرار بعمل می‌آوریم سردار محمد شریف خان روسای لشکر شاهی را از اینگونه
حروف نموده هر يك از افسران نظام را خفیه تهدید می نمود که شما مردم درمیان خاندان ما ساعیه
عداوت را محرك شده اید و سردار فتح محمد خان هر چند بدلایل قاطع ازین حرکات واز میداشت
متنبه نشده و کار را بجدی رسانید که مردم کوهستانی را از رساندن آذوقه
بعساکر منصور منع نموده نهایت تشنگی غله روی آورد
و سردار فتح محمد خان را فرمود که چون بندگان اقدس مرا مختار همۀ عساکر فرموده
شما حکما از کوهستان برخاسته رو بکابل نهید بنابرین ناچار سردار فتح خان کوهستان
را گذاشته وارد کابل شد و در باغ شاهی اقامت ارد و نمود سردار محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان
که مترصد این مژده بودند بمجرد اطلاع بلا تعطیل کوچیده در چار یا کارا قامت
ورزیده و این معنی ازدیاد اعتبار ایشان شده سبب توجه مردم و الحاق و یشان گشت و مردم
کوهستان که اعظم الوسات کابلستان است بایشان یار شده بر ساختن آذوقه لشکر ایشان را
مرفۀ الحال ساختند و جمعیت ایشان مضاعف گشت این وقت سردار محمد شریف خان
بر غدر ایشان مطلع شده دست تحیر بر یکدیگر مالیده استیصال خود را بچشم سر معاینه
نموده مگر بندارک آن نمی رسید ناچار تن بتقدیر داده دون مدارا حیله بافت و عهدین
ایام سردار محمد رفیق خان از تکاب برخاسته وارد ادر دوی استالین شد بنا بر مصلحت
وقت و برا مشاور ساخته متوجه حیله سازی و نیرنگ آموزی گشته نصیت خواست که
شاهزاده فرخنده سیر را بزخرفات اقوال غافل ساخته در خفه نامرده سپاه والوسات و امرای
زردوست شد و بیت نموده بمواعید مکذوب همه را از راه صدق ونمك خواری قدیم منحرف
ساخته بیهود کشید حیله نخست که از مخفیاد بیرون بظهور آورد آن بود که بو ساطت
حافظ جی وشاه الدوله خان برای شاهزاده احوال فرستاد که با سردار محمد شریف خان
که مختار امورات سلطنت است چنان ندموست شده که بندگان اقدس سردار محمد افضل خان
را از قید رهایی بخشد از قندهار روانه اینطرف فرماید و ملك تركستان تاحد بامیان
ب اینجانب و باقی محروسه به بندگان اقدس تعلق دارد و هر چه با میر کبیر علیین مکان شیوه
اطاعت داشتیم بابندگان اقدس نیز مرعی میداریم و چون بجهۀ انجام این مصالحه چهل
یوم موعد مقرر شده پس یکی از معتمدان خود را برای اجرای این مصالحه بحضور فیض
گنجور فرستاده عهد نامه را با سردار محمد افضل خان التماس دار د چون سردار موصوف
رسید اینجانب کوچ کرده روانه ترکستان خواهیم شد شاهزاده فرخ سیر و سردار فتح محمد خان
اگر چه باین امر راضی نبودند مگر ترغیبات منافقین ایشان را از راه برده تمهیدات
مزخرف انها را وقعی نهاده تن بتقدیر تسلیم نمودند کوتاه سخن باتفاق همه سرداران
(۹۹)


واقفان اشك آقاسی شیردل خان را مقرر قندهار داشت. عريضه را مشتمل بر مضمون سابق
بپایه سریر خلافت مصیر معروض داشتند و حضرت سکندر مرتبت از خلوص نيت وصدق طويت
که باشندگان درگاه فلك اشتباه همواره دارد قبل از اینکه خبر سردار عبدالرحمن خان بکابل با كاو
معروض واثقان صده سنيه میکرد بد ستوفی عبدالرزاق خان که از ابتدای سلطنت امير
کبیر علیین مکان مستوفی دولت بود وزمام اختيار وعنان اقتدار مملكت وسپاه را زير قلم
اوداشتند دفتر کل محروسه تعلق او بخشیده بود بنابر اعتماد مقرر كابل فرموده که خزینه
دیوانی از نقود واجناس گرفته به قندهار رسانیده مستوفی مذکور بغزنین رسیده در آنجا
تعطيل نمود تا آن وقت در آنجا بماند که ملك كابل در دست مدعی افتاد انگه روانه
شده بحکم ! الخبيثات للخبيثين ملحق خصم گردید، و پاداش این پوه فائی و جزای
این نمك حرامي در نهايت زودی در دار دنیا چشید که عبرت پذیرا ناظرین گشت
چنانچه ذکر آن در موقع خود خواهد شد و چون اشك آقاسی شیردل خان در عین ریزش
برف و چله زمستان بزحمت تمام فایز عتبه بوسی گردید رسالتی که آورده بود عز قبول
نیافت شهریار جهان دار فرمود که انشاء الله العزیز با مدعیان سلطنت در میدان دغا و معرکه
هیجا بزبان تیغ تن در مغفر بيدريغ جواب و سوال خواهیم نمود پس اشك آقاسی مذکور
را رخصت انصراف ارزانی فرمود مومی الیه از کثرت برف از غزنین نتوانست گذشت
هلم در آنجا ماند و سردار محمد شریف خان که چندیوم در اردوی سردار عبدالرحمن خان
بسر برد و در آنجا چندان عزتی ندید بر خاسته روانه كابل گردید سردار عبدالرحمن خان
که در چار با کا ر توقف داشت بسبب شدت سرما وقحط غله که در اردوی او روی
آورده از شاهزاده و الاگهر سردار محمد امراهیم خان استمداد نمود که برای گذران
سپاه موضعی تعیین فرماید شاهزاده ویرا فرمود که بجلال آباد روانه شده ايام زمستان
در آنجا بسر برده سردار عبدالرحمن خان با سپاه خود کوچیده روانه جلال آباد شد
چون بقريه ده يحبى رسيد بعضى نفاق جویان برایش نوشت که خبر دار جلال آباد نروید
که معین ترتیب شما را از ملك خود بیرون میکند و اما ز شما را راه نخواهد داد
سردار عبدالرحمن خان نیز صلاح خود را دران دیده ارد، بخمی واپس چاربکا رفت
و سردار محمد اسلم خان و برادران او که قبل از این جناب امارت مآب از محبوسه خود
اخراج فرموده بود و در پیشاور ايام بی کامی بسر می برد در بنوقت که ملک کابل در هرج
و مرج افتاد فرصت را غنیمت دانسته وارد ملك جلال آباد گردید مقيمين غلط انديش
و غمازین شیافت كيش وقت سمين یافته شاه زاده را معروض داشتند که سردار فتح محمد خان
را با جواد یلغن وهشت عرابه توپ و يك رساله و ششصد خانه دار بطرف جلال آباد
ارسال فرماید که کفایت سردار محمد اسلم خان نماید و هم مالیات آنطرف را جمع
نموده سپاه زمستان را در ان ملك كرم سير برفاه گذرانند و چون اشك اغاسی از قندهار
میرسد سردار فتح محمد خان از جلال آباد برسید بنا بران سردار فتح محمد خان را
بجلال آباد مرحول نمود در یئوقت چون عریضمان دانستند که شهزاده در کابل تنها ماند
با شبو بير خان جريل نيز طرح آشتی انداخته و پرا بخود کشید، چون خاطر ایشان از ممر آن
(۲۰۰)


نمك حرام که سر کرده جمیع یلاغن بود فارغ گشت ثانیا تلبیس را پیش گرفته شاهزاده را
مصلحت چنان نمودند که لشکریرا از باغ شاه طلبیده در شهر جادهند چون لشکر را بشهر کشید
اکثر مردم که خانهای ایشان در شهر و یاجوار آن بود بخانه های خود رفته و کسانیکه
خانهای شان دور دست بود بر سبیل تفرقه در سراها جا دادند خلاصه اینکه
چون در افسران نفاق افتاده بود سپاه را متفرق ساخته زمره نفاق اندیش رقعه بفساد کیش
بعبدالرحمن خان نوشته که وقت فرصت را از دست باید داد و چون ایام صیام باخر رسیده
روز عید میرسید ببهانه آن سپاه را الکل رخصت داده آن قدر منشان بتحریص خصم
حریص تر گردیدند سردار عبدالرحمن خان نیز میدان را خالی دیده بیشتر از انفصال چهل
روز موعد از چاریاکار کوچیده روانه کابل شد و نتیجه عهد شکنی بزودی بروزگار او عاید گشت
بیت
نقض عهد دلیری مکن که چرخ فلك نتیجه عملت زود در کنار نهد
چون این خبر بمسامع شاهزاده عالی گهر رسید خواست تا بمقابله شتابد و میدان رزم را
از خون دلیران رنگین سازد از سپاه فرحبوال خود بدون چند نفر معدود کسی ندید که به
اغوای ابلیس طینتان منتشر گردیده بودند بنابران چاره کار را از هر طرف برخود منحصر
دیده لاعلاج با توپخانه ببالاحصار خود را کشید و از کل سپاه قریب یکنیم هزار نفر از
سوار و پیاده همراه او داخل قلعه شدند و از تمامی سرداران محمدزائی سردار فقیر محمد خان
و سردار نورمحمد خان و از خوانین صفدر علی خان و ابواحمد خان جرنیل با او مانده بودند
و سردار جلال الدین خان و سردار شاه الدوله خان و سردار محمد اسمعیل خان و شیر محمد خان
و مستوفی عبدالرزاق وغیره بسردار عبدالرحمن خان پیوستند پس سردار عبدالرحمن خان
کوچیده وارد شهر گردید و شهر را در ضبط آورداگرچه بالاحصار هم آذوقه نبود و سپاه آپودرفات
و قلت مگر شاهزاده غیور بنطاق همت بر کمر شجاعت بسته کبلوله های توپ متواتر بطرف
خصم می انداخت بعد از پنجروز مستوفی ملعون و حافظ جی شاء الدوله خان بشاهزاده عالی
گهر پیغام فرستاد که صلاح کار در ان دیده میشود که با لا حصار سپرد سردار
عبدالرحمن خان نموده شود و هر گاه واگذار نشواند بر قلعه یورش گرفته شد آنچه مال
و عیال شهریار جهاندار نقصان رسد از عهده آن شما برائید و بما بان خط دست آویز بدهید
شاهزاده بلند همت برو اعیات ایشان گوش ننهاده سر گرم قلعه داری بود مفسدین باز
در مردم قلعه دم جنبانی کرده بعضی را بخود کشیدند و اثنای یورش گذاشته وعده داران بك
باره قلعه را بخصم سپرده بالاحصار نیز در تصرف خصم افتاد و شاهزاده غازی بند گردید
ازین سعادتی نمك حرامان ملك کابل بدون جنگ و فلق در تصرف خصم در آمد چون این
اخبارات بعرض واقفان سریر امارت رسید آتش غضب شهریاری چنان شعله ور گردید که در
بحر و بر گیرد پس در تمهید امورات انتقام افتاده سر گرم ساخت عساکر گردید

(۱۰۱)


کل بیست و هشتم

در ذکر توجه شهریار جهاندار در موسم بهار بمقابله خصم
بی اعتبار و چشم زخم رسیدن بحشمت امارت پناهی از تقدیر الهی!

مشاهده آثار امم ومطالعه اخبار عالم معین ومقرر ومبين ومبرهن آنست که هر گاه
مالك الملك تعالی علوا كبير ارادة فرماید که كوكب دولت جمشید مرتبتی از اوج
صعود مسعود سازد و بقواعد كمياقضای تؤتى الملك من تشاء لوای حشمت ورايت رفعت او را بقدر وتريا
وفراز سدرة المنتهى بر فرازد نخست او را بانواع شدايد ومحن واصناف اندوه و فتن آزمایش
نماید تا هر گاه بنور طاعت و آفتاب عدل سر بر حشمت ومسند اقبال آرایش فرماید خویشرا
بر شیوه حمیده معدلت وطريقه پسندیده مرحمت گمارد واز حال رعایا که ودائع خالق
البرايا اند چشم رعایت بر ندارد .
نظم
نخست اقبال بر دوزد کلاهی
چو وقت آید نهد بر فرق شاهی

مقصود از این سخن آنکه چون حضرت ظل الهی به تائید سبحانی وعنایات یزدانی
بر تخت قندهار استیلا واستقرار یافت دست ستم و پای تعدی را بسنز نجیر معدلت وسلسله
نصفت بیست .
بیت
بزنجیر عدل آن شه محتشم
در فتنه بر بست و پای ستم

از افساد مفسدان وغدر جمعی غداران بی لشکه از تقدیر ملك ديان ملك تركستان
ومنتشر العلاقه كابلستان بدون اشعال نیران حرب واستعمال ادوات طعن وضرب بدست
بدخواهان تاج امارت ومدعیان سریر سلطنت افتاد شهریار غیور و تا جدار منصور
قواچیان بهرام صولت و يسا ولان ضرغام سطوت را حکم محكم و امر قضا امضا و فرمان
قدر توام فرمود که اواطراف و جوانب متوالی و متعاقب سپاه را زیر لوای نصرت
انتها جمع نموده در دشت منزل باغ اردو سازند و چون امر ابتداع عساکر بانجام رسید
امير بي نظير حسب الحكم جهاندار قدیر حیث قال وشاورهم فی الامر سرداران طائفه بارك
زائی بلکه رؤسای کل قوم افغانی چون انجم پیر حول قمر نورانی در بارگاه فلك اشتباه جمع فرموده
زبان حق ترجمان را بدين نمط در بار ساخت که سپاه زابل و کابل طريقه نمك حرامی
و شیوه غداری پیش گرفته خصم را در ممالک محروسه راه داد و چون کلام معجز نظام
ملك العلام که وما النصر الامن عند الله العزيز الحکیم بان مشعر است که فتح نامه دولت
بطغرای غزای نصرت جز بتائيد خامه حضرت عزت موشح پذیر نیست
نظم
ای بنکو شش فتاده در پی بخت
هر کرا جاه و حشمت و ملک است
بخت و دولت بکار دانی نیست
جز بتائید آسمانی نیست
(۱۰۲)


توکل بر کریم بیغایت وعنایت بی نهایت وهب العطیت نموده است امید در ذیل
دولت جاوید فاذا عزمت فتو کل علی الله زده متو جه انتقام خصم بدسیر میباشم (ع)
و تادوست که راخواهد و میلش بکی باشد* تادود از دمار دشمن کینه کذر و فتنه جو یان
غدار برنیارم بر بستر استراحت و مخدهایات و امارت آرام نخواهم فرمود.
بیت
بمطلب رسیدن کسی را سزاوار گردد وبر بستر ناز یکدم نحسبیده باشد
چون ارکان دولت و سرداران با مکنت دلا یل شجا عت ومخائل دلا وری و جلا دت
ار جبین مبین آنحضرت مشاهده نمودندهمه به یکزبان وصم دل شده لسان حال را باین مقال
کشردند
بیت
نقد جان بر دست پیش داستان استاده ایم خدمتی کردست ما آید بجان استاده ایم
وزبانرا بلاف وشاف وزور وگزاف وا کرده جان سپاری و روح فدای ظاهری را زیاده از
طاقت به منصه ظهور جلوه گر ساختند و چون حضرت سکندر مرتبت یکدلی و یکجهتی از سخنان
مزخرف ایشان دریافت خود حکم فرمود که همین زمان باسیاه کینه خواه کوچ نمائیدحاصل
سخن اینکه در موسم بهار آخر سنه یکهزار و دوصدو هشتاد و دو هجری شهر ذی القعدة الحرام
که سیاه سبزه وریاحین عرصه باغ وبساتین عموم ساخته سلطان بدیع ربیع عام المعمل بیکر لاله
را بر قلل جبال افرا خت.
رباعی
سلطان ربیع را چو عدل است آئین پیکر فت بمر می همه روی زمین
در هر طرف از سبزه خیا می آرا ست وز مقدم او گشت جها ن خلد برین
خاقان گردون غلام بر عزم انتقام چون شهوار انجم پای در ر کاب ظفر ماب نهاده بررخش تیز گام
امید وتوسن خوشمرام دولت جاوید سوار شده عنان جهان کشاهی بدست حزم داده روی
باستخلاص شهر کابل نهاد و کوچ بر کوچ متوجه آنطرف شد روز عید اضحی در منزل
شاه جوی دوگانه عید را بتفریح تمام و ابتهال بلا انصرام برای یگانه از همتا بیگانه
ادا فرمود وچون خصم از توجه شهریار جهان خبر یافت در ششدر حیرت افتاده نه یارای
رفتن پیش و نه طاقت گریز یافتند آخر بدون مقابله کاری وسوای مقاتله چاره ای ندیده
با لشکر ترکستان وکابلستان و توپخانه فراوان از کابل بیرون شده متوجه تقابل گردید
نخست سردار عبدالرحمن خان ومحمد رفیق خان با فوجی روانه غزنین گردیده تا آنجا را
محکم سازند چون ایشان بغزنین رسیدند عالیجاهان ایشک آقاسی شیردل خان و خدای نظر خان
وردك وميرزا حبیب الله خان برادر زاده او که در غزنین بودند حق نمك حضرت اعلی را
پاس داشته دروازه های غزنین را چون ابواب طالع بر روی ایشان بست هر چند سردار
محمد رفیق خان بوعده و وعید انداز تبشیر آن صدیقان نمود فائده بر آن مرتب نگشت
بنا چار روی ایاس بر تافته با دل پرخون و بیم جگر از هراس دونیم روانه کابل شد ند

(۱۰۳)


درین اثنا قراول عساکر منصور نیز رسیده باتفاق قلعه گیان عقب سردار عبدالرحمن خان
شتافتند و قدری جنگ با هم نموده پاره از اسباب خصم بتاراج داده وایس فرطین آمدند
وشهری حسن خدمت آن نمك حلالان که برای پاس حق نمك وعلف نان ونننگ منافع نفس
حیات را جنس حقیر شمرده در میدان ثبات با فشردن ثمرات تازه و ثواب که بیسی اندازه
بر روی کار آورد که انشاالله العزیز حواله قلم اعجاز ، رقم خواهد شد چون سردار
عبد الرحمن خان ومحمد رفیق خان وارد حدود سید آباد میشدند سردار محمد اعظم خان
نیز از کابل روانه شده بود پس صلاح کار خود در آن دیدند که درینجا سنگر ها
بر قلل جبال بسته سد راه عساکر نصرت مظاهر کردند بنابر آن سه سنگر محکم چون
سد سکندر بر سر سه تپه مرتفع بسته و توپهای آتشبار و غفاره ی صاعقه کردار و مبارزان
جانخوار محکم ساخته نشستند وچون طلیعه رایت ظفر آیت از حدود غزنین طلوع
فرمود شاهزاده الاکبر سردار محمد ابراهیمخان وسردار محمد شریفخان از پیشنگ اعذارهائی
یافته بشرف تقبل انامل فیض اما تسل حضرت اعلی رسیده وغفای نظر خان ومرزا
حبیب الله خان از عسکر مبین افتخار یافته سوسی در یافتند و مورد هزار آفرین
وتحسین شدند سردار محمد افضل خان و شهنواز خان که مقید در اردو همراه بودند در
غزنین گذاشته قلم جلالت و مردانگی پیش نهادند چون بکنار غربی رودسید آباد خصیم
سر ادقات جلال گردید تلاقی فریقین و تقارب فریقین بظهور پیوست علی الصباح بیست و هشتم
شهر ذی الحجه سنه ینکهمزارو دو صده هشتاد و دو حکم جهان مطاع عزا صدار یافت
که عساکر فیروزی مآثر تهیه اسباب حرب وادوات طعن وضرب نموده مشاه، رزم و پیکار
وآماده جنگ و کار زار شوند چون سپاه نصرت اشباه بمال بسته دلیران جنگ جوی
در عرصه پیکار نموداری نموده خصم را طلبیدند ازان طرف کسی ظاهر نشد از سنگرها
پای جرأت بیرون نه نهادند که لوله های توپرا از قلل جبال بی در پی بزیر می انداختند
بنابران حکم عالی صدور یافت که توپچیان بهرام صولت توپ های آتشبار را در غرش
آورده سنگرهای عدو را نگر که ریز سازند خلاصه اینکه دو روز متواتر باهم توپ جنگی
نمودند روز سوم شهر یار غیور چون دانست که مدتی در سوراخ سنگر خزیده هوای میدان
در سر ندارد فرمان اعلی شرف اصدار یافت که شیر بیشه دلاوری و غضنفر میدان تهوری
پسر دا ر ذوی الا قتدا ر سر دار شیر علیخان و صدر نشین مسند صداقت وخلوصیت
نور احمد خان جرنیل بافوجی از سپاه کینه گداز در بطن دره رفته بر تپه منیع که سر
کوب خصم است بر آمده متصرف گردد و از آنجا خصم را زیر گلوله آورده تا آرام
سازد وسرداران ذوالاحتشام سردار امیر افضل خان وسردار خوشدل خان با حصه فوج
جرار از طرف شرقی برسنگر خصم حمله آور گردند آن دو اخلاص کیشان صادق
اننی سردار شیر علیخان ونور احمد خان بتزئیل وقت دمیدن صبح با عدو مقابل شده آتش
کار زار در اشتعال آوردند حضرت امارت پناهی خود با جمیع خوانین سوار شده بطور
جنگ سلطانی متوجه سنگر میانه مدعی گردیده پیادگان را امر شد پیشرو لشکر شده
بسنگر خود را رسانند چون عساکر شاهی بتفنگ رس سنگر رسیدند واز بالاکیلوله
های زهره درچون تگرک باریدن گرفت *
(104)

کلغين احادیث .. مجلد سید امان الله حمعروف احمد علی نجمعی بوم ۲ ر ۲ ح١٣٣٤


نظم
تفنگ شعله زن سر کشان خود پوش چو دریای آتش بر آورده جوش
زبرق تفنگ سپاه رایت نفور همیداشت دستی بسر آتش ز دور
یلان را تفنگ کثافت دل شده دل دیگر از مهره حاصل شده
تفنگها چو فواره سر کش همه ولی آب آن جمله آتش همه
دران مجلس از بهر مستان جنگ تفنگ نقل خون باده لاله رنگ
پیاده کسان تاب نیاورده رو بر تافند و سواران نامرد زن سیرت از دیدن پیادگان مغلوب سلطان
دچار هراس و بیم شده حضرت اغلو را با چند نفر معدود بر جا گذاشته بدون آنکه زخمی بکسی رسد
رو بوادی فرار و سر بدشت ادبار نهاده حق ولی نعمت قدیمی را فراموش ساخته
گریز یاشند اگرچه باشهر یار تهمتن بحر نفری معدود و اشخاص مشهور بمی نمانده
بود سه دفعه توسن ستیز را بمهمیز غیرت تیز نموده با سنگر خصم خود را میرساند لیکن
چون بر دورش کسی نمانده بلاچار بحکم . الفرار و فی وقته ظفر عطف عنان نموده میدان
کین را خالی ساخت وراه قندهار را پیش گرفت و سردار امیر افضل خان زخمی شده عقب
حضرت اعلی روانه گردید و سردار شیر علی خان و نور احمد خان جرنیل دران تپه تا نصف روز جنگ
کرده چون آواز برهمی لشکر شهریاری کوش زد سپاه ایشان شده دست از محاربه کوتاه
نموده سلامی گرفت سردار موصوف بمعۀ جرنیل مذکور دستگیر حضر شده غل در پای
ایشان انداختند خلاصه مطلب آنکه عساکر غول همه خاك بی ننگی و بی آزار می بر فرق زور
گار خود بیخته ولیعمت خود را تنها گذاشته عار فرار را بر نیکنامی قرار اختیار نمودند
و صندوق خانه و بعضی اسباب سبکبار که منافی گریز نبود از دست بعضی بی همیتان تاراج
شده و باقیمانده اسباب سلطنت و شهریاری از توپ خانه و جبه خانه و خیمه و کمنه نصیب
اعدا گردید از نجوست بی همتیان و دنیّت چمدمعشان سردار عبدالرحمن خان وسردار محمد عظم خان
صاحب بارگاه و خرگاه و مالك توپخانه و کمند ودستگاه شدند. و سردار محمد اعظم خان که از
کابل براه لهو گر روانه شده در وقت مقاتله بيك گروهی توقف داشت بعد از شکست حضرت
اعلی وظفر سردار عبد الرحمن خان به نیغتر تمام تشریف فرمای آن جا گردیده بر سلامتی
حال خود وفتح سردار عبدالرحمن خان هزاران شکر بجا آورده سجدات شکر انه
بدرگاه حق جل وعلی گذرانید آن حضرت در حال پریشانی تشریف فرمای قندهار گردید
و سردار عبدالرحمن خان تا غزنین آمده سردار محمد افضل خان والده مشارالیه را که درغزنین قید بود
از قیدرهائی بخشید. با خود به کابل برد وشهنوازخان بمعه عموها وبرادران وی نیز درین روز از
حبس خلاصی یافت که ایام فتح هرات حکم حبس وقید عموی بمعه عموها وبرادران داشت
بعد ازرهائی قید خر میها وخورسندی ها نمود و بعضی از خوانین وامرای حضرت اعلی که مایهٔ
افساد بودند وجبراً درین مقدمه در لشکر حضرت همراهه شده بودند در غزنین خودرا ملازم
ساختند القصه چون وارد کابل شدند سردار محمد افضل خان را بر تخت نشانده با اسم امیری

(۱۰۰)

آریانا ۳۰۰ جلد سیدامان الله جعفر و احمد علی جمعلی یوم ۲۲ مر ٣٣٤١


موسوم ساختند و خطبه و سکه بنامش خواندند آن نافرجام پیش شیوه ظلم و تعدی پیش گرفته در کابل
و نواحی آن آتش ظلم زده در خانه ادنی و اعلی در رعایا آتش ستم افروخت ونزد هر کس
چیز از نقد و جنس دید بظلم و تعدی گرفت امن وامان از ملک برخواست و راهامسدود گردید
اسم تجارت از میان رفت سردار شیر علی خان و نور احمد خان جرنیل را نیز از حبس بر آورده
تکلیف نوکری کردند ایشان بهیچ طور بنوکری ایشان تن نداده سردار شیرعلیخان
فرمود که هروقت قندهار در تصرف شما آمد نوکری خواهیم نمود چون مایوس شدند
رخصت رفتن قندهار داده وی نیز روانه شده بعتبه بوسی رسید ونور احمد خان له عیال در
کابل داشت بطور نظربند درخانه خود گذاشته گاه گاه بسلام میرسید تا که فرصت
یافته از راه هزاره جات بهزار تعب و مشقت پای پیاده شرف عتبه بوسی دریافت الحال احوال
سردار محمد اعظم خان وسردار عبدالرحمن خان حواله قلم عنبرین رقم میگردد تا ناظرین را
از انتظار برآورده سپس به تحریر احوال خیر اختتام بندگان اقدس پرداخته تا حلقه معن
از هم گسیخته نگردد وبالله التوفيق بر ضمیر فکرت پیشه و خاطر دقیق اندیشه ارباب دانش
که مردم چشم اهل بینش اند مستور ومحجوب نخواهد بود که سنة الله ولن تجد لسنة الله
تبدیلا ولن تجد لسنة الله تحويلا برين اجرا یافته که چون ارادة ازلى ومشيئت لم يزلى
باستیصال فرقه داد یار طایفه تعلق گرفته قلم تقدير خالق قدیر در ازل بشقاوت ایشان
اجرا یافته باشد درین نشاه ابتلا و دار امتحان نعمت برایشان درهای نعم عام و ابواب آلای
مالا کلام بحكم فتحنا عليهم ابواب كلشىء مفتوح داشته غرق بحر نعمت سازد و بسبب
توالى الاونترای نعما مزاج شان بفعوای حتى اذا فرحوا بما اتوا از جاده صراط مستقیم
گشته از شکرانه آن باعراض نموده سرگردان تیه ضلالت و بغاوت گردند چمنستان حسن
سیرت و گلزار نیکویی خصلت را بصر صر خزان افعال ناشایسته و کردار نا بایسته پژمرده
وپایمال سازند تا مضمون اخذناهم بغتة مورد قهر جبار جهاندار گردند مصداق اینمقال مطابق
حال خسران مآل سردار محمد افضل خان و سردار محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان
است بیان اینحکایت پردرایت اینکه چون از تقدیر پادشاه بی نظیر و شهنشاه بی وزیر
در حدود سیه آباد چشم زخمی به بندگان اقدس شهریاری رسید و سردار محمد افضل خان
بعمر ثانی فایز گردید وبناظوره حکومت کابل در آغوش آمالی و آمال خود دیده سکه
وخطبه بنامش اجری یافت عقاب پندار بیضه غرور واستکبار در آشیانه دماغش نهاده دعوی
انا ولا غیری کرده درهای جور و ستم وابواب تعدی و ظلم را بر روی رعایا که
ودائع بدائع خالق البرایا اند مفتوح ساخت چه خاندان جلیل الشان که مراد ترفعت وجه
آگاه دلان خدا پرست که دست بر آسمان نکردید و علاوه بران از غایت تجبر وتكبر
ونهایت غرور و پندار بلکه از تنگ ظرفی و کم حوصله گی اخوان جليل القدر چون
سردار ولی محمد خان وسردار محمد اسلم خان و غیره و خوانین حشمت بنیان چون محمد رفیق خان
وامثال آنرا که خود را شريك دولت بل ارکان سلطنت میدانستند بنظر حقارت وذلت
دیده ناچیز انگاشت چون جبار جهاندار کبریا را روای خود فرموده منازع را دران
راه نداده ويحكم الناس عيال الله فی الارض ظلم پیشگان را تسلط وبقائی عنایت نفرموده

(106)


سردار محمد رفیق خان را از خواب غفلت بیدار ساخته نهال عناد و درخت فتنه و فساد را
در حدائق سینه پر کینه ایشان سر سبز نموده وحق نمك حضرت اعلی را بباد ایشان داد
خواستند تا بصدمات شایسته کدورت پسندیده زنگ کدورت از چهره خاطر حضرت امارت
پناهی زدایند . بنا بران بغی و عناد را تاسیس نهاده در خوانین و سرداران ماده سرکشی
رسوخ میدادند و شب و روز در خانهای ایشان رفته در نزد خود میطلبیدند و بوعد و وعید عهد
یکجهتی ووعده سرکشی از ایشان میگرفتند سردار محمد اسلم را بمه برادران اعیانی
او خفیة ازخود کردند و بعضی خواهان دولت ابد مدت که بحسب ضرورت زیر لوای اهل
عدوان در آمده بودندچنانچه ابواحمدخان جرائیل بابه سرش و حفیظ الله جراییل وغیره از راه
هندوستان قندهار گریختند بلکه برخی از شرارت طینتان که همواره فتنه جوئی سرشت
شان بود ، گریختن بطرف قندهار و ترکستان مامور ساختند و سران طایفه غلجائی ومردم
کوهدامن را ومحمد رفیق خان بر خود جمع نموده خواستند تابا تفاق سر بغی بردارند درین
اثناء سردار محمد اعظم خان که در فن مکر د بریوه ابوزید را اسب فرزین نهد ، بر ما فی الضمیر
شان اطلاع یافته در یکروز چنان بند و بست نمود که سردار ولی محمد خان را قید نموده
در غل کشید و اساس و اسباب اورا ضبط کرد و سردار محمد رفیق خان را از خانه به بهانه
نند و بست ملکی در بالا حصار طلبیده بریدن رسن در گردن او کشیده بزحمت تمام کشت
ولاش اورا بدروازه انداخته بفتواى اليوم ننجيك ببدنك لتكون لمن خلفك الاية عبرت
واردین و ناظرین نمود خانه و اساس و اسباب او ومتعلقات اورا تاراج ساخت مخفی نماند
که محمد رفیق خان از قوم لودین است که فرقه ایست از شعب مشوانی که ایشان خود
را از اولادنجابت دستگاه سید محمد گیسودر از قدس الله سره میشمارند پدرش ملاعبیدالله
نام داشت پیشه تجارت میکرد و عموی مشارالیه ملا نصوح از رو شناسان ملازمان سردار
کندل خان بود محمد رفیق خان در ایام تسلط انگریزان بر کابل مبلغ پنجهزار روپیه
گرفته بطور تجارت از قندهار بکابل رفت تا از آنجا قماش گرفته بقندهار آرد و چون او
میرسید بلوای کابل بر پا شده بود وزیر بی نظیر وزیر محمد اکبر خان عليه الرحمة
و الغفران المنان القدیر کمر همت و جهاد بجهت استیصال فرقه نصاری بر بست محمد رفیق خان
همان مبلغ پنجهزار روپیه را تحفه وزیر صاحب تدبیر نموده تا بر غزات و مجاهدین فی سبیل الله
صرف نماید ، خود داخل ملازمان با عرضان گردید چون آدم شجاع مدیر بود کار نمایان
در ان غزوات از دستش بر آمده منظور نظر بعنایت گردیده روز بروز در مراتب و مناصب ترقی
می یافت تا ازان جناب به خطاب خانی سرفرازی یافته در زمره خوانین با احتشام انتظام یافت و چون
وزیر بی نظیر بروضه جنان خرامش فرمود در ملازمان سردار والاوقار سردار غلام حیدرخان
محسوب شد، در اکثر امورات ملکی و تحصیل مالی دخلی تمام یافت چون از سببی در میان سردار
موصوف و او نقاحتی پدید آمد سردار غلام حیدر خان خواست تا ویرا بی عزت نموده
عذاب سازد محمد رفیق خان التجا به حضرت اعلی که در ان ایام بخطاب سرداری معزز بود
برد شهریار جهان دار مبلغ يك لك روپیه برادر گرامی را داده اورا از چنگ سردار
(۱۰۷)


موصوف رعایتی بخشیده داخل امرای خود فرموده روز بروز بر مراتب او می افزود
وچون سردار غلام حیدر خان رخت حیات بعالم جاویدانی کشید و حضرت اعلی بخطاب
و عهدهٔ معزز گردید محمد رفیق خان را خطاب سرداری عنایت فرموده در امورات ملکی
وسپاه ویرا تسلط تام بخشید و در کل امورات مشیر و معتمد ساخته هیچ کاری بدون مشورت
او نمی فرمود وچون امر امارت در قبضه اقتدار آنحضرت آمد در تقرب از اخوان و فرزندان
آنحضرت گذشته و بخطاب امیر الامرا و سپه سالار محسود اقران گشت بحکم
(ان الانسان لیطغی ان راه استغنی) مزاجش از راه اعتدال برگشته شریک پیشه
بغاوت منشان ظلم طویت گردیده از راه صراط مستقیم برگشت و چنان کبر و نخوت را
در سر جا داد که سرداران عظیم الشان را در نظر نمی آورد تا آخرش ببغی رسید وحق
ولی نعمت را ناچیز انگاشته بدشمن او پیوست عاقبت نمک کار خود کرده بفضیحت تمام بدار
سزا شتافت . یوم دوشنبه تاریخ ١٥ ربیع الثانی ١٢٨٣

بیت
بس تجربه کردیم درین دیر مکافات
با درد کشان هر که در افتاد بر افتاد

ومستوفی عبدالرزاق خان و ایشک آقاسی شیر دل خان و داؤد شاه خان جرنیل وغیره
را که هم عهد سردار ولی محمد خان می پنداشت در غل کشید چنانچه عدد بندیان روجا
به ٤٠٠ پانصد نفر رسید و چون خبر قید سردار ولی محمد خان در ترکستان به سردار
فیض محمد خان رسید بغی مستور را آشکارا ساخته علم خلاف بر افراشت وعالیجاهان
خدا نظر خان وردک و میرزا حبیب الله خان و غیاث الدین خان سلیمان خیل با پسر و
برادر زاده های او و پسران محمد شاه خان سلیمان خیل و غلام محی الدین خان پسر
خواجه نور خان ناصری وغیره گریخته در قندهار بعتبه بوسی رسیده بسردار فیض محمدخان
ایلچیان متواتر از ترکستان بسریر خلافت مسیر فرستاده عفو جرایم خود التماس نموده
بعرض رسانید که اگر آنجناب از آنطرف حرکت فرماید بنده از ینطرف آمده خصم را
درمیان کشیده دود از دمارش بر آریم شهریار رحمدل ایلچیان را تشریفات گرانمایه
ارزانی فرموده با عفو نامه رخصت انصراف فرموده ومقرر نمود که سردار فیض محمد خان
از آنطرف با لشکر ترکستان متوجه کابل شود خود نیز بجمعیت سپاه و تهیه اسباب حرب
و ادوات طعن و ضرب حکم قضا توام اصدار فرموده سردار فیض محمد خان نیز از آنطرف
به تهیه اسباب پرداخته روانه کابل گردید .

(١٠٨)


گل بیست و نهم
در ذکر توجه خاقان بحروبر دفعه دیگر بطرف خصم بدسیر از قندهار
و چشم زخم یافتن از حكم ملك اكبر
برای ارباب تجارب روشن و مبین است که هر دولت عظیم که نشان والا شان مفاخر
و مآثر آن طغرای طرای دوام و ثبات موشح و مطرز است مبادی آن را از انواع
شدائد و محن و اصناف مشقت و فتن چاره نیست (حفة الجنة بالمکاره) شاهد عدل
این مدعا است چه ماه گیتی افروز تا ضعف و شکستگی هلال ندید بمرتبه بدر صاحب کمال
نرسید و گل سوری تا چند روز در تنگنای غنچه شکنجها نکشید بوی عنبر شمیم کشاد
بمشام اقبال نشنید (بقدر الله تكسب المعالی) غرض از تذکیر اینمعانی و مطلب از
تمهید این مبانی آنکه شهریار عالی همت و میمون همت همواره در فکر انتقام و خیال انهدام
اعدا ایام بسر میبرد .
نظم
لازم عشق بود همت عالی ورنه
ذره کی ارزوی مهر ملامی کرد
همواره اندیشه خاطر کیمیا ماثر آن بود که چون شهریار تخت نشین سپهر یعنی خسرو کرم رکاب
مهر شمشیر زرفشان آخته عرصه گیتی را در حیطه اقتدار آرد و مانند صبح عالم افروز
از مشرق تا مغرب جهان را بنور عدالت روشن دارد .
نظم
همت نرا بکنگره کبریا کشد
این سقف کار را به ازین نردبان مخواه
حاصل سخن آنکه چون امارت پناهی بعد از جنگ سید آباد وارد قندهار گردید همان فراری بن بی حمیت
و همین گریز پایان بی غیرت را طلبیده هر یکی را تسلی تمام فرموده هیچ از جرایم برروی
ایشان نیاورد بلکه نوازش نموده حوادث را به محدث حقیقی بالذات منتصب داشته تقصیر
ایشان را کان لم یکن انگاشت مگر سردار محمدشریف خان را که حرکات ناموزون
ازوی بظهور می پیوست از محروسه اخراج فرمود در غزینه معموره را وانموده باران
اعطا را بشکوه رسانید و لشکری بایسته و عسکری شایسته از سر نوساخت و سردار نورمحمدخان
که رفیق صادق و خادم لایق آنجناب بود نخست بحصه از افواج مقرر فرمود که بقلات رفته
باتفاق سردار فتح محمدخان که در ایام توقف حضرت اعلی در قندهار از حدود جلال آباد
که در مقدمه سیدآباد سردار موصوف جمعیت از مردم غلجائی و لشکر خود نموده تا جلد تیزین
رسیده بود که خبر چشم زخم لشکر حضرت اعلی بسمع او رسیده جمعیت آن برهم خورد
واپس روانه سمت جلال آباد شد. درین ولا وارد قلات گردیده بود و حسب الحکم در آنجا
توقف داشت در محال هولان رباط تهانه نمایند و سرحد را از خار تعرض اهل بغی محفوظ
دارند و در ایام خزان سنه ۱۲۸۳ یکهزار و دوصد هشتاد و سه که روز کار سرد مهر سپاه دلی
(۱۰۹)


را به پرورش یافتگان شهریار بهار مسلط داشته برك ونوا را بمکی نگذاشت امارت
پناهی الویه نصرت انشا را بصوب قهر اعدا در اهتزاز آورده در ده ملاعلم اخند سر ادقات جلال
بر پا داشت و شاهزاده والانتبار سردار محمد ابراهیم خان را در قندهار جانشین فرموده سردار
شیر علیخان را اتالیق وی فرمود چون خبر شهریار جهان بسمع سردار محمد افضل خان رسید
سردار محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان را با خیل سپه ترکستان و کابلستان بمقابله امر
نمود ایشان کوچ بر کوچ رفته چون بحد مقر میرسیدند امارت پناهی وارد قلات گردیده
دوز عسکر را سنگر حصن بست و سردار فتح محمدخان و سردار یزد محمدخان که در هولان
رباط چهاونی داشته با قراول لشکر خصم بجنگ بوده سبب کثرت اعدا تاب نیاورده
با اردوی همایون ملحق شدند و چون سردار محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان وارد محال
شاه جوی گردید بملاحظه استحکام سنگر امارت پناهی نبوده از راه کلان بطرف جنوب رفته
در صد تازی از رود ترنگ عبور نموده بطرف ملك هوتکی مایل گردیدند و چون مقابل
قلات رسیدند قراول عسکر منصور نیز از رود ترنگ بر گذر خالا عبور نموده در حدود
قلعه بازخان با هم مقابل شدند و بجنگ صعب و حرب شدید با هم نموده چند نفر از قراول
خصم مقتول ومجروح ساخته هزیمت دادند بعده چند قریه را از مردم هوتکی بسبب بغی
میر علم خان هوتکی بتاراج داده مراجعت نمودند و چون خصم میدانست که در سنگر شهریار
جهاندار هجوم آوردن از حیز امکان برون است راه دیگر گرفت بخیال اینکه اگر
آنحضرت از سنگر بیرون شده بمقابله شتابد بصواب پردازد واگر ثبات قدم در سنگر
ورزد قندهار را در محاصره آرد چون سپاه خصم در محال شه بولان میرسید حضرت اعلی
نیز سنگر را گذاشته بر گذر کجبا از از دریای ترنگ عبور فرموده در منزل دویم در محال
باد و خصم را دریافت علی الصباح غره ماه مبارك رمضان سنه ۱۲۸۳ که خسرو انجم سپاه تیغ جهانقام
از نیام انتقام بر افراشت و سپهر شنگرفی از روی تغزر زنگاری برداشت .
مثنوی
سر صبح کین شاه گردون نورد
سپر در سر آهنگ بیداد کرد
علم کرد تیغ بلند آفتاب
بطرف افق ماند پا در رکاب
سپاه کواکب زجنگ وجدل
همه همچو سیماب گشتند حل
درینحال نوبت زنان بیدرنگ
فرو کوفتند از دوسو کوس جنگ
زفر نفیر قیامت اساس
زمان و زمین را فروشد اساس
چنان بر فلك رفت آواز نای
که افتاد گردون زردان زپای
علم ها زهرسو قد آراستند
زهر جا تهی فتنها خاستند
زهر سو رسیدند برعزم جنگ
همه کینه جویان چوشیر و پلنگ
از طنین طنطنه آور کوس نزديك بود که ارکان زمین در جنبش افتد و از نفیر قیامت
صفیرنای و شیپور دور نمی نمود که کره اثر و سپهر مستدیر از هم فروریزد از دهای جهان
(۱۱۰)


پیمای آسمان افزرس وبیم از در عام سراسیمه وسرگردان میگردید وشیر باهیبت فلك
ازوهم شیر رایت سرور نقاب چرخ میکشید اومهابت آن روز وصولت آن
حادثه فتنه اندوز خبر وزرین رکاب مهر که سوار بادیه هفت خوان سپهر است تیغ
زرفشان از دست مکنت دور می انداخت و سماک را مح که نیزه دار عرصه گاه فلك دوار
است سنان خطی خورد میساخت .
مثنوی
صغیر نفیر قیافت خروش برون برد مغز سران را زهوش
زغریدن توپ از در ستیز شد شیر هفت آسمان در گریز
زآواز طبل وزفریادکوس زهم پاره شد گنبد آبنوس
سواران یلان زمین و زمان زمین را رسانیده بر آسمان
وچون فضای عرصه رزم وپیکار از ازدحام زره پوش وجوشن دار حصن آهین شد
وهوای معرکۀ جنگ و کار زار از برق تیز وصاعقه توپ وتفنگ آتشبار صحرای آتشین
گشت سپاه شهریاری صفها بروفق (کانهم بنیان مرصوص) مرتب و آماده ساختند واز غریو
کوس حربی و کور که صدای (ان زلزلۀ الساعة شیء عظیم) درطاس نگون گردون انداختند
میمنه ومیسره وخلف وقدام آراسته خود بغات حمیده ونفس پسندیده موجب القلب مستقر
سلطان الروح در قلب لشکر زبرچتر آرام فرمود واز آنطرف سردار محمد اعظم خان
وسردار عبدالرحمن خان بادیبده فریدونی وسطوت فرعونی صفی بغایت شکوه بسته لشکر
چون دریای اخضردرتموج آمده بالعبۀ انبوه که تمام دشت و کوه از صولت ایشان بستوه آمده
صفهای قتال ومجال جدال آرایش دادند
مثنوی
گروهی که هريك درهنگام کار امیر دی ز گردون بر آرد دمار
سرا سر دلیر ونبرد آزمای تهمتن بزور وفریدون برای
وگام هلاك در عرصه مضاربت مانده روی بمحاربه باهم نهادند شهریار جهاندار
ازبصیرت کامل ویقین شامل روی عزم خسروانه وچهره قصد پادشاهانه بر رزم گاه آورده
فرمان داد که دلاوران بهرام صولت و مبارزان مریخ هیبت بباد یا پان آتش نورد گرد
از روی عرصه خاك برانگیخته به آب تیغ صاعقه کردار خرمن غرور وپندار مخالفان را
درهم سوزند وبشعله توپ وخمپارۀ جانستان واشعه شرار تفنگ برانداز بنیان شمع مجادله
وچراغ مقاتله برافروزند بروفق فرمان قضا جریان شصت میمنه دار صاحب وقار برادر
فتح محمدخان رخش ستیزاز جای بجلوه در آورده بامیسره دشمن درآویخته حرب آغاز کرد.
مثنوی
یلان تیغها بر میان در جدل همه دستها در کمر با اجل
دلیران چوچشم بتان جان شکار همه ببر چشم وهمه نیزه دار
از شنك تفنگ های پیاپی وازغرش توپهای پی در پی گوش ملاء اعلی بروسطاء السماء

(۱۱۱)


از امنا در افتاد و عالیجاه رفیع جایگاه اخلاص کیش صدق و خدمت کندار واثق سردار
شاه پسندخان بارک زئی که در بهادری و دلاوری ضرب المثل اهل افغان بود با سپاه جرار
خود حمله آور گردیده چنان شجاعت نمود که از رستم و اسفندیار بظهور نرسیده كه بيك
حمله حیدری کرده خصم را پس پا کرده بر توپ اعدا استاد چون تاب مقاومت آن شیر
بیشه دلاوری در احدی از امرای خصم نبود بناچار سردار شجاعت شعار وسرور جلالت
و قار سردار محمد اسماعیل خان با سپاه فراوان وپلتن بی پایان بمقابله آمده ها لیجاه
موصوف را زخمی نموده از توپ رو گردان ساخت و در اینچنین حالت که آن دو گروه
فتنه كيزين و دو حشر فتنه آئین با یکدیگر در آمیخته بودند وبارگی بر انگیخته بیکبارگی
خیز می‌نمودند سردار یا مروخان تو و محمدخان بیکران جلادت در میدان مبارزت را نده
باسپاه رزمجو با میمنه خصم دست در گریبان گردید و بیاد حمله آتش بیکار افروخت .
مثنوی
بکف تیغ بالای توسن دلیر
یکی برق بالا یکی برق زیر
بقصد ستیز و خیال نبرد
به پیکار اعدا بر انگیخت گرد
سپاه خصم چون دلیری و مردانگی آن دو تهمتن ملاحظه نمودند بیکبار چون امواج بحر اخضر
و بسان افواج روز محشر در تموج آمده از اطراف و جوانب چون فرقه یا جوج و از راست
وچپ چون گروه ماجوج رو بمعرکه گاه آوردند و دهان توپ های نهنگ کردار که عالمی
را بدمی فرو میکشید وا کرده گلوله های بم و زیر چون تگرک باریه و تفنگ اندازان قدر
قدرت در انداختن مهره ها شبیه ابر بهاری و بارش ژاله میغ آذری بظهور آورد
و چون حضرت اعلی کثرت اعداملاحظه فرمود رخش فلک سیررا پیش رانده فرمود تارزم
آزمایان قول بمدد آن دوشیر بیشه بهادری شتافته نهنگ آمون نورد در لجه
دریای هیجا رانده کشتی حیات دشمنان را در غرق آب هلاک اندازند بنابر اشاره علیه
سردار میر افضل خان با جمعی از سران سپاه و دلاوران دلیری انتباه بازوی مجادلت به شمشیر
مقاتلت افراخته و بمدد آن دو شهسوار میدان جلادت رسیده پای همت فشرد شمشیر اعداء
شکاف بر فرق خصم ناانصاف زبان ستیز دراز کرده آیت ان الموت الذی تفرون منه
فانه ملا قیکم میخواند و مهره تفنگ از صفحه جنگ از غایت غضب مضمون یدرکـم الموت
بمسامع دشمنان میرساند و گلوله توپ و خمپاره جرعه درد افزای کل من علیهـــا فان
بحر يقـان عرصه میدان میچشاند وخنجر سوسن کردار بصد زبان به فحوای لقد تقطع
بينكم بگوش مبارزان میشنواند .
مثنوی
سواران ز هر سو بهم ریختند
بکف تیغ هادر هم آمیختند
سرافشان شده تیغ گردن کشان
چوبرگ خزانی ز باد وزان
زمین و زمان گشته پرخاش جوی
ز خون در هم افتاده بسیار جوی
القصه از طرفین آتش محاربه وقتال و شرر شعله جدال بنوعی اشتعال یافت که شجاعت رستم دستان
(۱۱۲)


و جلادت حسام نریمان در نظر جهانیان خوار و داستان منقبت بهمن و قصه محاربت روئین تن بی اعتبار گشت
( بیت )
چنان تیز شد آتش کار زار که میخواست گردون بجان زینهار
و چون از کثرت امداد هم آن بود که پای دلیران از جای رود خسرو شیر دل کوه
ثبات خواست تا خود با امرای فیل دست همت و دلیری دراز کرده صف اعدا را بر هم
زند بنا بر آن چون خورشید خاوری از شرق قلب طلوع فرمود و رخش عالم پیما را بمیهمیز ستیز
فرموده متوجه قلب صف اعدا گردید همان ناحق شناسان یزدلان که در جنگ سید آباد
راه فرار پیش گرفته بریخته بودند درین جانبازی روی برتافته در عین توجه خسرو نامدار راه
فرار سپرده خاک بی ننگی و گرد نمک حرامی بر فرق روزگار خود بیختند .
( بیت )
هراسان و سر گشته و تیره بخت ازان ورطه جانستان بر در خت
حضرت اعلی که عهد شهادت با خود بسته بوده بهمان بحمله های مردانه صف اعدارا بر میدرید
و بهر طرف که روی می آورد عالمی بی سپر میساخت و آن طور تهوری که از حضرت اعلی حاضرین
عرصه گیر و دار مشاهده نمودند از هیچ ذی شوکتی ندیده و نشنیده تا در دور ا و صب کس
باقی بود همه چنان در بساط محاربه و مصادمه و مقابله و مقاتله تاخت حرب مینمود و چون بجز چند
نفر معدود بر دورش نماند بناچار عطف عنان فرموده از صف اعدا خود را بر کنار کشید و
سرداران مذکور را نیز بعود طلبیده جنگ ریز خود را از معرکه بیرون ساخت و انتقام آن را
بوقت دیگر موقوف داشته روانه قندهار گردید اسباب سلطنت و اثاث امارت ایندفعه نیز
نصب اعدا شده بتاراج رفت و از نحوست آن قوم دون همت دو چشم زخم قوی شامل حال
بندگان حضرت اعلی گردید چون وارد قندهار شد بیرون شهر در چهاونی فرود آمده شاهزاده
بلند قبه ر سردار محمد ابراهیم خان را فرمود که سپاه را از شهر کشیده تهیه سفر هرات نماید
در یکروز احمال و اثقال را بار کرده نهضت فرمای هرات گردید و در وقت رفتن فرمودند
که بر کسی تکلیف رفتن نیست هر کس باختیار خود است در رفتن و ماندن بنابر آن کسانیکه
در مقسم سعادت نصیبه داشتند چون سردار فتح محمد خان وسر دار امیر افضل خان
و سردار شیر علیخان وغیره سایه وار رفاقت آنحضرت را بجان گزیدند و کسانیکه خال شقاوت
را بر ناصیۀ روزگار ثبت داشت لشکر انداخته تخلف ورزیدند و کوچ بر کوچ رفته وارد
فراه شد حکومت آنجا را بسردار میرا فضل خان تفویض فرموده بتعجیل تمام خود را بهرات رسانید.
تتمه احوال سردار فیض محمدخان
چون سردار فیض محمد خان با سپاه ترکستان بامر حضرت اعلی متوجه کابلستان گردید
سردار محمد افضل خان سردار محمد سرور خان پسر سردار محمد اعظم خان را با سپاه
(۱۱۳)


فراوان و توپ خانه آتش فشان متوجه دفع آن فرمود در حدود بامیان تلاقی فریقین و تقارب
فئتین بظهور پیوست چون صفوف فريقين (كانهم بنيان مرصوص) بسته کردید شیخ میرخان
که افسر پلاتن بود سپاه را نظم داده در میانه محاربه شدید و حربی عظیم بظهور پیوست یک
پلتن سردار محمد سرور خان که مقدمه لشکر بود حلا می گرفته باقی سپاه را خوف و بیم
در دل استیلا یافته بنای کریز نهاد و سردار فیض محمد خان که در رسپور بر مراد خود دیده قدم
جرات و شجاعت پیش گذاشت از تهور سپاه سردار فیض محمد خان جبن جبلی در سردار
محمد سرورخان سرایت کرده لشکر و توپ خانه و خیمه در خان حزین را در میان گذاشته دار قرار
بر تنگ فرار اختیار نمود و تا کابل عقب خود ندید صمه چند نفر پیشخدمت منکوب و مخسور اخته و برهنه
وارد کابل گردید و شیخه رخان چون سردار خود ندید لاچار حلامی گرفته با سپاه و توپ خانه
و باقی اسباب بقدم بوسی شتافت و نسیم نصرت بر پرچم رایت ظفر آیات سردار فیض محمدخان
وزید بعد از فتح خیر چشم زخم دفعه ثانی حضرت اعلی بضابطان رسید طانها را بطرف
ترکستان عنان معطوف ساخت انتهی و چون سردار محمد عظیم خان و عبدالرحمن خان
در محل هوتکی بفتح غیرمترقب فایز شده تاطوره مراد را در کنار یافتند کوچ بر کوچ رفته
تاریخ عشره ئی رمضان المبارک سنة مذكور وارد قندهار شده سرداران و خوانین که
از حضرت اعلی مانده بودند بسلام شتافتند هر یک فراخور مرتبه خود عامرت یافتند
سردار محمد شریف خان که حضرت اعلی اخراج نموده بود از میان کوت لوچی آمده
بادشین جانی در پیوست و صلای امن دامان داده رعیت را آرام ساختند وسکه بنام سردار
محمد افضل خان زده روز جمعه سردنبر را از القاب اوزینت و آرایش ظاهری دادند بعده از
سپری شدن یکماه سردار عبد الرحمن خان با اکثر عساکر روانه کابل گردید سردار
محمد اعظم خان را در قندهار گزاشته در شش ماه ایام توقف خود آتش ظلم را چنان
افروخت که خانه نماند که شرر از آن بان نرسید و وضیع و شریف وحر و عبید نبود که
سوخته این آتش نگردید هر روز روشن در بازار و برزن سپاهیان آن ظلم پرست و ستم مردم
دست بدست میبردند و بشب خانه ها را تاراج کرده با چراغ افروخته می زدند .

(بیت)
زبوم وز کشور بیکبارگی ستوه آمدند از ستم کارگی

تجار از اهل وعیال دل بریده متفرق اوطان شدند و مزارعان دست از زراعت کشیده حضومت
آدم علیه السلام یا کندم ملحوظ داشتند امن امان از مملکت کناره گرفت ظام و تعدی جای نشین
او شد على الخصوص قوم لودین که متعلق محمد رفیق خان بودند از پیش بگدائی رسیده
گمنام عالم شدند و یانه و شکنجه را بجهته تحصیل زرد رمبا نه آور ره چه پای که بشکست
در حید الغرض آنچه مقدور بود دقیقه مهمل نگذاشته دوپتر خود را محمد سرور خان که
ز هزیمت مقدمه سردار فیض محمد خان از کابل طاب داشته و داخل قندهار شد
که در راه بجهته خردن طعام کاسه چوبی از مردم بادیه ها عاریت نموده محمد عزیز خان
بحکومت قندهار گزاشته خود روانه کابل کردید و منزل باغ را مخیم خیام منکوس ساخته
فرزندان ارجمندان خود را وصیت و نصیحت پدرانه می نمود که ای فرزندان در تحصیل زر سعی

(114)


مبلغ بجا آورده دقیقه و لمحه غافل نشوید که مطلب اصلی و مقصدا کلی از حکومت تحصیل دنیا
و دولت است در خانه هر کس قوت یومیه دیدید نصف لی و نصف لک که قسمت
اخوت است حصول باید کرد سردار محمد سرور خان پسر بزرگ عرض نمود، که ای پد مهربان
انچه امید و توقع حبه و دینار در خانه های مردم قندهار بود (؟) خرد جاروب نموده
باقی چه مانده در جواب فرمود که ای جان پدر بانوی خانه صبح و پیشین خانه را جاروب میدهند
هر گاه من صبح جاروب نمودم شبان پشین جاروب نمائید المطاب چون وارد قلات شد خانه های
مردم توخی که بمتهوار و مربی احوال خود دانسته بود بجاروب طامعار خاشاک مطاع دنیا
پاک و صاف ساخت و چون وارد مقر گردید دست تا شرعی آویختن نهاد که از دست زیان
مردم ترکی بدار الجزاء رفته بود چنانچه گذشت از ساکنان آن محال بلکه تا حدود هزئین
از همسایه های آن قوم بوجه احسن جمع نمود و بقدرد و ماه در محال مقر مقرفر اقامت اول بسبب
آنکه توجه حضرت اعلی بطرف ترکستان عالم را پر و آوازه ساخت دوم اینکه مرض طاعون
در کابل و اطراف آن بشدت تفازوی آورده وبزو جود سردار محمد افظل خان تمشید
عارض گردیده صاحب بستر شد .
گل سیم
در ذکر نهفت رایات نصرت آیات از دار السلطنت هرات بصوب ترکستان
بحکم خالق منان و بیان واقعاتی که دران طرف بظهور پیوسته تا وقت قتل
سردار فیض محمد خان صبرا جعت مهر میمون شهر یار جهان دار
ارباب بصیرت و کمال و اصحاب عزت و جلال قوانین ثمرات حرکت و انتقال در آئینه ممارست
معاینه دیده اند واهل خرد و کیاست و ادراک و فراست به نتایج و بر کات قطع و عزیمت
از وفور تجربت رسیده چون شام و سحر گاه طی منازل نمودند کار خردمندان آگاه است و
آرامش و طریق آسایش گذاشتن عادت مقبلان سعدت انتباه
(بیت)
سفر اگر نکنی همچو ماه بهر کمال کجا بمرتبه بدری رسی ز حد هلال
مقصود از تمهید این حکایت آنکه چون حضرت سکندر مرتبت از قندهار وارد
دارالسلطنت هرات گردید عرایض سردار فیض محمد خان بتواتر وتوالی بسدۀسنیهٔ بارگاه
فلك اشتباه رسیده التماس نمود که حضرت اعلی بقدوم میمنت لزوم خطه ترکستان را رشك
روضهٔ رضوان سازد تا از اینجا تهیه استیصال غصم برو فق دلخواه نموده آید شهریار
جهاندار عرایض او را شرف قبول بخشیده بتاريخ شهرسنه ۱۲۸۲ یکهزار دوسد هشتادوسه
سایه التفات به ترتیب لشکر ومهمات عسکر افگنده همت دریائوال ببذل نفایس و اموال
کشاده آفتاب رایت فتح به اوج فلك سعادت و فراز اقبال و دولت طلوع داده روی عزیمت
بصوب ترکستان آورد و چون ماهچه رایت شهریاری از افق ناحیت میمنه طلوع فرمود حاکم
میمنه بسعادت آستان بوسی شتافته غاشیه عبودیت بر کردن اطاعت گرفته زیب بر دوش خود
(۱۱۶)


ساخت حضرت اعلی نیز دربارۀ او عنایات شایان و عطوفات نمایان بظهور رسانیده چون نزديك
تخته پل رسید سردار فیض محمدخان با جمع عساکر ترکستان باستقبال شتافته استسعاد
تقبيل انامل فیض اماثل دریافته دقیقه از عزت داری فرو نگذاشت و بجای پدر آنحضرت را
شمرده در ادای خدمت گاری با اهمال از خود راضی نگشت و چون ایام ضیافت گذشته اوقات
سفر بروز حصر تبدیل یافت باتفاق اتفاق متوجه آراستگی عساکر فیروزی مآثر شدند
و حادثه که در ایام توقف حضرت اعلی در ترکستان بوقوع پیوست قتل شبغمبر خان جرنیل
بود مجملش اینکه چون امارت پناهی در تخته پل رسید و سردار فیض محمدخان امورات
حکومت ترکستان را مفوض نواب و عمال آنحضرت فرمود و خود خدمت گاری و جان
فشانی اختیار کرد مفسدین خیانت طینت را وقعی نماند بنابر آن دروازۀ تلبیس و تزویر را
فراز نموده رئیس ایشان شبغمبر خان جرنیل همواره سردار فیض محمدخان را عرض میشود
که غرض امیر صاحب از آمدن ترکستان همین بود که ترکستان را در تصرف آورد .
شما را بقید رساند همواره در فکر قید شما است امروز فردا شما را بقید خواهد فرمود
چون هنوز فرصت باقی بهتر آن است که سبقت نموده و برا مقید سازید سردار فیض محمدخان
سخن او را وقعی نه نهاده این مشورت را بعرض بندگان اقدس میرسانید و میگفت که این
بد طینت را معدوم باید فرمود حضرت اعلی که از وقت فلاکت تربیت او کرده بمرتبۀ
جرنیلی رسانده بود میفرمود که شبغمبر خان خدمت گار قدیم است شان او خطا خالی
نیست در کابل اگر یکدفعه از وی خطا صادر شده باز توبه کرده از ان نادم گردید
الحال خیر خواه محض است آخر شبی بنابر تجربه سردار فیض محمد خان حضرات اعلی
را در جائی مستور و مخفی داشته شبغمبر خان را نزد خود طلبید و فرمود که همواره شما
عرض مینمودید که امیر صاحب خیال قید شما دارد و من باور نمیکردم الحال مراهم یقین
شد پس تدارک آنچه باید شبغمبرخان گفت هم مکن فردا نصف روز امیر صاحب را بقید میرسانم
چون حضرت اعلی این سخن شنید یقین نمود که مفسد است مهه این خواست که بخون نمك
پروردۀ خود دست آلاید چون در آنجا دشمنان شبغمبر خان که کجی او آنها را بتاحق کشته
بود حاضر بودند ایشان را طلبیده سپرد نموده بمهه میرحیدر خان برادر زادۀ مشار اليه
هر دو نفر را در جنگل برده بقتل رسانید و شرش از مخلوق الله دفع شد و منطوق آیه
کریمه . ولا يحيق المكر السيء الا باهلیه بظهور پیوست و مضمون من حفر بيرا لا خيه فقد
وقع فيه آشکارا گردید .
(مثنوی)
راه برا به مرو که بیه افتی
چاه در ره مکن که خود افتی
هر ستمگر که چاه کند در راه
تا به بینی که خود افتد در چاه
در حق هر که قصد بد داری
میکنی بد که قصد خود داری
نيك و بد چون بنفس خود باشد
نکند هر چه او بکام بد باشد
و چون تشریف شریف حضرت اعلی سردار محمد افضل را تیقن شد سردار محمد یوسفخان ولد امیر
مرحوم علیین مکان را با حصه فوج مقرر بامیان نموده تا در آنجا نشسته از طرف خصم با خبر باشد .
(116)


گل سی و یکم :
در ذکر توجه شهریار فرخنده قر بعزم رزم اعدای بداختر از دارالسلطنت
تخته پل بصوب کابل و قتل سردار فیض محمدخان از قضای شهنشاء قدیر
در محال پنجشیر.
تقریر این مدعا و تصویر این ماجرامخبر ان صادق القول این نمط فرموده اند که شهریار
جهاندار بتاریخ شهر صفر ١٢٨٤ یکهزار و دو صد هشتاد و چهار بعزم انتقام پای
مبارك را در رکاب هلال آسا نهاده از دارالملک تخته پل باستيصال اعداد رخش تیز کام
را در جولان آورد و از انجا لوای ظفر انتمابر اوج فلك خضرا وفراز سدرة المنتهى
افراشته از قایت عز و و شرف رو بصوب کابل گذاشت و از اطراف بلاد و امصار فوج فوج
عساکر ظفر آثر بدرگاه سعادت کبار شتافتند
« نظم »
سپاه بکاه یک همه تیغ زن بمردانگی هر یکی صف شکن
بارد وی کینها بوی رسیده کمر خدمت کاری بر میان جان بستند .
« مثنوی »
چو اره رزم خاقان خبر یافتند سپاه از همه سوی بشتافتند
همه کینه جویان گیتی نورد که از قهر دره اتر آرند کرد
و چون سپاه ظفر آئین و لشکر نصرت گزین بمرکب باعز وتمکین جمع آمدند شهریار سلیمان
مرتبت حکم قضا توام اصدار فرمود که شاهزاده والا تبار سردار محمد ابراهیم خان
با حصه از فوج جرار وهشت توپ آتشبار برفاقت سردار محمد اعظم خان از راه علمان شکن
برطریق مستقیم شاهراه کوچ بر کوچ متوجه اهدا شوند و خود نیز عزم شاهانه بران راه
مصمم داشت که سردار فیض محمد خان بعرض و اتفاق شریر امارت رضائیه که مردم پنجشیر
و کوه دامن همه دوست و خیر خواه اند مناسب مینماید که لوای فلک فرسا از راه پنجشیر
در اهتزاز آید تا معاینة اعلام نصرت اعتصام از افق آن ناحیه
طلوع فرمايد بنا بر آن راه پنجشیر مختار خاطر قدسی مآثر افتاده
سر گرم طی منازل و قطع مراحل گردید و چون این خبر دهشت اثر سماع کوب سردار
محمد افضل خان شد در عین بیماری و شدت مرض سردار عبد الرحمن خان را با کل سپاه
چون اقطار امطار اوراق اشجار بی حد و عد و توپخانه فرا وان از راه پنجشیر متوجه
مقابله و متصدی مقاتله فرمود و کو الفدات متواتر برای سردار محمد اعظم خان که در مقر
مقر داشت مرسول نمود که دشمن بردر وازه رسیده بیزودی خود را رساند سردار
محمد اعظم خان که مقتضی الوقت ننشسته میدید که اگر باز پردۀ غیب فتح بنهگان اقدس
روی نماید خود را در قلعه قندهار اندازد قول او را کم شنیده زیاده لنگر انداز گردیده
به لیت ولعل میگذرانید و چون سرحد پنجشیر مخیم خیام خجسته فرجام شهریار جهاندار شد
(۱۱۷)


سردار باهر وقار سردار فیض محمد خان را امر فرمود که با يك توپ خانه و كاك سوار از يك قدم پیش نهاده کوتل را متصرف شوند و شوايط احتیاط بجای آورده شیوۀ حزم را مرعی دارد که هیچ حصاری محکم تر از حزم نیست و مهلکه مخوفتر از غفلت و کین جلوی تی .

«نظم»
بحزم کوش که این ره رهی پر از خطر است
بـاحتیاط قدم نه در و که کور و شر است
مباش غافل و از حزم بر کناره مشو
كه حزم تیر بلای زمانه را سپر است
کسی که عاقبت اندیش و دور بین باشد
مقرر است که از خود همیشه با خبر است

و خود بذات شریف همرای جمعی که همواره جلیس مجالس خاص و محفل بپا اختصاص اند بر يك منزل کوتل استقامت فرمود و سپاه را فوج فوج بعقب سردار فیض محمد خان روانه میفرمود حسب الامر عالی سردار فیض محمد خان بر سر کوتل برآمده متصرف گردید و سردار عبدالرحمن خان با آنطرف کوتل منزل نمود تا که تاریخ هشتم جمادی الاول ۱۲۸٤ در موضع قلعه فتح خان فریقین را اجتماع دست داد سردار جلالت نشان سردار فیض محمد خان با جمعی از دلاوران و فوجی از مبارزان از غایت تهور و شجاعت نصیحت آنجناب را فرامو ش نموده با آن جمعی بحكم قادر جلیل متوجه انداگشت بعد از تویه صفوف توپهای صاعقه کردار و غباره های آتشبار را در غرش آورده تتر ازل در ارکان زمین و زمان انداخت سواران طرفین برای اشتعال آتش طعن و شین در جنبش آمده کسوت مقاتلت برتن خود راست کردند .

«مثنوی»
سوار ان زبر جوشن فوج در فوج
روان چون آب در یا موج در موج
سیاهی خود در سر چون صنوبر
برای کینه جوشی فتنه در سر
وپیاد کان چون بیدقان عرصه سطرنج از کلوله های تفنک میدان جنک را تشكشك باران ابر آذری ومیغ بهاری ساختند از بمی دود قیرکون که از میدان به هوا برخاست اسمان هشتم بسته گردید .

«مثنوی»
چو از هردو سو لشکر کینه جوی
شدند از پی کین بهم رو بروی
دلاور دلیران با فرد و هنگ
گرفتند تیغ سیاست بچنگ
برافراخته نیزه جانستان
بمیدان کین تاختند آن زمان
بدن جویها گشت از زخم تیغ
در آن جویها رفت خون بیدریغ
سردار فیض محمد خان غلادت پیشه با سایر مبارزان شجاعت اندیشه دست تهور از آستین پهلوانی کشیده بجنگی پیوستند که جسم بسیط غبراء شدت سم ستوران کوه پیکر صفت هیئاها منثورا گرفته آهنگ هوا نمود و نعال مراکب مواکب آنقدر گرد و غبار از عرصه کاروزار بر انگیخت که آفتاب جهانتاب در نقاب حجاب مستور شده چهره نشکوه دورانثای داروگیر

(۱۱۸)


ويك پلتن سردار عبدالرحمن خان شیپور سلامی زده خیمه ها در منصور شدند و سواران از يك حمله های مردانه به لشکر اعدا بر داشته تا توپخانه دوانیدند و سردار بهرام صولت با سایر سپاه با سطوت چون ببران و شیر غران بان رو با صفتان در آویختند وعقد جمعیت ایشان را مانند ثریا که اجتماع نموده بودند مثل بنات النعش از هم گسیختند

(مثنوی)

بتـــائـــد خـــالـــق واقـــبـــال شـاه
مخا لـف هز یمت شد از رزم گـاه
یکی خود پر خــون نگون از سرش
چوعشاق پـر خــون دل شـا غر ش
فتــاده سپر ديــگری لالــه گــون
حيا بی نما يــان زدر يــای خون

چون ديـد نـد که نسيم نصرت از شمال موهبت بر زلفان پرچم رايت سردار فيض محمد خان وزد
از قضای ازلی و تقدیر لم یزلی مهره از دهان توپ پریده اولا بران نوراحمد خان جرنیل
خورده بعداران بر سقط که خاراز سینه او آن سنگ پاره در مابین رانهای سردار فیض محمدخان
شجاعت پاپان حلاوت توامان خورده از خانه زین چون سروخرامان برزمین افتـا داکــر چه
رمقی از حیات باقی او داما مدا و نقره ات و سانحه شهادت سردار نامدار گوش زد دوست و دشمن
ومعاند ومعاون گردید سپاه نصرت انتما بیکبار دل از دست داد روی از حرب تافته و پای
بوادی فرار نهاده راه گریز سپردند ولشکر خصم حرات نموده از سرنو دست مقا بلت از
آستین همت بیرون نموده متعاقب هزیمتان شتافتند سردار عبدالرحمن خـان بر سر آن سرو
ازپا افتاده باد خزان رسیده جــیحون آلـود او اززمین برداشته بر زانوی خود نهادچون
چشم وا نمود اشك حسرت از دیده حيرت ریخته دم واپسین را بجان آفـرین سپرد (انـالله و
انـا الیه را جعون) بيهيات هيهات از آن گلشن آرای باغ صدارت و سـر داری که از گل بن
امید گـلی نچید و نرفت وحيف هزار حیف از آن چمن برای حدیقه امارت ونامداری که
از نهال آرزوی ثمره نه بـر فت

( قطعه )

كـدام سرو درین باغ سر کشیدافراز
که تیشه یا د قضا خـرش زبیخ نسکــند
کدام وقت گلی در ریاض دهـر شگفت
کـه صـر صر اجلش خوار بـر زمين نـفـکند

سردار عبدالرحمن خان با عزّت وحرمت تمام تجهيز وتكفين نموده در هودج فیل روانه
کبـا ل فـرمـود و تعاقب کنند گـان و يغمشيريان دست باموال وانفس گريختگان دراز كرده
تـاصر کوتل جمع کثیر را قتل و اسیر سـاختند بقيـة السيف بعد از عبور کـوتل بهر نوعی از چياه
حضرت اعلی که تا اردوی آن حضـرت افتاده بود تدرسیه تفریق راه گریز خود ساختند و چون حضرت
اعلی از واقعه ناگزیر آن مرحوم مطلع گردید نـهـایـت افـسـوس کرده رفت فرمود ويز بان
حـال مترنم این ابيات گرديد .

( بیت )

چون رسد تيغ بـه آن سورت مـو زون ا فسوس
چون خورد گـولـه بران جان هما يـون افسوس

(115)


آنکه در حشمت و اقبال بود افسانه دهر
از چشم دوز رسیدش اجل افسوس افسوس
آنکه پیوسته ز دولت بفرح بود قرین
ناگهان با غم و اندوه شد مقرون افسوس
بیرق دولتش از بس بهوا بود بلند
بیکی باد اجل چون شده و اژون افسوس
بسکه خون رفت کنش هچو سمن گشت سفید
من از لاله خونش شده گلگون افسوس

و چاره بدون عطف عنان ندید عازم شیرغان شد و سردار عبدالرحمن خان بعد از
نیل چنین بغیة غیرمترقب برگشته وارد کابل گردید و سردار محمد اعظم خان که در مقر
متوقف بود بعد از شنیدن فتح از مقر حرکت کرده فریب غرجن شنید که سردار محمد افضل خان
از بیماری سخت که از تیر آه سحری مظلومان که در نیم شب از کمان شکسته دل‌هایوفان
هزاران می‌رهانید مگر بر آماج دل او رسیده بر در وازۀ برزخ استاد است لشکر را بعقب
گذاشته خود با یلغار وارد کابل گردیده و آن عازم ملك بقا بتاریخ شهر ۱۲۸۴
یک‌هزار دوسد و هشتاد و سه جهان فانی را بحسرت گذاشته رخت بملك بقا کشید درقبرستان
کابل تاریخ فوت او حاکم ظالم مرد یافتند

بیت
فلك را سراندختن شد سرشت
نشاید کشیدن سر از سرنوشت
که داند که این خاك انگیخته
بخون چه دلها است آمیخته

بعد از سه روز ایام تعزیه داری در خصوص حکومت نزاع خانه و خصومت حُبّ فیما بین
سردار محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان قایم گردید لیکن چون دشمن جانی بر دروازه
ترکستان در بر بود و حضرت اعلی هنوز تشریف فرمای ترکستان بود نزاع را بدیگر وقت موقوف
داشته سردار محمد اعظم خان را بخطاب امیری مخاطب نموده عبد الرحمن خان با جمیع
سپاه کابل متوجه ترکستان شده و چون شوربا ر جهان‌دار شیرغان را بنور طلعت مهر طویت
منور ساخت فتنه جویان خباثت طینت و مفسدین شرارت طویت وقت را غنیمت دانسته مضمون
در مضمون لاغیر لی اکثر من نجوا هم را فراموش ساخته خواستند که درهای تخته پل را برروی
بندگان آنحضرت بسته نگذارند که تشریف فرمای انجا شوند عالیجاه با دو جان مردان زائی
كه نمك پرورده قدیم و خیر خواه بی نفاق است که بر کید ایشان مطلع شده ابو بکر خان
پیشخدمت را بسرعت تمام بحضور فیض گنجور مرسول داشته از كید خائنین صداقت و خرم
اطلاع فرمود جناب شهر یاری سردار فتح محمد خان و سکندر خان را مامور فر موده
تاتخته پل را متصرف شوند ایشان حسب الحکم رفته تخته پل را د ر ضبط آورده باقی
مفسدین ازین خبر بی‌دست و پا شده در تنگنای خموشی موش‌سان خذیدند و حضرت اعلی از شیرغان
تشریف فرمای تخته پل گردیده پل سر پر کامرانی تکیه فر مود

(۱۲۰)

گلشن امارت پاینده محمد ... جلد سید امان الله ح معروف جمعی بوم ۲ : ۱۹۳۳


وهمیندرین ایام که از فضل ملك علام وعنایت عون ایزدسبحان روز های نحوست بپا تمام
رسیده اختر سعادت طلوع نموده بود بکار کنان کارخانه ابداع در تهیه اسباب کدامانی
پادشاه ظل الله سرگرم بودند برادر عزیز القدر سردار سعادت اطوار سردار محمد اسلم
خان باستا نبوسی فا یز گشت بعضی نعا یم که چون شکر این زبده روز کار و بر گزیده قدر
مختار جل شانه در اوراق سابق علی سبیل التفاق همواره ذکر شده خاطر تشتت ما ثر خواست تا
بندی از احوال خیر اشتمال آن محب اهل کمال در اینجا حواله خامه عبیر شمامه نموده
جمعیت بهمرساند و مطالعه کنندگان گلشن امارت را از آن بقط جسیم بهره اندوز نماید.
گل سی دویم
درذ کرشمه احوال سعادت نشان سردار رفعت مدار سردار محمد اسلم خان
من الله والمستعان !
سردار رفعت مدار از جمله پسران نامدار و فرزندان کامگار امیر کبیر بنی تنظیر
علیین مکان است و چون در آوان صغر سن انوار رشد و فطانت واشعه حشمت و ابهت از
جبین مبین ساطع واطوار فضل ومهابت از چهره پر بها یش لامع بود جناب مجدت مآب
مرحمت بسیار و مکرمت بیشمار در باره او مبذول میداشت و همواره نظر عاطفت اثر خویش
را برترقی مدارج او بیگماشت بر سبیل اکتا ریت که در آوان زمستان برای تبدیل هوا
ومكان فرحت افزائی خاطر والا خان اوای نصرت انتما را از دار الامارت بصوب باتواب
جلال آبا د مى ا فر اخت سردار نامدار را حاکم
مقرالخلافت میفرمود و هزاره جاتی که مابین کابل و بلخ است در جا گیر او مقرر داشته
عنایت فر موده بود اگر چه در اول الامرا کثر هزاره جات متمرد و یاغی واز جاده مستقیم
اطاعت طاغی بودند لیکن سردار نامدار بتا بر تهور ذاتی و شجاعت جبلی با طایفه مذکور
وفرقه مسطور کرات مرات مقابله و مقاتله نموده بتائید ایزدی وزور باز وی همتی بر آن
طایفه جبلی غالب آمده مملکت خویش را واسع و برق تیغ تیز خونریز را ارافـق شجاعت لا مع
ساخت و در آخر عمر که امیر علیین مکان بمحاصره قلعه هرات اشتغال داشت از سردار نامدار
بنا بر بعضی امورات رنجیده خاطر شد چنانچه از تورك بندگان اقدس شهريار ظل الله مفصل
مفهوم میگردد و چون بعد از ریختن خون مسفوح قلعه هرات مفتوح گشت و جناب مغفرت مآب
بساط نشاط زندگانی را در نوشت سردار موصوف و برخی از سپاه به قصد از راه کوهستان
هزاره جات بدشت سفید فرستاد و اسماع این واقعه نیز بر خاطر فیض ماثر حضرت اعلی گران
باری نمود اما بسبب سوك والد بزرگوار جنت مکان و حرکت سلسله اخوت تحمل نموده
ظهوراین معنی را مو قوف بر مصلحتی می داشت و چون بندگان اقدس بعد از بند و بست مهام انجائی
وصو گواری والد مغفرت پناهی الويه فتح اثاررا از راه قندهار بصوب دارالسلطنه کابل
(۱۲۱)


اهتزازداده منزل پل مالان را مضرب خیام نصرت توام گردانید درین اثنا متنهان بسمع
همایون گذر انیدند که سردار محمد اسلم خان لشکر خودرا تماما براه کوهستان بطرف
هزاره جات فرستاده خودهم اراده رفتن دارد بندگان اقدس سردار نامداررا که دراردوی
هما یون بود طلبیده زبان درافشان بنصایح قایم کشاده فرمود که ای بر ادرمهربان خیال ما
این است که همگی و تمامی مایان با تفاق یکدیگر قطع مراحل وطی منازل کرده تاوارد
دارالسلطنه کابل کردیم وسوك والدهایمچنا نچه شاید و باید بجاآ وریم وروح پر فتوح
اورابخوانیم پیوسته و دعای خجسته یادوشاد نماییم بعد ازان بتسویست رعایا که ودایع بدایع
خالق البريا اندپردازیم الحال مصلحت وقت چنان می نماید که سپاه خودرا طلبیده تو افق
تحاد را پیشه وازسبط بندگان اریا مکان مااندیشه نمائید سردار مو صوف چون اوضاع
طبیعت قدسی طینت حضرت اعلی دگر گون دید فی الفور یکی از مخصوصان خویش را
فرستاده لشکر خودرا از ایام شش لوا کوچانیده داخل اردوی همایون وتحت لوای میمون
ساخت وچون از طی مراحل وقطع منازل سیروار ازمقدم بندگان اشرف سرسبز وخرم بلکه
رشک باغ ارم گشت وقت شب که دراردوی هما ی ون کوس رحیلی بجهة قطع منزل کر فته
سردار نامدار باغوای بعضی ازشیاطین الانس بخيال خام لشکر وتوپ و توپخانه واسباب را
سالم برجامانده جریده همراء دوسه سوار فرار نمود فردا که خسرو عالم آرای مهر برسریر سپهر
قدم عزو تمکین نهاد و پرتو این خبر بر خاطر انو ر خاطر قرین افتاد حکم
واجب الاذعان شرف صدور یافت که سردار جلال الدین خان رفته همگی سپاه واسباب اورا
متصرف شود سردار جلال الدین خان نفاذ الحکم ا عالی بالراس والعيـــن دويده بآنچه ما مور
گردیده بود قیام نمود سردار نامدار بعد از تعب بسیار و مشقت بیشمار که تحریر آن
موجب تطویل است .

بیت
گر ان جمله را سعدی انشا کند مگر دفتری دیگر املا کند

در دشت سفیدیه برا در ما یگیر خود رسیده سپاه ـ بق مرسول را دریافت و یکی از
معتمدان خودرا همراه برادر خویش سمعه مکتوب درنزد سردار محمد افضل خان فرستاده
مضمون مکتوب اینکه ما واخوی ام سردار محمد اعظم خان ازاردوی همایون حضرت اعلی
گریخته آمدیم مطلب اصلی ومدعای ذاتی اینجایان چنان است که سردار محمد اعظم خان
ازطرف درمت وبنده بهمرای آن اخوی ام ازاینطرف بالشکرهای خویش پیش ازورود بندگان
اقدس خود را بکابل رسانیم . اگر کابل درتحت تصرف وحیطه ضبط اینجانبان آمد
دیگر کسی راتاب مقاومت مایان نخواهد بود درینبـاب تعجیل ضرور و تعطیل از کــار
خردمندی دوراست وسردار محمد افضل خان بسبب طغیان اهـل قند وز و بـی اعتمادی
برلشکر آمدن خود وفرستادن عساکر را معطل میداشت و درحین که دارالسلطنه کـابل از
مقدم بندگان اقدس رواج تازه ورونق بی اندازه یافت سپاه سر دار نامدار از سبب عدم
تنخواه بنای فرار نموده روانه سمت کابل شدند ومردم دشت سفید وهزاره جا ت شیخه لی
نیز طی ورزیده بنای سرکشی نهادند بنابر آن سردار عالیتبار لاچار بترك دشت سفید گفته

(۱۲۲)