روانه سمت تاشقورغان گردید در آنجا شب و روز خود بسر میرسانید و چون سردار
محمد افضل خان بموجب جزاء سیۀ عملها بسزای خود رسید و رایات نصرت آیات حضرت
اعلی نهضت فرمای دارالسلطنۀ و مقرالخلافة گردید سردار محمد اعظم خان نیز بهمرکابی
آنجناب خود را بکابل رسانید و مدت چند ماه در کابل بسر برده آخرالامر بسبب بعضی حرکات
ناشایسته وافعال نابایسته که موجب کدورت خاطر اقدس و باعث تخریب مملکت و انهدام بنیان
سلطنت باشد از مشارالیه سر زده بنابران امیر صاحب سریر ارسال پشاور نمود چون وارد
پشاور گردید صاحبان انگر یز در جبین مبین او نور خردمندی مشاهده نموده شر ط قدوم بجا آوردند
و اعزاز و اکرام کما حقه فرمود چون در آن ایام سردار محمد اعظم خان نیز فراری آن
سمت بود با سردار نامدار ملاقی گردید دو سه دفعه در نواحی جلال آباد و نیرمت حرکت
مذبوحی کرده اما چیزی از دست ایشان بظهور نه پیوست وا پس بمحروسه صاحبان
انگریز رفتند این همه امورات باعث خرابی و سرگردانی سردار نامدار برفاقت و دوستی
سردار محمد اعظم خان بود آخر در میان او و سردار محمد اعظم خان بسبب بعضی
امورات کدورت ذاتی واقع شده اتفاق ایشان بنفاق و یگانگی به بیگانگی انجامید
مجملش آنکه در حین که سردار عبدالرحمن خان از صوب بلخ آمده اهالی کابل
را گرفتار عیش تلخ ساخت و حکومت دارالامارت کابل ار حیطۀ تصرف بندگان اشرف
برآورده علم بغاوت افراخت سردار ذوالاقتدار بموجب حب الوطن من الایمان و باعث
رفاقت وصداقت که با سردار محمد اعظم خان داشت بوطن و مسکن خویش مرا جعت
و معاودت نمود چون اوضاع ناشایسته در اطوار نا بایستۀ ایشان مشاهده نمود از کردار
ماضیه و افعال سابقه خود که بان خود سران کرده بود پشیمان شد و شاه راه حقیقت
را بعین الیقین دانسته از دل و جان و از صدق دل معترف گناه شده آرزومند قدم
بوسی و مشتاق خدمت گذاری بندگان اشرف همایون گردید و سینۀ تو داء آینه را از
زنگ کینه حضرت اعلی پرداخت خمیر موالفت تنویر را بمنزل محبت و وداد آنجناب
ساخت بفحوای اللسان ترجمان الجنان در چند محافل و مجالس اوصاف حمیده واخلاق
پسندیدۀ بندگان اقدس خلیه وز پور گوش سامعین نمود چون سردار محمد افضل خان
و محمد اعظم خان از این تعریف و توصیف اطلاع یافتند موجب کینه و باعث حسد سردار
نامدار گردید منتظر فرصت و مترصد وقت شدند تا هنگامی که سردار محمد اعظم خان
و عبد الرحمن خان افواج دریا امواج بصوب قندهار بجهۀ مقابله بندگان اقدس در تلاطم
آمدند در منزل غزنین سردار نامدار را بدفعۀ برادرانش بنا بر عناد و حسد سابق و بیم
و هراس لاحق در غزنین قید نموده محبوس ساختند و اسپها واسباب ایشان ضبط کردند
و خودها بطرف مقابله حضرت اعلی کوچ در کوچ روانه شدند بعد از چند یوم چند
نفری از خدمتگاران خلوصیت اندیش و نوکران محبت کیش حق نمك بجا آورده
نقب در خانه حبس سردار نامدار رسانده تنها سردار عظمت مدار را از حبس رهائی
داده بیرون شهر بر دوازده چار اسپ تازی راه نورد سوار شده بتعجیل تمام از راهی که
آمد و شد مردم بر آن کمتر بود خود را بکابل رساند چند یوم در خانه یکی از اخلاص
(۱۴۳)


کهیشان غدو درا مخفی ساخت تا که انجام کار خود نمود.
بعد از آن عازم پشاور گردید و در آنجا مدت الوقت ماند چون از تقدیرات الهی
بندگان اقدس از قندهار چشم زخم دیده از راه هرات وارد ترکستان گردید و با تفاق
سردار فیض محمد خان با مخالفان دولت مقاتله کرده سردار فیض محمد خان راه بقاپیمود
و حضرت اعلی واپس داخل ترکستان شد سردار عطاء محمد خان که از مدت داغ تمنا در دل
محبت منزل داشت از راه کوهستان و بدخشان در تاشقورغان بپابوسی حضرت اعلی مشرف
گردید و با رزوی دلی و مقصد اصلی خود فایز شده اعزاز بی نهایت و اکرام بی نهایت یافت
انتهی و چون در اینجا ذکری از احوال سردار با وقار والا تبار سردار شیر علیخان مناسب
میشود حواله خامه مشکین شمه ماه بدان سردار نيك خصال وفادار پسر سردار مهر دل خان
مرحوم است که در شیوه صداقت ثانی اثنین صدیق اکبر و در طریقه مردانگی و فتوت
دویم عمر که سابق ذکرش تحریر یافته در ایام حکومت سردار محمد امین خان از حسن
خدمت و صدق نیت خود از مقربان او گشت و چون سردار محمد امین خان امر بر خلاف
امارت پناهی بسته خوانین او در خفیه با حضرت اعلی مراسله نویسی مینمود د از آن نيك حلال
گاهی پرزه عریضه بدرگاه فلك اشتباه نرفت بنابران حضرت اعلی کدورت تمام از وی در دل
داشت و چون سردار محمد امین خان براه بقا خرامید و حضرت اعلی در تخت قندهار استقرار
یافت مشارالیه را از نظر کیمیا اثر انداخت و سردار موصوف نیز گوشه انزوا اختیار فرمود
و در ایام که مستقر الخلافه بدست فتنه جویان افتاد و حضرت اعلی سردار موصوف را
طلبیده نهایت خاطر داری نمود از ان وقتی که بخدمت حضرت اعلی فایز شده دمی از ان
غفلت نورزیده و بحسن خدمت و راستی عقیدت گوی سبقت از اقران ربوده همواره مطوفات
شایان و عنایات بی پایان از حضرت اعلی در یابند در ایامی که خسرو رعبصل از گردش روزگار
و حوادث لیل و نهار وجور فلك كجرفتار بترك غله حار گماشته نهضت فرمای هرات می بود
سردار شیر علی خان مبلغ سی هزار روپیه و خیمه و فروش و قماش بدر خانه انحضرت نموده
در نظر مبارك گذرانيد عز قبول یافت و رفاقت انحضرت را از جان و دل دوست داشته خواست
تا در ایام غربت حق نمك برجا آرد مگر چون عیال آن والا تبار و مال منال او در شهر قندهار
بود بیقین پیوست که پایمال حوادث خواهد گردید بنابر آن حضرت اعلی امر فرمود که
چند روز سعادت ملازمت را از دست داده سر گرم تفریق عیال شده در جایهای مخفی متواری
نماید انگاه عازم استان بوسی گردد اگرچه این امر منظور نظر آن وفادار ذی وقار نبود
لیکن چون الامر فوق الادب گفته بنا چار ماند و هنوز بانجام کار نرسیده بود
که سپاه فال سیاه خصم بقندهار رسیده فرصت فرار شدن هرات فوت شد بنابران از قندهار
بشورا بك رفته چند یوم نما کامی بسر برد از آنجا روانه کراچی شده در خانه ها ایجاة
مرادخان ترین (؟) قرار گرفت در انجا هوای عتبه بوسی وی را نا آرام و بیقرار ساخت بنابران
از راه بوشهر روانی شده وارد هرات گردید از آنجا تهیه اسباب سفر کرده به ترکستان
شتافت تا که به قلل انامل فیض امانن رسیده شرف دست بوسی حاصل نمود حضرت اعلی از
دیدن آن دو برادر صادق و یاران موافق نهایت ابتهاج فرمود و بیقین دانست که
(١٢٤)


روز کار مراد گردش خواهد کرد ثم رجعنا الی المطلب بعد از ایام توقف شهریار عاقبت محمود
در تهانه پول بحکم و شاورهم فی الامر اعیان سلطنت و ارکان امارت را جمع فرموده طریقه
کینکاش پیش گرفت و زبان حق ترجمان در ریز و گوهر نثار این معانی ساخت که
مشورت بهتر و مصلحت خوبتر چنان مینماید که ابواب مقابله را از راه کابل مسدود ساخته
از راه قندهار مفتوح داریم و در ایام زمستان که راه کابل ببرف مسدود باشد از هرات بر
قندهار لشکر کشی نموده بخت آزمایی مایم همگنان بر رای جهان آرای خاقان ظفر
انتما آفرین نموده تحسین گفتند نامبران امیران چون پسر میر اتالیق و میر حکیم خان
شبرغانی و میرغضنفر خان اندخوی و غیره را طلبیده شهرهای آن مملکت را با دو دو ضرب
توپ برایشان تقسیم نمود ایشان نیز نذرانه ها بحضور گذراندند و عهد عهده پیمان وثیق کردند
می گذساخته که اگر بندگان حضرت اعلی بر خصم غالب شد نگین امارت سلطنت محروسه را
از دست ایشان رباید بهیچوجه سر از اطاعت و فرمان برداری نکشند بعد از این عهد حضرت
اعلی عیال سردار فیض محمد خان و عیالهای مردم کابل و عیالهای بعضی میران که بطریق
یرغمل داده بودند و عیال سایر سپاه که در اینجا بود بیشتر از خود برفاقت شاهزاده بلند
اقبال سردار محمد ابراهیم خان بهرات مرسول داشت سرداران محمد زائی چون اسکندر
خان و سردار یحیی خان و خوانین چون ایوب احمد خان جرنیل و میر احمد خان و غیره چون از
تقسیم ملک ترکستان بر امیران از بیکه خبر یافتند عاقبت کار را ملحوظ نموده خواستند تا
غافلی از اولاد سردار فیض محمد خان بلکه یکی از سرداران فوق را بحکومت برداشته سر
بشورش بردارند بانکه معاذالله ذات قدسی سمات را فریفته آورند در وقت مشورت و حین بند و
بست که مضمون لاغبر فی کثیر من نجوایهم شامل کنکاش ایشان بود اسدخان برادر زاده
نایب عبدالقادر خان هوتکی بر مشورت ایشان مطلع شده حضرت اعلی را آگاهی داد نامجنان
نیز سبقت بکار برده اسکندر خان را از حد رود آمویه پار نموده سپرد تا بعوج طایفه گان
مترددین فرمود آن بر گشته بخت با کفار روس ملحق شده قاتل مسلمین بما را گردید
بیت
هر که گردن پیچد از صاحیقران
شورا او ماتم شود و سودش زیان
تنبیه باقی مفسدین را هر وقت موقوف داشته نهضت فرمای دارالسلطنت هرات گردید
و سرداران باوفا و اخلاص کیشان باصفا چون سردار محمد اسلم خان و سردار شیر علی
خان و سردار فتح محمد خان و سردار نور محمد خان اخلاص نام و اختصاص مالا کام
ملازم رکاب احتشام بود به تاریخ عاشر شوال 1284 یکهزار و دوصد و هشتاد و چهار
آن شهر مینو نشان را بنور طلعت با سعادت رشک خلد برین فرمودند بعد از چند یوم
سردار یحیی خان را بطرف قندهار وابو احمد خان و غیره مفسدین را با عیالها روانه
مشهد فرموده ملک را از مفسدین خالی ساخت تا اعمال قبیه اغوال خسران مال نبرد از
محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان حواله قلم اعجوبه رقم نموده سپس از تحریر
سوانح فیض مقاطع شهریار جهان خطی وافر بقه سامعین سازد مجمل از این مفصل
آنکه چون آن دو نحوست طینتان بعد از شهادت سردار فیض محمد خان در کابل اجتماع
(135)


یافتند سردار محمد اعظم خان براس العین مشاهده نمود که باوجود سردار عبدالرحمن
خان در کابل ابواب عیش و سرور و در های استقلال حکومت و انواع غرور بر روی
او مفتوح نخواهد شد بنابر آن تسویلات و تلبیسات را پیش نهاد نموده وی را بر قاقت
شیر بیشه و غاء جنگ غضنفر عرصه رزم ننگ سردار محمد اسماعیل خان در عین ریزش
برف که از کثرت تموج نفس از سینه نادمن نارسیده منجمد میگردید و آنکه از دیده
برون نه شده در حدقه منعقد میشد با سه پلٹن وهشت عرابه توپ و سه هزار سوار مقرر
ترکستان فرمود وی نیز در آن زمستان متوجه ترکستان گردید مدت بسیار در
آن تیه ادبار سرگردان و پریشان روز گار مانده اثر بازگیر و مواشی او از شدت
سردی و کثرت برف وقلت علوفه سقط گردید بعد از صعوبت بسیار و محنت بیشمار وارد
ترکستان شد ، ملك را چنان برهم یافت که هر قصبه بلکه هر قریه مقاتله عليحده
میخواست بندا چار چند مقدمه را با مردم ازبك پی در پی نمود اولاً برملك بسان كودك
تیر جلوی بکار برد ثانیاً در آقچه مشغول مقاتله و سرگرم محار به گردید ثالثا برمیمنه
تعدد سه هزار سپاه را بقتل داده خایب وخاسر برگردید و تخته پول رفته آرام گرفت
و سردار محمد اعظم خان چون شهر کابل را از اغیار خالی دیده ناقوس حکومت را
بدون منازع در آغوش یافت مضمون حدیث خجسته تحدث حب الدنيا راس كل خطية
را در طاق نسیان میگذاشته محبت خانی و عشق دختر فات دنیا غرور ایر آن آورد که
فرق حل وحرمت را از میان برداشته هر چند محرم در نزد ش محترم نبود ابواب ظلم
و جور را بر روی ساکنان چنان مفتوح ساخت که شصت لك روپه از وجه جریمه از ایشان
بشکنجه و یانه بحصول رسانید و سه سال محصول را از رعایا و برايا باز یافت نمود جان
عزیز مستوفی عبدالرزاق همدرین ایام از کثرت شکنجه عازم سفر آخرت شد و اموالش ضبط
نمود سبحان الله چشم بصیرت درینجا کشودنی است هر کس که با ازراء مستقیم عبودیت حضرت اعلیٰ
بر طرف نهاد درادنی مدت بدون آنکه دست سیاست شهریار منصور بخون او آلایه بر
سرافتاد اگر تفصیلش نویسم بتطویل انجامید خلاصه آنکه بهر فضیحتی و نکبتی که دنیا
ودرهم بحصول برسید دقیقه مهمل وفرو نمیگذاشت .
و هم در این ایام رفتن سردار عبدالرحمن خان بصوب ترکستان برای پسران خود محمد سرورخان
که حاکم قندهار ومحمد عزیزخان که دلخواه پدر وسپه سالار بود نوشت که چون شهر یار
غیور عازم هرات شد هر آینه تدارک یورش قندهار خواهد فرمود ،
که از انطرف دمی غافل نباشید خاصه برای محمد عزیزخان نوشت که همرای دو پلٹن و صد سوار رساله
وهشت عرابه توپ و پنجصد سوار قندهاری برای تنبیه قوم غلزائی متوجه زمین داور شود مخلص
این باعث آنکه سه ماه قبل ازین قوم غلزائی موسی قلعه بغی ورزیده سر فتنه و شورش
برداشته بودند و بسبب غایت ظلم که از نایب سلطان خان افشار که از طرف سردار محمد اعظم خان
حاکم آنجا بود برایشان میرفت عازم قتل مومی الیه شده برای جواب دهی بد ادا الجزا
فرستاده بودند و اموال او را بتاراج برده خود را از شر او رهانیدند بنابر آن فریب عقیدۀ خانواده
از مردم مذکور کوچیده به تیوره که موضع حاکم نشین غوراست رفته از آنجا عازم هرات شدند و در
(١٢٦)


http://hdl.handle.net/2333.1/98sf7nf9 Image 145 of 208

كنف كهف الامان ظل الهی خود را انداخته بحيات نوفایز گردیدند و چون در آن ایام
تنبيه ایشان بسبب مقدمه سردار فیض محمد خان عليه الرحمة وا لغفران که مذکور شد میسر
نبود درین وقت پسر عزیز خود را به انتقام ایشان که هنوز در تیوره بودند مامور داشت و
سردار محمدعمر خان پسرعلین مكان را نيز امرفته بود که به تنبیه آن قوم پردازد مگر
مومی باد ویلتن وچهار عرابه توپ وصدصد سوار حركة المد بوعی نموده از قلعه کنیز که
بر کنار هيرمند است گذر نتوانست نمود القصه محمدعزيز خان با لشکر فوق وا تالیق خود
سردارخوشدل خان پسر برادر سر مهردل خان با عساکر ازقندهار روانه شده ازدریای هیرمند
عبور نمود ودر محال زمینداور در قريه موشک آرام گرفت ومحمد عمر خان نیز آمده
ضمیمه لشکر او شد.

ذکر ظلم پسران سردار محمد اعظم خان

وچون سخن بده موشک افتاد لازم است که از خصلت آن گر به سیرتان چیزی بر نگارم
مصرع «ای تو مجموعه خوبی ز كدا مت كویم » نبد ی ازان آنكه محمد سر ور خا ن
ومحمد عزیزخان چون بامر والد خود در قندهار ماند ند دست تعدی وظلم را بحدی دراز
كردند كه امن وامان ازملك برخواست خشك وتورا در يكجا باتش جورو اعتساف میسو خت
( آتش اندر بيشه چون افتدنه تر ماند نه خشك ) وقید خانه ساختند كه زنها ومردان را دران
کشید ، وبسیار عفاف مقید از زنا درحبس زائیدند شخصی عروسی کرده زن خودرا بخانه
میبرد محمد عزیز خان عروس را بجبر وزور کشانده بدرواز بخلوت خود محرز داشته آنگاه
سیر د شوهر فرمود و شخص دیگر عفیفه خود را برخرسوار کرده از شهر بقریه با یامین
ا بدال عليه الرحمه میبرد در اثنای راه به نادر دوران وعزیز الوجود زمان برخورد حمیتش
در جوش آمد و از خانه زین بر زمین آمده ردیف زن سوار گردید هر چند شوهرش زاری
وعا جزی آغاز کرد فائده نداد تا كوتل ردیف زن سوار بود آنگه فرود آمد درده ملا اعظم
آخند عروسی بود محمدعزیز خان برای زیارت آن بزرگوار عازم شد چون در ده رسید
آواز دهل شنید زیارت رافراموش كرده داخل سرای صاحب عروسی شده درمجمع زنها
در آمده نشست هرچند اهل سرا تضرع نمود فائده نكرد وسردار محمد عزیز خان خودرا
به قادرحسعی نموده سپاه را چنان تسلط داد که بهیچ وجه بازخواست ازانها نمیکرد تمام امورات
سپاه وپلتن وتوپخانه ازاهل حرفت به بیکار میگرفت وبادنی بهانه خانه های رعیت راتا راج
میکردشخصی پتلنی از غلات گریخته بقندهار آمدچون محمدعزیز خان مطلع شدپلتنی را زیر چوب کشید
و پانزده تومان روپیه جرحانه براو مقرر نمود پلتنی که مالك حبه نبود هرچندوی رالکد کوپ کرد
چیزی ازوی بحصول نه انجا مید آخر از پلتنی پرسید که درین شهر با کسی معر فی داری
گفت که مادری دارم که پدرم دروقت خوردی من طلاق نموده بود جای دیگر شوهر کرده
از آن وقت من ومادربهم ندیده ایم نیز در ایام طفلی چندروز شاگرد رنگریز بودم آن هردو
را طلبیده جرحانه را بضرب چوب از ایشان بحصول رسانید الغرض هر کسی از آ ن ظا لم
برعیال ومال خود ترسیده نا آرام می بود درمحال زمینداور اهل قریه را به بهانه بیگار در اردو

(۱۲۷)


می طلبید و شب آنجائیکه میداشت پیلتنی های خود را عوض مردان اهل قریه برای زنهای ایشان
روان می نمود چنانچه شخصی خود اگر حکایت نمود که ما چند نفر بچه ونکوری روانه هرات
می بودم گذرم بر در سیاه خانه مال چران افتاد همانجا شب منزل نموده مردی دیده
نشد اما زنها بسیار عزت داری نمود درون خانه مای خوابیم داد چون نصف شب
شد پرده سیاه خانه بالا نموده آواز داد که بیرون شوید در میان زنها شور و گریه
پیدا شد یکی از میانبان بیرون آمدیم چند نفر پلتنی بر در استاده گفتند خانه خالی نموده
جای دیگر بروید چون از زنها استفسار نمودیم گفتند بچه در یمن برده عصمت مابان
آمده اند برای خدا نگهبانی مایان نمائید ما چند نفر با سلاح و یراق بیرون شده بجواب
پرداختیم و باهم مقدمه نمودیم پلتنی ها را جواب داده از آنه گریختند بعد از آن زنها
بیان نمود که بر تمامی رعایای زمند او ره سن احوال میباشد تا که امشب نوبت
ما بان رسید مطلب سه شب در آنجا نگهبانی زنها نموده تا که مردان آنها
رسیده اند کدام شخصی را به بهانه قید نموده مبلغ دوازده تومان روپیه جریمه از او طلبید
چون مسکین ذاتریه بود مبلغ مذکور از وی وصول نی شد اشتهار مسکنش نمودند
گفت در فلان محله در خانه جهانگیر نام چوب فروش همسایه میباشم بعلت همسایگی
جهانگیر را گرفته چوب و کاه و خیمه های وی را بفروش رسانید و جرمانه را وصول
نمود شخصی را قید نموده مبلغ دو هزار روپیه ازو جریمه خواست بعد از چندین زدوکوب
امرشد که اسباب خانه را بفروش رسانید و چون محصلان اموال خانه مجرم را فروختند
یکهزار از آن بحصول پیوست و در راه همان محصلان بیچاره را زد و کوب نموده تا در
آنجا اظهار نماید که مبلغ بیست تومان از متاع خانگی ام وصول شد بیچاره در حین
اظهار به بیست تومان قایل شد تا نیا صاحب قید خانه آن بیچاره را تهدید نمود که
در نزد نادر مبلغ ده تومان گفتن لازم است در حضور جور گنجور نادر صاحب قید
خانه عذر آن بیچاره خواست که اثاث و اسباب ویرا فروختند ده تومان واصل شد
زیاده چیزی ندارد نادر زمان همین ده تومان را غنیمت شمرده از گناه مجرم در
گذشت سی تومان محصل و ده تومان صاحب قید خانه وده تومان نادر نوشجان فرمود
چون مشت نمونه خروار است زیاده بنوشتن لا طایل تضییع عمر شمرده بر مطلب رو نهیم واز
مناقب سردار محمد عمر خان چنین بسمیع رسید که عالمی در محال زمیند اور منکوحه
خود را بر گاو سوار کرده بجائی میرود و سه نفر پلتنی دو چار ایشان شدند و خواستند
که پرده عصمت آن عفیفه را بدرند هنده ملا دست پناه بشمشیری از احامه ایشان
فایز گردید و بضربی یکی از آن سه قر را روانه دار جزا ساخت بقیة السیف رو بگریز
نهاده ملا بعقب ایشان میدوید تا بقریه رسیدند پلتنی ها اظهار ماجرا کرده اهل ده را گفته
که اگر ملا گرفتار نشد سردار محمد عمر خان باز خواست عظیم خواهد فرمود اهل ده
از ترس جان ملای غازی را قید نموده در نزد محمد عمر خان حاضر ساختند سردار موصوف
چون از ما جرای ایشان مطلع گردید ملا را زیر عتاب آورده فرمود که چندین سال
چون زن را در آغوش مراد داشتی اگر یکدفعه در آغوش پلتنی می آمد چه با کی میداشت
وملا را در توپ پرانده بدون زحمت دست و پا زدن در جنت انداخت   باقیدارد
(۱۲۸)

آریا با محمد اعظم مجلد ۳ - ۲ معروف هـ ۱۲۳ ۵ کل ۱ و ضمیمه


طالم بمرد وقاعده زشت او بماند
عادل گذشت و نام نکو یادگار کرد

الغرض اندر زمان با لشکر نحوست انجام ملك زمينداور را بآتش ظلم سوخته در خواب
غفلت بود که آمد آمد شاهزاده عالم و عالمیان زمانه را پر آوازه ساخته صماخ گوش
اورا بردرید .
گل سی وسوم

در ذکر آغاز طلوع نیر سلطنت وجهانبانى از مطلع سعادت تقدیر قدیر
کرت ثانی و عزیمت سفر قندهار وتسخیر آن دیار بفرمان خالق ليل و نهار
وقلع وقمع آن طبقه اشرار

مالك الملك عالم کا زمام مهام انتظام امم وعنان اختیار طوایف بنى آدم در يد قدرت و
قبضه مشیت اوست چون منشور عالمستانی و جهانداری را بتوقيع رفيع آية الله الملك موشح
سازد و رايات خورشيد علامات او را بموجب ورفعنا بعضهم فوق بعض درجات براوج آسمان
وقار از کیوان برافرازد هر آئینه سعادت جاودانی در تمهید قواعد امرانی مساعدت او نماید
و تائید آسمانی در تأکید ا. . جهانداری معاونت او فرماید .

نظم

سر یر آرای ملك پادشاهي
مستعد پا بدرج . وار اقصى الهى

مرادانش شود در دهر حاصل
برو آسان شود هر کار مشکل

اگر جنش عدو باشد زا نجم
نبندد ذرة او را تو هم

پلی هر که بر آید مهرا فروز
بود اختر برش از ذره کم تر

چو گردد رایت خور عالم افروز
شود بر قبسلاك قير وز

از نظایر این ترتیب جان مقرون با قبال پادشاه ستوده خصال است بیان این سخن را
آنکه از آنجا که لطف عمه ایزد علام على الدوام در پالی وایاها استعدای حال کافه
انام وشامل احوال زمره خواص وعوام است و پیوسته عنایات بی غایات خلاق عباد متوجه اصلاح
امور عالم کون وفساد و مستأصل بنیاد فرقه ضلال مائل بغى وعناد است بحكم ولولا دفع الله
الناس بعضهم ببعض لفسدت الارض ولكن الله ذوفضل على العالمین اگر در عصری از اعصار ومصری
از امصار ستم شعارى بظلم وجور گردن رعونت برافرازد و با کوس لمن الملك براوج برج غرور
واستكبار بنوازد حضرت ذو الجلال عرشانه موسی سیرت را با عصای تیغ کجچون ثعبان مبین
و دست قدرت صاحب همتی که بیضاء ادله ظرین باشد مبعوث گرداند که بنو اسرائیل را که
بدایع ودایع خالق انداز شر او نجات داده در کنف امان و کهف یمن جای دهد و آن خسران مآل

(۱۲۹)


را در پیل بدنامی غرق ورطه مذلت ساخته آواره دزحشت ادبار و سرگردان محشریه
ادبار گرداند و خب کل عیار عنید که کلان معممر نظام غول ابابرید است شاهد عدل این
دعواو گواه صدق اینمد عاست مصداق اینمقال بار دیگر قهر وزبودن شهریار جم مرتبت
است برای اعدای ظالم کیش واستیصال آن خادمان کوته اندیش است صوبش اینکه در آوان
که حضرت اعلی خطه ترکستان را نورموفور السرور تشریف قدوم برداشت از ظلم وجور
پسران سردار محمد اعظم خان که در قندهار آتش ظلم وسور افروخته بودند عرایض رعایا
و برایا ووضع وشربت آند یار برای توضیح احوالخمران مآل ستم پیشگان متواتر ومتوالی
بسده سنیه بارگاه قت انتباه رسیده تظلم مینمودند وا نغاس پورس از راه قندهار میگودند
پادشاه محمود العاقبت را کغرض اصلی و مقصد کلی ازین لشکر کشیدن ومشقت شبگیر
وا بوارگزیدن بجز آن نبود که سحاب تمرد وعنادوار بامی فتنه وفسادرا ازبادرا دازدوچمن
ولایت را از خار تعرص وتغاب اهل مكیدت پیراسته سازد وازاین حرکات وانتقال وحروب وجدال
بدون رفاهيت حال عباد وبریدن دست ستم اهل عناد امری دیگر نبود بنابر اراده خالق و
عادت شیردلی که فطری وجبلی اوست معدود و رود دارالسلطنت هرات در تدارك لشكر
و تعبيه عسکر فیروزی اثر وتهيه اسباب حرب و آراستن ادوات طعن وضرب کوشیده تسخیر
ملك قندهار و قهراعدای مقهور ملك جهاندارمد نظر فرمود وبحكم و شاور هم في الامر
اعیان سلطنت و عاکفان سرپر خلافت را چون انجم بر حول قمر نورانی جمع فرموده طریقه
کنگاش پیش گرفت و از سرداران جلیل القدرچون سردار محمد اسلم خان وسردار فتح محمدخان
و سردار شیرعلیخان و سردار شاپنده خان وارامرای عظام چون سپهر خلوص العفيدت جرنیل
فرامرز خان ومخلص بلا اشتباه صفدرعلیخان ومیرآخور احمدخان وشیرخان وعبدالظاهرخان
بارك زائی وحیدر قلیخان جمشیدی و کیخسروخان اچکزائی وناظر عبدالفیاث خان بيك ووغیره
مشورت طلبیده فرمود که از کجروی فلك دون پرور و از نحوست طینت اختر بلکه از تقدیر
ملك اکبر خصم بصیر غالب شده بهر طرف چون رو نهادم آشامش کار پدیدنیامد وتامان درتن
ورمق در بدن است دست از طلب بر ندارم مصرع و یاتن رسد بجانان یا جان زتن بر آید.
ازذیل رحمت بی غایت و رافت بی نهایت واجب بی ظنت ذمت امید نیباید کشید فزم خسر وانه وصمد
شاهانه تقاضای آن مینماید که با تفاق بی نفاق روبجانب قندهار نهاده رعایای بیچاره که سالها
در ظل ظلیل چتر امارت به رفاهت غنوده بودند و از دستبر ستم پیشگان رهاشی بخشیده
و بزلال عدل و احسان ربرو امتنا رسانم چون بندگان خالص العقیدت این فصل را از آن حضرت
اصغا نمودند همه بر رای جهان آرای تحسین و آفرین کرده مضمون این بیت ادا نمودند.
بیت
یابامراد بر سرگرد ون نهیم پا یامرد وار برسر هست نهیم سر
ازین میبان جرنیل خلوصت بنیان فرا مرزخان زانوی ادب زده بعرض اقدس رسانید
که انسب چنان واو لی همان مینماید که حضرت اعلی چند یوم در بستر استراحت غنوده
برمتکای دولت تکیه فرماید وشاهزاده عالم وعالمیان سردار محمد يعقوبخان را متصدی
این امر فرموده فد ویان جان نثار را در رکاب ظفره آب مقرر فرمایند فضلابدوست که
را خواهد و میلش بسکه باشد.
(١٣٠)


وصف شاهزاده محمد یعقوب خان
چون سپهبد مدبر عرض را با تمام رسانید حضرت اعلی از کمال بنده نوازی معروض را بخر قبول بخشیده بیش از خود پور ارشد ارجمند شاهزاده بلند اقبال در درج خلافت جلال آفتاب برج سلطنت واجلال زبده دودمان عز وعلا قره اوه خاندان شرف و اعتلا وارث برحق سردار نامدار محمد یعقوب خان سلمه المنان آنکه شمع سكان جان ستانش در بزم رزم قد را علم نکرد که مرغ روح عدو پروانه وار گرد آن نگردید و شاهین تیرش حالی نز ازونشد که مخالف در لاف سردانگی با ونسنجید تا آوازه شجاعتش بلند شده حکایت یازده رخ عنقا مثل رخت عدم کشیده و تا صیت جلادتش علم افراخته افسانه هفت خوان رستم وار خوابیده است .
بیت
در بزم رمح تو دلها چو غنچه لاله دریده تیغ تو سرها چو خوشه انگور
گرفته وعده فتح توزمین وزمان نهاده مایده تیغ تو وحوش و طيور
ناخن تدبیر شمشیرش گره دلتنگی عدو را بنقد عمر کشوده و خم چوگان دلیر ربایش گوی امتیاز از میدان امکان ربوده معدلت برامريته از هست او ساعد رستم را قدر از نضفت او مقطع و قصر آیة البيت در شانش نازل وسمو رفعت از تهمت او رافع تعداد محامد صفاتش زیاده از زبان قلم واحصای مناقب سمو اخلاقش فراتر از دهن دوات است والنعم ماقيل .
بیت
در رزم بدست آورد در بزم ببخشد ملکی سواری و جهانی بسوالی
دنی عمرو عالم نرازد هیچ منك نیست الا منك اعرش تبارك وتعالى
اللهم ايد الاسلام والمسلمين بطول بقائه ونور الايمان والمومنين بنور لقائه سبحان الله هر آئینه چشم بصیرت در اینجا کشودنی است که حق جل وعلی برای وضوح آیات بینات که در آفاق وانفس مثبت فرموده چه قدر ترقی در بنی نوع انسان انداخته حقیقت محمدی را علیه افضل الصلواة واکمال التحیات در تعین اول آئینه دار جمال با کمال خود ساخته ويحكم وانتمت عليكم نعمتى مصداق ج آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری فرمود وابوجهل لعین را خبیث ترین مخلوق ساخت و از يك درج امارت شهریار رحیمدل که در رزم وبزم دست گهر بارش زرفشان وسرفشان باد بالمومنين روف الرحيم است و چه صباغ سیرتان که مصداق انه ليس من اهلك انه عمل غير صالح اند برآورده شاهزاده بلند قدر در پنج سال حکومت خود دار السلطنة هرات را از عدل و برو احسان چنان معمور فرمود که صغیر و کبیر و برنا و پیر آبیار برای مزید عمر و ازدیاد دولت وحشمت اودست بر آسمان شده بزبان حال وقال مترنم سرای اینمقال بودند
بیت
رايات تو تا ابد چنین باد منصور ومويد ومظفر
(۱۳۱)


بیت
مال وافر من قوی احرز ثقه
کام حاصل بخت عالی چرخ راه
و در آداب ولایت داری عادت مستمره دولت قاهره را که بر دوام بود دستور و مقامه اساخت
و دست ظلم را کوتاه کرده مظلومان را در پناه عدالت جای داد و ثمره رستگاری را از
شجره را ستکاری شناخت .
بیت
تراخان بسته اند روز شمار
جهد کن تا تو زان شمار شوی
و بدست تائید بنای عدل را تأکید داده بساط ظلم را از بساط آبادان ایتا و برگی برچید
چنانچه صبوح کیت او از ملأ حل باز شنید و چشم چرغ ویتحه عالم بچشمه سار آهو و نشیمن کبوتر گشت.
بیت
شبت باز است آشنا به كبك
چشم گرگ است چشمه سار غنم
و مخالفان آن بی رحم در چند ماه حکومت قندهار چه ابواب ستم و جور بر روی رعایای
آندبار میگشوده و چه پرده عصمت اهل عفت آند یار بدریده الغرض صد خانمه که کشتند
نمره نا امیدی بر داشتند چنانچه ذکر شود ان احسنتم احسنتم لا نفسكم وان اساتم فلهاع هم
در سر آن شدی که در سرداری خود بر سر آن شداد که در سر داشتند .
بیت
سخن هر چه گوئی همان بشنوی
و گر خار کاری همان بد روی
مبا ز ار دل موری چه کوشی
همان شربت که نوشانی بنوشی
هر چند قدری از مطلب دور افتاده مگر طرح مدعایی برای تفریح خاطر بی انداخته پس
بر سر مطلب روم القصه شاهزاده فرخ اختر را با چهار هزار باتن سوار جرار ومزود عرابه توپ
آتشبار با تفاق سرداران نامدار و دوستان و فادار که بهای ثانی اثنین اذهما في الغار
اند یعنی سردار عظمت مدار سردار فتح محمد خان و سردار جلادت دثار سردار شیر علیخان
وسپهدار شجاعت شعار وصدر جلادت آثار و رونق ده بزم جنگ و مدار مراسم و نشنگ محب
العلما دوستدار اهل الله نصير الدولة القاهره عين الملة الباهره عالیجاه شجاعت نشان جرنیل
فرا مرز خان داء حشمته و چندی از امرای عظام و خوانین با احتشام چون عالیجاه تهما وردستگاه
سردار شاه پسند خان وغیره مقرر سمت قندهار فرمود شا هز ا د ة هما یون لقا در مدت
بیست یوم به تهیه ادوات حرب و آراستن اسباب طعن و ضرب پرداخته روانه سمت مقصود
و عارف معهود شدند
بیت
روان شد لشکری با فتح همراه
که از دلها بر آرد گرد بر ماه
و در حین وداع که تاریخ شهر سنه یکهزار و دوصدو هشتاد و چهار هجری بود بر سمت
سنيه حضرت سيد المرسلين عليه من الصلواة والتسليمات اجمعین که در زکتاب امامه من رب
(۱۳۲)


پیاده میرفت ولاآلی نصایح را ز یب گوش او می ساخت شهریار جهاندار نیز در رکاب
فرزند اعز ارجمند رفته بلآلی مضامین این نصیحت دلگشا گوش او را محلی می ساخت
ومی فرمود بحکم (وما النصر الا من عند الله العزيز الحکیم فتح نامه دولت به طغرای
غرای نصرت جز بتائید خامه حضرت عزت موشح پذیر نیست کمی لشکر وزیادتی عسکر چندان
دغلی ندارد بسیار بوده که بلشکری جرار که با کثرت شمار از امواج بحار و ضعایف
اشجار نشان میداده اند بحکم ( کم من فئة قليلة غلبة فئة كثيرة باذن الله ) از اندک
مردمی چون اوراق خزان واقطار باران نیسان باطراف جهان متفرق وپریشان شده اند
ای فرزند توکل بر کرم بغایت وعنایت بی نهایت واهب العطایا بنمای ودست امید از
ذیل دولت جاوید ( فاذا عزمت فتوکل علی الله ) مکمل م که دستگیر فروماندگان
خداوند است و در حفظ قوانین عدالت ورسوخ بنیان کناخ نصفت دقیقه مهمل وفرومگذار.

بیت
اگر بایدت دو لت و سروری
دل زیر دستان بد ست آوری

تا رعیت در سایه آفتاب رعایت که نمودار سایه بان ظل الله است آرایش تمام بیابد
ودر احترام علما وافاضل وتکریم اهل الله وا کابر وامائل کوشیده خدمت ایشان را
از لطایف شیم ومحاسن کرم شناس وحرمت وتعهد حال اصحاب تیغ که زبان خنجر خونخوار
ایشان روز دغا بارباب عصیان ترجمان فتح وظفر است برذمه همت خود لازم شمر

بیت
ازان یافت کاوس بر خصم دست
سپه را با حسان قوی کن بچنگ

که چون رستمی داشت فرمان پرست
که از چنگ مرد افکن آید پلنگ

و دست ایشان را از اموال و آبرو ی رعایا بحسن معد لت وسیاست نگاهدار .

مثنوی
مگر تا نیاری به بید اد دست
اگر شاه بیداد جو ید همه

که آ باد گردد ز بیداد پست
پراگنده از گرگ گردد رمه

بعد از اتمام این نصایح بسانحه فا یحه ویرا واخته رخصت سمت مقصود فرموده شاهزاده
بلند اختر بمنزل اول در پول مالان نموده سر ادقات عزت واجلال را به سدوشا رسانید.
و چون ساحت سبز وار از قدوم میمنت لزوم سردری رسید عساکر نصرت ما ثر را
بسپهسالاری جرنیل بهادر سپرده خود به بلده فراه راهی خیر فرمود سردار میرافضل خان
که سبب دادن فراه باعدای دولت بدنام شده بود از حکومت آن محال دل بر داشته
باستقبال شتافت شاهزاده زیدل نظر برسوابق خدمت او کرده باکمال تمام دلش نواخت
وبقرار سابق حکومت آنجارا بروی مسلم داشت ومحمد عزیز خان شیره سر واژگون اختر
بنحوی بیخبر در زمینداور مشغول اخذ و جر و فسق وشر بود تا که دشمن جانی خلق اورا
نفشرد از خواب غفلت بیدار نگشت و چون اطلاع مییافت عساکر منصور وارد فراه شدند
ناچار ترک مدعاهی کرده سراسیمه وار عروش حکومت زمینداور را سه طلاق بگو شد

(۱۲۴)


چادر بسته که رجعت بان متصور نبود روانه گرشك گردید و چون بحدود آب که
مجمع البحرین آب موسی قلعه و هیرمند رسید عاملان او که در محال نوزاد باجتماع زاد
سرگرم بودند لرزان و گریزان آمده نوید دادند که در نوزاد فتنه نوزاد تصریح این
قصه اینکه چون ماهیچه رایت نصرت آیت شاهزاده سکندر شهامت از مطلع ناحیه فراه
طلوع نموده جرایل بهادر عالیكر ظفر اثر از عقب رسید برای آسایش جیوش نصرت خروش
توقف فرموده طریقه مشورت که صفت خیر البریه است با امنای دولت اصمدت پیش گرفت
بیت
سکندر جهان را به آسان گرفت
تدبیر اخشتر شتابان گرفت
آخر الامر آراء ثواب نما قرار بران گرفت که سردار شیر علیخان وسردار شاه پسند خان
وسردار عبدالله خان وعبد الظاهر خان با هزاران غوریان و خضر قلیخان جمشیدی با علیخان
ترکمان که جمله چارهزار سوار جرار باشد بطریق قراولی رفته بر حواشی اردوی دشمن تاخت
و تاز نماید سردار موصوف حسب الامر ای تکار نموده چند شب پیماپی رفتند تا صبحد وارد نوزاد
گردیدند عاملان سردار محمد عزیز خان سررا از پا نشناخته تار دوی اوعقب خود ندیده
بن راه فرار سپردند سردار محمد عزیزخان از دو آب کوچه روانه قلعه گرشک در ین روز سواران
قراول وارد لندی ناو مشدند فردا چون سردار محمد عزیزخان کوچه دروا، گرشک بود سواران قراول
نموداری کرده خود را به نشان ظاهر نمودند سردار محمد عزیزخان بوی باه اختن سپاه قراول
لشکر منصور را از خوددور داشته قطع مسافت مینمود وسواران هراتی که حریقه الاهانی حیات
ایشان است در اطراف اردو تاخت نموده آدم واسپ و اشتر را از اردوی خصم خطف میکردند
تاسیاهی شب پرده دار شده سردار محمد عزیزخان وارد قریه شورکی که سه گروهی قلعه گرشک
است شده دوم صبح پاسداری نمود وسواران قراول بيك فرسخی ایشان فرود آمده اموال صرف
زمینداور و گریر خصم را معروض داشتند چون روز روشن شد از شور کی کوچیده بیرون قلعه
گرشك بر تیغه سنگهای که فاصل رودخانه و دشت میباشد فرود آمده سنگرهای محکم ساخت
و سواران قراول هر روزه بیست نفر آدم واسپ از اردوی اومی ربودند سردار خوشدل خان
که مدبر ومشاور او بود وی را بکرر گفت که از دریای هیرمند عبور باید کرد زیرا که آب هیرمند
در طغیان است و عبور بدون کشتی میسر نیست کاثر را ضبط نموده زورق تدبیر خصم در لجه حیرت
سرگردان خواهد ماند درین اثنا رسیدن كمك از قندهار بلکه از کابل نیز متصور است چون
تبراً رعايا كه شب تاروز و روز تاشب دست بر آسمان بودند و استیصال مد بران برگشته
روز بدعای سحری و وظیفه مستمری بومی و لیلی میخواستند با ماج اجابت رسیده بود نصیحت
ناصح این را بریبلی او عمل نموده بی جرأتی او را دست آویز رد قبول نصیحت او نمود و فرمود
كه سخن اتالیق مشفق در گریز و فرار که بسیرور از سید آباد تاقندهار میرسد وقفی دارد
و ثبات قدم و فشردن با نصیحت دیگران است سردار با وقار چون جواب ناصواب از زبان نادر زمان
شنید پس زانوی خموشی نشسته دانست که با جنود مجنده غیبی تدبیر را دست در آستین
و مقا بله را جان شیرین دریده و اپسین است و اعجوبه دوران نادر زمان مرچند بچه برادر نامهربان
محمد سرور خان نوشت كه كمك را سر جناح استعجال مرسول دارد او کمتر شنید که خود

(134)


پادرگل بود و یا با او از اعمال شنیعه اش در عداوت بود نخواست که ازین ورطه هلاک نجات یابد
و نیز برایس العین میدید که مقامات امامت وید من عند الله سنگی بر سر و سر بر سنگ
زدن است قهرا طی میدان گریز را غنیمت می شمرد ليك برای رنگ سازی
و بهانه بحرکت المذبوحی پرداخته چند نفر پلتن را همراه دو صد سوار سر کردگی سردار
بهرام خان برای گوری در ادره رسول داشت و خود بر ارسوراخ غلجه چی و راست ویس پیش
دیده بیرون شده در حد کوه شگاو که تفنگ رس قلعه احمد شاهی است فرود آمده بجشن
نوروزی که بتاریخ بیست پنجم ماه ذی قعدة الحرام سنة ١٢٨٣ یکهزار دوصد هشتاد
چار هجری غمر گردون حبل فلك رار بوده امیر آسمان پر تا بان تسخیر بیت الشرف
حمل فر بود .
بیت
بهار آمد و دی را گرفت و کرد مقید چنین کنند بزرگان چو کرد باید کار
و از الطاف ایزد لم یزل و عنایات بی غایات خالق عزوجل اوضاع جهان فیصل یافته
عیادت حیا سرد مهر تا حریر دی پیرا گشته و پریشان شده شاهزاده والا تبار بهار یعقوب
سان بر ورش یوسف رویان گلزار که پایمال ستم و لگد کوب جور و ظلم شده بودند بر شمت
بیت
چون در آمد خسرو پرنور در برج شرف شد سوی برج حمل آن شاه انجم در زمان
از وصول او باوج رفعت و برج کمال گشت صبح خرمی از شرق دولت بر عیان
زاب تیغ او که باغ دین و دولت تازه است بوستان عدت خرم شد بازها را مان
القصة درین ایام که سردار محمد عزیز خان در زیر قلعه گرشك مشغول محاصره سنگر
و سرگرم تحصن لشکر بود بعد از مرور سه روز دامنه بابا حاجی بفاصله يك کروه از سنگر
خصم بد سیر و با تفاوت قطعه از حسن معاند نگون اختر مقیم سرادقات اجلال شاهزاده
گردون جلال گشته ماهیچه رایات ظفر آیاتش سر عروج باوج فلك البروج کشید توضیحش
اینکه چون سپاه قراول را از فراه رخصت فرمود ایشان بایتغار راندند شاهزاده همایون آوا
با صفدر میدان جلادت جرنیل بهادر رایات نصرت سمات را در اهتزاز آورده سر گرم طی مراحل
و قطع منازل شده وارد کناره خاش رود گردیدند مبشر اقبال که سرداران قراول مرسول
داشته بودند رسیده مژده فرار خصم از زمینداور آورد جرنیل مدبر هماندم حاضر شده معروض
نمود که آرام نمودن از راه حزم دور واز مقتضای خرد نفور است کوچ اولی و توجه بطرف
خصم سزاوار مینماید بنابران نهضت فرما شده بجناح استعجال میراند تا نجم سعادت رایت فتح
آیت از مطالع محمد آباد طلوع فرموده قراول خود را دریافت واز دهان چهل ويك توپ
بنگوش خصم سلام رساند.
مصرع که پنهان نکردد جهان آفتاب فردا از محمد آباد بعد از آراستن یسال
از میمنه و میسره و قلب دام و خلف يسارا ده محاربه و خیال مقاتله
حرکت فر مود جرنیل بهادر وجهد عمده رزانوی ادب زده معروض داشت که چون
(۱۳۰)


سپاه منصور از تعب سفر عنيه و مشقت طی مراحل كوفته اند احب آن
است که شاهزاده تهمتن ثانی وصبر را کار فرموده وتعجیل در امر جدال نفرمایند چون
مقرون بصدق بود عرض او عجز قبول یافت و بر کنار دریا فرود آمده لشکر گاه ساخت و بجهت حفاظت
لشکر و نگهبانی عسکر که لازمه حزم و طریقه رزم است به تعبیر سنگر حکم قضا امضاء شرف
صدور یافت سردار محمد عزیز خان که عاقل مکتب و كودك مکتب بود نه وانی که بان کنار
درها کشد و تفکری نه بان علاج و نماید و نگوشی که سخن دیگری اصغا شود نه راه گریز
و نه جای ستيز ماند و پنجروز که در تلاقی فریقین و تقارب اشیان منقضی می گشت کارش از
بی علوفه کی تباهی و احوالش از بی آذوقه گی بجزابی رسید چرا نیدن کشت زار رعا یا که
عادت جبلی او بود وجه تلف اسپان خود ساخت خلاصه که کارش رو بسختی آورده
عرصه فراخ جنگاه و میدان وسیع عسکر بر جان عسکر بان بسان گور بخیل و چشم حاسد
تنگی نمود و شاهزاده ممالک پیشه چون از جسرات نهضت فرما شد.
سپاه را حکم محکم فرمود که اگر راهی از سوار و پیاده و پلتنی تا سپاهی
خسی و پر کاهی از مال رعایا بگیرد جان شیرین خود را در خطر شمرد
و صادق القولی که قرین صفر ناظم ملازم رکاب ظفر ماب بود مسود اوراق را حکایت
فرمود که چون در منزل مناول آن راه فرود آمدیم شاهزاده فرخ سیر بجهة امتحان اسپ
خود را از جلو گرفته در کشت زار کسی در آمد و اسپ بچرا مشغول گشت صاحب زراعت آمده
گفت ای مرد نادان مگر از حکم شاه زاده معمائت نشان نی و ارقى و با از جان شیرین
سیر گشته شاهزاده فرمود که برو ای دهقان رئيس احمقان شاهزاده کینت و حکمش چیست
دهقان ساده لوح از نیرنگ زمانه بی خبر بود بقبض سر کرده متوجه زد و کوب شد چند
كفوح محکم بر اسپ شاهزاده انداخت شاهزاده مضمون

بیت
چو كردی با کفوح انداز پیکار سر خود را بستاد ای شكشتی

اسپ خود را از کشت زار کشیده روانه اردوی کیهانیوی شد دهقان ناظوره مراد را در
آغوش دیده عقب او شتافت تادرگاه فلك اشتباه رسیدند دهقان از ظلم عسف چرای فریاد
فریاد برداشت احدی از ملازمان رکاب معلی بپرسش احوالش پرداخته فرمود که آنکس
را خواهی شناخت دهقان گفت بلی جوانی فرخ سما و فرخنده لقا از وجشم جران ندیده
مفرم مذکور دهقان را از دست گرفته بدرون بار گاه در آورد چون چشمش بر آفتاب
روی مبارک برافتاد خفاش مانند خیره گشت و دانست که علف چران برای امتحان خود
مسند نشین اقتدار است و از شرمندگی نزدیک بود که آب گردد شاهزاده نیکو شیم بشکرانه
توفیق الهی سر بسجود نهاده نیاز باطنی و خضوع ظاهری را بدرگاه بی نیاز مستغنی از
انبار پیشکش فرمود و دهقان را در کنار عاطفت کشیده بصد روپیه ویرا نواخته رخصت
فرمود ع این تفاوت راه از کجاست تا بکجا . الغرض يوم يكشنبه بتاریخ پنجم شهر
ذي الحجة الحرام سنه ١٢٨٥ يك هزار و دو صد و هشتاد و پنج علی الصباح که یعقوب مهر انور

(١٣٦)


از قلعه با با حاجی خاور سعادت طلوع فرمود بفحوای (والعرفناهم فی الیم فانظر کیف کان
عاقبة المکذبین) * عزیز شب با سپاه دل سیاه کواکب در قعر چاه مغرب غرق غروب شدند
سردار محمد عزیزخان سواران رساله خود را امر فرمود که بر تپه کشت زاری که زیر
سنگر اردوی اوست فصیل آن را خرابیده بر گردند و چون مامورین نزدیک کشت زار
رسیدند سپاه درانی که يزك دار اردوی چرن بلائی ناگهانی بر سر ایشان ریخته از طرفین
دار و گیر شروع گردید سردار محمد عزیز خان سپاه پلتن را بکمك ایشان مرسول داشت
از عساکر منصوره حسب الحکم شاهزاده غیور جرنیل جلادت گیزین اما قسیم امیر تمکین
رستم نشان فرامرز خان بهادر با دو کمپنی پلتن و دو عراده توپ بیرون شده بتمام بهادری را
در عرصه دلاوری افشرده با خصم دست بگریبان شده

مثنوی
دگر روز چون شاه گردون مقام
بر آمد برین ارزق خم شهر بام
زخون ریزی شاه مشرق هجوم
بر آمد دمار از سپاه نجوم
زد از کین فلک گرزه بر زمین
بجنبش در آمد یسار و یمین
چه صور قیامت خر و شید نای
بجنبید صد کوی لشکر زجای
بگرد سپاه و زفریاد کوس
ره و چاره شد گنبد آبنوس
ز بس کرد بر خصم بالا دلیر
نبود دار شد گاو و ينهفت شیر

نخست شاهزاده با تمکین دلاوران ظفر آئین و مبارزان فتنه گیزین را مخاطب ساخته فرمود
که حضرت رسالت پناهی علیهم الصلواة والتسلیمات کماهی در هیجان کار زار بمردان
کبار فرموده اند (رزقی تحت ظل رمحی) یعنی روزی من زیر سایه نیزه من است
و این سخن تحریص است بر ارتکاب شدائد در کار زار و استعمال آلات حرب و ادوات
طعن و ضرب در رزم و پیکار تا کسی از سرو جان عزیز بر نخیزد با خصم نتواند در آویزد.

بیت
تا نبو دل در بند جان داری و جان در بند تن
کی مراد خویشتن یابی در کنار خو یشتن

پس اگر میخواهید صیت صولت شما در آفاق منتشر گردد آوازه سقاوت شما در همه عالم
سایر و دایر شود باید کسوت مقاتلت در بر کرده خود محاربه بر سر نهیده و در موقف جنگ
و مقام تنگ دل از جان برداشته و جان شیرین عدم انگاشته سنان خون ریز از قبضه ستیز
ندهید بنا بر آن عساکر جرار و سپاه کینه گذار مانند قطاب فلک دوار پایدار و بسان مرکز
زمین استوار از دره ریزی شاهزاده نفرت و ثار تهور افزوده بر شکل عساکر بهار خود را
آرایش دادند و پرتو سنان باد رفتار سوار با ساز و یراق غرق در زبر خود و جوشن چون
کوه آهن رو بجانب دشمن نهادند .

(۱۲۷)


مثنوی
بجنبید شاهزاده غیور نشان بقصد مخالف چو ببر ژیان
بزیر زره خسرو دین پناه زره مانده حیران زرخسار شاه
بر آراست خود را باهنگ جنگ سهی سرو اوشد نهال خدنگ
ز مشکین پرش چهره افروخته رخش شمع پروانه را سوخته
بسر افسرش همچو خوبان شنگ بابرو اشارت کنان سوی جنگ
ببالای توسن شده ماه چهر سهیلی نمایان ز اوج سپهر

و هنگام چاشت بفرموده شاهزاده غیور دلاوران جوشن پوش و مبارزان کینه کوش چون دریا جوش و خروش بر آورده بعزم انعدام اعدا بر خاستند چنانچه سردار شاه پسند خان و عبد الظاهر خان و حیدر قلیخان جمشیدی و کیخسرو خان اچکزائی و ناظر عبد الغیاث خان ربکاه در میمنه و سردار فتح محمد خان و میر آخور احمد خان و شیرخان در میسره و شاهزاده همایون لوا در قلب قرار گرفتند و جرنیل بهادر را حکم شد که با دوازده توپ عقبه سپاه پیش رو خصم آرد از آنطرف صفدریان بلادت و شیر بیشه شجاعت سردار محمد عزیزخان حرانفار و یرا قاو و قراول و التمش را یمال داده چون غضنفر غران با تمهید تمام از سنگر بیرون شده رو بمیدان مبارزت نهاد و بهادران طرفین در دارو گیر افتاده بر سر و روی یک دیگر زدند از حمله های متواتر دلیران خصم سیاه باطن شاهزاده عاجز شده رو گشتاند و از توپها گذشتند توپچیان شاهی حسب الحکم جرنیل بهادر به توپ زدن شروع نمودند گلوله ها بسان تگرک ابر بهاری با ریدن گرفت .
بیت
بقرش در آورد توپ گران قیامت بر آورد از هر کران

بهادران خصم هنگامه رزم را محفل بزم دانسته بر توپخانه حمله آوردند تا که توپها را از کار انداخته خاموش ساختند شیر پیشه شجاعت جرنیل بهادر دست از آستین جلادت بر آورده شمشیر خونریز را از میان کشیده در صف اعدا در آمد .
بیت
چو اندر صف فوج دشمن رسید زابر میان برق روشن کشید
به تندی چو شیر ژیان در رسید بفوج عدو در میان در رسید

حسب الحکم شاهزاده فرخ لقا :
بیت
بدنبال شان جمله لشکر رسید شد از حد محشور قیامت پدید
ز بندوقها شددران کربلا چنان گرم بازار جشن بلا
که زوگاو دم خندة قاه قاه ز شیپور شد نعره واه واه
سپر داشت در دیدنش چهار چشم زره در تماشا به بسیار چشم
به بسیار سر زا فت کولها شد از خون زبشی روان لولها
(۱۳۸)


بسا عیش کز تیر ها تیره شد بسا چشم کز چار ها خیره شد
در ان جای بیرحمی و چشم کین سپر را شده چشمها آهنین
بسرها سر و کار شمشیر بود شفاعت سپر در میان مینمود
سوار و پیاده شده مست جنگ بشمشیر و تیر و سنان و تفنگ
باتش زمین بر زمین سوختند به پیکان فلك بر فلك دوختند
شدند اندران دایره سرخرو که از خون خود گه ز خون عدو
جمیع سپاه از قلب وجناحین رو باعدا آورده شمشیر ها را علم نمودند نخست سردار شجاعت شعار نجلد وقار سردار فتح محمد خان که باسپاه قراء در شب گذشته امر شده بود که برای بند کردن آذوقه و كمك خصم از دریا عبور نماید و ایشان برای انصرام این امر محتم سوار شده مهیا بودند به یکبار دست حرئت از آستین همت افراخته از سمت شمالی جلو انداز در سنگر خصم ریخت و اقر سپاه منصور نیز از چهار طرف متوجه اعدا شده از غرش توپهای آتشبار و غریمن خمپاره های صاعقه کردار که از طرف خصم گاو له ها بسان تگرك نيسان بر سر مبارزان میبارید تزلزل در ارکان زمین افتاد و از فر دولت و شکوه صولت عسکر بهرام سطوت ان زلزلة الساعة لشی عظیم در طاق نیلگون گردون پیچیده طریق سرکشنگی پذيرفت واز شوکت کثرت جمعیت لشکر ضرغام صدمت عرصه جهان فراخ ان ارض واسعه تنگی گرفت مخالفان اگر چه در میدان جنگ ثبات قدم مینمودند و مانند مرغ نیم بسمل حرکة المذبوحی میکردند اما چون پشه و باد بودند هر چند پیش می ایستادند بهلاک نزديك تر میشدند و چون تراش خسك و آتش نیز چندانکه میکوشیدند قوت مقاومت کمتر میگشت آری قطره باران در بنای قلعه هرمان چه اثر خواهد کرد و تنداد صر صر در کوه بدخشان چه نقصان تواند آورد قصه کوتاه دلاوران رزمجوی و مبارزان جنگ خوی از چهار طرف در لشکر خصم ریخته سر معنی قواوا علی ادبار هم نقو را مصدوقه حال اعدا گشته رو بفرار نهادند.
بیت
اگر چه بود سپاه عد و بقوت عاد نسیم رایت شاهی ربود چون صر صر
و نسیم فتح وظفر بر زلف پرچم و رايات قاهره ده بلند اختر بحكم انا فتحنالك فتحا مبينا وزيده رايات نحوست سمات خصم منكوب ومنكوس گردید و پشت از معرکه گردانیده رو بهزیمت نهادند وقومی از پی هزیمتیان رفته اموال وغنایم بسیار گرفتند.
نظم
چو آن بدسگالان هزبیت شدند سپاه نبی نباز از غنیمت شدند
و خلقی کثیر بمعاونت تقدیر دستگیر شده از آنجمله سردار محمد عزیز خان نادر ثانی و سردار محمد عمر خان و سردار بهرام خان سر کردگان فوج نحوست موج بودند.
بیت
غزالی که جوید نبرد پلنگ شود خاک از خون او لاله رنگ
برخی بدون حرکت دست و پا از راه آب هیرمند بدشت عدم رفتند.
(۱۳۹)


بیت
کسی که سرزخط حکم شهریار کشید
به تیغ حادثه از پا فگند دورانش

و شهزاده عالی گهر دین پرور را آن روز آنچنان فتحی روی نمود که از خوا قین
ماضی و سلاطین گذشته هیچکس را میسر نبود دلیلی روشن تر ازین بر قوت دولت شهر
یاری چه تواند بود که دشمنی اینچنین قوی صاحب عده در مقابله آید و فتح وظفر قرین
موکب با فرو تمکین شود و سعادت و اقبال همتنان حضرت سکندر آئین گردد و بعد از آنکه
رایت ظفر آیت باوج فلك اخضر وبروج دو پیکر برآمده و اعدا سراسیمه بطرفه فرار پیش
گرفته از پا درآمدند شاهزاده بلند اقبال مظفر و منصور برسمند مرضه حضرت رسول عليه الصلوة
والسلام همره از مقام نزول اجلال فرموده فتح نامه را با سردار محمد عزیز خان و محمد عمر خان
و بهرام خان تحفه بارگاه اعلی فرمود فردای آن سرداران ذوی الاحسنا- سردار فتح محمدخان
و سردار شیر علیخان و سردار عبداله خان را باسه هزار سوار مقرر فرموده که از دریای
هیرمند عبور نماید و بترك تازجوم خصم در هر جا که پیش آید دست جرئت از آستین جلادت
بر افرازند سردار محمد عمر خان برادر سلطان احمد خان سابق والی هرات که معاصد سوار
و دو ضرب توپ از قندهار بكمك سردار محمد عزیزخان روانه گشته بود در منزل کشکنهود
خبر حیرت اثر هزیمت محمد عزیزخان شنیده سرعت گریز را از باد صرصر بوام گرفته
تا قندهار عقب خودندید بلکه آتش را در بنیان ثبات سردار محمد سرورخان زده تا آرام
ساخت و در حین که خبر قید محمد عزیز خان بگوش رداومی شد از کوه بکار در شهر آمده
لشکرش فرار دو بود تا از شهر بیرون شده باردو بپرحید احدی را برجای نیافت عبار آنجا
سراسیمه و پریشان افتان و خیزان رو بکابل نهاد .

بیت
شیری که به خورد سیلی سرپنجه هز بر
بار دیگر از ان نگیرد برابرش
بازی که صید از کف شاهین برون کشد
زان پس صید گاه شمار و کبوترش

و در حالیکه سردار فتح محمد خان و سردار شیر علیخان و غیره از دریای هیرمند غانبرین
بردند خبر هزیمت سردار محمد سرور خان بایشان رسیده شادمانه نواختند و سردار محمد عزیزخان
ولد سردار تاج محمد خان که در قندهار بود بحفظ شهر و در وب کوشید چون سردار محمد سرورخان
از عرقه پر شور حضرت اعلی صاحب بچه دی تاخت نمره بیگدشت سردار محمد عزیز خان تو بهای
شادیانه سرداد و تا رسیدن پدر بپاسداری قیام ورزید بتاریخ هشتم ذی الحجة الحرام سنه ١٢٨٤
مذکور سردار فتح محمد خان وارد قندهار شده سکه و خطبه را با لقاب شهریار غیور منصور
مزین ساخت و شاهزاده بلند اقبال با آهنگی تمام عساکر منصور را از دریا عبور فرموده
تاریخ دویم محرم الحرام سنه ١٢٨٥ یکهزار دوصد هشتاد و پنج ارگ قندهار را بنور طلعت
مبارك مشحون فرموده و آرازه عدل و امن و امان بچهار طاق زمان رسانده
ستمدیده گان را از برد سباع سهرتان در کنف احسان و بر امتنان آرامش فرمود و علامات
ظلم وستم از قدیم و جدید را برانداخت اهل شهر از تشریف آوری آن در درج سلطنت
نهایت ابتهاج نموده بازارها را آئین بسته بصدر علمای قندهار بحیات ووروح تازه قایل

(140)


گردید حق جل وعلی حسب نیت خیر آن عالی گهر فرخنده اختر ابواب رحمت را بر روی
عالمیان کشده خطة قندهار را در سر سبزی و شادابی رشك روضه ارم فرمود واکابر واعاظم
باصوابه واکعضا و ف جمعیت تمام آمده مراسم پیشکش ونثار وشرایط تهنیت بجای
آوردند ومندت العالی مترنم سرای اینمقال شدند .
مثنوی
بحمد الله که باز آن خسرو صاحب قران آمد ظفر از پیش و فتح از پس سعادت در عنان آمد
زهی خان فریدون فر که القاب همایونش شهنشاه فلك قدر و ملائك پاسبان آمد
سران ملك را انداخت از پا تیغ قهر او چها از دست او بر گردن گردن کشان آمد
ومجددا فتحنامه قندهار بسریر خلافت معبر فرستاده اید مضمون را درج فرمود
قطعه
دشمن اما ند در همه عا لم ترا کسی گر زانکه هست پرتو جشم وبصر است
ای پادشاه آنکه ز حکم تو سر کشید او خاك بر سر ست وترا تاج بر سر است
گل سی و چهارم
در ذکر نهضت حضرت سکندر مرتبت از دارالسلطنت هرات بصوب دارالقرار
قند هار صانها الله عن الا فات .
راویان خجسته خبر و مخبران صدق سمر تقریر این ماجرای فرحت افزا چنین فرموده اند
که چون فتحنامه قندهار بعزم ض واذعان پایه سریر امارت و عاکفان سایه تخت سلطنت رسید
سجدات شکر نعماء الهی که علی التواتر وتوالی شامل حال خیریت مال بحضرت ظل سبحانی است
بموجب کريمه ولئن شکر تم لازيدنکم بجا آورده ابواب خزاین و دفاین را برابر باب استحقاق
مفتوح داشت و تبشیر این فتح نامی را که طراز فتوحات ممالک وزیور عروس دولت بود از
نتایج لطف یزدانی و مواهب عطیات لاریبی دانست و مقربان درگاه فلك اشتباه را با عطای
نقد وجنس ومواعيد مزيد مراتب مستظهر ساخته فرمان قضا جریان باقتضاء سفر صوب پاتواب
دارالقرار قندهار ویورش مسقر الخلاف صانها الله عن الافات اصدار یافت در انقضای عرصه
قليل بقعواى والله يهدى الى سواءالسبيل بتاريخ اوايل صفر که ورد زبان ملاء اعلى بود
الهم اختم له بالخير والظفراز دارالسلطنت هرات رایات نصرت آیات در اهتزاز آورده
خلف الصدق وپوزعز ازجمند شاهزاده رحیم سردارمحمد ابراهیمخان را ایب مناب خوددر
حکومت هرات فرمود وبلالی نصایح ودرر مواعظ عدالت گستری ورعیت پروری گوش حق
نیوش اورامحلی ساخته وداع فرمود وچون ناحیۀه اعلام ظفر اعلام ازناحيه مطلع فراه طالع
گشت سردار میرافضل خان لوازم استقبال وضیافت بجا آورده بتقبیل اناملی فیض احاتلی بهره
وافراندوخت وحضرت اعلی که ظل ظلیل اوممدود بادت بر سوابق حقوق خدمت ارتبوت مقصدین
افساد طبقت برى الذمت فرموده باتفاق اخوان کرام وسر داران ذوى الاحشام سردار
محمداسلم خان وبرادران او تاریخ شهر... سنه.. مذکور تشریف فرمای قندهار شده در کنار
جوی ده خواجه بیرون دروازه کابل سرادقات جلال برپاداشت و ازاطراف وجوانب متوالی
ومتعاقب سرداران جهان و گردن کشان زمان و امرای شجاعت پیشه وخوانين کفایت اندیشه

(141)


روی امید بدرگاه همایون وسده میمون نهادند وسعادت پای بوسی خدام فلك احتشام مشرف شده
ابواب سعادت بروجوه دولت خودها کشادند وسادات عظام وعلماء فهام واکابر کرام که
هر یکی شاخی ازدوحة نبوت وسروی ازچمن فضیلت واختری ازبرج سعادت بودند شرایظ
نیازو نثاروپیشکش بجا آورده بشرف اعزاز سرفراز وممتاز شدند وچون حشمة جبلیه وعادت
مرضیه شهریار دیندار بران رفته که همواره مدد وامداد از باطن بزرگان دین واکابر اهل یقین
طلبیده دست ارادت در ذیل مقربان بارگاه حضرت عزت جل شأنه میدارد و استمداد واستظهار از بواعان
فیض مواطن ایشان بصدق عقیدت وخلوص نیت دریوزه مینماید .
بیت
گر آن ملك بهانی نیرخواهی
گدایان را تو راضع کن شناهی
در ایام توقف اندر اک زیارت مرقد منور مشهد معطر قدوه ارباب یقین وعرفان وزبده اصحاب
معرفت وایقان حضرت ملاعبدالحمید اخند قدس سره وسایر اولاد امجاد او و حصول صحبت
كاشف اسرارالهی مهبط فیوضات نامتناهی لاریبی پیر طریقت هادی سبل حقیقت سالك مسالك
صراط المستقيم احمد مختارمیان نورمحمد صاحبزاده بهر برهانه را سبب حصول مقاصد دنیوی
وواسطه ابقای مآرب دینی شناخته بآن قصد عنان توجه بصوب ذاکر بر تافت و در بدو زیارت آن
بزرگان را وجه همت عالی نهمت ساخت و از صدق ارادت وصفای عقیدت مراسم زیارت به تقدیم
رسانیده زر كثير را از وجهی که تصدق را شاید بر ارباب استحقاق مجاور بن مزار فیض
آثار مصرف فرمود ونماز شام از آنجا معاودت فرموده باردوی کیهان پوی غرا میده
بر مسند دولت آرام فرمود وهمدرین ایام بزیارت زبدة الواصلین عمدة المعبر دین هادی
طریق مستقیم شریعت مطهره رسوم بدعت میان محمد رسول اسحق زائی المشهور بين الجمهور
بصوفی رسیده استمداد از باطن او دریافت .
بیت
کسی کا ستعانت بدرویش برد
اگر بر فریدون زد از پیش برد
و بهر یکی از سادات و علما و فقرا فراخور مراتب وظايف مقرر فرموده علی الخصوص
جناب المعی العصر آخر زمان مقتدای خواص وعوام متاب قاضی غلام محمد صاحب اثار الله برهانه
را بنقود واجناس وافر نواخت لاجرم حق سبحانه و تعالی شمسه دولت روز افزون اورامانند آفتاب
باوج ظهور رساند واسم شریفش را در نیکوئی بر مبانی روز گبار مقرون بخلد ودوام گردانید.
بیت
در خیر کوش زانکه در اوراق روزگار
باقی بماند کزخبر بود نام آدمی
محرر ماترشهر یاری از قواعد حکماء یونان وفيلسوفان گذشته گان نقشه که مشتمل بر نوید فتح
و مژده نصرت و بشارت مغلوبیت و خذلان اعدای دولت بود استنباط نموده خواست تا از نظر کیمیا
اثر قاپو چیان بارگاه خداوندی گذرا ندنظریفر موده شيخ مصلح الدین سعدی علیه الرحمه.
بیت
بر در خانه امیر و وزیر
بی وسیلت مگرد پیرامن
نموده از مضمون در رمشحون كريمة (ان جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا ) که مبینداق احوال
(١٤٢)


بندگان اقدس است غافل ماند بی حمیتی را وسیله ساخته ونقشه را سپرداو نموده تا از نظر
اشرف گذراند مومی الیه نقشه را در طاق نسیان گذاشته اشتغال خاطر مبارك بامورات
امارت دِست رد بر سینۀ قبول مسئول نمود و بنده و عالمی را از استعلام یانه سریر امارت
محروم ساخت چون از غرابت خالی نبود ثبت کتاب شد صورت نقشه این است :

۹ یا ۱
۱ غا لب
۸ یا ۱
۸ غا لب
۷ یا ۱
۷ غا لب
٦ یا ۱
٦ غالب
٥ یا ۱
٥ غا لب
٤ یا ۱
٤ غا لب
۳ یا ۱
۱ غالب
۲ یا ۱
۲ غا لب
۱۱
طالب غالب

۹ یا ۲
۹ غا لب
۸ یا ۲
۲ غا لب
۷ یا ۲
۷ غا لب
٦ یا ۲
۲ غا لب
٥ یا ۲
٥ غا لب
٤ یا ۲
۲ غا لب
۳ یا ۲
۳ غا لب
۲ یا ۲
غالب مطلوب
٦ یا ٦
طالب غالب

۹ یا ۳
۳ غا لب
۸ یا ۳
۸ غا لب
۷ یا ۳
۳ غا لب
٦ یا ۳
۱ مطلوب
٥ یا ۳
۳ غا لب
٤ یا ۳
٤ غا لب
۳ یا ۳
طالب غالب
۷ یا ٦
۷ غا لب
۷ یا ۷
طالب غالب

۹ یا ٤
۹ غا لب
۸ یا ٤
٤ غا لب
۷ یا ٤
۷ غا لب
٦ یا ٤
٤ غا لب
٥ یا ٤
٥ غا لب
٤ یا ٤
مطلوب غالب
۸ یا ٦
٦ غا لب
۸ یا ۷
۸ غا لب
۸ یا ۸
مطلوب غالب

۹ یا ٥
٥ غا لب
۸ یا ٥
۸ غا لب
۷ یا ٥
٥ غا لب
٦ یا ٥
٦ غا لب
٥ یا ٥
غالب غالب
۹ یا ٦
۹ غا لب
۹ یا ۷
۷ غا لب
۹ یا ۸
۹ غالب
۹ یا ۹
طالب غالب

(١٤٣)


و همدرین ایام فرخت انجام قلندری در بارگاه لذت اشتباه که درش چون ابواب رحمت ایزدی
جات عظمت فحوای فرخت اقتدای او معتبر معنی آکوشی ار روی حواس و عوالم همواره مفتوح است
درآمده به بشارت فتح زبان حق ترجمان او بکشود شهریار بحر نوال باعطا نقد معتبر فقر را
نواخته مواهب نوازش دلش خورسند فرمود روزی ظریفی قایمغنه بومق کر دیده دو جوئی
انگیزیی پیشکش ساخت چون در سر دسته آنچون سوراخی بود حضرت اعلی از وی پرسید که
سردار ساختن این قید چیست ظریف عرض نمود که ظل ظلیل پادشاه ممدود باد حکمت دران
این است که چون برای نشاط شکار در جنگل رود بچه شکاری برای شکار نشاط از ممالک
جدا گردد و در ین سوراخ دمیده آوازی از آن بیرون آورد که شکاری حاضر گردد و هرگاه
حضرت اعلی در جنگل هم برای شکار بفرص اهدا از آید و از دلان عین طینت برای صید عافیت
و شکار سلامت کوشه گیرد آنعناید درین ثقب دمیده تا جمع گردد حضرت اعلی ازین لطیفه
نشاط فرموده جیب امل او پر از زر ساخته رخصت فرمود و همدرین ایام مهر الله نام و مولا داد نام
کہ ایلان لشکر محمد عزیز خان که در شرارت و غارت ابلیس و ایس دانوی ادب شاهد بودند
بپاسار مانده آثار ظلم ایشان باالرحمه، هجتی معق، فرمود ا کنون تحریر احوال نمیر اشتمال
شهریار ظاه، مال را در اینجا موقوف داشته خامه عنبر شمامه را از نمو هسوانح قرة العین سلطنت
نقطه پر کار اجلال شاهزاده عالیمقام الیمان نورد مة انجم وار کنان اعانی سردار با وقار سردار
محمد یعقوب آن در اداله ظلاله که اکابر انام و اشراف ایام بلکه خواص و عوام از بخشش
دست گوهر بخشش چون تمام و عطای مالا کلام نداماندا دست در زبان گوهر افشایش سان ابر نیسان
در فضای جهان گوهر بار است دریای محیط و عمان از احصای آن سرتاپای در غوی خجلت
شرمسار و نفل دریا وال او مود و احساش در تموج است کمان از غیرت آن چشمه چشمه حسرت
از چشم خون افشان در چهره روان کرده .

نظم
زجود ار است کهر قطر زایش سحاب می شود کهر آسا ر در احسان
بدو ضحی که رسد آفتاب احساش زمین او همه زر گردد و کیا مر جان
شگفت نیست که از بهر شکر نعمت او بجای سبزه ازین بس دمدزخاک زبان

پنجه مرجان وشاخ ارغوان ساخته دامن امید را از لالی امانی و آمال پر سازم مجملش
اینکه قبل از ورود پادشاه گردون اقتدار شاهزاده عالم عالمیان بتدارك لشکر با ظفر نموده
تهیه اسباب و تمهید امورات یورش منتظر الملاقت که چند روز از گردش ایام نا فرجام و نحوست
مفسدین عاقبت بین ماوای ظلم پرستان شده بود فرمود و سپاه ظفر پناه را غرق بحر معیت نموده
حصه فوج دریا موج را بسر کردگی شیر بیشه شجاعت و مردانگی غضنفر عرصه هیجا و بهادری
عالیجاه سردار شاه پسندخان ملك دين زائی و عبد الطاهر خان انکرائی روانه قلات نموده امر فرمود
تا موضع مذکور در حافظ آورده تا حدود مقر نگذارد که سپاه دل سیاه خصم متعرض احوال رعایا
و بر ایا گردد آن شجاعت و جلادت پیشه گان در قلات صارچشم دشمن گردیدند تا بها بتاريخ
شانزدهم صفر المظفر سنه مذکور پنج پلتن شش هزار سوار حرار با بیست عرابه توپ آتشبار
بسر کردگی سردار با وقار عظمت مدار سردار تاج محمد خان وعضد الدوله سپهدار با اقتدار

(١٤٤)


جرنیل فرامرز خان بهادر روانه قلات نموده امر قاطع اصدار یافت که بورود عساکر منصور
در قلات عالیجاه سردار شاه پسند خان را بیشتر قدم نهاده ساحت چشمه سار مقرر را از پلیدی
وجود بی بود اعدا جاروب تیغ خون ریز مصفا سازد و چون عالیجاه موصوف در مقر استقرار یافت
سردار فتح محمد خان بمدتیار غدر دار ساعد باظهار او نشست و چون شهریار جهاندار ساحت
قندهار را منعم باذقات جلال فرمود بمشاهده فرزند ارجمند نهایت متهیج وغایت مسرور شده
شاهزاده برخوردار تهمتن لایق در حضور کبریا مهد در مقببول یافت بعد از چند یوم از خداوند
مجاری اونه حقیقی رخصت نهضت حاصل مرده با عساکر درد روا قعمت قلات گردید ووالد ماجد
هنگام وداع فرمان مهربانی و عطوفت بجهة نصیحت کشاده .
مثنوی
چو در قبضه اعدای بی سیر نمان در آرد رخش ظفر را بعنان
طاب کرد ماه نکو فا ل پیش که رامی در در ج اقبا ل خویش
بگرفتـش در آغـوش مهر و داد روی محبت بر و بوسـه داد
ز بس مهر و شفقت که با ا و نمود برای نصیحت زبان بر کشود
که ای چشم روشن بس هو شدار مـنه نهبای من يك بكـ گو شدار
مسکین تا توانـی زمر دم سـتم مزن جز بمجو ش خانی امروز دم
چو خواهی که عمر تو گر دد دراز بجز نر د نیکی بـمر د م مبا ز
چون گوش هوش آن چشم چراغ دولت و دوده دود مان سلطنت را بجواهر جوا هر
نصیحت آرایش نمود در کنار شفقت گرفته وداع فرمود و و بحفظ و حراست الهی و عنایت
ضيافت نامتناهی سپرده روان ساخت شاهزاده عالم وعالمیان کوچ بر کوچ رفته در مقا ل
سر اسب توقف فر ما گردید .
گل سی و پنجم
درذ کر نهضت رایات نصرت علامات بصوب مستقر الخلافه و گریختن
و فرار شدن خصم بد سیرت بحکم پادشاه بی منت و بخشند ه بی منت
بیت
چمن سنج این قصه راستان چنین ریخته طرح داستان
که شهریار ثریا جناب چون شاهزاده عالمیان را بسوی خصم گسیل فرمود خود در ایام
معدود که بماهی نرسید باستعداد آلات حرب و ادوات طعن و ضرب پردا خته با سپا هی از
حوادث زمان افزون و بکثرت ستاره و صولت گردون لوای خورشید طالع بر فراز فلك رايع
برا فراخت .
(١٤٥)


مثنوی
شاه فلك قدر ثریا جناب
گشت روان آن شه گردون فراز
خلق بگرد شه انجم سپاه
چتر بسر خسرو فرخنده چهر
عارضش از شمع فروزنده تر
هر چه طوافش بفلک بهره مند
جلوه كنان گشته مه رابی
از خم پر جام که در اشک ریخته
آئینه ماه ملمع شده بله
شد علم سرخ شتابان زجای
پای نهاد از سر کین در ركاب
خضر رهش فتح چو شبر دراز
هاله نمودار شد از دور ماه
آمده غو ر شید بزیر سپهر
شمله آئین سرش تاج زر
ساخته آویزه سپهر بلند
آمده والشمس از او آیتی
صیقل آشفته در آویخته
ترك فلك تافته سود آئینه بند
هر طرفی قوس قزح برش جای

و جمعی از سرداران ذوی الاعتبار نامز و و قایم سردار محمد اسلم خان و برادران اعیانی او ویار وفادار وخدمتگار با اقتدار سردار شیر محمدخان وسردار محمد عزیز خان و غیره برخی از امرای ذوالاحتشام با لشکری از شیران بیشه شجاعت و نهنگان در پای حرب ومقاتلت که در موقف و قا و هنگام هیجا آینه ی سیمابی را از گونه خون مبارزان سرخ روی گردانیده علم خونریزی بر می افرازند و سنان نیزه ی خطی چون و یسنه گان حروف اجسام اعدا را مدغم میسازند ملازم رکاب ظفر ماب چون ستارگان در عنان پر گرد مهتاب نهضت فرمای سمت مقصود و راه گرای صوب بهبود گردید استادی در بنوقت این رباعی فرمود پسند طبع حق بین افتاد
رباعی
شاهم چو نهاد تاج شاهی بر فرق
یارب این قیامتی است که رفت
شد عزم سمر قایمستان چون برق
خورشید جهان زجانب غرب بشرق

و سردار محمد هاشم خان پسر سردار محمد شریف خان را بحکومت قندها ر ممتاز فرمود اگر چه خورد سال و کم سن بود اما چون حكما گفته اند
بیت
بزرگی بعقل است نه بسال
توانگری بد ل است نه بمال

چند ماه رعایا از حکومت او بر فاهیت تمام و آرام تام بردند و چون قلات از فرشهریاری رونق تازه وزیب بی اندازه گرفت شاهزاده عالمیان از منزل سراسب کوچیده ساحت مقررا مقر سرادقات خود فرمود حضرت اعلی در دشت مقر از لقای قرة العین باصره مبارکه را نور تازه بخشید و شاهزاده عالم و عالمیان برای مقدم امیر زمان با جمیع توپخانه و پلائن و سوار باستقبال شتافت حسب قانون شلق های سلامی را بر جا آورده از برکت قدم بوسی والده امجد فیض تازه اندوخت دوروز در اینجا بجهة آسایش سپاه توقف فرموده روز سیم را یات عالیات را در اهتزاز آورده منزل او به قره باغ را محل نزول او کبه اجلال ساخت و سردار
(١٤٦)


محمد سرور خان در جینی که از قندهار فرار نمود چون بغزنین رسید بجهة پدر احوال ادبار
مال خود مرسول داشت سردار محمد اعظم خان آوردن او را بکابل به هیأتی که کسر رایش
میاد اسباب بی اعتباری خود میدانست او را در غزنین توقف کردن امر فرمود درین ایام سعادت
التیام که خبر حرکت افواج بحر امواج صدمه کوب محمد سرور خان شد صورت واقعه را بپدر
معروض داشت سردار محمد اعظم خان سردار محمد یوسف خان پسر امیر علین مکان را معه
دوپلتن وسه رساله برای حفظ غزنین بکمك محمد سرور خان مرسول داشت و حکم تحصن نمود
وخود سردار محمد اعظم خان در تدارک اسباب قتال وتهیه ادوات جدال استعمال نموده
درده بوری دو کروهی کابل اردو ساخت وسردار محمد شریفخان را که در ایام فتح قندهار
پاحمید هراده فرح دتار اراده گریزشده تا روانه سمت قندهار گردد سردار محمد اعظم خان
برمافی الضمیروی اطلاع یافته سبقت جسته بتاريخ یازدهم ذی الحجه سنه ۱۲۸۵ یکهزار
دوصدوهشتاد و پنج ویرا قید نموده فود در بشولت به بی عزتی تمام وخصفتی بلا احترام مرسول
تر کستان داشت و عبدالرحمن خان که در اوایل بهار بعد از فراغ مقدمات نمك و آنجه وشبر غان
وسرپول متوجه مقدمه میمنه گردیده وعزم تسخیر اندیار کفر جید در میان بسته با سردار
محمد اسماعیل خان و جمع عساکر حصار میمنه را قبل نمود میرحسین خان والی میمنه که از ایام
سابق ولا حق دایع عبودیت بندگان اقدمیزبید خصار و زینت جبین خود داشت استغاثه طلب
كمك بعرض وافقان سریر امارت عظمت فلك در هرات رسانده شهریار جهاندار آقا نی خان
جمشیدی ملقب بامين الدوله وسردار محمد اعظم خان كبه الحق نمك حلالی ووفاداری باسم
اوختم است بادوهزار سوار جرار بكمك والى ميمنه رخصت فرمود و چون رسیدن كمك از اول هم
مدنظر سردار عبدالرحمن خان بود در ایام محاصره صدمه کوب او شد مصلحت خود دران دانست
که پیش از وصول كمك پورش سلطانی بر قلعه برده ع تا دوست كرا خواہد و میلش بکه باشد
طالع ازمانی کند مکرمداست که اذا انقضت المره لم ينفع الحسه اقبال روباد بار نهاده و نحوست
ایام از کثرت آثام بفهوای ان الله لا یغیر ما بقوم حتى يغيرو امابانفسهم دست بگریبان گردیده
از یورش خواهش بر نیاید و از جنگ نام وننگ بحصول نانجامد سپاه اجل رسیده را ازن یورش
فرمود والی میمنه با همه میران ترکستان که از دوراو از اطراف وجوانب فرار شده در آنجا
جمعیت داشتند دل بر مرگ نهاده پای ثبات فشردند و بمدافعه و محاربه پیش آمده کمرجهد
به بستند وحر بی شدید از فریقین بظهور پیوست و از خودسری و نگہت ایام عالمی را از سیاه
تباد فناداده دست خود را از دامن فتح آن کوتاه یافت ناچار عار فرار را بر ننگ قرار مختار
نموده بر گردید و برعش کروهی شهر لنگر اقامت انداخت درین اثنا كمك مذکور دو منزله
رسیده خبر تسخیر قندهار سماح گوش بیزد ر ید چار ناچاری از مشیع
که مصداق تمن بعی دراهم معدودة بود با والى مذكور مصالحه
نموده خون عالميكه عندالله قطره از ان از دنیا ومافیها عزیزاست بفروخت ذلك هو الخسران المبين
منكوب وخامر بر گشته روانه تخته پول شد وسردار محمد اسماعیل خان چون از قید وغم عم
نحیف سردار محمد شریف خان خبر گردید عاقبت خود را معاینه نموده خدما تیکه در مدت
سه سال نموده بود بیجادانست والحق که بیجا بود واز جوری که از تسلط جرنیل سهراب

(١٤٧)


بر سردار محمد شریفخان میرفت فوت پذیر گشته وهر خیال انتقام نا آرام گشت واز روز
مرگشت میمنه بافوج خود سابق از عبدالرحمن خان نهضت فرموده یکمنزل مسافت پیشتر رفت
وچون وارد شبرغان شدند عبدالرحمن خان وضع اورا منقلب یافت وهرچند ملایمت ومدارا
پیش آمده آدمان فرستاده بخود خواند کمتر شنید ودر جواب فرمود که بکابل رفته هرچه
امر عمم که در حقیقت عمم ازاوست شود ازهمان قرار عمل خواهم نمود سردار عبدالرحمن خان
چون شیردلی وغضنفری اوبرس العین دیده بود زیاده ازین بکارش پرداختن خودرا آماج
ملا میشمرد بنابران خاموش گردید وآن جلادت نهال برجناح استعجال نهضت فرمای کابل
گردیده بعد از قطع مراحل وطی منازل وارد بامیان شد ومقربان حضرت با رفعت را وسیله
عفو جرایم نموده عرایض استعفا بساحت با سماحت بارگاه فلك اشتباه مترادف داشت ودر
مقام تضرع وزاری توقف نموده دست شفاعت را در دامن عجز آویخت وسراپازرا از جیب
خضوع برآورده معروض داشت که اگر واسطه شده چنان سازند که از زلال مرحمت
آنحضرت عطوفت جبلت صحیفه گناه من باب عفو واغماض شسته آید و مقالید رافت
ظل الهی ابواب مغفرت بر چهره ام بکشاید عروس سر خبار کم فی الجاهلیه خيار كم في الاسلام
برمنصه ظهور جلوه آرا خواهم ساخت و تا جان در تن ونفس در بدن باشد مانند فلك از
کهکشان نطاق عبودیت برمیان بسته دارم .
بیت
منم غلام تو و بندگیست عادت من اگر قبول تو گردم زهی سعادت من
جز آستان توام در جهان پناهی نیست سر مرا بجزاین در حواله گاهی نیست
بنابر التماس مقربان حضرت بمجلس همایون رفته زاوی ادب زدند وابواب تشفع وتشفع
بر کشوده از زبان آن منفعل باله و عفو خواه في الله باستدعای واعف عنا و اغفر لنا وارحمنا
انت مولینا رطب اللسان گردیدند وبمضمون رافت مشحون ان تعذبهم فانهم عبادك وان تغفر
لهم فانك انت العزيز الحکیم آتش قهر قیامت لهب اورا بآب شفاعت تسکین داده امیدها نمودند.
مثنوی
بگذر از جرم این گروه نژند انه بعصیان شدند هم پیوند
رهم مرگه است جمله را از بیم دلشان شد ز تیغ و هم دو نیم
رفت ز ایشان فروغ عیش طرب روز شان تیره شد بصورت شب
انحضرت موداى والكاظمين الغیظ و العافين عن الناس را بسمع قبول بخلد اساس اصغا
نموده ملتمس ایشان را عزقبول داد وبرجان الهام بیان اشارتی باین معنی فرمود .
بیت
مجرم گر این دقیقه بداند که دمبدم مارا چه لذتی است زعفو گناهکار
پیوسته از تکاب جرایم کند قصد دایم به نزد ما گنه آرد باعتذار
واز آنجا که کمال برحمت کامله ووفور مرحمت شامله در جبلت مبارك مجبول است بنابر مضنون.
(١٤١)


بیت
چودشمن بعجز اندر آید زدر نشاید که پرخاش جوئی دگر
گنهگار چون عذرخواهت بود گناهانش عفوئی گناهت بود
صفایح جرایم او را به آب زلال افضال پاک ساخت و بترشح چشمه مرحمت آیینه خاطر
عاطر ولوح ضمیر در یا مقاطر را از کدورت پاکپرداخت و یرلیغ همایون در رستجون مشتمل
برین مضمون .

بیت
این درگه ما درگه نومیدی نیست صد بار اگر توبه شکستی باز آ
باسم سامی و نام نامی آن ربده دودمان شجاعت ونقاوه خاندان بسالت اصدار یافت بخطاب
فرزند ارجمند سرفراز فرمود و چون عفو نامه سردار محمد اسمعیل خان رسید بطالع شهریار
جهاندار معتضد شده ناطوره مرادرا در آغوش دید و نطاق هواخواهی و جانسپاری بر کمرجان
بست درین ایام که عرایض سردار محمد اسمعیل خان بمعروض رای انور خاکنشان سر پر خلافت
میشد قصبه از دوی کبهانیوی دشت قره باغ بود و سردار محمد اعظم خان نیزی باحشمت
فریدونی و عظمت سکندری و لشکر جرار زیاده از پیشوچون شرار ز شر به به آتشبار از حد
ده بوری وارد غزنین شده از آنجا با کل لشکر و پسران خود محمد سرورخان و محمد اسحاق خان
ومحمد یوسف خان وسردار احمد خان و محمد زمان خان پسران امیر غازی بمکمان متوجه
مقابله امیری نظیر گردید و قهر بار عسکر نصرت رایت .

نظم
بود در دوش شه از عرت ایزدموشن بود برفرق وی از لطف الهی مغفر
گرجهان پرشود از لشکر بد کیش چه باک هر شبی را که بود لطف الهی یاور
از قره باغ نهضت فرماشده ساحت موشکی را مشرق آفتاب رایت ساخت عساکر خصم
آمده در موضع نوعی سنگردهی اردوی همایون معسکر نمود سه درچهار روز توقف
هر روزه سپاه قراول با هم دا و وگیر نموده غالب و مغلوب میشدند آخر جناب
امارت مآب حزم را بر رزم اولی دانسته استیصال خصم را احساس بر تدبیر دلیذیر نهاد
توضیح این تلویح آنکه چون اراذل مال شیمه و اقوال نا پسندیده سردار محمد اعظم خان
اکثر لشکر و کبل رعایا بجان رسیده بودند سر کردگان اقوام سلیمان خیل
از و باغی شده بر عالیجاه ارسلان خان در زرمت اجتماع داشتند وپسران عزیز خان
ومحمد شاه خان نیز سر به باغی برداشته طرف جلال آباد رادر شورش آوردند و نیز
حضرت اعلی حسب رافت جبلی نخواست که خون ریخته گردد .

بیت
بمردی که ملک سراسر زمین نیرزد که خونی چکد برزمین
وینور بصیرت میدانست که اگر چند روز در مقابله و مقاتله تعویق افتد وجود بی بود
لشکر خصم خود بخود مضمحل شده نابود خواهد شد وحاجت کشت وخون ورخث

(149)


و آمد نبر و مهره توپ وتفنگ بقواعد حشمه بثار این حضرت فریدون مرتبت راه عسکر
ظفر پیکر را منصرف ساخته از موشکی سمت شلگر عطف شده رایت نصرت آیات فرمود
و دو منزل مرصل بر کماو در بیای شلگر در دامنه پشته متبع طرح سنگر انداخته
در ان سد سکندری پای همت فشرد و سردار محمد اعظم خان چون براحوال شهریار
جهان مطلع شد از توخی بر جمع القهاری کوچیده در محل اقرائت سنگر اندوخته نشست
و یومیه در قراول ویزک و طلایه عسکرین مقابله و مقاتله افتاده غالب و مغلوب میشدند
درین ایام شهسوار عرصه جلادت سردار محمد اسماعیل خان از بامیان کوچیده براه
غوربند بجهد افشان شتابد کامهراب جرنیل با سه صد سوار ازبکی و دوصد سوار رساله
بانقایس بسیار و دواب و اشتران رهوار از عقب آمده بمدد سردار محمد اعظم خان
میرود و سردار جلادت و ثیار شبیخون بر سرش زده و برا دستگیر ساخت و اموالش
بتاراج برد .
بیت
شد غلامی که آب بو آرد
آب جو آمد و غلام ببرد
بعد از قلع و قمع سهراب رستم وار آمده قلعه بالاحصار کابل رابر سردار شمس الدینخان که نائب
سردار محمد اعظم خان بود محاصره فرمود و مرکز و او در تیل کنه واز الاوزیر گلوله های توپ
شب و روز باریدن گرفت و چون مقابله عساکر ین اعلی سپاه امیر کبیر و خصم بی تدبیر در سنگرین
بامتداد کشید سردار محمد اسماعیل خان بعصب شجاعت جبلی و جلادت موروثی اراده یورش
بالاحصار نمود ناگاه خبر رسید که صاحبزاده غلام جان هوا خواه سردار محمد اعظم خان
رئس و راس طوایف کوهستان جمعیت فراوان از دون سیرتان آن مزدمان کرده هوای
مقابله با جنود مجنده در سر بی مغز دارد سردار موصوف صدر عرصه جنگ شیر پیشه
نام و ننگ سردار ذولفقار برادر اعیانی خود را با جمعیتی قلیل بمقابله آن طاغی ذلیل
فرستاده در موضع قلعه میر تلاقی فریقین و تقارب فئتين بظهور پیوست و با هم در دارو گیر
افتاده از شلق های پیا پی گوش کان سموات را کر ساخت و سردار ذولفقارخان صدمه
و حمله ایشان را کمان ام يكن دانسته دست اعتصام را در ذیل توکل استوار نمود
و چون سد سکندری پای وقار در دامن اصطبار درآورده هنگامۀ رزم را عشرت بزم شمرد
و دلیران هیجا و بهادران دغا را بحکم حرص المومنين على القتال بر مبارزت تحریض میفرمود.
مثنوی
زغوغای اعدای شیطان شکوه
بجنبید از جای خود ه چو کوه
چو در کینه بندد سلیمان کمر
چه غم کز زدیوان بود صد حشر
پس از حرب مدید و طعن وضرب شدید نسیم فتح و نصرت شخته زلف پرچم رایات ظفر
سمات سردار ذوالفقارخان شده اهل عدوان بفحوای (لواوا واحبا اذاهم منها يركضون)
راه فرار پیش گرفتند و قریب پنجاه نفر که شانزده راس ورئیس و کلانتران بودند
در عرصه جنگ بقتل رسیدند زاد و راحله و سلاح ایشان نصیب لشکر ظفر پیکر سردار
(۱۲۰)


موصوف شده منصور و مظفر بخدمت برادر رسید وسعادت این ایام آنکه شاهزادگان
جلیل الشان عبدالله خان ومحمد ایوب خان پسران شاه سعادت نشان واحمد علیخان پسر سردار
محمد علیخان جنت مکان که هر سه نو باوه از حدیقه عصمت اند باتفاق عالیجاه اشك آغاسی
شیر دل خان وچند نفر خوانین از کابل گریخته اولاً و گرد در ژرمت پیش ارسلان خان
رفته از آنجا فایز عتبه بوسی گردیدند حضرت اعلی از دیدن آن قرة العین رقت فرموده
هريك را در کنر عاطفت کشید و خدمت هریكی از امرا مرتبه حسن قبول یافت و سردار
محمداسماعیل خان چون از کنار کوهستانبان و ددسیرستان فراغ یافت متوجه فتح الاحصار شده
مداخل ومخارج قلعه را مسدود فرمود وعرصه کار را بر خصم اندیشه مان تنگ تر از چشم
حاسد وكور بخیل ساخته بر برج يك لاخو مشهور به برج عقابین که سر کوب بالا حصار
است و در متانت ورصانت با بروج سماوات دم همسری میزند و بر جی است برحریة الوتد
غایت حصین ومحکم، ایدت نهایت رصین که دست تصاریف ایام هرگز بدامن خاکریز آن
نرسیده و دیده سپهر کبود در عرصه ربع مسکون بمحکمی آن برجی ندیده .
بیت
کنگر او گذشته از مه و مهر
کشته دندانه های چرخ سپهر
یورش برده قهر اً و جبر اً در تصرف آورد ومیر اعظم خان با میانی که بصوب چاریکار واز روسای
کوهستان بود و درین گیر و دار بهیچوجه اثر و أثاث معانی فداکی تبرزیده درین یورش
بقتل رسیده ذخیره نیکنامی اندوخت .
بیت
شجاعت یقین زیور آدمی است
نمایشه ء جوهر آدمی است
بود فخر مردان زجان تاختن
رحم پر دلان را سر انداختن
و چون برج مذکور مفتوح گشت مردم بالاحصار امان خواسته قلعه را سپرد ملا زمان
سردار جلادت شعار نمودند ( ذالك فضل الله یوتیه من یشاء ) و بالفضل
فتـحــنـامــه را ارسال پایة سریر خلافت ساخت و چون فتح نامه معروض رای بیضای عالمیان
یاية سریر امارت گردید شادبانه نواخته از خنك توپها صماخ گوش اعمدا را پر دریدند ولشکر
خصم که خانهای اکثر ایشان در شهر بود ازانتشار این خبر سراسیمه شده هر روز پنجاه شصت
نفر پیلتن وسوار وغیره گریخته باردوی همایون میرسیدند ورعایت ومرحه نهای زیاده شمار
ایام عمر از سر نو میگرفتند و هم در این ایام غلام محمد خان قوندراتی نوشته امریضان ان جهل و بيانة
طی که از معتبرین امرای سردار عبدالرحمن خان بود با دوصد سوار از يك از ترکستان
بكمك سردار محمد اعظم خان رسید اما چون گریختن سپاه از اردوی او بكثرت رسیده چاره
پذیر نبود بناچار شب پنجشنبه هشتم جمادی اول سنه ۱۲۸۵ یکهزار و دوصد هـ. ق پنج عروس
بی وفای مملکت را سه طلاق میگو شده در بسته که مراجعت پذیر نیست ودل از مال وعیال بریده
بحسرت تمام عار فرار را بر ننگ قرار اختیار نمود وارد وواثاث واسباب سلطنت وتوپخانه را
برجا گذاشته با چند نفری از خواص خود راه ترکستان پیش گرفت .
(۱۵۱)


بیت
لخالفان ترا هر یکی بود دیگر
زمانه در تن آخر الزمان افگند
یکی ببرد یکی را فلک بقهر تو
کدلو برید و یکی را ز خانمان افگند

واز غزلین گذشته براه سوخته چنار وشتر گردن افتاد و خبر این و از راهان و هراسان بمگردن
دیوار و از آنجا بقر کستان مرکشید ددیه سنجان انتهار تاریخ دار او بدینخط گفته اند

نظم
آن ظالمی که خون جهان راز حور ریخت
شیرازه کتاب خدارا زهم گسیخت
چون اعظم استباب مگیتی کادیت یافت
بر فرق روز گار زادبار خاک بیخت
از بهر مال عدل د اوار ش چاخواست
هاتف از آن میانه بگفتا ستم گریخت

بعداز فرار ظالمان عظیما را ردوی منصورش افتاد هر کس براهی و هر فرد بجائی میدوید
۱۳۸۰
میسد سرورخان اسفر فر از خان از راه کوهستان درین اهو گروزر مت روام تکاب شد و دیگر خوانین
وسپاه هر کسی بطرفی دوید سردار ولی محمد خان که محبوس بکتبم حال بود ونهایت ستم
وغایت جور ازان بی رحم قاطع صله رحم که درین شب نجات یافته بار د وی همایون
رسیده و به تقبیل انامل فیض اماثل رسیده مورد الطاف شاهانه و عنایات لا نهایه گردید
حضرت اعلی بعد از اطلاع بضبط سپاه ظفر انتساب پرداخته تارا ج بشگاه غنیم اجازت
فرمود وچون شهنشاه آفاق گیردل اکبر از سبل مشاق سعادت طلوع نموده آبا بلسانان
را در حیز تسخیر در آورد وسپاه دل سیاه آوا اب وعده اعظم مهتاب تاب مقاومت
ن بوده بپراگندن مفر مه گزیدند شهریار فریدون شعار نخست سردار فتح محمد خان را بتعاقب
آن سر گردان بادیه ادبار صمور فرمود وخود بالشكرم منصور آوجیهه قریب سنگر خصم شرف
نزول ارزانی داشت و از آنجا روانه غزین شد سردار فتح محمد خان راه تعاقب او غلط کرده
براه دیگر افتاد و چون بحدود سوخته چنار رسید غلام محمد خان مذکور را که کمك آمده بود
بدست آورده سب شرارتی که در ترکستان با او کرده بود بقتل رسانید از انجا بن تیل مقصود
مراجعت فرموده بغزنين آمد حضرت اعلی مسرور دو فر بين توقف نموده بعضی از اسباب سر کاری
چون توپها وتفنگ واشتر وخيمه وجبه خانه جمع بود روانه کابل گردید یوم سه شنبه بیستم
شهر جمادى الاول سند مذکور کاپه تاريك مستقر الخلافه را که از ظام ستم پیشگان بصیرت
شبکده شده بود از قدوم میمنه ازوم خانه سرور ساخت وفتحی انجنان بی درد سر آمد و شمشیره
وپیکان نصیب هواخوا هان دولت ابد مدت گردید و مانند حیات جاوید که ببدن در آید
یا نور خورشید که عالم ظلماتی را آراید قدم در ان بلده که مصداق بلدة طيبة ورب غفورا است
نهاد وزمانه نعمت شکرار این کباته زبان بر کشاد که السلطان فی الیه کما لروح فی الجسد
واز مردم آن دیار دیده بدت هر که بیدار بود و بچشم سرمه امده طاعت انحضرت بود بی اختیار غلغله
دعا وثنا ، وج جمهور فقرا ارسانید و بلوازم خمسہ حق جل وعلی پرداخته خوشدل و شادمان گردیدند
انحضرت نیز زبان شکر افشان برکشاد. . که بود از وضع وشریف خرد و بزر گ
و تاجک وترك پرسش تمام نمود .
(١٥٢)


بیت
پرسش از اندازه وغایت گذشت حد نوازش ز نهایت گذشت
ودرباره زیردستان وضعیفان که پایمال حوادث گردیده بودند مرحمت بلاحمد وغالب افزود.
بیت
چو برتخت بنشت آنشه کامران قدم ماند چون مهر بر آسمان
روان خلق را سویش آواز کرد بر ایشان در مرحمت باز کرد
بپرسش لب شکر افشان کشاد چو غنچه دل عالمی کرد شاد
بعد از چند یوم عیالهای سردار محمد اعظم خان وعبدالرحمن خان را که در کابل بودند
و با مردم افسادجوی و کسان فتنه خوی حروف بدو بست داشته روانه قندهار فرمود دراموال
واثقال ایشان دیده متاع اهل کابل که بظلم در خانه های خود کشیده بودند باهل حقوق
مسترد داشت چند نفر از خوانین درانی را که سالها نمك پرورده حضرت اعلی بودند و حقوق
نمك را پشت پا زده بدشمن پیوسته بدنامی دنیا و آخرت اندوختند زجرافید وجرم کرد وچون
ذکر اسامی ایشان واقایعه مرتبه بده بشد قلم را بتکلیف ندوید نشد و سردار شمس الدین خان
واحمد خان ومحمد زمان خان ومحمد عمر خان پسران امیر علیین مکان را از مملکت محروسه
اخراج فرمود وبتجدید قدم برمسند کامرانی نهاده تخت از یمن مقدم او غیرت افزای
اورنگ فیروزی مهروماه گشت ومستقر اخلافت را از رشحات معدلت آنحضرت در نضارت
از فلك هفتم در گذشت و بعالی قوی واملی فتی روی به تمشیت مهمات جهانبانی آورده پرتو
عطوفات ومهر بانی را برنظم امور جمهور از نزديك ودور افگند وجناح مرحمت واحسان را
بر مفارق طوایف انسان گسترده در تقویت ارکان شریعت غرا و استحکام قواعد مات
بیضا فرامین جهان مطاع بنفاذ انجامید و درباب رعایت سادات وقضات وعلما وفضلا و ارباب
درس و فتوی نهایت سعی واهتمام بالغا، رسانید و کسانیکه درین یورشات جانفشانی بکار
برده حقوق نمك را برجا آوردند بمراتب علیا رسانید ودر اقران سرافراز ساخت .
مثنوی
شد زانوار عدلش ملك روشن زفیض همتش گیتی چو گلشن
زفتنه اهل عا لم را امان داد بعهدش عدل کسری رفت از یاد
اساس شرع از تیغش مبین شد دعا گویش همه ا هل زمین شد
گل سی وششم
در ذکر حرکت سردار عبدالرحمن خان از ترکستان و هزیمت آن
بدفرجام والله عزیز ذوانتقام .
بر ضمایر مهر تنویر وخواطر کیمیا تاثیر ارباب بصیر مخفی ومستور نخواهد بود که
از آنچه در مربی روزگار نقش تخریب بقاع وامصار وتفرق عبید و احرار چهره کشا میشود
(۱۰۳)


وصورت انقلاب امورات و تبدیل احوال جمهورات عکس پذیر میگردد مقتضای عدل وفضل پروردگار واقتضای غرایم حکم آفریدگار خواهد بود دست قدرت سنیه الهی در ایجاد مكنونات نامتناهی بر آن جاری است که هرگاه بمرور شهور وعوام وعبور لیالی و ايام قوانین امور بقایت فتور پذیرد واحوال ملك وملل وحال اصحاب جاه ودول خلل گیرد بهر قرن صاحب قرانی باشوکت و گیتی ستانی در کمال صولت مؤید بتائیدات سبحانی ومشرف بتشریف نافذ فرمانی جهت ازاحت آن خلل وازالت آن ذلل رخش عزیمت بجلوه در آورد و در تمهید ارکان دولت وتشييد بنیان سلطنت اهتمام تمام وجد وجهد مالاكلام بجای آرد وعرصه ممالك كه عرصه مهالك گشته باشد از تمرد طغیان ارباب شرور واصحاب فسق و فجور پاك گرداند وغبار فتنه و فساد هر مفسد و بد کردار بژخم شمشیر آبدار وخنجر آتشبار از روی روزگار بنشاند مصداق این حال ومصدق اینمقال مقرون باقبال امیر بی نظیر ستوده خصال است که چون مدت مدید و عهد بعید بود که اقربای آنحضرت در صدد مخالفت آمده سر مخاصمت برمی افراشتند و نطاق منازعت بر میان بسته هیچگونه پای از طریقه معاندت بر نمی داشتند و بواسطه تنازع وتخالف آن زمره باغناء در عالم كون و فساد بجز ویرانی بلاد وخرابی اصناف عباد چیزی رو نمی نمود بر مقتضی حکمت ازلی و موجب مشيت لم يزلى امير سکندر مرتبت که مبارز معر که گیتی ستانی و چابک سوار میدان جهانبانی است پای صولت در رکاب دولت بار دیگر بحکم عزیز اکبر نهاده دست سطوت برار باب نخوت کشاد وشرار اشعه سنان آبدارش چون باد خاک از ادبار اشرار بر آورد وبضربات شمشیر آتشبارش خان و مان اهل طغیان زیر وزبر گرداند و چون صمام ظفر اثر با قضا وقدر مطابق بود بهر طرف روی آورد صفر رای اوشد و بهر که اشارت کرد منقاد فرمان بانفاذ او گشت و آنانکه روی در طریقه نزاع و خلاف آورد جان را با خانمان بباد فنا سپرد تفصیل این اجمال و توضيح اينمقال آنكه عبدالرحمن خان در ولایت ترکستان اگرچه بشجاعت موصوف وجلادت معروف بود و بساير عم منعمی که قم محسوس او گردیده ، بالكل مايل ظلم وعدوان وتخريب عباد و بلدان نبود اما بجهة آنكه همواره با بندگان حضرت اعلی طریق منازعت می پیمود مذموم زبانهای خواص و عوام و ملول لسانهای ایام وکرام گشت و هرچند شهریار فیروزمند بنصايح دلپذیر ومواعظ ناگزیر زبان حق ترجمان بر گشاده از روی رفق ومدارا بعد از فرار سردار محمد اعظم خان بحكم . وما كنا معذبين حتى نبعث رسولاً بارسال رسل پیغام داد که از وفور مرحمت و شمول مکرمت که در جبلت پاك ما مفطور است و در طينت مبارك ما مضمر از شر آثام و ذلات توگذشتم و رقم عفو بر جرایم ما تم تو کشیده از استیصال خاندان واضمحلال دودمان تو بر گشتیم
ع هنوزت گر سر صلح است باز آی .
سردار عبدالرحمن خان بتأثير تسويلات شيطانی و تخيلات نفسانی بهیچگونه شیوه نیکو عهد و رعونت را از دست نداد و سر از متابعت و گردن از ربقه ممانعت پیچید ، گام اطاعت در راه استطاعت نگشاد و تا آخر با قضای الهی و مقتضی حکمت نامتناهی باورسید آنچه رسید ودید آنچه با بست دید .
(١٥٤)


بیت
هر کو ننهد گوش سوی پند عزیزان بسیار پشیمان گردد انگشت ندامت
تصریح این تعمیه آنکه چون شهریار کامگار ظل جهاندار دریافت که از غایت سرکشی
و نخوت آن مدیر وخیم العاقبت دست شفاعت در دامن اعتذار و ذیل معذرت نمی آویزد واز
راه مصادقت روی در وادی موافقت آورده نوعی نمی سازد که مواد رویه وحشت یکجای
از میان برخیزد رای ممالک آرای شهریار عدو بند جهان کشای که پیرایه دین و دولت
و عنوان نامه فتح و نصرت است اقتضای آن فرمود که لشکر ظفر اثر بطرف آن مدبر
خود سر کشیده او را از نو گوشمالی بسزا دهد که بگرداپای غرور و پندار از حد قوت و حیز
مکنت خود فراتر ننهند والا .
بیت
آن سیه دل که شد از جام هوا مست غرور فتنه انگیز تر از غمزه جانان گردد
مگر چون ایام زمستان در پیش ولشکر نصرت اثر از پس تردد کوفته و مانده و بند و بست
ممالک محروسه حسب دل خواه نشده بود و قحط غله از تراکم عساکر علاوه روی آورد
بموجب الامور مرهونة باوقاتها این عزیمت موقوف بوقت بهار داشته متوجه رعیت پروری
و داد گستری گردید و سردار عبدالرحمن خان که از سمت میمنه برگشته سردار جلادت شعار
محمد اسماعیل خان از وی چمائی گزیده بود از گفته پل کوچه روانه غوری شده سردار
محمد اعظم خان در خصوص استمداد متواتر احوال با و میرساند اوهم نصیر خان جرنیل را
با جمعی از سوار و پیاده روانه نموده بود و چون نصیر خان جرنیل بحد ايبك ميرسيد
خبر فرار شدن سردار محمد اعظم خان سامعه کوب او شده هر کس بر جائی و هر احدی
بمکانی پیشمرده ماند تا آنکه سردار محمد اعظم خان خود از راه بلخاب وارد تخته پل
شده از انجا بغوری رفت و سردار عبدالرحمن خان چون به رسیدن او مطلع شد بعزت تمام
ویرا داخل اردو نموده اسباب حشمتش بر پاداشت و خاطر رمیده آن گریخته پا را تسلی
کرده دلجوئی تمام فرمود درین اثنا مردم کوته بین فساد کیش و فتنه جویان نا عاقبت اندیش
توقف حضرت اعلی را تا ایام بهار بر زبونی حال خیر اشتمال آنحضرت حمل نموده
برای سردار عبدالرحمن خان نوشتند که فرصت را از دست نباید داد .
بیت
مده فرصت از دست اگر بایدت که گوی سعادت ز میدان بری
که فرصت عزیز ست چون فوت شد بسی دست حسرت بدندان گزی
مصرع پیش دستی آن که نبود دست پیشی را بصل
هرگاه اراده یورش ايندك مركوز خاطر است بالفعل لازم که هنوز حكومت خصم
قرار نگرفته و لشكر مخالف با موافق مخلوط است و دلجوئی قریه بچنان نکرده
علاوه سپاه کابل که ناشد است از عیالهای ایشان مطالبه طلب آنها نموده هر گاه
فرصت یافتند ناچار رویه بنطرف خواهند نهاد بنابرین امورات و برائت سردار عبدالرحمن خان
(١٥٥)


را سر عاقبت بمرد آمده در خیال لشکر کشی بصوب مستقر الخلافة افتاد و غافل از
اینکه گفته اند: نظم ـ او می شده در تپه ضلالت کوره * ناگشته زحکمت الهی آگه
نکشاه دری لیطفو ا نور الله * غافل شده زالله يتم النوره . القصه آن وخیم العاقبت
بدون مصلحت سردار محمد اعظم خان باهفت پلتن و هژده عرابه توپ و نوزده طلب رساله
وهزار نفر سوارازبک و دونیم هزار نفر جزائرچی باعدت تمام وشوکت مالاکلام از غوری
متوجه مستقر الخلافت گردید ع صید را چون اجل آید سوی صیاد رود
ومکوچهای متواتر از راه کوتل باوقاع بادل صدداغ وارد بامیان شد شهر یار با اقبال
چون از احوال آن بی‌مآل مطلع گردید اگر چه کار لشکر و سپاه و ملک پریشان و ابتر بود
مگر چون ومن يتوكل على الله فهو حسبه ان الله باصع امین آغاز کتاب او است دست بحبل
تو کل زده از مکمن عز واقبال حکم قضا توام شرف اصدار فرمود که عساکر ظفر مظاهر
تهيه اسباب جنگ وجدال وترتيب عدت رزم وقتال نموده بموكب جاه و جلال جمع آیند
تا از رشحات تیغ آبدار غبار عصیان عبدالرحمن خان والی عاری تر کستان از صفحه روز
گار واوراق لیل ونهار شسته گردد و بتاریخ یازدهم شهر رجب المرجب سنه ١٢٨٥ یکهزار
دوصد و هشتاد و پنج سردار عظیم الوقار سردار محمد اسلم خان را باسه پلتن و شش عرابه
توپ و کن سوار و پیاده کوهستانی از راه چاریکار کوهستان ضرب شصم سمت بنیان گسیل
فرموده مامور حفاظت ومتانت کوتل چر تک داشت که اگر غنیم از راه غور بند ادعای
مرور داشته باشد عایقی عظیم و حاجزی جسیم در پیش باشد و داؤد شاه خان جرنیل را با سه
پلتن وشش ضرب توپ و بهادر خان را با سه هزار کس جزائر چی وعالیجاه سردار شاه پسند خان
را معه هشتصد سوار مقرر فرمود که براه کلان رفته کوتل اونی را محکم سازند و بتاریخ
شانزد هم شهر مذکور شاهزاده عالم و عالمیان نور حدقه انس و جان و نور حدیقه بر واحسان
سردار صاحب وقار سردار محمد یعقوب خان دام حشمته را با نه پلتن و دوازده عرابه توپ
وبقيه لشکر وسردار جلادت وقار فتح محمد خان مامور فرموده که در میدان بعد کوت
عشر و رفته اقامت اردوی همایون نماید و خود بعد از مرور سه لوای ظفر انتمارا از
مستقر الخلافت در اهتزاز آورده با سرداران شجاعت نشان سردار محمد اسماعیل خان وسردار
ولی محمد خان وغيره و خوانین با احتشام و سپاه ظفر پیام در محال قاضی قلعه منزلزقات جلال
برپاداشت و سردار عبدالرحمن خان چون در بامیان رسید از غائله ئی که اندیشه و یا از
افساد پیشگان با ارسال رسل شینده بود یکی بظهور نرسیده در ششدر حیرت چهار میخ ماند نه پای
پس کشیدن که عزیمت واضح و نه دل پیش آمدن که راه مسدود بود و لا چار از گردن
دیوار در موسمی که هوا سردی بافراط ظاهر کردیده برودت آن بغایت انجامید .
نظم
شنا گشت روی زمین است یخ ز یخ چشمه هاچون زمین گشت شخ
ز سر ما نگویم که یخ بست آب که می بست یخ چشمه آفتاب
وابر تیره سراپرده سیاه در فضای عالم علوی کشیده تنق نیلی بر چهره نور بخش آفتاب
می پوشید از حدت شدت دی و سرمای بی منتهای وی فلک کجلی پوش سنجاب سحاب در بر کرده
کوه باشکوه سردر زیر پوستین قائم برف در آورد .
(106)


نظم
کشیده کوه زسردی بزیر دامن پای
معد و جهت از چرخ تا بنات کشید
نشسته اند ملایک زشدت سرما
نهان بچرخ کبو دست مه زسردی دی
ز برف هم نمد ابر را کشیده ببر
بزیر دامن خود مجمر ی پر از اخگر
در آسمان همه شب گرد آتش اختر
بشکل گلخنیان در میان خاکستر
و از غایت برودت برد هوا سرد شد که از سرمای مفرط حس و حرکت از قوای نفسانی
ساقط گشت ونفس از قبضه تن هنگام برآمدن همچون مار از پوست بیرون می آمد:
مثنوی
چنان جیش سر دی کند دست برد
نفس گر بیرو ن آید از خلق کس
که نه پوستین دافع آید نه برد
زسرما هما ندم به بندد نفس
و آفتاب جهانتاب سر در نقاب حجاب برده از زیر پرده غمام روی ماه تمام هیچگونه
بمغالیان نمینمود شب وروز ابر چون سحاب دست گریبان از روی مواسیم آب می پاشید
مهر از آسیب سرماچون عکس خویش در آب میلرزید .
نظم
چرخ پوشیده رخ خویش به سنجاب سحاب
گربر افشانده شدی سوی هوا باده آب
در پس پرده شده مهر جها نتاب مقیم
آمدی باز یکی لعل بنگی در یتیم
الغرض سردار عبدالرحمن خان از گردن دیوار براه سوخته عازم غزنین گردید واز
محال چغتو آمده در دشت تلخك حول رو ضه متبركه سلطان محمود قد س سره محل
اقامت لشکر نمود وسپاه ظفر پناه حضرت ظل الهی را ازین ممر صعوبت مضاعف گردیده از
اونی واپس کوچیده براه میدان رسته سمت غزنین شدند شهریار جهاندار از قاضی قلعه
نهضت فرموده با عساکر شاهزاده فرخنده اختر ملحق شده در منزل لوره وشش گاو بارگاه
فلك اشتباه را برپناه نمود که فاصله فریقین ومسافت میان فئتین بقدر شش گروه می بود درین
ایام لطیفه غیبی از عنایت سبحانی که دلیل قاطع وبرهان واضح بود براینکه عنقریب قر یب
ابواب دولت ازروی سعادت برروی بندگان اقدس گشاده گردد و آفتاب عنا یت ودون
ام یزلی برسا حت حشمت وافقان سریر امارت و عاکفان پایۀ تخت سلطنت پرتو اندازد روی
آورد تفصیلش اینکه سردار عبدالرحمن خان که حلوای حکومت مستقر الامارت در د يك سرد
متخیله می پخت پسر سردار محمد اعظم خان محمد اسحق خان را به تالیقی با طرحیه رو دیگر
سرکرد گان و چندی از جرایرجیان درترکستان گذاشته روانه صوب استیصال خود گردید
بمجرد بیرون شد نش ازملك تر كستان تمامی رعایا و ميران آ نملك بسبب هم عهدی
حضرت اعلی و افعال شنیع او که با مردم آ نجا از ونظهور پیوسته بودازيك سر سر برداشته در هر
قریه و ناحیه جمع آوری نمودند وحاکم آ نجا را با کشته یا اسیر ساختند وربقه اطاعت را از
گردن انداخته خودرا مطلق العنان وخلیع العذار داشته باقی احوالش بر موضع خود حواله
قلم خوا هد شدا گر چه ازین اخبار متوحش یومیه سماع گوش او می شد اما خود کرده را

(١٤٧)


دفع نتوانست تن بتقdir داده متوجه امورات آینده بود ومحمدسرورخان را که از یاغیان
براه چرنك و كوهستان روانه تگاب نموده بود اودر آنجا بمضدت سرفرازخان ولدخدا بخش
خان با بكر خيل كه در حدود سروبي جای واس دارد جمع آوری نموده راه جلال آباد
وكابل رانهب وغارت مینمود ومرور قوافل وتجاررادرتعويق انداخته شورش بر پا ساخت
بندگان اعلي واشرف سردار والا اقتدار سردار محمداسلم خان را با همان لشکر کــه
در رکاب اوبود در حینيكة از چرنك كوهستان نهضت فرمود عازم اردوی کها نیوی بود
امر فرمود كه متوجه استیصال آن مدیر خودسر شده جمعیت آن اوباش را از هم متلاشی سازد وقلاع
سرفراز خان رااز سرفرازی انداخته از بین یکسان نمایدسردار موصوف حسب الا مرهمايون
حرکت کرده بمجرد ورو درمه گوسفندان را از هم متلاشی ساخته فرموده را بعمل آورد ومال
آن اوباشان را دستگیر کرده محمد سرور خان وسرفرازخان را آواره دشت ادبار فرمود
وهمدرین آیامی که محال او ره مضرب خیام فلك احتشام بندگان ذوی الاحترام گشت
محکم فرمودند که بامرای اژدر صولت وخوانين ضرغام سطوت عالیجاه سردار شاه پسندخان
سردار فتح محمدخان وسردارشیرعلیخان را حکم واشك اغاسي شيردل خان وغیره از راه ناوکی
بحدود لغزبين رفته امورات حوالی وحواشی اردوی غنيم تاخت وتاراج نمايندوتنگدارند
که آذوقه را از جای کشند سرداران موصوف حسب الامر رفته روز اول قریب دو صد اسپ
وشتر وصہ نفر بندی را ازاردوی دشمن بدست آورده چیره دستی نمایان بظهور رسانیدند
بعد ازین تا ایام استیصال وهزیمت خصم سه دفعه در میان قراول موافق ومخالف مقابله
افتاد خصم جیره دست گردید وبقدر پنجصد نفر ازسپاه قراول اردوی معلی دستگیر پنجه
خصم شدند وچون امورات عالم كون وفساد مرهون باوقات است طول تلاقی فریقین دران
ایام ترقی سرما وریزش برف بیگناه انجامید دراواخر کار که مشت کردگار استیصال
آن فرقه نابکار را خواسدگار شد نخست بمؤدای اذارادالله شيئاً هيأ اسبابه اسباب آن
امر مقتضی را مهیا ساخته مرتب فرمود تفصیل این اجمال وتبيين اینمقال آنکه در جـــوار
اردوی همایون بفاصله دو گروه بسمت جنوب شرقی درة واقع است موسوم بر نجان که قلاع
عدیده و آبادی مدید در آن است و همواره از اردوی همایون مردم برای آذوقه آوردن
در آنجارفته وآمد مینمودند حکم محکم بند گان ثریا مکان اصدار یافت که برای
حفاظت مردم گیاهی عالیجاه عصمت الله خان ولد عالیجاه عزیز خا ن که فدوی جان نثار
بود با هزار نفر جزائر جی دررنجان رفته در بعضی قلاع آن قرار گیرد ومحال مذکور
را که بمثابه عضو ضعیف قابل انصباب مواد فاسده دشمن است تقویت دهد وبر وداع سيف
قاطع تورم محل مذکور را ازهجوم اخلاط فاسده اعدا باز دارد و عالیجاه موصـــوف
باجزائر جيان مذکور رفته دربر خی از قلاع آنجا قرار گرفتند و سردارعبدالرحمن خان
تیره بخت را که روز ادبار بحكم سيهزم الجمع ويولون الدبر نزديك واختبرطالع منحوسش
بفحوای روح افزای ولينصر كم عليهم تاريك گرديده بود ازدست برد پیا پی قراول خود
مغرور گشته قياس مع الفارق لاحق را بر سابق نموده با پنج پلٹن و دوازده عرابه توپ وسه
هزار سوار رساله وباقی لشکر ملکی بعزم استیصال عصمت الله خان وجزائر جيان که در عصمت
(١٥٨)


فضل کردگار وحسن طالع شهریار جهاندار بودند روان گردید و با حشمت تمام وعدت
بلا انصرام طی مسافت قریب هفت کروه کرده وقت ظهر قلاع را بر جزائر جهان قبل نمود واز
چهار طرف توپهای صاعقه کردار وخمپاره های آتشبار در غرش و شورش آورده گلوله
های متواتر می انداخت ودم بدم تحریص سپاه دل سیاه را بر فتح آن مینمود اگر چه فلت
سپاه منصور بغایت ظاهر بود اما هر يك توکل بر خالق جزو کل نموده دست در حبل المتین
طالع شهریاری زده در مقام نام وننگ و موقف حرب وجنگ ایستاده بودند ودل از جان و جان
از بدن بر گرفته بدفع اعدا می پرداختند و هر طرفی که از دیوار قلعه از رسیدن گلوله های
پیا پی می افتاد با افعل مرمت میشود * چون تحصن عصمت الله خان بسمع اشرف رسید
کل لشکر و تمامی عسکر را حکم فرمود که نطاق همت و شجاعت برمیان بسته دفعة متوجه
دفع خصم بداختر شوند وغیر از مهروساویان احدی از لشکر یان در خیمه و جا نماند بموجب
فرمان لازم الاذعان از سوار تا پیاده واز نو کر تا خانزاده کمر همت بسته رو بمقابلة خصم
نهاد چون پردة دل سیاه شب حاجز داری نمود عالیجاه عصمت اله خان که رستم واربتن واحد
بجواب لشکر می پرداخت و مانند یکه تاز میدان اخضر هزیمت در سپاه دل سیاه انجم
واختر می انداخت عرض داشت نمود که حضرت اعلی درین شب تارسیاه نصرت انتباه را
متصدع نشده ذات فايض البرکات را بر بستر استراحت غنوده فرمایند انشاالله تعالی تاجلوص
فرمائی خسروانجم بر سرير سپهر چهارم خصم نگون اختر را دست تغلب و تصرف نخواهد شد
علی الصباح با قبال سلطان زمان و خاقان دوران غضنفر ملك چين مو بضرب العالمين اميرالمومنين
در میدان معر که هیجا و در عرصه مقابله اعدا جزای اعمال زشت خصم بدسیر و پاداش افعال
نا شائست دشمن واژ گون اختر کما هی در کنارش نهاده خواهد شد و نیز چون ظلمت شب
پرده قیر گون بر روی آفاق گسترده بود و فرق موافق ومخالف نمی شد لا جرم ارکان
دولت و شیران مملکت .

مثنوی
همه پیش آن خسرو سرفراز نهادند رخ بر زمین نیاز
با قبال خان سکندر لوا کشادند هر يك زبان دعا
که ملك جهانت مسلم شود مسلم بنام تو عالم شود
عروس زمانه بکام تو باد جهان بنده گیتی غلام تو باد

معروض داشتند که قادم صبح این یورش را موقوف فرمایند حضرت اعلی عرض
خیر خواهان را بمزاجها بت مقرون ساخته نهضت عساکر را معطل به صبح داشت و عريضة
عالیجاه عصمت الله خان را بر حسن خدمت معمول داشته تسلی تام فرمود که تا دم صبح
در کار تحصن سعی بلیغ نمایند على الصباح بندگان عسکر منصور نهضت فرما خواهند شد
وسردار عبدالرحمن خان چون جسارت اهل حصار را از حد متجاوز دید فوارة غضبش
در جوش آمده امر فرمود تا عساکر پیرا من قلعهها در آمده بضرب تیغ فتح آن نمایند.

(۱۰۹)


بیت
بفر مود نامردم کینه دار بر آیند پیرامن این حصار
بسی ازوی مردی خرابش کنند بسیلاب خون غرق آبش کنند
عالیجاه عصمت الله خان بشجاعت موروثی و بهادری جبلی را کار فرموده جزائر چیان را
که هريك ازایشان در شیوه گلوله اندازی چنان دستی داشت که نقطهٔ خال از روی زنگی
به صیقل در شب تار می ربود بدفع اعدا بوعد و وعید تحریص مینمود ودشمن را از حول قلعه
دور و نفور میداشت .
بیت
چنین حصار که یارد کشاد جز ملکی که پیش خدمت او بسته روز گار کمر
چنین سپاه که یارد شکست جز شاهی که شد درست بسا ورسم دین پیغمبر
القصّه از وقت ظهر تا دم صبح فردا از طرفین کشش و کوشش بظهور رسیده سردار
عبدالرحمن خان را کشاد کاری روی نمیداد علی الصباح تاریخ بیستم شهر رمضان المبارك
سنه ١٢٨٠ که ترك سفیده دم خنجر سیم از نیام خاور کشید و سپر شنگرفی بر کتف انداخته
تیغ زرنگاری راعلم ساخت وبر توسن فلك مینائی بجلوه درآمد .
مثنوی
سر صبح کین شاه انجم سپاه نمود از افق رایت صبحگاه
بجنبش در آورد خیل وحشم بجنبید از جا بطل وعلم
سپاه منصور که تمام شب کمربسته مستعد مقاتله برای دمیدن صبح چون ستاره تمام تن
يك چشم انتظار گشته بودند باشاهر اده غیور و غضنفر پیشه دلاوری بسردار محمد اسماعیل خان
وصدرمیدان مبارزی جرنیل فرامرز خان حسب الحکم شهر یار جهان از محال اوره در
حرکت آمده مانند بحر مواج روی زمین از حرکت افواج متزلزل گشت.
ع فلك گفت هذا اليوم هجر
مثنوی
بفرمان شاه سعادت اثر ببستند گردان لشکر کمر
پلنگان شیر افکن و تیز چنگ چون شیران جنگی کشادند چنگ
دلیران مردم کش و کینه خواه همه سوی اعدا گرفتند راه
زهر جانبی سورن انداختند بته پیر خون ریختن تاختند
سردار عبدالرحمن خان تیره روز که سپاه را از مسافت هشت کروه از تنگه دوررانده
تمام شب اوج وبرهنه بسان روز صایم بودند واز سردی تردد بسیار بجان رسیده انتظار
روز مرگ میکشیدند چون بر توجه شهزادهٔ مظفر لوا مطلع گشت دانست که سیلاب در سدد
تفریق این مشت خاشاك است لاچار قلعه را گذاشته بحدود کوتل و پشته های که در انتهای راه
عساکر منصور بود خود را رسانیده به محکمی کوتل و مرتبه ها پرداخت .
(١٦٠)


درین اثنا از بنگاه کشک سردار محمد اعظم خان نیز با ملحق گردید و شاهزاده فرخنده اختر
چون بزیر کوتل رسید سردار محمد اسماعیل خان را حکم فرمود که از طرف جنوبی کوتل
بر تپه که سرکوب دشمن است برآمده خصم را ناآرام سازد و داود شاه جرنیل را حکم شد که
بر طرف شمالی کوتل بر تپه که نشیمن سپاه دشمن است یورش برده خصم را بزیر اندازد و ظهیر الدوله
فرامرز خان را حکم فرمود که توپخانه را پیشرو نموده بالشکر سوار و پیاده متوجه سر کوتل
گردد حسب الحکم چون اینها صورت مقابل چهره کشود باز باند پرواز اقبال پر و بال باز کرده
جلوه نمود و همای همایون فال ظفر در صحرای هیجا پرواز فرمود .

مثنوی
چو از هر دوجانب صف آراستند
علمها ز هر گوشه بر خاستند
بشالید نای و بغرید کوس
بلرزید این گنبد آبنوس
صغیر نفیر از فلك در گذشت
به جنبش در آمد اران کوه و دشت

القصه سردار محمد اسماعیل خان از یکطرف و داود شاه خان جرنیل از دیگر طرف برسر
تپه ها برآمده با اعدا در آویختند و بزور تفنگهای بیایی که غلغله هایشان تگرگ ابر آذری
میبارید خصم را بزیر آورد و در دامان تپه ها هر چند از اطراف دلاوران ظفر جانب از غایت
ستیز و فتنه و آویز حمله های تند و تیز مینمودند هر دو گروه مانند کوه از کمال شجاعت و نهایت
مردانگی و جلادت ثبات قدم ورزیده پای بر جا بودند و آن روز از ان زمانی که سلطان شرقی انتساب
آفتاب تیغ ظفر ماب از نیام انتقام کشید تا آن هنگام که کوکبه زرین مهر برین سبزه
زبرجدین تسر حد استوا میرسید هر دو لشکر با یکدیگر بر سر نزاع و خصومت بودند گاه سپاه ظفر پناه
مخالفان را از جای بر میداشتند و زمانی دلاوران خصم لشکر شهریاری را برجا نمیگذاشتند
عاقبت شاهزاده فرخ لقا فرخنده سیما فرمان قضا جریان اصدار فرمود تا کل سپاه بیکباره حمله
برند حسب الحکم سرداران نامدار و خوانین ذوی الاقتدار دست ستیز با تفاق بی نفاق کشاده
آتش حرب و قتال را اشتعال داده دروادی جدال قدم نهادند و دلاوران کینه ور و مبارزان
دلاور دست در گریبان یکدیگر زده بضرب شمشیر بران وطعن نیزۀ جانستان سروسینه
میشکافتند سرها بر مثال گوی در معرکه میدان گردان شده از تلاطم امواج دریای نبرد
صورت فزع اکبر و دشت محشر در نظر مرد دلاور چهره کشا گشت .

مثنوی
زمین از خون مردان موج زن گشت
سپرها خشت و جوشنها کفن گشت
دلیران سیه در هم فتاده
صلای مرگ در عالم نهاده
تن از اسب وسر از تن نگون شد
فلك كشتی زرین در پای خون شد

تا آنکه هاتف اقبال بتائید ایزد متعال آيه انا فتحنالك فتحنا مبینا در خواند و دست
عنایت حضرت ذوالجلال نهال آمالی و آمال در گلشن دولت و چمن سعادت شاهزاده بی همال

(١٦١)


اند واز هیبت لشکر فیروزی اثر فحوای امار او باسنا اشاهم متهایر گشتون پای سپاه
خصم متزلزل شده و بی تامل روی از معرکه جنگ و عرصه نام و ننگ برتافته و پشت بهزیمت
داده بوادی گریز شتافتند بعضی شیپور سلامتی دمیده بجان امان یاب گشتند و برخی
رو بوادی فرار ودشت ادبارداده افتان وخیزان ترسان ولرزان دویدند .
مثنوی
گریزندگان را در آن رستخیز نه روی رهائی نه راه گریز
سواران همه تیر بر تافته گهی تیر و گه ترکش انداخته
وچون نسیم فتح و ظفر بررایات ماه پیکر شاهزاده غضنفر فروزنده شکست عظیم
بر سپاه خصم رجیم افتاد سردار عبدالرحمن خان با چند نفر از روسای لشکر راه فرار پیشگرفت
و سردار محمد اعظم خان که از دور نظاره کنان بود دستکار را گذشته رفیق راه او گردید
وطریق زرمت که در چشم شان عین ظلمت بود بجناح باد پیمود و جمعی از رزم آزمایان
فتنه انگیز وفوجی از دلاوران خون ریز چون سردار محمد اسمعیل خان وغیره از پی هزیمتیان
تابشگاه شتافتند وسردار موصوف چون به بنگاه خصم رسید عم خود سردار محمد شریف خان را
مغلول یافته از حبس اطلاق داده بخدمت شهریار باوقار آورد وسپاه منصور بنگاه
واردوی خصم را بتاراج داده از غنایم نامحصور واموال موفور بغایت مرفه الحال ومسرور
شدند .
بیت
گرفتند آن لشکر ارجمند نه چندان غنیمت که گوئیم چند
وچون آوازۀ فتح بعرض بندگان اقدس رسید شکر نعم ایزدی را برجای آورده فتحی
چنین را زیور مملکت خود دانست و تیمر آن را از عنایات ایزد متعال شناخت و فتحنامه هارا
باسم شهزادۀ همایون اقبال نوشته بدیار دور دست مرسول داشت مزبر الوجودی تاریخ
این فتح نامی را در سلك نظم کشیده حوالۀ قلم مشکین رقم شد .
تاریخ فتح
سریرا که ایزد فرازد از او دو عالم سر موی نتوان شکست
بخلق خدا هر که احسان کند بکارش نیاید زدوران شکست
همه گر بکینش به بندد کمر نه بیند ز امثال و اقران شکست
جهان آفرینش دهد یاوری زدشمن برآرد بيك آن شکست
زیردست دوران کسی شد بزور که ناورد رزیر دستان شکست
چو یوسف شه مصر بود از ازل بملکش نیامد ز اخوان شکست
کسی را که برگشت طالع سپهر زحلواش در کام دندان شکست
نخستین بظلمش شود رهنمون که آید بکار آخرش زان شکست
فتد در پی کار های محال که مییابد از مشت سندان شکست
امیر جهاندار گردون شکوه که در رزم صفهای گردان شکست
(162)


چو در طینت پاك وانصاف زیست
بتیغی در ظلم وعصیان شکست

یقینین وشش گیا و از ضرب تیغ
چنان اعظم وعبدالرحمن شکست

که در کرم ویيوار از هیبتش
وضوهای حاجی وپدران شکست

زیعقوب میرزا ولی عهد او
از آن لشکر خصم آسان شکست

که در خیل گنجشک روز شکار
در افتد زشاهین شاهان شکست

چو رستم که در رزم مازندران
برآورد از فوج دیوان شکست

یکی را به تیغ از بدن سر برید
یکی را بگرز گرانران شکست

زخون عدو که چنان سرخ کرد
کخروشان کیان بدخشان شکست

جگر فیل نر را بمیدان درید
کمر شیر را در نیستان شکست

بدین روز فرخ یکی گلعذخی
که از قامتش سرو بستان شکست

بچین مشک را کرده دل خون زتاب
چو بر دوش خودزلف پیچان شکست

برخ آروی مه چرخ ریخت
زخط روز بازار ریحان شکست

چو از لعل نوشین تبسم نمود
دل بسته شور غمندان شکست

بگــفتار بکشاد لب را و بند
زسر چشمه آب حیوان شکست

ز فکری طاب کرد تاریخ فتح
که طبع تو قدر سخندان شکست

بگوی اینکه در دیم روزه ماه
بروز دوشنبه که نادان شکست

بگفتا چوپای عنت از میان
بیرون رفت سگ کش بمیدان شکست

وچون صبح آمانی سر از جیب آمانی بر آورد و آفتاب امید از مشرق مراد طلوع نمود شاهزادگان ذوی الاحترام وسرداران با احتشام وخوانین عظام در بارگاه عالم تکیه گاه جمع شده و آوازه تهنیت ومبارکبادی را بمسامع سكان سبع شداد رساندند آری هر گاه صاحب قرانی را که شهبازان عالم قدس وفرخنده همای ذروه انس پر وبال همایون بر فرق فرقد سای او گسترانیده ومنادیان ملکی معنی بهزار زبان مژده فتح واقبال بمسامع جلال میرسانیده باشند لاجرم بهر جا که روی رایت ظفر پیکر نهد فتح وظفر دواسيه استقبال خواهد نمود شهریار جهاندار را که همواره بخت در مقام تسلیم ودور گیتی در مقام انقیاد است پس از فتح آنچه تکه مانند آن بسال های فراوان نادر دست دهد وشبه ونظیر آن کمتر واقع شود روی نمود وهاتف اقبال بزبان حال در وصف آن پادشاه ستوده خصال این ابیات سحر مثال انشامیفرماید :
قطعه
ای آفتاب منزلتن کذره کمال
ماه مربع صبر ترا رهبر آمده ست

امروز چون صفوف عدو بر دریده
وصف تو بر زبان جهان صفدر آمده ست

يك چونگرز زم تو بهرام چوب شد
يك ترك نوبتی درت سنجر آمده ست

آئینه ایست در سرزانویت کآندرو
من دیده ام که روی صد اسکندر آمده ست

لوای فتح ونصرت افراشت وزمام عزیمت را برتافت وروی توجه بصوب مرکز جلال ومستقز عز و اجلال گذاشت .

(۱۶۳)


مثنوی
روان شد شه کامران کامیاب ظفر همنان فتح پیش رکاب
بعد ازطی منازل وقطع مراحل درغایت عز واقبال ونهايت عظمت واجلال در مستقر خلافت
عزنزول فرمود وچون مردم شهر برعزیمت شهریار وهزیمت دشمنان اطلاع یافتند اهالی
وموالی اسافل واعالٰی اکابر واشراف صوفیه وسایر اصناف مشایخ وصلحا واهل درس
وفتوی برای تہنیت فتح حاضرشده بازارها ح وسرور رونق تازه گرفت واسواق و برزنها را
آئین بسته ایام متعدد سرگرم نشاط گردیدند آنجناب بندگان خلوص العقیدت را بنظر
مرحمت دیده هریکی را فراخورمراتب مناسب افزود ورعایارا در کنف امن وامان آورده
آثار ظلم وجور را مطموس ساخت .

بیت
گیتی بفر دولت فرمانده زمان شد همجو عرصه ارم وروضه جنان
از هرطرف رسیده بمو مژده ظفر از هر مکان شنیده وان نعرۀ امان
وسرداران عظمت مداران وا رای عظام را مانند آن یار موافق وفادار صادق وخدمتگار
واثق سردار نامدار سردار شیرعلیخان بحکومت خطۀ قندهار وعالیجاه خدانظرخان که
اخلاص کیش را سیخ بود بحکومت غزنین وعالیجاه سردار شاه پسند خان را بحکومت
حدود بقر وعاليجاه میرآخور احمدخان را بحکومت جلال آباد ممتاز فرمودند و سردار
جلادت وشجاعت دثار سردار محمد حسن خان را ازفرط اخلاص کیشی ووفور خدمتگذاری
درمیان اقران بمرتبۀ ندیمی ورتبۀ وزیری سرافراز فرمود وعالیجاه خلوصیت انتباه میرزا
حبیب الله خان را بعهدۀ مستوفی الملک ازسائر هم جشمان امتیاز داد و سرداران عظمت
وشوکت بنیان سردارفتح محمدخانرا حکومت هرات مرحمت فرمود وسردارمحمداسمعیل‌خان
را در ترقی مراتب وتزاید مدارج افزود وهلو مراتب ورفوع منازل شان باوج علیا
و رفع ثریا رسانید و سردار محمد اعظم و سردار عبد الرحمن چون از چنگ
شیران بیشۀ وغا ومبارزان جنگل هیجا نجات یافته بطوریکه برایشان دائمی و قایمی
ودیگران رامباد . وارد زرعت شدند درانجا فلاح خود ندیده آرام را محال دانسته در کوه
رودهر نهاده درقبیلۀ دوز آرام گرفتند بعد از چند روز که فلاکت شان به نهایت رسید
و کسانیکه رفیق راء ادبارشان بودند اکثر متفرق گردیدند ازاقوام کوهی ملاحظه کرده
ترك آنجا گفتند و با پنجاه شصت نفر از راه حشوزیر از کوه بزیر آمدندودرملك كاكرستان
قطع مسافت نموده تا شال مینان رسیدند ودر خیل حرم زائی که فرقۀ از سادات پشنك
است دوشب بسر برده طلب زربطور مساعده ازایشان خواستند چون همون مغلوب بهردر
که شد هیچ عزت نیافت . مصروف حال ایشان بود سادات بجواب صاف پرداختند بتاریخ
غره ماه ذالحجةالحرام سنه ١٢٨٥ یکهزار ودوسدوهشتاد وپنج ازحاکم پشنک عریضۀ بخدمت
سردار ذی وقار شجاعت دثار سردار شیرعلیخان درقندهار رسید که سردار محمداعظم‌خان
وسردار عبدالرحمن‌خان وارد محال شال شده اراده رفتن ایران دارندسردار شیرعلیخان

(١٦٤)


وسردار محمد هاشم خان و پسر سردار محمد شريف خان بالفعل سوار شده حکم فرمودند
که سپاهی در شهر نمانده وقت شب خود را بمنزل جاجی رسانند حسب فرموده بقدر دو هزار
سوار جمع شده بايلغار راندند .
چون اشورا بك رسيدند معلوم شد که ايشان را ملاحظه سپاه قند هار مد نظر بود
از حرم زانی برخاسته از راه کوتل شیخ و اصیل ومشوانی و ریگستان نجاران رفتنــد
واز آنجا بر رودبار آخر کرم سیر داخل سیستان شدند بنا بران سردار شیر علیخان بي نيل مقصود
واپس وارد قندهار گردید و هم درین ایام میمنت قوام کل نوی در باغ مراد شهر یاری
شگفت و شوخش اینکه سردار محمد اسحاق خان ولد سردار محمد اعظم خان که در نفته پول ثبات
سردار عبدالرحمن خان استقرار داشت و بعد از توجه سردار عبدالرحمن خان بطرف مستقرالخلافه
ملك تركستان بر او شوریده بود چون پدرش با عبدالرحمن خان راه فرار سپرد راه فرار ونه
دل استقامت برایش مانده هر دم را رمق واپسین شمرده میدید تا از پرده غیب چه بظهور رسد
تا توجه سردار محمد اعظم خان بساح کوپ او شد خلاصه اینکه بعد از فرار سردار عبدالرحمن خان
بر لیغ قضا تبلیغ باسم سردار محمد اعظم خان شرفصدور یافت كه باجمیع عساکر منصور از هرات
متوجه بلخ وتخاريل شده وبقیه باغیان را خانه برانداز شده رعایای آنطرف را مرفه الحال
وفارغ البال ساز د سردار موصوف حسب الحكم متوجه سمت مقصود شده ببر جناح استعجال
قطع مراحل وطی منازل میشود تا وارد سرحد آن ملك گرديد محمد اسحاق خان را نعل
در آتش شده ناچار بترك حكومت موروثی گفته رو بفرار نهاد و تا عبور بحر آمویه
عقب خود ندید سردار محمد اعظم خان آمده برجای او جلوس فرمود وچون از بندگان خالص
العقیدت است حضرت اعلی خدمتش منظور نظر فرموده حکومت تمام آن ناحیت را
بنابر استقلال بدومفوض فر مود .

گيلسی و هفتم

در ذکر نهضت رایات نصرت نشان بطرف هندوستان مینو بیان
برضمائر بيضا نظائر عقول صافيه وخرائط ملکوت مناظر نفوس قدسیه مخفی و مستتر
نخواهد بود که فحوای صدق انتمای حديث خجسته تحد ث ان الاسلام غريباً و سيعود غريباً
از دیر باز است که آثار اسلام يوما فيوما مندرس و علامات دين مبين آناً فاناً منطمس
گردیده آثار عجز وانکسار وايت مسكنت واضطرار بروز جنات روز گار مسلمین
ووحيات ايام مؤمنين بظهور میرسد حوصۀ اسلام از اطراف وجوانب متوالی ومتعاقب صفت
تنقصها من اطرافها گرفته بمقراض غلبه کفار نابه کار منقرض میگردد وحال آنکه در
عزت اولین حضرت خير المرسلين عليه من الصلواة افضلها و من التحيات اكملها بنا بر
مصلحت وقت وصوا بديد ايام كرة بعد اولی ومرة اثر آخرى بامشر کين عرب و كفار
فضاء طلب صلح نموده ضعف اهل ایمان را مدنظر فیض اثر داشته اند چنانچه آیه کریمه
الا الذين عاهدتم من المشركين الايه شاهد عدل این دعواست وصلح و بند وبست منزل
حدیبه وانصراف آنجناب از فتح مكه معظمه در سال اول وتشريف آوردن آنجناب
(١٦٥)


بمدینه منوره اظهر من الشمس و ابین من الامس است و عمدر این ایام سنه ١٢٨٤ که مسود
اوراق در شهر لندن طرح اقامت داشت سلطان عبدالعزیز خان سلمه الدیان تشریف
فرمای شهر مذکور گردید و باعث برین حرکت آن بود که باغوای کفار روس جزیرۀ
کرنیا که عبارت از یونان زمین است بر سلطان موصوف عاصی گردید. بغی ورزیدند
سه دفعه عساکر سلطانی رفته هزیمت یافتند و جمعی کثیر از عساکر
اهل اسلام بدرجه شهادت میرسیدند غازیان سلطان موصوف
عازم فرنگستان گردید بعضی ظاهر بینان که پی بعاقبت امور نبرده اند و خیر را
از شر تمیز نکرده اند این حرکت را که عین مصلحت بود خفت اسلام انگاشته به پرخاش
و طعن برخاستند حضرت سلطانی جمیع علما و عقلای قسطنطنیه مشهور باسلامبول جمع
کرده درین باب بفحوای وشاورهم فی الامر استشاره فرمودند

بیت
چو آید مشکلی پیش خردمند
کزان مشکل فتد در کار او بند
کند عقل دگر با عقل خود یار
که تا در حل او گردد مددگار

و خیر را از شر واضح فرموده همه متفق اللفظ بعرض سلطانی رساندند که بفحوای کلام
معجز نظام خیرالبشر که اللهم اشغل الظالمین بالظالمین واخرجنا من بینهم سالمین غانمین محض این
سفر بر خود لازم داشته و دفع شر آن فرقۀ طاغیه را از دولت فرنگ باید نمود لہٰذا سلطان
موصوف از بلده قسطنطنیه عازم فرنگستان گردیده اولا باپادشاه فرانس ملاقات فرموده
این ماجرا را درمیان آورد ثانیاً وارد جزیرۀ انگلستان شده با ملکه وکتوریه سر گذشت
را اظهار فرمود بلکه درین سفر سایر سلاطین اهل فرنگ را با خود یار ساخته واپس
تشریف فرمای دارالسلطنه گردید سلاطین فرنگ باتفاق پادشاه روس را از امداد نصارای
کر بنیا منع نموده سلطان بدعتی توجه برایشان غالب گردیده دمار از روزگار ایشان
بر آورد و حضرت سکندر مرتبت لا زال الوية نصره عالیه و اعلام ظفره متصاعده چون از
شر افساد و فتنه سردار محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان فراغ می یافت کفار
روس ماورا النهر را که از قدیم داخل حوزۀ اسلام بود از تصرف
پادشاه بخارا برآورده رایات کفر را در آن ملك برپا نمود لہٰذا ایلچیان چرب زبان تواتراً
بسدة سنیۀ بارگاه امارت و بپایه سریر سلطنت از دولت انگلیسه رسیده از زبان نواب مستطاب
گورنر جنرال ممالک هندوستان مضمون این بیت بعرض اقدس میرسانیدند

بیت
چو ما دوست باشیم با یکدیکر
بود بحر و بر ایمن از شور و شر

و اگر ملاقات میسر گردد موجب تشیید بنیان مودت و باعث انضباط قواعد رفاهیت عباد و
بلاد خواهد بود و چون اتفاق و اتحاد مورث خیرات جلیل و موجب حسنات نبیل در سائر برایاست
البته در فرقه جلیله سلاطین روزگار و خواتین جم اقتدار منتج برکات خواهد بود اگرچه
در نظر قاصر ظاهر بینان صورت پرست که پی بمعنی نبرده اند این معنی مستحن نمی نمود مگر
حضرت اعلی که عقل کل اند و هر نقش تدبیر که برلوحۀ ضمیر منیر فیض تخمیر انتقاش می یابد

(١٦٦)