در مجاری قوانین خلقی راه می یافت و هر چند حکمای مسیحادم که به کثرت ممارست کیفیات معالجات شان حاوی بودند جزئیات امراض را و به صنعت معالجت قانون شفای شان محو می نمود من جمیع علل و امراض را خواستند که در علاج آنحضرت کوشش نمایند هیچگونه دست به ایشان نداد و به رأی صائب و رویت ثاقب دریافت که یوسف مصر جان که در چاه مرض گرفتار شده بیکذاشتن طناب ادویه در دلو صحت نخواهد افتاد بنابران دل بر وقوع حادثه و سوانح صانحه نصب تقدیر نهاد و همواره زبان معجز بیان بذکر آیة يفعل الله ما یشاء ويحكم ما یرید می گشاد بعد از آن که حادثۀ آنحضرت منجر به مرض موت گشت و درخت عمرش از ثمر صحت در گذشت به مقتضى ليقضى الله امراً كان مفعولاً در محکمه قضاء لکل اجل کتاب به شاهد عدل يمحوالله ما يشا سجل عمر آن حضرت مختوم شده بود به تاریخ بیست و یکم شهر ذی الحجة الحرام سنه ۱۲۷۹ سیزده روز بعد از فتح هرات زبان حقایش بیان را به موجب حدیث خجسته تصدیق من كان آخر کلامه لا اله الا الله دخل الجنه به ذکر کلمۀ توحید گویا گردانید و روح مطهر را به داعی یا ايتها النفس المطمئنة ارجعی الی ربک راضية مرضية سپرده ازین خاکدان غرور به جنت سرای بهجت و سرور رسانید و از محن آباد فانی به نعیم جاودانی و ریاض رضوان رحلت پذیرفت و به حظائر قدس بهشتی الفت و انس گرفت انا لله وانا اليه راجعون

مثنوی
دریغ آن شهنشاه ملك يقين که تائید ازو یافتی شرع و دین
دریغ آن سکندر در و جم نشان که بودی سلیمان عالی مکان
دریغ آن عمر عدل صدیق خوی که بودیش ذکر خدا گفتگوی

و چون تاریخ فوتش جملته مصراع «سید الهی به انقضا گشته» رقم پذیر آید فغان نفیر و تنفیر امیر و وزیر صغیر و کبیر برنا و پیر گوشوار فلك مستدیر گشت و آواز فریاد فزاری و ناله و بیقراری از اوج سپهر زنگاری گذشت . حضرت اعلی به فراق والد شريف خويش نيك دلتنگ گردید . ارکان دولت و اعیان حضرت اکابر و اشراف با جمیع اعیان و علماء و سادات برای تجهیز و تکفین جمع شده به طریق سنت سنيه افضل الرسل عليه الصلوة والسلام به جای آورده به اتفاق تمام عساکر نماز ادا نمودند و نعش مبارك غفران مآب خاقان کامیاب را حسب الوصیت در مزار فائزا لانوار خواجه بزرگوار خواجه عبدالله انصار زیر قدم او به خاك سپردند .

مثنوی
گر از قدر بر آسمان تاخت برد به زیر زمین عاقبت رخت برد
شنیدم که میگفت ناکه کسی مکن تکیه بر دور گیتی بسی
که بی ما بسی بر فرازد کلاه فروزنده خورشید و تابنده ماه

(٤٠)


و بحكم شهریار جهاندار شرف و رود یافت که بر سر مرقد منور و مشهد معطر حضرت سکندر فر حفاظ کلام ملك اكبر هر روزه شام و سحر ختمات پی حد به تقدیم رسانند و بمروفق آیت خجسته درایت :
انما نطعمكم لوجه الله بندگان درگاه فقیران و ضعیفان و سایر مستحقان را باطعمة فراوان بصدقات بی پایان محظوظ و بهره ور گردانید و چون ایام تعزیز به به پایان رسید از باب تعازیم و خرفته بمصقل وعظ و نصیحت زنگ ملال و کدورت از آیینه خاطر آن حضرت وسائر فرزندان و خاندان زدوده ایشان نیز دست رضاء در قبین قضا آویخته به موجب و بشر الصابرین الذین
اذا اصابتهم مصيبة قالوا انا لله وانا اليه راجعون
طریقه صبر پیش گرفتند و حضرت اعلی دام ظله تا دم واپسین در رضاء جوئی و خدمت گزاری آن غفران مآب لحظه تهاون ودقیقه تکاسل ننمود و از اشفاق پدرانه هر دم در حق آنحضرت دعای بی نهایت سمو و یافت والحمد لله على ذالك - ذالك فضل الله
يوتيه من يشاء - و آثاران بر مرمر دهور و اعصار متوالی و متواتر ماند.

گل شانزدهم
در ذکر جلوس همایون ظل الهی بر فراز مسند جهان بانی و اوج سریر کامرانی و تزئید خطبه و سکه بنام نامی و اسم سامی
مضمون مشحون به لطائف و اسرار کلام معجز آثار ملك جبار حيث قال عز و جل
الذين ان مكناهم فى الارض قامو الصلواة وآتو الزكوة وامروابالمعروف وينهوا عن المنكر ولله عاقبة الامور :
مشعر است بر آنکه خمام شریعت و نظام مدار مملکت توامانند و اطراد افعال و احوال دولت واتساق انار ملك وملت و متلا زمان رونق امور اسلام جز به یمن شرع مصطفوی عليه الصلواة والسلام صورت نه بندد و رواج کمار دین نبوی به غیر از سطوت دولت خسروی میسر نگردد .

بیت
هم ملك ز شرع سر بلندی دارد
هم شرع ز ملك ارجمندی دارد

روضه ملك را طراوت سعادت جز از ترشح چشمه ساردین چشم نتوان داشت و چشمه ساردین را بی آب تیغ سلاطین ظفر تمکین در جویبار سلطنت و چمنستان رعیت جریان نمی توان انگاشت

شعر
سر سبزی نهال سعادت ز باغ ملك
بی رشحه عیون شرایع طمع مدار
لیکن زلال چشمه دین کی شود روان
بی یاری سیاست شاهان کامگار

(45)


چنانچه از عادت پسندیدة شاهان هیچ منقبت ستوده تر از حفظ امورد ینیه وضبط مصالح
شرعیه نیست که در دنیا موجب دوام اقبال وانتظام احوال وفراغ بال است و در عقبی مثمر
نجات ونیل درجات آمالی و آمال، بنابرین معالی واعتبار باین مبانی سزاوار منصب ارجمند
سلطنت وجهانداری و شایستة مرتبة بلند حشمت و نامداری صاحب دولتی تواند بود که مطمح
نظر كیمیا اثرش اعلام شریعت غرا باشد و مطرح ضمیر منیرش رفع ابواب سنت بيضاء
و هرگاه نهال آمالی و آمال او در چمن دولت و اقبال بالا کشد بهترین ثمره اش اقامت
به مراسم امر معروف و لوازم نهی منکر داند، چون روضه ذاتش از جویبار شوکت و اقتدار
سرسبز وشاداب گردد در بهار نصفت ومعدلت شکوفة رافت ومرحمت بشگفاند، حاصل
سرافرازی همان شمارد که خار از پای افتادگان بر آرد و پای سعی در طلب سروری به آن
قصد کشاید که چارة کار سرگشتگان از دست قدرتس بر آید .
بیت
بود كامش او شاهی و برتری رعیت نوازی و دین پروری
به احسان کند خاطر خلق شاد جهان یکسر آباد سازد به داد
و به دل حق منزل و خاطر قدس مشاكل همواره در مصاحبة این مضمون باشد .
بیت
تر ازین به آخر چه حاصل بود که نامت شهنشاه عادل بود
غرض از تذکر این حکایت و تقریر این روایت آنكه چون امیرعلیین مکان آنحضرت
ظل الهی را بنابر وثیقت سابق و لیاقت لاحق وليعهد وخليفه نموده به صدر عثان خرامید
و رتق و فتق امورات امارت را در ید اقتدار او نهاده به روضة رضوان جدید بعد از اتمام ایام
تعزیه شهریار سکندر وقار و خاقان فریدون اقتدار رؤسای جيوش نصرت خروش ومقدمان
عساکر فتح پوش از برادران عزیر القدر و سرداران شوکت شان ذات الصدر را در در بار
عام طلبیده در اتمام مهام امارت و تشیید مبانی سلطنت طریق کشگاش و مصلحت در میان انداخت
و از ابر عنایت جواهر این معنی فرو ریخت که اگر چه امیرعلیین مکان بندة درگاه الله را
به تفویض امورات ایالت سرافراز ساخته حضار مجلس را به خالق ارض و سماوات قسم داد
که اگر در ایالت دیگری خیر محلوق الله دانند و یا به امارت من رضاء مند نه باشند به صريح
گفته آن برگزیده را پیش آرند تا اولاً نیازمند در گاه الله دست بیعت داده خدماتش را
بجان و دل گزیند، همگان متفق اللفظ والمعنى به عرض رساندند که اگر چه طریقه و آئین
طائفه علیه محمدزائی و بزرگان امارت پناهی بران رفته است که هر که به سال بزرگتر است
خطبه وسکه بنام او تزئین میدهند و تاج ودولت وافسر سلطنت بر سر او می نهند، اما
بر اقتضای شرع مبین و مقتضای مذهب حنفی و مصلحت ورفاهیت عباد الهی مناسب آن است
بلکه واجب چنان است که :
بیت
شائستة تاج بختیاری زیبندة تخت کامگاری
(٤٦)


شهریاری باشد که فروغ صبح عدالت و دین پروری از جبین مبین او مانند غرهٔ شبه خاوری واضح و درخشان باشد و لمعهٔ نور نصفت و دادگستری از جبههٔ جلالت و ناحیه سروری او چون بارهٔ برق لایح و تابان .
بیت :
کسی بر سر نهد اکلیل شاهی کزو روشن بود نور الهی
و هر گاه که آئینهٔ تیغ ظفر پیکرش بمصقله تائید نامتناهی انجلا پذیرد در جام جهان آرای خاطر او جز صورت نيك خواهی نقش نگیرد و چون تاج و ماج خلافت و کامگاری بر فرق فرقدسای خویش گذارد بزلال خنجر آبدار نهال عدل و احسان و نخل برو امتنان را سرسبز و شاداب دارد و چون ذات بابرکات این اوصاف را جامع است و نور عدالت و لمعهٔ نصفت از جبین مبین ساطع و لامع و ترویج دین اسلام و تقویت احکام نبی علیه الصلوة و السلام خلقتی است بر قامت ملازمان حضرت دولت و افسری است مکلل به اصناف لالی و درر برای سر آنحضرت ساخته پس اولی و انسب آن مینماید که صحیفهٔ خطبه از القاب جناب مالك رقاب تزئین پذیرد و صفحهٔ دینار و درم بنام نامی و اسم سامی خاقان محتشم زینت و صباحت پذیرد بین طوّل الایام راهم برین انحاء داده به تاریخ غره محرم الحرام سنه ۱۲۸۰ هجری که این عبارت خیرالامرافی زمان مشعر ازان است. به اتفاق بی نفاق بر خواسته دست بیعت را در دست حق پرست آن حضرت نهادند و افسر سلطنت را بر سر او گذاشته به پادشاهی برداشتند و آنجناب را که سروی در جویبار جاه و جلال مدت ها و بعد کمال سر نکشیده و اختری که از اوج امانی و آمال طلوع کرده سان او به ذروهٔ ابهت و استقلال نه رسیده سزاوار تخت امارت و شایسته افسر سلطنت دانسته به تجدید شرایط و بر غط فرمان او نهادند و به اتفاق تمام جمهور انام بیعت تازه دادند و عنان درمان را به هوا خواهی و ثنا خوانی بستند و انشادند.
مثنوی :
که ای فر فرخنده ات زیب گاه ترا زیبد آئین تخت و کلاه
دل مایكا يك به فرمان تست همه عهد ما زیر پیمان تست
همه بندگانیم فرمان پرست چه گیو و چه گودرز و هر کس که هست
و امرای عظام و خوانین با احتشام و سائر ارکان دولت جهت تهنیت جلوس مسعود رسومی که در آئین جلوس متعارف است به تقدیم رسانیدند و به آنچه دسترسی داشتند از سیم و زر و اسباب دیگر نثار پایهٔ خلافت مآبه کردند و به اتفاق از روی وفاق .
مثنوی :
زرو گوهرش بر سر افشاندند شه نامور نام او خواندند
و به لقب امیرالمومنین موسوم و ملقب نمودند و روز جمعه خطیب جلیل القدر خطبهٔ غرا انشآء کرده صحیفهٔ آن را بنام خجسته فرجام و القاب کرام تزئین داد و روی زر را از نقش این

(٤٧)


بیت
زمین مرحمت کردگار لم یزلی
معین دین نبی شه امیر شیر علی
سر خروتی و غبار تمام یافت .

بیت
رخ خطه رخشان ز تعظیم ذکرش
لب سکه خندان ز تفخیم نامش

ومنشی درگاه صورت این معنی را قلمی نموده بغاطراف واکناف فرستاد و آنحضرت مانند روح منور و عقل مصور افسر فرخندگی بر سر و قبای زیبندگی در بر حریر شهریاری و مسند جهانبانی را بمقدم همت بلند پی سپر گردانید و برعایت عدل و احسان رفعت منقبت از حاتم و نوشیروان گذرانید و به حسن عدالت ورعیت پروری و به یمن نصفت و داد گستری او بسیط زمین و زمان مقرون امن و امان گشت و اشتز از احوال عباد در جمیع الافاق خارزار اصحاب عناد ایمن و سالم شد و نهال آمال اهل جهان از ترشح چشمه عدل و احسان ورشحات جویبار برد امتنان میوهٔ آرزو بار آورد و گلین آمانی خواص وعوام باقطار امطار غمام انعام عام غنچهٔ مقصود کشاد .

مثنوی
به ظل عدل داد اسلام را جواب
رعایت را نگهبان جهان کرد
به عدل آرا ئش نوبست این را
نقض پرویز دستان آنچنان داشت

به موج تیغ داد اقلیم را آب
کرم را بر سیاست حکمران کرد
نوا زش بیش کرد اهل یقین را
که نتوان شکر آن زان بر زبان داشت

گل هفدهم
در ذکر اهتزاز الویه نصرت انتما به صوب دارالقرار قندهار و از آنجا به مستقر
الخلافت کابل صانها الله عن التزلزل

چون حضرت سکندر مرتبت از بند و بست ملک هرات فراغ یافت رتق و فتق ایالت آن را در قبضهٔ اقتدار قرینه ارجمند غرهٔ ناصیهٔ دولت و مودعك مده امارت سردار محمد یعقوب خان نهاده امرای عظام و خوانین ذی احتشام چون سردار محمد علم خان و ایشیک آقاسی عطاء الله خان و ناظر محمد نعیم خان و جرنیل فرامرز خان به معهٔ سیزده هزار لشکر و بیست و شش ضرب توپ در خدمت و اکلیل شه به رعیت پروری و عدالت گستری امر فرمود و حضرات اعلاقی لوای نصرت انتمارا در اهتزاز آورده کوچ در کوچ متوجه قندهار شد و چون ماه چتر فلك فرسا از افق ناحیت روضه باغ طالع گشت سانحه فرار سردار محمد اعظم خان به ظهور پیوست .. .
(48)

مجله آرا ن وجهیه علی ب نباین مجدده و سید آقا ح محبی ه ٥ ٥


گپال هجدهم

در ذکر فرار شدن سردار محمد اعظم خان از اردوی خلیفهٔ زمان و امیر دوران

بر ضمائر کیمیا مآثر اذکیا وخواطر قدسی مآثر فضلا ظاهر و پیدالایح و هویدا خواهد بود
که چون سابقهٔ عنایت ازلی و بدرقهٔ رافت لم یزلی آفتاب دولت واقبال سعادت منصبی را
از افق فتح و فیروزی طالع گرداند تراکم حوادث فروغ چهرهٔ باهرهٔ مطلوب او را نتواند
پوشید و هر گاه ارادت رابطه پروردگار تعالی علوّاً کبیرا رایت خورشید و رایت
دولتمدی را به اوج فلك نصرت و بهروزی رساند حجاب غبار نوائب شعشعهٔ آفتاب جمال
مقصودش را در زیر نقاب نخواهد کشید و هنگام هجوم خصوم بر طبق مفهوم وایده بجنودلم تروها
ازعسا کرظفر مآثر عالم غیب ای داشت و ریب مدد یابد و دروقت ازدحام اعدا بروفق منطوق
والله یؤید بنصره من یشاء مهر سپهر عاطف و مهربانی بر صفحات وجنات روزگارش تابد
پس از خلاف مدیری واز نفاق وشقاق متکبری او را چه پروا است
والطاف ازل هر که بیابد سیر
زسهم حوادث نه بیند ضرر
نیابند ز فضل الهی مدد
نه پندیشد از لشکر بی عدد
به وقت ضرورت ز اوج سپهر
رسد بهر امداد او ماه و مهر
چونی بر دمد از زمین نیزه وار
به بندد به خدمت کمربنده وار

نظایر این تقریر و شبه این تحریر احوال فرخنده مآل امیر جهانگیر است و شرح این
حادثه و مجملی از تفصیل این واقعه آنکه بعد از انکه آنحضرت از تدبیر مهمات سلطنت
و جلوس همایون بر تخت دولت فراغ یافت و در ولایت هرات از غایت عـز وشرف بـر مسند
کامرائی و سریر جهانبانی تکیه فرموده ارادهٔ مستقر الخلافه مصمم ساخت و ایالات آن
دیار را تفویض فرزند ارجمند شاهزادهٔ عالم وعالمیان نور دیدهٔ اعیان ابو النفع سردار
محمد یعقوب خان نموده پای سعادت را در رکاب نهاده وارد روضه باغ گردید برادر
آنجناب سردار محمد اعظم خان که در وقت بیعت حاضر و در ساعت عهد ناظر بود با جمعیت
خود از اردوی کیهانپوی معلی پیشتر کوچیده در میر داؤد منزل نمود و چون سرادقات جلال
در میر داؤد می رسید او منزل شاه بید را مخیم ساخته منزل دیگر به ادر منکن رساند
واز آنجا بطور یلغار گریخته براهی که موسوم به دولت آباد است سرادبار نهاد و چون
به موضع مذکورسید اغروق خود را با پیاده گذاشته با چند سوار رساله وسر کاری براه
کعلستان وسرونه به ملك غور بالا شده از راه هزاره ده زنگی و بهسود سر پر شور را
به حدود غزنین کشید مثل مشهور هذا اول قارورة کسرة فی الاسلام ظاهر نمود
و چون قابیل ابن آدم علیه السلام ابتدای مرگ در بنی آدم نهاده مبداء قتل شد
ازان روز تا قیامت هر مظلومی که بظلم مقتول گردد وبال آن بر ذمهٔ آن بی سعادت
مقرر است چنانچه حق تعالی (ج) می فرماید: من اجل ذلك کتبنا علی بنی اسرائیل

(٤٩)


انه من قتل نفساً بغير نفس او فساد في الارض فكانما قتل الناس جميعا. همچنین چون
سردار مذکور بانی نفاق وشقاق شده تیغ تیز را در میان اهل اسلام نهاد و فساد و فتنه را
جویان شده از در گاه خلیفه برحق رو گردانید واز همه وبال ونکال به وراجع گردیده
خود را مطعون انس وجان ساخت لاجرم وسيعلمو الذين ظلموا اى منقلب ينقلبون شامل
حال او شد چنانچه ذکر یابد انشاء الله وقتی به وادی بوار وقطع مراحل ادبار به جناح
استعجال نموده تا خود را به کابل زمین انداخته موجب افساد و خرابی آن بلاد کرد
و چون به نواحی غزنین رسيد درة التاج خلافت وكوهر درج امارت سردار عالی تبار
سردار محمد على خان علیه الرحمة والغفران که امير مكين مكان در وقت یورش هرات
نائب مناب ونواب مستطاب شهر کابل کرده بود از الهام غیبی و اشارات لاریبی بر ارادهٔ
او مطلع شده در دو سه یوم بقدر بیست هزار مردر جرازان حوا کین از مضافات برخود
جمع نمود و تهیهٔ اسباب حرب وتمهید مبرزات طعن وضرب خواست تا وجه مقابله شناخته
خیال فاسد از سر و فكر باطل از دل لاطائل او بيرون نمايد ليکن شیر خدا خان شریر
خلافت و خیر انديشان سده امارت عرض نمودند که این امر اگر چه بر صواب و مسئله
بی جواب است اما چون اسنی امر او لو الامر است حق آن مینماید که سبقت
روا ندارد وتأنـی وصبورى از دست ندهـند بناءً بران
مداخل ومخارج و برج وباره حصار را به مردمان کاری محکم نموده منتظر الوقت
نشست . سردار محمد اعظم خان چون برین امر اطلاع یافت تدارك مقابلهٔ او را از حيز
حوصله خود بیرون دیده به مقام زرمت شتافت وچون در زرمت رسيد از مردم آنجا حشری
به همرسانده به هوای حکومت کابل از راه کوتل التمور به لوگر نزول نموده علم مخالفت
بر افراشت وبعضی از روسای قوم غلجائی را به وعد ووعيد فريب داده شريك کار خود
ساخت . شاهزاده بلند اقبال چون بر احوال ایا اطلاع یافت از کابل به عزم مقابله و ارادهٔ
مقاتله بیرون شده برای سردار فتح محمد خان که درين ايام وارد قلات شده بود نوشت
که به سرعت هر چه تمامتر خود را به کابل رسانيد. سردار فتح محمد خان اگرچه بمرض
ذات الجنب گرفتار بود اما لحظهٔ توقف روا نداشته روانهٔ کابل گرديد وسردار محمد اعظم خان
كه بنا بر رای فاسد خود وتحريص مفسدين حکومت کابل را نرسيدن در قبضهٔ خود میدانست
ودر ذات مبارك شاهزاده والاتبار نيز جرأت مقابله نميديد چون قضیه سمت عکس پذیرفت
و شاهزاده را خواهان جنك وطالب نام وننگ دید بدون استعمال ادوات حرب وبغير
ظهور طعن و ضرب راه فرار پیش گرفته روانهٔ زرمت بلـکه تپه ظلمت گردید لہذا
شاهزاده همایون فال مظفر لواء راجع به کابل فرمود و چون احوال سردار محمد اعظم خان
تا اینجا رسيد الحال عنان جواد قلم را به تحریر احوال شير اشتمال آنحضرت منعطف
ساخته در ميدان نگارش آن جولان میدهد مجملش اینکه چون واقفان سریر خلافت بر فرار
آن وخیم العاقبت مشعر گردیدند از منزل ضمیران سردار فتح محمد خان را در عقبش مقرر
فرموده تاوی را دستگیر نموده جزای عملش در کنار نهد سردار فتح محمد خان براه کلان
قندهار افتاده واو براه فور رفته بود بهمت نیفتاد وسردار فتح محمد خان به عازم رود قندهار

(٥٠)


به ولایت غلجائی که جای دادش بود رفت و از سوانح این ایام فرار سردار محمد اسلم خان بود که چون ساحت سبزوار مخیم بارگاه فلك اشتباه شد سردار محمد اسلم خان که به اغوای سردار محمد اعظم خان از وقت جلوس همایون اراده گریز در سر داشت و سپاه خود را خفیه از راه کوهستان غور و هزاره به قلعه دشت سفید که جای داد او بود به سبب اموراتی که در ایام محاصره هرات در حق بندگان حضرت از وی به ظهور رسیده و در هراس بود روانه می نمود و خود فرصت را منتظر بود رو به قرار نهاده به دشت سفید گریخته سعادت ملازمت را از دست داد و به حکم نص صریح :
لوخرجوا فيكم ما زادوكم الا خبالا ولا وضعوا خلالكم يبغون كم الفتنه، حضرت اعلی خروج ایشان را از عنایات حق دانسته زیاده خاطر عاطر را به آن مشغول نساخت و از سبزوار به جناح استعجال طی منازل و قطع مراحل فرموده تشریف فرمای فراه گردیده سردار محمد شریف خان را به حکومت آن مکان سرفراز ساخته روانه قندهار شد و بر لیغ همایون به اسم سامی اغنی از جبنه سردار محمد علی خان ارسال فرموده از فرار سردار محمد اسلم خان نیز مطالع ساخت و تأکیداً گوشزد که تا ورود بندگان اقدس در حفظ مستقر خلافت بیداری و جوانمردی بکار برده از طرف دشت سفید باخبر باشند بنا بر آن شاهزاده همایون سردار فتح محمد خانر ا بعد از ورود کابل بطرف چاریکار و کوهستان مقرر فرمود تا از طرف سردار محمد اسلم خان که در دشت سفید بود با خبر باشد و چون نیر اقبال سعادت پرتو طلوع بر ساحت قندهار انداخت سردار محمد امین خان برادر اعیانی آنجناب که قبل از رحلت امیر علیین مکان از اردوی کیهانیوی جدا شده وارد قندهار گردیده بود اگر چه در باطن سر خلاف داشت مگر ظاهراً با جميع امراء به استعجال مواکب او را استقبال نموده به قدم عبودیت شتافت و وظیفه خدمتگاری و طریقه فرمانبرداری بجای آورده از سعادت رکاب بوسی غایت شرف و استسعاد یافت و آنچه از لوازم اکرام و مراسم اجلال و احترام تواند بود اقصی الغایت بجا آورد. آنحضرت باغ سردار کهندل خان که به سمت غربی قندهار واقع است مخیم سرادقات جلال ساخته در آن مکان مینو نشان ببرگاه فلك اشتباه نزول ساخت روز دویم محفل عام شناخته اهالی و موالی و وضیع و شریف عالم و امی شهر را طلبیده بار عام داد چون هر کس فراخور قدر و مرتبه خود جاه یافته قرار گرفت از خزینه زبان حقگوی قفل سکوت برداشته لالی کلمات بدیع و جواهر نصایح حکمت تفصیح را زیب گوش سامعان نموده فرمودند: اگرچه والده ماجده نظم لآلی سلطنت را زیب دستار ما ساخته و به این امر خطیر مرا سرافراز فرموده لیکن اگر حضرات محفل بنده درگاه الله را هدف ساخته و دیگری از برادران و یا امراء با غلبه و یار عایا را به امر امارت ممتاز نمایند اول کسیکه غاشیه عبودیت او را بر دوش برداشته کمر خدمتگاری از میان بنده بنده درگاه الله خواهد بود اول کسیکه به پاسخ آن حضرت شتافته به جواب جرأت نمود سردار محمد امین خان بود و چنان به عرض رسانید .

بیت
بنده بندگانیم خسرو پرست من و کیو و گودرز و هر کس که هست
(61)


بيت
سری که از تو بپیچد بریده باد چوزلف دلی که از تو بگردد سیاه بادچو خال
جان کبروار برمیان بستیم کمر برمیان جان بستیم
سعادت مندی که عنایت ربانی منشور کامرانی اورا به توقیع اما جعلناك خليفة فی الارض موشح گرداند ورايات آفتاب آیاتش را بموجب ترفع درجات من تشاء. به اوج جوزا وثریا رساند و آن دولتمد به شکرانة این نعمت همواره در کل افعال حسن احوال نیکو کاری شعار روزگار خویش سازد. ان الله لايضيع اجر المحسنين وبه تمامی همت به آئین تقوی وپرهیزگاری پردازد. واعلمو ان الله مع المتقين. هر آئینه سرداران جهان غاشیة اطاعت بردوش کشند و گردن کشان دوران سرمطابعت درطوق میاشد او نهند والحمدلله که ذات مجمع الحسنات منجمع این همه وصائف وفضائل اند پس به قدم شوق برخواسته دست بیعت را دردست مبارك نهاد بعده سائر حضار مجلس به معت آن حضرت شتافته برخود امیر ساختند وهفت بار فاتحه فاتحه نموده عهد موافقت بسته مجلس را به اتمام رسانیدند وروزجمعه سرحجر را از القاب آنحضرت به کیوان رسانده روی زرا از اسم سامی عیار کامل داده آنجناب در ترك مبارك نوشته که چون وارد قندهار گردیدیم وضع سردار محمدامین خان را منقلب یافتم دانستم که خیال خودی دارد. اماچون مهمات دیگر مدنظر بود متوجه احوال او نشدیم وپرداخت کار او نه نموده بلکه محجرا براو نماء نمودم .
وبعد از تجدید بیعت و تمهید امورات واسباب سفر ظظفر از قندهار کوچ فرموده باسپاه ظفر طراز روی مکنت واقتدار بصوب مستقر الخلاف مانده لوای زرنکار افراخت لاجرم به هر منزل که نزول می فرمود هاتف غیب این سروش بگوش هوش میرسانید که .
بيت
به هر جانب که رو آری به تقدیر ركابت را بود دولت عنان گیر
وازهر خطه که نهضت می نمود مبشر اقبال به استقبال موکب فرخنده مال مبادرت جسته بزبان حال معروض گردانید .
بيت
بهر منزل که گردد جلوه گاهت شود ديهيم شاهی خاك راهت
چون رایت نصرت شعار محفوف به عون عنایت آفریدگار و محفوف به تائید حضرت پروردگار به حوالی غزنین رسید معلوم شد که سردار محمد اعظم خان در محال زرمت به تهیه اسباب خلاف سرگرم است وفکر تحصن قله گردیز دارد لهذا خصم عاده اتماد اورا اولی دانسته اغروق را به مستقر الخلاف رخصت فرمود وخود بصوب زرمت عنان تاب گردید تا آن صید رمیده را به دانه احسان رام ساخته تخم خلاف را از سینه پر کینه او بیرون کنند ونهال وفاق را به آب رافت درساحت دل او سرسبز نمایند وچون به حوالی قلعه زرمت رسید ملازمان رکاب مطن را نیز گذاشته چون شیر گردون قرداً در ساحت قلعه قدم نهاد سردار محمداعظم خان بعد از تنبه بر این امر نادر سراسیمه شده لاعلاج به قدمبوسی امد .
(٥٢)


شتافت سایه وار در پایش افتاده خاک نعلین مبارک را طوطیای دیده رم دیده خلافت ساخت
آنحضرت دست رافت بر سرش کشیده بانواع تلطف ورافت واقسام د لداری و عطو فت
ویرا نواخته فرمودند که اگر ین تخالف و ضدیت برای عروس بی وفای امارت باشد سه طلاق
به گوشه چادرش بسته من بعد رجعت نخواهم نمود بر خواسته تا باتفاق به مستقر خلافت
رفته برادر گرامی سردار محمد افضل خان را از بلخ طلبیده بر سریر خلافت نشانیم
و کمر در خدمت گذاری وی بسته برای آرامی عباد الله جان میبازیم واگر خود هوا خواه
سلطنت باشند حق العال تاج عمارت از سر فرود آورده بر فرقت گذاریم متوجه ازار
عبادالله نبایدبود که عاقبتی وخیم دارد و تخم نفاق را در ساحت سینه نباید کاشت که جز
بار ندامت واستيصال نخواهی برداشت نه بینی که حضرت آفریدہ گار در محکم تنزيل
از خلاف نهی فرموده حيث قال ولا تکونو اکالذین تفرقو واختلفو من بعدما جائتهم البينات
واولائك لهم عذاب عظيم
از غم خلاف چه نشان متنهدالقواعد بانهدام رسیده و از صر صر نفاق چه کاخهای رصین
وحصن حصین خاندان متین از پا در افتاد مصراع « آری به اتفاق جهان می توان گرفت »
بعد از گذارش این ماجرا سردار محمد اعظم خان خودرا به شرف انداخته سعادت
لزوم رکاب را از دست داد و پسر خود محمد سرور خان را در خدمت وملازمت آنحضرت
مقرر نمود آنجناب اگر چه به عین الیقین میدانست که از سرنفاق برنخواسته مهذا للوقت
به همین کبار از وی اکتفا کرده روانه کابل گردید بتاریخ شهر ج سنه ۱۲۸۰ ساخت
الاحصام را به شرف قدوم مشرف ساخته وعرصه آن ديار فرخنده آثار از لوای ظفر انتمآ
گلشن گردیده و دیدۂ اهالی آن بقعه جنت آثار از غبار چشم شهر یار روشن گشت و بزبان
افتخار وظائف حمد پروردگار به جای آورده جهت تهنیت قدوم سعادت لزوم لا لى آبدار
این مضمون را در رشته نظم کشیده بر سر تعفه و ایثار نثار نمودند
بيت
المنت لله که آن خسرو دوران آمد
به خدا درتن افسرده دگر جان آمد
آن سهی سرو که از باغ بیرون آمده بود
به تماشای خزان پس به گلستان آمد
چون بفر دولت و اقبال در مقر عز و جلال قرار گرفت بساط انبساط عدل گسترانیده
بنای تعدی واساس ظلم بکلی ویران گردانید و سران لشکر وروسای عسکر که در ین سفر
در رکاب معلی بودند هریک را از انعام پادشاهانه را آرام خسروانه مموشدل ساخته پایه
رتبه ایشان را از اوج آسمان و ذروه کیوان گذ را نید و هم در ین ایام پلتن سردار
فتح محمد خان که در سفر زرمت ملازم رکاب معلی بود در چاریکار به خدمت او مرسول
داشت و چند یوم بعد دوپلتن را به معة چهار توپ افسری جرنیل فریدون خان ومیر آخور
احمد خان برای اوفرستاد و حکم قضا، توام به نفاذ پیوست که بتو جه دشت سفید شده
در قمع و قلع سردار محمد اسلم خان سعی مشکور بجای آرد از حسن اتفاقات این ایام خجسته
فرجام فرار شدن پلتن سردار محمد اسلم خان است مجمل این مفصل آنکه سردار محمد اسلم خان

(٥٣)


چون از اردوی کیهانپوی حضرت اعلی فرار شده در دشت سفید رسید بعضی از خواص
خود را در نزد سردار محمد افضل خان در تخته پل فرستاده اظهار نمود که سردار محمد اعظم خان
از آن طرف وشما ومن ازین طرف متوجه مستقر الخلافه شده تا ورود موکب همایون
بندگان اقدس تخت کابل را متصرف شویم و نیز برای سردار محمد اعظم خان از مال
خود مبلغ شصت هزار روپیه فرستاد تا مستعد شده لشکر کشی به طرف کابل نماید
سردار محمد افضل خان از امساک طبیعت وعین حیات به لیت ولعل وامروز وفردا گذرانیده
کاری از دستش بر نیآمد و سردار محمد اعظم خان چون تهمتنی وبها دری شاهزاده
رستم سیر در نظر داشت دست به کار نمی توانست نمود وچه سردار محمد اعظم خان را غنیمت
شمرده مردم را دم واپسین می شمرد تا شهر یار جهان فریب مستقر الخلافه رسید هر یکی
بر جای خود افسرده وپژمرده ماند و چون خبر اطاعت سردار محمد اعظم خان به سردار
محمد افضل خان رسید اگر چه در باطن خلاف را مکنون داشت به ظاهر جمیع رعایا
وسپاه را در عید گاه تخته پل جمع کرده خطبه را باسم سامی آن حضرت خوانده روی زور را
از القاب همایون عیار کامل بخشید سردار محمد اسلم خان درد شت سفید تنها مانده غریق
لجهٔ حیرت گردید علاوه بر آن آمد آمد سردار فتح محمد خان صماخ گوشش را بر می درید
درین اثنا پلتن او که در دشت سفید غضه از بود خواهش تنخواه نمودند اگر چه ششماهه
مواجب ایشان را یکجا دادمگر ایشان به اتفاق طلای ثلاته را به گوشهٔ چادر لواری اویخته
روانه کابل شدند و به استعباد شرف عتبه بوسی درگاه واقفان سریر اعلی رسیده در سلک
ملازمان منتظم گردیدند و از سحاب مکرمت غریق بحر دولت وسعادت شدند وچون سردار
فتح محمد خان نزدیک دشت سفید رسید سردار محمد اسلم خان ابواب فلاح و طرق نجات را
بر خود مسدود دیده التجا به سردار محمد افضل خان ببرد مومی علیه نیز بقدر چهار صد نفر
جزایرچی را برای او فرستاد و با رسیدن جزایر چیان عیال و اموال خود را از قلعه برداشته
راه فرار پیش گرفت وقلعه و جبه خانه را به آتش خراب نموده خالی گذاشت خود روانه
ترکستان شد و چون سردار فتح محمد خان وارد آن جاشد میرآخور احمد خان اسحاق
زائی وشاه پسند خان مسیح زائی وملک شیر گل خان وسرفراز خان غلجائی را با هزار
نفر جزایرچی مقرر قلعهٔ مذکور نموده روسای قوم هزاره تکودر وغیره را دلاسا نموده
به خلعت فاخر مباهی ساخته در خدمت امرامقرر فرمود و با عساکر منصور در عین زمستان
و کثرت ریزش برف و باران به مشقت فراوان خود را به شرف عتبه بوسی معلی مشرف ساخت
و نوازش تمام یافت.

کل نزدهم

در ذکر اطلاع یافتن آنحضرت بر مکر وخدیعت سردار محمد افضل خان
وسردار محمد اعظم خان

بر ضمیر نکته پذیر و خاطر قدسی سمیر ارباب تدبیر کافهٔ سوی عقلای عالم و خلاصهٔ
فضلای بنی آدم اند پوشیده و پنهان نخواهد بود که هر آفریده که از روی صدق و راستی

(٥٤)


قدم بر جادۀ خدمت گذاری وطریقۀ چاکری وفرمان برداری نهاده بر آن راسخ وثابت بود
و روز بروز بر معارج دولت ومعارج سعادت ترقی فرمود وهر کس خیال کج را به خود راه داد
و از شیوۀ راست پای بیرون نهاد بالضروره در ورطۀ هلاك افتاد آری .

و لايحيق المكرالسيء الاباهله

رباعی
برسید زمن یکی که این راه چون است     گر راست روی مبارك وميمون است
ورزا نکه بر طریق نا شاسته روی    آن مار هزار نیزه بالا خون است

تحریر این حکایت و تقریر این روایت آنکه بنده گان حضرت اعلی که اعلام خیام
دولت واطناب سرادقات سلطنت او به اوتاد ثبات محکم باد در توك مبارك خود بیان این
مدعا و تحریر این ماجرا بدین نمط ادا فرموده که چون فصل ربیع سنه ١٢٨٠ داخل
گردید و از فیض بهار وضع دوران در انقلاب ومزاج اخوان در اختلاف یافتم دانستم که
خیال سر کشی و بغاوت جوشی دارند مصلحت چنان دیدم بودم که چون راه ترکستان از برف
خلاص شود سردار محمد افضل خان را از بلخ طلبیده امرا ما رت را قلادۀ گردنش نموده
جانشین والد ماجد مرحوم نمایم و خود اطاعت او را قبول کرده هر چه امر نماید بعمل آرم
درین اثنا که افغانان او گرفتار شده بدست بنده در گاه اله رسانیدند که برای ناظر حیدر خان
آدم خود که در زمستان به کابل آمده نوشته بود مضمون اینکه نگاشته بودی که آنچه
وعده نقد که به جهة برادران و خواتین فر مایش کرده بودند رساندم و نامۀ قرآن مجید مهر
کرده و عهد و پیمان بستم و مقرر نمودند که برسیدن سردار محمد افضل خان
امیر شیر علی خان را جواب داده او را به پادشاهی بر می داریم
این معنی موجب نهایت اضطراب گردید نه مرغ . من در چه خیالم وفلك در چه خيال .
ومقرون این حال پسر محمد اعظم خان نیز راه فرار سپرده شريك بغاوت پدر خود بناو
پیوست .

سردار محمد اعظم خان با وجود آن که چند بار امور ناشایسته و افعال نا یافته از اوبه
وجود آمده بود آن حضرت بنابر کمال مرحمت وغايت عاطفت درین معنی صبر و تانی کار
می فرمود و همواره انواع نوازش و اصناف عواطف غائبانه درباره او اظهار می نمود اما
او بحسب سودای فاسد استقلال حکومت که در دماغ جای داده بود در تهیۀ اسباب بغی
و طغیان می کوشید و هر چند امارت پناهی وحضرت ظل الهی او را از طریق عناد به جادۀ
صلاح وسداد دلالت کرده شومی تمرد وطغیان و نحوست سر کشی و عدوان بدوباز مینمود
جهة آنکه فساد دماغ او از درجۀ علاج گذشته بود شربتهای نصائح و مواعظ او را سود نداد
و در این ایام صورت خلاف که در باطن خویش مستور داشت به تجديد جهرة يقین بر کشود
اجمال این مفصل آنکه از محال کرم ایل چیان چریزان و مردم سفندان رادر پنجاب به
خدمت نواب منتكمری صاحب گورنر پنجاب فرستاد التما س نمود که امير عليين مكان
رعايت جانب شير علی خان کرده وی را ولیعهد ساخت و حقوق بزرگی بنده و برادرم سردار

(٥٥)


محمد افضل خان را تلف نمود ومحروم کرد چون معاهدات دولت انگلیسیه را معلوم است که
سردار شیرعلی خان همواره بدخواه دولت انگریز می باشد و من همواره نيك خواه و دوست
بوده هر گاه سرکار انگریز مدعا را ایجاب نموده رعایت فرماید مادام الحیات شروط
خدمت گزاری وطریقه چاکری ازدست عوام بیداد ونصاری دیگر چنانچه حاکم پشاور
وغیره به دادن رشوت و مواعید یار خود ساخته همواره تحریص گورنر مذکور برامداد
او می کرد. وگورنر مذکور از مستقیم المزاجی انگریز گوش به سخنان بیهوده ایشان
نمی کرد آخرچون قال وقیل ازحد گذشت گورنر مذکور نواب عالی جناب نواب علی رضا.
خان افشار که از مردم قزلباش میباشد در حضور خود طلبیده درین خصوص ازوی مشورت
طلبید نواب علی رضاخان به عرض رسانید که اعنای دولت انگلیسیه را برامیر بی نظیر
علیین مکان ظن نابجا مد بودگورنر موصوف فرمود که انسان کامل زمانه خود واگر فرد
اول از بنی نوع انسان گفته نشود دویم به یقین توانی گفت نواب پر خرد عرض نمود که
قضیه مسلم الثبوت درنزد جمیع عقلا است که هرکس به اولاد خود از دیگران دانا تر
است پس بحكم .
فعل الحكيم ولا يخلو عن الحكمة خورده بررای بانواب او نتوان گرفت ونیز حکومت
طائفه افاغنه برچهارامر موقوف است اول آنکه حاکم هم دین رعیت باشد دویم اینکه
رعیت ازخواص وعوام برزن و فرزند خود ازحاکم مامون باشد سیوم آنکه امرای
حضور دروقت دربارعام از فحش کوبی حاکم مصون باشند چهارم آنکه بر مال کس
چشم ندوزد امیر شیرعلی خان مومن وسنی پاك دين است وطائفة افاغنه نيز كلهم سنی اند
واگر رعایت حقوق شرعی حرم محترم نگفته ازعلو همت داخل حرم سرا نخواهد شد معاذالله
جاهای محرمات ومنهيات است و زبان دربیان را به جزاطهار حق آشنا نساخته اگر شخصی
را اراده قتل نماید دراقران وامثال و به اینه کنده ترش منفعل می سازد و در نظر کیمیا
اثر ربع مسكون نقطة وحاصل دنيا صدقة لك در نظرش يك است وهزار کمتر از دینار
آنچه به عرض رسید مشت است از خروار و یکی از هزار اگر ملانج آن جناب بر شماره
دفاتر خوانده باشم .
بیت
گر آن جمله را سعدی انشاء کند مگیر دفتری از تو املاء کنند
وچون گورنر بهادر ازنواب علی رضاخان این فصل استماع نمود بررای حق نمای او
آفرین خوانده رخصت انصراف داد محرر این اوراق مولوی نور محمد قندهاری چون
در آن آوان یعنی فصل بهار و تابستان سنه ۱۲۸۰ در کوه مری پنجاب طرح اقامت داشت
و با وزیر گورنر موصوف و کسی صاحب نام معرفت به هم رسانده رفت و آمد مینمود روزو
شب این مکالمه در پیش می آمد بنده از محاسن ومحامد امیرصاحب سریر آنچه میدانست
به عرض می رساند دروقت عرض نواب علی رضا. خان و کسی صاحب نیز حاضر بود و بعرض
گورنر رسانید که شخص فهیم از آن ملك در نزد اینجانب آمده و رفت دارد ورای اوبما
عرض نواب موافق است گورنر فرمود که فردا آن آدم را که در حضور بیاورندچون بنده در
نزد گورنر جنرال حاضر گردید .

(٥٦)


بیرون اطلاع بعرض نواب علیرضا خان آنچه او بعرض رسانده بود بنفشه نیز
معروض بود از توافق کلامین گورنر نهایت خوشدل شده بر کس صاحب را فرمود که ایلچیان را
مرخص نموده من بعد کسی این قضیه را به عرض نرساند که آنچه امیر علیین مکان به عمل
آورده خیر تمامی افغانستان میباشد چون ایلچیان در کرم می رسیدند بنده به کابل رسیده
شرف عتبه بوسی درگاه فلک اشتباه یافته ماجرا را به عرض اقدس رسانید و به تحسین
و آفرین از زبان حق ترجمان سرفرازی یافت ثانیاً معروض نمود که ایلچی معتمد در نزد
گورنر مرسول باید تا تجدید عهد قدیم الایام رساند بناءً برآن سردار محمد رفیق خان را
در موسم خزان مقرر فرموده مشارالیه در پتجاب رفته عهد لاحق را بامعتمدان دولت
انگلیسه به سابق اتصال داده در ادنی ایام شرف ملازمت دریافت و چون سردار محمد اعظم خان
از امداد نصاری مایوس گشت با صنیف الایمان کابل خفیہ نویسی پیش گرفته در کاه بغاوت
خود می نمود و پسر خود را که در رکاب معلی ملازم کرده بود طلبیده و آن بی سعادت
نیز راه فرار سپرده به او پیوست و نیز تحریص سردار محمد افضل خان نموده تا بر کابل
لشکر کشی نماید. بعد از ظهور این امورات که عدوان وتعدی او اظهر من الشمس وابين من الامس
گردید آنحضرت ارکان دولت و اعیان حضرت را طلبیده به شورای و مشاور مولی الامر
طریقهٔ مشورت پیش گرفته بر زبان گوهر افشان گذرانید که تدبیر مصالح مملکت و اندیشه
در امورات دولت آن وقت به یه کرد که دستگاه اختیار فراخ باشد نه آن زمان که موزه
تدبیر به پای خرد تنگ آید غرض آنکه مدت ممتد و عهد بعید است که آثار مکروهه بغت
از صفحهٔ اخوان مشاهده میکنیم و داعیهٔ خلاف و فساد از حرکات و سکنات ایشان بدیدهٔ
بصیرت می بینیم واسباب که باعث اقدام بر انعدام ایشان است مرة بعد آخری و کرة اثر
اولی از ایشان سر بر میزد و درین مدت مرور که مؤاخذه نمی کردم و تغافل و تساهل می ورزیدم
سبب آن بود که نمی خواستم تا نام مخالفت برایشان نشیند لیکن چون مواد نزاع و خلاف
در باطن ایشان استیلا دارد نه به این هیچگونه محل اعتماد را نشاید و مبادا که فتنهٔ بزرگ
وقوع کند که شر براندازد و آتش و شرار هیجه تمامتر اشتعلا
پذیرد ز آن زمان در خاطر درین مقاطر غباری پیدا آید
که برخاستن آن در نگار خانهٔ خیال صورت نه بندد و دست تدارک و تلافی بدامن آن
نرسد پس جهت مقدمات سابقه و نیکخواهی مسلمانان و رعایا مناسب آن ولایق چنان
می نماید که قلم نسخ بر دیباچهٔ کامرانی ایشان نهاده آوارهٔ دشت ادبار و سرگردان
وادی بوار گردند و یا رقم قتل و اعدام بر صفحهٔ حیات ایشان کشیده شود مصراع :
بداندیش هم در سر خو شود.
وان قاتلو کم فاقتلوهم خود شاهد این معنی است چون آنحضرت این درر منثور را
نظم فرمود واقفان سریر اعلی بروای عالم آرای هزار آفرین و تهنیت تحسین
نموده لهذا امتثال لازم الامتثال والا نشان به ماریا یافت
(۶۷)

دانش نامرد ۶۰۰ جلد ۲ سنبله (۶)


که گوهر درج خلافت و منبر برج سلطنت فرزند ارجمند سردار محمد علی خان وشیر
بیشه شجاعت و مردا نگی ودر درج وزیری سردار فتح محمد خان باعساکر شایان وتوپخانه
نمایان متوجه ترکستان شده تا ورود یرلیغ همایون در بامیان توقف نماید وشاهزا دۀ بلند
اقبال سردار محمد ابراهیم خان باجیوش نصرت خروش به سپه سالاری معتمدالدوله سردار
محمد رفیق خان متوجه استقبال سردار محمد اعظم خان گردیده دود از دمار اوبر آرند
وسرادقات پیشخانه را در محال سیاه سنگ برپادارند در موسمی که هنوز برف گذار
نیافته بود از مستقر الخلافت بیرون شده بر نزول در سیاه سنگ ارزانی فرمود .

کن بیستم

در ذکر توجه شاهزا دۀ بلند اقبال سر دار محمد ابراهیم خان و سردار
محمد رفیق خان با سپاه فراوان ولشکر نصرت نشان بصوب کرم واستيصال
سردار محمد اعظم خان .

راویان خجسته بیان از بیان این واقعه چنان روایت کرده اند که حضرت اعلی
میخواست که همواره لوای جهان کشا بر اوج فلك پادشاهی برافرازد و چمن احوال عباد
وعجزه وضعيفان هر بلاد از خار تعرض وتغلب ارباب نظام پیراسته ساز د وچون فتنه جوئی
سردار محمد اعظم خان به تواتر معروض رای انور گردید اولا مخلص بلااشتباه عالیجاه
ار سلاخان سلیمانخیل را با جمعیت خودو جمعی از جزائر چیان مقرر فرمود تا خود را به قلعه گرد یز
رسانده در حفاظت آن سعی جمیل مبذول دارد و ثانیا معتمدالدوله سردار محمد رفیق خان را
با جمعی دلاوران پرخاش جوی ومبارزان سمت روی مقرر فرمود تا از راه لهوگر رفته
در استیصال باغیان ورفع فتنه وفساد متمردان سعی وکوشش نموده ساحت مملکت را از
خار وخس وجود ایشان به جاروب تیغ تیز مصفا سازد و شاهزادۀ والا تبار سردار
حمد ابراهیم خان را که حاکم غزنین بود حکم شد که از آنجا از راه زرمت متوجۀ
محال کر م شده با سردار محمد رفیق خان ملحق گردند امثالا لامر سردار ظفر شعار
از غزنین ولشکر نصرت آثار از کابل کمر کینه تنگ بسته وبازوی جنگ و ستیز ازهم
گشاده در موسم اول بهار سنه ۱۲۸۰ متوجه صوب کر م شدند و به تعجیل تمام را ندند
سردار محمد اعظم خان چون بر تو جه لشکر باظفر مطلع گردید حرکت مذبوحی پیش گرفته
دوهزار کس را از پیتن وجزائر چیان معه دو عرابه توپ قاطری و دو ضرب شاهین به
سر کردگی حسین علی خان کرنيل وسیدال خان کمیدان و ناظر عطا محمد خان مقرر
نموده تا به مقابله سپاه منصور شتابند وچون سردار محمد رفیق خان از راه پانخواب لهوگر
به موضع آخند خیل رسید منهیان خبر آوردند که سپاه سردار محمد اعظم خان از راه
دری خولی پستی سه دهنه به موضع سر آور سیده منتظر مقابله نشسته اند سردار محمد رفیقخان
حصه اردوج خود را امر نمود که پیشتر قدم نهند ایشان در عین ریزش برف وقت شب
از کوتل شتر گردن عبور نموده به قاسم خیل رسیدند قراول لشکر دشمن که تا اینجا رسیده

(۶۸)


بودند راه فرا رسیده بجای ایشان عساکر منصور شب به سر برده فردا روانه سر کسی
شدند و چون در اثنای راه کوتل صعب الورود بود و مشهور به سرکی فریقین را بحال ضبط
آن شد از عنایت الهی و مدد طالع ظل سبحانی عساکر منصور پیشتر رسیده چون طنابان
نیز یال بر سر کوتل بر آمدند سموم موافق عنان و هبوط همۀ هزیمت مخالف همان دلاوران
عرسۀ جنگ به تعاقب هزیمتیان شتافته نهصد نفر از ایشان دستگیر نموده احمال اثقال اردو را
به تاراج بردند باقی پراگنده شده بعضی بطرف سردار محمد اعظم خان و برخی به
کوه سفید گریختند . بعد از انهزام اعـد ا سر دار محمد ر فیق خا ن نیز رسيد ه
به اتفاق روانه شدند و از کوتل پیوار عبور نموده به منزل علی خیل رسیدند. در اینجا سردار
محمد ابرا هیم خان به ایشان ملحق شده روانۀ قلعۀ حت خیل شدند چون در آنجا ر سیدند
از تعب سفر مقدمه را به فردا موقوف نمود ند و نما ز پیشین همان روز سردار محمد اعظم خان
سپاه خود را حکم داده که هر کس نان سه شبه به ذمه بیا دارد وقت شب سیاه را که بقدر شش
هزار نفر بودند بر جا گذاشته با چند نفر خواص راه فرار پیش گرفت وقتی سپاه شیپور نظامی
به طریق سلامی زده امان خواسته ضمیمۀ لشکر منصور گردیدند . سردار محمد ابراهیم خان
مانند اجل موعود که حصن وجود را رخنه - زد و دیوار ناپایدار حیات را از پای در اندازد
از عقب رسیده متروکات او را وارث با لحق گردید آنچه تعلق به امورات سلطنت داشت ضبط
نموده باقی برسیاه معاف فرمود و چون آن گمنام وادی حرمان آوارۀ دشت اد بار گردید
ملك كرم را در ضبط آوردۀ شاهزادۀ بلند اقبال در قلعۀ کرم نشست و سردار محمد رفیق خان
برای آرامی رعیت تا محال خـست رفته رعـیـا تسلی داد و سیدحساء الد ین را در آنجا
حاکم نموده وایس به خدمت شاهزاده رسید از آ نجا با عساکر منصور متوجه غنیه و جی گردید
تعز من تشاء و تذل من تشاء

گل بیست و یکم

در ذکر توجه رایات عالیات بصوب تر کستان و استیصال سر دار محمد افضل خان

از تفضلات خـالق منان

قال رسول صلی الله علیه وسلم الجنة تحت ظلال السيوف مضمون حديث خجسته نقاب آ نکه
مالك الملك تعالى و تقدس فردوس اعلی را زیر سـایۀ تیغ برق نمای خواتین معدلت آئین ودیعت
نهاده وابواب فرحت افزای خلد برین را به شمشیر جهان گشای سلاطین عدالت قرین از روی
تابعان شرع پیغمبر کشاده و از فحوای فرخنده ادای این کلام بلاغت نظام صورت این معنی
چهره می نماید که نهال آمالی و آمال را سر سبزی از ترشح چشمۀ تیغ آبدار است وشاخ
مراد و اقبال را تازگی از جویبار شمشیر آتش بار کس سر به اوج مقصود کشد که بی تر س
و بیم قدم در معر که کارزار ما سویه کو شش کسی بوستان مملکت جهان در تحت تصرف آید
که در عرصۀ رز مگاه از تیغ بلا روی نگرداند.

(69)


رباعی
چون مهر هر آنکه تیغ برسر نگرفت
سر تا قدمش سپهر در زر نگرفت
تا دل بـه جفای خار گلین نـنـهاد
گل پیرهنی چو غنچه در بر نگرفت

مصداق این احوال ومصدق این مقال احوال همایون فال امیر باعز واقبال است بیان
این سخن آنکه دران آوان که حضرت سکندر مرتبت فرزند ارجمند سردار محمد ابراهیم خان
را برای قلع و قمع سردار محمد اعظم خان مقرر می‌نمود آنمه آمد سردار محمد افضل خان
گوش زد عام وخاص شده بود که به اغوای برادر خود سردار محمد اعظم خان با لشکر
فراوان وعساکربى پایان متوجه کابل است . بنابران برخاطر مبارک الهام پذیر اشراق
این معنی شد که اولا استیصال او که عمده وهم بساط است لازم آنکه متوجه دشمن
بیرونی باید . پس سردار محمد ابراهیم خان را بصوب کرم مقرر فرمود و سردار محمد علیخان
وسردار فتح محمد خان را با دوازده هزار نفر سوار وپیاده و توپخانه به بامیان در حول
داشته خود حضرت اعلیٰ نیز سرگرم تهیه اسباب سفر ترکستان گردید و سرداران پیشخانه را
بیرون کشیده فرمان واجب الاذعان شرف نفاذ یافت که نواجـيان بهرام نشان در ممالک
محروسه رفته جار رسانند وصیاد ظفر پناه را عنقریب قریب بمعسکر همایون آورده طعمه
جیوش نصرت خروش گردانند چون نواجـیان فرخنده نشان متوالی و متعاقب به اطـراف
وجوانب جار رسانیدند که سپاه ظفر انتساب استعداد یورش ترکستان کرده بدرگاه فلک
اشتباه جمع آیند ومهما امکن سرعت سیر از باد شمال وام نموده اصلا توقف ننمایند.
خوانین باغروشان وامیرای حشمت نشان از هر دیار روی توجه به معسکر با فتح و ظـفر
گذاشته در پایه سریر کیوان نظیر جمع آمده بازوی جلادت ودلاوری بر افراشتند .

مثنوی
بـفـرمـان خـان سـکـنـدر مـکـان
سـلیـمـان نـشـان وفـریـدون زمـان
روان شـد زهـر جـانـب لـشـکـری
سـتـیـزنـده خـیـلی زهـر کـشـوری
زهـر سـو بـه اردوئى والا اسـاس
رسـیـدند گـردان آهـن لـبـاس
چـو دریـای کـیـن مـوج افـگـن هـمـه
گـروهـی به سخـتـی چـو آهـن هـمـه
بـه مـردانـگـی هـر یـکی صـف شـکـن
سـپـاهـی قـوی هـیـکـل و پـیـل تـن

بعد از انکه سپاه ستاره اشتباه ولشکر با غیرت جاه در موکب فلک اقتدار قرار یافتند حضرت
مالک رقاب بتاريخ ۲۰ سنه ۱۲۸۰ بیرون شهر کابل در موضع سیاه سنگ نزول فرموده
رایات جهانتاب را ببرزده ماه بر افراشت و سرا پرده شاهی به ایوان کیوان وفرائی آسمان
رسا نیده فدویان جان نثار ومبارزان جان شکار بقم دران منزل به سعادت دست بوسی
استسعاد یافتند .

مثنوی
چـومـر داران بـه خـدمـت سـر نـهـادنـد
رسـیـدنـد و بـه پـایـش بـوسـه دادنـد
شـه ایـشـان را بـرون از حـد کـرم کـرد
بـه پـرسـش هـر یـکـی را مـحـتـرم کـرد
چـو بـا بـخـتـی چـنـیـن د مـسـاز گـشـتـنـد
سـعـادت را ازان هـمـراز گـشـتـنـد

(62)


وآنحضرت آئین جلوی کرده جشن خسروانه و بزم پادشاهانه مرتب داشت در ان مجلس خاص
بیان يك جهتی و اخلاص و اظهار هوا داری و اختصاص با حضور برادران و عزیزان و امرا
و خوانین نموده در باب ضبط امور مملکت و اختیاری و تنسیق مهمات سلطنت و شهر یاری
فصلی پرداخته از جانب مخالفان سخن در میان انداختند. بعد از گفتگوی بسیار حضرت
کامکار زبان گوهر بار به گفتار در آورده فرمود که مصلحت آن مینماید که زاویه طغان
ا بتدا در اهتزاز آورده ازینجا کوچ فرماییم تا خصم را در خاکش دریافته سزای اورا
در کنارش نهیم بنابران .

مثنوی
سکندر لقاء شاه جمشید بخت مظفر لواء شاه خورشید تخت
برافراخت رایت چو رخشنده مهر بمه قهرعدو برقرا ر سپهر
بجنبید با خیل و نصرت قرین بدا سانکه در جنبش آید زمین
صفیر نفیر از ثریا گذشت خيام را طراز چرخ والا گذشت
خروش د هل شد بلند آسمان که در چرخ گردید ازو آسمان

و بوابغ همایون به اسم امرائی که در قلعه دشت سفید زمستان را بسر برده بود ضر اصدار
یافت که از راه سیغان وارد تاجگاه شده عساکری چون سد سکندر بر پا دار د
حسب الفرمان امرا رفته در موضعی که تنگنای دره است سنگر ها ختند و دهن دره را
بران یاجوج صفتان و ماجوج سیرتان بسته نمودند . الحال احوال غیراشتمال بندگان
حضرت اعلی در اینجا موقوف داشته به تحریر طغیان سردار محمد افضل خان پردازم .
روات صادق الکلام و مخبرین راست پیام روایت این ماجرا و اخبار این مدعا برین نمط
ادا نمودند که چون سردار محمد افضل خان غبال لاطايل نفی و عصیان را در سر جا
داده بر نقض عهده بیعت که به اجرای سکه و خطبه و به ارسال رسل با خلیفه بر حق
بسته بود اقدام نمود و در خیال لشکر کشی و فتنه جوئی شده و بال و نکال آنرا به خود عائد
ساخت . حفظ ترکستان و پیش بردن مقدمه از حوصله خود فراتر دید اور امرهای ترکستانزا در
خان آباد در خود جمع نمود. عهد و پیمان را در میان آوردند و ملك بمردین را به میرنجم خان
و ایبکبوی را به میر غضنفر خان و محال قطغن که عبارت از قوری و بقلان و اندوز و خان آباد و خوست
واندراب و؟ و تالقان است به میر اتابق خان و آقچه که سابق در تصرف عبد سردار ولی محمد
خان و قبض محمد خان برادران حضرت اعلی بوده جهت آنها گذاشت و مضمون عهد آنکه
این محالات مذكورات در تصرف ایشان بود ملك باقی را از شورش نگاه دارند و در مقدمه
کابل مدد به لشکر دهند بعد از تمهید این امورات و تهیه اسباب از اندخوی روانه شده به
فوری رفت و عبدالرحمن خان پسر خود را به تقتل فرستاده حکومت ترکستان را به او تفویض
داشت و سپاهی که در تقتله پول وغیره مواجب بود از راه ايبك بخود طلبید و از آنجا
با کثرتی آن چنان که مگر از خروج یاجوج و ماجوج رخنه درسد سکندر افتاده با آن
گروه انبوه روی بصحرا نهاده نفس صبا در سینه فضا شکیستند و به تعجیل تمام از راه دهنه
متوجه دو ب گردید .

(61)


مثنوی
از آن سوی سردار بیدار گوش
درآورد دریای لشکر بجوش
سپاهی از يك بیابان فزون
چو امواج بحر از شمرر بیرون
بر انگیخت خنق از مقامات پیج
چو زهر هلاهل همه تند و تلخ
بیادار مركی سپهدارر کات
روان سوی کاردھنان دادتاب
چون دردو آب رسید چند نفر جزائریی که از لشکر منصور در آن جا بود تپیده وخت
نیاورده روانه پيعدن شدند قلعه در تصرف مخالفان درآمده سه محل انبار وجبهه خانه مقرر
نمود وسه هزار کس را از سوار وپیاده و چهار توپ بسر کردکی محمد زمان خان جرنیل و
نائب غلام جان بسر التپایمیر برای یورش سنگر بامگاه مقرر نمود بعد از طی قره کوتل
نزديك سپیده دمیده پای توپ اندازی گذاشتند بعد از رفت و آمد چند گلوله توپ
وتفنگ مردم سنگر را مهارت از هزار نفر جزائریی ومیر آخور احمدخان و ملک
شیر گل خان و سرفراز خان و شاد پسند خان بود بعد از ضربه بر سر فراز خان
که از اهل غندوان عهد گذاشتند سنگر بسته بود تاب مقاومت نیاورده سنگر را رها کرده
گریختند سپاه مخالف آمده سنگر را متصرف گردیدند و سرفراز خان که درسنگر مانده
بود اسم قیدی بیخود گذاشته شريك بغاوت ایشان شد خلاصه آنکه امرای مذکوران
در گذاشتن سنگر پیمان به کار برده والا ممکن نبود که گرفته می شد به تلبیس سرفراز
خان واقعه ایشان را بر مقن گذاشته راه فرار میزدند الحال احوال سردار افضل خان را در
این جا گذاشته به احوال خیم اشتمال لشکر بامیان میپردازم چون احوال رسیدن اهل عدوان
در دو آب وتصرف نمودن آن جا به شهزاده بلند اقبال رسید بعد از استشاره مصاحت
در آن دیدکه العسروق را در قلعه بامیان گذاشته خود روانه باجگاه شود و آنجا را
استحکام داده پای همت استوار دارد بنابران بی تعطیل روانه شده وارد سیغان شد واز
آنجا الوية نصرت انشمار را در اهتزاز آورده متوجه کوتل دندان شکن گردید چون
به زیر کوتل رسید باران شدید آمده راه بوردی کرولای شد که مرور دواب وتوبها متعسر
گردید الغرض به هزار صعوبت به سر کوتل رسیده منزل نمودند و همدرین جا وقت شب خبر
شکست امرا وتصرف نمودن لشکر اعدا بر سنگر بامگاه گوشزد شاهزاده همایون لقاه
سردار محمد علیخان شد واز غیرت وحمیت چون اژدها بر خود پیچیده و در صدد انتقام
درآمده روزدیگر که خسرو مهر ابلق تیز گام سپهر را به جلوه در آورده جیش نجوم را
به ضرب شمشیر از زخستان وطعن نیزه زرنشان متفرق وپراکنده گردانید از سر کوتل
کوچ فرموده روانه بامگاه شد وسپاه خصم بعد از تصرف سنگر دلاور شده از دره پا
بیرون گذاشته در قلعه های با مگاه قرارگاه گرفته بودند واحوال این فتح را به سردار محمد
افضل خان که آن طرف دره کوتل تاحدود دوآب افتاده بود رسانیده لوازم بشارت بجا
(٦٢)


آورده بی توقف روانه صوب سنگر گردیده بود واکثر لشکر او در درۀ تاجکاه
درآمده برخی در مرضع عبور بودند وخود سردار محمد افضل خان نیز از دره کوتل هبوط
نموده در قلعه ممرنزول داشت که خبر تقربیت اثر رسیدن شاهزادۀ غضنفر فروپشنگ از در
دره بغ گوش سامعۀ لشکر وسرور گردید و چون دشمن را در پیش واجل را در پس دیدند
بناچار مستعد مقاتله ومتصدی مقاتله گردیدند بطن دره را معرکه گاه ساختند مخفی نماند
که درۀ مذکور محلی است تنگ تر از چشم حاسد و گوزا بخیل بهر دو طرف کوهای الوند
دارد ودر میانش رود کهن درین عمیق وتند و تیز تیزدارد .
کل بیست ودوم
در ذکر مقابل شدن هر دو سپاه کینه خواه به عزم جنگ سلطانی وشکست
یافتن دشمنان بعون عنایت سبحانی وقوت درات ظل الهی
دولت واقبال این دادود لان عالم اضلال آفتاب بغایت سریع الزوال است و مهر سپهر جاه وجلال
به غیات سحاب . صرف انتقال چون مشیت بادشاه متعال به تغیر وتبدیل دولتی خشمتی تعلق گیرد .
ثبات آن به بیماری تباه سردار وافزونی لشکر بی شمار تمشیت نپذیرد وهرگاه ارادۀ
مالك الملك ذوالجلال به تفرق جنود صاحب شوکتی معنون گردد جمعیت او به اصابت تدبیر
عقلای کیاست پذیر صورت نه بندد .
عربیه
اذا ما ارادالله تدمير دولة فمن ذا بسد الحق لا بد دافع
فكيف بقاء الملك من دون حكم ولا ينفع التدبير اذا الحكم قاطع
نظیر این تقریر وشبیه این تحریر آنکه چون تقدیر بادشاه بی نظیر وقوه کیش مقدیر
به شکست صف دولت سردار محمد افضل خان بعدم اساس جاه وحشمت تعلق یافته بود
باوجود وفور جنود انضال و کثرت اسباب محاربه وقتال ایشان را صورت ظفر روی ننموده
نسيم فتح ونصرت از مهبت وما النصر الا من عندالله بر شقة وای جهان کشای شاهزاده والانتبار
اً و دیدۀ اعیان منظور نظر رحمان نور حديقة مملکت نوریحه قه امارت شمس فلك سعادت
در سیمای جاه وحشمت در درج بادشاهی گوهر صدف الطاف نامتناهی سردار ذارلاقتدار
سردار محمد علیخان که سلوت دل وراحت روح وقرة العین وقوت جان مجروح وفراغت خاطر
وفتوح روزگار وثمرۀ عمر ومعمار کنار است وفی الحقيقه از جویبار فطرت شجرۀ دولت
ثمرة بااراو نداده ودر کشتزار مملکت مادر ایام فرزندی همچو او نزاده .
بیت
به خردیش چندان کمال است حاصل که پیر فلک را نباشد میسر
وزید بدست عنایت سبحانی ابواب حفظت وجهانبانی بر روی روزگار آن سپهر کامرانی
کشود . شرح حال فرخنده مال شاهزادۀ بیمثال آنکه چون درۀ التاج خلافت وگوهر درج
امارت بر توجه هم وتصرف سنگر اطلاع یافت قلب وجناح ومقدمه وساقه میمنه و میسره را چنانچه باید وشاید
مهیا نموده الویۀ ظفر انتما را از سر کوتل دندان شکن برافراخته در آورده به قطع مسافت پرداخت.
(63)


لقاو
منوچهر چهری هما بون همای
آوای شجاعت بر افراخته
عنان عزیمت به کین تابه اد
به خیل و سپاه ظفر اقتفاء
که در عسکر شامرا منقلای
علمهای کین توزی افراشته
سنان خصومت به خون آبداد
روان شد بی دشمن کینه خواه
چون عذار شام شهسوار فلك مينا فام عنان کمیت خوش خرام بر تافته یکه تاز حبش جیش
بر قلب لشکر روم استیلا یافت .
بیت
ندا شام گرین ها و ن ز مرد فام
بروی روز فرو ریخت مشك سوده شام
این سر دره در موضع پائین باغ معسکره ذاکر فیروزی ماتر گردید و آن شب همه شب
دلاوران حیاء و مبارزان ظفر انتماء به ترتیب آبار و اسباب رزم و پیکار مشغون بودند و تیغ های
ظفر طراز وسنانهای جانستان به زهر کین آب داده تزور خیال چگونگی جدا لهم نمودند.
بیت
همه شب دلیران میدان نورد
نمودند ترتیب کار نبرد
و روز دیگر بتاریخ بیست وهشتم شهر ذی الحجة الحرام سنه ١٢٨٠ که خسرو زرین سیاره
حشرستان زرین پیکر افراخته لشکر نجوم را بر شكل بنات النعش متفرق و پراکنده ساخت.
بیت
چو صبح از افق تیغ بیرون کشید
همه دامن چرخ در خون کشید
فرمان لازم الاذعان شاهزاده والاتبار عز اصدار پذیرفت که عساکر منصور متو جه
خصم شوند حسب الفرمان دلاوران جوشن پوش ومبارزان پرجوش و خروش و فتنه جویان
کینه کوش از اطراف وجوانب در جنبش آمده از گرد و غبار آئینه آفتاب تیره وتار گشت
واز شعاع سپرهای زرنگار ولمعان سر نیزهای شمع کردار دیده روشنـان فلك خـيـره شـد .
مثنوی
سپه چون بر نشست و گرد برخواست
جهان در زیر گرد ره نهان گشت
سما ران آهنین دل کوه رفتار
زهر سو بانگ ردا برد برخاست
همه خاك زمين بر آسمان گشت
ز سم تابدی در آهن کوه قنار
تا به این ترتیب و آئین آن دولشکر کینه ور در برابر یکدیگر رسیدند و از طرفین مانند
بحراخضر از باد صرصر قهر درتموج گردیده از غیز نای وخروش کوس آشوب در طاس
فلك آبنوس افتاد واز نريو كورك ودمدمه دمامه صنف گریند خضرا کشاد .
مثنوی
ز فر نقیر قیا مت شکوه
ز فریاد کوس و دم گرو نای
علمها به هر جانب جلوه ساز
(٦٤)
بلرزید بر خویش دریا و کوه
زمین چون سپهرار بن شد ز جای
به هم چون سوی آسمان دست باز


چون تلاقی فئتین و تقارب جانبين روی نمود شاهزاده بلند همت
ایال پته اولا دوپلتن را ازطرف دست چپ مقرر فرمود که بسخان خفا یان نیز بال برقلهٔ
کوه بر آمده سرکوب دشمن وطرف خودرا معاون باشند وسردار فتح محمد خان با پلتن
لعل کورتی به افسری جرنیل شیر خان وپلتن خود را به افسری رحمدل خان کمدان و
اکثر سوار مقدمة الجیش فرمود باقی سپاه را با خود جمع نموده چون روح در قلب جا
گرفت و توپخانه را تحت الحکم جرنیل احمد خان پیش مقدمه جا داد و از آن طرف سپاه
دشمن در برابر عساکر منصور ایستاده یمین ویسار خود را بسترین نمط آراسته سر تکبرو
ونخوت به اوج رفعت وذروهٔ جاه وحشمت رسانید چنانچه کوهی که درمیمنهٔ ایشان بود از
جزائر چیان حکم انداز وخاصه داران هریپ جا و زپلتن پر نموده جابجا قرار دادند و درمیسره
خاصه داران را ازدریا پار نموده در کوه دست چپ بر پا ساختند و پنج عرابه توپ را که هریکی
چون نهنگ دریا به نفسی جهانی را می کشید ازمیان دره در پیش آورده در مقابل توپخانهٔ شاهی
زنجیر پته ساختند باقی سپاه و توپخانه از ممر که گاه تاحد مدر جابجا افتاده بود وبقدر
دوهزار نفر خاصه دار را به سرکردگی محمد مهدی خان امر نموده که دهن درهٔ سنجر را محکم
سازند چه اگر دست یابند ازهمان راه بدار دوحمله آورند .
مثنوی
ز سوی دیگر غمان دریا شکوه بر آراست صف همچو الوند کوه
گروهی همه دشتی وکینه جوی زشیران درنده بر برده گوی
همه تنگ چشمان و پرغال گوش چوشیر و پلنگ آمده در خروش
زخیل هزاران رستم مصاف صف بسته محکم تر از کوه قاف
کمر بست پر کین وشد فتنه جوی به شاهزاده والاگهر رو بروی
بگردش دلیران گردن کشان همه از پی کین عنان در عنان
سپاهی همه پوست دربر چوببر تفنگ بركتف چون یکی لفت ابر
همه سخت جنگ و همه سخت کوش همه آهنین تن ولی پنبه گوش
صف آراست دشمن زروی عناد به محمد علی خان مقابـل فتـاد
چون صف ها آراسته شد ازدهن توپهای نهنگ سیرت وزبان خمپاره های اژدها صولت
پریان گلوله های خارا شگاف سلام جان ستانی وپیغام روح ربائی به گوش هوش يك ديگر
می رسانیدند شاهزاده غضنفر فرو صفدر رستم جگر پای دوات در رکاب سعادت نهادو
عنان اختیار را به قبضهٔ عنایت آفریدگار داده ازطرفین مردان مرد رباودلاوران صف هیجا
مصرع
همه جانگ را دست شسته بخون
دامن جرئت و بهادری برگرد کمر استوار ساختند وصورت نامحبوب مرگ را برنعمت
(٦٥)
ه غلام سخی


مرغوب حیات ترجیح داده صورن انداختند از غرش توپهای صاعقه کردار واز شلك تفنگك
اندازان آتش بار که تیرایشان چون تیر قضاء در گز خطاء نشدی ولوله در زمین وزمان
برپا نمودند و سردار فتح محمد خان آن شیر بیشة شجاعت ومردانگی وغضنفر میدان شهامت
و مبارزی باسیاه ظفر پناه همه به يك بار علموای شمشیر اعدا ختند.
نظم
زهر سو تفنگان در یاستیز
در بوده چون آتش تیغ تیز
به کین آتش فتنه انگیختند
کشیدند تیغ و به هم ریختند
صبر وشکیب ازدل مبارزان رمیدن گرفت ومرغ روح از سرسیاه خصم از غایت بیم و
ترس درپریدن آمد .
مثنوی
سراسر همه در مقام نبرد
یکی سرخ روی ویکی چهره زرد
و پرتویخانه اعدا ریخته عالمی را پای مال سم ستوران ساخته زیر تیغ تیز کشیدند و پنج
ضرب توپ از آنها درتصرف آورده ناامیدشمن عنان برنگرفت وچون غعویان بافر وتوان
بصوب اعدا روی نهاده گام به وجهم بنابر دفع دشمنان ازهم کشادند و صورت فتح
چهره می کشاد ناگاه ازجانب اعدا جا خلقی بسیار که عبارت از رسالة مردم هزده نهری
بلخ باشند نوای کین برانگیختند و به شوکت تمام و جمعیت مالا کلام لجام ریز متوجه لشکر
ظفر اثرشده به طریق غدر در لشکر منصور در آمده سلام گویان به قلب رسیدند و دست
بجنگ کشاده به ایشان در آویختند ازشعلة سنان آتش نشان خرمن جان جوانان سو ختن
گرفت و از تندباد حملة دلاوران آتش کینة دیرینه افروختن پذیرفت بحار خصومت در تموج
آمده شرر شعلة جدال مشتعل گشته غبار فتنه انگیختند .
مثنوی
دو لشکر رو برو خنجر کشیده
جناح وقلب را صف بر کشیده
سواران اسب درمیدان دواندند
دلیران رخش بر شیران دواندند
چو برق تیره هريك تيغ در دست
کف آورده به لب چون شیر سرمست
همه اسبان را زآتش نعل بسته
زخون بر گستوان ها لعل بسته
تر نگ تیر و چاکا چاك شمشیر
دریده مغز پل و زهرة شير
چون صورت مقاتله وشکل محاربه بدین نمط پدید آمد و آتش قتال شعله ور گشت ازغایت
کثرت وغلبه هجوم آن جماعت برخی ازسیاه لشکر منصور به
مقتضی الفرار فى وقته ظفر روی گردانیده پشت عزیمت دادند ومردان
کار زار و بهادران نامدار باینالی سواران اجل شده نزديك بود که چشم زخمی(۱) بقول
رسد با آنکه سپاه اعدا به غلبه وهجوم بی انتها وشکوه وشوکت لایعدولا یحی متوجه دفع
لشکر ظفر انتها بودند شهسوار عرصه دلاوری وشیر بیشة مبارزی شاهزادة بلند اخترك ذات
مبارك گوهر از قلب برآمده توسن مردی ازجای برانگیخته با معدودی پیش رفته به اعدا
(۱) به معنی محلی عبارت ازمحوطة دره نما می باشد
(٦٦)


در آویخت و به ضرب تیغ تیز مخالفان را رانده تا قول دواندند و آن روز رزمی نمود و جنگی
افزود که آوازهٔ دلاوری و صیت بهادری خود را از اوج فلك گذرانیده به سمع ملك رسانید

مثنوی
دایران حمله سردر سرافگندند سر مردان به يك دیگر فدندند
سپه یکبارگی برهم بر آشفت زمین در خون فلك در گرد ونهفت
زدست سرکشان تیغ سپه تاب چنان می شد که بر آئینه سیماب
چو تیغ از خون دشمن ریخت باران بقم شد تیغ در دست جوانان
بسا کشته بسا خسته که آن روز شدند از زخم تیر کین جگر دوز
همه کار زمین خون خوارگی بود فلك ازد ور خود نظارگی بود
و دیگر امرای عظام از یمین و یسار حمله های مردانه نموده دست راست لشکر خصم را
پس قول نشاندند و میسره را از ضرب تیغ از التمش گذرانده به اتفاق متوجه اهل نفاق
گردیدند و جمعی از تفنگ اندازان به ضرب پیاپی و شلك بی درپی بسیاری از مخالفان را
بر خاك عرصهٔ جنگ بی توقف و در نك انداختند و هاتف غیب ندای فاقتلو اهم حیث وجدتموا هم
به گوش مجاهدان فرو می خواند .

مثنوی
سواران زهر سو به یکبارگی دواندند بر روی هم بارگی
سپاهی همه کینه جوی و هژبر به نیرو چو شیر و به تندی چو ببر
کف آورده بر لب چو پیلان مست پی آب رو شسته از عمر دست
بدینسان آن دو لشکر خون ریز و دو حشر فتنه انگیز بر یکدیگر حمله های تند و تیز کردند
و فی الواقع محاربهٔ روی داد که شرح آن به عبارت راست نیاید و بیان آن به هیچ وجه در حیز
تحریر و تقریر نگنجد ودلا وران ظفر آثار در آن مهلکه کار زار و معرکهٔ خو نخوار
به مراسم رزم آزمائی و لوازم مردی و هنر نمائی به نوعی پرداختند که داستان رستم داحتان
وقصهٔ سام نریمان را درطی نسیان آورده خط نسخ بر دیباچهٔ اسفند یار کشید ند و هر چند
مبارزان مخالف از غایت تهور پای مقاومت در میدان مخاصمت افشردند و تا نم قوت در جگر
توانائی داشتند جنگ پیش بردند هیچگونه فائده بران مرتب نشد واز حمله های مردانه
شاهزادهٔ بلند همت بی توان وطاقت شدند تا آنکه در خانهٔ كبار آفتاب فتح و ظفر به فحوای
انا فتحنا لك فتحا مبينا از شرق کرامت طلوع نمود و به مضمون در رمشحون وينصرك الله نصراً عزيزاً
نسیم پر نصرت پرچم رایات ظفر آیات شاهزادهٔ شیر صولت وزیده ماهیچهٔ چتر همایون فال
با خورشید عزو اقبال در مقام اجتماع آمد و به عنایت پروردگار علم نصرت توام را به فحوای
ولقد نصركم الله براوج فلك دوار نصب فرموده ابواب دولت بر روی ارباب سعادت کشود .

مثنوی
چو از حد گذشت آن ستیز و جدال فتاد اختر دشمنان در وبال
گریزان ازان ورطهٔ پر هراس بیرون رفت خان قبا مند اساس
(٦٧)


یکی را تن افتاده در ره گذر
سر دیگری گشته با این سر
یکی را بخاک مذلت سری
شده گرد پایش سر دیگری
کسی را دران دشت کین جان نماند
بغیر از خضر دار بیابان نماند
نمیذاشت در عرصه گاه جدل
کسی ماتم کشتگان جز اجل

و از رساله هژده نهری بدون بیست و پنج نفر که امان یاب شدند باقی همه مقتول و مجروح
افتادند مابقی از بیم جان عنان روی فرار به فرار داده از میان بلا کناری گرفته کام عزیمت
بصوب هزیمت گشادند و درین اثنا که سپاه اعدا رویه هزیمت نهاده از دره باجگاه بیرون
شتافتند و سپاه منصور برخی پی گریختگان رفته و بعضی به جمع کردن غنیمت سرگرم بودند
و شاهزاده بلند اقبال در موقف جنگ با اندک کس توقف داشت سردار محمد افضل خان
خود سوار شده تا دهنه دره آمد و نائب محمد امین خان ولد محمود خان بیات و اشک آغاسی
محمد حسن و غیره سرکردگان را با جمعی کثیر از سواران به كمك سپاه خود فرستاد و بازوی
شجاعت برافراخت بی محابا به جانب شاهزاده تاخت آوردند و آتش مقدسه از سر نو
در اشتغال آمد چون در همه حال ایزد متعال حافظ و نگهبان حضرت ظل الهی و احفاد اوست
سپاه پراکنده در طرفه العین جمع شده .

- بیت -
اگر سیل هامون در آید به کوه
نگردد از ان کوه هیبی شکوه

با وجود این واقعه عظمی از غایت حمیت و نهایت غضبیت خواست تا خود بیکران مردی
بصوب مخالفان جلوه دهد و عنان مردانگی در کف نهند منگر سردار فتح محمد خان بنا به
محبت قرابت بلکه رشته اخوت به عرض رسانید که چون من در عنان رخش سبك سیر ایستاده
باشم از طریقه عقل دور و شمه خرد مهجور مینماید که شاهزاده را گذارم که درین مقام مخوف
به جنگ مبادرت نمایند و بالجمله صورت قتال که در آئینه خیال مرتسم گردانیده اند
محو فرمایند .
تا نخست من جان بر افشانم آن زمان آنجناب میدانند پس رخش ستیز را به دلاوری تیز نموده
با جمعی از دلاوران ناتهور و مبارزان شجاع و بهادر به یکبار به جانب اعدا توجه فرمود و قتال
صعب و جدال شدید روآورد و محمد اعظم خان پسر محمود خان از ضرب شمشیر آن دلاور
دوران به قتل رسید و نائب محمد امین خان را نیز به ضرب گلوله تفنگ مجروح ساخت این
گروه عداوت پیشه نیز وادی گریز پیش گرفت و روی از معرکه برتافته طریق هزیمت پذیرفتند
و اشك آقاسی محمد حسن خان با چند نفر دستگیر گردید مابقی از دره بیرون رفتند و قریب
هشت صد نفر درین دو جنگ از طرف خصم کشته و یکنیم هزار کس اسیر شدند و غنائم موفور
و اموال نامحصور بدست سپاه منصور آمده بی احتیاج گردیدند و از طرف عساکر منصور
از نامداران محمد عظیم خان و احمد علیخان برادر صفدر علیخان وملک محمد خان پسر
شاهمرد خان غرزائی و ولی محمد خان پسر نور محمد خان بریكاه و میرزا عطامحمد خان
و چند نفر دیگر از خوانین سوار و افسران پلتن کشته شدند و قریب پنچصد نفر از سائر سپاه
سوار و پیاده بقتل رسیدند. شاهزاده دریادل اساری را همه آزاد فرموده جان بخشی را ضمیمه

(٦٨)


زیر بخشش نمود بلی هر آفریده که از جاده بندگی حضرت اعلی قدم بیرون نهد جز حیف و خسران
نصیب او نیاید و هر بخت برگشته که از آستان اقبال او روگردان شود غیر از تغسر و خذلان
بهره نه بیند .
مثنوی
به مهرش روان باید آراستن مبارك نشد کین او خواستن
جهانش که در صلح و جنگ آزمود زچنگش زبان دید و از صلح سود
وچون صورت چنین نصرت و فتح از پس پرده غیب رو نمود شاهزاده با عز و شان جبین
مبین را از غایت مسکنت بر زمین نهاده شکر نعم ایزدی را به جای آورد و دران
مقام اقامت فرمود جهت شادمانی بسط بساط عيش و کامرانی کرده منشی دانش
پذیر عطارد نظیر را فرمود که فتح نامه تحریر کرده به پایۀ سرير فلك مصير امارت
مرسول دارد .
نظم
دبير سخن گستر و چیره دست نشست و ظفر نامه را نقش بست
به نزد پدر ساخت قاصدروان پر آوازۀ فتح نوشد جهان
و آنها که در معرکه کارزار قدم دروادی رزم و پیکار گذاشتند و از زیان جان گرامی
هیچگونه باك نداشتند ایشان را به مزید اکرام و افزونی نوازش اختصاص بخشید وچون
از تحریر فتح شاهزادۀ فرخ سیر زبان طوطی خامه شکرریز و مشام سامعین عطر بیز گردید
عنان شبرنگ قلم قدر ت رقم را بصوب میدان تحریر احوال بندگان اشرف منعطف ساخته گوی
حاصل مدعا را به چوگان امل می رباید خلاصه مقال آنکه چون خبر واگذاشتن سنگر و فرار شدن
امراء و توجه سردار محمد علیخان معروض و اقعان پایۀ امارت گردید از منزل چاریکار
نهضت فرمای بامیان شده الویۀ نصرت شمامه را بدان سمت افراخت و از راه کوتل اوبیان
متوجه سوخته چنار شد و درین یوم سردار محمد رفیق خان از سفر کرم رسیده شرف
عتبه بوسی یافت و لشکری که با خود برده بود از راه کوت اشرو و گردن دیوار فرستاده
تادربامیان ضمیمۀ الشکر نصرت اثر گردد وچون موضع سوخته چنار مقیم بارگاه فلك اشتباه
شدمخلص بی اشتباه عالیجاه صفدر علیخان به شرف دست بوسی رسیده فتحنامه جنگ پایگاه
به عرض اقدس رسانید آنحضرت جبین نیاز برخاك الياز نهاده به وظائف حمد مالك ديان
وثنای خالق منان كوشيد وشكر نعم حضرت باری برجا آورده اتمام این مقدمه و انصرام آن
از درگاه حق جل و علی مسئلت فرمود و شاهزادۀ فرخ اختر را به ارسال خلعت خاصه مفتخر
و مباهی ساخت، بعد از استماع این خبر فرحت اثر نهضت فرمای باجگاه گردید چون منزل
مذکور سعادت قران السعدين واجتماع نيرين يافته سرعزت از فلك افراشت فروند ارجمند را
در بر عاطفت کشیده به مزيد اکرام و افزونی نوازش اختصاص بخشید روز دیگر از ان مقام
کوچ کرده جانب مدر نهضت نمود و چون آفتاب رایت همایون از مشرق فضل خالق کن فيکون
دران نواحی طلوع فرمود شیخ میرخان جرنیل را با دو پلتن و هزار سوار امر فرمود که به سر
(۱۹)


قره کوتل رفته نزول نمائید و در حفظ آنجا دقیقه غفلت روا ندارد و نگذارد که مدعی به اینطرف
قدم نهد زیرا که سردار محمد افضل خان بعد از عزیمت از قلعه مدر کوچ کرده از قره کوتل
عبور نموده در منزل روی توقف نمود و دهن دره روی را سنگربند ساخته بنای مقدمه را دفعه
دویم اساس می نهاد فردا از مدر کوچ نموده متوجه دو آب شد و چون سردار محمد افضل خان
بار دیگر تقابل با جیوش نصرت پوش از حوصله خود به مراحل دور دید پس و اقفان
سریر سلطنت و مقربان درگاه ملك اشتباه خلافت را وسیله عفو جرائم نموده ایلچی
زبان آور و سخندان سخن پرور یعنی عما ایجاه فقیر محمد خان ولد ناظر
وهاب خان را به عتبه بوسی مرسول داشته به عرض اقدس رسانید که اگر چه مدت مدید
و عهد بعید است که به تسویلات نفسانی و تخییلات شیطانی در راه خطا افتاده ام و از
طریق صواب قدم بیرون نهاده اما این زمان به رهنمونی عقل مبهوت پی برده ام و از کرده
پشیمانی پیش آورده و با خویش غیر ازین معنی مقرر نساختم که اگر آنحضرت ورق گناه مرا
به زیور عفو آرایش دهد و قلم نسخ بر نسخه جرائم و آثام من کشد کام صدق جر برجاده
اطاعت و خدمت گاری نه نهم و طریقه چاکری و فرمان برداری از دست ندهم .

بیت

همه ملك خاور به فرمان تست سر ماه تا گوی چوگان تست
همه بندگانیم خسروپرست من و گیو و گودرز و هر کس که هست

حضرت اعلی مضمون الان وقد عصيت قبل و كنت من المفسدين مدنی نظر غیرت اثر داشته
به جواب او نپرداخت چون موضع دو آب از پرتو ورود حضور نور تازه گرفت ایلچی
دیگر به عتبه بوسی رسید مضمون رسالت آنکه هر گاه حضرت امارت پناه یکی از مقربان
در گاه بدینصورت قدم رنجه فرماید مافی الضمیر را با او در میان نهاده سر بر خط فرمان
نهم آنجناب به موجب سبقت رحمتی علی غضبی کار فرمائده حسب رافت جبلی و عطوفت
ذاتی و مصلحت عباد سبحانی و رفاهیت رعایای ظل اللهی به فحوای فاصلحوا بین اخویکم
ومفاده والصلح خیره را معمول داشته عذر سفیر را به عزا جابت مقرون داشت و رسول را
خلعت فاخره به جهت سردار محمد افضل خان عطا نمود و زبان حق ترجمان را در رباد این
مضمون فرمود که بر ضمیر بی تنویر و دل بی مهر برادر خلاف اثر محجوب نماند که
آمدن مایه این ولایت محض تنبه بود نقص مملکت و همکستان را مشخص و معین ومقرر است
هرگاه ارباب جرائم و اصحاب مآثم دست و معذرت در ذیل توبه و مغفرت آویزند
و بر عجز تقصیر آمده از ورطه اصرار مذلت به پرهیزند توبه ایشان قبول نمودن و عفوهذات
فرمودن عادت رضیه وسنت مرضیه ماست و خدا برین گواهست و کفی بالله شهیداً که
اگر برخلاف گذشته از مدت معهود برگشته متوجه درگاه فلك اشتباه شود در باره
اوغایت عنایت و نهایت کرامت ظهور یابد و از آنچه پیشتر بود نیکوتر خواهد شد والا
اگر پنبه غفلت از گوش برنکشد و سر از خواب غرور بر نیاورد مضمون فلنا تينهم بجنود لا قبل
لهم بها و لنخر جنهم منها اذلة و هم صاغرون به چشم سرمعاينه نماید و هر آئینه صرصر انتقام
کالریح العاصف و البرق الخاطف در جنبش آمده آتش غضب و نائره سخط به

(۷۰)


زبانه در آید پس برین تقدیر آن به می نماید که درنص آیت كريمه فمن بداه بعد ما سمعه
فانما اثمه على الذين يبدلونه احتياط تمام بجا آرد و بر خود رحم كرده سپاه وملك را به
بندگان واگذارد و عنان اختیار در کف اقتدار مانهد به حكم تعز من تشاء وتذل من تشاء
هر که راخواهم بر آرم وهر که خواهم بر اندازم چون رسول به خدمت اور سید واز عطوفات
حضرت اعلی وی را مطلع ساخت هوش رفته اش به سر عود نمود وخیال قدم بوسی آنجناب
را قات مآب را در سر جای داد مگر از شرم کثرت جرائم نه توانست که قدم در صراط
مستقیم نهاده شرف ملازمت یابد بنابران ثانیا درخواست نمود که اگر آنحضرت کمترین
عتبه بوسان را فرستاده بنده را به شاهراه هدايت ارشاد فرموده به شرف قدمبوسی رساند
از کرم عمیم و شیم ضمیم حضرت اعلی دور نخواهد بود آنجناب خلافت مآب را بر بیچارگی
او به موجب ارحموا من فی الارض يرحمكم من فی السما .. رحم آمده ظهير الدوله سردار
سلطانعلی خان ولد سردار کهندل خان را به رسالت در نزد او فرستاد مضمون رسالت
آنکه برادر عزیز القدر که به زیور خرد وجوهر عقل مزین و متحلل است در اواخر امور
تدبیر صافی و تفکر شافی نموده به تحریص جماعة فتنه آئین وسوسه و فریب گروهی کینه
گزین بیش ازین در استحکام مبانی نزاع وخلاف نکوشد که موجب خرابی خاندان
مبارك وسبب استيصال دودمان متبرک شو د .
بيت
برشيشۀ خویشتن مزن سنگ با لشکر خویشتن مکن جنگ
واین تاكيد ومبالغه كه در مهم مصالحه می رود و غرض اصلی و مقصد کلی تباه ناموس
و اتمام نام و ننگ است واگر عیاذا بالله صورتی چهره کشا يد كه آتش عداوت زبانه آغا ز
نهد ونائرة خصومت شعله زند به مصداق المكافات في الطبيعة واجبه به ضرورت در صدد
دفع و منع باید آمد و چون مواد فتنه و فساد در حرکت آید ممکن که بعدی انجامد که
تلافی آن به هیچ وجهه دست ندهد وتدارك آن در خزينۀ خیال نه گنجد . در نتائج آن
تأمل كامل وتعقل شامل فرماید وسود وزیان با خاطر وقار وضمیر نقاد مطارحه فر ما یند
وطریقی که موجب حصول فائده باشد پیش گیر ند .
القصـه بيـش ازيـن بـر سر مخـالـفت نپـا شنـد و چهـرۀ مـوا فـقـت
ورخسار مصادقت به ناخن عداوت نه خراشند چه نزد ارباب عقل و اصحاب فضل پوشیده نیست
که شجرۀ خلاف جز ثمرۀ ندامت ثمری ندهد وتخم نزاع غیر از پشیمانی بار نیارد والسلام
على من اتبع الهدى .
چون سردار سلطانعلی خان رفته پیغام رسالت رساند سردار محمد افضل خان مرویمتیاری
در اطاعت اوامر شهریاری شناخته بی توقف روی به آستان قدسی آشیان نهاد و چـون
خبر توجه سردار محمد افضل خان به عرض اقدس رسید فرزند ارجمند سردار محمدهلیخان
را باسردار فتح محمدخان و توپخانه و پلاتن و گسل سوار به استقبال فرستاده خودنیز بر فیل
سوار شده در عقب روان گرد يد چون نزديك رسيد پلتن ها وتوپخانه موافق قانون سلامی
(۷۱)


گرفتند و باهم ملاقی شده گرم جوشی و گرم پوشی به ظهور رساندند و حضرت اعلی چنانکه
از مکارم اخلاق ومحاسن اشفاق او سزد از غایت عاطفت و کمال رافت او را دلجوئی تمام
نمود و به انواع اکرام ویرا نواخته خلعتهای خاص و بوستان زاد رفتار ارزانی فرمود و در
اول ملاقات مملکت ترکستان را که از دستش رفته بود از سر او بر او مسلم داشت و عهد
نامه ها بدین مضمون از طرفین اجرا یافت .
و خرگاه و بارگاه پادشاهانه برجنب سرادقات جلال برای او برپا ساخت و شرائط
حرمت داری دقیقه مهمل و نا مرعی نگذاشت چند روز متصل رعایت آئین ضوی کرده جشن
خسروانه وبزم پادشاهانه مرتب می‌داشت و دران مجلس خاص عرض يك جهتی و اخلاص
و اظهار هوا داری واختصاص نموده در باب ضبط امور مملکت و بختیاری و تنسیق سلطنت
و شهریاری فصل می پرداخت روز دیگر سردار محمد افضل خان نیز لوازم مهمان داری
ملازمان رکاب همایی برجای آورده گوسفند و برنج و روغن وغیره ما يكفی در نظر
مبارك گذرانیده بر سپاه تقسیم فرمود و سه یوم درین منزل توقف فرموده نهضت فرمای
موضع روی شد و سپاه سردار محمد افضل خان را حکم شد که بسبب تنگی و صعوبت راه
از دره یوسف رفته به تخته پل خود را کشند و مصاحبتها وقت در آن دیدند که به تاشقرغان
تشریف شریف برده بعد از تمهید امورات مملکت و تشید مبانی سلطنت مراجعت به مستقر
امارت فرمایند . در عرض راه بر موضع قلعه ايبك شش روز توقف فرموده نهضت فرمای
تاشقرغان گردید و در ایام توقف تاشقرغان شاهزاده دیندار سردار محمد علیخان وسردار گلشن امارت
فتح محمد خان التماس اجازت رفتن زیارت مزار فایض الانوار امير المؤمنين حضرت علی
کرم الله وجهه نموده جز اجابت مقرون گردید باصد سوار احرام طواف زیارت بستند
چون مؤمی الیهما در آنجا رسیدند عاملان سردار محمد افضلخان به هیچ وجه متوجه
احوال ایشان نشده لوازم ضیافت را مهمل داشتند يك شب در آنجا به سر برده به عتبه
بوسی فایز گردیدند بعد از مراجعت ایشان حضرت اعلی که پیوسته در پوزش همت از باطن
اهل الله و روح ارباب انتباه سحية رحية اوحت عرش یارت تربت مقدس جناب امير المؤمنين
اسد الله الغالب مصمم ساخت والويه نصرت انتما را بدانطرف افراخت درين محل درتوزك
مبارك نوشته که درین یوم عزم جزم نمودم که ملک ترکستان را بر سردار محمد افضل خان
ارزانی داشته خود به مستقر الخلافت تشریف فرما شویم و آبوه اطوار با امیر کبیر درین
مکان برجا می آورد یا بنده درگاه ایزد جا آورد .
چون تشریف فرمای مزار فایض الانوار گردید بعد از ادای لوازم طواف فقرای آن
مقام خیر انجام را از عواطف خسروانه اغنیا ساخت سردار محمد افضل خان از آنجا رخصت
گرفته روانه تخته پل شد و آن شهریست نوآباد درمیان مزار شریف وبلخ که چهار گروه
فاصله از مزار شریف دارد . چون مشارالیه به تخته پل رسید پسر خود عبدالرحمن خان را
به آستان بوسی فرستاد این تا تراش لحظه استعداد ملازمت یافته ببرودی خود را محروم
ساخته روانه شد .
(۷۲)


گل بیست و سوم

در ذکر امورات چند که بباعث مثل بر حبس سردار محمد افضل خان و انمام
حکومت او از تقدیر خالق منان و گریختن عبدالرحمن خان بصوب بخارا
و سپردن مملکت ترکستان به سردار فتح محمد خان)

یکی از عواطف باری وبدایع صنایع آفریدگاری جل جلاله که شکر آن از لوازم وسپاس
آن از فرائض است در حق بندگی حضرت اعلی آن است که هر که عرصه سینه به نور
متابعت او روشن سازد ودست امید دردامن آن دولت جاوید زند و پای اطاعت در دایر
مطاو عت او گذارد و سر اخلاص و اعتقاد در ربقه اذعان و انقیاد او در آرد
عروس اقبال موکب او را جلوه کشان استقبال نماید و قهرمان دولت پای کوبان پذیرا
فرمان او شود و برعکس این قضیه هر کس در خدمت این در گاه کیوان رتبت به درقی سرنایستد
ویسان مرکز در بندگی حضرت آسمان رفعت قدم ثابت ندارد و بسهول خفت و اندک فرصت
پای از دائرة سروری و سرداری بیرون نهد و از اوج کامگاری به حضیض مذلت وخواری
افتد مقصود از تحریر این واقعه بیان احوال سردار محمد افضل خان است وصورت این حادثه
چنان است که حضرت اعلی که شیوه حمیده و طریق پسندیده او مقصود است بر آنکه ابواب
عنایت بر روی جهانیان گشاده دارد و با خویشان و قرابتان رسم معاش و معاشرت بر مقتضای
آیه کریمه قل لا اسئلكم اجرا الا المودة في القربا و اخفض بمرحمت و مهربانی و شفقت گذارد
هر گاه در حال هر کدام خللی بیند آن دفع نماید و در تحصیل مرادات ایشان لحظه غافل نباشد
و مجموع به محل بر آورد فرزند دلبند از مواهب حضرت ایزدی بهره مند گرداند به تخصیص
نسبت به سردار محمد افضل خان که تا امید عبقین مکان انار الله برهانه از منزل فانی به سرای
جاویدانی رحلت کرده از غربت سرای هیولا روی به وطن مالوف از جمعی آورد آنحضرت
بلخ و تخته پل را بجميع توابع ومضافات آن بی مناقشه به او گذاشت و پیوسته صلة رحم
نموده در ترتیب جانب او می افزود تا که در آن دیار قوت و شوکت بسیار گرفت ورپل و الوس
دخيل وخدم و عبید و حشم گرد آورد. کار او رونق زیب و نسق تمام پذیرفت تا که عاقبت
به وسوسه جمعی خوش آمدگوی و فریق بی عاقبت بدادجوی به غلبه اتباع و عدت وكثرت
جيوش و شوکت مغرور گشته از دغدغه ما ينفع العدة اذا انقضت المدة غافل مانده گردن
از طوق اطاعت پیچیده و فرمان آنحضرت را پیش نظر نیاورده سر از حلقه متابعت کشیده
ورسید به او آنچه رسید مجمل این مفصل آنکه چون حضرت اعلی وارد مزار فائزالانوار
شد سردار محمد افضل خان را برای تسلی اولاد اور خصت تخته پل فرموده سردار عبدالرحمن خان را
به جهت نوازش در حضور لامع النور طلبید آن بی سعادت چون به حضور رسید شرف

(۷۳)


قدمبوسی را ناچیز پنداشته مانند طالع خود برگشت آنحضرت که ضمیر منیرش آئینۀ جهان
نماست بموجب اتقوا من فراسة المؤمن فانه ینظر بنور الله از جبین احوال او مابطن آن
بی سعادت و بدبخت دریافت که در سر خلاف و خیال نفاق و شقاق داردند اول آنکه وظیفۀ مهمانداری
و پیشکشی که از لوازم بود بجا نیاورد . دوم آنکه هر کس که از آن طرف به عقبه بوسی
می آمد مانع بود که گویا به مقدمه و مقاتله رفته منتظر اشاره می باشد سوم آنکه در بند و
بست و دستگیر نمودن حضرت اعلی که محفوظ به حفظ ایزدی و محروس به حراست لم یزلی
تا ابدالآباد باد بودند اگر چه غازی محمود در مزار شریف ملازم رکاب سعادت بودند لیکن
از هیبت و مکنت آنحضرت جرئت برین امر محال نمی توانستند بعد از توقف سه شبانه روز در
آن منزل متبرك نهضت فرمای تاشقورغان شدند چون آن موضع از اشراق انوار وجه مبارک
پرتو تازه یافت سردار محمد افضل خان را از غصه دل طپیده با آنکه از حرکات
ناهنجار ونفاق وشقاق امتناع میشد خواست تا حکومت ترکستان بر او ارزانی فرمایند و
خام های گرانمایه پوشانده در اقران سر فرازی بخشد حضرت اعلی در توژك مبارك خود
نوشته که در پنجا خیال تخلف وشرارت او واضح تر گردید تفصیل این اجمال آنکه در آمدن
از تعجیل عذر بیجای پیش گرفته خود را به تمارض انداخت اما چون چاره ندید ناعلاج رو به
آستان بوسی نهاد و پسر خود عبدالرحمن خان را بر حرکات نامناسب گماشت و آن ناخلف
هر شب هزار سوار به کوتل عبدو که در میان مزار وتاشقورغان است فرستاده مردم اردوی
کیپاهیوی که از تاشقورغان به زیارت مزار فایض الانوار می رفتند تاراج نمود قریب هزار
نفر را تاراج و سه نفر مقتول و پنچصد نفر اسیر نمود هرچند سردار محمد افضل خان را تنبیه
نمودم که آن بی سعادت را ازین اطوار باز دارد فائده مرتب بران نشد و نیز بعضی از
سپاه پلتن که عادت این فرقه کوتاه اندیش است چون می گریختند و به غضنه پل می رسیدند
نوازش می یافتند هرگاه آدم فرستاده می طلبیدم به جواب صاف می پرداخت بلکه فرستاده
را نیز اسیر می نمود وعرایضهای میرغضنفر خان ازبك که سابق در تهته پل به طور برعمالی
درنزد سردار محمد افضل خان بود چون نوبت حکومت به نیازمند در پناه الله رسید ملك
اندخوی را براو ارزانی داشته عیالش را از عبدالرحمن خان خواستیم برایغ همایون دارد
وفرستاده را محبوس نمود وعلاوه برین خطوط برادر بی مهر گرفتار گردید که به جهت مردم
قطغن نوشته بود که چون امیر از تاشقورغان نهضت فرمای کابل گردد شما عقب اردوی ویرا
نگهدارید و به طریق المانی هرچه بدست آرید مال خود دانید.(۱)
بنابرین امورات قلع فساد و قمع عناد او منحصر در بردن او با خود نقویض ملك
به دیگری ندیدم ازین سبب او را بار دیگر به خانۀ خود نگذاشتم و به گذاشتن پهره ای پلتن
ویرا نظربند نموده حکم فرمودم که کسی با او رفت وآمد نماید.

(۱) در نسخۀ خطی بعد از ختم سطور فوق پوره دو صفحۀ کتاب یعنی صفحات ۲۰۶ و ۲۰۷
سفید باقی مانده است.

(٧٤)


گل بیست و چهارم

درذکر مجمل واقعات که بعد از حبس سردار محمد افضل خان روی آورد
بعداز آنکه خورشید فتح و اقبال ببروج عزوجلال طلوع فرمود و دست تائید الهی وبد
قدرت نامتناهی ابواب سعادت بروی بندگان اقدس باز کشود دولایش آن چنان که ارقایت
معموری باخلد برین دم برابری می زد در قبضه اقتدار در آمد سران عالم و گردن کشان
بنی آدم روی التجاء به در گاه فلک اشتباه نهاده ملجاء و ما وای خود دانستند از آنجمله
عالیجاه محمد حسین خان والی میمنه باچند نفر ازمیران آن محال بعقید بوسی رسیده شرف
آندوز ملازمت گردیدند آنحضرت از کمال بنده نوازی امرای عظام را به استقبال مومی
الیه فرستاده به اعزاز تمام داخل اردو نمود چون شرف دست بوس یافت به عرض رسانیده که
برای مملکت میمنه حاکم متعین فرموده غلام را ملازمت رکاب سعادت دارین وبر بود بشائین
رخ نمود چون شخص بسی لایق و باطنش به ظاهر موفق بود حضرت اعلی با او عهد یکجهتی
ودوستی بسته از طرف خود حاکم میمنه ساخت و خلعت های گرانمایه پوشانده خرم و خوشدل
بعداز چندروز اجازت آنطرف ارزانی داشت و فتح الله بیگ و مهدی قلی خان وغیره رو سای
چهار ایماق هرات که بافوج از راه میمنه به خدمت رسیده بودند خدمت ایشان حسن قبو ل
یافته پس به هرات رخصت ارزانی داشت و عبدالله خان پسر جان گل خان نسا صری را
به عهده جرنیلی سر فراز نموده باصد سوار مقرر هرات فرمود و نورا حمد خان کوهیان را
به عهده جرنیلی سرفراز نموده روانه هرات ساخت و چون مقدمه سردار محمد
افضل خان مفصلا جامده از افعال شایسته و اقوال ناشایسته خود به قید رسیده اعلام ظفرا نجام
از تاشقورغان در اهتزاز آمده صوب مزار فایزا لانوار سر بفلک افراشت ازین حرکت
رعب وبيم دل عبد الرحمن خان را به دونیم ساخته سه طلاق را به گردن چادرناظور : بی وفای
حکومت بسته از تخته پل رو به فرار نهاد و لشکر و اسباب سلطنت را مهمل و برجا گذاشته
مردم از بقیه به عقبش افتادند و تا کنار آموبه جنگ کنان می رفت چند نفر از و کشند
و بعضی اسباب او را بغارت بردند تا که از جیحون عبور نموده متوجه بخارا گردیدوسپاهش
دست بغارت دراز کرده اردو و خزانه وشهر و نواحی آن را بر باد دادند بعض ذميمة لشكر
ظفر اثر شده برخی متفرق اوطان گردید ند . چون این حادثه نامرضیه در مزار به عرض
اقدس رسید نهایت وغایت تاسف نموده فرمود :
بیت :
بس تجربه کردیم درین دیر مکافات با درد کشان هر که در افتاد بر افتاد

واز پیشگاه حضور لامع النور حكم قضاء امضاء اصدار یافت که سردار فتح محمد خان
با صفدر علیخان به تخته پول رفته در تصرف آورند و پدران وخیم العاقبت را در نظر محکم
داشته تا خود را آواره به وادی بو از وسرگردان دشت ادبار نه سازد و امرای عظام را
برای آرامی ملک به شهرها روان ساخت و در رفاهیت رعایا و آرامی برایا تا کیداکید فرمود

(75)


وجميع محبوسۀ آن ولات را در تصرف نواب وحكم وعمال خود آورده بی دردسر آمد
و شد بيگان و خنچر درحيز تسخیر آنحضرت درآمد وسکه وخطبه بنام نامی و اسم سامی
او تزئین پذيرفت وازمردم آن دیار دیدۀ بخت هر كه بیدار بوده و به چشم سر مشاهدۀ آفتاب
طلعت آنحضرت نمود بی اختیار قلقلۀ دعا وثنا به اوج سپهر خضرا رسانيد و به لوازم حمدحق
جل وعلا پرداخت خوشدلی وشادمانی كردند واز غایت مسرت مدهوش وار از خانه ها و اوطان
بيرون آمده به ملا زمت شتا فتند وحقیقت و اثر عظمت وتسلطر حسن الطاف خفيه
نزد همگنان ظاهر گشت وزبان دولت خوا هی را به شكر مهیمن منان گو با نموده است
تهنيت ومبارك بادی از ایوان سبعۀ شداد در گذشت وحضرت اعلی نيز ز بان شكر فشان
بر کشاده هر کی بود از وضع وشریف خورد وبزرگ تا بژيك وترك پرسش تمام نموده
در بارۀ زير دستان وضعيفان مرحمت بلا حد وغايت افزود .
نظم :
چو برتخت بلخ آن شه كامران قدم ماند چون مهر بر آسمان
روان خلق سو يش آواز كرد بدر اشان در مرحمت باز كرد
به پرسش لب شکر افشان کشاد چو غنچه دل عا لمی کرد شاد
القصه بعد از نظام وا نتظام آن مملكت ونسق و تنسیق امورات سلطنت واجرای قواعد
وضوابط در آن ديار اختيار مهام آن را در ید اقتدار سردار ذوالا قتدار و ا لا تبار
سردار فتح محمد خان که به زیور خرد معلی و به علو همت بی همتا است نهاده رونق
ونسق آنجا را برای بیضای او مفوض فرمود وسرداران عظام چون سردار فیض محمدخان
و سردار نورمحمد خان وغیره در خدمت او مقرر فرموده هربستگی را به ممتاز ساخت
چنانچه مهال اندفن را شوای غوری وبقلان وخوست واند راب را به میر اتلیق خان سپرد
وشبر غان وا مخوی را به میر حكيم خان وميرغضنفر خان عنایت فرمود واخچه ونملك را
به سردار فیض محمد خان ارزانی داشت و سرپول را به سردار نور محمد خان و سر دار
فتح محمد خان را بر همه حا کم فرموده سیزده هزار سپاه را با بیست و چهار ضرب تو پ
وامرای نامی چون ميرزا محمد حسين خان ومير آخور احمدخان وشاه محمدخان وشاه پسند خان
وعبد الكريم خان وغيره درر كاب او ملازم فرموده مستقر بپایت اوتخته پول مقرر ساخت و
در باب رفاهيت رعایا و رعايت برايا زبان گوهر فشان را به حسن بیان کشاد که چون تاج
وهاج خلافت و انا مگذاری و افسر دو لت وبختیاری بر فرق فر قدسای ما گذاشت
وموهبتی عظيم وعطيه جسیم بر ین و جه در باره ما ارزانی داشت ذلك فضل الله يؤتيه
من يشاء والله ذوا لفضل العظیم پس همان بهتر كه قدر دولت و پادشاهی دانسته شکر نعم
الهی را بجای آریم وابواب انصاف برروی ار باب حاجات گشاده داریم غرض آ نكه
ای فرزندار جمند شرایط ایالت این مملکت وا به و امپررعایت نمای وظاهر وباطن خويش را
به زیور آرایش عدالت و زیپ آسائش رعیت بیارای وآوی وضعیف را در قبضۀ معد لت
مساوی دانسته همواره رایت ظلم و آیة جور مطموس ومنکوس گردان تافردای قیامت از
(٧٦)


وعده محترم گسل كم راغ و کبل کم مشول من رعيته بر آمده ما را در نزد جبار جهاندار
خجل نیازی .

مثنوی:
عدل كه سرمایه شاهان بود
مرتبه مرتبه خواهان بود
چون تو در آن مرتبه داری نشست
سود بدست آر که سرمایه هست
عدل بود مایه امن و امان
پیش کن آن مایه زمان تا زمان
ملك سليمان چو گرفتی فراز
از سر مور ت بپر سند باز
دادگری کن كه توانی داد
بس در دولت که توانی کشاد

بعد از انکه گوش هوش او را به جواهر زواهر نصیحت که كلام الملوك ملوك الكلام
عبارت ازان است مزین ومحلی ساخت و خاطر کیمیا آثار از مهارت آن دیار که از طرف
شرقی محدود به بدخشان است و از طرف غربی متصل به سرحد میمنه و از شمال مقرون
به دریای آمویه واز طرف جنوبی ملحق به قره کو تل و قطعه دو آب میباشد بكلى باز
پرداخت سردار موصوف را به خلعت خسروانه و عواطف پادشاهانه در اقران سرفراز نموده
رخصت فرمود وعبدالكريم خان جرنیل را حكم فرمود که توپ سی وشش پونده را که
در عهد صفو یه ۹۱۸ در قند وز ساخته شده در آنجا بود وسر دار محمد افضل خان
در ین مقدمه به تاشقرغان آورده بود از راه قوری به کابل رساند مشار اليه بعده جهاز
خیل کوه پیکر در مدت دوماه به کابل رساند و حسن خدمت او عز قبول یافت و مبالهای
سردار محمد افضل خان را از راه هندو کش به کابل فرستاده رایت غزو اقبال صوب مرکز
جاه وجلال ومستقر ابهت واستقلال برافراخت .

مصرع :
بخت و دولت در رکاب فاتح و نصرت در عنان

وشكار کنان و صید افگنان قطع مراحل وطى منازل نموده تا ماهچه چتر همایون
از مشرق غوری طلوع نمود. حکومت آنجا به سردار احمد خان برادرزاده سردار نور محمد
مفوض داشت وزیر اعظم سردار فتح محمد خان در آورده در خوست اندراب تها پای جزایر
چیان برپاداشت و به راه قلعه سرخ زیر قره کوتل داخل شاهراه شدند وبتاریخ ۱۲۸۱
هجری که پادشاه سریر گردون در خانه قوس آمده خیام زمستان را تسلط میداد با اخوان
کرام چون سردار محمد افضل خان و سردار ولی محمد خان وسردار محمدخان و سردار محمد زمانخان
وسردار محمد اعظم خان و سردار محمد حسن خان اشرف بقد مهای
مستقر الامارت گردید عالم از پرتو آفتاب وجود آنحضرت منور گشت واز خبر تشریف
موكب همایون و اثر طلوع رايات دولت اندمقرون چندان فرح وحظور بهجت وسرور
بساكنان دار الخلابت بل افراد انواع خلقت رسید که قلم و زبان شرح شمه از ان ایاسهای
فراوان در خبربیان نتواند آورد و زبان عامه مخبرین شمامة هیچگونه وصف آن ادا کرده
نتوانند.

(۷۷)


بیت
گر آن جمله را سعدی انشا کند
مگر دفتری از نو املا کند

واکابر واشراف از اطراف واکناف متوجه اردوی معلی شده هريك برحسن مقدار
به عواطف بسیار ومراحم بی شمار محظوظ و بهروز آمدند وچون دارالامارت حميت عن الافات
ازسایة لوای همایون گلشن شد دبدبة اهالی وموالی از غبار قدوم سعادت لزوم شهر يا ری
روشن گشت ووضع وشريف وترك وتاجيك همه رو بسجده عليا نهاده به وظائف حمد وثنا
کوشیدند وشکر نعمت باری تعالی وتقدس به تقدیم رسانيده حسب الحال متر نم این مقال
شدند .
نظم
منت خدارا كه به تن جان رسيد باز
جان را رسید مژده که جانان رسید باز
سرو سهی که از چمن مال رفته بود
سوی چمن چمان و خرامان رسید باز

گل بیست پنجم

در ذکر توجه فرمودن امیرصاحب سریر بصوب دار القرار قندهار وفتح آن
ديار بعون عنایت جبار جهاندار قال الله وتبارك وتعالى ولولا دفع الله الناس
بعضهم ببعض لفسدت الارض '
چون ملك ملك بخش تعالى وتقدس خواهد كه عنان حافظت وزمام حشمت ومملكت
به قبضۀ اختیار وحیطة اقتدار خلافت مرتبتی سپارد نخست هر کس را که به ناخن نخوت
وپندار سر غرور واستکبار می خارد به حك تاييد الهی وعنایت نامتناهی از پای در آورد
وهر گاه سلطان ممالک عالم اراده فرماید ه چمن ولایتی تازه و خرم سرسبز وشاداب ساز د
اول خار تعرض و تقلب اهل عناد و خاشاك تمرد وطغیان ارباب فساد را از صحن گلزار آن
به جاروب تيغ ظفر نشان بر اندازد .

بیت :
جای دو شمشیر نیامی كه ديد
بزم دو جمشيد مقامی كه ديد
تنگ بود مملکتی بر دو شاه
کس نه شنیده فلك با دو ماه

موافق اين مقال و مطابق این احوال حال فرخنده فال حضرت سکندر مثال وقضيه واهيه انتقال
سردار محمد امین خان است حضرت اعلى در توژك مبارك نوشته كه چون از صفر توکستان
به کابل رسیدم ایام زمستان را به سر برده در ابتدای بهار سنه ۱۲۸۱ هجری از سرنو شورش
برادران و فتنة ایشان ظهور یافت انتهی مجمل این مفصل آنکه چون فتح هرات از عون عنایت
خالق الارض والسموات روی آورد اگرچه امیرعلیین مکان قصد تسخیر کشور جنان وعازم
فتح داررضوان بود سردار محمدامینخان روی توجه از خدمت سراسر سعادت آن بقیه دو جهانی
برتافته وان کرامت گرامی را از دست داده به هوس ایالت چند روزه بالشکر خود رو به قندهار

(۷۸)


نهاد و به کوچ های متواتر و ایثار وافر خود را در آن دیار انداخت وعقاب هوس استقلال
حکومت در دماغ او بیضه نهاده بنای کار خود را بر خلاف آن حضرت گذاشت وچون در اوقات
جلال یغمای ارتحال امیر علیین مکان در قندهار سربه اوج ثریا کشید سردار محمد امین خان
ظاهر داری را پیش گرفته در تعظیم و تکریم بندگان حضرت اعلی دقیقه فرو نگذاشت
حضرت اعلی که به اصابت رای هر نقش ضمیر که به كلك اندیشه بر دیباچه ضمیر و لوح ظاهر
خاطر خورشید تنویر تصویر می نماید بمثابه صورت تقدیری است که از پس پرده حجاب چهره
میگشاید. بنابر مصالحی وقت ولحاظ امورات سلطنت و اقبال و خشخشه رحم از اوضاع و اطوار
او اغماض فرموده دیده را نادیده وشنیده را ناشنیده انگاشته ملك قندهار را براو مسلم داشت
و به اجرای سکه و خطبه اتفاقاوده الويه شهرت افتخار را بصوب دارالامارت افراخت وسردار
محمد امین خان در تهیه اسباب بغی وعدوان کمر بسته دوازده هزار نفر از رعایای قندهار جمع
نموده در سلك نظام کشید و کارخانهای توپ وتفنك وتيغ و شمشیر وسائر اسباب طعن و ضرب
بر پا داشت و بعضی از اهل کار شهر را که در قندهار بودند چنانچه عاملان كان طلا وحواله داران را
جواب داده اخراج نمودند و از خیرخواهان دولت اینقدرت کس را در شهر نگذاشت و در مرمت
و استحکام برج و باره و خندق و شیرازه قلعه نهایت جهد وغایت کوشش به انجام رسانید
و گردا گرد قلعه کاسه برج های متین برپا داشت و درخت های تناور را از اطراف شهر بریده
ذخیره نمود و از قله و گند انبار ها ریاداشت معموره نزديك قلعه نگذاشت تا بمران امن وامان
ازملك بر خواسته رعیت از وضع و شریف دست بر آسمان گردیدند این امورات همواره
معروض رای اقدس شده صفحه خاطر را الم مقاطر از ناخن فریاد داد خواهان می خراشید
بنابر مضمون و ما كنا معذبين حتى نبعث رسولاً هر چند به ارسال رسل و تبلیغ مواعظ و نصایح
و پرامنیه نموده فائده بران مرتب نشد و هر قدر که میانجیان دانا و ایلچیان سخن رسا مرسول
داشت راه صداقت و برادری و بیت جهتی ارشاد فرمود سر بجای نکشید و اتفاقا نائره طغیان
او بر اشتعال شده خشك وتر را می سوخت و کار بجای رسانید که فرز لدار جمندش سردار
محمد اسمعیل خان از اوضاع و اطوار او به جان آمده رو به کابل نهاده استعاد عتبه بوسی دریافت
و علاوه بران با امرای حضور ورؤسای کابل خفیه نویسی پیش گرفته برخی را برخی تحریص نموده
و بعضی را بطرف خود می کشید چنانچه سردار لال الدین خان و سردار محمد زمانخان
معادت ملازمت گذاشته بدو پیوست و برین هم اکتفا نه نموده پنجهزار نفر را بضمیمه هشت عرابه
توپ به سر کردگی سردار جلال الدین خان برقلات مقرر نمود در آنجا را او هلا زمان
سردار محمد اعظم خان چون دانست که پای ثبات من بعد نمی تواند فشرد از آنجا گریخته
واپس به وزیری رفت و دران کوهستان به هزار فلاکت ایام عمر می گذراند و سردار محمد
اسلم خان چون دانست که روز بهی نه خواهد دید از وی جدا شده در پشاور رفت. امنای
دولت انگلیسه بنهایت عزت داری پیش آمدند سید حسام الدین چون کار خصم را به
انجام رسانید در قریه دره کی در آمده و از آب تیغ ا لئیمان ظلمه را شربت مرگ
چشانید بقیه السیف را امان و تسلی داده به خوست مراجعت فرمود و سردار محمد اعظم خان
چون کار درین طرف نساخت و ماده فساد قندهار را درشوران دید خواست که در آنطرف
(٧٩)


ماده افساد را محرك گردد پس با محمد امین خان شیوه دوستی پیش گرفته اولا به ارسال
رسل ومراسلات ویرا بر بغی تحریص نمود ثانیاً با خلف خود محمد سرورخان را در قندهار
فرستاد القصه چون محاصره قلات به عرض اقدس رسید وافغان پایۀ سر بر خلاف وعتبۀ
بوسان در گاه امارت را جمع فرمود به حکم ومشاوره همۀ قسى الاثر ،
در باب تنبه سردار محمد امین خان مشهورت پیش گرفت وزبان حق ترجمان را به جواهر
ریزی آشنا نموده فرمود که بروهیگنان روشن وهویه است که سردار محمدامین خان طریقۀ بغی
وعناد وراه شروفساد پیش گرفته میان را به انگیختن کرد عصیان و نائرۀ آتش تمرد
وطغیان بسته بود وشیوه خونریزی ورسم فتنه انگیزی پذیرفته از جاده اعتدال انحراف
می نمود وحواشی عهود را بیاد بی وفایی نابود داشته آب سر چشمۀ
صفا را به گرد کدورت وغبار وحشت مى النباخت وصورت
در كشاه فلك اشتباه عالیجاه میرعلم خان هوتکی وحبیب الله خان وشیر محمدخان لودیتی
وعظیم الدین خان ابراهیم خیل وميرزا خدادادخان محاصره نمود وبقدر دو ماه قد و یان
دولت را در دجر افزود و سردار محمد شریف خان در ایام که خبر فتح با م کاه
به قندهار رسید با دوهزار سوار جریده از قندهار روانه شده غلام نبی
پسر مدد خان سدو زائی را به عتبه بوسی فرستاده به عرض رسانید که تاالحال
به سبب تاخیر سردار محمد امین خان در امر راه بستن طوایف بسیار گناه عملی
توقف افتاد که اومی فرمود که بکدام خواهم رفت اما الحال چون دانستم
که مومی الیه خیال رفتن ندارد خود جریده روانه خدمت شدم هر چه فرمایش
شود از همان قرار عمل نمایم چون غلام نبی خان به عتبه بوسی می رسید
مبام، حضرت اعلی وسردار محمد افضل خان وقوع یافته ملاقات ایشان
شده بود پس كمك سردار محمد شريف خان از قبیل نوش داروی سهراب
بود بنابران امرفر مودند که بکابل رفته توقف نماید تا از پردۀ غیب
چه رخ دهد واین عذر بد تر از گناه بود زیراكه ويرا معلوم بود
که در ایام که موضع سیاه سنگ معتم سر اوقات جلال بود سردار محمدامین خان
سردار مدد خان را در حضور حضرت اعلی فرستاده بود که اسباب
سفر مهیا نیست به خدمت نمی توانم رسید حضور اعلی که از عاری
ت خود درهیچ امر وهیچ جا غیر از باری تعالی (ج) از کس امداد
و استعانت نه جسته و به كس التجا جز حضرت او تعا لى (ج) نبرده
به جواب مدد خان نـه پرداخته رخصت فرمود . باری سردار محمد امین خان
را لازم بلكه واجب بود که درین مقدمه كه همه برادران وكل خاندان به يك
طرف شده حضرت اعلی تنها مانده بود به خدمت می رسید ، ازين سبب بیم
وهراس بر دل محمد شریف خان استیلا یافته در سه ماه توقف كابل چند دفعه
التماس رخصت قندهار نمود . هر چند جناب امارت مآب تسلی نا مه ها
از ترکستان مر سول داشت نه پیکنی ازان نه دیده روانه قند هار شد
( ۸۰ )

كپشن امارت ٥٠٥ سيد امان الله ج معروف ب احمد علی درجمعلی یوم ٩ برج ٣٣٤ ١


ویلتن او که در کابل بود هرچند آن‌ها را ترغیب رفتن قندهار نمود به صواب‌صاف نپرداختند
وبه ترك خدمت او گفتند وچون وارد قندهار شد مایهٔ خبرهٔ طغیان سردار محمد امین خان گردیده
علم مخالفت برافراشت وهم درین ایام که حضرت اعلی در تهیهٔ سفر باظفر قندهار بود از
اوضاع سردار محمد اسلم‌خان وبرادران او خلاف انتزاع نموده حکم قضا امضاء بر اخراج
ایشان از محروسه صادر گردید ویساولان شدید برایشان مقرر فرمود تا از سرحد محروسه
گذراند مراجعت نمایند ایشان نیز به کوهات رفتند وسردار محمد اعظم خان که در مقدمهٔ
کرم راه فرار سپرده به انکورهٔ بود چون محمد رفیق‌خان عقیدت‌بدوست رسید مشارالیه از
آن‌جا به کوهات رفت و التجای سکنا ب‌امنای دولت انگلیسه نمود بنا برسوابق معروفات
وبرادر راولپندی فرستاده وجه کفاف مقرر داشتند وبعد از چند یوم ب‌جیلم سر کشید وچند
نفر که شريك روزبد او بودند چون دانستند که روز بهبود نخواهد دید ازوی متفرق شدند
بنا بر عهد که فی مابین دولت انگلیسه ودولت خداداد از قدیم و جدید بود ملتمس او را وقعی
ننهاده سخن او را که امداد و كمك بود مقرون ب‌اجابت نساختند وسردار محمد اسلم خان
و برادرانش را به تاییدات با خود یارسخته ناچار به رخصت یا بی رخصت روانه شد امنای دولت
انگلیسه نیز سپاه به همرای او کرده از ملك اخراج نموده حکم فرمودند که من‌بعد داخل
محروسهٔ ما نشود پس سر خود را بر کوه وزیر که عبارت از کوه روه مشهور به کوه کسه‌و کوه
سلیمان به انواع طوایف افاغنه مملو است زد و در آن‌جا سر شورش خاریده چندیی سر و پا را
بر خود جمع ساخته در طایفه دور آمد از آنجا نیز به‌مشق مادر آزار وپدر بیزار به‌مرسنده
در موضع درکی که از توابع خوست است سر به فساد کشید سید حسام‌الدین حاکم خوست با
جمعیت قلیل که با خود داشت زیرا که سردار محمد ابراهیم خان درین ایام به عنبه بوسی
شتافته بود غیرت هاشمی که مجبول سادات است از دست نداده متوجه دفع او شد چون
به‌هم رسیدند سواران سید بر سواران مخالف حمله آورده به يك حمله عزیمت داده تا قریهٔ
دره‌گی دواندند پیاده باتن سید نیز از عقب آمد در قریه فرار گرفتند باز سواران سردار
محمد اعظم خان از راه دیگر رفته بر بنه سید ریختند سید پیاده را در قریه گذاشته خود
متوجه بنه شد مردم قریه پیادهٔ سید را قلیل دیده دست به‌قتل ایشان دراز نمودند وپیاده و
بعضی سوار سردار محمد اعظم‌خان نیز ب‌ایشان یار شده بر مردم پلٹن سید حمله آوردند
وقریب «١٥٠» نفر را از آن‌ها گرفته بعضی را بقتل رسانده بعضی را تـاراج ساختند قلیلی
از ایشان پای مردانگی فشرده جنگ کنان خود را از خصم رها تبـیدند و پیر ون قریه
الظـالم اهـلها رفتـنـد سـیـد حسـام‌الـدیـن چـون بـه بنـکه‌رسـید خـصـم
را بضـرب حـسام خـون آشـام از بنـکه رانـده عـزیـمـت فـا حـش داد
سردار محمد اعظم‌خان چون دانست که پای ثبات من بعد نمی‌تواند فشرد از آنجا گریخته واپس
به وزیری رفت و دران کوهستان به هزار فلاکت ایام عمر می‌گذراند وسردار محمد اسلم خان
چون دانست که روز بهی نه شواهد دید ازوی جدا شده در پشاور رفت امنای دولت انگلیسه به

(۷۳)


نهایت عزت داری پیش آمدند سید حسام الدین چون کار خصم را به انجام رسانید در قریه دره کی در آمده از آب تیغ اکثر آن ظلمه را شربت مرگ چشانید بقیه السیف را امان و تسلی داده به خوست مراجعت فرمود و سردار محمد اعظم خان چون کاری درین طرف نساخت و ماده فساد قندهار را در شوران دید خواست که در آنطرف سلسله افساد را محرك گردد پس با محمد امین خان شیوه دوستی پیش گرفته اولا به ارسال رسل و مراسلات ویرا بر بغی تحریص نمود ثانیا تاخلف خود محمد سرور خان را در قندهار فرستاد القصه چون محاصره قلات به عرض اقدس رسید و اعیان پایه سریر خلافت و عتبه بوسان درگاه امارت را جمع فرمود به حکم وشاورهم في الامر در باب تنبه سردار محمد امین خان مشورت پیش گرفت و زبان حق ترجمان را به جواهر ریزی آشنا نموده فرمود که بر همگنان روشن و هوید است که سردار محمد امین خان طریقه بغی و عنا دو راه شر و فساد پیش گرفته میان را به انگیختن گرد عصیان و نائره آتش تمر د وطغیان بسته بود و شیوه خونریزی و رحم فتنه انگیزی پذیرفته از جاده اعتدال انحراف می نمود و سو ا بق عهود را مباد ی و فائی نا بو د د اشته آب سر چشمه صفا را به گرد کدورت و غبار وحشت می ا نبا شت و صورت مخالفت و نقش عدم موافقت در سویدای سینه او مستور بود بر لوح اظهار و عیان می نگاشت و این را بنده در گاه الله بنا بر تسکین و ثبات هیچ اظهار نمی فرمود و از غایت عاطفت و نهایت رافت که در جبلت ما مرکوز است با او همچنان طریق موافقت و مصادقت می پیمودم و به هیچوجه نصایح پدرانه وموا عظ برا درانه از وی دریغ نداشتم آن ناعاقبت اندیش خیال فاسد را از سر خود بیرون ننهاد و براه مصادقت نیامد تا که متعرض ممالک محر و سه گردید اگر بیش از ین درین امر تغافل کرده شود آنچنان فتنه بزرگ و فساد سترگ از او سر بزند که دست تدبیر هیچگونه به دامن تدارک آن نرسد و اطفای نائره آن زودی تمشیت نپذیرد و دفع آن حادثه و رفع آن واقعه به آسانی میسر نگردد و صورت فتنه و فساد و نقش نزاع و عناد چهره کشاید که سبب تخریب امصار و بلاد و تضییع اموال عباد گردد مناسب آنست که من بعد در دفع شر و رفع ضرر او اهمال نرود و مملکت عاریت که سبب غرور او گردیده از وی انتزاع کرده شود ملا زمان آنحضرت چون این کلمات از زبان خجسته آیات ملکی صفات او استماع نمو د ند همه زانوی ادب زده بر رای صواب نمای آنجناب صد آفرین و هزار تحسین خوانده به اتفاق گفتند .

بیت
ای شهریار وقت و شهنشاه کامگار
جاوید باش در کنف حفظ کردگار
اجرام رام و بخت به کام و فلک غلام
دولت مطیع و چرخ مساعد زمانه یار
اگر جانبازی ما در معرض قبول افتد :

بیت
بباز یم جان از پی نام و ننگ
نه گردیم از چرخ گردان به جنگ
چون حضرت کا مگاری از ایشان کمال جان سپاری و غایت چاکری و فرمان برداری

(74)


مشاهده نمود عزم توجه به جانب قندهار جزم کرده حکم فرمود که تواچیان بهرام نشان
به اطراف و جوانب شتافته سپاه کواکب مواکب و لشکر ظفر جنایب را جمع نمایند .
قطعه
نمود حکم همایون شهنشه عادل که از جميع ممالك سپاه جمع آیند
زره فگنده به بر تیغ کین به گرد کمر نهاده خود بسر خویش را بيا رايند
و به سرعت تمام هرچه زودتر به معسکر بافتح وظفر روانهند و آنحضرت بافتح یار وظفر
قرین به تاریخ سنه یکهزار و دوصدو هشتادویک بیرون دارالامارت سرادقات عز و اقبال به فلك
افراشت . درموسم که هجوم لشکر سرد مهر سرما از طلیعة سپاه بهار روی به فرار آورده
عساکر سبزه و ریاحین عرصه باغ و بساتین را مسخر کرد .
نظم
به قصد قلعه خضرا ی باغ شاه بهار بفرق خود زر اندود ماند چون گلنار
شکست لشکر پیران دی به فیروزی گرفت خسر و خاور چو تیغ صاعقه بار
شگوفه خیمه خود بیشتر به باغ افراخت که پیر به که شود رزم را سپه سالار
و از اطراف و جوانب سپاه کواکب مواکب بعدة فلك مراتب و درگاه سعادت ماب شتافتند .
بیت
سپاهی یکا يك همه تیغ زن به مردانگی هریکی صف شکن
و به اردوی کیهانیوی رسیده کمر خدمت گذاری و نطاق جان سپاری برمیان بستند
مثنوی
چو از عزم خاقان خبر یافتند سپاه از همه سوی بشتا فتند
همه کینه جویان گیتی نورد که از قعر دریا بر آرند گرد
وچون سپاه ظفر آئین و لشکر نصرت گزین به موکب با عز و تمکین جمع آمدند نخست
قرة العين امارت نیر برج سلطنت شاهزاده عالم و عالمیان سردار محمد علی خان را با دوازده
پلتن و شش عرابه توپ و چهار رساله و کل سوار وسرداران محمد زائی و غیره و توپهای
بزرگ چون توپ قندزی که پیشتر ذکر آن رفته وتوپ بیست و چهار پونده مقرر فرمودند
که پیشتر از اهتزاز رايات عالیات متوجه دفع خصم گردد .
واقعه خواب دیدن شاهزاده والاتبار ذوالعز والافضال سردار محمد علی خان
فردوس مکان
نزد ارباب تدقیق و اصحاب تحقیق صورت این قضیه مبرهن و متیقن است که مزاج هر
سعادت مندی که به اعتدال حقیقی اقرب بود از روی معنی به مبادأ فیاض نزد يك تر با شد
و چون حواس او از شواغل حسی فراغت یابد و نفس نفیس او به عالم بالا پیوندد و از اتصال
عالم روحانی آنچه در خزینه فلك از حوادث ایام مرتسم شده باشد بنا بر مناسبت تمام بر
نفس ایشان پرتو اندازد و نفس ناطقه چون قوی باشد متخيله ضعيف قرار گرفته نفس را
(75)


متحلی به قوه حافظه سازد و بعد از یقظت و انتباه آن صورت بدون تغییر بی اشتباه روی
نماید تقریب این خیال و تثبیت مقال آنکه چون شاهزاده فرخنده سیر را حکم قراولی
شبخنی که به موجب وجعلنا اللیل لباسا والنوم ثباتا زمانه لباس قیرگون در بر اجسام
پوشانید وحاسه بصر از احساس صور اشیا معزول گردانید و در مملکت بدن کارفرمای حواس
از عمل باز ایستاد و قهرمان خواب و خیال در ولایت تن مستولی شد شاهزاده بیدار بخت
سر راحت بربالین استراحت نهاده چشم از علائق دنیوی بست و دل با عالم روحانی پیوست
تا که صورت این واقعه چهره کشود که جانوری قوی هیکل سیاه رنگ آمده قصد ذات
شریف و عنصر لطیف نماید هر چند شاهزاده شجاعت پیشه متوجه دفع آن می‌گردد آن جانور
رو نمی گرداند آخر دهن انداخته گوشت ذات مبارک را از بدن می رباید و به زندگی بدن
مبارک را پاره پاره می‌سازد چون از خواب بیدار گردید نهایت پریشانی خاطر دست داد
و چون چندیوم برین گذشت بعینه صورت آن واقعه چهره کشود چنانچه مسطور خواهد شد
وثانیا سردار ولی‌محمد خان را به نیابت در مستقر الامارت گذاشته از آن جا لوای ظفر
انتما را براوج فلك خضرا افراشته در غایت عزو علاء روبه قندهار آورد و به عزم انتقام ابلق
تیز گام را جولان داده رکاب هلال آسا را از دارالامارت روح افزاء به استیصال اعدا
در جنبش آورد و به سرعت تمام قطاع منازل وطی مراحل فرموده در محال مقر که سردار
محمد علی‌خان برای آسایش سپاه سه روز توقف فرموده بود که اجتماع قرآن السعدين
وتلاقی مزین به ظهور پیوست و چون سردار محمد امین خان بر توجه شهریار جهان
اطلاع یافت از غایت دهشت غریق لجه حیرت و حریق آتش حسرت که خود افراخته
بود گردید و سمندان تیز گام را در نزد سردار محمد شریف خان فرستاد تا به زودی
هر چه تمامتر با عساکر زمینه اور وگرشك وغیره روبه قندهار نهد و به سردار جلال‌الدین‌خان
نوشت که از روی سیل قیامت خیز خود را برطرف کشیده دست از محاصره قلات بردارد
و منتظر حکم ثانی باشد و خود در ششدر افتاده گاهی پناه خود در تحصن قلعه بته ی
می جست و گاهی حلوای خیال باطل مقابله و مقاتله میدان می پخت تا که آوازه آمد آمد
مهر سپهر شهریاری چون لوای محشر تر از له در زمین و زمان انداخت و چون
سردار محمد شریف خان با سپاه جرار و لشکر کرار به او پیوست بعد از مشوره بسیار
مصلحت کار در آن دیدند که به اتفاق روبه میدان آورده اگر هزیمت یابند خود را به
قلعه قندهار رسانده متحصن گردند و به زبان حال یکدیگر این مضمون اداء می کردند

نظم

وارسته کجاست که راه عدم رویم
اینکد یگر چوسایه قدم بر قدم رویم
هر گه کشیم باده محنت به هم کشیم
هر جاه رویم از غم دوران به هم رویم

قصه کوتاه بعد از تهیه اسباب حرب و آراستگی امورات طعن و ضرب به شوکت تمام
وعدت وساز بلا انصرام کوچ به کوچ متوجه مقابله گردید و چون رایت نصرت شعار محفوف
به عون عنایت آفریدگار و محفوط به تائید پرور دگار در محال مقر شرف نزول می‌فرمود
سردار محمد امین‌خان نیز وارد جلدك گردید و از آنجاهم گذشته در محل آسیای هزاره توقف نمود

(76)


و در آنجا تعمیر سنگر محکم کرد و سردار محمد شریف خان از رود ترنک گذشته
در محال کجبار تا دامن کوه سنگر ساخت سردار جلاالدین خان با مدد خان و دیگر
خوانین به طرف شمال سنگر برپا داشتند. شهریار جهانبگیر از مقر نهضت فرما شده
کوچ در کوچ روی توجه به قلات نهاد و چون سرادقات جلال در موضع سر اسپ شش
کروهی قلات سربهاوج آسمان کشید سردار شمس الدین خان واشک آقاسی بلوچ
خان را به قراولی مقرر فرمود و چون گرمی به شدت بود کوچ شب مقرر نموده قراولان
مذکور بقدر یک گروه به سمت راست در دشت رفته فرود آمدند. در آن شب غفلت
نموده هم در خواب رفتند ناگاه سردار محمد شریف بر ایشان ریخته چند نفر از
آنها مقتول و چند نفر قیدی و صد نفر زخمی کرده رفتند وقراول لنگ ولش واپس داخل
اردو شدند بنا بران کوچ شب موقوف داشته فردا نهضت فرما شده زیر قلات را مخیم
خیام معلی نمود. علی الصباح از دریای ترنک عبور نموده زیر تپه شاهمردان
منزل ساخت به خیال آنکه شاید سردار محمد امین خان عذر پیش آورده صلح جوئی
نماید ازین جهت منزل کوتاه فرمود. فردا ازینجا مذکوره نهضت فرموده وارد کجبار
گردیده علی الصباح روز عاشوره تاریخ دهم محرام الحرام سنه ۱۲۸۲ که همیشه خورشید
سپر شبگیرش از بحر سیمابی برداشته زیب دوش خود ساخت و سیاه کواکب را متفرق
و پراکنده گردانیده در دریای مغرب انداخت
مثنوی:-
صبح که سر زد فلک آفتاب لشکر سیاره فرود شد باب
رخش فلک برق صفت تیز کرد گرم به ره گشت و عرق ریز کرد
از پی کین خسرو انجم هجوم ریخت تفک مهره به شکل نجوم
تواجیاں هر دو سپاه به آرایش رزم گاه برخواسته صفها را چون سد سکندر به ترتیب هرچه تمامتر
آراستند و توپ های صاعقه کردار و تفنگ های آتش بار را در غرش آورده به موجب ان زلزلة
الساعة شیء عظیم از آن زمین در لرزش و اساس زمان در پرش آمد و هر دو لشکر در برابر
یکدیگر چون دشت محشر وامواج بحر اخضر در تموج آمدند جوانان طرفین ومبارزان جانین
آهنگ جنگ عدوان وعزم رزم ومیدان کردند ودست ستیز از آستین توانائی بیرون کشیده
روی به یکدیگر آوردند و دلاوران جهان پناه چون نیزه دست به گوهر حیات اعدا دراز کردند
وماند تیر پای بفرض در خانه فنای مخالفان نهاده آمد وشد آغاز نمودند گاه چون کمند پیچان دست
آرزو در گردن باغیان حمایل می کردند وگاه مانند نیزه و شمشیر خنده مراش بر روی آن روز
برگشتگان می زدند -
مثنوی
چو لشکر به لشکر بر آمیختند قیامت زگیتی در آویختند
سیاه از دو سو بر سر بارگی بجنبید لشکر به یکبارگی
چنان از دو لشکر بر آمد غریو که زان هول دیوانه شد مغزدیو
مخالفان در آن روز در صحرای جنگ چنان ثبات قدم نمودند و کارزاری به روی کار آوردند
(۷۷)


که دل بهرام خنجر گذار براوج فلك نیلی حصار از هیبت آن می لرزید و سپهر ستیره که از از مقام
انتقام گذشته جهت مبارزان معرکه عاقبت می طلبید و چون سیاح سیم العلى به وسط السماء رسيد
از تب تاب حرارت آتش جنگ که زبانه زن بود رطوبت غریزی از ابدان و حرکت از مبارزان
منطفی گردیده طرفین دست از محاربه و جنگ از مقاتله کشیدند به معسکرها شتافتند و نماز شام
که یکه تاز سپهر میفام اباق نیز گام را در دریای فلك نیلی انداخت و سیاه دل سپاه شب بر قلب
لشکر روز استیلا یافته جيش كواکب را چون موج بحر اخضر زره پوش ساخت از طرفین آن دو لشکر
چون مشاعل نجوم و اختر هرجا هرجا آتش افروختند و صدای نفیر و سوزن شیپور در طاس گردون
انداختند و آن شب تا روز دلاوران کینه اندوز از هر دو جانب طلایه برگماشتند و جوشن انتقام
پوشیده زره جرأت دربر کشیدند و به حد دیده پاس داشتند و در غایت حزم احتیاط نموده دقیقه
مهمل نامرعی نگذاشتند. علی الصباح که به حکم خالق الاصباح خسرو خاور اباق خوشخرام
فلك را به جلوه در آورده برسیاه دل سپاه زنگی شب غلبه و استیلا یافته مواکب کواکب را
پراگنده گردانید.

بیت
صبح که برعزم کین شاه سریر سپهر کرد برون از نیام تیغ جهان سوز چهر
امیر صاحب سریر فرمان واجب الاذعان صادر فرمود که سپاه منصور و امرای غیور لیل بسته به
ترتيب صفوف كانهم بنیان مرصوص پرداخته متارحرب وتهيه ضرب نمایند امتثالا لامر العالی

بیت
جنگه لایي دو فا سفت چنگ آمده در کینه وری چون پلنگ
به ٤ سرعت تمام جر انقـار وپر انفـار و قراول وا لتمش يـه آرا ستگی
كمال آراسته صد امکندری بر پا داشتند و صدای كـوس حربي نـمـونـه
صور اسرافیل در قالب جهان دمیده وصوت کرنیالند گشته به مسامع سا کنان حصار
افلاك رسيد خروش دلیزان وميا هوی مبارزان زلزله در زمین وولوله در زمان انداخت
و سهیل اسپان وغیه تو سنان ارکان جهان را متزلزل ساخت و آراستن صفوف بدین
نمطه نبوده که میمنه را به اشك آقاسی شیر دل خان مقابل سردار جلال الدین خان
وسردار مددخان سپرد و در میسره شاهزاده بلند اقبال سردار محمد ابراهیم خان وسردار
محمد رفیق خان مقابل سردار محمد شریف خان جاء گرفتند و در قول شاهزاده عا لميان
سردار محمد علی خان علم اقبال مقابل سردار محمد امین خان برپاداشت و حضرت اعلی پشت پناه
جهان برای استظهار اطراف در غلف قرار یافت و توپخانه را قراول نموده و از آنطرف
دلاورمیدان ومبارزی شیر بیشه بهادری سردار محمد امین خـان سپاه پرخاش جوی وعساکر
فتنه خوی را برك داده جر انغار و برا انغار وقرا ول والتمش را به تمهيد تمام برپاداشتند
خود در قول جاء گرفته امر فرمود تا دلا وران سوران انداخته تفنکچیان طریقه گلوله
اندازی و شیوه سربازی وروح ریائی پیشه سازند.

(۷۸)


مثنوی
از دو طرف کینه وران ریختند از پی کین رخش بدر انگیختند
تیغ زهر گوشه سر انداز شد تیر چو مژگان بتان باز شد
نیزه قد افراز برافراخته همچو الف جای به جان ساخته
تیر زهر گوشه درآمد بکار تیز تر از غمزه شوخ پریار
اولاشیر بیشة شجاعت شاهزادة کریم سردار محمد ابراهیم خان باسردار محمد شریف در آویخت وسردار محمد امین خان كمك پیاپی به جهت وی مرسول می‌داشت وشبگیر گرد گلولهای توپ وتفنگ باریدن ابر بهاری وسحاب آزری گرفت و شمشیر آبدار از عکس خون کشتگان رنگ یاقوت رمانی یافت وهر عقده که ازدل تفنگ واشد گره دل مبارزی را پراگنده ساخت .
مثنوی
زهر سو دلیران به هم تاختند سنانهای خون ریز افراختند
زمیدان کین گرد انگیختند بهم همچو اژدر در آمیختند
چنان درهم آمیختند آن گروه که لرزیده برخویش هامون و کوه
گروهی بره کف نیزه سن ستان به عزم جدل سوی میدان روان
به طعن دلیران آئین جدل به تیغ و سنان همزمان با اجل
یلان را شد از هر طرف بیدریغ چوار گس و داکامة سر به تیغ
زآواز توپ وشهیق تفنگ قیامت به پا شد بمیدان جنگ
اگرچه خصم کینه ور ودشمن اژدر سیر حمله های مردانه نمود لیکن شاهر زادة بلند اقبال کوه تمکین حمله های او را رد نموده به جواب کافی می پرداخت و تا مکان اصلی وی را می‌دوانید وشاهزادة بلند مکان سردار محمد علی خان دو پلٹن اهل کووتی وكاکره را امر فرمود که پیش رفته تپه که در آن نزدیکی بر دست راست سر کوب مخالف بود متصرف شوند . در این اثنا فوج سردار محمد امین خان قدم پیش نهاده توپ های صاعقه کردار وخمپاره های آتش بار در غرش آمده روز روشن را شب تاريك ساخته زمانه را لباس قیر پوشانید و لشکر مدعی چالاکی به کار برده قبل از وصول دوپلتن مذکور سر تپه را متصرف شدند و سپاه ظفر پناه را که متوجه تپه بودند زیر قیر گرفته شلك های پیا پی دادند وخلق کثیر به باد فنا رسیدند وطاقت شیبه‌های گلوله ها نیاورده پس پا شدند . سردار محمد علی خان غیور از معاینة اینحال چون اژدها از غیرت بر خود پیچیده بار ساله وپلتن قدم مردانگی پیش نهاده عازم میدان گردید و برسیاه سردار محمد امین خان خود را زد .
مثنوی
دیگر بار سردار نصرت شکوه روان ساخت در پایه آهنگ کوه
زخیل هژبران رستم شمار دو صف پیش راند از یمین ویسار
(۷۹)