(۸۱)
جنگنامه

همی رفت شاه فروزنده بخت
نشست از بر تخت آن شاه نو
خلایق به کف هدیه ها بیشمار
دهل زن دهل زد بدوران شاه
فلك سكه نامش در زر گرفت
بشدعدل اوچون درخت کهن
بقدر نصیب هر که زان میوه خورد
بهر يك سپه دار شاه دلیر
جهان گشت ایمن ز اندوه و غم
همه وقت دلشاد میز پست شاه
که چون خان حاجی بیامد زراه
ز آغاز اینکار گویم سخن
بیامد بر شاه زمین بوسه داد
که ای شاه فرخنده بخت دلیر
بفرمانت آنگاه که من تاختم
بهر گوشۀ بامبان جستجو
نشانی از و بر نیامد پدید
ز ما پیش تر شاه بر گشته بخت
ز راه خیره بر گفتم ای شهریار
در ان لحظه جرنیل کردی خروش
چرا بشنوی قول ناراست را
زمن بشنوا کنون سر راستی

چوماه درخشنده بالای تخت
بسال کهن یافت ماوای نو
فشاندند دور سر شهر یار
که شد دور گردون بفرمان شاه
تو گوئی که نقشش در اختر گرفت
کشید شاخ هر سوز سر تا به بن
ز نخل ثمر تاك او بهره برد
بسی خلعت و گنج دادی ز مهر
زمقدوم آن شاه نیکو قدم
زاندیشه آزاد میز پست شاه
به همرای جرنیل و خیل سپاه
کنون بشنو ای پیره مرد کهن
ز کردار تا یا فتن کرد یاد
زتیغ تو لرز ان دل ماه و مهر
ز عزنین در ان ملک پرداختم
بکردم بد نبال آن نا مجو
دلم رنج بیهوده در تن کشید
باقلیم ترکان بنهاده رخت
بسی درد ناك و دل انتظار
که ای شاه با فر با رای و هوش
سخن های دلخون وتن کاست را
که تا از که این فتنه بر خواستی

جنگنامه ٥٠٠


(۸۲)

نخستین که از نزدت ای شهریار نهادیم رو جانب کار و بار
در انجا که شاه بود با لشکرش سرا پرده و مال و سیم و زرش
ازان خان حاجی همی تافت رو بسوی دگر برد خیل و گروه
که زانجا رود کس نمیشد و را بدو کس نپیچد درین ماجرا
نمك خوردگی را ندارند پاس ازین قوم فی الجمله بادا هراس
فراوان زخاصان شاهی همی بدین قول دادند گواهی همی
بکردند شاه را بدین گفتگو همی با ورنده‌ز گرد از او
بشد خان حاجی ازین کارخیر که از راستی کس ندارد گریز
نگاه کرد آنگاه بدو شهریار - بدو گفت کای بیخرد بادمـار
چه بودا ینکه کردی درین کاروبار همی باد با تو بد روز گار
دورنگی ترا پیشه هست و سرشت که یارب .... بادتخم و کشت
گل رعنه گشت از دو رنگی تباه رخ کاغذ است از دو رویی سیاه
نه پاس نمك را بجـا داشتی - ره بی‌وفایی بپیمـاشتی
چه دیدی از پیشینه شاه بد - که برگشتی از رسم و آئین خود
بدو هرچه کردی که با ما کنید که از بدبجز بد نیاید پدید
چنین گفت و فرمود بشد گران که بندند در پاش آهنکران
ببردند او را بفرمان شاه برون زان سرا پرده و بارگاه
به بند اندرش پای بستند همی دلش را ازین کار خستند همی -
به پهلوی حیدر بکردندش جاه - وزان شاه نامور کینه خواه -
سوی لات آنگاه نگاه کرد همی بخوی خوش و بـا دل خر می -
بگفتا که این هر دو تن نامدار که هستند در بند همی خواروزار
بود تحفه سوی شاه فرنگ - فرستیم شان این زمان بیدرنگ
شود نام ما نیز نيك و بلند - نگوید ازان پس کسی چون‌وچند
بدو گفت لات ای شه سر فراز - مرا هست در دل هم اینان نیاز
بگفتا که از صاحبان فرنگ - که گردد درین کار جویان تفنگ


جنگنامه
(۸۳)
به شاه گفت جرنیل شایسته است
وزان پس طلب کرد جرنیل را
بدو گفت کای شیر جنگی سوار
بگیر این دو سردار کابل زمین
رسان این دو تن را بر شهر یار
چو بشنید جرنیل گفتا بجان
بفرمود شاه کیان دو سالار را
وزان بعد بجرنیل بسپردشان
زجا خاست جرنیل و کردی وداع
بیامد بلشکر که خویشتن
بفرمود . . . و کره نا
برون گشت از لشکر شهریار
ببستند صندوق بر پشت پیل
نهادند رخ سوی شاه فرنگ
وزان پس شجاع خسرو ناریخت
جهانی از و روشنی یافتی
از و گشت خرسند نام آوران
در شادمانی برویش کشود
بدین سان در املاک کابل زمین
سخن باز بشنو که دارم بیاد
دلیر و سرافراز و بایسته است
سپه دار پر کین سر خیل را
ز تو دور بادا بد روزگار
سوی ملك خود باز رحلت گزین
که سوز دهمی دیده روزگار
روادارم ای شاه کشورستان
بصندوق بستن سپهدار را
جهان گشت چشم فلك خيره شان
سرلات بوسید او دست شجاع
از انجا سپهدار فولاد تن
نوازید و جنبید لشکرز جا
سواران جرنیلیاں سی هزار
روان گشت و انگاه چو دریای نیل
چه آید ازین چرخ بی آب رنگ
چو خود بر نشستی ببالای تخت
رخ خلق برخویش بر تافتی
ثنا خوان او جمله پیر و جوان
شب و روز عیش و طرب می نمود
بعشرت نشست آن شه دلنشین
ازان شاه غربت کش غم فزاد

داستان نامه فرستادن پادشاه بخارا بامی دوست محمد خان و رفتن او
به بخارا و گرفتن پادشاه بخارا او را بعداوت

جهان هم چو بحر است دورش کنار
سراسر همه موج گرداب و غم
خلاصی ز گرداب او کس ندید
درو کشتی عقل ناید بکار
شکوفه در و خنده آب کم
اگر دید کام نهنگش کشید


(۸۱)

که شد دوست محمد شه پر ز کن چو در تاشقرغانش منزل گزین
همی بود آنجا بهی هوشمند ز غربت شد آوازه او بلند
بدی مدتی چند آنجا قرار که این قصه بر شد بشاه بخار
که بیرون شد از بخت بداءنچنین ز کابل زمین شاه کابل زمین
یکی نامه بنوشت آن نامدار سر افراز و سالار شاه بخیار
بدیش گونه کای شاه والا سرشت زهر گونه دارد جهان خوب وزشت
زاندوه ز غربت تنت را مکاه بود هر شبی را میان صبح گاه
بمردان زهر گونه کار است پیش گهی کنج عیش و گهی رنج بیش
نداء کن بماء که دردش ز وال . . . بدارخش را هلال
که چون باز بخشایدش کردگار هلالش بگردد مه ده چهار
دلت را زاندوه و غم دور دار بلطف خدا سینه معمور دار
دیگر ایتو شاه سر افراشته پس از دیدن روی بشکاشته
بسوی بخارا خرامنده شو درینجاخور شید تا بنده شو
بود کام جان تو ای شهریار برآرم بفرما یش کردگار
همه ملك اند از یا ساز مت زاندوه بکلی رها ساز مت
ترا لشکر و گنج بخشم همی که بردشمنت رنج بخشم همی
برو سوی کابل بجنگ آوری که تا ملك خود زیر چنك آوری
زکفتار و کردار خود در خجل مباش ای جهاندار بیدار دل
همه کار بگذشته بگذاشته گیر باب آتش کینه را کشته گیر
بیا تا بکام تو کام آورم ز باده از ینت سلام آورم
چو بنهاد مهر و بستش ز مهر طلب کرد آن شاه خورشید چهر
یکی مر د شایسته تیز گام بکوه و در و دشت آهو خرام
سپارید در دست او نامه را نشاند ادش آئین هنگامه را
وزان بعد قاصد خرامنده گشت سوی دشت چون باد پوینده گشت
پس از مدت چند آن نامه بر ز دریای آمو بگردی گذر ـ


(٨٥)

جنگ نامه

شب و روز چندی بپرید راه از ان پس رسیدی بفرغان حراء
چو در نزد سالار کابل رسید ببوسید زان پس زمین عبید
باستاد دست ادب در کنار بشاه داد مکتوب شاه بخار
چو شاه نامه بستد د از دست او فلك بند بنهاد در شصت او
سر مهر کند اندران بنگرید همانا که بشنیدی آن را بدید
بتفكر فراوان فرو برد سر بدل کرد اندیشه ها سر بسر
نگاه کرد بر نامداران همی بدان خوش لقا کيا مکاران همی
سوی والی و افضل نامدار که بودند دایم بسر شهر یار
چو سلطان که زاد و برادر بدش بهر محنت و درد یاور بدش
ز نسل عظیم آن شه داستان که او بود خود پور پابنده خان
همان نیز اکبر سر سرکشان شد از رنج خالی تن پهلوان
شده پر زبازو و فربه تنش ستبر همچو شیر ژیان گردنش
سمع خان جبار در پیش شاه نشسته بد این جمله در بزم گاه
چو شاه دید بر نامداران زمهر بگفتا ی دلیران دور سپهر
چه بینید شایان این کار ویار که اینست مکتوب شاه بخار
دگر بار آن خسرو هوشمند سراپای نامه بيا مك بلند
بخواند آن همه بر مردم نامدار همه گفتند ای خسرو کامگار
ترا هست فرمان فرما ندهی بر آریم ما آنچه فرمان دهی
همی گفت شاه نیکنام ... که آرم سوی بخا را گذر
مگر شاه توران شود چاره جو که از وی بر افزایدم آبرو
که والی خود از ماست در بیش و کم شود شاه توران زمین نیز هم
چنین گفت و فرمود آن شهریار با کبر که ای پهلوان نامدار
بفرما که لشکر شود راسته بفرمانش اکبر زجا خاسته
بلشکر بفرمود آن نامدار که سازند خود را مسلح بکار
بیار است لشکر به فرمان او به آهن تن خویشتن همچو کوه


(٨٦)
بشد اكبر آنگاه بنزديك شاه كه شاهانند آراسته مر سپاه
وزان پس بفرمود شاه در زمان با كرم كه اى اكرم پهلوان
تو اینجا بگاه باش نز د حرم نگهدار خدمت گذار ان بهم
بهمر ات چهار دانای کار بيا شد درین جایگاه بایدار
كه من لشكر و نامدار ان همه بسوی بخارا برم زمر مه
چنين گفت برخاست آن شهريار بزین بر نشست آن شه نامدار
بسوی بخارا نهادند رو ابا لشكر و كشور كفت كو
سه منزل بهمرای آن شهریار همی رفت آن والی نامدار
زراه گشت بر سوی قرغان همى وداع كر د از شاه و گریان همی
وزان شهنشاه پر رنج و درد بسوی بخارا شدی راه نورد
شب چند بگذشت در پهن دشت كه نا خود ز دریای آمو گذشت
فراوان ببر برد لپل و نهار كه آمد بنزديك شهر بخار
بدان شهر یارا گهی در رسید که آمد کنون شاه کابل پدید
بفرمود بر نامداران خویش ابا لشکر و کامگارا ن خویش
که فی الجمله یکبار از بیش و کم ازین شهر بیر ون بر آوید علم
رخ خود سوی شاه کابل کشید دلش شادمان زین تقابل کنید
بفرمان آن خسرو تا جدار برون رفت لشکر ز شهر بخار
رسیدند بر شاه نو سرفراز ستادند برد ند پیشش نماز
دو رویه ستادند تایا رگاه رده بستند از نزد شاه تا بشاه
شه کابل آن خسرو دلستان میان رده همچو شیر ژیان
به یمنا ی شاه افضل واكبرش چو سلطان که بد پور از داورش
سمیع خان اعظم به بسر ای شاه د گر شیر جان همچو ر خشنده ماه
برادر بسلطان لشکر شکن پس پشت شاه بود این هر دو تن
نخستین سمندر دویم عمر است که شیر ژیانشان بچنگ اند راست
بد نبال اینها سیه هر چه بود میان رده تا ختند همچو دود


جنگ نامه
(۸۷)

هر آنکس که آنگونه شاهرا بدید روان دست حیرت بدندان گزید
ز رخشیدن تیغ خود زره چشمان لشکر فتادی گره
روان شاه کابل بدین گیرودار همی تاخت تا نزد شاه بخار
وزان پس شد از بهر کی در زمین نگهداشت پاس و را این چنین
بدینگونه اش شاه توران سپا . چو دیدش زجا خیز بر شد بپا
ولی در دل از کار او بیم خورد ازان شاه وزان نامداران گرد
رسیدند با هم دو شاه دلیر بدادند با همدگر دست مهر
همی افضل و نامداران دگر زدند بوسه بر دست شـــاه سر بــر
ستایش بکردند بهمدیگران بخواهش گری بر کشادند میان
نخستین سپهدار ترکان زمهر همی گفت کای شهریار دلیر
قدومت در ین شهر زیبنده باد جهان سربسر مر ترا بنده باد
ترا تازه بادا رخت چون بهار خوشم من بدیدار ت ای شهریار
بکیوانم اکنون کشیدی کلاه که پا بر نهادی درین بار گاه
وزان پس سپهدار کابل زمین بدو گفت کای خسرو پاکدین
سر بخت بادا کلای سپهر رخت نیز رخشنده چون ما د مهر
زهی فخرم اکنون که همچون توشاه بخواهد مرا اندرین بار گاه
بدیشان بپوزش کشادند زبان همی خواستند عذر همدیگران
وزان پس سپهدار ترکان همی مکان نکو از سر خرمی
نشاند او اندر میان بخار که با لشکر آنجا بود شهریار
روان شاه کابل همی گردرو دران منزل دلنشین با ـــگروه
نشستند آنجا دل شادمان سپهدار ترکان بودش مهربان
همی خدمتش روزوشب می نمود کزو خاطر پادشاه می کشود
ملون طعام ها همی روز و شب فرستاد آن شاه عالی نصب
بهر روز سالار کابل زمین بر فتی به نزد شه دلنشین ـــ
شهش نیز تعظیم بردی بجا . بدینگونه بگذشت شان چند گاه


(۸۸)

ببدين سان شان رفت ماه بسر
یکی روز شاه جهان نامدار
نشستند با هم دو صاحب سرير
گشاد آنز مان شاه كابل زبان
دلم گشته ممنون ز احسان تو
وليكن بدان ای سزاوار تخت
تو دانی که از بهر لشك آمدم
بيا هيد، هم بر تو ای شهريار
ز بخت تو بختم بجنبد ز خواب
ببودد ضمنا نم ز تیغ تو خوار
شود ملك كا بل بفر مان من
بخوانند جهان مر تر ا آفر ین
د گر نیز چون وعدة شهر یار
تو خود گفته بو دی ایا پاك دین
با مید آن وعده اميد وار
اگر چاره جو ئی بدر مان من
بدين هر دو باشد ترا دست رس
چو شاه بخارا شنید این سخن
بگقت ای سپهدار بار ای و هو ش
که من از سر عهد و پیمان خویش
و لی بنگر ای شاه گیتی فر و ز
بود ملك كا بل سر ماش سخت
همی آب چو کنده آهنین
مبید و ن اگر لشکر آنجا کشی
شود لشكر آنجا بسی خوار و زار

ببین چیست فرمايش داد گر
بشد جا نب پا د شا ه بخا ر
زنا محرمان بسته پای گریز
بدو گفت کای شهریار جهان
تنم گسفت شکر فرا وان تو
که بیتو مبادا فرو تاج و تخت
هرا سان ز تیغ فر نک آمدم
بود کین تو بکشا یدم روز گار
شبم را بگر دد ز خت آ فتا ب
بگر دد بفرمان پیر و ز گار
بود خلق ز نجیر چنبا ن من
به تیغ جها نگیرت اى پاك دين
چو سد سکندر بود پایدار
که لشکر کشم سوى كابل زمین
کنون آمدم نزدت ای شهریار
و یا رنج بخشی تن و جا ن من
ترا هست فر ما نروائی و بس
بگفتا ر بکشاد د رج دهن
سخن گویمت نغز بکشای گوش
مردد نگردم ز احسان خویش
که فصل دی آید پس از چندروز
شود مرد خشك همچو شاخ درخت
ببند د بز نجیر پا ی زمین
بدیوانگی دفتر آنجا کشی
ترا دست ندهد رخ روزگار


(۸۹)

جنگ نامه

همان به که در شهر کوشی همی بود ماهی چند خموشی همی
بگردد جهان سبز و خرم بهار شود بخت همچون گل در کنار
وزان پس برآور سپاه گران برو سوی کابل بچنگ آوران
ببین کز خدا ز چه کام آیدت ز مغلوب غالب کدام آیدت
چو شاه کابل سخن بر شنید ... بیا و ز دم درکشید
ز جا خواست برشد بسوی مکان بفرد ا فضل و ا کبر پهلوان
ایازا مدارا ن در ان ا نجمن سخن يك بيك آورد اندر دهن
که ما آن بگفتم شاه این بگفت که چون انجمن ها سخن ها شگفت
بگفت اکبر ای خسر و ا نجن - سخن آ شکا ر ا شو داز سخن
ازین شاه ره چاره جوئی خطاست چه باشیم اینجا تن پر ز کا ست
همان به که بر م سر ش ر ا بکین ستانم ازو ملك توران زمین
که گیرد سر دست من در نبر د؟ برآرم ز شاه وز اقلیمش گرد
اگر می نخواهی که ببرم سرش بخون غرق سازم سر افسرش
بیا بد که جای دیگر سر زنیم بدین آتش آنی کمر برزنیم
از بن باب بسیار گفتند سخن سخن به کبه باشد نهان در بدن
سخن کزدو لب کرد بیرون خرام ازو در درعالم توان یافت نام
د و ا ب شا هد ا فتند قول نرا که از راستی بر کشند ما جرا
درا نجا سخن های ناخوب کیش بگفتند هر يك زا نذا ز ه بیش
ز ا خبار گو شان شا ه بخا ر لهان بود چندی رانجا قرار
مران گفته ها جمله را سر بسر ببر دا شت غما ز بید ا د گر
بیا مد بر شاه تو ر ا ن زمین بد و کر د مکتوب ر ا دلنشین
رخ شاه ازان گفته ها برافروخت چو ترکان بهم چشم ترکانه سوخت


(۹۰)

بخاطر بودش کینه شهریار
ز نو تازه شد ازین آبشار
گل نرم را حاجت آب بود
از ین ابر عمار سیلش فزود
دلش گشت پر کین ازین گفتگو
زاحسان آداب برتافت رو
نه بفرست کس را بخدمت گری
ز لفظ خوش و ليك خواهش بری
نه شاه را طلب کرد زان پس به پیش
نچو دیر شدی سوی آن سینه ریش
بدین سال چو بگذشت روزسه چهار
دل شاه کابل ز غم گشته زار
بشد جانب شاه تورانیان
سپهدار کابل زمین آنزمان
بگفت ای جهاندار جمشید فر
دلت همچو جامش بودیا دور
ازین بیشتر تاب غربت نماند
فلك خون جان من از دیده راند
همی آل و فرزند من غم گزین
بقرعان بماندند زار و حزین
درینجا پریشان من هم با سپاه
بگو تا بکی باشم ای پادشاه
ویا لشکر اکنون بمن برسپار
برآید زتو کامم ای کامکار
و یا رخصتم ده ز اقبال خویش
کزینجا روم جانب آل خویش
وز انجا بسوی کعبه رو آورم
مگر بار عصیان فرو آورم
ندارم ازین پس پای درننگ
و یا کعبه پویان شوم یا بجنگ
چو بشنید سالار توران زمین
بجوش آمدش آنزمان موج کین
بشست اول از دیدگان آب شرم
پس آنگاه چو آتش بگردید گرم
بدو گفت کای بخرد با دسار
زنابخردی دست بر دو بدار
همیشه سخن ز از گوئی همی
نخواهد که باشی در خرمی
ترا لشکر و گنج شایسته نیست
ترا افسر و تخت بایسته است
نمیبیا شد ترا این شاهنشهی
مدامت سر از عقل باشد تهي
زگفتار من سر بپیچی همی
بناقص خیالات بپیچی همی
نه بگذاردت سوی فرغان شوی
و یا خویش و فرزند و یاران شوی
نمانمجا از بن پس نگهدارمت
بنام آوران زود بسپارمت
برو راه ایران سوی کعبه زود
تودانی ازان پس به نابود و بود


(۹۱) جنگنامه

که تا دریه چار جو ی همان
تو بنشين بكشتی و زد ر يا گذر
چو بشنيد سا لا ر کا بل ز مین
بدو گفت ک ای شاه توران سپاه
ز شاهان سخن های نا خوب کیش
جها ن پنج روزی بهر بیش و كم
در انروز کاندر كفم كام بود
بدی چشم امید شاهان بمن
ز تیغم جها ن مر استخده بود
چوا یمذم ز ملك گشتم فر ا ر
و لكن نه آ ئین مردان بود
تو دمرد ایگو بمر دى د لیر
بزد شاه توران گره ر جبین
بگفتا بروسوی رفتن بکو ش
بدانست پس شاه کا بل ز مین
چوسیدی که در دام صیاد رفت
زجاه خواست سوى نام آو ر ان
به آنان بگفت آ ن همه سر بسر
بكر دند همه فكر و فتن گز ین
وزان بعد آن شاه تورا ن سپاه
بجمدی زنام آوران گفت زو د
كه هر يك شبنيد برپشت ز ین
بيا شيد في الجمله بمر اى او
بگشتی چو بنشت برشد كنار
چو بشنيد آ لمر د م نامدا ر

بهمرات باشند نام آوران
بگردند نام آوران باز بسر
زخسرو سخن های نا د ل نشین
ندا ری چر ا یا س شا هی بجا
نشايد که گوید زا ندا زه بيش
بفرما ن هر کس گذارد قدم
شهنشاه عـالم مرا نام بود
شدی و صف من ذكر هرا نجمن
تن شير در بيشه لرزنده بود
شدم نزدت اينگونه بی اعتبار
كه با زير دستان بدینسان بود
نه زين سان سخن ها ی نا حوب چهر
نگاه کرد بروی پر از خشم و کین
كه ديگر سخن هات نايد بگوش
چرا آهن سرد کو بم چنین
نه انکو بود كوشش ناب و تفت
دلير زحون ور خ زعفران
زدیده در و ريخت خون جگر
د ل پر ز غم بر نشستند بز ين
نگاه كرد زان پس دران بار گاه
... روی ز بان بر گشود
ر ويد همره شاه کابل ز مین
رسانيد ش تا د ريا جا و جو
بگرديد و انگاه بسوی بـخار
سخن را بدينگو نه از شهر یار


(۹۲)
برفتند بیرون بفرمان او سوی شاه کابل نهادند رو
بیک حاجب خاص شاه بخار بگفتا که ای عاقل هوشیار
تو نیز همره شاه کابل برو خرامنده اندر به چار جو
بملاح کشتی ز من گو سخن که این شاه با اشارش غرق کن
که ملت از ایشان نیابد خلاص وزان شاه و لشکر کس از عام و خاص
چو حاجب ز شاه این سخن ها شنید روان نیز بر شاه کابل دوید
وزان بعد، سالار کابل دیار بهمرای گردن کشان بخار
بها داد رخ سوی ایران زمین ز منزل بمنزل دل پر ز کین
بسر برده دانند بگونه را، آنگروه رسیدند، اندر بمه چار جو
فرود آمدند جمله از پشت زین که آرام گیرند دمی بر زمین
وزان پس شد حاجب زند بهدت بملاح همه گفت شاه باز گفت
مر آن ناخدا برخدا داشت خشم قبولش بیفتاد گفتا بچشم
وزان بعد ملاح دران رود بار بیا را است کشتی بر شهر یار
بگفتاه بشاه دلیران همی که با خویش و فرزند و یاران همی
بدین زورق اکنون نشینید شاد که کشتی برانیم بگردار باد
بدیگر نشیند سپاه هرچه هست که شاه را گفاده بود یا درست
نخستین روان شاه از جای جست همی رفت آنگاه بکشتی نشست
هم افضل هم اکسیر بد نبال او بدین سان يكايك همه آل او
بکشتی گرفتند آنهب قرار یکی نیز خاصان شاه بخار
نشستی دران کشتی، شهر یار که تا سیر سازد بدریا کنار
همی کرد ملاح رخ خود بدو بالفاظ ترکان بد و گفت و گو
که بر خیز بیرون ز کشتی خرام مراگفته سالار فر خنده فام
که این شاه کابل زمین با سپاهش کنم غرقه آب دریایمراش
من این را کنون غرق طوفان کنم لب شاه ترکان بخندان کنم
سپه دا و کابل شه نیک زاد ز الفاظ ترکان نکو داشت یاد


جنگنامه
(۹۳)
بدانست و برجست چون برق تیز
ز دلهای او نامداران تمام
بگشتند بر باد پیمان سوار
چو صیدی کز اندیشه ناخوش شود
بدان جمله خیل و سپاه با رشهر
بشد شاه کابل زمین در زمان
کشاده دو لب گفت که ای یار شهر
ترا شرم نامدارین بارگاه
از ین نامداران درین انجمن
من از دست اعدای دین خواروزار
که مفتی بخار اشریف هستم ش
تو بر قتل من چاره جوئی همی
بمرگم اگر شاد گردد دلت
درینجا اگر دست بتوان گرفت
چو بشنید گفتار او تا جور
بگفتا که ای شاه گیتی فروغ
نه آگاهم از آنچه گفتی و را
منه برمن این نام را از بدی
بمرگت اگر شاد گردد دلم
ولیکن مرا از تو سود و زیان
بقتلت چرا بسته با شم کمر
نخست اند رآنجا که بودت قرار
بر و باز بنشین بشکر و کنون
واکن تو اکنون بنزد يك من
زفرغان طلب ساز همه آل خویش
زگشتی بخشای شه پر ستیز
ز دریا بخشای نهادند گام
نهادند رخ سوی شاه بخار
. . . . . آتش شود
رساندند خود را بشهر بخار
بنز د یك سالا رتورا نیان
عجب نقش بستی بشاهان د هر
ازین تاج شاهی و خیل و سپاه
که برقتل من بر کشادی دهن
بتو بر پنا هید م ای شهر یار
بود خسرو او شرف پا ك كيش
بحشر خدا را چه گوئی همی
شود مقصد از قتل من حا صلت
که در ژرف دریام سازی شگفت
زما لی ز خجلت فر و برد سر
چرا بر فروزی چراغ دروغ
کجا رنجه ا ز تو شگفتی و را
بر و یم مزن تا ب نا بخردی
همین لحظه اندیشه را بگسلم
نیامد گهی بر سروما ل وجان
تو خود کن بسندای شه تاجور
که دادم نشانت به شهر بخار
دلت را بدا ندوه مفون رهنمون
میار از دیگر درا بن انجمن
میادا شوند آن همه سینه ریش


(٩٤)

چو بشنید سالار کابل سخن بیامد از انجا بسوی انجمن
و با افضل و اکابر تمام و بگفت آن حکایت همه سر بسر
به شاه گفته آندودانش وران که ای خسرو و مهتر و پهلوان
جهان بین عجب فتنه انگیخته که از چشم ما آبرو ریخته
سخنهای سالار توران زمین بود سر بسر بخل و اندوه و کین
ترا خواهد او ساخت بند نظر که از دیگران باشد او بی ضرر
اگر پاك بودی دلش زین سبب چرا منع کردت ز خود روز و شب
چرا خواند آنت ز فرغان زمین سخن را چرا با تو گوید چنین
یقین دان تو ای شاه روشن روان که بر ما بکین بسته دارد میان
و یا چاره جز صبر نبود بکار که تا چیست فرمایش کردگار
دلیران با شاه کابل زمن نهادند رخ سوی منزل گزین
بفرمان فرمایش شهریار ز او باز بگرفتند آنجا قرار
بشد شاه کابل میان سرا بيك خانه برخویش بگرفت جاه
از آن بعد پر کینه شاه بخار دو سرهنگ بد کیش بی اعتبار
تعیین کرد و گفتا بشام آوران که ای با دتان لطف از داوران
که اکنون سوی شاه کابل دوید امان نیز گفتار او بشنوید
بگوئید از ما شید انان نهان که تا وی نداند نگهدارتان
بفرمان شاه آند و بی آبر و سوی شاه کابل نهادند رو
سان پر ستار آنجا بدند شب و روز در کار آنجا بودند
و لیکن سپهدار کابل دیار بدانست کردار شاه بخار
در انجامدی بادل مستمند
به بند نظر مدتی از پای بند


(۹۰)

جنگ نامه

بر آمدن افضل و اکبر از آنجا و جنگ کردن در
چراغ جی و گرفتار ترکان آنها را

همی افضل و اکبر نامدار که یکچند دیگر قضا بقرار
در انجا همی بر د عمری بسر جهان گشت در چشم شان نیلو فر
نه از شاه توران زمین دلخو شی نه الطاف خوب و رخ نیکو شی
بگفتند زین بو دنی بو د نیست ازین بو د بر جمله نا بود بهست
بهر لحظه مرگی زنو بر لو است که بر ما کنون از کف خسرو است
بشد شام ما ایعز یسند قطر زدست سپهدار بیداد گر
بر و ر در صد بار میر یم ما همان به که یکبار میر یم ما
سوی چاره باید قدم بر کشیم بگردون گردان علم باید بر کشیم
سالار کابل ازین رسم و راه نگو ییم هر گز سر ما جرا
که ما را درین کار نگذار داو با ندوه تن ها بیاز اردا و
همان به که بیگفته شهریار بر آئیم بیرون ز شهر بخار
سوی شهر سبز آنکه رو آوریم مگر زو بکف آبر و آور یم
چو آریم ما اندر آنجا قرار شو د نیز اینجا رها شهر یا ر
بدین گفته ثابت نها دند دل که بنهاد خورشید شان پای بگل
بکردار اقبال شان در زمین فرو رفت خورشید روشن جبین
جهان جمله چون بخت شان شد سیاه شب تیره آمد بشد رو نما
بشد مرغ و ما هی بآرام خویش در ان شب ددو دام بر کام خویش
بفرمو دند آن هر دو گردن فراز که ای نامداران دا نا ی را ز
بیایید همه بار کین آورید - سبک باد پایان برین آورید
مغرق با هن تن خویش را - بسازید دل خون بداندیش را
که امشب بفرما یش کردگار برون پا گذاریم ز شهر بخار
چو بشنید ند آنجمله بر خواستند تن خو د با هن بیار استند
نشستند بر باره باد پا شد آرا سته اند ران شب سپا


(٩٦)
از ان بعد آن نامدا را ن کین نشستند چون شیر بر پشت زین
بهمرای دانش در را همون دران شب هم از شهر گشتند برون
یکیرا ز خاصان محرم بر از بدیدند و گفتندش ای سرفراز
که فرما بهر گونه ای پر هنر بسالار کابل رسا نی خبر
بکویش که ای شهریا ر جهان نگهدار تو خالق کن فکان
که ما از غم و رنج یکجا خشیم سوی شهر سبز این زمان تا ختیم
ترا کنون بکار خود هوشیار باش شب و روز در کوشش کار باش
چنین گفتندرو ی بر تا فتند سوی شهر سبز آنکه بشتافتند
همه شب با با د پیما یمان بپوز بریدند راه تا بهنگام روز
چوشد لخت بد با کسی همر اه بر بد و پرده داران شدند پرده در
بپرداخت پرده ا ز رو ی کار بشد رو ی غما ز صبح آ شکار
رخ خود نمو دا ر کر د آ فتاب که اندا ز داز روی گیتی نقاب
چو خرشید ر ا پا یگاه شد بلند بشد نزد شاه قا صد هو شمند
ز کر دار آن نامدا ران کار همه مو بمو گفت بر شهر یـار
دل شاه کابل بدین گفت و گو زها ای ماتش بسخت همچو مـو
بد ل گفت هر جا که بدشان نگاه رها ندند خودرا دران جایگاه
بباید کزین کردشاه را خبر رسانم که بر من نیابدصریر
مبا دا که بر من شود بد کمان که از تو به یا خه ست این داستان
فبر ستاده را شاه کابل زمین فبر ستاد بر شاه تو ر ا ن چنین
بدو گفت بر گو بشاه دلیر که ای رخش گردون ترا باد زیر
بود چا کر ت مشتری یار.... مرا این زمان آگهی در رسید
که افضل با اکبر زود خشم برفتند ازین شهر پوشیده چشم
زخویشان شان نیز لشکر همی ازین شهر رفتند یکسر همی
بخلا ق دا دار گیتی قسم که او راست فرمانبر بیش و کم
که آگاه نبودم ازین کار شان بمن اینز مان آمد اخبار شان


جنگنامه

(۹۷)

اگر آگه می بودم از رازشان
فرست آن کسی را که باز آردش
فرستاده آمد بشا گفت زود

ازین کار میداشتم باز شان
بدرگاه گردن فراز آردش
درین داستان سر بسر آنچه بود

چو بشنید سالار توران دیار
بفرمود بر چند ترك دلیر
بر آرید لشکر بد نبال شان
بفرمان آنشاه گردن فراز

بپیچید بر خود چو ابر بهار
که ای بسته در چنگ تان نره شیر
بیارید بسته برو مال شان
در آن بار گه برد هريك نماز

برون پا نهادند زدر گاه شاه
همی تاخت بیرون زشهر بخار
سلاح بسته هريك بشایان جنگ
جهاندند اسپان تازی نژاد

بفرمان شاه بر کشیدند سپاه
دلیران جنگی ده وده هزار
بچنگ اندرون نیزه آبرنگ
سوی شهر سبز آنهمه رو نهاد

زبلغار از دشت پر دشت همی
غبار زمین در هواشد بلند
تو در آمدن برگذار این گرو
که چندین شب وروز راه دراز
چراغچی یکی ملك را نام بود

چو ابردمان زود بگذشت همی
ز من بشنو ای عاقل هو شمند
سوی افضل و اکبر آریم رو
بریده ند آن مردم سر فراز
بدشت همان ملك گشتند فرود

بر فتند چندی پی آب ونان
رساندند خوراكه خوردند سیر

که آرند از بهر نام آوران
نشستند آنجا یلان دلیر

که تا یکدم آسایند از رنج راه
ندانسته بودند که چرخ دژم
که ناگه نمایان شد از پهن دشت
عیان آمد از دامن گرد زود
چو دید افضل و اکبر نامدار
بسلطان بگفتند کی پر ز کین
ابا اعظم با سمندر بگفت

تیدشان خورو خواب يك چند گاه
مکافات راحت دهد درد و غم
سیاه گردکان سرز گردون گذشت؟
سواران ترکان بکر داردود
نه اکنون سرآمد بما روزگار
ابا اعظم شیر جان این چنین
که اییاد تان فتح در جنگ جفت


(۹۸)
به لشکر بفرما پاسبانی کنید
بهر گوشه ئی خون فشانی کنید
فرومایه ترکان گر آرند جنگ
ز کشتن ندارید باک و درنگ
وز ان پس نشستند دل پر ز کین
سپاه وسران جمله بر پشت زین
دلیران ترکان ده و دوهزار
دران دشت خود را رساندند کنار
ستادند آنجا چو دیو دهمی
ز رفتار پا بر نشیدند همی
یکی مرد دانا دل هوشیار
که بود در خواجه تاشان بخارا (؟)
جهانید اسپ و کشاده جبین
بنز د د لیران کابل زمین
بگفتا ایا نامداران کار
بگردید اکنون بر شهر یار
بود بر شما شاه تو ران زمین
شود شاد مان و بگردد ز کین
مگر لشکر و گنج بخشاید ا
کز و عقده کار بکشاید ا
بود شاه تان نیز آنجا به بند
مبادا که بروی رسد زو گزند
چو بشنید این گفته هوشمند
همی افضل و اکبر ارجمند
بدو گفت ای مرد فیروزگار
چکار است مارا بشاه بخار
نه با او به هنگام جنگ آمدیم
تو دانی که از بهر ننگ آمدیم
از و مقصد خویش کم یافتیم
بی چاره بسوی دگر تافتیم
از ین چاره مرسخت پا بر گلم
روم هر کجا حل شود مشکلم
نیرم دگر باز سوی بخار
سلامی زمن ببر بر شهریار
چو بشنید گوینده گفتار او
سوی خیل ترکان بتابید رو
به ترکان ز گفتار شان باز گفت
شد از پرده آن راز های نهفت
بگفتند ترکان کزین ما جرا
نگردیم بیرون ز گفتار شاه
که یکبار فی الجمله جنگ آوریم
جهان شان بگر دار تنگ آوریم
ببندیم اکنون شرو پای شان
بریم این زمان جانب شاه شان
بگفتند یکبار همه تا ختند
بشطرنج غم نقد جان باختند
وز ان سو دلیران کابل دیار
چو شیران شدند در دم کار زار
نخستین از آن ... پر خروش
فغانی بر آمد که کر گشت گوش
جهان همچو شب گشت تاریک رنگ
ز گرد سواران و دود تفنگ
از آن پس بشمشیر بردند دست
فتادند با هم چو شیران مست
صدای جر نگیدن گستوان
هم از خود و از تیغ های گران


(۹۹)
جنگنامه
بگردون گردان برآمد خروش
بسی سر بروی زمین بر فتاد
کسی را سر بخت گشتی نگون
در آن وقت افضل یل جنگ جو
چو سلطان بادو برادر بجنگ
همان اعظم وشیر جان همچنین
زهر گوشه هريك چوپیلان مست
بترکان چنان عرصه در جنگ شد
یکی ترك جوشان چو دریای نیل
بر اکبر آمد چو شیر ژیان
سنانش نیامد بدو کار گر
بشد بیحیا آن در خشنده تیغ
کشش داد آن پهلوان پر ز کین
بدو نیم شد پیل پیکر تنش
چو او را بکشت آن پل دلپذیر
بزد تیغ بر تارك پهلوان
سر ف چینان اکبرش زد بتیغ
ز پهلوی دیگر برآمد برون
بیفتاد در خاك از پشت زین
بدینسان بهر کس که آن میرسید
بدین گونه هريك در ان گیرودار
بسی خلق توران زمین کشته شد
دلیران کابل زمین چیره دست
گریزنده گشتندا زان گیرو دار
ازان بعد شاهزادگان دلیر
به یکجای گشتند جمع آنگرو
دویدند ترکان برگشته بخت
یکی گفت گیرو دگر ذفت کوش
بسی سر فتاد و بسی سر فتاد
تنش گشت آغشته در خاک و خون
هم اکبر کینون پهلو نیکخو
کشاده بازویان پلنگ
ز یکسوی لشکر دل پر ز کین
فتادند تیغ در خشان بدست
جهان همچو چشمان شان تنگ شد
سنائی بکف تن بکرد از پیل
بزد نیزه بر سینه پهلوان
بزد اکبر ش تیغ بر فرق سر
ز فرقش بگردن نکردی دریغ
که آمد رخ تیغ بر پشت زین
بخاك سياه پست شد گردنش
دگر ترك را هم گرفت گیر
بدريد خودو نداوش زبان
بدان کرده گاش ننگر دید تیغ (؟)
که آن ترك را ترك شد سرنگون
از و برگذشت آن پل پرز کین
در آندم سرش را زتن می برید
بر آورد از جان ترکان دمار
بخون شان زمین جمله آغشته شد
شدند و به ترکان در آمد شکست
کشیدند خود را یکجا کنار
سپاه را نواز ش بکردند ز مهر
سوی شهر سبز آوردند رو
که از دست ما بردند اینگونه رخت


(١٠٠)

رسانید خود را بد نیال شان که ریزند خون از برو یال شان
دگر باز شاهزادگان دلیر سوی جنگ گشتند بکردار شیر
چنان جنگ را پیشه کردند همی نه از مرد اندیشه کردند همی
فراوان ز ترکان بکشتند چنین شد از خون شان ارغوانی زمین
سه روز و شب اینگونه جنگ و ستیز نه آرامشان یکدم از رستخیز
نه خوراک پیدا شد از بهر مرد نبر با دیابان صحرا نو او
بتر کان زهر سو رسیدی سوار دمادم ز نو در دم کار زار
بشد خیل ترکان زا ندازه بیش یلان در میان شان چو گرگان ببیش
بهر گوشه کا ورد آئین جنگ نبودی کسی را مجال در نگ
چوشد پشه انبوه درد پیل را کند خشک یا جوج مرنیل را
دیگر بار ترکان برگشته بخت بسوی یلان حمله بردند سخت
گرفتند سردور نام آوران کشیدند شمشیر کین از میان
دلیران کابل دو ان گیر و دار بکردار یک قطره در رود بار
بجنگ اندر آویختند همچو دود که افغان برآمد بچرخ کبود
بدست هر یکی خنجر آبگون رهاندند زترکان بسی جوی خون
بسی تیغ بشکست در دشت کین سراسر زمین گشت چون آبگین
فناد آنچنان چوب دست سنان که گنجشک برهم نهد آشیان
یکی ترك سالار شاه بغار بکف نیزه چون دم از دمار
به سلطان بیامد دل پر زکین که برخاکش افگند از پشت زین
بزد دست سلطان به كوچك كمان زقربوس زین برکشید آن زمان

زدی شصت در زلف پیچان او بخندان یعقوب دندان او (؟)
فگند آتش اندر تن ترك مست کزان آتش داغ بر سینه بست
بیفگند سوراخش اندر بدن که شد خوار آن ترك خار اشكن
بیفتاد غلطان بروی زمین تهی ماند از مرد کوپال و زین
دگر ترك جنگی پر از کین وخشم ز روی غضب تنگ پوشید چشم
سوی افضل آمد به کردار شیر یکی تیغ بر کف چو رخشنده مهر
بزد تیغ بر بازوی پهلوان بشد چاك بر پهلوان گستوان


(۱۰۱)
جنگنامه
وليكن نبريد بازوی او شد از ضرب چون زعفران روی او
بزد تیغ افضل بگردن درش بیفگند در خاك ميدان سرش
در ان وقت ترك يل پهلوان پس پشت اكبر بيامد دمان
بزد نیزه بر دوش آن نامدار سنان را نیامد زره پایدار
ز جوشن گذر کرد نوك سنان نکردی حجات از تن پهلوان
همیخواست آن ترك بیداد کين که از اسپ افگند دش بر زمین
دران دم سواری ز اكبر رسيد بدان گونه حال خداوند ديد
جهانید بر سوى ترك دژم بزد تیغ شد نیزه او قلم
دوم تیغ بر زد به فرق سرش که شد لاله گون پرنیان در برش
ز جوشن برآورد نوك سنان بشد زخمناك آن تن پهلوان
بگشتند تركان همه در ستیز در آندشت بر پای شد رستخیز
بیکبار فی الجمله برتاختند میان دلیران بپرداختند
ز سم سبك باد پايان مست زمین پر ده بر روی خورشید بست
جهان درخشان دران روز جنگ بگرد ا و شب گشت تاريك و تنگ
كس از کس نشان مروت ندید قیامت دران روز گشتی پدید
دو سه تن از نامداران کین فتاد از دلیران کابل زمین
سه پنصد سواران شاه بخار سپردند جان اندر ان کارزار
سمندر دران جنگ ها کشته شد بخون روی چون ماهش آغشته شد
بیفتاد در خاك وخون دل دو نيم برادر بسلطان پور عظيم
سواران توران زمین بی در نگ بهر گوشه برپای کردند جنگ
دلیران کابل پریشان شدند ز هم دور در صحن میدان شدند
بهريك سواری ز کابل زمین چهل ترك پیچید از بهر کين
بهر گوشه هريك نهادند روی سواران به دنبال شان پویه پوی
رساندند مر هريكي را ز کين فگندند از پشت زين بر زمين
ببستند بازوی نام آوران زدی بر سر و روی شان تازيان
ز تن جامها شان گرفتند زود که عریان تن نامداران نمود
بجای تک و پيرنياني قبا سزا بود صد گونه رنگ و نوا


(٢٠١)

بتن جامه کردنشان موی میش که هر موی گشتی به کردار نیش
دلیران کابل چو گشتند اسیر وزان بعد ترکان ناوک پذیر
ازان بزم گاه روی بر تافتند بسوی بخارا بشتافتند
دلیران کابل بزیر لگام برهنه قدم می نهادند گام
بدان پاکه بودش زگل ننک و عار نهادی قدم بر سر خار زار
جفائی که کردند بی مایگان نخواهد دلم تا ورد بر زبان
مع القصه ترکان بدان رسم و راه رساندند خود را بنزديك شاه
برفتند ترکان گردن فراز دلیران بالا و بردند نماز
ستادن بر سینه دست ادب ز کردار خود بر کشادند لب
نخستین ز شمشیر کابل ستان جدا راند هريك سر داستان
که بر خیل ترکان چه کردندز کین دلیران و شیران کابل زمین
سراسر همه دشت چون دشنه گشت به لشکر گه تور یان رخنه گشت
سه پنجصد سوار از دلیران شاه سپردند جان اندر ان رزمگاه
بیکبا ر عنان بر عنان تا فتیم ز مرگ هیچکس رو نبر تا فتیم
جهان بر دلیران گرفتیم تنگ قیامت پدید آمد آن روز جنگ
از انبوه تو را نیان مر سپاه زهم ماند گردان کابل جدا
گریز نده گشتند از ان روز گار بدنبال شان تاخت هر سو سوار

چهل ترك پیچید با هر یکی بدستان شان در زمان اندکی(۱)
بدین گونه رسم و بدین گونه راه رسیدیم ا کنون بدرگاه شاه
چو بشنید سالار تو ران سخن ندانست خود را در ان انجمن
چو شمشیر گردان کابل شنید سرانگشت حیرت به دندان گزید
بگفتا که اینکونه و یکر سخن میارید زین پس درین انجمن
بخندند خلقان به شمشیر ما شود همچو شب نام چون مهر ما
وزان پس بفرمو د شاه بخار بیارید اسیران کابل دیار
برفتند آوردن هر چه بود کشادند زبا زوی شان بندزود
گرفتند نام آوران را درون سروروی هريك پراز گرد وخون
به پیش افضل واکبر نامدار پس پشت سلطان اعظم کنار


(۱۰۴)

جنگنامه

بدنبال شان عمر و شیرجان یمین گونه فی الجمله نام آوران
ستادند بر نز و شاه صف کشان وزان بعد شاه بر کشاده زبان
سوی افضل واکبر آورد رو که ای بدسگالان بی آبرو
چه دیدید از من ز کردار بد که انگیختید اینچنین کار بد
کنون کامدید اندر اینجا نخست مرا با به خدمت ببینیم چست
نکوجایتان دادم اندر دیار که خورسند باشید آنجا قرار
زنان ونمك می نکردم دریغ زتقصیر نعمت نخوردم دریغ
زبان در کم من کشادید همه زکین کهن بنا داد بد همه
رها کردم وقتل تان را ببند ندیدم بزندانتۀ دریای بند
زنو باز این فتنه انگیختید که خون دلیران من ریختید
گر از نام بد می نترسید می همین لحظه سرتان ببریدمی
ولیکن ازین پس زاندوه رها نیایید ای خیل نا پارسا
نمك خوارگی چشمتان کر دیند بر ندان احسان من بر فگند
چو بنهادند آن هر دوسالار گوش بگفتار آن شاه بیدار کوش
گشادند آنگاه زبان در سخن بگفتند کی خسرو انجمن
چرا از ملامت سخن بر زنی بگویم سخن گرچه مان سرزنی
توبنگر چه گفتار کردی بما چه گفت وچه کردار کردی بما
نخستین چه بود اندران نامه پیش زفرغان طلب ساختی نزد خویش
ز کردار آن وعده گشتی خموش همی پنبۀ غفل کردی بگوش
بيک گفته بر دروغ کسان بقتل سران بسته کردی میان
تمامی بدریا ببنداختی زکینه خور ماهیان ساختی
وليکن خداوند خورشید ماه از ان غرق طوفان بداد ی رها
بسوی تو باز آوریدیم رو فگندی زرخسار ما آبرو
نبگذاشتی شاه ما نزد خویش ز بی آبرویی شدم سینه ریش
ز تو مقصد خود ندیدم کنون سوی دیگری زان شدم رهنمون
بدنبال مالشکر انگیختی بمیدان کین خون ما ریختی
بدین زجرو تعزیر ز اندازه بیش وز آنجا طلب ساختی نزد خویش


(١٠٤)

تو منصف شوای شاه توران سرا که از کیست بیداد این ما جرا
ازین پس اگر من بمیرم چه باك سنون کز ملامت تنم گشته پاك
چو سالار توران سخن بر شنید ز کین سوی نام آوران بنگرید
بگفتا که گفتار بسیار چیست کزین پس جز اندوه نخواهید زیست
اگر روی بابت نبودی میان که بر من بگردآگه از کارتان
نگشتید یکتن ز کشتن خلاص همی سر ببریدیم از عام و خاص
ولیکن بشاهتان ببخشیدمی کزو بر سر راستی دیدمی
چنین گفت و فرمود بندندشان بسالار ز ندان سپر دند شان
چه اکبر چه افضل چه سلطان کنون بزندان محنت شدند اندرون
ببند گران شان سرا پا بیست که هردم تن نامدار ان بجست
بهر شب یکی نان خشك از غضب فرستاد شب تا دگر باز شب (١)
بدین گونه در بند گشتند خوار دلیران و شیران شا بل دیار
و زان پس سپهبد از توران زمین بر شاه کابل بگفت این چنین
که بر گو بخنجر گذاران خویش ا با خویش و فرزندو یاران خویش
که ا کنون همه سوی قرغان روند زشادی لب شارو خند ان روند
نباشند زین پس به شهر بخار بجز نو يك سه تن نامدار (١)
زقرغان بیارند همه آل تو که از بند گردند رهايال تو (٢)
چو شاه گفت سالار توران شنید زغم مرغ جانش بخود بر طپید
بدل گفت اکنون زبند گران رها ئی نیا بم به نام آوران
وز ان پس به اعظم بگفتا که هین به لشکر برو سوی قرغان زمین
همه اهل ومال وزر ای نامدار ببردار و باز آ به شهر بخار
که برشاه توران سر راستی نمایان شود بعد این کاستی
وزان پس نهان گفتش ای هوشمند زمن بشنو این گفته دلپسند
گرفتم اگر شاه توران سرا کشد بند از بند مایان جدا
میا و تو دیگر درین شهر پیش نه اهل و نه مال و نه گنج و نه خویش


[BLANK PAGE]


Page
Missing


(۱۵۱)
جنگنامه

همی باش دائم به فرغان قرار
که تاجت فرمایش کردگار

وزان بعد اعظم به فرمان شاه
بر آورد از شهر ترکان سپاه

وداع کرد از شاه و بگریست زار
همی ریخت اشک همچو ابر بهار

عمرها بآنجا که بی شهریار
نیارم برون پا ز شهر بخار

همی اعظم و شیر جان امین
نهادند رو سوی قرغان زمین

شبی چند بگذشت شان روز راه
ابا نامداران و خیل سپاه

ز دریای آمو گذشتند زود
پس از چند در بلخ گشتند فرود

و از آنجا به فرغان نهادند رو
رسیدند نام آوران با گرو

همی اکرم و الی نامدار
دگر نیز جبار دانای کار

همه سوی اعظم به پا آمدند
به خورسندیش پیش و اآمدند

رسیدند با هم گرفتند کنار
همی اعظم و اکرم نامدار

دگر نیز والی و جبار هم
رسیدند با آن یل محترم

یداوند با هم گروست مهر
دلیران و شیران خورشید چهر

برفتند زان پس به سوی مکان
گشاد اعظم آنگاه سر داستان

زکردار بیداد شاه بخار
که یارب مباد آنچنان شهریار

بیاورد یک یک همه در زبان
زبیچارگی از مژه خون فشان

هم از غرق دریای آن جنگ دشت
هم از شه نام آوران سرگذشت

ز مرگ سمند و بگفتی سخن
که برخاست افغان ازان انجمن

همه جامه بر تن دریدند ز غم
زآه سوی گردون کشیدند علم

چونزد حرم این خبر در رسید
که چون مام مرگز سمندر شنید

بیکبار هوشش ز سر شد برون
با فتاد آغشته در خاک و خون

بگردید آن چهره ارغوان
ز بیداد اندوه و غم زعفران

وزان پس زبی هوشی آمد بهوش
بگردون گردان کشیدی خروش

بزد دست ناخن خراشید روی
بسیل سرشکش عیان کرد جوی

زهر جوی او سیل خون شد روان
که شد غرق خون در برش پرنیان


(١٥٢)

زدی پنجه در سنبلستان خویش سیاهی فگند از شبستان خویش
زسر موی برکند و بر باد داد زکردار فرزند هی کرد یاد
که ای جان مادر تن و رود ناک ندانم کجا افتاده بخاک
نبودم به بالینت ای نو جوان که روی تو میدیدم از چشم جان
غبار رخت را استین رفتمی بنود رخ جانگاه خود گفتمی
کفن پردۀ چشم جان ساختم بهمرات در گور پرداختم
کدا مین جفا کیش بیداد گر نیامد بتر حمش ای نامور
چه کین داشتت شاه تور ان زمین که افگند در خاکت از روی کین
تواز بهر ننگ آمدی سوی او که یا رب میادا بدو آبرو
تو دیدی که آخر مکافات تنگ بتوداد آن بدگهر کوژ و ننگ
زترکان همیشه خطائی بود به نیکو بدان آشنائی بود
چه بودی اگر می بگذاشتم در اینجا ترا نز د خود داشتم
دگر کیست چون من ببند فراق زوصل گران مایگان گشته طاق
یکی کشته دست دشت بلا دوتن کشته در بند غم مبتلا
من اینجا تن خوار و زار و زبون ز آب دل و دیده در موج خون
همی نوحه میکرد روز و شبان نگردیدزان پس دلش شادمان
ازین داستان بر کشیدم قلم زنوباز تابم فسانه علم
داستان طلب کردن شاه شجاع کوچ و فرزندان دوست محمد خان
را از ملک تاشقر غان وفرستادن به غزنین
که چون اعظم و اکرم سر فراز بفرغان بدند با دل پر نیاز
همی بود هم آنجا با ندوه و غم پریشان و حیران بهر بیش و کم
بشد شاه شان نیز آنجا ببند دلیران و گردان همه مستمند
جهان گشت در چشم شان تنگ و تار بغم بردند اوقات لیل و نهار
اگر چند والی بخدمت گری کمر بست در مهمان پروری
شب و روز گفتار و کردارخوب بنام آوران کرد حسب القلوب
و لیکن دلی را که چاکردغم غمش می نگردد بگفتار کم
زباد آتش هردم فزونتر شود بلی آب بر نفت یا ور شود


(۱۰۳)

ز غم يك زمان خاطر شاد مان نگشتند گردان کابل ستان
برفت عمر شان چند آنجا بسر برنج و به اندوه و غم سر بسر
بافتاد آوازه در هر دیار که شد شاه کابل به بند بخار
بگردید لات و شجاع را خبر ز شاه بخا رای بیدادگر
چولات آنزمان سوی شاه بنگرید که ای مر ترا رنج و محنت بعید
بباید یکی چاره بر پا کنیم دل خود تهی از تمنا کنیم
که شد شاه کابل بتوران به بند بقرغان بود اهل او مستمند
بخواهشگریهای زنداژه بیش بخوا هیم اهلش ز قرغان بخویش
وز آن پس به بندشان نگاه کن برنگ(۱) که گردد جهان خالی از بیم جنگ
شهش گفت زان پس که ای هوشمند نکو گفتی این گفته دلپسند
بفرمود لات آنگه آن بد سرشت نویسنده را تا بیاید بلوشت
چو بنوشت مضمون و بنهاد مهر که یا رب مباد اندران پنجه زور
طلب کرد دانشوری را نگار که او بود دانا بهر کار و بار
بدو پاره گنج و آن نامه نیز بپیاوید و گفتش زاندازه نیز
وزان بعد آن مرد پوینده گشت خود راهبری چند جوینده گشت
روان گشت بر سوی قرغان زمین رخ پر ز مهر و دل پر ز کین
پس از چند گاه راه‌بردی بسر باقلیم ترکان رسیدش گذر
وز آن پس در آمد بقرغان دیار بشد جانب نامدار ان کار
براعظم و والی نامور ابا اکرم آن مرد با زیب و فر
امان نیز جبار بنشسته بود بدین گونه نام آوران هرچه بود
که آمد کنون قاصد از پیش کاه ببوسید خاک و ستادی بپا
وزان پس بشه پیشرد بو سیده دست سراسر ز نام آوران و نشست
طلب ساخت آن نامه همراه گنج باعظم سپرد آن سر انجام رنج
چوا عظم مران نامه بگرفت زود ز سر نامه مهر مهرش کشود
بر آورد ز آن پس بگفتن خروش بدو نامه ار ان نهاد ند کوش
بدین سان در ان نامه بنوشته بود کزو باز تو این در غم کشود
سر نامه بر نام آن دادگر کزو یافت چرخ فلك زیب و فر
وز ان باد بر نامداران سخن بهريك دلبر ان آن انجمن


(١٠٤)

که هر يك چرا تن به بند گران فگنديد اى خيل نام آوران
نه من بهر آن آمدم چاره گر که در قتل تان بسته باشم كمر
شما خود زكردار ناخوب خويش بكرديد اكنون دل وسينه ريش
بکرديد اگر از نخستين سلام بهر شهر تان كس چرا برد نام
چرا شد آن نام و ر شهريار به بند ستمكار شاه بخار
ببايد که بر ديدن نامه زود درنگ وتوقف نبايد نمود
كنون پاره زر فرستادمی که بر خرج نام آوران دادمی
بيا يد كه بر اهل و خیل و سپاه همى سوى كابل بپوشيد راه
که برشان بسی لطف و احسان كنم لب جمله شادان و خندان کنم
طلب سازم هم شاه تان از بخار بعذر و بزاری بزو و رسوار
هم از لوديان حيدر آرم به پيش دهم گنج زرتان ز اندازه بيش
من از راستی گشتمی ره نمود تو دانی دگر فكر نا بود بود
مر آن نامه را نام پایان رسيد سر اسر همه نامدار ان شنيد
همی گفت هر يك كه تدبير چيست بر اين خواب آشفته تعبير چيست
نخستين همی والی نامدار زبان بركشاد آن خجسته شعار
بنام آوران گفت آن نامجو نباشید در فكر اين گفتگو
همین ملك فرغان مكان شما ست همين گنج ولشكر ازان شما ست
منم نيز مثل غلامان تان ز دم دست الفت بدامان تان
در ين ملك هرگز مرا کار نيست نكوتر ز من تان پرستار نيست
بيا شيد دايم در ين جايگاه بفرمان تان جمله فرمان روا
مر ا در رخ شاه كابل خجل مسازيدزين محنتم يا بگل
بود قول آن شاه همه مكر و فند بدین حيله می بر فگندم به بند
چنين گفت و بگريستى زار زار دران انجمن همچو ابر بهار
دليران زكردار آن نامجو نهادند دل سوى گفتار او
كه هر گز سوى ملك كابل ديار نميريم از نزد اين نامدار
بر آورد جبار ناگاه خروش به والی كه اى شاه با عقل وهوش
دل ما ز احسان تو گشته شاد ترا رحمت حق به اجداد باد


(۱۰۰)

جنگنامه

همین است آئین مردان کار که بر شان تو داد پروردگار
ولیکن بدان ای سپاه وارکین که تا نگذرم سوی کابل زمین
نگردد رها شهر یار از بخار همه وقت باشد تبه روزگار
دگر آنکه بیداد گر شهریار بخواهد همی اهل ما در بخار
زکردار او مرگ بهتر بود که زین سان جفازان ستمگر بود
دگر آنکه ای مرد فیروزگار رخت تازه و تر چو گل در بهار
نگویند شاهان سخن از گزاف چرا شاه شجاع گوید این گونه لاف
مگر صادق آید بگفتار خویش کند همچو گفتار کردار خویش
بود شاه و نام آوران را زینب خلاصی دهد آن شه هوشمند
تو خود آن ماهی بهر نیک وبد بیابد که بیگانه گردد ز خود
بدین سان سخن ها فراوان بگفت دل نامدار ان بخود کر د جفت
اگر چند والی همی داد پند نیامد بکس پند او سود مند
بدان شد که زانجا ببندند بار گذارند رو سوی کابل دیار
بفرمود اعظم بمردان کار که سازند مال و سرا پرده بار
بکردند نام آوران همچنین بوشد بار و نشستند ب زین
همه اهل شان نیز یکبارگی نشستند بر زین سر بارگی
نهادند رو سوی کابل دیار با مید بخشایش شهریار
از ین کرده والی چو بگریست زار ز نو هر یکی را گرفتند کنار
همی کردند از نامداران وداع نهادند سران سوی شاه شجاع
بگشتند زان بعد مجرا نورد زیداد اندوه و غم روی زرد
شب و روز کردند در رنج خو سوی شهر کابل نهادند رو
بهر منزل افروز و رنج دگر ز نوبر تو هر لحظة سر بسر
شب و روز چندی بکوه و بدشت به پیمودن راه بگرد ان گذشت
پس از دیدن رنج و بیداد و کین رسیدند نزدیک کابل زمین
وزان سو شجاع را خبر ساختند بچرخش سر از مژده افراختند
بشدلات بر جانب شهریار همی گفت کی شاه والا تبار
بود اهل آن دوست محمد بشهر نباید که گیرند هرگز قرار


(١٥٦)

کننون سوی غزنین روند آنچه هست
در آن ملک فی الجمله باید نشست
در ین شهر گر جا سازند همه
یکی فتنه بر پا سازند همه
بدو گفت شاه کی خردمند کار
ترا اندرین کار داد اختیار
ازان بعد لات آن سگ بد نژاد
چندی ز نام آوران کرد یاد
در آن انجمن گفت با هر یکی
که ای نیکوئی جفت باهر یکی
سوی اعظم واکرم هر يك بکار
روید وبگوئید ش ای نامدار
که در سوی غزنین بیارید رو
در آنجای با شد همه با گروه
بفرمان لات آن پذیرندگان
روان گشت هر يك چوباددمان
برامرو نهادند هر يك چو باد
زمن بشنوای عاقل نيك زاد
وز آن سوی آن اعظم نامدار
بارعنده آخر گرفتند قرار
که آمد زا خبار کو شان لات
سراسر همه مردم بی ثبات
به اعظم بگفتند کبی نامجو
کنون سوی غزنین بیاریدرو
در آنجای باشید دایم قرار
بفرمان و فرمایش شهریار
چو بشنید اعظم سخن خیره گشت
جهان جمله بر چشم شان تیره گشت
با فتاد برويك جوش آب سرد
رخ نامداران همی گشت زرد
کسانی که بودند بخدمت مدام
ازین گفته گشتندهمه تلخ کام
زنزد دلیران گریزان شدند
هم از بیم جان جمله لرزان شدند
همی هر يك هرسو نهادند رو
بگشتند برجان خود چاره جو
کسی از سپاهی نماندی به پیش
بجزاز غلامان اخلاص کیش
کسی را که شد بخت نا پایدار
نگردند خویشانش بیگانه وار
بهم اعظم واكرم دل فکار
بگشتند نومید از شهر بتار
که زان جا دل پر زا ندوه و غم
سوی شهر غزنین نهادند قدم
پس از چند آن مردم نامدار
گرفتند آخر بغزنین قرار
همی بودند آنجا روز و شبان
که تا باز آئیم بر این داستان

ز آبادی هرگز نشانی نماند
که ان شوم کام دل خویش راند
بفیروزی آن گبر ناخوب کار
از آنجا بگشتی سوی جهاربکار
چودیدند نام آوران کار او
بگشتند حیران زکردار او
که بااین بداندیش نا پاك دین
نگردد کس ابباز روی زمین


(١٥٧)
جنگنامه

گذاشتن قلعه خود یا را بین مسجدی خان و محمد شاه خان
در جلگه خضری در قلعه میر مسجدی و جنگ کردن آنها در خواب خضری
وزان بعد آن مسجدی کامگار ابا نیز محمد شه نامدار
چو دیدند کردار آن شوم را جدا دیدند از خود بر و بوم را
در آنجا که بودشان همیشه قرار سکونت بنزدیكی چهار كار
بگفتند كين جايگه بهر جنگ نباشد سزاوار خیل و تنگ
که آن بد نژادان همه آتش اند نكر دار آتش همه سرکش اند
نباشیم زین پس درین جایگاه که گردد همی کار بر ما تباه
بباشد بیکی قلعه از بهر جنگ بکوشیم چندی بخیل فرنگ
يكی قلعه از مسجدی نامدار همی بود در جلگه خضری کنار
بيك سوی دشت و بيك سوى كوه بيك سو خلا به همه آب جوه (؟)
پسندیدند آخر همه سر كشان که آنجا بود موضع دل کشان
بيايند که نام آوران هرچه هست پی جنگ آنجا سر اسر نشست
مگر آنک برنس بد نژاد بکوشیم تا نام ماند بیاد
بگفتند و از جای برخواستند برفتند بن خود بیار استند
وزان بعد آن مردم نام جو سوى جلگه خضری بكردند رو
همی رفت آن مسجدی نامدار بهمراه پسر با برادر چهار
برادر بد و نام درویش بود که از سر کشایش هنر پیش بود
پسر بود با آن يلی نيك نام سرافراز سالار نامش غلام
دگر نامش احمد بد آن نامور که از نور احمد برخ داشت فر
دگر نیز جمعی ز خویشان شان فراوان بدین سان بسی سر کشان
محمد شه نيز همراه سر کشان دران قلعه فی الجمله کردند مکان
همی بودند آنجا دل پر ز بیم که آیا ز دوران چه آید حلیم
کنون باز بشنو که کردم بکار بآغاز این دفتر زر نگار
که بر برنس آنگا رسید آگهی که شد قلعه از نامداران تهی
برفتند و مر قلعه بگذاشتند زما و ای خود دست برداشتند
چو بشنید برنس دلش گشت شاد یكی لاف بر خویشتن كرد یاد
که از تیغ من کس نیابد امان اگرچه بود اختر آسمان


(۱۰۸)
پس آنگه بفرمود آن بد نژاد بلشکر که یکسر بگردار باد
همه قلعۀ مجدی را خراب بسازید تا من شوم کامیاب
مجیدشه را نیز جاهش که هست سراسر بسازید در خاک پست
بفرمايش و گفت آن نامجو روان گشت لشکر بکردار کوه
سوی قلعۀ مسجدی تا ختند برفتند و دیوارش انداختند
بهر خانه کو بدی زر و نگار منقش بكردار باغ بهار
زدی آتش اندر در و بام او که سوی فلك برد پیغام او
خرابی در ایوانش انداختند بیکدم چو ویرانه اش ساختند
همان نیز محمد شه را جای او بدین گونه کردند ماوای او
زآبادی هرگز نشان کس ندید ازین واژگون داستان کس ندید
شبا خون بردن برنس مرتبۀ دوم در خواب خضری بر سر میر مسجدی خان
چوشد برنس از کار خود کامیاب که شد منزل نامدار ان خراب
بفرمود تا جشن آراستند خوشان برنشستند و برخواستند
بدین بود تا آفتاب سپید شد از دهر چون سرکشان ناامید
فرو رفت در عنبر آن عنبرین سیاه شد ز اندوهش روی زمین
فلك لشكر انجمی راست کرد زشب کین خورشید در خواست کرد
همین بود شب اندرین گیرو دار بفرمود آن برنس نامدار
بلشکر که خود را بیاراستند بکین سران چست برخواستند
بفريد هر گوشه طبل و کوس شد آراسته لشکری چون عروس
روان گشت لشکر چو دریای آب چو برنس نهنگی درو کامیاب
سوی جلگۀ خضری نهادند رو که بودی در و مسجدی نامجو
غبار زمین در هوا پرده بست که ماه خیره گشت و بخر گاه نشست
سپیده دم از برج مشرق دمید که آن شوم دیوار آن قلعه دید
چونزديك آن قلعه لشکر رسید همی دید برنس درو آرمید
وزان سوی هم مسجدی کامگار ابا نامداران دران رزگار
خروشش بگوش سران در رسید ز هيبت دل نامدار ان طپید
سر از برج دیوار کردند برون که آیا چه باشد فغان و فنون


(159)
جنگنامه
چو ديدند همه دشت پر لشكرا
دل نامدار ان در انديشه محد
چنين كَفت آن مسجدی بر سران
نماند كسی در جهان جاودان
همان كو زما در بزا ئيد ه است
بووآنكه نامی بجنكك آوريم
بپاشيد در جنكك همه بايد ار
بدين كَونه بودند يلان در شتاب
بلشكر بر آشفت پر نسس بكَفت
بكَيرید مر دور ا ين قلعه ز ود
نمانيد يكتن كس از عام و خاص
بيكببار لشكر بفرمان او
بنزد يك ديوار او تا ختنند
در ان لحظ هم مسجدی با يلان
بيكك برج د بو ار در و يش را
بهمر اش خيلی ز نام آو ر ان
ببرج دكر با غلام ا ين بكَفت
دكَر برج در دست ا حمد سپرد
بفرمود آنكَه كه ای سركشان
بكَيرید ا ين كافر ار را بتير (1)
بدين كَفته يكبار همه سركشان
بر آمد فغان ا ز دهان تفنكك
وزان سوی هم خيل نصر اتیان
سر آسر سيه شد جهان همچو دود
و زان پس بياريد خمپار ه هم

بهر سو زكَر د ن كشان ماجرا
كه بر ما زلشكر جهان پشه شد (1)
كه ای كامكاران نام آوران
چنين است ا مر خدای جهان
بآخر سرش خاك سائد ه است
شكَفتى بخلق در نكك آوريم
كه اين نام ماند زما ياد كَار
كه سر بر زد از برج كَوه آفتاب
چهار يد مردا نكَى در نهفت
بر آريد دو دش بجرخ كبود
كزين جايگاه زنده كَردد خلاص
بجنبيد از جاه بكَر د ار كو ه
بكَردون سر از كينه افراختند
كمر بسته بر كين نام آوران
فر ستاد جان ودل خویش را
بكفتا تو باش اينطرف پا سبان
كه اى شير دل بخت بهر تو جفت
محمد شه ر ا همره خويش بر د
چها ر يد ديكَر مد ارا نشان
كه ا ينجا ما و ا شو ديای كَير (1)
زدند دست درمار آ تش فشان
بجو شيد د ر كَام در یا نهنكك
فكَند ند آتش هم اندر جهان
بر آمد فغان ها بجرخ كبود
وز و نامدا ر ان كشیدی الم


(١٦٠)

بغريد غر ا به در روز کین(۱) چو سیماب لرزید روی زمین
همی خشت بر خشت بر ج حصا ر با فکند آن از در بر شر ار
چو نز ديك ديو ا ر نصر ا نیا ن رسید ند با لشكر بی كر ا ن
وزا ن سوی هم نامداران جنگ زدندمی به تیر و به خشت و سنگ
و لی کا تر ا ن ر و تبر تا فتند که دیو ا ر بر پنجه بشکا فتند
چنان میزدند سر کشان از درو ن که شد خندق قلعه پر موج خون
بسی خیل نصر ا نیا ن کشته شد که آن دورۀ قلعه چون پشته شد
ازان فوج کس زنده یکتن نماند فلك بر يلا ن آ فر ين ها بخواند
همی توپ یکدم نبو دی قر ا ر بیا رید تیر همچو ا بر بها ر
چو بر نس مزین کار را دیدسخت بلرز ید برسان بر گ د ر خت
بگفتا که تا یا د دا ر م بكين نشو رید با ما كس ا ند ر زمین
همی ریش بر کند و بر با د داد یکی حیله اش آ ندم آمد بیا د
بفر مو د تا شا نز د ه نر د با ن بساز ند از چو ب ، نام آو را ن
چو شد راست مرنردبان راسرشت بیاو ر د د ر پیش بر نس بهشت
چوبر نس بدید آن سرانجام جنگ همی گفت کی صا حبا ن فر نگ
که با شد که این شا نزده نردبان بگیر دبهرا ه خیل سر ا ن
یکی سوی آن قلعه ر و آو ر د مگر زبر تیغ آن گروه آ ورد
بگیرد همی چهار دور حصار بهر سو نهد نرد بان چها ر
بجنگ اندر آید روان اندرون ازین قلعه بیرون کند مو ج خون
چو بشنید کا تن زجا جست زود ببرداشت آن نرد بان هرچه بود
بخو د خیلی ا ز نا مدارا ن گزید روانسوی آن قلعه رو آ وريد
چودیدند مر مو منا ن کا ر او بسوی خدا آ و ر يد ند ر و
که یا ر ب تو ئی چا ر ۀ کارما تو با شی از ین غم نگهدار ما
درین گفته بودند که این غم وزید سپاه دار کاتن د ر آنجا رسید
گر فتی همی چها ر د و ر حصا ر نهاد هر طر ف نر د با ن چها ر
بلشکر بفر مو د کا تن کنو ن رو ید از ر ۀ نر د با ن اندرون
بهر پا یۀ نر د بان کنار برا بر بر فتی دلیر ی چهار
بد نبا ل آ ن چار چا ر د گر بهر چارسو شان همی بد گذر


(١٦١)
جنگنامه
همی مومنان از درون حصار بكوشيد از چهار سو بهر كار
بیکسوی درویش و یکسو غلام بیکسوی احمد يل نيك نام
بیکسو ی آن مسجدی نامجو بهمراه محمد شۀ کامجو
بدست هر یکی تیغ و تیر و تبر بکوشیدند هر گوشه چون شیرنر
گهی میزدندی به تیر و تفنگ گهی می بکوشید برخشت وسنگ
چو گبر ان شدند بر سر نردبان ببالای دیوار گشتی عیان
وزان سو زدندی یلان تیغ کین که آمد ز بالا بر وی زمین
در ان وقت زیر آمدند از هوا شدی ده کس از نردبانش جدا
فتادند هم میسپردند جان نمیدند از شاد مانی نشان (؟)
بهر گوشه این بود شور و فغان قیامت بپا شد دران دودمان
بد ین گونه رزم آنزمان شد بپا زمین گشت چون روی گردون سیاه
نبود بکر مان توپ بسته و هان دمادم برآورد شورو فغان
گهی ریخت خمپازه باران غم کز و ماه و ماهی کشیدی علم
سراسر جهان تیره و تار شد که از عمر خود چرخ بیزار شد
بشد کشته بسیار خیل فرنگ نشد کامشان حاصل آنروز جنگ
چنان مرده بالای هم بر فتاد که پویندگان برسرش پا نهاد
بد انست کاتن که شد کار تنگ تباه شد همه نامدار ان جنگ
بگر دید ز انجا دل مستمند که از کارخود برنشد سودمند
زلشکر هر انکس که او زنده بود رخ خودسوی برنس آورد زود
بگر دید بر نس همی تلخ کام کزین کرده بر خویش گم کرد نام
بگفتا چه سازم چه گویم همی که بر خاك عد آبرویم همی
نیا بم پس اکنون بيكتن سرا که نی اسپ و نی توپ و نی لشکرا
چه سازم که مر راه تدبیر نیست بدین خواب من روی تعبیر نیست
وزان سو ی هم مسجدی سرفراز ابا نامداران بگفتا بناز
که ای یادتان لطف حق پایدار چنین است آئین مرد ان کار
بکوشید از کوشش نام و ننگ برآرید کشتی ز کام نهنگ
وز ان سو برنس دمی خیره گشت سراسر جهان در نظرش تیره گشت


(١٦٢)
بتدبیر دیگر برا فشرد بی که آتش بر آرد به پیکار نی
بفرمود تا توپ ها هر چه هست برا بر بیکسوی دیوار بست
بگفتا که دیوار زیر آورید بتوپ این جهان را بزیر آورید
زبالای دیوار همه خشت خشت بیابد که یکسر بپایان نهشت
چوفرمان برنش سپاهی گرفت سراسر جهان روشنائی گرفت
بغرید غرا به اندر کمین (?) در آندم بلرزید روی زمین
چنان کرد تا ساخت دیوارپست که از زیرش آید ببالاش دست
برآورد آن لحظه برنس خروش کزین بیش در توپ دیگر مکوش
بباید كه يك دسته جنگی سپاه بهمراه نام آور کینه خواه
بتابد بسوی برج بشکسته رو نتابد رخ ار تیغش آید برو
همی گفت کاتن که کار من است که این زخم خورده شکار من است
گزین کرده برخود سپاه نامجو سوی برج بشکسته بنهاد رو
چو دیدند مومن منان ساز جنگ کشادند بازو به تیر وتفنگ
سوی برج بشکسته گشتند روان بهم نامداران جنگ آوران
دور و یه ستادند دل پر زکین که آیا چه آید زچرخ برین
دران لحظه هم کاتن آنجا رسید روان تیغ کین از میان برکشید
بگفتا بنام آوران فرنگ که گیرید این سرکشان را بچنگ
دویدند بد یو ار نصرانیان که گیرند مومن منان را میان
یکردون برآمد صدای تفنگ که اندر قعر عقرب او بخت جنگ
چنان برکشیدند گردان خروش که شد گوش گردون دون پنبه پوش
گهی میزدند تیغ گاه خشت و سنگ نبودى مدارای رزم تفنگ
سر و روی پرگرد و دل پر زخون بیارید سنگ از برون ودرون
بشد کشته بسیار خیل فرنگ بکشتند همه سیر از جان وجنگ
جوانى بشد کشته عبدالله نام ز خویشان آن مجدی شادکام
بگرویدهم مجدى زخم دار شد از دست بازوى آن نامدار
همی رفت درویش نزدیک او بدو گفت کی سرور نامجو
نیاورد بدل هیچ اندوه و غم که یا رب بداندیش تو بادكم


(١٦٧)
جنگ نامه
که تا زنده ام جان فشانی کنیم ترا همچو جان پاسبانی کنیم
بدند مدتی اندرین گیر و دار نشد بخت نصرا نیان پایدار
کسیرا که ایزد بود یاورش چه باك ارهمه تیغ بارد سرش
بدانست برنس که شدکار تنگ نشد چیره دستی ز خیل فرنگ
بفرمود تا بازگشتند ز جنگ شده زرد و پرخاك و خون روی و رنگ
زمانی بیاسود در هم سپاه بشد خشمگین برنس کینه خواه
بدین بود تا گنبد بی ستون زخود کرد خورشید راسر نگون
به زد یدشب چهره آفتاب بپرد و نهان کردش اند ر نقاب
برآورد شب پردۀ شب روی که ماند نهان سغدی و پهلوی
دران شب بفرمود آن نامدار بد رویش آن مسجدی کامگار
که امشب تو در فکر این چاره شو پی چارۀ کار بیچاره شو
برآیید از قلعه خورد و کلان مگر تا سلامت بر آرید جان
بفرمانش از قلعه آن هر چه بود برون آمدند آنهمه چست و زود
روان نیز خود بر سر زین نشست کمر بر سوی ملك نجر اب بست
دران شب سوی ملك نجراب رفت فلك گفت کز چشم ما آب رفت
چو شد بیرق صبح روشن بلند کز وشاه خاورشود بهره مند
برآورد خورشید زرین کلاه کزو نور بر شد بچرخ سا
به برنس رسانیدند آنگا خبر که گشته تهی قلعه زان تا مور
بفرمود آن برنس دیوزاد که آن قلعه را نیز آتش نهاد
بیاورد آن مرده ها را کنون سراسر بکردند بخاك اندرون
از آنجای برگشت آن کینه جو سوی چاره کار آوریدند رو
در آنجا همی بود روز و شبان بپایان رسانیدم این داستان
فرستادن امیر دوست محمد خان برادر محمد افضل خان را از بخارا
در تاشقرغان بخواستن کوچ ها
کنون باز بشنو که هوش آورم سخن های رفته بگوش آورم
به آغاز کار آورم روی خویش بسوی بخارا کنم خوی خویش


(١٦٨)

بگویم دگر داستان دلاو از که بی غم نگردد دل سر سراز
زاند ازه بگذشت رنج سپهر دلش خواست گردد ز کین سوی مهر
بسی بر یلان انتظاری گذشت ندانم بایشان چه خواری گذشت
اگر عقل ایزد کند یاورم بکوشم زبندشان برون آورم
که چندی سپهدار کابل زمین بران دوست محمد شه پاکدین
همی بود در بند شاه بخار بسر برد چندی بدین روزگار
نیامد زمرغان بدو آگهی که بر آل او چیست زشت و بهی
نیامد زاعظم خبر سوی او که بفرسته بودش شه نامجو
بدنبال آلش بمرغان زمین بشد خیره زو شاه توران زمین
بگفتا ایا شاه کابل دیار که ای گشته از تورخ روزگار
نباشد بگفتار تو راستی سرموی جز کژی و کاستی
نیامد زاعظم نشان سوی ما که کردی روانش بفرعان سرا
بدو گفته بودی که مر آل را سپاه و سرا پرده و مال را
بگیر و بسوی بخارا بیا پذیرفت گفتی تو بر شد براه(۱)
ازوتا بایندم نشان کس ندید زگردان سر داستان کس ندید
یقینم که بیرون ازین انجمن بد و طرح دیگر بگفتی سخن
ولیکن ترا چاره زین کار نیست بچشمت ازین گل بجز خار نیست
که تاهلت اکنون بفرغان زمین نگردد درینجا یگاه دل نشین
رهائی ترا از غم و درد نیست گلت را بجز لاله زرد نیست
چوبشنید گفتار شاه بخار همی دوست محمد شه کامگار
بدو گفت کی شاه سلطان نژاد از ین گفته ها چند داری بیاد
نه آگاهم از گفته تا چور منه بر نهال دلم این ثمر
اگر شاه جوید رضای مرا بکیوان بر آرد کلای مرا
که تهمت کشد دست از دامنم نمایان شود پاکی، دامنم
که از این سه تن نامداران کار که هستند در بندت ای شهریار
یکی را از ایشان رهائی دهی که بر چرخ شان آشنائی دهی
از اینجا رود سوی فرغان دیار بیارد همه اهل را در بخار


(١٦٩)
جنگنامه
چو سالار تور ان سخن کرد گوش
همی دیگ قهرش نشستی زجوش
بشاه کفت کز خاطر شهریار
رود افضل اکنون بقرغان د یسار
بیا رد درین جای آل ترا
سرا پرده و گنج ومال ترا
بفرمان او افضل نامدار
برون شد ز زندان شاه بخار
و داع خواست ا زا کبر نامدار
هم اکنون ز سلطان فیروز کار
بیامد بر شاه کابل زمین
ببستاد وببوسید نزد ش زمین
بدو گفت شاه کی خردمند کار
توا کنون برون شو ز شهر بخار
چو شیران نشین بر ببالای زین
برو سوی گردان بقرغان زمین
بجبار و اعظم تو پیغام بر
وزان پس بد شنام شان بر شمر
که ای بد سگالان چه کار است این
خجل گشتم از شاه توران زمین
چرا در تجمل ببریده اید
مگر زنده ما را بشمرد ايد
بباید که فی الجمله بر خواسته
ابا خویش و بر قوم آراسته
بسوی بخارا بیارید رو
که شاید بیابید از آبرو
بشد شاد افضل ز گفتار شاه
وداع خواست آن لحظه برشد براه
برون آمد آن لحظه از انجمن
نهانی بد و شاه گفت این سخن
که ای مهتر سر کش سرفراز
همی رشته عمر با دت در از
گرفتم که ما را غم روز گار
رهائی نه بخشد کند خوار و زار
و لیکن نیا ئی تو با رد گز
نه از نامداران در این بوم و بر
بباشید دایم بقرغان زمین
که تا چیست حکم جهان آفرین
وزان بعد آن افضل نامجو
سوی ملک قرغان همی کرد رو
همی تاخت روز و شبان در از
بقرغان رسید آن یل سر فر از
بر والی آندم رسید آگهی
که ای باد همه روزگارت بهی
رسید ست افضل در این جایگاه
زملك بخارا هم از نزد شاه
چو بشنید والی زجا جست زود
جهانی بد بر وی بکر دار دود
رسید آنزمان جانب نامدار
گرفتند از مهر با هم کنار
بپرسش زبان تر همی ساختند
بهمدیگر ان نيك بنواختند
بپرسید والی زاحوال شاه
هم از شیر دل اکبر کینه خواه


(۱۷۰)
همی سر بسر داد افضل جواب وزان بعد آن و الی کامیاب
فروریخت از دیده اشکی بر وی بگریید بر افضل احوال گوی
هم از رفتن نامداران کین که رفتن ز فرغان بکابل زمین
بدو گفت يکيك که ای نامجو یلان ریختندی ز ما آبرو
همی بردشان شاه شجاع بر فریب ندیدند از رفتن خویش زیب
ز کابل بغزنین فرستاد شان در آنجا بگاه خوار بنهاد شان
اگر چند من گفتم از بیش و کم نه پیچید بر منع شان کار دم
چو گفتار والی مر افضل شنید یکی باو سرد از جگر بر کشید
بگفتا در یغا شدم خوار و زار بگردید از شاه رخ روزگار
نخواهد که یابد رخ خرمی بیافتاد در کاستی و کمی
از این کوته گفتار بسیار گفت زرخ خاك بر آب مژگان برفت
همی بود دایم بدین رسم و راه نزديك والی در آن جایگاه
در اینجا گذار افضل نامجو سوی شاه کابل بیاریم رو
رهائی یافتن امیر دوست محمد خان از نزد پاد شاه بخارا
و رفتن به شهر سبز
که چون دوست محمد شۀ دلستان یل تا جو و شاه کابل ستان
همی بود چندی بشهر بخار به بند نظر از بدروز گار
بهر روز اندوه او گشته بیش رسیدش ز بیداد ایام نیش
بهر شهر آوازه اش شد بلند زشاه بخار اش بیداد بند(؟)
چو در شهر سبز آگهی در رسید دل خلق زین غم بدو در طپید
یکی از بزرگان کابل دیار همی بود در شهر سبزش قرار
برسم تجارت دره آن جای بود سم رخش بخش فلك سای بود
خردمند و دانا وهم دلیذیر سرافراز را نام بودی کبیر
چو بشنید آوازۀ شاه را سیه دید در چشم خود ماه را
بگفتا در یغا چه کار است این که بر شاه کابل دیار است این
بباید که گردم کنون چاره گر زبندش رهائی رسانم مگر
وزان بعد آن نامور کار دان پی چاره کار بسته میان


(۱۷۱)

جنگنامه

همی بود بر وی دو خدمت گزار بدی هر دو فرخنده دانای کار
به آنان همی گفت وا نگه کبیر که ای بختتان بر فلك جای گیر
یکی کار پیش است بسیار سخت که یا سر رود یا رسد پا به تخت
گر آن خدمت اکنون بجا آورید مرا بر فلك پا یگا ه آورید
بگفتند خد مت گزاران بد و بر آریم فرمان تو فرمان بگو
گشاده لب آنگاه کبیر دلیر بنام آوران گفت از روی مهر
بدا نید ا ی نامداران کنار بود شاه کابل به بند بخار
پی چارهٔ او بگرد د خواص مگر شاید از بند گردد خلاص
بگفتند خد مت گزاران بد و نگردیم بیرون ز گفتار تو
پی در زنیم غوطه در بحر آب و یا سر رود یا شوم کامیاب
وزان پس دو اسپی گزیدی کبیر قوی هیکل و چابك وبی نظیر
بایشان سپارید آن نامدار نهاد ند روی سوی شهر بخا ر
همی هر دو روز و شبان تاختند ز حیرت شب و روز نشناختند
رسید ند آن هر دو تن نامدار پس از چند روزی بشهر بخا ر
مکان ساختند اندر ان شهر نیز بگشتند زان پس پی کار نیز
تو بگذار در چاره این هر دو تن که از شاه کابل بگویم سخن
یکی باغ بودی ز شاه بخار خوش وخرم ودلکش وخوشگوار
همی گاه گاه شاه کابل زمین دران باغ میخوا ستش دلنشین
برفتی دران باغ آن نامجو ولیکن نگهبان بمر ا ه او
دران وقت نیز آن شه تا جدار بدان باغ رفتی بدین گیر و دار
دو جاسوسی زان پس بچندین سراغ رسید ند آ خر بنز د يك با غ
پیاده سران اندر ان باغ سیر بکردند آن هر د و مرد دلیر
بدید ند مر شاه کابل دیار که از غیر بودی تهی نامدار
بنز ديك او هر دو تن تا ختند برفتند مر نيك بشناختند
نخستین فتا وندش در پا و دست که ای بر عدوی تو اقبال پست
وزان پس همه حال گفتند بد و که شد شادمان خاطر نامجو

آریانا چاله شیر معتاد


(۱۷۲)

بگفتا که چون شب در آید بچنگ کشد خسرو روم را شاه زنگ
بیایید هر دو بدیوار باغ بهمراه اسپان رخ چون چراغ
مر آن برج دیوار را بشکنید که هريك مرا همچوجان در تنید
چنین وعده بر یکدیگر ساختند برون هر دو از باغ پردا ختند
برفتند در سوی منزل گزین وز آنجا که می بود شان جانشین
نشستند آنجا دل پر ز تاب جگر خون ز نارفتن آفتاب
بدین بود تا چرخ پر اخترا درآمد به خورشید در ماجرا
بشد چیره دست و بگردش نگون کزوگشت خورشید خاور ز بون
بشد تیره و تار روی زمین فلك ريخت در زلف شب مشك چين
دران شب دوجاسوس باعقل ودین به پشت فرس بر نهادند زین
وزان پس سوی باغ رفتند کنون بدنبال آن گل که گردد برون
رسیدند دیوار بشکافتند نشان از سپهدار کم یافتند
نشستند در حیرت آنجا بكا که تا چیست فرمان فرمان روا
وزین سو سپهدار کابل زمین در آن شب ابا مردم همنشین
نشستند تا پاسی از شب گذشت که از خواب مرچشم شان تیره گشت
بفرمود تا گسترانید جا بخوابید آنجا شه نيك خوا
دلی پر ز اندیشه وخواب دور که از پاسبانان بر آمد نفور
ز جا خاست آن خسرو نامجو بوعود گاه اندر آورد رو
همی رفت دیوار بشکسته دید درو هر دو جاسوس بنشسته دید
بدل کرد شکرانه کردگار بشد پیش بر بارگی شد سوار
نشستی بر آن باد پای دگر مرآن هردو جاسوس صاحب هنر
سوی شهر سبز آن زمان تاختند ببلغار چون باد پردا ختند
شب آمد به پویندگان پرده دار ازان صبح بختا بدش کرد کار
همه شب همی بودند اندر شتاب که تا سرزد از برج کوه آفتاب
چو خورشید دادی بگردون صفا یکی کاروانی براه دید شاه
ابا هر دو جاسوس بر گفت شاه بیاید سوی کاروان برد راه
بمانیم پنهان به پهلوی جمع که در بان فانوس پوشید شمع
چنین گفت بر کاروان رو نهاد کنون باز بشنو که دارم بیاد


(۱۷۳)
جنگنامه

که بر شاه توران رسید آگهی که شا ها همه وقت با دت بھی
رها شد سپهدار کا بل ز بند چه فرما ئی ای خسر و هو شمند
حریفانش از باغ بر بوده اند ندا نم کجا راه پیمو د ه اند
سپهدار توران چو بنهاد کوش تو گوئییش ازسر برون رفت هوش
بفر مود آنگاه بمردان کار برا یید د نبال آن شهر یار
بود آنکه با شد بچنگ آیدا چو آهو بچنگ پلنگ آ یدا
بفرما ن او سر کشان تاختند ده و بیست هر گوشه پر دا ختند
گرو هی از ان خیل نام آوران گر فتند ره جا نب کا ر وا ن
غبار زمین بر فلك بر رسید که آن کار وانی در آن گرددید
بماندت حیران که این گردچیست فلك برمزاو که خواهد گریست
وزان پس سپهدار کابل دیا ر دران کار وان چون گرفتی قرار
همی پاره راه رفتند بهم وزان بعد بر خویش گفتند بهم
که بر ما سپهدار تو را ن ز مین فرستاده این لشکر از روی کین
بیا ید یکی چا ر ه بر پا کنیم که را ه هنر آ شکارا کنیم
چنین گفت پس شاه کابل ستان کشید از بدن جامه خسر و ان
بتن کرد از سا ر با نی لباس همی گفت بر دل بپز دان سپا س
کلا ی نمد بر سر اندر نهاد سخن مثل سوداگران کرد یاد
فرو د آمد از بارگی بر ز مین بجا کر د جاسوس را جا نشین
برهنه کف و جامه ها چاك چاك نها دی قد م بر سر خار و خاك
رسیدند گر دان دران کار وان ز سالار کا بل بجسند نشان
بهر کو شه کردند ازان جستجو نمی یافتندی نشا نی از و
سپهدار کابل سر پر ز بیم همی راه ر فتی و دل بر دو نیم
گرفتی گہی مار اشتر بدست ز مانی به پشت ستو ران نشست
یکی خال در ابروی شهر یار بد از قر شاهنشهی یاد گار
بدل گفت کین دانه دام من است اگر چند بر وی نظا م من است
چه سازم که بروی علاج آورم ز کافور بر مشك باج آ و رم
بسربست پشمینه ای پا ر ه پار که ہرموی بودش بیکر دا ر خار
که یعنی مرا درد سر درسر است از انم بد ین گونه حال ابتر است


( ١٧٤ )

هران کس که آمد بنزديك او بی چاره و پرسش و جستجو
فگندی سر خود به پیش آنز مان که یعنی بر نجم دلی نا توان
هران کس که گفتی بتر کان نشان که این است سا لار کا بل ستان
زدندش بدو هر یکی چوب دست که برما کنون ریشخند تو هست
سپهدار کا بل بدان گیر و دا ر در اینجا چرا گردد اینگو نه خوار
نمیگشتشان باور آن گفتگو همی کر دند هر گوشه ئی جستجو
کسی را که ایزد شود پر ده دار چه غم گزشود پرده در روز گار
بآخر سپهدا ر کابل سرا بد ین گونه چندی بسر برد راه
پر از آبله شد کف پای او زمین سای پای سمن سای او
بد ین محنت سخت ور نج تمام همی رفت آن خسر و نيك نا م
پس از چند در شهر سیز آمد ند دل شادمان سر فراز آمدند (؟)
در آ مد بشهر آن شه نا چور همان جامه ساربا نبی پیر
بدان تا ند انند و ر امروما ن که این شهر یار است یا سار بان
بد ین سان برفت آنشه دل پذیر رسیده ند تا در سرای کبیر
بشد پیش جا سوس گفتا بد و که ای نامور مرد با آ بر و
جهان شد بفرمان و بختت بکام بشد توسن چرخ ز یر تو را م
سپهدار کا بل بیا مد برت ستاره چو اقبال شد بر در ت
چو بشنید این مژ د ه او کبیر بگفتا جوا ن گشتم از چرخ پیر
زجا جست پویان بکردار باد همی رفت در پای شا بر فتا د
ز دیده همی اشك شادی بسفت غبار رهش را بمژگان بر فت
همی بر سر و دست شا بوسه د اد از آنجا سوی خانه ر و بر نهاد
بر فتند زان پس بمهان سرا نشستند شادان بر خا و شاه
بکرد ند شکر ا نه کردگا ر بصد شا د ما نی بر شهریا ر
ز سر تا بپا خلعت خسرو ان بپو شید بر شاه کا بل ستان
شب و ر و ز در عیش بودند بسر در آن جا بکا در رخ تا جور
دران جا ی خا لی ز رنج و گز ند سپهدا ر کا بل بیا سو د چند
وزان پس همی گفت شا بر کبیر که بخت جوان بادت از چرخ پیر
ببا ید که رو سوی شاه آ وريم بود آنکه ز الطاف او بر خوریم


(۱۷۰)
چنگنامه

شه شهر سبز آن سپهدار تور
بیايد که بر من بتا بد چو هور
پسند کبیر آمد از گفت شا
برفتن سوی شاه توران سرا
رسانند بر شاه سبز آگهی
که ای خاطرت با شد از غم تهی
سپهدار کابل بیامد برت
فلك سای از فخر شد افسرت
چو بشنید این مژده برخواست زود
تقا بل بر شاه کا بل نمود
وزان سو سپهدار کا بل زمین
بیامد بر شا كشاده جبين
وزان پس دو خسرو بغل بر کشاد
همی بر سرو دست شا بوسه داد
بخواهش زبان تر همی ساختند
بیکدیگر ان نيك بنواختند
نخستین سپهدار سبز این بگفت
که شاها ترا نيكوئى باد جفت
از ین مژده ام شادمان ساختی
بکیوان مر ا سر برافراختی
خنگ از چنین طالع ساز من
که هچون توشا گشته همراز من
شها باد این ملك انداز بات
سرکینه جویان شود خاك رات
زهی طالع و بخت فیروز من
که شد از تو این روزنو روزمن
و زان پس سپهدار کابل ز مهر
بدو گفت کی خسرو خوب چهر
الهی جهان با تو پاینده باد
چو خورشید بخت تو تابنده باد
سر دشمنانت بخاك اندرون
تنش نیز آغشته در خاک و خون
مرا نیز بخت از ازل یار شد
که رویم سوی چون تو سالار شد
ازین گفته بسیار گفتند بهم
نهادند در راه الفت قدم
بیاراستند جشن و گشتند شاد
ز بیداد گردون نکردند یاد
شب و روز در عیش کردند رو
نشستند با هم با گفتگو
چو بگذشت چندی برین گیرودار
سرگشت آوازه شهریار
که در شهر سبز آمده تاجیو
رها شد ز بند بخاراش سر
چو بور عظیم عمر نامدار
خبریافت از قصه شهریار
ز شهر بخارا بتابید رو
سوی شهر سبز از پی نامجو
پس از چند آمد بر شهریار
از و شاد شد شاه والا تبار
دلیران کابل بهر جا که بود
همی هر يك از کار خسرو شنود
روان يك بيك نزد شا گشت جمع
به پروانه گان گشت خسرو چه شمع
بجمعیت آنجا بدند چند گا
سپهدار گردان کابل سرا


( ١٧٦ )

وزان پس خردمند با داد کین سر افراز و سالار کابل زمین
با لارسز از سر مهر گفت که شاها نماند سخن در نهفت
زو صلت مرا کام دل حاصل است ولیکن یکی عقده ام در دل است
که اکنون دهی رخصتم از کرم که رخت سفر سوی کابل برم
مگر ایزدم کامگاری دهد ز لطف و کرم شهریاری دهد
شود باز کابل بفرمان من یلان بسته در دام احسان من
ولیکن همی اکبر ارجمند بهمراه سلطان در اینجاست بند
بدو چاره ئی گر بجوئی سزاست ببا فیض و احسان ولطفت رو است
چو سالار سبز این سخن بر شنید بشا گیفت کی رنج بادت بعید
یلا مهترا خسرو ا نامجو دلت هر چه خواهد بدان آرزو
مرا جز به فرمانبری کار نیست سرم را ز فرمان تو عار نیست
دلت خواسته عزم کابل زمین مرا نیز این گفته شد دلنشین
بفرمودده باره تیز گام بیاور دز بیا بزین و لجام
سپارید بر شا که فرمان توست بهرکس دهی این همه آن توست
یکی باره خاص بر شهریار بیاورد چون لولوی شاهوار
سم وساق و بازوو گردن قوی ز رویش عیان فره پهلوی
میان لاغرو بر کشاده برا تنك دنب و یال و میانه سرا
دو گوشش دو خنجر و بابر گانی نسیم سحر می نیکر فتش پی
سبك خیز و آهو رموتیز گام ززر کرده ترتیب زین و لجام
به گردش چو چرخ و بر فتار شید به رنگش سیه موی تازی کمید
سپارید بر شاه کابل دیار بدو گفت کی خسرو تاجدار
تو دایم بدین بارگی برنشین که گر رنج آید ز چرخ برین
بهر جا که خواهی رساند ترا چه گر در قفا باد راند ترا
بملك و بدشت و بدرییا و کوه جهد همچو برق و نیابد ستوه
بشاداد مر باره گنج نیز که از خرج راه نایدش رنج نیز
سواران جنگی ز خود برشمرد همه سرکش و تند و سالار و گرد
سپارید برشاه کابل زمین بد و گفت کی خسرو پر ز کین
ببر زین دلیران بهمرا کنون که از خوف بیرون شود رهنمون


(۱۷۷)

جنگنامه

وزان پس سوی من روان ساز شان ز الطاف خود شاد مان ساز شان
دل شاه کابل بد و شاد گشت بدین کرده از محنت آزاد گشت
چو آئین رفتن همه بود شد شه از خسر و سبزیه رود شد
دلیران کابل بگشتند سوار ابا عمر گرد و با شهریار
سواران توران سر افراختند بهمر اه شاه تیز پر داختند
نهادند زان پس همه رو براه وداع کرد از خسر و سبز شاه
رخ خودسوی بلخ برتافتند شب و روز چون برق بشتافتند
دل پر ز خوف و سریر زبیم که آیا چسان رفت زین در سلیم
شب و روزچندی بسر رفتشان که از سینه بیم خطر رفتشان
بنز د يك بلخ آمدند شادمان بگشتند گردان کشاده روان
وزان پس دلیران توران سرا وداع کردند از شا گشتند ز را
شهنشاه کابل زمین همچودود به بلخ آمد و تیز بگذشت زود
پس از چند روزی بقر غان رسید که بر والی آگاهی آمد پدید
بشد شاد زین مژده آن شادکام روان شد سوی شاز سر ساخت گام
بیامد ببر شاه را در گرفت نواز یدو زو خلق شد در شگفت
همان نیز افغان دلش شادگشت بقد چون سهی سرو آزاد گشت
زجا جست وشد جانب شهریار رسیدند با هم گرفتم کنار
ابا عمر هر يك نوازش نمود کز و خاطر نا مور برکشید
و زان پس بخلوت سرا آمدند همه شاد بر روی شا آمدند
ز آسایش و رنج و شادی وغر هم از محنت و راحت و بیش و کم
بهمدیگر احوال گفتند چنین خبر یافت پس شاه کابل زمین
غمیی گشت از بهر شاهزادگان که رفتند در بند آزادگان
شدند نزد نصرانیان خوارو زار به پیچید زین غم بخود همچو مار
بگفتا دریغا بشد کار خام بمن گشت پس زندگانی حرام
کنون چاره کارم از دست رفت بدین رنج بیمار از دست رفت
چگویم چگوشم چسازم همی که آخر شد از پرده رازم همی
ندانم فلك را چه کین با من است که رنجش مرا بخیه دامن است
چرا نامداران بخوردند فریب کزین زین هرگز ندیدند زیب


(۱۷۸)
خدا روز جبار را بد کناد که او اندرین راه شان رو نهاد
ازین گونه گفتار بسیار گفت همی از مژه اشك خون باز سفت
جنگ کردن امیر دوست محمد خان در پامیان
بهمراه داکتر و شکست خوردن او از یدلی ترکان
چو بگذشت پس چند روزی برین حزین شد سپهدار کا بل زمین
به والی بگفتا که ای نامور مرا نیست زین زندگی زیب وفر
بباید ترا لشکر آراستن مرا رفتن و کین خود خواستن
شجاع را نمایم یکی دستبرد که وی مر مرا هیچ خواهد شمرد
ببوسند یکی تیغ و دست مرا سرانگشت و پیکان و شصت مرا
وگرنه همه لاف آیدش ز کردار مردان گزاف آیدش
نکردست تا شیر جنگی شکار بچشمان کس می نشد آشکار
چو والی زگفتار شه بر شگفت زشادی بکردار گل بر شکفت
برادر بوالی بدی شادکام دلیر و سپهدار با با بنام
بدو گفت والی که ای سرفراز که ای رنج باشد که آرام و ناز
بباید که لشکر سرانجام کنی بگردان بهر گوشه پیغام کنی
که هر جا سپهدار جنگ آزمود بیباشد بیاید درینجا فرود
وزان بعد بابا بر افراخت سر بفرمايش والی نامور
بجست و بیار است اندر زمان سپاهی زتر کان جنگاوران
رده بست و بشمردد دانست کار بیامد سواره هزار ش چهار
مسلح همه با سلاح گران همه نیزه و تیغ با گستوان
همه سرکش و تند و گرد و دلیر همه باره کوه پیکر بزیر
چو آیین لشکر سرانجام یافت سرافراز با با بوالی شتافت
بدو گفت کای سرکش و سرفراز بیاراستم من سپاه طراز
دگر راه فرمان دهی مر تر است که برمن ترا راه فرمان تر است (؟)
ازان بعد والی یل سرفراز ابادوست محمد بگفتا بناز
که ای شاه وسالار با نام و ننگ شدآراسته ساز و آیین جنگ
دگر چیست فرمان بجا آورم که سرجز بفرمان تو نسپرم
بدو گفت پس شاه کابل زمین که اینامه نور خود بجابر نشین (؟)


جنگ نامه (۱۷۹)

تو با با بلشکر بمن برسپار روم بهرکین سوی کابل دیار
نخستین سوی بامیان رو کنم وزان پس باندو کین خو کنم (؟)
فتد شور درملك کابل زمین بهر جا شود رزم بیداد وکین
بمن رونق ملك گيرد نظام شودبسته برعـدل خص وعـام
چو والی زشاه گفته شاه شنيد همی گفت نيك است فرمان گذيد(؟)
وزان بعد روی با با بتا فت بدو گفت كای ازتو دل کام یا فت
سپاه گیر وبنشین بزین همچو شیر بر و همرۀ شاه کابل دلیر
بفرمان او باش فرمان گزین بصلح و بجنگ وببیداد وکین
از و پیشتر تن بآتش زنی که تا بیخ اعدای او بر کنی
بدو گفت با با که فرمان برم که او شهریار است من کهترم
چو از مصلحت کام شد بهر مند بفر مو دآنگاه شۀ هوشمند
که لشکر بجنبد بگردد روان روان گشت لشکر سوی باغیان
زوالی وداع خواست شاه دلیر ببالای زین شد بکردار شیر
همان نیز افضل یل پر زکین چو شیر ژیان شد به بالای زین
بگشتند با با عمر . . . سوار چوپیلان شد ند جانب کار زار
بر آمد خروش از دم گاودم زمین سود اسپان پولا د سم
بقلب سپاه شاه کابل زمین ا با افضل وعمر پر ز کین
نهاد ند رو جانب بامیان غبار زمین رفت در آسمان
شب وروز چندی براه بر گذشت بسالار کا بل بکوه و بدشت
پس از چند آن شه به بخت جوان بیامد به نزدیکی بامیان
وزان سو شجاع را خبردر رسید که وی از تو بر مشکل دل کلید
فلك با د رام تو ای هو شمند رها شد سر دست محمد ز بند
پناهیده بر خلق تو ر ا نیان کشیده است لشکر سر بامیان
به تعجیل با ید ترا کر د کار مبادا شود مار چون اژدها ر
توان کشت مر اندک آتش بآب چو افزون شودگر دد عالم خراب
شجاع چونکه بشنید گفتار او سوی لا ت جنگی بتابید رو


(۱۸۰)
بدو گفت کاین فتنه را چاره چیست مبادا به تلخی کشد عیش زیست
بباید که از صاحبان فرنگ یلی را معین کن از بهر جنگ
گزیند به خود لشکر بی کران از بنجا ر و دجا نب با میان
کند جنگ بر دوست محمد بیا کشد تیغ بر خلق تو را ن سرا
چو بشنید لات این سخن را ز شاه بگفتا بفرمان بر آرم سپاه
وزان بعد آن لات ناخوب کیش طلب کرد پس داکتر را بخویش
بدو گفت کی نامور کار دان تو بر خود گزین لشکر بیکر ان
برو جانب بامیان بی درنگ که آمد کنون دوست محمد بجنگ
چو بشنید پس داکتر این سخن زجا جست آن نامدار کهن
بیار است لشکر چو کوه گران نهادند روجا نب با میان
بر آمد فغان از دل طبل و کوس زمین گشت چون چهرۀ آبنوس
بسر گشت غرا به غلطان چو کوه زمین گشت ز افشردن او ستوه
روان شد سپاهی چو دریای آب بیکی کا مجوی و بیکی کامیاب
غبار زمین سوی افلاک رفت که در دیدۀ اختران خاك رفت
بدین گیر و دار آن سپاه گران بآخر رسیدند در با میان
وزان سوی هم دوست محمد چوشیر شهه نامور تاج دا ردلیر
بهمراه گردان تو را نیان رسیدند هم نیز در با میان
دو لشکر بهم اندر آنجا رسید هم از دور بر یکدیگر بنگرید
با فضل بفرمود پس شهر یار که هان ای سپهدار جنگی سوار
بمن ساز ترتیب لشکر بجنگ در کینه بکشا بخیل فرنگ
بفرمان آن خسرو تا جدار بی چاره شد افضل نامدار
صف اندر صف آراست لشکر چو کوه کزو چشم بینده گشتی ستوه
بقلب سپاه شاه فیروز گار بهمراه با با گرفتی قرار
باستاد افضل سوی دست راست دلیران کابل بری خویش خواست
سوی دست چپ عمر شیر گیر که شیران بجنگش چو روبه اسیر
وزان سوی شد داکتر صف کشان نشان داد از اختر و کهکشان
چو شد ساز لشکر ز هر دو سو راست دل نامداران سوی کینه خاست


جنگ نامه (۱۸۱)

بفرمود پس داکتر بی درنگ ابا نامداران خیل فرنگ
که اکنون بکوشید در کارزار برآرید ایندم ز لشکر دمار
وزان پس سپهدار کابل زمین بگفت ابا نامداران کین
مدارا مدارید زین پس بجنگ بکوشید در کوشش نام و ننگ
ز هر دو سو لشکر بر آورد هو بجنبید بر شان جنبده کوه
بهم همچو مورو ملخ تاختند بساسر زبرج تن انداختند
صدای چرنگیدن تیغ تیز برآمد بدین گنبد بر ستیز
ز سم ستوران زمین پاره گشت عمل گاه پولاد خونخواره گشت
غبار زمین در هوا رفت زود سپیدی عیان شد ز چرخ کبود
جهان را گرفتی صدای تفنگ ز دودش بگردید تاريك وتنگ
دران عرصه گاه شاه کابل زمین بکردار شیری پر از خشم و کین
بهر سوی کان روی بر تافتی کسی سوی او رو نبر تافتی
همان نیز افضل یل جنگ جو بيك سوی لشکر بتازید رو
بهمراه گردان کابل زمین بتازند در قتل اعدای دین
بسوی دگر عمر نامدار همی روی بنهاد چون اژدهار
بهر جا که تیغش برآورد علم تو گوئی جهان را کشیدی بدم
چنان دادند آئین مردی نشان که گردون حسن گفت بر سرکشان
بکشتند ترکان جنگی بجنگ برآمد فغان از سپاه فرنگ
فراوان ز نصرانیان ریخت خون سراسر همه خاك شد لاله گون
بدان شد که نصرانیان را سپهر زسوی زبردستی آرد بزیر
بفرمود پس داکتر بر سپاه بمردانگی سخت دارید پا
بیارید سر توپ را پیش رو که آتش زند در دل دشت و کوه
چو پیش آمد آن اژدری شرار فغانش گرفتی دل کوهسار
بغرید و آندم فغان بر کشید تو گوئی که سقف فلك بر درید
شدند خیره ترکان ز آواز او ز پیچیدن غرش و ساز او
ازان بیم افتان و خیزان همه ازان رزمگاه شد گریزان همه
دلیران کابل بماندند چند ابا خسرو افضل هوشمند


(۱۸۲)
سپهدار عمر بجنگ اندرون زهر گوشه کردی روان جوی خون
بکوشیدند آنجا دم بهر کار نشد قطره همصجبت رود بار
شده سیر هر يك زجنگ و ستیز ندیدند در چاره الا گریز
ازان رزمگاه گشته خواطر ستو سوی تاشقرغان نهادند رو
ز کردار خود کام کم یافتند ازان رزمگاه روی بر تافتند
پریشان وحیران همه و اژ گون عزارپر از شرم و خواطر ز بون
چو آمد بنزديك والی سپاه رسید آگهی سوی آن کینه خواه
ز کردار ترکان بگفتند بدو که از جنگ بی وجه برگاشت رو
که این جنگ نادیدگان درزمان زغر یدن توپ گشتند بجان
مرآن برده شطر نج را باختند رخ اسپ بر مات گاه تاختند
چو بشنید والی مر این روزگار به پیچید بر خود چویچنده مار
طلب کرد با با را نزد خویش بدو گفت گفتار ناخوب کیش
که ای بد سکال این چه اندیشه بود که در رزمگاه مر ترا پیشه بود
ترالز نیا کان نشر مید چشم که بر تافتی روی از کین و خشم
بخاك سپه بزردی نام من همان از دلیران وا قوام من
مرا نزد سالا ر کابل خجل همی ساختی ای خرا شیده دل
نباید که دانشور ان بزرگ فرستند روبابه بیکار گرگ
بود شیر جنگی در آنجا شود که گرگش به پیکار رو با شو ر
ازین گونه دشنام بسیار گفت چو بشنود بشنود ه دم در نهفت
بوالی همی گفت پس شهر بار که دیگر مجوش ای یل نامدار
منه بر کس این بدبجز بخت من که بر گشت بخت از سر تخت من
زدم غطه بیرون نیا مد گهر بر و تهمت بد ببر یا مبر
ازین گونه بسیار گفتند سخن دلیران شاه اندر انجمن
همی بود آنجا شه نامدار کنون باز بشنو تو این یادگار
که از روزگار دگر داستان ترا گو یم از گفته راستان


(۱۸۳)
جنگنامه

رفتن امیر دوست محمد خان از تا شقرغان
بطرف کابل
فلك چون بکس دامن کینه بست نخواهد بمهرش کشا ید دو دست
اگر بر کند يك دو دم راستی فتد باز در کژی و کاستی
رهائی نبخشد زاندوه و غم ز بهر زمانش کند پشت خم
که چون دوست محمد شه تا جدار رهائی ندید از کف روزگار
نگر دید خواطر تهی از گزند نه از رسم توار انیان سودمند
بگر دید ز ان غصه زار و حزین دلش خواست رفتن بکابل زمین
به والی بگفتا که ای نامدار بیاید روم سوی کابل دیار
نشیمن کنم در کوهستان زمین که هستند گردان مرا همنشین
شنیدم که هر يك بهر سو فرار بگردیدند از گردش روزگار
چو من اندر آنجا روم بی درنگ شود جمع نام آوران بهر جنگ
کنون لشکر آنجا شود راسته مگر کین من زو شود خواسته
چو بشنید والی ز گفتار شاه بدو گفت کی خسرو کینه خواه
ترا اختیار است در بیش و کم بهرجا که خواهی برآور علم
مرا هر چه دهی آن کنم چه حدم که بیرون ز فرمان کنم
و زان بعد آن تا جور شهریار بفرمود بر افضل نامدار
بفرما که شان تو سن تیز گام بآرایند اکنون بزین و لجام
یلان را بگو بهر کین بر کشند همه بادیایان بزین بر کشند
چو در گوش کرد افضل نامدار سخنهای شاه چون دوشاهوار
بیامد بگردان کابل زمین ز گفتار شاه کردشان دلنشین
بیا راستند اسپ و تن را بکار بشو باز افضل بوی شهریار
بگفتا که ای خسرو شهد کام بشد کار نام آوران در تمام
چو بشنید بر خواست آن شهریار چو شیران سربارکی شد سوار
همی رفت والی بهمرأه او ره چند بر خواطر نامجو
سپارید و انگه بر شهریار ز گردان توران سواران کار
که باشند این جمله همراه ترا گزندی نیاید درین راه ترا
زهرجا که خواهی روان سازشان بفرماندهی شادمان سازشان


(١٨٤)
چنین گفت و بدرود شد نامدار و داع کردبرگشت از شهریار
وزان بعد آن خسرو نامجو سوی ملك كابل بتابید رو
همی تاخت روز و شبان در از بکوه و بدشت و نشیب و فراز
رسید آخر آن خسرو هوشمند شتابنده بر درۀ غور بند
بآسایش آنجا فرود آمدند به تدبیر نابود و بود آمدند
آگهی یافتن نامداران از آمدن امیر دوست محمد خان
و رفتن بعضی باستقبال او
رسید آگهی بر یلان گزین که آمدسپهدارکابل زمین
دل هر یکی همچو گل بر شگفت چو این مژدۀ شاد مانی شنفت
نخستین ز پروان یل شادکام خرد مند و دانا رجب داشت نام
بیامد بری شهریار دلیر کشادی دل شاه بدان خوب چهر
وزان پس علی خان با نام وننگ که بود نیل چشم سپاه فرنگ
بهمراه جنگی سواران کار بیامد بنزدشۀ نامدار
ستاد و ببوسید شاه را زمین ثنا گفت مر بر جهان آفرین
دل شاه ز نام آوران شاد شد غم و محنت ورنجش از یاد شد
بودی يك شب آنجا شۀ كامياب که چون سرزداز برج کوه آفتاب
بگردان توران سپهدارگفت که ای بخت تان یارو اقبال جفت
بگیرد ید ز پنجا بفرغان سرا که گشتم تهی از غم و ماجرا
بدین گفته بدرود گشتند ز شاه نهادند تو را نیان رو براه
روان نیز هم شاه كابل زمين در ان لحظه بنشست بر پشت زین
بفرمان او سرکشان دلیر نشستندبر زین بکردار شیر
سوى ملك نجر اب کردند رو ا با نامداران بصد گفت گو
جهاندند اسپ اندران کوه سار که زیرسمش خاره گردیدخار
بدان تا که بگذشتند از غور بند رسیدی به پروانشۀ هوشمند
نکردند جائی مدار و درنگ بد ل بیم یلغار خیل فرنگ
که نبود کند پیش دستی بکار بود بزنس شوم در چهار یکار
از ان بیم چون باد بر تاختند نشیب و فراز هیچ نشناختند


جنگنامه
(۱۸۰)
رسید آخر آن خسرو پر ز كین چو شیر ژیان در کوهستان زمین
ز در قلعه بگذشت آن تا جور كه آندم سوی برنس آمد خبر
بگفتند با او که ای سرفراز همه وقت بادت سر عیش و ناز
بدان ايدل و پشت خيل فرنگ كه آمد كنون دوست محمد بجنگ
گذشت اندرین راه با لك سوار تهی مایه و تیره و خوارو زار
تر ا باید اکنون ز فرزانگی ز روی دلیری و مردانگی
روان ساز يلغار دنبال او که آرند بسته پر و بال او
وگرنه گزین در رود پیشتر شود مشکل کار تو بیشتر
چو بر نس مر این داستان را شنید سوی نامداران بکی بنگرید
بفرمود بر هریكی نامدار بگردید بر باد پایان سوار
گزینید بر خود سواران جنگ بدرید بر تیغ کام نهنگ
بدارید لشکر بکردار بار زچون و چرا بر مدارید بار
که آن دوست محمد شه پر ستیز بود راه پوینده اندرگریز
مگر شاید او را بچنگ آورید از ان کوه اندیشه سنگ آورید
چو بشنیدند آنجمله بر خواستند صلاح و سپاه را بیاراستند
دوباره دو صد از سواران جنگ بر آمد برون از سپاه درنگ
جهاندند زانجا بکردار باد بدنبال شاه آن همه رونها د
ز سم ستوران زرین لگام زمین شد سوی آسمان تیز گام
برفتند و هر گوشه بشتا فتند نشان از سپهدار کم یافتند
ندیدند از رفتن خویش کام همه سوی برنس نهادند گام
برفتند و گفتند بدان کینه خواه که بیرون شد از دست آن اژدها
بر فتیم و کردیم از ان جستجو ندیدیم جائی نشانی ازو
زما پیشتر تیز بگذشته بود سوی ملك نجراب گشته فرود
چو بشنید بر نس بپیچید سخت بلرزید بر سان برگ درخت
بدل گفت كین كار دشوار شد يقين اژدها خواهد این مار شد
وزان سو سپهدار کابل زمین مرآن دوست محمد شه پر زکین
چو آمد به نجراب آن تاجـور بزرگان بگشتند ز كارش خبر


(١٨٦)

زهر سو رخ خود بدو تا فتند
چو پروانه بر شمع بشتافتند

سرافراز درویش ودیگر غلام
نكو نام محمد شه شاد کام

رسیدند وبر شاه دیدند همه
ستاونذ و خدمت گزیدند همه

برفتند وبوسیدند از شاه دست
نوازید شان خسرو دین پرست

بکردند احوال هم جستجو
بگفتا شه از مسجدی نامجو

چو داند چون است آن نامدار
ز بیداد این گردش روزگار

بدو گفتند ای خسرو انجمن
هنوزش براحت نیاسوده تن

تهی از جراحت نگشته تنش
بود بستر خواب پیراهنش

در آنهم بزرگان نجراب نیز
همه نامداران صاحب تمیز

سرافراز مرزا ودیگر جلال
که بودند مردان صاحب کمال

حسین و دیگر نامداران کبار
در او ان برین سان بمی نامدار

رسیدند بر خسرو دلنواز
زدند بوسه بر دست آن سر فراز

وز آن پس بپوزش زبان ساختند
مر آن شاه را نيك بنواختند

که شاها توئی شاه و ما بنده ایم
بفرمان لطفت سر افگنده ایم

نیاز تو شاها بدینجا فتاد
که از خاکسارانت آمد ببیاد

مراین کلبه نامراوار ما
مر این موضع خار وخار ما

مشرف ببها بوس خود ساختی
بگردون ما سر برافراختی

بدین گفته ها شهریار دلیر
نوازیدشان از سر لطف و مهر

وز آن پس بشادی نشستند شاد
در شادمانی فلك بر کشاد

به آسایش آنجا همی بود تا
زبیداد ایام آسوده تا

ببین چرخ گردون چه دور آورد
بنام آوران چند جور آورد

برگشتن داکتر از بامیان و فرستادن شاه شجاع
او را بیاری برنس در چاریکار

که چون داکتر گشت از بامیان
بفتح و بنصرت دل شادمان

بگردید از کار خود کامیاب
جهانید بر شاه عالی جناب

بیامد بشهر و بشد نزد شاه
ببوسید مر شاه را دست کماه

زبان بر کشاد انگهی داکتر
ثنا خواند بر خسرو تاجور

که شاها بنازم به بخت تومن
بفر و بتاج و به تخت تو من


جنگنامه
(۱۸۷)

زاقبال تو چنگ من گشت تیز بشائین دوران فگندم گریز
وگر نه چه با شم من و کار من بدین داوری رنج و تیمار من
بمن این بلندی زاقبال توست هم از اخترنیک وازفال توست
شود فتح یاور بهر کینه خواه که همچون تو شا یا شد اور اپناه
چو بشنید شا خواهش داکتر بدو گفت کی پهلو پر هنر
همیشه ترا بخت وبازو قوی تر اپشت مرجامه پهلوی
همی فتح ونصرت ترا یار باد همیشه ترا بخت بیدار باد
دلم شد ز کردار تو شادمان ترا باد دایم کشاده روان
همین است آئین جنگ آوران همین است نام آوران را نشان
بدین سان بهم عثر هم خواستند همی مجلس شادی آراستند
در شادمانی گشادند بهم نیر یا د کردی کس ازد رد وغم
لبی پر ز نوش و دلی پر ز جوش صراحی پر از خنده ساغر خمش
زبان مغنی بر امشگری برقت آوریده مه و مشتری
بدین شادمانی نشستند چند ره غم سوی خویش بستند چند
بدین گونه بگذشت شیا چندگاه که آگاهی آمد بنز د يك شاه
بدو گفت ای شاه با نام و شک بیامد کنون دوست محمد بجنگ
بملک کوهستان به نجراب رفت دران خیل انجم چو مهتاب رفت
بآرا بد آن تا جور لشکر ا بدل با ز دارد سر ما جرا
بزرگان ملک کوهستان دیار بر فتند همه نزد آن شهر یار
مگر عبد خالق با قوام خویش بود نزد برتس گزین بود پیش
اگر نیز آن بر نبو د پیشتر نه افعال بربر نی آورد سر(؟)
دیگر خان احمد بود نزد او ز افغانیان گرد با آبرو
زما نه دگر ساخت نیرنگ را کشاده فلک دیده جنگ را
بباید که بر برتس از داوری فرستی کسی را بکند آوری
که آن نا مور زو قوی دل شود وگر نه برش کار مشکل شود
چو بشنید پس شا سخنهای او همه لفته نيك د لخواه او


(۱۸۸)
قبولش با فتاد خواطر پذیر به تدبیر شد خسرو بی نظیر
بگفتا که شاها باین جنگ کیست ازین نامداران بدین ننگ کیست
رود سوی برنس بکند آوری بکوشد بهراش در باوری
بگردد بهر کار با زوی او نهد سنگ خود در ترازوی او
چو بشنید مر دا کتر این سخن باستان بربا د شاه کهن
بپوزش ز بان برکشا رو بگفت که ای شهر یا را ترا بخت جفت
توئی شاه بر بنده خواهش پذیر بخواهش پذیری مرا دست گیر
بسازی بدین دو لتم شاد کام که صید مرا کس نیارد بدام
مرا سوی برنس فرستاد بکار که بر دوست محمد کنم کا ر زار
ز جنگم گریزان شد از با میان در اینجا بجنگش بگیرم میان
چو بشنید شاگفته داکتر بدو گفت کای پهلو نامور
بر و هر چه باد اختیار تو است که آن زخم خورده شکار تواست
چو بشنید شد داکتر شادمان بیا راست آندم سپاه گران
روان گشت از شاه بدرود شد فلك گفت ا بن بود تا بود شد
بگردید از شهر کا بل برون اجل ساخت سوی قضا رهنمون
روان گشت بر جانب چار کار بیامد بر برنس نامدار
بگردید برنس بر و تازه رو دلش شادمان شد ز کردار او
نشستند بر شادمانی بهر ندادند ره سوی خود در د و غم
ببینیم تا چرخ گردان سرا چه آرد دگر رونق و ماجرا
لشکر آراستن امیر دوست محمد خان و رفتن او
در پروان وجنگ بابرنس ،کشته شدن داکتر
که چون دوست محمد شه تاجدار بپچر ا ب بگرفته چندی قرار
وزان پس بفر مود آن پر زکین بگردان ملك كوهستان زمين
که تا چند اینجا بعشرت بریم بیاید که فرصت ز کف نسپریم
مبادا شود رشته از کف برون شود رونق کا ر ما واژگون
بیاید همه فکر لشکر شوید یلان را زهر گوشه گرد آورید
چو لشکر شود ساخته بهر جنگ دل ما نیا ساید از نام و ننگ
وزان پس سوی برنس آریم رو مگر برکشاید فلك آرزو


(۱۸۹)

جنگنامه

چو گر دان شنیدند گفتار شا سراسر کشادند زبان در ثنا
نخستین سپهدار در رویش گفت که شاها همی باشدت بخت جفت
غلام علی خان ، محمد شه نیز بگفتند بر خسرو با تمییز
رجب خان و مرزا شه و هم جلال حسین و دلیران فرخنده فال
بگفتند یکسر به شاه دلیر که ای باد بخت تو چون ماه‌ومهر
که شاها ترا ما همه بنده‌ایم سری پیش فرمانت افکنده‌ایم
بداریم فرمان بفرمان بری نه فرمان برآید ز فرمان بری
بگفتند زین گفته بر شهریار وزان پس شدند جانب کاروبار
وزان بعد هر گوشه نام آوری ز کند آوران ساختند لشکری
بسر شهریا رآمدند شادمان ازان تازه رو گشت شاه جهان
بفرمود بر افضل کینه خوا بفرما که لشکر بجنبد ز جا
بفرمان شا افضل نامدار بنام آوران گشت فرمان گذار
روان گشت با لشکر بی‌عدد ز نصر من الله جستی مدد
سر سرکشان شاه کابل زمین همان نیز برشد به بالای زین
روان موج لشکر چو سیلاب شد برآن موج سرچشمه نجراب‌شد(?)
سراسر زمین گشت پر لشکرا نهادند گردان همه رو ببر ا
کشیدی دهل نالۀ زیر و بم بلرزید ز و سقف این چرخ خم
سراسرگرفتی همه کوه ودشت سپاهش چو برق درخشان گذشت
چو در ریزه کوهستان آمدند یلان برشهٔ دل ستان آمدند
چو سیدغلام وکرم خان دگر ز اقوام شان نامداران دگر
چو نصرت امیر وچو گلمیر تیز دگر شا ملك مرد صاحب تمييز
همه سوی خسرو عنان تافتند سران بر سپهدار بشتافتند
که و مه سوی شا نهادند رو بشد شادمان خاطر نامجو
فراوان بشد لشکر شهریار همی خواست تا گیرد آنجا قرار
بدو گفت در ویش کی تا چور اسد همچو جوزات بسته کمر
درین جا ترا بودنی سود نیست ازین بودنت هیچ بهبود نیست
بتاخیر مشتاب در کارزار بود گردش کار ناپایدار
اگر چند زی در روی پیشتر شود زينت خسروی بیشتر


(١٩٠)

چو بشنید شا گفت در ویش را
گد شتند آن دم ز د ریا کنا ر
زپنجشیر نیز آمد ند سر کشان
بر آن هرد و کز سر کشی کام داشت
نوازید شان شا زا لطاف خویش
بز ر گا ن گر د نکش گلبهار
بهمرای هر يك دلیرا ن جنگ
ازان جا به پروان چون بنها د رو
چو در ملك پروان گر فتی قرا ر
وز ان جا یکی بود با عز و نا ز
ز با نش زرعنا سبق بر ده بود
دورنگی بدش دایم اندر سرشت
تنك ظرف و کم عقل ونا برده بار
پیو زش کشاده زبان در وغ
از و شاد شد خاطر شهر یار
بمنزلگة او فرود آمدند
بشد شهر یار اندر ان مندرا (؟)
فرود آمد هر گوشۀ لشکرا
بد ین بود تا گنبد نه ر و اق
سرا پرده شب بکیوان کشید
بشد جفت شب عقرب شبفر وز
وران شب همان بدگهر، سر فراز
بهمر ا ه شا بو د يك پا س شب
چو در سوی آرامگا رفت شاه
سو ی فتنه و کینه آورد رو
فر ستا دبر سوی بر نس پیام
مرابر تو شد را ستی از نخست
کنون باز این گفته از راستی

بد انست ز ان در کم و بیش را
نها دند رو جا نب گلبهار
بخدمت بر شاه خنجر کشان
محمد شه و سیف الله نا م د ا شت
شدند شا د مان سر فگند ند پیش
رسیدند برخد مت شهر یا ر
میان را بپرخاش بستند تنگ
شة نا ج و ر با سپاه و گرو
ابا لشکر آن خسرو تا جدار
سبک ما یه ر انا م بو د سر فراز
بزیبایی هر گز نیا لو ده بو د
رخش همچو کاغذ سیه بادوزشت
رسید آن بدا ندیش بر شهر یار
چر اغ در و غش نیا بد فر و غ
نداست کز دار آن بد شعار
بشکرا نه اندر سجود آمدند
ابا نا مداران جنگ او را
دلیران و شیر ان نام آو را
با فگند خو ر شید را در فر ا ق
زیبا ر گان زیب دامان کشید
شب آیت بین تا چه زاید بروز
که نی عیش یابندز دوران نه نا ز
بخوا هشگر بها و شرط ادب
شد از شاه بد رود آن کینه خواه
که بر شا مگر رنج آید از و
که بر گوی ای سر کش شاد کام
کسی همچو من نیست پیمان دوست
بگویم نه از کژی و کاستی


(۱۹۱)

جنگنامه

که هان ای سپهدار خیل فرنگ
در ین ملك پروان گرفته قرار
خود آن تاجور در سرای من است
ترا بايد ای نامور کامياب
بيايی تو با لشکر بی شمار
وزين سوی من با پرستار چند
بميدان بماند شو و خیره کار
چوقاصد پذیرفت این گفت او
بیامد بر برنس اندر نهفت
چو بشنید بر نس بدو گفت باز
بگویش که در کار شایسته باش
به بینی که فردا چه کین آورم
پذیرفت قاصد ز جا جست زود
شه زنگ را تاج از سر فتاد
بشد بر قش صبح روشن بر و (؟)
کشید آئینه در رخش آفتاب
چو خورشید شد بر رخ آسمان
جهان باز نوفنته آغاز کرد
روان گشت بر سوی پروان دیار
سراسر زمین از سپاه شد سیاه
بلرزید گردون ز آواز کوس
بدین گیرو دار آن سگ بدشعار
صف اند صف آراست لشکر بجنگ
و زان سوی هم دوست محمد بکین
بیاراست لشکر بآئین کار
وزان بعد آن برنس تیز چنگ
که دیگر مدارا نباشد بکار

رسیدست مردو ست محمد بجنگ
بهمراه او لشکر بی شمار
به بیگانگی آشنای من است
که فردا کشد سر ز کو آفتاب
بکوشی بهمراهش در کار زار
برویش در منظر آرم به بند (؟)
شود لشکرش نیز نابابدار
وزان پس سوی برنس آوردرو
همان گفته ها رابدو باز گفت
که برگرد رو جانب سرفراز
بگفتار خود نیز بایسته باش
سرآسمان برزمین آورم
بیامدید و گفت آن هر چه بود
سپهدار رویش بسر بر نهاد
کزو اختر کاویان شد ستو
که بیند درو روی خود کوه و آب
بیار است برنس سپاه گران
در کینه و رنج و غم باز کرد
بهمراه آن لشکری شمار
غبار زمین رفت در روی ماه
زمین گشت چون چهرۀ آبنوس
رسانید خود را به پروان دیار
بیاراست و افشرد پای درنگ
کمر بست برجنگ، آن پاك دين
بقلب و جناح و يمين و يسار
بفرمود بر لشکر ان فرنگ
بیاوید شیر همچواین بهار


(۱۹۲)
بفرمان بر نس سپاه فرنگ نهادند آتش بکار تفنگ
جهان را سراسر گرفتنی فغان چوشب گشت آن روز روی جهان
وزان سوی هم خسرو پاکدین یل تاجو ر شاه کابل زمین
بفرمود بر نامداران کار بهريك كه ای سركش و كامگار
بگیرید این کا فران را بجنگ زنید آتش اندر سپاه فرنگ
چو فرمان شاسر کشان یافتند بهر گوشه چون شیر بشتافتند
ز هر دوسو آواز : گیر و دار بر آمد بدین گنبد بی مدار
صدای تفنگمان پهلو شکاف دل بیدلان برد روز مصاف
ز هر گوشه هر يك بزرگان كين شدند در پی قتل اعدای دین
بچنگ اندر آویختند بی درنگ باریختند خون ز خیل فرنگ
دران وقت آن بد گهر سرفراز بیاوا مدش ر از دیرینه باز
در قلعه بر بست بر روی شاه زدی تیر هر سو بخیل سپاه
هر آن قلعه کو ز بر فرمانش بود بفرمود دروازه اش بست زود
ز دی تیر بر جانب مومنان نفاق آمد اندر میان سران
بدین کار گشتند حیران همه ز نزديك او شد گریزان همه
د ران جنگ چاکو . نزديك بود بر آمد سپاه اندران جست زود
سپهدار کا بل چو این کار دید گل باغ ا مید خود خار دید
بجاتید هر سوی آن کوه سار ابا افضل و عمر نامدار
بیامد میان سپاه همچو شیر بزد با نگ بر سرکشان دلیر
که ای نامداران فیروزگار مینداز کف این فرصت گیر و دار
علیخان و درویش و دیگر غلام رجب، خان محمد شه شاد کام
.... همه نامداران کار بگفتند کای خسرو تاجدار
که ای شهریار ا میندیش ازین بکوشیم در قتل اعدای دین
بباشیم دایم درین کوه سار به پیچیم با او بلیل و نهار
شود دین و دنیا همه بهر و ر نیابد کسی رازبان و ضرر
وزان سوی هم برنس پسرز کین نما ندی هراسش زیروا زمین(؟)
بیامد به نزديك اودا کشر بدو گفت کای پهلو پر هنر


(۱۹۳)

جنگ نامه

مرا باید اکنون بخیل سوار
که مر دوست محمد ازین کوه سار
بگیرم سر راه او را بتنگ
بدو گفت برنس که رو زود تر
جهانید بس داکنز همچو دود
گرفتی سر راه او را به تنگ
نگاه کرد بر داکنز شهریار
بشاگفت افضل که ای کامران
از ین زندگی مرگ برتن نکو
یقین است ایزد بمن بخت داد
نیابیم بدو این زمان دستبرد
بمیدان کنی از دست من جان برد
بدو گفت خسرو که تاخیر چیست
همین گفت شاه و جهانید اسب
بدشت آمد از کوه خارا فرود
سر افر از افضل یل نامدار
دگر سر کشان کوهستان زمین
گرفتند سر راه نصر انیان
جهاندند یکبار همه بی درنگ
بنصرانیان اندر آویختند
خروش دلیران برافلاک رفت
صدای چرنگیدن تیغ تیز
بسی سر بیفتاد در روی خاك
گلستان غم عرصه جنگ شد
دلیران کابل زمین بی درنگ
تهی ماند اسپ و تهی ماند زین
قیامت بپا شد دران روز جنگ

روم تازیان جانب گلہار
مبادا رود جانب برکنار
ز هر دوسویش برسر آریم جنگ
مبادا که زی در رود بیشتر
بهمراه جنگی سوار هر چه بود
ستادی بمیدان همه بهر جنگ
که آمد بمیدان سگ بد شعار
نماند کسی در جهان جاودان
که باشیم اینگونه بی آبرو
که آمد سپاهش بمیدان ستاد
وگر نه مرا هیچ خواهد شمرد
اگر بخت من راه فرمان برد
در اینجا مدارا وتدبیر چیست
شتابان بکردار آذرگشسب
سواران بد نبالش آن هر چه بود
سپهدار آن عسکر کامکار
فرود آمدند جمله در دشت کین
کشیدند شمشیر کین از میان
زدند خویش را در سپاه فرنگ
بشد گرم بازار خون ریختند
بچشم مه ومشتري خاك رفت
برآمد بدین گنبد پر ستیز
یلان را با سینه شد زخم ناك
زخون یلان خاك گلرنگ شد
بسی کشتند از مردمان فرنگ
گریزند اسپان دران دشت کین
زجوشیدن و کوشش نام ننگ


(١٩٤)

یکی از یلان فرنگ همچو باد
جهانیـــه بر عمر نيك زاد
بزد تیغ بر فرق آن نامدار
خراشیده شد چون گل از نیش خار
بدانست عمر مر آن تا جـور
که نامد مرا تیغ او کارگر
زدش تیغ بر سرپر از خشم وکین
بیفگند بر خاکش از پشت زین
بمالید بر رو کف دست خویش
دابست از خون خود شست خویش
بگفتا که ایزد مرا شرخ رو
بکـرد و بمحشر دهـد آبرو
چنین گفت وبشتافت در جنگ تیز
بپا کرد هر گوشه ر سـتخیـز
بگردون گردان بر آمد نفور
مدارا ز چشم فلك گشت دور
دران وقت آن شوم پر خاشگر
سپهدار نصر ا نیا ن داکتـر
جهانید اسپ و کشان تیغ تیز
سر پر ز کین و دل پر سـتـیــز
برآورد افغان مر آن پر ز کین
که هان ای سپهدار کا بل زمین
کجا رستی از چنگم از بامیان
یمن باز بر بسته داری میان
ترا شرم ناید ز کردار خویش
از ین کوشش و رنج و تیمار خویش
چو بشنید افضل بگـفـتـار او
سوی آن بـد ا ند یش بنها د ر و
بدو گفت افضل که ای بدکشان
چه جوئی ز سا لار کا بل نشان
بمن آر هرچیز داری بدل
که از خونت خاك سازم چو گل
تواز چنگ من جان کجا یافتی
که بر شا ه کـا بل ا بشتافتی
بدو گفت پس داکتـر کای دلیر
بیای خود آئی تو درکام شیر
چه نامی که کوشی درین نام وننگ
که من شاه جویم تو آئی بجنگ
بدو گفت افضل که ای بدنزاد
مراین حیله ها چند داری بیاد
مرا مادر دهر کا ندم بـزاد
بشد شاه و مرگ تو نامم نهـاد
منم پور آن خسرو شاد کام
که گردان بخوانندم ا فضل بنـام
چو بشنید مر گفت او داکتـر
بدو حمله کرد چون شیر نر
بزد تیغ بر فرق آن پهلوان
نه زو کار گرگشت تـیـغ گران
زدی تیغ افضل به پهلو ی او
نبـریـد ز و بـر سـر مو ی او
سپر در چپ وتیغ در دست راست
خروش از دل نامداران بخاست
زمانی بهم انـد ر آو یختند
خوی وخون ز اندام هم ریختند

اریانا ٥٠٠


(۱۹۰)

جنگنامه

نه این را سر فتح دادی نشان نه آن را ظفر ساختی شادمان
بدانست افضل که با تیغ کین نیایم ببندد به نا پاك دين
زقربوس زین کرد بیرون تفنگ بر آورد چون آفت آیر نـد
سری داکتر ساختش پر فسون زافسون او جست آتش بیرون
رسید آتش اندر تن داکتر ز سینه سوی پشت کر دش گذر
تنش گشته سوراخ وجانش برون زبالای زین سا ختش سرنگون
بخاك اندر آمد سر داکتر بشد شاد ما ن افضل تاجور
ازان جای برتافت او سوی جنگ درآمد میا ن سـپـاه فر نـگ
بچنگ اندر آمد چو شیرژیان کس از ضرب تیغش ندیدی امان
بدین گونه هريك دلیر ان کین همی ریختند خو ن ز اعدای دین
بسی خلق نصر انیان شـد تبـا که گم گشت شان آن زمان دست و پا
ازان رزمگاه روی بر گا شتند هزیمت غنیمت بخود دا شتند
همه سوی برنس گریزان شدند ز بیم سر افتان وخیز ا ن شـد نـد
دلیر ان کابل بدنبال شان زدند هرطرف تیغ بر بال شان
بدین سان گریزان چوشیر و رمه رسید ند نزديك بـر نـس همـه
بفرمود آن بر نس تیز چنگ ببردند مر توپ را ـ وی جنگ
بغرید غـرا به چون آسمـا ن بلرزید زان نـعـره روی جـهان
ز کارش دل مومنان خیره شـد کزان توپ روی جهان تیره شد
ندیدند خود را ببنده بکار کجا قطره آب و کجا رود بار
همی تاخت آن افضل نامدار ازان رزمگاه سوی کوه سار
بر آمد به بالای کوه بلند باستاد آنجا یل هوشمند
در آنجا بکردند منزل گزین زمانی بیا سودند از رنج و کین

برگشتن امیردوست محمدخان ازرزمگاه در فتن
بطر ف کابـل و سلام کردن او لا ث را

کنون باز بشنو ز تا ثیر کار چنین است هنگامه روزگار
که چون دوست محمدسرافراز کین بدور بنت ملك كابل زمين


(۱۹۹)

دران روز در جنگ کوشید چند
در اثنای آن جنگ با خویش گفت
بدین مایه اندک سوار ان کار
پیاده بکوه ماند بی دست و پا
کرامروز در جنگم آید شکست
ویا گر سبك رو براه آورم
بود خلق عالم بـدنـبـال مـن
برندم بر شاه نصــر انیـــان
همان به که رو سوی لات آورم
چوصیدی سرش در قفس خواست سود
گزین کرد زانجا بخود پنج تن
ازان رزمـگاه رو بر تافت زود
سوی ملك نجراب بنهـاد رو
پس از ساعت چند و رنج دراز
برفتی سـوی مسجدی شهریار
خبر بردند آنـگاه بنز د يك او

بفرمود کز جاش برداشتند
بیامد بر شاه و بوسید دست
بپرسید زان پس از و شهریار
سر بختم از خواب ناید برون
دگر در خیالم ره چاره نیست
بهرجا روم کار گردد تباه
ازین پس سوی لات رو آورم
به بینم که این چرخ بیدادکیش
از ینم دگر راه تدبیر نیست
بشاه گفت پس مسجدی نامدار
فزونست ترا دانش خرمی

بنصر ا نیان زور رسیدی گزند
نخواهد مرا فتح گردید جفت
فزون از سه ده اش نباشد سوار
کز و بود افزونی اندر سپاه
بترسم فلك بندم آرد بدست
ندانم کرا بر پـنـاه آورم
که بندند در غم پرو بـال مــن
که عمرم بغم بگذرد جاودان
ثباتی بدان بی ثبات آورم
کشد پای حرصش بوی دام زود
سواران دانا وصاحب سخن
که آگه ز کردا ر او کس نبود
جهانید یکسان بدشت و بکوه
رسیدی به نجراب آن سرفراز
که او در بستر درد خوار
که آمد شه کابـل ای نامجو

روانش بنز د يك شاه داشتند
بخواهش زبان برکشا دو نشست
که ای مرد دانای فیروز گار
نگردد سـوی دولتم رهنمون
چومن هیچ زین چاره بیچاره نیست
نه گنج است برمن نه خیل سپاه
تن خود با آتش چومو آورم
ز رنج و زراحت چه آرد به پیش
که در ترکش بخت من تیر نیست
که ای شاه فرخ دل کامکار
ازان رو که تو شاهی و من رعی


(۱۹۷)
جنگنامه
ز من عقل و دانش ترا بیشتر
و لیکن بگفتار من گوش کن
توگر سوی لات آوری روی خویش
فرستد تراسوی هندوستان
و یا بر فرستد بشاه فرنگ
نماند کسی هیچ جنبنده سر
مدارای ما در مدارای تست
بگردد جهانی تو ز یروزبر
بدو گفت پس شاه کابل زمین
تر اگفته ها باشد از راستی
ولیکن مرا چاره زین کار نیست
که تا من سوی لات رونا ورم
بود اهل من نیز آنجا به بند
روم تا ببینیم دیدار هم
بود آنکه مر خالق دادگر
ز نو باز مر مسجدی نامدار
زهر گونه گفتا ر ها جرو برد (؟)
ولیکن نیا و ر د شاه ر و بد و
نیامد بشاه گفت او کارگر
زجا جست بر شد به بالای زین
وداع کرد و بنهاد در راه ر و
جهانید چون برق اندر شتاب
بسر برد آخر ره بی کران
و زان پس سوی لات بنهاد رو
فرستاد از خویشتن پیشتر
بدی نام سلطان بدان نامجو
که از من ببر آگهی سوی لات
بباشد ایا خسرو تاجور
که کار آزموده است مرد کهن
به بند افکنی دست و بازوی خویش
که محروم مانی تو از دوستان
ترا و تهی گردد از بیم جنگ(؟)
بکابل زمین در رخ کینه ور
وگر نه ز ما بر توان کند پوست
توئی پرده دار و مشو پرده در
که هان ای خردمند با عقل ودین
ز بانت ندارد سرکاستی
که در رنج من بوی تیمار نیست
یقین دان بکف آبر و نا ورم
بی چاره کار من مستمند
بسنجیم در چاره کار هم
چه ریزد از ین گنبد نیلو فر
سخن گوی گردید بر شهر یار
بدان خسرو تاجور بر شمرد
بجز باد تشمر دگفتار او
از و مرغ طبعش بنکشاد پر
روان گشت بر سوی کابل زمین
بدان پنج تن خسرو نامجو
ره و بی ره و کوه و دریای آب
رسیدی بکابل شه کار دان
که تا بر رود نزد آن نامجو
زخدمت گذاران خود تا جور
بد و گفت آن خسروکامجو
بگویش که ای یار بادت حیات


(۱۹۸)
بیامد برت شاه کابل کنون بسوی تو بخت شدش رهنون
پذیرنده بشنود گفتار شاه و زان پس سوی لات پوئید راه
بشد پیشتر از شه نامجو بفرمانش بر راه بنهادرو
وزان سوی لات آن سپهدار جنگ سر سرکشان سپاه فرنگ
یکی باغ بودی میان حصار سراسر گل و سبزه و آبشار
ز هر گونه گلها کران تا کران یکی ارغوانی یکی زعفران
یکی همچو چرخ فلك نیل گون یکی همچو خورایض و خوش نمون
که خود روست محمد مر آن گلستان بنا کرده بود آن شه دلستان
دران روز مرلات دل پر زداغ دران باغ بودی بگل گشت باغ
بهر گوشه میگشت و می بنگر ید در و هر چه از دیدنی بود دید
که آمد دران لحظه سلطان ز راه دلش پر ز خواهش ز گفتار شاه
روان اندر آمد بباغ اندرون سری پر ز اندیشه خاطر زبون
بشد جانب لا ت کردش سلام ببوسید خاك و بگفتش پیام
که ای بخت و دولت شود چاکرت رسید این زمان دوست محمد برت
چو بشنید لات بتر سید سخت بلرزید برشان برگ درخت
ز گفتار سلطان دلش خیره شد جهان پیش چشم اندرش تیره شد
گمان زوداکنون که آمد بجنگ نکردست کس پیش رویش درنگ
از و باز پرسید کین گفت نو چه گفتی که بر من بنگذاشت نو
پیام از که داری ورازت کجاست که ات اندرین گفته ها راهنماست
بدانست سلطان که لات این سخن ندانست از من درین انجمن
گمانش ز اندیشه ا ئین گرفت که شد ز عفرانی و دارد شگفت
ز نو باز برگفت کی نامدار نکوتر شنو از من این روزگار
ترا شاه کابل سلام آمده نه برجنگ وجویای نام آمده
ترا چاره باشد بهر بیش و کم که راحت بد و بپری با الم
درین گفته بودند که اوچون چراغ در آمد سپهدار کابل بباغ
چو سلطان بشاه دید و برلات گفت که دیگر چه رانم سخن از نهفت
همین است سالار کابل زمین که آمد برت خالی از رنج و کین
چولات آن زمان دید بشناخت زود زجا خاست کردش بخودراه نمود


جنگنامه

(۱۹۹)

بیامد همی شاه کابل دوان
هم آغوش و همدوش و هم بر شدند
مر آن شاه رالات جنگی نخست
بنزد يك خود جایگا ساختش
گشاده زبان از سر راستی
بدو گفت کی شاه کابل زمین
ز مردان عالم نشان برتو هست
مرا در نخستین تبد کین تو
تو خود بیم از خویشتن یافتی
کنون کین زمان کامدی پیش من
ازین پس دلت را زغم شاد دار
بدو گفت پس شاه کابل زمین
ترا اختیار است در خوب و زشت
مرا چاره کار زین بیش نیست
بگفتند زین گفته‌ها پر ز ناز
چو گشتند از دیدن باغ سیر
برفتند بهمان سرا سر کشان
سوی غـم در خویشتن بستنا
تواکنون سپهدار کابل بتاز
که از کار افضل سخن گویمت

بغل باز کرد و کشاده روان
بهم هردو سرو صنوبر شدند
زکینه تهی سوی خود دید چست
بخواهش گری نيك بنواختش
که سازد دلش خرم از کاستی(؟)
سراسر جهان با دت زیر نگین
ره ورسم گردن کشان برتو هست
نه بر لشکر و ملك وبس دین تو
بهر ملك و فتوی و بشتافتی
شدی مرهم سینه ریش من
ز اندیشه و محنت آزاددار
که ای سایبان تو چرخ برین
که هر گونه کاری بمن آب کشت(؟)
که در خاطرم دیگر اندیش نیست
بهم هر دو سالار گردن فراز
برون آمدند هر دو مرد دلیر
نشستند در عیش روز و شبان
سر بستر عیش بنشستنا
در این جای بگذار و بشنوزراز
به آب سخن روی دل شو یمت

خبر یافتن سردار محمدا فضل خـان ازرفـتن
امیر دوست محمد خان در نزدلات و رفتن ای نیز در پیش پدر

که چون افضل آن سر کش نامدار
بگردش زگردان بگشتند جمع
بهر سوی بر سر کشان بنگرید
بهر گوشه کردی از آن جستجو
یکی گفت در جنگجا کشته شد
یکی گفت در جنگ بشتافت تیز

کزان جنگجاشد دران کوهسار
چو پروانه کابد باطراف شمع
ز سالار کابل نشانی ندید
ندیدند جایی نشانی از و
یکی گفت مر زنده سرگشته شد
ندیدیم او را بوقت گریز


(۲۰۰)

یکی گفت با چند جنگی سوار از این جنگ برگشت آن شهریار
گمانم که رو سوی لات آورد از این غم تن خود نجات آورد
بحیرت شد از جستن کار او از این درد نایاب تیمار او
ز هر کس که پرسید ازین روزگار نگفتی مشخص کس از شهر یار
ز اندوه دلش پر ز اندیشه شد که آیا بشاه از چه این پیشه شد
بدین رنج بود ندکه چرخ برین فرو هشت خورشید را در زمین
سیه شد از و دامن کوه سار که بر پرده جویان شوی پرده دار
بدانست افضل که شد کار تنگ نو بید مر از ین پس آئین جنگ
سپاهش بهر سو پراکنده شد تهی بخت را چرخ در خنده شد
فرود آمد از کوه بنام آوران که بودند همراه بدان پهلوان
چو درویش و دیگر علیخان دلیر کرم خان محمد شه خوب چهر
بنام آوران سوی نجراب رفت دل پر ز اندیشه و تاب و تفت
چو سر زد ز کوه آفتاب بلند بنجراب شد افضل هوشمند
و زین سوی هم بر نس نامدار خبر یافت ز ین دولت پایدار
که شد نزد لات آن سپهدار کین بل تاجور شاه کابل زمین
از ین مژده بسیا ر خورسند شد شکر نوش همچون نی قند شد
ز لشکر در ان کوه نشانی ندید دلش شادمان گشت و خاطر نوید
سراسر جهان دید بر کام خویش بگردون رسانید پیغام خویش
همی رفت بر فتح آن نامدار ز پروان زمین باز در چاریکار
وز آن سوی افضل سوار دلیر که بختش ز بالا در آمد بزیر
جد ا ماند از خسرو تاجدار نه بر وی کسی یاور و غم گسار
بجز عبر او را کسی یار نی ز نام آوران هیچ سالارنی
بسی گشت زین رنج خاطر زبون فرو ریختی از مژه اشک خون
بکردند ز و مجدی را خبر که آمد کنون افضل نامور
شد از بستر درد آن دردناک بپا خاست ز ان خوابگاه هلاک
بیامد بر افضل نامجو بسی لطف و تعظیم کردی بدو
وزان پس بگفتش که ای نامدار بکام تو گردد سپهر دوار


(۲۰۱)
جنگ نامه
که دیروز سالار کابل زمین سزاوار بر تخت و تاج و نگین
در ین کلبه نامز اوا رما رسید آن دو ای دل زار ما
بمن گفت من میروم سوی لات که شاید از و بر من آید ثبات
بدو هر چه گفتم که ای تا جور ازین گفته ها آرزو بر مبر
سخن های من هیچ نشنود شاه بنا خواهش از ما بپو یید راه
بدو گفت افضل که ای نامور من اکنونم اینجا بجای پدر
نه ز ین پس روم من بدنبال شاه نمیگردم از نامداران جدا
همه وقت باشیم اینجا بهم بكو شیم در چاره بیش و کم
که د شمن از غم نگردد تهی نباشد که کو بد در قرهی
بگفتند زان پس بدو سر کشان که ای بر تو از فر شاهی نشان
زحرفی که دل ز و نیا بد نوید چرا بایدش از دهان بر کشید
نه ز یبنده با شد تر ا در جهان که باشی جدا از چنان دودمان
غم بزم انبوهی از شادی است به ویرانی اش بوی آبادی است
سپهدار خسرو بشهر اوگان دلیر ان وشیران و آزادگان
بیکجای باشند همه روز و شب چه گر در غم هستند یا در طرب
ترا نیز باید که آنجا روی بشادی واندوه شان بگر وی
ازین گونه بسیار گفتند بد و که گشتی برفتن رضا نا مجو
وداع کرد از سر کشان گزین چوشیران بشد بر بالای زین
غمر نیز همرا ه آن نامدار زکابل زمین هرچه بودش سوار
ابر باد پایان نشستند زود جهاندند هر سوی شهر همچو دود
پس از چند آخر رسیدند بشهر کشیدند جفای فراوان دهر
برفت افضل آن نامدار دلیر بنزد یک آن خسرو خوب چهر
همی رفت و بوسید دست پدر از و شازشد شاه با ز یب وفر
بدیدند آن لحظه دیدار هم تهی گشتند از رنج و اندوه و غم
برفتند زان پس نزدیک لات بشدلات خورسندازان پاک ذات
ستودش فراوان و بنواختش نواز ید تا شادمان ساختش
از وشاد شد افضل نامدار بسر بردند آنگونه لیل و نهار


(۲۰۲)

بدین گونه میبود روز وشبان بکابل ستان شاه کابل ستان
ازین گونه گفتار کردم خموش دگر داستا نت رسا نم بگوش

فرستادن لات امیر دوست محمدخان رامعه ایلچیت از بجانب فرنگ
چوشد بی ستون گنبد نیلگون ازان با شد ش گردش واژ گون
نگيرد بيك رسم و آئین قرا ر گهی بریمین ا ست و گاهی یسار
نگردید ه ازوشادمان هیج کس زرنجش نیا سد اما ن هيچ کس
جها ن را بچشمت نماید چو آب چوآ تی نکو بینی اورا سراب
که چند ی بنهی بنا ول شا دمان بکا بل ستان شاه کابل ستان
دش شا دمان شد زالظا ف لات بدین سان بهم می ببر دند حیا ت
در شا دما نی بکر دند با ز شب وروز بو دند بعیش و نا ز
زغم یاد کس می نکردی دمی ز بس می تپد شان بعا لم غمی
چو بگذشت چندی بدین روزگار درخت محبث غم آورد ببار
یکی روز آن لا ت خـو ب کار بگفتا ابا شاه کا بل دیار
که ای مهتر خسرو کار دا ن شود دشمنا نت شکـسته روان
شنو ا یـن سخن ازمن از را ستی که نبود دروکژی و کا ستی
خا طر میا و ر کـه با شـد فر یب يقين با شد ت اند رین فرو زیب
که من خود زجان دوست تر دارمت بخوا هم که این ملك بسپا رمت
وليـکن مرا فـکر ی آمد دراز کز و شا ه عا لم شود سر فر از
که همرا ه خیل وهمه دو د ما ن که و مه فی الجمله خر دو کلان
بباید ترا ای شـه نـا م و ننگ كز اینجا روی سوی شاه فر نگ
کنو ن آ مد ه ایچ ا ز قند هـار رود همـرهت ای شـه نـامـدار
هم از سو ی خو د نا مه پر نیا ز نو يـسم بدا ن شا ه گر دن فرا ز
ز نفس و ز با ن پا ك گردانمت ز ا خلا ص کیشا ن شا ه خوانمت
مگر کمپنی بر تو رحم آ ور د فـلك مقصدت را بکـام آ و ر د
ترا بخشد این ملك واين داوری(؟) سپهد ار ی و شا هی از یا و ر ی
تر ا عقد ه کـا ر گر د د سهل نگرد د شجا ع نیز آ زر د ه د ل
که چو ن کمپنی مر ببخشد تر ا کز ا ز هر ه با شد که گوید چر ا