( ۲۰۳ )
جنگنامه
ازین گونه گفتار بسیار گفت
ولیکن چه خوش گفت دانای کار
مکن باور از دشمن ای دلپذیر
چو بشنید مر شاه کابل سخن
بدل گفت زین چاره هم راه نیست
بدو گفت کای نامور کاردان
روم این زمان سوی شاه فرنگ
ولیکن که مر اعظم نامدار
سراسر همه دودمان منست
ز غزنین بکابل طلب سازشان
تمامی بهر اه من بر کشاد
رویم اینهمه سوی شاه فرهنگ
چو بشنید لا تاین همه گفت او
بجا آرم اکنون بیان ترا
بیارم بکابل زمین بیدرنگ
چنین گفت پیغام بفرصت زود
که آرندهمه دوده شهریار
بگفتا ایا شاه کابل زمین
وزان بعد آن خسرو کامگار
بهرجا که خدمت گزاران بدش
همه سوی او آمدند در شتاب
که ماییم شایسته خدمت گزین
که ما زنده و مرده آن توایم
بشدقریب سه صد تن از خاصه گان
شهنشاه کابل سپهدار شد
دل شاه کابل بخو د ساخت جفت
کز و ماند اندر جهان یادگار
اگر چند گوید سفید است شیر
هم از لات چنگیز سرتا به بن
که بر سوی ناو قتنم پانیست (؟)
پذیرم بگفتارت اکنون بجان
رود سر و یا ملکم آید بچنگ
ابا اکرم و شیر علی کامگار
که ومه بد و نیک و بالا و پست
ز الطاف خود نیک بنوازشان
فلک روزگار تو دارد شاد
بداند که دوران چسان ریخت رنگ
بدو گفت کی خسرو نامجو
ز غزنین همه دودمان ترا
ببر همرهت سوی شاه فرنگ
ز کابل زمین سوی غزنین چو دود
سراسر زغزنین به کابل دیار
که اکنون تو انجام رفتن گزین
بشد فکر آئین انجام کار
و یا خاصه نیکو غلامان بدش
چوسیارگان جانب ماهتاب
ستادند و بوسیدند اورازمین
بهر جا که باشی ازان تو ایم
بهمراه آن شاه روشن روان
تو گویی بدو بخت بیدار شد


(۲۰۱)
وزان بعد آن لات با رای و هوش در مدو راد آيك بخشش بجوش
بشاه داد مر گنج و اسباب و مال که از رنج و افزایدش بر ملال
دگر نیز هر لیچ را نامدار سپارید بر خسرو کامگار
روان نامه پر سفارش نوشت بشاه داد کین را بخود کن سرشت
که چون کمپینی در کنار آیدت دران لحظه این نامه کار آیدت
وزان بعد آن خسرو پاک دین بخود ساخت آئین رفتن گزین
وداع خواست و از لات بر شد بزین برون آمد از شهر کابل زمین
بنام آوران آن سپهدار شاه بگردید چون باد پویان راه
وزان سو آن اعظم نامدار ابا اکرم و شیر علی کامگار
رسیدند فی الجمله باد و دمان زغزنین بکابل زمین آن زمان
بفرمود لات آنگه و نبال شاه نهد نیز نام آوران رو براه
و لیکن نگردند بشاه هم عنان که از من شود کمپینی بد گمان
یکی منزل از هم جدا باشند بدین گونه روسوی راه با شند
بفرمان او پر دلان تاختند بدنبال شاه جمله پر داختند
جهان نامداران ابا دودمان بگذشتند منزل بمنزل روان
ز هر منزلی کان شه تا جور گزین سوی منزل گزین شد دگر
بجای وی اینان فرود آمدند بدین سان شان راه نمود آمدند
ز خیبر گذشتند بدین گیر و دار بفرمان خلاق لیل و نهار
روانه شدند سوی هند و ستان ابا دو دمان شاه ابا دوستان
تو ای مرد دانشور نامدار سپهدار را سوی رفتن گذار
که تا بر سر داستان آیمش به هند و ستان راه بنمایمش
نشان از دیگر داستان گوشدار غم عالم از دل فراموش دار
ز کردار اکبر سخن بر شنو شمیمه چو مشك ختن بر شنو
مرا در سخن گفتن این بود کام که گردد بیان وصف آن نيك نام
و گر نه سخن بر نمی گفتمی مرا بند داستان نیز بنهفتمی


جنگ نامه

(۲۰۰)

رهایی یافتن سردار محمد اکبرخان
از بند پادشاه بخارا

اگر اختر بخت گردد بلند زگرد حوادث نیابد گزند
کجا خیره گردد رخ آفتاب اگر چند بر پیچد سحاب (۱)
دم چند اگر ماه بچرخ برین به برجی به بندند آید غمین (۲)
بدو باز بخشد خداوند ماه زبند و کدو رت بیابد رها
که يك چند اکبر یل کامکار بدی بند در بند شاه بخار
ندانم ز دوران دون چند روز چه آمد بدان شاه گیتی فروز
بسی محنت سخت در نج دراز بزندان کشید آن یل سرفراز
سپهدار سلطان بهراش بود دران کنج زندان بد و جاش بود
کشیدند با هم جفای سپهر بگشتند از محنت و رنج سیر
بدان شد مر یوسف کامیاب ز زندان بر آید تعبیر خواب
کسی را که شایان شود لطف رب پدید او را ز هر کون سبب (۳)
که بودی در آن نیك شهر بخار ز اولاد آن سید نامدار
همی فضل نا در ورا نام بود صفاطینت و پاك انجام بود
و را بود بس شهریار بخار رضاجوی خدمت گزین بنده وار
ز فرمان او سر نبردی قضی اگر چند از آن رنج و غم یافتی
بد و بود پس شاه دو را ن مرید همی دید دایم ز فیضش نفید (۴)
چو بشنید آن سید پاکدین ز رنج دلیران کابل زمین
که در بند سالار توران دیار فتادند چندی یلان خوار و زار
بدل گفت کین کار باشد صواب که گردد رها مسلمی از عذاب
روم جانب شاه توران دیار بر آرم ز بند اکبر نامدار
چنین گفت و برخاست آن پاکدین روان شد سوی شاه توران زمین
همی رفت تا شد در آن بارگاه بد لجویی او بپا گشت شاه
تهی کرد جانا که بنشت میر ببالای آن پر نیا نی سریر
زمانی چو بگذشت با شاه گفت که شاها ترا بخت و اقبال جفت
مرا خواهشی است بر شهریار اگر بر پذیر د کنم آشکار


(٢٠٦)
بدو گفت شاکی شه را مدعا اگر جان من خواهی اکنون بخوا
نه پیچم سر از راه و فرمان تو که آن منست آن همه آن تو
کشاده زبان آن شه پاکدین چنین گفت بر شاه تو را ن زمین
همی خواهم ای خسر و انجمن که اکبر و سلطان گذاری بمن
ازان بند و زندان شان باز کن مرا ز ین تمنا سرافراز کن
چو دانست خسرو بگفتا ر او بدان در دشده مونس و یار او
بگفتا که من با تو بخشیدمی اگر چند زیشان خطا دید می
ببر با خود ای قبله روزگار ولیکن مباش ایمن از گیر و دار
مبادا رها یا بند از بند تو خلل یا بد این طبع خورسند تو
چه خوش گفت گوینده از روی مهر بزنجیر به گرچه زخم است شیر
چو بشنید مرد پیر روشن ضمیر ز خسرو سخنها همه دلپذیر
قبولش بیفتاد و بر شد بپا بیامد بنزد ان شه پارسا
همی کرد، اکبر ززندان برون فلك سوی بختش بشد رهنمون
در آمد به بختش ز نو راستی برون آمد از کژی و کاستی
شد از طالعش اختر نحس دور که در مسکن مشتری تا فت هور
سزاوار تخت شهی یافتش بصد آرزو بخت بشتافتش
به آخر بصد عز و تمکین و ناز بر فتند با وای آن سر فراز
نشستند بدان منزل دلگشا نهادند در مسند عیش پا
سپهدار اکبر یل پیل تن بهمراه سلطان در ان انجمن
همی بودند آنجا بعیش تمام به آزاد زندان بدند شادکام
بدی فضل قادر بشرط ادب رضا جوی نام آوران روز و شب
خورش آنچه شایان خوان بودیش که در دستگاه آن عیان بود یش
بیاور د برنامدا ز ان مدام بد ین سان بد ند مدتی شادکام
ولیکن که بر خواهش خویشتن نرفتند بیرون از ان انجمن
سرائی بد آنجا بد ن پی گزند بر سم نظر بندی بپای بند
همی رفت سلطان بهر جایگا نمیرفت اکبر برون از سرا
چو بگذشت چندی بدین گیر و دار ز ابر اختر بخت گشت آشکار


(۲۰۷)
جنگ نامه
چنین گفت اکبر بسلطان کنون
چه تدبیر پوید ترا عقل وهوش
بود چاره کار را برزنیم
مگر باز بخشد خداونديپاک
بدو گفت سلطان که ای نامور
یکی حیله مر مرا در دل است
که این جامه تن برآری ز بر
بدین سان برای از میان سرا
از ان پس سوی شهر سبز آورو
من آنجا بهیشت درای ناجور
هر آن کو بیاید ترا بیندا
بگویم که اکنون مرو پیش او
تنش درد ناك است جانش هلاك
نیاید رود کس بنزدیک او
بدین سان درت پاسبانی کنم
پس از چند آیم بدنبال تو
چو بشنید اکبر دلش گشت شاد
بگفتار سلطان زتن جامه کند
برآمد برون از میان سرا
همی رفت و سلطان بردر نشست
نمیگذاشت کس را میان سرا
توسلطان بدین پاسبانی گذار
که چون گشت بیرون زشهر بغار
نهان کرد خود را دران مرز زود
بشب گشت پویان بکردار باد
چوخور گشت صیقل گر آسمان
همین بود تاگشت اختر پدید
که ای پور عم عاقل و رهنمون
که تا چند باشیم اینجا خموش
که خود را ازین شهر بیرون کنیم
گل بخت من سربر آرد ز خاك
فدای قدومت مرا باد سر
گمانم کزو دفع این مشکل است
دگر گون کنی جامه چون نیلوفر
برو هرکجا دل بخواهد ترا
که از شاه او آیدت آبرو
نشینم که تا کس نیابد خبر
و یا یکد می بر تو بنشیندا
میازار آن سینه ریش او
فتاده به بستر گهی رو بخاك
نیازارد آن جان تاريك او
بخاک درت جان فشانی کنم
ببینم ره و رسم و احوال تو
بگفتا که از بندم آمد گشاد
تغییر بر جامه بر فکند
ندانسـت کس بر چنین ما جرا
بز نجیر و قفل آهن ببست
بدان رنگ و افسون که گفتم ترا
ز کردار اکبر سخن گوشدار
بروز آمد اندر یکی گشت زار
که تاخور نهان شد زچرخ کبود
سوی شهر سبز آنسکه تا بامداد
شدی باز اکبر بیکجا نهان
بشد نور خور از جهان ناپدید


(۳۰۸)

نهادی قدم باز در راه چو باد بدان با که بر کل نشاید نهاد
همی رفت تا روز نزدیک شد شب تیره را بخت تاریک شد
تجلای خود بر فلك بردمید سپهدار بر کاروانى رسید
بدان کاروان اندر آمیخت زود که با شدش آن همه راه نمود
مع القصه آن اکبر پهلوان سراسر بهمراه آن کاروان
رسیدند در شهر سبز آن همه بر افتاد در شهر از ان زمزمه
جدا گشت اکبر ازان کاروان رها گشت از گردش آسمان
همی جست راه در سرای کبیر مکان در کجا دارد آن دلپذیر
تفحص همی کرد تا یافت آن سوی آن سرا تیز بشتافت آن
دران روز دانای روشن ضمیر خردمند فرخنده یعنی کبیر
نشسته بدند جمله با هم گنان بمهمان سرا با دل شادمان
که آن لحظه هم اکبر شیر گیر در آمد بمهمان سرای دلپذیر
نشست و بایشان همی بنگرید که بر میزبان حیرت آمد پدید
بپرسید از وی کبیر دلیر که ای مرد آزاده خوب چهر
چه نامی و نسل از که داری نشان که باشد ترا فر گردن کشان
وگر از فر مردی ترا راه نیست دلیری و تندی هم از بهر چیست
مپوشان ز من آنچه داری نهان همی خانه را خانه خویش دان
و گر نامداری و گر پهلوان وگر شهر یاری ز آزاد گان
دگر راه مده در دل اندیشه را ز شیران مبادا تهی بیشه را
بر آشفت اکبر بخندید و گفت که از تو چرا راز دارم نهفت
ندارم بدل از تو بیم و هراس تهی از هراسم خدارا سپاس
منم اکبر اينك در ين گلستان جگر بند سالار كابل ستان
بدم مدتی از بد روز گار به بند سپهدار شاه بخار
کشیدم بسی رنج زندازه بیش رسیدم بس از عقرب و دهر نیش
بفرمان ایزد رها یافتم از ان شهر سوی تو بشتافتم
رسیدم به امر خدا وند پاک یقینم که برخاست بختم ز خاک
چو بشنید از نامور این سخن كبير دلاور در آن انجمن


جنگنامه
(۲۰۹)
بیا خاست از جا بكردار باو همی رفت و در پای اکبر فتاد
زد يده همی اشك شادی بسفت بمژگان غبار از کف پاش رفت
همی گفت کی میر فرخنده را بگردون مرا سر کشیدی کلا
عجب) کرده یاد از بن خاکسار بود بنده پیر خدمت گزار
قدم نه بچشمم که ماوای توست همین منزل وجا همه جای توست
خوش ای نامور شادمان آمدی بدین جسم بیجان تو جان آمدی
بدل دایمم آرزوی تو بود بخاطر مرا جست وجوی تو بود
خدا لطف بر من همی کرد بیش که بی رنج این گنجم آمد به پیش
میسر مرانوش بی نیش گشت فلك بردرم خاصه د ر ویش گشت
خنك بر من و طالع ساز من که شد بخت من باز دمساز من
هما رام من بدر شد وبوم رفت نکوتر سرم اختر شوم رفت
بد ین گونه گفتار بسیار گفت از آن بخت فیروز چون گل شگفت
از ان پس بفرمود خان گسترند زشادی طرب را نشان گسترند
فر وهیشت سالار خان خوان به پیش بیا ورد عیان مرغ بریان به پیش
وز آن پس بخوردی کشادند دست گران مایکستان بالب می پرست
ز هر چیز خوردند و بر داشتند بدل رنج واندوه ننگذاشتند
از ان بعد آن فال فرخ كبیر که بخت جوان یافت از چرخ پیر
ز مغز ش همچو است اندر زمان لباس شهی از بر پهلوان
همه دیبای چین بر سم خچند بپوشید بر قد سرو بلند
بسر بر زدش تاج روی کلاه درخشان بكردار خورشید و ماه
کیانی کمر بند ش از رشته در همه گوهر و لعل و یاقوت پر
ازو خیره شد چشم آن انجمن همی بست اندر میان پیل تن
نشست اندران انجمن شادکام جزا ز شادمانی نبردند نام
شب وروز در جشن بستند کمر زشادی به کیوان کشید ند سر
ز به کس نام بردی غم و رنج را اکه بی اژدها یافتند گنج را
همی بود چندی بدین دارو گیر بل تا چور در سرای کبیر
که بر خسرو شهر سبز آگهی رساندند بروی ز بخت بهی


(۲۱۰)

که ای خسرو شهریار جهان رسیده کنون اکبر پهلوان
فلک داد از بند چاهش گزیر بود تا چور در سرای کبیر
چو خسرو شنید این سخن شاد شد تو گویی که از محنت آزاد شد
فرستاده آمد بر تا جور ز گفتا ر خسرو بگردش خبر
چو بشنید از و این سخن شیر گیر بتابید رخ سوی فرخ کبیر
بگفتا که دیگر نشاید درنگ که آریم اینجا بقا نون چنگ
بسی روز اینجا مرانیر شد نرفتم بر شاه و تاخیر شد
بود آنکه رخ سوی شاه آوریم سر فخر خود در سما آوریم
چو بشنید از وی کبیر این سخن ز جا خاست چون باد از ان انجمن
بیاورد دو اسپ و بر زین کشید که بر توسن چرخ پر وین کشید
نشستند بر باد پایان چو باد برفتند بر شاه خسرو نژاد
چو نزدیک آن بارگاه آمدند بدان کاخ کیوان سرا آمدند
چو شاه دید از دور برپای خاست قدی همچو سرو سهی کرد راست
خرامید تا بر در بارگاه مقابل بر پهلو نیکب راه
چو اکبر فرود آمد از پشت زین روان شد بر خسرو پاکدین
کشدو ند با هم بغل خسروان دو شمشاد با آن دو سر و روان

فشر دند با هم بر و دوش را
به پرسش گشودند لب نوش را


[BLANK PAGE]


انجمن تاریخ افغانستان
Société des Etudes Historiques d'Afghanistan