[BLANK PAGE]


انجمن تاریخ افغانستان
جنگنامه
اثر
محمد غلام غلامی


تشکر و امتنان
قراریکه در مقدمه این اثر ذکر شده است
شاغلی میر محمد حسن خان یکی از نبائر میر مسجدی خان
مجاهد معروف وطن در فراهم ساختن زمینه طبع
این جنگنامه که متن آن جزء ارث در
خانواده شان محافظه می شد ایثار
و مساعدت زیاد از خود نشان
داده اند. انجمن تاریخ ازین
همکاری کمال ممنونیت
دارد و از بازماندگان
مجاهد وطن
میر مسجدی خان
غازی بسیار
مشکور است


نمره ۰ ۴۸

جنگنامه

در وصف مجاهدات میر مسجدی خان غازی و سائر مجاهدین رشید ملی علیه متجاوزین

اجنبی در سال های ۱٨۴۲ - ۱٨۳۹ ع

اثر :

مولینا محمد غلام کوهستانی

متخلص به «غلامی »

مطبعه دولتی
میزان ۱۳۳۱


یاد آوری

قراریکه در مقدمه این اثر ملاحظه میشود در ماه جوزای ١٣٣٤ یعنی دو سال و
چهار ماه قبل طبع این نسخه قلمی را که خاطره هائی از مجاهدات میرمسجدی خان
غازی کهستانی و سائر غازیان مجاهد وطن را در جنگ های اول افغان و انگلیس
ترسیم میکند در مجله آریانا شروع کردیم و موازی با مجله به طبع نسخ مستقل
هم پرداختیم . اينك بعد از دو سال و چند ماه انجمن تاریخ موفق شده است که در
قطار سائر متونی که طبع کرده است نسخة علیحده این اثر را هم به علاقمندان
تاریخ کشور تقدیم کند .
این جنگنامه علاوه برعمومیات واقعات بر مجاهدات غازیان کهستانی و کوهدامنی
بیشتر روشنی می اندازد و نام بسیاری از پهلوانان رشید ملی را که در مقابله با اجنبی
در طی سال های ١٨٤٢ - ١٨٣٩ ع ایثار وفدا کاری کرده اند معرفی میکند .
احمد علی کهزاد
١٠ میزان ١٣٣٦


فهرست مندرجات جنگنامه
مضمون	صفحه
مقدمه بقلم احمد علی کهزاد	اول
آغاز کتاب	٦
در توصیف امیر دوست محمد خان	٧
داستان مشورت کردن کمپنی همراه لات و روان کردن برنس	٩
مصلحت کردن لات بهمراه شاه شجاع از برای گرفتن خوانین کابل و کوهستان و خروج کردن آنها	١٧
فرستادن برنس داکتر را بسوی ولایت زمین	٢٢
مجلس آراستن امیر دوست محمد خان و آمدن قاصد بخارا و پادشاه ایران	٢٦
مصلحت کردن امیر دوست محمدخان با امرای خویش و برای گرفت برنس صلاح ندادن و رفتن برنس بفرنگ	٣١
آگاهی یافتن کهندل خان و مهردل خان و رحیم دل خان از آمدن شاه شجاع	٣٧
آگاه شدن امیر دوست محمدخان از آمدن شاه شجاع	٤٠
داستان برآمدن شاه شجاع از ملك قندهار و رفتن بر سر شهر کابل و جنگ کردن در غزنین	٥٢
قاصد فرستادن شاه شجاع در قلعهٔ غزنین نزد حیدر خان	٥٤
آگاهی یافتن افضل از گرفتن حیدر و از راه بر گشتن و رفتن بر سر کوهستان و جنگ کردن در سید آباد و شکست خوردن آنها	٦١
برآمدن امیر دوست محمدخان از ملك کابل و رفتن بطرف توران زمین	٦٧
داخل شدن شاه شجاع در ملك کابل و گرفتن حاجی خان را معهٔ حیدر خان و فرستادن بطرف فرنگ ١٢٥٩	٧٢
نامه فرستادن پادشاه بخارا بامیر دوست محمدخان و رفتن به بخارا و گرفتن پادشاه بخارا او را به عداوت	٨٣
برآمدن افضل و اکبر از آنجا و جنگ کردن در چراغ جی و گرفتن ترکان آنها را	٩٥
داستان طلب کردن شاه شجاع کوچ و فرزندان دوست محمد خان را از ملك تاشقرغان و فرستادن به غزنین	١٥٢
( الف )


گذاشتن قلعهٔ خود ها را میر مسجدی خان و محمد شاه خان در جلگه
خشری در قلعه میر مسجدی و جنگ کردن آنها در خواجه خضری ١٥٧
شبا خون بردن برنس مرتبهٔ دوم در خواجه خضری بر سر میر مسجدی خان ١٥٨
فرستادن امیر دوست محمد خان برادر محمد افضل خان را از بخارا
در تاشقرغان بخواستن کوچ ها ١٦٧
رهائی یافتن امیر دوست محمد خان از نزد پادشاه بخارا و رفتن بشهر سبز ١٧٠
جنگ کردن امیر دوست محمد خان در بامیان بهمراه داکتر
وشکست خوردن او از بیدلی ترکان ١٧٨
رفتن امیر دوست محمد خان از تاشقرغان بطرف کابل ١٨٣
آگهی یافتن نامداران از آمدن امیر دوست محمد خان و رفتن بعضی باستقبال او ١٨٤
برگشتن داکتر از بامیان و فرستادن شاه شجاع او را بیاوری برنس در چاریکار ١٨٦
لشکر آراستن امیر دوست محمد خان و رفتن او در پروان
وجنگ با برنس، کشته شدن داکتر ١٨٨
برگشتن امیر دوست محمد خان از رزمگاه و رفتن بطرف کابل و سلام کردن او لات را ١٩٥
خبر یافتن سردار محمد افضل خان از رفتن امیر دوست محمد خان
در غزو لات و رفتن او نیز در پیش پدر ١٩٩
فرستادن لات امیر دوست محمد خان را معهٔ اهل بیت او بجانب فرنگ ٢٠٢
رهائی یافتن سردار محمد اکبر خان از بند پادشاه بخارا ٢٠٥

تذکر:
در صفحات ٧٢-٨١ و ١٠٤-١٥١ و ١٦٢-١٦٧ در شمارش اعداد اشتباه طباعتی رو داده
ولی متن کتاب کامل است و افتادگی ندارد خوانندگان محترم متوجه باشند.

(ب)


جنگنامه

مولیـا محـمد غلام معروف به غـلامـی کـهسـتـانـی

در اواخر سال ۱۳۳۱ در حالیکه شاغلی میر عبدالعزیز
به سمت حاکم اعلی پروان و شاغلی فدا محمد صارم
به حیث مدیر مطبوعات آن حکومت اعلی تقرر داشتند
مکتوب مورخ ۱۹ ماه حوت سال مذکور از مدیریت
مطبوعات پروان بدین مضمون به انجمن تاریخ واصل شد:
«.. يك جلد مندرس کتاب قلمی که اسم آن مجهول و اوراق سر واخر آن
وجود ندارد و از وقایع تاریخ اعلیحضرت امیر دوست محمد خان مرحوم بحث
میکند بدست آورده به ملاحظه آن انجمن عالی فرستادیم این کتاب از شخصی
موسوم به شاغلی میر محمد حسن خان از نبائر میر مسجدی خان مجاهد معروف وطن
میباشد.» متعاقب این مکتوب بعد از یکه در شماره دهم حمل ۱۳۳۲ مقاله ئی راجع
به معرفی اثر مذکور در مجله ژوندون نشر کردم شاغلی میر محمد حسن خان
مالك اصلی کتاب و لد میر غلام نبی خان ساکن دهکده در قاضی
چاریکار که سلسله نسب ایشان به میر مسجدی خان مجاهد معروف کهستان
میرسد به انجمن تاریخ تشریف آورده و به سابقه احساسات سرشار ملی و داشتن
سهمی در احیای نام مجاهدین وطن حق چاپ و نشر کتاب قلمی خویش را
در اختیار انجمن تاریخ گذاشتند.
قراریکه متذکر شدم راجع به معرفی اهمیت این نسخه قلمی از نظر تاریخ
دو مقاله یکی تحت عنوان: «يك اثر مهم جدید راجع به جنگ های اول
افغان و انگلیس» و مقاله دیگر تحت عنوان «ممیزات جنگنامه مولینا


(۲)

محمد غلام کهستانی در شماره های دوم و سوم سال پنجم ژونداون نشر کردم
و حالا که موقع نشر کتاب مذکور در مجله آریانا بصورت مستقل فرارسیده
معرفی مختصر کتاب و شاعر مصنف آنرا با اهمیتی که متن نسخه در روشن
کردن گوشۀ از مجاهدات غازیان کهستانی در جنگ اول افغان و انگلیس
دارد ضروری می بینم:
این کتاب مندرس بحال موجوده شامل ١٦٦ صفحه است از آغاز
۱۰ صفحه اول متن از کاغذ اصلی کتاب کم میباشد ولی چون در کاغذ
سفید عادی نقلی برداشته و بجای گذاشته اند سر نسخه کمبودی ندارد و آخر
آن ناقص است. کاغذ اوراق کتاب دو قسم است : قسمت اول تا صفحه ٧٦
کاغذ انگلیسی است که اصلاً سفید رنگ بوده و مرور زمان آنرا شکری
ساخته و در حواشی آن آثار چربی و آتش سوزی ملاحظه میشود و روی بعضی
از صفحه های جدول کشیده شده اسمای بعضی از صاحب منصبان انگلیسی مثل :
الکسندر ، میجر تود، کرنیل کینر، مارتن و غیره با بعضی ارقام در مقابل
هر نام تحریر است و در سر بعضی صفحه ها (لودبانه پولتیکل اجنت، پولتیکل
اجنت شکا پور) با قید سال ٤٢ - ١٨٤١ بنظر میخورد و چنین استنباط میشود
که اوراق مذکور به دفاتر نظامی یا سیاسی انگلیس تعلق داشته و به ظن
غالب بعد از جنبش ملی ٢ نوامبر ١٨٤١ (١٧ رمضان ١٢٥٧) وقبل از تخلیه
کابل از طرف انگلیس ها (٦ جنوری ١٨٤٢ مطابق ٢٢ ذی قعده ١٢٥٧) از
بالاحصار یا از قلعه لغمانی مقرا نگلیس ها در حوالی قریب چاریکاریا از شیر پوریا
از سیاه سنگ و یا از یکی از قلعه های دیگر اطراف کابل ضمن غنایم بدست
مجاهدین افتاده و شاعر حماسی ها ازین خوان یغما استفاده نموده و در
صفحات سفید و حواشی کاغذ جائی که اسمای صاحب منصبان نظامی و مردان
سیاسی انگلیس تحریر شده بود نام بهادران ملی و غازیان رشید وطن را
در اشعار حماسی خود ثبت کرده است و خاطره بس قیمتداری بیادگار


(۳)
جنگنامه

گذاشته است. قسمت دوم بقیه اوراق کتاب کاغذی دارد بیشتر کلفت و کمی
قصواری رنگ اسم این منظومه حماسی و اسم و تخلص شاعر در متن بنظر بنده نخورد
تنها در آخر صفحه دهم متن نقل جدید یاد داشتی بدین مضمون تحریر است :
« در تاریخ بیستم شهر رجب المرجب یوم شنبه يك هزار و سیصد وشش قمر ی
مولینا ملا محمد غلام آخند زاده ولد ملاتی مور شاه از دنیای فانی بدنیای بقا رحلت
نمود» خارج ابیات منظومه یعنی خارج متن اصلی کتاب در حواشی بعضی
فردها ورباعیها باقید تخلص (غلام) یا (غلامی) یا (یادگار غلام) یا ذ کر
سنه ١٢٥٩ بنظر می خورد .
در اینکه ملا محمد غلام آخند زاده ولد ملا تیمور شاه شاعر و پدید
آورنده این اثر حماسی بوده شبهه ئی نیست. شاعر علا وه بر ین کتاب
غزلیات دیگری هم داشته که برخی از آن در کتاب«تحفه شاهنشهی»
در موزه کابل موجود است. غلامی اصلاً باشنده قریه (آقتا بچی) کهستان
بوده و به شهادت این فرد :
کنون باز بشنو زمن داستان
که من خود دران عصر بودم عیان

شاهد واقعات جنگ اول افغان و انگلیس بوده وحما سیات او چشم دید
وزبان غازیان ملی است. شاعر به اساس یاد داشتی که قبل برین دیدیم
در ١٣٠٦ هجری قمری یعنی٦٨ سال قبل وفات کرده است تاریخ انشاد
منظومه حماسی او را میتوان سال ١٢٥٩ تعیین نمود، این سنه طوریکه گفتیم
در صفحه های اخیر کتاب چند جادر پایان بعضی قطعات یادگار بقلم خود
او تحریر است. سال مذ کور که مصادف به ١٨٤٣ مسیحی است سال اول
مراجعت امیر دوست محمد خان بکابل وجلوس مجدد او بر تخت میباشد، غلامی
منظومه حماسی خود را در ین سال تمام کرده و ازان تاریخ به بعد ٤٧
سال دیگر هم حیات داشته و چشم دیده های خودرا با احساسات غازیان
ملی وطبقات عوام مملکت در قالب اشعار رزمی در آورده است .


(٤)

چون اسم اثر در هيچ جائی بنظر نخورد به لحاظ واقعات آنرا «جنگ‌نامه»
خواندم ومانند «اکبر نامه» اثر منظوم حمید کشمیری که چند سال قبل
از طرف انجمن تاریخ به طبع رسیده وبسا نامه‌های جنگی قدیم وجدید
افغانستان به بحر تقارب سروده شده، میان تاریخ انشاد «اکبرنامه»
حمید کشمیری و «جنگ‌نامه» غلامی کهستانی يك سال فرق است اولی در
١٢٦٠ ودومی در ١٢٥٩ بعد از تخلیه افغانستان ازطرف انگلیس درسال
اول سلطنت مجدد امیر دوست محمد خان انشاد شده وبدین ترتیب غلامی
يك‌سال مقدم‌تر نظم اثر حماسی خویش را تمام کرده و افتخار نظم ساختن
کارنامه‌های پهلوانان ملی درجنگ اول افغان وانگلیس به شاعر کهستانی
ما می‌رسد. غلامی بعد از حمد ونعت و درود برحضرت پیغمبر (ص) ویاران وی کتاب
خویش را به توصیف امیر دوست محمد خان آغاز نموده وداخل شرح
وقایع شده وعنوان آخرین واقعه این اثر: «رهائی یافتن سردار محمداکبر خان
از بند پادشاه بخارا» میباشد. شبهۀ نیست که ازین تاریخ به بعد تا تخت
نشینی مجدد امیر دوست محمد خان در کابل واقعات زیادی رخ داده که
قوت حماسیات ملی دران‌ها بیشتر تبارز داشته ولی متأسفانه این قسمت‌ها
کمبود است که باپیدا شدن کدام نسخه دیگر تکمیل خواهد شد.
حمید در اکبر نامه خود ازجنگ‌های امیر دوست محمد خان باسك‌هم
تذکراتی داده در جنگ‌نامه غلامی ازین واقعات ذکری نیست وتنها به
جنگ‌های اول افغان وانگلیس (جنگ اول) اکتفا کرده است. حمید درشرح
واقعات مربوط به تهاجم شجاع وانگلیس برخاك افغانستان ورفتن
امیر دوست محمد خان به بخارا ومراجعت او به خاك وطن رؤس مطالب را
در چند مبحث خلاصه کرده وغلامی کهستانی که خود ناظر واقعات بوده
واز نزديك صحنه‌های جنگ وپهلوانان میدان کارزار را تماشا میکرد
بیشتر داخل جزئیات شده وکارنامه‌های غازیان ملی بخصوص غازیان


(٥)
جنگ نامه
کهستانی را با ذکر اسماء ایشان مفصل گرفته است و این وجه ئی است
که جنگ نامه او را از نظر تاریخ ملی خیلی مغتنم و قیمتدار ساخته است.
مولینا غلامی چون بیشتر شاعر تصنیف ساز است اشعار و منظومه های او
متضمن برخی از اصطلاحات و کلمات عامیانه میباشد که بدون کوچکترین
تعدیل به حیث ممثل قریحۀ یکی از دهاتیان دهکدۀ (آفتابچی) کوهستان نشر
میکنیم و یقین کامل داریم که علاقمندان در اشعار ساده و خالی از هر گونه
پیرایه او احساسات سرشار وطنخواهانه فردی از افراد مجاهد افغانستان را
در طی قرن ۱۹ در مقابل تجاوز بیگانگان به خاك وطن درك خواهند کرد.
۲۳ جوزا ۱۳۳۴   احمد علی کهزاد

[ornament]


(6)

بسم الله الرحمن الرحیم
جنگ نامه

بحمدی که از گل بر آرد گلی
دهد مهر آن بر دل بلبلی

بنام خداوند گون و مکان
که . . . گوکب آسمان

خدای نگهدار بالا و پست
که روزی ده خلق از هر چه هست

ز انعام لطفش همه بهره ور
ثنایش بود بر زبان ها گهر

گشاینده کار صاحبدلان
معونت ده مشکل مبتلان

ترحم کننده است بر مؤمنان
جزا را دهنده است بر کافران

فرازنده گنبد بی ستون
گند لعل از سنگ خارا بیرون

گهی اره بر فرق زکریا (ع) کشد
که از دوستی بین که یحیی (ع) کشد

گلستان کند نار را برخلیل (ع)
نباشد کسی را در ینجا دلیل

خدای جهاندار . . .
نگهدار یونس (ع) ببطن سمک

بالطاف خلاق گیتی نورد
نگارنده سقف این لاجورد

بیزدان خلاق هر فتح باب
زمین گسترا نیده با روی آب

بدانای اسرار راز نهان
خطا بخش عصیان که بر مؤمنان

که ما چاره جوئیم و بیچاره ایم
گرفتار این نفس اماره ایم

ولیکن ازین مانده ام در شگفت
صفای دلم گرد عصیان گرفت

وزین مژده بس شد گامم دگر
که لا تقنطوا کرد ما را خبر

عنان قلم را در آرم براه
بنعت محمد شه انبیا (ص)

بتهلیل هو برکشیده دهان
میان کیان و سران و شهان


(۷)

که تا پیرو دین آن سروریم غلام درش را بجان چاکریم
باعزاز آن چار یار کبار (رض) کزیشان بود دین حق پایدار
نخستین ابابکر آن یار غار (رض) محیط سخا معدن اعتبار
دوم عمر (رض) آن عادل هوشمند که از عدل او شد جهان بهره مند
سوم آنکه عثمان بحروقار (رض) چهارم علی صاحب ذوا لفقار (رض)
درود است اول پس آنکه سلام ز ما بر محمد علیه السلام
خدایا بذات تو بر دم پناه زلطفت در فتح بر من کشا
اگر تو در فتح نگشائی من این راه را پی کجا بر دمی
کیم من بدانی كه يك مشت خاك ز خاك من ار گل بروید چه باك
بدان گل چمن را معطر كنم ببویش چو بلبل سخن سر کنم
بماند مگر یادگار کهن که جوینده خواند پس از مرگ من
بده ساقی آن باده نوش را که گویا کند طبع خاموش را
بمن ده که تا نکته دانی کنم به تیغ سخن کامرانی کنم
یکی داستانی درین انجمن چو در سفته ام گوش بکشا بمن
در توصیف امیر ابن امیر امیر دوست محمد خان غازی

امیر کبیر آن سر خروان نسب بر نسب پور پاینده خان
سکندر خصال است و جمشید فر سزاوار تخت و کلاه و کمر
نژادش درانی وطن کابلیت ببا زو ایا رستم زابلیت
همه روز روزش چو نوروز باد شبش چون شب قدر فیروز باد
سر سر کشان در کمندش بود دل دوستان پای بندش بود
کمیت فلک زیر زینش بود ... فرمان برینش بود
ز دور زمانه گزندش مباد گهی احتیاج سپندش مباد
همه خلق زالطاف او بهره ور نه کس را رسیده زیان و ضرر
بگوئیم ز اوصاف آن شیر زاد که گیتی چنان شیر مردی نزاد


(۸)

بستد بسپر و رای و بـدا نشوری تحير بد و چرخ نیلوفری
سزا وار آن است اين پاك دين شود مشتری ز یمنش در نگين
بحد منعـداری این تاجــور اسد همچو جوزا بيستي كمر
بميد ان كين بسته روز نـبرد سنانش برآورد از مريخ كرد
بــه تيغ او هنر آشكارا كند نكان در دل سنك خارا كـند
خصوصاً بعـدل و بحكم و به داد به اصل و نسب و به جد و نژاد
کسی نیست همتـای این تازه رو خدايش بمحشر دهد آبرو
شنو تا سخن را کشایم عنان بر آغاز توصیف شهزاد گان
نخست افضل آن سرور نـامـور بـود پور شاهنشه تـاجـور
بقهر ار کشد تيغ در روز جنگ نباشد کسی را مجال درنگ
گه رزم اگر ترکتازی کنـد گـر از مهر با شیر بازی كند
بسر پنجه زور باز و و دست کمرگاه پیلان جنگی شکست
دگر پور شاه اکبر پهلوان شگفته ؛ چشم نصر انیان
بگويم ز اوصاف آن شیر زاد چو او مـادر دهر هـر گز نزاد
بستد بسپر و رای و بدا نشوری تحیر بد و چرخ نیلو فری
بمیدان کین آن . . . دلیر تن پیلتن را در آرد بزیر
بپرخاش اگر تنگ بندد میان کشد پوست از از د های دمان
سوم اعظم (۱) آن گـرد شمشیرزن سنانش بود سنگ خارا شکن
چهارم بود حيدر (۲) نامـور دگر شير علی (۳) سرور پـرهنر

(۱) سردار محمد اعظم یکی از پسران امیر دوست محمد خان میبا شد که بعد ها
به مقام پاد شاهی میرسد و به اسم امیر محمد اعظم خان معروف است .
(۲) سردار غلام حیدر خان پسر دیـگر امیر دوست محمد خان است و حين حرکت
قوای انگلیس وشاه شجاع از قندهار بطرف كابل حکمران غزنی بود
و بعد ازینکه شهر مذکور دراثر خیانت برخی افراد ناصالح مفتوح شد نامبرده
تسلیم و اسیر گردید .
(۳) سردار شير علیخان پسر دیگر امیر دوست محمد خان است که بعد ها دو مرتبه
پادشاهی میکند و بحيث يك پاد شاه متور در سلاله محمدزائی مقام خاصی دارد .

چاپخانه ... میدامان الله جروف عبد الغنی جمیلی یوم ۲۲ و ۱۳۳۴


(۹)

با يشكر ، دهريك زشهزادگان
بيا يك دو دم گوش ميکتابمن
نخستين چو سلطان (۱) ديگرعمر
همان هر سه سالار لشكر پناه
چنگویم ز اوصاف سلطان سخن
که رزم اگر تنگ بندد ميان
فلك آفرين خوان بيا زوى او
خنك با چنین شاه با لشکر ا
چو خسر و نشستند بر تخت عاج
شب و روز پيوسته با عدل و داد
ببين رونق ملک را چون ببست
بدين ابهی شاه بو د استوار
الا ای خرد مند د انمای کار

همه جنگ جوی و همه کاردان
که خاطر نشان سازمت زين سخن
سمند و يكى مر د صاحب هنر
که بودند پور برادر بشاه
سخا پیشه و مرد شمشیر زن
نه رومی بماند نه نصرانيان (۲)
ملك گفت احسنت بر خوی او
همه کار دانند دانشورا
زهر كشور ش مى بيار ند باج
بهر کس در لطف و احسان كشاد
بز و چو چه گر گ يكجا نشست
عروس جهان آمدش در کنار
گلت باد خرم چو فصل بهار
بيا با ز بشنو د گر ما جرا

داستان

مشورت کردن کمپنی همراه لات وروان کردن پرس

ببین تا كه اين گنبد بیستون
بباريد غم باز بالای غم
دلم خواست تسخیر کا بل زمین
وزآن پس همان شاه فیروز بخت
بفرمود تا جمله سرانسان

چه ريزد از ين دا من نيلگون
ندار دسر راحت الانشم
كند مشتری خاتمم در نگین
روان گشته بر کرسی زر نشست
بیا بند کا ین راز سازم عیان

(۱) سردار سلطان احمد خان پسر سردار محمدعظیم خان برادرزاده امير دوست محمد خان بود
ودر روز های قیام ملی به سردار محمد اکبرخان پهلو به پهلو کار و فعالیت میکرد.
(۲) مقصد از نصرانیان انگلیس ها و مقصودها انگلیس های مقیم هند میباشد.

جنگنامه ۰ ۰ سیداعمان الله چومرتب محمدهاشم ، مطبعه پورتان ۱۳۴۲


(۱۰)

یکی لات (۱) جنگی و را نام ود
سفائی ندارد دلش غیر دود
چو جرنیل ملکی کرو (۲) ماکشن (۳)
دگر مستری (٤) مرد شمشیر زن
دگر کاتن (٥) و رایت (٦) داکتر (۷)
... مول (۸) آن مرد صاحب هنر
چو پاطنحدو (۹) برنس (۱۰) فتنه ساز
برفتند و بردند بر شه نیاز
برفتند زان پس در ان بارگاه
ببوسید آن تخت و تاج و کلاه
بگفتند کای شه ترا بنده ایم
سری پیش فرمانت افکنده ایم
درین خواستن مدعای تو چیست ؟
تو خوف از که داری و بیمت زکیست ؟
چوشه این حکایت از انها شنید
که قفل سخن را بیامد کلید

(۱) ولیم جی مکتاتن نماینده مختار انگلیس بود که به معیت شاه شجاع بتاریخ ۱۷ اگست ۱۸۳۹ وارد کابل شد و از این تاریخ به بعد تا ۶ جنوری ١٨٤٢ قریب دونیم سال در دورۀ سلطنت دوم شاه شجاع در مجاری امور دخالت داشت . مکناتن در زبان زداهالی کابل بنام (لات) و (لات جنگی) شهرت یافته بود - لات همان کلمۀ (لارد) انگلیسی است مردم از تنفر زیاد شاه شجاع را (لات کلان) لقب داده بودند و مکتاتن بعد از جنبش ملی ۲ نوامبر ١٨٤١ در میدان شیرپور به دست سردار محمد اکبر خان غازی به قتل رسید .
(۲) (گر) شاید عبارت (مگریگر) باشد که نماینده سیاسی فرنگی در جلال آباد بود
(۳) مهکشن پولیتیکل اجنت پشاور بود صفحه ۱۹۹ از زوایای تاریخ معاصر افغانستان ملاحظه شود.
(٤) اسم خاص نیست و لقب عام است .
(٥) سرولفبی کاتن حین حرکت انگلیس بطرف کابل قومندان لوای اول پیاده بود .
(٦) مقصد ازین (رایت) در اینجا کرنیل را برت است که در رأس یکی از دو غندی قرار داشت که لوای دوم انگلیس را تشکیل میداد و قوماندان آن میجر جنرال دیوکان بود
(۷) این داکتر عبارت از داکتر گرانت است که در کمپ انگلیس قلعه لقمانی در چاریکار بود بعد از جنبش کابل که ملییون کهستانی هم به حرکت آمدند و قلعه لقمانی را اشغال کردند داکتر گرانت با جمعی از زخمی های انگلیس میخواست خود را به شیرپور برساند در فاصله سه میلی کابل بدست غازیان کهستانی کشته شد .
(۸) لیونتت مول قومندان دسته کهستانی ها بود در خورد دره دسته کهستانی علیه او برخاسته و نامبرده را تکه تکه کردند .
(۹) پاتنجر در قلعه لقمانی در نزدیکی چاریکار در اثر جنبش غازیان کهستانی زخمی شد خود را به کابل رسانید و بعد از قتل مکناتن قایم مقام او گردید و معاهده تسلیمی را از طرف انگلیس با سران ملییون افغانی امضا کرد .
(۱۰) سرالکسندر برنس نماینده سیاسی انگلیس در روز قیام ملی ۲ نوامبر ١٨٤١ به درخانه اش در کابل بقتل رسید .


جنگ نامه
(11)
بگفتا ببالها که ای همدمان که چون اژدهائید آتش فشان
نباشیم ازین دیگر آسوده تر کشید... ازین مدعا بیشتر
روید جانب شاه گیتی سرا در ان ملك او افکنم ماجرا
ستانم از از و افسر کشورش ببند گران بر گذارم سرش
کجاز آتش تیغ من جان برد یقین تخت خود را بمن بسپرد
گر اوز زمگام رفت و بیچاره شد و زاز ملك خود نیز آواره شد
رود هر کجا چاره یابد تنش شود ایمن از خار من دامنش
همان ملك كابل شود بیدرنگ تصرف بر صاحبان فرنگ (۱)
از آن پس رخ خودسوی لات کرد وزین مژده بس خاطرش شاد کرد
که چون لات آن مردبارای وهوش همین حرف ها را شنفتی بگوش
بگفتا اگر هست این دلیپند روان رخت برسوی کابل ببند
بصید بزرگی که آرم بچنگ بجز مکر و افسون و نیرنگ و رنگ
و گرراه دیگر بود اندران که آسان شود عقد این سرکشان
بگویش سرآسر توای هوشمند بگردان که این شود دلپسند
بر آشفت پس لات جنگی بگفت که ای شاه اقبال بخت تو جفت
تو گوئی که آن شاه کابل دیار کشم یا کشم زنده او را بدار
یقین آمدستم که آن تاجور بلنگت زین را بدرد جگر
گه ترکتازی شود در شتاب رساند سر نیزه بر آفتاب
دگر خوف دارم ز انبوه عام که این شربتم تلخ آید بکام
تو این دام را زود برچیده دار که این صید را کی توانی شکار
دگر آنکه بشنو ده يك بيك بسی کوه دارد که سر بر فلك
که پوینده را اندر و راه نیست نشیننده را اندر د جای نیست
بود اندران برف کافور رنگ نباشد در آنجا مجال درنگ
بدان ماندا کنون همین داستان بیا بشنوای عاقل کاروان
(۱) صاحبان فرنگ ، عبارت از صاحب منصبان انگلیسی است .


(١٣)

هر آن دزد تا راهبر را نیافت تهی خانه را بیاید شکافت
درین بحر نادیده جای صدف زغم غطه و در بیاید بکف
مبادا شود بخت ما واژگون شود رشته کار از کف برون
نوشته بمکتوب شان قتل ما بکر دیده و چپ ...
بدان مردم شاه کابل بجنگ دلیرند پر خون ما بسید رنک
یکی حیلة آمد ستم بیاد اگر بشنوی ای شه شیر زاد
بباید اینجا یکی کار بین فرستی سوی شاه کابل زمین
بگردد همه کوه وصحراو یم نویسد بمکتوب خود درقلم
پس آنکه بیارد سوی شهر یار ببین وبدان کار کن اختیار
چو ازلات جنگی شنو داین سخن پذیرفته شد اندر ان انجمن
وزان پس همان شاه اسرائيان (١) ببدانست انجام سود و زیان
رخ خود سوی برنس آورد و گفت که امروز این راز نتوان نهفت
که این عقده کار بر دست تست کلید در فتح بر شست تست
برو جانب ملك کابل زمین همه بیشه و کوه و هامون ببین
تو پس آنچه بینی در آو قلم وز ان نيك و بد يا بود بيش و كم
مرا زين سخن کار بس مشکل است وزین آرزو پایم اندر کلست
بهمراه خود بر گزین داکتر که او از همین کار دارد خبر
دگر هر که خواهی ز دانشوران ببر همره خود ازین لشکران
دگر از زر و کنج واسباب ومال فراوان برای کرد فرخنده قال
مبادا تهیدست گردی بکار که دست تهی هیچ ناید بکار
دوباره همان شاه اسرافیان ببرنس همیکرد خاطر نشان
ببر دارو بر جای نیکوبنه در آنجا بدان شاه کشور بده
پس آنکه همان لات جنگی سرشت یکی نامه خوب و زیبا نوشت
که هان ای سپهدار کابل زمین رسد بار گاهت بچرخ برین
(١) مقصود از شاه اسرائیلیان اینجا (ویسرا) نایب السلطنه هند(لارد اکليند) است


جنگ نامه (۱۳)

ايا پهلوا خبر وا مهترا بر او رنگ شاهی بلند اخترا
مبارك برت باد این تخت و تاج که از ماه گردون ستانی خراج
بيا و بما راستی کن نخست که بر عهد خود باش پیمان درست
اگر گنج خواهی و گرلشکر را سپارم بدرت ای فریدون فرا
بدیشان سخنهای بارنگ و بو بسی در نوشت آن پل نامجو
ولیکن دورنگی بدش در سرشت اگرچه که این نامه درزرنوشت
پس این نامه را زود شاه فرنگ بپبر س بدادش که . . . .
و این نامه را بر برشهر یار وزان گاه پی کارخود چاره دار
وزان پس بگفتش که ای پرز کین تکاور بکش سوی کابل زمين
روان شد چوپرس ازان بارگاه وداع خواست از شاه و برشد براه
به آلين قاصد زملك فرانك برآمد همان پرس فتنه رنگ
دو باره دو صد مرد آهن کلاه گزین کردهمراه خود کینه خواه

عمان داکتر با دگر همرهان بعزم سفر تنگ بستی میان
برفتند آنان پلان در شتاب نه آسودن خورد بود و نه خواب
زگـرد سواران بپـولاد سم بخورشید پوینده راه گشت گم
به بلغار میرا ند در بحر و بر که تا پشور (۱) آمد آن بد گهر

بامید تسخیر کابل زمین همیرفت بنشست با لای زین
شب و روز میرفت در کوه و دشت بدین گیرودار هم زخیبر گذشت
چو اطلاع بشه داد که ما بنده ایم سری پیش فرمانت افکنده ایم
بخد متگذاری آن شهر یار کمربسته گردیم بصد انتظار
نوازش برو کرد آن شهر یار بیا شید دائم درینجا قـرار
... (۲) تـاخـودز خيبر گذشت ازان تلخا جانب پهن دشت
... سـوی کابـل آورد رو که تاخود رود نزد آن نامجو

(۱) پشور همان پشاور است که در محاوره عوام (پیشور) و(پشوز) هم تلفظ میشود
(۲) جاهای نقطه چین بعلت پریدگی کاغد ورق کتاب از بین رفته است .


(١٤)

خبر شنیدن امیر دوست محمد خان از آمدن برنس

. . . آن شاه با نام و ننگ که قاصد رسید از دیار فرنگ
. . . بفرمود کای پهلوان خردمند و دانا و روشن روان
. . . . . مردم شهر همه بدارند خود دست از کار همه
. . . . . . صغار و کبار . . . . . امروز بیرون شهر
چه از هوشمندان صاحب سخن که هستند با ما درین انجمن
مقابل بر آیند بیرون همه نوجویان شواند و میان زمه
پس آنکه دو پیلی که بودش بکار بیاراست او را برنگ نگار
جل اطلسش بر فگنده ببر کزان زینت آراست زیب دگر
در و کوهیه بست از زر ناب که رخشان شود چون رخ آفتاب
فگندش بسر نیز افسار زر ز نقره در و قبه های دگر
. . . هر گوشه آویختن . . . خ مینر بختن
بگردن درش مهر ها گوهری برافر وخت چون چرخ نیلوفری
چو شد کار پیلان بر آراسته کنون اکبر (۱) از جای برخاسته
بفرمود تا مردم آمد بیرون سپاهی سراپا به آهن درون
جوانان آزاده با زیب و فر همه دیبۀ چینی اندر ببر
مراهق پسر کان شیرین لبان زگیسو کمند و زابرو کمان
زابرو فگندند در سینه تیر بخم کمندشان خلایق اسیر
. . . چشم همچون بت آزری . . . جان مردم بغارت گری
بهر عشوه چون مهره کهر با بی دل ربودن همه دلبر با
تمام خلائق ز پیر و جوان برفتند چون موجۀ بیکران
ز انبوه مردم جهان گشته تنگ که آینده را نیست جای درنگ
زگردسواران دران روز گار سیه شد هوا همچو ابر بهار

(۱) وزیر محمد اکبرخان غازی پسر رشید ومجاهد امیر دوست محمدخان .


(۱۹)

جنگ نامه

برفتند هر دم باین زمزمه نشيمن به بتخاك (۲) كردند همه
وزان سوی برنس بياهد روان سوی اکبير آمد پياده دوان
چوا كبير فرود آمد از بارگی رسيدند با هم بغمخوارگی
پس آنگاه هم آغوش گشتندبهم چو همدست همدوش گشتند بهم
بپرسيدند احوال همديگر ان زملك وزشاهان نام آوران
زبس ازغم رنج راه کا ستند د می بر نشستند و برخا ستند
دو پیلی که بود از ز ر آراسته روان اکبیر اور اهمی خواسته
باستاد پیل همچو کوه بلند بفرمود آنگه یل هو شمند
نشینید بر حوضه پیل مست
ببك پيل بنشستند آن مهتران بهم برنس و اکبير پهلوان
بدیگر نشستند با زیب و فر خردمند مستوفی (۱) و داکتر
شتابنده گشتند با این گروه سوی شاه کابل نهادند رو
بشهر اندر آمد روان بیدر نگ بدل گفت برنس تو... در نگ
روان آنگه آمد بنزديك شاه ببوسیدیش دست و تخت و کلاه
پس آنگه بپوزش زبان بركشاد دعا بر دل جان شاه كرد یاد
. . . . . بیدار باد . . . . . نگهدار باد
همه سال بخت تو فیروز باد همه وقت روز تو نوروز باد
بنو هر که کج بازد اندر زمان شود خواروزاروشکسته روان
چنین گفت وشاه نيز بنوا ختش بگردون سر از لطف افراختش
که این ملک اند از پای تو باد سرسر كشان خاك راه تو باد

(۲) منزل اول از کابل سر راه جلال آباد .
(۱) این مستوفی میرزا عبدالسمیع خان بوده که در عصر سلطنت امیر دوست محمدخان
عهده دار این کاربود .
(۲) داکتر اسم عام است . در هشت بمعنی (الکسندر برنس کسی به نام وصفات داکتر
نبوده ولی در میان صاحب منصبان انگليسی داکتر نام کسی بوده که حمید کشمیری
هم در اکبر نامه چندین جا صحبت میکند ومحتاملا (داکترلات) نام داشته وحين مراجعت
اميردوست محمدخان از حبس بخارا عليه او در بامیان اخذ موقع نمود بود .


(١٦)

خنك شاه با چون تو دانا وزیر
سزاوار هر گونه داد کیر
پساپهر پرسیدش آن نيك رای
زاحوال آن ملك واز رنج راه
هم از کمپنی (١) نیز احوال جست
جوابش چنین داد بر نی درست
از ان پس ز گفتن خموش آمدند
خموش از مقال وخروش آمدند
بیا خواست چون برنس کان رنگ
بشاه داد مكتوب شاه فرنگ
چو شه نامه بسترد از دست آن
سر مهر نامه بکند آن زمان
سرا پای نامه همه بنگرید
بهم هر چه بنگاشته بود دید
چو در سفت نامه خوانده شد
بمضمون او نیز دا ننده شد
خمشو غید آن شاه روشن روان
له فی گفت اندر جوابش نه آن
پس آنگاه آن تحفه های سرشت
بیاورد و در پیش شاه بر نهشت
چو آن تحفه هانیز پر دا شتند
لب شاد و خندان بدو داشتند
بدو داد آنگاه یکی جاه را
که آنجا گذارید بنگاه را
فرود آمدند جمله دران مکان
کشون برنس و نیز همراهیان
بهم مجلس شادی انگیختند
شب و روز عیش و طرب ریختند
بشب قلقل شیشه می بود و مل
سحر غلغل بلبل و روی گل
مغنی گهی کرد گلبانگ رود
زطنبوره و بربط و چنگ و عود
گهی در کباب و گهی در شراب
زهر گونه خواهش گری کامیاب
چند روزی بدینسان بدند
بعشرت دل شاد وخندان بدند
پیکی روز برنس بر شاه رفت
بدان خاصه بنگاه دلخواه رفت
بدو گفت کای شاه عالیجناب
کمیل را بدل هست این انتخاب
که فرماندهی بنده را اینجشن
کنم سیر املاک کابل زمین
بگردم بسی ملك وهامون وكوه
که چون است این مردمان را گروه
چوشه داد فرمان مر آن شوم را
که تاسیر سازد برو بوم را
ن کابل شد در تماشای گشت
که تا بیند هنگامه کوه و دشت
(١) در اصطلاح عوام افغانسان عبارت از خانم و حتى ملکه انگلستان میباشد .


جنگ نامه
(۱۷)

همی برد آنجا بسی پیش و کم
دل خالی از راحت و پر زغم
ز بند ظفر می نمودن رها
که هر جای خوا هد به پویددراء
پسر بردن ایل کو نه روز و شبان
کنون باز بشنو زنو داستان

مصالحت کردن لات به مراه شاه شجاع (۱) از برای گرفتن خوانین
کابل و کوهستان وخروج کردن آنهاوجنگ کردن

کنون بشنوای مردبا نام و ننگ
که چون است این گنبد آب رنگ
بهر گردشی صد هزاران شگفت
پدید آورد هر زمان از نهفت
گهی گنج بخشد بشاهان شهر
گهی رنج بخشد بمر دان دهر
که چون شاه شجاع شاه اورنگ گیر
جهان شد بفرمان آن دلپذیر
کنون ملك انجام از وی گرفت
جهانی سر انجام ازوی گرفت
شب و روز عمر ش بعیش و نیاز
گذشت از نیاز جهان بی نیاز
یکی روز آن لات باپاکدین (۲)
بشد نزد آن شاه روشن جبین
بمکر دید همراز ولب بر گشاد
همی گفت کای شاه بارای و داد
نظیری بگویم کنون بی نظیر
که بر شاه عا لم شود دلپذیر
که گر تیغ خورشید ناید پدید
کجا نور ماه میشود نا پدید
ز شیران اگر بیشه ناید تهی
نبینند کس از پشه روی بهی
که تا نامداران کابل دیار
نیفتد به بند تو ای شهریار
ز اندیشه خاطر مرا دور نیست
ازین خوب تر گفت دستور نیست
چوشاه این سخن را ازو کرد گوش
بگفتش که ای مرد بارای و هوش

(۱) شاه شجاع الملك پسر تیمور شاه درانی سدوزائی است که دو مرتبه به پاد شاهی
رسیده است. بار اول بین سال های (۱۲۱۸ و ۱۲۲٤) وبار دوم بین سال های (١٢٥٤
و ١٢٥٨) سلطنت کرده است شاه شجاع بار دوم به كمك انگلیس ها به سلطنت رسید و در چهار
سال سلطنت دوم او انگلیس ها افغانستان را اشغال کرده و اداره امور بیشتر در دست آنها بود.
(۲) لات عبارت از سر ویلیم جی مگناتن ایلچی ووزیر مختار انگلیس است که در
کابل در شیرپور اقامت داشت.


(۱۸)

بدو گفتی این گفته دلپسند در آرم سر سر کشان را به بند
درینجا بخواهم همه سر کشان وزان پس فگنم شان به بند گران
بدل گفت زان بعد شاه دلیر کزین کرده بختم در آید بزیر
اگر نا مداران ببیند افگنم سربخت خود در کمند افگنم
مرا پادشاهی نماند قرار شود دین اسرا نیان آشکار
گر از پرده بیرون شوم بیدرنگ شوم جنگ پیما بخیل فرنگ
نه نیکو نماید بشاهان دهر که بر نيك خواهان شوم بد گمار
مرا چند نان ونمك داده اند بتقریب سی سال پرورده اند(۱)
چگونه من این کار برهم زنم نمكدان الفت چسان بشکنم
همان به که پنهان بنام آوران ازین گفته گویم سر داستان
که هر يك بلاو شند . . . . . .
وزان بعد آن شاه . . . . . فرستاد نامه . . . . .
بصد گونه خواهش بخورد و بخواب که سازد تهی خاطر . . . . .
پس از دیدن نامه هر نامدار سوی شهر رفتند . . . . .
چو میر مسجدی (۲) شیر پرخو دگر . . . . . . .
علی خان (۳) و محمد شاه خان (٤) بر فتند این تا . . . .

(۱) میان دو دورۀ پادشاهی شاه شجاع بين ١٢٢٤ كه ختم دورۀ اول و ١٢٥٤ که آغاز
دوره دوم سلطنت او میباشد سی سال سپری شد درین مدت پادشاه مخلوع و فراری از
طرف انگلیس ها در لودیانه و سایر نقاط هند پرورش یافت .
(۲) میر مسجدی خان معروف به کهستانی پهلوان و هیروی این جنگ نامه است نامبرده
ارده قاضی چاریکار بوده و در رهنمائی غازیان کوهستانی وتحريك آنها عليه فرنگی
ها سهم بارز و برجسته ئی داشت مزار او در دمقاضی زیار تگاه مردم است شرح حال مفصل
او در آخر جنگ نامه ملاحظه شود .
(۳) درمیان روشناسان مجاهدین چندین نفر بودند که اسم (علی) در نام شان دیده
میشود مثل حاجی علیخان و ناصر علیخان احتمال دارد که مقصد از علیخان یکی ازین دو نفر
یا کس دیگر باشد .
(٤) محمد شاه خان معروف به ابا بکر خیل از سران معروف مجاهدین است در روز
قتل مگناتن به معیت سردار محمد اکبرخان غازی حاضر بود .


جنگ نامه
(۱۹)
بماوی حافظ جی (۱) نيك نام
پس از پرسش
هريك
کای نامدار بپرسیدند ازوی که ای کامگار
آن شاه با آبرو ازین خواستن چیستش آرزو
بنام آوردن را بشهر برآمد مرا در دل شهریار
حافظ جی آنگاه سخن بنام آوران اندران انجمن
شاه دلیر چیست مقصودش از کین و مهر
خوب و زشت
سازم سرشت
درین
گردون سپهر بپیچید در پرده تا بنده مهر
چو شد نور خور از جهان ناپدید صف آرای انجم صف اندر کشید
بگردید حافظ جی میزبان پی طعمه شام نام آوران
بیاورد بایستی هر چه بود نهادند و خوردند بر در و د
پس از عذر مهمان مر آن نیکخواه بگردید آنگاه روان سوی شاه
دران شب بشد جانب شهر یار اواز یدش آن شاه والا تبار
ببوسید آن لحظه شاه را زمین که ای باد چترخت بزیر نگین
بزرگان ملک کوهستان دیار رسیدند در خدمت شهریار
بماوای این بنده جا کرده اند بلطف توامید گاه کرده اند
اگر امر باشد زشاه جهان که در خدمت آیند نام آوران
چو بشنید شاه این سخن سر بسر بدو گفت کای مرد صاحب هنر
تودانی که در کف مرا کام نیست ازین پادشاهی بجز نام نیست (۲)
اگر نامداران درین بارگاه بیایند خورسند و دل نيك خواه

(۱) حافظ جی میر حاجی پسر مرحوم میرواعظ از روحانیون بنام و معروف وقت بود.
(۲) این فرد گوئی زبان حال شاه شجاع است واقعاً در دفعه دوم پادشاهی او جز نامی
بیشتر نبود، زیرا اداره امور در دست مکناتن وزیر مختار ایلچی انگلیسی بود.


( ۲۰ )
بگیرند این قوم ناپاك دين سراسر بلان را هم از روی کین
مراچاره منم : ترا گفتم این نکته.
بباید زین پس درین بارگاه اگر چند من خوانم اى نيك خواه
کنند هر یکی چاره کار خویش بکوشند در فکر بیمار خویش
ببینم که از دور دوران دون زاندوه وراحت چه آید برون
چو حافظ جی این نکته از شاه شنفت بیامد بر نامداران بگفت
بشفتند نام آوران زین سخن پریشان وحیران دران انجمن
همیگفت هر يك كه تدبیر چیست بدین خواب آشفته تعبیر چیست
همیگفت آن مجدی . ابا عبدالق (۱) که ای هوشمند
چو بر شاه نباشد سر گیر و دار چرا تن به بیهوده سازیم خوار
كز من بعد بر قوم نصرانیان بكوشيم في الجمله اندر زیان
که این اهل کفر است و ما اهل دین نبینیم شان دیگر الا به كين
بمیر یم یا کشته سازیم شان بخون غم آغشته سازیم شان
بجز این سخن هیچ دیگر مباد ستا نیم سر با رو دسر بباد
علی خان محمد شه هم زین سخن بگشتند شادان روان ز انجمن
اول دوره شهر کابل زمین پس آنگه ببازار کابل زمین
همی سیر کرد و همی بشکر بد وزان پس بکهدا من (۲) آمد پدید
پاستا لف (۳) آمد گذر گاه او همی سیر میکرد ماوای او
پس آنگاه بیگرامش (٤) آمد گذار وزان جایگاه شد سری چهاریکار (ه)
سرا پرده بر پای کرد ی بسی دران دشه ماوای کردی بسی
(۱) عجالة هویت او معلوم نشد اگر چیزی بدست آمد در آخر کتاب داده خواهد شد.
(۲) فلاله حاصل خیز و پر جمعیتی است در شمال كابل . (۳) صیفه ایست زیبا
در کوهدا من در شمال كابل (٤) بكرام ب ٦٠ كیلومتری شرق چاریکار افتاده . در زمانه های
باستان به نام ( کاپیسی) قرن های متوالی پایتخت افغانستان دوره های کوشانی و بعدتر
بوده . ٥) دهکده ایست بزرگی که حیثیت شهر کوچکی پیدا کرده و پر جمعیت ترین نقطه
کوهستان و کوهدامن است .


(۲۱)
روان چند روزش در آنجا گذشت خرامید هر لحظه در کوه ودشت
پس آنگه بپروان (۱) با گلبهار ۲) ... آن بداندیش کافر گذار
کرانه کرانه به پهلوی آب سوی پهلوان کوه (۳) کردی شتاب
دمی نیز بالای آن کوه نشست وزان پس هم از آب پهلو گذشت
بصد رنك تزویر با همرهان سوی خوجۀ ريگ کشتی روان (٤)
همی گشت کردی دران اندکی تخیر ازان بو العجب شد یکی
چگویم که چونست آن بوالعجب نداند کسی هیچ او را سبب
یکی کوه سرسوی چرخ فلك که پیداش کرده خدا وند يك
هيا قلش بود سینه پهلو باند نسیمش خوش وخرم و دلپسند
زسر تا بپا ريگ خشخاش رنگ نه الوان آن سنگ ماند بسنگ
مدخل دران کوه سرتا بپاست عمیقش نداند کسی در کجاست
چو در عرض آن موضع پرانکار رسد تیر پیکان مردان کار
بعینه بود رنگ شکر ترین کند چشم بیننده اش آفرین
یکی غار (٥) پایان کوه اندر است نداند کسی تا کجایش سر است
چو بر سر مر آن بوالعجب را بدید سراانگشت حیرت بدندان گزید
بدینگونه هرجا که میرفت آن زسردار آن ملك جستى نشان
روان سوی او میشدی رهنمون بفن و فریب و بمکر و فسون
بصد چاپلوسی و هر گونه رنگ رساندیش پیغام شاه فرنگ
(۱) پروان در مدخل درۀ سالنگ در دامنه های جنو بی هندوکش افتاده. اسكندريه
پای هندوکش در انجا بنا یافت حالا به نام جبل السراج بیشتر شهرت دارد .
(۲) در نقطه تقاطع رود خانه پنجشیر وشقل افتاده یکی از تفریح گاهای سمت شمالی
است و در مجاورت آن دز شیخان خیل گلبهارخانه نساجی بناشده است .
(۳) پهلوان کوه در سه کیلو متری شرق خرابه های بگرام افتاده (٤) ریگ روان
در مقابل بگرام آنطرف رود خانه در حوالی قریه صدق آباد کهستان واقع شده است.
(٥) در نزدیکی ریگ روان زیارتی هم موجود است و در انجا غاری هم است که
محتملا در عصر بودائی چله خانه راهبین بود : و در داستان های فوکلوری نقل میکنند
که صدای دهل وشیهه اسب ها از انجا شنیده میشود .


(۲۳)
جنگ ....

سوی خوست * هم اشکمش * تاختند
همه کوه وصحرایش اندر نظر
وزان پس بیغلان * شدند ره نورد
چو در ملك بغلان فرود آمدند
فراخی دران ملك دیدند بسی
وزانجا بقندز(۱) کشادند گام
ملاقات اوچون بشد حاصلش
بصد گونه افسون زبان بر گشاد
وزا يينز میر از سر راستی
نوازید چندان که خرسند شد
روان جشن عالی بپا ساختند
بگردید اطراف اقلیم او
همه بود نیها که بودند رو
همه از خوی و لفظ و آداب آن
هر انچیز کاندر نظر مینمود
چو مقصود حاصل شدش زان دیار
بشد جانب میر گفت ای گزید
بدو گفت میرش که فرمان تر است
بفرمود تا بار بستند همه
وداع کردند آنگاه بهمدیگر آه
ازان راه که آمد شدش از نخست

وزانجا بنهرین * بپرداختند
بياورد آن مرد صاحب هنر
زکوه شتر غاط برخواست گرد
پس از مایه در فکر سود آمدند
. . . آرای با هر کسی
که تا نزد میرش شود شاد کام
ز خود نرم چون موم کردی دلش
ز شاه فرنگش پیامی بداد
کشیده دلش از چۀ کاستی
دلش با وك مهر پیوند شد
در ان چند روزی بپرداختند
تهی خاطر از هیبت و بیم او
با از کم و بیش و زشت و نکو
که بودی از ان مردم آئین بدان
بیاوردش اندر قلم چهره زود
بند پیر باز آمدن بت بار
سوی باز رفتن دلم وا کشید
کنون هر چه خواهی همه آنتر است
بمرکب روان بر نشستند همه
سوی شهر کابل بپویند راه
سوی . . ن آن لحظه پا کرد چست

(*)خوست و اشکمش و نهرین وبغلان نقاط معروفی است در ولایت قطغن .
(۱) قندوز محلی است معروف در غرب خان آباد ودر مآخذ قدیمی تر به نام کهندژ
شهرت دارد .


(٢٤)

بها نیگونه بگذشت از نو بهار بسر حد پنجشیرش آمد گذار
گرفتند منزل در ان جای باز بدل کرد اندیشه های دراز
همین گفت کاین مردم پنجشیر بخون ریختن همچو شیرند دلیر
مبا دا که بر ما زیا نی رسد که برخلق ازین داستانی رسید
اگر از ره دیگر آرم گذار که نا دیده ماند مرا این دیار
تبا شد عران امدن فائده تهید ست مانم ازین مانده
بباید کنون قاصد تیزگام که بر شاه برنس رساند پیام
فرستند کسرا که نبودش بیم ازین ملك ما را برآرد سلیم
که چوندا کتر گفت اینداستان شنیدند آنمردم کاروان
یکی قاصد تیز رو همچو باد سوی شهر کابل قدم برگشاد
بیامد بنزديك شاه دلیر سرش را زگفتار او کرد سیر
چوشاه این سخن را ازو برشنید دران انجمن هر طرف بنگرید
چنین گفت کای مردم هوشیار که باشد؟ درین شهر زیبای کار
که در ملك پنجشیر رو آورد روان داکثر را فروآورد
یلی گفت کسرا نباشد مجال بجزمی میر بابای * صاحب کمال
ز اولاد میرسیف الدین ولی سید هست و هم اصل و نسلش جلی
که آن مردمان خود مریدند ورا چوجان در بدن پروریدند ورا
ز فرمان او می نتا بند سر همه زیر فرمان او سر بسر
چوشه این سخن را از و کردگوش طلب کرد يك مرد با رای و هوش
بدو گفت کای عاقل هوشیار برو جا نب میر * والا تبار
بگویش که ای عارف کاردان* ترا در سلوك حقیقت مکان
چه باشد اگر سر برافرازیم ز لطف کرا نمایه نوازیم
شوی سوی پنجشیر تشریف گر که آنجا بود منتظر داکتر

(*) میربابا ، عارف کاردان ومیر همه القاب و صفاتی است که برای حافظ جی
میرحاجی پسر مرحوم میرواعظ یکی از روحانیون معروف وقت داده شده است .


جنگنامه (۳۰)
بدر آری او را از آن جا بگاه بكير ان مر ا بر فبر ازی کلاه
چنین گفت آن شاه نيك اختر ان بشد جانب مير قاصد روان
بدو گفت پیغام شاه هر چه بود بگفت كه فرمان برا ريم زود
وز آنجا کمر بست آن نیکبخت بخیل مریدان کشیدند رخت
بهر جا که میشد گذر گاه او ببوسید مردم کف پای او
چنان تا رسیدند در پنجشیر وز ان پس دل دا کثر شد دلیر
نفرستاد کس را بنز د يك او که برخوف کردددلش زان گروه
برفتند آن مردم دلپذیر بیاوردند او رابنز ديك مير
ملاقات همد یگر ان کردند زحال گذشته بیان کردنا
وز آنجا سوی شهر کابل خرام بکردند و در ره نهادند گام
ز بد كينة چرخ زنگار تن تب آمد مر آن میر را در بدن
مریض فزون گشت و تن دردناك ز ... حرارت زبان گشته چاك
د واهر چه دادی بدو داکتر بجان حزینش شد کار گر -
بدو مغز بادام خشکی نبود زاسکنجبین روی گیر می فزود
بلی چارة مر گ چون خطاست چه یارا ی تأثیر اندر دواسـت
چو استا لف آمد بماوای خویش بخیل و درو منزل و جای خویش
مریض بهر دم فزونتر شدی دل از درد ضعفش زبونتر شدی
کنون چند روزی بدینگونه بود رخ آفتابش به زردی امود
بذكر الا الله زبان برگشاد بفرمان حق آنزمان جان بداد
برآمد چو آنجان شیرین زتن فغان خاست از مر دم انجمن
همی هر یکی میخرا شید روی همینکد روی و همیکند موی
پس آنگاه مراو را ببردند بخاك چو آن پاكدين را چپر د ند بخاك
ازین دهر پر فتنه وبـد نظام بدار البقا شد روان شاد کام
جنگنامه ٥٠٠ جلد سيدامان الله م معروف احمدعلی جعفری پوار :۱۳۳۰


(٢٦)

جهان را ساس نیست راه وفا چه حاصل ترا زو کشیدن جفا
که با هیچکس پایدارى نکرد بجز رسم بى اعتبارى نکرد
غلامى چه باشد سرای سپنج بیابان غم باشد و کوه رنج
که چون دا کتر شهر کابل رسید توابع کمان رفت شه را بدید
دل پرنس ازوى دران روز کار بشد تازه و تر چو خرم بهار
همه روز با هم ملاقات بود سخنها ز هر جا بیان میشد و د
چو شد تیغ سلطان شب تیزتر روان از تن روز برید سر
سراپای خورشید بسته کنون فگندند در چاه مغرب نگون
چو سیاره ها لشکر افراختند سراپرده شب بپا ساختند
سیاهى در انوقت ز یبنده شد سپیدی بهر جا گر یز نده شد
در اشب بهم بر سر دا کتر نشستند پنهان ز راز کتر
بد و گفت هر چیز بشنیده بود هم از دیدنیها که او دیده بود
همان نیز هر چیز مکتوب داشت بیاورد و در پیش پرنس گذاشت
چوپرنس همه کار دیدی بکام بگفتی که این ملک ماراست نام

مجلس آراستن امیر دوست محمد خان و آمدن قاصد بخارا

و پادشاه ایران

کنون بشنو ای مرد دانا وزیر که چون است هنگامه دارو گیر
مباش از جفای جهان نا امید بود عاقبت از سیاهی سپید
بود نامۀ ما سیه نامهء ان سپیدی دهد ابر الطاف آن
چو باز سپیده سحر در رسید بچنگل دل زاغ شب بر درید
بکافور بردی فلك احتیاج فگندی زیا مشك چین را رواج
در خشنده شد چهرۀ آفتاب صفا یش گرفته رخ کوه و آب
پس آنگاه سپهدار والا تبار سرسر کشان شاه کابل دیار
چو بنشست بر تخت شاهنشهی بسر بر نهاد کلاه مهی


جنگ نامه (۲۷)

بدورش نشستند شهزادگان كبردن اما به کانان آزادگان
دگر از بزرگان آن بارگاه که بودند دائم دران بارگاه
برفتند بر شاه گردن فراز ستادند و بردند پیش نیاز
زنسل اچک عبدالله خان (۱) دلیر زاقوام بارک سکندر (۲) چوشیر
زلوگر امین الله (۳) با مدار دگرخان شیرین خان (٤) زکابل دیار
چوشاغاسی خان کل (٥) چونايب (٦) چومستوفی (۷) آن مردصاحب...
دیگر . . . . . . . . خان پدر در پدر نیکوئی نشان
دگر نیز اینگونه نام آوران همه مرغ زیرک بدام آوران
بفرمود تا جمله بنشستنـا روان جشن نیکو بهم بستنا
وزان نامداران نيکو سرشت شد انجمن همچو باغ بهشت
رسیدند پس مطربان خوشنواز سر راز دیرینه کردند بـاز

(۱) عبدالله خان اچکزائی یکی ازسران برجسته مجاهدین ملی است که قیام ملی
۲ نوامبر ۱۸٤۱ در خانه او طرحریزی شد وبعدازقتل برنس از ۳ تا ۱۱ نوامبر ۱۸٤۱
(از ۱۷ تا ۲۵ رمضان ۱۲۵۷) قيادت نظامي غازیان در میدان شيرپور عليه انگلیس ها
به عهده او بود تا اینکه در ۲۷ رمضان سال مذکور در ميدان شيرپور زخمی شد ودرنتيجه
بشهادت رسید. مزاراو درپشته ئی در حوالی ریش خور میباشد.
(۲) سکندرخان يك نفر از علم برداران قيام ملي است که بامجاهدين صميمانه همكاري
داشت واصلا بامیزائی بود.
(۳) امین الله خان لوگری مردصاحب تمیزدانی بود که در عصر شاه شجاع بمقام وزارت
هم رسیده بود . نامبرده در قیام ملی ودر سائر عملیات علیه انگلیس ها سهم زیاد دارد .
ازنظر همكاری پاشاه شجاع و ولاداو بعضی اتهامات به او وارد کرده اند ولی بحیث يك
مرد مستشعر بصفاء وخيرملی اقدامات او عموماً خير انديشانه ووطن پرستانه بوده .
(٤) خان شيرين خان از خوانین قزلباش چنداول بود .
(٥) احتمال دارد که این شاغاسی خان کل عبارت از گل محمدخان باشد زیرا بدین
نام در جمعیت رؤسای مجاهدین يكنفر نام برده شده است (صفحهٔ ۱۵۰ نوای معارك )
(٦) این نایب که اصل نام او در متن پاره شده است شاید نایب ملا مومن خان غلزائی باشد
زیرا بدین نام ونشان نایبی در قطار مجاهدین ملی وجود داشت (صفحهٔ ۱۵۰ نوی معارك).
(۷) به صفت مستوفی دو نفر در عهد امیر دوست محمدخان شهرت داشتند مرزا عبدالرزاق
وميرزا عبدالسميع .


(۲۸)

همیگفت قانون که دور ان ز من زهن شد روان روح آدم بتن
کمانچه ز کشمیر گفتی نشان که یعقوب چون جمله اند موهیان
زبان چنگ بکشاده چون بلبلی که باباد گل میکند غلغلی
طپانچه ز دی بر رخ دف دژم که تا بر کشد ناله زیر و بم
چو برپا شد آئین بازو سرود از آن خاطر هوشمند ان کشود
بشد . . . . زبشنیدنی هوا خواه دل شد سوی خوردنی
روان حاجبان خوان کشادند پیش بنزد همه خوان نهادند بیش
زهر گونه نعمت عیان داشتند نهادند و خوردند و برداشتند
پس از وی بزرگان روشن روان زهر گونه تزویر کردند بیان
که کردند از ملک ها ماجرا که چون و چنین است شان رسم و راه
که از علم و آداب گفته سخن ... زهر باب گفته سخن
در انوقت هنگام گفت و گذار یکی قاصد آمد زشاه بخارا (۱)
بفرمود شاه تا که گیرند درون یکی حاجب او را بشد رهنمون
چو در بارگاه آمد آن ره نورد سر و روی از رنج ره بر ز گرد
فرو برد سر تا زمین بوسه داد دعا ئیکه شایان بدش کر دبار
بشدنیز تر جناب شهریار بدو داد مکتوب شاه بخار
چو بگرفت نامه درو بنگرید نوشته بدینسان بد او را پدید
بنام خدای جهان آفرین که او هست پیوسته جان آفرین
جهان را سراسر گواهی بدو ثنا خوانی مرغ و ماهی بدو
وزان با تو ای شاه با عز و جاه کلاهت بود چرخ گردنده سا
غلامت بود مشتری با قمر ترا باد هر روز فیروز تر
شنیدم که سوی تو با ریبورنگ رسیده است قاصد زشاه فرنگ
و یا خود چنین آرزو داشتی که با او بدو بی درآشتی
مبادا یکی فتنه بر پا کند در آن ملک فیروز ما وا کند

(۱) مقصد از (شاه بخارا امیر نصر الله امیر بخارا میباشد .


(۲۹)

جنگ نامه
تو دانی که آن مردم بد سرشت بجز تخم هندو نخوا عند کشت
نماند درین ملك ناموس و ننگ شود تا ز ه آئین شا ه فرنگ
ازین فتنه هشیا ر کر دم ترا نصیحت پد ر وا ر کر دم تر ا
ا گر چند شاهان پیشینه ها کشا دند با هم در کینه ها
ولیکن در املاک ایر ان و تو ر نماند ند بیگا نه گر دد ظهو ر
سپا سم بپز د ان داد آ فر ین نه خشم است ما را نه رزم و نه کین
بد دو ستی آشکا را کنیم بهم ر اه ور سم مدا را کنیم
ببا شیم اندر کم یکد گر بکریم در ما تم یکد گر
اگر شاد باشیم شادان بهم لب غنچه سا شهد و خندان بهم
اگر لشکر و گنج آید بکار زمن با تو از تو بمن باد یار
بدین قول مائیم ثا بت قدم تو دانی دگر چاره بیش و کم
چو این نامه آمدم بیابان رسید دگر قاصد از ملک ایرا ن رسید
که آشاه عباس (۱) خود نام داشت همه ملک ایران بفر جام داشت
یکی صاحب آورد او را به پیش بد و انجمن داشتند چشم خویش
بیامد بخدمت ببو سید خاك بشاه خیر جو بنده از ذات پاك
پس آنکه بیامد چبودر پیشگاه بر آورد نامه چو خورشید و ماه
چو نگرفت شاه آنزمان نامه را ساز هفتگ همه را
بود دروی بدینسان نوشت خطش از رکه مهر بودی سرشت
سر نامه خا لق کن فکان کشا ینده روزی انس و جان
فروزنده چهره مهر و ماه که پوینده کر دش بچرخ سما

(۱) طوریکه واضح است شاه عباس نام درین وقت شاه ایران نبوده زیرا معاصر
اعلیحضرت امیر دوست محمد خان ، محمد شاه قاجار و بعد ناصر الدین شاه در ایران به
سلطنت رسیده اند و میان اعلیحضرت امیر دوست محمد خان پاد شاه افغا نستان و اعلیحضرت
ناصر الدین شاه، شاهنشاه ایران مکاتبه هم بعمل آمده است، بعد از فوت سردار یار محمد خان
والی هرات و جانشین شدن پسر ش سعید محمد خان در آنجا و آمدن سردار کهندل خان از
قندهار برای گرفتن هرات از عباس قلی نامی اسم برده شده که به بسام خان ایلخانی
وهفتصد سوار مامور مقابله با سر داران افغانی شده بود.


(۳۰)
دگر باد سوی توای نامور توئی زینت آرای تاج و کمر
سزاوار هر گونه تخت شهی همه وقت یادت   بان
چه پیش آمدت ای شه نام و ننگ شدی اتفاقی . بشاه فرنگ
که او کان ریك است با دیو بلج بازی آموخته همچو دیو
نباشد بـا ينحا فقد كار تو که از دست او باشد آزارتو
شود نیز بی پرده کابل زمین زدست خسیان نا باك دين
اگر گنج و لشکر بكار آیدت ازين ملك ايران نیاز آیدت
که دائم بهم بر پنا هیده ایم زدشمن هراسی اگر دیده ایم
بزرگان ایران و کا بل بهم کشیدند ازيك سرا پر ده دم
بیاری هم دیگران بكا نيست كجا دفع بر زهرتر يا ك نيست
نگاه کن که چون بود ماهان ما چه کردند پیشینه شاهان ما
که چون رسم یاری بهم برده اند بسری رنج و تیمارهم خورده اند
زایران و کابل جدائی نبود به بیگـانگان اشنائی نبود
با زیم با هم بهر کارزار چه حاجت که بیگانه آید بکار
مرا زین سخن راستی پیشه است تهی ازخیالات و اندیشه است
ازین بیش گفتار نبود بکام زتو اختیار است و از ما سلام
چوشاه را و زین گفته آمد پسند بشد شادمان خاطر هوشمند
بلی کاینچنین گفته باشددرست كه ايران وكا بل يك اند از نخست
پس آنکه در آن نامه شهریار که آورده بودند زایران دیار
در آورد سالار کابل زمین روان مهر خود را شه پاك دين
که یعنی ایـاشــاه فيروز بخت سزایفده تاج و زیبای تخت
درین نامه هر چیز گردیدیاز نکو هست ما را بدین اعتقاد
سرومال وجان از تو ابشده نیست مرامیچکس جز تو زیبنده نیست
کنون نیستم عهده و پیمان بکس بجز تو که هستی مرا یا رو بس
زهر گونه غم خاطرت شاد دار مدامم با الطاف خود یاد دار


(٣١)

روان قاصد آن نامه بستر دجت
همان رقعه که آورده بود از نخست
چو از مطلب خویشتن کام یافت
روان جانب شاه ایران شتافت
پس از چند روزی بنزديك او
بشد داد مکتوب آن نامجو
چو آن نامه را دید خورسند شد
چو پسته لبش در شکر خند شد
از آن پس سپهدار کابل دیار
بکعبه کرد روی رسول بخار
بگفتا که رو جانب شهریار
بگویش که ای شاه والا تبار
نداریم باتو سر دار و گیر
تو از ملك توران من از ملك ایر
زە دور امید و اری خطاست
سرا نجام کار از کجا تا کجاست
نه از سود سازم ترا شادمان
نه اندر زبان سازمت سرگران
تو دانی و آن ملك ونيك و بدش
مرا نیز این هر چه پیش آیدش
... خاطر راز ماز هنر ليك وبد
بپیمان خود باش ای باخرد
نگهدار هر کس خداوند باد
وزو خاطر جمله خورسند باد
چوقاصدزشه این سخنها شنید
حدیثی نیاورد دم در کشید
ز جا خاست شد سوی شهر بخار
بره برد چندی زلیل و نهار
وزان پس بنزديك شه در رسید
دل پر تکلم ز گفت و شنید
بپرسید از وشاه تورانیان
که بر گوچه آوردی اندربیان
بشد پیش و بکشاد بند زبان
بدو گفت آن گفته ها وزنهان
چواین گفته بشنید شاه بخار
بپیچید بر خویشتن همچو مار.
بدل کینه بر بست و لب بر گشاد
بگفتا که باد ای فلك هر چه باد

مصلحت کردن امیر دوست محمدخان با امرای خویش و برای گرفت
برنس صلاح نادادن و رفتن برنس بفرنگ

بود چرخ گردنده چون نیلوفر
بهر دم نماید بر نك دگر
شود گاهی دیوانه فرزانه وار
کند گاهی فرزانه دیوانه کار
یکی روز سالار کابل زمین
نشستند با مردم همنشین


(۳۲)

همه مردمان صلاح پیشگان همه دور بین کار اندیشگان
دگر نیز آن جمله شهزاد گان دل همچو گلبرگ دلشادگان
بتابید رو شاه گفت ای سران مرا کرد این مصلحت سر گران
نخواهم که این پیر تس فتنه باز رود زنده زین ملك فیروز باز
بپیرم سرش چون سر گوسفند نه حاجت بتجهیز باشد نه بند
چرا کابن فریبنده بدسرشت بدو نيك ما در قلم بر نوشت
سر کار مارا همه یافته دلش سوی رفتن عنان تافته
شود پر ده کبرماواژ گون درین ملك لشکر کند رهنمون
نمانم رود زنده سوی فرنگ که بر جای ماند مرا نام و ننگ
چه گوئید پاسخ چه دارید همه؟ چه دارند شایان این زمزمه؟
نخستین بگفتاکبر نامدار که نیکوست این گفته ای شهریار
اگر زنده این شوم بیرون شود جهان جمله چون موجۀ خون شود
مرآنان که در عهد پرسی بدند بگرداب حرص و طمع حس بدند
بدل گفت آن جمله بی مایگان تهی مغز از سر سبک پایگان
اگر پرس اینجا بگردد خراب نباشد بمسامع در هیچ باب
زرومال از و بیش موجود ماست که در بود او نیز بهبود ماست
بود سرش در بند احسان کنیم بکوشیم تا دردش در مان کنیم
همه گفت ای خسرو داد گیر زمانه بفرمانت بسته کمر
یکی رسم نیکو بشاهان دهر بماند ز پیشینه ها یادگار
که برقاصدان مرگ و زندان و بند ندیدند بر هیچ صورت پسند
ازین کرده بد نام گویند ترا سبك ای گران نام گویند ترا
بگویند کزخاطر گنج و مال ورا کشت با حیله و قیل و قال
بمانش شود سوی اقلیم خویش بفكر سر و کار و تعلیم خویش
زيك تن جهان خالی و پر نشد که از يك صدف بحر پر در نشد
ز لشکر چر اباك داريم ما که جود ايزد پاك داريم ما


(۲۳)
جنگ نامه

خداوند با شد تو اب و همه
چوشاه این سخن را ازیشان شنید
بگفتا ز فرمان روشن روان
بفر مود آن زیب تخت و کلاه
بر فتند آ وردند او را کنون
بگفتا چه فرمائی ای شهر یار
بگفتا که روسوی شاه فرنگ
زمانه بود ز یر فر مان تو
نداریم از اتفاق تو عار
من از اهل اسلام و لشکر همه
نمودین نصاری پد یر فته
شتا بند این لشکر پاک دین
بسی در کدامین مکان
بپیچند لشکر بهمد یگرا
کشند آب شیرین بسی تلخکام
شب وروز یکجا نگنجد بسی
پذ یری مگربد ین اسلام را
وگر نه همه گفته بیهوده است
میاوردکروسم نیرنگ را
چوبر این سخنهاشنیدی در شت
بیاور د گفتن سخن بیش و کم
زجا خاست پرشد بابخام کار
کسا تیله باوی به پیمان ببند

ز هر نيك و هر بد نگهدار همه
بیغد ه دلش را بیدا نو کشید
نبا شم برون گرچه باشد زیان
که تا پرس آید در ین بارگاه
در آمد تواضع کنان سر نگون
که فرمان بجا آورم بنده وار
بگویش که ای شاه با نام وننگ
فلك چتر سا یه گر دان تو
ولی هست ما را دگر رسم و کار
بدین آمیی اندر چاکرر همه
عمید و نیک لشکر چنین گفته
رخ خود بسوی تو الا به کین
نزاعی فتنددر میان سران
مدا را شود دور در ماجرا
کشد میوه پخته کنا ری بخام
مراین را چنان چاره سازد کسی
که یابی از آن گفته ها کام را
د لم را نشاید بسوی تو بست
چه سازی بیان صلح یا جنگ را
بتیغ خمو شی ز بان را ببشت
همی گفت بر چشم پیچید ه دم
که تارخت بنددز کا بل د یار
بنا بود او دل پریشان بد ند


(٣٤)
برفتند بيك پيك بد نبال او که گویند با وی سر حال او
بگفتند هر يك که هشیار باش ازین خواب فی الجمله بیدار باش
اگر صبح خواهی شدن عزم راه همین شام بر خیز و بر شو براه
مدارا ازین بیش بیحاصلی است که تن دادن اندر بلاجا هلیست
تر اشاه کابل بقصد سر است جهان بر سرت تیره و ابتر است
همیخوا هت سرت ببر د ز تن بما ند ترا آرزوی وطن
بصد گو نه افسون و نیر نگ راز نگهداشتیه تو ازین کارباز
دگر بودن اینجا تراسود نیست ازین فکر حلوا بجز د و د نیست
چو بر قس مر این دا ستا نراشنید به تن گوش از بیم دل بر د رید
بشد آنزمان فكرا نجام کار در آورد اسب و شتر زیر بار
چو شد کار رفتن بر آراسته پی رخصت از جای برخاسته
روان شد سوی شاه جهان برتن تفنگ چولپلو فراز رنگ میشد برنگ
دل خویشتن کرده شیرین بمرگ بتن لرزه از باد چون بید برگ
دگر لیتری(۱) نیز پاتنجر (۲) است چولیچ (۳) و تریول(٤) که کار آور است
فریبند . هم بر سر فتنه باز که کرده است او این دو فتنه باز
دگر نیز هم مول هم داکتر کشون کان علی مردپرخاشگر
بدینگونه بسیار نا م آوران زالطاف شاه جمله کام آوران
رسید ند یکسر همه پیش لات نها دند گردن بدان بی ثبات
وزان پس بگفتند که ای سر کشان دلیری و مردی بهر يك نشان
سپاه را سر انجام باید کنید نه خواب و نه آرام باید کنید
زهند و ستان تا بشهر قنداب بهر جا که باشد سپاه دار جنگ

(۱) لیتری به گمان غالب (راتری) است که معاون پاتنجر بود و در قلعه لغمانی چاریکار بدست
مجاهدین کشته شد. (۲) پاتنجر به تاریخ ۵ نوامبر ۱٨٤۱ در اثر حمله غازیان کوهستانی
در چاریکارزخمی شد و بعد خود را بکابل رسانیده وقایم مقام مکناتن نماینده مختار انگلیس
گردید. (۳) میجر لیچ مدتی بافتح جنگ پسر شاه شجاع در قندهار اقامت داشت (٤) یکنفر
دیگر از صاحب منصبان انگلیس بود .


جنگ نامه
(٣٥)
سوار و پياده همه آتشین
که باشند چون مرغ آتش نشین
تجمل نتوان کرد هر يك بكار
که لشکر کشم سوى كابل ديار
چو این گفته از وى شنيدند بكوش
ز هر گوشه كردند هر يك خروش
که فرمانت اكنون بجا آوریم
درین جاى جمع سپاه آوریم
بگفتند این وز جا خاستند
انگشتند فكر سپاه خواستند
فرستادن هر سه پیغام خويش
که تا جمع سازند سرانجام خویش
پس از مدت آنكه پیغام رفت
چو اين قصه از خاص تا عام رفت
ز هر شهر لشکر فراوان رسيد
چگويم كه چون بود و چندان رسید
جهان را سراسر سپاه در گرفت
غبار زمین روی ماه در گرفت
بفرمود لات آنکه دانای کار
ببیند که لشکر چها شد شمار
نكو بيند آنگو نه سان سپاه
چه با شد و چو آمد در دست پا
هم از توپ و خمپاره و اشتران
صلاح از چه باشد بكار سران
شماره ده برداشت اندر شمار
بیامد سپاه جنگجو صد هزار
هم از توپ و خمپاره کو آتیند
بشد جمع صد اژدهاى كشند
همه اشتران از سلاح پر زبار
باعداد برداشت هشتاد هزار
فراوان درو از بزو گاوميش
هم از گوسفندان زاندازه بیش
در و دیده هر گونه طایفه
دل خلق گردد ازو خايفه
گروه نصارى همه سرخ روى
فلك چشم و ميمون لب وزرد موى
کلاهی بسر همچنو دیگ سياه
تویی که دیگیست اندر هوا
گروه دگر اندر وزاشپود
زویش زاندان تراشیده بود
دو پهلوى ريش كشان سوی رو
سیه نیز چون موی او روى او
بدینگونه هريك برانگیزد كبر
بچشم خلايق بدى جلوه گر
چواین بود فيها درویافته
وزان پس سوی لات (۱) بشتافته
(۱) لات قراريكه در صفحات قبل تذکر یافت عبارت از سر ويليم مكناتن وز یر ونماینده
مختار انکليس است كه بعد از عقد معاهده سه جانبه با شاه شجاع ورنجیت سنک به معیت
شاه شجاع از راه بلوچستان وقندهار عازم كابل گرديد .


(٣٦)

که چون لات دید اینهمه ساز جنگ بیامد روان سوی شاه فرنگ
بگفتا که ای شاه با نام و ننگ شد آراسته ساز و انجام جنگ
چو شاه این سخن را ازو بر شنید روان جانب شاه شجاع بنگرید
کلاه شهی بر سر بنهادش - بــر مرصع کمر بستش اندر کمر
زسر تا بپا - خلعت خسروی بپوشید بر وی ز بخت قوی
ز خود سی کرورش روان گنج داد بصندوقها بست و دل کرد شاد
چوشد کار او جمله آراسته وداع کردند از جای بر خاسته
روان طبل رحلت بنوا زند و شد زمین همچو سیماب لرزنده شد
بجنبید لشکر چو دریای آب سپاهی چو ماهی درو در شتاب
گرفته رخ دشت و دریا و کوه سراسر سپاه شبه نامجو
ز گیره سواران تازی نژاد روان ابر بر روی گردون فتاد
بدیبکو نه آن شاه عالی نسب همیرا ند منزل بـســی روز و شب
بنز ديك آمد چو از راه دور بدل کرد جا شاه را این سرور
که از خویشتن پیشتر قاصدان فرستیم بر سوی نام آوران
روان نامه های فراوان نوشت در و خرمیهـا چـو بـاغ بهشت
بدیشان بهر يك كه ای مهتران دل شادمان و خجسته روان
شوید آگه از کار چرخ سپهر که گاهی بکین است و گاهی بمهر
اگر چند ازین پیشتر بیو قــار پرا گنده بودیم در هـر ديـار
کنون این زمان از کرم کریم تهی خاطرم گشته از خوف و بیم
با بخت و اقبال یا ر من است بسی گنج و زر در شمار منست
فراوان همه لشکر بیکران ندارد کسی تاب شمشیر آن
رسید یم ما خود برین گیرودار تصرف کنیم کابل و قندهار
بباید که خدمت بجا آورید بد ین تخت و دولت پناه آورید
که نزديك گردیم با آن ولا شما نیز با هدایا ها قلا
بجمعیت خویش آراسته بکند آو ران جمله پیرا سته


(۳۷)
جنگ نامه
زهر گؤشۀ جنگ بر پا کنید
شود چون بداندیش دور از میان
ازان پس شما را کنم سرفراز
هم از منصب جد و آبای خویش
زمن عهد و پیمان که شد بر شما
سر نامه ها مهر بنهاد شاه
خرامنده گردید چون گرد باد
چو در قندها رش رسیدی گدر
سپارید آن رازهای نهان
از ان جای برگشت آن ره نورد
چو در ملك کابل گرفتی قرار
بشد آن زمان در کهستان زمین
رسانید با هرسکی نامه ها
ولیکن نبود آگهی کس ازان
کنون بین که هنگامه بر پا شود
که چون شاه شجاع خسروسرفراز
پس از مدتی چند آن شهریار
جهان تیره بر چشم بدخواه کنید
نماند سخن آشکار و نهان
که بر مال وزرتان نماند نیاز
بگیریدهر يك دو مقدار بیش
نگردیم تا زنده باشیم ما
پذیرفت قاصد در آمد براه
سوی قندهار آن زمان رو نهاد
شدی نام جوینده از نامور
بهر کس که بود اندر انجا نشان
در آمد روان سوی کابل چو گرد
سپارید نامه بهر نامدار
بگردید با مردمان دلنشین
نشان داد تدبیر هنگامه ها
بجز آنکه مکتوب دادش نشان
که راز نهان آشکارا شود
بره بود روز و شبان در از
بیامد بسنز دیکی قندهار
آگاهی یافتن کهندل خان و مهردل خان ورحیم دل خان از آمدن
شاه شجاع (۱)
کنون بشنو ای مرد فیروزبخت که چواست بر گشتن بخت و تخت
سه سردار از نسل پاینده خان که بودند هريك هزبر جهان
(۱) سرداران موصوف معروف به سرداران قندهاری میباشند و پسران سردار پاینده خان
بودند، حین حرکت سپاه انگلیسی به معیت شاه شجاع بطرف قندهار سردار کهندل خان
با سه چهار هزار عسکر بطرف (كوژك) حرکت کرد ولی بعلت خیانت حاجی خان کاکری
کاری پیش برده نتوانست.


(۳۸)
کهندل دگر مهر دل ر حمدل که در جنگ شان شیر بودی خجل
ســکونت بودند هـرسه در قندهار همیکردند عیش وطرب بیشمار
چو آگـا هـی آندم بایشان رسید چه تدبیر لشکر فرا و ا ن رسید
نو د شـا ه آ ن لشکر کینه ور خود آن شاه شجاع شـیر خاشگر
چو ا یـن راشنیدند جنگ آوران جهان بر اند یش تنگ آور ان
بکرد ند آن لحظه انجام جنـگ زقلعه بر ون آمد ند بید رنگ
در آن سوزوان شاه شجاع درر سید . . . دو لشکر بــر ابــر رسید
صف آرای مـدان شدچون زیاد خس و خـا ك فــى ا لجمله . .
بشدا بــر عقاب وتار يد میغ کدیعتی بد لیســان ببار دد تیــغ
نخستین شجا ع خــر و نـا مد ار بیا راست لشکر یمین و یسـار
کمینگاه میما نـی و قلب و جناح بـا ستـاد همچو ن كوه سيا ه
وز ان سوی هم لشکر قند هـا ر بیار استند آن سـه تن نـا مد ار
تو کو ئی یـكی کوه آ هن ستـا د ویا اژد هائی د هن بـر کشاد
دل پر دلا ن کرد در کینه خو بجـا ی دگر مهـر شهـا د ر و
. . . هیچکس سـل . . . نـر فت دل هر دو جانب پراز تاب وتفت
کــه از جـا نب لشکر قند هـا ر سبك مغز كم عقل بی ا عتبـا ر
یکی خان حاجی (۱)درا نام بود هم از حج وعمره بنـا بنده بو د
بدو كباغد شه عيا ن گشته بود بدان وعده شـاد مـان گشته بود
بیفگند کوس عسلم بـا گیر و ه سو ی لشکر شــاه نهـا دنـد رو
بهمر ا هـی فــو جـــه بـیحساب بر فتند وموسیـدشه را برکـاب
کهن دل چودید آنچنـان کار را جفا پیشـه کـا ر ستمکا ر را
بغر د يد از لشکرش بد گمـا ن مبادا که بـاشند با این نشان

(۱) خـن حـاحی یـا حـاجی خـان معروف بـه حـاجی خـان کـاکری چندین مرتبـه درواقعات جنگهای
افغان وانگلیس بـه اعمـال خیانت کارانه مبادرت کرده ویکی ازخـانت های ا ورو گردانیدن
از سرداران قندهاری وهنکاری باشاه شجاع وسپاه انگلیس در قندها ر است


(۳۹)
جنگ نامه
بشاید رو جانب قندهار که خواهم همی کرد جنگ ...
به ... بر قند بالند را زهر گوشته بستند راه و را
بدیگر نان روز برایشان رسید فلك تیغ هندی نمایان کشید
که سر از تن روز برد کنون کند دامن شام را غرق خون
روان پیاده ها . پذیراقت شب نهان گشت زیر پر زاغ شب
پاشای آن شب دران گیرو دار بیفتاد آوازه در قندهار
که اینك سپاه شه نامدار روان اندر آمد درون حصار
بدینگونه آوازه بر دروغ ولی یافت برشاه دروغش فروغ
چو این را شنیدند سران سپاه بگشت اززمان ست شان دست و پا
گمان شد که مردم بشاه کرده رو دریغا گرفتند ما و از ما
از آن پس روان هر یلی اسپ خویش برین در کشیدند با سینه ریش
بهمراه بعض حرم از خواص گرفتند از مال دنیا خلاص
دگر نیز چندی ز ... گذار که بودند همرا. آن نامدار
در دیگر سوی ایدران دیار عیان بود در قلعهٔ قندهار
از آن در برون آمدند آن گروه سوی شهر ایران نهادند رو (۱)
که تا منزل خویش آنجا کنند در آن شهر چندی مدا را کنند
ندانیم کرد هر نا پایدار چه آید بدان مردم نامدار
سخن مختصر بایدم زان سران دگر باز بشنو ز من داستان
که چون شاه زنگ روان گشته پیر سپیدی عیان گشتش از موی قیر
بشد ترك خاور سر تخت عاج روان مردم زنگ را کرد باج
بر آمد ز کوه خرو خاوری مجلی بشد چرخ نیلوفری
بیامد بر شهریار آگهی که از دشمنان شهر گشته تهی

(۱)عساکر برطانیه به معیت شاه شجاع در اثر خیانت حاجی خان کاکری موفق شدند
به تاریخ ۲۶ اپریل ۱۸۳۹ (۱۲۵۵هجری قمری) داخل قندهار شوند سرداران قندهاری
شهر را گذاشته عازم گرشك شدند و از آنجا به فراه و هرات و بالاخیره به ایران عزیمت نمودند .


(١٠)

دن شاه چو گلبرگ از آن برشکفت ابا نامداران بخندید و گفت
بیائید که روسوی شهر آوریم یکی سیر در قندهار آوریم
بشهر اندر آمد بنام آوران مبارک بدو گفت پیرو جوان
دهل زن دهل زد بپخت شهی که بر شاه فیروز بادا بهی
همه مردم شهر کردند سلام بفرمان او شد بسی خاص و عام
بشد سکه و خطبه بنام او پذیرفت آن ملك انجام او
بمردم بسی لطف و احسان نمود که آن ملك را زیر فرمان نمود
پایان رسانیدم این گفتگو دگرداستان بشنو ای نامجو

آگاه شدن امیر دوست محمدخان از آمدن شاه شجاع (١)

بگویم یکی داستانی کنون بیا ر بد بایدت از دیده خون
کسی را که اقبال گردد تهی نماند در و رنگ و بوی بهی
سخن گفتنش زازخواهی بود نه دل را بد و آشنائی بود
ندارد بیاری کسی یاورش کنندخاك غربت فلك بر سرش
که چون شاه شجاع خسرو نامدار مسخر شدش قلعه قندهار
رسید آگهی سوی کابل زمین بر دوست محمد سپهدار کین
که شاها دلیر ا خرد پیشه ها بلاخر و او د را ندیشه ها
مشو غافل از چرخ دولاب رنگ که لشکر رسید از دیار فرنگ
بود شاه آن لشکر کینه کش همان شاه شجاع کین دیرینه کش
رسیده است با لشکر بی شمار تصرف شدش قلعه قندهار
ترا فکر دانسته آمد به کار مبادا زمانه ببخشد مدار

(١) شاه شجاع بتاریخ ٢٨ اپریل (مطابق ٢۴ صفر١٢٥٥ ه. ق) به كمك انگلیس ها در قندهار
بر تخت شاهی نشست. يك دسته عساکر دیگر انگلیس باشهراده محمد تیمور بن شاه شجاع
ويك نفر صاحب منصب انگلیس موسوم به (سركاو وديد) ازراه پشاور و شير بنـای
تجاوز را گذاشتند امیردوست محمدخان از دو طرف مورد تهدید قرار گرفت شهزاده
محمد اکبر خان را بطرف خيبر فرستاد وبه شهزاده غلام حيدر خان كه در غزنی بود امر
آمادگی و تدارك جنگ داد.


جنگنامه
٤١

چو این راشنید ازوی آن نامدار بشد غرق آن موجۀ بیکنا ر
زمانی ز حیرت فرو برد سر مشوش بشد خاطر کینه ور
وزان پس چو غنچه کشاده دو لب روان کرد وز جان یاقوت نب
بگفتا که این ر د پنا ه من است چه باك ارچه شاه کینه خواه من است
منهم آورم جا نب کینه رو بیند یشم از تیغ بیدا دا و
وزان پس سپهدار فیروز کار شۀ کا بل آن خسر و تا جدار
یلی باغ در ملك کابل زمین بدی فی المثل همچو خلد بر ین
که خود گنج عالم (۱) ورا بود نام صراحی بدش غنچه ولا له جا م
شده بلبلان مست آن با ده ها زبان در تر نم چو بگشا ده ها
زهر گل درو گونه گونه شگفت که بخنده اش باغ فر دوس گفت
فراوان درو آبهای روان که اندر تن سبزه بخشید جا ن
مثمر درو نخلها بارور بدی در دهان همچو شهد و شکر
زشفتا لو و سیب و انار و بهی دلو جا ن و تن یا فت بو ی بهی
زسیبش صد آسیب در دل نشست ولی نار صفرای آن بر شکست
ز شفتالو هر کس دهان بر نهاد روان از لب یار میکرد یاد
تر نجش چور خسا رۀ مهر شان شدی خلق عا لم بدو دل کشان
بدینگونه آن باغ جنت سر شت بدی دلنشین همچو باغ بهشت
ازان غصه هاخاطرش تیره گشت در ان منز ل خوش هوا برنشست
ز بس کرد جا در دلش در دو داغ روان سیر کردی بهر سوی باغ
نگشته تهی خا طرش از الم اگر چند مید ید د ر بیش و کم

(۱) باغ (گنج عالم) به اسم عالم گنج تا ۳۰ سال قبل هم موجود وشهرت داشت وابنیۀ
نجات امروز قسمت بزرگ باغ مذکور را اشغال کرده است درعصر مغل های بزرك در اینجا
باغی بنام (جهان آرا) احداث شده بود. در مقابل این باغ ،باغ دیگر ی بود مو سوم به
شهر آرا ورود خانه کابل از وسط هر دو با غ میگذ شت .


(٤٢)

بلي نشۀ شادی و غم بسی سرایت کند پیش با هر کسی
ز بس شاه فیروز وا لا سر شت بساط غم و رنج در دل نهشت
در ان باغ بنشست با مهتران دگر نیز از جمع نام آوران
همه از خوانین کابل چنین ز کوهدامن و ز کوهستان زمین
نشستند پیر و جوان باوران کسی فکر خود و کسی در از یان
از ان پس سپهدار والا نسب بگفتار چون غنچه بکشاد لب
در ان انجمن هر طرف بنگرید ز کس روی امیدواری ندید
بگفتا که هان ای همه مهتران هژبر آزمايان نيك اختران
روان شاه شجاع آمده بید رنگ بجنگ آزما ئی بخیل فرنگ
که تا ملك را زیر فرمان کند دلش هرچه خواهان شود آن کند
شما نیز ایشان پذیرفته اید و را شاه عادل بدل گفته اید
که خواهد بما لطف و احسان نمود در شادمانی روان بر کشود
ولی این سخن با من آهسته دار عیانست در دیده و آشکار
که شاه را نه حکم است و فرماندهی نه اور است او رنگ شاهنشهی
همه حکم از صاحبان فرنگ وز ایشوا ساخت از بهر رنگ (۱)
که چون ملك گردد بفرمان شان نخواهد از شاه بماند نشان
نه شاه است و نی شهر یاری بدو نه آئین فرمان گذاری بدو
شود تازه آئین نصرانیان بدانسان که بد دین نصرانیان
شود ضعف پیدا در اسلام و دین چه امید تان از جهان آفرین
یقین د ا نم ای مردم هوشمند که این گفته ها نیست برتان پسند
بگوئید در دل که این ژاژ خاست که اندو کلامش ده روی صفا ست

(۱) امیر دوست محمد خان پرده از روی افکار باطنی انگلیس ها برداشته تا اهالی کابل و کوهدامن و کوهستان چگونگی همکاری انگلیس ها و شاه شجاع را شرح میدهد و واضح میسازد که انگلیس ها شاه شجاع را محض اله مداخله در امور داخلی افغانستان قرار داده و از شجاع جز اسمی نخواهد بود و تمام امور را خود فرنگی در دست خواهند گرفت و فرا رینکه عملاً مشاهده شد همه اختیارات در دست مگناتن بود .


(٤٣)

جنگ نامه

ولیلی که چون رفت از دست کار دریغ و تأسف نیاید بکار
سخن های من جمله باد آورید ز دیده در غم کشاد آورید
نمازيد پس تیر بر جسته را نه بستى سفالین بشکسته را
شود پر ده ملك کابل تباه نماند بکس رسم و سیرت بجا
نه ننگ و نه ناموس ماند بکس شود لشکرش پایمال عسس
نماند بکس اختیار و درست بماند فی الجمله بیمغز پوست
پشیمانی آنگاه نیاید بکار چه سود از چنان گنج بسیار عار
اگر از من اکنون بجوئید حال چه حاجت زبسیاری قیل وقال
مرا جزرة مرگ تدبیر نیست (۱) که در طاقتم بند وز نجیر ایست
ازین مردم بدره بد نژاد نخواهد در شادمانی کشاد
شما در چه کارید از صلح و جنگ چه سازید با مردمان فرنگ
اگر خودره صلح پیش آورید قبول ستمها بخویش آورید
مرا این زمان اگه باید نمود که تابر کنم فکر نابود وبود
اگر جنگ جمله تمنا کنند جهان تیره بر چشم بدخواه کنند
همیدون بگوئید همه بیدرنگ که تا بر کنم فکر انجام جنگ
نخستین بدل هر چه دارید پاس بگوئید بامن تهی از هر اس
زصلح وزجنگ آنچه خواهان شود همان به که ایندم نمایان شود
مبادا که چون مردم قندهار (۲) بمیدان گزاریدم از دست کار

(۱) امیر دوست محمدخان در مقابل تهاجم انگلیس ها آماده بود تا از کشور خویش دفاع کند و هدایاتی به پسران خویش داده در جبهه شرق و غرب به اتخاذ تدابیر جنگی پرداخت ولی طوری که شاعر میگوید تامرگ استادگی نکرد و بهر ترتیبی بود اول به صفحات شمال و بعد به بخارا پناهنده شد و بعد از مراجعت از بخارا به انگلیس ها تسلیم گردید ولی پسر رشید او سردار محمد اکبر خان تلافی مافات را به بهترین وجهی نمود .
(۲) مردم قندهار قراریکه در صفحات پیشتر ذکر نمودیم بیشتر در اثر خیانت حاجی خان کاکری عقب نشستند اهالی کابل و کوهدامن و کوهستان طوری که شاعر وصف میکند به شاه قانونی افغانستان امیر دوست محمد خان وفادار بودند و آمادگی های خویش را برای دفاع تخت و تاج و خاك كشور اظهار کردند .


(٤٤)

چه دارید پاسخ جواب مرا؟ چه بینید راه صواب مرا؟
ازین هر دو خواهان تان هر چه باد همان به که امروز سازید یاد
چو این گفته از شاه بپایان رسید بدان خلق هر گوشه بتفکر بد
که آیا سخن از که آید بگوش؟ که خواهد برآورد ازینها خروش؟
فگندند آنجمله سر را به پیش بگرد هر یکی فکر تدبیر خویش
گروهی بد و از سر راستی گبر و هی بقد میر ناخواستی
بگفتند کای شاه فیروز بخت مبادت تهی افسر و تاج و تخت
ز تو سایه از سر ما کم مباد بر و شمشیر تو ما تم مباد
بما زندگی بی تو زیبنده نیست سر از طوق فرمانت تابنده نیست
بآتش اگر رو نهی همچو آب نمائیم همر اهت ای شاه شتاب
رضای همه در رضای تو شاد برون کیست کز گفت شاه پانهاد؟
اگر جنگ جوید دل شهریار بجز جنگ کس را مباد اختیار
نه اندیشه با شد ز جنگ فرنگ بکو شیم از کوشش نام و ننگ
بپیچیم با هم چو پیچند مار برآریم از جان بدخواه دمار
اگر خواست فیروز فیروز گر شود دین و دنیا همه بهره ور
هم از مردن و زیستن یاد نیست که باشد کزین هر دلی شاد نیست
میاور بدل هیچ ای شاه هراس که داریم دین و لمك هر دو پاس
نخواهم بکست چون دیگران ولیكن نواز در که خودمر ان
بدینسان سخنهای شیرین و نرم دل شاه کردند از خویش گرم
چوشاه زین سخنها دلش گشت شاد روان چین غم از جبین بر کشاد
سرش گیشه و جنگ را گفته نیز دلش گشته زان پس ملاق ستیز
بانها همیگفت از راه تنگ که دیگر میارید اینجا درنگ
روید هر یکی سوی ماوای خویش بسازید فلر مهیای خویش
سلاح و سپاره را مهیا کنید از ان پس درین شهر... کشید
ببینیم کز دور چرخ سپهر ز شادی و غم تا چه آید بزیر


(٤٥)
جنگ نامه

چو فرمان رخصت ز شاه یافتند
سوی منزل خویش بشتافتند
بگشتند هر يك بفکر دگر
یکی شاد بر شاه یکی کینه ور
کنون بشنو این نکته ای هوشمند
که چون است چرخ فلك در گزند
كزين پیش بر شاه هر كیان چود
بدان افضل (۱) شیر فرموده بود
که ای پهلوان یل شیر گیر
بچنگ تو شیران چو رو به اسیر
که رو جانب بامیان سوی باج
از آن خلق بر گیر رسم خراج
هر آن نامه ور آن ولار فتنه بود
خراج از همه خلق نگرفته بود
بدینگونه هم اكبر (۲) نامدار
یل شیر گیر فریدون شعار
و را نیز آن شاه بفرموده بود
که ای از دهای نبرد آزمود
بر وسوی لغمان (۳) بدنبال باج
زجلال باد (٤) بستانی خراج
در آن اكبر شير فرخنده فال
بدان ملك بودی به تحصیل مال
خزاین كواز شهر میكرد جمع
در آن ملك رخشنده بودی چو شمع
دگر نیز هم حیدر (٥) پهلوان
که بودی بدو فر شاهی نشان
بفرموده بودش شه نامور
که ای تیز یغمای بیداد گر
نگهدار غزنین ترا ساختم
در آن ملك بخت نوا انداختم
بفرمان آن شاه نیكو شعار
در آن ملك بود حيدر نامدار
همه خلق در زیر فرمان او
سر جمله در بند احسان او
بفرمان آن شاه عالی نسب
بهر شهر میکرد عیش و طرب
کنون باز بشنو ز من داستان
که من خود در آن عصر بودم عیان

(۱) سردار محمد افضل خان پسر امیر دوست محمد خان
(۲) سردار محمد اکبر خان پسر رشید و مجاهد امیر دوست محمد خان
(۳) لغمان از توابع جلال آباد و جزء ولایت مشرقی افغانستان است مرکز ان تیگری است قریه حاکم کلان اداره میشود
(٤) جلال آباد مرکز ولایت مشرقی افغانستان میباشد .
(٥) سردار محمد اکبر خان پسر رشید و مجاهد امیر دوست محمد خان.


(٤٦)
خروج کردن مردم کوهدامن و کوهستان زمین و رفتن آنها در سید آباد
مکن بد که تا بد نیا ید به پیش
منه چاه بهر برادر براه
چنین است فرما یشش ایزدی
مکافات هرنيك و هر بد درست
ازین پیش ز آنشاه تاج و علم
ببعـض بکسـان و ببعـض بسـر
طلب گار فرصت بدند از خواص
در آن باغ کان مصلحت یافتند
بدل بستند هنگامه كينـه ها
بگفتند کامروز فرصت بجاست
بباید که آریم خدمت بجاء
نخستین زملك کوهستان زمین (۱)
زنسـل ابوبكر آن یار غار
ازو آن عبدالله شاد کام (۲)
لبش چون مسیحا ببخشد حیات
ازو شد ثمر قند ما و ای قند
ازان پس زاولاد آن پاك دین
دران شهرشان رفت عمری بسر
روان چند از ان قوم نیکو سیر
شود کشته عقرب خود از دست نیش
که خود را توان اندرو یافت جا
كه بر نيك نيكست وبد را بدی
که از جو بکارنده گندم نرست
روان با بزرگان رسیدی ستم
از آن کینه ور دل بدند کینه ور
که آیا کجا دست یا بد قصاص
بمنزل که خویش بشتافتند
بیاد آمد آن كین دیرینـه ها
که شاه با برما بدو کینه خواست
سنا نیم هم کیفه از کینه خواه
نـب در نـب آنهمه پاك دين
که پیغمبر اول و را گفته یـار
که احرار خوانند او را بنـام
ز بس بود ذاكر بذات وصفـات
تهی همچو فر دوس گشت از گزند
رسیدند چندی بلک بل زمین
بدی خلق از لطف شان بهرور
بملك کوهستان بكر دی گذز

(۱) کهستان علاقه ایست در شمال کوهدامن در سواحل چپ مجراء مشترك آب ها ی
شتل وغوربند و پنجشیر وسالنگ افتاده و مجموعاً هردو ناحیه کهستان و کو هدا من علاقه
قدیم ( کاپیسا) را تشکیل میدهد.
(۲) خواجه های کهستانی که میر مسجدی خان غازی هم ازان دودمان است خواجه
عبیدالله احرار را جد خویش میشمارند و معتقدند که خواجه مذکور از سمرقند به کهستان مهاجرت
کرده است و از احفاد او جمعی اینجا نامبرده شده اند .


(٤٧)
جنگ نامه

بسر بردند اوقات بسیار سال
پس از چند زان قوم صاحب سریر
ازو ماند فرزند های گزید
یکی خواجه خانجی یل جنگجو
دیگر میر عالم ورا نام بود
از انها هم اولا د همچو شیر
هم از نسل خانجی یل سر فراز
یکی خواجه میرچید گر میر فقیر
سپر دند جانرا بفر مان حق
همه نر شیران که گر دیم یاد
ز گلزار شان تازه گلهاشگفت
که امروز هريك در ين داوری
ز او لا د آن مير عالم بنام
خرد پیشه وعا قل و هو شیا ر
ز هر جای لشکر بيا ر ا ستند
بيار استند سازو ا نجا م جنگ
گروهی بر شا هجا ع شاد ما ن
بشد بعض این نامداران کار
سلندر شه ديگر علی خان بدان
چو نصرت امیر و ديگر لاله مير
هم از احمدی خان وآن شیر شهر
خودآن نامور ما ندر جای خویش
چوایشان بکابل رسیدند چو گرد
بشد شادمان شاه کابل زمین
د گر باقیه نا مد ار ان چنین

ببخت گرانمایه و گنج و مال
بشد نامور خو اجه شاه میر میر
که ايزد زو اقبال شان آفر يد
که در جنگ چون شیر میداشت خو
سخی و خرد پیشه و گان جو د
پدید آمد آنکا ه بر و ی سپهر
پدیدآمد این نامداران بنا ز
که در چنگ شان اژدها بوداسير
شد اند مست از جا م عرفا ن حق
که از روح شان خاطرم گشت شا د
بگو یم كه هر يك نما ند نهفت
بکو شندا ز را ه نا م آ ور ی
بود عبدالخالق سزا و ار كام
سلندر خصال و فریدون شعار
پیء لشکر آ را ستن خواستند
که امروز کو شم همه بهرتنك
گروهی بر شاه کا بل عصیان
سو ی شهر کا بل بسر شهر يار
که دارند در قيك نا می نشان
بودشا ه ملك هم در ین دارو گیر
امیری برادرش آن نامدار
نگهدار درملك وماوای خو یش
چه خواهد شد از خرح پر نج درد
بی خواند با هر یکی آفرین
که لشکر بيا را ستند با رکين


(٤٨)

بهمراه آن خواجه های نخست بكردند همه عهد و پیمان درست
که ما نیم دایم بفرمان شان نه پیچیم سرراز احسان شان
بیاید که تا یاور هم شویم دل شادمان خالی از غم شویم
دل خواجه ها زین سخن گشت شاد سخن های شایسته کردند یاد
وزان پس که لشکر بکردند جمع برافروخته روى هريك چو شمع
مسلح همه نامداران به کین همه فکر یغمای کابل زمین
تو این مردمان را درین جا گذار زمن داستان دگر گوشدار
که از نسل اعظم شاد کام زپوپل زئی قوم ابدال غلام
خردمند ودانا بهر کار بود سرافراز دایم سپهدار بود
همی رنجش از شاه کابل زمین رسیده بد و داشت در سینه كين
که چون رفت در ان باغ علم پلاخ درخت غمش کینه آورد شاخ
دران روز فرصت غنیمت شمرد که بر شاه کابل کند دست برد
بهم پای جمع سواران خویش هم از قوم خدمت گذاران خویش
کمربست در شب چو یغمالیان که از دیده خلق ماند نهان
همیراند روز وشب آن کامیاب که آمد گذارش بملك تكاب
فرود آمد آنجا به تدبیر کار که برپاکند رونق گیر ودار
سپهدار آن ملك بیداد بود سرافراز را نام شا داد بود
بدو بست پیمان کین آوری خرد پیشه از راه دانشوری
بگنج زرش دلر بودی زکف که تا گشت با در حرفش صدف
بهم خواستند لشکر بیکران سوار و پیاده زافغانسیان
که چون کارلشکر سر انجام شد سپهدار جوینده نام شد
یکی شاهزاده بلمغان زمین نبیر ه زتیمور شه پاك دين
برسم فقیران بداندر دیار بدو پشت داده رخ روزگار
که فرزند داؤد گفتند و را بگفتار چون گل شگفتند و را
بدی نام يحيى به شهزاده نیز سرافراز و سالار وصاحب تمیز


(٤٩)
جنگ نامه

غلام از خرد خواست او را روان
ز افغان زمین سوی خویش آن زمان
که بی وی مرا کار بهبود نیست
درین قا روسر مایه ام سود نیست
شود شهزا ده در ین کار پیش
همه خلق تابند بد و روی خویش
پس از چند آن قا صد تیز گام
بیا ور د ا و ر ا بنزد غلام
غلامش زجا خاست بر وی نماز
که شاهی توما بنده ی سرفراز
بدان خواستم مر ترا نزد خویش
کنی تازه آئین شاهان پیش
که باشی بما جمله فرمان روا
یلان زیر فرمان ت ای پاد شاه
کمر بست باید کنون بهر کین
کشم کینه از شاه کابل زمین
چو شاهزاده این گفته از وی شنفت
رخش چون گل نوبهاری شگفت
دلش شادمان گشت و گفت آنزمان
که نیک است مر گفت نام آوران
وز آن پس غلام سر افراخته
مر آنشاه را نيك بنوا خسته
زخود اسب و گنج وز رو مال داد
تو گوئی بدو بخت و اقبال داد
بهر اندرش خلعت خسروان
که خرسند شد شاه روشن روان
وزان پس بفرمود لشکر کشند
بدان بارگی کوه آزر کشند
بزین بر نشست آنشه سر فراز
درخت کهن تازه گردید باز
بر آورد چون کوس و کرنا نفیر
که یعنی شده مو سوم دار و گیر
صدای دهل گوش گردون گرفت
که داد دل از گردش دون گرفت
بجنبید لشکر چو جنبنده‌کوه
تو گوئی زمین گشت از وی ستوه
بفرمود آن خسرو پر زکین
که لشکر رود در کوهستان زمین
نخسین به آن مردم نامدار
چنین گفت آن شه پرخاش گر
همین کرد لشکر ز در پا گذر
چودر کوه ساقی (۱)گرفتندمقام
که آنجا بدی جایگاه غلام
و زین سوی خلق کوهستان دیار
که هستند در جنگ چون اژدها و
جهان جوی آن عبد خالق دلیر
به پیکار جنگ آوران همچو شیر

(۱)کوه ساقی رشته کوهائی است که در حاشیه جنوب شرقی بگرام افتاده است.


(٥٠)

کرم خان میر حاجی پهلوان سر افراز تیمورشاه و خواجه خان
بگفتند با آن سران سپاه که ای باستانان فرق دشمن بپا
دگر لشکر اینجا نیارد درنگ که برپاشده ساز و انجام جنگ
بفرمان شان لشکر پرز کین روانه شدند از کوهستان زمین
دل خواجه ها هر یکی همچو شیر به همراه نام آوران دلیر
گذشتند با فوجی، بی حساب ز دریای آب همچو دریای آب
روقا نیز یحیی شه شادکام کنون کوچ کرد از مکان غام
سوی قلعه مسجدی خان شتاب بکرد آن سر افراز عالی جناب
که تا مردم از خویش سازد تمام بدوشاد گردد دل خاص و عام
چو در قلعه مسجدی خان رسید (۱) سراپردهٔ خویش آنجا کشید
شدی مسجدی خان به نزدیک او که ای شاه گردن کش نام جو
بودمزد پای تو این ملک و جاه که برچرخم اکنون کشیدی کلاه
ور ا نیز شاه سرافراخته ز لطف گرا مایه بنواخته
کرم خان هم لشکر بیکران رسیدی روان از کوهستانیان
بهم هر دو لشکر بیامیختند می شاد کامی به هم ریختند
برفتند چون خواجه ها تا زه‌لب به نزدیک آن شاه عالی نسب
بدو گفتند از راه نام آوری مبارک ترا باد این داوری
ترا بخت فرخنده باشد مدام تر اسرکشان بنده باشد مدام
چوشهزاده بشنید این از سران بکردی تواضع بنام آوران
بگفتار چون غنچه لب برگشاد سخنهای نیکو همی داد یاد
که ای باستان بخت و اقبال یار بفرمان تان گردش روزگار
زهی فخرم اکنون که یار منید درین داوری غمگسار منید
که شاه بی دلیران پرخاش گر بود همچو شهباز پرکنده پر
(۱) قلعهٔ میرمسجدی خان غازی بنام (قلعهٔ خواجه) مشهور است به فاصلهٔ تقریباً دوکیلو
متری شرق چاریکار واقع است .


(٥١)	جنگ نامه
اگر ایزد پاک یاری کند	و گر بخت من پایداری کند
رهد کار ما از نشیب وفراز	نقرر شود پا به بخت باز
مرا این زمان کینه از ژرتهی است	نکس را ز کردار من آگهی است
یلان نیز باشند که خاموش باد	که خان تهی زیر سر پوش باد
چو در ملك کابل قرار آوریم	بفرمان خود خلق شهر آوریم
وزان پس ببینید احسان من	که تا جمله گردند شادان من
چگویم که این جای گفتار نیست	که در دست موجود کردار نیست
بلی کار نا کرده ناگفته به	شود کرده خود بنگرد که و مه
چو این گفته بشنیدند از شهریار	همه گفت ای خسرو رو زگار
میاور بدل هیچ این زمزمه	که ما ایم خدمت گذار ان همه
اگر بخت بکشایدت دسترس	تو دانی که احسان نمائی بکس
ز گفتار نام آوران شهریار	بشد تازه ترچو خرم بهار
بهر جا که بود مردم نامدار	رسیدند برجانب شهر یار
وزان پس بفرمود سالار جنگ	که ای شیر خویان چویای نهنگ
بباید که لشکر بجنبد ز جا	که تا چند باشیم در این جایگاه
بفرمان آن خسرو دادگر	سرافراز سالار بیدادگر
روان گشت آن لشکر بیکران	بلرزید گوئی زمین و زمان
دلیران ب زین برنشستند چوشیر	ز سم ستوران زمین گشته سیر
همی راندند آن سپاه گران	چو در سیدآباد کردند مکان
مکان اندران جایگاه ساختند	به تدبیر هر گوشه پرداختند
توای مرد دانای روشن روان	درین جا گذار این سپاه گران
نشان از دگر داستان کو بمت	مشام دل از مشك جان بو بمت
پس از فکر تدبیر این گفتگو	سوی جنگ غزنین بگردیم رو


(٥٢)
داستان بر آمدن شاه شجاع از ملك قندهار ورفتن بر سر شهر كابل
وجنگ كردن در غزنين

کسی را که بختش بفرمان شود شب تار چون روز رخشان شو د
اگر دست بنهد بدا مان خاك شود خاك در دست او زر پاك
که چون شاه شجاع خسرو تاجدار بدی مدت چند در قندهار
همه ملك انجام از و یافته چو کام آوران کام از و یافته
برخان حاجی بسی لطف كرد دلش را تهی كرد زاندو ه و درد
فراوان بدو خلعت گنج داد فلك گفت اينك بدو رنج داد
جهان دار دايم جهان جو بود نه در خوردن و را حتش خو بود
بفرمود پس شاه گردن فراز كه تا چند باشيم در ين جا به ناز
كشم لشكرا کنون بکابل زمين كه گردم در ان شهر فرمان گزين
بلشكر بفر مو د آن شهر يار كه سازند آئين انجام کار
به تدبير اسباب گشتند سپاه مفر ق به آهنز سر تا بپا
شه تا جور بعد ازین گفت وگو سوی لات برتافت آن لحظه رو
كه ای شوخ سالار جنگی سوار خرد مند فرخنده دانای کار
کرا بر گذاریم در قندهار كه باشد در ين ملك وی پایدار
همه وقت تا نهته داری كنند بهريك وبد ياری كنند
بدو گفت لات ای جهان کدخدا تو ئی شاه بر بنده فرمان روا
ازین صاحبان بر که شاه گویدش ز لطف فرح بخش دلجويـد ش
بگویم كه باشد در ين ملك او بهر وقت بيدار با شد نيكو
ازان پس بگفتا شه نيك نام که خود هیچ باشد اینجا مقام
در انجا چوبگذاشتند مرورا و زان پس بفرمود جمشید سپاه
بغريد چون كوس بر پشت پيل بجنبید لشكر چو دریای نیل
زگردشتوران دران روزگار نشد فرق ما بين ليل و نهار


(٥٣)
جنگ نامه
زسم ستوران زمین گشته ریش نهادی شتر مرهم از پای خویش
زمین گشت پر نقش بدر و هلال ز بس ساخت اسب و شتر پای مال
د لیران بجولان گری همچو باد چو سیا ره هر سو قدم بر کشاد
هوا نیل گون شد ز گرد سپاه مکدر شده نور خورشید و ماه
سهیل سبك باد پایان د گر روان گوش گردون ساخته است کر
بدین زمزمه آن سر سروران روان گشت با آن سپاه گران
همی راند روز و شب آن شهریار دلش گرم تاراج کا بل دیار
پس از چند سالار خیل و سپاه بدین شادمانی بسر برد راه
بغزنین چو نزديك گردید شاه که آنجا بدی حیدر کینه خواه
رسید آگهی سوی آن سرفراز که هان ای سپهدار با عز و ناز
ترا چرخ گردون کمین بنده باد ترا اختر بخت رخشنده باد
همیشه بجا بادت ناموس و ننگ که آمد سپاهی ز شاه فرنگ
سپاه فراوان برون از شمار بود شاه شجاع اندران شهر یار
جهان جوی از بهر کین آمده به یغمای کابل زمین آمده
گرفته کنون قلعۀ قندهار به همرای این لشکر بی شمار
نخستین درین شهر جنگ آورد جهان بر سر خویش به تنگ آورد
چه فرمایی ای شاه فرمان روا چه سازیم تدبیر این ماجرا
اگر سوی میدان سپاه بر کشیم سپاه در رخ کینه خواه بر کشیم
نیاریم در جنگ میدانش تاب بود لشکر کینه خواه بی حساب
همان به که در قلعه جنگ آوریم بود روز چندی درنگ آوریم
فرستیم قاصد بر شهر یار که تا لشکر آید ز کابل دیار
ازان پس بمیدانش جنگ آوریم جهان بر بد اندیش تنگ آوریم
ببینیم کین چرخ بیدادگر کرا رنج بخشد کرا گنج زر
چو این گفته بشنید از ان کینه ور زدش موج خون آن زمان در جگر
جنگنامه ـ بیدل ق


(٥٤)

بگفتا که هر چیز خواهان شود
ستادیم ماهم بدان رسم وراه
وزان بعد بر قاصدی تیز گام
که بر گوی ای شاه فیروز بخت
اگر آب در دست داری منوش
که هنگام تفنگی بیا مد بیا
ازین بیش میخند رای در نگ
چو قاصد سخن های او برشنید
وزان بعد آن حیدر پهلوا ن
که تا برج وبارو فرو کوفتند
بهر کنگره ساختند جای جنگ
بکرد اد دروازه ها خا کریز
یلان فکراسیاب خدا ساختند
که آن لشکر شاه شجاع در رسید
فتادند برد و ر قلعه کنون
شد آن بخت فیروز چون مشتری
بدل گفت کا قبال پایان رسید
ولیکن که تا جان بلب نایدم
چو از کینه عاجز شود شیر مست

که خورسندی نام داران شود
ببينيم فرمان فر مان روا
فرستاد بر شاه کا بل پیام
سزاوار وشاهنشه تاج و تخت
اگر تیر در شصت داری مکوش
بر آورد بایدت اکنون سیاه
که آمد جهان فراخی به تنگ
چو صر صر سوی شهر کابل دوید
بفر مود برخیل جنگ آوران
دلیران بهر گوشه آ شو فتند
میان را به پرخاش بستند تنك
سر کینه جویان شد. پر ستیز
روان زنگ از تیغ بر داختند
به اطراف غزنی همه صف کشید
فقط را میان کرد خلخال لوز
مکین وارما بین انگشتری
فلك تیغ بیداد عر یان کشید
سر از کینه خواهی نیاسایدم
همان به که در خاك سازند نشست

قاصد فرستادن شاه شجاع در قلعه غزنین نزد حیدر خان .

وزان پس سپا هدار خیل فرنگ
طلب کر د مر د سخن پیشه
بدو گفت کای عاقل هو شیار
بگویش که ای شیر پرخاشگر
مدن رنجه تن را ز خود پروری

شجاع یعنی آن شاه بی نام و ننگ
جهان دیده و دور ا ندیشه
بر و جانب حیدرنا مدار
کلاه شهی با بدت ز یب سر
میندی کفران این داوری


(٥۰)

جنگ نامه

مشو عاصی از درگه شهریار مکن رحم بر خود مکن خوار و زار
ببندیش زین لشکر بیکران ازین نامداران کین آوران
که هر يك بپرویز امیرد آشنائد تو گوئی جهان را بدم در کشند
بیا ومرا بوس تخت و کلاه کنم پایه تخت اندرسماء
فراوان تر اسر فرازی دهم بهر خواهشت دلنوازی دهم
تو سالار اشکر شوای نام جو شواز جمع کام آوران کام جو
ازین خواهشم بد گمانی مکن نه از ترس من با تو گویم سخن
همی رحمم آید که چون نوجوان شود کشته از دست نام آوران
بیا و بکن رحم بر جان خویش زلاف جوانی مکن سینه ریش
مرا گفتن اینجاد گر سود نیست ترا جز نفاق هیچ بهبود نیست
پذیرنده آن گفته تا جو ر- بدل بست چون نقش کآدر حجر
ازان پس روان گشت آن هوشمند سوی قلعه با گفته دل پسند
چو آمد بدیو از نزد حصار فغان کرد کای مردم نامدار
رسولم زدرگاه شاه آمدم همین لحظه از پیش کاه آمدم
پیام فرح بخش دارم بکام که گویم بدان خسرو نيك نام
چو بشنیدند آن مردم هوشمند کشیدند و را بظار کمند
ببردند بر جانب کینه خواه بایستاد و آورد خدمت بجا
بفرموده بنشست و بکشاد لب ببر بست پیوسته دست ادب
هر انچیز کز شاه سخن در شتفت همان گونه بازش به سالار گفت
چو سالار جنگ آوران کرد گوش بر آورد چون شیر جنگی خروش
بگفاش که بر گردرو سوی شاه بگویش که ای شاه با عز و جاه
مگو دیگر اینگونه از بیش و کم که خود را شماریدم اکنون عدم
بجز جنگ نبود مرا گفتگو اگر چند تیغ آیدم در کلو
مرا جان بدست کسی اندر است که او چون تو کس را نه فرمان بر است
ورا هر چه خواهان شود آن کند نه همچون تو کاری بفرمان کند


(٥٦)
اگر عمر باشد مرا پاید ار چه باکم زجنگ توای شهریار
اگر رشته عمر گردد گسست
خوشم گر بمیرم بجنگت ازمان ازان به که در خانه همچون زنان
ازین گفتن اکنون تراسود نیست مرا جز ره جنگ بهبود نیست
میا و رازین گونه دیگر پیام زمن شاه را گفت باید سلام
بدانست قاصد که با این سخن درخت مروت جدا شد ز بن
زجاخاست شد جانب شهریار بدو گفت پیغام آن نامدار
به شاه گفت کانچیز بشنیده بود شه اش گفت گاه آتش و گاه دودود
بفرمود بر نامداران جنگ که ای جنگجویان خیل فرنگ
چو فردا کشد سر ز چرخ آفتاب براندازد از روی گیتی نقاب
روان بر سر قلعه جنگ آورید نه شاید زمانی درنگ آورید
بگیرید این شهر غزنین تمام نمانید زنده کس از خاص وعام
بدست آورید حیدر نامدار فتد زنده در بندمن خوار و زار
جگر بند سالار کابل چنین شود کنده از بن فتد در زمین
بهندش فرستم برهنه سرا که گردد سرم خالی از ماجرا
بدین قول گشتند همه استوار ببین چیست فرمایش کردگار
پس از چند آن قاصد تیز گام رسانید برشاه کابل پیام
همه گفته ها با ز گفتی بدو سرشکش ز مژگان چکیدی برو
شد از بهر فرزند آن کینه خواه رخش زرد چون مهره کاهربا
همان لحظه هم افضل از باميان بیامد به کردار شیر ژیان
به پیش بدورفت مالند یاد ببوسید دست شه آن نيك زاد
دلش پر کدورت ازین رستخیز سرش رزم جوینده و پر ستیز
دل شاه کابل بدوشاد گشت تو گوئی که از محنت آزاد گشت
بشایدبروسوی رو شهریار که ای غافل از گردش روزگار
بدو گفت کای افضل هوشمند سر تخت بادا بچرخ بلند


(٥٧)
جنگ نامه
ندارد جز اندُهَت کس پشت من جدا نیست ناخن ز انگشت من
چو عضوی بدرد آید اندر بدن شود زار و پژمرده انجام تن
ندارد کسی غم ز غم کیشی ام نبودی گرم خویش نندیشی ام
بداند کسی لدت سوختن که بنهند در آتشش لخت تن
ولیکن ترا درد افزون تر است که حیدر ترا همدم و هم سر است
حصاری به غزنین شده نامدار ز جنگ شجاع شاه بی اعتبار
بود چشم در راهت آن نامجو نوچون خضر آب افگنش در گلو
سپاه مضرهت گیر ازین جایگاه همه رزم دیده همه کینه خواه
برو سوی غزنین به هنگام جنگ نبرد آزما شو به خیل فرنگ
سرت پر ز کین و دلت پر ز مهر توانی که دشمن در آری بزیر
رها گردد حیدر ز اقبال تو بود آنکه فرخ فتدا فال تو
چو بشنید این گفته آن پر ز کین فروریخت خون از مژه اندر زمین
بگفتا اگر تیغ با رد چو آب و یا تیر در تن چو پر عقاب
نه پیچم ز پیکار حیدر سرم فدا باد بر وی سر و افسرم
دل شاه کابل چو گل برشگفت کز و کاین سخن های شایان شنفت
بگفش که ایزدت نگهدار تو سر سر فرازان نگون سار تو
برو قدر انجام لشکر پذیر که با شد بجا فرصت دارو گیر
وزان پس سپهدار فیروزگر بدان شد که لشکر بر آرد زشهر
برآورد بیرون ز جمع سپاه سواران جنگ آورو کینه خواه
همه غرق آهن زپا تا بسر همه جنگ جوینده چون شیر نر
برون کرد و بشمرد آن نامدار ز گردان و جنگ آوران شش هزار
همه جنگ دیده همه کینه خواه دل جمله خبر صدره ماجرا
که چون کیار لشکر شد آراسته جهان جوی از جای بر خاسته


(٥٨)

بشد آنزمان جانب شهر یار بگفش كه ای شاه والا تبار
بده رخصتم تا روم سوی جنگ چه آید ازین چرخ دولاب رنگ
شهاش گفت رو ایزدت یارباد كفل باغ امیدت بیخار باد
ولیكن سپاه را سلهدار باش ببزم و برزم خود هوشیار باش
كه نبود بیكار زمان اعتبار له فرق است مابین اغیار ویار
زمانه دگر رسم و آئین گرفت كه عقل رساماند از وی شگفت
وزان بعد آن حید ر نا مجو كمر بست و بنهاد بر راه رو
چو فردا بموعود شاه آفتاب برآورد سر از گریبان آب
سفا داد بر روی چرخ برین كه تا بنگرد ساز بیداد كین
دلیران به پرخاش بستند كمر بفرمان آن خسرو كینه ور
بغرید كرناو كوس هر طرف كه بردی دل بیدلان را ز كف
بفرمود پس شاه گردن فراز كه ای نام داران باعزوناز
چرا در تحمل بی افشر ده اید به تیر و تبر دست نا برده اید
كنون سوی آغاز كیار .... ازین گفتگو روی ....
زهر گوشه تیر باران كنید بدین قلعه ازتیر باران كنید
چوفرمان پذیرفتند از شهریار دویدند از كینه سوی حصار
بجنبید زهر گوشه لشكراز كین بلرزید گوئی زمان و زمین
چو خمپاره و توپ آواز كرد سركین دیرینه را باز كرد
فروریخت چون ژاله تیروتفنگ زانبوهی از ژاله میداشت ننگ
ببارید خمپاره باران غم بیاورد دودش به گردون علم
ز غریدن توپ و خمپاره ها دل چرخ گردون شد. پاره ها
بدین سان سپاه اندرین گیرودار رساندند خود را به نزد حصار
دران لحظه هم حیدر پرز كین بفرمود كای لشكر پاك دین
نما یند این قوم نا پاك را كنید ارغوانی زخون خاك را
بكردند پس نام داران كار به هم تیر باران چو ابر بهار


جنگ نامه
(59)

بسا خشت و سنگ از فلك ريختند
بر آمد زهر دو سو آواز شور
صدا همچو رعد وشعاع همچو برق
سران را بسی سینه غر بال شد
بدین گونه تا یافت خورشید نیم
نهان کرد خود را به ظلمت سرا
دل شب شد از کشتگان مستند
نیا سود هم در شب هردو سپاه
به عهد یکران تیر میر بختی
و یا همچو سیاره آتشین
ایا بر کشاده هزا ران نظر
درین شب شجاع خسرو پرز کین
که خوانند توپ سر افرازه ها
چه صبح روشنائی نماید بکبار
چو بگریست شب بادل نا امید
گریبان خود صبح از غم درید
بدروازه ها توپ آتش نهاد
روان گشت لشکر به قلعه درون
بفرمود هم حیدر نامجو
نه امروز بازار تن پروریست
بگین بدازین کافران را به تیغ
بجنبيد لشكر دو كوه گران
بگفتا سلاح انار آویختند
مدارا زمابیش هم دور شد
جرنگید ن تیغ و خود و زره

ز نزديك شان خلق بگر بختند
تو گفتی دميده سرا فیل سور
شده دود چون ابر باشرق وغرب
بسا غرقه درخون پروبال شد
نداریم چنگ آوران دل دو نیم
که تا یکدم آساید از ماجرا
سیاه جامه پوشیده شد سوگ مند
نه آرام بگرفت شان دست و پا
تو گوئی فلك خرمن بیختی
ازین سوی آنان شد از ان سوی این
نگاه کرد برکشتگان سربسر
بفرمود آن اژد ر آتشین
گذارند چندی بدر وازه ها
نمایند دروازه ها پاسدار
بسر کشتگان گشت چشمش سفید
ازا ن جانب خورشید گردن کشید
چو د ر برگ فصل خزان تند باد
ز خان پرز گر دوسران پرز خون
که ای نامداران پرخاش جو
نه انجام عیش و نه هنگام زیست
ندارید تیغ خود از کس دریغ
بلرزيد اندام گردن کشان
بسی خون رخسار هم ریختند
قیامت پدید آمد و سور شد
کشاده از دل نامداران گیره


بهم همچو مور و ملخ تاختند
چو بیخ حیات از بن انداختند

جفا جای تیغ هر طرف شد پدید
پدر مهر فرزند از دل بـبرید

ز ابر اجل خیمه بر پای شد
زخون دلیران زمین لای شد

پدر را نبود هیچ یاد پسر
پسر گفت من هم ندارم پدر

در آن بزم گاه حیدر نامدار
بهر گوشه رو کرد چون اژدهار

زدمبال او جوی خون شد روان
زمین گشت از لشکر کافران

بهر جا که رو کرد آن راهنمون
تو گوهست سر چشمهٔ رود خون

بفرق هر انکس که افگنده تیغ
زمرد و رعـر کـبانگردی دریغ

کهی تیر در شست او بوسه داد
تو گوئی تن دشمناں بر کشاد

چگویم که خون کرد آنروز کین
مگر بینی و خوانيش آفرین

مگو شید از کوشش روزگار
بشد کشته از هر دو سو بی شمار

سرا سر جهان موجهٔ خون شده
ز خون بر زمین رود آمون شده

بسا سر ز تن جسته در آن مغاک
بیفتاد چون گوی در روی چاک

چو چو گانیان هر طرف پا و دست
بزیر سم باد پایان هست

فراوان ز هر دو سپاه کشته شد
تو گوئی که از کشته‌ها پشته شد

بیامد شتابان در هنگام جنگ
مجومی ز نام آوران فرنگ

بشد لشکر حیدر نامدار
سراسیمه از دست این کار زار

بشد کشته بسیار خود را کنار
کشیدند از آن لشکر بی شمار

به تنهایی آن حیدر نامور
در آن گله مانند آن شیر نر

چپ و راست هر گوشه افگنده تیغ
چو برق درخشنده از روی میغ

بدین گونه از گوشه نام و ننگ
فراوان بکشت از سپاه فرنگ

در آن عرصه آن تیز تک باد پا
بشد زخم ناک و درآمد ز پا

بشد آنزمان حیدر از پشت زین
چوسرو روان نقش روی زمین

به گردش رسیدند جنگ آوران
بدست هر یکی تیغ‌های گران

پیاده سران حیدر برز کین
جدا ماند از تیغ و کوپال وزین


(٦١)
جنگ نامه
بدست یلان زنده در بند شد
روان طبل شاهی نوازنده گشت
بفرمود آنکه که بند گران
بلی هر کجا شیر در گیر شد
سپاهش زهر گوشه بگریختند
پراگنده رو از گون روی و زرد
سوی شهر کابل نهادند رو
دل شاه ازین مژده خرسند شد
رخ شاه چو خورشید تابنده گشت
ببندند در پای آن پهلوان
ز دست فلك با بز نجیر شد
بسی خون دل از مژه ریختند
هراسان و ترسان زبیم نبرد
تهی از زرو وزینت و آبرو (۱)
آگاهی یافتن افضل از گرفتن حیدر و از راه برگشتن و رفتن بر سر
کوهستان جنگ کردن در سید آباد و شکست خوردن آنم
به اقفای راه افضل پرز کین (۲)
که این سان بر انگیخت نیرنگ را
بگفتا دریغا شد از دست کار
کسی کو همی میرد از دست زهر
چنین گفت پر خشم آن نام جو
بدل گفت در شهر پیش پدر
بباید یکی دست بر دستهان
خبر یافت از کار چرخ برین
به صلحش ربود از کف این چنگ را
چه سود این زمان کوشش کارزار
بس از مرگش از باك ناید بکار
سوی باز گشتن همی تا فت رو
چرا با بدم رفت افگنده سر
نمایم به خیل کوهستانیان
(۱) حقایق تاریخی مربوط باین جنگ در مقاله ۲۸ کتاب (حال و رویدادهای تاریخی
تحت عنوان «چطور دروازۀ حصار غزنی به هوا پرید» شرح یافته علت کامیابی شاه شجاع
و انگلیس ها درین جنگ خیانت سردار عبدالرشید خان خواهر زاده امیر دوست محمد خان
بود که ضعف نقطه استحکام شهر را دروازه کابل قلمداد نموده بتن نشان داد و انگلیس ها
صبح ۲۳ جولای ۱۸۳۹ با نقب دروازه مذکور را به هوا پرانده و بعد از جنگ بسیار
شدید تن به تن سردار غلام حیدرخان حاکم غزنی چاره ئی جز تسلیم نداشت .
(۲) سردار افضل خان برادر سردار غلام حیدرخان بود امیر دوست محمد خان چنین سنجش
نموده بود که سردار غلام حیدرخان از داخل حصار غزنی مقاومت کند و سردار محمد افضل خان
باقوای معیتی خود از بیرون ناگاه کند دشمن به پیرامون شهر نزديك شود ولی متاسفانه
در لحظۀ اخیر و حساس برادر بزرگ خواست که داخل حصار شده و هر دو از داخل دفاع نمایند
به این ترتیب نقشه برهم خورد و خلاف نظر دو برادر در کامیابی دشمن بی تاثیر نماند .


(٦٢)
که در سید آباد دارند قرار بدل دارند آئین یغمای شار
نمك خوردند و پاس بگذاشتند بقصد سر ان تیغ بر داشتند
بببندد آئین جنگ آوری که تا باد شان آید این داوری
چنین گفت و بشتافت چون برق تیز دل پر زکین و سر پر ستیز
چوشیران سوی جنگ بر تافت رو بکرد آگه این کار با آن گروه
بهم آن سر افراز با لشکرا نهادند رو جانب ما جرا
چوبلغاریان نیز بشتافتند عنان بر عنان خرد بافتند
بدان سان گذشتند زپهلوی شار که آگاه نشد کس از ان گیر و دار
چو روجانب ده جيا تاختند علمها بگردون بر افراختند
درین سوی خلق کوهستان زمین به شاهزاده گفتند ای پر زکین
کنون تا یکی داری اینجا قرار بیاید که پویان شوی سوی شار
که ما هر یکی جان سپاری کنیم بفرمانت فرمان گذاری کنیم
ببینی که شایسته خدمت کر است نقد که این جامه ننگ است راست
بگفت هر یکی گفته پر دماغ نشاندند او را بصد کوفه باغ
دل نامور گشت ازین گفت و گو دلیر همچو شیر و بلند همچو کوه
که ناگه در انوقت گفت و شنود نمایان شد از دور چرخ کبود
سیاه تیره گردی چو ابر بهار پر هیبت بمانند آن اژدها
تو گوئی جهان جمله تاریک شد بهر لحظه آن گرد نزدیک شد
بشد با دو بدو بد دامان گرد که تا بنگرد چیست سامان گرد
نمایان شد از گرد چون آفتاب درخشان سیاهی چو دریای آب
که بود موچه اش تیغ و تیر و تبر نهنگیان او باد پایان بر
چو دیدند آنرا کوهستانیان بپرخاش او تنك بستند میان
لفت آنزمان مسجدی کای سران دلیران وشیران و جنگ آوران
بیاید همه پایداری کنیم بیایید که بی اعتباری کنیم
گریزید و ریز بدخوی از جبین ز شرم آبروی خود اندر زمین


جنگ نامه
(٦٣)

چنین گفت تیمور شه (١) نام جوی أیا مسجدى شير پر خاشجوى
که امروز فيروز نيك است فال شود فرق جام بلور و سفال
که هريك در ایام فرصت جو شير شمارند خود را بميدان دلير
ببینیم که گفتار و كردار چيست كه اينجا بخندد كه خواهد گريست؟
چنین گفتند و روى برتافتند بمیدان سوى جنگ بشتافتند
بهمراه شان خيل جنگ آوران بنیروی شیر و پلنگ آوران
بیاراستند صف بمیدان جنگ بدست هر يكى قبهٔ آب رنگ
چونزديك شد افضل شیر گیر که آرايد هنگامه دار و گیر
بگردید یحیی همی بدگمان ز نام آوران كوهستانيا ن
که اکنون مرا در كف اود هند كه تا خونم كردار خون واو هند
گریزان شد از جنگ نادیده جنگ فکند از سر عمامه لاله رنگ
غلام هم بدانسان وشاه زاده نيز نهادند روی خود اندر گریز
ز کردارشان لشكر از عام و خاص گريزان شد ند تا كه يابند خلاص
چوتيمور شه و مسجدی پندار بماندند این هر دو تن نام دار
دران فرصت آمد روان خواجه خان بنزديك تیمورشه اندر زمان
که شاهزاده گریخت با لشكر (٢) بكوشيم ما خود درین ماجرا
چودید آنچنان افضل پر ز كين گريزنده خلق كوهستان زمين
بسوی قلعه تيز بشها در و بجنبید با لشكرى همچو کوه
چونزديك تر شد بخيل سران که بودند آنجا زنام آوران
بمالید تیمورشه از پردلی بدست آنزمان آهنین پلی
بفرمود آن عرصه تن نام جو بدان شیرمردان پرخاش جو
که يك بار همه تیر باران کنید همه قصد جان سواران کنید

(١) تيمورشاه هم يكى از مجاهدين ملى كوهستانى و از همكیار ان پیر مسجدی خان
غازى بود.
(٢) مقصود از شهزاده در اينجا سردار محمد افضل خان است .


(٦٤)

بنا گاه بر آمد صدای تفنگ بدريد گوئی دل خاره سنگ
وزان سوی هم اژدر آتشين بغر يدو لرزيد روی زمین
ز هر دو سو آواز ها شد بلند جدا شد زمین گوئی از بند بند
ز ما بی بهم اندر آویختند ـ همدیگر ان ژاله میر یختند ـ
سواران از ان روی بر تا فتند بسوی دگر نیز بشتا فتند
کسرا نه ز پهلوی آن قلعه بر که شتند آنگاه سوی دگر
بدنبال آنانکه بگریختند جهانند اسپ و در آویختند
بشمشیر خونخوار بر دید دست فتادند در گله چون شیر مست
زدند تیغ بر فرق گردن کشان که شد جمله اندام شان خون فشان
کسی را بگردن زدی تیغ تیز که سر پیش پایش همی کردخیز
به پشت کسی نیزه آبگون که کشتی سنانش ز سینه برون
کسیرا سلاحش گرفتند پاک تن جامه اش ساختند چاك چاك
سراسر همه دشت پر کشته شد بسی تن بخون یکسر آغشته شد
سراسیمه هرسو گریزان شدند ازان بیم افتان وخیزان شدند
گروهی باستالف آمد روان گروهی سوی فرزه از بیم جان
هران کو باستالف آنگاه رسید (١) سرو مال و جان وی از غم رهید
کسی را که در فرزه آمد گذار وزان سوی آن مردم بی وقار
که و مه با تیغ و تیر و تبر گرفتند سر راه آن جمله بر
وزان سوی بیچارگان با پفک رسیدند دل پر غم از بیم جنگ
وزین سوی اینها در آویختند به تفریق آن جمع آمیختند
شکسته سلاح آن دل خسته را بتار اقمس مرغ جان بسته را
نهادند دستی بیغمای شان بگردند عریان سرا پای شان
ز تن جامه را پاك بر داشتند تو گوئی سر از خاك بر داشتند
ویانو ز ما در بزا ئید ه اند که در خرقه تن را نه پیچیده اند

(١) استالف دهکده قشنگ و معروفی است در ٤٠ کیلو متری شما ل کابل
(٢) فرزه دهکده و دره ایست در ۳۰ کیلو متری شمال کابل


جنگنامه
(٦٠)

وزان جایگاه همچنان واژگون
روان سوی استالف افگنده سر
ببرگ گیاه ستر اندام خویش
که این سنت فعلی از آدم است
چه خوش گفت فردوسی نامدار
( پسر کو ندارد نشان پدر
هرآنکس که آنگونه میدیدشان
بچندین جفاهای زاندازه بیش
وزان بعد افضل زدانش وری
بفرمود با لشکر خویشتن
بگردید جمله بيك جای جمع
زيغما يران چيز برداشتند
همی خواست تا گیرد آنجا قرار
ولی داشت تشویش کابل زمین
بلشکر بفرمود آن نامدار
چنین گفت و روسوی کابل نهاد
همی تاخت تـارفت پیش پدر
هم از کار حیدر که گشتی اسیر
بان انجمن گفت همه يك بيك
همه خون ز دیده فرو ریختند
فغان کردهريك که این حال چیست
كجا حيدر آن مشعل انجمن
بدست ستم پیشگان شد اسیر

پریشان و حيران و دل پر زخون
شدند و نديدند با یکدگر
بمردند و کردندنهان نام خویش؟
بیابد که فرزندش آرد بدست
که این نکته دارم از و یادگار
تو بیگانه خوانش مخوانش پسر »
زخو د جامه می بخشید شان
باستالف آخر رساندند خویش
درخشان برخ چون مه و مشتری
که ای تره شیران لشکر شکن
بگشتند چو پروانه ها دور شمع
بفرمود هر كس بخود داشتند
که انداز داز جام مردم دمار
زشـاه و از ان لشکر پر ز کین
که اکنون بباید روسوی شار
وزان سوی غمگین و ازین سوی شاد
بشاه گفت آنکرده ها سر بسر
جدا ماند از دیده آندل پذیر
دريدند گریبان زدست فلك
بر خاك حسرت همی بیختند
که بر روز ما چرخ باید گریست
کزو بود روشن دل و جان و تن
چه خواهد رسد بر وی از چرخ پیر


٦٦)
چنین گفته وزار بگریستند وزان پس باندوه و غم زیستند
همان لحظه اکبر زلغمان زمین بیامد پر از رنج وزار وحزین
رخ ارغوانی شده زعفران زتب گشته چون موتن پهلوان
چوشاه دیدش آلوده زاروزبون باحوال او ریخت از دیده خون
کنون گفت اقبالم از پا فتاد بمن بخت پشت و فا بر نهاد
بباید یکی چاره جویم همی که ماند بجا آبرویم همی
ببینم دلیران کابل چکار نمایند با ما درین کار زار
بکوشند در جنگ یا صلح پیش بگیرند از چاره جان خویش
وزان بعد نام آوران را بخواست ولی هر دم از رنج محنت بکاست
چو محمود خان و چو نایب امیر چو شاغاسی خان کلیل دلپذیر
دگر خان شیرین و جبار نیز که بودند مردان صاحب تمیز
علی خان هم آنجا بودی چاره جوی فراوان بدیشان بسی نامجوی
به آنان بگفت آنزمان شهریار چه بینید شایان این کار و بار
بصلحید خواهان و یا سوی جنگ که نبود ازین بیش جای درنگ
همه گفتند ای خسرو تاجور جهان زیر فرمان تو سر بسر
بهر کار فیروز دانــا تــویی خدا داده در دانشــت پیسلوئی
که خلق از تو خود پای بگرفته اند دل خود سوی شاه پذرفته اند
تودیدی که خلق کوهستان زمین چه کردند با تو ز آئین کین
همه زیر يك پرده اند پرده دار همان به نباید شوند آشکار
نکو آنکه زین ملك بیرون شوی به نیکی سخن های ما بشنوی
نه نيك است کاین ملك سازی خراب بود ریشه عمرت اکنون در آب
جهان را جهان دار پویان بود که هر گونه تدبیر دوران بود
امید آندکه ایزد شود یار تو بکف بر نهد رشته کار تو
زمانه بيك رنگ نبود قرار ببین چیست آئین لیل و نهار
چوشاه این سخن ها از ایشان شنید یکی آه سرد از جگر بر کشید


جنگنامه
(۶۷)
بدل گفت زین مصلحت سود نیست
که بر کشتن خلق از شهر یار
بباید که انجام کار آورم
با نان همی گفت کی بی خردان
وزان پس بدبیر شد شهریار
وزان سوی آن مسجدی با سران
وزان قلعه بیرون شدند با گروه
که چون افضل آن شیر پرخاشگر
رسیدند آنجا درختان همه
فکندند سر آنکه بگریختند
ندیدند بر روی آنان ز شرم
استانف آخر گرفتند قرار
مرا ازین کسان هیچ بهبود نیست
بود بلکه بر کشتن کرد کار
کزین خلق خود را کنار آورم
نخواهم بیرون شدز گفتارشان
که گیرد وداعی زکابل دیار
اگورای تیمورشاه و خواجه خان
بسوی سنالف نهادند رو
کز ان جنگ برتافت روی هنر
زکردار خود شاد و خندان همه
زخجلت همی آبرو ریختند
زعم کردند هنگامۀ خویش گرم
زمن داستان دگر گوشدار
داستان برآمدن امیر دوست محمد خان از ملک کابل
ورفتن بطرف توران زمین
بگویم یکی داستانی چنین
بپا شد بکار فلك اعتبار
که این آسیا نیست گردنده سر
زآب مروت تهی خانه اش
از و نان بی لجا را کس نخورد
که چون دوست محمد شه نامدار
گسسته امیدش ز نام آوران
بتدبیر رفتن ببسته کمر
ببندید همه مالهای گران
زمال و زاسباب و رخت نکو
که از دیده خون ریزی اندر زمین
که تا تکیه در وی کند هوشیار
مردم شقا بد بد و ردگر
بود تخم اندوه و غم دانه اش
که اندر گلویش بیفشرد درد
برآمد بد و گردش روزگار
ندید از کسی روی یاری نشان
با فضل بفرمود کای پرهنر
به پشت ستوران بر اشتران
که باشد زهر گونه قیمت درو


(٦٨)

صلاح و سرا پرده و بارگه
باسپ و شتر بار سازید همه
عماری و هودج بقدر شمار
چوا فضل ز شاه این سخن کرد گوش
وزان پس بتدبیر انجام شد
باسپ و شتر بار بستند همی
بر هودج نشستند همه يك بيك
هوا گشت در چشم شان سندرس
قیامت بپا شد در ایوان شان

وزان پس بر شاه روشن روان
بگفتا که انجام کردم تمام
ز جا خاست آن شهریار دلیر
بزرگان که آنجا بدند سر بسر
زنان و نمك عذر ها خواستند
وزان بعد شاه فرو مایه بخت
سه ده سد سواران اخلاص کیش
سمیع خان و جبار همراه نیز (۱)
بفرمود آنکار که گشتند روان
به پیش اندران خسرو نامدار
پس پشت خیل حرم را گذاشت
بدنبال آنها هزار دگر
پس پشت افضل زر و مال را
بدنبال مال آن هزار دگر

نمایند با یکدگر خود بجا
بدین رنج و تیمار سازید همه
که باشد برفتن حرم را بکار
بدل آنزمان خونش آمد بجوش
همه گفته شاه سر انجام شد
روان برعماری نشستند همی
فغان بر کشیدند بچرخ فلك
ز مین نیز ما نندۀ آبنوس
بچرخ فلك برشد افغان شان

بیامد روان افضل پهلوان
چه فرمائی ای شاه فرخنده گام
که بر بارگی بر نشیند چو شیر
فتادند در پای آن تا جور
همی آه کردند و بر خاستند
ببالای زین شد ز بالای تخت
شد همراه با آن شه سینه ریش
بگشتند با آن شه باتمیز
نهادند رخراسوی بامیان
بهمراه چفنگی سواران هزار
که این رسم پیشینه ها یاد داشت
سرافر از خان افضل نامور
که وی پاسبان بود همه آل را
بهم اکرم و اعظم نامور

(۱) سمیع خان عبارت از میرزا عبد السمیع خان مستوفی و جبار خان برادر
امیر دوست محمد خان بود .


(٦١)
جنگ نامه
بدیشکو نه در راه نهادند روی
شب و روز نام آوران پویه پوی
چو از بامیان آنکه بگذشت زود
بقلعه ضحاک اندر آمد فرود
وزین سوی خلق کوهستان زمین
دلان پر ز درد و سران پر ز کین
چو گشتند آگاه ازین روزگار
که گشته تهی شهر از شهریار
زاعتاف آنگاه بگذشتند روان
سوی شهر آنجمله نام آوران
تهی خاطر از رنج و اندوه و بیم
رسیدند در شهر آنها سلیم
چو از چرخ خرشید گردد نهان
شود خیل سیاره لشکر کشان
وزان سو شجاع شاه فیروز بخت
سزاوار تاج و سزاوار تخت
بغرنین بکر دندش آگاه ازین
که ای شاه فرخ دل پر ز کین
کنون مژده بادت زبخت اوی
به فرق تو زیبد کلاه مهی
که چون دوست محمدشه سرفراز
زکابل بیرون شد دل پر نیاز
گرفته همی راه توران به پیش
شد از خلق کابل زمین سینه ریش
چوشاه این سخن را ازو برشنید
سوی خان حاجی بیگی بنگرید
بدو گفت کای ازدر پرفسون
توهستی در آن راه نکو رهنمون
ازین لشکر هرچیز خواهد دلت
که دانی بدوحل شود مشکلت
ببر دار بشتاب مانند دود
بدنبال شاه آویزنده رود
بگیری سرراه آن تاجدار
توانی براندازی از وی دمار
بپیچی بدو تا که جنگ آوری
بدو آنکه اورا بچنگ آوری
بخواری به بند اندر افتد بسی
که زین بادسر را نجنبد کسی
که تا ملك انجام گیرد بما
فلك سکه بر نام گیرد بما
که چون خان حاجی ز شاه این شنید
بمالید در دیده دست عبید
بگفتا که ای خسرو سرفراز
کزین خدمتم ساختی بی نیاز
روان بنده فرمان بجا آورد
که خرسندئی بادشاه آورد
چنین گفت و برخاست شدفکر کار
گزین کردجنگی دو ده صد سوار
سپهدار سالار چرنیل را
زشاه خواست پرکین سرخیل را


(٧٠)
که با شد بلشکر همی پیشوا بدو داد فرمان فرمان روا
برآمد زغزنین بکردار دود سوی بامیان روی بر تافت زود
براه اندر آمد بکردار باد چو برق درخشان قدم بر کشاد
شب و روز میراند آن کینه خواه چوابری که پویان شود در هوا
وزین سوی آن شهریار دلیر هم از قلعهٔ سنگ آن نره شیر
بفرمود تا بار بستند همه سر بار کشی بر نشستند همه
وزان بعد بر راه نهادند رو با آئین پیشینه آن نامجو
وزان سوی هم خان حاجی رسید (١) که تا دست بروی نماید بدید
ولی باز حق نمک داشت پاس بدل از خداوند کردی هراس
عنان را بسوی دگر تافتی که تا کس ره شاه کم یافتی
بجولید هر گوشهٔ دیگرا که آنجا نباشد سر ماجرا
نه از شاه نشان دیدی آنجاکسی نه از لشکر و نامدار ان بسی
بجرنیل گفتا که شاه بر گذشت بباید کزین جا همه بازگشت
کزین بیش رفتن نباشد بکار مبادا که چشمت زند روزگار
بدانست جرنیل کردار او که شد از کشیری غازه رخسار او
سوی باز گشتن عنان کردسخت که در شهر کابل گزارند رخت
بشد دوست محمد شه نامور روان تا سیاه کوه جنبنده سر
سوی تاشقرغان نهادند رو سرافراز و سالار وشاه با گروه
شب و روز چندی براه بود شاه پس از چند روزی ببر برد راه
وزان بعد نزديك قرغان شدند باطراف اقلیم ترکان شدند
بدی والی ملک والی بـنــام همیشه بقرغان بدی شاد کام
بدی خیل ترکان بفرمان او زتیغ جهانگیر هراسان او

(١) مقصد از خان حاجی، حاجی خان کاکری است که بدفعات به امیر دوست محمد
خان خیانت کرد واينك اینجا هم او را می بینیم که به اشارهٔ فرنگی ها به تـعـقـیـب
امیر دوست محمد خان بر آمده است کپتان (اترم) انگلیس به تعقیب حاجی خان
کاکری بود .


(۷۱)
جنگ نامه
بشد آکه از کار چرخ کبود که اقلیم شاه را ز کف در ربود
پریشان شد و رو بدیسو نهاد بپارش باقلیم ترکان فتاد
مقابل برآمد دل پر ز مهر همی اشک از چشم گشتی بچهر
بچندین سواران زاندازه بیش بنزديك شاه شد سر افگنده پیش
وزان پس فرود آمد از بارکی ببوسید بر خاك غم خوار گی
روان نیز هم شاه کابل چنین ز بالای زین شد بروی زمین
بشد والی و دست شاه بوسه داد همی در کف پاش سر بر نهاد
وزان پس بگفتا که ای شهریار همه ملك بهر قدومت نثار
سرو مال وزر را فدا سازمت همی جان و تن خاك راه سازمت
ازین پس مرا اختیاری نماند بدین لشکر و ملك كاری نماند
تو دانی که هر چیز خواهد دلت خدا بر گشاید همی مشکلت
چنین گفت شاه نیز گفتش که آن که ای خسرو و مهتر و پهلوان
سرت سبز با دارخت لاله گون همی بخت دشمن ترا سر نگون
زمانه گزندت نیارد به پیش – سرو سینۀ دشمنت با دریش
ازین ملك خود بهره مندی ترا – ز لطف خدا سربلندی ترا -
وزان بعد آن نامداران بهم دران ملك نيکو نهادند قدم -
سرا پرده بر پای کردند همی که لشکر درو جای کردند همی-
با و کاخ و ایوان دیگر بشاه سپارید آن والىء نيك خواه -
منقش همه قصر ها زرنگار که آنجا بباشد حرم را قرار
بگشتند خرسند همه جایگیر ز گفتار و کردار آن دل پذیر
همی بست والی بخدمت میان بکر دار شایسته آن مهربان
زکردار هر چیز زیینده بود زاحسان همی روزوشب مینمود
دل شاه ز کردار او گشت شاد زلطفش بسی آفرین کرد باد
گرفتند اینگونه آنجا قرار دگر بشنو از دهرنا پایدار


(۷۴)
داستان داخل شدن شاه شجاع در ملک کابل و گرفتن
حاجی خان رامعه حیدرخان وفرستادن بطرف فرنگ ۱۲۵۹
که چون شاه شجاع شاه خسرونژاد ازان شادمانی دلش گشت شاد
سوی لات انگریزت گفتا که آن۔ یل و سر کش و مهتر و پهلوان -
عنایات ایزد بلطف اندر است که اکنون مرامونس و یاور است
تهی ساخت خاطر زاندوه ها در لطف بکشود بر رویما
بشد کابل از بدسگالان تهی گشاد ایزد اکنون در فرهی
چرا اندرین جا قرار آوریم نشیمن سر تخت شهر آوریم
در شادمانی کشاییم باز رضا ایم بر چرخ گردنده ناز
چنین گفت و فرمود تا کار دانا کشند و رسانند بکر دون ثنا -
برآورد چون طبل رحلت فغان بلرزید گویی دل آسمان -
بفرمود جنبید لشکر چو کوه کزو گشت چشم جهان بین ستوه
نهادند رخ سوی کابل زمین بدو گفت چشم فلك آفرین
زمین گشت زان لشکر دلستان بسان نیستان هند و سنان
سراسر زمین تنك و تاریك شد که پوهنده را راه باريك شد
وزین سوی هم خلق کابل دیار سراسر سیاه و صغار و کبار
دگر نیز خلق کوهستانیان لب شاد و خرم دل شادمان
مقابل همه سوی شاه آمدند پرستنده و نيك خواه آمدند
نمایان شد اندر مهان سپاه رخ خسرو او چو خورشید وماه
سپاه نیز میامد چا کر کان درخشنده از تیغ روز گنوان
بزرگان بنزدیك شاه تا ختند بپابوس شاه جمله پردا ختند
ملاقات شد حاصل یاوران مبارك بشاه گفت پیر و جوان
وزان پس سوی شهر رو آورید بسال کههن خسرو او رسید
بشهر اندر آمد شهر فراز بجوی کهن آبش آورد باز
دورويه خلایق ثنا خوان بشاه ستادند گفتند شاه را ثناه


[BLANK PAGE]