مطایب شد و شخص دانا و هوشیاری را که در دراست گری و شخص صاحب اعتماد بود مقرر
کرد که در خلاء وملاء متوجه احوال و حرکات وسکنات سردار محمد اسمعیل خان بوده
ملاحظه کند و در محفلی وخلوت خصوصا در حرم سرای مذکور آدم مقرر فرماید و به بیند
که چگونه رفتار دارد و چه نحو کفتار میکند و درباره سر کار چه خیال دارد تا از
همه اقرار بعمل آورده شود مفتش و کلام شخص تحقیق کننده بعد از تفحص بسیار
وتحقیق بی شمار ظاهر ساخت که همیشه با سردار محمد شریف خان ساعات صحبت
دارند و در وقت صحبت احدی نزدیک شان رفته نمیتواند وسخن را آهسته خفیه می گویند
با وجود آن چند نکته از گفتارهای شان ظاهر شد که نیت شان درباره سر کار نیت بخیر
نیست چنانچه از زبان سردار محمد اسمعیل خان شنیدم که بحضور سردار محمد شریف خان
بیان میکرد .
فرد
پدر کشتی و تخم کین کاشتی پدر کشته را کی بود آشتی
خلاصه کلام رفتار و کردار سردار محمد اسمعیل خان بحضور بندگان اقدس برخلاف
امر سر کار بود چنانچه به مه قیوم اً به تحقیق میانجامید که بوی نفاق از سردار محمد اسمعیلخان
ظاهر میشود ازین رهگذر خاطر خطیر بندگان اقدس دایم مکدر بود و در ظاهر اظهار
نمیکرد چنانچه فرموده شاعر است .
شعر
گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه به آب زمزم و کوثر سفید نتوان کرد
بهر حال بندگان اقدس باین بود که رگ وریشه سردار محمد اسمعیل خان را ظاهر
وهویدا نمیدانست و نادانسته نامبرده را سریر سلطنت قندهار نشانیده بود خوب میدانست
که سردار محمد اسمعیل خان آخ پدر است شخصیکه پدر ازوی بیزار شد البته خداوند
ورسول اکرم (ص) ازوی بیزار است چگونه خوبی و چه نحو عزت خواهد دید دایم باید
ذلیل وزبون باشد لا کن ایرادی بود که بندگان اقدس از خود دور کرده و حقیقت نیکی
خود را و روز گشتگی او را مردم ظاهر ساخت و دانسته کرد باری سر سخن باز گردیم
بعد از کردار بد سردار محمد اسمعیل خان بندگان شهریار ذوی الاقتدار سر کار
امیر شیر علیخان به مصلحت دید مستوفی عبدالرزاق خان که منزله پدری داشت رجوع بکار
دولت و نظام داری ملک نمودند اول آنکه چندی در قندهار باید توقف بدارند و سرشته
ملک داری را انجام بدهند و دیگر تدارک دارالسلطنه کابل را دیده خالی نگذارند
چنانچه سردار محمد ابراهیم خان که بامر سردار محمد اسمعیل خان وصلاح دید مستوفی
چندی حاکم شهر قندهار بودند مامور دارالسلطنه کابل شدند و ایشک آقاسی شیردل خان
که شخص کهن سال کاردیده بودند و از معتبران حضور امیر کبیر باز مانده با وجود افغان
بودن چنان ذکی وعاقل ورموز فهم ودربار دیده بودند که سزاوار تحسین داشتند خصوص
در غیرت و شجاعت و دلاوری کمی و کوتاهی باوشان نبود و دیگر سردار محمد رفیق خان
(156)


که وزیر اعظم حضور بردند و جرنیل شیخ میرجان که سرکرده کل افواج ظفر شکوه
بودند هرچند که این دوشخص را تدبیری برکاب سردار محمد ابراهیم خان به کابل فرستادند
و کابل را کلیه امنیت و آسوده پنداشتند لاکن از تقدیر آگاه نبودند که خاتمه کابل را آتش
خواهد گرفت ظاهراً آسودگی قندهار و بی فرمانی سردار محمد اسمعیل خان را ملاحظه فرمودند
که مبادا ازین دوشخص گویا نمک حرامی صادر شود و با سردار محمد اسمعیل خان خوفیه
متفق شوند بهر حال سخن بسیار است هرگاه تحریر کننده کتاب رجوع بسخن پردازی
دارد از مطلب دور می افتد باری بعد از مامور شدن این سه شخص بزرگ شانزده عراده
توپ جلوی و قاطری و هشت پلتن و سه رجمنت رساله مقرر نمودند و بعد از مکمل شدن جمیع
شان را از افسر و سپاهی بحضور انور طلب نموده نصیحت فرمودند و امر کردند که هر اموری
باشد بمشورت همدیگر انجام داده و یکی از گفته دیگری تجاوز ندارد و بخیر دولت
کوشیده گرد نفاق نگردند و اتفاق را از دست ندهند و رضامندی سرکار را خواهان باشند
بخصوص سردار محمد ابراهیم خان را امر کردند که از گفته باصواب وزراء تجاوز نفرمایند
و بمشورت شان عمل دارند تا زمانیکه بندگان اقدس از سرشته قندهار خاطر جمع شده
حرکت فرمای دارالسلطنه کابل شوند لهذا بعد از فرمان قضا جریان بندگان سرکار
سردار محمد ابراهیم خان باتفاق بزرگان دربار و وزراء و افواج ماموری بساعت نیک
از حضور فیض گنجور بندگان شهریاری دعا وفاتحه گرفته عازم دارا السلطنه کابل
گردیدند تا اینکه وارد کابل شده بسریر سلطنت نشستند اکنون از حضور سرکار سخن
گفته شود بعد از فرستادن سردار محمد ابراهیم خان با افواج بی شمار بجانب کابل جناب
سرکارامیر شیرعلیخان جرنیل داودشاه خان که اسم جنیلی داشت لا کن نایب شیخ میرخان
جرنیل بودند بحضور طلب کرده سفارش افواج را بوی امر نموده و فرمودند که جمیع نظام داری
تعلق بشما دارد باید شب و روز متوجه افواج ظفر شکوه باشید که باز خواست لشکر
از جزوی و کلی از شما می‌شود و دیگر افسران نظامی را امر کردند که بقرار قاعده
و قانون نظام داری بامر ونهی جرنیل مذکور عمل بدارند و از گفته حسابی جرنیل تجاوز
ندارند بعد از آن دیگر اشخاص که مامور خدمات ملکی وملتی بودند و به آنها نیز
امر کردند که متوجه امور وخدمات خود باشید که یک یک باز خواست از شما می‌شود و در
خدمات خود ساعی باشید و غافل نورزید بعد ازان که از امورات آنها فارغ شدند خود
بندگان اقدس بر تخت سلطنت قندهار آسوده و برقرار نشستند ومتوجه امور ملکی وملتی
شدند لاکن در باب سردار محمد اسمعیل خان که بدل ملال خاطر بودند بنا بران شب وروز
متوجه حرکات وسکنات سردار مذکور بوده و از رفتار و گفتار و کردار شان اطلاع
داشتند زیرا که معتمدان حق بین وحق گوی مامور فرموده بودند که یو میه اخبار صحیح
وسخن تحقیق بدون کم و کاست بحضور اقدس عرضداشت میکردند هنوز چندی نگذشته بود
که فلك كج رفتار شیوه دیگر بکار برد و سردار نمك زده را ببلای قوی تر گرفتار کرد
چنانچه شاعر میگوید .

(157)


شعر
بی زبان باش نه بینی که قلم تازیان یافت سرش در خطر است
مصدقات این مقال آنکه روزی سردار محمد اسمعیل خان در حرم سرای بمنزل یکنفر
عیال خود داخل شد و میخواست که استراحت نماید اتفاقاً بدیوار پشت آئینه عکس سردار
محمد امین خان پدر خود را دید و غمگین شد وفوراً بخدمتگار منزل امر کرد که عکس پدرم
را از مد نظر کناره کنید که طاقت مشاهده آن را ندارم از ان سبب که من زنده باشم و خون
پدرم را از قاتل نستانم وقاتل را به تخت سلطنت پدرم آسوده به بینم البته از عکس پدر خجالت
میکشم امیدوارم که خداوند مرا قوی سازد وقوت انتقام بدهد تا قاتل پدرم را قاتل شوم
و خون پدر از دشمن بستانم این سخن را بیان کرده و آه آتش بار از جگر بر کشید از
گردشات زمانه غدار و کج رفتاری فلك كج رفتار آگاه نبود که در پس پرده چقدر بازی های
تازه بروی کار می آورد چنانچه فرموده استاد است :
لب نگشائی اگرت نوش ها ست کز پس دیوار بسی گو شها ست
قصه کوتاه واقعه نویس خفیه همین قضیه گفتگوی سردار محمد اسمعیل خان را بحضور
رسانیده عرضداشت کردند بندگان اقدس از شنیدن این واقعه جان گداز بيك باره
غضبناك شده آتش غضب شعله زدن گرفت وطاقت تحمل باقی نماند فردای آن روز که
سردار محمد اسمعیل خان بدربار آمد وبحضور رسیده سلام کرد سر کار امیر شیر علیخان
سر دار مذکور را نزديك خود طلب کرده فرمودند که ای فرزند تا چند طاقت کنم
چشمر اخیار را شنیده ناشنیده پندارم هر قدر تحمل کردم و در نادانی و خرد سالی شما
محسوب کرده خود را تسلی دادم روز بروز حرکات شما بر خلاف راه حق افزون شده
تا اینکه بندگان اقدس را قاتل پدر خود خطاب کردید هر گاه قتل کردم دو بازوی
خود را قطع کردم سردار محمد امین خان برادر اصلی و سردار محمد علی خان فرزند
صلبی بندگان اشرف بشما چه ضرر و نقصان رسیده که اراده انتقام میدارید و سر کار را
قاتل ودشمن میشمارید از روز ورود سرکار در قندهار یومیه بشما نوازش و پدری کرده
توقع برادری و فرزندی داشتم و بجای برادر خود حکومت قندهار را بشما واگزار
شدم و بخاطر اقدس خطور میکرد که داغ برادر و داغ فرزند را شما از خاطر سرکار محو
سازید وطریقه فرزندی را بدرجه اتم برسانید که از مرگ برادر و فرزند فراموش دارم
اما ندانستم که شما قاتل سرکار میباشدو بندگان اشرف را دشمن میدانید از اول سرکار خدا
جوی از طنیت بد بشما میدانست خصوص نارضامندی پدر از شما ظاهر و نادانی و روز گشتگی
شما افضل اران اما از تنگ زمانه که عیب نگیرند از همه اعمال بد بشما گذشتم وبخود قیاس
کردم که شاید خداوند توفیق نیکی اعطا کند وبفضل خود عقل کامل نصیب گرداند لاکن
بشما برعکس آن دیدم ویومیه از شما برگشتگی بخت ظاهر شد :
بیت
هر لحظه و هر ساعت يك پیشه نو آرد شیرین تر و زیبا تر از شیوه پیشینش
(١٥٨)


پس درین صورت که شما بگفته شیطان عمل دارید و خود رای و خود پسند باشید
و همنشین شما کیا کیای دلسوز شما سردار محمد شریف خان باشد و شبها بخلوت صحبت
بدارید و پیوسته بشما راه نمائی کند و شمارا از شاهراى عقل و هوش کناره کند و بندگان
اقدس را که باشما پدرانه رفتار میکردند عاقبت دشمن شما بر آرد بهتر آنست که شما در
قندهار استقامت نکنید و از نظر سرکار کناره شوید و یکی دو یوم جریده خود را
کرده روانه دارالسلطنه کابل شوید و سردار محمد شریف خان که خیرخواه پدر شما بود
دوست جانی شما است و بشما رهبر است چنانچه شما را بمثل خود بدلت گرفتار کرده هرگاه
خواهش دارید و خودش رضاء میدهد باشما همسفر شود و رفیق راه گردد و باتفاق عازم
کابل گردد بهتر است البته امر سرکار که صادر شد تجاوز ندارد بزودی تدارك خودرا
دیده بسرعت تمام روانه کابل شوید که زیاده برین تاخیر شما در قندهار باعث خرابی
و ذلت است خلاصه ابلاغ شخص معتبری از حضور سرکار مقرر شد که ما بین یکهفته
سردار محمد اسمعیل خان را باتفاق سردار محمد شریف خان روانه کابل بدارد چنانچه
بعد از موعد یکهفته مامور دارالسلطنه کابل شده بعد از چندی وارد کابل شدند و بهرای
سردار محمد ابراهیم خان ملاقات فرمودند و با هم يك منزل و مکان لایق که سزاوار شان و بزرگی
شان داشت دادند خصوص حرمت سردار محمد شریف خان را که بزرگ و برادر سر کار والا بودند
بجای آوردند و هر وقتیکه داخل دربار میشدند سردار محمد ابراهیم خان بفرامت از مسند
سلطنت برخاسته عزت میکردند و در پهلوی خود بمسند مینشاندند و صلاح و صواب دید آن
عمل میکردند لاکن در خصوص سردار محمد شریف خان بجانب کابل رفتن مستوفی
عبدالرزاق خان صلاح نمیدانست و مصلحت نمیداد و شب و روز بحضور سرکار عرضداشت
میکرد که ای پادشاه نیت بخیر وای صاحب سلطنت رعیت پرور قبل ازین در نقر شیطان
فتنه انگیز را در کابل فرستادید و کابل را پایتخت و امنیت دانستید صحیح فرمودید
لاکن اخبارات ترکستان و بی باکی سردار فتح محمد خان را مکرر میشنوید خدا نخواسته
ممکن است که شیطانها اتفاق کرده سردار عبدالرحمن خان که در بخارا میباشد عریضه
کرده طلب دارند و شورشی برپا کنند زیرا که سرشت افغانستان از قدیم فتنه انگیزی
است خصوص که سردار محمد شریف خان کمال فتنه انگیزی را دارد هر گاه
فتنه انگیز سوم داخل آن دو شیطان لعین شود کبو یا افغانستان را بر باد
میدهند از همه افضل تر که سردار محمد اسمعیل خان تاذان بدست برگشته
همراه است چه لازم دارد که شیطان دیگری را از دست داده میفرستید که با نها متفق شده
کمر بخرابی دولت بندند خصوص که سردار محمد ابراهیم خان که مسندنشین کابل است
عقل کامل ندارد و از غیرت و مردی و شجاعت بری است ظاهر است که فریب آنها را خورده
تیشه در پای خویش زند هر گاه عرضداشت غلام فدوی را منظور نماید سردار محمد شریف
را از رفتن کابل مانع شوید و الا خرابی دولت افغانستان را آماده باشید لاکن بندگان اقدس
را که دولت گشتنگی پیش آمده بود حرف ناصح تاثیر نمیبخشید و از حرف ناصواب خود
بر نمیگشت عاقبت سخن که در جواب مستوفی پیدا کرد و جواب گفت این بود که هر گاه
(159)


سردار محمد شریف خان معطل شود و کابل نرود و در قندهار بماند یقین که بغضب سرکار گرفتار خواهد شد بعد از فرمان اقدس مستوفی عرضداشت نمود که هر گاه چنین باشد بهتر آنست که بجانب هندوستان اخراج کرده شود مقصد که در فرستادن کابل رضا نمیدهم و مصلحت نمی انم اما بخت برگشتگی و گردش فلکی ماسوای عقل است چنانچه هر قدر مستوفی سخن کرد و نصیحت داد بصدور اقدس بر عکس افتاد.

شعر

هر آتش که دست قضا بر فروخت همه فکر و تدبیر ها را بسوخت

عاقبت باتفاق سردار محمد اسمعیل خان کابل فرستاده شد لاکن مردمان بالا چرخی کابل تمثیل دارند یکی کم دو بسیار سه مردار که انشاءالله وتعالی اگر حیات باقی بود از فساداندیشی این سه نفر بعرض تقریر خواهد شد چنانچه دولت خداداد وسلطنت بزرگی را برباد دادند اکنون سرکار ذوی الاقتدار پادشاه قوی شوکت وامیر افغانستان سرکار امیر شیر علی خان را بر تخت حکمرانی در قندهار باشان وشوکت وجلال در عیش و عشرت بگذارید چند کلمه سخن از رویداد ترکستان و گزارشهای آن شنوید.
لهذا قبل ازین از گزارشهای ترکستان و محبوسی سردار کلان سردار محمدافضل خان و فراری سردار نوجوان سردار عبدالرحمن خان بجانب بخارا و برتخت حکمرانی ترکستان نشستن سردار فتح محمد خان پسر وزیر محمداکبر خان نامز و فرمان سرکار شیر علیخان تحریر شده بود حال نیز از واقعات وگزارشهای ترکستان شمه در قید تحریر درآورده میشود وامید است که سامع شوید و از رفتار زمانه غدار عبرت بگیرید باری سردار فتح محمد خان که بحکم سرکار امیرشیر علیخان بر تخت سلطنت ترکستان برقرار شدند وفرمان فرمای ولایت مذکور گردیدند وسرکار امیر شیرعلی خان از ترکستان عازم کابل شدند بعد از ان که سردار فتح محمد خان برتخت دارائی نشستند چون شهزاده بلند اقبال و پادشاه زاده نوجوان بودند خصوص که سرکار امیر شیر علیخان از فرزندان خود عزیز تر میداست بسیاری اوقات را باسیر وصفا وشکار میگذراندند و دادعیش میدادند وبساز وسرود راغب ومایل بودند ودر قید حکومت وفرمان فرمائی نبودند و بدادرسی فقرا، وسپاه کمتر میرسیدند واز جمیع امورات ملك چه سپاه ورعیت آگاه نبودند و پی تحقیق نمیگشتند و اشخاصیکه مامور خدمات ملك ونظام بودند باك از نمك خوارگی نداشتند و به نفس اماره خود گرفتار وشب را بروز می آوردند و روز را به شب میرساندند و با کی از بندەگی بادار خود نمیکردند و پنج نفر خدمتگار دیگر که مامور خدمات حضور سردار مذکور بودند وصاحب عقل و دانا ونمك حلال بودند و شب و روز عرضداشت میکردند واز خرابی ملك وسپاه وظلم وستم و جبر حاکمان ولایت وعاملان ملك وافسران نظام خبر میدادند منظور نمیشد بلکه برعکس آن عمل میکردند خصوصاً دار فیض محمد خان پسر امیر کبیر امیردوست محمد خان که در آنوقت حاکم آقچه بودند و بامر سرکار امیر شیر علیخان که سفارش نموده بودند هر قدر محبت ونوازش فرموده نصیحت میدادند ودلیل و برهان میگفتند و در خلاء وملاء سخن میکردند و سرزنش میدادند تاثیر نمی بخشید بلکه برضد آن عمل می نمودند.

(١٦٠)


(١٦١)

و بیشتر از پیشتر بکار کنان ولایت واگذار میشدند و سین سردار فیض محمدخان را با وجودیکه مرتبهٔ پدری ورتبهٔ بزرگی وعموتی داشتند منظور نمی فرمودند و به نظر حقارت میدیدند عاقبت سردار فیض محمد خان که مرتبه پدری ورتبه خود را کناره کشیدند و از وعظ و نصیحت دستبردار شدند و رخصت حاصل کرده عازم آقچه شده متوجه امور خود گردیدند و خودداری میکردند تا کار بر رسوائی انجام یافت اعنی سپاه و فقراء از سردار فتح محمد خان دلگیر و آزرده خاطر شدند و در کدورت افزودند لهذا از کدورت سپاه و فقرا و برای غمازان و فتنه جویان و سخن چینان دست آویز کلی دستداد و متوجه خرابی مذکور شدند و تدبیرها کردند و چندین نفر را که مصدر فتنه انگیزی شهره آفاق بودند بدور خود جمع آوردند و شب و روز فرصت می جستند زیرا که ظلم و تعدی حاکمان و کار کنان از حد گذشت و بیباکی و بی خبری سردار فتح محمدخان از اندازه دور شد چنانچه استاد میفرماید
قضا شخصی است پنج انگشت دارد که خواهد بر کسی محنت گذارد
دو بر چشمش نهد دو بر بنا گوش یکی بر لب نهد گوید که خاموش
باری هرچند فقراء عرض و داد کردند بجائی نرسید عاقبت بزرگان سپاه و معتبران فقراء یکجا نشسته يك خیال را بهر طرف جولان دادند تا راه نجات برای خود یابند و خود را و ناموس خود را از دست ندهد زدو رهزن که حاکمان ظالم و پادشاه بيباك و بی خبر باشد خلاص سازند بهمین اندیشه و فکر و خیال سال دیگر گزارش یافت و راه چاره مسدود بود تا اینکه استادان غماز و فتنه جویان فتنه ساز با همدیگر دمساز شده راه چاره را پیدا کردند برین منوال رای همه قرار یافت و سپاه و فقراء اتفاق کردند که سردار عبدالرحمن خان در بخارا میباشند عریضه کرده طلب کنند و پادشاه ترکستان سازند زیرا که ترکستان ملك موروثی اوست چون اتفاقشان برقرار شد اضافه بران از کدورت سردار فیض محمدخان با سردار فتح محمدخان اطلاع داشتند و واقف بودند که سردار فتح محمدخان با وی کدورت دارد و بزرگی سردار فیض محمدخان را وقعی نگذاشته تا اینکه سردار فیض محمدخان از تپته پل عازم آقچه شدند خواستند اول سردار فیض محمد خان را سپاه و فقراء با خود متفق سازند چنانچه اول عریضهٔ دادرسی در آقچه بخدمت سردار فیض محمدخان فرستادند و سردار مذکور را با خود بسته کردند بعد عریضه دیگر جمیع افسران سپاه و بزرگان فقراء باتفاق همدیگر که تمامی عریضه شان احوال بیچاره گی و عذر آمیز دو مداد رسی و غمخواری سپاه و فقراء بود در بخارا فرستاده سردار عبدالرحمن خان را به عهد و قسم و پیمان طلب کردند و قدوم فیض لزوم سردار عالی را برخود و جمیع مردم ترکستان مبارک گرفتند و در عریضه جمهوری خود التماس کرده این بیت را داخل کردند
فرد
رواق منظر چشم ما آشیانه تست کرم نما و فرود آ که خانه خانه تست


(۱۶۲)
مختصر کلام چون عریضه مردم فقراء وسیاه دربغا را به نظر فیض اثر سردار دلا ور
عبدالرحمن خان رسید وازنظر گذارش یافت فوراً سرشته خودرا نموده بتوکل خداوند
عازم ترکستان شدند چندی در این راه توقف کرده منزل می‌نمودند سبب آنکه یو میه
بترکستان آدم میفرستادند ودرخلاء وملاء به احوال مردم ترکستان از سپاه و فقراء آگاه
میشدند تا اینکه در لب دریای آمو رسیدند ونصر من الله وفتح قریب را خوانده بخود دمیدند
و کمر بمردانگی بسته بادل قوی وغیرت ذاتی وشجاعت جبلی اراده گرفتن ترکستان را
بخود جزم کردند وازدرگاه خداوند امیدوار فتح ونصرت بود ند ا کنون تحریر کننده
این کتاب بی نظیر مینویسد وبعرض خردمندان روزگار میرساند که انصاف باید داد و بمردی
ومردانگی سردار مذکور آفرین باید گفت اول آنکه صغرسن ونوجوان و ناتجربه کار
دوم شخصی که بیکه تنها یکنفر مرد کهن سال تجربه آموخته با وی همراه نباشد که
از نشیب وفراز دنیا سخن کند سوم دست تهی که مایه اد بار است وجمیع امور دنیا وابسته
بوی است وبدون آن پیشرفت کار نیست چنانچه شاعر میگوید شعر:
بی زر منشین که کار زر دارد زر پیش همه اعتبار زر دارد و زر
گویند که اختیار از زر بهتر مشنو تو که اختیار زر دارد و زر
چهارم درمقابل دشمن قوی بمثل پادشاه افغانستان پنجه دادن وتقابل ورزيدن كمال غیرت
وشجاعت است که سردار مذکور اراده کرده است بهر حال سر مطلب باز گردیم وسخن را
مختصر تحریر داریم بعد ازان که در لب دریای آمو رسیدند بجهت بعضی اشخا ص که
خدمتگار سابقه بودند و امید واری داشتند فرمان فرستادند واز آمدن خود در لب دریا
اطلاع دادند و امر کردند و در فرمان نوشتند که خبر ورود بندگان عالی را بمردم ترکستان
اشتهار دارند و گوشزد بکنند و آوازه دراندازند چنانچه بعضی بزرگان ومعتبران و نام
آوران ترکستان که قسم کرده بودند و عهدنامه فرستاده امیدوار آمدن سردار عبدالرحمن خان
بودند خوفيه مبلغ‌های فراوان می‌فرستادند وبعضی اشخاص شان در لب دریا رفته عهد نامه
کرده واپس می‌آمدند بلکه عهدنامه‌های مردم را بجمع برده منظور میکردند و عهدوپیمان
را دوباره مو کمد بقسم میگرد انید ند اما سردار عبد الرحن خان امید وار خط سردار
فیض محمد خان بودند و کلیه تسلی بخط سردار مذکور داشتند واز زمانی که در لب دریای
آمو رسیده بودند مقرر بجهة سردار فیض محمدخان فرمان محبت آمیز و خط شفقت خیز
بقسم مو کد کرده میفرستادند وعذر بسیاری می‌نوشتند و التماس بسیار میکر دند خصوص
درباب سردار فتح محمدخان وقطع سلسله دوستی ورابطة يك جهتی که باید و شاید قطع
مراوده کرده با بندگان ما پیوند يك جهتی بدارند زیرا که از اخبارات شنیده دارم که
سردار فتح محمدخان با جناب شما برعکس محبت رفتارمیدارد ومرتبه بزرگی شما را وقعی
نمیگذارد خلص کلام چون خط‌های سردار عبدالرحمن خان بحضور سردار فیص محمد خان
متواتر میرسید وسر اسر شفقت و محبت می‌نوشت و التماس یاری و مددگاری می‌نمود
از ان طرف که حاکم ولایت سردار فتح محمدخان بوداز در ستیزه و کینه رفتار میکرد بلکه
دشمن می‌پنداشت و بزرکی سردار فیض محمدخان را بجوی نمی خرید افضل از ان اخبارات


(١٦٣)

متوحش از قندهار و کابل میرسید و شکست دولت را می شنید عاقبت مصلحت را چنان دید
که با شرایط چند با سردار عبدالرحمن خان پیوند کند و بعدازان از جانب خود نامه محبت آمیز
باهمان شرایط مذکور که بخاطر داشت بجهة سردار عبدالرحمن خان فرستادند و خواهش
کردند که بدون خوف وبیم مع الغیر والعافیه عازم شهر آقچه شوید که ان شاء الله و تعالی
در آقچه ملاقات کرده بتو کل خداوند بصلاح و صوابدید همدیگر در شکست دشمن قوی
اراده کنیم و بفضل خداوند کمر بمردانگی بسته داریم و بجانب مذ کور رو انه شویم
« تا یار کرا خواهد و میلش بکه باشد » هر چند دشمن قوی است و در عالم ظاهر باعتبار
است لا کن خداوند بزرگتر وقوی تر است از درگاه خداوند امیدواریم و تکیه بر ضمائیر
الهی میداریم زیرا که یاربی کسان پروردگار است لهذا چون خط سردار فیض محمد خان
بحضور بندگان سردار عالی سردار عبدالرحمن خان رسید و سراسر از شفقت و مهر بانی
نوشته بود گویا سردار عالی حیات تازه یافت و گور فتن ترکستان را بفال
نیکو گرفت و تصمیم عزم را جزم کرد و نیت سفر کرد از دریای آمو گذشت
و نصر امن الله وفتح قریب را بزبان مبارک جاری ساخت و با دل قوی و حوصله شگرف قدم بولایت
موروثی نهاد و بدون خوف و بیم داخل آقچه شدند و با سردار فیض محمد خان ملحق گردیدند
وملاقات دوستانه محبتهای برادرانه فرمودند و بعیش نشستند و بعشرت صحبت کردند و از
مردی سخن راندند مدت سه روز بصحبت و عیش و عشرت گذراندند روز چهارم قسم کردند
وعهد نامه بستند و پیمان نمودند و باین منوال طرفین اقرار نامه نوشتند که هر گاه به فضل
خداوند پای تخت کابل بتصرف درآید و دریای تخت قائم مقام و برقرار شویم حکومت
تر کستان کما کان از سردار فیض محمد خان باشد و امرونهی و دخل و خرج ترکستان بخود
سردار مذ کور تعلق داشته باشد و هر گاه افغانستان بتصرف نیاید و ترکستان باقی بماند
با تفاق حکمرانی کرده بقرار رفتار سردار کلان که با برادران رفتار میکرد با هم همچنان
رفتار کنیم واتفاق که موجب ترقی دولت است از دست ندهیم و نفاق که مایه خرابی کل
است پیرامون آن نگردیم مختصر کلام بهمین منوال عهد نامه را بقر آن خداوند مستحکم
کردند و قرآن خداوند را مهر کردند و دست خط نمودند و با قرار خود ضامن گرفتند چون
از طرفین تسلی یافتند بمدد تهیه و تدارک لشکر کشی شده در بین یکهفته لشکرهای مکمل
و مصلح سررشته کردند و پیش خانه را بجانب بلخ و تخت پل برآوردند و تکیه بر ضمائیر
الهی کرده بهر طرف فرمان فرستادند و آوازه درانداختند و در جميع هجده نهر و اطراف
آن اشتهار دادند چنانچه در تمامی ملک و کوچه و بازار آوازه در افتاد و مردم سپاه و فقراء
خبر یافتند و بی با کانه سخن میزدند و خوف از سردار فتح محمد خان و حاکمان مذكور
نمی کردند و بر ملائمی گفتند که سردار عبدالرحمن غازی با افواج بسیار چون موج دریای
عمان بجانب تخت پل روان میباشند و به آواز بلند آمدن سردار مذکور را با همدیگر
مبارک باد میگفتند و ذوق میکردند و خورسندی مینمودند و ملازمان سردار فتح محمد خان
که در کوچه و بازار میگشتند میشنیدند و بحضور سردار فتح محمد خان عرضه داشت میداشتند
لا کن سردار فتح محمد خان از بسیاری غفلت و غرور منظور نمی کرد و باک نمیداشت تا دشمن


(١٦٤)
گلو گیر شد و کار بر جوانی انجام یافت و سررشته از دست رفت و طشت از بام افتاد و بربادی سردار فتح محمد خان بمعنی عام افتاد و دشمن داخل هجده نهر شد و به حدود نهر چهار بولک رسید خدمتگاران سردار فتح محمد خان که سابق تا حال از طریقه نمک خوارگی ناچار بودند و بحضور سردار فتح محمد خان آمده بدون خوف و بیم عرضه داشت مینمودند و عرض میکردند که ای شاهزاده بلند اقبال تا کی بمگفته نمک حرامان غفلت میورزید و تا چند از ملک و سپاه بی خبر میمانید دشمن قوی شد و بدروازه رسید و گلوگیر گردید هرگاه از عهده لشکر کشی بر آمده میتوانید و خواهان جنگ هستید لشکر را از خود میدانید زودتر تدارک کنید که فرصت غنیمت است و در تاخیر آفت هاست و هرگاه معالجه نمیتوانید هنوز هم وقت است و کمتر فرصت باقی است زودتر عازم تاشقرغان شوید و تفته یل را بدشمن واگذارید که مبادا دستگیر شوید و ما خدمتگاران کم طالع و بخت برگشته بحضور سرکار امیر شیر علیخان به قتل نرسیم علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد که خاتمه حسرت کردن سود نمیبخشد لاکن انارگتان و انارگذاران حضور سردار فتح محمد خان که بزبان بازی و سخن پردازی سردار مذکور را فریب میدادند و به نفس اماره خود گرفتار بودند و پاس نمک خوارگی بخاطر نداشتند حال که قضیه را برعکس دیدند و دولت بیدار خود را برباد یافتند بحیرت ماندند و راه چاره را مسدود دیدند هنوز هم از سخن آوری و منافقی دست نکشیده بشجاعت سخن می آوردند خلاصه کلام بعد از عرضه داشت پنج نفر خدمتگار صادق که بدون کیدوریا بحضور سردار کم اقبال عرضه داشت کردند بعد ازان از خواب گران بیدار شده به تهیه و تدارک لشکر کشی شدند هر چند بقول مردم کوچه و بازار گویا جوپای کوتل میگویند که سود نمیبخشد چنانچه سردار فتح محمد خان شش ماهه تنخواه بلشکر میداد و محبت میکرد و وعده های کلی بزبان میراند لاکن از لشکریان نتیجه برعکس میدیدند شش ماهه تنخواه را میگرفتند و بحضور سردار عبدالرحمن خان بسلام میرفتند و انعام میگرفتند و احسان میدیدند و عهد و پیمان کرده کمر بخدمتش میبستند و با امر سردار دلاور بمقدمۀ سردار فتح محمد خان می آمدند تا آنکه خاتمه غفلت سردار فتح محمد خان را بدون جنگ و جدل فراری ساخت اکنون محرر کتاب بعرض خردمندان سخن رس میرساند که سردار فتح محمد خان شهزاده عالی مقدار و پادشاه زادۀ بلند اقبال و دلخواه پادشاه ذوی الاقتدار بود از کمال جاه و بزرگی و بلند پروازی که در طینت داشت اصلاً بحکومت سر فرو نمی آورد و هم چنین ترکستان بزرگ را بجوی نمیپنداشت تا به امورات ملکی و سپاه چه رسد چنانچه خدمتی که بخدمتگاران خود فرموده بودند هرگاه خدمتگار ملک و سپاه جبله را برباد میدادند بازخواست نمیکردند و سخن دیگری را هم درباره خدمتگاران خود قبول نمینمودند از ین رفتار شهزادگی بود که ترکستان برباد رفت و ازین بی خبری و کم دماغی بود که سخن ناصح تاثیر نمیکرد تا هم چنین ولایت بزرگی بی جنگ و جدل برباد شد و از دست رفت و موجب خجالت و باعث کم خدمتی بحضور پادشاه شد لاکن این حرکات سردار مسلمه کور شیوۀ بزرگی نه رفتار شهزادگی و نه طریقه سریر آرائی را میماند زیرا که هر نوع پادشاه یا شهنشاه


(١٦٥)
اگر بودی باید و شاید که از سپاه وفقراء باخبر بودی و داد رسی میکردی و سیاست میفر مودی
تاسلسلهٔ ملك و ملت بجای ماندی تا اینکه بقول راوی شنیده دارم که در زمان حکومت
هرات پنج من تبریزی گلاباتون صرف لباس کردی و لباس را ناپوشیده بخشش فرمودی
وخدمتگاران نهت حرام دادی عجب ازین بزرگی وعجب ازین شهزادگی که خانهٔ این رفتار
يك ولايت بزرگی از سوء تدبیر بدون جنگ و جدل برباد داد و شهزاده بلند اقبال فراری
شودای تحریر کنندهٔ کتاب ازین وادی خطرناك در گذر قصه خوانی کو تاه دار واز مطلب
سخن کنید تا بفضل خداوند این کتاب ببزرگ انجام یابد .

فصل چهارم
مقدمهٔ بر بادشدن ترکستان از دست سردار فتح محمدخان وتصرف نمو دن
سردار عبدالرحمن خان تر کستان را
فرد
ساقی بیا که یار زرخ پرده برگرفت
کار چراغ خلوتیان باز در گرفت
بهرحال سرسخن باز کردیم لهذا چون سردار فتح محمدخان ازسوء تدبیر و بی خبری
تر کستان را برباد داد واز تخته پل فرار تاشقرغان گردید وتخته پل و بلخ را واگزار شـــد
سردار صاحب تدبیر سردار عبدالرحمن خان که درهجده نهر رسیده بودند وتدبیرات کلی
بکار میبردند در اینوقت که فرار شدن سردار فتح محمدخان بحضور بندگان عالی سردار
عبدالرحمن خان کوشزد شدومتواتر خبر رسید فوراً حر کت فرما شدند و بسر عت خودرا
در تخــــته پــــل رســــا نـــیـــد نـــد و با شــــو کـــت وشـا ن بــــر تخت سلـــــطنـــــت
مورثی با کمال اجلال نشستند واول تخت نشستن جبین عجز و نیاز بدر گـاه خالق بی نیاز
برزمین سودہ بدرگاه پرورد گــار کـارساز سجدات شکر بجای آوردند چون یکهفته
از ورود تخته پل گذارش یافت ثانی لشکر ترتیب کرده بجنگ سردار فتح محمد خان
در تاشقرغان فرستادند سردار فتح محمدخان که در تاشقرغان بعد از فراری تخته پل توقف
داشتند در اینوقت که لشکر فرستادن سردارعبدالرحمن خان را گوش زد شدند تاب مقاومت
در خودجنگ باخود ندیده وراه چاره را مسدود یافت با هزار غم واندوه از تاشقر غان فرار
وبجانب غوری راه سپار شدند و تاشقرغان نیز ضمیمه ملك مورثی شد بعد ازان که سردار
صاحب تدبیر مدعی را فراری کرده و در تخته پل آسوده برتخت حکمرانی نشست لشکريکه
آماده کرده بودند هر روز فوج فوج بحضورطلب کرده از نظر میگذراندند والفت و نوازش
برادرانه باخورد وبزر گ سپاه مینمودندوانعام واحسان رادریغ نمیفرمودند از حضورمرخص
میکردند بعدازان که ازسپاه فارغ شدند وسپاه را مایل بخوددیدند نوبت بفقراء رسید واز
هرولایت بزر گان و کار کنان وعاملان رابحضور طلب کرده باهريك ازخوردو بزرك
مهر و محبت کرده خلعت های فاخره دادند واز حضورمرخص نمودند اما سپاه وفقراء عموم
فیض لزوم بندگان عالی را بخود مبارك شمرده شب وروز دربارهٔ شان مشغول دعاء گوئی
بودند تا اینکه ازین مرحله چهار ماه گذارش یافت و آسودگی دست داد بعد ازان بتدارك


(١٦٦)
لشکر گیری و لشکر کشی شدند و لشکر در خور جنگ شرسته نمودند بعد بمصلحت دید
بزرگان دربار وارکان دولت که همه جان فشان بودند لشکرها را بجانب غوری مامور
فرمودند زیرا که سردار فتح محمد خان بامید كمك لشكر دارالسلطنه کابل در غوری
استقامت داشتند لا از از رویداد کابل حضور سردار محمد ابراهیم خان از سوء تدبیر
وبی خبری خبر نداشتند که بزرگان دربار کابل جمله در جاده نمك حرامان قدم زده اند
و قصد خرابی دولت خداداد سر کار امیر شیر علیخان را دارند و کمر بخرابی سردار محمد ابراهیم خان
بسته اند و میخواهند که پای تخت پادشاه که کابل باشد بر باد بدهند قصه کوتاه سردار
عبدالرحمن خان که مقرر پیش جنگ و لشکر کشی بودند با وجودیکه از ركاب ظفر
انتساب خود بیشتر لشکر بجانب غوری فرستاده بود غیرت دامنگیر شد سردار فیض محمدخان
که سابق حاکم آقچه بود. وبعد از آن باتفاق سردار با غیرت در تاشقرغان استقامت داشتند
در اینوقت حاکم ترکستان را مامور فرمودند و خود سردار عالی سردار عبدالرحمن خان با
دبدبه وشوکت با لشکر و کنایی از تخته پل حرکت فرموده روانه غوری شدند تا اینکه در اي بيك
بلشکر سابق که از حضور فرستاده بودند ملحق گردیده بجانب غوری طی مراحل و
منازل نمودند چون بدمنه شهر رسیدند وفرود آمدند و نزديك بمدعی شدند آوازه درافتاد
سردار فتح محمدخان که در غوری وطن کرده امیدوار لشکر کابل بودند تا همان وقت آثاری
از جانب کابل ظاهر نشد و مایوس گردیدند و در مقابل دشمن کلو گیر تقابل ورز ده
نمیتوانستند ناچار ترک غوری گفته با خدمتگاران نمك حرام بجانب کابل خنده زنان
رهسپار شدند وهمچنان ولایت بزر کثیرا مشهور آفاق بود باتوپ و توپخانه وسپاه ولشکر
بی شمار واگذار شدند .
بیت :
کسی را که تیره شود روز گار
همه آن کنند کش نیاید بکار
باری از اقبال سردار دلاور شمه تحریر داریم :
شعر :
با خدا داده گان ستیزه مکن
که خدا داده را خدا داده است
سردار عبدالرحمن خان که سرشت مذکور غیرت ودلاوری بود از زمان خورد سالی
رفتار و گفتار و کردار شان از شمشیر وجنگ وجدل ظاهر میشد در اینوقت از تفضلات الهی
ولایت ترکستان کماکان بوی تفویض شد وسریر آرای ولایت مذکور گردید وفرمان فرمای
صفحه جات ترکستان که پای تخت افراسیاب ظاهرو مشهورست بفضل خداوند بدست آمد و در غوری
بالشکرهای ماموری استقامت فرمودند لاکن متوجه كابل واطراف کابل بوده به مشورت
بزرگان حضور کمر به تسخیر دارالسلطنه کابل بسته بابزرگان ولایت کابل فرمان حجت
آمیز فرستاد از ورد خود درغوری اطلاع دهی فرمودند و ترغیب بفرمان برداری نمودند
وعهد و پیمان را موکد بقسم کرده در فرمان وعده ووعید بسیاری درج کردند واز بدرفتاری
سر کار امیر شیر علی خان بمردم خطا به فرمودند و در دل مردم از بد رفتاری سر کار
مذکور خوف وبیم انداختند وراجع بجانب خود مینمودند خصوص از سردار محمد ابراهیم خان


(١٦٧)
که در اینوقت سریر آرای کابل بدم شکایت نوشتند و در فرمان خود درج کردند که سردار محمد ابراهیم خان از امورات سلطنتی خارج است و کم جرأت و خود رای میباشد از عهدهٔ جنگ و لشکر کشی و تقابل شدن بلشکر ظفر بنده گان ما بر آمده نمیتواند واشخاصیکه خدمتگار سردار محمد ابراهیم خان میباشند و مردمان شمشیر زن صاحب تدبیر هستند جمله از حضور سردار مذکور آزرده خاطر خصوص از حضور سر کار امیر شیر علی خان ترسان و لرزان میباشند آ لا اشک افاضی شیر دل خان آنهم یقین دارم که از رفتار بد سردار محمد ابراهیم خان بدل آزرده باشد بهر حال خواهش بندگان عالی ما از شما مردم آنکه کمر بمردانگی بسته امیدوار ورود بندگان ما باشید که عنقریب بفضل خداوند بادیای لشکر عازم دارالسلطنه کابل میباشیم تا خواست خداوند چیزیکه باشد بظهور خواهد رسانید باری بعد از فرستادن فرمان باطراف کابل و آوازه ورود خود را اشتهار دادند ثانی به تهیه وتدارك لشکر کشی شده شب و روز اسباب سفر خیریت اثر کابل را مکمل ساخته در گرفتن لشکر وسرشته نمودن و آنجام کردن لحظهٔ تغافل می نمودند وبفضل خداوند گرفتن دارالسلطنه کابل را بخود مصمم کرده شب و روز خودرا بارادهٔ آن میگذراندند اتفاقاً در همین فرصت که متوجه لشکر گیری و انجام سفر بودند که سردار کلان سردار محمد اعظم خان رسید و وارد غوری شد و بلشکر گاه سردار عالی سردار عبدالرحمن خان چون قطره بدریا پیوست لاکن در این مدت مدید سردار محمد اعظم خان که از جایداد بدری کرم و زحمت فرار بودند چندی در پشاور و خاك انگلیس و برخی باطراف کابل و کوهستانات نزديك بكرم و زحمت شب را بروز می آوردند وفرصت می جستند تا اینکه خبر ورود سردار عبدالرحمن خان در ترکستان و بعد ازان در غوری رسید فوراً عازم غوری شده بحضور سردار عبدالرحمن خان وارد شدند وبدیدار همدیگر مسرور گردیده بر تخت سلطنت نشستند بعد رجوع بمشورت نمودند ورفتن کابل و با دشمن قوی مقدمه کردن را بخود جزم کردند قضارا هنوز در غوری استقامت داشتند که عریضه‌های مردم کابل و کوهستانات در جواب فرمان بندگان عالی متواتر رسید و همه قدوم فیض لزوم سردار عبدالرحمن خان را مبارک دانستند ثانی عزم رفتن را بجانب کابل جزم کرده بسرعت تمام انجام سفر را آماده ساختند و بیاری باری تعالی آخر ماه میزان از غوری حرکت فرما شده قطع منازل وطی مراحل نمودند تا اینکه در منزل خنجان نزول اجلال فرمودند و خیمه و خرگاه و بارگاه و سراپرده باوج ماه رساندند لهذا چون منزل خنجان پیوسته بکوهتر هندوکش و کوتل مذکور مابین ترکستان و کابل میباشد و خود منزل خنجان از آن خاك تركستان شمرده میشود بنابران استقامت کردند و شرط احتیاط بجا آوردند زیرا دولت جدید و اعتبار زمانه کمر و خزانه نایاب ومردم دغاوزمانه غدار از طلب زر آشنا و پابسته دنیا وابسته بزر
« انکس که بی زر است چون مرغ بی بال و پر است »
پس در اینصورت تدبیر نیکوبکار است چنانچه استاد می فرماید .
قطعه
بيك تدبير نيكو آن توان کرد که نتوان با سپاه بی کران کرد
بشمشیر از یکی ناده توان کشت برای لشکری را بشکنی پشت


(١٦٨)

اکنون شرط احتیاط لازم اشخاصی را که اسم دار فرمان فرستاده شده آنها بزرگ قوم
وصاحب اعتبار می باشند اما بسیاری کارهای زمانه بر عکس می افتد میشود که از لفظ خود
برگردند و مدد گاری در وقت گیر و دار نکنند امروز بندگان وشما با آن طایفه ملاقی
نشدیم و از رفتار آنها و صدق و کذب شان آگاه نیستیم خصوص از بی دولتی ما و شما آنها
اطلاع ندارند و عهد مردم زمانه برطاب می‌باشد از همه افضل که دشمن قوی و صاحب اعتبار است
و بندگان ما چندان اعتباری نداریم خدا نخواسته قضیه بر عکس نه افتد و کار بخرابی منجر نشود
بهتر آنست که چندی در خنجان توقف داریم و تدبیر را از دست ندهیم تا خود را از طرف
بزرگان کابل جمع سازیم ثانی بتوکل خداوند از کوتل هندوکش بگذریم و کار را
حواله بتقدیر بداریم تا رضای الهی چه باشد بهرحال بعد از مصلحت دید بزرگان حضور
مدت یکماه در خنجان توقف فرمودند و بمردم کابل و اطراف کابل از ورود خنجان اطلاع
دادند و تسلی نامه طلب کردند چنانچه بعد از فرمان ثانی عریضه های مردم کابل بتواتر بحضور
سردار صاحب تدبیر رسیده خواهش قدوم میمنت لزوم را بزود ترین اوقات نموده بودند
بعد از ان باراده خداوند و بمصلحت دید وزراء و ارکان دولت از منزل خنجان حرکت کرده
از کوتل هندوکش گذشتند و بیاری باری تعالی وارد غوربند شدند محال غوربند تا چهاریکار
که نفس کوهستان است سه منزل تفاوت دارد خلاصه کلام در غوربند رسیده بارگاه وسرا پرده
را زدند و استقامت غوربند را چندی بر خود لازم شمردند و باطراف کابل خبر دادند چنانچه
فوج فوج وبولك بولك از مردم اطراف کابل بحضور سردار عبدالرحمن خان میرسیدند
و بخلعت های فاخره سرافراز میشدند و داخل خدمت میگردیدند و بجمع آوری لشکر جدید یکه
گویا از مردم اطرافی بودند میکوشیدند و از حضور میگذرانیدند و تنخواه مخارج گویا
میگرفتند و لشکری ترتیب میکردند و بندگان عالی از کمال بزرگی شب و روز متوجه احوال
شان بودند قضا را هنوز از استقامت غوربند چندی گذارش نیافته بود که لشکر سرما
و زمستان سخت پیدا شد و خنك و صاعقه پیش آمد زیرا که ابتدای زمستان بود وخنك وبرف
عالم را فرو گرفت و به قصد قتل لشکر ترکستان که مسافر بودند کمر بست و لشکر مذکور را
مابین گرفت و حصاری کرد و چنان صاعقه و خنك دامن گیر شد و نتیجه بخشید که طاقت دم زدن
و حرکت کردن باقی نماند و از چهار جانب صاعقه ظلمانی و باد سخت لشکر ترکستان را فرو گرفت
و پراکنده ساخت و طاقت برآمدن از خیمه و خرگاه باقی نماند و سردار دلاور که صاحب تدبیر
بود در نزد صاعقه و خنك از تدبیر بازماند و متوحش گردید راه چاره را مسدود یافت و بحیرت
فرورفت و متحیر ماند اتفاقاً هنوز از غم والم خنك و صاعقه و باد سخت و زحمت های آن نجاتی
حاصل نشده بود که از جانب دیگر لشکر جوع از کمین گاه بر آمده و لشکر کشیده
و تاختن آورد و شب خون زده قیمتی پیش آمد چنانچه لشکر ترکستان آماده مرگ
شدند بلکه روزی چند از قیمتی نگذشته بود که قحطی ظاهر شد
و اسب و آدم شب ها گرسنه میماندند سبب آنکه غوربند جای لشکیرگاه نبود و این
قدر لشکر بزرگ را یکهفته مخارج داده نمیتوانست و راه ترکستان بسته شد و کوتل
هندوکش را برف زیر کرده و راه رفت و آمد بند گردید از گرسنگی بهلاکت رسیدند


(۱۶۴)

و روی نان را نمیدیدند میگز بخواب و خیال یا بنظارة قرص ماه که خود را تسلی میدادند
لاکن سردار عبدالرحمن خان که سر کرده لشکر پرور بود چنان رفتار مردانه باخورد
و بزرگ امواج میکردند که لشکریان از گرسنگی فراموش میکردند و بر رکاب سردار
ظفر اثوجان میدادند اما خود سردار عالی از بسیاری غم و اندوه و پریشانی گرسنگی افواج
خونخوار خود چنان پراکنده بود که جميع تدبیرات را فراموش نموده بود و خور و خواب
نداشت زیرا که در اطراف غوربند نام و نشان غله نبود و چون عنقا نام داشت و نشانی بدست شیر
و ایای کریز اکنون لشکر ترکستان را در تنگنای غوربند گرفتار جوع و خون و شاقفه
محبوس وار بگذارید تا امر عاقبت ظاهر شود زیرا که سخن مشهورست .

مصرع
قدر عافیت کسی داند که بمصيبتی گرفتار آید

ظاهر است که هیچ نوش بی نیش نباشد و هیچ شادی بی غم وا ندوه میسر نمیشود و هر نشیب
فرازی دارد و هر فراز نشیبی زیرا که غم و شادی در دنیا پیوسته بهمر می باشد . همسخن
بزرگان است « تاغم نخوری یغم گساری نرسی » چنانچه وقتی در جهان کشای نادری
ملاحظه نمودم که نادرشاه افشار که صدو نیم اقلیم را تصرف کرده و تاج بخش بود در اوائل
سلطنت مدت دوازده سال زمستان و تابستان گرمی و سردی ندیده شب و روز که بر بسته
پای از رکاب نمکشید تا دوازده سال دیگر سریر آرا شده و بر تخت کیانی نشست و مشهور
آفاق گردید و جهان گیر نام کشید باری سرسخن باز گردیم و از مطلب شمه بیان سازيم
اکنون سردار عالی مقدار سردار عبدالرحمن خان را در غوربند گرسنه وتشنه گرفتار
صاعقه وحنك در تنگنای حیرت واگذاریم و از جای دیگر سخن رانیم باری چند کلمه
سخن از رویداد دارالسلطنه کابل و حکمرانی سردار محمد ابراهیم خان وسوء تدبيرات
سردار مذکور تحریر داریم قبل ازین تحریر شده بود که سردار محمد ابراهيم خان
از فندهار بامر بندگان سر کار امیر شیر علیخان بحکومت کابل سرفراز شده در تخت
کابل نشسته حکمرانی میکردند در ایامیکه سردار عبدالرحمن خان بالشكر ترکستان
در غوری رسید سردار فتح محمد خان از غوری فراری شده وارد کابل شد بدار السلطنه
کابل آواره در افتاد و غوغای بزرگی پیدا شد بلکه این غوغا از فتنه انگیزان حضور
و دربار ان پر شر و شور و فساد پیشگان نزدیک و دور که دایم بخرابی دولت خداداد
کمر بسته داشتند برپا شده بود و شب و روز سردار محمد ابراهیم خان را که از عقل بری
بود بسخن های چرب و شیرین فریب میدادند چنانچه شاعر میگوید :

فرد
هر لحظه و هر ساعت یک پیشه نو آرد شیرین تر و زیباتر از شیوه پیشینش


(١٧٠)

زیرا که این فتنه انگیزان از حضور سر گاو ترسان ولرزان بودند و حضور سردار محمد ابراهیم خان را دولت عظمی میدانستند و نفس را غنیمت میشمردند بهر حال کنایه مقصد و مدعا اینجاست که سردار محمد ابراهیم خان از عقل بری و از شجاعت بی نصیب و از طالع قطعاً بی طالع بود، بنابراین در بین دوست و دشمن فرق کرده نمیتوانستند چنانچه دو شخص شیطان قوی هیکل که یکی سردار محمد رفیق خان و یکی جرنیل شیخ میر خان در حضور داشتند و دشمنی کردن شان ظاهر و هویدا بود و خلق افغانستان میدانند که اول محبوسی سردار کلان سردار محمد افضل خان که بزرگ پسران امیر کبیر بود و اصلاً خیال خرابی سر کار امیر شیر علیخان را بخاطر نداشت و سر کار مذکور را جای نشین پدر میدانستند به تدبیر خرابی سردار مذکور سردار محمد رفیق خان کوشید تا محبوس گردانید و سر کار امیر شیر علیخان را بدنام کرد دوم قتل سردار محمد امین خان و سردار محمد علیخان که هر دو بازوی سر کار بودند به فتنه انگیزی هر دو شیطان که شیخ میرخان جرنیل و محمد رفیق خان باشد به قتل رسیدند اکنون نوبت کابل کجای تخت است رسیده باری سردار محمد ابراهیم خان از گفته اوشان که دو وزیر بزرگ است نمیتگذشتند خصوص که سردار محمد شریف خان با آن دو نفر پیوسته شد و سردار محمد اسمعیل خان ضمیمه آنها گویا چهار رکن دولت بودند بهر حال سردار محمد ابراهیم خان که این اشخاص را دولت شريك و خدمتگار صادق میدانستند با بعضی افسران دیگر بحضور طلب نموده مشورت کردند آنها که قبل ازین هر چهار نفر بخرابی دولت ساعی بودند و فرصت می جستند در اینوقت سردار محمد ابراهیم خان را بفریب بازداشته امروز و فردا گفته روزشماری میکردند ايشك آقاسی شیردل خان که مرد کهن سال و خدمتگار قدیمی بودند عرض میکردند و تدبیر نیکوشان میدادند او را فتنه انگیزان افغان کوهی می نامیدند و سخن ایشک آقاسی مذکور را وقعی نمی نهادند تا اینکه لشکر ترکستان از کوتل هندوکش گذشته وارد قوربند شد و خبر بدار السلطنه کابل رسید بعد از آن سردار شجاع سردار محمد ابراهیم خان چهار رکن دولت خود را بحضور طلب کرده مشورت خواستند آنها که انتظار همین فرصت بودند مشورت دادند که لشکری در حرو جنگ سردار عبدالرحمن خان باید فرستاده شود و دیگر لشکر بحضور بندگان عالی آماده و تیار باشد هر گاه بغنیمت بیکار شود از حضرو باید فرستاده شود لاکن در مجلس کشمکش في مابین سردار محمد رفیق خان وجرنیل شیخ میرخان قدری گفتگو پیدا شد و برضد همدیگر سخن کردند سردار هوشیار سردار محمد ابراهیم خان طرفداری بجانب جرنیل شیخ میر خان نمود ازین رهگذر سردار محمد رفیق خان کدورت گرفت و بيباك بيان کرده که هر گاه شیخ میرخان جرنیل اعتبار بلشکر دارد که جرنیل است اگر خواسته باشم فوراً ارچیب خود پادشاه چندی بر آورده میتوانم این را گفت و از جای خود برخواست و عازم خانه شد فردا ظاهر شد که سردار محمد رفیق خان شباشب از منزل فراری شده و جانب کوهستان که دوستان بسیاری داشت سفر کرده چنانچه چندی در کوهستانات گردش میکرد و مردم را به فتنه انگیزی و باغی گری تلقین مینمود تا اینکه آوازه آمدن سردار عبدالرحمن خان


(۱۷۱)

اشتهار یافت اضافه بر آن خطوط سردار مذکور باسم هر کس از بزرگان کوهستان
رسید سردار محمد رفیق خان متحیر ماند واز حضور سردار عبدالرحمن خان ترسان ولرزان
بود بفکر دور و دراز افتاد قضا را در همین فرصت لشکرهای کابل بسر کردگی جرنیل
شیخ میر خان وارد چهاریکار شد لاكن سردار محمد شریف خان که سر کرده
فساد پیشگان بود و بزرگ فتنه انگیزان بجهت سردار محمد رفیق خان خط وآدم
فرستاد و بیان کرد که در این موقع که وقت کار است تدبیر را از دست دادید
فرصتی است که باید و شاید سلطنت افغانستان بدست آید و دولت خداداد را تصرف داریم
و همان عهد و پیمان ما وشما بجای آورده شود زیرا که هر دو جانب که خود را پادشاه میدانند
ودعوای سلطنت دارند ذلیل وخوار است و با ندک فرصت بر باد داده میشوند اکنون شیخ
میرخان جرنیل را تلقین نموده ایم عذر شما را میکند بعد از ان اتفاق کنید وتدبیر را از
دست ندهید شاید زودتر انجام یابد و در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست ، این بود
که سردار محمد رفیق خان بامر سردار محمد شریف خان وارد چهار یکار شد ند جرنیل
شیخ میرخان که سه یوم پیشتر در چهاریکار توقف داشتند از ورود سردار محمد ر فیق خان
شنیده در منزل شان رفته عذر گفتند و قسم کردند واتفاق نمودند بعد ازان بخدمت سردار
محمد ابراهیم خان عریضه عذر آمیز فرستادند واز حضور سردار مذکور بممانعت دید سردار
محمد شریف خان که كاه كاه صاحب و خیرخواه دولت بود خلعت های فاخره بجهت سردار
محمد رفیق خان فرستاده فرمان کرده که شما و جرنیل شیخ میرخان باتفاق همدیگر بخرابی
دولت دشمن کوشید که خوب چنک افتاد و رها نشود زودتر از میان بردارید مختصر کلام
هر دو سر کرده فتنه انگیز رجوع به تدبیر خرابی دولت دارالسلطنه کابل نموده چنان قرار
دادند و مصلحت دیدند که باید و شاید سردار محمد شریف خان در چهاریکار برسد با هم
متفق شویم و بصوابدید همدیگر سرشته کنیم چنانچه ب همین تدبیر بجهت سردار محمد ابراهیم خان
عریضه نمودند که صاحبا غلام نواز او هر چند که در کابل بحضور شهزاده بلند اقبال بعرض
رسانده نتوانستیم و موقع عرضداشت نیافتیم اما بحضور بندگان عالی ظاهر است که طبیعت
بندگان اقدس در باره غلامان مکدر است و این غلامان صمیمی که نمک خوارگی قدیمی داریم
و از زمان کودکی تا حال دست پرورده حضور سردار ذوى الاقتداریم وقصد آن داریم که
خون خود را برکاب پادشاه قوی شوکت بریزیم و جان خود را فدا سازیم لاکن وقت باريك
وتقاضای زمان بوقلمون وفتنه انگیز بغماز بسیار است امید غلامان ایند که سردار محمد شریف خان
که بزرگ و عموی شهزاده والاجاه میباشد هر چند از نظر سرکار اقدس افتاده باشد باز هم
برادر و بازوی سر کار است دولت خواه دولت خداداده است این غلامان فدوی خواهش
میداریم که از حضور مامور این خدمت شود و سرپرست غلامان و باز خواست کننده لشکر
ظفر اثر گردد البته نیکو خواهد بود وهم از باعث لشکر ظفر اثر خوشتر است وقوی دل میگردند
و هم خدمتی که از غلامان صادر شود و بظهور برسد موجب قبول حضور شهزاده بلند اقبال
خواهد شد اطاقه بران در مقابل لشکر دشمن باید هم چنین شخص بزرگی مقابل با شد
خصوص درامورات دنیوی و تدبیرات لشکری کمال دانائی دارند امید


(۱۷۲)

از درگاه خداوند داریم که عنقریب لشکر پراگندهٔ ترکستان را که بيك نان محتاج اند
واز هجوم لشکر صاعقه و خنك و سرما درون خیمه و خرگاه حصاری یاغیان شهزاده بلند اقبال بيك
حمله مردانه فرار دشت ادبار گردانیم لہذا چون سردار محمد رفیق خان و جرنیل
شیخ میر خان عریضه خودرا بحضور سردار عالی قدر فتادند و منظور حضور
شد بندگان سردار محمد ابراهیم خان که کان عقل و معدن شجاعت
بودند از جان و دل خورسند شده دربارهٔ دوسرکردهٔ مکار و دوتنك حرام بدرفتار تحسین
و آفرین گفتند زیرا که خدمتکار قدیمی ونمك حلال صمیمی میدانستند و در دربار عام به آواز
بلند از راستی و جان فشانی شان اظهار کردند باری بعد از کمال خورسندی فورا بمنزل
سردار محمد شریف خان کا کا رفته کمال عزت بجای آوردند و اجازه دادند که باید زودتر
تدارك کرده خودرا در چهاریکار بلشکر خون خوار برسانید و سرپرستی و نظام داری
لشکر ظفر اثر را بخوبی و درستی بدارید زیرا که دولت خداداد ازان شما است و کدورت
بندگان اقدس را بعین محبت بدانید سردار محمد شریف خان که مایه فساد و سر خه دار
فتنه انگیزی و تدبیر غمازی او د و این تدبیر هم بفرموده خود سردار مذکور سرشته شده بود
سکوت ورزید باری بعد از بیان سردار محمد ابراهیم که بحضور کا کا صاحب خود عرضه نمود
سردار محمد شریف خان در ابتداء خودرا بعذر تجاهل زده عذر نارفتن کرد و در ثانی
سردار صاحب عقل و شجاع را از خود خورسند کرده تدارک رفتن نمود واز ذوق رفتن بمل
این بیت را ادا میکرد:

فرد
برین مژده گر جان فشانم رواست
که این مژده آسایش جان ما ست

بعد ازان سردار محمد ابراهیم خان از خدمت کاکا برگشت ايشك اقاسی شیردل خان
که کهن سال و فدا شده دولت خداداد بود وازین گونه نشیب و فراز بسیار دیده بود بحضور
سردار محمد ابراهیم خان آمده عرضه کرد که رفتن سردار محمد شریف خان و یا دونفر
فتنه انگیز متفق شدن اصلا مصلحت نیست زیرا که این تدبیر از خود سردار محمد شریف خان
است و یومیه فی مابین ارسال و مرسول دارند و هر سه نفر که معدن فساداند بخرابی دولت
خداداد کمربسته اند بمجرد یکه سردار محمد شریف خان در چهاریکار برسد و با دونفر شیطان
سابق همراه شود البته با سردار عبدالرحمن خان قسم کرده فورا اثر تفنك ذى لمورينت
که قحط سالی نان وغله و قحط سالی چوب و هیزم و هجوم صاعقه و برف و خنك است بر آورده
بتدبیر نیکو داخل کوهستان میدارند که گویا بدون چون و چرا و خوف و بیم و جنگ و جدل
کابل را بوی تفویض میسازند و دولت خداداد را برباد میدهند از برای خدا تا چند سخن ناصح را
نمی شنوید و کار سلطنت را سهل میگیرید و دشمن خانگی را صاحب اختیار میسازید و در مقابل
دشمن میفرستید و تیشه بپای خویش میزنید احتیاط کنید و سردار محمد شریف خان
را در کابل نگاه دارید با وجود کابل بودن باز هم احتیاط او را کرده باشید
که دشمن قوی هیکل است و با دو شیطان دیگر هم عهد و هم پیمان است و این تدبیر
کابلی بود که بکار بردند واز روی تزویر بحضور شما عریضه کردند والا هیچ کس بالادست


(۱۷۴)

خود را نخواسته و نمی خواهد و مرتبۀ بزرگی خود را پست نمی کند و دیگری را بخود بزرگ
نمی سازد باز هم از برای خدا تاکی شهزادگی کرده تدبیر را از دست میدهند هرگاه
عرض غلام فدوی را قبول میدارید و سردار محمد شریف خان را از رفتن مانع میدارید
خوب والا این پیر غلام را بد نام نسازید و مرخص کنید که بحضور بندگان اقدس در
قندهار بروم و خود را ازین رسوائی نجات بخشم.

فرد

بناکام نیکوی پنجاه سال     که يك كبار زشتش كنند پايمال

سردار محمد ابراهيم خان كه بچرب زبانی آنها فریب خورده بود بسخن ايشك آقاسی
اصلا التفات نكرده جواب ناصواب گفت و سخت پیش آمد بعد از آن ايشك آقاسی
شيردل خان كه شخص عاقل ومرد جهانديده وكهنسال وتجربه آموخته بود احوال کابل
را دیگرگون وقت و بخت سردار محمد ابراهيم خان را سرنگون ديد بارتحمل بغود
ندیده از بدنامی ترسید و باوجود زمستان وخنك وبرف بسیار تدارك سفر کرده و با چند
خدمتگار روانۀ قندهار شد و پسر خود ايشك آقاسی خوشدل خان را بحضور سردار
محمدابراهيم خان گذاشته دعا وفاتحه گرفته كوچا کوچ عازم قندهار گرديد و بزحمت
بسیار از بياعث برف و خنك وصایقه خود را در روز هفدهم بحضور بندگان سرکار
اميرشيرعليخان رسانيد هرچند سرکار اشرف اقدس از حركت مذكور وبدون امر واجازه
آمدن قندهار ملال خاطر شد و روزی چند كدورت آمیز گردید واز نظر انداخت لاكن
ايشك آقاسی شيردل خان جواب های باصواب عرضه داشت کرده خودرا از ایرادبری كرد
واز ملامتی باز كشيد و حقیقت کلی را صريحا از جزوی وکلی بحضور سرکار داشته کرد
يك بيك عرضه داشت نمود باری از کردارشات کابل و سوء تدبیر سردار صاحب عقل
و خرابی دارالسلطنه تحریر کرده شود سردار محمد ابراهيم خان سرشته کارا بکای خود
سردار محمد شريف خان را از كلی وجزوی نموده به صلاح وصواب سردار محمدرقیق خان
وجرنيل شيخ ميرخان در چهاریکار مقابل لشکر دشمن فرستاد تا اینکه سردار محمد شريف
خان در چهاریکار رسيده داخل لشکر گاه شد و برفیقان خود ملحق گردید و تدبيرشان
مقابل تقدير افتاد تانی هرسه ملحد نمك حرام بخرابی دولت سركار امير شير عليخان
کمر بستند ونمك خوارگی را از نظر دور ساختند و عداوت وکینه دیرینه را بمد نظر
آوردند و سه نفر غماز فتنه انگیز که خود را صاحب اختیار كلی دیدند به نمك حرامی
خدارا شكر گذار شدند زیرا كه بمراد خود رسيدند وبعداز آن در باب شكست دولت
خداداد كتابك پر وردة خاندان آن بودند تدبيرها كردند وانديشه ها نمودند تارای شان
بد ينگونه قرار گرفت و ابنداء عريضة صداقت قرينه بحضور سردار عالی
سردار عبدالرحمن خان می فرستیم و به شرایطی چند که هرگاه بما وشما عهد وقسم که ولایت
افغانستان را بوی تفويض میداریم ، چنانچه بقرآن خدا و بد(ج) دستخط و مهر
کرده برای ما و شما بفرستد که تسلی خاطر شویم بعد از آن امید داریم که خدمت
های كلی بحضور شان بداريم باری بدین قرار در کلام الله شريف د ستخط بدارند


(١٧٤)
که ابتدا تا انتها که دولت خداداد بر قرار باشد بما چهار نفر بدی نکنند و زجر و زحمت نرسانند و عزیز و محترم بدارند و سردار محمد شریف خان که سلطنت قندهار بمیراث داشت باز بطریق سابق سریر آرای قندهار شود و امر و نهی خود را بحضور بفرستد جرنیل شیخ میرخان بقرار سابق حکمران لشکر و فرمان فرمای افواج ظفر شکوه باشد و درعزت وجاه ورتبه مذکور بیافزایند وعزیزتر بدارند وصدر اعظمی دولت افغانستان را بقرار سابق به سردار محمد رفیق خان بدهند و بحضور پادشاه مقدم باشند و سردار محمد اسمعیل خان سالار وفرمان فرمای لشکر قندهار بوده از امرونهی بندگان سر کار بدر نشوند ودرباره مایان سخن احدی را قبول ندارند و ماچهار نفر نیز عهدنامه میکنیم و پیمان میداریم وبقرآن خداوند دست مانده قسم میخویم و دستخط ومهر میزنیم و بحضور بندگان عالی مینگذاریم که بصدق دل وصفای باطن خدمت میکنیم و جان فشانی مینمائیم خصوص درین وقت که بزحمت خنك و قحطی و گرسنگی گرفتارند کوشش کرده بامیدخداوند از زحمت بر آریم و دیگر دار السلطنه کابل را از دست سردار محمد ابراهیم خان بدر کرده بتصرف سردار عالی مقدار بدهیم و در خدمت و جان فشانی کمربسته تا رمقی که در بدن داریم خدمت گذاری کنیم ودشمن دولت شان را ذلیل و زبون سازیم و تا توانیم در تصرف کردن افغانستان کوشش کنیم تا زمانی که دولت افغان بدست آید و جمیع افغانستان بتصرف در آید اما بشرايط همین سه خواهش که در ابتداء تقریر نموده ام منظور کنند و عهد نامه بفرستند بامید خداوند بدون جنگ و جدل وتدبير نيكو دولت افغانستان را از تصرف امیر شیرعلیخان بر آورده در قبضه اقتدارشان در آوریم خلاصه کلام بهمین تدبیری رای شان قرار گرفت بعد ازان فی مابین خود عهد نامه را تازه کردند و بخرابی دولت امیر شیرعلیخان کمربستند و پنجاه ساله نمك خوارگی را برطرف نمودند اما از حق نمك خوارگی که سودۀ الماس است فراموش کردند.
فرد
هر كه نمك خورد و نمكدان نشناخت در مذهب رندان جهان سگ به ازوست
لهذا چون سخن از نمك خوارگی در میان آمد دوسه کلمه شرح وار تحریر میدارم تا دانسته سامعان گردد که نمک سودۀ الماس است عاقبت نتیجه میبخشد زیرا که قبل ازین سه نفر را در اصل و نصب شان و دو نفر که یکی سردار محمد رفیق خان و دیگری شیخ میرخان جرنیل باشد در اوایل کتاب نوشته ام بتکرار نمی پردازم و سردار محمد شریف خان هرچند برادر سرکار امیر شیرعلیخان است اما شمه از آن هم تحریر شده حاجت بتکرار ندارد لا ان هريك ازينها در وقتش نتيجة نمك حرامی را میبینند و در قید تحریر درآورده میشود و بعذاب الیم گرفتار می گردند چنانچه مجرر کیتاب عجب میدارم ازین شخص نمك حرام که خود را افلاطون عصر خود میدانند چگونه میشود که پنجاه ساله نمک خوارگی را بریاد دهند و یا سردار عالی سردار عبدالرحمن خان عهد نامه میکنند و خود را پیوند میدهند مگر نمی دانند که سردار عبدالرحمن خان هم پادشاه زاده میباشد وعقل کامل دارد نمی فرمایند که با نمک پرورده پنجاه ساله چه پاس نمک کردید که با دولت جدید بندگان عالی بیکنید همان بهتر که جسد پلید شما یان بمثل طوق لعنت شیطان بجانب جهنم حواله شود تا خلقی


(۱۷۵)

از رفتار بد و فتنه انگیزی شمایان در مهد امن و امان و آسایش بمانند چنانچه خاتمه کار همچنین شد و بجهنم واصل شدند و تنك سركار امیر شیر علیخان نتیجه بخشید و پنجاه ساله نوازش سرکار بظهور پیوند داد و ازین مرتبه بزرگی چه باشد که سردار محمد رفیق خان از بسیاری بزرگی هر روز از جیب خود بزبان پادشاه میساخت و شیخ میر خان بداد خدا و رسول اکرم (ص) اقرار نمی کرد و می گفت تا من ندهم ممکن نیست که نفوذ یابد خداوند بدهد سردار محمد شریف خان با وجود آنقدر خرابی های دولت که سر کار والا را بی برادر و فرزند کرد از طریقه عدالت و خدا جوئی بار دیگر با تفاق سردار محمد اسماعیل خان سرپر آرای قندهار امر کرد تا خطای دیگر از آن شان صادر گشت و از قندهار عزل شد بله فرموده استاد است .

فرد

تو چاهی میکنی در دل که خلقی را در اندازی نمی ترسی ازان روزیکه خود را در میان بینی اکنون اگر خواسته باشم که از ین رقم تحریر دارم دفترها گنجایش نمی دارد بهتر آنستکه سر مطلب باز گردیم و از لشکر ترکستان ساز سخن کشیم زیرا که در تنگنای غور بند گرفتار دو بلای عظیم میباشند ، یکی سرما و خنك و برف و یخ و باد سخت که جمله قاتل و دوم گرسنگی و فاقه که بجای باسم ما هتاب و بجای نان قرص آفتاب می لیسیدند و نفس پلید خود را تسلی میدادند و از گرسنگی بنان جوین محتاج لاکن عقابوار در پس پردۀ کوه قاف قیام داشت و نشان نداشت لازم که کوشش کنیم و قلم دوزبان را راجع به تحریر داریم شاید بفضل خدا و امد زود تر از قید گرسنگی بفراح نامی روزی و فراوانی رزق مقدری برسد و آسوده گردند باری هنوز سردار محمد شریف خان و رفقایش گرفتار فکر و اندیشه بودند و پيك خیال را بهر جانب جولان میدادند و سرشته تدبیر را نمی یافتند که چگونه باید کرد و پیوند خود را چه نحو بسته خواهم نمود غریق بحر تفکر و اندیشه بودند که ناگاه تدبیرشان مقابل تقدیر افتاد و نامه محبت آمیز از حضور سردار عبدالرحمن خان اسمی هر سه نفر رسید و عذر بسیار و شفقت های بی شمار در نامه درج نموده بودند چون نامه سردار عالی مقدار منظور هر سه نفر غماز عیار اعنی سردار محمد شریف خان وسر دار محمد رفیق خان و جرنیل شیخ میر خان بید ار دار شد از ذوق در پیرهن نمیگنجیدند و تقدیر را مطابق تدبیر خود دیدند ثانی به صلاح و صوابدید همدیگر از روی شوق و خرسندی در جواب نامۀ سردار عبدالرحمن خان عریضه نوشتند اول نامه از ورود سردار مذکور بخاك افغانستان و تصرف ترکستان و رسیدن غوربند مبارکباد عرض کردند دوم مطلبهای خود را که در بالا ذکر نموده شد در عریضه درج کردند و بحضور فیض ظهور سردار عالی مقدار فرستادند و انتظار جواب عریضه خود بودند لهذا چون عریضه سردار محمد شریف خان و رفقایش بحضور بندگان عالی سردار عبد الرحمن خان رسید و از نظر گذارش یافت از خرسندی و فرحت افسران افسرده دل و پراکنده احوال را بحضور طلب کرده نامه را خواندند و به آواز بلند فتح دارالسلطنه


(١٧٦)
کابل مبارک باد گفتند بعد ازان خود سردار لشکر کیش با غیرت بخیمه های سپاهی
رفته عريضه را خوانده مبارک بادی دادند و مردم پریشان احوال خود را تسلی فرمودند
بعدازان مجلس کنکاش فرموده بمصلحت دید افسران و بزرگان دربار و خدمتگاران
حضور فرمان محبت آمیز تحریر کرده سه فقره مطلب های شان را در فرمان درج کرده
با کلام الله شریف عهدنامه کرده بوسیله بسم الله خط مبارک نوشنه مهر کرده فوراً
برای شان فرستادند که هرگاه از روی شوق و محبت امید وارم که زحمت يك ساعت
را بخود گرفته تشریف فرمای اینصوب شوید تا بملاقات همدیگر بعد از طول عمرو ایام
بسیار واصل شده بدیدار منور آثار آن عزیز ان مسرور گردیده سخن های مخفی که بخاطر
خطور کرده و میکند بدون تامغم بمعاودت گفت و شنید بداریم زیرا که قلم و کاغذ محرم
این راز نبوده و میباشد خصوصاً بعهد نامه را بزیان اظهار داریم تا طرفین از طرفین آسوده
خاطر شوند زهی فرخنده ساعتی که بدین مقصد و مدعا واصل گردیم و بملاقات حضور همدیگر
بعد از سال های دراز مسرور و خرسند شویم خلاصه کلام چون فرمان را بصوابدید بزرگان
دربار بعهده دارو محمد شریف خان و سردار محمد رفیق خان و جرنیل شیخ میرخان فرستادند
و خود را سزاوار سلطنت دار احاطه به معرکی این سه تن دانشگزیر دیدند و امیدوار
ملاقات شان بودند و آسوده خاطر شدند بعد فردای آن روز از شوق بیقرار خطوط و عهد و پیمان
سه نفر کذاب منافق را بحضور لشکرهای گرسنه و پراکنده خودشان دادند و خواندند
و لشکر خود را تسلی دادند و میان اینها گفتند وعده را از باعث زحمت و گرسنگی و سرما
بتو از شاهانه امید وار ساختند و وعده های بسیار دادند این بود
که روز دیگر حسب الامر سردار محمد شریف خان از منزل خوریفه حرکت فرما شده
زیر کوتل و نك كه نزديك به چپه لشکر بود فرود آمدند و انتظار ملاقات سردار محمد شریف
خان و رفیقانش بودند باری در زمانی که فرمان تسلی و عهد نامه سردار عبدالرحمن خان
بحضور سردار محمد شریف خان و رفیقانش رسید و مطالعه نمودند و خرسند شدند بعد ازان
اراده رفتن کردند لاکن قبل از آن غله بسیاری از هر اشیاء و هر اجناس از خوراکه
و غیر آن تا گوسفند و گاه و بیده شباشب بخوقيه فرستادند و لشکر گرسنه را سیر کردند
و از فاقه گی برآوردند بعد ازان از دنبال غله يكنفر خدمتگار باداشار خود را پیشتر
بخرقه فرستادند و از ورود خود اطلاع دهی نمودند بعد از آن خود شان بخوقیه در ساعت
هفت بجه شب با سه خدمتگار معتمد خود از خیمه بر آمده چنانچه از لشکریان احدی
آگاه نشدند زیرا که سپاهی مردم نمك حلال بودند روانه مقصد شدند و در ساعت ده بجه شب
در لشکر گاه سردار صاحب تدبیر بلند اقبال وارد گردیدند اما سردار عبدالرحمن خان
چون از آمدن شان واقف بودند با نیه باعث بزرگی سردار محمد شریف خان که عموی
سردار عالی میشدند از لشکر گاه خود نیم فرسخ راه استقبال کردند.


(۱۷۷)

تا اینکه در بین راه با هم ملحق شدند و ملاقات دوستانه نمودند و همدیگر را تنگ در بر
گرفتند و خوش و بشی و خرسندی کردند و با ذوق تمام صحبت کنان داخل لشکر گاه شدند و در بارگاه
و سرا پرده رسیده نشستند و صحبت های متفرق از هر رهگذر بسیار نمودند تا بی طعام آوردند
و تناول نمودند بعد از طعام باز صحبت کنان سر مطلب آمدند و از عهد نامه سخن راندند
وخاتمه کلام الله شریف را حاضر کرده ما بین گذاشتند و همان عهد نامه که سابق ذکر
شده بود و در ارسال و مرسول طرفین که خطوط کرده به همدیگر فرستاده بودند قبول
نمودند و عهد نامه را یک یک بر بان آورده دست بقرآن مجید زدند و عهدهای خود را
بقسم موکد کردند تا آنکه جمیع خواهشهای طرفین که د ر عهد نامه درج بود تمام شد بعد
طرفین بقرآن مجید و فرمان تعهد دست خط و مهر کردند به و آداب تمام یکی بدیگری سپردند
بعد سردار محمد شریف خان ملاحظه کرد که صبح نزدیک و صحبت گرم وسفر خطرناک
و منزل دور همان بهتر که رخصت حاصل گردم زودتر عازم لشکر گاه شویم تا پرده کار
ندرد و بجای ماند هر گاه مشغول صحبت شویم تمامی ندارد فرصت با قیست ودارالسلطنه
نزدیک هر گاه حیات باقی باشد چندین صحبتها خواهیم کرد بعد رخصت حاصل کرده از
خیمه گاه در آمدند و تا خیلی راه صحبت کنان پیاده رفتند از آنجا سردار محمد شریف خان
ورفقائش سوار اسپ شده از حضور سردار عبدالرحمن خان دعا و فاتحه گرفتند وبجانب
لشکر گاه خود راهی شدند شفق صبح داخل لشکر گاه گردیده در بستر راحت استراحت
فرمودند بعد از راحت کردن و برخاستن رجوع بتدابیر آمدن لشکر ترکستان بجانب
کوهستان نمودند و بصدق دل کمر بخرابی دولت سر کار امیر شیر علی خان بستند و هر سه
کید که مایه این همه فساد بودند و معدن اینکار فریب و باعث خرابی و شکست دولت
خداداد کیدی بخاطر آورده بچپه سردار محمد ابراهیم خان در کابل بلفظ عریضه از
طرف خود عریضه فرستادند بدین مضمون ،
شرح عریضه سردار محمد شریف خان
ارجمند اقبال نشان تا چند روزی فکر و اندیشه کرده از روی تدبیر لشکر ظفر اثر را
یکمنزل بجانب کابل حرکت دادیم و خواستیم که لشکر ترکستان آگاه شده قیاس ضعف
بدولت خداداد فرمایند و از کوتل جنک باینطرف وارد شوند آن زمان با قبال شهزاده
بلند اقبال گویا به فیض لشکر از دردهان درآمده میشوند بعد از ان بتوفیق الهی و اقبال
شاهنشاهی بیک چپاول مردانه و شبیخون دلاورانه دمار از روزگارشان برآورده امید واریم
که با جمیع اعزه و اشراف وغورد و بزرگ و متنفس از لشکرشان باقی نگذاشته بمثل كوك
شکار شکار سازیم الله به برآن بهمین تدبیر نیکو سر کرده کل اختیار وشهزاده پیش
جنگ شان که سردار عبدالرحمن خان باشد بدست آید و عالمی آسوده خاطر شوند والسلام؛


(۱۷۸)
لهذا چون خط سردار محمد شریف خان از حضور سردار دانشمند سردار محمد ابراهیم خان
گزارش یافت سردار مذکور ببالید وتحسین وآفرین بكاكاء صاحب تدبیر خود نمود
خصوص فخر و مباهات کرده بمجلس اظهار کرد که کاکا صاحب چقدر بندگان ما را
دوست میدارد وعزت میکند که با وجود بزرگی بخط خود لفظ عریضه مینویسد بعد ازان
جميع تدبیرات سردار محمد شریف خان کاکای خودرا منظور کرده و پسند خاطر نمود
بعضی خدمتگاران حضور که قلب و فتنه انگیزی کیا كيا صاحب را دانسته بمرض حضور
رساندند بندگان عالی ملال خاطر شده منع فرمردند که در باب كاكاء صاحب دوباره
شکایت نکنید که سرزنش میشوید لا کن سردار صاحب کمال از فضل و کمال بری بود ازین
غافل که کاکا لشکر ترکستان را از تنگنای غور بند که گرفتار صد گونه بلا بودند و
مات را بر حیات راجح میدانستند بدر کرده در فراخنای روزی رساند و حیات تازه برایشان
عطا کردند بلکه دارالسلطنه کابل را تمامی بخشیدند و بندگان عالی را که بلند اقبال
میگفتند یکباره از اقبال بی اقبال کرده بد نام عالم نمودند خصوص که سردار
محمد اسمعیل خان شخص چهارم از جمله آنها محسوب میشد بمصلحت بحضور سردار
محمد ابراهیم خان در کابل گذاشته بودند و شب و روز بحضور سر دار مذکور سخن
پردازی میکرد و مرآب کرامات میبخشید و یمن های سردار محمد ابراهیم خان تعریف
و توصیف و تمجید مینمود و سردار عالی از کمال بسیار و عقل کامل یقین میکرد و خرسند میشد
و بخود فخر مینمود چنانچه از محبت بسیار سردار محمد اسمعیل خان را از خود جدا
نمیکرد لاکن سردار محمد اسمعیل خان مذکور هم چند را از سه نفر غماز فتنه انگیز که
میتوانست تعریف مینمود و خدمتهای شان را بحضور بندگان عالی مجرای میکرد اما
پنج نفر خدمت گاران دیگر که نمک خور وجان فداء ودعاگوی صمیمی بودند و بجان و دل
در خدمت میکوشیدند بحضور سردار محمد ابراهیم خان آمده عرضداشت نمودند و خوف
و رجا از فتنه انگیزان نکرده به آواز بلند بی باکانه سخن کردند که ای سردار بیخبر
وای شهزاده بی اطلاع وای پادشاه بی پروا این تدبیر سردار محمد شریف خان و رفقائش
عین تزویر است و شهزاده بلند اقبال نمیدانند لا ان بدانند که هر چهار نفر دشمن دولت
است و این تدبیر شکست لشکر ظفر اثر است بلکه خرابی دارالسلطنۀ کابل تصور کنید
و غافل نشوید که عنقریب دولت خداداد برباد خواهد شد از برای خدا سر کار والا
شهزاده را سزاوار سلطنۀ کابل دانسته فرستاده است باخبر شوید و اسم بزرگی خود را
پست نکنید و بدانید که دشمن دوست نمی شود فرستادن سردار محمد شریف خان محض غلط
بود و بدست خود دشمن را صاحب اختیار نموده فرستادید باز هم هرگاه متوجه مهمات
شوید وعنان اختیار را بدیگری نگذارید فرصت با قیست زود تر بتد بیر امور سلطانی
پردازید وعلاج دشمن را بزودی بکنید که کار از دست رفته است از غلامان و خدمتگاران
حق نمك خوار کی بود بعرض حضور رسانیده شد باقی شهزاده بلند اقبال بهتر میدانند بیت :
امور مملکت خویش خسروان دانند گدای گوشه نشینی تو حافظا مخروش


(۱۷۹)

و خدمتگار دیگری تقویت قول شخص اول را کرده سخنهای پسندیده عرضداشت کرد و خاتمه بیان کرد :
« حافظ وظیفه تو دعا گفتن است و بس » :
خدمتگار سومین حرف زد و عرضداشت کرد لا کن فرموده شاعر است :
قطعه
قضا شخصی است پنج انگشت دارد که خواهد بر کسی محنت گذارد
دو بر چشمش نهد دو بر بناگوش یکی بر لب نهد گوید که خاموش

مصدقات این تقریر و اشعار در شان سردار محمد ابراهیم خان موافق می آید زیرا که اگر با وجود خود از عقل اسری بود اما خدمتگاران صاحب عقل و صاحب تدبیر بحضور شان بسیار بودند و دیگر مشورت را خدا وند امر کرده است اضافه بران معنی وزیر بحضور پادشاه مقرر کردن باعث چیست اینست که پادشاه با وزیران حضور بهر امور سلطنتی مشورت باید کرد بعد از ان حواله بتقدیر باید نمود .

فرد
هر کسی را دانش است بسیاری نکند بی مشاورت کاری

باری قصه دراز شد باید سر سخن باز گردیم و از مدعا سخن سازیم اکنون چند کلمه سخن از سردار کلان سردار محمد اعظم خان در قید قلم در آورده شود بعد ازان بروع بالشکر کشی و تدبیرات بزرگانه سردار محمد شریف خان و رفقائش بداریم : زمانیکه سردار بلند اقبال از خنجان اخیر ولایت خود بتوفیق پرور دگار حرکت فرما شده از کوتل هندوکش گذشته وارد غوربند شدند لا کن تمامی کوهستانات را می دانستند و به تنگی و فراخی مذکور واقف بودند بهمرای سردار محمد اعظم خان عموی خود مشورت کرد ند که غوربند جای تنگ و درون دره و قله کم یاب البته طاقت مخارج ندارد خصوص ملک دیگری که تعلق بکابل دارد اضافه بران چندی در آنجا استقامت باید کرد تا شاید که فضل خداوند کشایش کند و سر فرازی حاصل دارد لا کن در باب مخارج لشکر تدبیری بکار برده شود که لشکر ظفر اثر پرا گنده نشوند .

رباعی
تا نکنی جای قدم استوار پای منه در طلب هیچ کار
در همه کاری که در آئی نخست رخنه بیرون شدنش کن درست

بهر حال بعد از مشورت سردار محمد اعظم خان و بندگان عالی چنان مصلحت دیدند که سردار کلان چند روزی در خنجان توقف کرده جمع آوری غله بجهة آسودگی لشکر ظفر اثر بدارند که مبادا تنگدستی و پریشانی پیش آید و پرا گندگی دامنگیر شود زیرا که اوائل زمستان است و اعتباری ندارد و در ملک غیر توقف کردن از هر خصوص جایز نیست مختصر کلام سردار کلان در خنجان توقف کردند و بندگان عالی با لشکر جرار در غوربند رسیده منزل کردند از قضای الهی زمستان با برف و خنک و


(۱۸۰)

صاعقه و باد سخت داخل شد و لشکر سرما هجوم آورد چنانچه در بین یکهفته راه ها را
مسدود کرد ولشکر وافواج ظفر شکوه را در دره غوربند وتنگنای دره تنگ حصاری
کرد بخصوص کوتل هندو کش از برف و یخ وسرما بسته شد و راه رفت و آمد مسدود گشت
که اصلا ممکن رفتن نماند هر قدر سردار کلان تدبیر کرد وتردد نمود علاج کشادن نشد
وشب وروز برف باریدن گرفت وسرما وخنک باشمشیر های صاعقه بار ساعت بساعت شدت
کرد وبدرجه رسید که مرغ هوا وجانور زمین بهلاکت رسیدند مردم از خانه ها بدر شده
نتوانستند چنانچه شمه از لشکر غوربند و پریشانی احوال وصدمه خنک قبل ازین تحریر شده
بود ازان سبب سردار محمد اعظم خان در خنجان ماند وعلاج غله فرستادن و یا خود شان
در غوربند آمدن ممکن نبود بنابران در زمان عهد و پیمان وقسم که فی مابین سردار عالی
مقدار سردار عبد الرحمن خان وسردار محمد شریف خان انجام می یافت اسم سردار
محمد اعظم خان ذکر کرده نشد زیرا که داخل مجلس گفتگو و عهدنامه نبودند اظهار
این بزبان قلم نیاوردند ازین رهگذر شد هر چند که از زبان راوی فقره دیگر شنیدم که
ماندن سردار کلان در خنجان تدبیری بود که بعهدنامه داخل نشوند تا در وقتش ازین نمک
حرامان هر گاه خطائی تازه صادر شود قصاص باید شد از باعث همین فقره تدبیر کرده
خودرا از لشکر کناره کرده تا بعهدنامه شریک نشوند بلکه بقول راوی دیگر که در
غوربند بودند زمانی که اسباب رفت و آمد وعهد نامه فی مابین سردار عالی وسردار
محمد شریف خان پیدا شد از روی تدبیر بزحمت کلی خود را در خنجان رساندند وتوقف
خنجان را شهرت دادند الغیب عندالله بهرحال سر مطلب باز گردیم زیرا که سخن بدراز
کشید و مقصد از حضور سردار محمد ابراهیم خان بود وعذر نداشت خدمتگاران حضور
از طریقه نمک خوارگی وشکایت سردار محمد شریف خان و رفیقانش لاکن سردار
محمد ابراهیم خان اصلا بسخن ناصحان عمل نکرده حرف خدمتگاران را وقعی نگذاشت
وتقویت قول سردار محمد شریف خان را نموده سر اسر سخن کذب و خلاف اورانقش کاللحجر
دانسته امیدوار فتح بود و بخاطر میگذراند که بیکی دو یوم فتح نامه خواهد رسید مختصر
کلام چون سردار عالی سردار عبدالرحمن خان تدبیر سردار محمد شریف خان و رفیقانش
از تنگنای غوربند برآمده بفراخنای کوهستان رسیدند ولشکر گرسنه خودرا سیر آب
کردند و خودرا از پریشانی لشکر آسوده نمودند ثانی متوجه مردم کوهستان شدند
چنانچه هر روزه از مردم کوهستان فوج فوج از بزرگ و کوچک و حاکم و عامل و کدخدا
بحضور سردار عبدالرحمن خان که دولت واقبال پیشرو بود حاضر میشدند واز خوان احسان
بندگان عالی از نقد وجنس وخلعت وانعام سرافراز گردیده از نوازشهای شاهانه مسرور
وخرسند میگشتند و کمر بخدمت می بستند وبجان ودل خدمت میکردند اما از طرف لشکر
کابل سردار محمد شریف خان فتنه انگیز که ترک تنگ و ناموس کرده بخرابی دولت
برادر اصلی خود کمر بسته بود احیاناً از حضور سردار عبدالرحمن خان پشیمان بسته بود
که این قدر شورش وخرابی دولت برادر اصلی خود چه نحو نیکی خواهد دید و سزاوار
حکومت قندهار چگونه خواهد بود و یازمانی شود که همین کردار طعنه روی مذکور شود


(۱۸۱)

و پشیمانی ببار آورد آنوقت چه حاصل و چه سود بخشد باری این گونه سخنها تحریر کردن
سود نمی دارد بهتر آنکه سر مطلب باز گردیم وزودتر لشکر طرفین را آسوده سازیم واز
محبوسی و گرفتاری خنك وصاعقه برهانیم و تحریر را نیز مختصر داریم سردار محمد شریف خان
که خمیر مایه این همه شورش و فساد بود با تفاق رفقا که آنها هم مایه هزار من فتنه جوئی و فتنه
انگیزی بودند تدبیر دیگر کرده یومیه لشکر های دار السلطنه را يك يك دو، دو ده ، ده
از اردوی ظفر شکوه مرخص خانه های شان فرمودند سرما وخنك را دست آویز برای شان
میگرفتند تا اینکه کمتر از لشکریان با قیمانده واردو از لشکر خالی شد و خیمه ها بی صاحب
ماند بعدازان بحضور سردار محمد ابراهیم خان عریضه کردند .
شرح عریضه : ارجمند اقبال نشان هرچند زبان سخن کردن نداریم و از خجالت
و شرمندگی مرگ را بزندگی ترجیح میدهیم لاکن ناچار شده باهزار غم و اندوه و خجالت
عرضه داشت میداریم ارشد ارجمندا تقدیر مقابل تقدیر نا افتاد و موجب خجالت با دعا گویان شد
لشکر سر کار از اندیشه وخنك و سرما وصاعقه وبرف وبادهر شب پنج، پنج ده، ده بدون امر
و اجازه افسر خود فرار منزل و مکان خود شده و میشوند و قلیلی باقی مانده آنها هم احتمال
رفتن و فرار شدن دارند هرچند این دعا گویان و خجالت زدگان سعی و کوشش میداریم
و امیدوار نوازش و مهربانی از حضور لامع النور شاهزاده بلند اقبال میکنیم سود نمی بخشد
اکنون این خجالت افزون از خجالت سابقه شد و علاوه بیفت بر گشتگی ما ظاهر و هویدا گردید
چنانچه دعا گوی کم اقبال خواست که خدمت کنم و جان فدا سازد و خجالت دیرینه را از خود
دور سازد لاکن فرموده شاعر است .
شعر
گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه به آب زمزم و کوثر سفید نتوان کرد
با وجودیکه عنان اختیار در قبضه اقتدار پروردگار است وبنده را قدرت دم زدن و چون چرا
نیست اما در عالم ظاهر که با مردم عوام الناس کار است بدنامی کلی برای دعا گوی کم طالع حاصل شد
بهر حال چیزیکه نصیب ازلی و مقدرات ام یزلی بود بظهور پیوست .
رباعی
چون رفت بتقدیر دگرگون نشود یکذره از آنچه هست افزون نشود
هان تا جگر خویش زغم خون نکنی کز خوردن غم بجز جگر خون نشود
باری ارجمند اقبال نشان هر چند که دعا گوی ریش سفید و عموی جناب شهزاده والا جاه
میباشم لاکن در امور دنیوی ومعامله سلطنت و دولت قوی شوکت آن ارجمند بلند اقبال
فرمان فرما و ما بندگان فرمان بردار چیزی که امر و فرمان شاهزاده بلند طالع باشد اجازه
فرمایند که از عما بقرار بعمل آورده شود و برای دعاگوی سرافرازی حاصل گردد مختصر
سخن چون عریضه سردار محمد شریف خان در کابل رسید و از نظر شاهزاده صاحب قل که
خودرا افلاطون عصر در عقل و دانش میدانست گزارش یافت سخن ناصحان بظهور پیوست
بعدازان غریق دریای حیرت شد و بچهارسوی فکر و اندیشه ششدر ماند واز خجالت از
خدمتگاران دوباره مشورت خواسته نتوانست و خدمتگزاران نیز که رویداد را خراب و دولت


(۱۸۲)

قوی شوکت بندگان اقدس را برباد و سرنگون دیدند از بدنامی خود ترسیده دیگر سخن نگذراند و اب فرو بستند تا اینکه سردار محمد ابراهیم خان از فکرات بسیار دیگر علاجی نیافته ناچار امر فرمودند که در بیرون شهر کابل در باغ شاه خیمه و بارگاه و سراپرده برپا کردند و اراده نمودند که تا سه روز تهیه و تدارک لشکر حضور را سرشته نموده روز چهارم کوچا کوچ در مقابل دشمن رفته تقابل ورزند تا دشمن را اسیر و خراب نمایند چنانچه لشکریان از ملکی و جنگی همه در باغ شاه خیمه و خرگاه برپا کرده انتظار فرمان بودند و بزبان حال میگفتند مصرع: دارد دست يك اشاره از ما بسردویدن ۰۰
و خود بندگان شاهزاده والا جاه بافر فریدونی وشوکت جمشیدی وصولت بهرامی سوار اسپ کوه پیکر باد باشده در باغ شاه بسر اپرده در نگار نزول اجلال فرمودند و فرمانی برای باقیمانده لشکر پراگنده که در مقابل دشمن فرستاده بودند نوشته فرستادند بدین منوال که اطلاع داده میشود شما لشکریان را که خود بندگانی عالی با لشکر های ظفر اثر بپای فرمان شما میرسند و بندگان عالی از شما لشکریان بمی خرسند و مسرورند زیرا که با شما ایرادی نیست و همه نمك حلال و خدمتگار بلکه فرزند سرکار والا تبار میباشند و در خدمت و جان فشانی از جان خود مضایقه نکرده تا این سه سر کرده بزرگ که با شما بودند و هر يك در عالم تدبیر خود را افلاطون دهر میدانستند در این وقت از تدبیرات عاقلانه شان کار دولت و سلطنت بدینجای قرار گرفت که ظاهر میدانید و هویدا می بینید ناچار سر کرده دیگر فوراً بشما فرستادم که سرپرستی شما را بخوبی و درستی کرده انتظار ورود بندگان ما باشید و سه نفر بزرگان شما را که پاس نمك بجا نیاوردند از سرکردگی لشکر شما عزل کرده طلب حضور فرمودیم چنانچه يك فرمان بسردار محمد شریف خان و سردار محمد رفیق خان وجرنیل شیخ میرخان فرستاد امر کردند که چون فرمان و ملاحظه فرمودن بلا معطل عازم حضور شوید این بود که سرکرده جدید وارد لشکر گاه شد و فرمان رسمی سردار محمد شریف خان را دادند و خود متوجه لشکر پراگنده شدند سردار محمد شریف خان و رفیقانش بملاحظه فرمان یا ترس و بیم روانه دارالسلطنه کابل شده بحضور سردار عالی سردار محمد ابراهیم خان رسیدند و ملاقات نمودند و هدر کم طالعی و بخت برگشتگی خود را کردند و آسوده نشستند و از خوف و بیم حضور که بخاطر داشتند بر جستند و خاطر جمع شدند .

اکنون از حضور بندگان سردار عبدالرحمن خان که دولت و اقبال پیشرو
لشکر ظفر اثرشان بود چند کلمه تحریر شود .
لهذا چون اسباب خرابی بدولت کابل پیش آمد و گذارش آن گوشزد سردار عالی شد و منتظر چنین روزی بودند فرصت را غنیمت شمرده بفضل خداوند کمر به تسخیر دارالسلطنه کابل بسته تدبیر رفتن کردند خصوص که سه نفر شخص بزرگ قوی هیکل صاحب تدبیر بمثل سردار محمد شریف خان و رفیقانش را بدولت خود گرویده دیدند افضل ازان به نقص دشمن شريك یافتن قوی دل شده لشکر ترکستان را مکمل و مصلح کردند و از مردم کوهستان کابل شش هزار مرد مهر کن پخته کار تفنگچی که در شب تار چشم مور را خطا نمی کردند با


(۱۸۳)
بزرگان شان بحضور طلب کرده بنوازش شاهانه سرافراز نموده بلشکر خود ملحق ساختند
و بجانب دارالسلطنه حرکت فرما شدند لشکری را که شاه کابل در مقابل دشمن تقابل ورزیده
بودند بخود تاب مقاومت ندیده ناچار بجانب کابل مراجعت کردند و داخل باغ شاه
با لشکر کابل ملحق گردیدند لشکر ترکستان که چنین روزی را بخواب و خیال ندیده اند
تا به بیداری چه رسد بدون خوف و در قره باغ که دامن کوه نزای کابل نزول اجلال فرمودند
و خیمه و بارگاه ماوج ماه رسانیدند لکن خبر ورود لشکر ترکستان بتواتر در کابل
میرسید و دشمن خانگی اعنی سردار محمد شریف خان و رفیقانش که در تدبیر خرابی
دولت می کوشیدند بحضور سردار محمد ابراهیم خان درمخنوری داد سخن میدادند
و در خرابی دولت چقدر که گنجایش داشت و تدبیر می یافتند بعمل می آوردند زیرا که
اعتباری برایشان بدولت خداداد باقی نمانده بود و بدولت جدید که خداوند برای سردار
بلند اقبال سردار عبدالرحمن خان عطاء کرده بود باید بطریق پیشه جهودی که حرفی است
مابین عوام پیوند میکردند بهر حال سردار محمد ابراهیم خان که از عقل بری بودند با وجود
اینقدر شکست که ازین سه غماز دیده بودند باز هم سخن هر سه سخن چین را از سخن تمامی
خدمتگاران افضل دانسته به تدبیر آنها عمل میکردند چنانچه خدمتگاران صادق راجع بودند
که در مقابل دشمن رفته جنگ در اندازند زیرا که اعتبار سلطنت بانها بود این سه نفر غماز
سردار مذکور را از رفتن و جنگ کردن و مقابل شدن بالاشکر دشمن مانع میشدند و در تاخیر
می افزودند و هر شب در باغ شاه شکست انداخته پنج نفر ده نفر سپاهی را بفریب فرار خانه
و جای شان میکردند تا وقتی که کار برسوائی انجام یافت و قوه بشری در لشکر باغ شاه
باقی نماند و بی اعتباری دست داد بعد از ان سردار محمد ابراهیم خان بعد از خرابی بصره راجع
بطرف خدمتگاران دل شکسته شدند و فرمودند که سراسر خطا از من است تا حال بفریب
سه نفر غماز فتنه انگیز دولت بزرگی را برباد دادم و سخن ناصحان را نشنیدم و خود را بدنام
ابدی کردم اکنون با وجودی که اعتبار باقی نمانده و کار برسوائی رسیده هر گاه شما
پنج نفر چیزی که صلاح میدانید بعرض حضور برسانید شاید کاری از پیش برده شود زودتر
تدارک باید کرد و عاقبت شش ماهه تنخواه طلا سرخ بلشکر داده شد لاکن بقول مردم
راوی که این طریقه تنخواه جویای کوتل است چنانچه جمیع باغ شاه را طلای سرخ
سردار عالی سرخ روی نموده بود چرا چنین نشود و باغ شاه از طلا سرخ روی و سرافراز
نگردد یکنفر مرد سپاهی از یکساله تا پنج دانه بحضور آمده رقم رقم نام برده گناه احمد گاه
محمود اسم مانده طلاء میگرفت و راه خانه را پیش آمد خود کرده فراری می شد و شخصی
نبود که تفحص میکرد تا آنکه تمامی لشکر از طلاء مسرور شدند و مامور گشتند لاكن روز
طلاء میگرفتند و شب در جاده نمك حرامان قدم زده بفرمودة جرنیل شيخ ميرجان بجانب
خانه های خود میرفتند اما شاهزاده بلند اقبال ازین حادثه بی خبر و هر شب ریپوت می آوردند
که تمامی لشکرها در خیمه ها موجود و حاضرند اشخاصیکه ازین واقعه اطلاع داشتند


(١٨٤)
از بی بازخواستی و ترس محمد شریف خان بحضور شاهزاده روز گذشته اظهار نمیگردید.
تا آنکه روز چهارم بعد از تنخواه طلا. سردار عالی عزم جنگ كردند و خواستند كه در مقابل
دشمن بروند و تقابل شوند و دشمن را بضرب شمشیر پران آواره دشت غربت بدارند
اما ازین غافل که دشمنان قوی هیکل دوست نمای خانگی به انفس نفیس بندگان عالی شريك
و در پروكیل دربار و صاحب اختیار لشکر هر سمت و هر لحظه به برای دولت تدبیری بکار
میبرند چنانچه فرموده استاد است :

شعر :
هر لحظه و هر ساعت يك پيشه نو آرد
شیرین تر و زیبا تر از شیوة پیشینش

مختصر کلام سردار عالی مقدار رفتن را حزم کردند آنزمان واقف شدند که از لشکریان
جز خیمه خالی مقامی باقی نمانده بمجرد اطلاع یافتن عقل و هوش از سر بندگان عالی رفت
و بحال خود در مانده و بدریای حیرت فرو رفت و راه چاره را مسدود دید و دارالسلطنه
كابل كه پایتخت پادشاه العالیشان بود بیاد شد و بكام دشمن رفت شاهزاده صاحب تدبیر
خود رای خود پسند تدبیر دولت را در حصاری دید بعد ازان با حال تباه از باغ شاه بار گاه
و سراپردۀ زرنگار را پر کنده با هزاران مصارف طلا. باز گشته در بالاحصار کابل حصاری
شد و دروازه‌های بالاحصار را بروی دشمن بستند خلاصة مدعا و مختصر سخن چون سردار
محمد ابراهیم خان حصاری شد از ین قضیه روح افزا مایه نفر اخلاص کیش و جان فدا سردار
عبدالرحمن خان صاحب اقبال یعنی سردار محمد شریف خان و سردار محمد رفیق خان و جرنیل
شیخ میر خان که خرابی دولت سر کار امیر شیر علی خان را بذمۀ گرفته بود قد شوقیه
عريضه شوق مندی بحضور سردار عبدالرحمن خان فرستادند و پایتخت كابل را مبارك باد
گفتند و بمدحت و کردار خود فخر و مباهات نمودند و خدمت خود را تقریر کردند و عهده نمودن
خود را بجای آوردند و در عريضه درج نموده بودند که شاهزاده را در بالاحصار كابل حصاری
كرديم و خود را هم باتفاق شاهزاده والاجای حصاری نمودیم و بحضورشان در حصار شب را
بروز و روز را بشب می آریم و انتظار ورود بندگان عالی را داریم که بدون چون و چرا
و خوف بخاطر جمعی تمام بزودی عازم کابل شوید امید واریم که احدی سد راه بندگان
عالی نشود و خدا وند پای تخت افغانستان را بشما مبارك گرداند اضافه بر ان
از استقامت سردار محمد ابراهیم خان در بالاحصار آسوده باشید و خاطر جمع دارید که
هفتۀ بیش نیست حصار را با صاحب حصار بحضور عالی باندك روز تسلیم میداریم و عهدی که
با بندگان عالی کرده بودیم بفضل خداوند با تمام میرسانیم بعدازان عنان اختیار در قبضه
اقتدار پروردگار است و درا مورد نیوی یحضور شما : * شهر بیار


(۱۸۰)

اسپوست
امروز در قلمرو قلدست، دست تست
خواهی عمارتش کن و خواهی خراب ساز
والسلام والا کرام، باری چون عریضة دوستان صمیمی و خدمت گذاران جان فشانی
بحضور بندگان سردار صاحب اقبال سردار عبدالرحمن خان رسید از شوق بسیار که
مشتاق چنین روزی بودند فورا لشکرها را جمع زده مبارک باد گفتند وحکم حرکت دادند
و کوچا کوچ بدون خوف وبیم بقاعدة وقانون نظام طی منازل کرده داخل شهر کابل
شدند وشهر پای تخت را تصرف نمودند وبدرگاه ایزدی سجدات شکر بجای آوردند که
این چنین ولایت بزرگی را یاغیان صاحب دولت بزرگت از تصرف شان بر آورده بدون
جنگ و جدل و خون ریزی بتصرف دولت خدا داد که بنظر احدی نمی آمد و اعتباری
نداشت درآورده سزاوار سلطنت دید و بزرگ دولتی را عطا کرد باری بعد از ورود
شهر کابل باطراف بالاحصار از چهار جانب لشکر نظامی و ایله جاری از مردم کوهستان
گذاشتند وبالاحصار را چون نگین در بن گرفتند و راه رفت وآمد مردم را از بالاحصار
مسدود کردند بعد ازان حضور خود بندگان عالی وسردار باعبرت وصاحب اقبال با تفاق
سردار محمد اعظم خان عموی شان در اندرابی کابل بجای سردار عبدالغنی خان فرود
آمدند و استقامت فرمودند وبتدبیر تسخیر بالا حصار شدند لا کن آسوده خاطر بودند
وملالی بخاطر نداشتند ازان سبب که چهار نفر دوست و خدمت گذار صمیمی اعنی سردار
محمد شریف خان وسردار محمد رفیق خان، محمد اسمعیل خان و جرنیل شیخ میرخان
در حصار دشمن مسند نشینی داشتند ومیدانستند که شب و روز محرک فتنه انگیزی وخرابی
دولت بالاحصار هستند امروز و فردا شهزاده والاجاه را که از عقل بری میباشد از حصار بری
میسازند وبغيرة ولت خداداد ما طالب وراغب وشکمت دولت سرکار امیر شیر علی خان را
سرنگون میخواهند و فرصت میجویند خلاصه کلام مدت هشت روز سردار والاجاه سردار
محمد ابراهیم خان در بالاحصار حصاری بودند و از طرفین جنگ پیوسته بود وبضرب توپ
و تفنگ مقدمه میکردند و در توپ جنگی وجنگ وجدل تقصیر نکردند روز هشتم سردار
حصاری سردار محمد ابراهیم خان با ارکان دولت خود که حصاری بودند مشورت کردند
وفرمودند که تیر تدبیر از شست قضا رها گردیده و ازین رفتار وکردار بدست نمی آید واز
حصاری بودن هیچ تدبیری ومطلبی حاصل نمیشود همان بهتر که از بن حصاری بگذریم
و مردم را آسوده خاطر سازیم و غوغای بیفایده را فرو نشانیم چند متکبران صادق
و نمک خوار سر فروبرده جواب ندادند و سکوت ورزیدند و چهار نفر فتنه انگیز که مایه
فساد بودند و بخرابی دولت میکوشیدند سخن سردار محمد ابراهیم خان را تقویت کردند
و از روی فریب تسلی دادند تا آنکه چهار ساعت نجومی فی مابین خدمتگزاران صادق
و دولت خواهان کاذب گفته و شد وسخن های غلیظ فی طرفین گفتند و شنیدند عاقبت


(۱۸۶)
سخن نغمازان پیشرفت کرد و بكرسی نشست و عرضداشت خدمتگارا ران منظور بندگان
عالی شد بعد ازان جميع خدمتگاران فدائی را عذرخواست والتماس فرمود ورضا مندی
کرده مرخص خانه های شان فرمود د و خود سردار دولت با خته با دل مجروح وملال
آگین ترك سلطنت كفته بحرم سرای والده خود رفتند و آسوده نشستند و بقول شاعر
عمل نمود - جوی از مردی خود كم كن وفراغت باش .
رباعی
بختی دارم چوچشم خسرو همه خواب چشمی دارم چوبخت شیر ین همه آب
جسمی دارم چو جان مجنون همه درد جانی دارم چو زلف لیلی همه تاب
مختصر کلام سخن بطول انجامید ترسم که ملال خواننده وشنونده نشود، باری چون
سردار محمد ایو ا هیم خان ترك سلطنت كفت و بكوشة منزل حجله نشین شد
بعـــد ازا ن ســردار صا حب اقــبال سـرد ار عبــدالـرحمــــن خــان
وسردار محمد اعظم باهزار شان وشوکت داخل بالاحصار شده به تخت دارالسلطنه شهر کابل
نشست وسجدات شکر بدر گاه ایزد بی همتا بادا رسانیده آسوده خاطر شد چنانچه بعد
از زحمتهاي بسیار بفضل خداوند براحت رسيد مصرع دائم نغوری به غم گساری نرسی.
فصل پنجم
بر بادشدن دارالسلطنه شهر کابل از سوء تدبیرسردارمحمدابراهیم‌خان‌وتصرف
نمودن‌سردارصاحب‌اند‌بیر‌سردار‌عبدالرحمن خان بعقل كامل وتدبيرنيكو .
کجا بودم اکنون فتاد م کجا عنان سخن شد ز چنگم رها
بچنگ آورم بار دیگرچوهوط بفرما ن حی ا لذی لا يموت
باری سر سخن باز گردیم چون سردار بلند اقبال برتخت سلطنت نشست وحکمرانی نمود
ویومیه نقاره ها بنام دولت خدا داد بصدا در آمد ازین رهگذر که وزنی بخاطر سر دار
محمد ا برا هیم خان پیدا شد زیرا که پادشاه راده وحکمران بود یکبا ره خود را عزل
وبی اختیار دید خصوص ازصدای نقاره ها که بنام دشمن زده میشد بی طاقت شده خواست
که ازین شهر وحصار پرفتور ویر انوفا بدر شود بهمن خیال روزی از منزل بر آ مده با
دو سه خدمتگار دیگر ارادة رفتن كرد لا كن بطرزی رفتار کرد وروانه شد که سزاوار
تحریر ندارد آنرا هم تقدیر دانسته بود از تقدیرات از لی بدروازه شاه شهید بدست افتاد
وگرفتار بهره داران دروازه گردید ثانی به امر سردار عبدالرحمن خان ازقید بهره دارها
رها یافته واپس داخل حرم سرای والده خود گردید و دیگر ز حمتی نرساندند زیـرا که
طینت و کمال سردار مذ کور ظاهر بود هر چند تحریر كنندۀ كتاب این قضیه را خیا ل
تحریر کر دن نداشت زیرا که شخصی بزرگ را بسخن زشت یاد کرد ن چندان لطا فتی
نداشت لاكن ازنا خرد مندان روز گار ترسیدم که سخن گفتن مفت است و پول مصارف نمی شود.
خواهند ایراد گرفت وخواهند گفت که این قضیه مشهور را که داخل کتاب نکرده ظاهر
شد که چندین قضیه دیگر از قلم تحریر كننده باقی مانده باشد والا بشخص بزر گ با وجودیکه


(۱۸۷)

گردد ثبات قلگی عین رفتار دربارۀ مذکوره دارسانیئه باشد لازم تحریر نداشت و شخص شهزاده
را سبك یاد کردن مناسب نبود هرچند که جمیع ولایت کابل از خاص و عام ازین قضیه
آگاهند بهر حال سر مطلب بازگردیم خلاصه کلام چون سردار عالی مقدار از زحمت
لشکر کشی ورنج سفر آسوده خاطر شده بر تخت سلطنت قرار یافت و پا بتخت کابل
بتصرف در آمد بعد ازان باتفاق سردار محمد اعظم خان سردار محمد شریف خان
و سردار محمد اسمعیل خان ومحمد رفیق خان و جرنیل شیخ میر خان را بحضور طلب کرده به
نوازشات شاهانه سرافراز فرمودند و آنها نیز خدمات های بزرگانۀ خود را تکراراً در مجلس
خاص يك بيك تقریر کرده در خدمات خود فخر و مباهات میکردند و سردار عالی مقدار را
از خدمات آینده اعنی مقدمه سرکار امیر شیر علیخان تسلی میدادند وغرضداشت میکردند
که امروز و فردا سردار امیر شیر علیخان با دریای لشکر از قندهار حرکت کرده بجانب
کابل میرسد و مزاج شان را کمامله از زمان خورد سالی تال حال میدانیم زیرا که
بخدمت شان عمر گذرانده ایم از درگاه خداوند امیدواریم که بتدبیرات عاقلانه که مطابق
مزاج سرکار است لشکر بی کرانه شان را شکست فاحش داده قرار دشت ادبار بداریم
همچنان که خدمت دار السلطنه کابل باصافی انجام داده شد مقدمۀ امیر شیر علیخان را نیز
بذمه مایان امر بفرمائید که بفضل خداوند و با قبال شهزاده بلند اقبال بزود ترین اوقات
بر انجام آن بتدبیرات نیکو انجام بدهیم و با تمام برسانیم لاکن عرضداشت میداریم که
آسوده خاطر نشوید و تدارك لشکر کشی و کشورستانی در امور سلطنتی را زودتر انجام
بدهید که عنقریب آمدن سرکار امیر شیر علیخان ظاهر میشود باید در آنوقت آماده و تیار
باشید بهرحال بعد از عرضداشت آنها جناب بندگان عالی متوجه کارات دولتی وامورات
سلطنتی شدند و بهر عنوان که ممکن بود سرشته نمودند زیرا که حضور خود سردار دلاور از
آمدن سرکار امیر شیر علیخان خوف کلی بخاطر داشتند و سرکار انیس را دشمن قوی
میدانستند و پادشاه غیور صاحب شجاع که مشهور آفاق المیده میشدند یقین مینمودند که
بعد از سال نو که نوروز عام افروز است بلا تعمل با شان و شوکت و جلال عازم کابل
خواهند شد ازین باعث شب و روز خواب و آرام نداشتند و بپرداخت لشکر گیری و سرشته
لشکر کشی و آماده نمودن لشکر بجهت تقابل دشمن قوی هیکل بسرعت میکوشیدند چنانچه
باطراف کابل که مردمان مشهور و قوم دار و برزگیان نامدار بودند فرمان
فرستادند و طلب حضور فرمودند و بهر کدام بنوازشات شاهانه از
نقد و جنس انعام و اکرام و احسان نموده بخرسندی مامور خدمت کردند و در باب
مقدمه با سرکار امیر شیر علیخان با هر يك از آنها اطلاع داده ترغیب میفرمودند و از
دولت خدا داد امیدوار میساختند مختصر کلام شیوۀ داد گری و دادگستری و رفتار
بزرگانه و کردار شاهانه با سپاه و فقرا بهم میرساندند و بمعرفت جرنیل شیخ میر خان
از لشکر سرکار و امیر شیر علیخان که در کابل مانده بودند هرکس را که نمک خوار
سرکار والاتبار میدانستند از نوکری موقوف و اسباب سرکاری را از مذکور میگرفتند
و اشخاصی را که سزاوار خدمتگذاری و خدمت گذاری میدیدند و جرنیل مذکور منظور


(۱۸۸)
میکردند داخل خدمت مینمودند و نوازش میفرمودند از سابق وبهتر و خوبتر رفتار
میکردند خلاصه کلام در باب رفتار و کردار با شاه و گدا و خورد و کلان چه از سپا و فقرا
کم و کاستی نمی نمودند و خلق کابل نیز همچنان با بندگان عالی گرویده بودند که از
جان خرد مضایقه نمیکردند باری در موعد يك زمستان با وجود کم دولتی که جدید به
تخت سلطنت کابل نشسته بودند بقدر قوه و بقدر طاقت که گویا لطف خوش و نوازشات
شاهانه باشد لشکری بهم رسانده تهیه و تدارک دولت خود را آماده نمودند و امیدوار
آمدن امیر شیر علیخان از قندهار بجانب کابل بودند و یقین داشتند که در ماه حمل بآید
و شاید که سرکار والا تبار از قندهار حرکت فرما شده بسرعت خواهد آمد اما مه سر کرده
بزرگ که فتنه انگیزان مشهور و معروف بودند و یومیه بندگان عالی را تسلی میدادند
و بتدبیرات خود مغرور و بلکه حکم در مقابل تقدیر مینمودند لا کن سردار شجاعت پیشه
سردار عالی مقتدر اعنی سر دار عبدالرحمن خان هر چند در ظاهر تقویت سخن اوشان
را میکردند زیرا که صاحب مطلب بودند اما در باطن یقین میدانستند که با سرکار امیر
شیر علیخان که عمری نوازش فرموده بمرتبه بزرگی رسانده بودند عاقبت با وی چه رفتار
کردند که بیک ساله دولت خدا داد من خدمت کنند و پاس نمك بدارند و براستی قدم
زنند لا ان فرموده استاد است.
فرد
با خود کج و با ما کج و با خلق خدا کج
آخر بشنوی راست بگو تا بکجا کج
بهر حال سخن بطول انجامید و باعث تطویل کلام شد بهر حال سردار محمد اعظم خان
و سردار عالی تبار سردار عبدالرحمن خان را در تخت دارالسلطنه شهر کابل به عیش
و عشرت بگذارید . اکنون :
چند کلمه سخن از حضور سرکار امیر شیر علیخان شنوید
قطعه
آه ازین روزگار پر کینه
گر فلک را بکام خود خواهم
ورز جام نشاط باده خورم
ور قدم بر بساط سبزه نهم
لیک با این خوشم که طالع من
که ز من لحظه لحظه بر گردد
او بکام کسی دگر گردد
باده خونابه جگر گردد
سبزه در حال نیشتر گردد
نتواند ازین بتر گردد
لهذا از ایامیکه سردار عبدالرحمر خان از بخار احرکت فرما شده داخل ترکستان شدند
و ترکستان را از تصرف سردار فتح محمد خان باتفاق سردار فیض محمد خان بدر کردند
تا اکنون که بر تخت سلطنت دارائی دارالسلطنه شهر کابل رسیده فرمان فرمای کابل
شدند بتواتر اخبارات و احوالات و گزارشهای شان در قندهار بحضور بندگان سرکار
شهریار امیر شیر علیخان میرسید و یومیه سر کار ذوی الاقتدار آگاه بود و بی کم و
کاست اطلاع داشت تا وقتیکه ایشک آقاسی شیر دل خان در عین شدت سرما و خشک


(۱۸۹)

ورمستان سخت با قلیل خدمتخار خود را بتدبیر از کابل و حضور سردار محمد ابراهیم خان
نجات داده بزحمت تمام وارد قندهار شد ند و بحضور سر کار همایون مشرف گردید و خود را از بد نامی
ابدی نجات بخشیدند هر چند که سر کار امیر شیر علیخان از ورود ایشك آقاسی شیر دل خان
و بدون اجازه و فرمان آمدن مذكور از کابل خاطر خطیر شان آزرده شد فحش دادند
و بد گفتند و كدورت كردند و فر مودند که چرا بی امری كرديد و بدون فرمان بحضور
آمدید شما را بخدمت فرزندم از چه سبب مقرر كردم دانستم که سردار محمد ابراهیم خان
از عقل دور است و سزاوار حکومت نیست و اشخاص حضور همه فتنه انگیز است شما
مرد کهن سال و بزرگ میباشید جواب فتنه انگیزان را داده متوجه کارهای سردار مذکور
بوده هر گاه از طريقه سلطنت تجاوز کند سر زنش کنید و باختیار خودش نگذارید عاقبت
جان خود را غنیمت شمردید و خود را آسوده کردید اکنون این چه بی فرمانی بود که
از شما مرد کهن سال صادر شد بعد از کدورت سر کار ایشك آقا سی شیر دل خان كه
شخص پرده دار نکته رس رموز فهم جهان دیده بودند و چند سالی بحضور امیر کبیر
پرورش یافته حضور بودند و چندین خدمات را بشایستگی انجام مید ادند بعد از خفقان
سر کار بدو زانوی ادب نشسته بعرض اقدس رسانیدند فدایت شوم جمیع بزرگان دربار
و درباریان صاحب اختیار و افسران نامدار شب و روز بحضور شاهزاده بلند اقبال بخدمت
بودند و همه اوشان از بزرگ و كوچك واقف هستند که شهزاده والا جاه از عقل بری
و از هوش و فکر بیگانه و فتنه انگیز و غماز و سخن چین محرم راز و بقول خودشان
دولت شريك و غم خوار و برعکس دولت شريكان این پیر غلام بحضور شهزاده نادان
یكنفر نادان در نزد غـم شـریـك هـای فـتنه انـگیـز و شـهـزاده
سـخن رو خـصـوص سـردارمحـمد شـریـف خـان عـموی شهـزاده خـود پسند
که فرمان مذکور نقش کالـحجر و وحی آسمانی بحضور شهزاده بلند اقبال محسوب میشد
این غلام تاب و طاقت آورده میتوانست دانستم که جان فشانی و خدمتگاری غلام در نزد
فتنه انگیزان بجوی نمی ارزد و عاقبت بدون گناه بگناه عظیم گرفتار شده شصت ساله
خدت پیر غلام بر باد فنا میرود زیرا که شهزاده قطعا نادان و خود پسند و پیرو سخن
چینان و دوست فتنه انگیزان نا چار خود را از بدنامی کناره نمودم و در آخر عمر خود
را بدنام ابدی و رسوای سرمدی نخواستم وقتل حضور بند گان اقدس را افضل واشرف
بجان خـود دانسـته عازم حـضور فیض ظهور شدم و خود را از جر گه نمك حرامان و
منافقان خارج کردم هر چند بحضور شاهـزاده والا جاه نادان شمرده شدم اما به عقل کوتاه
خـیر خود را بحـضور سر کـار اقـدس دانسته مشـرف گردیدم و چندانی حضور اقدس
را به از سلطنت کابل افغانستان قیاس کردم اکنون سر کار اشرف اقدس در باره پیر غلام
مختارنـد

بیت
امروز در قلمرو دل دست دست تست
خواهی عمارتش کن و خواهی خراب ساز


(۱۹۰)
خلاصه کلام بندگان اقدس بعد از عرضداشت ایشک آقاسی شیردل خان دیگر
کدورت نکرد زیرا که بندگان سرکار شب و روز از احوالات کابل آگاه بودند و از بی
گناهی ایشک آقاسی شیردل خان مذکور میدانستند و از نصایح مغرضانه در باره
سردار محمد ابراهیم خان شب و روز میشنودند واقف بودند اما کدورت و خفقان
سرکار یومیه افزون و ترقی میکرد و غضب آلود می گشت و فورا
اراده کابل می کردند لاکن بزرگان حضور مانع میشدند وتسلی میدادند ودلایل وبرهان
می گفتند وازمقدمه های زمان ماضی و ابتدای تواریخ سخن می کردند تا اینکه بندگان
اقدس را از غیظ وغضب می نشاندند تا اینکه خبر برباد شدن کابل بحضور اشرف همایون
رسید اینکباره غضب برطبیعت سرکار مستولی شد و آتش غضب شعله زدن گرفت اما زمستان
مانع ازسفر کردن بود ناچار تحمل می فرمودند خصوص خدمت گاران صاحب تدبیر بمثل
مستوفی عبدالرزاق خان که شخص کهن سال صاحب تجربه بودند وایشان آقاسی شیردل خان
وجرنیل داؤدشاه خان ودیگر کنار کشان حضور حاضر بودند واز صبر وتحمل وشکیبائی
شب و روز سخن میکردند وبندگان اقدس را تسلی وخاطر جمعی میدادند ومطمئن خاطر
می نمودند ودلیلهای کلی وبرهانهای مدلل می گفتند وخاطر اقدس را تسلی می دادند
سر کارمتوجه سخن بزرگان در بار میشدند بمصلحت دید بزرگان حضور محمدان فرداک ودورعمل
میکردند و تحمل می نمودندرا نتظار سال نو و ماه حمل می شدند لا کن جمیع بزرگان ملکی ونظامی
را بمشورت وزراء بحضور طلب کرده اول برباد شدن کابل را به چگونگی آن و فتنه انگیزی
را بی کم و کاست بمردم اطلاع دادند بعد از آن امر به تهیه و تدارک لشکر و سرشته
وانجام سفر نمودند و فرمان گهربار جاری کردند که از زمستان وبرف وخنك و باران دو ماه
باقی مانده و فرصت دارید در موعد همین دوماه چقدر شکست وریخت لشکر و تهیه و تدارك
آن باشد از جزوی و کلی بسرعت تمام کوشیده آماده و تیار سازید که بتوکل خداوند
روزنوروز عالم افروز سه روز جشن خسروی برپا کرده شهر قندهار را از چراغان و آتش
بازی چون کوره آتش ساخته بخرسندی می گذرانیم وخلق قندهاررا از تماشای آن مسرور
ومنفور میگردانیم روزچهارم بفضل خداوند بدون چون وچرا از قندهار حرکت فرما شده
کوچا کوچ چون سیل بیگمان بجانب کابل عازم وروانه میشویم ودر مقابل دشمن که به
فتنه انگیزی غمازان خود را پادشاه قوی هیکل ساخته و امروز سلطنت کابل را تصرف
کرده وپای تخت را از سر کرده نادان و خودرای گرفته و نقاره بنام خویش می زند بلکه
نمك حرامان حضور سرکار چقدرتسلی میدهد بزودی خواهم رفت و تقابل خواهم شد
تاخواست خداوند چیزی که باشد بظهور خواهد رسید مصرع :
تا یار که را خواهد و میلش بکه باشد
مختصر کلام بعدازفرمان قضا جریان سرکار اشرف ولاتبار ونوازش های بسیار تمامی
افسران کارگزار وسرکردگان نامدار از ملکی ونظامی با خرسندی بسیار و فرحت
وخوشی بی شمار بسرشته لشکر وانجام سفرواسباب جنگ و جدل از جزوی و کلی متوجه شده
شب وروز می کوشیدند ولحظه آرام نبودند تا اینکه در موعد امروفرمان از جمیع امور


(۱۹۱)

لشکری وخدمات ماموری تعلق خودرا انجام دادند بعد از آنکه خدمات ماموری خود
فارغ شدند بحضور بندگان اقدس حاضر شده خدمات شایسته خودرا عرضه اشت نمودند
واز حضور فیض ظهور بندگان سرکار والاتبار سرافرازی حاصل کرده موجب تحسین
وآفرین شدند بعد درباره دولت خدا داد جمیع افسران و سر کردگان شاه وگدا، دعا
و فاتحه نموده فتح ونصرت را درباره سرکار از درگاه خداوند غفار خواسته و در خصوص
مقدمه جنگ وجدل وجان فشانی و سرفدا کردن و جان خودرا برکاب پادشاه ظل الله دادن
از ضمیر صافی نهاد قسم بزیان جاری کردند چه در پرده گرفتند وبندگان اقدس از انجام
یافتن امور لشکری وافواج ظفر شکوه بکلی جمع گردید بعد از حضور مهر ظهور سه ماهه
تنخواه وسه ماهه مقابل تنخواه انعام ویکدست دریشی نظامی که هر ساله دو نوبت مامور
دارند امر شد که بزودی بلشکریان داده آماده سفر خیریت اثر باشند که در پانزده هم
ماه حمل از قندهار حرکت فرمائده بجانب کابل سفر خواهم کرد لهذا تا زمانی که ماه حمل
داخل شد ونوروز عالم افروز ظاهر و جهان را از باد بهاری سرسبز و خرم گردانید ودل های
افسرده را از بوی گل وریاحین خرم ومعطر ساخت و باد نوروزی گلهای شگوفه را شگوفه
ریز کرد ودماغها را تر و تازه گردانید سرکار ظل الله و پادشاه رعیت پرور امیر بالتدبیر
در ابتدای حمل یکهفته جشن خسروی فرمودند و در باغ سردار محمد امین خان که گویا
نمونه جنت بود و دم از بهشت حورسرشت میزد و آبش از چشمه سلسبیل شمرده میشد جشن
مذکور ترتیب یافت وجمیع اسباب عیش وعشرت موجود ومهیا گردید چنانچه صبح و شام
از طعام خانه پادشاهی شاه و گدا، سیاه وفقراء دو وقته دسترخوان گسترده طعام تناول
می کردند ومانع از احدی نبود و از خان احسانش جمله خلق الله مسرور و منور شب را
بروز می آوردند و روز را به شب می رساندند وبندگان همایون بوجود میعود در تخت
دارائی نشسته از افسر و سپاهی وجمیع افواج ظفر شکوه واز خورد وبزرگ بامر
شاهنشاهی بحضور اقدس حاضر و داخل مجلس ساز و سرود ونوش ونعمت سرسبز وخرم بدون
خوف ورجا، دادخوشدلی دادند و بعیش و عشرت کوشیدند تا اینکه موعد يك هفته باتمام
رسید وداد عیش وخرمی داده شد بعد از آن امر سرکار اقدس و فرمان اشرف
سرکار ظل الله جاری شد که بطالع مسعود و ساعت نيك از شهر قندهار حرکت کرده در بیرون
دروازه کابلی لشکر گاه کرده خیمه و بارگاه وسراپرده برپا سازند و بجمیع لشکر
ظفر اثر اطلاع بدهند که توقف در منزل گاه چند روز است که اضافه از یکهفته نباشد
باید و شاید که تدارکات خودرا هريك بزودی انجام داوند وکم وکاستی باقی نماند
که روز هشتم روز حرکت است چنانچه حسب الامر جمیع لشکریان بیرون دروازه کابلی
خیمه و خرگاه برپا کرده منتظر فرمان بودند تا اینکه روز حرکت شد هرچند بارگاه
وسرا پردۀ زرنگار متفق بلشکریان بـ دروازۀ کابلی برپاشده بود لکن شهریار
کشورستان درباغ سردار محمد امین خان اقامت فرما بودند روز حرکت از باغ سردار
محمد امین خان بافر فریدونی وشوکت جمشیدی وصلابت کیکاوسی سوار اسب تازی


(۱۹۲)

نزاد کیلخون رکاب گردیده چون کوه آهن و چون سکندر رومی بادرد به بهر امی از
درون شهر قندهار گذشته تا جمیع مردم شهر از پیر و جوان از سید و عام قاضی و قضات
تجار و اهل کسبه و كوچك و بزرگ زن و مرد که میگند شفقه تواضع و تکریم کرده
دعا و فاتحه میخوانند تا اینکه وارد بارگاه و سراپرده شدند و بر تخت دا را ثی نشستند
و دعا و فاتحه کردند بعد ازان بتوکل خداوند از منزل مذکور حرکت فرما شده در منزل
قلعه اعظم فرود آمدند و منزلگاه کردند و سه روز دیگر توقف فرمودند که هر گاه
شکست و راحت باقی باشد سرشته گنند زیرا که قندهار نزد يك است بعد بفضل الهی
از منزل مذکور حرکت خواهیم کرد چنانچه بعد از موعد سه روز بیکنباره دریای لشکر
بجوش آمده با مر پادشاه قوی شوکت حرکت فرمودند و منزل بمنزل چون خرشید تابان
طی مراحل مینمودند تا اینکه روز پنجم وارد کلات شدند بعد ازان بنابر آسایش اسپ
و آدم و استراحت لشکریان پنجروز امر بتوقف فرمودند و استقامت نمودند چون موعد
مذکور با تمام رسید فرمان قضا جریان پادشاه رعیت پرور و امیر صاحب تدبیر جاری شد
حسب الامر از منزل کلات حرکت کرده با دریای لشکر و افواج بی شمار بفضل کردگار
و توکل خداوند قهار نصر امن الله وفتح قريب بزبان بیان کرده و توكلت على الله از ضمیر صافی
نهاد بزبان گهر بار جاری فرمود طی مراحل و قطع منازل سرعت تمام چون ماء جها نتاب
و چون خرشید عالم كير فرموده در منزل مقر نزول اجلال فرمودند و یکشب دیگر به مصلحت
دید وزراء وارکان دولت در منزل مقر استقامت کردند روز دیگر از منزل مقر حرکت نموده
روانه دارالسلطنه کابل شدند لکن در طبیعت سرشار ذوی الاقتدار نقصان کمابی پیدا شده
بود که همین فکر خطا و نقصانی که دست داده بود باعث خرابی دولت و شکست سلطنت
و بربادی پادشاهی شد اعنی مغرور دلاوری و شمشیر و بسیاری لشکر و اعتبار نام و نشان خود
بودند و بخاطر نر ساندند که خداوند عالم در کلام مجید و فر قان حمید بحبیب خود رسول
اکرم صلى الله عليه واله خبر داده است که كم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة باذن الله .
اعنی خداوند بزرگ است و میتواند که لشکر قلیل را غالب سازد بلشکر کثیر و پاد شاه
جلیل الشان را از تخت ممکن به تخته تابوت اندازد و شخص بی نام و نشان را بسلطنت
و پادشاهی رسانده مشهور آفاق گرداند چنانچه فرموده استاد است :

فرد
بزورو زرتشايد رد احکام قضا کردن
نمی زیببد کسی را در قضا چون و چرا کردن

بهر حال مختصر بهتر این بود که روزی دیگر از منزل مقر حرکت کرده چون
آفتاب جهانتاب با دریای لشکر بجانب دارالسلطنه کابل بقصد انتقام چون سیل بیگمان
روانه شده طی منازل قطع مراحل مینمودند تا اینکه در حدود قره باغ غزنی نزول
اجلال فرمودند و خیمه و خرگاه و سراپرده زرنگار بر پا کردند اکنون بندگان سرکار
ذوى الاقتدار را بالشكر خونخوار و موج بی مقدار و سپاه بی شمار و افسران جان نثار
در حدود قره باغ بر قرار با کمال شوکت ووقار وجان فدایی بندگان سر کار بعیش
و خرمی بنگهدارید تا پنجروزی که تقدیر فرصت داده شب را بروز آرند و روزرا بشب رسانند


زیرا که از پاد شاه و وزیر وسپاه مقر بر بسیاری خود هستند تازمانیکه وقت گریط برای شان با نکبت دامنگیر گردد ، زهی شان و زهی شوکت زهی جاه
لهذا چند کلمه از رویداد گزارشهای دار السلطنۀ شهر کابل وحضور بندگان سردار عالی تبار سردار محمد اعظم خان و بندگان سردار اقبال نشان سردار عبد الرحمن خان شنوید :
قبل ازین تحریر شده بود درزمانی که پایتخت دار السلطنۀ شهر کابل آسوده وبرقرار شدند بیداران استراحت و آسودگی را از خود دور کرده وشب وروز متوجه امور سلطنتی وجمع آوری لشکر و سپاه وسرشته داری انجام سفر خیریت اثر و گرد آوردن خزینه و دفینه جهة مصارف لشکر ولشکریان بودند ولحظۀ آراء وبرقرار نبودند بخصوص چهار شخص صاحب تدابیر عاقل دانا که در علم فتنه انگیزی طاق و در خطۀ افغانستان مشهور آفاق بودند سردار محمد شریف خان وسردار محمد اسمعیل خان و سردار محمد رفیق خان وجرنیل شیخ میرخان که هر چهار نفر نمک حرام دولت سرکار امیر شیر علیخان بودند و ازترس و بیم سرکار مذکور که نمک حرامی کرده سلطنتی بزرگ را برباد داده بودند ناچار بحضور بندگان سردار عبدالرحمن خان بخدمت میکوشیدند ودرجان فشانی سرموئی تقصیر نمی کردند و ساعت بساعت متوجۀ امور ملکی ولشکری بودند و لحظه بلحظه بسرشته داری کوشش میکردند و در تدارک لشکر کشی و انجام سفر شب وروز آرام نداشتند زیرا که از جان خود خوف زیادی از حضور سرکار امیر شیر علی خان داشتند باید وشاید در شکست سر کارمذکور میکوشیدند و برعکس آن در خدمت سردار عالی تبار سردار عبد الرحمن خان باعث فتح نمودن و خلاصی جان خود کوشش میکردند و در خدمت گزاری سرموئی تقصیر نمی نمودند لاکن در خدمات خود فخر و مباهات میداشتند و یومیه خدمتهای خود را منظور میکردند و از حضور بندگان عالی امیدوار نوازشهای کلی بودند که شریک صاحب ملک و ولایت شوند بلکه بزرگی شان در مقابل خود عالی متعالی مقابل باشند اما محرر کتاب از اوشان سوال میدارد که با سرکار امیر شیرعلیخان که نمک پرورده حضور شان بودید عاقبت چه کردید که بخدمت بندگان سردار عبدالرحمن خان بکنید عقل افلاطونی کجا ماند که خود را سزاوار آن دانسته بودید اما ظاهر است که ابلیس هم از عقل بسیار گرفتار طوق لعنت شد چنانچه شاعر فرموده است :
این خیال است و محال است وجنون» از آن گذشته شخصی بابرادر اصلی خود کمر بخرابی وی بند د بادشمن وی چگونه کمر بخدمت میبندد وبصدق دل خدمت کند لاکن نمک که سودة الماس است وسر کار امیر شیر علیخان براستی داده باید وشاید که در خاتمۀ بسزای اعمال خود گرفتار آیند مختصر کلام سردار صاحب ته پیر سردار

(١٩٠)


عبدالرحمن خان از افواج رکابی ترکستان و سپاه جدید کابل چقدر که موجود و مهیا
نموده بودند در زمان هشت ماه بهم رسانیده بودند از فضل خداوند و اقبال بندگان عالی
مکمل و مصلح کرده گوش به آواز دشمن بودند لا آن خوف کملی از دشمن قوی بخاطر
داشتند و متحیر مانده بودند اما سردار محمد رفیق خان و جرنیل شیخ میرخان که پرورده
حضور سرکار امیر شیر علی خان بودند و مزاج سرکار مذکور را پیدا نیستند خصوص
سردار محمد رفیق خان که سرکرده منافقان و فتنه انگیزان بودند و مزاج زشت و زیبای
سرکار اطلاع کملی داشتند و در تلبیس خود را افضل از ابلیس می دانستند بادل قوی
بحضور سردار عبدالرحمن خان خاطر جمعی میدادند و بعرض عالی میرساندند که مزاج
امیر شیر علی خان در امور ملکی و نظامی نه علامان ظاهر است و از کسلی و جزوی رفتار
و کردار و گفتار سرکار اقدس را میدانیم و اطلاع داریم اضافه برآن دامن تدبیر فراخ
است وانشاء الله تعالی بتدبیر نیکو جواب خواهیم گفت بل ظاهر است که در میدان
نبرد و جنگ و مقدمه تاب و مقاومت با سرکار والا تبار امیر شیر علی خان نداریم زیرا که
برکاب شان دریای لشکر و همه جان نثار و فدائی میباشند و در دلاوری و شجاعت کمی
و کوتاهی ندارند اما از درگاه خداوند امیدواریم که تدبیر کافی همان دریای لشکر
ظفر اثر و افواج پرغرور را با همین لشکر قلیل که بحضور بندگان عالی حاضر است
جواب گفته با قبال بندگان عالی و طالع همایونی برباد خواهیم داد.
يك تدبير نيكو آن توان کرد
که نتوان با سپاه بی کران کرد
بشمشیر از یکی تاده توان کشت
برایی لشکری را بشکند پشت
خلس سخن تا اینکه آمدن سرکار امیر شیر علی خان بادریای مواج اعنی لشکر بی حد و مر
از قندهار حرکت فرمائیده بجانب کابل روانه شدند و بسرعت طی مراحل و منازل میفرمودند
چون این سخن گوشزد حضور عالی تبار سردار عبدالرحمن خان شد و به تحقق پیوست بعد ازان
سردار والاتبار صاحب تدبیر لشکر کش که از آمدن سرکار امیر شیر علی خان كما حقه
دانسته گردیدند هر چند که قبل ازین متوجه امور لشکری و آماده تقابل و جنگ بودند
و بالطف خوش و نوازش شاهانه ترتیب لشکر با وجود بی دولتی نموده بودند در اینوقت بیشتر
و بسرعت تمام تر بسرشته لشکر کشی و شکست و ریخت لشکریان شده لشکری بهم رسانیدند
بعد تکیه بر ضمایر الهی نموده خیمه و خرگاه و بارگاه و سرای پرده زرنگار را درده پوری
که منزل اول لشکرگاه است بر پا کردند و عمله باشی حضور حسب الامر بمردم سپاه اطلاع داد
و آواز بر آورد که توقف ده پوری از یکهفته زیاد نیست هر گاه شکست و ریخت داشته باشید
از خورد و بزرگ آماده کنید و بدانید که دشمن قوی بادریای لشکر از قندهار حرکت کرده
بسرعت می آید چنانچه بعد یکهفته از ده پوری حرکت فرمائیده بادل قوی و حوصله شگرف
و شجاعت بسیار و غیرت تمام بجانب دشمن رفته و بسرعت طی منازل نمودند تا اینکه در غزنین
که تعلق بدارالسلطنه کابل بود خود را رساندند و بارگاه و سرای پرده برپا کردند
و منتظر آمدن دشمن بودند.

اکنون از سردار کلان دوسه کلمه در قید تحریر در آورده شود.

(۱۹۶)


سردار کلان سردار محمد اعظم خان که شخص زکی و دانای روز کار و صاحب تدبیر
ودوراندیش بودند چنانچه در جمیع پسران امیر کبیر از اقبال کم واز تدبیر دنیوی در هر خصوص
افزون بل مشهور ومعروف در ایامی که لشکر کابل از ده بوری حرکت کرده در مقابل دشمن
روانه شدند سردار صاحب بپیر بفکر دوراندیش دانستند که تقابل شدن لشکر قلیل کابل
در جنب لشکر کثیر قندهار ممکن نیست و از عقل بعید است بنابران پی چاره جویی گردیده
پیک خیال را بهر طرف جولان دادند عاقبت فکر شان بدینگوته قرار یافت که تدبیری بکار برده
خود بجانب کرم وزومت که جایداد قدیم شان بود و بعد از تصرف کابل بدست آمده است بروند
و از آنجا بسرعت تمام لشکری موجود و مهیا کرده از راه لوگر در حدود غزنین خود را با لشکر
موجودی لشکر کابل وملاقات سردار عالی تبار سردار عبدالرحمن خان برسانند وملحق شوند
چنانچه به همین تدبیر از کابل نجات یافته بجانب مقصود مرحله پیما شدند تا اینکه خود
را بکرم و زومت رسانده متوجه جمع آوری لشکر جدید گردیدند اما این تدبیر نا پسندیده
و این جمع آوری لشکر از جمله محالات زیرا که دشمن گلو گیر است بهر حال از ین
گونه رویداد سزاوار تحریر و تقریر ندارد سردار کلان را در کرم و زومت بجمع آوری
لشکر بگداریم.
اکنون از حضور بندگان سردار عبدالرحمن خان دلاور صاحب شجاع شمة شنوید
بعد ازانی که تکیه و بتعالیه الهی کرده از کابل وارد غزنین شدند و انتظار آمدن
لشکر قندهار بودند لاكن بابزرگان دربار شب و روز مجلس کنکاش و گفتگوئی
جنگ وتدبیرات مقدمه کردن فی مابین بر پا بود و هريك سختی از تدبیر مقدمه میگـ فتند
و می شنیدند اما یومیه اخبار های وحشت انگیز از جانب لشکر قندهار میرسید و در خوف
وبیم شان افزوده میشد لاكن با وجودیکه عرصه راتنگ و پای گریز را لنگ و دشمن
قوی را در مقابل گلوگیر میدیدند در صبر و شکیبای می افزودند و تو کل بخدا وند کرده
بیاری باری تعالی امیدوار بودند و بزبان گهر بار میگفتند الصبر مفتاح الفرج وبا رادة
خداوندی شکر گذار بود شب را بروز می آوردند سردار محمد رفیق خان کـه شخصی
صاحب تدبير ومزاج دان بندگان سرکار امیرشیرعلیخان بودند در ینوقت بحضور بندگان
عالی وزیر اول صاحب اقتدار دربار گهر بار محسوب میشدند شب ورو ز بحضور عالی
والاتبار تسلی میدادند و عرضداشت میکردند که اول عنان اختیار در قبضه اقتدار
پروردگار است و بنده را در آن مدخلی نیست دوم امیدوارم از درگاه خداوند که بتدبیر
نیکو همچنان شکست فاحش بلشکر قندهار اندازم که بروز گارها یادگار بماند.
فرد
کارها راست کنند عاقل کامل بسخن که بصد لشکر جرار میسر نشود
مختصر کلام تا اینکه سرکار امیر شیر علیخان با دریای افواج بی شمار در حــدود
قره باغ غزنين وارد شدند و سراپرده بر پا کردند چنانچه در بین هر دولشکر دومنزل
باقیماند که تقابل شوند چون این خبر وحشت افزا گو شرد بندگان سردار عالی گردید
و به تحقیق پیوست متفکر شدند و غم فرو رفتند و بحیرت ماندند خصوص از جانب کرم
(۱۹۷)


وزیرمت و نا امیدی از نیامدن لشکر آنجاء بسیار ملول خاطر شدند زیرا که چند ین خطوط
های پی در پی در کرم ورمت فرستاد و جوابی که باید و شاید گفته شود از آنطرف نشنیدند
بلکه در سکوت افزودند هرچند تکرار هم خط فرستاد فرمودند که دشمن کلو گیر شده
و فرصت تنگ آمده زودتر خود را برساید حاصلی پیدا نشدازین رهگذر سردار دلاور
با وجود شجاعت و دلاوری پریشان احوال شدند ومتحیر ماندند که باین لشکر قلیل در
مقابل دشمن قوی چگونه تقابل خواهم شد وخاتمة اینکار بکجا انجام خواهد یافت مخاصر
کلام سردار محمد رفیق خان که بندگان عالی را مفکر و پریشان دیدند آغاز سخن
کردند و عرضداشت نمودند که فدایت شوم آسوده خاطر باشید و خود را پراگنده
احوال نسازید مزاج سرکار اقدس را خوب میدانم و خوب می شناسم لا کن تدبیری بخاطر
غلام رسیده هرگاه فرمان باشد عرضداشت میدارم از حضور انور بندگان عالی امرشد
بعد ازان عرضداشت کرد که غلام هرچند ملاحظه میکنم و تدبیر خود را بهرطرف جولان
میدهم در دشت و صحرا تقابل شدن از عقل دور است زیرا که لشکر اندك داريم و يك
حمله مردانه لشکر دشمن زبر و زیر میشویم و برباد میرویم باید موضعی باشد که اطراف
آن کوه باشد و راه رفت و آمد از دیگر جانب مسدود و شد تا دشمن از مقابل از رو برو
جنگ اندازد اما سنگری مستحکم زده شود ولشکر درون سنگری باشد و قطعا از
سنگر بدر نشوند و بدون از فرمان افسر خود حرکت ندارند که مبادا لشکر دشمن
و افسران صاحب تدبیر شان از کمال عقل تدبیری بکار برده نقصانی بلشکر قابل عالی
نرسانند امروز همچنان تقدیری پیش آمده و بکام نهنگ افتاده ایم بغیر از همین تدبیر
دیگر علاجی نیست .
بزور و زرنشاید رد احکام قضا کردن نمی زیبد کسی را در قضا چون و چرا کردن
هر گاه چنین نبودی چرا تاحال لشکر کرم وزرمت بما نرسیده هرگاه لشکر انجام
نشدی باعث تسلی خاطر بندگان عالی و لشکر ظفر اثر ما و بود قلیای خو د بندگان سردار
کلان لازم وسزاوار آمدن داشت و باید و شاید که قبل از مقدمه بالشکر گاه میرسیدند و از
آمدن شان البته لشکر ظفراثر قوی دل می بودند - و در دلاوری شان می افزودند لا کن از
درگاه خداوند امیدوارم که بهمین تدبیر نیکو که غلام فکر نموده ام در مقابل دشمن بتقابل
شویم شاید بفضل خدا و ند فتح حاصل کنیم هر گاه ازین تدبیر بگذریم بل ظاهر است که لشکر
قندهار عالم را فرو گرفته به يك حمله مردانه لشکر کابل را از عقده جای بر کنده فراز دشت
ادبار خواهد کرد واضافه بران ممکن است که همه بزرگان و سر کردگان دستگیر خواهند
شدخصوص از حضور بندگان عالی که آب حیات ماغلامان است میترسیم که خدا نخواسته قضیه
برعکس ناقتد بهر حال تدبیر نیکوست و دست ستیز کوتاه چنانچه حکمای روزگار فرموده اند .
(بیت)
چو خصم قصد تو کرد از برای دفع ضرر بجد وجهد نرسد آنزمان توعشله وری
مختصر عرضداشت آنکه غلام که بدولت خدا داد گرویده ام و خدمتکار و جان فشانی
دارم و از خدمتگاران حضور امیر شیرعلیخان اطلاع دارم که صاحب تدبیر بعقل مستوفی

(۱۹۸)