عبدالرزاق بسیار است که هريك مقدمه ها را بتدبیر طی کرده اند و جنگها را دیده اند ممکن است که پیش از جنگ چهار اطراف لشکر کابل را حصاری کنند و آدمان صاحب تدبیر وافسران دلاور مقرر دارند تا آماده فراری باشند و ما وشما را فرصت گریز ندهند و دستگیر سازند اما غلام فدوی و جان نثار صمیمی خیر دولت خداداد را بهمین منوال دیده بحضور مبارک عرضداشت نمودم و فرموده بزرگان است .

قطعه
بك تدبير نیکو آن توان کرد که نتوان باسپاه بی کران کرد
بشمشیر توان جانتی ربودن بفکری شاید اقلیمی کشادن

خلاصه کلام بعد از عرضد اشت سردار محمد رفیق خان بندگان سردار عالیمقدار تدبیرات محمد رفیق خان را منظور کردند و پسند خاطر نمودند اما بعضی خدمت گاران و بزرگان حضور این رای را نپسندیدند و به عرض بندگان عالی رساندند که از مقابل دشمن واپس حرکت کردن موجب شکست است و بی اعتباری در نزد مردم وغوغای خلق الله و شهرت عالم خصوص لشکر افغانست آن را يك اشاره بهمین منوال کنافی است و نتیجه بربادی می بخشد اضافه بران لشکریان دل شکسته می شوند و فقرا از دولت خداداد رو گردان و ناامید می گردند بلکه به دشمن قوی وابسته خواهند شد زیرا که دشمن گلو گیر و فرصت تنگ و وقت باريك تد بیر کردن فرصت میخواهد درین وقت بغیر از تقابل شدن وتکیه برخداوند نمودن دیگر علاجی نیست سردار محمد رفیق خان که این تدبیر را از کمال عقل و دانش بسته وصلاح دولت را چنین میدانست در مقابل سوال های بزرگان در بازجواب های پسندیده گفته تدبیر خود را منظور کرد و سخن خود را بکریسی نشاند و جا نفشانی خودرا ظاهر کرد چنانچه بندگان سردار عبدالرحمن خان و بزرگان در بار در صداقت وتدبیر مذکور تصدیق کردند واجازه این خدمت سرشته تدبیر ماموری را اختیار بوی دادند بعداز آن با مر سردار محمد رفیق خان اول شب از غزنین حرکت کرده و تمامی توپ خانه و پلتن ورساله و جميع اثاثة سلطنت به جانب شیخ آباد روانه شدند وبسرعت میراندند نزديك صبح صادق در منزل شیخ آبادرسیدند و موافق تدبیر شان عمل نمودند وجای بجای موافق فرموده سردار محمد رفیق خان فرود آمدند و خیمه و بارگاه برپا کردند بعد از آن بلا تعلل بندگان سردار دلاور و صاحب شجاء سردار عبدالرحمن خان وسردار محمدرفیق خان و دیگر بزرگان در بار سوار واطراف کوه ودره و جای سنگرها را به چشم بصیرت ملاحظه فرمود موافق تدبیر که مطابق تقدیر بود حدود لشکر را از سوار و پیاده و توپ خانه تقسیم کرده امر به کندن سنگر کردند و در بين يك شب و يك روز همچنان سنگری کنده مکمل کردند که گویا سد سکندر چون خاطرشان از کندن سنگر وجای به جای شدن لشکر جمع شد بعداز آن لشکر ما را معه توپخانه حد به حد در سنگر هاتقسیم کرده خاطر خودرا از جانب دشمن که از اطراف غلبه می نمودند جمع ساختند زیرا که بغیر

(۱۹۹)


از مقابل دیگر والی باقی نماند که دشمن حمله کند چون از همه کنار آسوده شدند انتظار ورود دشمن بودند اکنون لشکر قلیل دا را السلطنت کابل را درسنگرهای شیخ آباد بگذارید که آماده آمدن لشکر قندهار باشند .

چند کلمه سخن از لشکر قندهار و حضور بندگان سر کار باوقار امیر شیر علیخان والا تبار بشنوید : ..
چون لشکر کابل ارغونین برگشته در منزل شیخ آباد فرود آمده سنگری شدند این خبر در هرجا اشتهار یافت و مردم اطراف شنیدند جمله گی از دولت سردار عالی سردار عبدالرحمن خان دلشکسته شده بلکه بدولت سر کار امیر شیر علی خان رجوع نمودند و از نوازشهای سرکار اقدس امیدوار گردیدند خصوص لشکر قندهار از شنیدن این اخبار درقوت و مغروری افزودند و بسیاری لشکر خود را فخر کردند و مباهات نمودند و یقین داشتند که لشکر کابل تاب وطاقت جنگ مارا به خود ندیده فراری شدند لا ان بزرگان دربار سرکار اشرف خصوص مستوفی عبدالرزاق خان که مرد کهن سال سپاه پیشه و تجربه کار بودند و فتنه انگیزی سردار محمد رفیق خان را میدانستند و از تدبیرات مذکور اطلاع داشتند واضح می گفتند که این باز گشتن شکست لشکر کابل نیست این تدبیر سردار محمد رفیق خان است در ین تاب مغرور نباید شد و شرط احتیاط به کار باید برد میشود که محمد رفیق خان فریبی به کار برده باشد ازین رهگذر خرسند نباید شد وهوشیار باید بود و متوجه لشکریان خود شده در مقابل تدبیر دشمن تدبیر نیکو واحتیاط کافی باید کرد و از بسیاری لشکر طغرانر وقلبای لشکر دشمن مغرور نباید شد از همه افضل آن که توکل باخداوند باید کرد چنانچه قول حکما ست :

« بیت »
سیاهی لشکر نیاید به کار
دوصد مرد جنگی به ازصدهزار

فرد
همی تا بر اید به تدبیر کار
مدار ای دشمن به از کنار زار

مختصر کلام سرکار امیر شیر علی خان که گرفتار غیظ و غضب بودند نصایح بزرگان خصوص مستوفی مذکور که شخص ذکی ونکته رس بودند بحضور پادشاه پر ستیز قبول نمی افتاد و سودنمی بخشید و تلاش بسیار دررفتن وبدشمن تقابل شدن داشتند و بهمین اراده ونیت کوچا کوچ داخل غزنین شدند وغزنین به تصرف در آمده سه یوم در غزنین توقف فرموده بندگان سردار کلان سردار محمد افضل خان برادر بزرگ سرکار اقدس که محبوس حصور بودند و از قندهار برکاب آورده شده بودند در قزنین محبوس بار معطل کردند و آدمان صاحب فهم و خدمت گاران معتمد به خدمت شان مقرر فرمودند و امر کردند که در خدمت سر کار کلان شرط احتیاط بجای آرند و بخوب و بد نگاهدارند و در خدمت گذاری شان مضایقه ندارند و بخاطر نگهدارند که سردار عبدالرحمن خان بدشمنی سرکار کمر بسته وامروز بحضور سر کار مقابل شده و مقدمه میدارد هر کس به نفس خود
( ۲۰۰ )


حاکم است لاکن عزت مدار بزرگ را بقرار سابقه بدارید بعد از آن بندگان سرکار
اقدس با افواج خونخوار ولشکری چون مورومار وسپاه بی شمار ارغزنین حرکت کرده
باسم جوش وخروش بجانب دشمن مرحله پیما شدند لاکن بسرعت وتلاش می رفتند و قصد
خرابی دشمن بحاضر داشتند اما از کیفیت استاد بی خبر ماندند.
فرد
هر که در کار ها شتاب کند خانه عقل خود خراب کند
بهر حال روز چهارم در حدود شیخ آباد بمقابل دشمن رسیده خیمه وخر گاه وبارگاه
وسرا پرده ها برپا کردند لاکن بقدرت کامله پروردگار لشکر قندهار تخميناً يك فرسخ
جای بلکه بیشتر لشکر گاه نموده بودند اما از کمال غرور وغرور اسکر کابل را در مقابل
لشکر خود چون بقله میشمردند وبنظر نمی آوردند ومنظور این کردند و از مغروری
فوراً مایل بمقدمه بودند وبخاطر می گذراندند كه بيك حمله مردانه اشکر کابل را فرار
دشت ادبار خواهیم کرد اما از تقدیرات ازلی ومقدرات لم یزلی آگاه
نبودند که امریست مخفی ودر کمی وبسیاری لشکر دخلی ندارد اختیار این امر باخداوند است
وقتیکه جاری سازد ممکن است اضعاف بران کج رفتاری فلك و ببدعتی آن صدمات ظاهر
وهویدا چنانچه در کتب های صلف چندین پادشاهان قوی شوکت را با اندك لشکری كه بنظر
نمی آمدی بر باد دادی وقرار دشت ادبار نمودی بنا بن است که کار بالشکر بسیار است
خداوند میداند و تقدیرات ازلی چنانچه فرموده استاد است .
(مثنوی)
گر شود ذرات عالم پیج پیج باقضای ایزدی هیچ اند هیچ
چون قضا بیرون کند از چرخ سر عاقلان جمله گردند کور و کر
ماهیان افتند از دریا برون دام گیرد مرغ پران را زبون
این قضا بادیست سخت و تندرو خلق چون خسره جز اندریش او
خلص كلام مستوفی عبدالرزاق خان که امیر کبیر را خدمه کار بود و یاد گار مانده اند
وشخص کهن سال و در حضور سرکار از طریقه صداقت بی باکانه سخن میزد و سراسر خیرخواه
دولت خداداد بودند و در امور دنیوی و تدبیرات زمانه غدار خیلی با خبر بلکه معدن تدبیر
خصوص در خطه افغانستان که از جزوی کلی میدانستند این بود که در کارها وتدبيرات
سردار محمد رفیق خان اطلاع داشتند و یوما فيوماً بعرض حضور بندگان اقدس میرسانیدند
وهر ساعت گستاخانه پیش می آمدند و سخن از خیرخواهی میزدند خصوص در این موقع که
سرکار اشرف را در صبر و تحمل تلقین میکردند و باختیار سر کار نمی گذاشتند و عرضه
میکردند که از درگاه خداوند امیدوارم که در مدت سه روز بخط وخطوط جميع افسران
کابل را بحضور سرکار خدمتگار واز لشکر کابل پراکنده احوال ساخته بدون جنگ و جدل
باوجود مکر وفریب سردار محمد رفیق خان شکست کلی داده امیدوارم که افسران
لشکر کابل را دستگیر و بحضور شهریار بلند اقبال حاضر سازم وجمله لشکریان شان
(۲۰۱)


در حضور اقدس فرمان بردار ومطیع ومنقاد گردانیم سرکار امیر شیرعلیخان را که بخت
برگشته واقبال سرنگون گردیده بود سخن مستوفی که سراسر تدبیر بود واز در خیر خواهی
حق گوئی میکرد اصلا تاثیر نکرد وسود نبخشید با وجود نصایح پدرانه وبزرگانه مستوفی را
مجنون در نزد تقدیر باطل محسوب کنیم چنانچه شاعری میگوید :
( رباعی )
چون رفته بتقدیر دگر گون نشود
یکذره از آنچه هست افزون نشود
هان تاجگر خویش زغم خون نکنید
کز خوردن غم بجز جگر خون نشود
زیرا که تقدیر ازلی به فتح لشکر کابل رفته بود باید وشاید که چنین می شد بهر حال
سرکار امیر شیرعلیخان که روز گذشته پیش رو داشت بغیر از جنگ حرفی دیگر بزبان
جاری نمی کرد و سخن از مقدمه میزد تا اینکه روز گذشته و شب ظاهانی پیش آمد و بزرگان
دربار در مجلس حضور گفتگو داشتند بعضی راجع بتدبیر و برخی راجع به مقدمه و بندگان اقدس
متوجه گفتگوی ایشان بودند قضا را یکدانه زمردی که در خزانه داشتند بخاطر آمد
در آنوقت ناصر حسین علیخان خزانه دار بودند زمرد را بندگان اقدس بحضور طلب کردند
و تماشا میکردند این بود که سر کار اقدس استراحت کردند و زمرد در بغل هنگامیک تا اینکه
صبح شد و بندگان سر کار حکم جنگ دادند بعد از آنکه جنگ در انداخته شد بندگان
سر کار سوار شده در بالای پشته متوجه تدبیرات جنگ شدند تا آنکه شکست افتاد
و فراری شدند زمرد مفقود شد مگر گاهگاهی بخاطر اقدس میرسید که زمرد نزد خزینه دار است
خزینه دار را یقین حاصل بود که حضور سرکار است بهر حال شرح حکایت زمرد بسیار
است اما در وقتش تحریر کرده میشود حال از شرح مقدمه و خونریزی بیان کرده شود
مختصر کلام سرکار صاحب لشکر وبندگان اشراف از مغروری زور وقوت بسیاری لشکر
رعایتی که با وجود مبارک خود میدیدند گویا فتح را بجانب خود حکم میکردند و
شکست را بجانب لشکر کابل چنانچه از مغروری بسیار در همان شب که صبح مقدمه کردند
ناصر حسین علیخان را که در آن وقت خزانه دار بودند بحضور طلب کرده اول زمرد را
خواهش نمودند بعد امر فرمودند که یاد و هزار سوار جرار وافسران کار دار صاحب
اعتبار شبا شب سوار اسپان تازی نژاد گردیده در عقب لشکر سردارعالی تبار سردار
عبدالرحمن خان که جانب کابل وطرف لهو گرد باشد فورا بروید و راهها را با آدمان هوشیار
بسپارید وانتظار شکست لشکر کابل باشید و احتیاط کنید که بعد از شکست سردار
محمدشریف خان وسردار عالی مقدار امیر دیخداوند دارد سردار محمد رفیق خان وجرنیل
شیخ میرخان و دیگر افسران فراری نشود و بجنگ شیردلان خونخوار افتند و گرفتار
شیر مردان کارزار گردند که احدی از سر کردگان شان از دست دلاوران غیرت منديها
نشود زهی مردی ودلاوری ونمك خواری شما یان که همچنین خدمتی را بسر برسانید
وخاطر عاطر بندگان اقدس را زیاد از خود خرسندی سابق مسرور وخوشند بسازید و
امیدوار نوازش های شاهانه سراسر باشید لا کن شاعر میگوید :
(۲۰۲)


(۲۰۱)

مکن ستیزه که چرخ از ستیز بازی خویش
ره ستیزه به بندد ستیزه کاران را

باری مستوفی عبدالرزاق خان و ايشك آقاسی شيردل خان و ديگر بزرگان دربار از اول شب
تا نصف شب بحضور اقدس اشرف عرضداشت نمودند و سخن از صبر و شکیبائی زدند و دفعه ديگر
از عرضداشتهای سابقه که بالاذکر شده تکرار نمودند مقید ناافتاده و منظور سرکار اقدس
نشده اقبت مستوفی مذکور که از امیر كبير بميراث مانده بودند بجرئت تمام بلا خوف و
بيم سخن های تلخ و بیان های زشت بحضور سرکار عرضداشت کردند و سه روز مهلت
خواستند که اختیار مقدمه را به من گذاريد تا در مقابل تدبير محمدرفيق خان تدبيری بکار
برده بدون جنگ و جدل شکستی به لشکر کابل اندازيم و باعث خونريزی نشود و خلقی
در مهد امن و امان آسوده بمانند اما در مقابل عرضداشت مستوفی و بزرگان ناصح فضای
ربانی با آواز بلند این بیت اداء میکرد

فرد
در آتش که دست قضا بر فروخت
همه قره گر و تدبیر ها را بسوخت

سرکار اميرشير علی خان که گرفتار کمند تقدیر بود به قضای الهی نمیگذاشت وقت آئینه بو مقصد
انتقام کمر بسته بود و طبل کج رفتاری می زد البته که سخن ناصح تاثير نمی بخشد وضد
می افتاد و سرکار بخت برگشته بر ضد آن عمل می کرد تا عالمی برباد میرفت و خلقی
تباه می شد روزگار آشفته تر بازلف تو با کارمن .

فصل ششم مقدمۀ شیخ آباد و از سوء تدبیر شکست لشکر سر کار
امیر شیرعلی خان و فتح نمودن سردار عاليقمدار سردار عبد الرحمن خان
از تدبیر نیکو و نجات سردار کلان سردار محمد افضل خان از محبوسی

بیت
ساقی بیا که یار زرخ پرده بر گرفت
کنار چراغ خلوتیان باز در گرفت

خلاص کلام تا اینکه شب گذشت و صبح صادق دمید و فلك بكينه جو بمرائی لشکر طرفین
کمر بربست و طبل کج رفتاری زد و شمشیر کین به قتل لشکر جانبين از غلاف بر کشید
و دست قضا آمادۀ قتل عالم شد و از آستین به خون ریزی مردم بر آورد مصدقات این مقال
آن که طلوع آفتاب از لشکر طرفین صدای قد قتل، مومنین از میان هوا به آواز
بلند برخاست گوشزد لشکریان شد زیرا که هر دو لشکر در مقابل هم دیگر فوج فوج
بولك بولك صف صف مكمل و آراسته انتظار فرمان و اميدوار جنگ و آمادۀ مرگ
بودند تا اینکه بندگان سرکار شهریار دارا دربان سکندرشان بر فر فریدونی وشوکت
جمشیدی وصلابت بهرامی و حبیت نادری چون آفتاب تابان و چون خورشید درخشان در
بالای تپه بلندی که مشرف به جنگ جای بود ظاهر و نمایان بر کرسی زرنگار نشسته فرمان


(۲۰۲)

جنگ دادند و امر به مقدمه نمودند بهمین منوال لشکر کابل نیز آماده جنگ بودند
وجنگ در انداختند که ناگاه رعد آسای توپهای آتشفشان زمین رزم را بزلزله آوردند
و از دود تلخ زمین معرکه را تیره گون ساختند زمانی نگذشته بود که آواز جگر سوز غم
اندوز دمبگر برآمد اعنی تفنگ های از دردهان مارتین زلزله در گنبد افلاک انداخت
و جگرهای سوخته دلان را ب داغ جدائی مجروح کرد و ب داغ یتیمی گرفتار ساخت وفلك
کج رفتار را از خود خرسند نمود گویا قیامت صغرا برپا گشت خصوص از صدای نقاره خانه ها
که گوش فلك را کر ساخت و با آواز بلند با دلاوران طرفین و جوانان جا نبین کمر بکین
بستند و در قتل و قتال خونریزی تقصیری نکردند و ب قتل همدیگر دست از آستین برآوردند
و از جان شیرین دست شستند لاكن لشكر كابل از اطراف سنگر جدامی شدند و حمله های
مردانه میکردند و درون سنگر میرفتند زیرا که كليه تدبيرشان همين بود و از حضور
افسران صاحب تدبیر چنین امر شده بود اما لشکر سرکار اشرف چون موج خون خواه
فوج فوج درمیدان رزم به لشکر کابل حمله می آوردند بضرب شمشیر وخنجر جگر شکاف
داد مردانگی میدادند و در کشتن و بستن کوتاهی نمی کردند لاكن بعد از گیرودار بسیار
توپهای آتشفشان سنگر لشکر قندهار را پس می نمودند واطراف سنگر را از دشمن
دلاور خالی میکردند باردیگر لشکر نبر دپیشه قندهار حمله ب سنگر میبردند و ب غیرت می کوشیدند
و خودرا به سنگر میزدند و ب ضرب خنجر جگر شکاف جگر دشمن را شکاف میکردند و درمردی
داد مردانگی میدادند لاكن چون عنان اختيار در قبضه اقتدار پروردگار
است سنگر دشمن را تصرف کرده نتوانستند به همین منوال چندین دفعه لشکر دلاور قندهار
دست به شمشیر برش برده درون سنگر حمله می کردند و مد نی داد مردانگی میدادند
از کشته پشته ها می ساختند عاقبت شکست یافته بر می گشتند و فتح حاصل نمیشد اکنون چند
افرادی از دفتر شاه نامه به خاطر آمد که سزاوار همین جنگ است .

شعر

چو برزد شرار برخ خر چنگ عوز جهان شد پر از جنگ و آهنگ وشور
سپاه دو کشور کشیدند صف همه جنگ برلب آورده کف
بیامد خرامان بقلب سپاه بسر بر نهاد آن خجسته کلاه
چوهردو سپاه اندر آمد ز جای تو گفتی که دارد در و دست و پای
سیه شد ز گرد سپه آفتاب زپیکان الماس وپرعقاب
زبس ناله بوق و بانگ سیاه زگرز پلان اندران رزم گاه
خراب گشت آهن و کوه و سنگ بدریا نهنگ و بهامون پلنگ
زمین پر ز جوش و هوا پر خروش هزبر ژیان را بدرید گوش
همه ریگ خون و سر و دست و پای زمین را همی دل برآمد زجای
همه بوم وبر زیر نعل اندرون چو کرباس آهار داده بخون
حصاری بد از پیش قلب سپاه برآورده از پیل و بربست راه


(۲۰۳)
زدند و ق پیلان بسیار بد تیر
برآمد خروشید ن دارو گیر
برفتند پیلان و شیره دران
هم از قلب لشکر سپاهی گران
مختصر کلام سخن بطول انجام یافت لاکن خداوند عالم بحرمت سید کو نین سردار
محمدرفیق خان را بغضب خود گرفتار سازد وبلای عظیم را گذارد که در رفته انگيزی
بکار برده ودر زمين تنگ وجای ضيق مقدمه برپا کرده که گويا قتل عالم شد و زمين
نبردگاه باخون جوانان آمیخته بلکه جویهای خون از بس دلاوران چون جيحون جاری
ومیدان جنگ مملو از کشته وزخمی که اصلا راه رفت و آمد باقی نمانده بود خلاصه سخن
مقدمه بطول انجام یافت وهراحظه سر کار امیر شير عليجان که اسمش شير بودودر شير دلی
وشجاعت درمیدان جنگ شير را درمقابل خود چون روبا میداست ویا میدانست از بالای
کرسی حرکت میکرد ومیخواست که با وجود مسعود خود بسنگر کابل حمله ور شود
وبزرگان حضور که باطراف سر کار حاضر خدمت بود ند وهمه جان نثار بندگان
شهریاری را بااختيار خود نمی گذاشتند واز صبر وشكيبا ی سخن ميزدند تا زمانی که
نصف النهار شد ه لا کن همچنان جنگ پیوسته بود که آواز توپ و تفنگ گوش فلک را کر
می ساخت وخنجر تیز و شمشیر خون ریز بدن جوانان ودلاوران را مجروح ساخته در زمين
نبرد جوی خون جاری میکرد عاقبت باشکر قندهار سستی پیداشد وطاقت جنگ باقی
نماند ازين رهگذر آتش غضب سرکار امیر شیر عليجان شعله زدن گرفت ولرزه در بدن
از صبر و تحمل از جای بر خواستند و کمر بجنگ بستند لاکن افغرا نی که درمیدان نبرد
متحیر و پراگنده بهرسو نگران بودند ازمشاهده حرکت سرکارغیرت دامنگیرشان گردیده
لشکر شکست خورده خودرا باردیگر بجنگ تحريص وترغيب نموده بسنک در دشمن حمله ور
شدند وتاجان در تن ورمق در بدن داشتند بمردی جنگ پیوستند و خود را در ون سنگر
انداختند ودرون سنگر را مملو از کشته وزخمی نمودند چنانچه لشکر کا بل را متاسفه
ازسنگر بدر کردند وفراری ساختند اما تقدیر الهی را خواهند که بکوشش چاره کنند
امریست محال وخياليست باطل وفرموده استاد است .
رباعی
باقضا کار و زار نتوان کرد
گله از روز گار نتوان کر د
کردگار هر چه میکندنيكو است
حکم بر کر دگار نتوان کرد
باری احوال درون سنگر دشمن بلشکر قندهار دست داد که شرح آن سزاور تحریر
نیست چنانچه مات ومبهوت ماندندنه دست ستیز ونه یاری کننده ونه پای گریز برای شان
باقیماند سر کار قوی الاقتدار از مشاهده این حال ازسخنهای نصیحت آميز مستوفی بخاطر
آورده این بیت را بزبان جاری فر مودند .
فرد
هر که در کارها شتاب کند
خانۀ عقل خود خراب کند
ودراین خصوص شاعری میگوید .


(٢٠٤)
فرد
چون نهال شتاب بشتابی
بدهد ميوه پشيمانی
مختصر کلام تا اینکه پراگنده گی بسیار روی آورد و شکست فاحش دست داد بندگان سرکار
امیر شیر علی خان که پادشاه غیور و شجعی شجاع ومرد میدان دلاوری بودند این چنین
روزیرا در آئينه خيال ندیده و بخواب و خیال خود شکست را راه نمیدادند در اینوقت بچشم
سر ملاحظه میفرمایند گويا مرگ را بعزتگی ترجیح داده از کرسی بر خاستند با دل قوی
وشوکت جمشیدی وصولت بهرامی برپشت اسپ کوه پیکر با د رفتار سوار و با دو هزار
مردان دلاور جنگ دیده میدان کار زار که همه جان فدا وجان نثار که در میدان رزم
رستم دل و سربيشه روزگار بودند بر کاب سرکارسوار و بجانب سنگر دشمن جلو ریز
رفتند و خود را درون سنگر زدند و سرکار اقدس بوجود مبارک از جميع سواران
قدم پیشتر گذاشته با صولت بهرامی بجنگ پیوستند و با شمشیر کین حمله ورشدند وقتل وقتال
بسیاری کردند چنانچه فلک کینه جو نامراد کج رفتاری بدست و بازوی باد شاه د لاور
تحسین و آفرین گفتند و بسیاری لشکرهار انزور بازوی دلاوری بدست آوردند و لشکر
کابل را از سنگر برآورده فراری نمودند قلیلی از سنگر ها بمانده کم و بود باقیماندند چون
احوال لشکر کابل ددیگر گون شد بندگان سردار شیردل سردار عبدالرحمن خان که در غیرت
و مردانگی و در شمشیر کین و شجاعت مشهور آفاق شده بود ندازيك جانب سردار محمد رفیق خان
را امر کردند که از سنگر بقل کوه بضرب توپ لشکر قندهار را فرصت ندهد و چنان بزنید که
از ضرب گلوله توپ آسوده نمانند واز طرف دیگر خود بندگان عالی باهزار سوار و پیاده
بوجود مبارك بجانب سنگر لشکر خود که تصرف دشمن شده بود حمله ور شدند و بهر دانگی
داد مردانگی داده خودرا بلشکر قندهار زدند و دود از نهاد لشکر قند هار بر آور دند و
بضرب شمشیر و خنجر کین از یمین دلاوران طرفین جوی خون جاری کردند و توپهای
نشن تن گردون وطن چون شیر غرنده عربده کنان آواز میدادند وزمین کار وزار را
بلرزه در آوردند تا اینکه ضعف قوی از لشکر قندهار پیدا شد مستوفی عبدالرزاق خان و
بزرگان دیگر که چون پروانه بدور شاه جمع بودند و احوال را دیگر گون و بخت را
سرنگون دیدند فوراً سرکار امیرشیرعلیخان را از سنگر برآورده درتپه مقرری نگاه
داشتند درین حال که جوش وخروش مقدمه و پراگندگی احوال سرکار امیر شیر علی خان
میباشد چند فردی از افراد استاد بخاطر محرر کتاب آمد که مطابق بحالم سرکار پرشیره
سر کار امیرشیرعلیخان است که باید درین موقع درج شود.
شعر
آه ازین روزگار بر گشته
گر فلك را بكام خود خواهم
ورزجام نشاط باده خورم
ور قدم بر بساط سبزه نهم
ليك با اين خوشم که طالع من
که ز من لحظه لحظه بر گردد
او بکام کسی دگر گردد
باده خونابه جگر گردد
سبزه در حال نیشتر گردد
نتواند از ین بتر گردد


(۲۰۵)

مختصر کلام سر کار امیر شیر علی خان هر لحظه و هر ساعت لب میگزیدند و چون شیر غضنفر
میغریدند و چون پریشان میگروشدند ومیجوشیدند واز اختیار بیرون حرکت میکردند
وطاقت نمی آوردند چنانچه بعد از چند دقیقه بار دیگر بسنگر دشمن حمله کردند و خود را
درون سنگر زدند و در کشتن و بستن و قتل و قتال تقصیری نکردند بموجۀ رسا تیدند و قتل
کردند که بازار ملک الموت گرم و ملک الموت بافغان آمد اما هاتف غیبی ندا در میداد
که ای پادشاه ستیزه کروای سر کار شتاب کار
شعر
مکن ستیزه که چرخ از ستیزه کاری خویش
نه ستیزه ببه بندد ستیزه کاران را
باری تا اینکه از تقدیرات ازلی با وجود جنگ قوی و تصرف کردن سنگرهای دشمن
شکست غیبی بلشکر قندهار افتاد و بدون از اختیار سرا از پا نشناخته از سنگر فراری
شدند و تاهمان تپه مقبری رفته توقف کردند و متوجه لشکر خود شدند وملاحظه فرمودند
که قلیلی از لشکریابی باقیمانده و مابقی همه در کاب سرکار من فداکردند و خون
خود را بحضور نادار خود ریختند وحق نمک خوار کی بجای آوردند لاکن سر کار
دلاور ستیزه گر با وجود اینقدر شکست و پراکندگی باز هم بشکر دشمن غضبناک نظر
افگند ودشمن را قوی و وجود خود را قلیل دید طاقت نیاورده بی اختیار بجانب سنگر دشمن
روانه شد و این نوبت گویا جنون با طبیعت سرکار مستولی شده بود و جمیع اندام شان
بلرزه افتاده بدون از چون و چرا و مصلحت دید بزرگان خود را بسنگر دشمن رسانید
و لشکریابی نیز خود را بسرکار دلاور رسانیده جنگ پیوستند اما همین لشکر قلیل
فدائی چون پروانه بگرد شاه جمع ومتوجه سرکار بودند که در بطن مبارکشان نقصانی
نرسد که برای خدمتکار وجان فداء آب حیات میباشد و منزلة خدمتکار وجان فدائی
ایشان را میدانند مختصر کلام بعد از داخل شدن سنگر سرکارشتاب کار بیهوشانه بلشکر
دشمن در افتادند واز کشته پشته ها ساختند که خداوند (ج) باز دیگر محرک کتاب
دعا میکند که سردار محمد رفیق خان را در دین و دنیا به غضب خود گرفتار سازد که در این
چند نوبت مقدمه وحمله کردن چقدر خلقی از طرفین مقتول شد وبقتل رسید و تباه گردید
هرگاه مقدمه در میدان وسیع می بود این قدر خلق تباه می شد و نه اینقدر مقدمه طول
میکشید هر چند در امور سلطنت خوب تدبیری بود امادر قتل و قتال عالمی غرق شد و بر باد
فنا رفت و هزاران طفل بی پدر و هزاران پدر بی پسر گردید که خداوند عالم بالخواست
همه را از محمد رفیق خان کند بلکه در خودش نشان بدهد باری از مقدمه سخن رانیم وسر کار رستم
دا را بندای غیبی از سنگر بر آوریو بهر حال تخمینا نیم ساعت در ان سنگر جنگ شد
لاکن لشکر قندهار که قلیلی باقیمانده بود و تاب و طاقت مقدمه هم نبود زیرا که از حرکت
مانده بودند از طلوع آفتاب الی دو ساعت از نصف النهار گذشته بود که جنگ میکردند
و ندای غیبی نیز به آواز فصیح ندا میداد که ای سر کار دلاور تا چند ستیزه میداری
عنان اختیار در قبضہ اقتدار پروردگار است :


(٢٠٦)

بزور و زر نشاید رد احکام قضا کردن
نمی زیبد کسی را در قضا چون و چرا کردن
اکنون از ین دلاوری و مغروری در گذرید ،

فرد
بدرد وصاف ترا کار نیست دم در کش
که هر چه ساقی ما ریخت عین الطاف است
باری کار جنگ بجائی رسید و بدر جه کشید که تاب جنگ باقی نماند و طاقت
لشکر قلیل سرکار بخت برگشته چنان شد که نه پای گریز و نه دست ستیز، مات
ومبهوت ماندند و کلیه احوال شان پراکنده گردید چرا چنین پراگنده نشوند سه حمله
مردانه نمودند و بهر حمله تقریباً یکساعت مقد مه کردند چنانچه از دوهزار جان فدا
ششصد نفر باقی ماندند و دیگران جان فدا کردند خصوص سرکار امیر شیر علی خان که
شیر دل وصاحب شمشیر در کم و بیش لشکر باك نداشتند و در میدان رزم خود را چون رستم
میدانستند که از هیبتش زهره شیر دلان آب میشد در سنگر دشمن مغرور و بی باك ایستاده
بودند و کسی جرئت نداشت که بالای شیر غیور آمده دستگیر سازند تا اینکه مستوفی
عبد الرزاق خان وایشك آقاسی شیر دل خان وبعضی خدمتگاران حضور از جلو سر کار
پرغیظ گرفته از سنگر دشمن بر آوردند و بعرض اقدس رسانیدند که ای پادشاه دلاور وای
سلطان غضنفر فر تا چند با تقدیر ستیزه میدارید و خود را بدر یای آتش میزنید
سه حمله مردانه کردید و خود را غریق دریای آتش نمودید دو هزار
سوار جرار خونخوار را بخاك افگندید و بقتل دادید و بازوهای خود را
قطع کردید اکنون قلیلی باقی مانده که آنهم زنده بتر از مرده صبر باید کرد وخود را
اسیر دشمن نباید ساخت پنج نفر خدمتگاری که باقی مانده از حضور مبارك ناامید نکشید
زیرا که حیات سرکار برای خدمتگار آب حیات است تن بتقصیر الهی باید داد و امیدوار
فتح وفیروزی از درگاه خداوند باید بود ازین گونه شکست بپادشاهان سلف بسی رویداده
عاقبت بفضل خداوند فتح کرده اند بهتر آنست که دست از جنگ کشیده داریم وخودرا
بسرعت قندهار برسانیم و تدارك لشکر كیری و انجام کار و سرشته لشکر شویم بار دیگر
بامید خداوند بالای دشمن لشکر کشیده عازم گردیم و مردانه جنگ دراندازیم شاید
بفضل خداوند فتح حاصل کنیم در اینوقت خودرا از چنگال دشمن کناره سازیم تا خدانکرده
آسیبی نرسد بعد از ان باقبال پادشاه تردد و کوشش بکار بریم تا انتقام از دشمن بکشیم
زمانه ازین نشیب وفراز بسیار دارد کهی پشت بزین وکهی زین به پشت شاعر میگوید .

فرد
مرا بصبر زمانه همین پسند آمد
که خوب وبد وزشت درگذر است »
مختصر کلام بعد از عرضداشت مستوفی مذکور و بزرگان حضور سرکار والاتبار را


(۲۰۷)

از جنگ بجای بدر کرده باهزار غم واندوه بالای تپه برده لحظه توقف کردند بعدازان بجانب غزنین راهی شدند اما بدرجه سرکار اقدس غضب ناک بودند که با احدی تکلم نمیکردند و اصلا شهر یار دل آزار خیال رفتن نداشتند مگر خدمتگاران جان فدا داشتند و باختيار سر کار نمی گذاشتند تا وقتی که در حدود روضه یکنفر مبشر اثرین بوی در میداد ساعتی توقف کردند ملاحظه فرمودند که مستوفی عبدالرزاق خان در رکاب حاضر نمیباشد نین شد که در باز گشت اسپ مستوفی با گلوله توپ از پای در افتاده و خودش کور دستگیر دشمن گردیده ازین رهگذر کویا بسر کار غم رسیده غم درم افزوده واخت از گوشه چشم جاری گردید و از باعث سردار محمد افضل خان بسرعت خود را در غزنین رسانیدند و خوا ستند که سردار کلان را با خود گیرقته روانه قندهار شوند چون نزدیک بدروازه رسیدند ملاحظه نمودند که در های شهر غزنین بسته و نقاره خانه بنام امیر سردار محمد افضل خان میزنند و سردار مذکور را از حبس بر آور ده بر تخت حکمرانی نشانده مردم مبارك می آیند سر کار امیر شیر علی خان از دیدن این واقعه های جان گدازد بدریای حیرت فرو رفته متفکر شدند و این بیت را بزبان مبارك جاری کردند.

فرد

يك گردش چرخ نیلو فری نه نادر بجا ماند و نه نادری
باری کلیه کدورت سرشار از گرفتاری مستوفی عبدالرزاق خان و قتل ایشک آقاسی امیر جانخان برادر كوچك ايشك آقاسی شیردل خان که در حمله آخری درون سنگر بقتل رسیده بود بار دیگر اشك از دیده های سر کار دل شکسته جاری شد و دانستند که بر گشت دولت و خرابی سلطنت چنین است و نتیجه بخت برگشته کی هر ساعت کمورتی ظاهر میسازد ناچار صبر و شکیبائی ورزیده تن بقضای الهی در دادند و رجوع بخداوند آوردند و از اسپ فرود آمده بخاك افتادند و عجز و عاجزی کردند و تضرع نمودند چنانچه ساعتی بخاك افتاده گریه وزاری بدر گاه الهی کردند تا اینکه خدمتگاران جان فدا التماس کرده از خاک بر داشتند بعدازان خفیه شخصی را در لشکر گاه سردار صاحب اقبال سردار عبدالرحمن خان فرستادند که از رویداد مستوفی و چگونگی احوال مذکور اطلاع یافته خبر تحقیق برساند هر گاه بقتل رسیده باشد گویا داغ امیر کبیر دوباره تازه شد و سر کار کم اقبال تازه بی پدر گردید و هر گاه از فضلات الهی در قید حیات باشد و اسیر دشمن شده باشد تدبیر نجات باید کرد و از درگاه خداوند امیدوار باید بود و هر گاه اسیر دشمن نشده باشد و پنهان گردیده به تردد خلاصی آن باید کوشید زیرا هم چنان که حیات سر کار بشما خدمتگاران حیات می بخشد حیات مستوفی یقین که حیات سرکار است لهذا بعد از فرستادن آدم به جستجوی مستوفی عبدالرزاق خان و سفارشات سرکار در هر خصوص و بهر عنوان باعث نجات مذکور چنانچه بزبان مبارک فرمودند که هر زمانی مستوفی بحضور سر کار برسد البته شخص واسطه از حضور اقدس سزاوار هزاران احسان است زیرا که آوردن مستوفی خدمتی بزرگ است مطابق آن از حضور امیدوار


(۲۰۸)

نوازش یافتند. مختصر کلام سرکار دل شکسته شکست یافته از قرین حرکت کرده
کوچا کوچ بسرعت تمام وارد کلات شدند سه شب در کلات توقف کرده اندر دانه قندهار
شدند روز پنجم داخل گردیدند و استقامت نمودند بعد از چند روزی متوجه لشکرگیری
و امور سلطنتی شدند زیرا که دشمن در کمین داشتند خصوص قلعه کلات که در بین راه
کابل بود فورا لشکری درخور خدمت کلات سرشته کرده فرستادند که کلات را محافظت
دارند و شرط احتیاط که لازم سپاهی‌گری است بجای آوردند که مبادا دشمن از کمین
برآید و سراسر بجانب قندهار میشوند بهرحال چون خاطر اقدس اشرف از امور کلات
فارغ شدند با وجود پریشانی روزگار و پراکندگی احوال و غم اندوه بسیار متوجه لشکری
و لشکرگیری و انعام لشکر جمع‌آوری و شوکت و ریخت سلطنتی شده شب و روز بتدارک
سفر دارالسلطنه کابل و انتقام از دشمن قوی کشیدن تردد داشتند و بت الحظه بیقرار بودند
چنانچه از هرات هم لشکری مکمل اسباب با توپخانه و انجام آن بسرعت تمام طلب حضور
کردند گویا در مدت پنج ماه لشکری بهم رسانده مکمل و مصلح ساختند و بقصد انتقام
کمر بستند و اراده سفر بجانب دشمن کردند.
اکنون سرکار امیر شیرعلیخان را با لشکر مکمل اسباب در قندهار آماده و تیار
بگذارید. چند کلمه از حضور سردار عالی مقدار سردار عبدالرحمن خان شنوید:
چون از مرحمت پروردگار و نظر فیض اثر کردگار و خداوند جبار این چنین فتح
نمایان که اصلا به عقل گنجایش نداشت و در نظر بشر قطعا تقاضا نمی‌کرد خداوند عالم بکرم فیض
فیاض را الطاف دریاره سردار صاحب اقبال عطا کرده با لشکر قلیل و منزل شیخ‌آباد در مقابل دریای
لشکر مقابل افتاد و فتح نصیب سردار مذکور شد و بخت امیر شیرعلیخان پادشاه بزرگ از دست لشکر
قلیل مذکور شکست یافته فرار داشت ادبار گردید بعد ازین فتح بزرگ که بفضل خداوند
نصیب روزگار سردار عالی شد بندگان عالی از روضه‌های بزرگ پروردگاری بخاک افتاده
سجدات شکر بجای آوردند بعد از ان که دشمن قوی فراری شد یکهفته در منزل شیخ‌آباد
استقامت فرموده شکست و ریخت لشکر طرفین را جمع‌آوردند و امور چندی را انجام دادند
اما خطر مبارکشان از طرف پدربزرگوارشان سردار کلان جمع بود زیرا که بعد از فتح
یک رساله مکمل با سه صد سوار خوانین فورا بجهت محافظت و خدمات‌شان در غزنین فرستاده
بودند ازان سبب که آسوده بودند متوجه شکست و ریخت و اسباب و انجام لشکریان در
در شیخ‌آباد توقف داشتند مختصر کلام در یکهفته از جمیع امور لشکری و دفن قاتلان و سرشته
زخمی‌ها آسوده شدند چنانچه بجهت زخمی‌ها خیمه جداگانه زده جراحان قابل مامور مقرر
کردند که معالجه بدارند بعد مقتولین را که بشمار آوردند پنجهزار نفر بیشتر در مدت
هشت ساعت مقدمه بقتل رسیده و یکهزار و ششصد نفر مجروح بقلم درآوردند بهرحال خیمه
بارگاه و اثاثه سلطنت که از لشکر قندهار در لشکرگاه‌شان باقیمانده بود جمع‌آوری کردند
و بتصرف درآوردند و بزرگان دربار امیر شیرعلیخان که دستگیر شده بودند بمثل
مستوفی عبدالرزاق خان که بجنگ حضور سرکار امیر شیرعلیخان در میدان
بحمله سوم اسپش بضرب گلوله توپ از پای درآمد و گرفتار شد نامبرده را


(۷۰۹)

محبوس نظر بند و دیگران را محبوس مطلق فرمودند ناظر حسین علی خان که با دو هزار سوار
هزاره که کابل را مسدود نموده بودند چون قضیه بر عکس افتاد همان دو هزار سوار
مطیع فرمان خودش نامبرده را محبوس و به خدمت بندگان سردار عالیه تبار روانه و بهمین
خدمت کردن و دست آویز بردن گویا خود را خدمتگار نمک حلال بقلم دادند این از جمله
صفت های مردم افغانستان است بلکه بهمین کردار خود فن و مباهات می کنند ازین باعث
بود که چند سال پی در پی صدمه شد و عالمی تباه شدند زیر که نمک حرامی را بخود قیاس
نمک حلالی می دادند مگر نمی دانند که نمک سود مفالماس است باید و شاید که نمک گیر شده
برباد فنا روند و بهمین منوال صدمه پیش آید و تباه شوند بلکه بقول راوی که مشهور است
می گویند که از شومی شوم می سوزد شهر روم و چنانچه بسیاری مردم بواسطه نمک حرامی
اشیها نقش رسیدند و تباه شدند بهر حال سر مطلب باز کردیم بعد که بندگان عالی
در بین یکهفته از شکست و ریخت لشکر طرفین آسوده خاطر شدند بعد ازان بوجود مسعود
خود بندگان عالی با دبدبه و شوکت روانه غزنین و برکاب همایون يك پلٹن و يك رساله
وشش عراده توپ همراه و بجهت سواری پدر بزرگوار خود يك زنجير فيل مكمل اسباب
که حوزة آن از طلا مرتب شده به استقبال شان همراه بردند بود نه يك شب براه منزل
نموده روز دیگر وارد شهر غزنین شدند و به قدم بوسی حضور فیض ظهور پدر مهربان
که آرزو مند بودند مشرف گردیدند و خود را به قدم بوسی انداخته فغان از دل برداشتند
و به گریه و شادی در آمدند و سردار کلان که این چنین روزی را بخواب و خیال نمیگذرانیدند
از دیدار فرزند دل بند مسرور و منور شده تنگ در بغل گرفتند و اشك شادی از گوشة
چشم جاری کردند و بر سر و روی فرزند خود بوسه میزدند و از بغل جدا نمی کردند
بعد از آن بخاك افتاده سجدات شکر بدرگاه ایزد متعال ادا می نمودند خصوص از دیدار
فرزند که در بساط همین يك فرزند داشتند چنانچه شاعر میفرماید :
شعر
چه خوش باشد که بعد از غم کشیدن
خدا روزی کند دیدار دیدن
چه خوش باشد که بعد از انتظاری
بامیدی رسد امیدواری
مختصر کلام بعد از ملاقات امر کردند که گاو و گوسفند بسیار خیرات فرمودند و مبلغ
زیادی چه از حضور بندگان عالی و چه از خدمتگاران و بزرگان حضور که جان فشان
بودند بجهته خیرات بحضور آوردند و همه را بر گدایان و بینوایان و بیچاره گان دادند
و معمور گردانیدند و یکشب در غزنین توقف نموده روز دیگر بدولت و اقبال از غزنین
حرکت فرما شده با شان و شوکت و فر فرید والی سوار فیل کوه پیکر به جانب شیخ آباد که
لشکر گاه بود روانه شدند روز دیگر وارد لشکر گاه گردیده اعزه واشراف بزرگان
در بار که باستقبال رفته بودند يك يك منظور حضور بندگان سردار کلان شدند

آریانا ۱۰۰۰ جلاب علی ۲ دین محمد ۰ ج محی الدین ۱ شیر محمد


(۲۱۰)
وننوازشات پدرانه مبرور نمودند بعد از آن بصف افواج ظفر شکوه رسیده از ابتدا تا آخر
صف پیاده ملاقات کرده بجهت پدراه فرمودند و بامهر ومحبت سخن كردند و داخل اردوی
دلاور که همه ظفر اثر بودند وارد شدند و بدولت و اقبال به تخت سلطنت نشستند و با امر
سردار عالی عبدالرحمن خان یکصد و يك توپ شادیانه زدند روز اول دربار خاص فرمودند
روز دويم مردم سپاه ازملکی ونظامی بحضور آمده مبارك بادی کردند و ازحضورنوازش
ومهربانی دیدند بهرحال سه روز درمنزل شیخ آباد توقف کرده بهمین منوال گذارش یافت
تا تمام مردم ازسپاه وفقراء از حضورگذشتند ودر ضمن آن بعضی شکست وریخت دیگر
که باقی مانده بود انجام یافت اکنون ازسردار عالی سردار محمد اعظم خان ورويداد
آن شنويد زمانیکه سردار محمد اعظم خان از دار السلطنه کا بل بجهت لشکر گیری در ازم
وزرمت رفته بودند که به تعجیل لشکری بهم برساختد وبسرعت خود را با لشکر جمع آمده
در لشکرگاه سردار عبدالرحمن خان ملحق سازند وبا لشکر دشمن در آمیزند و جنگ
دراندازند ازتقديرات ازلی در کارهای شان تاخیر افتاد و در مقدمه و روز جنگ و گیرودار
قیامت صفرا رسیده نتوانستند بعد از ورود سردار بزرگ ازغزنین در شیخ آباد سردار
محمد اعظم خان مذکور وارد حضور شده بخدمت برادر کلان ملاقات فرمودند وازدیدار
همدیگر مسرور گردیدند وازشوق بسیار به آواز بلند گریه شادی نمودند ومدتی در آغوش
هم بودند و همدیگر را تنگ دربرگرفتند چنانچه از سوز و گداز گریه شان بزرگان
دربار بگر به شدند و از زحمت های در بدری ومحبوسی بیاد آورده تفانی برداشتندوعاقبت
كه بفضل خداوند بدولت عظما که معظمت اعقاب آن باشد رسیدند خدا بخاطر آورده
سجدات شکر بدرگاه خالق بیچون بادا رسانیدند . بعداز آن که از دیدار همدیگر مسرور
گردیدند بتوکل خداوند اراده كابل نمودند واز منزل شیخ آباد بدولت واقبال حرات
فرما شده منزل به منزل نزول اجلال که همه تفضلات الهی بود فرموده لا کن با رعیت
هر منزل از سر محبت پدرانه فقراء نوازی کرده و دعا وفاتحه می گرفتند تا بيك منزلی
شهر کابل رسیدند خیمه و بارگاه باوج ماه رسانیدند و آسوده نشته بزرگان کابل
از هرطایفه یکی دو نفر چه از علماء و سادات وتجار واز هر اصناف بدرجه وارد حضور
مهر ظهور شده ملاقات نمودند واز حضور نوازش ومهربانی دیدند ومرخص شدند تا اینکه
شب گذشت و فردا روز شد از طرف شهر کابل اول سپاه نظام فوج فوج بولك بولك
برآمده با کمال نظام هرفوج مکمل با توپخانه ماموری خود صف کشیده ایستادند و جانب
دیگر مردم فقراء ازشاه وگدا اصناف اصناف با کمال آداب و ترتيب ایستادند و منتظر
ورود پادشاه اسلام پناه بودند تا اینکه پاد شاه ذوی الاقتدار در بالای حوزه فیل سوار
وبزرگان اقوام ومعتبران دربار وافواج رکابی ازپیاده وسوار به رکاب شان رتبار
بامر فریدوتی وصلابت دارائی روانه شدند تا زمانی که بابتداء لشکر نظامی داخل شده
در اول افواج ایستادند ولشكر ظفر اثر بقاعده وقانون نظام هشت پات سلامی گرفتند
وتوپ های آتش فشان که مامور هرفوج بودند آتش فشانی کردند چون سلامی آخرشد
بعد از آن پادشاه قوی شوکت از اول فوج تا اخیر آن باقهر وسیاهی از در مهر و محبت


(۲۱۱)
احوال پرسی و نوازش فرموده گذشتند تا اینکه نوبت بفقراء رسید ابتداء از علماء و سادات
و قاضی و قضات و تجار و غیر تجار و دیگر اصناف جداگانه با هر طایفه از طریقه یسوی نوازش
فرموده صحبت های مشفقانه کردند و در مقابل مهر و مرحمت پادشاه فقراء کابل دعا گوئی
نمودند و مبارکباد گفتند و خاتمه دادند و گذشتند تخمیناً از افواج نظامی تا فقراء سه ساعت
نجومی طول کشید تا پادشاه اسلام از سپاه و فقراء فارغ شدند بعد داخل شهر کابل
گردیدند هم چنان صحبت و گفتار که با مردم سپاه و فقراء در بیرون نموده
بودند در شهر نیز با جمع فقراء که در کوچه و بازارها از مرد و زن استاده
منتظر دیدار پادشاه بودند با نهایت نوازش و مهربانی فرمودند و محبت پیرانه کردندو بقرار
رفتار امیر کبیر با مرد و عیال و اطفال صحبت نمودند تا وارد بالا حصار شدند با فقرای بالا حصار
نیز بهمین طرز رفتار و روش فرمودند بعد بطالع مسعود و اقبال فرخنده در عمارت باغ که
پایتخت امیر کبیر بود فرود آمده شکر گذار درگاه الهی شدند و بسم الله الرحمن الرحیم
بزبان مبارک جاری کرده بر تخت سلطنت موروثی برآمده نشستند و یکصد و یکتوپ از بالا حصار
بامر بنده گان سردار شاد یانه زدند و مدتی نشسته با مردمان صحبت کردند بعد از آن
بجهت مسافرت و خله گی دو روز مردمانرا از سلام و حضور مانع شدند تا قدری آسوده گی
دست دهد روز سوم از حضور فرمان شد بعد از آن مردمان اخره و اشراف دارالسلطنه کابل
فوج فوج اصناف اصناف درجه درجه ابتداء از علماء و فضلاء بعد سادات و تجار واهل کسبه
بحضور آمده سلام کردند و تواضع نمودند و تحفه و ارمغان های خود را از حضور گذراندند
و مبارک گفتند و از جامه خانه احسان بنده گان سر کار بخلعت های فاخره سرفراز شدند
و مرخص گردیدند بعد از آن نظامی بقاعده و قانون نظام فوج فوج وارد حضور شده بنوازشات
شهر یاری سر فرازی حاصل کردند مختصر کلام مدت یکهفته بهمین منوال گذارش یافت
چون وقت در آمد مردم تمام شد روز جمعه امر شد که در مسجد جامع جمع شوند چنانچه بعد از
نماز جمعه خطیب بالای منبر بر آمده خطبه غرایی بزبان عربی بنام نامی بندگان سر کار
قوی الاقتدار امیر ابن الامیر امیر محمد افضل خان خواندند و سکه دولت خداداد
افغانستان را باسم آنسرور دارا دربان زدند و مبارک باد کردند بعد از آن امر فرمودند
که هفت شبانه روز از پیر و جوان و شاه و گدا و خورد و کلان رجوع بشادی دارند و بازار ها
را آئینه بندان و شبها تا صیح چراغان کنند و کوچه ها را نیز چراغان و زینت بدهند و جمیع
ساز و سرود و سازنده های که از هر طائفه در کابل جمع بودند حد بحد در کوچه و بازار
و افواج تقسیم دارند و شب با آتش بازی تا صبح گذرانند و روزه بعیش و عشرت و خورسندی
بشب رسانند چنانچه شب ها سردار کلان سردار محمد اعظم خان و سردار عالی سردار
عبدالرحمن خان و بعضی بزرگان به تماشای شهر و بازار و چراغان پیاده و سوار خرامان خرامان
سیر کرده می گفتند و بمهربانی مهر و محبت و نوازش فرموده خورسندی می نمودند بهمین
طریقه هفت شبانه روز بعیش و خرمی گذراندند مدعاء عیش و ادخلا کن بهمین هفت شبانه روز
بزرگان ولایت و افسران سپاه از خوان بی کران پادشاه عدالت گستر شب و روز طعام تناول


(۲۱۲)
میکردند تا اینکه روز هفتم شدند از آن بخلعتهای فاخره نظامی وملکی سرفراز گردیدند
ودعا وفاتحه درباره پادشاه اسلام پناه نموده ومرخص شدند

باب سوم سلطنت بزرگان والاتبار امیرمحمدافضل خان بدستیاری سردار
عبدالرحمن خان مشتمل برسه فصل در تاریخ سنة یکهزار ودوصده هشتادوسه
هجری تا لغایت سنه یکهزار دوصدوهشتادوچهار هجری مدت سلطنت دوسال:
اکنون چون نوبت سلطنت افغانستان بپادشاهی سرکار والاتبار رسید وبرتخت عدالت
نشست بعدازان جمعی بزرگان واکابر حضور را جمع آورده مجلس بزرگی برپا کردند
کنکاش فرمودندومصلحت کردند اول اینکه طریقة سلطنت وحکمرانی بقاعده وقانون که
درزمان امیرکبیرجاری بودبهمان منوال باخلق خدارفتارباید کرددوفقره تجاوزنباید کردامروز
که بندگان سرکارراخداوندغفارسر افرازتخت کابل داشته سخن سرکار صدق است باید وشایدکه
بهمان رفتارعمل باید کردقبل از این هرنوع گذشته باشد خواه ظلم خواه عدل گذشته را گذشته
محسوب است شما بزرگان امریادشاه را بامردم فقرای خودبرسانند ودانسته کینند که تمامی
فقراء که فرزندان پادشاه هستند گوشرد شوند اکنون سررشته حضور باتفاق شما بزرگان
ومصلحت دید شما ارکان دولت بسته شود تا هرکس بامور وخدمات خود بمانند سردار
محمد اعظم خان که برادر سرکار والاتبار میباشد بخدمت حضور وصاحب اختیار
کل ممالک مامور است وسردار عبدالرحمن خان صاحب اختیار کل افواج ومنصب سردار
سپه سالار سرفراز است بعدازان هرشخصی را فراخوردند ومطابق منزلت خواه از اقوام سرکار
وخواه بزرگان خواه ازهرطایفه که باشند وسزا وارمنصب دیدند از حضور سرفراز
گردانیدند وطلب و تنخواه برای شان مقرر کردند وماهوار بخدمات فرمودند
اشخاص نظامی در افواج واشخاص ملکی درملك ازحضور مرخص شدند وبخدمات ماموری
خود رفتند چون ازاین امور فارغ شدند و آسوده خاطر گشتند بمدددولت واقبال برتخت
دارالسلطنه شهر کابل برقرار نشستند و چندی بخداوندوری بسیار داد وعیش وخورمی
دادند وبہ عیش وعشرت گذراندندوشکرت خداوندی را بربان جاری داشتند لاكن ازجانب
قندهار وحضور سر کار امیر شیر علی خان خوف کلی بخاطر بود یقین داشتند که امروز
فردا ازقندهار حرکت خواهند کردند چنانچه یومیه اخبارهای وحشت انگیز میشنیدند وگاه
وبیگاه گوشزد می شدند که امیر شیرعلی خان یك لحظہ آسوده خاطر نمی باشد وشب وروز
متوجه لشکر گیری بوده خیال دارد که از دولت خدا دادانتقام کشند بنا برین همین خیال
سردار سالار سردار عبدالرحمن خان که سخن قندهار ولشکر گیری امیر شیرعلی خان را
از حضور سرکار میشنیدند شب وروز به تهیه لشکرداری ولشکر کشی و انجام نظام و امور
افواج ظفر اثر بوده لحظه تغافل نمیکردند چنانچه درزمان اندک از جمع امورات سفر
ولشکر کشی آسوده شده آماده کار زار شدند وبحضور بندگان اقدس عرضه داشت
کردند لاکن سردار سالار اراده آن داشت که زودتر عازم قندهارشوند ودشمن رافرصت
پیش دستی ندهند لا معطل بامر و فرمان وسرکار والاتبار بودند اکنون بندگان اشرف


(۲۱۳)

اقدس را به عیش وعشرت بگذارید وسالار فوج را بسرشته لشکر کشی و انجام لشکر
آماده گی سفر آماده نماید .
(وسه کلمه از بزرگان در بارشتوید سردار محمد شریف خان وسردار ولی محمدخان
برادر سردار فیض محمد خان که حاکم کل ترکستان است وصردار محمد اسماعیل
وسردار محمد رفیق وبزرگان دیگر که هر يك خودرا خان میدانند که گویاسر کار اقدس
را این اشخاص بمرتبه کابل نشانده باشند و تا وجودی که بحضور سر کار که سزاوار
هر گونه عزت هستند و اعتبار ملی دارند بهرحال سخن سنجی بندگان
سرکار که ا بتدای سلطنت شان بود و دوست از دشمن کمتر فرق می شد
بنابران درخلا وملا جویای حرکت شان میبودند و چند شخص صادقی را جهت اخبار
مامور فرموده بود تا آنکه اخبار های متواتر از حضور سردار محمد شریف خان
وغیره آوردند مقصد آنکه شبها خلوت صحبت میدارند و از هر در سخن میرانند و سخن
می گویند چنانچه بسیاری اوقات در ضمن صحبت میگویند که پادشاهی را از سرکار
امیر شیرعلیخان ما یان گرفتیم وسرکار والا را از قید رها کرده به تخت سلطنت کابل
نشانده ایم ظاهر است که در شیخ آباد تدبیر کاملهایمان فایده کرد وسرکار
امیرشیرعلی خان را شکست فاحش داداضافه بران چندین خدمتهای بزرگ کردیم که سراسر
جان فشانی وسراسر جان بازی بود لاكن از حضور اقدس همچنان که امیدوار بودیم
بهمان امیدواری نرسیدیم بلکه عزت سابقه کمتر شده باری چون این خبرها بواسطه
شخص صادق بتواتر بحضور سرکار رسید بیشتر امر به تحقیق فرمودند وبهتر وواضح تر
شنیدند افضل از اخبار بعضی حرکتهای گستاخانه بحضور بندگان اقدس از ایشان
صادر میشد که کنایه موجب کدورت میگشت و در کینه دیرینه بحضور اقدس اشرف
می افزود تا زمانی که اخبار قندهار رسید که سرکار امیر شیر علیخان لشکرهای خود را
مکمل اسباب ساخته اراده آمدن بجانب کابل دارد و سردار فتح محمد خان پادشاه پلنگان
ويك فوج رساله وشش عراده توپ جاوی و یکهزار سوار ملکی در منزل مقر مامور
فرمودند چنانچه سردار مذکور از قندهار حرکت فرموده اوجا کوچ وارد اولنگ رباط
مقر گردیده سنگر زدند و اطراف سنگر را چون سد سکندر مستحکم کردند و انتظار
ورود سرکار امیر شیرعلیخان می باشند که از قندهار با افواج مکمل برسند بعد آن بقصد
انتقام جانب دشمن راهی شوند لهذا از شنیدن آن که سراسر واقعه جان فرسا بود سرکار
بلند اقبال وسردار محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان بخلوت نشسته کنکاش
کردند که دشمن بسرعت عازم کابل است لازم که باید شمایان افواج ظفر امواج خود را
بسرعت آماده کنید و بزودی باید باستقبال دشمن بروید و تقابل شوید و نگذارید که از
حدود مقر با ینجانب قدم پیش بگذارد لاکن اول باید علاج دشمن خانگی باید کرد
سردار محمد شریف خان برادر اصلی امیر شیر علی خان و محمد رفیق خان خدمتگار
قدیمی سرکار امیر مذکور با امیرشیر علی خان چه کردند که با دولت خدادادما و شما کند
ا کنون سردار محمد شریف خان چندان مطاعی نیست و کارش سهل است و بهر وقت ممکن


(٢١٤)
گرفتن دارد ابتدا از کمل افطار کهچه اعلی سردار محمد رفیق خان باید نجات داد زیرا که
هیچوقت این چنین دشمن قوی مغرور دوست دولت خداداد نمیشود سردار عبدالرحمن خان
بحضور سرکار اقدس عرضه کرد که فرمان سرکار واجب واهر سر کار بغلام جان نثار
فرض و لازم است اما غلام بهمرای سردار محمد رفیق خان عهد نامه کرده ام وقسم
زبان غلام جاری شده ازین رهگذرغلام را اطلاع نداده بمعرفت سردار محمد اعظم خان
کاکا علاج باید کرد بعد از آن سردار محمد اعظم خان که صاحب تدبیر و دور اندیش
بودند اطراف کار را بعقل کامل ملاحظه فرموده بعد ازان از روی تدیبر سردار
محمد اسمعیل خان را بخلوت طلب فرموده اول صحبت های پسرانه و نصیحت های مشفقانه
نمودند ثانی بیان فرمودند که امیر شیر علی خان با لشکرهای فراوان عازم این صوب
روان و قبل از خود سردار فتح محمد خان را با لشکر بسیار در حدود مقر اولنك رباط
موضعی است فرستاده اند که سد لشکر ظفر اثر گردند اکنون لازم افتاده که بلا تحمل و بلا
توقف بندگان ما وسردار سالار اشکر بملل شما از میمنان با لشکر های آماده و تیار باید
باستقبال لشکر قندهار برویم و مقابل شویم تا دیده شود که از پرده غیبی چه يظهر ومير سدالان
فتنه انگیزی وفتنه جوی وحرکات غمازی سردار محمد رفیق خان ظاهر است و همه
ما وشما میدانیم و بچشم سر ملاحظه میفرمائیم که قاچه اسباب انگیزی سابقه مذکور که عالمی
را برباد داد خصوص در فتنه انگیزی همچنان شخص است که سرکار امیر شیر علیخان
را بقتل برادر که بمثل سردار محمد امین خان پدر شما وقتل سردار محمد علی خان که
در دولت افغانستان مثال نداشت فریب داد تا هر دو بازوی سرکار امیر شیر علیخان قطع شد
و دولت امير شير علیخان را بابر و جر و نمك خوابي كی بر باد داد
و پاس نمك عمری را بخاطر نیاورداین معلوم است که این چنین
دشمن خانگی را اول علاج باید کرد هر چند که خون ریختن آن ناپاك قطره نیست
و در مقابل خون دو شخص بزرگ بجوی نمی ارزد اما از وجود شو مش عالمی آرام
می شود خصوص افغانستان از همه بیشتر احتیاط آنکه امروز روانه سفر خیریت اثر میباشیم
باید و شاید که ار گزند مذ کور خود را فارغ ساخته روانه شویم
مختصر کلام تا اینکه مصلحت قرار یافت وسردار محمد اسمعیل خان قتل مذکور
را بذمه گرفتند وفرصت جستند روزی نماز پیشین که جمع مجلسیان از حضور مر خص
شده بمنزل خود رفتند سردار محمد اعظم و سردار محمد اسمعیل خان چنان قرار دادند
که سردار کلان بحرم سرای خود بروند وسردار محمد اسمعیل خان چند نفر از مردم
نظامی که دیو سیرت یا شقه یگوشه پنهان دارند و شهباز خان را که در آنوقت جلاد
باشی بودند در نزد محمد رفیق خان بفرستند وتكليف آمدن کنند و با تفاق خود شهباز
خان گرفته بیاورند بهر حال شهباز خان از روی تدبیر رفته حاصل کرده در منزل
محمد رفیق خان رفتند ورقعۀ سردار کلان را که طلب حضور نوشته بودند بوی دادند
وخوانده شد لاكن سردار محمد رفیق خان که سرمایه غمازان و فتنه انگیزان بود


(۳۱۰)

فوراً از جبین شهباز خان در یافت و خواست که تد بیری بکار برد و نجات حاصل کند
اما تقدیر نگذا شت :
فرد
بوقت نفاذ قضا و قدر
همه زیر کان کور گردند و کر
فرد
هر آ تش که دست قضا بر فروخت
همه فکر و تد بیر ها را بسو خت

باری سردار محمد رفیق خان که راه چاره را مسدود دید ودر تدبیر متفکر ماند
نا چار رجوع به شهباز خان کرد وعذر وتضرع نمود و زاری کرد و استدعا س
با مبالغ افزون پیش گرفت اما ممکن نشد ثانی باخوف ورجاء با تفاق شهباز خان
روانه شد ند تا اینکه به بالاحصار رسید ند و در سرا پرده ا غل گر دیدند و چشم
سردار محمد رفیق خان به سردار محمد اسمعیل خان افتاد ودر حضور شان دپوسپر تان را
ملا حظه نمود آنو قت دا نست که معامله چیست وبرای چه آورده اند ناچار سکوت
ورزید وباخوال پر اختلال خود متحیر ماند وبا وجود آن رجوع بالتماس نمود و اظهار
فروتنی کرد سردار محمد اسمعیل خان تبسم فر مو دند وافراد استاد را بربان جاری
فرموده بیان کرد ند :
جامه است زین خم قمی آید بیرون هر بار سرخ
رنگ ها دارد جهان مغرور آرایش مباش
باری جلادان بد ون تأ مل فور ریسمان بگرد نش اندا خته هلاک کر د ند
واز وجود شو مش دولت افغا نستا ن را آسو ده نمو د ند خلا صه الام بعد از قتل
سردار محمد رفیق خان احوال سر دار محمد شر یف خا ن د یگر گون شد بفکر افتاد
ومتفکر شد وفکر کرد که یعقوب سر کارا میر شیرعلیخان اصلا ممکن رفتن نیست
زیرا بکدام دلیل وبکدام کردار وبکدام رفتار رفته منظور شویم وهر گاه در کابل
ما نده استقامت کنیم ظاهر است که شب وروز بخوف میگذرد و بکدام امید واری
خوا هیم گذراند عاقبت رفتن قندهار را بخود مصمم کر ده خواست که باتفاق
سر دار محمد ابراهیم خان وسر دار محمد اسمعیل خا ن خویـه رو ا نه شو ند چنا نچه
با سردار محمد اسمعیل خان برادر راندة خود خلوت کرده اظهار مطلب کر د
سر دار محمد اسمعیل خان بدلایل های واضح سخنهای سر دا ر محمد شر یف خا ن
را رد کرده در جواب گفت که امیر محمد ا فضل خان هر گاه بماو شما احسان
نکند امید است که بدی هم نخوا هد کرد زیر ا که خدمت کر دیم و جا ن فشا نی
نمودیم لاکن رفتاری و کر داری از ما وشما در باره امیر شیر علیخان صادر شده
که آرزوی خدمت سر کار شان را بکنیم ا لبته ملا حظه باید کرد وفکر خود را
بهر جا نب د وا نید وا طراف کار خود را بعقل دو را ند یش نظر افکنده تا نی
ار اده کـنید .
بیت
تا نکنی جای قدم استوار
پای منه د ر طلب هیچ کار
د ر همه کار یکه در آئی نخست
رخنه بیرون شد نش کن د رست


(216)
سردار محمد شریف خان که خیال رفتن و حرکت کردن بجناب سرکار
امیر شیر علیخان ندید سکوت ورزید.
و دیگر سخن نکرد و در ظاهر سخن مذکور را قبول کرد اما در باطن بمره رفتن را با خود جزم
کرد و خوبه سردار محمد ابراهیم خان را با خود همراه کرده شب و روز فرصت می جست
تا اینکه فرصت یافته با چند نفر خدمتگار و سردار محمد ابراهیم خان نیمشب از شهر کابل
بر آمده روانه قندهار شدند و بسرعت میراندند و منزل منزل دست خود را در او لنگ رباط
مقر بلشکر سردار فتح محمد خان رسانده با سردار مذکور ملاقات کردند گویا بخیال فاسد
از مرگ جستند و بهر حال امیر صاحب نمیر امیر محمد افضل خان که یومیه از حرکات
شان میدانست و اطلاع داشت و اما درشان سردار محمد شریف خان مردی می دید باک
نمی کرد ند این بود که صبح آنشب که سردار محمد شریف خان فراری شدند سرکار والا اطلاع
یافتند بخصوص که بعضی از خدمتگاران صبح آنروز بحضور عرضه داشت میکردند بندگان سرکار
خنده می نمود و میفرمودند که سر کار اقدس از رفتن شان خرسند شده زیرا که امری بود
دشوار هر گاه محبوس میکردید نام عالم میشدم و مردم میگفتند که بقصد سرکار
امیر شیرعلیخان برادر او را با خدمتهای بزرگ محبوس کرده اند لاکن کسی از حقیقت
مذکور اطلاع نداشت که باعث چیست و اگر نه یومیه از حرکات شان واقف بوده اما
میدانستم که در شان خود مردی ندارد اکنون خوشوقتم که بدون آزار ما همی از حضور کناره
شد و باختیار خود رفت سرکار اقدس آسوده گردید لهذا بعد از فراری سردار
محمد شریف خان و قتل محمد رفیق خان خاطر سرکار اقدس والا جمع شده شکرانگی
بدرگاه ایزد بیچون بادار جانیدند بعد از ان بتهیه لشکر کشی وانجام سفر رفتن کوشیدند
و بزودی سرشته نمودند و باهیمرکبار والاتبار سردار محمداعظم خان وسردار عبدالرحمن
خان با توپخانه ولشکر های خونخوار وافواج بیشمار از پلین ورساله و خاصه دار که در
قلیل زمان مکمل نموده بودند بامر وفرمان سر کار از دارالسلطنه شهر کابل بادبده و
واثاثة بسيار حرکت کرده و در ده یوری که منزلگاه اول است فرود آمده خیمه و بارگاه
دسرا پرده بر پا کردند و سه روز به سبب بعضی امور لشکری و انجام سفر وشكست وریخت
افواج توقف نمودند . روز چهارم از حضور بند گان قوی الاقتدار دعا و فاتحه گرفته
از منزل ده یوری حرکت فر ما شده بجانب قندهار و تقابل دشمن روانه شدند تا اینکه وارد
غزنین شدند پنجروز دیگر در آنجا بجهت بعضی امور استقامت فرمودند اکنون از
سپاهداری وسپاه نوازی و لشکر کشی در سه شمه از رفتار و کردار و گفتار سردار والاتبار
سردار عبدالرحمن خان در قید تحریر در آورم زیرا که کمتر لشکری باین چنین پیدا
شود بلکه در کتب ماضی به نظر نرسیده گویا پدری است در نوازش فرزند چنانچه از ابتدای
برآمدن سفر تا زمان که واپس مراجعت میکنند و بمنازلگاه خود میرسند در جمیع لشکر از شاه
وگدا و بزرگ وكوجك افسروسپاهی هر شخصی را فراخور رتبه و مطابق ومنزلت از نقد و جنس
مخارج یومیه از آرد وبرنج وگوسفند الی همه میدهند تا اینکه تنباکو وچرس وترياك كه
بعضی لشکریان گرفتارند و بدون آن زندگی ندارند در صندوق خانه موجود و مهیا دارند


(۲۱۷)
و بمصرف افسران مقرب پادشاه میدهند تا آسوده خاطر میگذرانند بهمین منوال در باره سپاه
نوازش و مهربانی میدارند و خرسندی سپاه را خواهان اند اما این هر نامزدشین یا نزديك
به نماز عصر یا چند نفر خاصان حضور از ارگ باه بر آمده بجانب لشکر وسپاه پیاده خرامان
خرامان بخیمه گاه اوشان رقعه صفت را درانه کرده سوال میکنند که امشب چگونه طبخ
کردید وکی تناول میکنید بلکه بعضی اوقات از طعام شان خواه خام خواه پخته باشد جهت
وصیت خواهش میکنند و همانجا بحضور سپاه تناول کرده بخنده میرفتند و به بعضی انعام میسودند
مقصد که همچنین رفتار باسپاه میکردند وسپاه را بخود زر خرید مینمودند اکنون سر مطلب باز
گردیم روز چهارم از غزنین مکمل ومسلح حرکت فرموده روانه شدند هرچند در غزنین
پنجروز امر توقف بود چون خبر دشمن بتواتر رسید روز چهارم حرکت فرما شدند و توقف
را جایز ندانستند بهرحال منزل زده وارد مقرشذند چون سردار فتح محمدخان در منزل
اولسنگ رباط لشکر گاه کرده سنگری بودند بنابران به مصلحت دید سردار محمد اعظم خان
که مصاحب ده پیر و دور اندیش بودند بجناب قندهار صلاح ندیدند و فرمودند
که هرگاه بجانب قندهار روانه شویم سر کار امیرشیر علیخان از پیش رود و ازدنبال
سردار فتح محمدخان حمله ور میشوند ولشکر ظفر اثر در مابین میگیرند . بهتر آنست که
فردا در مقابل سردار فتح محمدخان رفته لشکر گاه سازیم وجنگ دواندا زیم تا خداوند
چیزیکه خواسته باشد بظهور خواهد رسید و سر نوشت ازلی ظاهر خواهد گردید باری چون
شب گذشت و فرداشد ازمنزل مقر کوچیده با توکل خداوند در او لسنگ رباط مقابل لشکر
فتح محمدخان فرود آمدند وخیمه وبار گاه برپا کردند یکروز از جانبین توقف شد روز
دیگر درمقابل همدیگر نیز توقف کردند باری درمقدمه درکی کرم وزحمت که بجنگ شده
بود درقید تحریر درآورده بودم که چندین مقدمه‌های كوچك را داخل كتاب نكرده درفصل
قرار نداده بودم چنانچه مقدمة هذا نیز درقید فصل نیا ورده از جمله جنگ های ضر و ری
محسوب است ودانسته خرد مندان روزگار نمودم که ایراد نگیرند ودر عبارة محرر کتاب
بدنگویند وسرزنش ندهند مختصر کلام دوروز در مقابل همد یگر توقف کرده جنگ
اندا ختند « روز سوم از دو جانب آواز کوس و کرنا بر آمد »
مقدمه اولسنگ رباط وشکست لشکر قندهار وفتح کردن افواج کابل
چنانچه بعداز آواز کوس و کرنا ازدو جانب افواج ظفر شکوه در مقدمه جای صف بسته وصف آرائی
کرده انتظار فرمان جنگ بودند تا اینکه از دو طرف حکم جنگ داده شد وجنگ پیوستند و جنگ
درانداختند وبضرب توپ وتفنگ زمین معرکه را قیر گون نمودند و زلزله در گنبد دوار
افگندند لاکن لشکر قندهار سنگری بودند واز درون سنگر مقدمه میکردند چنانچه از طلوع
آفتاب تا ساعت یازده بجه روز با توپ وتفنگ پیوسته بود ومردانه میکو شیدند ودلا و رانه
جنگ میکردند و سرموئی در جنگ تقصیر نمیکردند وحمله مردانه می نمودند ودر غیرت
ومردانگی داد غیرت ومردانگی میدادند اما بطرفین فتحی حاصل نشد .


( ۲۱۸ )
آریانا حمل ۱۳۳٤
سردار سالار دلاور سردار عبدالرحمن خان که در جنگ چون شیر شرزه بود و در دلاوری چون رستم زال بعد از ان که فتح حاصل نشد تاب و طاقت آن برعسکر آن شمشیر زن میدان نبرد باقی نمانده بیاری باری تعالی لشکر ظفر اثر را بالای صف لشکر حمله ور ساخت وبوجود مبارك با لشکر خود بسنگر دشمن در آمده مدت یکساعت درون سنگر جنگ مردانه کرد و با تیغ و خنجر جگر شکاف با همدیگر در افتادند و از کشته پشته ها ساختند تا آنکه بلشکر قندهار تاب و طاقت باقی نماند و از سنگر برآمده فراری شدند :
قطعه
گر شود ذرات عالم پیج پیج
با قضای ایزدی هیچ اند و هیچ
چون قضا بیرون کشد از چرخ سر
عاقلان کردند جمله کور و کر
ماهیان افتند از دریا برون
دام گیرد مرغ پران را زبون
این قضا باوریست سخت و تندخو
خلق عاجز چون بود در پیش او
خلص کلام لشکر قندهار چنان پراگنده احوال فراری شدند که در سه ساعت آثاری از ایشان سوای کشته و زخمی باقی نماند و الفزار گویان بجانب قندهار روانه شدند ولشکر کابل با فتح و فیروزی سنگر ها را تصرف کردند و ارادۀ سردار فتح محمدخان را به تاراج بردند و بخیمه گاه خود آسوده و برقرار نشستند سه روز دیگر توقف شد تا مقتولان دفن شدند و زخمی ها را به لشکر گاه آورده و بجراحان قابل سپردند تا معالجه بدارند و باقی شکست و ریخت و خیمه و بارگاه سردار فتح محمدخان که بر جاء مانده بود بتصرف دولت خدا داد درآوردند و بفتح و فیروزی و بدولت و اقبال از جمیع امورات لشکر فارغ شدند و بدرگاه الهی شکر گذار شده سجده شکر بجا آوردند روز دیگر بدستور قین خداوندی با دل قوی و حوصله شگرف و مردانگی تمام و دلاوری مالاکلام از منزل مذکور حرکت فرمائده بجانب دشمن مرحله پیما گردیدند و راه مقصد پیش گرفتند یکی دو منزل رفته بودند که خبر ورود سرکار امیرشیرعلیخان گوشزد سردار محمد اعظم خان و سردار سالار شد چنانچه سرکار امیر شیرعلیخان با دریای لشکر در حدود کلات آمده لشکر گاه ساخته اند و ارادۀ پیش آمدن بخاطر دارند لاکن تلاش سرکار امیر شیرعلیخان اینکه زودتر بلشکر سردار فتح محمدخان ملحق شوند که جنگ انبوه شود:
هر چه دلم خواست نه آن میشود
هرچه خدا خواست همان میشود
باری چون سرکار برگشته اقبال در حدود کلات رسیدند و خیمه و بارگاه برپا کردند ساعتی نگذشته بود که شکست سردار فتح محمدخان رسید ازین شکست سرکار اشرف بیکباره دل شکسته شدند و غمگین گردیدند چنانچه طاقت حرکت کردن باقینماند و در همانجا توقف کردند و آماده جنگ شدند و انتظار ورود لشکر دشمن بودند تا اینکه افواج ظفر امواج کابل چون سیل بی گمان بيك منزلی کلات رسیدند روز دیگر از آنجا حرکت فرما شده در مقابل لشکر قندهار فرود آمدند و بارگاه و سراپرده ها بر پا کردند و برقرار نشستند .


(۲۱۹)

فصل اول ـ مقدمه کلات باسر کا امیر شیرعلی خان و شکست لشکر قندهار
و تصرف نمودن سردار عبد الرحمن خان قندهار را

اکنون چون شب اول که لشکرهای طرفین مقابل افتاده بودند دست بردی بهمدیگر نکردند و تأمل کردند روز دیگر فلك کج رفتار طبل کج رفتاری را بلند آوازه گردانید و قصد قتل لشکر طرفین کرد چنانچه از دو جانب افواج خونخوار ولشکر بیشمار کمر بمردی و مردانگی بستند و فوج فوج وارد رزم گاه گردیدند و صفها آراسته کردند و انتظار فرمان بودند تا زمانیکه فرمان قدقتل لشکر طرفین آواز بر آمد و توپهای آتش فشان را آتش دادند و زمین معر که را از دود تلخ سیاه وتاريك گردانیدند وجهان را فروگرفت اضافه بر آن تفنگهای مارتین زلزله در گنبد افلاك انداخت و هزاران پدر بی پسر شد و بـداغ فرزند کباب گردیدند و پسران بی پدر شده بداغ یتیمی سوختند گویا فلك کینه جو کینۀ دیرینه را بنیاد کرد وقصاص از دودمان ها گرفت وخاندانها را بسوخت و زمین معرکه را از خون جوانان لاله گون ساخت و از بدن دلاوران جوی خون جاری کرد وابلیس پلید که سالها بهمین آرزو روز را بشب میرسانید بمراد خویش واصل شد و از قتل جوانان و کشته شدن دلاوران میبالید و در زمین و زمان قد قتل مسلمین آواز میکرد واز کردار فلك آسیمه رفتار دست بدست میزد و خرسندی مینمود زیرا که بهر طرف سرهای جوانان و دلاوران چون گوی در میدان غلطان میدید تا اینکه نوبت بشمشیر کین و خنجر جان شکاف رسید ومرد ولشکر بهم در افتادند و در قتل و قتال تقصیری نکردند و از کشته پشته ها ساختند گویا ذاتی قاضی همدیگر بودند و قصاص از همدیگر می گرفتند ای کاش که با خنجر کین بجنگ پیوسته میبود از يك طرف آواز توپهای جان سوز و از دیگر طرف تفنگهای مارتین که زمین معرکه را سیاه وتاريك گردانیده گلوله ریزی میکرد گویا از آسمان تگرك میبارید قصه کوتاه دردمۀ مقدمه و زد و خورد بر پا بود که فلك كج رفتار بخاطره کج رفتاری دل بسوخت و ملك الموت به فغان آمد و از قتل جوانان داد خواه گشت مختصر کلام مدت شش ساعت در قتل و قتال و کشتن و بستن و فرزندان یتیم شدن وجگر پدران بـداغ فرزند کباب شدن گذشت گویا این چنین مقدمه جان گداز کمتر شنیده و بنظر رسیده باشد زیرا که نفسی آرام نبودند ولحظۀ بی زدوخورد نگذرانیدند تا اینکه هاتف غیبی نداء در داد که ای لشکر قندهار وای ستیزه گر افواج پیشه روای نبرد آزمایان کار و زار وای شیره مردان نامدار تا کی و تاچند ستیزه میدارید و با تقدیر او در ستیزه می برایدوفلك كج رفت ررا به کینه می آرید .

شعر
جنگ و صلح بی محل ناید بکار جای گل ، گل باش جای خار، خار
اکنون تن به قضای الهی در دهید و صبر و شکیبائی پیشه کنید وجان باقیمانده را به سلامت ببرید که فرموده استادست :

شعر
بـا قضا کـارو زار نتوان کرد کینۀ از روز گـار نتوان کرد
کردگار هر چه میکند نیکوست حکم بر کردگار نتوان کرد


(۲۲۰)
خالص تحریر و بیان تقریر انکه سر کار امیر شیر علیخان چون لشکر خود را پراگنده دیده
مشاهده کرد از غضب بر آشفت و بدریای حیرت فرورفت چنانچه بدن مبارك شان بلرزه در آمد
و متفکر بهر جا نپ نظر میکرد و راه چاره را مسدود میدید اما میخواست که خود را بدریای
آتش زنــــد شــــایــــد گـــوی مراداز میدان نبرد توانـــد برد لاکــــن خـــدمتگــاران
صاحب تدبیر که دره كاب قشان بحضور بودند و حیات سر کار امیر شیر علی خان را حیات
جان وزندگانی خود میدانستند به حرکت کردن بجنگ نمیگذاشتند و بدین و تحمل تسلی
میدادند و تا اینکه شکست لشکر قندهار نزديك شد و سر کار امیر شیر علی خان که بالای
تپه نشسته ملاحظه میفر مودند از غضب بیدران طاقت تحمل باقی نماند و آشفته حال چـــون
شیر شر زه از جای برجستند وسوار اسب بناد رفتار شدند ودست بشمشیر خود را بقلب
لشکر دشمن زدند و خدمتگاران حشمر وسواران رکابی که چون پر وانه بدور آن شهسوار
جمع بودند و دره كاب نار وفدائی در رکاب سر کار بلشکر دشمن حمله ورشدند و بجنگ
در افگیدند و از کشته پشته ها ساختند تا زمانیکه بضرب و مردا نگی و با شمشیر آین
لشکر کابل را پس کرد،سوارمیدان نبرد بر آوردند و فراری مودند چنانچه از حدود لشکر گاه
دور ساختند کویا از لشکر کابل اعتباری باقی نماند و شکست فاحش خوردند تا آنکه
درك كج رفتار با وجود کینه خواهی و کج رفتاری ازین دست و بازو و از ایـــن غیرت
و مردانگی وازین تهور وشجاعت و دلاوری دربارهٔ سر کارامیر شیر علیخان انگشت حیرت
بدندان تفکر میگزید و هزاران احسین و آفرین میدفت لا أن تقدیر در ضد آن سخن میکرد
بهر حال تخمیناً یکساعت کامل همچنین با شمشیر بران قتل وقتال نمودند گویا ســ رکار
امیر شیر علی خان يك شیر شرزه بودند که بهر جانب حمله میکردند خلق را بخاك هلاك
می افکندند و خدمتگاران نیز پروانه وار برسر آن سر کار جمع وحمله مردانه بدشمن
بیگانه بحضور سرور فرزانه میکردند تا وقتیکه اطراف سر کار امیر شیر علی خان از خدمتگاران
جان نثار خالی شد و همه چون بنات النعش بمیدان جنگ کشته و زخمی افتادند و قلیلی از بزرگان
حضور واندکی از سوار ر کابی باقی ماندند بند نگان سرکار از ملاحظهٔ این احوال متفکر
وپرا کنده شده و غریق دریای حیرت گشت و درمابین جنگجای بمال تباه متحیرانه بهرجانب
نگران بودند خدمتـگاران حضور که قلیلی باقی مانده بودند و پروانه وار گرد شمع دایره
کرده بودند چون احوال را دیگر گون وبدست سر کار را سر نگون دیدند عرضداشت کردند
که جانهای ما خدمتـگاران طفیل سر کاراست خواد امروز خواه دیگر وقت چنانچه دیگر
خدمتـگاران که جان خودرا فدا کردند و برکاب سر کار جان بازی کردند ما جان دادند اما
حیات سر کار آب حیاتی است برای خدمتگاران، امیدواریم که دیگر تردد نکنید و خود را
رود بر از مابین دشمن بدر کنید زیرا که دست ستیزه کوتاه ودشمن قوی گریبان گیر وفرصت
تنگ، مبادا که قضیه بر عکس افتد آن زمان مرگ برای ما خدمتـگاران بهتر است از
حیاتی که بحضور شما نباشد سر کار دل شکسته از غضب که در آن وقت بخاطر داشت و از خود
بیخودبود اصلاً بسخن خدمتگاران ملتفت نشده قصد حمله داشت پنجنفر خدمتگار سر کار
اشرف را با ختیار خود نمانده از جنگ جای برآوردند و بجانب قندهار با هزاران


(۲۴۱)

فمواندوه روانه شدند و بندگان اقدس را از چنگ دشمن رها کرده به الا ان دردلاوری سرکار
امیر شیر علیخان آفرین باید گفت و در مردانگی شان تحسین باید کرد زیرا حمله هائیکه
سر کار باغیرت با وجود شریف بالاشکر کابل کرد هنور از نادر که در آفتاب جهان کشائی
نادری خوانده بودم بدیگر پادشاه گوشزد نشده یقین است که بحمله سرکار هر گاه لشکر
انگ و تا جيك میبود و امثال از اسباب ترك اقسس میداشت طاقت کرده نمیتوانست اما هزار تحسین
و هزار آفرین بمردی و مردانگی و دلاوری و رشادت و شجاعت بندگان عالی سالار لشکر
سردار عبدالرحمن خان باغیرت چنانچه شاعر فرموده

شعر
از مرگ میندیش و غم رزق مخور
کین هر دو بوقت خویش ناچار رسد

لاکن با وجود فرد استاد جان برای آدمی بسی شیرین است و از جان گذشتن بسی دشوار
چنانچه محرر کتاب شش مقدمه را دیده ام و به نفس مقدمه حاضر بودم مختصر کلام مطلب از دست
نرود سه خصلت به فضل خداوند سردار سالار میپر بود که سبب آن نام نیک و دریافت اول
داد پرور به کار دوم دعای پدر سوم بفضل خداوند شجاعت ذاتی خصلت چهارم شخص
لشکر کشی که خرسندی لشکر را قوت تدبیر میدانست و تدبیر از رنگ بود چنانچه در مقابل
حمله سرکار امیر شیر علیخان طاقت کرده هر حمله سرکار جگر سوخته بغضب می آورد،
سردار عالی دست شمشیر حمله و رمیشد و بمردی جواب میداد و همچنان دشمن قوی را
از خود دور میکرد اضافه بران از غیرت و مردانگی لشکر شکست خورده را دوباره بجنگ
آورده مقدمه میکرد و دشمن را عقب می نشاند تا خاتمه دشمن را ذلیل ساخت و فراری کرد
باری چون لشکر قندهار شکست خورده فراری شدند ولشکر کابل به فتح و فیروزی
ظفر یافتند بعد از ان لشکر گاه لشکر قندهار را بتاراج بردند و خیمه و دامان را از نقده جنس
پر ساخته و بخیمه گاه خود آرام نشستند و بمرشته زخمی و مقتولان در مقدمه جای توقف کردند
تا مقتولان را دفن کنند و زخمی ها را بجراحان قابل سپرده دارند تا معالجه نمایند و دیگر
شکست و ریخت لشکر طرفین را جمع آوری بدارند اکنون لشکر کابل را بفتح و فیروزی
در حدود کلات بمقدمه جای بگزاریم –

چند کلمه از سرکار امیر شیر علی خان شنوید

که شکست فاحش یافته جانب قندهار روانه شدند با هزاران غم و اندوه طی مراحل و قطع منازل
می نمودند اما سر کار امیر شیر علیخان بدرجه غضبناک بودند و چین در جبین انداخته رفتار
می کردند که تا احدی طاقت سخن کردن نبود و بندگان سر کار هم با احدی تکلم نمیکردند
تا بله همکینی سر کار از باعث پنج نفر خدمتگاران حضور بود که هم هجانهای خود را فدای
رکاب سرکار نموده بحضور نامدار جان دادند زیرا که عمر کی بخدمت سرکار در کمال
نمک حلالی و راحتی خدمت کرده گویا برادر بلکه بازو شمرده میشدند کدورت سرکار
ازین سبب ود واگر نه بر باد شدن تخت و دوا را ذرة بخاطر فیض مظاهر نیاورده باك
نداشتند و در خصوص خرابی سلطنت ار در گاه خداوند امیدوار بودند و بارها بزبان جاری
میکردند که تا جان در تن و رمق در بدن دارند دست از مقدمه بر نمیدارند و جنگ و جدل


(۲۲۲)
میکنم یا خداوند فتح حاصل میکند و باز بسلطنت میرسم و یا جان را بسر این کار می بازم
و بخداوند میسپارم مختصر کلام حق بجانب امیر شیر علیخان دل شکسته بود که با ید از داغ
خدمتگاران خفه میشد زیرا که هريك از آنها رفیق و همدم ومونس سر کار بودند باری
بعد از فرار شدن منزل بمنزل نزول اجلال میفرمودند تا اینکه در منزل خیل آخند رسیدند
سر كاروالا چنانچه که خفه بودند همچنان از طول سفر و تردد جنگ دل شکسته بودند که طاقت
حرکت باقی نمانده بود از اسپ کوه پیکر فرود آمده ساعتی متفکر بگوشۀ درختی استراحت
فرمودند وخواستند که قدری راحت کنند و از رنج راه بر آسایند سردار محمد شریف خان
که از مقدمه اواشک رباط باتفاق سردار فتح محمد خان باردوی سر کار امیر شیر علیخان
آمده حضور داشتند لاکن بندگان سر کار تاهمان یوم باسردار محمد شریف خان ملاقات
نکرده تکلم نفر موده بودند واصلاً بحضور نخواسته کم التفاتی می نمود سردار
مذکور که سر کار والا را دلگیر و پریشان د بدند محبت برادری طاقت
نیاورده بحضور آمدند و سلام کردند ولحظۀ تحمل نموده در ثانی عرضداشت کردند کـه
بنده نوا را خدا بخواهد کارهای خطرناطر بندگان اقدس کدورت ورزد در قندهاراز دولت
خدا داد سر کار دوازده لك روپیه پخته کابلی موجود دارم فدای قدم مبارك باشد
برسیدین قندهار بحضور انور آورده تسلیم کارگر ار میدارم تافوراً باردیگر آماده کار
وزار شده انجام لشکر درست گردد و دوباره قصد انتقام از دشمن دزدی حرکت فرمایند
لا كن خداوند غباری از باعث امور دنیوی بخاطر عاطر نرساند لهذا چون عرضداشت
سردار محمد شریف خان تمام شد و سر کار اقدس شیندند از غضب استراحت را بزحمت مبدل
کر ده از جای جستند ونشستند زیرا که سر کار اشرف پادشاه غیور شجاعت پیشه بودند
طاقت این چنین سخنها را نمی آوردند بقهر وغضب فرمودند که شاید بخاطر شما رسیده باشد
که از رهگذر دولت وبرباد شدن سلطنت خاطر اشرف بند گان اقد س د لنگیر است
و یا بندگان سر کار کم دولت شده باشد غلط قیاس کردید و بیجا ره فکر نمود ید از قتل
خدمتگاران خود که همه بمنزله برادر وبازوی سر کاربودند خفه میباشم که هريك از آنها
جان فدا بودند. وبحضور سر کار جان نثار کردند و قدری بحضور سر کار گذرانده و بخدمت
گزاری وراحتی صرف عمر خود کرده بودند در هر موتی در صداقت شان خلل پذیر نشده بود
ایكاش بمثل شما برادر دشمن هزار کشته میشديد ويك از آنها تلف نمی شدند شما اسم برادری
دارید وخود را برادر مینامید لاکن برادری شما ظاهر است که دو بازوی مرا قطع کردید
دولت سر کار را بر باد دادید و بدشمن سر کار پیوند دادید تازمانیکه حاصل خود را ندیدید
ناچار بحضور سر کار آمدید هنوز هم زبان گویا و چشم بینا دارید چر اشرم ندارید
و خجالت نمیکشید که بحضور آمده سخن میكنيد واظهار فروتنی میدارید حال هم اقبال شما
بلندی کرد که با ارجمندی سردار فتح محمد خان ملاقات کردید و او معتمدی را واسطه نمود
كردا بيديه والاقسم بذات خداوند است که هر گاه بدینگر واسطه می آمد ید بمجردیکه
چشم سر کار می افتاد وشما را میدید بغیر از قتل دیگر چیزی از حضور نمیدیدید باری بعد
از فرمان سر کار که بغیض با سر دار محمد شریف خان خطاب کرد ثانی صفدر علیمر دن که


(٢٢٣)

خزانه دار بود بحضور طلب کرده امر کردند که ستاج جواهر را حاضر کنید وقتیکه ستاج
بحضور آورده شد و خالی کردند گویا زمین حین آخند را جلوه کرو سبز ومنور ساخته
تخمينة يك سير وزن جواهرات میشد و هر دانه آن مثلا خراج مملکت بشمار می آمد مو محسوب
میگردید بعد از ان بامر سر کار برداشتند تا نزدش کاردن آورده از بغل مبارک خود خريطة
چرمی بر آورده و بزمین ریختند زمین را گویا شعله ور ساختند چنانچه جواهرات ستاج
در مقابل يك دانه این آری و قیمتی نداشت و از قیت یکدانة آن صرافان او درك عاجز وقاصر
بودند خلاص، كلام چون دانه ها را از نظر بردا شتند بعد از آن سر کار امیر شیر علیخان
از روی غضب سردار محمد شریف خان را سگ گفته و نفرین کرده و سرزنش دادند و بار دیگر
قسم یاد کردند که هروقت سردار محمد شریف خان بحضور میآمد میخواهم که خون برادر
و فرزند خود را ازوی بستانم اضافه بر این بادی دولت و خرابی سلطنت و در بدری سر کار
و شکست پی در پی عماه را از غمازی و فتنه اانگیزی مذکور میدانم زیرا که جمیع این همه خون
ریزی وشکست و قتل عالم از فتنه انگیزی سردار محمد شریف خان است اکنون سخن بموقع
اتفاق افتاد چنانچه قبل ازین در مقدمه شیخ آباد شما تحریر نموده بودم درینوقت نیز قدری
از رویداد آن قصه دارم تا حلا وت جبلی و لك بخشی بندگان سر کار ظا هر و هو يدا
و روشن گردد باری شب شیخ آباد که صبح آن مقدمه برپاشد سر کار وا لا تبار يكدانه
زمردی داشت که بقدر تخم مرغ در نزد خزانه ار حسین علیخان بود همان شب بحضور طلب کرد
خزانه دار بحضور آورد تسلیم کرد ورخت و یقین کرد خزانه دار که بشدگان سر کار در نزد
خود نگاه میدارد این بود که زمرد در بغل متکا ماند و سر کار والا تبار فراموش کرده
صبح آن قدمه شد و بسر کار شکست افتاد و زمرد در زمین شیخ آباد فراموش شد مقارن
درین فرصت که جواهرات منظور شد بعد از ان بندگان سر کار زمرد را از صفدر علیخان
برادر ناظر حسین علیخان که حضور داشت طلب کرد زیرا که خزینه دار در مقدمه شیخ آباد
محبوس شده بود صفدر علیخان عرضداشت کرد که نهایت گردم زمرد تسلیم خود سر کار
حات در شب شیخ آباد خزینه دار بحضور آورده سپرده است سر کار اقدس فرمودند
که راست عرض کردید لا کن بعد از ملاحظه واپس بخزینه دار سپرده شد چنانچه حال
بحضور سر کار واپس دادن زمرد روشن است مختصر كلام زمرد مابین خزینه دار و سر کار
مفقود شد اما عقيدة سر کار در تسلیم کردن زمرد بخزینه دار کامل بود ویقین سر کار
لا كلام حاصل که زمرد نزد خزینه دار میباشد و هر دو برادر باتفاق پنهان نموده اندلا کن
از سخاوت جبلی که در ذات سر کار وصفات دائمی که در سرشت بندگان اقدس بود دیگر
بزبان مبارك جاری نفرمودند و اظهار نکردند مگر کا گاهی بخاطر اقدس میرسیدونزل
میگذرانید که حسین علیخان خزانه دار قدیمی خدمتگار ونمك حلال وجان نثار چرا زمرد را
پنهان کرده باشد و پاس خدمت های خود را که عمری نموده بود بجا نیاورد ا لبتہ صاحب
دولت شدن آنها فخر حضور سر کار است لا کن نه باین طریق
فرد
کسانی که بدرا پیشه بده اند
ندار نم زنیکی چه بد دیده اند


(٢٢٤)

بهر حال اما بندگان اشرف پس خدمتهای اوشان را به خاطر داشته در ظاهر ان نمیکشیدند
با وجودیکه فتنه انگیزان دایم غماری می کردند و سخن چینی می نمودند و می خواستند
که خدمت گارا بحضور بادار نمك حرام قرار بدهند و بدار را از خدمت گار آزرده خاطر
سازند اما بندگان اشرف تبسم فرموده و می خندیدند و مانع میشدند و سر زنش میکردند
و بعد از این مرحمت می نمودند که خدمت گار را لازم نیست که شکایت خدمت کار دیگر را
بحضور بادار بیارند اضافه بر آن با صفدر علی خان خزینه دار کلبر اور ناظر حسین علیخان
بودند شب و روز محبت می کردند و از سابق بیشتر نوازش میفرمودند و تسلی میدادند که
دولت سرکار تباه شد و کرورها دولت بر باد رفت در ضمن این قدر دولت عظیم یکدانه يك
دانه زمرد بر باد شد چه ضرر دارد سلامتی سر بندگان اقدس باشد شما از زمانیکه خورد
سال بودید تا حال خدمت کردید و جان فشانی نمودید خانه برادر شما حسن علی خان بدست
دشمن افتاد امیه زندگانی ندارد یکدانه زمرد که عبارت از مبلغی باشد چه لازم که باعث
آن خفه شوید دیگر حرف زمرد بخاطر نگذرانید زیرا که در محافل بندگان سر کار
نمی زید لهذا با وجودیکه سرکار تسلی داده و غلام نوازی کردند اما صفدر علی خان شب
و روز بخیال میگذراند و دایم بخداوند التجا می کرد و از درگاه الهی سخن زمرد را
آشکار میخواست زیرا که در وجود پاك ونمك حلال وخدمت گار صادق بودند تا اینکه
خداوند عالم صبرشان را سرور کرد وزمر د از زمین شیخ آباد بر آمد و معرفت يك نفر دهقان
صاحب زمین بواسطه حاکم غزنین بحضور سرکار اشرف رسید و خزانه دار که صفدر علی
خان و ناظر حسین علی خان باشند از غیب پاك شدند و از خجالت بر آمدند و در نمك حلالی و
وراستی و صداقت شان افزوده شد انشا الله وتعالی بقیه دارد باقی مانده حکایت زمرد
را در موقع یافتن و بحضور سر کار رسیدن تحریر میدازم اكنون سر مطلب باز گردیم
و از اصل مدعا سخن سازیم چون سر کار امیر شیر علی خان
از گفتگوئی جواهرات و سر زنش سردار محمد شریف خان
فارغ شدند ساعتی راحت نمودند و آسوده شدند بعد از آن به اراده خداوندی از خیل
آخند سوار اسپ بادر فتار شده بجانب قندهار رهسپار گردیدند تا اینکه روز سوم با وجود
شکست و پراکندگی بسیاز بادل قوی و حوصله شگرف وغیرت و مردانگی وارد شهر قندهار
شده بدولت واقبال داخل ارگ بالا حصار شده بر تخت احمد شاهی نشستند و بدرگاه خداوند
شکر گذار شدند بعد از آن مردم قندهار خیل خیل طایفه به طایفه اصناف اصناف امر، و
اشراف خورد و بزرگ بحضور آمده سلام می کردند و از حضور نوازش و مهربانی دیده و
محبت پدرانه وتسلی جداگانه میدادند و مرخص میشدند چند روزی بهمین منوال گزارش
یافت و از دلتگی سفر همین آمدند و آسوده شده خاطر جمع حاصل کردند بعد پنج نفر
بزرگان حضور و ارکان دولت را به حضور طلب کرده مساحت نمودند که دشمن قوی نزديك
و گلوگیر و عنقریب میرسد امروز برای سر کار از انجاه لشکر گیری و لشکر کشی چیزی
باقی نمانده هرگاه بخواهیم که لشکری بسازیم و توپ و تو پخانه را سرشته کنیم و شکست
ور بخت لشکر را انجام بدهیم کجا فرصت باقی است افلا ششماه مهلت می خواهد که تا اندك


(٢٢٥)

لشکری انجام داده سرشته و آماده کنیم پس بهتر است که از قندهار بگذریم و بجانب فراه
و هرات روانه شویم الحمد لله والمنه هجوم لشکر در هرات آماده و تیار داریم بعد از آنکه
وارد شدیم بخاطر جمع و آسودگی تدارك لشکر و سرشته لشکرکشی کنیم زيرا كه ملك
خود سرکار و دست دشمن کوتاه است بعد از انجام امیدوارم که بالای دشمن حرکت کنیم
و تقابل ورزیم تا خداوند چیزیکه خواسته باشد بظهور برساند لاکن بنده کسان سرکار
تا جان در تن دارم و رمق در بدن دارم ترك این کار نخواهم كرد و دشمن را آسوده نخواهم
گذاشت اکنون درین خصوص شمايان كه فرزند و بازوی سركار وشريك نفس می باشيد
چه رای میزنید و چه مصلحت میدهید بحضور عرضداشت کنید بعد از فرمان سرکار ارکان
دولت و بزرگان حضور باتفاق متفق الكلمه بمعرض
اقدس رسانیدند که فرمان فرمان سرکار و امر امر اقدس است
و ازین بهتر مصلحت نیست و سراسر صواب است و بغیر از این دیگر علاج نیست و بهتر از این
به تصو ر نمی آید که غلامان عرضداشت بداریم مختصر کلام بعد از بیان خدمت كاران ارادة
سفر خیرت اثر بجانب هرات نمودند لاكن در جميع این رویداد و مجلس های کنکاش
سردار محمد شریف خان داخل نبودند بلکه بندگان سرکار از حضور مانع فرموده بودند
بهر حال سخن مختصر تا اینکه سرکار شیردل و شجاع در بین سه روز تهيه و تدارك نموده
چیزیکه لازمه حضور داشت از جزئی و کلی انجام کرده و سرشته نموده بعد از قندهار واگذار
شده به توکل کردگار بادل قوی و غیرت و دلاوری بجانب گرشک و فراه مراجعت کردند
منزل و مراحل طی کرده داخل گرشك و بعد از روزی چند در فراه رسیدند استقامت فرمودند
و باندك روز سرشته گرشك و فراه خود را آسوده ساخته بجانب هرات رهسپار شدند تا اینکه
مع الخير والعافيه وارد هرات گردیده بر تخت دارالسلطنه هرات برقرار نشستند و تن به
رضای خداوند دادند سردار محمد يعقوب خان که حاکم هرات بودند و فرا مرز خان
سپاه سالار که مامور خدمت هرات بودند کمر به خدمت بندگان اقدس بسته شب و روز بخدمت
گذاری و جان فشانی خدمت میکردند و با مر سرکار والا تبار به تهیه و تدارك لشکر کشیری
شدند اضافه بر آن لشکر جديد هم از هر طایفه می گرفتند و داخل لشکر کشیری میکردند
و در گرفتن لشکر و انجام سفر و تهيه و تدارك مقدمه با دشمن خود تلاش بسیار داشتند چنانچه
شب و روز آرام و قرار نداشتند اکنون سرکار امير شير على خان را در هرات بر تخت سلطنت
آسوده و متوجه لشکر کشیری بگذاریم تا سر داستان شان رسیدند چند کلمه از رویداد لشکر
کابل و کیدا رشات قندهار شویم .
ابتدا از سردار محمد شریف خان تحریر کرده سر سخن بازگردیم شاعر فرموده :
تو چاهی کنده ئی در اصل که خلق را در اندازی
نمیترسی از ان روزی که خود را در میان بینی


(٢٣٦)
مصداق این مقال حکایت سردار محمد شریف خان که از فتنه انگیزی مفسداور
عالمی خراب شد و سلطنت بزرگی بر باد رفت چنانچه قبل ازین بچند درجه در قید تحریر
در آمده داخل کتاب گردید اکنون در سنتی که سردار محمد رفیق خان مقتول شد سردار
محمد شریف خان ما بین خوف ورجاء در ماند تا به اتفاق سردار محمد ابراهیم خان در لشکر
سردار فتح محمد خان رفت و بعد از شکست سردار فتح محمد خان بلشکر امیر شیرعلی خان رسید
ازان سبب که بحضور سر کار شرمنده و خجل بود وقرت در حضور اقدس ندید بلکه از حضور
مانع شد ثانی بخود ملاحضه کرد که اصلا سر کار امیر شیرعلی خان التفاتی نکرده و منظور
نظر نداشت بلکه دشمن پنداشت، لاچار برکاب امیر شیرعلی خان بجانب هرات نرفته
در قندهار توقف کرد و عریضة عذر آمیز از باعث گناه خود و رویه ادرفتن امیر شیرعلی خان را
از قندهار در عریضه درج کرده و به حضور سردار محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان
فرستاد و خود مذکور در قندهار توقف داشت. سردار محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان
سالار لشکر که بعد از فتح در حدود کلات توقف داشتند و سرشته شکست وریخت لشکر را
انجام میدادند تا اینکه از جمیع کارات لشکر ظفر اثر و لشکر شکست خورده قندهار
آسوده شدند بعد بتوکل خداوند بجانب قندهار روانه گردیدند يك منزل حرکت فرموده
بودند که عریضة سردار محمد شریف خان رسید و از نظر گذارش یافت بعد ازان بدولت
و اقبال منزل به منزل حرکت فرماشده وارد شهر قندهار شدند و به تخت دارائی وسلطنت قندهار
بر نشستند اما بخاطر داشتند و بخاطر می گذراندند که در قندهار سررشته و سامان لشکرهای خود را
قوری نموده بعد از نوروز عام افروز بجانب هرات سفر کنند شاید که به فضل خداوند یکباره سلطنت
افغاسان را تصرف دارند چنانچه شب و روز فکر بندگان سردار سالار همین بود و متوجه لشکر
انجام احاطة دولت خدا داد بودند وسعی و کوشش می نمودند وتلاش بسیار می کردند
اما شاعر می گوید :

چو رفته به تقدیر دگرگون نشود
يك ذره از انچه هست افزون نشود
هان تا جگر خویش زغم خون نکنید
کز خوردن غم بجز جگر خون نشود

اکنون سردار کلان سردار محمد اعظم خان و سردار سالار لشکر سردار
عبدالرحمن خان را در قندهار بسر رشته لشکر گیری و تدارك سفر خیریت اثر بجانب هرات
بگذارید تا چندی بر تخت احمد شاهی برقرار نشسته متوجه امور لشکری باشند و داد عیش
وعشرت بدهند. چند کلمه سخن از واقعات و کفارشات دارالسلطنه کابل و از غداری زمانه
غدار و کج رفتاری فلك كج رفتار بشنويد. زیرا فلك كينه جو همیشه در خطة پاك افغانستان
طبل كج رفتاری بصدا در آورده چندین هزار دلاوران شیردیشه و شجاعان شير بيشه را بخاك
وخون آغشته نموده وهزا ران ماه رویان دلپذیر و مهوشان عنبر بوی بی نظیر را اثر پنجه
جانکاه سوز گردانیده و لباس ماتم و قرین غم به ماتم نشانده وهزاران كودك بل هزار شیرخواره را
در گهواره بداغ یتیمی سوخته و لباس بی پدری برای شان دوخته و بقامت شان پوشانیده


(۲۲۷)

وهزاران پدر مهربان را که سال های دراز فرزند را بخون جگر پرورده کرده عاقبت
به آتش فراق سوخته و داغ بدل گذاشته چنانچه بسال های دراز فراموش نشود هنوز کینهٔ
فلک کینه جو از خطهٔ خاک افغانستان تمام نشده و دوباره طبل کج رفتاری می نوازد و کمر انتقام
بکین خون جوانان بر بسته می دارد و طبل کج رفتاری را بلند آوازه می گرداند و می خواهد
که باز سلسله های قدیم را برباد دهد و چندین دودمان ها را دود از نهاد بر آورد واسیر
پنجهٔ بلا سازد ای دل از کج رفتاری فلک بی بنیاد ندانم که خطهٔ پاک افغانستان با فلک
بهانه جو چه ستم رسانیده که این قدر انتقام می کشد وهنوز به آرزوی خود نمی رسد وبه
مراد خویش واصل نمی شود و بجانب قتلی دامن به کمر پرزده واز هر گوشه و کنار غوغا
می اندازد و فغان بر می خیزاند و غلغله می کند وفلی مابین افغانستان عقد مه ثریا می کشد
و جنگ پیوسته می سازد و چنانچه درین باب شاعر می گوید :
اگر شکایت گویم ز چرخ نیست صواب
و گر عتاب کنم با فلک چه سود عتاب
چنانچه خیمهٔ نیلو فری مرا بشکست
شکسته بادش میخ و گسسته باد طناب
و شاعر دیگر فرموده :
شرح این هجران و این سوز جگر
این زمان بگذار تا وقت دگر

اکنون مصدقات این مقال و بیان این شورش و غوغا در خطهٔ افغانستان آنکه قبل
ازین چقدر از قتل وقتال تحریر شده بود وحال نیز قلم دوزبان رجوع به تحریر شورش
نمود وار شورش تقریر می سازد بلکه تاختم شتاب قلم سخن از شورش بخاطر دارد و بیان
از شورش خواهد بود چنانچه سابق براین از عهده مهٔ سردار فیض محمد خان وسردار عالی
سردار عبدالرحمن خان در قید قلم در آورده بودم که بشرایط سلطنت افغانستان بتصرف
درآمد حکومت ترکستان باختیار سردار فیض محمد خان باشد وسردار فیض محمد خان
بقرار سابقه امر و نهی خردرا بحضور سرکار ارسال و مرسول بدارد و در این وقت که
به فضل خداوند پایتخت کابل به تصرف امیر محمد افضل خان در آمد و پادشاه افغانستان
شد و کار کذان هر ولایت را لازم به فرمان برداری کنند و تابع امرو نهی ظاهری پادشاه
باشند و فرمان پادشاه را جایز شمرند وبقرار قاعده وقانون مالیات بدهند و دایم رویداد
ولایت را بحضور پادشاه بفرستند و تجاوز ندارند لا کن سردار فیض محمد خان با وجود
عهد نامه ازین رفتاربدی بوده خود را صاحب سرین ترکستان می دانست و پادشاه افغانستان
را منظور نمی کرد چنانچه هر سال تارتقی که گویا مأمور بود به حضور نمی فرستاد هر گاه
از حضور پادشاه فرمان می شد وجزئی خدمتی می فرمودند تأخیر می کرد و به عمل نمی آورد
بلکه گاه گاه برملا وخفا در خلوت و مجالس اظهار میداشت که از طفیل دولت وغیرت وتردد
من که کمر سردار عبدالرحمن خان را بستم افغانستان بتصرف سرکار امیر محمد افضل خان


(۲۲۸)
در آمد و پادشاه شدند و از حبس رها گردیدند و بارها به تکرار همین فقره را بر زبان
جاری می کرد و مفت می گذاشت و به کردار خود فخر می نمود ومباهات می کرد و باك
از شهرت نمی کرد ازان گذشته سردار ولی محمد خان برادر بزرگ سردار فیض محمد خان
که در کابل بحضور بندگان سرکار باقرب و منزلت بسیار بود این هم برفتار برادر
دیده رفتار می کرد و در خلاء وملاء سخن های کم و زیاد که سرا سر باعث روز کشتگی
برای شان بود اظهار می کرد و می گفت و باك نداشت با وجود یکه پیوسته اخبار
مذکور به حضور بندگان اقدس می رسید و سرکار اشرف بخاطر نگرفته در صبر و تحمل
می افزودند تا اینکه بی باکی و سخن کردن سردار محمد ولی خان گوشزد سخن چینان
و فتنه انگیزان گردید و یومیه بحضور سرکار والا تیار رفته عرض داشت می کردند
وخاطر خطیر سرکاراقدس را متوحش می نمودند اضافه بر آن اخبار کدورت آمیز میکرد
از ترکستان می رسید و در کدورت سردار فیض محمد خان می افزود تا روزی اتفاق افتاد
ويك خط به مهر سردار ولی محمد خان ازین راه ترکستان بدست آمد و منظور حضور
بندگان اشرف شد و از نظر گذارش یافت و سخن های خوف ورجاء و بیان های ترس و بیم
در خط مذکور درج بود که از حضور سر کار برای برادر خود سردار فیض محمد خان
نوشته بود و از حضور اقدس برادر خودرا ناامید گردانیده خوف زیادی نشان داده بود
گویا سرکار والا عنقریب ترکستان را باید از سردار فیض محمد خان بگیرد بلکه سردار
مذکور را از حکومت ترکستان عزل کرده هر گاه ممکن شود و علاج پذیرد محبوس
کابل سازد بلکه در کاغذ ارسالی خود تقریر نموده بود که متوجه احوال خود شده به
لشکر حضور خود پرداخت دارید تا در وقت شار پراگنده و پریشان نشوید و در زیر دشمن
قوی ضعیف نگردید اذا چون بندگان اقدس از خط نوشته از گیر سردار ولی محمد خان
سراسر اطلاع یافت غضب بر طبیعت اقدس اشرف استیلا یافت و طاقت تحمل باقی نماند
سردار ولی محمد خان را بحضور طلب کرده فرصتی که جمیع بزرگان دربار در مجلس
حضور داشتند خط مذکور را نشان دادند و امر فرمودند که جواب خط خودرا به حضور
مجلس به سرکار اقدس بگوئید و فقراتی که شکایت کردید يك يك ظاهر کنید
تا بزرگان حضور در حق و باطل آن سخن براستی کنند و از حق نگذرند و ملاحظة حضوررا
نکنند و آن چیزی که حق باشد بگویند و بیان براستی بیارند . باری سردار ولی محمد خان
که خطا کار و گناه کار بود و تحریر خط مذکورسراسر بر خلاف حق وجهة فتنه انگیزی
بود و جوابی نداشت سکوت ورزید و سر بزیر افکند .
استاد می گوید :
چرا کاری کند عاقل که باز آرد پشیمانی »
و دیگری می فرماید :
سخن سنجیده گوی تا دوست را دشمن نگردانی
به حرف بی تأمل آشنا بیگانه می گردد


(٢٢٩)

استاد ثنائ بیان می نماید :
تا نکنی جای قدم استوار پای منه در طلب هیچکار
با همه کاری که در آئی نخست رخنه بیرون شدنش کن درست
مختصر کلام بالا جواب شدن و سکوت ورزیدن و سر بزیر افگندن بعد ازان بندگان
اقدس از بزرگان حضور سوال کردند که سزا وار شخص مکار و فتنه انگیز و کذاب
چیست ؟! خصوص شخصی که بزرگ و پادشاه زاده باشد و از بزرگی و نام و نشان خود خجالت
نکشد و دولتی را به غمازی خراب کند و برباد بدهد و عالم را تباه گرداند شما که حضور
دارید از روی حق و راستی بدون کذب در بارۀ او چه حکم می کنید و سزاوار چگو نه قصدی
می بینید جمله به اتفاق عرضداشت کردند که این چنین شخص بندۀ ناشکر است و از درگاه
خداوند غافل افتاده است ، سزاوار این کس قتل و زنجیر است تا عبرت دیگران شود بعد
بندگان اشرف از روی غضب سردار ولی محمد خان را محبوس فرمودند و از فتنه انگیزی
مذکور فارغ شدند بعد ازان سر کار والا تبار از روی فکر و تدبیر دانستند که مصالحه
تر کستان و کابل بر هم خورد و دو ستی بدشمنی مبدل گردید و رشته که پیوند شده بود
از کردار بد سردار ولی محمدخان بیگساید و خرابی دست داد ، حال بباید و شاید که بندگان
سرکار علاج کار را پیش گیرد و تدارک این واقعه را سررشته بدارد زیرا که از محبوس
شدن سردار ولی محمدخان البته سردار فیض محمد خان یورش سر داده و رجوع بخرابی
می کند ، بهتر آنست که زودتر لشکری بفرستیم و سرحدات را محکم بداریم چنانچه شش هزار
لشکر مکمل الاسباب از سوار و پیاده با هشت عراده توپ به سر کردگی سردار محمد سرورخان
و جرنیل شیخ میر خان و دیگر افسران جنگ دید بجانب ترکستان فرستادند و امر کردند
که تا سرحدات خود رفته استقامت کنید و سرحدات خود را بخوبی با خبری و به هوشیاری
شب و روز نگهداری کنید و یومیه اخبارات ترکستان را دانسته شوید و بمی کم و کاست
بحضور بندگان اقدس عریضه بدارید لهذا بعد از فرمان پادشاه رعیت پرور سردار
محمد سرور خان حسب الامر سر کار با افواج خو نفرار و لشکر بی شمار از دارالسلطنه
کابل حرکت فرما شده منزل و مراحل طی فرموده بلا توقف در حدود آب کلیه رسیده
خیمه و بارگاه و سرا پرده برپا کردند بعد ازان متوجه ترکستان و سرحدات آن و حضور
سردار فیض محمدخان شدند چنانچه قبل آدمان هشیار و کاردان به جهۀ رویداد ترکستان
فرستاده بودند ، درین وقت که وارد آب کلیه شدند خبر داران مامور خبر آوردند که
سردار فیض محمدخان قبل ازین به چند روز لشکر جای خود را در حدود آب آیله فرستاده
آماده و تیار می باشند و سه منزل از حدود ترکستان پیشتر تجاوز کرده در سرحدات کابل
که دخل به جمع و خرج ترکستان نداشت وارد شده منزل کرده اند. مختصر کلام لشکر کابل
و لشکر ترکستان در مقابل همدگر افتادند و شب ها هر دو جانب گزمه برآورده متوجه
لشکر گاه خود بودند تا دشمن گزندی نرساند و دستبرد نکند چنانچه يك هفته به همین
منوال گذارش یافت لا کن سردار امیر محمد افضل خان مکرر به جهۀ سردار محمد سرورخان
فرمان می فرستاد و از جنگ منع می کرد و می نوشت که خود داری کنید و رجوع به جنگ


(۲۴۰)
ندارید تا وقتیکه دشمن شما را لاچار سازد وعرصه را برشما تنگ گرداند بعد ازان
اختیار جنگ با شماست به هر حال یومیه متوجه لشکر طرفین بود ند
وخود داری میکردند لاکن لشکر ترکستان یومیه مایل به جنگ بودند ولشکر آرائی
کرده رجوع به مقدمه مینمودند لشکر کابل خصوص جرنیل شیخ میرخان که جنگ دیده
و جنگ آزموده بودند در صبر و تحمل می افزودند و تدبیر میکردند و میخواستند که دشمن
را به تدبیر زبون سازند و به لشکر دشمن گلوگیر شکست اندازند اما لشکر ترکستان فرصت
نمیداد و هر روزه اطراف لشکر کابل را چپاول میزد تا اینکه يك هفته در مقابل همدیگر
گدارش یافت و لشکر کابل به تنگ آمده و رجوع به مقدمه کردند .
فصل دوم مقدمه آب کلید که ما بین راه
کابل و ترکستان است و شکست لشکر کابل
و فتح لشکر ترکستان
لهذا بعد از ان که لشکر طرفین آماده کارزار شدند مقدمه را با خود مصمم گردانیدند
و کمر به مردانگی بسته و به میدان جنگ رفته صفوف راست کردند و انتظار فرمان بودند
تا اینکه از هر دو جانب صدای نرم و کرنا برآمد وقتك آينه خواه رقاصه انگیز را روزی
خوشی دست داد و به خورسندی تمام آواز داد دهلش مسبین این بود که صدای رعد آسای
برق نمای توپ های آتش فشان زلزله در گنبد دوار انداخت و تفنگ های مارتین خانما نسوز
زمین معرکه را به جنبش افگند چنانچه زمین معرکه و نبردگاه از دود توپ و تفنگ چون شب
ظلمانی سیاه و تاريك گردیده بود که دوست از دشمن شناخته نمیشد با وجود آن زمین جنگ
جاومیدان رزم گاه از خون بدن دلاوران چون جوی چمر جاب روان و سرهای جوانان از
ضرب دست یلان بيا ضرب شمشیر بران چون گوی در میدان به هر طرف روان میبود
واز خون جوانان وبدن دلاوران چرخ چنگ چاه باخاك آغشته ویکسان شده بود مدعا
آنکه لشکر طرفین و افواج جانبین داد مردانگی دادندو در غیرت ومردانگی کمی و کوتاهی
نکردند ودر قتل وقتال بسیار سرموی تقصیر نه نمودند واز کشته پشته ها ساختند و میدان
جنگ را مملو از کشته وزخمی نمودند و هزاران پدر را بی فرزند و فرزندان را بی پدر کرده
بداغ یتیمی سوختند و چندین عیال و اطفال را در جرگه يتيمان وبی کسان ماندند و هنوز دست
از قتل باز نمیدارند تا فرصتی که طرفین از قوت دست ربازو افتادند و در میدان جنگ متفکر
به حال خود درماندند ، نه دست ستیزونه پای گریز لاکن تقدیر ربانی را کوشش سود نبخشد
و تردد بسیار فایده ندارد چنانچه استاد می فرماید :
با قضا کار زار نتوان کرد
گله از روزگار نتوان کرد
کردگار هر چه می کند نیکوست
حکم بر کردگار نتوان کرد


(٢٣١)

خلاصه سخن از طلوع آفتاب الى نصف النهار جنگ پیوسته بود و در زد و خورد کمی
و کوتاهی نکردند و به مردی کوشیدند و به مردانگی جوشیدند و دادمر دانگی دادند
تا زمانی که یکباره شکست فاحش به لشکر کابل افتاد و روی از معرکه گردانیدند و فراری
شدند و راه کابل پیش گرفتند و همچنان شکست فاحش خوردند که سر از پا
نمی شناختند مشاعر می گوید :
چاه اش زمین خم می آید برون هربار سرخ
رنگ هادار د بهار و مدفن و آسایش مباش
اکنون محرر کتاب لاچار است که دیده و شنیده را باید و شاید داخل کتاب کند
نیک را نيك و بدرا بدی و مدحال لازم افتاد فقره که شنیده دارم تحریر نمایم هر چند از شخص کامل
نشنیده ام اما به صدق اقرب است معتبر مدعا اینکه سردار محمد رفیق خان در کابل
مقتول شد و سردار محمد شریف خان بجانب قندهار فراری گردید جرنیل شیخ
میرخان مابین خوف و رجاء شب را بروز می آورد خصوص در وقتیکه سردار کلان
سردار محمد اعظم خان و سردار کلان سردار عبدالرحمن خان با لشکر های فراوان
بجانب قندهار روان شدند و جرنیل شیخ میر خان را سرکرده لشکر نمودند و در کابل
ماندند خیلی خوف بالای مذکور غالب شد و قصد کرد که از کابل فرار شود اما
نشد و مضایقت نماید لاچار در کابل به حضور سرکار اشرف خود داری کرده متوجه
احوال پر اختلال خود می بود اتفاقاً اسبابی پیش آمد که گویا باعث نجات جرنیل
مذکور شد اینکه با سردار محمد سرور خان مأمور سفر ترکستان شد و در آب کلیه
منزل کرد همینکه خیمه و بارگاه برپا شد و لشکر بان جا بجا شدند از همان فرصت
جرنیل شیخ میر خان به لشکر ترکستان رابطه کرد و خود را به قسم و عهد نامه
پیوند داد و خرابی لشکر کابل را به ذمه گرفت این بود که در يك هفته چند نوبت
لشکر ترکستان حمله کردند و جرنیل مذکور لشکر کابل را مانع شد نه که تقابل
ورزند زیرا که مقصدی از خود داشتند و از حضور سردار محمد سرور خان به تدبیر
رد می کردند تا اینکه کار لشکر کابل پراکنده شد و غیرت ها منشگیر گشت بعد ازان
به جنگ افتادند و داد مردانگی دادند چنانچه لشکر ترکستان را عقب نشاندند
با وجود این قدر مردانگی و جنگ آرمائی يك باره شکست خوردند و پراکنده
شدند بعد از شکست تمامی لشکر کابل متحیر و متفکر به احوال پر اختلال خود
ندانسته یکی از دیگری سوال می کردند که این چگونه شکست بود که به لشکر ما
لشکریان دست داد اکنون ظاهر شد که این تفرقه افتادن و بعد از فتح نمایان شکست
فاحش خوردن نتیجه نمك حرامی جرنیل شیخ میر خان است که به تدبیر برای لشکر کابل
خرابی پیش آمد قصه کوتاه این بود که لشکر کابل فراری شدند و از معرکه روی بر تافتند
ومنهدم گردیدند سردار عالی محمد سرور خان که در میدان جنگ چون شیر ژیان استاده
بودند و ترغیب جنگ می کردند چون کبار لشکر خود را دگرگون دیدند با قلیل خدمتگار


(٢۴٢)

دست از جنگ کشیده باهزار غم و اندوه به جانب کابل فراری شدند بعد از آن لشکر ترکستان که ظاهر وعموما عقب رفته بودند و ندانسته فتح برای شان گویا از غیب حاصل شد مانصر الا من عند الله از عالم غیب تائید ایزدی مددگار گشت با فتح و فیروزی جیب و دامان را از تاراج لشکر گاه کابل پرساخته به خیمه و بارگاه خود رفتند و به قرار نشستند و به عیش و عشرت کوشیدند بعد متوجه قتل گیاه شدند و مقتولین لشکر طرفین را دفن کردند وزخم مجروح ها را به جراحان قابل و دانشمند سپردند تا معالجه بدارند درباب شیخ میر خان جرنیل که باعث شکست لشکر کابل شده بود درین وقت در گوشه نشسته تماشای هر دو لشکر را می کرد متوجه فرار شدن بندگان سردار محمد سرور خان بود که زودتر برطرف شوند تا نيك مرامی مذکور بهتر به لشکر ترکستان ظاهر گردد بهرحال بعد از فتح وفیروزی که وارد لشکر گاه خود شدند بعد از آن به امر سرکرده لشکر ترکستان جرنیل شیخ میر خان که باعث شکست لشکر کابل شده بود نامبرده را به عزت تمام از جنگ جا گرفته داخل لشکر گاه خود کردند و خیمه و سرا پرده برای جرنیل مذکور برپا نمودند و شب و روز در عزت مذکور می افزودند بعد از ان رویداد جنگ و شکست لشکر کابل و تدبیرات جرنیل شیخ میر خان در ذلیل شدن افواج کابل و فتح لشکر ترکستان را با خدماتی که از امیران ترکستانی به ظهور رسیده بود بحضور سردار فیض محمد خان عریضه فرستادند بعد از چندی خلعت های نظامی به جهت افسران لشکر با افزونی تنخواه و نوازشات بسیار فرستادند و در فرمان جميع افسران را با منصب افزون امیدوار نمودند و فرمان دیگر اسمی جرنیل شیخ میرخان که سراسر نوازشات و مهربانی بود با خلعت جرنيلي ويك قبضه شمشیر جوهر نشان ويك راس اسپ کوه پیکر تازی نژاد بازین ویراق طلا فرستاده با موجب تحسین و آفرین طلب حضور فرمودند چنانچه جرنیل مذکور را با اعزاز واکرام تمام خیمه و بارگاه و خدمت گاران رساله و پلئن جانب تخته پل بحضور سردار فیض محمد خان فرستادند ولشكر آب کلیه در حدود آب کلیه آماده و تیار و نگههداری سرحدات خود را می کردند و امیدوار آمدن لشکر کابل بودند اکیدون لشکر ترکستان را به عیش وعشرت بگذرانید و چند کلمه از دارالسلطنه شهر کابل وحضور سرکار امیر محمد افضل خان شنوید :
لهذا چون سردار محمد سرور خان از آب کلیه شکست یافته با لشکر پراگنده وارد دارالسلطنه شهر کابل شدند سرکار امیر محمد افضل خان از مشاهده این احوال متفکر و متحير شده غریق دریای حیرت گشته پيك خیال را بهر طرف جولان داده بعد از فکر و اندیشه بی شمار و تامل بسیار راجع به طلب سردار محمد اعظم خان و سردار سالار لشکر سردار عبدالرحمن خان شدند چنانچه به این عنوان فرمان فرستا دند .


(سواد فرمان بندگان سرکار)
ارجمندا سردار محمد سرور خان از تقدیرات ازلی از مقدمه آب کلیه شکست یافته
وارد کابل شدند نامبرده را بخدمت شاهرستادم درقندهار حاکم بگذارید وامرونهی قندهار
را بوی تسلیم کنید وبقدر کفاف او لازم میدانید لشکر بگذارید وبزودی سرشته قند هار را
بسته کرده خود شما بان بلافصل عازم کابل شوید و در آمدن خود تاخیر نکنید وبسرعت عازم
حضور فیض ظهور شوید که در تاخیر آفتهامت طالب را زیان دارد . لهذا چون فرمان سر کار
والاتبار درقندهار بحضور سردار کلان وسردار سالاررسید واز شکست لشکر خود شنیدند
متحیروپریشان شدند بعد از ان بصلاح وصواب دیدسردار کلان در بین بکهنه خودرا از سرشته
قندهارفارغ ساخته وخودرا بالشکری کافی آماده سفر دارالسلطنه نمودند بعد از ان سردار
محمد سرورخان راحاکم بالاستقلال بافواج نظامی وملکی فرموده وسردار محمدعزیز خان
را که برادر سردار محمد سرورخان بود ضیاء سالارلشکر قندهارساخته بخلعت های فاخره
سرافرازفرمودند وسردارمحمد شریف خان که درقندهار معطل شده بودند نامبرده را ذلاصا،
کرده بهمراهی خود عازم کابل شدند ودو منزل را یکی کرده بسرعت تمام خودرا با لشکریان
وارد کابل نموده بحضور سر کار والاتبار رسیده وچون قطره بدریا پیوستند سر کار
ذی الاقتدار از دیدار سر دار کلان وفرزند دل بند مسرورگردیده بملاقات سر دار
محمدشریف خان خوجند شدند ودرباره سردار مذکور محبت ونوازش فرموده مسند نشین
بار گاه وپهلو نشین اقدس والا نمودند خلاصه کلام مدت قلیلی از آمدن سردار کلان و سردار
عبدالرحمن خان در کابل گذشته بود که خبر وحشت انگیز واخبار سراسر ستیز از ترکستان
رسیده مضمون اخبار آنکه بعدازمقدمه آب کلیه سردار فیض محمدخان بسی متفکر شده ازحضور
سر کار بخوف کلی شب را بروزمی آورد عاقبت پسر کار امیرشیرعلیخان عریضه فرستاده وخواهش
کرد که بندگان سرکار عازم ترکستان شوند که غلام بجان ودل بخدمت حضورشان جان فدا کنم
این بود که محمدعلم خان پیشخدمت ازهرات بامر سر کار عازم ترکستان شد وا، سردار
فیض محمدخان عهدنامه گرفت و باقرآن مهر کرده وعريضه اخلاص مندی واپس روانه هرات
گردید احتمال دارد که بندگان امیرشیرعلیخان عنقریب عازم ترکستان شوند چنانچه مردم
تر کستان کمانه میدانند و درتمامی ترکستان شهرت یافته و بر این مردم جاری است باری سر کار
امیر محمد افضل خان که این اخبار را ملاحظه کرد و از نظر گذرانید دا نست که سردار
فیض محمدخان از فتنه انگیزی دست برنمی دارد بعد از ان امر به تهیه لشکر کردند ولشکر
دارالسلطنه کابل را منظم فرمودند و رفتن ترکستان را بخود مصمم نمودند لاکن سردار سالار
عبدالرحمن خان مایل برفتن ترکستان نبودند و از طریقه صلح وصلاح سخن میکردند و در تاخیر
می افزودند زیرا که با سردار فیض محمد خان عهدنا مه کرده بودند و بخاطر داشتند که عهد
شکنی نشود امابندگان سرکار مقدمه آب کلیه رابیان میکردند ومیفر مودند که عهدشکنی

(۲۳۳)


از سردار فیض محمد خان بظهور پیوست ۱ کنون زودتر عازم تر کستان شوید و دشمن را فرصت
ندهید که قوی میشود لهذا بهمین گفتگوشب را بروز می آوردند که خبر ورود امیر شیر علیخان
بترکستان رسید و اخبار رسیدن شان در کابل بحضور سرکار والاتبار اخبار شد بعد ازان
بندگان اقدس در غضب گردیده فورا سردار ولی محمد خان را محبوس و ارباب قندهار
فرستادند و سردار عبدالرحمن خان را امیر رفتن تر کستان کردندا کنون سردار عبدالرحمن خان
را به تهیه و تدارک لشکر کشی و عزم رفتن تر کستان بگذارید
چند کلمه سخن از رویداد ترکستان و ورود سرکار امیر شیر علیخان بترکستان شنوید :
چون قبل ازین از ورود امیر شیر علیخان از هرات بتر کستان، خواهش سردار فیض محمد خان
تحریر نموده بودم که سردار فیض محمد خان بعهدنامه و قرآن مهر کرده سر کار امیر شیر علیخان
را بترکستان طلب کرده بودند حال از رویداد ترکستان و گیر ارهای فی ما بین امیر شیر علیخان
و سردار فیض محمد خان تحریر میدارم بعد از آنکه سرکار امیر شیر علیخان بعهد
و قسم از هرات وارد ترکستان شدند و سردار فیض محمد خان
بحضور سرکار شب و روز بخدمت گرفتار و کمربندان فشانی بجه لحظه تغافل نمی ورزید
چنانچه در زمان اندک سرشته لشکرهای ترکستان را نموده بحضور بندگان اقدس خدمت
خود را منظور گردید بعد ازان سر کار والاتبار بتقلیل حر کٹ فرمایده بالاشکر کشی
سردار فیض محمد خان با دریای لشکر که از مرو و ماور بیشتر بود وارد منزل کور مار شدند
و خیمه و بارگاه باوج ماه رسانیدند و یکهفته باعت بعضی امور لشکری و بجهت برخی انجام
سفر در منزل مذکور توقف اردند تا باقیمانده شکست و ریخت لشکری باقی نماند و مکمل شود
زیرا که طول سفر دشمن قوی پیش رو میباشد، اکنون قلم دوزبان رجوع بشکایت دارد و میخواهد
که شمه از افغانستان و زمانه سرفدار و نفاق مردم افغانستان ارشاء وكدا و خورد و بزرگ
شکایت کرده ثانی از مطلب سخن راند چنانچه دو برادر در خطه افغانستان باین نفاق اندیش
باشند هر گاه نفاق را از دست ندهند کویا در عظمت و شوکت شان نقصانی پدید آید و مردی
و مردانگی شان خلل کلی پیدا کند و این تقریری که محرر کتاب تحریر میدارم در جمیع
مردم ولایت ظاهر است مصدقات این مقال رویداد سردار فیض محمد خان وامیر شیر علیخان
است بهزار عهد وقسم امیر شیر علیخان را از هرات بالتماس خواهش کردند و سرکار
امیر شیر علیخان را پادشاه و خود را فرمان بردار قسم خوردند در اینوقت که پنج روزی از
ورود سر کار در تر کستان گزارشی یافت همان عهد و قسم باقی نماند و خیال سردار فیض محمد خان
فاسد گشت و جمیع امور ملکی و نظامی را باختیار خود انجام میداد و بسر کار والا ربوت
نمی کردند و بزرگی سرکار را اصلا منظور نمی نمودند و برعکس قسم عمل می کردند زیرا که
در عهد نامه داخل کرده بودند که هیچ امری را بدون فرمان سرکار تکلم خواه جزوی باشد
خواه کلی اما حال از همه گذشته خود را سریر آرای ملک وولایت دانستند و سر کار اقدس را
بجوی بسند نکردند بلکه در حکم نظر بند محسوب نمودند لاکن بندگان امیر شیر علیخان که
پادشاه بزرگ وصاحب تدبیر و سپاه پیشه بودند نشیب و فراز دنیا را بسی دیده و پیموده بودند
اصلا بخاطر او نمیگذراندند و در تحمل می افزودند وصبر و شکیبائی میکردند چنانچه استاد

(۲۳۴)


میفرمایند مصرع در مرغ زيرك چون در افتد تحمل بایدش مخلص كلام از رفتار و کردار
سردار فیض محمدخان عیال مذکور شنیده ويك بيك اطلاع یافت سردار فیض محمد خان شوهر
خود را بحرم سرای طلب کرده سرزنش کرده وقد مود که این چه رفتار است و این چه کردار است
که با سر کار امیر شیر علیخان پیشه کرده اید و هم چنین پادشاه بزرگ را از مراتب قسم آورده
امروز بخیال نمی آورید گویا نظر بند کرده و منظور نمیدارد و خود را بتمام عالم میسپارید
فردا بدنامی را چه نحو از خود دفع میکنید ازین خیال باطل در گذر دوزود تر معالجه کنید
وبحضور پادشاه قوی شوكت رفته عذر کنید و بندگان سر کار را از خود خرسند بگردانید
خصوص که اینچنین صدمه بزرگ پیش رو دارید و گلو گیر است باری :
شعر
بر سیاه دل چه سود گفتن وعظ نرود میخ آهنین بر سنگ
بهر حال سردار لشکر برادر عبدالرحمن خان که جميع ترکستان را بوی تفویض کرده
و خطه ترکستان را گو ابوی بخشید عاقبت سردار مذکور چه وفا کرده که با سر کار امیر شیرعلیخان
که مهمان است وفا کند باری آن قدر که عیال سردار فیض محمدخان نصیحت کرد و سرزنش نمود
و دلیل گفت سودمند نشده تاثیر نه بخشید لا کن شاعر میگوید :
فرد
دهقان سال خورده چه خوش گفت با پسر کی ور چشم من بجز از کشته ندروی
اکنون چون سخن از سردار فیض محمد خان در میان آمد محرر کتاب از همان زمان
حکایتی دارم که مناسب همین موقع است که باید تحریر دارم تا در کتاب هذا بیاد گار بماند
نقاره شاه نام فقیری بود موی میکند سبط بار و پیرو مرشد مرغان فیض محمد خان بود
وسردار مذ اور چنان مرید با اخلاص بود که سخن او را وحی آسمانی در باره خود میدانست
روزی پیر از عالم کرامات سردار فیض محمد خان را پادشاه ساخت وافغانستان را تا دروازه
صندل بوی عطا فرمود سردار مذکور چنان فترحت وخورسندی از کرامات پیر حاصل
کرد که یکصدو یک توپ شادیانه امر فرمود و چنین عقیده کرده که دیگر جای چون وچرا باقی
نما مدو بصدق صفا قبول کرد وخود را پادشاه قوی شوکت قیاس کرده و تا دروازه صندل خود را
فرمان فرمادید این بود که بخیال فاسد بعساکر ورده سر کار امیر شیرعلیخان را نظر بند گویا
گرفتار میکرد و خاطر داشت که سلطنت افغانستان را بدون چون و چرا دست میارم وخودرا
از افغانستان فارغ ساخته بعساکران بجانب هندوستان قدم رنجه کرده تا دروازه صندل رفته
بهر شهر و دیار حاکم میگذارم و واپس در کابل آمده استقامت میفرمایم وسکه و خطبه
بنام نامی خود میزنم از قضای الهی سردار مذکور کابل را ندیده در قلعه الا داد خان
پنج شیر ضرب گلوله توپ از پای در آمد و بمراء خویش واصل شد و پیر بیچاره کذاب برآمد
باری از کردار و گفتار و رفتار خود پیر سخن رانم وسره مطلب باز گردم در زمان حکومت
نایب محمد علم خان که محرر کتاب در ترکستان بودم پیر سردار فیض محمدخان نقاره شاه مذکور
باغچه گل کاری آبشار خوبی داشت که مشهور تکه خانه بنامیدند و از آبهای رنگارنگ
(230)


وسبزه زارهای دلپذیر و آبشارهای بی‌نظیر که دم از فردوس برین میزد مملو و تماشا جای
خوبی بود چنانچه در شهر و دیار ازین گونه باغچه‌ها موجود است و هر روزه خیل خیل مردم
بتماشای سبزه و ریاحین و ساز و سرود رفته ساعتی توقف میدارند و دماغ عبارا معطر کرده
برمی‌گردند بخصوص چرسی و بنگی و کوکناری که گویا منزل‌شان در آنجا است لاكن
خود نقاره شاه اه پیر دیر است در گوشه بجهت خود سکوی مناسب ساخته دارد که از چرس
و بنگ وغیره در حضورش موجود است هر کس خواه چرسی و خواه بنگی وغیره چیزی که
خواهش کند وجه گرفته میدهد مقصد کم گزار شبهای‌شان از نقره‌دار است و خود نقاره شاه
قاعدۀ داشت كه يك يك نقاره گلی بزرگی داشت که روز بازار نقاره را بدست گرفته در بازار
دوکان بدوکان گدائی میکرد و مردمان از روی اخلاصی که باوی داشتند در نقارۀ مذکور
نقد و جنس میانداختند چنانچه نقاره مذکور از وجه گدائی به از نقد وجه از جنس پر می شد
تا اینکه مرگ دامنگیر شد و نقاره شاه فوت کرد نایب محمدعلم خان که سریر آرای
ترکستان بود محرر کتاب را بحضور خود طلب کرد امر کرد که مردمان درباره نقاره شاه
سخن میگفتند که صاحب دولت است و دولت مذکور در ته زمین دفن است باید در منزل
مذکور بروید و تمامی خانه و در و دیوار خانۀ مذکور را تا ماکنانه زیر و زبر كنید و گوشۀ
از منزل مذکور باقی نماند تا اینکه سقف خانۀ مذکور خالی از چیزی نباشه زیرا که این سخن
از زبان مردمان دانا شنیده میشود ودلیل واضح هم دارد که این شخص پیر مرشد سردار
فیض محمد خان بوده است بهرحال محرر کتاب در منزل نقاره شاه رفتم وحسب الامر زمین
خانه را ابتدا کندم از طلا و روپیه قران و تنکه بخارائی بكوزه ها یافتم و دريك كوزه
یا موی خطائی چندان دیدم افضل از نقد کوزه های روغن زرد و روغن دنبه و خم های برنج
و ماش و قروت ولحم و قاق مملو دیدم که تمامی کرم زده وخاکستر شده بمردم نشان
داده بخاك زمین يكسان کردم چنانچه مردم که حضور داشتند و بچشم میدیدند بحیرت افتادند
بلکه ملامتی نقاره شاه میگرفتندهای که امروز پیدا شدند و بعضی مردمان که اخلاص کیش
بودند نقصان کلی کرد و بدنام زمانه و رسوای از خود بیاد ماندند مختصر کلام سخن
بدرا ز کشید
شعر
کجا بودم اکنون فتادم کجا
عنان سخن شد ز چنگم رها
بچنگ آرم باز دیگر چه‌جوت
بفرمان حی الذی لایموت
لهذا سردار فیض محمد خان که با مریم جهانگیرشده بود بدون از فرمان سرکار
امیرشیرعلیخان از گورمار حرکت فرما شدند روز دوم در قصبۀ تاشقرغان رسید. سه روز دیگر
توقف کردند و استقامت نمودند که هرگاه بعضی امور ضروری باشد انجام داده عازم سفر
گردند چنانچه بعد سرشته نمودن بعضی انجام سفری از تاشقرغان مراجعت کرده باد بدبه
و احتشام از راه غوری عازم دارالسلطنۀ کابل شدند اما رفتار و کردار سردار فیض محمد خان
یومیه از حد اعتدال تجاوز می‌نمود با وجودیکه پادشاه زاده بود لاكن نیافته و سلطنت
بزرگ نرسیده بودند یکباره از جادۀ قیود تجاوز کرده مغرور حرف نقاره‌شاه ومغرور
(236)


دولت وشوکت ولشکر بی شمار خودشده یکروز باعث حرکت کردن ازحضور سر کار
امیر شیر علیخان نمی گذشتند واطلاع نمی دادند بلکه بمعرفت دیگری ریوت نمی کردند
منزل بمنزل باختیار خود منزل میزدند اما سرکار ذوی الاقتدار از کمال بزرکی وشوکت اصلا
بخاطر نمی گرفتند و بقرار سابق بخوشدلی و محبت می گذراندند وباسم امیری قناعت کرده
شب را بر وز می آوردند ومنزل و مراحل طی فرموده باسردار فیض محمدخان از درمهر ومحبت
سخن میکردند تا اینکه وارد غوری شدند و چندروزی در غوری استقامت کردند تا اسپ و آدم
قدری آسوده شده آسایش یابند چون چندیومی گزارش یافت واز جمیع کارهای دولتی
ولشکری فارغ شدند بعداز آن مکمل ومسلح باشوکت جمشیدی و دبدبه دارائی وصـولت
کی خسروی وحشمت سکندری از غوری بجانب دارالسلطنه کابل حرکت فرما شدندا کنون
سردار فیض محمد خان را با لشکر ترکستان وسر کار دل شکسته اقدس والا
امیر شیر علیخان رو به بجانب کابل در رفتن بنگذارید چند کلمه از رویداد
دارالسلطنه کابل و حضور سرکار امیر محمد افضل خان شنوید :
اذایومیه اخبارات متواتر که مه صحت داشت از ترکستان بحضور سرکار والاتبار در کابل
میرسید و بنده گان اقدس سردار سالار لشکر سردار والا عبدالرحمن خان را برفتن ترغیب
میکرد و تا کید می فرمود لاکن سردار عبدالرحمن خان در صبر و تحمل می افزود و باعث
قسم میخواست که عهد شکنی از طرف سردار فیض محمد خان بظهور بپوند دو تا زمانی که
از کوتل هندوکش نگذرد از کابل حرکت نمود . چنانچه در این باب سرکار اشرف
از فرزند خود سردار عبدالرحمن خان آزرده خاطر بودند تا اینکه واضح سردار
عبدالرحمن خان را بحضور طلب کرده امر فرمودند که ای فرزند مدعی با دریای لشکر نزديك
شد گلو گیر گشت سبب تا خیر چیست و مقصد از تحمل کدام هر گاه دشمن قوی داخل
کوهستان شد گویا کابل از دست رفت زیرا که سر کار امیرشیر علیخان با لشکر است
ودرکابل اعتبار کملی دارد بعد ازان عرصه تنگ میشود وراه چاره مسدود می گردد
خوب میدانید که مردم افغانستان نفاق اندیش است ونفاق را دوست میدارند وشب وروز
بی نفاق میتند خصوص می خواهند که در هر سال وماه يك پادشاه جدید دست آید و بچنگ
آرند تا موجب طرفی شان گردد واز پاد شاه نوجیب و دامان را پر سازند چون بندگان
سر کار اینقدر تکلم فرمودند ودرباب رفتن تکرار نمودند بعدازان سردار عبدالرحمن خان
در مقابل فرمان های سرکار دلیل های قاطع و برهان های ساطع درخصوص عهد وپیمان وقسم
عرضه داشت نموده خودرا از گناه بحضور سرکاربری ساخت وبندگان اقدس را از بیان هائی
موافق وسخن های لایق خورسند گردانیدند واز حضور فیض ظهور اجازه لشکر کشی
گرفت لہذا چون لشکرهائی دارالسلطنه قبل ازان مکمل و مصلح و آماده و تیار بود فورا
حرکت فرمودند درخصوص لشکر داری و لشکر کشی و غم خواری لشکر ومتوجه بودن
در جزوی و کلی شان بندگان سردار عبدالرحمن خان ثانی نداشت وشاهزاده هائی افغانستان
بجز ازسردارمحمدعلی خان مرحومی کسی با او همسری نمیتوانست کرد چنانچه قبل ازین تحریر
نموده بودم که با لشکر یان گویا برادر بود ورفتار پدری میکرد علی الخصوص در قانون

(۲۳۷)