(۷۰)
جلد دوم
عریضة ایشك آقاسی مذکور که سراسر فخر و مباهات بود از حضور سردار عالی مقدار گذارش
یافت و از نظر فیض اثر گذشت چون ما را رقم بخود پیچید اما تخمینا درهمان وقت دو ساعت
از شب باقیمانده بود چنانچه این کمینۀ بی بضاعت که تحریر کنندۀ این گذارشات و محرر
این کتاب میباشم بدرون قلعه بخدمت ايشك آقاسی خوشدل خان حاضر بودم و بر کاب جناب
شان جان فشانی داشتم و همین سوال و جواب که از طرفین می شد از جانب ايشك آقاسی مذکور
چقدر که عریضه فرستاده شد بدست خط تحریر کنندۀ کتاب بود باری از مطلب نما نیم
و زود تر تحریر کرده انجام داریم وانفصال نمائیم زیرا که لشکر های طرفین گر فتار
صاعقة میباشند خصوص لشکر بندگان سردار والا که هم گر فتار صاعقه و بر ف و خنك
وافضل ازان گرفتار جوع که از همه قوی تر میباشد شاید مقدمه زودتر انفصال یابد و مطابق
تقدیر نتیجه بخشد بهرحال چون عریضه منظور حضور سردار عالی شد و سرا سرا يشك آقاسی
از دلاوری و شمشیر سخن کرده بودند و خود را و لشکر خودرا تمجید و در میدان دلاوری
غضنفر بقلم داده بودند و در مقابل لشکر ظفر اثر عالی متعالی لشکر جزائر جی را نقابل
ساخته از مردی و مردانگی دم میزند ازین رهگذر تاب وطاقت بر جگر آن شهسوار شمشیر زن
میدان دلاوری سردار عالی باقی نماند زیرا که در هیچ مقدمه اینچنین گرفتاری و اینقدرس
سرشته گی و پرا گنده گی ندیده دایم بفتح و فیروزی و نصرت گذرانده بودند خصوص از
اندك شكست و افضل تر از انکه مدعی سخن از شمشیر و مردانگی زد بیکبا ر آ تش غضب
شعله زدن گرفت و این غضب دوجهة داشت یکی از جانب قلعه و جنگ با مدعی و دیگر از حضور
سرکار امیر محمد اعظم ولشكر كيا. که نه خیمه ونه خورا كه ونه دیگر اسباب جنگ
که از خنك محافظت کنند از اردو نفر ستادند با وجودی که سه دفعه از مقدمه جای آدم فرستاده
شد تا زود تر بفرستند آثاری ظاهر نه شد تا همان ساعت که اخیر شب بود چنانچه قبل از ین
تحریر نمود. بودم لشکر بیچاره در مابین برف و خنك وشكم گرسنه وهم گر فتار جنگ
و جدل بودند بهر حال از کمال بزرگی و پرورش ساد ار وار غیرت مردانگی لشكر نمك حلال
با کمال تهور و شجاعت بجنگ در افتاد بمرد ی امر بادار خودرا بجا اور ده بار دیگر
بجانب قلعه یورش بردند و خودرا بمر دانگی در لب دیوار قلعه رسانیده جنگ در انداختند
و با کار دو خنجر و شمشیر نیز زد و خورد میکرد. ومردانه لشکر طرفین میکوشیدند ومی
خروشیدند و داد مردانگی میدادند و جنگ میکر دند خصوص لشکر در ون قلعه که بمثل
ايشك آغاسی خوشدل خان سر کردۀ دلاور داشتند و در جنگ و جدل سرموئی تقصیر نمیکردند
و چون شیر شرزه عسکر بیرون میکردند خصوص که دو نوبت قبل ازین مقدمه را فتح نموده
بودند آنهم در غیرت شان افزوده شده بود بنا بر این بدون خوف ور ج. با دل قوى حملة
مردانه مینمودند و شمشیر دلاورانه میزدند و باك از کشتن و قتل شدن نداشتند اما در مقابل
لشکر درون افواج ظفرا مواج بندگان عالی از بیرون چنان جنگ دلا و رانه و شمشیر
مردانه میزدند و قصد گرفتن قلعه داشتند که از حد بشر خارج بود با وجود یکه از خنك و زمهریر
و گرسنگی بهلاکت رسیده بودند لا کن از غیرت میکوشیدند و می غریدند و در با زار جان فروشی
جان عزیز را بجوی محسوب نمی نمودند تا اینکه از دیوار قلعه بعضی از لشکر یان بدرون


(۷۱)
پادشاهان متأخر
رفتند وبدرون قلعه بهم در آمیخته بجنگ پیوستند وطرفین داد مردانگی دادند عاقبت قدری ضعف در لشکر درون پیدا شد ا یشك آقاسی خوشدل خان از ضعف لشکر خود بی طاقت شده با اشخاص جان فدا كه همراه داشتند دست به شمشیر به لشکر بیرون حمله بردند و از قلعه بدر كردند در همین فرصت آثار شفق پیدا شد بندگان عالی از دیدن پس شد ن لشکر خود بی طاقت شد ند فضا را بدیوار قلعه نظر افگندند که بباقی نما نده و از د یگر طرف شفق دمیده لا چار بو جود مبارك حمله ور شد ند و چنگ درانداختند مردانه وار با سیف و سنان جواب میگفتند و قتل و قتا ل ميكردند چنان چنگ مغلوبه شد که در مقدسه های بزرگ کمتر دیده شده باشد هنوز لشکر طرفین بهم در آمیخته بودند و مردانه میكوشیدند که از بین هوا آواز توپ برآمد چنانچه تکه های گلوله از دوا بزمین لشکر گاه افتاد ازین قضیه لشکر طرفین متحیر و مشوش و پراگنده شد ند و بحیرت افتادند كه نا گاه توپ دوم سوم الی هفت توپ صدا کرد واز جانب هوا گلوله ریزی پیدا شد اما لشکر طرفین بهر جانب نظر مانده متحیر میدیدند زیرا که قدری هوا روشن شده بود فضا را در دامنه کوه نظر افگندند که لشکر عظیمی از بالای کوه بتلاش بسیار با لباس های مختلف فرود می آیند ورنگ برنگ لباسهای شان ظاهر میشود دوست و دشمن دانستند که لشکر سر کار امیر شیرعلیخان است البته به كمك ویاری لشکر قلعه گیان میر سد باری چون كمك به لشکر قلعه رسید دوباره تازه شدند و در مردی و دلاوری شان افزوده شد و از دل خوشی آواز یا چهار یار بر آورده خود را به لشکر بیرون زدند و بی باکانه حمله کردند لاگ لشکر بیرون بعد از دیدن لشکر کوه که به كمك لشکر درون آمده بودند از جنك مأیوس شدند خصوص از بابت جوع وصاعقه وذله گی بیداریخوابی وسردی و خنک از حرکت باز مانده راه چاره را مسدود میدیدند چنانچه خوف عظیم بر دل شان مستولی شد و چار نا چار دست از جنگ کشیدند و خود را در بغل تپه که منزل گاه شب شان بود پناه بردند اکنون بندگان عالی سردار عبدالرحمن که در روز جنگ و میدان نبرد بچندین مقدمه خو درا چون شیرغران وببر بیان می پنداشتند ولشکر دشمن را در نزد خود چون روبه بی دست و پا می شمردند درینو قت ازسوء تدبیر و تلاش بی موقع و تردد بی تأمل وفکر غریق دریای حیرت شده بهر جا نب نگران و متفکر مینگریستند و بحال تباه خود نمی دانستند خصوص که خود را بچنك بلا می دیدند زیرا که فوج دشمن گلو گیر وفرار کردن موجب بدنامی لا آن شاعر میفرماید :
مثنوی
با آهستگی کار عالم برار
که در کار گر می نیاید بکار
چراغ از بسگرمی نافروختی
نخود را نه پروا نه را سوختی
شکیب آورد بند ها را کلید
شکیبنده را کس پشیمان ندید
بهر حال سردار عالی مقدار چون پادشاه زاده بود چون کوه پابرجایستاد سوار وپیاده لشکر قلیل خود را جمع آوری کرده تسلی میدادند و شکایت از حضور سر کار امیرمحمداعظم خان مینمودند که لشکر نفرستادند و تأخیر کردند که موجب خرابی وشکست حضور بندگان


(۷۲)
جلد دوم
عالی شد مختصر کلام سه درچه لشکر پراکنده را تسلی داده مقابل دشمن کردند و جنگ
در انداختند کاری از پیش نرفت اما از لشکر بالای کوه که فرود می آمدند از ضرب
توپ و تفنگ شان خیلی پراکنده بودند زیرا که گلوله شان مثل تگرک میبارید بهر صورت
تا نیم ساعت بهزار جبر ثقیل لشکر بندگان عالی طاقت کردند با وجودیکه گلوله توپ
وتفنگ افغان از نهاد شان بر آورده بود لاکن از غیرت سر کرده بزرگ که سردار عالی باشد
کار میکردند غیرت دامنگیر میشد و نمی گذاشت که بادار خود را یکه و تنها گذاشته
فراری شوند تا آنکه لشکر سر کار امیر شیرعلیخان از بالای کوه فرود آمده بجانب لشکر
سردار دلاور تاختند و ازین طرف لشکر قلعه خود را لشکر سردار عالی رسانده جنگ
درانداختند و دست بگریبان شدند و با تیغ و خنجر باهم در افتادند و لشکر ترکستان را با يك
کر و فری شکست دادند زیرا که بانها طاقت محاربه باقی نمانده بود لاچار از جنگ جاه
کناره شده بمثل سلام کردگی بگوشه رفتند بعد از ان سردار با غیرت که اینچنین روز بدی
بخواب و خیال ندیده بودند با وجود غیرت و مردانگی با دوصد سوار رکابی خود را
از میدان جنگ بگوشه گرفتند و خواستند که جانب لشکر گاه خود اراده کنند اما
بزرگی و غیرت دامنگیر شده بمردی استادند و دیگر لشکر قلعه سرراه بودند رفتن بسی
دشوار بود البته ممکن گذشتن نبود مختصر کلام هر چند بندگان عالی امید وار لشکر
بود که البته بزودی از حضور سرکار امیر محمد اعظم خان خواهد رسید لاکن آثاری
ظاهر نشد احوال بندگان عالی سردار عبدالرحمن خان بدرجه رسید که از جان مضایقه
نکرده بار دیگر با سوار رکابی که حضور داشت دست به شمشیر خود را بلشکر قلعه زدند
و از پیش برداشتند و بجانب قلعه فراری ساختند و میدان گریز را با خود کشاده نمودند
که جانب غزین روانه شوند چنانچه چند قدمی رفته بودند که لشکر بالای کوه از پیش رو
سرد. آمدند و بامر جرنیل داؤدشاه خان بجانب سردار عالی حمله ورشدند و جنگ درانداختند
بار دیگر سردار پریشان احوال که گاهی اینگونه رویداد و پریشانی ندیده بودند و هیچ
وقت بچنگ دشمن گرفتار نه شده دایم بفتح و فیروزی میگذراندند از دیدن رویداد
هذا متحیر مانده عاقبت ترک جانب غزنین کردند و بمردی وغیرت با سواران
جان فدا دوبار ، به لشکر دشمن زده از بنجانب برآمدند و جانب لشکر گاه روانه
شدند و بهزار جبر ثقیل وزحمت بسیار وغیرت و مردی و بقوت شمشیر کج خودرا از جنگ
جاه بدر کرده عازم لشکر گاه خود شدند اما لحظه بلحظه بخاطر عاطر میگذراندند
که شاید لشکر از اردو برسد و باز بدشمن جنگ انداخته داد مردا نگی بدهم
وانتقام بگیریم بلکه از درگاه خداوند امید وارم که شاید فتح حاصل گردد تا اینکه
خودرا بلشکر رسانیدند و ملاحظه نمودند که هنوز لشکریان از اردوی خود بدرنه شده اند
وسر کار امیر محمد اعظم خان در خیمه و بارگاه آسوده نشسته با بزرگان مجلس تدبیر
فرستادن لشکر بجنگ دشمن دارند این بود که از مشاهده این حال بندگان عالی
غریق دریای حیرت شده دانستند که دولت و سلطنت برباد شد با وجود آن خواستند که
لشکر های خود را جمع آوری کرده بجانب دشمن روند و جنگ دراندازند


پادشاهان متاخر
(۷۳)

لاکن لشکریان مذکور از شکست زندخان واقف شده بودند بنابران ترک نظام کردند و از
فرمان بدر شدند و به لشکر گاه خود چپاول زدند و خیمه و بارگاه و اسباب پادشاهی از خزینه
ودفینه و آنچه یکه یافتند بتاراج بردند هنوز لشکریان گرفتار چپاول بودند که جرنیل
داود شاه خان با لشکرهای خود میکدل و مصلح باشنده و قانون نظام از دنبال رسیدند
و به لشکر گاه سرکار امیر محمد اعظم خان و سردار عالی سردار عبدالرحمن خان داخل
شده دست بتاراج گذاشتند و سلطنت سر کار امیر محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان
را برباد داده کن فیکون ساختند لهذا چون کار به نمنوال قرار گرفت بندگان سر دار
عبدالرحمن خان از غیظ و غضب بسیار دو سه الفاظ زشت و قبیح و سخن های تلخ به سر کار
امیر محمد اعظم خان گفتند و با تفاق جانب هزاره جات فراری شدند لاکن هم چنان زمستان
خنك وقاتل درین سالهای سوز نشده و کهن سالان بیاد نمیداد حدقو د حرکت
کردن بکسی باقی نمانده بود تا بمنزل زدن و سفر کردن چه رسد با وجود این عذاب الیم
چهاز شدت خنک و صاعقه شدید لاکن بغیر از فرار کردن و خود را از چنگ دشمن رهانیدن
دیگر علاجی نبودند بد ناچار بحال تباه و خرابی احوال که خداوند نصیب کس نکند
خصوصا پادشاه و پادشاه زاده وشخص عزیز کرده ایل ظاهر است که در انوقت چگونه
احوال داشته باشند اما شاعر ذکر کرده است :

مصراع
هر چه آید بر سر اولاد آدم بگذرد

وشاعر دیگر فرماید :

فرد :
بهر حال شکر باید کرد
که مبادا از ین بتر گردد

و استاد دیگر فرماید :

فرد :
آن به که ز زجر رخ نتابیم
باشد که مراد دل بیابیم

مختصر کلام بطول نانجامد این بود که از خوف جان ورسیدن دشمن قوی بسرعت
روانه شدند و بسرعت راندند و طی منازل و مراحل نمودند و بکوه های برف و یخ و صاعقه
جان افزا گرفتار آمدند زیرا که راه گذر گاه پیدا نبود و راه بند چون عنقا نامعلوم هر گاه
شخصی راه بلد از دور ونزديك ظاهر میشد بهزار عذر و معذرت و مبلغ های خطیر التماس
کرده بجانب آبادی راه بلدی میکردند چون به قلعه جات میرسیدند و مردم هزاره جات
جمع می آمدند بندگان عالی التماس میکردند که راهها را تازه کنید بشما وجه داده میشود
مردم مذکور بنا به باعث وجه جمع آوری کرده راه کوه و کتل ها را تازه می کردند


(٧٤) جلد دوم
روجه کسانی میگرفتند هم چنان قلعه به قلعه خود را میرساندند و شب را بمبلغ خطیر صبح
می کردند و به هر قلعه اینکه امیر سیدند فرود آمده و از مردم قلعه خورا که اسپ و آدم بوجه
طلب می کردند چنانچه قاعدة هر روزه چنین بود .
مخلص سخن تا آنکه به هزار جبر ثقیل وستم های بسیار خود را از حدود هزاره جات ودامنه
هرات نجات داده ازخاك افغانستان بدر کردند و به سرحد ارض اقدس و مشهد مقدس رسانیدند
و آسوده شدند بعد از آن نامه در ارض اقدس بحضور حاکم و کارگذار فرستاده واز ورود
خود بخاك ایران اطلاع دادند این بود که ازجا ب شاهزاده کارگذار ارض اقدس چند
نفر آدم و معتبرین بجهة پذیرائی و خدمت گذاری شان فرستادند که منزل بمنزل عزت داری
کرده در خدمت گذاری شان بخوبی کوشند و از حضورشان تجاوز ندارند و رضا مندی شانرا
خواهان باشند چنانچه بهمین منوال وارد ارض اقدس شدند و بمنزل اعلاوجای مناسب که
سزاوار بزرگان ولایق پادشاهان باشد فرود آوردند و از رنج راه بر آسودند و پیوسته
در عزت داری شان افزوده شهزاده کارگذار مرحمت های زیاد در باره شان بادار سایه ند
چون روزی چند بر آسودند سرکار امیرمحمد اعظم خان و سردار عالیشان مقدار سردار
عبدالرحمن خان مشورت کردند که بیکجا باید رفت و بیکدام طرف اراده باید کرد
امیرمحمد اعظم خان ارادة طهران بخاطر داشت که حضور پادشاه ایران است و ایران
همه وقت مهمان خانه مردم افغانستان و از قدیم تا حال شهزادگان افغانستان از دولت ایران
سرسبز ومسرور وصاحب دولت شده اند چنانچه سردار شادوله خان از دولت ایران صاحب
جواهر شد که تا حال سردار جواهری نامیبر آورده و سردار سلطان احمد خان از دولت
ایران صاحب سلطنت هرات شد وسال های سال در هرات باختیار خود حکمرانی کرد
وحکومت نمود امید است که شهنشاه ایران ناصرالدین شاه قاجار با ماوشما هم نوازش کند
و مرحمت نماید و بطریق دیگر سرداران رفتار بدارد لاکن رضامندی سردار عبدالرحمن خان
بجانب ایران نبود و میفرمودند که ایران از خاک افغانستان دوراست جایی باشد که نزديك
بافغانستان باشد دنیا محل امیدواری دارد شاید یکوقتی بیکار رود ودر افغانستان حادثه
برپا شود که موجب امیدواری ما گردد و بفضل خداوند روانه شویم وانتقام از دشمن گیریم
خلاصه کلام هر گاه ازین رویدادهای کیفت وشنود تحریر دارم سخن بدراز میکشد
عاقبت اتفاق به نفاق مبدل شد و اتفاق دوری جست سر کار امیرمحمد اعظم خان و پسرش
سردار محمدسرورخان بجانب طهران روانه شدند لیکن امیرمحمد اعظم خان چند وقتی
بود که طبیعت شان ناخوشی داشت و مزاج مبارك سالم نبود خصوص برباد شدن سلطنت
وزحمت راه ها بسیارتر مجروح نموده بود تا اینکه وارد منزل جام شدند از فضای الهی
که تقدیر چنین رفته بود درمنزل بسطام بيك اجل را لبيك گفتند وجان بجهان آفرین
سپردند و بخاك مدفون گشتند چون خبروفات امیرمذکور در طهران بحضور شهنشاه
عالم پناه مهمان دوست مسافرپرور رسید نایب السلطنه را امرفرمودند که در بالای قبر شان
مقبرة بزرگی تعمیر فرمایند که تاقرنهای قرن نمایان باشد وپسرش سردار محمدسرور خان
بعدازفوت پدر بحضور پادشاه ایران رفتند و بعزت تمام استقامت کردند اکنون از سردار


(۷۰)

پادشاهان متأخر

عالی تبار سردار عبدالرحمن خان سخن رانیم بعد از آنکه سرکار امیر محمد اعظم خان
روانه پایتخت ایران شد بندگان عالی سه روز دیگر در مشهد مقدس توقف کرده روز
چهارم از راه قهقهه و دوشاخ و مروشاه جهان و چهارجوی عازم بخارا گردید و بزحمت های
تمام خود را در شهر بخارای شریف رسانیدند و استقامت فرمودند چنانچه چندی در بخارا
توقف کرده نظر افگندند که پادشاه بخارا التفاتی که سزاوار ترگ و لایق پادشاهان
است بادا نرساندند بلکه برخلاف مهمان پذیری رفتار میدارد بعد از آن به جستجو افتادند
ظاهر شد که با سرکار امیر شیر علیخان رابطه دوستی پیدا کردند بلکه خیالات باطل
بخاطر میگذرانند که شاید بندگان عالی را محبوس وار کابل بفرستند لیکن عجب باید
از کردار پادشاه بخارا چه نحو مهمان پناه آورنده خود را بعوض مهمان پذیری بدشمن
بسیارد پس ظاهر است که دولت بخارا سلطنت نمیباشد حیف از نام پادشاهی که بالای شان
گذاشته شده است اکنون شرح بخارا و وارد شدن بندگان عالی و بد رفتاری پادشاه بخارا
بسیار است هرگاه رجوع میکردم و شرح وار مینوشتم سخن طول میکشید چنانچه در اول
کتاب از رویداد امیر کبیر و وارد شدن بخارا و محبوس نمودن پادشاه بخارا امیر کبیر را
نقل نموده در کتاب داخل کرده بودم اما افراد فردوسی درشان پادشاه بخارا مطابق
میآید :

مثنوی
درختی که تلخ است ویرا سرشت گرش بر نشانی بباغ بهشت
ور از جوی خلدش بهنگام آب به بیخ انگبین ریزی و شهد ناب
سر انجام گوهر بکار آورد همان میوه تلخ بار آورد

اکنون قلم در زبان را ازین گفتار بی ثمر که بجوی نمی ارزد باز داشته رجوع
بمطلب داریم باری کدورت و خفقان بندگان عالی در بخارا از حد گذشت و علاج کار
را از بخارا برآمدن دیدند خصوص مخارج یومیه باقی نماند و از پادشاهی مخارج مقرر
نبود لاچار از طریقه مصلحت رخصت طلب شدند پادشاه رخصت نداد بلکه غضبناک شدند
و در کدورت افزودند اما بندگان عالی غیر از بخارا برآمدن دیگر علاجی ندیدند
باوجود آن دو مرتبه دیگر از باعث بزرگی رخصت طلب کردند جوابی نشنیدند ثانی
بعنوان شکار از شهر بخارا برآمدند و جانب سمرقند روانه شدند و بسرعت راندند و تلاش
بسیار کردند و میدانستند که بعد از خبر شدن و اطلاع یافتن پادشاه بخارا از روی غضب
سوار خواهد فرستاد و در باز گرداندن کوشش باید نمود چنانچه روز دوم دو صد سوار
جرار مکمل از بخارا فرستادند تا بندگان عالی را اسیر ساخته باز گردانند سواران بخارا
روز سوم بسردار عالی رسیدند و بدون جواب و سوال و گفتگو بانیزه های دراز دست به
شمشیر بران جلو ریز حمله کردند لاکن از حکایت يك منك چهل زاغ گویا آگاهی
نداشتند و نمیدانستند که از تفضلات الهی شمشیر افغان و اسم افغان در جریده عالمیت
است و نظر مرحمت پرور دگاری چون آفتاب تابان روشن و هویدا است بهر حال چون
نظر بندگان عالی بسوار بخارا افتاد سواران خود را بدو قسم تقسیم کرده نصفه سوار


(٧٦)
جلد دوم
رکابی یکصد وسی نفر بودند مناصفهٔ آنرا بجنگ مامور فرمودند و امر کردند که یکباره دست باشمشیر خود را بقلب دشمن بزنید ودود از نهاد شان بر آرید حسب الامر سردار عالی مقام سواران دلاورانه خود را بلشکر بخارا زدند و در قلب سواران شان تاختند هنوز اندک کروفری نکرده بودند و لحظه نگذشته بود که لشکر پادشاه بخارا عنان باز کشیده راه بخارا پیش گرفتند و جان عزیز خود را بسلامت برده و بسرعت رانده فراری شدند بندگان عالی که فراری شدن لشکر پادشاه قوی هیکل بخارا را تماشا نمودند بخنده افتادند بعد از ان سواران خود را مانع از جنگ شده و امر کردند که از دنبال لشکر بخارا نرفته باز گردند اشخاصیکه از لشکر پادشاه دلاور بخارا اسیر دست لشکر یان حضور گردیده بودند آزاد کردند و مرخص بخارا نمودند که باوطان خود بسلامت بروند هرچند که از پادشاه بخارا غیر بزرگی بعمل آمد اما بندگان سردار نامدار پادشاه زادگی را از دست نداده بمروت پیش آمدند و فرمودند که چند روزی در بخارا استقامت کردیم پاس آن بخاطر داریم نظر به کوتاه طریقی پادشاه نیازیه ارد چنا نچه لشکر بخارا در وقتی که از بخارا به قصد گرفتن بندگان عالی بر آمده بودند هریک خود را چون رستم زال وافراسیاب ترک وبهرام گور وسکندر رومی پنداشته لاف نموده بودند درستی كه بيك حمله پنجاه سوار افغان فراری شده نیزه های خود را بزمین انداخته جانب بخارا راهی شدند ندانم چه لقب اسم گذارم اما حسرت میکنم از خلق افغانستان هرگاه چنین نبودی تمامی ولایتهای از يك ازان میبودی و قوت دستگیری نمیرسیدی ظاهر است که در وقت فرار شدن دوصد نفر از دست پنجاه سوار افغان و نیزه های خود را در میدان جنگ واگذار شدن از همین نکته غیرت و دلاوری شان مشخص است اکنون ای تحریر کننده کتاب بس کنید و دیگر از غیرت و شمشیر مردم بخارا سخن نکنید که توصیف آنها از دستان قلم راست نمیاید ظاهر و هویداست چه حاجت به تحریر کردن دارد همان بهتر که از مطلب سخن سازید و سر مطلب باز گردید مختصر کلام سردار عالی مقدار آسوده خاطر بجانب سمرقند رهسپار شدند و بعد از يك شب و روز از خاك بخارا برآمده بخاك روسیه داخل شدند کبار کسان روسیه که قبل ازین آگاهی داشتند فورا كبار گذاران سمرقند آدمان بزرگ وافسر مهمان دار بحضور بندگان سردار عالی فرستاد که خدمت گذاری کرده بعزت تمام عازم سمرقند شوند چنانچه به همین متوال منزل بمنزل خدمت کرده وارد سمرقند شدند لا کن لحظه بلحظه به عزت داری بندگان عالی می افزودند از جمله عزت داری آنکه بدروازه قلعه رخا ه در چهار باغ پادشاهی که از پادشاه بخارا از قدیم مانده بود .
اما چنان چهار باغی که دم از خلد برین میزد سزاوار بندگان عالی دیده جای و منزل دادند و استقامت فرما شدند و شب و روز خدمتگارا ران و مهماندا ران روسیه در حضور باهرالنور بخدمت گذاری میکوشیدند و حاضر بودند و با مرکباز کسان لحظه تغافل نمی ورزیدند تا آنکه از جانب دولت معارج مقرر شد و ماه در ماه سردار عبدالله خان طوخی از حضور مأمور بودند در خزینه دولتی رفته میگرفتند و ماهانه فراوان مامور ومقرر شده بود که سزاوار همچنان پادشاه و پادشاه زاده بود اضافه بران از دولت یکبار کسان سمرقند


پادشاهان متأخر
(۷۷)
فرمان شده بود که انعام واحسان ها را از حضور سردار بلند اقبال دریغ ندارند
و متوجه حضور شان در خدمتگذاری باشند وحضور شانرا عزیز و مکرم بدارند بعد از
چند روزی که استقامت فرموده بودند از حضور پادشاه قوی شوکت روسیه تلگراف
خوش آمدی رسید و بحضور عالی زیاد خرسندی حاصل شد زیرا که هیچ پادشاهی
اینقدر از دولت روسیه عزت و حرمت نیافته بودند لهذا بعد از سرشته داری دولت روسیه که
بندگان سردار عبدالرحمن خان آسوده شدند و در باغ خالد آشیان گرفتند بعد ازان از کمال
خدا شناسی و بزرگی شب و روز بدرگاه خداوندی شکر گذار بوده با مردم سمرقند از
شاه و گدا رفتار شاهانه میکردند و مهر و محبت میورزیدند وحتی المقدور از سیم وزر
نوازش میفرمودند و مردم سمرقند را چنان وابسته محبت و نوازش کرده بودند که گویا
بندگان سکندرشان علی پادشاه و صاحب ولایت شان باشد و مردم سمرقند فقرا و رعیت
محبوب شدند اضافه بران چندین رفتارهای دیگر داشتند و از بزرگی بکنار مردم سمرقند
از شهر نشین و کوه نشین و صحرا نشین رفتار میکردند که حد بشر نبود و همچنین با
کار کشان دولتی رفتار ضابطانه و کردار قهرمانه میکردند که بزرگترین شان بدون امر
و اجازه از نزد پهره دار گذشته نمیتوانستند خلص سخن اگر قلم دوزبان را راجع به کردار
ورفتار بزرگانـه بندگان عالی بدارم وشرح رویداد دوازده ساله گذران شانرا در
سمرقند در قید تحریر در آورم دفترها گنجایش نمیدارد پس بهتر همان که ازین وادی
در گذشته دوازده ساله توقف سمرقند را مختصر کرده رجوع بدیگر طرف بدارم زیرا
که سرکار امیر شیر علی خان در شش گاو بفتح و فیروزی گرفتار صاعقه و برف و خنك
بوده انتظار محرر کتاب است تا بر بان قلم از منزل مذکور حرکت داده جانب کابل
روانه سازد باری مدت دوازده سال کامل از تقدیرات ازلی بندگان صاحب اقبال
سردار عبدالرحمن خان استقامت داشتند لاکن اوقات شریف را بسیر و شکار و تماشای
اطراف سمرقند خصوص جانب کوهستانات مذکور که گویا دم از جنت میزد میگذراندند
و بهر جا به تماشا میرفتند از دولت روسیه یکنفر شمس بزرگ بجهت خدمتگذ اری مأمور
بود که جمیع خدمات حضور شانرا آماده و تیار میکرد مقصد از کمال بزرگی شب و روز را
به شکر گذاری خداوندی و خالق مور و مار گذرانده خود را تسلی میدادند و امیدوار
درگاه پروردگاری بوده لیل و نهار بزاری و تضرع بسر می بردند و هر ساعت و هر لحظه
شکرانگی حق سبحانه تعالی را بجاه میاوردند و در ولایت غربت و میان بیگانه شب و روز
صبر و شکیبائی مینمودند و آسوده نشسته بودند اکنون سردار عالی مقدار سردار
عبدالرحمن خان را در ثمر قند به غربت میگذارید تا دعای شان بدرگاه الهی مستجاب شود.
چند کلمه سخن از سرکار امیر شیر علیخان که در حدود شش گاو
بفتح وفیروزی می باشد بشنوید
بندگان سرکار والا در حدود شش گاو انتظار محرر کتاب بودند اکنون زودتر
در قید تحریر کتاب در آرند زیرا از فرصتی که در قلعه زانه خان مقدمه شده تا حال
از تحریر باز مانده و قلم دوزبان راجع برویداد سرکار امیر محمد اعظم خان و سردار


جلد دوم
(۷۸)

دلاور سردار عبدالرحمن خان واز مقدمه قلعه زنه خان فرار شدن و فراری شان انجام
یافتن ودر ثمرقند رسیدن وبرقرار شدن درقید تحریر درآمده اکنون بتوکل خداوند
راجع به گذارشات سرکار امیر شیرعلی خان متوجه گردیده درقید تحریر درآورم
مختصر کلام خداوند عالم بقدرت کامله خود آنچنان فتح عظیم که اصلا بخاطرها
خطور نمیکرد واز عقل بعید بود و بعقل بشر تقاضای نمیکرد بطریق آسان میسر شد
واز نیت خالصی که درطینت سرکار والا تبار ذاتی بود ازین هم افضل که دعای پدر
داشت و جانشین پدر بامر پدر بودند ازین باعث خداوند دولت ازدست رفته بربادشده را
دوباره باز آورد ونصیب سرکار عدالت گستر کرد وپایتخت افغانستان که دارالسلطنه
شهر کابل باشد ومیراث از پدر داشت وازدست رفته بود بفضل وکرم الهی باز بدست
افتاد بهر حال سخن بدراز کشید ومدتی تاخیر شد لهذا سرکار امیر شیر علی خان
دروقتیکه عریضه ایشك آقاسی خوشدل خان ازمقدمه قلعه زنخان ویاری خواستن بحضور
سرکار والا رسید وجرنیل داؤد شاه خان بادرپای لشکر ازحضور بکمك روانه شدباوجود
آن بندگان اقدس شب تاصبح سیماب وار میطپید و بیکجا قرار نمیگرفت و بیطاقت
بودند و باشیردلی وغیرت پراگنده احوال وغمگین چنانچه لحظه آرام نبودند و بخاطر
میرساندند که پس ازرسیدن كمك البته قلعه را سردار عبدالرحمن خان تصرف خواهد کرد
خصوص هر ساعت که آواز توپ بگوش سرکار دل آزار میرسید قیاس بجنگ نموده بخاطر
میگذراندند که همین ساعت قلعه راخواهند گرفت معتبران حضور که حضور داشتند تسلی
میدادند وعرضداشت میکردند که فدایت گردم آواز توپ تصرف ناکردن ومقدمه کردن
است ازدرگاه خداوند امید داریم که شخص درون قلعه مرد باغیرت است به آسانی قلعه را
ازدست نمیدهد وتاجان در تن دارد درجنگ میکوشدومقدمه میاندازد وانشاالله بران عنقریب
جرنیل داؤد شاه خان بادرپای لشکر بكمك میرسد خاطر خطیر ولارا نگران نکنید .
فرد
مشکلی نیست که آسان نشود مرد نباید که پریشان نشود
بهر حال نزديك سحر بود که آواز توپ تسکین یافت وتخمیناً یکساعت گذارش کرد
بندگان سرکار ملال آگین وپریشان خاطر گشت بهر حال قریب شفق شد که بار دیگر
صدای توپ برآمد و پی در پی آواز داد وبهمین منوال روشنی صبح ظاهر شد و آوازتوپ
موقوف نه شد تاوقت نماز اما بندگان سرکار ووزیران حضور واهنوز خاطر نگران بود
ویقین میکردند که این آواز توپ از لشکر دشمن است وقلعه زنه خان بر بادشده وازدست
رفت تاینکه آواز توپ لحظه به لحظه افزون شد بعدازان خاطر سرکار قدری تسکین
یافت و به عقل کامل وفکر دوراندیش دانسته که هنوزقلعه به تصرف ایشك آقاسی خوشدلخان
است ودست تصرف دشمن کوتاه است واین توپ های پی درپی ازرسیدن جرنیل دؤدشاه خان
است که بكمك قلعه گیان رسیده و بادشمن درآویخته ودشمن کشی دارد اضافه بران از
اول شب سرکار والا ساعت بساعت سوار بجهه اخبار میفرستادند لا کن خبر تحقیق بحضور
مبارك نمیرسید ازان سبب پریشان احوال بودند زیرا که وقت تاريك وفرصت تنگ ومقدمه


(۷۹)
پادشاهان متاخر
از مدنظر دور برد تا اینکه ساعت نه بچه روز که سرکار والادرعین انتظار بودند واحد
بعد آدم مقرر شده بود که زودتر خبر رسانند که از فضل خداوند والتجا . سر کار بدرگاه خداوند
خبر خیریت است و فتح نامه از لشکر ظفر اثر رسید و عرضه داشت نموده بودند مضمون عریضه
جرنیل داؤد شاه خان که هدایت کردم سردار عبدالرحمن خان با لشکر رکابی که عبارت
از دو كندك پلتن ويك رسالة مکمل باشد با توپخانه دور قلعه را گرفته از نماز عصر روز
گذشته تا صبح صادق روز دیگر با قلعگیان مقدمه کردند چنانچه تمام قلعه را اسفل السافلین
ساختند لاکن لشکر قسطعه در مقابل شان داد مردانگی دادند و قلعه فرسوده را بمددی
و خوبی محافظت کردند تا اینکه باقبال شهریار عدالت گستر و پادشاه خداجوی رعیت پرور
وقت صبح لشکرهای حضور در مقدمه جای رسیده با لشکر دشمن مقابل شدیم و تقابل ورزیدیم
ومقدمه كردیم و باندك كر و فری لشکر سردار عبدالرحمن خان شکست فاحش خوردند و بجانب
لشکر گاه خود فراری شدند اکنون بتوكل خداوند و باقبال پادشاه قوی شوکت بدون
خوف ورجاء بالشكر زحمت کش قدمه انشاء الله تعالی اتفاقا جانب لشکر گاه دشمن روانه
شدیم و از درگاه خداوند امید واریم که عنقریب لشکر گاه شانرا تاراج کردم باقیمانده
لشكر شانرا با قبال همایونی فراری سازیم و بحضور فیض ظهور بندگان اقدس عريضه فتح ثانی
را بزودی بفرستیم و خاطر سرکار والاتبار را بفضل خداوند بکلی جمع سازیم زیاده سایه
بلند پایه بندگان اقدس را از تارك غلامان کم و کوتاه نگرداند لهذا بعد از عریضه فتح
اول که بحضور سر کار بلند اقبال فرستادند جرنیل داؤد شاه خان که شخص غیور وافسر
بزرگ ومرد میدان جنگ بود با ايشك آقاسی خوشدلخان که فرزند زاده شیر شمرده
میشد و در میدان رزم شیر را بخود مقابل نمی پنداشت چنا نچه فتح قلعه زنه خان که بسی
مشکل افتاده بود بنام نامی شان ختم شد با تفاق روانه لشکر گاه امیر محمد اعظم خان
شدند و بکمی وزیادی لشکر خود نديده بيباك روان شدند با وجود برف و غنك و يخ كه
قدم از قدم گذاشته نمیشد سرعت بکار برده قدم میزدند تا خود را بمردانگی بلشکر گاه
رسانیدند وبدون خوف داخل لشکر گاه شدند هئو ز لشکر جرنیل ظفر آثار
فتح کرده در بین راه بودند که لشکر یان خود امیر محمد اعظم خان
در جاده نمك حرامى قدم زده دست بتاراج لشکر گاه خود
گذاشتند و خیمه و بار گاه و سرایرده هارا تاراج کردند و گرفتار تاراج بودند که جرنیل
داؤد شاه خان وایشك آقاسی خوشدل خان با دریای لشکر که برکاب شان حاضر بودند
وارد لشکر گاه شان شدند تا هما نوقت سر کار امیر محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان
در لشکر گاه خود تماشای نمك حرامی لشکر خود را مینمودند و متفکر مانده بودند
بهر حال بندگان سردار عالی مقدار کمال غضب کردن از سوء تدبیر سر کا ر امیر
محمد اعظم خان بود که بعن مبارك شان میلر زید تا بدرجه رسید که بهمرای امیر اعظم خان
گفتگوی غلیظ و کدورت آمیز نمودند چنانچه سردار عبدالرحمن خان همین شکست فاحش را
از غفلت ورزیدن امیر محمد اعظم خان دانسته و گفتگو میکردند و میفرمودند که هر گاه
غفلت نمیکردید و فوراً لشكر بكمك میفرستادید البته اینچنین شکست بی موقع دست نمیداد
البته دا غ این شکست تا مادا میکه قیامت قائم شود بر جان خواهد ماند مختصر سخن بعد از


(۸۰)
جلد دوم
پادشاهان متأخر ۱۰۰۰ شیر محمد

رسیدن جرنیل داؤدشاه خان ولشکرهای فراوان سر کار امیر محمد اعظم خان وسردار
عبدالرحمن خان از بیم جان وترس قید و بست فراری شدند چنانچه شرح فراری شانرا قبل
ازین کماحقه در قید تحریر درآورده بودم لهذا چون چشم افسران فراری بجرنیل داؤدشاه خان
افتاد افواج پراگنده شکست خورده خود را جمع کرده مطابق قانون نظام سلامی گرفتند
و تابع فرمان جرنیل مذکور شدند و لشکر باین ظفر انجام دست بتاراج گذاشته جیب و دامان
را از تاراج پرساختند باری جرنیل داؤدشاه خان و ايشك آقاسی خوشد لخان بعد از ورود
بار دوی تركستانی و فتح نمودن بی چون و چرا و سلام کردن فوج تركستان بمصالحت دیده بدیگر
فتح نامه بحضور شهریار عدالت پرور سر کار امیر شیر علیخان عریضه فرستادند و مبارك
باد عرضداشت کردند .
مضمون عریضه : فدایت گردیم بعد از عریضه اول که بحضور بندگان اقدس فرستاده شد
غلامان بالشكـر جـرار بسرعت باد و برق از قلعه زنه خان روانه بجانب لشکر گاه دشمن شده
خود را بزودی رسانیدیم هنوز لشکر ظفر اثر نرسیده بود که لشکر ترکستان در جلگه
سنگ خرا مان قدم زده بحضور امیر محمد اعظم خان وسردار عبدالرحمن خان لشکر گاه
خود را دست بتاراج گذاشتند در همان حین غلامان با افواج خون خوار خود را رسانیدیم از اقبال
شهنشاه عالم پناه دو شخص بزرگ و دو سر کرده قوی فراری شدند افسران بی سر و لشکر یان
بیعد با قبال شهنشاه والا گهر بقاعده نظام سلامی گر فتند و مطیع و منقاد شدند بعد ازان
لشکر ظفر اثر را حکم تاراج غماز طفیل دولت خداداد جیب و دامان شان از نقد و جنس
پز گر دید از فضل خدا وند واقبال پادشاه عدالت گستر از هر باب و هر خصو ص آسوده
خاطر گردیده عازم حضور با هر النور میباشیم بحضور شمس ظهور این فتح نما یان را
خداوند مبارك گر داند . زمانی که فتح نامه بحضور سر کار والا تبار رسیده لشکری
که در شش گاو بودند از خرسندی سر را از پای نشنا خته بسرعت خود را به لشکر گاه
دشمن رسا نیده حتى المقدور از تاراج كما میاب و بهره مند شدند بعد از ان جمع لشکر
بفتح و فیر وزی باز گشته در شش گاو بخیمه و بارگاه خود آمده آسوده و بر قرار نشستند
لاکن سر کار رعیت پرور يك هفته دیگر درشش گاو توقف فرمودند تا شکست و ریخت
لشکریان سرشته شد و چنانچه از لشکر درون قلعه هشتاد و سه نفر زخمی و مجروح شده بودند
و از لشکر سردار دلاور سردار عبدالرحمن خان اضافه از دوصد نفر زخمی بودند که جمیع
زخمی ها را بخیمه های جداگانه مامور معالجه کرده بجراحان قابل سپردند که معالجه نمایند
لاکن از با عث خنک و صاعقه وز مستان سخت مجر وح ها را يكـهفته قبل فرستادند و امر
فرمودند که هر روز دو فرسخ منزل زده شب را درون قلعه ها صبح کنند که زخمی ها یاسودگی
بر و ند تا زمانی که داخل شهر کابل شوند و خداوند عالم شفاء کامل عطا کند بعد از
ورود کابل اشخا صیكه خانه از شهر و دهات بودند بمنزل و مکان خود رفتند و کسانیکه
مسافر بودند بخانه های سر کاری فرود آمده معالجه شدند تا بفضل خداوند شفاء کامل
یافتند وبخدمت ها موری خودها مورشده از حضور سرکار نوازش و مهربانی دیدند چنانچه
بعضی از انها صاحب منصب و افسر گردیدند لاكن چند نفری از جمله زخمی ها در بین راه
وفات یافته بمعرفت فقرا و رعیت به عزت تمام دفن شده بودند مختصر سخن سرکار امیر شیر علیخان که از


(۸۱)

پادشاهان متأخر

فضل خداوند ودعای پدر بجای پدر سزاوار تاج وتخت گردید باوجود این قدر شکست هائی
پی در پی دوباره صاحب تخت و تاج میراث پدر شد درین وقت بعد از انجام نمودن شکست
و ریخت لشکر واشکریان از منزل شش گاو بدولت و اقبال و بطالع فرخنده مطالع همایونی
از منزل مذکور حرکت فرمائیده بجانب دارالسلطنة شهر کابل رهسپار شدند و به فتح
وفیروزی منزل ومراحل طی کرده چون ماه جهانتاب منزل بمنزل حد بحد فقرا نوازی نموده
نزول اجلال میفرمودند تا اینکه بيك منزلی دارالسلطنة شهر کابل رسیدند بقرار سابق
بعد از فتح هندی مرسل که مردم کابل استقبال نمود، زن ومرد عظيم ومكرم ودعا
و فاتحه نموده بودند بهمان عنوان عمل نمودند و بندگان سرکار با تمامی مردم از زن
و مرد پدرانه محبت و نوازش میفرمودند و با بعضی سالخوردگان که در بین راه ملاقی میشدند
ایستاده صحبت میکردند و از قدیم زمانه ها بیاد آورده جویا میشدند مدعاً سخن های
دوستانه وملاقات برادرانه مینمودند و میگذشتند تا آنکه بفتح وفیروزی داخل شهر کابل
شده بر تخت خدادادة موروثی برقرار گردیدند . روز دیگر مردمان کابل از شاه و گدا
واهر واشراف وسادات وعلما وقاضی القضاة وتجار و کسبه صغیر و کبیر که آرزومند
چنین روزی بودند و شبها بغاوت دست بدعا از خداوند فتح ونصرت سرکار مهربـرور
محبت گسـتررا میخواستند و قدم مبارك شان را بخود مبارك میدانستند امروز بمراد
خویش واصل گردیدند هر طايفه فوج فوج بولك بولك با ارمغانهای خود بحضور فیض
ظهور می آمدند وسلام میکردند ومنظور حضور میشدند و نوازشات شاهانه میدیدند
و بخلعت های فاخره سرافراز میگردیدند و از حضور مرخص میشدند در همین فرصت مردمان
کابل از خرسندی و خوشحالی وشوقی که در پادشاهی سرکار والا داشتند با تفاق از شاه
وگدا از حضور معدلت دستور پادشاه خداجوی اجازه چراغان وسازوسرود گرفتند که
هفت شب و روز بعیش وعشرت گذرانده شکر گذاری حضرت باری تعا لى را بجا آورند زیرا
که ازین مقدمه خوف عظیم بخاطر غلامان جای گرفته بود وبفضل خداوند فتح حاصل شد
وتخت وتاج موروثی واصل گردید لهذ ا بعد از عرضداشت خاص وعام بندگان سرکار
در باره مردم اضافه بر آن نوازش و مرحمت فرموده بسی خرسندی نمودند واجازه دادند
و امر کردند که درین آوان فرحت نشان که شما مردم فقرا بسلامتی پادشاه خود خرسندی
میدارید لازم که درین هفت شبانه روز چراغان جميع اعز واشراف کابل از خرد وکلان
از خوان احسان بندگان سرکار طعام تناول فرمایند بعد از آن سر کار والا تیار دولت
بسیار صرف فقير وبينوا در همین مدت هفت شبانه روز بدست مبارك نموده دعا وفاتحه گرفتند
وشکریت خداوندی را بجا آوردند و دیگر اشخاص که خدمت گار بودند وصداقت
میورزیدند و براستی نمك خوارگی داشتند و در کابل بوده از خدمت حضور دور و مهجور
وسوخته جدایی از حضور بندگان اقدس بودند امروز از تفضلات الهی بدیدار فیض آثار
مشرف شدند با جميع شان از خدمتیگار حضور وجان فشان دور بهر کدام بقدر مرتبه و منزلت


(۸۲)
جلد دوم
و فراخور اندازه شان بلکه افزون تر و از شاهانه فرمودند و مبلغها انعام و مرحمت نمودند
و شب و روز بدلجویی سپاه و فقرا میکوشیدند، غمخواری میکردند زیرا که پریشانی دیده
در بدری کشیده بودند و هم چنین سلطنت بزرگی را باخته دوباره از فضل خداوند دریافته
شب و روز بشکرانگی آن سر میبردند و بسریر سلطنت نشسته حکمرانی مینمودند و بعیش
و عشرت میگذراندند و دادعیش میدادند چنانچه انقیامند زمستان را بهمین منوال بعیش
و عشرت گذرانده داد خرمی و عیش دادند و از تفضلات خداوندی چنان بشادی بودند که غم
پیرامون خاطر شان خطور نمیکرد اینکه تمام ولایت کابل از خرسندی سرکار عدالت
گستر خرمی و شادی کرده زمستان را بهار کردند گویا ظاهر شد که شیطان با شیاطین
از ولایت کابل فرار نموده بود مختصر کلام در اواخر حوت که زمستان اخیر شده بود
ایلچی انگلیسی با تحفه و سوغات نایاب از هر یک فراوان و ارمغان های مناسب
ولایق که سزاوار چنان شهریاری باشد با نامه محبت آمیز و چند فقره خواهشات دوستانه
از جانب دولت بهیه کمپانی بهادر دولت انگلیس بحضور فیض ظهور بندگان سکندرشان
سرکار امیر شیرعلیخان وارد شد و خط دوستانه را بحضور منظور نموده از طرف کمپانی
بهادر لسانی مبارکبادی عرضه کرد و بیان فرمود که جمیع بزرگان دولت بهیه از باعث
تاج و تخت افغانستان و فتح های بزرگ بفضل خداوند که نصیب روزگار
سرکار والا شده بسی خورسندی کرده، زبان غلام مبارکبادی
عرض کردند خصوص لات سرورگ پنجاب که قرب همسایگی و
منزلت دوستی با حضور پادشاه قوی شوکت دارند بزبان این غلام مبارکبادی و امر دولت
التماس میدارند که هر گاه بندگان سکندرشان دارا دربان سرکار والاتبار وصاحب
سلطنت افغانستان چندر روزی بطریق سیاحت زحمت سفر را بخود گرفته تا حدود لاهور
کلان تشریف فرما شده بقدوم فیض آثار دولت بهیه انگلیس را مسرور و مسرور سازند
افضل ازان بعد از ورود لاهور هر گاه خیال بندگان سرکار بجهة لندن باشد
وسیاحت فرمایند البته سرافرازی دولت انگلیس شتر و بهتر میشود ورتبه دوستی ورابطۀ
یگانگی دولتین بدول های خارجه روشن و هویدا میگردد و باعث نیکنامی دولت بهیۀ
انگلیس اضافه بران ظاهر میشود وعنان اختیار در قبضه اقتدار بندگان شهریار است
که خواسته باشند از حدود لاهور باز میگردند مقصد از رابطۀ دولتی طرفین و محبت
دولتین است وانشاء الله تعالی از درگاه خداوند امید وارم که ازین سفر خیریت اثر
بندگان سرکار چندین نتیجه های خورسندی حاصل دارند و خواهشات بندگان اقدس
بخوبترین وجه قبول دولت انگلیس گردد و موجب صداقت این خیرخواه دولتین بحضور
پادشاه دولت افغانستان ظاهر و هویدا شود و بعد ازان که بفضل خداوند ملاقات واصل
گردد بزود ترین وقت بامید خداوند بجانب وطن مالوف باز گردند و سلسلۀ محبت
وشیوه دوستی تا مادام قیامت فی طرفین باقی ماند بلی ظاهر است که زحمت سرکار و خواهش
کمپانی بهادر دو باعث خواهد بود یکی محکم شدن دوستی دولتین وموجب خورسندی
سرکار از هر وجه از دولت انگلیس و دویم فخر ومباهات دولت انگلیس بدیگر دولت های


یاد شاهان متاخر
(۸۳)
خارجه بدوستی دولت افغانستان ، كيفيه مقصده دولت بهیه در دو ستی ودولت خدا داد
سردكار ظاهر كردن بجميع دول ها بدون ازین دیگر مطلبی نخواهد بود خلص كلام
چون نامه دولت بهیه بحضور پادشاه قوی شوکت امیر شیر علیخان منظور شد بعد ازان
شهریار عدالت پرور جميع بزرگان ووزیران ومشیران دربار را با بزرگان ولایت که
مركدام در باب امور دنیا داری و تدبیر جهان داری خود را چون افلاطون زمان
میدانستند بحضور فیض گنجور طلب کرد در باب رفتن هندوستان و التماس دولت انگلیس
مشورت کردند و سه روز مهلت داد در روز چهارم جمیع ارکان دولت باتفاق رفتن را
صواب ديدند و مشورت رفتن بعرض همایونی رسانیدند لہذا چون اتفاق بر فتن شد بعد
ازان رجوع به تدارك و تهیه اسباب سفر خیریت اثر هندوستان نمودند و در مدت چهل
روز که قلیل زمان شمرده می شد آنقدر سرشته و سامان سفر و تهیه و تدارک آن انجام
یافت که از عقل بعید بود زیرا که این سفر بزرگ شمرده می شد و لوازمات آن بباید
موافق همچنان پادشا جلیل الشان مثل کمپانی بهادر انگلیس که خود را بزرگ دول
های دیگر میدانست انجام یابد بخصوص که حضور بندگان سرکار که فرمان فرمای
دولت افغانستان نام دارد بموافق شان وشوکت خود حرکت فرمایند از همه افضل که
پایه دوستی و سلسله محبت ورابطه قدیمی را از نو سرسبز و خرم میسازند حرکتی نمایند
البته بايد كوه كبك شاهانه و رفتار بزرگانانه و شیوه ملوکانه بعمل آورده شود
خلاصة كلام بعد از انجام یافتن اسباب سفر خیریت اثر که میسر شده بود و از حضور
سركار گذارش یافت خاطر خطیر اقدس والا از همه امورات آسوده گردید بعد ازان
بساعت سعید و روز نيك دولت و اقبال وشان وشوكت از دارالسلطنه شهر کابل حرکت
فرما شده در حدود سیاه سنگ که نیم فرسخی از شهر دور است خیمه و بارگاه و سرا
پرده های زر نگار وقبه های زرین قبا برپا کرده و ملازمانی که برکاب ظفر انتساب
ما مور سفر بودند و بهريك سرشته فرموده بودند رمنزل مذکور از نظر کیمیا اثر
گذراندند و منظور حضور شد خصوص زرگان حضور که مامور سفر بود. بهر کدام
ار نقد وجنس نوازش شاهانه نمودند چون از خدمتکاران حضور تا طرة ط ایگلی
جمع گردید بعد ازان افواج نظامی را از توپخانه وپلتن و رساله و دیگر خدمتگاران
کم پایه که داخل رفتن سفر بودند همه را منظور و از جامه خلع احسان مسرور گردانیده
از حضور سر افراز نمودند چنانچه تمامی لشکر رکابی چه نظام و غیر آن چهار هزار
سوار وپیاده بر رکاب همایونی مامور هندوستان بودند لهد چون از ملازمان و خدمتگاران
رکابی خاطر بندگان سرکار بکلی جمع شد بعد سردار محمد يعقوب خان و سردار
محمد اسمعیل خان پسر سردار محمد امین خان که برا در زاده سر کاروالا بو بحضور
طلب کرده اول مرحمت و مهربانی ثنائی وعظ ونصايح ثالث سردار محمد يعقوب خان
نايب السلطنه وسردار محمد اسمعیل خان نایب مذکور امر فرمودند و دیگر بزرگان حضور
که مامور کابل بودند بمعیت سردار محمد يعقوب خان ترغیب نمودند و بهريك نوازشات
شاهانه و سفارشات بزرگانه کرده وخاطر مبارك را از هر خصوص جمع کرده روز دیگر


جلد دوم
(84)
مع الخير والعافيه بساعت نيك از منزل سياه سنگ نزول اجلال بجانب جلال آباد فرمودند و در منزل بت خاك خیمه و خرگاه باوج ماه برافراشتند و از منزل مذکور اخته سنگ عازم کابل بودند و برکاب سرکار استقبال نموده بودند واپس مرخص فرمودند چنانچه سردار محمد يعقوب خان که سردار سالار لشکر بودند و به منصب نایب السلطنه سرفرازی حاصل کردند و سردار محمد اسمعیل خان که برادرزاده بندگان اقدس بوده اما مرتبه شان از فرزند افضل بود با دیگر بزرگان در بار عازم شهر کابل فرمودند و امر کردند که متوجه امورات دولتی بوده شب و روز بحضور سردار مذکور فرمان برداری داشته باشند و از گفته حسابی سردار مذکور تجاوز ندارند چنانچه از جمله خدمت گذاران که مامور کابل بودند یکی نایب محمد علم خان بود که در زمان شباب نزد سردار محمد اسلم خان پیشخدمت و بعد از ان بحضور بندگان سرکار بمحور مامور شد در اینوقت بخدمت نايب السلطنه مقرر گردید لاکن گذارشاتی دارد که سزاوار تحریر کردن است در ایامی که بندگان سرکار بعد از شکست های پی در پی که از تقدیرات ازلی پیش آمد عاقبت وارد هرات شد و استقامت پذیر گشت در آنوقت سریر آرای ترکستان سردار فیض محمد خان بود لاکن از بد عهدی که باسردار عبدالرحمن خان کرد کبار بتخانت خود را تباه دبد تا چار التجا بحضور شهریار عدالت گستر سرکار امیر شیر علیخان نمود و عريضه التماس فرستاد قدوم بندگان سرکار را در ترکستان بخود مبارك پنداشت چون عريضه سردار مذکور بمنظور حضور سرکار والاشد بمصلحت دید بزرگان نایب محمد علم خان را ایلچی کرده از حضور مامور ترکستان فرمود اما امر کرد که کلیه اوضاع ترکستان را از سپاه تا فقرا و طینت سردار فیض محمد خان را بارفتار و کردار و گفتار گماشته ملاحظه نموده و حق و باطل را به عقل کامل سنجیده بدون کم و کاست که وارد حضور شدید عرض داشت بدارید این بود که نایب محمد علم خان وارد ترکستان شد بعد از ورود ترکستان روزی بدربار فیض آثار على مرتضى اسد الغالب (رض) بزیارت مشرف شد قضا را متوجه گنبد و در دیوار روضه مزار که شد نظر افگند که تمامی شکست و ریخت گردیده بخود بیت کرد و نیت بست که هر گاه خداوند مرحمت کنند و علی مرتضی یاورشود و از برکت آن بزرگوار حاکم ترکستان شوم جميع اطراف درون روضه مبارکه را و درو دیوار بیرون را پاکتید های مرند و خانقاه کاشی کاری کرده از ما تیکه حیات باقی باشد بخدمت گذاری روضه منبر که میکوشم و جان فدا میکنم لاکن در آنوقت كوچك مرتبه داشت و رتبه بزرگی باوی نبود از جمله پیشخدمت محسوب میشد اما در بار خداوندی جای نا امیدی نیست :

مصرع
گر گدا کاهل بود تقصیر صاحب خانه چیست
مختصر کلام بعد از سفر هندوستان که سرکار والاوارد کابل شد نایب محمد علم خان بفضل خداوند بمراد خویش واصل شد چنانچه در وقتش شرح وار تحریر میدارم اکنون از مطلب سخن را نیم بهر حال سرکار امیر شیر علیخان چون از همه امورات سفر سررشته جات حضر کلیه آسوده خاطر شدند بمداران با ارادة پروردگاری سفر خرید اثرهدوستان را بخود مصمم گردانیدند .


یاد شاهان متاخر
(۸۰)
سفر نمودن سرکار امیر شیر علیخان بجانب هندوستان بعون و عنایت خالق یزدان
لهذا چون خاطر سرکار از امورات کلی و جزوی جمع شد بعد ازان بوجود فیض آمود شب را
در منزل مذکور بدولت و اقبال گذرانده فردا مع الخیر و العافیت حرکت فرمائیدند اکنون
هرگاه تحریر کننده گذارشات منزل بمنزل شرح وار بنویسم روزیداد یومیه را زبان قلم
جاری سازم بطول می انجامد زیرا که این سفر ما سوای دیگر سفرهاست اضافه بران در اول
کتاب بعرض خرد مندان رسانده بودم که مختصر تحریر میدارم حال لازم که به همان گفتار رفته بدارم
و هر گاه زبان قلم را گویا گردانم و سرسخن باز کردم و کوششهای رویداد حضور را که
رخ داده تحریر دارم همین سفر خیریت اثر کتاب بزرگ میشود چنانچه شمه از حکایت
نایب محمد علم خان و یار و یداد دیگر که هر يك بسی شرح و بست دارد بزبان قلم در آمدن
موجب تطویل کلام است بلکه عمر طویل میخواهد تا اینقدر رویداد جمع آوری کرده شود
بلی ظاهر است که درین عصر و زمان به هر جا اعتماد نیست لا کن از نایب محمد علم خان که
شمه تحریر کردم از نامبرده دو مطلب کلی بدست دارم که یکی زشت و یکی زیبا که
بعد ازین تحریر میدارم چنانچه در زمان حکومت نامبرده در ترکستان یکی فتح بدخشان
نمود و دویم تسخیر میمنه کرد که بسی دشوار بود و اصلا بخاطرا حدی خطور نمیکرد که
نایب محمد علم خان تسخیر کند چنانچه سردار عالی مقدار سردار عبدالرحمن خان با وجود نام
بزرگی و شمشیر دلاوری ولشکر نوازی چقدر کوششهای بسیار و جنگ های شب و روز
در مدت هفت ماه کردند میسر نشد عاقبت از روی تدبیر از در صلح در آمدند و دویم حرکت
زشتی نایب مذکور که در مدت سلطنت هفت ساله حکومت خود نه دختر بکر را میماند و نه
پسر امرد زیرا که دولت فریب گروشیطان لعین در کمین خصوص شخص بداصل که جدید
بعرصه رسیده باشد هر گاه چنین نبودی از خدا و رسول اکرم و در بار شیر خدا باید شرم
میکردی و به فعل زشت عمل نمیکرد ! بهر حال اینگونه رویداد ها سزاوار تحریر ندارد
بهتر آنکه دست ازین فقره جات بی معنی بازدارم و قول شاعر عمل دارم .
فرد:
هر لحظه و هر ساعت يك ميوه نو آرد
شیرین تر و زیباتر از میوه پیشینش
هرگاه چنین نکنم فرموده دیگر شاعر میشود .
مصراع :
روز کار آشفته تر یا زلف تو یا کار من !
لهذا محرر کتاب عرض دوستان جانی و برادران روحانی میرساند که در حکومت هفت
ساله نایب محمد علم خان بترکستان بودم و هفت ساله رویداد مذکور را کما حقه میدانم چنانچه
در مهر کلی که خرد نوشته بود اوه راستی رستی محمه مم ولا کن رفتار و کردار آن بحدت
نادار برعکس آن بود تعجب درین است که جمله بزرگان حضور امیر شیر علیخان
از قضیه نایب محمد علم خان آگاه بودند چرا مدا خلالی نکردند و بعرض اقدس نرساندند
تا اینکه میرهای از يك كابل رفته دادخواه شدند و از پسران امرد و دختران بکر خود
شکایت کردند باز هم بزرگان حضور طرفداری کردند و عرضداشت میرهای از بکنه را


(٨٦)
جلد دوم
بجوی منظور نکردند و درعزت نایب محمدعلم خان افزودند ظاهر است که همه بزرگان را
مرید ومعتقد ساخته بود و اگر قیودی پاس نمک را از دست ندادی و بحق سخن کردی اکنون
حکایتی بخاطر آمد که باید وشاید در کتاب درج دارم روزی سرکار امیر شیرعلیخان در عمارت
سراچه بالای چمن نشسته با بزرگان صحبت میکردند اتفاقاً بقه های چمن بخواندن بودند
قطرآیندگان سرکار متوجه شد که پست میخوانند به مجلس مرحمت کردند که بقه های
کابل آواز بلند ندارند بقه های قندز و غوری عجب خواندن و آواز بلند دارند گویا سخن
میزنند اهل مجلس تصدیق کردند شخصی از بزرگان مجلس که با نایب محمدعلم خان بیشتر
دوستی ومحبت داشت همین فقره را به نایب محمدعلم خان خط فرستاد نایب مذکور شش
صد کوزه از بقه قندوز و خان آباد و غوری غوغه در چمن کابل فرستاد و بمعرفت دوست
جانی شب در چمن سر داده شد که کسی آگاه نشد اتفاقاً روزی سرکار اقدس بطریق ماموری
در سراچه مقرری نشسته صحبت میکردند که آواز بقه برآمد مگر بطرز دیگر بندگان
سرکار متعجب شده از منشی میرزا محمدحسن خان دبیر سوال کرد که برخلاف همه وقت
آواز بقه میاید گویا بقه غوری وقندوز باشد شخص هنرمند که این کاراز وی صادر شده
بود عرضه داشت کرد که شاید اینکار از نایب محمدعلم خان باشد دیگران قول رفیق
خود را تصدیق نمودند اضافه بران از راستی ونمك حلالی وخدمتگاری نایب مذکور بحضور
سرکار به تفصیل تمام عرضداشت کردند بعدازان بندگان سرکار با آواز بلند نایب
محمدعلم خانرا صفت کردند وخدمتگار صادق فرمودند تا اکنون واگذار شدن
پادشاه امور سلطنت را بوزیرهای حضور ونمك حلالی کردن وزیران بحضور پادشاه
بطریقی که از نایب محمدعلم خان شمه تحریر شد به همان منوال خواهد بود حال انصاف
باید کرد وملاحظه باید نمود که در خطه پاك افغانستان بغیراز پادشاه عدالت گستر سرکار
امیر عبدالرحمن خان دیگری اسم دولت وسلطنت را بخود نگذارد زیرا که سزاور نیست
چنانچه از زمان سلطنت امیر کبیرامردوست محمد خان تا زمان سلطنت پادشاه جمجاه
خورشید کلاه سرکار امیر عبدالرحمن خان که کهن سالان بچشم سردیده اند هیچ پادشاهی
بمثل سرکار امیر عبدالرحمن خان سلطنت نکرده اند وجميع مهمات و امورات سلطنتی
هم چنین ولایت بزر گك را بطریق سرکار والا بسرو احد سرشته ننموده اند که نام شان
باقی مانده باشد الا سرکار امیر عبدالرحمن خان که بسرو احد بدون وزیر ووکیل ومشیر
وبزرگان حضور جميع مهمات افغانستان بزرگ را چنان انجام دادند وسرشته کردند
که تا مادام قیامت نام شان باقی ماند چه در سیاست و ریاست چه در کمال بخشش و داد
گستری چه در خصوص باخبری از خپروی و کیفی همچنان آگاهی داشتند که عقل بشر حیران
ومتحير مانده بود کسی بخاطر میدهد که یکروزه امور سلطنت را بکسی تفویض کرده
باشند با وجودیکه مثل سرکار امیر حبیب الله خان وسردار نصرالله خان فرزندهای رشید
داشتند وهر کدام شان از عهده سلطنت برآمده میتوانستند لاکن غیبت نمیگذاشت و بوجود
فیض امود وبسر واحد خود انجام میدادند و کارامروز بفردا نمیگذاشتند ازین رهگذر
است که جمیع دول های خارجه بپردی یاد میدارند و در جریده ها ثبت میکنند ظاهر


(۸۷)
یاد شاهان متأخر

است که افغانستان بی‌نام ونشان امروز از کمال هوشیاری پادشاه قوی شوکت نام ونشان
یافته بدولت های بزرگ عصری میدارند بلی خود را از کمال شوکت و شجاعت پادشاه
قوی شوکت قوی تر می شمرند اکنون سخن از جای دیگر ورودید از نایب محمد علم خان
بود راجع بدیگر طرف شد لازم که سر مطلب بازگردم و کلمۀ چندی از نایب محمد علم مانده
در کتاب درج کرده سرمسخن باز رویم قبل ازین از فتح بدخشان ومیمنه تحریر شد که نایب
مذکور تصرف کرد تسخیر بدخشان که درین عصر وزمان حکم عنقا داشت و هیچ دولت
داخل بدخشان نشده نایب محمد علم خان به تدبیر دروازه بدخشان را گشاد و در مملکت
سرکار امیر شیر علیخان افزود وچنان آسان بدست آورد که از عقل بعید بود در اوائل
که نایب در بدخشان لشکر فرستاد شش عراده توپ قاطری و يك رساله چهار یاری که
رساله اونباش خورشید بود و چولالا کرنيل رساله بود و شش بیرق جزایر چی
وسردار سلطانمراد خان فندقی باینحصه سوار فندقی وسرکرده بزرگ لشکر
مرزا عبدالهادی خان منشی نایب که خواهر زادۀ مرزا محمد حسن خان دبیر بود بعون از
مقدمه وشورش بدخشان بدست افتاد وبهر ولایت مذکور حاکم از افغان مقرر شد چنانچه
محرر کتاب در رساله چهار یاری حاضر بودم دویم تسخیر میمنه که در مدت هشت ماه

با افواج بسیار وزحمت های بیشمار گرفته شد خصوص زمستانی پیش آمد كه يك جوال
کاه به شصت سکه قیمت یافت محرر کتاب برساله ترکوار حضور نایب حاضر بودم
از گرسنگی دزدی اسپ را دیدم شخصی شاخهای درخت را بزحمت بریده در نزد اسپ
خود انداخت اسپ دیگر خود را بسر شاخه های وی رسانید. یکدهن شاخه را بدهن گرفته
واپس بسر میخ خود رفت خورد . تمام کرد محرر کتاب ملاحظه میکردم و دیگر یکدانه
ستون بزرگی سپاهی ها آورده بودند که آتش میکنند یکشب چند راس اسپ اتفاق چنان
خورده بودند که آثاری از ستون ظاهر نبود مصفا اینکه گرفتن میمنه بهم چنین زحمت
وسختی گرفته شد گویا راستی نایب محمد علم همین بود ای محرر کتاب ازین هرزه
گوئی و سخن های بی‌معنی در قید تحریر در آوردن وسخنی های زشت وزیبا ومتفرق
بیان کردن چه حاصل بس کن هرزه گوئی متصلب مطلب رو» از اصل مدعا بیان ساز تا
خواننده وشنونده ملال خاطر نشوند خلاصه کلام روزی که از بتخاك بندگان سرکار
حرکت فرماندند چهار منزل سفر کرده روز پنجم وارد جلال آباد شدند ودو روز بجهة
فقرا نوازی ورعیت پروری توقف فرموده داد عدالت گستری دادند زیرا که بعد از
مدت چند سال باز در جلال آباد تشریف فرما شده بودند وفقرا نیز پادشاه خود را
دیده مسرور ومنور گردیدند ومرحمت شاهانه از حضور پادشاه رعیت پروردریا فتند
و در بارۀ سرکار والا دعا گوئی کرد . خرسند شدند روز دیگر به توکل خداوند
از جلال آباد حرکت فرموده منزل بمنزل چون ماه جهان تاب نزول اجلال میفرمودند
وبهر منزل وماوا فقرا پروری کرده طی منازل مینمودند تا وارد خیبر که آخر خاك
افغانستان و اول خاك پشاور است تشریف بردند روز دیگر که داخل شهر پشاور
می شدند حسب الامر دولت انگلیس کار گذاران پشاور افواج نظامی را از توپ خانه


(۸۸)
جلد دوم

و پلٹن و رساله وغیره با اتفاق افسران نظام از شهر يك فرسخ بيرون كشيده استادە
انتظار می بردند همچنين حاكم ملكى تمامى رعيت را از شاه و گدا پیر و برنا
صغير و كبير افقر و اشراف از شهر بر آورده به طرف ديگر منتظر ورود پاد شاه
افغانستان بودند و جمع افسران از ملکی و جنگی باتفاق حاکم خیلی پیشتر با استقبال
حضور پادشاه عدالت پرور آمده امیدوار قدم بوسی بندگان اقدس بودند تا اینکه
شهريار کشور کشا نزديك رسيدند و اگر گدا ان ملاقی شدند وملاقات کردید
وازحضور فيض ظهور مسرور گردیده رکاب شهریاری عازم و روانه شدند تا نزديك
افواج نظام رسیدند بعدازان افواج نظامی سلامی گرفته وفوج فوج باجه خانها را بصدا
درآوردند و توپهای آتشفشان را امر به آتش فشانی کردند چنانچه زمین را بلرزه
درآوردند واز دود توپ و تفنگ زمين لشكر گاه سیاه وتاريك گرديده كه گويا شب
ظلمانی شده بود وخیمه نیکبخت نجومی که شقت اسلامی آخر شد ورمين لشكرگاه
روشن گردید سرکار والا تبار و پادشاه قوی شوکت و شهريار كشورگير در بالای
حوزه فيل سوار چون ماه جهانتاب روشن وهويدا نازمانی كه سلامی بود بنظر التفات
متوجه سلامی بودند چون سلامی تمام شد از ابتدای لشكر تا انتهای شان آهسته آهسته رفته
با افسر وسپاهی از درمهر و محبت وازش ميفرمودند تا اینکه بوته فقرا رسيدندچنان
پادشاه وكدا ومرد وبزرگ معيت شاهانه و ملاقات بزرگان ميفرمودند چون از
فقرا تمام شدند جمع سپاه وفقرا صدا را بزنده باد پادشاه افغانستان بلند کردند وبارديگر
به آواز بلند فرخنده بادپادشاه اسلام گفتند لاکن بمرتبه ذوق وشوق و فرحت و خوشی
بمردم دست دادغلفله میکردند و غوغا مینمودند که گویا گوش فلك كربيشه وفلك كج رفتار ازين
رفت رو خوشی حسرت مینگریست و بحیرت مانده و با خصوص مردم اسلام که بدیدار فرحت
آثار فرخنده كردار پادشاه خداروی نظر می افکندند وبعد از زمان طويل بيادداه مومن
رسیدند و ديدار پادشاه اسلام رامشاهده كردند چنان فرحت و خوشی ميكردند كه يك لحظه
آرام نداشتند و بآواز فصيح شاه گدا دعا میکردند يقين چقدر خلقی که خداونددرپشاور خلق
كرده بود البته جميع شان از پیرو برنا خرد و کلان شاه گدا از شهر پشاور بيرون باستقبال
برآمده بودند چنانچه تخمينا يك فرسح بيشتر مردم ایستاده بودند و دعا میکردند
و خرسندی مینمودند و بندگان سر کار عدالت گستر هم بحد معطل شده با هر طائفه
صحبت ونوازش بزرگان باد امیرساندند تا اينكه بدروازه شهر پشاور رسیدند و داخل شهر
گردیدند با مجرديكه مع الخيروالعافيه واردشهر شدند بهمان منوال که در بیرون مردم جمع
آمده بودند بدرون شهر نيز همين ترتيبی برپابود و بهمان قاعده وقانون دو طرف کوچه
و بازار خلق انبوه که از حد افزون وازشماربیرون بودصف بسته استاده بودندوعيال واطفال
دربام و درودیوار و بالاخانهها هزار هزار بجهة ديدار پادشاه اسلام پناه انتظار بوده
چون بدیدار فرخنده آثار سر کار بلند اقبال رسيدند ازدروبام دستمال تکان دادند زيرا
که دستمال تکان دادن کویاسلام کردن و تهنیت کردن استومردها در کوچه و بازاربصدای
زنده باد پادشاه اسلام و فرخنده بادپادشاه ماره با آواز بلند ندا میکردند وچنان غلغله مینمودند

پادشاهان متأخر ١٠٠٠


(۸۹)

پادشاهان متاخر

که اسپ ها از آواز شان رم میکردند و بهر طرف نگران بودند خصوص که جميع
بازار ها را آرایش داده آئینه بندان نموده بودند چنانچه اجناس فاخره از شال
وکمخواب و ابریشم زریفت و عناب و غیره وقالین و گيلم و آنچیزیکه در منزل و ماوای شان
موجود و مهیا میشد به شکل خوب و طرز مرغوب بدرو دیوار و دکان چیده و آویخته
بودند زیرا که از ورود پادشاه اسلام و خرسندی افزون سر از پا نمی شناختند مختصر
کلام مردم پشاور که در خواب و خیال اینچنین روز شادی و خوشی را ندیده بودند
درینوقت که بحضور همچنین پادشاه قوی شوکت واصل شدند از فرحت و خرسندی خود را
فراموش نموده بودند تا اینکه بعد از طول زمان و زمان طویل بدولت و اقبال بدروازه
ارگ مشرف شدند و از بالای فیل فرود آمدند زیرا که از دروازه ارگ الی عمارت
سلطنتی پای اندازهای قیمتی انداخته بودند سرکار قوی شوکت از بالای پای اندازها
قدم بقدم قدم مبارك را مانده می گذشتند و تشریف میبردند و جمیع افسران ملکی
و جنگی برکاب آن پادشاه جلیل الشان بخدمت حاضر بودند و انتظار می بردند
تا اینکه داخل عمارت پادشاهی شدند و بر تخت فرخنده طالع نزول اجلال فرمودند
بمجردی که آن سرور دارا دربان قدم برتخت گذاشتند و بفرحت و خوشی نشستند
بعد از آن از خودارگ و توپخانه شهر آواز توپ برآمد وجهة ورود سرکار شهریاری
شادیانه زدند هر چند که از ورود سرکار بدروازه شهر الی ارگ قدم بقدم از ارگ
صدای توپ سلامی بالا بود لاکن این اثر دیگری بود که گویا شادیانه ورود میزدند
لهذا قبل از وارد شدن سرکار والا تبار پادشاه خداداد دولت افغانستان بخاك انگلیس
چند فقره دستورالعمل از پایتخت لندن از حضور پادشاه دولت بهیه انگلیس کمپانی
بهادر بكار گذاران ولایت ها امر شده بود اول اینکه در هر شهر سه روز توقف
پادشاه قوی شوکت افغانستان بجهة پذیرائی و شرایط مهمانداری اما چنان عزت داری
کرده شود که سزاوار همچنان پادشاه عظیم الشان باشد دویم مردمان ولایت از مسلمان
وهنود و فرنگی و غیره طایفه بطایفه بمعرفت حاکم بحضور بندگان سکندرشان
سركار والا تبار که مهمان عزیز و پاد شاه قوی شوکت است مشرف شدن و سلام کردن
و تازگی های خود را از حضور فیض ظهور گذراندن و حسب الامر مرخص شدن سوم
جميع خدمتکاران سرکار اقدس از وزیر و دبیر و ارکان دولت و خدمتکاران
نزديك ودور از جزوى وكلي چقدر نقد و جنس که از بازار او سرای و سوداگر خانه ها
و غیره اهل کسبۀ ولایت از مال جزوی و کلی که خریدار شوند و منظور دارند لازم
بفقرای ولایت از تجار و کسبه که بدون چون و چرا تسلیم دارند و وجه قیمت طلب
نکنند هر گاه بدهند نگیرند بعد از رفتن شخص دکاندار بدفتر خود نوشته بدارند
بعد از مراجعت بندگان اقدس بجانب دارالسلطنة کابل از دربار دولت انگلیس


جلد دوم
(۹۰)
مال رسانیده میشود تأکید است . چهارم از سپاه و فقرای دولت انگلیس هر گاه
سرموئی ضرر باحدی از سپاه کابل و خدمتگاران حضور پادشاه افغانستان برساند
بکار گذاران ولایت حکم است که بدون تحقیق بجزا رسانیده شود و هر گاه
از خدمتگاران پادشاه قوی شوکت افغانستان بمردم فقرا وسپاه دولت انگلیس
ضرر برسانند البته بازخواست نخواهد شد و کارگذاران ولایت پرسش و تحقیق
نمیدارند زیرا که مهمان عزیز و پادشاه بزرگ است پس درینصورت شرط احتیاط
بجا آرند تا ضرری بشما مردم عاید نشود اضافه بر آن سپاه و فقرا دولت را لازم است
که در مهمان نوازی شرط احتیاط بجا آرند و در خدمتگذاری شان لحظه تغافل
نورزند که موجب رضامندی دولت انگلیس در آن است و خرسندی کمپانی بهادر
اکنون سر مطلب باز گردیم بعد از ورود بندگان اقدس و بر تخت نشستن بارگـــه
پشاور امر شد از کارگذاران بمردا ولایت که رقم رقم وطایفه بطایفه فوج فوج
بحضور سرکار بلندا قبال سرکار امیر شیر علیخان رسیده سلام کند و تعظیم و تکریم
بجا آرند و تارتق های خود را از حضور بگذرانند چنانچه بهمین منوال طایفه بطایفه
از سادات و علما وتجار واهل کسبه اسلام و بعد از آن از طائفه نصارا وهنود هر کدام
بقاعده وقانون بحضور حاضر میشدند و حاکم ولایت يك بيك از حضور با نام و نشان
با ارمغان های شان گذرانیده از حضور مبارك بهريك از آنها بمناسب بزرگی شان
نوازش و مهربانی دیده بسرافرازی مرخص میشدند لا کن از خلعت و انعام که باید
از حضور سرکار امیر شیر علیخان دادگستری و مرحمت میشد از دولت بهیه انگلیس
مانع بود به عوض نوازش بندگان اقدس حاکم ولایت مطابق بخواهش سرکار
از خزانه دولت و ولایت داده میشد زیرا که بندگان اقدس مهمان پادشاه بزرگ
بودند و اینگونه مخارج که سزاوار حضور سرکار بود با التماس حضور منع شده
از دولت انگلیس داده بباعث سرافرازی دولت خود بدول خارجه میدانستند
با وجودیکه درین خصوص خاطر سرکار همایون ملال آگین بود این امر را منظور
نمیکردند اما بزرگان حضور خود بندگان سرکار از بسیاری التماس دولت مصلحت
دادند بازهم سرکار والا که دایم لك بخش وصاحب بخشش بودند به بسیاری مردمان
بزرگان ولایت خواه مسلمان خواه نصارا وهنود که میبودند از حضور مرحمت و انعام
شاهانه عطا میکردند و بکار گذاران ولایت دلیل و برهان میفرمودند خلاصه کلام
سه روز و سه شب بهمین منوال گذارش یافت که روز ها از صبح الی عصر رفت و آمد
مردم و بزرگان ولایت بحضور سرکار و نوازش فرمودن سرکار در باره اوشان وشبها
بچراغانهای مختلف و آتش بازیهای رنگ رنگ وساز ونواز و سرود و موزیکان
در هر کوچه و بازار و در برزنها و در دیوارها وقصرو قصورها وعمارات از چراغهای
رنگارنگ مملو که گویا شب ظلماتی چون روز روشن منور و روشن گردید خصوص
مردههای مسلمان که اینچنین روز را از خداوند میخواستند و بمراد خویش واصل شدند
و دیدار پادشاه اسلام را دیدند از فرحت و خوشی نمیدانستند که چه خرسندی پیش


(٩١)

پادشاهان متأخر

گیرند وچگونه چراغان وچه نحو آتش بازی برافروزند وبچه منوال بازار وکوچه را آرایش دهند تا ازذوق برآمده تسلی خاطرشان گردد بباری سخن بدراز کشید اکنون مدت طول سفر بحیریت اثر بندگان اقدس هرچند نزديك است هرگاه از ورود پشاور که اول خاك دولت انگلیس است تا رسیدن در لاهور کلان وملاقات نمودن به لات جنگی وملکی که صاحب اختیار و افسر بزرگ است وچقدر صحبت هائیکه در مجلس خاص وعام نمود و چندين مطلب های بزرگ دولتی که از طرفین حاصل شده وچندان مهربانی های شاهانه که از دولت برطانیه از هر اجناس بحضور بندگان سرکار به مهر ومحبت رسیده چه از نشان دولتی که بخراج مملکتی مقابل است وچه از اسپ وشمشیر دانه نشان وتوپ های طرح جدید وتفنگ های افزون از قیاس که که سزاوار شان همچنان پادشاه قوی شوکت باشد بحضور انعام کردن و خرسندی شهریار والا تبار خواستن اضافه بران چه در بارهٔ بزرگان دربار و وزیران حضور ومشیران نزديك ودور وجمله خدمتگاران ناحیتی که تمامی سپاه رکابی که از نشان های دولت خارجه واسپ وتفنگ های شکاری وتفنگچه های اوردر وساعت های اعلی وانگشتران الماس واسپان عربی بازین و یراق و اسباب پادشاهی پیشکش کردند که شرح آن بــزبان قلم نمیگنجد وارمغان های هرشهر ودیار که حکامان ولایت در وقت ورود سرکار پیشکش میکردند هرگاه خواسته باشم که منزل بمنزل و شهر بشهر خروار تحریر دازم ودر قید قلم درآرم باوجود زمان اندك همين سفر هندوستان يك كتاب بزرگ تحریر کرده میشود اول طول عمری بکار دارد تا این همه رویداد درقید تحریر درآید وجزوار کتابت گردد زیرا که محرر کتاب بقرار دست آویز سخن میکند لهذا تحریرکننده کتاب بخدمت برادران روحانی وخردمندان جسمانی عرض عجز وانکسار میرساند که هرگاه بخاطر عزیزان خطور کند که تحریر کننده کتاب سخن باقی میکند اینچنین نخواهد بود وهرگاه سخن باقی کند چقدر بافته خواهدشد بسی مشکل است لاکن زمانیکه سرکار ذوالاقتدار سرکار امیر شیرعلیخان از دارالسلطنه شهر کابل بجانب هندوستان حرکت فرمـاشدند تا فرصتی که بخیر بازگشته وارد شهر کابل شدند حسب الامر روزنامچه فرمان شده بود بعدازان تا وقتیکه مع الخير والعافيه داخل دارالسلطنة گردیدند يوما فيوما تحرير نموده بودند اتفاقا در کابل تحریر کننده ملاحظه فرمودم بعد بالتماس بسیار قفل آنرا گرفته باخود داشتم ازین باعث شرح وار نقل نمودم بباز هم مختصر تحریر کردم و یوم بــه یوم وشهر به شهر تحریرنکردم تا صاحبان فهم وخرد مندان روزگار عیب گیری ندارند * وملال خاطر نشوند يك رویداد پشاور را شرح وار تحریر کردم دیگر شهر ودیار را مشت نمونة خروار واگذار عدم با وجوديكه ورود پشاور در نزد دیگر شهر ها قرب ومنزلتی درعزت داری حضور سرکار ندارد وباز هم از قرار نزول اجلال در شهر پشاور که شمهٔ شرح واز تقریر شد قیاس باید کرد و افزون در افزون باید شمرد باری از خدمت خرد مندان روزگار و جوهریان جوهر شناس بازار خرد مندی


(۹۲)
جلد دوم
امید وارم که در پارهٔ این نادان که سخن خود را در بازار رسوائی انداخته
برفتار سخن سرایان رفتار میدارد اما : این خیال است و محال است و جنون ،
اکنون از مطالب سخن سازیم وقصه را کوتاه کنیم از همین نکته ظاهر است وقیاس
باید کرد که همچنین پادشاه بزرگ که فرمان فرمای خطهٔ افغانستان باشد با التماس دولت
انگلیس که دولت جلیل القدر وفرمان فرمای چهاردانگ هندوستان وبزرگترین دول‌های
خارجه باشد بطریق محبت وارد ولایت مذکور شود باید وشاید که خدمات حضور
شاه را بنوعی بدارند که سزاوار مهمان ومیزبان باشد زیرا که افغانستان مملکتی است
بزرگ وصاحب سلطنت وسریر آرای آن که پاد شاه قوی شوکت نامدار باشد
البته دولت انگلیس با وجود بزرگترین دول های خارجه بودن در ورود آن فخر
ومباهات میدارد ودر شرایط مهمانداری وخدمات شایسته لحظه فرو گذار نمی شود
چنانچه شمهٔ در ورود پشاور تقریر کرده شد مختصر سخن چون از پشاور بعد از توقف
سه روز بندگان اقدس حرکت فرما شدند فرمان دولتی آنکه به شهرهای بزرگ
سه روز و در شهرهای كوچك يك روز توقف پاد شاه قوی شوکت با شد مقصد از
توقف کردن شرط عزت و مهمانداری بجا آوردن و در اعزاز و اکرام حضور
کوشیدن و افزون کردند لہذا بہمین منوال رفتار وکردار وافر از دولت انگلیس
در بارهٔ شهریار کشور گیر از حد توصیف خارج است وقلم دو زبان در تقریر آن
عاجز وقاصر است با وجود دو زبانی از عهدهٔ تعریف آن برآمده نمیتواند چنانچه
از پشاور مراجعت کرده منزل بمنزل شهر به شهر نزول اجلال فرمودند تا اینکه بيك
منزلی شہر لاهور رسید ند وچون آفتاب تابان وماه درخشان بخیر وخوبی فرود آمدندوساعتی
استراحت فرمودند بعد از آن افسران لاهور از بزرگ و كوچك از نظامی و ملکی با فقرا
معتمراز سادات وعلماوفضلاوتجار خواه مسلمان خواه طائفه نصارا وهنود بحضور سر کار
پادشاه عدالت گستر وارد شده سلام کردند وتهنيت فرستادند واز حضور بند گان
شهریار پادشاه قوی شوکت افغانستان نوازش ومہربانی دیده واپس مر خص شد ند
که فردا بیرون دروازهٔ شهر باستقبال برآیند تا اینکه فردا شد بندگان اشرف اقدس
همایونی بدولت واقبال باشوکت اسکندری ودبدبهٔ دارایی وهیبت جمشیدی سوار فیل
کوه پیکر زمین گرد جهان پیما گردیده چون آفتاب تابان درخشان و هویدا ونما یان
وبزرگان حضور چون پروانه بدور آن سرور دارا دربان جمع وچهارہزار سوارمکمل
ومسلح از منزل مذکور بجانب شہر لاهور بركاب پادشاه روانه شدند وافواج انگلیس
يك فرسخ از شهر بیرون بدوجانب صف بسته و توپهای آتش فشان از دردهان رابعد بحد
مابین افواج سوار پیاده تقسیم کرده انتظار ورود آن سرور دارا دربان بودند بعد
از افواج نظامی از مردم فقرا واز سادات وعلماوتجارواهل كسبه ازشاه وكدا وخرد
وبزرگ وپیر وجوان پیوسته با افواج نظام دوطرفه صف استاده بودندوامیدوار دیدار
پاد شاه اسلام ومشرف شدن به قدم بوسی پادشاه افغانستان انتظار می بردندمختصر کلام
تا دروازهٔ شهر همچنان خلق انبوه جمع وانتظار ورودسر کاروالا اقتدار را می کشیدند


(۹۳)
پادشاهان متاخر
تا اینکه سرکار فرخنده آثار نزديك با افواج نظامی رسیدند و تشریف فرما شدند که
افسران نظامی بقانون نظام بحکم افسر بزرگ سلامی گرفتند بقدرت کامله خداوندی
از صدای موزیکان و آواز توپهای آتش فشان چنان غلغله انداخت که کوش فلك
کر می شد و زمین معرکه از دو توپ و تفنگ سیاه و تاريك شده قیر کون کر د یه
و چون شب ظلمانی پیش آمد یکساعت کامل بهمین منوال گذارش یافت تا سلامی تمام
شد و روشنی افزود بعد ازان سرکار افغانستان با افسر بزرگ لات پنجاب از اول
فوج آهسته آهسته قدم رنجه فرموده از افسر و سپاهی هر کدام بزبان درر بار نوازش
نموده میگذشتند تقریبا یکساعت گذشت تا جميع افواج از نظر فیض اثر سر کار
بطريق مختصر گذارش یافت و نوبت بفقرا رسید سرکار قوی الاقتدار بهمان منوال
که با افواج نظام ملاقات کردند و محبت های دوستانه و نوازشات شاهانه فر مو د ند
بفقرا نیز بهمان رفتار از سادات وعلما وفضلا و تجار وفقرا از جزوی و کلی درجه بدرجه
صحبت وملاقات کردند بعد از آن بفقرای نصارا و هنود مرحمت و محبت و ر ز ید .
بهر كدا م سخن های شاهانه میگفتند و قدم بقدم میگذشتند و مردم فقرا
از مرحمت های شهریاری چقدر مسرور و خرسند گردیده صدا را به هورا بلند میکردند
و در باره پادشاه قوی شوکت با واز بلند فریاد میزدند که زنده باد پادشاه اسلام و فرخنده
باد دولت خدا داد و پاینده باد سلطنت افغانستان خلص كلام تا بد رو ازه شهر سر کار
ظل الله با مردم فقرا بنوازشات شاهانه رفتار مینمودند تا اینکه بدروازه شهر بدولت و اقبال
وارد شدند و داخل شهر گردیدند همچنان رفتاری که در بیرون شهر با مردم فقرا نموده
بودند درون شهر هم بهمان احوال رفتار کردند زیرا که زن و مرد در کوچه و بازار
و درو بام ایستاده با واز فصیح دعا و ثنا باداء میرساندند و زنده باد پادشاه اسلام و پاینده
باد دولت افغانستان میگفتند مردها هورا میکشیدند و عیال ها از در و بام د ستمال تکان
میدادند زیرا که هرا یکنوع عزت بزرگ است در باره پادشاه بزرگ چنانچه هورا در
جميع دول های اروپا معمول است و حکم دعا گوئی و تهنیت ورود پادشاهان است و عیال های
که در بام و قصرو قصور منتظر ورود سرکار و انتظار قدم فیض آثار آن شهریار والا
تبار بودند چون نظر شان بجمال جهان آرای سر کار اقدس افتاد از خرد و بزرگ
دستمال تکان دادن بمردم عیال مامور است و بندگان سرکار خدیجو در باره عیال ها
بزبان شیرین مرحمت فرموده نوازش میکردند تا بدروازه ارك رسيداند لات ملكي
یکفرسخ در بیرون شهر باستقبال آمده بودند چنانچه قبل از این تحریر شده بود که
لات مذکور صاحب اختیار کلی ممالک پنجاب و بزرگترین کل ولایت است مامور
حضور فیض ظهور بندگان اقدس از جانب دولتی بودند درینوقت باتفاق سرکار والا
تبار بدروازه ارك از بالای فیل پیاده شدند زیرا که از درو دروازه ارك الی قصر
سلطنتی پای انداز های قیمت بها که مبلغ های کلی صرف شده بود انداخته بودند
تخمیناً تا عما رت سه صد قدم می شد که فرش کرده باعث عز ت د ا ر ی پاد شاه
از دولت انگلیس شده خواهان خرسندی پادشاه بودند و فخر دولت خود میدانستند
البته لازم است که پادشاه بزرگ را همچنین عزت دارته و سرافرازی د و لت خود


جلد دوم
(٩٤)

را خوا هان باشند لہذا سرکار والادست بدست لات ملکی از بالای پای اند از ها
میگذشتند و مردم ازعقب پای انداز ها را تاراج کرده دعای دولت پاد شاہ اسلام
را میکردند تا آنکه داخل قصر سلطنتی که جهت شہر یار و الا تبا ر معین کر ده
بودند وارد شدند بعد از ان لات ملکی خانه بخانہ ومنزل بمنزل صحبت کنان بحضور
سر کار همراه میرفتند تا بمنزل معین داخل شدند بند گان اقدس بد ولت و اقبال
استراحت فرمودندولات بزر گ از حضور مرخص شده بمنزل خود رفتند این بود که بعد از
نیم ساعت بقرار قاعده وقانون بزر گانه وروش شا هانه بندگان اقدس با تفا ق
مهماندار باشی دولت برطانیه و پنج نفر خدمتگاران بزر گ به بازدید لات ملکی بمنزل
شان تشریف فرما وملاقات نمودند و ساعتی صحبت های دوستانه فرمودند در ثانی باز گشته
بمنزل خود تشریف فرما شدندمقارن غروب آفتاب نزديك بشام خود جناب لات باچند نفر
بزرگان دولت از ملکی وجنگی بحضور سرکار در منزل شان وارد شدند و چند
دقیقه صحبت نموده ثانی با تفاق به تماشا خانه تشریف بردند به تماشای باز یگر ان
اروپا که بازی شان از عقل بعید است تما شا کردند تخمیناً سه ساعت گرفتار تماشاه
بودند چنانچه قبل از ورود شُرکار بغیه خرسندی بلکه سبب عزت حضور اقدس از
جميع دول اروپا هرگاه تماشاه خانه نامدار بود در لاهورجمع آورده بودند و هر شب
بازی های تازه بحضور بندگان اقدس نشان میدادند اضافه بران هر شب شهر لاهور
از کوچه وبرزن وبازار ومنزل ها چراغان برنگ های مختلف مقرر بود که تا نصف
شب از تماشای آن حیرت میفرود گویا شب تار چون روز روشن نمایان وآشکار بود
خصوص که جميع کوچه وبازار آئینه بندان شده بود خلاصه کلام مدت هجده روز در
لاهور توقف فرمودند سه روز کلیه مجلس مذاکره و کنکاش و گفتگوی دولتی بعنوان
دوستی مطالبات کسانی از طرفین وسوال های بسیار و جوابهای بی شمار در باب دوستی
وغیر آن هر روزی پنج ساعت مجلس مذاکره مامور ومقرر بود و باقی شب وروز به تماشای
کار خانجات توپ ریزی و تفنگ سازی وگرج سازی و سان فوج و مقدمه جر ثقالی
ودیگر کار خانه های دولتی که در شهر لاهور مقرر بوديك بيك رابا تفاق خدمتگا ران
حضور وافسران دولتی رفته تما شا میکردند لاكن هر استاد کار که صنعت خود را
منظور حضور مینمودند از حضور سرکار سر افرازی از خلعت و انعام حاصل میکردند
تا اینکه جمیع امورات دولتی از طرفین حسب المدعا حاصل شده کمال خرسندی
بدولتين دست داد وکار باتمام رسید و سرکار بلند اقبال بفتح وفیروزی و حا صل
مدعا واپس اراده دارالسلطنه کابل نمودند چون رفتن دارالسلطنه بخاطر سرکار
مصمم شدلات ملکی بحضور والا یکدانه نشان دولتی که بزرگترین نشانهای دولت
انگلیس است با شمشیر دسته مرصع و کمربند گوهر نشان و دوراس اسب عربی با اسباب
ودیگر اجناس های قیمتی که سزا وار پادشاه بزر گ باشد بخصوص که همچنین پاد شاه
بزرگ که با التماس دولت آمده باشد و دولت انگلیس بزرگترین دول ها شمرده شو د
لازم که همچنان ارمغان ها منظور حضور بدارد از ان پس چند ضرب توپ بزر گ


(90)
پادشاهان متاخر
و كوچك از هر رقم و پنجهزار تفنگ مارتين دنباله پر مکمل اسباب و چند زنجير فيل
كوه پيكر بافيل بانان و چند رأس اسپان عربی و و پله و خانه زاد و دیگر اسبابهای
سلطنتی که سزوار چنان پادشاه قوی شوکت باشد پیشکش کردند و در باره بزرگان
حضور و خدمتگزاران معتبر و دبير ومشير و غيره كه خدمت حضور داشتند از نشان
دولتی و انگشتر و ساعت و اسب و اسباب و تفنگچه های دنباله پر وغيره اسباب مطابق
رتبه و منزلت هر کدام نوازش كردند بعد از ان چقدر خدمتگاری که از سوار
و پیاده پر کتاب ظفر انتساب حاضر بودند با همه بقرار مرتبه انعام و مرحمت نمودند
گویا از خدمتگزاران کسی باقی نماند که صاحب انعام و احسان از دولت انگلیس
نشد همچنان که از جانب دولت برطانیه شفقت شد و مهمان پذیری کردند اضافه
بران بندگان سرکار در مقابل انعام و احسان دولت انگلیس از هر اشيا مثلا جواهرات
بزرگ اعلی که قیمت آن افزون و دیگر اجناس های که لایق و سزاوار حضور دولت
باشد دربارۀ لاټ ملکی ولات جنگی وحاکم لاهور و افسران جنگی وملکی و اشخاصیکه
خدمت حضور داشتند و درین چند روز در حضور جان فشانی کرده بودند در بارۀ
هريك انعام وافر ونوازشات شاهانه نمودند بعد از آن بحضور پادشاه قوی شوکت
دولت انگلیس کمپانی بهادر بطریق یادگار یکدانه جواهر بزرگ اعلی که قیمت
آن افزون از قیاس و بعید از عقل که از زمان شاه شجاع بحضور بندگان اقدس
باقی بود بايك قبضه شمشیر جواهر نشان دسته مرصع ارمغان فرستادند خلاصه کلام در
خصوص چند روزه توقف برسرکار در لاهور شرائط مهمان نوازی از دولت برطانیه
بجا آوردن زبان قلم گنجایش نمیدارد و بقلم دو زبان شرح آن جاری نمیشود
چنانچه قبل از ان شمه تحریر نموده بودم به تکرار نمی پردازم تا اینکه از جمیع
امورات دولتی از جزوی و کلی فارغ شده واپس اراده دارالسلطنة كابل نمودند
بعد از ان یکروز قبل از مراجعت بندگان سرکار در تلگراف خانه تشریف فرما
شده تلگراف مرخصی بحضور پادشاه دولت قوی شوکت انگلیس کمپانی بهادر زدند
و از رضامندی چند روزه توقف لاهور از حضور جناب لاټ بزرگ و غیره کارکنان
دولتی اطلاع دهی فرمودند و همچنان از حضور کمپانی بهادر تلگراف دوستانه در
جواب بندگان اقدس رسد و از زحمت و رنج سفر و چند روزه توقف لاهور عذر
بسیاری به عنوان دوستی و شفقت خواست و خرسندی بسیاری از طرفین بمعرفت تلگراف
حاصل شد چنانچه بهمین منوال روز ورود سرکار در لاهور تلگر اف دوستانه زدن
از طرفین خرسندی حاصل شده بود بهر حال مختصر کلام سخن بطول کشید بعد از تلگراف
دوستانه فی مابین کمپانی بهادر و سرکار ذوی الاقتدار که باهم مرخص شدند روز
دیگر سرکار اقدس در ساعت نيك وزمان سعید از ارگ شهر لاهور حرکت فرماپشده
بالات ملکی سوار فيل كوه توان زمین پیما شدند و جمیع بزرگان حضور وافسران
دولت انگلیس پرکاب سرکار والاتبار همراه از شهر بدر شده بطریق روز ورود
افواج نظامی با توپ خانه های آتش فشان تخمیناً یکساعت با موزیکان سلامی


(٩٦)
جلد دوم
گرفتند و مردم فقرا نیز بطریق وارد شدن روز ورود صف بسته دعا و فاتحه میکردند
لکن از مراجعت سرکار و دوری دیدار شهریار از جان و دل محزون و غمگین بودند
و تاسف میخوردند زیرا که درین چند روزه توقف سرکار مردم آن دیار از حضور
بندگان شهریار زیاد خرم و مسرور گردیده بودند بهرحال تا اینکه بندگان
اشرف باشوکت جمشیدی و فر فریدونی طی منازل نموده در منزل اول تشریف فرما
شدند و داخل بارگاه و سر اپرده شده بتخت دارائی قرار گرفتند لاکن جمیع افسران
دولتی از بزرگ و کوچک و بزرگان ولایت از علما و فضلا و تجار تا منزل مذکور برکاب
آن سرور خجسته سیر فرخنده آثار حاضر و از منزل هذا حسب الامر بندگان اقدس
مرخص شده واپس در لاهور رفتند و بندگان سرکار منزل بمنزل چون ماه سریع السیر
تشریف فرما بودند و درباره مردم از سیاه و فقرا نوازش فرموده دعا میگرفتند
تا اینکه وارد شهر پشاور شدند و در خود پشاور سه روز توقف فرمودند لاکن بامر
دولت بهر منزل که فرود میآمدند کارکنان دولتی که مهماندار حضور بودند در
خدمتگذاری و مهمان پذیری سرموئی تقصیر نمیفرمودند و بخدمت میکوشیدند بعد از سه
روز بدولت و اقبال از شهر پشاور مراجعت فرموده داخل ولایت موروثی شدند و منزل بمنزل
چون آفتاب تابان روان و بدادرسی فقرا رسید ه حد بحد و حدود بحدود شفقت
میورزیدند و از فقرا دعا میگرفتند و انعام و احسان میفرمودند تا اینکه داخل
جلال آباد شدند و سه روز دیگر در جلال آباد بدادرسی فقرا توقف نمودند
روز چهارم حرکت فرما شدند و طی منازل مینمودند تا آنکه بدولت و فرخنده آثاری
وارد بت خاک بيك منزلی شهر کابل گردیدند بعد ازان سردار عالی سردار
محمد یعقوبخان و سپاه سالار فرامرز خان و بزرگان ولایت و افسران نظامی از
شاه و گدا برکاب سردار محمد یعقوبخان در بت خاك رسیده بحضور فیض ظهور
مشرف شدند و سلام کردند و شرائط دعا گوئی و تهنیت بجا آوردند و سه ساعت
بقدم بوسی حضور شرفیاب گردیده بعد از حضور مرخص شدند که فردا باید سپاه
و فقرا بشو ق حضور بندگان اقدس در بین راه حاضر شوند لهذا شهریار کشور کشا
شب را به آسودگی در منزل مذکور استراحت فرموده فردا على الصباح مع الخير
و العافیه سوار فیل کوه پیکر شده با شوکت بهرامی وصولت اسکندری و هیبت
دارائی با خدمتگاران حضور و افواج رکابی نزدیک و دور عازم دار السلطنه
شهر کابل گردیدند و افواج رکابی از توپخانه و پلتن ورساله چون انجم بدور ماه
جمع بقاعده و قانون نظام پروانه وار میرفتند و از جانب کابل سردار محمد یعقوبخان
سردار سالار و فرامرز خان سپاه سالار با افواج نظامی عازم حضور چنانچه از زیر
کوتل يك لنگه الی سیاه سنگ دو جانبه لشکر ظفر اثر صف کشیده بهر ۱ فوج
توپ های بزرگ و كوچك تقسيم و انتظار ورود سرکار والا تبار و از حدود سیاه سنگ
الی دروازه شهر از سادات و علماء و قاضی و قضات و تجار و اهل کسبه از خورد و بزرگ
و پیر و جوان صف بسته ایستادند و امیدوار حضور شهریار والا تبار بودند

پادشاهان متاخر ۱۰۰۰ جلد علام قادر


پادشاهان متأخر جلد دوم
(۹۷)
تا زمانیکه بندگان سکند رشان دارا دربان جمشید کردار فریدون آثار نوشیروان
رفتار سرکار امیر شیر علیخان چون آفتاب تابان از افق مشرق نمایان شدند و داخل افواج
نظامی گردیدند افواج مذکور با مر سپاه سالار هشت پات سلامی گرفتند چنانچه یکساعت
صدای موزیکان ونقاره خانه ها بلند آوازه و از صدای توپ وتفنگ زلزله در گنبد دوار
در افگنده و از دود توپ وتفنگ وگرد وخاک زمین لشکر گاه سیاه وتاريك گردیده بود
تا زمانیکه سلامی آخر شد و گردوخاك ودود توپ تفنگ فرونشست وروشن دست داد بعد از ان
بندگان سرکار از ابتدای فوج از افسر وسپاهی با هريك بزبان گهربار درر آثار محبت به وی
ورزیده میگذشتند تا اینکه از لشکر نظامی گذشته نوبت بفقرا رسید بهمان منوال ابتدا
از سادات وعلما و قاضی و قضات که صف کشیده بودند ملاقات دوستانه ومحبت پدرانه بايك يك
از اوشان نمودند و با جمیع بزرگان ولایت اسم برده صحبت میکردند و خرسندی مینمودند چنانچه
بعضی سخن های سابقه را بیاد آورده حرف میزدند واز گردشهای فلکی و تقاضای زمانه غدار و
نشیب وفراز دنیا که پیش آمده بود یکی بدیگری یاد میکردند و تکلم مینمودند لهذا سبب صحبت
دوستانه سر کار والا با اعزه واشراف مردم کابل ازینروست که بندگان اقدس نشوو نما یافته
يك دیار با آنها بودند و فقرا نوازی میکردند و آنها نیز چنان مرید و معتقد و اخلاص کیش
حضور سرکار بودند و او را نشان دعای دولت خداداد بود وخالص دعا میکردند بلکه ساعتی
از دعا گوئی سر کار غافل نبودند مختصر کلام چون سرکار والا تبار از ملاقا ت سپاه وفقرا
فارغ شدند تأملی بجانب شهر روانه شدند تا اینکه بفضل خداوند وا قبال شاهنشاهی بکمال صحت
مندی داخل کا بل گردیده در کوچه و بازار ودر وبام از مرد و عیال جمع آمده انتظار ورود
پادشاه خود را داشتند چنان مملو از زن و مرد در کوچه وبازار بودند اقلا راه عبو راز بسیاری
مردم باقی نمانده بود سر کار ذوی الا قتدار با وجود افزونی خلق الله با جمیع مردم از زن ومرد
محبت کرده قدم بقدم تشریف می بردند این بود که مع الخیر و العافیه وارد باغ پادشاهی که
از پدران بیادگار مانده بود و تبرک میدانستند شدند و بر تخت سلطنت موروثی چون نوشیروان
عادل نشستند ومبلغ های کلی چه از خزا نه عامره و چه از بزرگان و حضور و معتبران دربار که
بطریق برای خدا می آوردند بدست مبارك به سید وسادات و فقیر و فقرا و بیوه و بی نوا
و غریب و غربا و بیچاره واز پا مانده برای خدا صرف میکردند و دعا میگرفتند و درین
مدت از روز دویم ورود افسران نظامی وبزرگان ملکی فوج فوج بولك بولك بحضور
مهر ظهور آمده دعا و فاتحه کرده میرفتند و از حضور فیض ظهور سراسر نوازش در یافته
مرخص میشدند بعد از ان که از رفت و آمد سپاه و فقرا آسوده خاطر شدند چند
روز دیگر به عیش و عشرت گذرانده شکر گذار درگاه خداوندی بودند چون زمانیکه
در ولایت انگلیس تشریف فرما شده متوجه امورات سلطنتی دولت مذکور بودند قانون
نظام داری را پسندیده بخاطر عاطر داشتند و همه وقت بمدنظر میگذراندند و میفرمودند
که نوکری سابقه که خوانین سواری باشد موقوف داشته قاعده نظام دا ری جاری گردد


(۹۸)

چنانچه بهمین اراده چند نفر قواعدی معتبر از دولت انگلیس برکاب مبارك همراه آورده
بودند که سه نفر بزرگ شان فتح علیشاه خان و سردار بهادر غلام نقشبند خان و برادرش
عبدالمجید خان نام داشتند واصل از طائفه افغان بودند لاکن سبب دشمن داری و قتل
و قتال فی ما بین قوم خود فرار هندوستان شده مدتی بود که بدولت انگلیس در نظام بودند
و در قواعد و نظام داری مهارت کلی بهم رسانده بودند سرکار ذوی الاقتدار برکاب فیض
آثار کابل آوردند و در نظام قواعدی مقرر فرمودند بعد از ان که از دیگر امورات فارغ
شدند جمیع خوانین سوار و بزرگانیکه تنخواه خور سوار ملکی ولایتی بودند همه را بحضور
طلب کرده اولا نصایح پدرانه و بعد از ان هر يك را مناسب حال و اندازه بعضی را در
پلتن و برخی را در رساله مقرر نمودند و بقرار رتبه و منزلت افسر و منصبدار مامور کردند
و تنخواه فراوان مطابق قاعده نظام امر کردند که ماه در ماه از خزانه عامره بحضور
سردار سالار سردار محمد یعقوب خان و فرامرز خان سپاه سالار از افسر و سپاهی در وجه
شان داده شود بعد ازان رجوع به پلتن گیری نمودند همچنان رساله هم باید جوانان
قهرغانه وعده بهر فوجی که جدید گرفته شده بود قواعدی مقرر گردید که بزمان اندك
تعلیم میگیرند و بقانون نظام پله شوند چنانچه در مدت دو سال جمیع افغانستان افواج نظامی
شد وقاعده و قانون نظامی را بدرستی آموختند و مهارت تمام دریافتند و منظور حضور
سرکار والا شدند گویا در مدت دو سال الی سه سال يك لك و شصت هزار افواج نظامی
مکمل اسباب بقاعده وقانون بسته شد که از عقل بشر خارج بود ازینروست که محرر کتاب
در اخیر تواریخ زمان سلطنت سرکار عدالت گستر سرکار عبدالرحمن خان نوشیروان
عادل در قید تحریر در آوردم که افغانستان صاحب شمشیر و مرد میدان دلاوری بود و سزاوار
پرورش داشت لاکن غمخوار نداشت که ظاهر سازد و روشن بدارد تا اینکه بمرحمت پروردگار
وطالع مردم افغانستان سرکار امیر عبدالرحمن خان پیدا شد و مخفی را آشکار ساخت
چنانچه محرر کتاب تحریر نموده فرد آن چنان ملك و ولایت با چنان شمشیر تیز بود
مخفی در زمین و شد عیان تا رستخیز اکنون سرسخن باز گردیم بعد از آنیکه افواج از
حضور يك بيك كذارش یافت چنانچه بيك طرم حاضر میشدند بندگان اقدس ازین
باعث خیلی خرسند شدند اضافه بران خاصه دار وجزائر چی و بعضی بزرگان کهن
سالی که لایق نظام نداشتند بقرار سابق خوانین سوار مانده تنخواه میبردند مقصد که
نظام خوبی در زمان قلیل در افغانستان برپا شد که سزاوار تحسین و آفرین گردید با وجودیکه
چقدر بزرگان با تماس خود را از نظام فارغ کرده بقرار سابق تنخواه میبردند و خدمت
حضور فیض ظهور داشتند و از دفتر ملکی تنخواه میبردند از ینقرار مردم متفرقه بسیار بودند که
سال بسال چقدر مبلغ کلی از خزانه میبردند و بعضی خدمات ملکی را میکردند هر گاه
شرح دهم موجب تطویل کلام است لاکن ازین نظام داری و قانون نظام که بندگان
سرکار امیرشیر علیخان در خطهٔ افغانستان جاری کردند ظاهر است که دولت افغانستان
رو بترقی نهاد ومشهور آفاق گردید امید است که یومیه ترقی کرده با ندك وقت در
مقابل دول خارجه دولت محسوب شود زیرا که افغانستان قابل تربیت است لا کن


(۹۹)

پادشاهان متاخر جلد دوم

تربیت کننده نداشت که متوجه تربیت اوشان می شد اکنون امید ترقی دارد تا خواست خداوند چه باشد خصوص از مرحمت پروردگار امروز ترقی دولت خدا داد بندگان سرکار امیرشیر علیخان است چنانچه یک نتیجه ترقی افغانستان اینکه قبل ازین فوج افغانستان بزبان انگلیس مشق قواعد میکردند گویا از قواعد شان دیگر دولت میدانست البته در آنوقت خلل پذیر بود امروز بمصلحت دید پنجنفر بزرگان دربار بزبان افغانی قواعد ساختند و در جمیع افواج افغانستان جاری کردند البته در وقت جنگ و مقدمه دولت خارجہ پی بزبان شان نمی برد و از لفظ شان نمیداند اینهم نتیجه ترقی خطه افغانستان میباشد و دیگر نتیجه ترقی دولت واقبال شهریاری آنکه قبل ازین تحریر شده بود که در مقدمه شجاع آباد در شبیکه فردا مقدمه میکردند یکدانه زمرد بزرگ در خزینه داشت از حسین علیخان خزینه دار طلب کردند و مفقود شد چنانچه سابق شرح وارد در کتاب نوشته شد و بخاطر سرکار که خزینه دار پنهان کرده و خزینه دار خاطر جمع که تحویل حضور سرکار است تا اینکه بندگان سرکار صاحب سلطنت دوباره شد و بر تخت دارالسلطنه کابل برقرار گردید و بهر شهر و دیار حاکم مقرر فرمودند خداینظر خان وردك حاکم غزنین شد قضا را در همان زمین که بارگاه بندگان اقدس بر پا بود صاحب زمین بجهة زراعت قلبه میکرد و بیل میزد چیزسبزی بزمین ظاهر شد برداشت و باب تازه کرد بنظرش گرم آمد و متحیر ماند عاقبت در شهر غزنین در نزدصرا ف هند و آمد و نشان داد صراف از دیدن زمرد بحیرت افتاد و از دهقان حقیقت کرد و حقیقت شنید هندوی صراف هر چند در پنهان کردن فکر زد علاج پذیرنه شد لاچار با تفاق دهقان نزد حا کم رفت و بیان واقعه را عرض کرد خداینظر خان وردك از ديدن زمرد بحیرت ماند وعلاج پنهان کردن بخود ندید بعد از ان با تفاق یکنفر خدمتگار معتبر خوددهقان و صراف هندو را با عریضه حقیقت زمردکه از زبان دهقان شنیده بودند بحضور سرکار فرستادند این بود خدمتگار خداینظرخان باهندوی صراف ومرد دهقان بحضور رسیدند و زمرد را بحضور تحویل کردند سرکار صاحب اقبال از مشاهده این حال که بعد از سه سال زمرد پیدا شد شکرانگی بدرگاه ایزدی کرده از دهقان سوال کردند که چه نحو زمرد بدست آمد دهقان بیان واقعه را عرضداشت کرد بعدازان سرکار اقدس با بزرگان دربار که حاضر بودند امر کردند که شما سخن نکنید وسکوت ورزید تا ساعتی با حسین علیخان خزینه دار که حال نایب سالار است شوخی کنم و آزاربدهم و ملاحظه بداریم که چگونه جواب میگوید اما جمیع شما یان داشته باشیدو خوب بدانید که اصلاً بخاطر سر کار نمیگذشت که زمرد را خزینه دار نمك زده باشد زیرا كه نمك پروردۂ حضور سرکار از زمان خردسالی میباشد وحقیقت راستی شان از اول تا اخیر بحضور سرکار واضح و روشن است مختصر کلام حسین علیخان خزینه دار بحضور حاضر شد وسلام کرد بعد از ان سرکاروالابهر وغضب فرمودند که مدت سه سال گذشت و در باب زمرد بندگان اقدس صبر کر دو تحمل نمود که شايد يك نحوی زمرد را بحضور آورده تسلیم کنید وشما اندیشه نکر دید ای نمك حرام تا کی و تا چند طاقت کنم وتحمل نمایم زود تر زمرد را بحضور آورده و تحویل کنید حسین علیخان که طبیعت یافته حضور سرکار بود دریافت که معامله چیست از روی کمال جرأت دست بادب پیش آمده عرضداشت کرد که فدایت گردم


(100)

زمرد را در هندوستان فرستاده خورد کردم و بخرچ خود و عیال داری خود صرف کردم زیرا
که حق و ملك خود غلام بود هنوز هم امید وارم که حیات سرکار والا باقی باشد بمثل یکدانه
زمرد چندین زمرد از حضور سرکار که آب حیات غلامان است گرفته صرف عیال داری و مخارج
آسودگی جان خود کرده شکر گذار درگاه الهی باشم ازین رهگذر که بندگان اقدس
مرحمت عیفر مایند بخاطر غلام ملالی نرسیده و نمیرسد و تا زندگانی
غلام باشد نخواهد رسید لاکن از درگاه خدا وند امید وارم که ذات ولد غلام
فدای حضور مبارك گردیده يك قطره خون غلام و غلام زادگان برکاب همایون
ریزد و دیگر آرزویی غیر ازین ندارم زیرا که شخص بود م گم نام و پریشان روز گار
الحمد لله از حضور فیض ظهور بمرتبه بزرگی رسیده صاحب نام ونشان گردید م بحر حال
چون عرضداشت حسین علیخان تمام شد بندگان اقدس را خوش و سخن حسین علیخان
را صدق دانسته و زمرد را نشان داد و دهقان را حاضر کرد تا رویداد را بیان نمود و در تمامی
بزرگان دربار خرسندی حاصل شد و دعای دولت و اقبال پادشاه را بدر بار کردگاری
یاد از سانیدند اکنون سر مطلب باز گردیم و از رویداد تحریر داریم لهذا بندگان سرکار
را بعیش و عشرت بگذارید .
چند کلمه از رویداد نایب محمد علم خان شنوید : قبل ازین تحریر شده بود که نایب
محمد علم خان پیشخدمت حضور سرکار و بامر سرکار بالتماس سردار فیض محمد خان
در ایامیکه بندگان اقدس در هرات تشریف داشتند از هرات به ترکستان آمده بود تا حقیقت
التماس آمدن سرکار والا را از حضور سردار فیض محمدخان معلوم کند چون وارد
ترکستان شد و بطواف روضه شیر خدا رسید فرسودگی و شکست و ریخت بسیار بدر و دیوار
روضه مبارکه دید با خداوند عهد کرده بود که هر گاه بفضل خداونـد صـاحب حکومـت
ترکستان شوم شب و روز متوجه در بار شیر خدا خواهم شد خداوند دعای مذکور را مقبول
فرموده حکمرانی ترکستان را بوی عطا کرد و از حضور امیر شیر علیخان بمنصب نایب الحکومه
سرافراز گردیده عازم ترکستان شد و بزحمت بسیار که چند در جه از ا زبك شکست
یافته وارد غوری شد و از انجا دوباره با تفاق سوار قطغن بالای تاشقرغان رفت و شکست
خورد دفعه سوم با تفاق سوار قطغن و غوری و غیره بالای تاشقرغان رفته بتدبیر فتح کرد
و تاشقرغان را تصرف نمود و ازنجا لشکر کرده بدون چون و چرا مزار شریف وتخته پل
را مسخر کرد و در تخته پل که پایتخت بود استقامت فرماند بعد ازان بتدبیرات بسیا ر
هجده نهرو کوهستانات و آقچه و شبرغان و اندخوی و سرپل را بدست آورد سردار
عالی سردار محمد اسحق خان در انوقت از جانب سردار عالی سردار عبدالر حمن خان
حکمران بودند اما در عین بی اعتباری با وجود آن شهر به شهر رفته بقدر قوه بخرابی
نایب محمدعلم خان از گوشه و کنار میکوشیدند بنا بران نایب محمدعلم خان چندی زحمت
کشید تا خودرا صاحب حکومت کرد هر چند که شبرغان و اندخوی و سرپل بتصرف میر های
ازبکی بود لاکن فرمان برداری حضور نایب محمد علم خانرا میکردند تا اینکه بعد
از سفر هندوستان که بندگان سرکار رجوع به نظام داری کرد و نظام کمربسته شد جرنیل


(۱۰۱)
پادشاهان متأخر جلد دوم
داود شاخان بهمرای هشت پلتن وسه ریمجنت رساله ودوازده عراده توپ جلوی وقاطری عازم ترکستان شد و بسرعت خود را در غوری رسانید بعد از جرنیل داود شاه خان رساله چهار یاری که تعلق بخوشدل خان ايشك آقاسی که کرنیل شده بود داشت بامر سرکار عازم ترکستان گردید در منزل فنجان رسیده واقف شد که جرنیل با لشکرها در غوری توقف دارند کمینه تحریر کننده کتاب که در رساله مذکور بودم امر کرد که در نزد جرنیل داود شاخان رفته خط سلامتی ما را بدهید وجواب حاصل کنید کمینه در غوری رسیده بجرنیل داودشاه سلام کردم و خط کرنیل خوشدل خانرا دادم قضا را در همین فرصت خط نایب محمد علم خان از تخته پل بحضور جرنیل داود شاخان رسید نوشته بود که سردار محمد اسحاق خان که فرار بدریا شده بود بازگشته در ترکستان آمد واندخوی و شبرغان وآقچه وسرپل باوی رابطه پیدا کرده اکنون عازم تخته پل است وقلیل فوجی که بحضور ما میباشد اینهم اعتباری ندارد فقرا نیز وابیسته آنهاست مرحمت فرموده زودتر عازم تخته پل شوید که فرصت تنگیك است ودشمن گلوگیر. جرنیل داود شاخان فوراً در جواب نایب محمد علم خان خط تسلی نوشته مجردیکه حاضر بودم و تازه وارد شده التماس کرد که شما در طریق سپاهی گری وسخن وری بنظر جرار آمدید این خدمت از آن شماست کمینه عرض کردم که جميع امورات کرنیل خوشدل خان بر ذمه من است در جواب فرمودند که جواب کرنیل صاحب را اطاعاً میتونیم وشمارا غیر از تخته پل رفتن چارهٔ نیست زیرا که فرمودهٔ استاد است .
شعر
فرستاده باید که دانا بود بگفتن دلیر و توانا بود
ازو هرچه پرسند گوید جواب بشرطیکه باشد طریق صواب
سخنهای خویش آشکارا کند بنوعی که مجلس تقاضا کند
اکنون مع الخیر بروید وزبانی هم بنایب بگوئید که از شهر تخته پل حرکتی نکنید در بین یکهفته بتوکل خداوند چون سیل ناگهان در تخته پل رسیده ملاقات میداریم انشاءالله تعالی باغیان پادشاه از دشمن گزندی نمیرسد وامید وارم که از دشمن بدرفتار انتقام کشیده هرکس بجزای اعمال خود گرفتار آید این بود که محرر کتاب بتلاش تمام خود را در تخته پل رساندم فرصتی بود که سردار محمد اسحق خان در نهر شخ ترک فرود آمده وفردا وارد بلخ میشود چنانچه شب گذشت علی الصباح خبر رسید که سردار مذکور شباشب وارد بلخ شده عازم تخته پل است بعد از شنیدن این واقعهٔ جان گداز نایب محمد علم خان با هشت عراده توپ وسه پلتن بی اعتبار تعلق ترا بغان برگد که نمك خور حضور سردار عالی سردار عبدالرحمن خان بود وشش بیرق جزایر چی که آنهم بطرز پلتن از اعتبار خارج و يك رسالهٔ جدیدی از شهر بدرشده بدروازه بلخ لشکر گاه کردند از انطرف سردار محمد اسحق خان داخل چهل گزی شده پلتن ارجل وسوار تر کمن وخوانین سوار باشش عراده توپ که همراه داشتند مقابل شده مقدمه در انداخت و از طرفین صدای توپ وتفنگ برآمد دوپلتن نایب محمد علم خان که ترابغان برگد سر کرده شان بود


(۱۰۲)

باچها ر بیرق جزایرچی را امر کرد که جنگ رفته مقابل شد و بسردار محمد اسحق خان
سلام کردند نایب محمد علم خان از ملاحظه این حال متحیر ماند مجرد کتا ب در حضور
نایب بوده پیاده تماشا میکردم یکنفر پیش خدمت نایب کمینه را اشاره کرد و یا خود بشهر
آورد يك خط سرنامه دار تسلیم کرد و از زبان نایب بیان کرد که از دروازه شیر آباد
بدرشوید از دروازه مزار شریف بتاخت اسپ داخل تخته پل شده آوازه کشید که جرنیل
داؤدشاه خان با دریای لشکر در گور مار رسیده خیمه و بارگاه زدند که خط نایب صاحب
رسید و آمدن سردار محمد اسحق خان را نوشته بود که جرنیل فورا از گورمار حرکت
فرمودند وعنقریب میرسند مرا بجهة اطلاع دهی پیشتر فرستادند اينك ميرسند بهمين
طریق آوازه کرده بحضور نایب بروید و خطرا بدهید هر گاه نایب سوال کند که جرنیل
دیگر چه گفت در جواب بگوئید که جرنیل صاحب فرمودند که اختیار جنگ با شما نیست
و حكمران ملك میباشید تارسیدن لشکر ظفر اثر از شهر بدر نشوید و انتظار آمدن افواج
ظفر شکوه باشید مختصر کلام بعد از بیان آدم نایب باتفاق راه بلد از دروازه شیرآباد برآمده
بطريق چاپار بهمان رفتاری که ذکر شد رفتار نموده از دروازه مزارشریف داخل
تخته پل شده از انجا بحضور نایب رسیده سلام کردم و خط جرنیل را بنایب دادم نایب
سوال کرد که لشکر بکجا رسیده عرض کردم که از گور مار یکجا روانه شدیم عنقریب
میرسند لاکن جرنیل صاحب فرمودند که تا رسیدن لشکر ظفر اثر از شهر حرکت نکنید
که اینک مع الخیر مکمل اسباب میرسیم در همین بین از ما بین چهل گزی لشکر سردار محمد اسحق
خان بجانب تخته پل هجوم آوردند ازین جانب بامر نایب محمد علم خان توپچیان چابك
دست دفع لشکر سردار مذکور مینمودند و فرصت نمیدادند که بجانب تخته پل حرکت
کنند تا اینکه سردار محمد اسحق خان توپهای خود را حرکت داد و خواست که مقابل
کنند و جنگ دراندازد لاكن نهر آب که پل چوبی داشت سد راه شده بود بهر حال
توپ ها را در مقابل پل چوبی رساندند بمجردیکه توپهای سردار نزديك پل ظاهر شد
توپچی نایب محمد علم خان پی در پی زدن گرفت چنانچه يك توپ سردار بضرب گلوله
درون شهر افتاد وغوغا شد هنوز غوغا بر پا بود که شخص صدازد که لشکر سر دار
فراری شد چون نيك نظر کردند که سوار ترکمن بجانب دریا فراری میباشد و بتاخت
اسپ میرود ازین رهگذر بلشکر نایب قوت پیدا شد چنانچه تبی به تیر میزد و نمیگذاشت
که دشمن از درون چهل گزی بیرون شود هنوز درعین گیرودار بود که شخصی از جانب
چهل گزی بتاخت اسپ آمده مبارك بادی کرد وعرض کرد که سردار محمد اسحق خان فرازی
شد ولشكر متفرقه که باوی بودند جواب دادند در همین حین پلتن وجزا یر چی که سلام
کرده بودند از جاه جسته بلشکر سردار در آویختند و تا راج کردند وفتح نمودند بعد
ازان نایب محمد علم خان بفتح و فیروزی از مقدمه جای برگشته وارد تخته پل شدند
وفتح نامه بجهة جرنیل داؤدشاه خان نوشته مصحوب تحریر کننده کتاب فرستادنداما
اشخاصی از سپاه و فقرا که در جاده نمک حرامی قدم زده بودند و بخرابی دولت خداداد
میکوشیدند نایب محمد علم خان يك پيك را بجزای اعمال شان رسانیدند درهمین بین جرنیل
داود شاه خان هم وارد تخته پل شده باعث خاطر جمعی نایب محمد علم خان گردید و مردم


(۱۰۴) پادشاهان متأخر جلد دوم
ترکستان هم که بعضی حرکت سرشوری داشتند فرونشستند بهرحال نایب محمد عالم خان
چون سپاه پیشه و ذکی و کاردان بود و عمری بدربار پادشاهی صرف نموده قاعده جهانداری
را بسیار دیده بود شب و روز متوجه امورات ترکستان بوده در خرسندی فقرا و سپاه
و منظور نمودن خدمت خود بحضور پادشاه میکوشید و آبادی رعیت را میخواست چنانچه
قبل ازین تحریر نموده بودم که ولایت بدخشان و میمنه که بتصرف پادشاه نبود در قید
فرمان برداری آورد بدخشان هر چند که ولایت بزرگ و کوه بند و گرفتن آن بسی
دشوار بود اما از کمال تدبیر بدست آورد و به آسانی بتصرف در آمد لاكن میمنه با لشکر
بیکران و زحمت بسیار در مدت هفت ماه قلعه بندی و مقدمه شب و روز بزور گرفته شد
سابق تقریر شده به تکرار نمی پردازم مگر يك فقره از بدخشان و يك فقره از میمنه
مینویسم که سزاوار تحریر است بدخشان مردمان کم دولت و فقیر و بی نوا و از عقل دور
چنانچه بعد از تصرف کردن که دوسال گذشت باغی شدند و قتل افغانرا دست و بازو
کشادند مردم فقراء بدخشان در کلاه رساله ماه برنجی را دیده قیاس طلا میکردند کاردچه
های کمر خود را چرخ کرده میگفتند که افغانهارا قتل کرده طلا را از کلاه شان
میگیریم ازینگونه بی عقلی بسیار ملاحظه رفته که موجب تطویل کلام است مردم میمنه
دلاور و شمشیری و شجاع چنانچه مدت هفت ماه بکمال تهور و شجاعت مقدمه کردند
و در مردی و مردانگی سرموئی تقصیر نکردند محرر کتاب بهر دو طائفه آمیزش کرده از
رفتار و کردار شان آگاهم چهار مرتبه بدخشان تا خود چترار رفتم و سه مرتبه وارد
میمنه شده مدتی سفری بودم اکنون رویداد بدخشان و میمنه را مختصر نوشتم اگر
بچشم سردیده را شرح وار بنویسم رویداد خود بدخشان مذكور يك كتاب بزرگ
میشود تا به رویداد میمنه چه رسد، اکنون شمه از نفاق افغانستان تحریر دارم آنکه
بعد از تصرف نمودن بدخشان نیت نایب محمد علم خان به تسخیر میمنه محکم بود و هر سال
اراده رفتن داشت لاکن در خود ترکستان فی ما بین نایب محمد علم خان و جرنیل داؤدشاه
نفاق دست داده بود و فتنه انگیزان و غمازان را از طرفین گرمی بازار پیش آمده محرك
فتنه و فساد شده بودند مقدمۀ ظاهر آنکه نایب محمد علم خان خود را حاکم ملك و صاحب
اختیار فوج میدانست و میگفت امرونهی ملك و سپاه بحضور من تمام شود گفتار جرنیل
داؤدشاه خان که نایب حكم ملك و سررشته دار فقرا و رعیت میباشد به نظام دخلی ندارد
صاحب اختیار لشکر و باز خواست کر نظام من هستم بلکه فرمان من در ملك و حاكم
ملکی جاری است زیرا که خزینه نظام از ملك جمع آوری میشود و خزینه بامر من بلشکر داده
میشود مدعا بهمین منوال شب و روز فی ما بین گفتگو بود و معتبران حضور طرفین که اینطریقه
رویداد را از خداوند میخواستند و موجب ترقی وعزت خود میدانستند شب و روز با نجان
دور قاب چیده میرزابلی بودند و بهمین خوش آمد کوئی نقد و جنس حاصل میکردند
تا آنکه نقاضت طرفین بالا گرفت و از طرفین عریضه بحضور بندگان اقدس رسید و خاطر
بندگان اشرف آزرده شد چنانچه چند عریضه شکایت از طرفین بحضور رسید


(١٠٤)
عاقبت از حضور سرکار، فرامرز خان سپاه سالار مأمور شد تا حقیقت طرفین از نيك و بد ظاهر شود سردار محمد ابراهیم خان را نیز با تفاق سپاه سالار همراه فرستاده که هر گاه نایب محمد علم خان گناهکار باشد سردار مذکور را سپاه سالار بسریر حکومت نشاند اضافه بران مقصد سالار همچنین بود که نایب محمد علم خان را عزل کند زیرا که جرنیل داؤد شاه خان دست پرورده سالار بود مختصر کلام چون سالار به ترکستان رسید نایب محمد علم خان از کمال عقل و دانش و از روی تدبیر سپاه سالار را بهانه ریزی از خود بدر کرده گناهکاری خود را به بی گناهی جرنیل مبدل کرده و جرنیل مذکور را سراسر گنهکار ساخت اضافه بران جرنیل داؤد شا خان از عقل و تدبیر بری بود وجهالت افغانی افزون داشت و به حضور سالار گستاخانه حرکت میکرد و مغرور بود که سالار پدر و من فرزندم اما ندانست که زر از همه افضل تر است گویا از فرموده استاد بی خبر ماند .
بیت
خواهی که دل دلبر تو نرم شود از خانه برون آید و بی شرم شود
زاری مکن وزور مکن زر بفرست زر گر بر سر فولاد نهی نرم شود
بهر حال نایب محمد علم خان میدان دشمنی را برده جرنیل از منصب عزل شده به امر سپاه سالار روانه کابل شد و نائب محمد علم خان بالاستقلال شد چندی نگذشته بود که قضیه فراری سردار محمد یعقوب خان از کابل پیش آمد چنانچه بعد ازین شرح فراری سردار محمد یعقوب خان خواهم نوشت اکنون فرامرز خان سپاه سالار بامر و فرمان سرکار پادشاهان عازم کابل شد که از دنبال سردار محمد یعقوب خان باید با لشکر و سپاه برود بهر حال باقی مانده رویداد نائب محمد علم را تمام کرده سر مطلب باز گردم لهذا بعد از رفتن سپاه سالار بجانب کابل ترکستان کما کان به نائب محمد علم خان باقی ماند صاحب اختیار ملك و نظام شد گویا شمشیری بود در غلاف و يك بار از غلاف بر آمد اول حرکتی که کرد این بود که سردار محمد ابراهیم خان که پسر پادشاه بود بخرابی تمام و بی عزتی مالا کلام بکابل فرستاد و پاس خاطر نکرده هر چند که سردار مذکور هم در اصل مقاع نه بود والا نائب محمد علم خان چه قدرت داشت که به طریق زبونی فراری کند
مخلص کلام هر گاه از کردار و رفتار و گفتار نائب محمد علم خان خواهم که شرح وار تحریر دارم ده کتاب بزرگ میشود باری بعد از فراری سردار محمد ابراهیم خان که دیگر کدورت باقی نماند و آسوده خاطر شد تخته پل که پای تخت بود بر هم و خراب کرد و در مزار شریف آمده پای تخت کرد گویا پای تخت ساخت و آبادی بسیار نمود و بزرگان دربار را امر به آبادی کرد همچنین در آبادی کوشیده مزار شریف را شهر بزرگ ساخت بعد از آن در آبادی روضه مبارکه شیر خدا که نیت کرده بود خدمت کرد و عمارت را کاشی کاری و گنبد روضه را بزرگتر و بلند تر جدید عمارت کرد زیرا که سابق از گنبد خانقاه پست تر بود و در و دیوار اطراف روضه را بصدق دل انجام داد و شب و روز متوجه شکست و ریخت روضه مبارکه بود اما در باب سپاه و فقرا راجع به ظلم و تعدی شد چنانچه ظلم مذکور از درجه بالارفت و فغان از سپاه و رعیت بر آورد


( ۱۰۰ )

پادشاهان متاخر

مثلا غلة خود کشته داشت که آنهم بالای فقرا بظلم زراعت شده بود و هزاران خرمن
میشد جمع آنرا از جو و گندم و برنج و ماش تاحتی مرچ و پیاز به سپاه تقسیم می شد
و از تنخواه قیمت آنرا وضع کرده میگرفت افسران سپاه بدو و به سخن نمی کردند یکی
ترس و بیم دوم دانه ریزی از همه افضل اینکه بزرگان حضور پاد شاه همه دانه خور
نائب مذکور بودند هرگاه از بزرگان ترکستان عریضه شکایت میرفت بزرگان کابل
برعکس آن بحضور عرضه داشت می کردند وباعث معزولی و خرابی عارض می شد
بنا بران هر حرکت که نائب محمد علم خان می کرد آنها وحی اسمانی پنداشته تصدیق
می کردند بهرحال ظلم وستم نائب بزبان وقلم گنجایش نمیداد اضافه بران به نفس خود
هم باك نه بود وطینت نا پاك داشت پسر امرد ودختر بکر باقی در ترکستان نماند که
به زور وستم یکشب مهمان نکرد وتصرف نه نمود اکنون قلم در زیان را اضافه برین
ازین گفتار نا هنجار که پسند خاطر نیست باز دارم وسرمطلب باز کردم مختصر کلام
قبل ازین از تعمیر روضه مبارك وتسخير میمنه و بدخشان که سراسر مقبول خدا ورسول
ومنظور پادشاه بخلق الله بود درقید تحریر درآوردم اینك از حرکات ناشایسته که ازوی
به ظهور رسیده بود باعث عبرت عالم سزاوار تحریر دانسته نوشتم زیرا که محرر کتاب
از ابتدای سلطنت الی فوت مذکور که در کابل شد در ترکستان بوده بچشم سر دیده نقل
کردند چنانچه رساله پری که مشهور است از دلی نائب مذکور بودند بهر حال زمانیکه
نائب محمد علم خان میمنه را تصرف کرد فارغ شد سه نفر میر های ازبکی که یکی
میر محمد خان بیگلر بیگی و یکی میر حکیم خان سرعانی و یکی میر رستم خان میرزائی
که سابق در کابل رفته از نائب دادخواه شده بصلح انجا میده بود اکنون هر سه نفر
را بعد از فتح میمنه باز کشت در شبرغان زنجیر کرده کابل فرستاد و در ولایت ترکستان
محل طمع بوی باقی نماند و هر بیدادی وظلم وستم که میدانست کرد مدت حکومت مذکور
در ترکستان هفت سال وهشت ماه کحامل شد تا اینکه بقرار ماموری هر ساله کابل رفت
و منظور حضور سر کار شد از قضای الهی ودعای صغیر وکبیر ترکستان و آه وناله يتيمان
و بیوه زنان که شب ها بخداوند مینالیدند اول پسری داشت که بهتر از دعای نیم شبی
خداوند بوی عطا کرده بود از کردار بد پدرش و دعای مردم فوت کرد بعد ازان
روزی از حضور سرکار برآمده منزل خود میرفت بیرون دروازه دربار اسپي لـگــــد
بخشکی پای مذکور زد که بعد از سه روز وفات کر د ومردم ترکستان از شر مذکور
ایمن شدند اکنون روید اد وكدار شات نائب محمد علم در ترکستان بسیار است بمقياس
عقل گنجایش نمیدارد وزیان قلم در تقریر آن با وجود دوزبانی عاجز وقاصر است وتحرير
کننده کتاب از تحریر آن عاجز میماند زیرا که جمیع کارات آنرا از زشت وزیبا
بچشم سر ملاحظه نموده خصوص کردار زشت نائب مذکور از درجه و اندازه بیرون بود
که لایق وسزاوار تقریر ندارد یاری از جای دیگر سخن رانیم لهذامختصر از کدار شات


جلد دوم
(١٠٦)
سردار محمد اسمعیل خان پسر سردار محمد امین خان و یاغی شدن مذکور شمه تحریر دارم .
یاغی شدن سردار محمد اسمعیل خان در شهر کابل و محبوس رفتن
بجانب هندوستان به امر سر کار امیر شیر علیخان
لهذا قبل ازین تحریر شده بود که سردار محمد اسمعیلخان شخص غیور خودرای خودپسند بودند بعد از انکه کابل را از دست سردار شمس الدین برآورده بدولت سرکار امیر شیر علیخان سپردند گویا بخود قیاس میکردند که فتح غندی مرصل بواسطه همین فتح کامل شده و سلطنت کابل را بسرکار والا من داده باشم ازین روی دایم فخر میکرد و مباهات مینمود بلکه فتح افغانستان را بمعرفت خود میدانست و مقرر امیدوار حکومت قندهار بود و در خلاء و ملا بیان میکرد که سرکار والا بمیرات قندهار را باید بمن مرحمت فرمایند لکن بندگان سرکار والا چندین ملاحظه را بمد نظر داشته اندیشه میکردند خصوص که سردار مذکوررا از عقل دور میدانستند و خودرای خودپسند میفرمودند باجود آنهم بسیار دوست میداشتند و بخاطر میگذراندند که حکومت بزرگترین ولایت افغانستان ترکستان میباشد سردار محمد اسمعیل خان را میفرستم که بخود سرشته کرده از دشمن قوی که دولت روسیه باشد غافل نماند زیرا که سردار مذکور فرزند پادشاه و دولت شريك وصاحب اختيار دولت خدا داد است اما سردار محمد اسمعیل خان از رفتن ترکستان ابا میکرد و افکار مینمود تا اینکه بدلیل و برهان قبولدار شد و اراده رفتن کرد شرکار والا تبار امر کردند که در ترکستان افواج بسیار است احتیاج بلشکر دیگر ندارد لشکر حضور خود را در کابل بگذارید و با سواران حضور خود عازم ترکستان شوید سردار محمد اسمعیل خان قبولدار نشده عریضه کرد که این فوج دست پرورده غلام است و سالها است که بخدمت غلام پرورش یافته و بلدیت پیدا کرده به هیچ طریقه از رکاب خود دوری این ها را رضا نمیدهم هرگاه مرحمت شهریاری باشد اجازه رفتن به هندو الا غلام را از رفتن موقوف دارند و بخدمت حضور که افضل ترین خدمت ها است امر فرمایند لهذا چون عریضه سردار محمد اسمعیل خان از حضور گذارش یافت دانستند که مطلب سردار مذکور چیست چنانچه از خلاء وملا مقرر میشدند بعد از ان خاطر بندگان اقدس مکدر شد و در رفتن ترکستان تاخیر افتاد و چند روزی گذشت سردار محمد اسمعیلخان که خودرا قائم مقام عقل و افضل ترین مدبران میدانست بعقل خود پسند خود تدبیری بکار برده برای مردم کوهستان خط و نامه فرستاد که سر کار امیر شیر علیخان با بندگان ما بد رفتاری و بد عهدی کرد وقندهار که بمیراث از پدر بمن میرسد امر نمیکند که بروم ظاهر شد که سخن استاد صدق است .
فرد
پدر کشتی و تخم کین کاشتی پدر کشته را کی بود آشتی
اکنون میخواهم که در کابل بلوا اندازم و یاغی شوم و در جمیع سپاه و فقرا اعتبار کلی دارم و جمله بفرمان بندگان ما عمل میکنند چون شما مردم کوهستان


(۱۰۷)
پادشاهان متأخر

نمك پرورده پد ر من میباشید بنا بران خواهش دارم كه با لشكر بی كران
ازهر طائفه كوهستان بسرعت خودرا بكابل برسانید كه اميدوار آمدن شما میباشم
لاکن خود سردار اسمعیل خان چند روز قبل درچهاردهی در باغ میراتی خودرفته استقامت
داشت اما ازكدورت كوتاه عقلی يك شب وروز كويايك سال باوی میگذشت زیراكه از
صبر وتحمل وتدبير كناره بوده رجوع به تعجیل داشت .

فرد
چون نهال شتاب بنشانی بر دهد میوهٔ پشیما نی
هر كه در كارها شتاب كند خانه عقل خود خراب كند

باری هنوز از كوهستان خبر نرسیده بود كه روزی بدون اخبار ازباغ با سوار ان
رکابی خود سوارشده بدون فکر وتأمل وبدون عقل ودليل داخل قلعه چنداول شده در
محلهٔ سه دکان بجای لالا محمدقاسم كه اززمان خوردسالى بخدمت لالیكی برادر مذكور
بود فرود آمدند در مقابل پادشاه بالا ستقلال بدوصد نفر نوکری سوار طبل باغی گری
زدند لاکن بخاطر داشتند که مردم محله چنداول شاید بمن یاری کنند و مددکاری
بپردازند ومتفق شوند و با پادشاه ظل الله كه نمك پرورده میباشند از در ستیز درآیند اما
شاعر در مقابل تدبیر سردار صاحب تدبیر میفرمایند .

شعر
ترسم نرسی بكعبه ای اعر ابی كين راه كه تو ميروى به ترکستان است
شاعر د یگر میگوید .
مکن ستیزه که چرخ ازستیزه کاری خویش ره ستیزه ببنددستیزه کار ان را
بهر حال مردم چنداول جواب دادند وگفتند که این چه خیال باطل است که پیش
گرفته اید بكدام اراده این کار را نموده اید وزیر صاحب تدبیر شما كدام است كه
د ر زیر نقار ه پادشاه قوی شوكت بدون دولت وسپاه شمارا در جائی آورد كه دست
بسته بچنگ دشمن داد مگر نمیدانید كه مردم چنداول نمك پرورده سر کار است ودشمن
سركارا را دشمن خود میدانند اضافه بران محله چنداول ازخوردبزرگ وسر کرده
وصاحب اختیار دارد و با خود تدبیر خطاو سهو بزرگ كه اراده چنداول نموده بودید
بمنزل صاحب اختیار میرفتید وپناه میبرديد بهرحال شما را بدست دشمن نمیداد واصلاح
کار شمارا از حضور پادشاه بنوعی میشد كه موجب بی عزتی شما نشده بی پرده ازین
بلیه جان گداز نجات یافته آسوده میگشتید صاحبا هر شخصی که این تدبیر ناصواب را به
شما نشان داد یقین دشمن قوی باشما است وشمارا برباد داده لا لا محمد قاسم خان کهن
سال که در عقل خودرا لقمان عصر وافلاطون زمان میداند آنهمه عقل افلاطونی کجا شد
چرا جناب شما را مانع نشد و چگونه به این کار زشت شما را ترغیب کرد و بد نام عالم
گردانید ظاهر شد که دشمن خانگی شما لالا محمد قاسم بوده و بخرابی ورسوائی شماکمر
بسته تاکار شمارا به این درجه رسانیدکه نی دست ستیزونه پای گریز.اکنون ازمردم چنداول
امیدوار نشوید و با اختیار خود هر کاریکه میتوانید بکنید زیر ا که استاد می گوید .


(۱۰۸)
جلد دوم
مصرع ۔ « این خیال است ومحال است وجنون» اضافه بران حكما زبان سخن را باطل کرده باقی نگذاشته اند .

فرد
هر که در کار ها شتاب کند
خانه عقل خود خراب کند

قصه کوتاه سردار مذکور ازین کردار ناصواب خود بهزار درجه پشیمان اما سود نمی بخشد و کبار ازدست رفت چون باحوال پر اختلال خود نظر افگنده بششدر حیرت فرو رفت خصوص بندگان سرکار فلک لشکر در بالای کوه چنداون سرزنش گویا مأمور کرد و امر کرد که هرگاه از سردار محمد اسمعیل خان حرکتی پیدا شود به امر سر کار سرزنش کنید خلاصه کلام مدت پنج ساعت بهمین منوال گذارش یافته و عرصه به سردار صاحب تدبیر تنگ شد و راه چاره مسدود گشت لا به بند پیرنجات خود شده به قراری خود رضا داد لاکن کسی متعرض نشود به اختیار خود بهرجا روانه شوم ممکن باشد سرکار امیر شیر علیخان این امر را قبول نفرمودند و مرحمت کردند که محبوس نمیدارم اما به اتفاق پهره دار از از ولایت افغانستان بدر کرده هندوستان میفرستم وهرگاه قبول نکند همین ساعت بدست آورده محبوسی عمری میدارم بعد از آن ایشک آقاسی شیردل خان وحسین علیخان سپاه سالار را مقرر کردند که از چنداول برآورده به معرفت پهره دار به جانب هندوستان فراری کنند چنانچه در جای حسین علیخان سپاسالار که در آن وقت لاله ولی عهد بودند یکجا شده قسم کردند که محبوس نسازند بعد از آن از دروازه شاه نجف برآورده بايك صد سوار رساله به اتفاق ذوالفقارخان وصالح جان برادرانش قرار هندوستان کردند خدمت کبارمذکور که چون پروانه گرد شمع جمع بودند و پرگهای خونهای خود را میریختند و جانهای خود را فدای خاک پای مبارکش میکردندچون بنات النعش از دور آن یار نیکو رفتار پراگنده و متفرق شدند از جمله دوصدسوارجان فدا پنج نفر کمر بخدمت بستند وبه حضور بادار خود فراری شدند تا اینکه ازخاك افغان برآورده تحویل پهره داران انگلیس نمودند ورسید گرفتند اتفاقا سردار محمد اسمعیل خان از پهره دار فرنگی فراری شد و جانب بدخشان رفت و از آنجا بدون خوف ورجاء عازم کابل شد زیرا که با شخص دلربا خاطر خواه بود لیکن شرح آن از نوشتن دور است ولازم ندارد که در قید تحریر در آید فرصتیکه وارد کابل شد بدون آنکه حضور سرکار برسد نرسید و دوم باره بدون به مراد خویش واصل شدن فراری شد ذولفقار خان وصالح جان در فراری اول محبوس دست فرنگی شده بودسردار مذکور هم دیگر بار به برادران رسیده متفق شدند اکنون شرح گذارشات سردار مذکور از حدحساب وشمار بیرون است زیرا که به گردشات فلکی گرفتار گشته بلکه سزاوار تحریر هم ندارد.

شعر
کسی را که تیره شود روزگار
همه آن کند کس نباید به کار
گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه
به آب زمزم وکوثر سفید نتوان کرد