پادشاهان متأخر
(١٠٩)
مختصر کلام شخصیکه نارضامندی پدر داشت در دنیا و عقبا سزاوار خرسندی ندارد
بلکه گرفتار غضب خداوند است از آن سبب ترک تحریر آن کردم زیرا که قابل تحریر
نبود باری راجع به رویداد شده از مطلب سخن رانیم خلاصه کلام در مدت سه سال جمیع
قاعده و قانون نظام در ولایات افغانستان جاری و تکمیل میشد چنانچه
دولتهای خارجه تصدیق کردند بخصوص از کارخانجات
نعل سازی و تفنگ سازی و گرنج و غیر و ذالك چیزیکه بدولت قوی شوکت به کار باشد
اضافه بر آن در کمال خوبی به انجام رسانیدند و گوی مراد از جمیع دولتهای خارجه
در صنعت و کمال بردند که همه احسن و آفرین کردند و به حسرت نگریستند و به حیرت
ماندند و عجب کردند زیرا که از افغانستان اینقدر صنعت و کمال به خاطر نداشتند
چنانچه در اوایل نظام داری دولتها میگفتند که افغانستان وحشی طبیعت کجا
و نظام داری کجا بعد از آنیکه جمیع بزرگان و بزرگ زادگان داخل نظام شدند
و به درجه اعلی ترتیب یافتند و بخوبی نظام داری نمودند همه دولت ها به کمال شان
تصدیق کردند مختصر کلام بعد از آن در افغانستان اموری باقی نماند که از قاعده نظام
و عدالت پادشاه خارج باشد گویا دولت افغانستان را خداوند دوباره از کتم عدم به عرصه
وجود آورده باشد چنانچه به عیش و عشرت از سپاه و فقرا گذارنده شب و روز در باره
پادشاه عدالت گستر دعا میکردند بهر حال چون از امورات نظام داری و سرشته فقر پروری
خاطر جمع شدند بعد از آن به خاطر سرکار همایون فال خطور کرد که از تفضلات الهی
دولت خداداد افغانستان بزرگ شد لازم که چند نفر از خدمتگاران حضور به منصب
وزارت داخل شوند تا امر و نهی سپاه و فقرا و خدمت حضور و چندین امورات سلطنتی
بدرستی انجام یابد چنانچه به مصلحت دید بزرگان دربار دوازده نفر از خدمتگاران
حضور و بزرگان ولایت از هر قوم نامزد کرده مامور وزارت کردند .
وزارت نمودن بزرگان دربار
لهذا بعد از آن که وزراء مامور و مقرر شدند در امور سلطنتی بعضی برشته سپاه
و برخی بجهت فقراء و با خبری آن متفق شده هريك ماموری خود را انجام داده بخیر
دولت قوی شوکت کوشند این بود که جمیع وزراء به امر مامورین متوجه شده هريك
خدمات خود را انجام داده از حضور پادشاه گذرانیدند و سزاوار خرسندی پادشاه شده
از حضور تحسین و آفرین شنیدند چون امر وزیرها تمام شد و سررشته ملك و نظام بسته شد
ثانی به خاطر بندگان اقدس خطور کرد که از فضل خداوند نظام دولت افغانستان بسته شد
و از مرحمت الهی دولتی كوچك و قلیل افغانستان که به شمار دولت نبود بزرگ و کثیر
شد و به شمار دولتها به شمار آمد لا کن پادشاه باید ولی عهد داشته باشد زیرا که مرگ
حق است و از مرگ هیچ کس را گریزی نیست درین باب وزیرها باید فکر کنند و ملاحظه
دارند و از فرزندان سرکار هريك را که سزاوار ولی عهدی بدانند باتفاق بحضور
بندگان سرکار اقدس والا رسیده عرضه داشت بدارند .


(۱۱۰)

جلد دوم

ولیعهد نمودن سردار عبدالله جان بصلاح وصوابدید وزراء وبزرگان
ولایت بامر بندگان سرکار واتبار
لهذا از حضور اقدس اشرف بوزراء امر شد که باید جمیع
وزرا و ارکان دولت بیکی نقشه مصلحت دادند و از فرزندان سرکار یکی را
منظور فرمایند تاسرکار والا بصوابدید شمایان که خیرخواه دولت قوی شوکت میباشید
ولیعهد سازند زیرا که هر پادشاه را ولیعهد لازم است مقصد از نام ولیعهدی جانشین بودن
مرگ حق است و غافل از مرگ بودن غفلت است باید و شاید که ولیعهد مامور باشد
چنانچه وزراء یکهفته مهلت خواستند و عرض کردند که بعد از یکهفته بحضور والا
بدون مضایقه عرضه داشت میداریم این بود که تمامی وزیر ووکیل وبزرگان دربار
ومیران حضور متفق الکلام سردار عبدالله جان را بولیعهدی پسندیدند و بدلیل وبرهان
بحضور پادشاه عدالت پرور عرضه داشت نمودند وعرض کردند که سردار محمد یعقوب خان
بزرگ وقابل سلطنت است لاکن مادرش از طائفه افغان است وافغان از جمله فقراء
محسوب است واما والده سردار عبدالله جان دختر سردار میر افضل خان و سردار
میر افضل خان برادر سردار کهندل خان وصاحب اختیار کل مملکت قندهار و برادران
امیر کبیر گفته میشوند و بجمیع دول خارجه هم همین قاعده وقانون جاری است وشخص
نجیب الطرفین را میخواهند که از دو جانب صاحب نسب باشد و ولیعهد میسازند مختصر کلام
بهمین اراده متفق شدند و رجوع نمودند که سردار عبدالله جان را ولیعهد ساخته جشن
خسروی بر پا دارند و در جمیع شهرستان افغانستان فرمان بفرستند که عیش وعشرت وساز
وسرور چراغان ولیعهدی کرده ولیعهدی را بنام نامی سردار عبدالله جان مبارک باد
سازند چنانچه فرمان قضا جریان از حضور فیض ظهور سرکار اقدس همایون شهریار
والاتبار بهر شهر و دیار وقصبه فرستاده شد وامر واجازه بعیش وعشرت فرموده مدت
يك هفته در جمیع افغانستان این امر جاری گردید و مخارج تمامی عیش وعشرت از طعام
وخلعت چراغان وساز و سرود از خزانه عامره اجازه گردید اضافه بر آن هر گاه امراء و
اشراف وفقراء بخورسندی خود بجهة خوشنودی پادشاه از خود مخارج کنند مختارند
چنانچه هفت شبانه روز در جمیع افغانستان چنان جشن خسروی واسباب خرمی از هرگونه
عیش وعشرت برپا بود که گاهی در خطه پاک افغانستان این چنین شادی نشده بلکه
عمری ندیده بود خصوص شهر کابل که پایتخت حضور پادشاه وخورسندی وزراء وبزرگان
دربار و مسروری سپاه و خرمی فقراء بود شب ها تا صبح همچنان آتش بازی
و چراغان میشد که گویا شب تاريك همچو روز روشن میگردید خصوص کوه شیر دروازه
و کوه آسمائی که دو کوه بزرگ است بزرگان کابل و دیگر مردمان از شوق
وذوق تمام چنان چراغان و آتش بازی افزوخته بودند که هر دو کوه آتش شده بود
اضافه بر ان کوچه های کابل گذر بگذر مردمان متوطن آن چنان زینت داده آئینه
بندان نموده بودند که از عقل بعید خصوص شب تا صبح چراغان کرده داد عیش وعشرت
میدادند و از جانب پادشاه امر بود که از پادشاهی در هر گذر طعام پخته شاه و گداوزن و مرد
خرد و بزرگ از آن طعام تناول کنند و درباره پادشاه رعیت پرور وولی عهد پادشاه


(۱۱۱)

پادشاهان متأخر

بصدق دل دعا کنند چنانچه مدت یکهفته بهمین منوال داد عیش دادند گو یا شیطان
لعین درین مدت قلیل از افغانستان فرار کرده باشد لاکن فلك كج رفتار ازین عيش
ونشاط رشک میبرد عبرت میکشید و در کینهٔ دیرینه می افزود وفرصت می جست خلاصه
کلام چون یکهفته بهمین عیش و نشاط گذارش یافت و اسباب خرمی باتمام رسید چون از
امور عیش و نشاط تمام شدند وفارغ شدند بعد از ان امیر سرکار ذوی الاقتدار جاري شد
که مردم سپاه و فقرا وشاه و گدا و خورد و بزرگ واغزه و اشراف بحضور ولی عهدرفته
بیعت کنند و مبارک بادی نمایند و بخلعت های فاخره سرفراز شوند چنانچه ابتدا از
بزرگان قوم ووزیر و وکیل و معتبران دربار و بعد آن افسران سپاه و بعد فقرا از خورد
وبزرگ یومیه بحضور ولی عهد میرفتند و سرافرازی باز میگشتند و هر کس فرا خود
احوال ورتبه خلعت‌های فاخره پوشیده در باره شاه زاده بلند اقبال دعا وفاتحه میکردند
مدت چند یوم هر روزی پنج ساعت مامور شده بود که طایفه بطایفه قوم بقوم بحضور ولی عهد
حاضر شده بیعت میکردند و در مدت چند یوم جمیع مردم بیعت کردند و تمام شدند و شهرهای
دیگر نیز بهمین رفتار حسب الامر بحضور حاکم رفتار کردند باقی نماند الا آنکه
سردار محمد یعقوب خان که از ابتدای ولی عهدی سردار عبدالله خان باین امررضا نمیداد و در
کدورت می افزود زیرا که خود را فرزند بزرگ ونامدار و صاحب اعتبار میدانست
وجانشینی پدر را مناسب بخود میدید و در خلاوملا سخن میکرد و باك نمیداشت لاکن يوميه
واقعات مذکور بحضور سرکار اقدس اشرف میرسید وسر کار والا تحمل میکرد وبخاطر
نمیگذراندند وصبر میکردند عاقبت سردار مذکور را در خلوت طلب کرده نصیحت
دادند و فرمودند که فرزند بزرگ و صاحب اعتبار دولت خدا داد شما میباشید واز ولی عهد
اسمی است که بالای عبدالله خان گذاشته شده آنهم باختیار مردم که جمیع اعزه و اشراف
ولايات باتفاق دست ماندند و بولی عهدی قبول کردند بازهم هر چند عبدالله خان ولی عهد
باشد برادر كوچك میباشد و شما را بخود بزرگ میداند تا اینکه شما از امر پدر تجاوز
نکنید و فرمان پذیر ما بر ندارید لازم که خورسندی بندگان سر کار را خواهان بوده
بامر اقدس عمل کنید لاکن سر دار محمد یعقوب خان را نسکیت دا من گیر شد نتیجه
خرابی پیش آمده بود نصیحت بوی فضیحت ظاهر میشد زیرا که تقدیر ازل تبدیل نمیشود
باید وشاید چیز وستم که به نوشت او باشد باید ببیند و سخن ناصح بوی تلخ معلوم
شده و برعکس آن عمل بدارد .
فرد:
چون رفته به تقدیر دیگرگون نشود بگذرد از انچه هست افزون نشود.
لهذا چون اسباب خرابی به سردار مذکور از تقدیرات ازل پیش آمده بود نصیحت
تاثیر نمیکرد و بجانب خرابی اراده میکرد چنانچه هرقدر بندگان سرکار وبزرگان
دربار و معتمدان حضور و خدمتگاران نزديك ودور نصیحت دادند سکوت میورزید و در
فضیحت خود می افزود و به عکس آن عمل میکرد اما نه بران در غیاب از حضور سرکار


جلد دوم
(۱۱۲)
شکایت میکرد و میگفت که عبدالله جان چه رتبه و منزلت دارد و کدام شمشیر دلاوری و شجاعت خیلی باوی است که با من نیست که بندگان سرکار كودك را ولی عهد میکنند من که سال ها زحمت کشیدم و جنگهای قوی کردم بضرب شمشیر دشمن را ذلیل و زبون نمودم چرا سزاوار ولی عهدی نباشم و رفته به عبدالله بیعت کنم بمرگ خود رضا میدهم و بیعت کردن را بخود رضا نمیدهم بهر حال بندگان سرکار یومیه از حرکت و گفتار و رفتار سردار محمد یعقوب خان اطلاع داشتند از کمال بزرگی تحمل میکردند و اظهار نمیکردند و امیدوار بودند که شاید نصیحت پذیر شود و براه حق دعوت گردد اما سردار محمد یعقوب خان را که فلک کج رفتار گرفتار زحمت و در بدری دیده و بقیمت مذكور خرابی دولت و بربادی نام نشان کرده باید و شاید که چندین در بدری و گرسنگی و زحمت سفر را ببینند چگونه شخص فلك زده براه حق دعوت میشود تا تقدیرات ازلی را که بخرابی مذکور پیش آمده نه بیند و نکشد چنانچه استاد میفرماید :
رباعی
قضا شخصی است پنج انگشت دارد که خواهد بر کسی منت گذارد
دو برچشمش نهد دو بر بنا گوش یکی بر لب نهد گوید که خاموش
مختصر کلام سردار فلك زده روز بروز در کدورت می افزود و چاره کار حق را نمیدانست تا اینکه فرار را بخود مصمم کرد و جانب قندهار و هرات را اختیار نمود و در رفتن را جزم کرده باندک روز سرشته رفتن کرد و از حضور سرکار والا تبار سه روز رخصت طلب شد ، که در باغات چهار دهی که یکی دو فرسخ راه است دو سه روز بانجا سان حضور رفته روز را به شب رسانده خوش گذران کرده شده اما بندگان سرکار در وقت رخصت کردن فرمودند که از جبین سردار محمد یعقوب خان اراده فرار را مشاهده نمودم و خواستند که مانع شوند تقدیر مانع آمد و رخصت دادند سردار محمد یعقوب خان باتفاق یکصد سوار کم و زیاد که خدمتگاران رکابی داشت و نمك حلال میدانست وغم شريك بودند به تماشای باغ روانه شدند لکن بغیر از دو سه خدمتگاران بزرگ دیگر خدمتگاران ازین امر آگاه نبودند تا اینکه در باغ ماموری رفته فرود آمدند و چای و نان تناول فرمودند و تا عصر همان روز در باغ بودند نماز عصر نماز خواندند بعنوان شکار از باغ سوار شده مدتی اسپ راندند و سکوت بودند تا اینکه نماز شام و راه بسیار طی نمودند بعد از ان از اسپ فرود آمده نماز را خواندند و بعد از خواندن نماز دعا و فاتحه کردند در ثانی مدعای خود را آشکار کردند و اظهار نمودند و امر کردند که شما خدمتگاران برفتن و باز گشتن مختارید هر کس نمیرفته با شد بندگان عالی به خورسندی مرخص فرمودم
یاغی شدن سردار محمد یعقوب خان و فراری نمودن به جانب قندهار و هرات
و تصرف نمودن هرات از دست سردار فتح محمد خان و قتل سردار فتح محمد
و سردار عبدالعزیز خان پسرش در هرات
لهذا بعد از بیان سردار مذکو کمتر خدمتگاران در جاده بیوفائی قدم زده برگشتند و باقی خدمتگاران به جان و دل قبول کرده سر را به خدمت با دار خود قدم ساختند و مردانه


(۱۱۳)
پادشاهان متاخر

پر کاب سردار عالی ایستادند و بخوشدلی به حضورش روانه شدند چنانچه در یکشب
و یکروز خود را در حدود غر نی رسانیدند در آنوقت خدا ینظر خان وردک حاکم غز نی
بود از آمدن به جانب غزنین وحرکات سردار محمد یعقوب خان دانسته که از فرمان
سرکار سر بدر کر ده بی امر پادشاه به این طرف قدم زده اند دروازه های شهر
غزنین رابسته پیغام داد ند که هرگاه به امر سرکار آمده باشید فرمان حضور به کار
است که ملاحظه شود و غلام بقرارفرمان عمل بدارد والابراهی که پیش گرفته اید و اراده که
دارید بروید که غزنین گرفتن بسی دشوار است و بطل غلام سرکار خداینظرخان جان فشان
سرکار صاحب اختیار ملک است ازاین خیال باطل درگذرید که سود نمی بخشد سردار
محمد یعقوب خان هر چند که از سخن های جیگر شکاف وحرفهای زشت خداینظرخان
سردارمذکور جیگر شکاف شدوچون مار بخود پیچید و آتش غضب در نهادش درگرفت
لاكن دست ستیزرا کوتاه دیده وازجانب كابل خوف کلی به خاطر داشت که مبادا
ازکابل سوار رساله به جهت گرفتن برسد وکار دگر گون شود وعرصه تنگته شودحال
که فرصت باقی است لاچار ترك غزنین گفته به جانب قندهار روانه شد اکنون سر کار
امیرشیرعلیخان نما ز خفتن اطلاع یافته زیرا که ملا زمان سردار محمد یعقوب که ازخدمت
سردار مذکور بازگشته بودند بحضور آمده حقیقت راعرضه داشت کردند چنانچه خاص
وعام که در بارگاه سلطنت بودند شنیدند ودرباره سردار محمد یعقوب خان نفرین کردند
وگفتند که شخص بخت برگشته رانصیحت نیکونمیتواند کرد ودرباره شخص فلك زده نصایح
سودنمی بخشد خصوص نارضا مندی سرکارالبته که خداوند به غضب خود گرفتار میسازد
بهر حال بند گان سرکار نیز دعای بد درباره سردار مذکور
نموده دیگرواگذاشت . مگر گاه گاهی مرحمت میکردند که خانه این حرکات موجب
رسوائی وخجالت سردارمذکور خواهدشد بعدازآن به منشی حضور امر کردند که به غزنین
و کلات وقندهار وفراه وهرات به صحابت چا پارفرمان نوشته بفرستید وامر کنید که ملك های
خودرا از دست بدرند در رهزن اعنی سردار محمدیعقوب خان نگهداری کنید ومتوجه
باشیدهرگاه سردارناخلف نزديك به شهر و دیارشود دانسته با شید که یاغی شده وازفرمان
پدرکه ظل الله میباشدرسرکشیده وازامر سرکار تجاوزنمودهامربست به شما یان که هر گاه
حرکتی بیجا بدارد بضرب توپ وتفنگ دود از نهادخود باغی وباقیان دیگر که حمله دارند
برارید ونگذارید که قدم از قدم جانب شهرستان حرکت نمایند و عنقریب فرامرز خان
سپاه سالار بادریای لشکر به شمایان میرسد وفلك زدۀ بخت برگشته را ازخاك افغانستان
بدر کرده قرار دشت ادبار میدارد اکنون قبل ازین از طلب نمودن فرا مرزخان سپاه سالار
درگند ارشا دنا ئب محمد علمخان ذکر شده بود که در ترکستان باعث کد ورت
نائب محمد علمخان وجرنیل داود شاخان رفته بعداز قضیه فرار سردارمحمدیعقوبخان
از ترکستان طلب حضورشده در کابل استقامت داشت دراین وقت از حضور امر شد که


(۱۱۴)
جلد دوم

سررشته لشکرها را بدرستی کرده که از دنبال سردار محمد یعقوب خان فرستاده میشوند حال سپاه سالار مذکور را در کابل به تهیه لشکر کشی و سررشته لشکر بگذارید

چند کلمه از سردار محمد یعقوب خان بشنوید که چگونه بگردشات فلکی گرفتار است

لهذا چون سردار محمد یعقوب خان از غزنین نا امید شد و به جانب قندهار با حال تباه و روز بدر وانه شد طی مراحل مینمودند و به سرعت میرفتند اما به خاطر داشتند که شاید غفلتاً خود را به قندهار رسانیده شهر را تصرف دارند لاکن از تقدیرات ازلی و گردشات فلکی و نارضامندی پدر بیخبر ماندند که باید چندین زحمتهای کلی و رنجشهای بسیار و گرسنگیهای شب و روز را ملاحظه فرمایند تا قدر عافیت معلوم شود و پی امری پدر ظاهر گردد باری تا اینکه نزدیک بکلات رسیدند هر چند در ظاهر بیان کرد که در کلات عیال بزرگ سردار فتح محمد خان میباشد و رفتن بندگان عالی لازم نیست لاکن در باطن فکر کرد که کلات گرفتن دشوار است البته حکایت سردار محمد شریف خان کاکا پیش خواهد آمد با وجودی که با لشکر و توپخانه آسوده خاطر آمده بودند عاقبت چه نحو بخجالت دست تهی باز گشته بی نیل مرام وارد قندهار شدند بهتر آنست که ازین وادی پر آفت که سراسر خطر است باز گردیم و راجع بجانب قندهار شویم چنانچه ترك کلات گفته روانه قندهار شدند تا اینکه بقلعه اعظم که یک منزلی قندهار است رسیدند اتفاقاً سه روز قبل چاپار کابل فرمان سرکاری را در قندهار رسانده بودند در آنوقت صفدر علی خان حاکم بالاستقلال قندهار و فرمان فرمای آن دیار از سپاه و فقرا بودند چنانچه در ضبط فقرا و سپاه خیلی انضباط میکردند و از شاه و گدا بزرگ و كوچك افسر سپاه و بزرگان ملك بحضور حاکم مذکور نفس کشیده نمی توانستند. بهر حال سردار محمد یعقوب خان از قلعه اعظم حرکت کرده در حدود ده خواجه بدلاوری فرود آمدند و اسمی افسران قندهار خط فرستاده امر بفرمان برادری خود نمودند و وعده و وعیدهای بسیار در خط خود درج کردند چنانچه بسیاری افسران خط سردار مذکور را منظور صفدر علی خان نمودند چنانچه سردار محمد یعقوب خان در خط خود بچه افسران سفارش نموده بود که هرگاه توانید و ممکن باشد صفدر علی خان را با چند اشخاصی که با وی رابطه دارند و بسته باشند محبوس فرمائید و فوراً بحضور بندگان عالی عریضه بدارید تا وارد شهر شده دشمن را برباد و دوستان را دلشاد گردانیم بهر حال چون خطوط رسمی افسران منظور صفدر علی خان گردید در جواب سردار محمد یعقوب خان نوشت که جناب شما از کجا میرسید و اراده کجا دارید و بامر کدام شخص وارد این حدود شده اید قبل ازین فرمان سرکار والا بجهة اینغلام رسیده و از حقیقت حركات شما كمار حقه نوشته شده ازین خیال باطل و ازین اراده ناصواب در گذرید و براه حق دعوت شوید و بگفته فتنه انگیزان و سخن چینان خود را فرار دشت ادبار نکشید که بجز از ندامت حاصلی نیست غلام از طریقه خدمت گذاری دو کلمه عرض کردم باقی مختارید اما نه بر آن قندهار بمثل سرکار امیر شیر علیخان صاحب دارد و بمثل غلام فدوی صاحب سرشته ازینهم


(١١٥)

پادشاهان متأخر

امیدوار نشوید و خیالات فاسد که بخاطر میگذرانید از همه آگاه واطلاع دارم دانسته
باشید که سودی نمی بخشد وموجب خجالت میگردد لهذا این خط که بحضور سردار
محمد یعقوب خان رسید ومطالعه نمود غضب آلوده وقبض ناك شده خود را بدور شهر محکم
کرد وتوقف نمود و برای بعضی اشخاص از ملکی وجنگی که می شناخت و رابطه داشت یومیه
فرمان میفرستاد و ترغیب فرمان برادری مینمود چنانچه در سه پلتن یکنفر برگید بود
که قوم پادشاه گفته بسیار فخر مینمود و مباهات میکرد و کسی را بخود همسر نمیگرفت
و دائم بدر بار صفدر علیخان هم برخلاف قاعده رفتار میکرد و در مجلس بی باکانه سخن
میزد وباك نداشت لاكن صفدر علیخان باوجود حکمرانی وانضباطه در سکوت می افزود
وملاحظه میکرد که بهر طریقه از اقوام پادشاه میباشد درین وقت بخط سردار
محمد یعقوب خان فریب خورده از دولت خداداد بندگان اقدس روگردان شده در جمله
نمك حرامان قرار گرفت چنانچه سردار محمد یعقوب خان را از خود واز سه پلتن خود
امیدوار ساخت و هر شب از پلتن تعلق خود بولك بولك خوفیه می فرستاد وسردار مذکور را
بگرفتن قندهار امیدوار می نمود وسردار مزبور بگرفتن شهر یقین کرده بود تا اینکه
بعد از چند روز این سخن افشاشد ومنظور صفدر علیخان گردید وبحقیقت پیوست اضافه
بر آن از حرکات برگید مذكور هم ظاهر میشد وقبل ازین هم صفدر علیخان گمان برشده
بود از آن که تحقیق شد صفدر علیخان بالای لشکرهای نظامی رفته حاضری گرفت
وافواج برگید مذکور را مکمل ندید جویا شد که باقیمانده افواج شما در کجاست
برگید مذکور به عنف وتمسخر جواب داد که نمیدانم شاید فراری شده نزد سردار
محمد یعقوب خان رفته باشند صفدر علیخان در جواب برگید فرمود که شما چگونه افسر
میباشید که از فوج ماموری خود خبر ندارید وبازخواست نمی کنید و بحضور ما رپوت
نمیدهید نامبرده چون خود را قوم پادشاه میدانست در جواب صفدر علیخان که حاکم
با لاستقلال بود بحضور لشکر جواب های سخت گفت و بگفتگوهای غلیظ که خلاف
قانون بود پیش آمد لهذا بعد از بیان های برگید تاب وطاقت برای صفدر علیخان نمانده
بحضور لشکر امر کرد که برگید مذکور را محبوس دارید لاكن برگيد اينقدر فكر
که محبوس شود بخاطر نداشت و خود را زبر دست وقوی میدانست خصوص مغرور بفوج
خود بود رجوع بگفتگو کرد خواست که سخن کنند فوراً امان نداده زنجیر بند کرده
زندانی نمودند ومحبوس سخت ساختند و همان زمان بجای مذکور کرنیل پلتن را برگید
مقرر فرمودند اکنون سردار محمد یعقوب خان را بدور قندهار بگذارید - چند کلمه
سخن از حضور سرکار والا امیر شیر علیخان شنوید - چون قبل ازین تحریر شده بود
که فرامرز خان سپاه سالار را از ترکستان بجهة قضيه سردار محمد یعقوب خان بحضور
طلب فرموده بودند سالار مذکور که وارد کابل شد از حضور امر شد که سردار
محمد یعقوب خان بی فرمانی پدر را صواب دانسته فراری شده لازم که با لشکر مکمل
و افواج فراوان با تفاق سردار محمد اسلم خان وسردار محمد حسن خان از دنبال سردار
محمد یعقوب خان بروید سالار مذکور در بین یکهفته دوازده هزار لشکر مکمل اسباب


(۱۱۶)
جلد دوم

در حضور سرکار کفر الله ويامر بندگان اقدس از دارالسلطنه شهر کابل باتفاق
سردار محمد اسلم خان و سردار محمد حسن خان روانه شدند هر چند که سپه سالار سرداران
مذکور را دشمن دولت خداداد کما حقه میدانستند لا کن درین فرصت که خاطر بندگان
اقدس ملال آگین بود در باب دشمنی شان عرضه داشت نکرده از دنبال سردار
محمد یعقوب خان روانه شدند اما سپاه سالار شب و روز از گزند سردار محمد اسلم خان
ایمن نبوده خود را و لشکریان را نگاه میداشت و به تدبیر منزل و مراحل را طی کرده
احتیاط میکرد زیرا که شب و روز از سردار محمد اسلم خان نتیجه های برخلاف راستی
ظاهر میشد و فرامرز خان سپاه سالار در صبر و تحمل می افزود مگر احتیاط داری را
از دست نمیداد و متوجه جميع امورات لشکریان می بود تا اینکه وارد کلات شدند
فرامرز خان سپاه سالار از حدود کلات عریضه نصيحت آميز و تسلى خاطر
بجهه سردار محمد یعقوب فرستادند و از هر رهگذر که شود
خدمت گذاری و طريقه نمک خوارگی و جان فشانی بود
در عریضه درج فرمودند اگرچه این عریضه مطابق خواهش سردار محمد اسلم خان نبود
و برعکس آن عمل میکرد و سخن میزد و کوشش مینمود و در خرابی دولت خداداد
میکوشیدند زیرا که باطن بد و طينت قلب داشت چنانچه ، استاد میفرماید -
نیش عقرب نه از پی کین است مقتضای طبیعتش این است
باری چون عنان اختیار در قبضه اقتدار پروردگار بود و سالار مذکور همیشه به تدبیر
کار فرمودند و رفتار جهان داری را از دست نمیداد ـ مصرع
با دوستان مروت با دشمنان مدارا
لاكن سردار محمد اسلم خان بی چاره جوئی بود و تحمل میکرد و فرصت می جست و در
كينه سالار می افزود زیرا در جمیع امورات لشکری را بدون صلاح و صوابدید سردار
مذکور سالار میکردند از ان سبب که خود را غلام و خیرخواه دولت میدانستند و سردار
مذکور را بر خلاف آن ملاحظه می نمودند خصوص در اصلاح کار سردار محمد یعقوبخان
میکوشیدند از آنروی که از زمان خرد سالی پرورش داده به ثمر برآورده بودند
رضا نمیدادند که بزحمت گرفتار باشد و یا بدولت خداداد ضرری برسد و شکستی پیدا
شود بنا بران از در صلح سخن میکرد و دایم باصلاح میکوشید مختصر کلام هرگاه ازین
گونه سخن دایم زده شود دفترها گنجایش نمیدارد و از مطلب باز میمانم لهذا چون عریضه
سپاه سالار بحضور سردار محمد یعقوبخان در حدود قندهار رسید و از نظر گذراند
چون بخت برگشته بود نصیحت های فرا مرز خان بحضور سردار مذکور فضيحت ظاهر
شد و برعکس آن عمل کرد - فرد
کسی را که تیره شود روزگار همه آن کند کش نیاید بکار
خلاصه كلام نتیجه روز گشتگی اینکه شخص ناصح دشمن ، نصیحت فضيحت ،
دوست دشمن و دشمن دوست ظاهر میشود ، چنانچه همین روز گشتگی نصیحت سردار
مذکور گردیده سخن ناصح تلخ ظاهر میگردد ضمیر منیر سردار محمد يعقوبخان


پادشاهان متأخر
(۱۱۷)

از رسیدن لشکر کابل اطلاع یافتند و مدت دوماه در قندهار بامید گرفتن شهر تاخیر شد
و کاری از پیش نرفت بخود ملاحظه کرد که امروز یا فردا لشکر کابل میرسد و گلوگیر
میشود و احوال دیگر گون میگردد بعد ازان نه دست ستیز و نه پای گریز پس همان بهتر
که ترک قندهار گفته بجانب هرات که مردم شان خواهان ماست برویم و اهتیار شویم
چنانچه بطرف هرات روانه شد و جانب گرشك وفراه قدم فرسای دشت و بیابان گردیده اند
بهر حال چون سردار محمد یعقوبخان از حدود قندهار گذشت دروازه های شهر را باز
کردند لاکن يلتن دروازه قافله که از ترس و بیم سردار محمد یعقوبخان بملاحظه
اینکه فرزند پادشاه است شاید باصلاح آید والا بيك تاخت سوار رساله و بهجوم
يك يلتن یقین که دستگیر میگردید و یا ضایع میشد باری بعد از کشودن دروازه ها ازین
طرف فرامرز خان سپاه سالار با دریای لشکر وارد قندهار شدند و بار گاه وسر اپرده
ها را در زیر کوه نگار برپا کردند روز دوم بر كد نمك حرام را با دو نفر دیگر که
مغرور جان خود بودند و خودرا قوم پاد شاه میگفتند و در جاده نمك حرامی قدم زده
بودند بحضور سپاه سالار حاضر نمودند سپه سالار از برگد مذکور سوال کرد که چرا
خودرا بدنام ونمك حرام کرده و در لشکر پاد شاه شورش و نفاق انداختید نامبرده که
روز گشته و بدبخت وفلك زده بود بهمان منوال که بحضور صفدر علیخان پیش آمده
بود بهمان طریقه بحضور سالار بی باکانه سخن کرد و گستا خانه جواب گفت و باکی از
گناه خود نکرد فورا سپاه سالار باردلیان حضور امر کردند که بر گد قوم پادشاه را
با دو نفر رفیق مذکور سر نیزه پیچ کرده باسفل السافلین برسانند چنانچه اردلیان حضور
از چار طرف بزخم سرنیزه تمام بدن شانرا چون خانه زنبور ساختند و خون چکان
از غرديك خيمه كشان كشان بدور انداختند تا بهلاک رسیدند لاکن يکشب و یکروز
بامر سالار نعش او شانرا در همان جا گذاشتند تا عبرت دیگران شود سپاه و فقرا
بچشم عبرت ملاحظه بدارند بدانند که دشمن نمك حرام را سزا اینست روز دوم امر
بدفن کردند از وجود ناپاك شان جهان را پاك گردانیدند بعد ازان يكهفته دیگر
در قندهار استقامت فرموده جویای احوال سردار محمد یعقوبخان بودند خبر رسید که
جانب سیستان و بلوچستان رفته است لاکن هیچ معلوم ومشخص نیست که اراده
کجا دارد وبکدام جانب عازم وراه سپار است سپاه سالار بعداز یکهفته توقف قندهار
حرکت فرما شده بتوکل خداوند بجانب گرشك روانه شدند چون وارد گرشك شدند
حقیقت ظاهر شد و به تحقیق پیوست که سردار محمد یعقوبخان از راه سیستان بهزار
زحمت و رنج والم بجانب هرات راه سپار است لاکن بطرف غوریان اراده دارتد
میخواهند که از سرحد مشهد مقدس عازم غوریان وبعد از تصرف غوریان بجانب هرات
حرکت فرمایند اما روزگار شان بخرابی رسیده و پراگندگی شان بدر جه اتماجته
از رهگذر گرسنگی و چه از باعث برهنگی بهلاک انجامیده اند با وجود آن همه خرابی
شب و روز بجانب مقصد قدم فرسای دشت و بیابان میباشند فرا مرزخان از استماع این
احوال معطلی نکرده منزل ومراحل طی فرمودند تا خودرا در حدود فراه رسانیدند


(۱۱۸)
جلد دوم

وخیمه و بارگاه برپا کردند و روزی چند استقامت نمودند چون دران حین سردار
فتح محمد خان فرمان فرمای هرات بودند هرچند که بسر کار والا برادر زاده شمرده
میشدند اما از جمیع فرزندان سر کار بر تبه ومنزلت افضل بودند و خیلی بحضور سرکار
عزیز ومحترم ومحبوب بودند از هرات بجهة سپاه سالار خط فرستادند واز ورود سردار
محمد یعقوبخان آگاه گردانیدند .
« سواد نامه سردار فتح محمد خان از هرات بجهة فرامرزخان سپاه سالار»
جناب عظمت نشان سپاه سالار صاحب ممالك افغانستان را اطلاع داده میشود که
جناب شما با لشکریان ظفر اثر از زمان که از حضور باهرا لنور بندگان سرکار
خلد الله ملکه وسلطانه مامور اینطرف شده اید تا حال که وارد فراه گردیده ظاهر
است که چقدر زحمت کشیده و رنج سفر دیده اید اکنون خود را ولشکر ظفر را
ازین بیش بزحمت گرفتار نکرده چندی در فراه توقف دارید و آسوده خاطر باشید
شنیده میشود که سردار محمد یعقوبخان از جانب سیستان در حدود قاین رسید .
میخواهد که در غوریان چپاول زند وتصرف کند اما لشکرهای فراوان و خدمتگاران جان
فشان در بعد بهر شهر وقصبه وسرحدات مامور است چنانچه قبل از ورود سردار محمد یعقوب
خان مکمل و مصلح کرده فرستاده شده تا از عهده سردار مذکور برایند و نگذارند که قدم
از قدم بجانب هرات حرکت کنند زیرا که بخیال هرات قدم فرسای دشت و بیابان است
هرگاه بهمین خیال خام و اراده فاسد بجانب هرات روانه شود از درگاه خداوندامید
وارم که سزای بد کرداری او را که در حضور پدر بی فرمانی نموده باندك فوج در یاموج
در کنارش داده فرار دشت ادبار بداریم امید است که از آب هرات بلب نرساند هرگاه
جناب سالار صاحب با لشکرهای ظفر شکوه از فراه مرحمت کرده بجانب سبزوار حرکت
فرمایند بهتر است زیرا که فراه جای مناسب نیست و گرمی هوا بسیار دارد و سبزوار خوش
آب وهوا میباشد ونزديك بهرات است واز احوالات همدیگر زودتر اطلاع میابیم والسلام
لهذا چون فرمان سردار فتح محمدخان بحضور سالار رسید ومطالعه شد در جواب سردار
فتح محمدخان عریضه فرستادند مضمون عریضه سپاه سالار در جواب فرمان سردار فتح محمدخان
جناب شاهزاده بلند اقبال را دعا گویم معروض میدارد که بنده پرور و غلام که از
حضور سرکار عازم این ولا شده ام امر سر کار است که از دنبال سردار محمد یعقوبخان
رفته نگذارم که در ولایتهای بندگان اقدس نقصانی برساند جناب شاهزاده والاجاه
میفرمایند که از حدود سبزوار حرکت نفرمایند صاحبا از حقیقت رفتار و کردار سردار
محمد یعقوبخان غلام کماحقه واقف میباشم که چقدر سرشور و خودرای میباشد خصوص
در هرات که توقف کرده و با مردم رابطه کلی دارد از ان سبب غلام هرگاه عازم هرات
شویم از هر خصوص مطمئن خاطر میشویم والسلام لهذا چون خط سپاه سالار درهرات
بحضور سردار فتح محمدخان رسید و از نظر گذارش یافت ملال آگین شدند خصوص دوسه
خدمتگار معتبر بحضور داشتند که خودرا نادرثانی در شمشیر و افلاطون اول درعقل
وتدبیر میدانستند بدوزانوی ادب نشسته متفق الکلمه عرضه داشت کردند که فدایت


(۱۱۹)
پادشاهان متأخر

گردیم هرگاه سالار وارد هرات شدند اختیار از حضور بندگان عالی ساقط میشود
امید داریم که از عهده سردار محمد یعقوبخان باسانی برآمده نگذاریم که بخاك هرات
داخل شود این شد که سردار فتح محمدخان جواب فرامرزخان سپاه سالار را نفرستاد
سکوت ورزید و بمرشته اشکر کشی شدند بعد ازان شش بیرق جزایرچی و يك رجمنت رساله
مکمل از شهر هرات درغوریان فرستادند که رفته غوریان را اکماعداری و محافظت کنند
وخود سردار فتح محمدخان متوجه هرات و لشکریان شدند تا اینکه بعد از چند یوم از
غوریان عریضه رسید که سردار محمد یعقوبخان از حدود قاین حرکت کرده خود را در
خاك هرات داخل نموده لاکن چنان حال تباه و احوال خراب از حرکات شما ظاهر میشود که
گویا شبها و روزها باید گرسنگی کشیده بدرجه هلاکت رسیده باشند اما خیال دارند
که درغوریان چپاول زنند وغوریان را تصرف دارند لاکن از درگاه خداوندا امیدواریم که
سردار مذکور باین آرزو نرسیده بی نیل مرام برگردد و دست تهی فرار دشت ادبار
شود خلاصه از عریضه فرستادن حاکم غوریان سه روز گذشته سردار محمد یعقوبخان خود
را با لشکر پراگنده که عبارت از دوصد نفر سوار و پیاده ارجل باشد بشهر غوریان
رسانیده بچهٔ فرمان فرستاد و وعده و وعیدهای بسیار در خط فرمان داخل نموده
در بیعت خود ترغیب کرد بعد ازان یکشب و یکروز انتظار جواب افسران غوریان بودند
جوانی نیامد و مرادی حاصل نشد ازین رهگذر سردار عالی غضب ناك شده با همان سوار
و پیاده خود که از فاقگی بهلاکت رسیده از رفتار بازمانده بودند بجانب غوریان
حمله ورشدند و چپاول زدند تردد بسیار کردند و جواب خود را با توپ وتفنگ شنیده باز
گشتند و بحیرت فروماندند و ناچار ترك غوریان کردند و بجانب هرات راه سپار شدند .

اکنون شمه از رویداد حضور سردار فتح محمدخان تحریر نموده سر سخن باز کردیم
سردار فتح محمدخان که صاحب سریر کلی هرات و فرمان فرمای آنولایت و صاحب
اختیار آن مملکت بودند و افواج مکمل اسباب و لشکر فراوان داشتند افضل تر آنکه
شاهرا دگی ومستی شباب و خاطر خواهی پادشاه باوی جمع آمده بود و شجاعت و سخاوت
ذاتی درطینت داشت ازان سبب دایم مغرور ومقرر بستی وعیش وعشرت میگذراند چنانچه
بغیر از ذات اقدس که پادشاه وپدر میدانست دیگر اشخاص را مدنظر نداشته و به پیر کاه
منظور نمی کردند اضافه بران عیش طلب بودند و پیشه شب و روز شان عیاشی بود
وگرفتار عشرت و ساز وسرور به همین منوال شب را بروز می آوردند زیرا دوسه چهار
خدمتگاران معتبر عیاش بحضور داشتند که گویا چهار رکن دولت وافلاطون عصر
بودند چنانچه ترکستان از دست همین اشخاص بدون جنگ وجدل بربادشد حال نوبت
هرات است که باید و شاید بطریق ترکستان برباد فناشده بهر حال سردار عیش طلب
بنا بران از ملك وسپاه بی خبر افتاده باز خواست نداشت لاکن درداد و دهش وانعام وبخشش
بجز از حاتم ثانی نداشت و از همه افضل در باره خدمتگار چنان انعام واحسان داشت که
گویا سزاوارشان مذکور نبود مقصد در شاهزادگی و داد ودهش وانعام واحسان در خطه
پاك افغانستان کسی بسردار مذکور همسری کرده نمیتوانست خصوص در بارهٔ خدمتگار


(۱۲۰)
جلد دوم
چنان نوازش و مهربانی داشت که هیچ شاهزاده افغانستان بخدمتگار خود آنقدر
نوازش نداشت و چنان انعام و بخشش بخدمتگار میکرد که از جاده شخصی افزون
بوده هرگاه از بزرگان دربار که بامر سرکار مجلس نشین
حضور بودند عریضه داشت میکردند که انعام موافق باندازه ورتبه شخص دادن خوب است
بهرداز عالی نمیپذیرسند وبرعکس آن عمل میکرد و بشخص عارض بد میگفت ومانع
میشد . از عیش و عشرت در بالا ذکر کرده شد كه يك ساعت
از عيش وعشرت و جشن خسروی خالی نبودند و يك لحظه عيش خود را مقابل عالم
برابر نمیکردند ازان سبب بود که ازملك وسپاه بی خبر مانده بودند اضافه بران
از اعتقاد بسیار که درباره خدمتگار داشتند ملك و سپاه را بخدمتگار سپرده بی تحقیق
میگفتند و سخن خدمتگار را با وجود کذب بودن راست و صدق میدانستند و بخاطر
کدورت از خدمتگار نمیرساندند کوپاسخن خدمتگار بحضور عالی صدق كلی
بوده با وجود چندین خرابی ها که از خدمتگار درملك وسپاه صادر میشد و چقدر که فقراء
مرض و داد میکردند منظور حضور عالی نمیگردید احيانا هرگاه دیگر خدمتگار صادق
بتحقیق رسانده از خرابی ملك وسپاه عرضه داشت میکردند طبیعت سردار عالی مقدار
آزرده می شد بلکه شخص عارض را مانع می گردید و فحش میداد چنانچه شخص ناصح بمرگ
خود رضا میشد و از خجالت سکوت میور زید بعد ازان اشخاص بزرگان دیگر تکلم
نمیکردند و از نيك و بد سخن نمی گفتند مختصر کلام هرگاه ازین گونه رفتار و کردار
شاهزاده بلند اقبال را در قید تحریر و ترقیم در آورم سال و ماه میگذرد و ختم نمی شود
چنانچه یکپیاله خلعتی سردار مذکور را سنجش کردند سه من و نيم كلا با تون مصارف
لباس های خود شاهزاده عالی شد که تمامی آن بخدمتگاران حضور خلعت داده شده
بود بهر حال بهتر آنکه بدين وادى خطرناك كه سراسر حکایت و شکایت است در
گذشته رجوع بمطلب داریم لهذا سردار محمد یعقوب خان بعد از نا امیدی گرفتن
غوریان که بدست نیاورد و نا امید شد رجوع بجانب هرات کرده خود را در حدود هرات
نزديك رساندند بعد ازان بهرگوشه و کنار تاخت کرده شب را بروز می آوردند ازین
طرف سردار فتح محمد خان در مقابل سردار محمد یعقوب خان هشت عراده توپ قاطری
و جاوی و چهار پلتی و يك رجمنت رساله و پنچصد سوار ولایت هراتی که در تاخت و تاز
مشهور عصر خود هستند بسر کردگی میرزا احمد جان پسر سرورخان لوانی که صاحب
اختیار کل ممالک هرات از جانب سردار فتح خان بودند و وزیر اعظم شمرده میشدند
بجنگ فرستادند اکنون مجرد کتاب را طالت نمانده سر سخن باز کرده هر چند که
از شهزادگی سردار فتح خان قبل سخن کرده شد که شهزاده همت بلند و پادشاه زاده
خود رای و خود پسند بودند دیگر حاجت تقریر نبود باری دل جوش زد که دو سه کلمه
بعرض برادران روحانی عرض کرده سر مطلب باز گردم بحضور سردار فتح محمد خان
در شهر هرات بمثل سردار عبد الله خان ناصری مرد زبردست و شخص کهن سال و نامدار شجاع
وصاحب تدبیر وحفیظ الله خان نائب سالار که چندین سال فوج پادشاه را سرشته میکرد


(۱۳۱)

پادشاهان متاخر

و خیلی شخص دانا و دلاور و صاحب شجاعت و عاقل و صاحب تدبیر اضافه بر آن بزرگان
دیگر که هر يك صاحب نام و نشان بسیار بودند و سزاوار مقابل شدن با سردار محمد یعقوب خان
بودند باید میفرستادند و صاحب اختیار جنگ میکردند آنهمه مردان کجا شدند
که سزاوار جنگ شدند و نوبت بمیرزا رسید سخن مشهور و معروف است که مردمان
کابل میگویند ده نفر میرزا و يكنفر هندو مقابل است هر چند که خود محرر کتاب
هم میرزا میباشم لا کن از سخن حق نباید گذشت مثلا میرزا کجا و صدای یکتوب شنیدن
کجا، تا نوبت بجنگ و جدل چه رسد اکنون ای محرر کتاب ازین هرزه گوئی و هرزه
درائی چه حاصل بس کن چرا گیاه از آسمان و گیاه از ریسمان سخن ساز میکنی و قلم
دوزبان را بفریاد می آید از اصل مقصد سخن ساز کن تا زودتر کتاب شاهان ختم
شود و نام نيك حاصل آید خلاصه کلام لشکرهای هرات را بسر کردگی میرزا احمد خان
در مقابل شاهزاده بلند اقبال و پادشاه زاده افغانستان سردار محمد یعقوب خان بجنگ
فرستادند اما شاعر میگوید .

مصرع !

زهی شان وزهی شوکت زهی جاه - بهر حال سردار فتح محمد خان
بسر کرده لشکر اعنی میرزا احمد جان امر کردند که يكذره ملاحظه دشمن را نکرده
بمجردی که مقابل شدید جواب سردار محمد یعقوب خان را بضرب توپ و تفنگ
بدرستی داده نگذارید که قدم خود را نزديك بهرات بگذارد جناب میرزا احمد جان
بهمین اراده با هزاران شوکت و شان از شهر هرات برآمده با لشکر ماموری بجانب
دشمن روانه شدند در منزل اول فرود آمدند و خیمه و بارگاه برپا کردند و سرا پرده های
مخمل وزردوزی زدند و افسر بزرگ جناب میرزا صاحب کلاه تکبر بر سر در صدر
مجلس باهزار فخر و مباهات نشسته و افسران لشکر چون پروین بگرد ماه جمع آمده هر يك
با دیگری صحبتهای برادرانه مینمودند و هم افسر بزرگ بسند بزرگی تکیه زده بودند
لاکن بزرگان حضورش کمتر سخن میکردند و در بین خوف ورجاء میگذراندند اما
چگونه بزرگان و چه نحو افسران که هر کدام مسند نشین پادشاه و صاحب تکلم و اشخاص
صاحب کنکاش اضافه بر آن جنگ دیده و جنگ آزموده الحال در حضور میرزا
صاحب از سخن با زمانده و قریب شان کمتر از سایر سپاهی و در مجلس چون شخص بی جان
نشسته اند لهذا ازین رفتار و ازین کردار میرزا صاحب جمع افسران که هر يك خود را
رکن سلطنت میدانستند طاقت نیاوردند اما چون منزل اول بود صبر کردند تا اینکه
سه منزل طی کردند و حرکات جناب میرزا صاحب در خودرانی و مغروری یومیه افزون شد
آخر الا مر جمله افسران عریضه بحضور سردار فتح محمد خان
فرستادند و جواب حاصل کردند به اینموجب :
(فرمان سردار فتح محمد خان در جواب افسران و سرکردگان)
عاليجاها عزت نشانا عريضه شمایان از حضور گذرارش یافت لا کن نگارش
می یابد که مقصد شمایان و چشم امید شمایان به بندگان عالی میرزا احمد جان که هم یمکی

پادشاهان متاخر ۱۰۰ مجلد عزیز احمد


(١٢٢)
جلد دوم

از خدمتگاران بندگان عالی است فرمانفرما شما بان نمی باشد هرگاه امر عالی را بجا آورده سفر ینگهفتگی را صبر و تحمل میکردید خورسندی عالی را خواسته بودید چون عریضه شما رسید ارجمندی برخوردار سردار عبدالعزیز خان پسر خود را فرستادم که تسلی خاطر عزت نشانان گردد اما باز هم توقع خاطر بندگان عالی از شما بان آنسکه فرمان عالی را جایز دانید و پنجروزه فروتنی و متابعت میرزا احمد جان را از امر عالی دانسته در خدمت ماموری ساعی باشید و باتفاق کوشش کنید تا دشمن را از میان بردارید و خاطر بندگان عالی را خورسند سازید و السلام لهذا فرمان دیگر بجهة میرزا احمد خان فرستادند مضمون فرمان ، عالیحضرت میرزا احمد جان را آنسکه بندگان عالی شما را از خود و هوشیار و ذکی و صاحب عقل دانسته مامور خدمت فرمودند و افسر و سر کرده لشکر
نمودند و بزرگان فوج و معتبران حضور که هريك شخص بزرگی بودند در متابعت شما امر کردند لازم که اندازۀ را دانسته با بزرگان مذکور متابعت و فروتنی میکردید و خدمت را سرشته مینمودید ناسزاوار احسان میشدید هنوز یکمنزل نرفته حکایتی نمودید که خود را رسوا و پنجنفر بزرگان را دادخواه وعارض کردید و بندگان عالی را بد نام ساختید لاچار ارجمندی سردار عبدالعزیز جان بخواهش افسران فرستادم لازم که با جمع شان از درمهر و محبت رفتار کرده باتفاق در خرابی دشمن کوشید تا نیکنامی حاصل گردد فقط مختصر کلام چون سردار عبدالعزیز خان پسر سردار فتح محمد خان وارد لشکرگاه شدند و فرمان سردار عالی را با فسران دادند افسران مذکور بنا بر امر عالی در صبر و تحمل افزودند و طاقت کردند لاکن جناب میرزا احمد جان با وجود فرمان ونصیحت و فضیحت که در فرمان درج کرده بودند در تکبر افزوده حرکات خود را در کجروی اضافه تر کردند چنانچه پسر یا دار خود را منظور نکرده بجوی نه خریدند .
فرد خوی بد در طبیعت که نشست نرود تابوقت مرگ از دست
بهر حال سخن بسیار از ینقرار رویداد هرگاه مجمل را شرح واز تحریر دارم زمان کمهن وعمر طویل میخواهد و از مطلب باز میمانیم باری تا اینکه چهار منزل از شهر هرات سفر کردند که از آنطرف سردار محمد یعقوب خان ظاهر شد و با لشکر پراگنده پریشان احوال مقابل لشکر هرات شدند لاکن با وجود پراگندکی دلاورانه پیش آمدند وخوف از جان نکردند زیرا که از جان دست شسته بودند و مرگ را از زندگی خود افضل میدانستند بهر حال لشکر هرات با هزار طمطراق با مر سر کرده او چاق تقابل شدند و جنگ پیوستند و کروفری کردند تخمیناً نیم ساعت گذشته بود که سردار محمد یعقوب خان دلیرانه بالشکرهرات انداختند لاکن از سی سوار اضافه با سردار مذکور نبودند چون نزديك بالشكرهرات دست از جنگ کشیده سلام کردند و بغورش جمع آمدند بعد از آن میرزا صاحب باتفاق سردار عبدالعزیز خان پسر سردار فتح محمد خان و پنجنفر افسر بزرگ جانب هرات روانه شدند تا اینکه با دل شکسته و غم و اندوه وخجالت زده داخل هرات شدند بحضور سردار فتح محمد خان رسیدند سلام کردند فردای آن بتدبیر قلعه بندی کمر استوار بستند و همه اسباب قلعه بندی را مهیا


(۱۳۳)
یاد شاهان متأخر
نمودند و بهر دروازه شهر افسران بزرگ و خدمتگاران های هوشیار
مامور فرمودند و توپ های آتش فشان باسوار و پیاده در بالای دروازه
خانه و اطراف قلعه مقرر کردند لاكن قلعه بندى هرات قاعده دارد
که حاکم ولایت در وقت جنگ بچهار سوی بازار استقامت میکند و دولت
بسیاری از طلا و نقره در نزد خود میگذارد و کدام جانب که مقدمه سخت پیش آمد دشمن از
بیرون زور آورد حاکم با آواز بلند خدمتگار جنگجی طلب میکند و میفرماید که
هاهر مردی بمردی کمربسته میرود و كمك میرساند و مرد میدان میشود چقدر مردم باوی
همراه میشوند فی نفر پنج طلا انعام نقدی داده میشود و یا خود شخص افزون تری مرحمت میگردد
خواه لشکری باشد یا غیر آن مقصد بهمین منوال قانون جنگ هرات است اما سردار
فتح محمد خان در بغل بده شهر رفته خیمه و خرگاه زده انتظار مقدمه شد عوض همان
شخص شجیس فراری که از مقدمه دشت رو گردان شده واپس بشهر آمده بود در چهارسو
مقرر شد و اختیار انعام و بخشش بوی امر گردید بطریقه بالا ذكر شد بهر حال مختصر
کلام تا اینکه سردار محمد يعقوب خان بهمراه لشکر سلامی با اتمام با اطراف شهر رسیده
و خیمه و بارگاه خدا دادگی برپا گردید بعد از ان بجهت دوستان قدیمی و خدمتگاران
صمیمی که دران شهر بودند چه افسر و چه سپاهی فرمان فرستاد و و نیز با بزرگان ولایت
قدردان امر بخدمتگزاری نمود و ترغیب دولت خواهی کرد زیرا که جمله از ان وی
بودند و شب و روز سردار مذکور را از خداوند میخواستند و دیگر بدو واسطه از سردار
فتح محمد خان آزرده خاطر بودند اول اینکه بالشکرو سپاه کم رفتار بودند و گمانشده بود
که بالای شکر رفته بزرگان، نوازش فرموده باشند دوم اینکه لشکر هرات کلیه خدمتگار
قدیمی سردار محمد يعقوب خان بودند لازم که بمرحمت و مهربانی و دانه ریزی از خود
میکردند مقصد که ازین رهگذر قطعا از باخبری بری بودند اضافه بران درین وقت که
کار دشوار افتاد بوقلمونی پیش آمد پنجنفر بزرگان عرض کردند که روی دادهرات
و خرابی لشکر را برای فراموز خان سیاه سالار در سبزوار فرستاده سالار مذکور را
با لشکرها از سبزوار بسرعت طلب کنید سردار محمد یعقوب خان از مغروری و سوء تدبیر
و خود پسندی این حرف را قبول نکرده بلکه از خودرائی اژورود سردار محمد یعقوب خان
اطلاعات خبر نفر ستادند مختصر كلام در مدت سه روز تمامی مردم سر کرده فوج و بزرگان
ولایت که درون شهر بودند بحضور سردار محمد یعقوب خان عریضه فرستادند چنانچه روز
سوم صبح وعده دادند و ترغیب یورش کردند سردار محمد یعقوب خان از خوف لشکر سبزوار
هر روز که تا خیر میشد گویا سالی بخود قیاس میکرد از وعده دادن مردم شهر گویا
مائده آسمانی و مژده غیبی پنداشته خورسند و مسرور گردید و امیدوار صبح صادق شد
و تمام شب را بدرگاه ایزدی بعذر و تضرع وزاری و گریه گذرانده فتح شهر را میخواست
تا اینکه شفق دمید و آثار صبح پیدا شد و روشنی ظاهر گشت بعد ازان با مر سردار محمد یعقوب خان
از بیرون شهر شورش در افتاد و آواز توپ و تفنگ بر آمد واز دوجانب
مقدمه بر پاشد تا اینکه طلوع آفتاب لشکر بیرون دروازه های ماموری پورش بردند


(١٢٤) جلد دوم
و جنگ پیوسته و با اندک گیرودار بدیوار قلعه خود را رسانیدند و به امداد لشکر قلعه که که زیان داده بودند بالای دیوار قلعه بر آمدند و لشکر شهر فراری شدند اضافه بران بزرگان شهر دروازه را باز کردند و لشکر بیرون رجوع بشهر نمودند سردار که اینچنین فرصت را از خداوند میخواست از دنبال لشکر خود بچالاکی داخل شهر گردیدند و لشکر خود را ترغیب بجنگ نمودند سردار فتح محمد خان که در بدنهٔ شهر نزدیک بدروازهٔ خیمه زده بودند در انجا استقامت داشتند از دیدن این قضیه جان سوز آتش در کانون سینه اش شعله زدن گرفت فوراً مکمل شده با چند نفر خدمت گار حضور و بعض بزرگان دربار بجانب سردار محمد یعقوب خان روانه شدند و با قلیل خدمت گار بجنگ در آمدند هنوز بسردار محمد یعقوب خان نرسیده بودند که تیر از شست قضا رها شد اعنی ضرب گلوله تفنگ از پا در افتاد و بزمین فروماند سردار عبدالعزیز خان پسر سردار مذکور بقصاص پدر در جنگ در آمد با اندک تلاش بحضور پدر جان در باخت و بعالم باقی شتافت و به بهشت جاودانی جاوید شد و جگر پدر را از نامرادی که بمراد نرسیده بود کباب کرد در همان فرصت سردار محمد یعقوب خان که بشهر داخل شده بود در بالای بدنهٔ قلعه متوجه لشکر خود بودند که قضیه زخمی سردار فتح محمد و مقتول شدن پسرش را شنیدند جهان روشن در نظر شان تاریک شده فوراً از بدنه قلعه فرود آمدند خود را به سردار فتح محمد خان رسانیدند و او را از میدان جنگ برداشته بداخل خیمه نمودند و اشک حسرت از دیده جاری
کردند و بخدمت سردار فتح محمد خان عذر تقصیر کردند سردار فتح محمد خان از غیرت هیچنمی سکوت ورزیدند و تکلم نکردند عاقبت ملاحظه کردند که سردار محمد یعقوب خان در تضرع می افزایند و فروتنی میکنند لاچار بیان کرد که تقدیر از لی چنین رفته بود جای شکر است نه شکایت از درگاه خداوند شکر گذارم که با رزوی خود رسیدم و بخدمت سر کار والا تبار که هم پادشاه و پدر مهربان بود جان دادم و فرزند خود را فدای رکاب شان کردم و در جاده نارضا مندی بطرز دیگران قدم نزدم خلص کلام بعد از ساعتی جان بحق تسلیم کرد وقتی خبر سردار مذکور شهرت یافت لشکرهرات دست از جنگ کشیده بعضی بحضور سردار محمد یعقوب خان آمده سلام کردند و برخی باوطان خود رفته منزوی شدند بهر حال سلطنت هرات کما کان بسردار محمد یعقوب خان تعلق گرفت و فرمان فرمای ولایت هری شد لاکن استاد میگوید ـ تا یار کرا خواهد و میلش بکه باشد ـ لهذا بعد از تصرف شدن شهر هرات و دفن سردار فتح محمد خان و پسرش سه روز بفاتحه داری سردار مذکور گرفتار شده بخوبی و درستی وعزت تمام فاتحه گرفتند روز دیگر بر تخت دارائی بر قرار گردیده از سپاه و فقرا یومیه فوج فوج از ملکی وجنگی بحضور آمده سلام میکردند ومبارك میگفتند و بسر افرازی مشرف میشدند لاکن سردار محمد یعقوب خان با وجود فتح هرات و اینکه صاحب لشکر و کوژ شدند شب و روز بخوف و رجا بوده تلاش میکردند که زودتر سرشته ملك وسپاه بسته شود زیرا فراموز خان سپاه سالار در کمین بودند و در سبزوار که چندان مسافت تاهرات ندارد با دریای لشکر آماده ومكمل شب را بروز می آوردند اکنون سردار محمد یعقوب خان را در تخت هرات بر قرار


(١٢٥)
یاد شاهان متأخر
بگذارید فصلی از واقعات فراموز خان سپاه سالار در سبزوار بشنوید لهذا قبل ازین در قید
تحریر در آورده بود که سالار مذکور از فراه مراجعت کرده در سبزوار استقامت
داشتند خصوص بامر سردار فتح محمد خان از سبزوار حکم حرکت نداشتند سالار مذکور
صاحب اختیار کلی بودند لاکن امر سردار فتح محمد خان را تجاوز نمیکردند ـ سبب آنکه
بندگان سردار مذکور را از فرزندان خود عزیز تر می دانستند بنا باعث خواهش و محبت
سرکار فرمان سردار فتح محمد خان را جز و فرمان سر کار دانسته بامر شان عملی میکردند
چنانچه در خصوص حرکت از سبزوار بجانب هرات سپاه سالار با صد دلیل و برهان عریضه
کردند و رفتن هرات را از جمله فرض عین در قید تحریر در آوردند لاکن سردار خود
رای تصدیق نکردند و فرمان حرکت ندادند تا آنکه از تقدیرات ازلی شد آنچه شد
قصه کوتاه چون خبر جان سوز و واقعه غم اندوز اعنی قتل سردار فتح محمد خان و پسرش
در سبزوار رسید ازین قضیه جان گداز فراموز خان سپه سالار چقدر که گنجایش داشت
پراکنده شد و بدریا غم فرو رفت و با حوال پر اختلال خود نمیدانست که چه باید کرد و چگونه
بوفا موئی پیش آمد زیرا که کلیه ملامتی این واقعه دامنگیر سالار بود و یازخواست کردن
پادشاه نیز عاید بسالار مذکور میشود که چرا وارد هرات نشدید ـ و بيك فرمان سردار
فتح محمد خان که خودرانی او را میدانستید در سبزوار معطلی گردید هرگاه وارد هرات
میشدید و موقع نازک را بدلیل و برهان دانسته سردار خود پسند میگردید ممکن بود که
اینقدر پراکندگی نمی شد شاید که قتل و قتال پیش می آمد و هرات از دست نمی رفت
مختصر کلام بعد از ان سپاه سالار بافسران لشکر امر کردند که شرط احتیاط بجا آرند
و باطراف لشکر گزمه مقرر دارند ناگوندی از دشمن خودرای بلشکر ظفر اثر نرسد قضا را
روزی از جانب گزمه خبر رسید که سوار بسیاری از لشکر هرات نزديك به گزمه آمده
ساعت بساعت خود را نشان میدهند و قصد دست برد و خیال میدان داری دارند چه امر است
اتفاقاً در همین فرصت افسران نظامی بحضور سالار حاضر بودند فتح علی شاه خان که
برگدر ساله و سر کرده سوار بودند با تفاق سه رجمنت رساله ـ مامور فرمودند که از
دنبال سوار هرات رفته سرزنش دارید و سزادر کنارشان بدهید این بود که بر گد مذکور
و سردار خان کرنيل و شارخ خان کرنیل و دیگر افسران با تفاق سوار شده بجانب گزمه
که سوار هراتی ترک و تازی داشت روانه شدند لاکن سه نفر افسر بزرگ در همان فرصت
سرخوش بودند این سرخوشی با خود پسندی و مغروری جمع آمده بود چنانچه تا جمع شدن
رساله معطل نکردند و بتاخت اسپ رفتند و امر کردند که رساله بسرعت خود را برساند
تا اینکه خود افسران با قلیلی سوار که بر رکاب شان حاضر بودند به نزديك گزمه رسيدند
و جویای ـ احوال دشمن شدند لاکن قاعدۀ سوار هراتی دایم بمقدمه جنگ یا گریز میدارند
چنانچه از دور خود را نشان داده تا بنزديك افسران سبزوار سیدند و جنگ در انداختند
و مردانه جنگ پیوستند و اندک کروفر کردند و فرار شدند اما این فرار شدن از روی تدبیر
و سپاهی گری بود زیرا که درون جنگل سه هزار سوار مکمل آماده و تیار داشتند و پنهان
کرده بودند این قلیل سوار که بعد از کروفر فراری شده درون جنگل رفتند و خود را بالشکر


جلد دوم
(١٢٦)

انبوه که پنهان بودند رسانیدند و اماده و تیار آمدن دشمن بودند افسران کابل ازین
حادثه بی اطلاع واز احتیاط بی بهره واز شر ط سپاهی گری بی خبر و از دنبال سوار هراتی
بتاخت تمام بدون فکر و اندیشه وبدون تدبیر وتعمل خودرا درون جنگل زدند اقلا نیم
ساعت توقف نکردند تا سوار رساله از دنبال برسد چنانچه استادان فر موده اند -

هر که در کارها شتاب کند
خانه عقل خویش خراب کند

استادی دیگری میفر ماید

چون نهال شتاب بنشانی
بر دهد میوه پشیمانی

خلاصه مدعا ومختصر کلام برکاب افسران تخمیناً دوصد سوار بودند چون داخل
جنگل شدند بقدرت کامله خداوندی بیتال مورو ملخ از چهار جانب سوار هراتی با شمشیر
ونیزه یورش آوردند وفتح علی شاه خان و دیگر افسران با قلیل سوار که همر اه داشتند
بمیان گرفتند و جنگ پیوستند و شورش انداختند و مقدمه کردند وزد وخورد نمودند
تخمیناً ازيك ساعت بیشتر مقدمه مردانه کردند ودر مردی و مردانگی سر مو ئی تقصیر
نکردند تا اینکه متنفسی از افسر و سپاهی لشکر کابل باقی نماند وجمله بمردانگی وغیرت
مقتول شدند چنانچه یکنفر باقی نماند که از درون جنگل خبر به لشکر گاه برساند بهرحال
بعدازمقدمه جنگل وقتل لشکری سزاوار سوار هراتی دلیرانه از جنگل بر آمده خود را
بگرمه ولشکر پراکنده اعنی سوار رساله زدند و از پیش برداشته تا لشکر گاه شان فراری
نمودند و چندین سوار دیگر را درین دشت بقتل رسانیدند ثانی باز گشته بمنزل گاه خود
آمدند وفتح نامه بحضور سردار فتح محمد خان فرستادند ورأس قاتلان را از افسر وسپاهی
بحضور سردار مذکور روانه نمودند و خودرا دربین جنگل باحتیاط تمام محافظت کرده
امید وار فرمان بودندلاکن چون خبر قتل افسروسپاهی بحضور فرامرزخان سپا لار رسید
از حد زیاد پریشان شده و کدورت دستداد وغمگین گشته وازغیظ بسیار بجهت سردار
محمد یعقوب خان در شهر هرات عریضه فرستاد .

مضمون عریضه سپاه سالار بحضور سردار محمد یعقوب خان

تصدقت گردم خوب میدانید که غلام چگونه خدمتگارم وچه نحو بخير دولت خداداد
میکوشم خصوص بخدمت شاهزاده بلند اقبال که از زمان خرد سالی تاحال بکدام درجه
جان نثاری کرده خواهان نيك نامی شان میباشم چنانچه اظهر من الشمس است
از وقتی که از حضور سرکار با افواج خونخوار مامور این دیار باعث آن سرور سالار
مقرر شده ام تا حال هر گاه اراده میگد م بهر عناوین کار را به شاهز ادة
والاجاه سخت میگرفتم لاکن تحمل کردم وسخت نگرفتم خصوص تسخیر هرات
ورنه کجا ممکن بود که جناب شما سریر آرای ولایت مذکور شوید اما پاس خاطر گرد
بیزار ته ایل و برهان در خدمات سرکار تاخیر کردم تا موجب خطر و خرابی بجناب شما روی
ندهد و دویم از درگاه خداوند امیدوار بودم که شاید جناب شما براه حق دعوت شوید
نشدید لاکن تعجب در آن است که سخن ناصح چرا بشما تاثیر نمی بخشد براه حق دعوت نمی شوید
وراجع به عقل کامل خدا داد نمی گردید زمان خرد سالی گذشت وعین شباب است اضافه


(۱۲۷)
یاد شاهان متأخر

بر آن در خدمت پدر و دولت افغانستان نام نيك داشتید بلکه بدولت های بیگانه به نیکه مشهور شده بودید چه بخت برگشتگی پیش آمد و چه نکبت دست داد که این قدر حرکت نامناسب که سزاوار کودکان و لایق طفلانی نبود از جانب شما صادر شد و می شود اول حرکتی که از شما صادر شد بی فرمانی پدر که از این قبیح تر نکته نیست زیرا بی فرمانی پدر بی امری پروردگار است دوم حرکتی نمودید که بمثل سردار فتح محمد خان که از هزار فرزند بحضور سردار افضل بود با پسرش که انهم جگرگوشه اقدس والا بود تر د دو کوشش کردید تا بقتل رسیدند هر چه که تقدیر ازلی بود لاکن در عالم ظاهری بدنامی بشما واصل شد و مردم زمانه واسطه قتل شان شمارا میدانند از همه بد تر که باعث قتل سردار مذکور غلام را بحضور سرکار چنان خجالت زده و بدنام کردید که امروز مرگ خود را از زندگی بهتر میدانم سوم حرکتی از شما پیدا شد که این غلام را بحضور بندگان سکندر شان سر کار بدنام و نا قابل و شرم سار بقلم دادید و زبان گویای غلام را بریدید و گنگه نمودید که دیگر بهیچ گونه شفاعت نتوانم و یا عريضه عذر آمیز بعرض حضور شان نرسانم چه لازم داشت که سه هزار سوار هراتی را بفوریت فرستادید تا بزرگان لشکر سر کار را بقتل رساندند با وجودی که صداقت غلام را در باب خود میدانستید حرکتی کردید که موجب خجالت این خدمتگار قدیمی و غلام صمیمی شد که گویا از زندگی به غلام مرگ افضل است بهر حال با وجود این قدر خدمات نامناسب که سراسر موجب رسوائی گردیده باز هم غلام از طریق صداقت عرضه میدارم که از انصاف نگذرید و بعمل کامل راجع شود و متوجه کردار خود شوید و بعد از این مصلحت خود را بخود مصلحت کنید و خوب ملاحظه کنید که از این کردار ناهنجار غیر از بدنامی و خرابی دولت چه حاصل گردید و بعد از این چه فائده خواهید دید مگر از کردار سردار محمد اسمعیل خان که نارضامندی پدر داشت عبرت نمیگیرید که عاقبت چه نتیجه دید کدام نیکنامی حاصل کرد و بکدام مرتبه بزرگ رسید تا جناب شما با این کردار نا صواب بمرتبه بزرگی و دولت و سلطنت برسید و یا بخیال خام سریر آرای هرات خواهی ماند اما از برای خدا بار دیگر عرض میکنم که راجع بعقل خود شده بگفتار مردم زمانه که سراسر فریب و فتنه انگیزی است اعتماد ندارید که در این ایام و زمان شخص صادق و خدمتگار راسخ القول چون عنقا نایاب است و هر کس بغیر جان خود میکوشد با وجود آن اگر نمك حلال باشد باز هم یکطرفش راجع به مطلب خود است ای صاحب من تا چند بهوش نمی آئید و دولت که خدا داده و نيك نامی که حاصل کرده بودید بر باد دادید و هنوز هم به آزار پدر و بدنامی خود میکوشید هر چند غلام گستاخانه عرضه داشت میدارم لاکن خدمتگار وجان نثار وغلام فدوی میباشم بخصوص بخدمت شاهزاده والا جاه که از زمان خرد سالی تا حال خدمتگار وخیرخواه میباشم لاچارم که بحقیقت وراستی سخن کنم و بحق عريضه بدارم شاید که موجب خیرت شود و جناب شاهزاده بلند اقبال ازین بد نامی نجات یافته براه حق دعوت شود والسلام . خلاصه کلام عريضه سپاه سالار بحضور سردار محمد يعقوب خان رسید ومطالعه نمود بعد از ان بحیرت فرو رفت ومتوجه احوال و کردارهای بد خود گردید ومتفکر ماند و بخود بد گفت و بکردار زشت خود خصوص مرگ سردار فتح محمد خان


جلد دوم
(١٢٨)

و پسرش نظر افگنده پشیمان شد و راه چاره را مسدود دید زیرا که سخن های سالار که از
درجه مغالفت خارج بود تاثر بخشید و خود را نفرین کرد لاکن از خجالت بسیار عریضه
را بهیچ کس اظهار نکرد و پوشیده داشت و اکنون سردار محمد یعقوب خان را در شهر
هرات بدرجه پشیمانی بگذارید چند سخن از بد طینتی سردار محمد اسلم خان و برادرهای
مذکور بشنوید . سردار محمد اسلم خان که برادراندر سرکار ذوی الاقتدار گفته میشد
لاکن شخص بد طینت و بد کردار و کج رفتار بود نفاق را دوست و اتفاق را دشمن چنانچه
دایم به نفاق میکوشید و از اتفاق دوری میجست لاکن بندگان سرکار که خدا جوی
بودند با چندین خطا که از ایشان صادر شده بود بسرشت بدشان خوب میدانستند نوازش
میکردند و برادر میگفتند و رفتار میکردند و سردار محمد حسین خان برادرش حاکم
کابل وصاحب اختیار کل مهمات و خود سردار محمد اسلم خان اینقدر مقرب حضور
بودند که بادوازده هزار لشکر دنبال سردار محمد یعقوب خان فرزند خود مامور
ومقرر فرمودند و باتفاق فراموز خان سپاه سالار روانه نمودند تا اینکه در سبز وار خیمه
و بارگاه زده استقامت داشتند لاکن از مراجعت کابل تارسیدن سبزوار چندین نفاق اندیشی
بنا کرد تماما سپاه سالار در صبریکتا هی افزوده حمل میکردند و بخاطر نمی گذراندند
بهر حال هر گاه از نفاق سخن سر کنم انجام پذیر نیست چنانچه حافظ شیرازی فرموده ـ مصرع ـ
شرح این قصه دراز است بقرآن که مپرس )
خلاصه کلام در ابتدای تخت نشستن بندگان سرکار در هرات شمه نوشته بودم از نفاق سردار
مذکور همان کافی است لاکن سرکار والا را نیت پاک است هر کس بحضورشان کج رفتاری
کند بجرای اعمال خود گرفتار گردد چنانچه از نیت خالص سرکار سلطنت رفته دوباره
بازآمد و سردار محمد اسلم خان که در اول سلطنت خطا کرد سرکار نیت صافی از گناه او
گذشته دوباره مقرر بحضور ساخت اما فرموده شاعر است ـ
گلیم بخت کسی را که با فتند سیاه ـ به آب زمزم و کوثر سفید نتوان کرد
بهر حال سر سخن باز کردیم لهذا نفاق سردار محمد اسلم خان در سفر هرات شب و روز
بود و در خرابی دولت میکوشید و لحظۀ آرام نبود و فرصت میجست و رفتار و کردار
فرامرزخان سپاه سالار که بخیر دولت بود و سراسر بخیر می کوشید لاکن بمزاج
سردار محمد اسلم خان موافق و مطابق نبود و مدام کوشش داشت که شاید افسران
لشکر را بدانه ریزی و ایسته رفتار خود سازد و بسالار دشمن کند تاگوی مراد
از میدان فتنه انگیزی و تدبیر نطق خود برباید اما افسران لشکر که نمک پرورده
سرکار والا بودند و عزت یافته حضور سالار زیرا که سپاه سالار صاحب اختیار
کل لشکر بودند با تمامی افسر از خرد و بزرگ و جمیع سپاه چنان خلق خوش
و رفتار نیکو داشتند که گویا پدر بودند و پسر را نوازش میکردند بنا بران بسخن
سردار محمد اسلم خان احدی از كوچك و بزرگ اعتنا نکردند و پیرو سخن سالار بودند
شب و روز بخدمت ماموری خود میکوشیدند و امر سالار را فرمان سرکار میدانستند


جلد دوم
(۱۷۹)
ازین رهگذر سردار محمد اسلم خان دائم آزرده خاطر بود بهیچ تدبیر بخرابی
دولت دست تصرف نمی یافت و شب و روز آغشته غم و اندوه بود تا اینکه در سبزوار قضیه قتل
سردار فتح محمد خان را شنید بعد از آن قوی دل شد و دلاورانه رجوع به تدبیر کرد
و پنجنفر بزرگان حضور خود را جمع کرده کنکاش کرد عاقبت رای همه بقتل سپاه سالار
قرار گرفت و به تدبیر قتل مذکور کمر بستند و فراموز خان سالار را بخیمه خود طلب
کرده بصحبت گرفتار سازند آخر مجلس رجوع بشطرنج بازی بدارند چون مجلس
خلوت شود بسیاری از افسران مرخص گردند از خیمه سپاه سالار را بضرب گلوله تفنگ
از پای در آوردند و مقتول سازند چنانچه بهمین خیال خام کار را سرشته کردند شبی
سپاه سالار را با چند بزرگان لشکر در خیمه سردار محمد اسلم خان طلب کردند و بهمان
طریقه که تدبیر نموده بودند ازانجر خیمه بضرب گلوله تفنگ از پای در آوردند
وزخم کاری زدند و غوغا در انداختند از چهار جانب افسران لشکر که همه نمک پرورده
سرکار صاحب طالع و اخلاص کیش قرا موز خان سپاه سالار بود نقد در خیمه سردار
محمد اسلم خان جمع آمدند و سالار خود را غرقه در خون دیدند لاکن هنوز نفسی
باقی بود و رمقی در بدن داشت افسران بزرگ جویا شدند که حادثه چیست و این
فتنه از کجا برخواست و مایه فساد کیست سپاه سالار گاهی بهوش و لحظه بی هوش بودند
و خون از زخم کاری چون فواره جاری بود و با وجود آن زخم کاری و احوال
پریشان چون افسران را بدور خود جمع دیدند دو فقره سخن کردند: فقره اول اینکه
ای بزرگان لشکر شما می شما بان چون سپاه سالار خدمت گار و نمک خورش کار میباشید
اتفاق کنید و دولت خداداد سرکار را محافظت دارید و سرشته داری لشکر را بدرستی
نمائید و رویداد را بحضور بندگان اقدس باتفاق عریضه بدارید — دوم خرد ار
محمد اسلم خان را بمعه برادر و خدمتگاران حضورش بوجه احسن نگاهدارید و شرط احتیاط
درباره سردار مذکور بجا آرید که شخص بزرگ است و سر کار اقدس اشرف را برادر
میباشد باقی از افسر و سپاهی شما را بخداوند سپردم لہذا از گفتار سپاه سالار افسران سپاه
که هر يك چون افلاطون عصر خود در عقل و هوشیاری بودند از اظهار سپاه سالار اصلی مدعا
را دا نستند فورا سیه سالار را در خیمه خود سالار بردند و چند نفر از افسران بزرگ در خیمه
سردار محمد اسلم خان ماندند و فورا يك پلتن مکمل را طلب کردند و زنجیر آورده در
درپای سردار محمد اسلم خان و سردار محمد حسن خان برادرش و چند خدمهتگار بزرگ
خان انداختند و در خیمه لشکر یان پرده محبوس نمودند و خیمه و بار گاه و خزینه و دقبله
مذکور را ضبط فرمودند هرچند سردار محمد اسلم خان جزع و فزع کردند وغوغا وفغان
نمودند و تدبیر های نجات از نقد وغیر بکار بردند ممکن نشد و بیکردار بد خود گرفتار
گردید فرد:
توچاه کنده در دل که خلقی را در اندازی نمی ترسی از آن روزی که خودرا درمیان بینی
مختصر کلام بعد از محبوس نمودن سردار محمد اسلم خان سه ساعت گذشته سپاه سالار


(١٣٠)

برحمت حق پیوست و جهان فانی را پدرود کرد بعد ازان نعش سپاه سالار را بدرستی و خوبی
انجام داده بجانب هرات فرستادند لهذا چون خبر قتل سالار در هرات رسید و سر دار
محمد یعقوب خان آگاه شد چون ماری که بر خود پیچد همچنان بخود پیچید و فغان از
دل برداشت زیرا که سالار را بمثل پدر میدانست و سالار نیز سردار مذکور را فرزند وار
پرورش میداد و خود را در باخته سردار عالی نموده بود باری بعد از شنیدن قضیه مرگ
سالار خبر رسید که نعش سپاه سالار را بجانب هرات فرستاده اند ازین با عث سردار محمد یعقوب خان
تسلی یافته خرسند شدند چنانچه رو زورود به شهر هرات جمع بزرگان و سر کردگان
ملکی و جنگی باستقبال نعش سپاه سالار برکاب سردار محمد یعقوب خان بر آمده
بجلو نعش داخل زیارت کارگاه شدند و بعزت تمام دفن کردند و سه روز فاتحه گرفتند
و خود سردار عالی بحضور فاتحه میگرفت و خیلی در باب سپاه سالار غمگین بودند اکنون
سردار محمد یعقوب خان را در هرات بگذارید و چند کلمه از لشکر سبزوار بشنوید.
در زمانی که نعش سپاه سالار را بجانب هرات فرستادند بعد ازان جمع افسران بيك
جا جمع آمده مجلس کردند و کنکاش نمودند رای همه برین قرار گرفت که کریم بخش
جرنیل که در اصلی هندوستانی است مگر بعد مت سالار مخاص و خدمتگار بود سپاه سالار
از وی رضا مندی داشت نامبرده را افسر کل قرار دهند و تا فرمان کابل رسیدن امر
و نهی اورا جایز دارند و همه بفرمان مذکور عمل کنند چنانچه سرشته به همین منوال
بسته شد بعد بصحابت سید افسران سردار محمد اسلم خان رامعه محمد حسن خان برادرش
و چند خدمتگار معتبرش که داخل این حرکت بودند و قتل سالار را مصلحت دیده شريك
خون شده بودند با غرور تجیر و با بد ترین ذلیلی که خدا وند نصیب کس میکند بمعرفت پنجاه
سوار رساله ویکتفر افسر بزرگ بجانب دارالسلطنه کابل بحضور سر کار ذوی الاقتدار
فرستادند و بعد از ان در سبز وار توقف کرده انتظار فرمان بودند و بقاعده و قانون نظام
داری حرکت کرده باتفاق تمام شب را بروز می آوردند اکنون لشکر های نمك حلال
سبزوار را در كملك خدمتگذاری در سبزوار به اتفاق و مردانگی بگذارید چند کلمه
از حضور سردار محمد یعقوب خان که در هرات توقف دارد بشنوید لهذا سردار محمد یعقوب خان
چون از فاتحه سپاه سالار فارغ شدند بعد از ان متوجه احوال خود شده فکر کرد و متفکر
گردید و بکردار زشت و رفتار ناصواب خود پشیمان گردید خصوص از عریضه فرامرز خان
سپاه سالار که از سبزوار قبل از قتل خود فرستاده بود و زشت و زیبا نصیحت نموده بود
سردار مذکور بخاطر می آورد و خود را ملامت میکرد و نفرین می نمود و نمی دانست که
خاتمه این کار قبیح و فعل زشت چه خواهد شد افضل که قتل سه شخص بزرگ سر دار
فتح محمد خان و سردار عبد العزیز خان پسرش و خاتمه قتل سپاه سالار را مد نظر می
آورد و بعقل ناتمام خود نفرین میکرد و اندیشه بر بادی دولت افغانستان و پریشانی
حضور سرکار را فکر میکرد و عجب می ماند و راه چاره را مسدود میدید و از راستی
و خدمتگاری و جان فشانی سپاه سالار که از زمان کودکی تا زمان کهن سالی بحضور
اقدس دل سوزی داشت و در جمیع دولت افغانستان در خدمتگذاری ثانی نداشت ملاحظه


پادشاهان متأخر جلد دوم
(۱۳۱)

می نمود و از سوءعقل وبخت برگشته گی خود غریق گرداب حیرت میگشت و بخود میگفت
که این چنین خدمتگذار پادشاه برباد شد و دو فرقۀ سر کار سردار فتح محمد خان و پدرش
مقتول گشت احتمال دارد که بعون سالار سردار محمد اسلم خان و برادرانش و چندی
دیگر نیز بقتل برسند ظاهر است که باعث همین فعل زشت که از من صادر شده اینقدر
شکست ، بدولت خداداد پیش آمده و چقدر ذلت سرکار نافتده ظاهر و هویدا این
همه خرابی از فعل شیطان و کردار ناصواب من بظهور رسیده و بعد ازین هر گاه چنین رفتار
باشد یقین ازین بدتر خواهد شد و خرابی بکلیه انجام خواهد یافت همان بهتر که از
سرستیزه برخیزم و ازین فعل زشت برگردم سردار محمدایوبخان را با پنجنفر خدمتگار
در هرات بگذارم و بدون خوف و رجا از راه هزارء جات كو چا کوچ عازم حضور
سرکار والا شوم و از کردار بد خود توبه نمایم خواه از حضور مهر ظهور عفو فرمایند و تصدق
سرخود گرداند و آزاد بدارند و یا بعوض سه شخص مقتولی قصاص فرمایند همان قصاص
الیه شرف من است نه اینکه بی فرمانی پدر ازین زیاد از من صادر شود و بغضب
خداوند گرفتار ایم خلاصه کلام همین اراده را تصدیق کردند و بهمین خیال کمربسته رفتن
کابل را بخود جزم کردند و مقیم رفتن شدند روز دیگر پنجنفر خدمتگاران حضور
را بحضور طلب کرده مشورت خواستند آنها مصلحت ندادند و عرض کردند که بعد از قتل
سه نفر شخص بزرگ که هريك ركنی از سلطنت بودند و داغ بر دل سر کار نهادند چگونه
رفتن را بحضور مصلحت میدانید اضافه بران قتل سردار محمد اسلم خان و برادرانش بعد نظر
اظهر من الشمس است که باید وشاید بقتل خواهند رسید امروز باین داروغلامان فدوی که
ازین رفتن بغیر از پشیمانی دیگر حاصلی نیست بهتر آنکه نکرد برضا چرا الهی نموده تن
برضای خداوندی در داده و توقف کنید تا خداوند چیزی که خواسته باشد بظهور میرساند
ازینهم گذشته ما پنجنفر غلامان فدوی که ترك ناموس داری کرده از عیال واطفال وقوم
و خویش ، دست برداشته و امر شما را جایز شمرده و بخدمت حضور جان فدا کردیم یقین کند که
سرکار والا تبار جناب شما را آزاد کرد و بخشش نمود ما غلامان فلك زده چــه
خواهیم کرد لاچار باید که ترك وطن کر ده فرار دشت ادبار
شویم و بغیر ازین دیگر چاره نداریم اکنون جناب شاهزاده بلند ا قبال که پادشاه
زاده غلامان است مختارند چیز یکه بفکر غلامان رسیده عرضه داشت کردیم مختصر
سخن سه روز نی ما بین گفت وگو کردند اما سردار عالی بحرف خدمتگاران عمل نکرده
سردار محمدایوبخان را بجای خود در هرات حاکم گذاشتند و پنجنفر خدمتگاران
معتبر خودرا بخدمتگذاری سردار مذکور ترغیب و تعلیم کردند و سردار محمد ایوبخان
نیز سفارش کردند که در باب پنجنفر بزرگان که هر يك چون رکن دولت و بازوی
من است قیاس خدمتگار نکنید و بمثل پدر و برادر بدانید و از گفته یا صواب شان
تجاوز نکنید که این اشخاص فدائی ما وشما است و از خاطر بندگان ما از ننگ و ناموس
گذشته اند وجان خود را فدای بند گان ما کرده اند همه وقت با ایشان رفتار بزر گانه
و دوستانه کنید گویا خورسندی این ها خورسندی بندگان ماست و کدورت شان موجب
کدورت ماست بهر حال چون از ترغیب سردار محمد ایوبخان و پنجنفر بزرگان در بار


(۱۳۲)
فارغ شد ند فرمان دیگر بجهت سرکردگان لشکر سبزوار فرستاده از رفتن خود
بدارالسلطنه کابل حضور سرکار اطلا عدهی نمودند و امر کردند که از سبزوار حرکت
نکنند و انتظار فرمان کابل باشید اينك بندگان ما از راه هزاره جات روانه کابل
شدیم و بسرعت رفته خود را بدمبوسی حضور سرکار میرسانیم تا خواست خداوند چه باشد
بظهور خواهد رسید لهذا بعد از امور هرات و تسلی لشکر سبزوار در موعد سه روز
خود را از جمیع مهمات ملکی و جنگی و امورات سلطنتی از جزوی و کلی فارغ ساخته
روز چهارم از شهر هرات بجانب کابل حرکت فرماند و با قلیل خدمتكار از راه
هزاره جات کوچا کوچ راهی شدند روز هفدهم وارد شهر کابل شدند لاکن از کمال
عقل و تدبیر بخدمت ولی عهد رفتند و التماس کردند و ولی عهد را واسطه عذر گناه
خود کرده بحضور شهریار عدالت گستر و پادشاه رعیت پرور بندگان اقدس اشرف
مشرف شدند و خود را بقدم های مبارک سرکار انداخته عذر تقصیر از گناه خود کردند
بندگان اقدس که پادشاه جلیل الشان و پدر مهربان بود مهر پدری و واسطه نازك
هم درمیان آمد که گویا ولی عهد پناه برده بودند از جمیع کردار های ناصواب سردار
مذکور گذشتند و تمامی گناهان شان را عفو کردند و توبه مذکور را قبول
فرمودند مگربندگان سرکار را اشک از چشم جاری شد و آماز دل برآورد و سکوت
ورزیدند بعد از زمانی فرمودند که حیف از سه جوان و شخص کهن سال که فراموز خان
باشد بگردار زشت شما از بین رفت این سخن را بپایان فرمودند و از حضور مرخص نمودند
بعد سردار محمد یعقوبخان – و ولیعهد از حضور سرکار برخواسته در منزل ولیعهد رفته
آسوده نشستند و صحبتهای برادرانه و نوازش شاهانه و ملاقات صادقانه نمودند خصوص
سردار عبدالله خان با وجود ولی عهدی چقدر که گنجایش داشت در باره سردار محمد یعقوبخان
صادقانه کوشیدند و صادقانه محبت ورزیدند و صادقانه صحبت نمودند و صادقانه صداقت
پیش گرفتند و خود كوچك و سردار محمد یعقوبخان را بزرك دانستند و در عزت داری شان
افزودند و خورسندی شان را خواهان شدند و کمال شفقت را در باره شان بادا رسانیدند
چنانچه خیال سردار محمد یعقوبخان را در حکومت هرات را فرومایل دیدند با چند نفر یاد* *۰۰۱
بزرگان سرکار والاتبار متفق شده بحضور سرکار بهزار عجز و انکسار التماس بزرگان عارض مفاخر
شدند هر چند که رضای خاطر فیض مظاهر بندگان اقدس نبود و از جبین سردار
محمد یعقوب خان نقش خطا ملاحظه میفرمودند و از زیر سرش فتنه کلی بر پا میدیدند و اصلا
مایل برفتن سردار مذکور نبودند و میخواستند که از حضور کناره نشوند خصوص که آب
و هوای هرات را تجربه نموده دایم شکایت می کردند که فساد انگیز است و هر شخص که
بر تخت هرات صاحب سلطنت شود از جاده خود تجاوز میکند و هوای پادشاهی بر سرش
می افتد و خود را صاحب سر پر و صاحب سلطنت می پندارد ازین روی بر فتن سردار محمد یعقوب خان
رضا نمی دادند لاکن درین وقت که سردار عبدالله خان ولی عهد و بزرگان دربار اتفاق کرده
بحضور سرکار شهریار کشور گشای خطا بخش عرضه داشت کردند بالخطا های کلی که
از سردار محمد یعقوب خان صادر شده بود و خطای که از جبین سردار مذکور مشاهده میرفت


(۱۳۶)
پادشاهان متاخر جلد دوم
بنابر ملاحظه ولی عهد وبزرگان دیگر واسطه شدن شان قبول کردند و اجازه دادند اما
بزبان مبارك جاری فرمودند که ای اشخاص هوای هرات فساد انگیز است و همه شمایان
میدانید اضافه بران از جبین سردار محمد یعقوب خان سراسر خطا و سراسر شورش مشاهده
مینمایم ممکن است که بعد از ورود هرات بار دیگر از جاده فرمان برداری تخلف ورزد
و برخلاف امر سرکار حرکت کرده شمایان را بحضور فیض ظهور شرمنده و خجالت زده
بدارد و امروز این سخن امریست که بندگان سرکار بیاد گار در اول مرحله بشمایان
فرمودم تا خاتمه آن بشمایان که ضامن وواسطه مذکور میباشید والتماس میدارید ظاهر
گردد و پشیمان گردید و سود نه بخشد غصه کو تاه! ز حضور سرکار به سه شرایط سردار
محمد یعقوب خان را مرخص هرات فرمودند .
شرط اول فرمان برداری سردار عبد الله جان ولیعهد شرط دوم اشخاص فتنه انگیز
حضور خود را در کابل بحضور سرکار بفرستند شرایط سوم ارسال و مرسول و رویه ده ولایت
بی کم وکاست عریصه نموده باعث فرمان برداری مقرر و متوالی بحضور بندگان اقدس
بفرستند چنانچه بهمین سه شرایط سردار محمد یعقوب خان قبول دار شده بخلعت های فاخره
سرافراز گردید و روانه هرات شد و در تخت سلطنت هرات نزول اجلال فرمود بعد از چندی
بغیر از سه شخص خدمتگار بزرگ دیگر خدمتگاران حضور خود را که همه ندائی بودند
در کابل بحضور بندگان اقدس فرستاد لا کن از فرستادن خدمتگاران حضور جمیع مردم از
سردار مذکور دل شکسته شد ند و امیدواری شان بنا امیدی مبدل گردید و اعتباری بسردار
مزبور باقی نماند که بعد ازین بحرفشان مردم عمل دارند. اکنون سردار محمد یعقوب خان
را در هرات به سلطنت بگذارید چند کلمه از سردار محمد اسلم خان و برادرانش بشنوید
که سانحه غریب و قضیه بزرگ که از قضیه سپاه سالار بزرگتر در کابل دستداده بواسطه
سردار محمد حسین خان که حاکم کابل است در قید تحریر باید در آوریم لها قبل ازین
محبوس شدن و از سبزوار کابل فرستادن سردار محمد اسلم خان تحریر نموده بودم باز
هنوز سردار محمد اسلم خان و برادرش سردار محمد حسین خان با دیگر اشخاص محبوس
در کابل نرسیده بودند که قضیه بزرگتر از قضیه سپاه سالار در کابل
دست داد و بروی کار آمد و بروز کرد که قضیه قتل سردار فتح محمد خان و سپه سالار
در نزد این قضیه کل با هیچ اعتباری نداشت مصدقات این مقال و شرح این قضیه جان
سوز آنکه فی ما بین سردار محمد اسلم خان و سردار محمد حسین خان برادرش که
حاکم کابل و بحضور سر کار با کمال اعتبار و عین اعتماد و با عزت تمام بود چنان
تدبیر و قرار داد شده بود که باید در يك تاریخ سر کار والا در کابل و فرامورخان
سپاه سالار را در لشکر گاه بقتل برسانند البته بهمین تدابیر نوبت سلطنت بنام نامی
بندگان ما زده خواهد شد چنانچه تدبیر قتل سپاه سالار را در سبزوار قبل در قید
تحریر در آورده بودم لا کن قتل سرکار عدالت گستر خدا عو را بدینگونه انجام داده
بودند که سر کار ظل الله را در دیوان خانه خود مهمان فرمایند زیرا که مهمان خانه
مذکور که زیرزمینی داشت و مهمانی را تاخیر کرده بشب برسانند وزیر زمینی را از

۰۰۰۱ پادشاهان
متاخر


(١٣٤)
دبه های بارود وکنده های سنگ ونقبه های نمك که قاعده نقب است برسازند و دهن زیر
زمینی را فیر ریزند ومستحکم کنند وفلیته نقب را از خانه کناره که گمان بکس نباشد
بر ارند و در موعد مقرری اتش بدهند وخود را دور دارند تاهمکار اقدس را باچند
نفراز خدمتگار حضور شان تلف سازند لاکن از فرموده استاد بیخبر ما ندند .
فرد
چراغی را که ایزد برفروزد هرانکس پف کند ریشش بسوزد
و دیگر شاعر میفرماید
باخدا داد گان ستیزه مکن که خداداده را خداداده است
بهرحال بقرار یکه تحریر شد و بالاذکر گردید جمیع تدبیر های خود را انجام داده
بودند اما تدبیر شان درباره سیاه سالار موافق امداء مقتول کردند زیرا که تقدیر ازلی
رفته بود درباره سرکارکه ظل اله ونیت بخیر و خداجوی بودند و با دوست و دشمن رفتار
خوبی می نمودند و باخلق خدامروت ومواسات میکردند تدبیرشان برعکس افتادوبد کرداری
شان را جمع بخود شان گردید .
شاعر میگوید.
شعر
منم که روی دلم در شکیبت کار خود است وگرنه گبر و مسلمان روا ج می طلبند
وشاعر دیگری میفرماید .
شعر
هرانش که دست قضا بر فروخت همه فکر و تدبیر ها را بسوخت
مختصر کلام در همان موعد مقرری که بایت شب مذکور بوعده های
خود و فا کنند سردار محمد حسین خان که بسیار بحضو ر سر کار معتبر و
خواستکار بود ند بندگان اقدس را تکلیف مهمانی کرد زیرا که قبل عرضه داشت کرده
وعده ووعید نموده بودند سرکار اشرف بنا باعت محبت وخاطر خواهی قبول فرمودند که
بعد از نماز پیشن سرکار - توی الیافتدار در همان عمارت پر فتور تشریف فرما شوند
هنوز بندگان اشرف ظل اله در حرم سرای تشریف داشتند که کنیزی از حرم سرای
سردار محمدحسین خان داخل حضور شد و قضیه نقب زدن ویر کردن را عرضه داشت نمود
روز برگشته رفت که مبادادشمن واقف شود ضرر نرسانند بندگان اقدس از شنیدن این واقعه
متفکر شدندوبحیرت فرورفتند وچون مار برخود پیچند ند و بفکر ماندند و به شبهه وشك افتادند
لاکن تحمل کردند و بیکس اظهار نکرده از حرم سرای به یوان خانه تشریف
بردند و بر تخت طالع و اقبال بر نشستند اما پریشان احوال
وملال آگین درین وقت پنجنفر خدمتگار خاص که دایم مامور حضور بودند حاضر
آمدند وسرکار والارا پریشان دیدند در اندیشه افتادند که صدراعظم که بزرگ وزرا
و بزرگترین خدمتگاران بودند از جای برخواسته دست باادب عرضه داشت نمودند .


پادشاهان متاخر جلد دوم (١٣٠)
وسبب کدورت را از حضور فیض ظهور والا خواهش کردند لهذا هنوز بندگان شهریاری
سخن نفرموده بودند که يك عريضه مختصر بی‌نام و نشان بحضور بندگان اقدس رسید
شرح همان قضیه را که کنیز در حرمسرای بعرض اقدس رسانده بود تقریر کرده بود
داخل عریضه نوانموده بود بعد از آن سرکار والا تبار آمدن کنیز را در حرم سرای
بصدراعظم و دیگران بخلوت مرحمت فرمودند در همین فرصت سردار محمد حسین خان
بحضور انور رسید و تکلیف مهمانی را عرضداشت نمود بندگان سرکار از روی تدبیر
خود را ناخوش قرار دادند و وعده را بروز دیگر موقوف فرمودند لاکن از کدورت
بسیار طبیعت سرکار کشاده نمی‌شد و باندیشه دور و دراز افتاده لحظه به لحظه مزاج
سرکار دیگر گون می‌شد و غضب بروی مستولی می‌شد اما از کمال بزرگی صبر مینمودند
وعاقبت متوجه تحقیق شدند و مردمان فهیم و نکته رس ورموز فهم بجهۀ که تحقیق مقرر
نمودند با وجود آن یقین سرکار اقدس خاص بود زیرا که دایم عریضه فرامرز خان
سپاه سالار از سردار محمد اسلم خان شکایت فرستاد در مطاوی آن از سردار محمد حسین خان
عرضه میکردند که برادر محمد اسلم خان نامیده می‌شد اما بندگان سرکار بزرگانه
در صبر می‌افزودند و قضا را ازین قضیه هفت روز گذشته بود که عریضه افسران سبزوار
رسید و خبر قتل سپاه سالار در عریضه درج بود بمجردیکه عریضه از حضور بندگان
اقدس گذارش یافت آتش غضب در کانون دلش شعله زدن گرفت و طاقت طاق شد و صبر
و تحمل بوجود مبارك باقی نماند وفوراً سردار محمد حسین خان را بحضور طلب کرده
عریضه افسران سبزوار را نشان داد سردار محمد حسین انکار کردند و عرض نو نمودنده
که غلام در کابل بحضور بندگان اقدس میباشم ازین قضیه آگاه نیستم بندگان
اقدس امر فرمودند که سردار محمد حسین و برادر كوچك شان محمد قاسم خان را محبوس
دارند وچند خدمتگاران حضور را با دوکمپنی پلنتن که عبارت از دوصد نفر باشد
درجای سردار محمد حسین خان امر کردند که رفته زیر زمینی عمارت را بچشم سر دید
تحقیق کنند و حقیقت صدق و کذب را ظاهر کرده اصل مدعا را بحضور آمده عرضداشت
کنند چنانچه فرداظاهر گشتند که از زیرزمینی دیوان‌خانه که بندگان سرکار را
در آنجا مهمان میکردند دبه‌های بارود و نمك و تخته‌های سنگ برآمد وظاهر شد که
سردار محمد اسلم خان وسردار محمد حسین خان بهمین که شکست کار باشد کمربسته
بودند بعد بامر سرکار محمد حسین خان را در منزل مذكور باغل وزنجیر برده نقب
واسباب آنرا نشان دادند و گناه کبیره را بدمه مذکور گذاشتند و محبوس سخت که
سراسر زجر وزحمت بود نمودند بعد از آن دیگر جای مکر و فریب پادشاهان باقی نماند
که بعد ازین نیرنگ تازه بکار آرند بعد بامر سرکار جمیع دولت واثاثه واسباب
زندگی از جزوی و کلی سردار محمد اسلم خان و سردار محمد حسین خان و برادر
دیگرش را ضبط کرده حبه ودیناری باقی نماند وقتل شان را موقوف به آمدن سردار
محمد اسلم خان و دیگران ماندند تا اینکه بعد از چند روز سردار محمد اسلم خان
و دیگران را باغل وزنجیر محبوس وارد کابل آوردند و در زیر زمینی عمارات باغ
دست و پای و گردن بزنجیر بسته در قید وبند محبوس فرمودند و از حضور امر فرمودند


(١٣١)

که در یکشب و یکروز دوتان مقرر باشد بعد از آن موقوف و بعد ازین کسی را نزديك
باوشان نمانید و مانع شوید که پیرامون شان نگردند و زجر و زحمت شان را یومیه بیشتر
کنید تا سزای بدکرداری خودرا ملاحظه بدارند چنانچه یکهفته بهمین کردار
بدگرفتار بودند و بعد از موعد فوق حکم بقتل شان جاری شد و امر شد که بطناب خفه کرده
بقتل برسانند بنا بامر سرکار جلادان وارد باغ شدند سردار محمد قاسم خان کــه
کوچکترین برادران بودند و از اول محبوسی تاهمان وقت که جلادان داخل باغ شدند
با سردار محمد اسلم خان گفت و گو میداشت و اعظه بلحظه عیب های اورا يك بيك می شمرد
و بیاد میداد در همین فرصت عریضه از بی گناهی خود بحضور سردار والا نوشته داشت
با التماس بسیار ووعده ووعید های بیشمار بمعرفت یکنفر پهره دار بحضور بندگان
سرکار فرستادند چون در مرگ مذکور فرصت باقی بود .
فــرد
از مرگ میندیش وغم رزق مخور
کین هر دو بوقت خویش ناچار رسد
چنانچه اجل دامنگیر سردار مذکور نشده بود و در مرگش مهلت داشت عريضه
مذکور بحضور شاه عدالت پرور منظور شد لا کن با شرایطیکه خود سردار محمد قاسم خان
عرصه برادر کذاب نمك حرام را که با وجود نوازش پادشاه در جاده نمك حرامان قدم زده اند
و گناه بزرگی نموده اند باتفاق جلادان بقتل برسانند بعد از آن از گناه مذکور گذشته
میشود سردار محمد قاسم خان که مهمات خودرا راجع بحیات دید عرض کرد .
فــرد
برین مژده که جان فشانم رواست
که این مژده آسایش جان ماست
مختصر کلام چون سردار محمدقاسم خان جلاد برادران شــد اول دیــگران را
يك بيك بواسطه ریسمان که خود مذکور بگردن هر کدام بدست خود می انداخت وفشار
میدادند تا هلاك میشدند و مقابل کردار زشت وفعل قبیح که از اوشان صادر شده بود
بجزای اعمال خود رسیدند چون نوبت به سردار محمد اسلم خان رسید و مد نظر قتل
برادر را دید بعد سردار محمد قاسم خان نزديك آمده بیان فرمود که باوجود خردسالی
بارها می گفتم که سرکار اقدس با شما پدری میکند و بزرگی یکبار برده شمارا
بدرجه عزت و بزرگی رسانده شما در مقابل احسان سرکار بدی میکنيد وشب وروز
کمر بخرابی بندگان سرکار بسته اید بندگان اقدس خداجوی و پروردگار عالم
حق البین است البته حق بمرکز خود قرار میگیرد .
فــرد
چراغی را که ایزد بر فروزد
هر انکس پف کند ریشش سوزد
جناب شما که بزرگ برادران بودید مرا كودك ميگفتید و نادان می شمردید
اکنون خود را چگونه می بینید باز هم کمر بسلطنت می بندید و مرا فاش میدیدید
امروز چه نحو بكيفر اعمال خـود گـرفـتار آمـدیـد ایـن جــزای دنیا است


(۱۴۷)
پادشاهان متاخر

البته جزای عقبی باقی است بعد از آن طناب بگردن سردار مذکور انداختند لاکن
بدرجه سردار محمد اسلم خان مات و مبهوت مانده بود که اصلا در جواب سردار
محمد قاسم خان برادر كوچك تکام کرده نتوانست این بودکه طناب را بمعرفت جلادان
بقوت فشار دادند تا جان پلیدش از بدن ناپاکش بدر آمد وخلقي از كيد ووسوسة
مذکور خلاصی یافت الاچند اشخاصی که باوی متفق بودند از دنبال سردار محمد اسلم خان
رفته هم سفر شدند شاعر میگوید .
شعر
تو چاهی کنده ای در دل که خلقی را در اندازی نمی ترسی از آن روزی که خود را در میان بینی
شعر
دهقان سالخورده چه خو گفت با پسر کای نور چشم من بجز از کشته ندروی
باری چون قضیه محمد اسلم خان با تمام رسید وخلقي از شر او نجات یافتند وخود سردار
بد طینت بکیفر اعمال خودرسید چنانچه کرد هر چیزی که کرد و دید انچیزی که دید.
بهر حال چون خاطر بندگان اقدس شب وروز بجانب لشکر سبزوار نگران بودند و
درین وقت که سردار محمد اسلم خان و دیگران بقتل رسیدند بعد از آن خواستند که
سرکردة بزرك بجانب سبزوار بفرستند جرنیل داؤد شاه خان که شرح رویداد عزل شدن
او را از ترکستان از منصب جرنیل سابق تحریر نموده بودم که در کابل بهمان معزولی
بسر میبرد تا اینکه قضیه قتل فراموز خان سپه سالار در سبز وار دست داد و لشکر سبزوار
بدون افسر ماندند داود شاخان جرنیل از حضور فیض ظهور و پادشاه قوی شوکت
بمنصب نائب سالاری سرافراز شده مامور سبزوار گردید وامر شد که بلشکر سبزوار سه
ماهه تنخواه وسه ماهه انعام بدهند وبه تمامی افسران نشان بهادری مطابق بمنصب داده
فرمان رضا مندی سر کار را بحضور کل لشکر ظفر اثر بخوانند بعد از آن درباره بندگان
اقدس از جمیع لشکر دعا بگیرند و بعد از فارغ شدن تنخواه و انعام بخورسندی و خاطر جمعی
از سبزوار حرکت فرمود ه منزل و مراحل طی کرده عازم دارالسلطنه کابل شوید
باری حسب الامر جهان مطاع جرنیل داؤد شاه خان که بمنصب نائب سالاری سرفراز
گردید روانة سفر خیریت اثر سبزوار گردید تا اینکه واردسبز وار گردید وجمیع لشکر
مردانه استقبال کرده نائب سالار را داخل لشکرگاه نمودند روز سوم تمامی افواج
ظفر شکوه نمك حلال را از نظر گذرانده بعد فرمان پادشاه رعیت پرور را بآواز بلند وفصیح
که سراسر نوازش شاهانه ومرحمت پدرانه درج بود خواندند وجميع اشکر شنیدند بعد
از آن درباره سرکار والا تبار وپاد شاه زاده بلند اقبال جناب وليعهد صاحب دعای
دولت وصحت مندی از تمامی لشکر گرفتند چون از امور فرمان شهنشاهی فارغ شدند


(۱۳۸) جلد دوم

بعد از آن بحضور افواج نمك حلال ولشكر ظفر شكوه جمع افسران سبزوار را مطابق
منصب و افسری نشان بهادری دادند و بعد نوبت بلشكر ظفر اثر رسيد حسب الامرضه
ماهه انعام و سه ماهه تنخواه در وجه لشكری بدوسه يوم داده شد و بسرعت تمام كردند
و بار ديگر در حق پادشاه قوی شوكت و پادشاه زادة بلند اقبال جناب وليعهد صاحب دعای خالص
نموده صحت مندی و برقراری دوام دولت خدادادرا در درگاه الهی التجا برده ندوخواهان
شدند خلاصة كلام در مدت پانزده روز از جميع كبارات و تمامی انجام لشكر آسوده خاطر
شده از سبزوار حركت فرما شدند اكنون مدتی است كه از نفاق مردم افغانستان تحرير
نگرديده باری باید شمة از نفاق بعرض خردمندان برسانم و سر مطلب بازگردم زيرا كه اگر
نفاق نبودی مردم افغانستان جهانگير شدی در زمانی که سپه سالار مقتول شد و سركردة بزرگ
در لشكر سبزوار نماند با تفاق افسران كريم بخش هندوستانی را که سابق هم بحضور سالار به منصب
جرنیلی سرافراز بود صاحب اختيار لشكر سبزوار نمودند و جميع افسران به امرو نهی جرنيل
مذكور عمل ميگردند وقتیکه داؤدشاه خان نائب سالار وارد سبزوار شد وصاحب اختيار كل
گردید جرنيل كريم بخش را اصلا منظور نميكرد بلكه بنظر حقارت ديد و بطرز سپه سالار هم رفتار
نکرد و خدمت نفرمود ازين رهگذر جرنيل كريم بخش آزرده خاطر شد و كدورت آميزگشت
عاقبت غمازان طرفين را به گفتگو آوردند و جانبين گفتگو كردند و فتنه انگيزان
سخن چينی كردند و گفتگو بالا گرفت هرچند حق بطرف جرنيل كريم بخش هندوستانی
بود و سخن خود را به كرسی نشاند ليكن مسافر وبيكس بود عاقبت به امر نائب سالار
محبوس زنجيری شد و بی گناهی جرنيل مذكور مبدل به گناه كاری گردید چنانچه
زنجير بند تا کابل رسيد و بحضور سركار به گفتگو در آمدند خاتمه سخن كريم بخش
جرنيل پسند افتاد وحق بجانب جرنيل مذكور قرار گرفت وخدمات غایبانه که در سفر
بحضور سپه سالار و بعد از آن که سالار مقتول شد بعمل آمده بود منظور حضور فیض ظہور
بندگان اقدس گرديد وجرنيل مذكور به منصب سابقه سرافرازی حاصل كرد و به افواج
دیگر كه مامور کابل بودند مامور جرنيلی شدند اكنون بطرف مطلب سخن گوئيم
و سخن باز كنيم اين بود که از سبزوار مراجعت كرده منزل به منزل طی مراحل كرده
مع الخير والعافيت بعد از يكمماه و شش روز داخل دارالسلطنة شهر كابل گرديدند .
روز ورود کابل بنا بر امر سر کار والا ولی عهد صاحب با چند اشخاص بزرگ وبزرگان
دربار باستقبال لشكر سبزوار تاحدود قلعة قاضی رفته ملاقات كردند و در بارۀ لشكر
نوازش ومرحمت فرمودند و با تفاق عازم شهر كابل شدند بعد از آن تمامی لشکر در چمن
مقابل سراجة پادشاهی جمع شده هشت بات بحضور پادشاه خداجوی عدالت گستر سلامی
گرفتند و پادشاه سيامپرور بزبان گهريار جويای احوال سلامتی افواج نمك حلال شده
بسی توجيه وبسا تمجيد نمودند و خورسندی حضور فیض ظهوررا بشكلی اظهار كردند
و خدمات شایسته ومردانگی واتفاق شان را که درسبزوار تمام كرده بودند رضامندی
فرمودند و از حضور مرخص نمودند بعد از حضور بندگان اقدس كه مرخص شدند شاهزاده
والاجاه جناب وليعهد صاحب دوماهه تنخواه به صيغه انعام و بخشش بسبب خدمات سبزوار


(۱۳۹)

پادشاهان متأخر

که از لشکریان بظهور رسیده بود بحضور مرحمت فرمودند وخورسندی و رضامندی
خود را اظهار کرده تحسین و آفرین گفتند و مرخص فرمودند . اکنون لشکر ظفر
اثر را به نیکنامی ورضامندی سرکار آسوده وبرقرار بدارالسلطنه شهر کابل
بگذارید .

چند کلمه سخن از گردشات فلکی و رویداد سردار
محمد یعقوب خان که گرفتار چرخ فلک است شنوید

لهذا چون سردار محمد یعقوب خان با وجود حرکت های زشت و کار ناصواب که سابق
تحریر شد کرت دویم درهرات فرمان فرما شده صاحب سلطنت گردید لاکن هوای هرات
چون سراسر فساد انگیز است بنابران بار دیگر سردار مذکور از جادۀ مروت وانصاف
بر آمده از عقل وهوش بری گردید و بری شد چنانچه ظاهروپنهان درخلاوملا بعضی سخن هائی
که سزاوار گفتن نداشت اظهار میکرد ودرمجالس به آواز بلند شکایت مینمود آغآازین
بی خبر كه نمك خوار ونمك پروردۀ حضورش یومیه اخبارمیکرد وبتواتر هفته به هفته بحضور
بندگان اقدس ازهرات میفرستاد و خاطر سرکار اقدس رامشوش میساخت چنانچه هر
حرکاتی که خلاف قاعدۀ قانون خواه بدربار ومجلس خواه ، درخلوت ازسردار مذکور
صادرمیشد مقرر بحضور سرکار رسیده وازحضور اقدس بگذشت خصوص که فتنه انگیز
و غماز وسخن چین را درین وقت دست آویز سخن کردن پیدا شده بود ویومیه سخن چینی
میکردند وسردار بخت برگشته را سرسخن کردن میاوردند تاکار کدورت بالاگرفت وخاطر
خطیر بندگان اقدس بکلی کدورت آمیز شد تا کار بجائی رسید که بندگان سرکار
فرمان فرستاده سردار محمدیعقوب خان را طلب حضور فرمودند چون فرمان منظور
سردارمحمد یعقوب خان گردید از خواندن فرمان وطلب حضور شدن متفکر مانده و بحیرت
فرو رفتند وهر طرف بيك خيال را جولان دادند بهیچ طرف کشایش نیافتند عاقبت پنج نفر
بزرگان خود را جمع کرده کنکاش نمودند و بیان فرمودند که ای بزرگان حضور در بساط
بندگان عالی یك ولایت هرات است وهرات جزوی ولایت است ظاهر است که در مقابل لشکر سرکار
مقابل نمی توانیم شد وتاب مقاومت نداریم یا بجانب ارض باید رفت یا رفتن کابل را بـــه
خود مصمم باید کرد و حسب الامر بقرار فرمان بحضور بندگان اقدس مشرف باید شد
وتن به تقدیر الهی باید داد مصراع ،
تا یار کرا خواهد و میلش به که باشد ، ،
هرگاه به این دو اراده عمل نکنیم ورجوع به مقدمه داریم بکدام دولت وبکدام
لشکر وبکدام اعتبار بکلی مقابل شویم وتقابل ورزیم وجنگ دراندازیم ظاهر است که
تاب مقاومت نداریم و بد نام ابدی خواهیم شد اکنون شما بزرگان حضور که همه چون
پروانه بدور بندگان عالی جمع و فدا شده اید وغم شريك عالی میباشید چگونه خیر
وصلاح میدانید بدون كيد وريا وبدون خوف ورجا بعرض بندگان عالی برسانید بعد از
فرمان سردار جمله بزرگان که حضور داشتند عرضه داشت کردند که صاحبا ذره پرور اما


جلد دوم
(۱٤۰)

غلامان قطعا گرفتن کابل را خیر وصلاح نمیدانیم ویقین خدمتگاران در اول رفتن کابل
چنان بود که البته محبوس خواهی شد از تقدیرات از لی دفعة اول نجات یافتید وکار
بخیر انجام یافت لاکن درین فرصت رفتن کابل را مصلحت نمید انیم خود بندگان عالی
مرحمت کرده فکر کنند که قتل سه نفر شخص بزرگ که رکن سلطنت بودند بواسطۀ
جناب شما شد اضافه بران چقدر خرابی بدولت دست داد و چه نحو مخارج دولت شد
خصوص جناب عالی در مجالس ها که عام و خاص حاضر بودند از زبان مبارک
سخن ها ظاهر میشد که سزاوار گفتن نداشت مشخص است که
يوميه اخبار شبــه يــك بــه يــك منظور حضور ســر کار والاشده باشد اميد
واریم که رفتن کابل را مانع شوید در دیگر امور جناب عالی مختارند (حافظ وظيفة
تو دعا گفتن است و بس) بعد از عرضه داشت خدمتگـاران سردار محمد يعقوبخان
یکشب و یکروز تحمل کرده فکر کرد عاقبت رفتن کابل را بخود جزم کرده اراده رفتن
کابل نمود ونصایح وزراء سودمند نشد زیرا که استاد فرموده است :
قطـــــعـــه
گر شود ذرات عا لم پیچ پیچ
چون قضا بیرون کند از چرخ سر
ماهیان افتند از دریا برون
این قضا بادیسـت سخت وتند خو
با قضای ایزدی هیچ اندهیچ
عاقلان گردند جمله کور و کر
دام گیرد مرغ پران را ز بون
خلق چون خس عاجز اندر پیش او

خلاصۀ کلام تقدیر رفته باز نیاید این بودکه سردار محمد يعقوب خان به سخن ناصحان
عمل نکرده سردار محمد ايوب خان برادر كوچك خودرا که در اول فراری با خود
فراری نموده بود و در هرات باتفاق برادر بزرگ بسر می برد حال که عازم کابل شد
سردار محمدایوب خان را بجای خود بحکومت هرات امر فرمودند و پنجهزار خدمتگاران
خود را که هر کدام جان فدا وجان نثار وفدائی بودند بخدمت سردار محمد ایو بخان
امرکردند و ترغیب نمودند و نصیحت آغاز کردند و فرمودند که برادر من خورد سال است
اول متوجه مذکور دوم محافظت هرات را از دست برد دشمن کرده سپاه و رعیت را
بدرستی نگاهدارید، و شرط احتیاط بجا آرید هرگاه بمر حمت خداوند از حضور سر کـار
والاتبار این نوبت مرخصش شدم و بجانب هرات آمدم فبها امراد گویا حیات در باره
و امر پدر بجا آوردن و اگر به کج رفتاری فلك گرفتار آمدم و امید بازگشتن نیا فتم
بعدازان شمارا وحکومت هرات را بخداوند سپردم اما ازشمایان که برادر و بازو ونمك
پرور وخدمتگار قدیمی بوده و هستید وبندگانعالی همه وقت از شمایان مردی و مردانگی
دیده و جان فشانی شمایان بحضور عالی داریم اظهر من الشمس است چنانچه ظاهر
وهویدا اثر ناموس گذشته بندگان عالی را افضل دانسته همه بندگان را ما میدا نیم
و خورسندم هرگاه به فضل خداوند صاحب جاه وصاحب عزت شدم آنز مان از درگاه
خداوند امید وارم که از خجالت شمایان برآمده توانم در این وقت شمایان را
وارجمندی سردار محمد ایوب خان را بخداوند سپرده امید وارم در خصوص ملك داری


(١٤١)
پادشاهان متأخر
ولشکر داری مردی را از دست ندهید و تا جان در تن و رمق در بدن دارید بهر عنوان که پیش آید و تقدیر رفته باشد به غیرت کوشش نمائید ومردانگی بکار ببرید بعد ازان چیزی که خدا وند خواسته باشد و تقدیر ازلی رفته نصیب ما و شما شده باشد باید وشاید بظهور برسد مختصر کلام سخن‌های نصیحت آمیز که سزاوار گفتن داشت بسردار محمد ایوب‌خان و خدمت گاران اظهار کرد بعد ازان از سپاه وفقراء دعا وفاتحه گرفته تسلیهای بزرگانه و شاهانه بسپاه و فقرا داده بتوکل خداوند با اقلی خدمت‌گار از راه هزاره جات بسرعت تمام روانۀ دار السلطنه کابل گردیدند تا اینکه بعد از طی مراحل ومنازل روز پانزدهم وارد دار السلطنه شهر کابل گردیده بحضور پادشاه قوی شوکت مشرف شدند وشرف حضور یافتند و بقدمهای مبارك سرکار والا تبار خود را بهزار عذر و انکسار انداخته عذر تقصیرات خواسته وظاهراً مرحمت ونوازش دریافته بعد از ساعتی از حضور مرخص شدند و بمنزل خود آمده آسوده خاطر گشتند لاکن بندگان اقدس از زمان ورود سردار محمد یعقوب‌خان خفیه اخبار نویس مقرر فرموده بودند که ساعت بساعت ولحظه به لحظه حرکات وسکنات چه از گفتار وچه از کردار شب و روز سردار مذکور کما حقه بدون خلاف پی کم وزیاد بحضور انور عرضه بدارد اما سردار محمد یعقوب‌خان هم از فرصتی که وارد حضور شد اوضاع در بار ومرحمت ومهربانی سرکار را بر خلاف آمدن سابقه دیدند و دانسته شدند که خاتمۀ اینکار بجز از خرابی دلیل دیگر ندارد از آمدن خود بهزار درجه پشیمانی کردند وبخود بد گفتند ونفرین کردند هرچند فکر کردند و اندیشه نمودند راه چاره را مسدود دیدند با وجود آن بپرداخت کار خود شده يك خیال را بهر جانب دوانده فکر زیادی کردند عاقبت اراده فرار کردن را بخود مصمم کردند و شب و روز بخیال رفتن کمر بسته داشتند چنانچه قبل از فراری خود يك خط بمصحوب آدم صاحب اعتبار و محرم راز که بحضور داشت بجانب هرات فرستاد ورویداد خود را کما حقه شرح داد و در تکهداری هرات ومتوجه شدن بسپاه وفقراء و باخبری از دور و نزديك و دوست و دشمن ترغیب نمودند و بفکر رفتن خود افتادند و فرصت میجستند لاکن از تقاضای زمانه غافل .
شعر
در این زمانه که بر دوست اعتمادی نیست کجا غره توان گشت بگفته دشمن
وشاعر دیگر میگوید شعر:
جامه ات زین غم نمی آید بیرون هر بار سرخ رنگها دارد جهان مغرور آرایش مباش
مختصر کلام همان شخص صاحب اعتبار و محرم راز با اخلاص
سردار محمد یعقوب‌خان که از اعتبار بسیار خط خفیه خود را سردار مذکور بوی سپرده در هرات بجهة سردار محمد ایوب‌خان وخدمتگاران فرستاد شخص مذکور در جادۀ نمك حرامان قدم زده بدون واسطه بحضور سرکار اقدس آورده خط خفیه را منظور کرد وزودتر از حضور مرخص شده آوازه در انداخت که در اینده خط بدست کارگذاران سرکار والا تبار افتاد چون قضیه برعکس افتاد ملازم صاحب اعتماد خط بر انيك حرام پراگنده احوال خود را بحضور سردار محمد یعقوب‌خان رسانید رویداد گرفتاری خط را فرازغنده بدست ملازمان سرکار بازگفت و بخدمت سردار مذکور خود را فدایی شمرده ترغیب زودتر برفتن کرد و عرض کرد که غلام خدمت کارم چنانچه خبر میدانم که زودتر ازین شهر پرشور برآمده بجانب هرات راهسپار شویم سردار فلك زده ازین حادثه بیخبر که فتنه انگیز وفتنۀ خیز ویر بادی سردار مذکور خود همین شخص


جلد دوم

(١٤٢)

پلید است اضافه بران سخن های بی اورا حق و صدق دانسته از وی خورسندی و رضامندی نموده مختصر
سخن سر کارخدا چوی از کمال بزرگی خط سردار محمد یعقوب خان را از نظر گذرانده آشکار
نکرد و پنهان داشت لاكن متوجه حركات سردار مذکور از پیشتر بیشتر شدند و سردار
محمد یعقوب خان شب و روز ازین حادثه که خط بدست افتاد ما بین خوف و رجا بسر میبرد و
معالجه درد خود را نمی یافت یعنی فرصت فرار شدن میسر نمیشد ازین روی بسی غمگین بود و
ساعت بساعت اختیار رفتن داشت چنانچه شب پنجم اسپان خود را در شب نعل بندی فرمود و بخاطر
داشت که فردا باید خوفیه روانه هرات میشویم اما از ین غافل که از معتبران حضورش لحظه
با لحظه اخبار و ابحضور سرکار میرساند و همه وقت پهره دار مامور بودند و محافظت مینمودند که
حرکت نکند و فراری نشود باری چون شب گذشت و فردا سردار محمد یعقوب خان وارد حضور شد
سلام کرده ایستاد بندگان اقدس بعد از ساعتی مرحمت کردند که دیشب چه اراده یکدایم خیال
فاسد اسپان خود را در شب نعل بندی نمودند مقصد ازین نعل بندی چه بود سردار محمد یعقوب خان
در جواب سرکار عرضداشت نمود که بسیاری اوقات اسپان خود را در شب نعل بندی نموده ام
بلکه بحضور سر کار و الاهم این قاعده غلام ظاهر است بعد بندگان اشرف خط اسمی سردار
محمد ایوب خان را بدست سردار محمد یعقوب خان دادند و سوال کردند که از چه سبب اینخط را
به هرات می فرستادید و چرا بخیال شورش افتاده اید و باز میخواهید که عالمی را بر باد بدهید و
قصد قتل کدام یکی را بخاطر گرفته اید این چه غوفا است که شما را دست داده و از چه باعث
بندگان اقدس را آسوده نمیگذارید بعد ازان حركات هرات را يوما فيوماً ومجلس بمجلس
که از سردار محمد یعقوب خان صادر شده بود باز گفتند و دایل و برهان برای سردار مذکور نشان
دادند لهٰذا چون کار برسوائی انجام یافت و طشت از بام افتاد جای سخن کردن باقی

نماند سردار محمد یعقوب خان بغیر از سکوت چاره بخود ندیدند سر بزیر
افگندند و جوابی نگفتند این بود که غضب بر طبیعت سر کار متوالی گردید
ولرزه باندام مبارکشان افتاد بر آشفتند و از روی غضب امر کردند که در سراچه بقل حرام
سرای محبوس کرده احدی را نزدیک وی نگذارید و خانه را تاريك سازید که اصلاً
روشنی نتابد و غرسی و درهای خانه را کل میخ کنید و شرط احتیاط بجا آرید بدون از
امری ضروری که از در بر آمده و پهره دار با او باشد دیگر نگذارید که از درون خانه
قدم بیرون گذارد و چنان درباره محبوس مذکور سخت گیرید و بز حمت گرفتار
سازید که تا قدر عافیت ظاهر گردد و احسان پدر هویدا شود زیرا که از بخت برگشته گی
و فتنه زدگی چه زحمت های کلی که بسر کار والا رسانیده خصوص مرگ سه نفر که سه رکن
دولت و بازوی بندگان اقدس بودند چه نحو بقتل رسیدند و چگونه داغ بر دل سر کار
نهادند اکنون کج رفتاری و کج روشی تعلق ببزرگی و شاهزادگی ندارد نادر افشار که
صاحب سلطنت شد و بفضل خداوند اقلیم ها کشاد حکومت ایران را که ساکنان به پسر بزرگش
عطا فرمود و تاج سلطنت بر سرش گذاشت عاقبت فرزند به قتل پدر کمر بست و در جنگل
مازندران بامر مذکور به تفنگگ زدند زخمی شد و خداوند نخواست که مقتول شود تا اینکه نتیجه
کج رفتاری خود مذكور را بفرمان پدر از دوجشم عاجز کرد ظاهر است که سردار محمد یعقوب خان


(١٤٢)
پادشاهان متاخر
هم زحمت بدطینتی خود را باید بکشد تا بداند که بدی چقدر نتیجه بدی پیش می آرد.
شعر
تو چاهی کنده در دل که خلقی را در اندازی
نمیترسی از ان روزی که خود را در میان بینی
و شاعر دیگر میفرماید:
یا خود کج و یا ما کج و یا خلق خدا کج
آخر نشوی راست بگو تا بکجا کج
خلاصه کلام بهمین منوال که تحریر شد سردار مذکور بقید و بست سخت گرفتار گردید و محبوس بزحمت شد لاچارا تن بتقدیر خداوندی در داد و بمنزل تاریک آسوده نشست واری بعد از محبوس شدن سردار محمد یعقوب خان از حضور فیض ظهور بندگان سرکار ایشك آقاسی شیر دل خان وسردار شاه پسند خان و یکی دو نفر بزرگان دربار مامور هرات شدند و فرمان تسلی خاطر بجهت سردار محمد ایوب خان و بزرگان حضور سردار مذکور از حضور بندگان اقدس داده شد و ایشك آقاسی شیر دل خان را سفارش فرمودند که سردار محمد ایوب خان خورد سال است مبادا خوف غالب شود بهر صیغه باشد تسلی بدهید و از حضور سرکار امیدوار نوازش و مهربانی بدارید و چنان کنید که آسوده خاطر عازم حضور شود و خوف ندارد احیانا هرگاه خیال حکومت هرات داشته باشد به اتفاق سردار شاه پسند خان مامور هرات بدارید که بصلاح و صوابدید سردار شاه پسند خان که شخصی بزرگ است حکومت ورزند اشخاصی که بحضور دارند ملاحظه کنید که چه نحو مردمان اند هر گاه خیرخواه و دولت خواه و اشخاص خدمت گذارند نگاهدارید و الا بحضور بندگان سرکار بفرستید مخلص کلام این بود که ايشك آقاسي شير دل خان و سردار شاه پسند خان عازم هرات شدند تا اینکه بحدود هرات داخل شدند سردار محمد ایوب خان که قبل ازین بمعرفت شاطر سردار محمد یعقوب خان که از کابل چاپاری خبر به هرات رسانده بود و واقف بودند فورا آدم فرستاد امر کردند که محبوس وار داخل شهر هرات کنند خصوص ايشك آقاسي شير دل خان را با دیگران بدون از سردار شاه پسند خان زحمت و زجر بدهند و بزحمت تمام داخل شهر هرات بدارید تا عبرت خلق الله گردد چنانچه بهمین زحمت ايشك آقاسي شير دل خان را وارد شهر هرات نمودند و سه روز در هرات محبوس و از نگاه داشتند ثانی بمصلحت دید بزرگان حضور خود سردار محمد ایوب خان در طائفه جمشیدی که خان آقای جمشیدی خسر سردار محمد یعقوب خان بود و بحضور سردار محمد ایوب خان خیلی عزت داشت و از خود می دانستند ايشك آقاسي مذکور را محبوس فرستادند و در قید و بست مذکور سفارش فرمودند اما سردار شاه پسند خان را در شهر بحضور خود نگاهداشتند و زحمت نرساندند لهذا چون کار بدینجا رسید بعد ازان به تهیه و تدارك لشکر کشی شده در حدود پل مالان خیمه و بارگاه برپا کردند انتظار ورود لشکر کابل بودند اضافه بران دو كندك پلتن و يك رساله مکمل اسباب و شش عراده توپ جلوی بسرکردگی کاهوس خان جرنیل که غلام سردار محمد یعقوب بودند در حدود سبزوار فرستادند که از دشمن با خبری کرده یومیه اطلاع بدهند باری چون خبر محبوسی ايشك آقاسي شير دل خان در کابل بحضور پادشاه اسلام پناه رسید بحیرت فرو رفتند و سردار محمد یعقوب خانرا نفرین کردند زیرا که ايشك آقاسي مذکور بحضور پادشاه شخص بزرگی بود و سزاوار اینطریقه بی عزتی نداشت بعد ازان


(١٤٤)
جلد دوم

بامر بندگان اقدس دوازده هزار فوج مکمل از توپخانه و پلتن و رساله و خاصه دار
بسر کردگی حسین علیخان سپه سالار و مستوفی حبیب الله خان مأمور هرات شده بسرعت
روانه شدند و بنا بر امر سر کار در رفتن و تلاش منزل زدند و کوشش خود را بهرات رساندن
سعی بلیغ نمودند که زود تر وارد هرات شوند و سردار محمد ایوب خان را تسلی
خاطر بدهند که پراگنده نشود تا اینکه وارد فراه شدند در آنجا خبر یافتند که لشکر
هرات در حدود سبزوار بسر کردگی کاهوس خان جرنیل استقامت دارند و انتظار
ورود دشمن میباشند حسین علیخان سپه سالار از شنیدن لشکر سبزوار فوراً از فراه
حرکت کرده بتلاش تمام روانه هرات شدند لکن از کمال هوشیاری و نمک خواری عریضه
بحضور سردار محمد ایوب خان فرستاد تسلی دادند ای شاهزاده بلند اقبال در خصوص
محبوس شدن ايتك آقاسی شیر دل خان که تقدیرات ازلی رفته بود پراگنده نشوید و خود را
در بدر و پریشان نسازید هر چند ايتك آقاسی مذکور سزاوار اینگونه ذلت نبوده ظاهر است
که از مردمان کم عقل و نادان این حرکت صادر شده و جناب شاهزاده والا جاه را فریب
دادند اما دانسته باشید که بندگان اقدس با این حرکت که از مردمان دیگر صادر
شده بجانب شما غضب نکرده و نمی کنند این غلام فدوی که جان نثار دولت بوده و میباشم
رضا نمی دهم که بندگان شاهزاده عالی بغیر حق در بدر شوند و شاهزادگی را برباد
داده فراری شوند عریضه غلام را بکمال صدق و صداقت غلام دانسته آسوده خاطر
باشید و از هرا ت حرکت نفرمائید که غلام خیرخواه و جان فشان صمیمی بوده و میباشم
از درگاه خدا وند امیدوارم که جناب شاهزاده بلند اقبال صاحب حکومت هرات
كما كان باشند وا اسلام مختصر کلام عریضه سپاه سالار در هرات رسیده از نظر سردار
محمد ایوبخان و بزرگان در بارشان گذارش یافت ازینطرف خبر ورود لشکر کابل
اشتهار یا فت و کلیه مردم هرات اطلاع یافتند ازین رهگذر اعتبا ر سابقه بسردار
محمد ایوب خان باقی نماند بعد پنجنفر بزرگان در بار را جمع کر ده کنگاش نمودند
و سردار محمد ایوب خان بیان فرمودند که اى نمك خواران رویداد کما حقه ظاهر است
اکنون فکر کنید و ملاحظه بدارید که چه باید کرد یومیه به چشم سر می بیند که در
کار حکومت بند گان ما تنزل پیدا میشود و خرابی دست میدهد اضافه بر آن
عریضه سپاه سالار را فکر کنید که راست است یا کذب بهر عنوان شما پنجنفر که
شريك هستید بدرستی متوجه شده سخن را به یکجا قرار بدهید زیرا که دشمن گلوگیر
است مبادا که همین فرصت از دست برود و بچنگال دشمن گرفتار گردید.
شعر
فرصت غنیمت است عزیزا در این چمن     فردا چو برگ کل همه بر باد میرویم
لهذا بزرگان دربار و معتبران حضور بجز فرار شدن دیگر علاجی باین درد و درمانی باین
مرض نیافته و آشکار متفق القول عرضه داشت نمودند هنوز سر دار مذکور و بزرگان
در بار در اندیشه چون و چرا بودند که ناگاه خبر جانسوز دولت بر باد کن رسید خان
آقای جمشیدی که دولت شريك سردار محمد یعقوب خان بود دو سرداران مذکور
نامبرده را خدمت گار صادق میدانستند از کمال صداقت


(۱۲۹)
پادشاهان متاخر
و اعتمادی ایشک آقاسی شیردل خان را محبوس باوشان میبردند. امروز که خبر لشکر
کابل رسیده دست از یاری شان برداشته ایشک آقاسی شیردل خان را با دیگران از
حبس بر آورده با سواران جمشیدی بجانب هرات روانه شدند چون این خبر شهرت
یافت مردمان هرات که دایم در بیوفایی قدم زده بودند بقرار سابق رجوع به بی وفایی کردند
و تمامی لشکر هرات از ملکی و جنگی دست از یاری سردار محمد ایوب خان کشیدند و
باوطان خود رفتند بعد از آن که رویداد از این قرار شد واقعه بر عکس افتاد خوف
عظیم بر دل سردار محمد ایوب خان و بزرگان دربارشان افتاد و تدبیر کار خود را در
فراری دیدند که بباید بجانب ارض اقدس روانه شوید. چنان چه در مدت سه روز تهیه
و تدارک خود را نموده روز دیگر به تدبیر از درون شهر برآمده روانه ارض اقدس شدند
فردای آن ایشک آقاسی شیردل خان معة سواران جمشیدی وارد شهر هرات شدند نقاره
خانه ها را بنام نامی سرکار امیر شیر علی خان بصدا در آوردند بعد از آن مردمان هرات
از هر طرف فوج فوج طایفه بطایفه از ملکی و جنگی بحضور ایشک آقاسی شیر دل خان
آمده مبارک باد کرده بسر افرازی باز میگشتند تا اینکه بعد از يك هفته لشکر مأموری
کابل بسر کردگی سپهسالار حسن علیخان و مستوفی حبیب الله خان وارد شهر هرات شده
برقرار گردیدند چون چند روز بآسودگی گزارش یافت و سپاه سالار و لشکرها در شهر هرات
جابجا شدند ایشک آقاسی شیردل خان بنابر امر سرکار والا تبار از هرات مراجعت
کرده روانه دارالسلطنه کابل شدند و بسرعت منزل زده خود را بحضور شهریار عدالت
گستر سرکار امیر شیر علیخان رسانیدند و شرف حضور فیض ظهور بندگان سکندرشان را
دریافتند و رویداد خود را حسب الامر از محبوسی و گذارشاتی که پیش آمده بود بعضی را
بطریق زحمت و زجر که دیده بودند و برخی را که سزاوار خنده میدانستند بزبان لطف
و طرز لطیفه بحضور انور عرضه داشت کردند بعد بندگان اقدس سوال کردند در زمانی
که شما را بالای یابو سوار کرده داخل شهر هرات نمودند یکی اینکه بجانب مردم
اوخ می کردید و طرز خنده را پیش می گرفتند و دوم الفاظهای قبیح بسردار محمد ایوبخان
و مادرش میگفتید سبب گناه ما درش چه بود گناه گار محمد ایوبخان در هرات و ما درش
در کابل اضافه بران ناموس سرکار چگونه سزاوار که فحش میدهد و چه لازم فحش
دادن داشت ایشک آقاسی شیر دلخان بخنده عرضه داشت نمود که ای شهریار هرگاه
مادرش بانو و خانم میبود البته فرزندش صاحب لحاظ میشد اضافه بران فحش دادن
پسر غلام در هرات و خانم در کابل کجا و چگونه فحش دادن پسر غلام نسبت بدو نامه را
بوی می رسید و تا ثیر بخشد اکنون تقویم پارینا را چه حاجت بحضور سرکار والا تبار که
بعد از هفت ماه بیاد آورده بزبان گهربار جاری می سازند و در مجلس حضور مذکور
می دارند هرگاه بندگان اقدس اشرف را مقصد از اظهار سخن است دوم باره غلام
تکرار عرضه نمایم بدون از اندیشه و بغیر از خوف و رجا بما در سردار محمد ایوبخان


جلد دوم
(١٣٠)
فحش بزرگی میدهم وباك ندارم واز زمان امیر کبیر تا حال که بندگان اقدس بفضل خدا وند تخت نشین افغانستان است دایم گستاخی دارم و میدارم بعد سرکار والا بخنده در افتاد خیلی بايشك آقاسی مذکور شوخی کردند و مهر و محبت ورزیدند و اهل مجلس جمله بخند ه در آمدند خلاصه کلام سرسخن باز گردیم و از مطلب بازگوییم. باری چون امور مملکت داری هرات تعلق به سپاه سالار حسین علی خان گرفت هر چند مستو فی حبیب الله خان بودند و حاکم ملکی محسوب می شدند لاکن شیوۀ افغانستان باید از دست نرود تعمیر افغانستان از نفاق است باید و شاید بهمان طریقه عمل دارند مختصر کلام سپاه سالار مذکور از کمال عقل و دانش رجوع به آبادی نهاد و شکست و ریخت در دیوار قلعه را تمامی بادرواره خانه بخوبی و درستی تعمیر کرده خصوص خندق اطراف قلعه را با ر دیگر بطرز جدید عمیق کرده و خیلی بزرگ نمودند و اسبابی برپا کردند که به يك روز از آب دریا مملو شود لاکن ظاهر نیست که چه نحو آب از کجا بخندق میرسد از زیر زمین لوله ترتیب کرده آب بخندق میرسد هم چنین بشهر هم سرشته کرده اند هرگاه آب بخواهند بدون ملاحظه می برند واحدی ازین حادثه نمی داند که آب از کجا می آید مدعا آنکه شهر هرات را چون شهری از نو تعمیر نمودند گویا سد سکندر ساخته شد اکنون از حضور سرکار عدالت گستر و یاد شاه رعیت پرور سرکار امیر شیر علی خان سخن کرده شود سرکار اقدمی از ابتدای تخت نشستن افغانستان خیال حرکت بجانب کفر داشتند و متوجه سرشته داری ملک و سپاه بودند لاکن تقدیر در تاخیر می انداخت چنانچه شاعر میگوید :
شعر
هر چه دلم خواست نه آن میشود
هرچه خدا خواست همان میشود
واستاد دیگر می فرماید :
فرد
چون رفته بتقدیر دگر گون نشود
يك ذره ازان چه هست افزون نشود
چنانکه مدت سه سال در گرفتاری سردار محمد یعقوب خان گذارش یافت که شورش انداخت و مبلغهای کلی مخارج شد و چندین امورات پادشاهی معطل ماند و فرصت دست نداد تازمانی که سردار مذکور محبوس شد و خلقی از زحمت او نجات یافتند و بندگان اقدس آسوده گردیدند بعدازان متوجه افواج نظامی شدند و لشکر هارا از نظر فیض اثر گذراندند خصوص شتریلتن از جوانهای خردسال قبل ازین حسین علی خان سپاه سالار جمع کرده بنام نامی ولیعهد سردار عبدالله خان نام نهاد مکمل نموده بودند چون خرد سال بودند بهر پلتن آخند وملا و سرپرست کامل مقرر کرده بودند که تعلیم خواندن و نوشتن و نماز وروزه و طریقه اسلام و امر ونهی را استادان یومیه تعلیم بدهند چنانچه يك ساعت خواندن ونوشتن و آداب اسلام و يك ساعت قواعد و قانون نظام داری عمل دارند این بود که سالار مامور هرات شدند لاکن این قاعده بمعرفت استادان و سرپرست جاری بود تا اینکه سرکار والا تبار رجوع بنظام وسرشته نظام داری آورده متوجه افواج ظفر شکوه شدند بعدازان ملاحظه کردند که لشکر افغانستان در مقابل فوج دولت برطانیه قلیل است و مقابل نمی آید و اندك میباشد امر کردند که از هر طائفه آدم گرفته داخل افواج


(۱۳۱)
پادشاهان متاخر
بدارند اشخاصی که سزاوار پلشن باشند در پلشن مقرر فرمایند و اشخاصی که که لایق بسوار باشند
در رساله مامور دارند مقصد در زمان قلیل افواج مکمل اسباب بمهربانی خداوند بر پاشد
چنانچه شش پلتن ولی عهدی که خوردسال بودند از مرحمت شهریاری بزرگ شده چه در قاعده
اسلام داری وچه در قانون نظام مهارت تمام یافتند ومطابق افواج بزرگ عمل میکردند
بهر حال محرر کتاب را لازم که از هر گوشه بظهور رسیده باشد مختصر تحریر کند و داخل
کتاب بدارد وسخن را اشکال ندهد تا ملال خاطر نازک طبیعتان نگردد باری از تفضلات
خداوندی در مدت قایل افواج افغانستان باقبال پادشاه عادل مکمل ومسلح گردیده کم
وکاستی باقی نماند بعد ازان متوجه خزانه عامره شدند وامر کردند سنجش بدارند تا حقیقت
خزانه مذکور بحضور انور ظاهر گردد چنانچه مستوفیان دفتر یا دیگر نویسندگان اصغر
در اندک روز سنجیده بدون کم وزیاد معلوم کردند و بحضور بندگان اقدس عرضه داشت
نمودند بعد وزراء حضور و بزرگان دربار ملاحظه فرمودند که در وقت کار بخصوص در
فرصتی که با لشکر دشمن مقابل گردند ظاهر است که کفاف لشکر وکفاف دیگر مخارجات
دولت نمیکند البته باعث شکست دولت و بربادی سلطنت است بهتر اینکه در اینوقت که
فرصت باقی است تدبیری بکار شود که موجب ترقی دولت و نیکنامی سلطنت گردد بهر
حال حسب الامر بندگان اقدس وزيران صاحب تدبیر ومشیران حضور مجلس مشورت
برپا کردند وهر يك سخن كردند گفتگو نمودند عاقبت رأی همه بر این قرار گرفت که
ولایت افغانستان بزرگ ووسیع وجمیع مردم از شاه و گدا، خواهان غزای محمدی (ص)
هر گاه بندگان اشرف اجازه فرمایند وصواب بدانند وامر کنند فی خانه جزوی وجه انداز
میداریم که هم بمردم زحمت نرسد و هم کفاف دولت شود و بفضل خداوند بعدازان بدولت
عظما که غزای محمدی(ص)باشد برسیم ویقین داریم که درین امر درین خصوص جمیع فقرای
افغانستان خورسند وسرفراز گردند و پادشاه خدا جوی رعیت
پرور را با هزار خورسندی دعای خیر کنند این بود
که جمله وزیران وبزرگان بهمین اراده بحضور شهریار عدالت گستر رسیده متفق
الکلمه عرضه داشت کردند بندگان اقدس مصلحت و مشورت اوشان را نخواست ومنظور
حضور نفرمودند وامر کردند که در این مشورت سهو بزرگی نموده اید اول اینکه مردم
فقراء با این امر رضا نمیدهند و با این کار خورسند نخواهند بود زیرا که اینکار سزاوار
صاحب سلطنت نباشد دوم چه لازم که پادشاه يك كشور بزرگ بمثل خطهٔ افغانستان
که از فقرای زیر دست خود مهر حق طلب دارد وغر از ادست آویز خودسازد ازاین اراده
در گذارید که سراسر خطاست دیگر فکر کنید تا بندگان اقدس منظور نماید بعد جمله
وزیران که روزی چند بهمین خیال فکر زده عاقبت همین مشورت را پسندیده دانستند بعداز
امر سر کار و فرمودهٔ بندگان شهر یار بار دیگر چندین دلیل و برهان بحضور عرضه داشت
کردند تا اینکه بندگان اشرف را پسند افتاد ومشورث بزرگان را قبول فرمودند بعداز
آنی که امر سر کار جاری شد وزراء مشورت خود را بحضور اقدس منظور کردند
رجوع بحواله نموده فی خانه چهار روپیه انداز کردند و بهر حاکم وکد خد او سرشته


(۱۳۲) جلد دوم

دار ملك حواله نمودند و بعد فرمان فرستادند و امر کردند که در زمان اندك باید و شاید جمع آوری کرده بخزانه عامره برسانند ورسید خزانه دار را حاصل کرده بدفتر مملکتی ثبت بدارند و در نزد خود نگاهدارند تا در وقت محاسبات مجرا شود چنانچه در جمیع ولایتهای افغانستان از غزنین و قندهار و فراه و هرات و دیگر قصبه جات وشهر های كوچك و بزرگ و دهات و غیره تماماً آدم مقرر شد که بودنا بود را حصول سازند لاکن بندگان سر کار و وزیران در بارومشیران کاردار را یقین حاصل بود که بودا ندك است و مردم افغانستان از این رهگذر بسیار خورسند خواهند بود زیرا که نام غزا در بین است اما ندانستند فقراء از این وجه آزرده خاطر می گردند و پادشاه عدالت پرور پاك طینت خود را غیبت می کنند و بد میگویند و به بدی یاد می فرمایند و مبلغ قلیل بنظرشان کثیر مشخص میشود و دو پاره پادشاه وولیعهد پسرش که در عین احباب و شاهزادگی خدا جوی میباشد نفرین می کنند اما چگونه ولیعهد بچه آهو شاهزادگی وجه رعیت پر و ری و فقرا نوازی که مثال نخواهد داشت با وجود این همه رحم دلی و خداجوئی شب و روز فقرای بی اندیشه دربارۀ هم چنین جوان صاحب كمال بد می گفتند و در نصف شب ها و سحرگاهان نفرین می کردند و پادشاه عادل خود را بظلم و ظالمی نسبت میدادند عاقبت نارضامندی فقراء بحضور اقدس معلوم شد و آزرده خاطر شدند و جمع وزيراء را بد گفتند و سرزنش کردند بعد از آن درباره فقراء غضب کردند در باب جمع آوری وجه حکم ناطق فرمودند و جمیع افغانستان را ظالم پرور خطاب کردند و در مجلس عام مرحمت فرمودند که طایفه افغان و مردم افغانستان ظالم پرور وظالم طبیعت اند و پادشاه رعیت پرور و امیر عدالت گستر را نمی خواهند چنانچه ظالم را عدل و عدالت را ظالم میدانند زيرا كه خاك و آب افغانستان پرورده نفاق است ولایتی که نفاق اندیش بود ظاهر است که همه کارات شان برعکس باید بود از در گاه خداوند می خواهم که دایم گرفتار ظالم و پروردۀ ستم باشند تا قدر عافیت بدانند هر چند که عافیت را نمی دانند با وجود آن بظلم گرفتار آیند تا شاید از فقراء نوازی سر کار قدری آگاه شوند و نیکی های بندگان اقدس را شمه بدانند بهر حال ازین واقعه چهار روپیه گی مدت دو سال که دارش بافت تا داخل خزینه گردیدلاكن استاد می گوید :

فرد

خوی بد بر طبیعی که نشست
نرود تا بوقت مرگ از دست

مردم فقراء از باعث همین مبلغ قلیل که عبارت از چهار روپیه گی باشد و مبلغ کثیری بنظرشان جلوه داده بود شب و روز در بارۀ سر کار و ولیعهد دعای بد می کردند قضا را در سال نهم از سلطنت دویم پارۀ سر کار اقدس گذشته بود که ولیعهد ناخوش شد و ناخوشی شاهزاده بلند اقبال بطول کشید و یومیه مرض ترقی کرد عاقبت مرض راجع خفقان شد و کار دشوار افتاد حکمای دارالسلطنه و داکتر های دولت انگلیس كه هر يك خود را افلاطون زمان و بقراط عصر خود می دانستند از معالجه و شناخت مرض شاهزاده والا در ماندند و بحرت افتادند آخر الامر جمله اطباء حضور شاهزاده چنان مصلحت دیدند که مرض خفقان بجز از سیل و صفاء و ساز و سرود و گل های رنگ نما رنگ سبزه زار