( ٣٧ )

اگر محول حال جهانیان نه قضاست چرا مجاری احوال بر خلاف رضاست
بدو دو صاف ترا کار نیست دم در کش که هر چه ساقی ما ریخت عین الطاف است

غرض حین لشکر هرات بعد از غیرت و مردانگی و دشمن کشی که مقدمه را بر خلاف
مدعا دیدند و لشکر جرار خود را پریشان احوال و فتح را بجانب لشکر کابل مشاهده
نمودند لاچار ترك کار و زار کردند و تاب مقاومت و جنگجوئی بخود و لشکر خود ندیدند
نیم نفس را بخود غنیمت شمردند و جان بسلامت بردند و الامان گفتند و خود را از چنگ
لشکر خونخوار کابل رهانیدند و روانه اوطان خود شدند و بمارای خود شتافتند لاکن هر قدم
بر داشتن شان مقابل صد فرسنگ و هر لحظه رفتن شان برابر صد سال به درازی می نمود
اما غم رسیدگان وادی بلا و رنج کشیدگان زحمت و ابتلا تسلی خود را بفرد استاد میکردند.
ز رنج و راحت گیتی مرنجان دل مشو خرم که آئین جهان گاهی چنان گاهی چنین باشد
باری لشکر کابل که چون شیر غران و ببیر بیابان دست به شمشیر بران بدشمن کشی آویخته
جنگ بودند بعد از شکست لشکر هرات که دشمن قوی بودند و فرار کردند دست از جنگ
کشیدند و با فتح و فیروزی با چنگال پر که چپاول نموده بودند بجانب لشکر گاه خود باز
گشتند و دست و رو از خاك و خون شسته به آسودگی بخیمه گاه خود نشستند سردار
شو نواز خان که از مقدمه شهر شکست یافته در ارگ مستور بودند دست گیر شده با سکندرخان
و عبدالله جان برادران خود بدست سر کار امیر شیرعلیخان محبوس گشتند لاکن سر کار
امیر شیرعلیخان را چون خواهر زاده بودند عبدالله جان را که برادر كوچك مینامیدند
با عیال و اطفال شان در ارگ محافظت کردند و احتیاط فرمودند که دست نا محرم بدامان
عفت شان نرسد مختصر کلام شهر هرات بدرجه تاراج شد که در خانه و منازل يك كاسه
گلی بمردم شهر هرات باقی نماند و همه بتصرف لشکر ظفر اثر کابل در آمد چنانچه
يك شبانه روز چپاول بود و غوغای مردم بفلک میرسید زیرا که قیامت صغرا برپاشده پدر را
پروای پسر نبود و پسر را از پدر خبرنه تا اینکه بعد از يك شبانه روز جهر زده شد و امر
شد که دست تاراج بدارند و مردم را آزار ندهند و بمال خود واگذارند تا آسوده خاطر
بمنزل و مکان خود برقرار شوند اکنون چون فتح هرات حاصل شد و لشکریان از تاراج
هرات چه از جواهر و نقد و جنس و اموال و اثاث البیت که سال های سال مردم هرات جمع
آورده بودند بتصرف افواج کابل رسید تمامی شان مامور و مسرور گردیدند لهذا ازین
فتح نمایان که خداوند بفضل خود برای سر کار اشرف اقدس امیر کبیر امیر دوست محمدخان
حاصل کرد و در آخر عمر نام نیکو برایش واصل شد بندگان سر کارسجدات شکر بجا
آورده از تشویش گرفتن هرات فارغ شد و آسوده خاطر گشت بعد ازان با وجود ناخوشی
به آواز بلند به مجلس حضور که همه سرداران و بزرگان نامدار و افسران باوقار و
سرکردگان عالی تبار حاضر بودند بیان فرمود که ای جمله بزرگان و ای برادران و ای
دوستان قدیمی و دیرینه که شمایان رکن دولت سر کار هستید بدانید که پادشاه شما که من
باشم اول بفضل خداوند دوم بغیرت و مردانگی شمایان به مطلب و مراد خود رسیدم و
آرزوئی بدلم باقی نماند حال شما را بخداوند سپردم و از مردی و مردانگی شمایان که اتفاق
کرده هرات را در حیاتی سر کار گرفتید خرسندم باز هم شما را از اتفاق سخن میکنم که


( ۳۸ )

اتفاق را از دست ندهید که جمله مهمات بسته باتفاق کشاده میشود چنانچه اظهر من الشمس
فتح هرات است اکنون خداوند چه نحو خیر وصلاح بندۀ گناهگار خود را میداند
بظهور رساند برضای الهی بسی خرسندم وشکر گذارم زیرا که خداوند در بارۀ من بنده
پروری کرده حال شمایان که حاضر می باشید از خورد وبزرگ نصیحت میفرمایم بار دیگر
که دنیا گذشتنی است اول بعنایت پروردگار و امرونهی خداوند دوم با تفاق کوشیده و
نفاق را ازخود دور دارید و کبر بمردانگی بسته اتفاق کنید که خلل پذیر نیست وازمن
رضا مندی کنید که زمان رفتن است . وشما را بخداوند سپردم و السلام مختصر کلام
سرکار امیردوست محمد خان که از فتح هرات آسوده خاطر شد انتظارپيك پرورد گار
میبود وزمان ، بزمان، ساعت، بساعت متوجه احوال خود می شد وخود را آماده سفر آن
جهانی می دید تا آنکه بعداز فتح هرات روز سیزدهم جان شیرین را بجهان آفرین
سپرد و به عالم عقبا شتافت لاکن سرکار امیر شیر علیخان که جانشین پدر بود ازین
واقعۀ جان فرسای وحادثۀ اندوه افزای خاطر در یا مقاطر سرکارمذکور غبار آلود گردید .
واقسام حزن واند وه پیرامون خاطر اقدس گشت افسوس هزار افسوس که بادة این خم خانه
درد آلود است نبات این شکرستان هلاهل اندود عا لم سرا بیست تشنه فریب
ومنزل بیست پر فراز ونشیب مستی این پر سرا در پی خماریست وعاقبت این سودا را درسر
بیماری است .

شعر

نا فلك معمار این مقصوره شد بی خار غم يك گل شادی بباغ زندگا نی کس نیافت
گاستاق عمر را در مرغزار روزگار نو بهاری خالی از باد خزانی کس نیا فت

این شربتی است چشیدنی و بار محنتی است جمله را کشیدنی مرهم این زخم جزصبوری نیست
وعلاج این مرض جز شکیبائی نه .

فرد

صبوری ضروریست این درد دل را بغیر از صبوری دوا ئی نبا شد
باری بعد از فوت شهریار کشور گیر سر کار امیرشیرعلیخان باتفاق برادران و سرداران
و بزرگان بسرحته دفن پدر شده و سردار فتح محمدخان که پسروزیرمحمدا کبرخان و برادرزاده
امیر شیر علیخان بود وامیرمذکور از فرزندان خود نامبرده را افضل میدا نست امر کرد
که ازحدود اشکرگاه الی دروازه که درگاه بدوجانب راه لشکرو سپاه راصف بسته مکمل
ومصلح بسرحته تمام ایستاده کنید و بخوب وجه صف آرائی نموده انتظار فرمان باشید سردار
فتح محمدخان حسب الفرمان جمیع لشکریان را بهمان منوال بقرارقاعده وقانون نظام آماده
ومکمل کرده خود سردار مذکور انتظار فرمان میبرد تا اینکه جنازه حاضرشد سردار مذکور
حکم سلامی دادند تمامی لشکر یکباره سلامی گرفتند چنانچه جنازۀ امیر کبیر را ازمابین
لشکریامرد اواکرام تمام گذرانیدند و سرداران سرکردگان وبزرگان پیاده در جلوتابوت
روانه و اشك حسرت از دیده می باریدند وافغان مینمودند لا کن سردار فتح محمدخان از کمال
عقل و دانش وفراست که خداوند بوی عطافرموده بود در نگاهداری سرکارامیر شیرعلیخان


( 39 )

میگوشید و اطراف شان را بملازمان صداقت کیش و خدمتگداران خیر اندیش که همه فدائی
بودند محافظت می کردند زیرا که مخالف و فتنه انگیز بسیار بود تا گزندی بوجود مبارك
سر کار نرسانند خصوص بعضی برادران نامخالف جان و مخالف سلطنت سر کار میدانستند .
چنانچه ظاهر بود و از هر جانب سخن مخالفان با میر شیر علیخان میرسید که راجع به تدبیر خرابی
هستند بهر حال هر گاه ازین گونه رویدادها را درقید قلم در آورم و خواهم که سخنی باقی
نماند عمر طویل میخواهد و تفان از کاغذ و قلم بر می آید بلکه لازم نوشتن و سزاوار تحریر
ندارد و همان بهتر که بطریق اختصار نوشته شود و مختصر تقریر گردد تاملال خواننده و سامع
نشود سخن مختصر تا اینکه مردۀ امیر کبیر را در گذرگاه رسانده دفن کردند و در باز گشت نیز
بهمان منوال متوجه سر کار و اطراف سر کار بودند و به ملازمان صاحب اعتبار و اشخاص صاحب اعتماد
تحقیقات بسیار در نگاهداری سر کار نموده بودند تازمانی که در لشکر گاه آمدند و بفا تحه
نشستند و مدت هفت روز بقراری که سزاوار گلیم داری پادشاه بزرگ باشد فاتحه داری
کردند و یومیه از خوان احسان خلقی را بهره مند نمودند چون از فاتحه و گلیم داری فارغ
شدند سرکار امیر شیر علیخان برادران و سرداران و بزرگان را جمع کرده مجلس بزرگی
برپا کردند و کنکاش فرمودند و به آواز بلند امر کردند که معامله هرات انفصال یافت
و انجام پذیر شد باید که باز گردیم و مع الخیر عازم دار السلطنه کابل شویم و بامورات سلطنت
بپردازیم تا خواست خداوند چه باشد تمامی بزرگان و برادران سر کار و سرداران که داخل کنکاش
بودند همه سخن سر کار اشرف اقدس امیر شیر علیخان را پسند فرمودند و تصدیق نمودند این بود
که سردار محمد یعقوب خان پسر كوچك سر کار که در کابل بود و قبل ازین امیر کبیر
جات مكان طلب حضور فرموده بودند و حاضر بود بامر امیر مرحوم او را حاکم هرات ساختند
و مردمان عاقل و کاردان و کار گذار و اشخاص بزرگ بخدمت شان مامور فرمودند و سرشته
هرات را بدست شان دادند و از امورات هرات خاطر جمع گردیده آسوده خاطر
شدند بعد از آن به تهیه و تدارک رفتن دار السلطنه کابل شدند
و رجوع بسرشته کارات نمودند و جمیع لشکر و لشکریان را خبر دادند تا همه تدارك
خود را انجام بدهند .
باب دوم سلطنت امیر شیر علیخان بامر پدر در تاریخ سنه یکهزار و
دوصده هفتاد و نه هجری در دار السلطنه هرات مشتمل برشش فصل

فصل اول

دربیان نفاق برادران و شورش نمودن آنها و مقدمه باچ گاه باشکر ترکستان به عرفت
سردار محمد علیخان وشكست لشکر ترکستان از شمشیر لشکر کابل بحضور
سردار محمدعلیخان اکنون از رویداد نفاق برادران که ابتداء از هرات گزارش یافته
تحریر می دارم .


(٤٠)
سردار عالی تبار سردار محمد اعظم خان که بزرگ برادران بود با وسردار محمد امین خان
سردار محمد اسلم خان و دیگر مردمان فتنه انگیز که با هم بی ته بیری بودند و شب و روز بشکست سرکار
خیراندیش امیر شیرعلیخان میکوشیدند دریافت که افواج ظفر شکوه و تمامی لشکر اراده
کابل نموده سردار محمد اعظم خان از روی تمیز خود را ناخوش و بمرض زدو بحضور بندگان
امیر شیر علیخان عریضه کرد که صاحبا چند روز است که ناخوش میباشم و بندگان سرکار
بجانب کابل اراده نموده اند التماس میدارم و امیدوارم که با مراقدس از لشکر چند روزی
پیشتر حرکت بدارم تا آسوده باشم و از گرد و خاک لشکریان کناره گردم البته از عین
مرحمت شهریار است باقی سرکار و الا تبار بهتر میدانند و بندگان را فرمان برداریست
فرمان و امر و اجازه از حضور سرکار است این بود که سرکار
امیر شیر علیخان رقعه سردار محمد اعظم خان را مطالعه کرده و خنده نموده بعد به بزرگان دربار
رقعه را نشان داد و فرمود که از ناخوشی سردار محمد اعظم خان در این چند یوم شما خبردارید
جمله عرضه داشت نمودند که اصلا وقطعا" اطلاع نداریم هرگاه میشنیدیم بحضور فیض
ظهور عرضه داشت میکردیم بعد از آن بندگان اقدس فرمودند که مطلب و مدعا چیز دیگر
است اما نتیجه داد لاکن بخاطر داشته باشید که اول نفاق است و عنقریب ظاهر و هویدا
می گردد و ازین نفاق شورشها بر پا میشود که انجام نه پذیرد.
اکنون لازم شد که بدوو به مرخص شود اول اینکه امروز بندگان سر کار میتواند که
معالجه درد آنها را میکند چنانچه یوما" از مجالس هائی که تدبیر خرابی سرکار را مینمایند
آگاهم و فورا" تدارک کرده میتوانم لاکن مردمان دیگر که ازین قضیه آگاه نیستند
خواهند گفت که اول بیاله و درد ! روابل سلطنت بخرابی برادران خود کوشید و نفاق را
بر پا کرد دوم برادر بزرگ ما سردار محمد افضل خان است که در ترکستان است
نیت حق طویت سرکار چنان است که بورود دارالسلطنه کابل خود سردار کلان
سردار محمد افضل خان بجهت فاتحه پدر بدارالسلطنه خواهد آمد و بجای پدر فاتحه
خواهد داد والی بندگان سرکار بعد از ورود کابل خط خواهم فرستاد و التماس
دار السلطنه خواهم کرد بعد از ورودشان اول فاتحه دوم کنکاش میداریم و بصدق دل عرض
میکنم که شما بزرگ برادران میباشید هر چند که پدر سلطنت را به بندگان ما
تفویض کرد حال خرسندم و بصدق دل بیان مدارم که برادر بزرگ شاه میباشید و سزاوار
تاج و تخت افغانستان شما هستید و به تخت سلطنت نشسته فرمان فرمائی کنید و برادران
را چنانچه سزاوارشان دانید هر یک را برتبه شان برسانید زیرا که وصیت پدر بجا
آورده شود و نفاق بر طرف گردد و اتفاق بدست آید امیدوارم که همین فکر و خیال
سرکار مقبول طبع برادر بزرگ گردد و خلق افغانستان بدانند که پسران امیر کبیر
چفت میگان دامن اتفاق را محکم گرفتند و نفاق را از خود دور کردند چون چنین شود
هر کس از خرد و بزرگ جای خود را میشناسد و از جاده خود تجاوز نمیکند و سلطنت
افغانستان برقرار میماند و فقرا در مهد امن و امان بدعای دولت خدا داد آسوده خاطر
میگذرانند خلاصه کلام بعد از اظهار بندگان سرکار جواب رقعه سردار محمد اعظم خان
را فرستادند و اجازه مرخصی دادند اضافه بر ان تخت روان سواری حضور را باه زا
پادشاهان متأخرین (۱۰۰) جلد ب عهده احسان ع قریه عطائی ر عبد القادر ن رجب علی


(٤٢)

ازرفتن اوشان خفه نیستم وخوف ندارم اما دانسته باشید که ایرادی بهر کار باقی نماند و اینها تیشه‌ای بود که درپای خود زدند وراجع به خرابی خود شدند.
هر چه کنی بخود کنی گرهمه نيك وبد کنی
کس نکند بجای تو هر چه کنی بخود کنی

بهر حال بعد سردار والا با بزرگان خود درباب رفتن دارالسلطنه کابل و حرکت از هرات مشورت کردند بزرگان حضور همه رای و تدبیر سرکار اقدس را پسندیدند بعد ازان سردار محمدامین خان را که برادر اصلی سرکار والا بود و بامر سرکار امیر کبیر حکومت قندهار داشت بندگان امیر شیرعلی خان مقرر فرمودند که از لشکر پیشتر حرکت فرمائیده خودرا بقندهار برسانند و محافظت دارند تا زمانیکه سرکار اشرف وارد قندهار شوند وسردار فتح خان برادرزادهٔ خودرا امر فرمودند که فوراً با دوهزار سوار خوانین رساله از راه هزاره جات که به کابل نزديك است خودرا در کابل بحضور سردار محمدعلی خان برسانید و باتفاق متوجه امورات دارالسلطنه باشید این بود که سردار امین خان بلاتوقف عازم قندهار شدند وسردار فتح محمدخان از راه هزاره جات عازم کابل گردیدند و باسردار محمدعلی خان ملحق ومتفق شدند و بندگان سرکار اشرف اقدس امجد والا به تهیه و تدارك لشکر شده در ساعت مسعود از هرات حرکت فرما شدند.
اکنون بندگان سرکار امیر شیرعلیخان را بالشکرهای ظفر شکوه وافواج جنگجو در بین راه هرات بجانب کابل بسلامت بیگدارید. چند کلمه از احوالات و شمه از رویداد سردار دلاور سردار محمدعلی خان و گزارشات کابل بشنوید. لہٰذا سردار محمدعلیخان باوجود صغرسن وعین شباب باکمال شوکت واستقلال درتخت کابل بسریر سلطنت نشسته داد عدالت میداد و چنان از لشکر و سپاه ورعیت و فقرا آگاه بود وشب وروز متوجه امورات ملکی وجنگی میشد که گرگ و شبان گوسفند بود و از دزد ورهزن نام بود ونشان نی وچنان عدالت با سیاست همراه داشت که کهن سالان روزگار تحسین و آفرین مینمودند واز احدی حرکت بیجا صادر نمیشد وخلق خدا در مهد امن امان بودند و در بارۀ شهزادهٔ بلند اقبال دعا میکردند وثنا میگفتند تا اینکه خبر فتح هرات رسید و فرحت حاصل شد به مجرد خبر فتح هرات نقاره خانه‌ها بصدا درآمد و امر بچراغان شد و جمیع شهر کابل در کوچه و بازار وکوه ها اسباب آتش بازی و چراغان برپا گردید و تمامی بازار ها مملو از شال و کمخواب وزربفت واسباب زری وفرش های اعلا زیب و زینت داده شد و توپهای آتش فشان سیصد و يك توپ شادیانه میزدند و چنانچه اسباب عیش و نشاط برپا بود که گویا کابل به عمر ندیده بود خود بندگان سردار با سرکردگان و بزرگان شب ها داخل شهر و بازار شده با الطاف و محبت و زبان خوش و شفقت پدرانه با مردم خورد و بزرگ رفتار میکردند و از خوان احسان بمی کرانش ملکی وجنگی صبح و شام طعام تناول میکردند وفقیر وبینوا صاحب نوا میشدند و بهر شخصی که میرسیدند از شاه و گدا الفت کنان میگذشتند چنانچه بهمین منوال هفت شبانه روز چراغان مامور بود و داد عیش میدادند و بعیش وعشرت نشسته بودند که فلك کج رفتار شعبده ای برانگیخت و آمیخته به غم کرد وطبل کج رفتاری زد ورشك باحوال مردم کابل برد اغنی خبر فوت امیر کبیر امیر


(٤٣)
دوست محمد خان را بواسطة چاپار رسانید وشادی را بغم مبدل کرد بهر حال چون سردار
عالی مقدار سردار محمد علی خان صاحب تدبیر و شجاع ودلاور بودند از هیچ رهگذر
باك نكرده وخوف وبیم را بخاطر نياورده بادل قوی وخاطر جمع گلیم داری نموده
سه روز فاتحه گرفتند و مردم کابل از سپاه وفقرا فوج فوج بحضور آمده فاتحه میدادند
وطعام تناول کرده میرفتند چون روز چهارم شد واسباب غم برچیده گشت دوباره اسباب
عيش وخرمی برپا گردید زیرا که همان چاپار که فرمان وفات امیر كبير جنت مکان را
آورده بود فرمان تخت نشستن سر کار امیر شیر علی خان را که بجای پدر صاحب سریر
دولت افغانستان شده بود نیز آورده بود لاکن سردار محمد علی خان بصواب دید بزرگان
دولت وخدمتگزاران حضور اول وفات جد بزرگوار خود را افضل دانسته پیش گرفتند
وگلیم داری نمودند چون ازان رهگذر فارغ شدند امر کردند که در مسجد جامع شهر کابل
مردم از شاه وگدا وخرد و بزرگ اعزه و اشراف جمع آیند ثانی خود سردار عالی
مقدار با کمال حیثیت و جلال وعظمت وشوكت داخل مسجد جامع شدند ابتدا نماز جمعه را
ادا کرده ثانی خطیب مسجد باهر عالی بالای منبر برآمده خطبه قرائی بزبان عربی
خوانده بعد ازان خطبة سلطنت را بنام نامی بندگان اقدس امجد اشرف همایون سرکار
ذوى الاقتدار وشهريار تخت نشین افغانستان امیر شیر علی خان خواندند و از مردم مبارك
بادی گرفتند ودرهمان مجلس بزرگ بمردم خبر دادند که سه شبانه روز جشن وچراغان
وهرروزه از خوان احسان سر کار طعام فراوان آمده تناول فرمایند اما چنان جشن خسروی
برپا کردند که چشم فلك از مشاهده آن خیره گشت و همچنین خرسندی وساز وسرود
وتماشای چراغان و آتش بازی فراوان انجام یافت که چشم بیننده ندیده بود وفلك
کج رفتار هر لحظه بحیرت مینگریست وبغم فرو میرفت وانتظار فرصت میبود که طبل
کج رفتاری زند ودر مقابل شادی غم انگیزد قضا را هنوز اسباب خرمی برپا بود وعیش
وعشرت آماده که اسباب غم پیش آمد وعیش همه را بغم مبدل گردانید وفلك فتنه انگیز
آشوبی برپا کرد اعنی از جانب جلال آباد خبر وحشت انگیز رسید سردار عالی
سردار محمد اعظم خان که سال ها آماده فرصت میبود
وبهمین فکر وخيال وتدبير از هرات پیشتر مرخص شد ولشکر آماده در کرم وزرمت داشت
درین وقت که کابل را خالی دید وصاحب حکومت را خردسال دانست به تسخیر کابل
كمربسته بالشكړ آماده از راه جلال آباد عازم گردید چون این خبر در کابل بحضور
سردار دلاور سردار محمدعلیخان رسید همان فرصت چراغان بود ودادعیش میدادند فوراً
سردار عالی امر کرد که سه روز دیگر همین جشن وچراغان برپا ومجلس عيش ونشاط
آماده بهتر وبیشتر خرمی وخرسندی بداريد وبدرجه اعلى دادعیش بدهید وبدانید و آگاه
باشید که سردار محمد اعظم خان عموی بزرگ بندگان عالی حاکم شما را كه من باشم
خوردسال قیاس کرده وبه تسخیر کابل کمربسته بالشكر فراوان ازراه جلال آباد وارد
خورد کابل شده عنقریب بخیال فاسد خود بیگر فتن کابل میرسد و در اینجا شخصی را
مقابل خود نمیداند که سدراه لشكر مذكور شود زيرا كه خودرا کهن سال و تجربه کار
میداند وبندگان عالی را خوردسال میپندارد اکنون بصلاح وصوابه بدبزرگان حضور
که خیر وصلاح دانستن سردار فتح خان که فرزند ارجمند وبحضور سرکار عزيز است


(٤٤)
و برادر بزرگ بنده گان عالی است و قبل ازین چند روز پیشتر از حضور سرکار وارد
کابل شده در بنوقت با لشکر جرار از ملکی و جنگی در مقابل سردار محمد اعظم خان
میفرستیم واز درگاه خداوند امیدوارم که فرصت بمقابل شدن نرسیده فرار دشت ادبار گردد
و از فضل الهی امیدوارم که فقرای جلال آباد و کوهستانات آن حدود جواب لشکر مذکور را
بدهند بیش از اینکه برادر بزرگم سردار فتح محمد خان بمقابل وی برسد اما با وجود آن
صلاح وصواب به بزرگان حضور وا بندگان عالی منظور کرده سردار مذکور را با لشکر
و توپخانه فرستادم و شرط احتیاط بجا آوردم شما مردم از شاه و گدا و خرد و بزرگ
آسوده خاطر به عیش و عشرت خود سرگرم باشید و دادعیش بدهید و بدعای دولت خداداد
سرگرم باشید و دانسته باشید . که « خداداده را خدا داده است ، خلاصه کلام چون
از وعظ و نصيحت فقرا فارغ شدند روز دیگر سردار فتح محمد خان را بالشکر های جرار
و افواج خونخوار در مقابل لشکر سردار محمد اعظم خان فرستادند و امیدوار فتح و نصرت
بودند در جوع بدرگاه خداوند (ج) داشتند لاکن خود سردار با تغییر در سیاه سنگ
که نیم فرسخی شهر کابل است لشکر گاه ساخته خیمه و بارگاه و سراپرده برپا کردند
و با کمال تهور و شجاعت در سراپرده و بارگاه بر تخت دارای نشستند ومجلس عیش وعشرت را
بیشتر و بهتر بر پا نمودند و روز را بشب وشب را بروز بهزار ساز و سرود گذرانده شب ها
تا صبح آتش بازی و چراغان کرده و خلق شهر کابل نیز حسب الامر چراغان وآتش بازی
کرده دادعیش میدادند وفرمان نموده بودند که تاخبر فتح سردار فتح محمد خان برسد
بهمین منوال بعیش وعشرت گذرانند اتفاقا از رفتن سردار فتح محمد خان هفته ای گزارش
یافت که خبر فتح آمده و نوشته بود که بورود لشکر ظفر اثر بيك منزلی خورد کابل
سردار محمد اعظم خان از خورد کابل واپس بجانب جلال آباد حرکت فرما شدند روز پنجم
در حدود جلال آباد رسیده در مقابل سردار مذکور و لشکرش لشکرگاه کردیم و باراده آن
بودیم که فردا روز ششم بتوکل خداوند (ج) مقدمه خواهیم کرد . تا یار کرا خواهد
و میلش بیکه باشد .
اضافه بران حاکم جلال آباد که از خوف دشمن حصاری بودند از ورد لشکر خونخوار
خبر یافته دروازه های شهر را کشاده با افواج خود از شهر بدر شده در مقابل دشمن ترك
و تازی می کردند و انتظار فرمان ومتوجه امر بندگان ما بودند از فضل خداوند (ج)
و نیت پادشاه رعیت پرور شب ششم بدون جنگ وجدل و بدون تقابل شدن غیاشب سردار
محمد اعظم خان از لشکرگاه خود فراری شد ولشکر پراگنده خود را پراگنده گذاشته
جان خود را غنیمت شمرده و افواج مذکور پریشان احوال هر کس بجانب اوطان خرد
فراری شدند و بعضی از لشکریانش بحضور آمده سلام کردند و گفتند بعد ازین فرمان
چیست و بندگان عالی چه امر می فرمایند که بجا آورده شود ؟ مختصر کلام چون عریضه
سردار فتح محمد خان منظور حضور سردار محمد علیخان و بزرگان در بارشد و سردار عالی
مقدار از شنیدن آن سجدات لشکر بجا، ويك توپ شادیانه فرمودند تا گوش زد خاص وعام
گردد لهذا با یکدیگر شادی دستداد و بمردم کابل خرمی حاصل شد و بدعای دولت قوی
شوکت سرکار امیر شیر علیخان کوشیدند و جميع امـزه واشراف از جامه خانه احسان


(٤٥)

سردار عالی خلعت و انعام پوشیدند و به آسودگی نشستند سردار فتح محمد خان که در جلال آباد
توقف داشت حسب الامر بندگان عالی بعد از چند روز داخل کابل شدند و بحضور بندگان
عالی مشرف گردیدند اکنون محرر کتاب وتحریر کننده گزارشات را حرفی بخاطر
رسید که تعلق بهمین فقره که آمدن سردار محمد اعظم خان در جلال آباد و تقابل شدن
سردار فتح محمد خان وفراری سردار محمد اعظم خان از جلال آباد دارد باید مختصر تحریر
دارم تا خواننده وسامع پی به حقیقت ببرند، روزی در سمرقند به مجلس سردار محمد اسحق خان
که فراری شان بودیم نشسته صحبت میکردیم سخن از همین فقره پیش آمد و سردار
محمد اسحق خان بیان فرمود که پدرم کابل را مسخر میکرد خط والده وزیر محمد اکبر خان
در حدود خورد کابل آمد و نوشته بود که نواسه من سردار محمد علی خان خردسال است
سبب آمدن چیست زود برگردید و واپس بروید والا شیریکه در زمان طفلی بشما داده‌ام
نمی‌بخشم قبله گاهم متفکر مانده عاقبت پاس خاطر والده وزیر را کرده برگشت
و از گرفتن کابل درگذشت اما محرر کتاب متفکرم هرگاه این سخن حقیقت میداشت
اول اینکه از همین باعث لشکرهای خود را از کرم و زرمت بجنگ هرات نبرد که امیر کبیر
مکرر طعنه میزد دوم بهمین اراده و فکر و خیال که کابل را تسخیر میدارم بلیاس ناخوشی
از حضور امیر والا تدبیر سرکار امیر شیر علیخان از هرات جدا شده وسه منزل را یکی
کرده به تسخیر کابل آمد و از کرم وزرمت تا جلال آباد وغورد کابل سفر کرد و منزل زد
و دولت خرج کرد و بدروازه کابل رسید عاقبت بیکخط عیال چگونه اینقدر دولت را
برباد داد و کابل نزدیک را واگزار شده برگشت وتصرف نکرد و خود را به آرزوی
خود نرسانید اضافه بر آن هرگاه چنین میبود همچنان که با لشکر مکمل آمده بود
باید مکمل با لشکر خود برمیگشت بلکه دست آویز مادر وزیر را با لشکر نشان میداد
و با کل لشکر مشورت میکرد و بمصلحت اوشان عمل مینمود سبب چه شد که خوفیه شباشب
از لشکر فراری شد ولشکر آماده خود را پراکنده ماند و اینقدر انجام و اثاثه وتوپ‌خانه را
برباد داد این سخن از عقل بعید است و عقل تقاضا نمیکند لاکن شخص تحریر کننده را
لازم است که شنیده ودیده را تحریر کند تا از نظر خردمندان بگذرد، اکنون سردار
محمد علیخان را در تخت دارالسلطنه شهر کابل برقرار و آسوده خاطر در جوش و خروش
عشرت گذارید. چند کلمه از گزارشات حضور سرکار همایون فال امیر شیر علیخان
شنوید که از هرات بجانب کابل حرکت فرما بودند لہٰذا چون پادشاه قوی شوکت
از امور هرات فارغ شده مراجعت بجانب کابل نمودند از بسیاری لشکر
و دوری منزلها و گرد وخاك لشکر را دو تقسیم کرده تا نصف لشکر یکروز
حرکت کنند ونصف ثانی روز دیگر تازمانی که وارد قندهار شوند وخود بندگان
اقدس با لشکر روز دوم حرکت فرما شدند بهمین منوال منزل و مراحل طی فرموده چون
ماء سریع السیر روانه بودند تا اینکه وارد شهر قره شدند بعد از آن بامر سرکار یکهفته
توقف نمودند تا قدری اسب و آدم آسوده خاطر شده از دوری منزلها آسایش یابند
بعد از زمان مهلت از حدود قره بقرار منزلهای سابقه حرکت فرمودند همچنان طی مراحل
و منازل مینمودند تا اینکه وارد قندهار شدند سردار عالی مقدار سردار محمد امین خان
حاکم قندهار که حسب الفرمان قبل از ورود سرکار بچند روز پیشتر وارد شهر بوم


( ٤٦ )
به استقبال برآمده سرکار والا را معۀ لشکریان پذیرائی کردند و مدت پانزده روز توقف
فرمودند تا جمیع لشکریان از اسپ و آدم آسوده خاطر شدند و در مدت مذکور سردار
محمدامین خان چنان مهمانداری و اعزاز و اکرام جمیع لشکریان را نمودند که سزاوار
تحسین و آفرین گشتند و سرکار ذوی الاقتدار را از خود خوشنود و خرسند گردانیدند
تا اینکه وعدۀ موعود بسر رسید و مردم از زحمت سفر و رنج کوچا کوچ بر آسودند
بعد بندگان سرکار از طریقۀ پدری و بزرگی سردار محمدامین خان را بحضور طلب کرده
خلعت فاخره و کمر بند دانه نشان و شمشیر دستۀ مرصع بدست مبارك بكمر شان
بسته کردند و دو راس اسپ عربی با زین و یراق طلا بجهت سواری شان
از حضور مهر ظهور دادند و بعد از آن بحضور بزرگان دربار وعظ
ونصیحت پدرانه در هر باب و هر خصوص دربارۀ شان بادا رسانیدند و خوشنودی بسیار و خرسندی
بی شمار از خدمات چند روزۀ شان فرمودند روز دیگر حسب الامر پادشاه قوی شوکت
از قندهار حرکت فرما شده بادیای لشکر عازم دارالسلطنۀ کابل شدند لهذا دوسه کلمه
از سردار محمداعظم خان تحریر نموده سر مطلب باز گردیم سردار مذکور بعد از فرار
از حدود جلال آباد بزحمت بسیار وز جر بی شمار خود را در کرم و زرمت که جا یداد شان
بود رسانیدند درین وقت سکونت شان در کرم می بود اما شب و روز به تهیه و تدارك لشکر گیری
و لشکر کشی و لشکر آرائی بوده ارادۀ مقدسه داشت که با لشکر ظفر اثر بندگان اقدس
مقدمه نماید و جنگ اندازد لاکن استاد میفرماید ـ این محال است و خیال است وجنون.
خلاصه کلام سر مطلب باز گردیم و از لشکر جنگجو و نبرد پیشه سخن رانیم این بود که
سرکار والا تبار بادیای لشکر خونخوار منزل و مراحل طی کرده وارد منزل مقر رگردیدند
در آنجا حقیقت شورش نمودن سردار محمد اعظم خان و تهیه وتدارك نمودن لشکرهای
پراگنده و لشکر جدیدی گرفتند و آماده جنگ شدند با لشکر ظفر اثر کما حقه ، بحضور
بندگان سرکار خبر رسید و بندگان اقدس در مجلس بمردم خطاب کردند که ای خلق الله
بدانید و آگاه باشید که تا سردار محمد اعظم خان در قید حیات باشد از ین شورش و فتنه انگیزی
و خرابی دولت افغا نستان دست بردار نمیشود و خلق خدارا در مهد امن و امان نمی ماند
و چندان خرابی به هم رساند و مردم را به قتل رساند و خون ریزی کند که تاقیامت یادگار
بماند و عالم تباه شود لاکن از درگاه خداوند امید وارم که نفسی بخوبی نزند و روز خوبی
نه بیند و دائم بغم وغصه گذارند زیرا که پدر ازوی نارضا بود. اينك در کرم و زرمت لشکر
کشی دارد و میخواهد که باسر کار مقدمه اندازد اکنون لازم شد که بندگان سرکار
بوجود مبارك با قلیلی لشکر بجانب كرم و زرمت حرکت کنند زیرا که طینت سر کار
با خداوند عالم ظاهر و هویداست و نیت حق طویت بندگان اقدس نمیخواهد که ضرری باحدی
برسد خصوص که شورشی برپا شود و خلق عالم تباه گردد و اتفاق برطرف گردد و نفاق
ظاهر شود بهر حال شما بزرگان و افسران حضور بالشكر ظفر اثر مع الخير والعافيه عازم
دارالسلطنه کابل شوید و کمتر منزل کنید و بندگان همایون بجانب کرم و زرمت رهسپار
شود تا دیده شود که از پردۀ غیب چه بظهور میرسد. باری بعداز فرمان اقدس لشکر های
ظفر اثر بجانب کابل حرکت فرما شدند و خود سرکار خداجوی با قلیلی لشکر از سواد


( ٤٧ )
و پیاده وتوپ خانه ازمقر حرکت فرما شده بجانب كرم وزرمت روان شدند لاكن بخاطر
عاطر اراده جنگ ومقدمه نداشتند و خواهش داشتند که اصلاح پذیرد وصلح شود و سردار
محمد اعظم خان را نصیحت بدهند که دست از نفاق بردارد و شکست دولت نشود تا اینکه
نزديك بحدود کرم وزرمت رسیدند بعد از ان بجهت سردار محمد اعظم خان فرمان فرستادند
و تسلی دادند و در فرمان نصیحت آغاز کردند چون فرمان سرکار بحضور سر دار
محمد اعظم خان رسید و مطالعه کرد بفکر دور و دراز افتاد و با خود اندیشه کرد و کردار
خودرا بمد نظر آورده خصوصا قبل ازین بجانب جلال آباد رفتند و شورش کردند و کمر
به تسخیر کابل بستند و متفکر ماند و به شش در حیرت فرو رفت و از کردار خود نادم گشت
از همه افضل اطراف خود را خالی دید و خود را و لشکر خود را در مقابل لشکر پادشاه
قوى شوكت مقابل بدید و دانست که تاب مقاومت ندارد وجانب فرار را بخود مصمم کرد
و بفکر دور و دراز افتاد آنرا نیز خیر وصلاح ندید و مدتی غریق در پای حیرت بود وراه
چاره را از هر طرف مسدود یافت لاچار استقبال کرد و بحضور پادشاه عدالت پرور آمده
سلام کرد و تعظیم و تکریم نمود سر کار رعیت پرور که پاك طینت و پاك نیت بود و غباری
بخاطر نداشت و نمی خواست که شکست در خاندان افتد وموجب بد نامی اقدس گردد سردار
مذکور را در بغل گرفته از روی مهر ومحبت پیش آمده ملاقات کرد و حرکات سابقه اورا
نا کرده پنداشت صحبتهای بزرگانه در مجلس بحضور اعزه واشراف درباره سردار
مذکور نمود بعد از ان فرمودند که انشاء الله تعالى بعد از ورود دار السلطنه شهر کابل
برادر بزرگ ما وشما سردار محمد افضل خان وارد کابل خواهد شد و فاتحه پدر بزر گوار
خودرا خواهد داد بعد از ان مجلس کنکاش مینمایم و مصلحت میداریم هر چند که سلطنت
را پدر به من داده باشد امری بود از حضور پدر اما بندگان ما چنان خیر وصلاح دیدیم
که بمصلحت دید سردار کلان خواه این سلطنت عارضی را که از پنجروز بیش نیست
مناسب بخود بدانند خواه بما و شما عطا فرمایند دیگران باید اتفاق کرده و متابعت فرمایند
واز فرمان شان تجاوز ندارند زیرا که مقصد سرکار اتفاق است که بعد از امیر کبیر
پسران شان مردانه کمر بسته اتفاق نمایند و نفاق را دور دارند مختصر کلام وقتیکه
صحبتهای سر کار تمام شد و طعام تناول کردند در ثانی خلعت فاخره با شمشیر دسته
دانه نشان و کمربند انجام طلا. با يك دانه ياقوت بزرگ که نصب در کل نموده بودند با
دو راس اسپ عربی با زین ویراق طلا. بحضور بزرگان در بار بسردار محمد اعظم خان
انعام فرمودند وزیاده بر این نوازشات شاهانه و پدرانه درباره شان نمودند و امر کردند و
خواهش فرمودند که باید باتفاق عازم دارالسلطنه کابل شويم و آسوده خاطر به انتظار
سردار کلان باشیم تا زمانی که بملاقات شان واصل شویم و بصلاح وصوابدید شان امور دولت
را انجام بدهيم وهريك بسرشته کار سلطنت پردازیم بهر حال سردار محمد اعظم خان که
از ابتداء تا انتها راجع به نفاق بود و از اتفاق دوری می جست و شب و روز بتدبیر خرابی
دولت خداداد بود امری را بهانه کرده بهزار حیله و تدبیر سردار محمد سرور خان پسر
بزرگ خودرا برغه ل داده عرض داشت نمود که سرشته کارات و امورات من در کرم وزرمت
پراگنده مانده تا مدت يك ماه باقبال پادشاه قوی شوکت انجام داده در کابل بحضور فیض


(٤٨)
ظهور بندگان اقدس میرسد سرکار والا تبار هر چند که از رفتار و کردار و گفتار سردار
مذکور میدانست وقریب او را دانسته بود واز ابتداء خصلت مذکورا که سرا سرنفاق بود
ودر زمان امیر کبیر نیز چنین رفتار داشت بازهم دیده را نادیده و شنیده را ناشنیده
واگزار شدند و مرخص فرمودند بعد از رفتن سردار محمد اعظم خان بندگان سر کار
خطاب به بزرگان دربار نمودند که رفتن سردار مذکور را دانسته باشید که باعث نفاق
است زیرا که سرشت سردار مذکور از ازل موجب نفاق است و تا ابد خواهد بود زیرا که
نفاق را دوست میداشت خصوص بسلطنت سرکار که اصلا خواهان نیست وکمر بخرابی
دولت سرکار بسته دارد چنانچه استاد می فرماید :
درختی که تلخ است و برا سرشت
گرش بر نشانی بباغ بهشت
وراز جوی خلدش به هنگام آب
به بیخ انگبین ریزی و شهد ناب
سر انجام گوهر بکار آورد
همان میوه تلخ بار آورد
خوی بد بر طبیعتی که نشست
نرود تا بوقت مرگ از دست
مخلص سخن بعد از ان سر کار ذوی الاقتدار از حدود کرم و زرمت واپس مراجعت کرده
عازم لشکرگاه شدند تا اینکه در غزنین بلشکرگاه ملحق شدند و دو روز دیگر توقف فرموده
روز سوم از آنجا حرکت کرده با لشکر مور وملخ عازم دار السلطنة شهر کابل گردیدند
تا اینکه در منزل قلعه قاضی رسیدند و بکمال شوکت وفر فرود آمدند از یطرف شهر کابل
سردار محمد غلیخان با بزرگان کابل امر نمودند که از خورد و بزرگ و شاه و گداه
علماء وفضلا امرء واشراف تجار وغیر آن از پیر وجوان فردا صبح از شهر بیرون باستقبال
بر آمده در حدود ده بوری صف بسته ایستاده شوند و انتظار ورود سرکار شهر یار والاتبار
باشند و هر کس بدرجه استاده از جادۀ خود تجاوز ندراند بعد ازان خود بندگان عالی
وجمیع افسران نظامی وملکی به شرف حضور بندگان عالی مشرف شده در قلعه قاضی
بقدمبوسی رسیدند و سرافرازی حاصل کردند واز حضور بجهت استقبال فردا مرخص شدند
که فردا بورود پادشاه سرشته افواج نظامی وملکی را نمودء هريك را بقاعده وقانون درست
بدارند واشکر نظامی را بيك جانب ومردم فقراء را بدیگر طرف ایستاده بدارند چنانچه وارد
کابل شدند و فردا صبح از دروازه شهر الی ده بوری صف آرائی کرده لشکر نظامی را
با توپخانه بيك جانب امر فرمودند و سر کردگان و افسران نظامی هر يك افواج خود را
مکمل ومسلح ایستاده کرده انتظار ورود سرکار والاتبار را می کشیدند واز طرف
دیگر جمیع بزرگان کابل علما وفضلا وقاضی وقضات وتجار وغير آن اتفاقا هرطا بقه
بمرتبه وجای خویش ایستادند و باقی زن و مرد از كوچك و بزرگ درون شهر کوچه و بازار
و بام مملو به تماشای دیدار پادشاه خود ایستادء انتظار میبردند تا اینکه پاد شاه قوی
شوکت و سرکار ذوی الا قتدار و شهریار عدالت پرور با دبدبه واثاثه و شوکت دارائی
وصولت بهرامی سوار فیل کوه پیکر شده عازم کابل گردیدند چون به نزديك افواج
کابل رسیدند از دو جانب افواج سلامی گرفتند و توپهای آتش فشان آتش افшаنی کرده


(٤٩)
زمین را بلرزه درآوردند و گوش فلك را كر و ساختند تخميناً نیم ساعت آواز توپ
عالم را فرا گرفته روز روشن را چون شب تار ساختند خود سردار عالی مقدار با هزاران شوکت
حشم دي و صولت بهرامي چون شیر ژیان در پیش روي سپاه مکمل و مسلح ایستاده داخل سلامي
بودند چون از سلامی فارغ شدند و هوا از دود توپ و تفنگ روشن شد سرکار با وقار
و شهریار بلند اقبال خرامان خرامان نزديك افواج ظفر شکوه آمده با يك يك از افسر
وسپاهی محبت پدری و الفت برادری احوال پرسی کرده میگذشت و بزبان التفات نوازش
میفرمودند خصوص اشخاصی که در آمدن سردار محمد اعظم خان بجنگ کابل بركاب
سردار عالی سردار محمد علی خان خدمت و جان فشانی نموده بودند بهر يك از آنها
مهر و محبت می ورزیدند و سرکردگان شان را بمنصب های بزرگ سرفراز میساختند
و یا سردار عالی سفارش می نمودند.
چنانچه سه ماهه مطابق تنخواه انعام فرمودند که به کل افواج كابل بدهند تا اینکه
از افواج نظامی گذشتند و نوبت بفقرا واشخاص ملکی رسید جمله بزرگان را بحضور
طلب کرده از علما و فضلا وقاضی و غیره اشخاص تجار واهل كسبه باهر يك جدا كانه
نوازش پدری و مهر برادری نموده، فرمودند که بندگان سرکار از کمال صداقت شما
بسی خرسندم زیرا که وصیت امیر کبیر را بجا آوردید و با فرزندم سردار محمد علیخان
پدری کردید و ناموس خود را نگاه داشتید و دشمن را سرزنش کردید و مردی را از دست
ندادید با وجودیکه با هر يك از شما خطها سردار محمد اعظم خان از حدود جلال آباد آمد و بار دیگر
از حد خورد کابل شما را ترغیب میکرد که با دولت ما بپیوندید و از اطراف سردار محمد علیخان
پراکنده شوید که با شما بعد از گرفتن کابل سراسر نوازش خواهم کرد و شما بان منظور
نکردید و جواب مردانه دادید و بزبان شمشیر حواله کردید زهی مردی و مردانگی شما
کمال مردی را بجا آوردید بندگان سرکار از اول تا آخر گزارشات شما را اطلاع
داد چرا چنین نمی کردید نشؤونما یافته يك دیار و پرورش یافته يك وطن ميباشم و خردسال
باهم بزرگ شده ایم البته دولت سرکار و سلطنت افغانستان و پادشاهی سرکار باشما
زینت بخش است زیرا که بازوی سرکار شمرده میشوید امیدوار نوازش و مهربانی
باشید که بفضل خداوند از حضور بندگان اقدس با شما افزون خواهد بود زیرا که وطن خود را
محافظت کردید و دشمن را سرنگون ساختید خصوص فرزند سرکار که سردار محمد علیخان است
از شما خرسند است مختصر کلام چون از مردم فقرا هم آسوده خاطر شدند وارد شهر کابل
گردیدند و ملاحظه فرمودند که جمیع بازارها مملو از مردم خصوص در وبام ها که از عیال ها
جای حرکت کردن باقی نمانده از خرد هفت ساله تا بزرگ کهن سال وحال خوردگان کلهم
انتظار ورود پادشاه را داشتند. چنانچه پادشاه رعیت پرور قدم بقدم ایستاده باخرد
و بزرگ زن و مرد بزبان محبت احوال پرسی و دل جوئی و شفقت پدرانه نموده می گذشتند
واز هر کدام دعا و فاتحه میگرفتند و به آواز بلند مبارك باد میشنیدند و از حضور سردار عالی جمیع
مردم فقرا رضا مندی میداشتند و در مقابل رضا مندی فقرا سرکار بلند اقبال نوازش و مرحمت پدری


( ٥٠ )

میفرمودند و بزبان گهر بار اظهار میکردند که سالخردگان شما پدر و مادر و جوانان شما برادر
و همشیره و کودکان شما فرزند پادشاه میباشند باری بهمین منوال مرحمت و مهربانی کرده
قدم بقدم میگذشتند و با مردم تکلم می کردند و میفرمودند که تولد پادشاه بولایت شما
و بم رتبه سلطنت رسیدن ، تمامی بهمین ولایت ، جميع شما مردم کابل دولت شريك
وشادی شريك واقوام پادشاه خود میباشید . تا اینکه داخل بالاحصار شدند و در باغ سلطنتی
بر تخت موروثی برقرار گردیدند گویا از گرد رفتارى مردم و بازدید سپاه وفقهراً نماز عصر
شده بود و بوجود مبارك سر کار حرکتی باقی نمانده بود از بسیاری آنکه از چاشت
تا عصر با خلق خدا تکلم نموده اظهار شفقت فرمودند لهذا چون بفتح وفیروزی آسوده خاطر
گشتند ثانی بامر سردار عالی مقدار یکصد و یکتوپ گاوی از توپخانه بالاحصار شاد یانه
زدند و دیگر ساز و سرود و نقاره خانه را معطل کردند و بوقت دیگر وعده دادند ومرحمت
فرمودند که امیر کبیر که پادشاه بزرگ ماوشما بود و چهل سال پادشاهی کرد از پدر
مهربانتر بود امروز با مر خدا وند و تقدير ازلی وفات کردید سزاوار آنست که اول فاتحه آن
پادشاه بزرگ که بما وشما غنیمت بود گرفته شود و خود را خاطر جمع سازیم و ارواح
پادشاه بزرگ خودرا از خود خوشنود وخورسند گردانیم بعد از آن رجوع بخرسندی
وخوشوقتی داریم بعد از آن امر کردند که فردا باید فاتحه گرفته شود این بود که فردا
فوج ، فوج از سپاه رفته را بجهت فاتحه می آمدند و فاتحه داده میرفتند تا مدت سه روز

بهمین احوال مردم شهر کابل از خرد و کلان و قاضی وقضات وعلماً وفضلا، واهل كسبه
صنف ، صنف فوج ، فوج طایفه ، طایفه می آمدند و بحضور بندگان اقدس فاتحه میدادند
و باز گشته میرفتند بهمین منوال افواج نظامی بونك بونك فوج فوج بحضور آمده فاتحه
میدادند ومرخص میشدند روز سوم م ردم شاه وگدا را طعام داده ازخوان احسان
شهر یار بهره مند شده میرفتند نماز عصر روز مذکور اسباب غم برچیده شد و روز دیگر
اسباب عيش ونشاط گسترده گشت بعد از آن بامر سردار دلاور سه روز امر بچراغان
وساز و سرود فرمودند و نقاره خانها را بصدا در آوردند و هر شب تا صبح آتش بازیهای
رنگ رنگ افروخته گشت کوچه و بازار در وبام باقی نماند که شب تا صبح از چراغان
و آتش بازی مملو نبود اضافه بر آن کوه آسمائی وشیر دروازه که دو جانب شهر کابل است
از آتش بازی وچراغان گویا دو کوه آتش بود و مردمان كابل ازذوق بسيار وخورسندی
بیشمار چنان آتش بازی وچراغان برپا کرده بودند که عمری کابل ندیده بلكه
نشنیده بودند مختصر کلام سه شب و روز چنان بخرسندی جشن خسروی در جمیع شهر های
افغانستان برپا بود که چشم بیننده ندیده بود وفلك از مشاهده آن همه عیش وسرور رشك
میبرد وشیطان تاب وطاقت نیاورده کناره گیری کرده بود و در بغض و عداوت میافزود
وفرصت میجست بهرحال سخن مختصر شود ومدعا ازدست نرود تا اینکه اسباب عیش ونشاط
انجام یافت و چند روزی از رنج راه بر آسودند بعد از آن رجوع بسلطنت کرده بجهت
حاکمان هر شهر و دیار از ورود بندگان سرکار در دار السلطنه شهر كابل فرمان
فرستادند واطلاع دادند از آن جمله بتر كستان بخدمت بندگان سردار محمد افضل خان
فرمان فرستادند و در مطاوی آن تحریر کردند که هرگاه چند روزی از تركستان


(51)
حرکت فرما شده عازم کابل شوید بهتر است زیرا که برادر بزرگ و صاحب اختیار
جناب شما را میدانیم اول ملاقات و ثانی کشمکش دولتی و صلاح و صوابدید سلطنت چنانچه
نیت حق طویت بندگان سرکار والا تبار شب و روز همین است که بعد از وفات امیر کبیر
اتفاق را از دست ندهیم تا دولت افغانستان برقرار بماند و از نفاق دوری جوئیم زیرا که
خرابی جمله امورات عالم نفاق است جناب شما که برادر بزرگ میباشید هرگاه زودتر
مرحمت کنید و بیائید که به موجب امر شما جمله برادران اتفاق کنند و هر امری را
که خیر و صلاح و صوابدید دولت افغانستان بدانید اظهار کنید که ما برادران بعمل آوریم
و متفرق نشویم و از خداوند امیدوارم که بهمین نیت سلطنت افغانستان بخاندان ما و شما
باقی و پایدار بماند لاکن سرکار امیر شیر علیخان ازین غافل که یومیه خطوط
سردار محمد اعظم خان که برادر اصلی بود در ترکستان میرفت و شکایت از سرکار والا
مینوشت و پی در پی خطوط میفرستاد که مبادا سردار کلان ارادۀ دارالسلطنه کابل بنماید
و تدبیرات ما که در شکست سرکار است باطل شود چنانچه شرح خطوط سردار محمد اعظم خان
که بیکی بحضور بندگان اقدس رسیده بود ازین قرار نوشته بود شرح عریضه سردار
محمد اعظم خان: غلام نوازا فدایت شوم قبل ازین چند عریضه پی در پی بحضور مبارك
فرستاده ام و بكرات و مرات عرضه داشته بودم که فریب امیر شیر علیخان را نخورید
که سراسر خطاست اکنون تکراراً عرضه میدارم که این تدبیرات امیر شیر علیخان که
يوماً فيوماً بخدمت شما خط فرستاده شما را خواهش کابل میدارد قبل ازین در هرات
تدبیر شده بود و مدعا و مطلب امیر شیر علیخان اینست که جناب شما
بزرگ برادران میباشید و اعتبار شما در جمیع برادران افضل است و جمله افغانستان
اعتبار شما را کعبه میدانند و امر و فرمان شما را جایز میدانند و بعمل می آورند
میخواهند که بدین تدبیر شما را از ترکستان خارج کنند و در کابل طلب دارند بعد ازان
حرفی را بهانه سازند و شما را عزل نمایند تا اعتبار دیگران باطل شود و سلطنت کماکان
بوی باقی بماند خود جناب شما فکر کنید هیچکس باختیار خود سلطنت خود را بدیگری
واگذار میشود؟ از عقل بعید است چگونه امیر شیر علیخان باین امر رضا میدهد و اینقدر
احسان بزرگ که دولت افغانستان باشد بشما واگذار می شود قیاس باید کرد که امیر
شیر علیخان باین امر رضا شود و بجناب شما واگذار شود پسرش سردار محمد علیخان که
جوان رشید است و امروز در افغانستان خود را بشجاعت طاق میداند و از عهدۀ سلطنت
بر آمده میتواند چگونه رضا میدهد و ترك سلطنت میکند الحمدلله والمنه جناب صاحبی ام
بزرگ برادران و تجربه دنیا را بسیار دیده اند فریب دشمن فریب خوردن سزاوار عاقل و دانا
نیست سخن بسیار مختصر عرضه نمودم اکنون سردار محمد اسلم خان و سردار محمد حسن خان
با اشخاصی که از هرات بصلاح و صوابدید این نیازمند درگاه الله عمل نموده اند بحضور
مبارك فرستاده شد و بخدمت میرسند بسیاری سخن های خفیہ کہ کاغذ و قلم محرمیت تحریر
آن نداشت سردار مذکور عرض حضور میدارد و يك يك عرضه داشت خواهد کرد صدق است
خلص کلام از بسیاری تردد و خطوط سردار محمد اعظم خان و تدبیرهای خفیہ کہ بزبان
دیگری بحضور سردار محمد افضل خان میرساند و خود را بی دخل میگرفت عاقبت رای


( ٥٢ )
سردار محمد افضل خان را گردانیدند و راجع به مخالفت نمودند و اتفاق را به نفاق مبدل کردند و باعث شکست افغاستان و خرابی خاندان خودشدند و امید به جنگ و جدل و ایجاد توپ و پلش و تهیه لشکر کشی و جمع سرشته نفاق را آباد کردند و اسباب بزم را معروض به رزم نمودند بعد از ان که سردار کلان را با سرکار امیر شیر علیخان دشمن کردند و دانستند که تدبیر نفاق را که مدام شب و روز خواهان بودند انجام دادند و مدعای خود را حاصل کردند با سر سرکار کلان آدمان جرار کار گذار هوشیار را در سرحدات مقرر فرمودند که شخصی از ترکستان جانب کابل نرود و احوالات ترکستان را خبر بکابل نرساند و جمع راه را محافظت کنند هرگاه از کابل جانب ترکستان عازم باشند با کی نیست لکن سرکار امیر شیر علیخان ازین قضیه بی خبر و مقرر فرمان محبت آمیز میفرستاد و امیدوار ورود سردار محمد افضل خان می بود هرچند بزرگان حضور عرضه داشت میداشتند که قضیه برعکس است و خیال سردار کلان را از شما و حضور شما رد کرده اند و برخلاف محبت شما رفتار میدارند و اتفاق را به نفاق مبدل کرده اند بندگان سرکار قول بزرگان حضور را رد کرده به نیت خالص خود رفتار میداشتند تا اینکه از فرستادن خط به تنگ آمدند و جواب صریح از حضور سردار محمد افضل خان نشنیدند بعد از ان پی تحقیقات گشتند و حقیقت را ظاهر ساختند معلوم شد درهای الفت بسته و اسباب مخالفت برپاست و همگی از در مخالفت برخواسته بنحوایی سر گرم میکوشند چنانچه سرحدات را مستحکم نموده اند این دفعه امیر شیر علیخان ناچار شده فرمان فرستاد و صریح نوشته کرد که با مرحمت کرده عازم کابل شوید و بقول فتنه انگیز و غماز عمل نکنید که نیت سرکار خالص و خدام نه گواه احوال است لازم که خرسندی سرکار را طالب باشید و هرگاه چنین نکنید و برخلاف نیت خالص سرکار عمل کنید و فریب غمازان و فتنه انگیزان را خورده باشید مهمان پذیر باشید و امر کشید که انشاء الله تعالی خود بندگان اقدس عازم ترکستان شده بخدمت میرسیم چون این فرمان بترکستان رسید و بمنظور سردار محمد افضل خان گردید دانست که قاصد دستداد و تدبیر غمازان و فتنه انگیزان در باره دولت خداداد مطابق آمد و بندگان سرکار امیر شیر علیخان بیگانه شد و دیگر محبت نخواهد ورزید زیرا که مزاج سرکار مذکور به بندگان ما معلوم است زود میرنجد و قلمك کج رفتار طبل کج رفتاری زد و فتنه برانگیخت که پایانش ناپایدار است چنانچه فرموده استاد است .
هر آتش که دست قضا بر فروخت همه فکر و تدبیر ها را بسوخت
اکنون لازم شد که تهیه و تدارک لشکر خود را نموده چیزی لشکر با توپخانه و انجام مکمل و مسلح با افسر جنگ دیده و هوشیار در باجگاه فرستاده شود و امر کرد تا در تنگی باجگاه سنگر زده آماده جنگ باشند زیرا که دشمن قوی در کمین است .
دشمن اگر لاف مودت زند صاحب عقلش نه شمارد بدوست
مار همانست بفطرت که هست گرچه بصورت بدو آید ز پوست
مختصر کلام بعد از فرستادن لشکر و توپخانه بجانب باجگاه و تاکیدات بسیار سردار محمد اسلم خان که در دشت سفید نزديك باجگاه بودند فرمان فرستادند که شما و سردار محمد اعظم خان بندگان مارا بر قرار نمانده شورش و فتنه را برپا کردید و اتفاق را


( ٥٣ )

از بین برداشته و نفاق را تازه نمودید هر چند که سر رشته اتفاق بود لا کن بندگان ما را فریب دادید
اکنون تدبیر از دست رفت و کار حواله به تقدیر است کمر را مردانه بسته و دشت سفید که بندرگاه
است مستحکم کنید و پایگاه را نیز با خبر باشید که از حضور لشکر فرستاده شده و یقین
دارم که عنقریب سرکار امیر شیر علی خان از کابل حرکت کرده چون سیل بیکران
بام دریای لشکر خواهد آمد و کار بمقابله و مقاتله خواهد انجام یافت .

چو خصم قصد تو کرد از برای دفع ضرر
بچه وجهد بکوش ار بعقل مقهوری

که گر مراد بدست آیدت بکام رسی
و گرنهم نرسد آن زمان تو معذوری

خلاصه سخن چون لشکر فرستادن سردار محمد افضل خان در حدود با جگاە اشتهار یافت
و بندگان امیر شیر علیخان صریح واقف شدند و ظاهر گردید که سردار محمد افضل خان
فریب غمازان و فتنه انگیزان را خورده اتفاق را از میان برداشت و راجع به نفاق شد
ناچار شده سردار محمد علیخان را بحضور طلب کرده امر کرد که لشکری در خور جنگ
با جگاە آمادە و تیار کنید که روز پنجم با همان لشکر ظفر اثر شما را سر کرده ساخته
میفرستم که در با جگاە رفته بدم لشکر ترکستان مقابل شوید و خودداری کنید تا بندگان
اشرف اقدس سرشته لشکر خود را کرده از دنبال خود را بتدایر سازد زیرا که سردار کلان
فریب دوست نادان آماده جنگ است و در حدود با جگاە سنگر زدە خودداری میدارد .

دوستی با مردم دانا نکوست
دشمن دانا به از نادان دوست

دشمن دانا بلندت میکند
بر زمینت میزند نادان دوست

دشمن دانا از بازارد ترا
گر بیازارد ترا نادان دوست

ارجمند هر چه زودتر رفته در مقابل دشمن تقابل ورزید بهتر است زیرا که دشمن را
بحال خود نباید گذاشت و سرزنش باید کرد سردار دلاور که سالار لشکر و صاحب اختیار
افواج ظفر اثر بودند بحضور پادشاە بدو دست ادب عرضه داشت کردند که فرمان .
فرمان سرکار است لا کن هرگاە غلام را عفو دارند بحضور مبارك عرضه داشت میدارم
اول از فضل خداوند دوم با قبال پادشاە قوی شوکت جميع لشکریان آمادە و تیار است
انتظار فرمان است که از حضور انور امر بخدمت شود دیگر معطلی ندارد ازین عرضه داشت
سردار عالی بندگان سرکار خرسندی کردند و فرمودند که ای فرزند چکو، لشکر آمادە
و مکمل است زیرا که تا حال از حضور سرکار بشما امر نشده است سردار عالی مقدار
عرضه داشت کردند که غلام از حرکات سردار محمد اعظم خان میدانستم که عاقبت چنین
خواهد شد زیرا که کاکای بزرگوارم سردار کلان شخص خداجوی و صاف دل وصاف
اعتقاد است عاقبت بفریب سردار محمد اعظم خان و سردار محمد اعظم خان رفتار خواهد
کرد از آن سبب غلام متوجه لشکر شده انجام دادم اضاف بر آن اشخاش دانا و هوشیار
در ترکستان فرستادە متوجه حرکات آنها بودم و يوماً فيوماً از رویداد شان آگاه
و با خبر بودم حال امر و فرمان از حضور سرکار است بعد از آن بندگان اقدس فرمودند
که با قدری لشکر جرار زودتر عازم با جگاە شوید و در با جگاە بدم لشکر ترکستان
خیمه و خرگاه بر پا کنید و متوجه خود باشید و جنگ بر پا ندارد به بینه پیر خود را و لشکر
خود را نگاهدارید زیرا بندگان سرکار با برادر بزرگ خود سردار محمد افضل خان


( ٥٤ )
باوجود لشکر کشی دولت وسر گردانی بسیار اصلاً ارادۀ جنگ ندارم وسردار
مذکور را بزی که خود میدانم از در گاه خداوند امیدوارم زمانی که سرکار والا
در آن حدود برسد شاید اصلاح پذیرد وسخن چنان فتنه انگیز را خداوند شرمنده ورسوا
گرداند وبه رسوائی شهرۀ آفاق شوند ونفاق برطرف واتفاق برقرار گردد بعد از آن
اختیار بخداوند است وزمام اختیار در قبضۀ اقتدار پروردگار است .
باری چون فرمان همایونی با تمام رسید سردار باوقار حسب الامر سر کار باشش هزار
لشکر جرار وافواج خونخوار با دوازده عراده توپ جلوی وقاطری مکمل و مصلح شده
از حضور بندگان اقدس گذارنده دعا وفاتحه گرفته بساعت نيك عازم ترکستان شدند
تا اینکه بعد از زحمت چند روزۀ سفر در پایان باغ مقابل باجگاه رسیده خیمه و خرگاه
باوج ماه کشیدند و از ورود لشکر ظفر اثر پنجاه و يك توپ شادیانه فرمودند و از رسیدن
خود ، لشکر دشمن را آگاه نمودند بعد از آن متوجه لشکر وافواج ظفر اثر شده افسران
کارگذار خود را سرشته دادند با وجود آن ساعت بساعت خبرداری کردۀ طریقۀ سپاهی گری
بجا می آوردند و آمادۀ جنگ بودند و خودداری میکردند زیرا که امر سرکار
در جنگ کردن نبود اکنون سردار عالی مقدار را در مقابل لشکر ترکستان بگذارید
دوسه کلمه سخن از حضور امیر صاحب تدبیر سر کار امیر شیرعلیخان بشنوید چون سردار
دلاور از حضور سرکار بالشکر جرار روانۀ ترکستان شد بعد از آن بندگان اقدس
امر کردند که در مدت یکهفته جمیع لشکرها از توپخانه وپلتن ورساله و خاصه دار و خوانین
سوار آماده وتیار باشند که بعد از یکهفته بندگان اقدس بخیر وخوبی عازم ترکستان
است و بلا توقف منزل ومراحل طی کرده خود را بالشکر ظفر اثر ارجمندی سردار محمد علی خان
میرسانیم چنانچه در ده پوری لشکرگاه کرده خیمه وخرگاه و بارگاه باوج ماه رسانیدند
و انتظار امر سرکار میبردند و ارادۀ رفتن داشتند که بیکی دو یوم حرکت فرما شوند
که ناگاه خبر فتح سردار عالی از باجگاه رسید وطریقۀ مقدمه کردن وابتدا لشکر کابل
شکست یافتن وثانی بدلاوری وغیرت و مردی سردار محمد علی خان بامر خداوند فتح
نمودن در عریضه نوشته بود بندگان سرکار از این مژدۀ جانفزا وفتح کردن روح افزا
بسی خرسند شدند و پنجاه و يك توپ شادیانه فرمودند تا گوش زد خاص وعام گردد باوجودی
که از فتح نمودن سردار عالی فرحت و خوشی حاصل شد لاکن توقف را جایز ندانسته
روز دیگر حرکت فرما شدند و فرمانی بجهت سردار محمد علی خان فرستادند که از حدود
باجگاه پیشتر بجانب ترکستان حرکت نفرمائید و در همانجا توقف نمائید تا لشکر ظفر اثر
وبندگان اقدس بالشکر شما برسد و هر دو لشکر باهم متفق شود بعد ازان آن چیزی
که خیر وصلاح دانسته شود بعمل آورده می شود اما متوجه امور لشکر ظفر اثر باشید
و باین فتح که از فضل خداوندست دادۀ مغرور نیاید شد زیرا که ازین رهگذر بسی ظاهر
شده وعاقبت نتیجه بر عکس افتد بهر عنوان سرشته کار را از دست ندهيد اينك مع الخير
والعافیه بندگان اقدس بالشکر فراوان وافواج خونخوار به شما میرسد . اکنون بندگان
اقدس را بالشکر دریا موج در رفتن گذارید وچند کلمه از رویداد مقدمه لشکر سردار
محمد علیخان در باجگاه بشنوید .


( ۰۰ )

چون امروفرمان بندگان اقدس شده بود که شرط احتیاط بجا آرید و بجنگ بر پاندارید
سردار محمد علی خان بنابر امر سر کار سنگر زده لشکرهای خود را مدیصه تقسیم کرده
نگاه داری لشکر خود را میکردند اما راجع بجنگ نبودند لاکن لشکر ترکستان
که لشکر کابل را در مقابل خود دیدند و دانستند وخود را چون شیرغران میدانستند
وشب وروز آماده جنگ بودند از رسیدن لشکر کابل بی طاقت شده چون شیرغران
و ببر بیابان لشکر کشی کرده خود را به لشکر کابل میزدند وقتل وقتال میکردند وعرصه را
بر لشکر کابل تنگ نموده بودند تا اینکه افسر وسپاهی لشکر کابل بحضور بندگان
سردار عرض داشت کردند و گفتگوی نمودند که باعث چیست وسبب تحمل چه باشد مگر
ما لشکر کابل مرد میدان نبرد نمی باشیم ازین زیاد طاقت نداریم خواهی نخواهی اجازه
میدان بدهید این چه بی غیرتی است که يوميه لشکر ترکستان خود را
مرد میدان دانسته بدون خوف بلشکرگاه آمده مارا پراگنده می سازد
دیگر جای طاقت باقی نمانده امر فرمائید تا تقابل ورزیم و بجنگ دراندازیم ومردانگی
خود را بلشکر ترکستان ظاهر سازیم و توجه غروری شان را بشکنیم تا ازحدود خودتجاوز
ندارند ومرتبه بزرگی ومنزلت مردی و مردانگی خود را بدانند! بندگان عالی سردار
محمد علیخان هرچند نصیحت کردند و بطریق محبت التماس فرمودند واظهار كردند
که تا آمدن سر کار والا تبار فرصت بدهید وطاقت کنید .

آن به که زصبر رخ نتابیم باشد که مراد دل بیابیم

لشکر جنگجوی مردانه وافواج ظفر اثر فرزانه غیرت دامنگیر شده قبول نکردند
وداد مردانگی زدند واجازه جنگ خواستند ناچار سردار باوقار وسالار غیرت دار
که ازهمه افزون خواهش جنگ داشت لاکن ازفرمان سر کار تجاوز کرده نمی توانست
درینوقت افواج خود را اجازه داد وفاتحه نمود وفتح کردن لشکر خود را از درگاه خداوند (ج)
امیدوار بود این بود که شب آخر شد وصبح صادق دمید و از جانبین طبل جنگ بصدا
درآمد و آواز کوس وکر اگوش فلك را كرساخت و فلك كج رفتار که درین مدت قلیل
تحمل وصبر میکرد بهزار ذوق وشوق طبل كج رفتاری زد وآرزومند چنین روزی بود
وصدای جگرسوز درداد که ای لشکریان طرفین آگاه باشید که امروز خون های شما
دشت باچگاء را لاله گون میسازد وازببدن های جوانان شما جوی خون جاری میدارد
آماده کار وزار باشید و بجنگ دراندازید .

روز جنگ است و جنگ باید کرد بکوشش نام و ننگ باید کرد
القصہ از طرفین صفوف صف کشیدند وصف آرائی کردند وافسران دلاور هريك
پیش روی لشکر خود ایستادند انتظار فرمان بودند تا اینکه از جانبین صدای
كوس و كرنا بلند شد وصدای جل من مبارز برآمد وتوپ های آتش فشان
آتش افشانی کردند و دود از نهاد دلاوران برآوردند و زمین معرکه را از خون جوانان
لاله گون ساختند وسرهای دلاوران چون گوی در میدان غلطان گردید هنوز توپهای
خانمان سوز در عين جوش وخروش آتش افشانی داشت که از دو جانب صدای رعد آسای
تفنگهای خانه خراب کن برآمد و زمین معرکه را از دود تلخ تیره گون کرد وچون شب تار


( ٥٦ )
سياه و تاريك گردانيد و از بدن جوانان جوی خون جاری کرده و از قتل بسيار و مقاتلة
بی‌شمار از كشته پشته‌ها ساخت و چنان جنگی دست داد و مقدمه پيش آمد كه فلك از كردة
خود پشيمان شده صور اسرافيل دميد وفلك متحير ماند شيران كه پدر را بروای پسر نبود و پسر
را باك از مرك پدرنه چندين طفل بی‌پدر گشت و چندان پدر بمرگ فرزند گريبان چاك
كرده تا اين را ظفر و نه آنرا حيل عاقبت هردو لشكر بهم در آويختند و دست شمشير بران
كرده با شمشير بران و خنجر خونچكان دست بيكديگر شدند و در زدوخورد تقصير نكردند
ميزدند و ميكشتند و می‌بستند تا نصف النهار شد و ضعف در لشكر كابل پيدا شد و تاب و طاقت
جنگ باقی نماند روی بگریز نهادند و شكست فاحش خوردند و فرار را بر قرار اختيار كردند
لكن لشكر تر كستان چون شير ژيان و ببردمان با شمشير بران به لشكر كابل در افتادند
و حمله ور شدند و بسياری لشكر كابل را از افسر و سپاهی از پای در انداختند و قتل بسياری
نمودند و لحظه بلحظه شجاعانه حمله می‌كردند و از مرك خودباك نمی داشتند و از جان
شيرين خود دست شسته بودند گويا لشكر غازيان بودند تا اينكه دزم گاه از لشكر كابل
باقی نماند و از جنگ روی تافتند اما لشكر تركستان بهمين غيرت و مردانگی بی با كانه از
دنبال لشكر كابل ميزدند و ميكشتند تا خودرا بسردار دلاور سردار محمد علیخان كه چون
كوه پايرجا بود و اين شكست خودرا سرموئی بشمار نمی آورد رسانيدند و چون شير غضبناك
مست و مدهوشانه از حضور خود سردار عالی سوال كردند كه سردار كابل كه خود را شجاع
ميداند كجاست سردار با غيرت در همان فرصت با قليلی سوار و خدمتگار جانفشان در ميدان
جنگ بالا ی تپه ايستاده لشكر كابل را ترغيب بجنگ ميكردند چون كار جنگ ديگر گون
شد و دست ستيز كوتاه گشت و لشكر دشمن يكپاره گلوگير آمد و از حضور سردار مردانه
سوال نمودند در اينوقت بندگان سردار بی خوف تدبيری بكار بردند كه فلك بهمه كج رفتاری
و فتنه انگيزی دست حسرت بدندان گزيد و ملك صدر آفرين گفت چنانچه استاد ميفرمايند .
بيك تدبير نيكو آن تو انكرد كه نتوان با سپاه بی كران كرد
بشمشير از يكي ناده توان كشت ببرايی لشكری را بشكند پشت
مصداقت اين مقال آنكه چون لشكر تر كستان سردار عالی را از خود سردار عالی طلب
كردند و سردار صاحب شجاع از كمال تهور نزديك لشكر كاه كابل را نشان دادند و با
تمكين و وقار ايستاده بودند لشكر تركستان از كمال بی كمالی و بسيادی غرور مستانه وار
با تيغ های خون چكان بجانب لشكر گاه كابل تاختند بندگان عالی چون دشمن را از خود
بندبير دفع كردند بعد ازان لشكر هائی كه در كمين داشتند و در اول كار بقرار قاعده
تدبير كرده لشكر خودرا آماده كار و زار نگاهداشتند و موقع جنگ ميافتند و متوجه
همان فرصت ميبودند در اينوقت بطره چی حضور امر كردند كه هرجا لشكر آماده باشد
طرم كشيد كه فورا از چهار اطراف برآمده خودرا بالشكر تر كستان بر سانند و سزای
مغروری شان را در كنار شان بگذارند و نگذارند كه يكتن بسلامت جان برد
و يا اختيار فرار نمايد تا زمانی كه يكنفر باقی نماند حسب الامر از چهار جانب لشگرهای
آماده كه انتظار فرمان بودند بيك پاره بر آمده بلشكر تر كستان در آويختند و مابين گرفتند


(۰۷)

و یا شمشیر های بران در قتل شان تقصیری نکردند و چندان قتالی کردند و کشتند و بستند
و راه فرار را بسته داشتند که در هیچ مقدمه چنین گرفتاری دست نداده بود اکنون خرد
مندان روزگار بدانند که از هزار جنگ وجدل يك تدبیر نیکو بهتر است چنانچه از تدبیر
کامل بندگان عالی که بموقع بکار بر د لشکر فتح نموده ترکستان شکست یافت و لشکر
شکست خورده کابل که هیچ باقی مانده بود فتح کرد لکن تدبیر هم از کمال عقل و دانش
است زیرا صاحب عقل از عهده تدبیر برآمده میتواند شخص نادان خود رای بخود پسند
چنانچه نتیجه لشکر ترکستان که از کمال بیکمالی و بی عقلی و نادانی مقدمه برده را با ختند
بخصوص مغروری که علامه شیطان است هر چند بعضی میفرمایند که جمله امورات وابسته
بتقدیر است درست میفرمایند هیچ کار از تقدیر بیرون نیست اما در امور دنیا و سرشته دنیوی
خداوند عالم بنده را فاعل مختار قرار داده خواه براه حق گرود خواه بفرموده
شیطان عمل کرده مختار است اکنون از مطلب سخن را بیم چون از تدبیر کامل بندگان
عالی لشکر کابل افواج ترکستان را مابین گرفته ولشکر ترکستان از مغروری و نادانی
گرفتار دام بلا شدند و بچنگل شیران گرفتار آمدند که اصلا راه گریز و دست ستیز برای
شان باقی نماند همه قلع قمع و بالای نادانی سرخود را باختند لاچرا خود را بدریا زدند
تا شاید نجاتی حاصل شود در یا نیز بقصد مغروری شان دامن بکمر زده همه را غریق بحر فنا
کردند چنانچه یکنفر باقی نماند خلاصه کلام از لشکر ترکستان لشکری که بقصد انتقام
سردار عالی با شمشیر های بران غضب ناک آمده بودند یکنفر از دست لشکر خونخوار کابل جان
بسلامت نبردند به سه طریقه ببلای عظیم گرفتار شدند فرقه از دم شمشیر آبدار آب نوشیده سیراب
شدند و گروهی غریق در یاب خونخوار گشتند و فرقه ثالث گرفتار چنگ شیر دلان لشکر
ظفر پیشه شدند و باقی مانده لشکر ترکستان که در حدود سنگر خود جنگ میکردند
ومقابله مینمودند و با لشکر کابل زد و خورد داشتند چون احوال لشکر خود را بدینمنوال
دیدند ، نیم نفس که باقی داشتند غنیمت شمرده فرار برقرار اختیار کردند و توپ و توپخانه
و اثاثیه و بارگاه را بر تافته بجانب ترکستان الفرار گویان فراری شدند خلص مدعا از
طلوع آفتاب تا نصف النهار مقدمه شمو خلق انبوه از طرفین کشته گشت و بقتل رسیدند تا اینکه
از فضل خداوند و مردانگی بندگان عالی فتح بجانب لشکر کابل قرار یافت ولشکرگاه
افواج ترکستان را با تاراج برده هم از نقد و جنس وخیمه و خرگاه و بارگاه وا ثاثیه لشکر
مذکور را باقی نماندند و بفتح و فیروزی با چنگال پر به خیمه گاه خود باز گشته و بر قرار نشستند
لهذا چون بفضل خداوند این چنین فتح بزرگ دستداد سردار محمد علیخان دو رکعت نماز
شکرانه بدرگاه خداوند یگانه ادا کرده فتح نامه بحضور بندگان سرکار همایون
وشهر یار والا تبار در کابل فرستادند و در مطاوی آن نامه عرضه داشت
کردند که بعد از ین فتح نمایان که با قبال پادشاه قوی شوکت
خداوند عطا فرموده دیگر چه امر است و امر سرکار چیست بعد از عریضه فرستادن بحضور
شهریار خدا جوی بندگان عالی سردار محمد علیخان امر کردند که جمیع مقتولان را کفن کرده
بعزت تمام وحرمت مالا کلام دفن نمایند وزخمی های لشکر طرفین را بجراح قابل سپرده

پادشاهنامه در بین ۱۰۰۰ جلد چاپ محرم الحرام ۱۳ فریبا معلمی و عبد القادر در چاپ عالی


(٥٨)

معالجه بدارند و یکنفر از جمله بزرگان حضور را مامور خدمت مجروحین فرمودند
که متوجه شان بوده نگويند که این از لشکر دشمن است بمعالجه او نپردازند زيرا که همه
خلق خداوند است از شورش و فلاکت وتکبر ماخانواده که نفاق را برپا کرديم
جمله خلق الله ببلای عظیم گرفتار است و بقتل ميرسند و تباه میشوند هر گاه چنین نبودی
خلقی در مهد امن وامان بمنزل وماوای خود برقرار بودند وبا سایش می گذراندند و باعیال
واطفال خود زندگانی می کردند مختصر سخن چون نيك نظر كردند اينچنين مقدمه کمتر
دست داده بود وكهن سالان وسالخوردگان بیاد نمی دادند چنانچه بسیاری از افسر وسر کرده
وبزرگان دربار که هر کدام رکنی از دولت بودند بقتل رسیدند و کشته گان لشکر
ولشكريان ازشمار افزون گشته شده بودند خصوص از لشكر ترکستان که از مغروری
خودرا بیاد فنا دادند لاکن آفرین بمردی وغيرت شان که پاس نمك یادار خودرا کرده
ازجان شيرين دست شستند وبياران ديرين خود ملحق شدند و نام نكو بعالم گذاشتند
باری مدت هفت روز در باجگاه توقف و استقامت فرمودند تا سرشته مقتولان و معالجة زخميان
را نمودند لاكن بعضی بزرگان و سرکردگان که بزرگ و نامدار ولشكركش بودند
وبقتل رسيده بودند همه را با عزاز واكرام بجانب کابل فرستادند که با عزت تمام در وطن
اصلی شان دفن سازند لهذا چون عریضه سردار محمد علیخان در دارالسلطنه کابل بحضور
بندگان سرکار اقدس رسیده و رویداد جنگ ودستگیر دلشكر ترکستان و يكجير دفع نمودن
سردار عالی وبقتل رسيدن لشكر تركستان را سركار والا شنيد وازحضور سركار
گزارش یافت بندگان سرکار ذوى الاقتدار وجميع بزرگان دربار از دلاوری وتدبير
بندگان عالی تحسین و آفرین کردند خصوص همچنین لشکر بزرگی را شکست دادند
و بمردانگی درميدان جنگ ایستادن و بغير فتح نمودن موجب هزاران نوازش و مهربانی
وسزاوار هزاران تحسین و آفرین میباشند چنان چه شهريار با وقار و سركار والاتبار
بجميع افسر و سپاهی فرمان نوازش و مهربانی ورضامندی فرستادند و در فرمان سردار عالی
امر نموده بودند که تا ورود بندگان سرکار که البوم در منزل کردن ديوار تشريف
فرما ميباشم بشه الازم که سه ماهه انعام بمقابل تنخواه شان بدهید و نوازش شاهانه در باره شان
باعلا بمرسانید و انتظار ورود بندگان اشرف باشید که عنقریب بادر يای لشکر بفضل
خداوند عازم آنصوب شده بملاقات ارجمندی نایل خواهم شد وانشا الله تعالى بعد از ورود
سركار اضافه ازسه ماهه انعام احسانهای مزيد بجميع سرکردگان وافواج ظفر اثر
از حضور خواهد شد و بهر يك از سرکردگان منصب وجاه و بهادری داده میشود و نشانی
برای لشكر جنگجو امر شده که بعد از تمام شدن بجميع لشكر داده خواهد شد باری چون
فرمان سركار بلشكر خونخوار دربا جگا. رسيد و جميع لشكر ولشكريان نوازش
و مرحمت شهريار والاتبار را شنیدند و خرسندی بندگان اقدس را در بارۀ خود ملاحظه
نمودند از ذوق بسيار بگريه در آمده جميع افسر وسپاهی دربارۀ پادشاه سپاه پرور دعا
وفاتحه نمودند زيرا که این فتح در جميع افغانستان مشهور و نام نيك برایشان حاصل شد
بعد ازان التجاء والتماس بحضور بندگان عالی سردار محمد علیخان نمودند ورخصت
خواستند واجازه طلب كردند كه مرحمت فرموده زودتر از باجگاه حركت فرما شوند


(٥٩)

و بجانب ترکستان راهسپار گردند تا دشمن را بحال خود ننگذاشته پی در پی سرزنش
بدهیم و دمار از روزگارشان بر آریم خصوص که بندگان سرکار عالی را پیش روشکر
ظفر اثر نموده مقدمه را به بندگان عالی سپرده اند و اختیار جنگ را بحضور شان
اجازه داده اند اينك بندگان اقدس بالشکربی پایان ميع الخير ميرسند بعد ازان عنان
اختیار در قبضه اقتدار بندگان اقدس خواهد شد و نوبت بمایان نخواهد رسید اکنون که فرصت
باقی است امید واریم از درگاه خداوند که تا آمدن بندگان سرکار همایون قال ختم فتح
بحضور بندگان عالی گردد و ماغلامان جان نثار درجان فشانی مضایقه نداریم چون عرضه داشت
افواج دلاور بحضور بندگان عالی باتمام رسید بعدازان از حضور درباره لشکريان غيور
خیلی بندگان عالی نوازش فرمودند و خرسندی کردند و لشکر خود را تسلی دادند فرمودند
که همه وقت اختيار جنگ بماو شمایان میباشد لاکن امر سر کار بما وشما جایز است زیرا که
در فرمان سابق نوازش فر موده بودند که تاورود سر کار از جایگاه حر کت نکرده
انتظار قدمبوسی باشند بنا بران ما و شما را لازم است که امر سر کار
را فرمان بردار باشیم اضافه بران ما وشما نو کر و خدمتگاریم
و بامر سر کار باید عمل کنیم هر گاه چنین نکنیم گویا بی فرمانی کرده باشیم
صداقت وجان فشانی شما ظاهر است که این چنین خدمت بزرگ را که از عقل بعید بود
بفضل خداوند وکمال مردی وشجاعت باسانی تمام کردید عنقریب بندگان اقدس میرسند
بعد از آنهم پیش رو لشکر ظفر اثر ما وشما میباشیم خداوند شما را اجر جمیل عطا کند که
در جان بازی کمی و کوتاهی نکردید و تاقيامت نام نيك حاصل كرديد با وجود آن بنا بر
خرسندی شما از روی مردانگی وغیرت که باشما ملاحظه می دارم بحضور بندگان
سر کار شهریار عریضه میداریم و کمال مردی ومردانگی شما را که اظهر من الشمس است
عرضه میکنم هر گاه فرمان دادند واجازه فرمودند بدون توقف کو چا کوچ بجانب دشمن
خواهیم رفت وهر گاه اجازه نفرمودند توقف شرط خدمتگاری است چناچه عریضه نمو دند
و مردانگی افواج ظفر شکوہ را در عریضه درج کردند لاکن سه منزل مانده بود
که بندگان سرکار در جایگاه برسند از حضور امر توقف وفرمان شد که با جگاہ بندر جای
و سرحداست بدرستی محافظت دارید و متوجه آمود واطراف اشکر خود باشید تا از دشمن
گزندی نرسد اينك بندگان سر کار والا تبار بالشکر انبوه ودبدبه واثاثه بتوكل خداوند
روزچهارم وارد اردوی شماخواهم شد وملاقات خواهد شد بعد ازان بطريق سابق ولشکریان
حضور شما مقدمه الجیش و پیش جنگ خواهندبود اما تاورود سر کارازسردار محمداسلم خان
و برادرش که دشت سفید جای دادشان میباشد هرچند خود اوشان بحضور سردار کلان است
لاکن دشت سفید در جایگاه عنقریب است و می شود که پنهان وارددشت سفید شود و هنگامه
برپا کنند زیرا که دست پرورده سردار محمد اعظم خان است وبسیار فتنه انگیر و غمازاست
دیگر اوفریب بسردار محمد اعظم خان است احتراز کنید و احتیاط لشکر خودرا بدرستی
بدارید که مباداغفلتا باشما در آمیزد و بلشکر گاه شما شبا خون زند و گزندی برساند
بهر حال عنان اختیار وتدبیر را از دست نداده انتظار رسیدن سر کار والا تبار باشید که
انشاءالله تعالی روز چهارم باشما ملاقات خواهم کرد بعد از آن رضا برضای خداوند است .


(٦٠)

کوکب بخت چو طالع شود از برج مراد
آنچه مقصود بود زود میسر گردد
مدد طالع اگر نیست مرنجان خود را
که اگر روی سوی بحر تهی بر گردد

اکنون ای لشکر و ای افسران و ای بزرگان بندگان سرکار همایون فال شما را
نصیحت میدهد دل قوی دارید و خود را و پادشاه خود را بخدا وند سپارید و امیدوار فتح
و ظفر باشید زیرا که خداوند اتفاق را دوست میدارد شخص اتفاق کننده را عزیز کرده
فتح و نصرت را قرین حال او میسازد و بر ضد آن نفاق کننده را زبون و ذلیل میسازد
خداوند عالم بضمیر بندگان اقدس دانا و بینا است که اصلا بخواب و خیال و گوشه خاطر
نداشتم و ندارم که بخاندان امیر کبیر خرابی دست دهد و نفاق افتد و نیت حق طویت
بندگان اقدس به اتفاق بود و خواهش داشتم که بدستور العمل پدر رفتار دارم و اتفاق را
افضل شمارم و خداوند را خوشنود سازم زیرا که پادشاه حکیم شبان است و بهمین اتفاق
امیدوار بودم که خلق افغانستان در مهد امن و امان آسوده و بر قرار بوده بدعای دولت
خداداد زندگانی کنند چنانچه شاهد قول سرکار پنج فرمان است که پی در پی بخدمت
سردار محمد افضل خان که بزرگ برادران بود فرستادم و خواهش داشتم که وارد
دارالسلطنه کابل شود و به مصلحت شان سلطنت را برقرار سازیم و رضا بودم که هرگاه
بزرگی کنند و بمثل امیر کبیر برادران را جمع آوری دارند و بندگان ما نیز بمثل
برادران خدمت گذار شویم و از فرمان شان تجاوز نداریم و فرمان بردار باشیم الحمدلله
والمنه شکر گزارم بدرگاه خداوند که نفاق از جانب اوشان صادر شد و نیت خالص
سرکار ظاهر شد و پروردگار عالم از ضمیر سرکار میداند که جمیع سخن های سرکار
که با شما تقریر شد صدق است چنانچه فتح نمایان از لشکر ما صادر شد و لشکر بزرگی
را شکست داد و بعد از اینهم بفضل خداوند فتح مدتها از ان شما خواهد بود و نتیجه نفاق
دامن‌گیر خودشان خواهد گشت اما دانسته باشید که نیت حق طویت سرکار چنان
اقتضا می کند که هیچ گناهی بحضور سردار محمد افضل‌خان نمیباشد و از نفاق گریزان است
لکن اشخاصی که بادی نفاق اند او را بحال خود نمی گذارند و راجع بنفاق میدارند
خصوص محرك فتنه و فساد و خرابی خاندان امیر کبیر و بقتل رساندن افواج افغانستان
تمامی از نفاق سردار محمد اعظم خان است زیرا از همان خورد سالی بهمین عادت پرورش
یافته.

(فرد)
خوی بد بر طبیعتی که نشست
نرود تا بوقت مرگ از دست

چنانچه از جمله نفاقهای سردار مذکور در وقتی که امیر کبیر عازم هرات شدند جمیع
فرزندان سرکار با توپخانه و لشکر مکمل خود برکاب سرکار مرحومی عازم هرات
شدند و هريك پسران لشکرهای خود را مکمل از حضور فیض ظهور
سرکار گذرانده سزاوار تحسین و آفرین گشتند تا حتی سردار کلان سردار محمد افضل خان
از ترکستان عریضه فرستاده آنکه ده هزار لشکر مکمل اسباب موجود است هرگاه
غلام نوازی کرده امر فرمایند سرافرازی غلام است در همان فرصت که وقت خدمت و جانفشانی
بود و امیر کبیر از چوب آدم میساخت سردار محمد اعظم خان لشکر خود را در کرم و زرمت


(٦١)

معطل کرد و حرفهای بی معنی را دست آویز خرابی لشکر خود ساخت بندگان امیر کبیر مقرر در سفر هرات طعنه میزد و بد میگفت و شیوۀ نفاق که پیشه او بود در مجلس ها یاد کرده نفرین میکرد پس ظاهر شد که بعادت قدیمی بخرابی افغانستان کوشد تا خلقی را تباه سازد چنانچه ظاهر و هویدا بچشم سر ملاحظه میدارید.
بد را ببد سپار و عدو را بذو الفقار
و انگه ببین که شاه ولایت چه میکند

مختصر کلام سخن بطول انجام یافت اکنون از مطلب سخن رانیم. این بود که بندگان سرکار بعد از فرمان نصیحت آمیز که بحضور سردار عالی مقدار سردار محمد علیخان و لشکریان مذکور که در باجگاه استقامت داشتند فرستاد روز دیگر حرکت فرما شدند و روز چهارم بهزار شان و شوکت و دبدبه و اقبال در پائین باغ که پیوسته در باجگاه بود فرود آمدند و بالشکر سابق ملحق شدند سردار باوقار که سپه سالار کابل بود امر نمودند که لشکر سابقه که در باجگاه بودند یکصد و يك توپ شادیانه ورود بندگان اقدس را بزنند و پنجاه و یکتوپ لشکر ظفر اثر که برکاب شهریار کشور گیر در پائین باغ فرود آمده اند شاد یانه بزنند فردای آن روز جمیع لشکر باجگاه که مقدمة الجيش لشکر ظفر اثر بودند و دشمن را بمردانگی زده نام آور و شجاع محسوب شده اند بامر بندگان سرکار از حضور گذشته مورد شفقت و مهربانی شدند چنانچه بیکماهه انعام از حضور گرفتند بلی که بشرافت لشکر ظفر اثر باجگاه لشکر جدید نیز بیکماهه انعام گرفته جمله در بارۀ پادشاه رعیت پرور دعا و فاتحه کردند بعد ازان بندگان اقدس امجد والا بار دیگر رو بالشکر ظفر اثر نموده بزبان فصیح بیان فرمودند که ای لشکریان شیران پیشه و ای افواج شمشیر زن هر چند که قبل از ین فرمان سر کار بشما رسید و از کفدارشات سابقه قال شده بود اکنون جملۀ شما یان گوش فرا دارید و از زبان خود بندگان ما شنوید متوجه شوید که بعد از تمام شدن کلام سرکار از شما حق و باطل را سوال میکنم بشرطی که از حق نگذرید. هرگاه بحضور سرکار ایرادی بدانید شما را قسم میدهم که بدون خوف و بدون پاس خاطر هر گاه در فرمودۀ سرکار ایرادی بدانید بعرض اقدس برسانید زیرا که طینت سرکار راجع بحق است و طالب صلح و اتفاق و دوری میجوید از نفاق و هرگاه بر خلاف آن سخن کند گردن شما بحضور پر وردگار بسته باشد اکنون بدانید که این قضیۀ بزرگ و مقدمه سترگ که در باجگاه بشما دست داد و پیش آمد و خلقی انبوه تلف شدید و فتح کردید نگوئید که سرکار والا از فتح شما خرسند شده باشد داغیست که بر جگر سرکار گذاشته شد و تا قیامت باقی خواهد ماند چرا چنین نباشد هريك از مقتولان شما گویا فرزندی بود که بحضور سرکار بقتل رسیده اضافه بران بزرگان دربار و خدمتگاران حضور که عمری پرورش یافته حضور سرکار بودند و هر کدام رکنی بدولت افغانستان شمرده می شدند بلکه بازوی سرکار وغم شريك دولت خدا داد بودند و از زمان طفولیت تا حال دست پرورده بندگان اقدس بودند تا اینکه جان خود را نثار کردند و داغی بر جگر سرکار باقی ماندند بازهم با این همه خطرهای بزرگ نیت حق طویت بندگان اقدس راجع بصلح است نه بجنگ هرگاه سردار محمد افضل خان بصلح و صلاح پیش آمد و ترك فتنه جویان گفت و غمازان را از خود دور ساخت و بسخن ا وشان عمل نکرد همان برادری باقی است و همان جایدار پدری مطابق سابق بجا است و محبت برادری را در حال


(٦٢)
و مرسول طرفین جاری خواهد بود و هر گاه چنین نشود بتوکل خداوند جمیع امورات سرکار
را خود پروردگار انجام بدهد و فتح و نصرت را قرین حال لشکر ظفر اثر سازد و نفاق اندیش را
سر نگون دارد تا این خونریزی از میان برداشته شود خلاصه کلام سخن بدراز کشید سر مطلب
باز گردیم همینکه لشکر کابل در پائین باغ فرود آمدند و بلشکر باجگاه ملحق شدند خبر
رسید که لشکر ترکستان بار دیگر آماده جنگ شدند و در حصور روحی آمده سنگر زدند
به تهیه و تدارک جنگ آماده گشتند و میخواهند که بار دیگر تقابل ورزند و داد مردانگی
بدهند و انتقام از لشکر ظفر اثر بکشند و نگذارند که لشکر کابل از حدود
روحی قدم پیش گذارند و سفراء لشکر خونخوار شونداین بود که خبر لشکر
ترکستان گوشزد لشکر کابل شد و لشکر کابل که طعمه خورشدر بودند ازین مژده
جان فزا آگاه شدند و بهمین خیال شب را بروز می آوردند در یشوفت بیان فرمودند.
بر این مژده گر جان فشانم رواست
که این مژده آسایش جان ماست
خالص کلام بعد از مدت پنج روز که فراغت حاصل شد و آسودگی دست داد و جمیع لشکرها
از حضور سرکار گذشته واز خوان بیکرانش بهره‌مند شدند بعد از آن بیاری باری تعالی
از حدود پائین باغ و باجگاه تمامی لشکر کابل به جنبش درآمد در منزل ممر که نزدیک
بمنزلگاه روحی است فرود آمدند و منزلگاه کردند لکن بندگان سرکار را قاعده
چنان بود که دنباله لشکر ظفر اثر حرکت میکردند هر گاه شکست و ریخت لشکر در راه
افتاده بود بامر سرکار انجام مییافت اما افواج ظفر شکوه و لشکر جنگجوی جنگ
دیده که در ممر جابجا شدند و بفکر لشکر دشمن بودند که فردا بچه منوال جنگ در اندازیم
و حمله ور شویم و دشمن را سرنگون سازیم هم در آنوقت شخصی را که پی تحقیق بلشکر دشمن
فرستاده بودند باز گشته با اردوی ظفر شکوه وارد شد و بحضور سردار عالی عرضه داشت
کرد که شش هزار لشکر ترکستان با هشت عراده توپ در آخر روحی سنگر زده در جائی
که گویا سدراه دشمن شده و سد سکندر ساخته و محافظت خود را درون قلعه آهنین نموده با وجود
اینقدر احتیاط شب و روز از خوف شمشیر دشمن که در دلهای شان افتاده بود یکه و تنها
از درون سنگر برآمده نمیتوانستند و میترسیدند که مبادا لشکر دشمن کمین کرده باشند
تا اینکه شب گذشت و فردا شد و اجازه حرکت بجانب روحی داده شد ثانی بامر پادشاه قوی
شوکت بندگان سرکار هشت عراده توپ و سه پلتن و پنج رجمنت رساله جرار کار گزار
شمشیر زن برکاب بندگان عالی سردار محمد علیخان و افسران کهن سال
جنگ دیده فرستادند و اجازه فرمودند که خداوند یار و یاور سرکار و لشکر
جرار است و جلو ریز خود را بسنگر دشمن انداخته بی خوف و بیم زد و خورد کنید انتقام
از لشکر ترکستان بکشید و بمثل مقدمه باجگاه احدی را زنده نگذارید تا متنفسی باقی
نماند تا دیگری باشد که صلح را گذاشته از در جنگ پیش آید و بروی پادشاه عادل
خود که تخت افغانستان را بپسر بوی تفویض کرده باشد و کمر او را بد ر بست مبارک خود
بسته و شمشیر کج حمایل گردن او کرده جمله برادران را با جمیع اقوام و بزرگان لشکر
بفرمان برداری او ترغیب نموده باشد هنوز پادشاه نفسی راست نکرده و گرد راه سفر را
از خود پاک ننموده بروی او تیغ بکشند و سالی در استراحت نمانند البته سزای او را دادن


(٦٣)

عین صواب است باری چون لشکر امر شده بر کاب سردار غازی سردار محمد علیمان بدون
توقف و تحمل و بتلاشی تمام بجانب روحی روان شدند و خود را در روحی رساندند و مقابل
شدند و از جانب لشکر ترکستان آواز توپ برآمد ولی در پی گلوله ریزی نمود و آتشفشانی
کرد تخمیناً پنج دقیقه بتوپ چانگی گزرارش یافت که يك باره لشکر شیر كير وافواج
خونخوار دست بشمشیر بسون خوف و رجاء جنگ درانداختند و خود را به سنگر دشمن زده
دشمن کشی نمودند و قتل وقتالی افزون از شمار کردند تا اینکه تاب وطاقت بلشکر ترکستان
باقی نماند و از سنگر برآمده فراری شدند الفرار گویان راه دشت و بیابان پیش گرفتند
چنانچه تا شهر ايبك نفسی راحت نکرده وارد ايبك شدند اشکر کابل وافواج خونخوار
چون شیرغران و ببر دهان پرورده فتح ظفر بودند و طعمه خوار لشکر دشمن بنابران از خیمه
و خرگاه و اثاثه و بارگاه و خزینه و دفینه لشکر روحی که در سنگر مانده بود بتاراج بردند
وذره باقی نگذاشتند و بخرسندی تمام بخیمه گاه خود آسوده نشستند و دعای دولت خداداد
پادشاه خود را میکردند و بخیال مقدمه ثالث که در بسته داشتند و آرزومند چنان روزی
بودند و ذوق می کردند که زودتر میسر شود بهر حال مختصر سخن لشکر كابل فوج فوج
از دنبال آمده در اطراف روحی خیمه و بارگاه برپا کردند و پنجاه ويك توپ شاديانه
زدند آسوده و آرام و بیقرار بصحبت نشستند چون روز گذشت و شب ظلمانی پیش آمد
سرکار ذوی اقتدار از طریقه خداجوئی ونیت خالص که از ابتداء در سرداشت بندگان
اقدس بود و همه وقت در مجالس از در صلح سخن می کردند پنج نفر ارکان دولت خداداد را
بحضور طلب کرده مجلسی برپا کردند و کنکاش نمودند و باواز فصیح بیان فرمودند
که ای مردم وای بزرگان حضور خداوند عالم بضمیر اقدس دانا و بیناست که سرشت
سرکار اشرف به نفاق نبوده و نمیباشد و بعد ازین هم خداوند (ج) بندگان اقدس را
از نفاق دور بدارد و راجع باتفاق کند مقصد سرکار این بود و نیت حق طویت چنان اقتضا
می کرد که بقرار تقسیم امیر کبیر با جمیع مردم خصوص بخاندان و اقوام خود گذران
دارم و بهتر و بیشتر نوازش فرمایم و اتفاق را از دست ندهم لاکن ملاحظه نمودم که سرشت
برادران به نفاق است و شب و روز بخرابی دولت خداداد میکوشند چنانچه حرکات سردار
محمد اعظم خان وسردار محمد اسلم خان و بعضی از دیگران اظهر من الشمس است که حاجت
به بیان دیگر نیست اضافه بران مقدمه پاجگیا، و روحی وقتل هم چنان بزرگان حضور
و قتل لشکر طرفین که داغی است بر جگر بندگان اقدس که تا قیامت باقی است و جمیع
شمايان همه را نيكو ملاحظه نمودید پس ازین حرکات آنها بسرکار اشرف لازم بود
که باید بموجب حرکاتشان گوش مالی داده میشد تا خلق افغانستان دانسته و عبرت دیگران
میگردید چنانچه دو مقدمه خداوند عالم فتح بجانب پادشاه نیت بخیر وشکست بجانب اشخاص
نفاق اندیش داد لاكن با وجود آنقدر حركات خلاف امر خداوند (ج) و یا غی شدن
بحضور پادشاه قوی شوکت امروز نیت حق طویت بندگان اقدس راجع به نصیحت شد
و میخواهد که نفاق را از خود دور دارند و راجع به اتفاق شوند بنابران از همین منزل
شخصی را با نامۀ محبت آمیز و فرمان شفقت انگیز برای سردار محمد افضل خان بفرستم
و سخنهای نصیحت و بیان های محبت در نامه درج دارم شاید که ازین خیال های باطل


(٦٤)
وفکر های فاسد که سراسر بجانب خودشان ضرر است وخطر های کلی برای شان ببار
می آورد درگذرند وپیرو سخن چینان وغمازان وفتنه انگیزان نشوند و آنها را بحال
خود بگذارند تا هريك آنها مطابق کشت خود درو دارند . بواسطة آنها دولت
ترکستان که ولایت بزرگی است از دست ندهند وخلقی عظيم بسبب نفاق
ایشان تباه نشوند وخود سردار مذکور ازمرتبۀ بزرگی نیفتد وذليل وزبون نشوند
و امر سرکار را واجب دانند بعدازان سرکار والا لازم میشود که قدر ومنزلت بزرگی
سردار موصوف را برپادارند ودرنزد دیگر برادران مرتبۀ پدری ورتبۀ بزرگی بپنجروزه
دنیای بی اعتبار را که سلطنت عارضی است وخداوند ودعای پدر اعطا فرموده وما به اتفاق
برادران واقوام وشما بزرگان بانجام رسانیم لهذا شما بزرگان کهحضور داريد واقوام
سرکار اقدس ودرباریان وخدمتگاران معتمد بحضور میباشند سخن های سرکار اقدس را
تمامی شنیدید حال خوب اطراف سخن را بمیزان عقل سنجید وبه نحو خیر وصلاح بدانید
وخیر طرفین را ملاحظه کنيد بدون خوف وبيم وبدون مضایقه بعرض اقدس برسانید
وخوف وبیم را ازخود دوردارید اضافه بران راجع بجانب سرکار نگوید وخداوند را حاضر
دانید وملاحظه کنید ازین رهگذر بندگان اقدس زیادہ برزیاده ازشما خرسند میشود
بلکه دررتبه وبزرگی شما افزود میگردد چون فرمان بندگان اقدس درمجالس عام تمام شد
بعد ازان جمیع بزرگان حضور که داخل کشک اش بودند چند نفر
بزرگان شان برخاسته بالتعظيم وتكريم عرضه داشت نمودند
که فرمان وامر اقدس سزا وار بزرگی و اطلاع دادن موجب شوکت وصاحب
سلطنت است وپادشاهان را که خداوند مامور سلطنت کرد. وظل الله نامیده شده اند ازین رهگذر
است که با خلق خدا رفتار پدرانه میدارد البته سزاوار بزرگی اطلاع دادن است وخرسندی
پروردگاری البته در آن است وبحضور بندگان سرکار رعیت پرور ظاهراً هیچ نقصانی
ندارد بعداز عرضه داشت بزرگان دربار این بود که منشی حضور را امر کردند که نامۀ
بجهت سردار کلان سردار محمد افضل خان بدینمنوال نوشته بمصعوب سردار سلطان
علی خان که از سرداران قندهار و ازاقوام بندگان اقدس امجدو شخص کهن سال وتجربه
کار بودند فرستادند وامر کردند که بزودی جواب حاصل دارند .
مفادنامۀ بندگان اقدس امجدا رفع روحنافدا
عطوفت نشانا قبل ازین ازدارالسلطنۀ کابل گذارشاتی ازهرات الی کابل بظهور
رسیده بود بی کم و کاست کماحقه برای شما مرقوم نموده حرکاتی که از بعضی مردم خلاف
راه حق صادر گردیده بود نیز در مطاوی آن درج فرموده بودیم تا دانسته حضور شما
شود زیرا که بندگان اقدس جناب شما را بزرگ دانسته بودم چنانچه کرتأ بعد اخراء
پنج فرمان فرستاده ام رویداد را اطلاع دهی وهم طلب حضور درکابل ازطریق بزرگی
وشان شماکه بندگان اقدس منظور داشت بعمل آمده خواهش بندگان حضور این بود


(٦٥)

که جمیع امورات سلطنتی را که ضرور و سزاوار بود مشورت میداشتیم خداوند عالم شاهد و گواه ضمیر سر کار است که از روی صداقت و اخلاص بود نه از کذب و دروغ لاكن فتنه انگیزان و غمازان و سخن چینان شما را باختیار خود نگذاشته کاری که بخاطر اقدس خطور نمی کرد و در خواب و خیال سر کار نمی گنجید پیشه کردند و چنان اختیار را از دست شما بردند و مدعای خود را که راجع بنفاق بود حاصل کردند تا کار مصالحه بمقاتله انجام یافت و خلقی انبوه تلف تیغ آبدار شدند چنانچه هر يك ازينها يا پدر و مادر و يا عیال و اطفال داشتند و همه امیدوار بودند که بدیدار پدر خود خواهند رسید عاقبت پدرشان بباد فنارفت و عیال و اطفال شان بی صاحب ماند نمیدانم که باز خواست خون اوشان را خداوند از کدام يك ماوشما خواهد کرد و ممکن نیست که پروردگار عالم باز خواست نکند لاكن چه توان کرد که عنان اختیار در قبضه اقتدار پروردگار است و بنده بیچاره را هیچ اختیاری نیست
چون رفته بتقریر دگر گون نشود
يك ذره از انچه هست افزون نشود
آنجا که قضا خیمه تقدیر زند
هیچ کس نتواند که لاف تدبیر زند
و دیگری فرموده :
بدرد و صاف ترا کیمیا نیست در در کش
که هر چه ساقی ما ریخت عین الطاف است
اکنون خاطر حق بین بندگان اقدس چنان میخواهد و از جناب شما التماس میدارد که خط بندگان اقدس را بدیده حق بین مطالعه فرموده و زشت و زیبای او را از نظر حق بین خود بگذرانند و نيك و بد او را بدیده بصیرت ملاحظه فرمایند و عقل خداداد را متوجه زشت و زیبای کار فرمایند و پیرامون سخن غمازان و فتنه جویان نگردیده راجع بعقل کامل خود شوید و بخاطر جمعی تمام در حدود تاشقرغان با سرکار همایون ملاقی شوید و ملاقات دارید تا بدیدار همدیگر مسرور و منور گردیده چند روز مهمان پذیرائی کنید بعد از زمان اندك و بمصاحبت دید جناب شما بندگان اقدس واپس عازم کابل شده زمام اختیار ترکستان بقرار سابق در قبضه اقتدار شما باقی باشد و هر گاه چنین نکنید و سخن فتنه جویان عمل دارید و از در نفاق در آئید اختیار با خداوند است نقشه از لی آنچه رفته باشد بظهور خواهد رسید تا یار کر ا خواهد و میلش بکه باشد اینك عالى جاه عزت و محبت شان سردار سلطان علی خان که ریش سفید و کهن سال قوم ما و شماست و سخن حق همه وقت بزبان شان جاری است و اتفاق را دوست میدارد و نفاق اندیش را بنظر حقارت مینگرد با نامه بندگان اقدس بحضور شما میرسد اول نامه سر کار دوم شان خود سردار مذکور که دایم بدون مضایقه اظهار میدارد البته بخدمت شما بیان میکند و سراسر صدق است ثانی جناب مختارید خلاصه کلام چون سردار سلطان علی خان با نامه بندگان اقدس از حدود روحی روانه تخته پل شدند بعد از ان سر کار ذوى الاقتدار بصلاح و صوابدید ارکان دولت از روحی حرکت فرمائید

پادشاهان متاخرین (۱۰۰۰ جلد) عهده انجام و طبعش بر عهده مطبعین رسیده است.


(٦٦)
منزل بمنزل حرکت نموده در ايبك نزول اجلال فرمودند ومدت پنجروز توقف كردند
تا لشکريان آسوده خاطر شوند اضافه بر آن شايد خبری از تخته پل برسد وخير صلاح وصلاح
باشد وباعث فرحت وخوشی حاصل شود اينست كه حضور سركار خوف وبيم بخاطر شان
نرسد زيراكه بندگان اقدس را ترس ووهم از درگاه خداوند است و بس در امور دنيوی
ظاهر وهويداست كه حواله بتقدير است كاهی مور را سليمان ميتواند و گاهی سليمان را
احتياج مور ميسازد از قتل سپاه طرفين خاطر سركار متوحش است كه ملك ستانی از ان ماست
و قتل وقتال مردم بيچاره از باعث نفاق و خونريزی و شيطان است كه ما غافلان گرفتار آنيم
مختصر كلام مدت پنجروز که امر سرکار با افغان شده بود در ايبك توقف شده آسودگی اسپ
واستر و بارگير لشكريان دست داد وخود لشكريان نيز قدری از زحمت راه بر آسودند اما
يوميه خبرهای متوحش و اخبار های پراگنده از جانب ترکستان ميرسيد و منتظرو حضور
سركار غداجوی ميشد و بندگان سركار در صبر و شكيبايی می افزودند چنانچه خبر رسيد
كه لشكر تركستان در تنگی تاشقرغان سراسر سنگر زده سد سيكندری ساخته متصدی مانع
لشكر كابل شده اند و می خواهند كه از حدود سنگر لشكر تركستان يك نفر بدون اجازه
از فوج كابل قدم پس گذارند واگر برخلاف اجازه حرکت کنند از دم تيغ بیدريغ
خون شان بخاك هلاك افتاده شود چنانچه آماده جنگ بودند خیمرا برزمی آوردند و خود را
چون شیر ژیان و ببر دمان میدانستند و می پنداشتند و انتظار ورود لشکر کابل بودند وسرکار
اشرف اقدس در صبر وطاقت وتحمل می افزودند از آن سبب سردار محمد علیخان بندگان
عالی كه شخص غیور سپاه پیشه و مرد میدان جنگ است خبر شود وتحمل بدارد تا خبر سردار
حافظ علی خان كه کهن سال وریش سفید قوم است از تخته پل برسد و نيك و بد معلوم شود
بعد از ان بهمان منوال بعمل آورده می شود بهرحال بعد یکهفته توقف ايبك بدولت واقبال
از ايبك حركت فرمائد در حضرت سلطان نزول اجلال فرمودند روز ديگر وارد منزل غزنی
گک شده بمجرد ورود لشکر کابل در غزنی كك خبر رسید كه لشکر ترکستان به تحقیق
تنگی تاشقرغان را كه بندو گاه مستحكم و سدسكندر ساخته بودند و كمر بجنگ بسته
انتظار ورود لشكر كابل میبردند واگزار شده واپس عازم تخته پل گرديدند با وجود
این اخبار فرحت آثار سه روز دیگر بندگان اقدس امجد در غزنی كك امر توقف
فرمودند مقصد از باعث جواب عریضه سردار سلطان علی خان داشتند بناءبران در توقف
می افزودند اينکه روز دیگر خبر رسيد و در عريضه خود درج نموده بودند كه لشكر تنگی
تاشقرغان بجانب مزار شريف وتخته پل كوچيده تنگي را واگزار شدند چنانچه سركار
با وقار از منزل غزنی گک حرکت فرمائده در تاشقرغان نزول فرمودند و توقف فرمودند
و انتظار ورود سردار کلان سردار محمد افضل خان و سردار سلطان علی خان بودند که زودتر
وارد حضور شوند و اصلاح پذیرد وسركار والانبار مع الخير والعافيه واپس عازم پای تخت
پدری دارالسلطنه کابل شوند اکنون سردار سلطان علی خان كه در تخته پل رسيدند
عريضه بحضور فیض ظهور سركار فرستادند باين مضمون:-


(٧٦)

مفاد عریضه سردار سلطان علیخان قندهاری بحضور پادشاه عدالت
گستر سرکار امیر شیر علیخان :

دعاگوی نوازا بتصدق حضور مبارکت گردم چون از حدود رومی از قدم بوسی حضور سرکار بامر بندگان سرکار مرخص شدم روانهٔ تخته پل شدم روز هفتم وارد تخته پل شدم سردار کلان سردار محمد افضل خان بحدود مزار شریف سردار عبدالرحمن خان را با یکصد سوار و یکصد پیاده بپلتن استقبال فرستادند اول بزیارت شیر خدا رسیده حضور بندگان اقدس را چقدر ممکن بود بدعا یادآوری کردم ثانی سوار شده عازم تخته پل کردیم در دیوانخانهٔ باغ بملاقات سردار کلان مشرف شدم محبت‌های دوستانه و شفقت‌های مشفقانه از طرفین بادا رسانیدیم بعد از هردو سخن راندیم وسخن کردیم بعد ازان ز جای خود دعاگویان برخواسته فرمان سرکار را بدو دست ادب حضور سردار کلان خواستم که بگذارم سردار کلان از جای خود برخاسته باعزاز مهر ومحبت فرمان را گرفته بوسیدند و گریه کردند وبحضور درباریان منشی حضور فرمان را خواندند بعد از اتمام خواندن سردار کلان با جمیع مجلس که خرد و بزرگ بودند دربارهٔ پادشاه قوی شوکت دعا وفاتحه کردند باواز فصیح بیان فرمودند که ای خلق الله اول از تقدیرات ازلی ودوم از کردار فتنه انگیزان خانگی فتنه‌ئی آغاز شد وعقل خداداد بندگان ما را ضایع ساختند و دوم قدمه را برپا کردند و بروی پادشاه اسلام تیغ کشیدند و ما را باغی کردند و بدنامی ابدی برای بندگان ما حاصل کردند تا خلق عالم بدانند که پسران امیر کبیر مردی نبودند که بعد از فوت پدر اقلاً سالی باتفاق و یکدلانه از خود هرات نفاق را برپا کردند و بد نامی را از خود دور کرده برای من حاصل نمودند اما از خداوند میخواهم که اول سردار محمد اعظم خان ودوم سردار محمد اسلم خان را سرنگون سازد و رسوای عالم گرداند که تمامی فتنه انگیزی ازان دو نفر است اکنون امیر پدر امر خداوند است امروز سرکار امیر شیر علیخان پادشاه افغانستان وفرمان فرمای ملک و ولایت افغانستان است و بامر پدر پادشاه است هر چند ما را بزرگ و برادر کلان میدانند از لطف و مرحمت است لاکن ما یان فرمانبردار و تابع فرمان پادشاه باید باشیم سلطنت را خداوند بوی لایق دیده اضافه بران بندگان سرکار خواهد شنیدند که سردار محمد اسلم خان را چه نحواز دربار عام از حضور خود راندم و برای سردار محمد اعظم خان که سر کردهٔ فتنه انگیزان است چه خط‌های پی در پی فرستادم وبفرمان برداری سرکار امر کردم هر چند ظاهر است .

فرد

برسیه دل چه سود گفتن وعظ نرود میخ آهنی در سنگ

اینك بندگان سرکار واینك ملك و ولایت واینك ما بندگان عالی که ریش سفید قوم و خدمتگار بزرگ پادشاه میباشیم واینك جناب شما که سردار سلطانعلی خان قندهاری وقوم پادشاه میباشند وبامر پادشاه تشریف آوردید هر حکمی که از حضور پادشاه آوردید با شید بجان ودل مضایقه نداریم وبخدمتگذاری بدون چون وچرا حاضریم .


(٦٨)

شعر
امروز در قلمرو دل دست دست تست خواهی عمارتش کن و خواهی خراب کن
فدایت شوم دعا گوی چنان مصلحت میدانم که بهمرامی جناب عالی سردار کلان در تاشقرغان
بقدمبوسی حضور فیض ظهور بندگان سرکار ذوی الاقتدار رسیده سرافرازی حاصل داريم
بعد ازان از رفتار و گفتار و حركات سردار کلان منظور حضور مبارك مي گردد زیاده ادب
است والسلام ا کنون محرر کتاب بحضور خردمندان روزگار عرض داشت میدارد اینکه :
فرستاده باید که دانا بود بگفتن که لير وتوا نا بود
از و هر چه پرسند گوید جواب بشر طیکه داند طریق حساب
سخنهای خویش آشکارا کند بدان سان که مجلسی تقاضا کند
فرستاده باید فرستاده درون پر ز مکر و بیرون ساده
چنانچه همين قضيه با وجود جنگ وجدل چنان اصلاح پذیر گردید که سر موئی از کدورت
باقی نماند والا هيچ اصلاح پذیر نبود و با وجود آن وقتیکه عريضه سردار سلطان عليخان
منظور حضور سرکار همایون شد و مندرجه آن مفهوم خاطر گردید از روی فضل و دانش واز
کمال بزرگی دیگر چیزی بزبان مبارک جاری نگردید و سکوت ورزيده اما سرشته
لشکر داری و احتیاط افواج را از هر خصوص بفرزند ارجمند سردار محمد علی خان که سالار
کمل افواج وصاحب اختيار کل لشکر بودند امر کردند که بهر عنوان متوجه امورات
لشکر خود شده افواج خود را مکمل و مسلح داشته باشند و باین سخن های مکر آمیز فریب
نخورند و سرشته را از دست ندهند که بقول دشمن اعتماد نشاید چگونه میشود که در تنگی
باجيكار فوج عظیم افتاده و سنگر میزند و آماده جنگ می گردد و صاحب اختیار کل که
سردار محمد افضل خان میباشد رضائيبود، و سلامتی ایلتجگار بسردار محمد اعظم خان در
کرم و زرمت میرسد سردار حافظ مایندان حق دارد که باین منوال عریضه فرستاد و اما عمده
بزرگی بیکار برده و می خواهد که اصلاح پذیرد زیرا که قوم و کهن سال و نمی خواهد
که دولت افغانستان بدنام شود خیرخواه طرفین است باز هم شرایط احتیاط بکار بردن از جمله
لازمات جهان داری است نادیده شود که از پرده غیب چه بظهور میرسد خلاصة كلام مدت
يکهفته از عريضه فرستادن سردار سلطان علی خان گزارش یافت که عریضه دیگر از سردار
مذکور رسید مختصر آنکه سردار محمد افضل خان معه تابنقی و ازمغان بصینار با فامیل
خدمتگار از تخته پل حرکت کرده عازم حضور سر کار است اطلاعاً عرضه داشت حضور مبارك
گردید تا اینکه بيك منزلی تاشقرغان وارد شدند بعد از ان از حضور بندگان سکندرشان
دانا فرمان فرمان شد که سردار محمدها بخان با پنجنفر از حكام دولت مختصر باستقبال
بندگان سردار کلان سردار محمد افضل خان که عموی بزرگ و ریش سفید برادران
میباشد در منزل مذکور رفته ملاقات کنند و طریقه بزرگی شان را پادار سمانند زیرا که
بندگان سرکار عزت و مرتبه بزرگی شان را اضافه بر اضافه میدانیم نگويند که باعث
حركات قبیح و جنگ های بزرگ و سدراه اشکر شده بندگان همایون آزرده خاطر
شده باشند هر چیزی که گذشت نقد پری بود ،


(٦٩)

چون رفته تقدیر دگر گون نشود .
خاص کلان سردار محمد علیخان معہ پنجنفر بزرگان دربار و یکفوج رسالہ برکاب
شان بحضور سردار کلان رفتند وسلام کردند وملاقات نمودند و تا پاس از عصر صحبت
های دوستانه نمودند والفت ومحبت را دیدند و تازگی اتفاق را ملاحظه فرمودند
چون ساز عصر رسید سردار محمد علی خان برخاسته رخصت خواستند وسردار محمد افضل خان
بنوازشات بزرگانه مرخص فرمودند چنانچه باز گشته بحضور بندگان سرکار اقدس
رسیده سلام کردند وصحبت های فی مابین را که سراسر ثواب بود ودم از شفقت ومهر
ومحبت میزد يك بيك بعرض اقدس عرضه داشت نمودند وطبیعت سرکار والا را ازجانب
سردار محمد افضل خان مسرور و خرسند ساختند چون از گزارشات صحبت های دوستانه
مروی بزرگتر خود فارغ شدند عرضه داشت کردند که فردا چه امر است ؟ از حضور
پادشاه قوی شوکت فرمان شد که فردا صبح لشکر های خود را تماما" از حدود سه توپ
الی دروازه نماز گاه در جانب ایستاده صف بسته کنید و متوجه شکست و ریخت لشکر
خود باشید که از قاعده نظام تجاوز ندارد تاورود سردار کلان انتظار میبرید چون
سردار کلان نزديك لشکر رسیدند خود شما پیش روی صف لشکر ایستاده هشت پات امر
سلامی دارید وتوپخانه نیز هجده توپ سلامانه بصدا درآورند چون از سلامی فارغ شدید
بحضور شان رفته استقبال دارید وبرکاب شان عازم حضور انور گردید زمانیکه نزديك
باردوی ظفرشکوه رسیدید فوراً آدم بفرستید و بندگان اقدس را عرضه داشت کنید زیرا
که سرکار والاتبار بنابر یافت بزرگی شان استقبال دارم و بعزت تمام وارد لشکر گاه
شویم تا عزت بزرگی شان بادارسانیده شود هرچند از آنها نفاق دست داد لاکن خداوند عالم
سرکار والاتباررا حوصله عطا کند و برد باری وصبر نصیب سازد تا در عوض بدی
نیکوئی بدارد پروردگار عالم دانا و بیناست و ضمیر سرکار را میداند البته حق بمرکز
خود قرار می گیرد وامید از درگاه الهی دارم که از نیت خالص همیشه فتح وظفر هم عنان
دولت واقبال برقرار خواهد ماند مجلس سخن شب گذشت و صبح صادق دمید حسب الامر
سرکار ذوی الاقتدار جناب سردار عالی تبار با جمیع لشکر از توپخانه وپلتن و رساله
وخاصه دار وخوانین سوار وسوار ولایتی که چون دریای آتش مکمل ومسلح بودند
از اردوی ظفر شکوه حرکت فرموده در حدود سه تخت که فرمان سرکار تا آنجا بود
لشکر گاه کردند وبقرار قاعده نظام صف بسته وصف آرائی کردند تخمیناً یکفرسخ
زیادتر لشکرگاه شده بود لاکن چنان بقاعده و قانون نظام ایستادند که فلک دربارهٔ
لشکرداری حسرت کش وملک با هزار زبان تحسین و آفرین نمودند تا اینکه سردار
محمد افضل خان نزديك بلشکرگاه رسیدند سردار سالار که انتظار ورودشان بودند درپیش
روی لشکر باهزار شان وشوکت و بزرگی ایستاده بودند فوراً بقرار قانون امر بتوپخانه
و افواج ظفر امواج نمودند که هشت پات سلامی بدارند و خود سردار سالار چون ماه
در پیش صف لشکر ایستاده سلامی گرفتند اما بقدرت کامله خداوندی از هر طرف موزیکان


(٧٠)
صدا در آمد وتوپهای آتش دهان آتش فشانی کردند چنانچه زمین لشکر گاه را بلرزه
درآوردند گویا غوغای قیامت بر پا شد و روز محشر قایم گشت و صدای تفنگ گوش مردم را
کر ساخت خصوص دود توپ وتفنگ که زمین لشکر گاه را معه روی هوا قیر گون ساخته بود
سردار کلان سردار محمد افضل خان این لشکر و احشامرا مشاهده کرد و اینچنین نظام را
برپا دید و بچشم بصیرت ملاحظه فرمود دانست که این سرشته و نظام داری از کمال وشجاعت
سردار عالی مقدار سردار محمد علی خان است به آواز بلند تحسین و آفرین نمودند تا اینکه
به نصف لشکر گاه رسیدند در حدودی که سردار مذکور بسلامی گرفتار بودند در آنجا
ایستاده منتظر سلامی بود تا اینکه سلامی تمام شد و بعد از زمانی دود توپ وتفنگ و گرد
وغبار فرونشست چون روشنی شد بعد نزديك بلشکر گاه آمدند و ابتداء بافسران و سرکردگان
احوال پرسی و دلجوئی کردند و بهر کدام جداگانه مهر ومحبت فرمودند و همه را بمنزانه
شفقت ورزیدند پس ازان بصف لشکر نزديك شده با هر فوج علیحده يكايك نوازش نمودند
وخوش آمدی کردند و بحضور لشكر وافسر باواز بلند در باب سردار محمدعلی خان تمجید
و توصیف کردند بعد از آن درباره پادشاه قوی شوکت دعا گوئی کردند ومرحمت فرمودند
که خداوند عالم حلیه سلطنت افغانستان را بقامت پادشاه ما وشما نيك ومبارك گرداند
و اول جميع مایان که برادران سرکار میباشیم و ثانی جميع خلق افغانستان را توفیق
خداوند رهبر شود که فرمان برداری بداریم ومطيع و منقاد فرمان پادشاه خود باشیم
زیرا که به رخلمت و شمشیر و اختیار سلطنت را بوی تفویض نموده شخصی را که پدر جانشین
دارد و بدست مبارك خود شمشير بکمرش بندد البته خداوند یاور اوست و سزاوار سلطنت
است و هر گاه شخصی دیگر با آنچنان پادشاه خداداده و پدر امر فرموده، بمخالفت برخیزد
و بدشمنی پیش آید ظاهر و هویداست که مردود ابدیست و خداوند ذلیل وزبونش خواهد کرد
قبل ازین که قلیلی لشکر در حدود باجگاه حرکت بیجا کردند خلاف امر بندگان ما بود
ناین بود که از حضور ما فرمان شده بود محرك اينكار و فتنه انگیزی آن اول از غمازی
سردار محمد اعظم خان با وجود دوری راه دوم از سردار محمداسلم خان شاگرد پیشه
سردار محمداعظم خان ورفیق فتنه انگیزی مذکور بود از درگاه خداوند امیدوارم که
امروز وفردا نفاق شان ظاهر شده سیاه روی ابدی شوند وحقيقت کل بحضور پادشاه
عدالت گستر ظاهر و هویدا گردد .
بيت ،
خوش بود گر محك تجربہ آید بمیان
تاسیه روی شود هر که دروغش باشد
بهر حال ای مردمان وای افواج ظفریشه بدانید و آگاه باشید امروز بندگان ما که
برادر بزرگ جميع برادران میباشم بطوع و رغبت و بجان ودل سلطنت وتخت نشستن
سرکار امیر شیر علی خان را قبولدار و رضامند بوده پذیرفتم زهی سعادت برادران که
چنین باشند واز بندگان ما دستور العمل بگیرند و هر گاه به مخالفت برخیزند و از فرمان
قضا جریان پادشاه قوی شوکت تخلف ورزند و تجاوز بدارند برذمه بندگان ماست که سزای
بد رفتاری شان را در کنار شان بدهم خلاصه کلام مدت يك نيم ساعت کلام سردار
محمد افضل خان با لشکر طول کشيد لاكن جميع افواج متوجه سخن سردار کلان بودند


(۷۱)

و کلام شان را يك بيك ملتفت شده بحيرت افتاده بودند تا اینکه سخن تمام شد بار دیگر
درباره پادشاه خود دعا کرده عازم سواری شدند سردار محمد علی خان رکاب سردار کلان را
که به منزله پدر بود گرفته سوار نمودند بعد باتفاق در بین راه سخن های محبت آمیز
با همدیگر صحبت کرده عازم حضور بندگان اقدس شدند از بین راه سردار عالی مقدار
سردار محمد علی خان بحضور بندگان سرکار ورود سردار کلان کاکای خود را عرضه
داشت نموده بودند تقریباً نیم فرسخ راه بلشکرگاه مانده بود که از جانب سرکار
ذوی الاقتدار بالشکر رکابی که آنهم سه هزار سوار و پیاده میشد باستقبال سردار
محمد افضل خان که برادر بزرگ و سزاوار عزت بودند و کمال بزرگی او را خریدار
شدند و لازم دانسته آمدند تا اینکه با هم ملحق شدند سرکار امیر شیر علی خان فوراً از بالای
حوزۀ فیل فرود آمدند و ازینجانب سردار محمد افضل خان از اسپ پیاده شدند و نزديك آمدند
و سلام کردند و بغل کشاده همدیگر را تنگ در بر گرفتند و ساعتی گریه و زاری کردند و مردمانی
که چون پروانه بدور شان جمع بوده از گریه محبت آمیز طرفین همه بگریه در آمدند
بعد از زمانی امیر شیر علی خان دست سردار کلان را گرفته سوار فیل شدند و اتفاق تمام و اشفاق
مالا کلام و نوازشت تامه به جانب لشکرگاه عازم ورواء شدند تا در لشکرگاه فرود آمدند
و با ملاحظات بزرگانۀ داخل بارگاه و سراپرده گردیدند لاکن در داخل شدن بارگاه اول
سردار کلان و ثانی بندگان اقدس چاچه در بالای مسند باتفاق نشستند و صحبت های ملوکانه
نمودند و محبت های بزرگانۀ بیدار شدند و بعیش و عشرت ملاقات کردند چنانچه فلك
کج رفتار بحسرت کش مجلس و صحبت شان گردید لهذا بهمین منوال شب و روز گذارش داشت
و داد عیش میدادند و بعشرت میگذرانیدند تا اینکه مدت یکهفته گذشت اما روز یکمرا تبه
سردار محمد علی خان پیش از حضور سرکار اول بخدمت سردار کلان میرفتند و ایستاده سلام
می کردند و منتظر فرمان بودند بعد سردار کلان در باره سردار سالار نوازش پدرانه نموده
امر میفرمودند ثانی سردار محمد علی خان نشسته صحبت میکردند و با مرشان مرخص شده بحضور
سرکار بانه اقبال می آمدند و سلام میکردند اول سخن سرکار این بود که از جهت سلام
کاکای خود رفته بودید سردار دلاور عرض داشت می نمودند که فدایت گردم تا حال بحضور
کاکا صاحب بودم حال برخصت شان بحضور پادشاه قوی شوکت رسیدم بندگان خدا یگان
خرسند می شدند و سردار محمد علی خان را دعا میکردند مختصر کلام در بین یکهفته سه مجلس
کنکاش و مشورت بپاشد و بزرگان دربار و وزیران و مشیران و جمله در باویان داخل مجلس
بودند و هريك سخنی میگفتند عاقبت مصلحت بران قرار گرفت تا ترکستان کما کان ازان
سردار محمد افضل خان و بقرار سابق فرمان فرمای صفحات مذکور باشد اما از آنجا که
امیر شیر علی خان جانشین پدر و امیر افغانستان است سردار محمد افضل خان دایم عریضۀ خود را
بدار السلطنة کابل بحضور بندگان اقدس فرستاده بطریق امیر کبیر رفتار دارد و هر ساله
ارمغان بطریق یاد آوری ارسال دارد و سرکار والا تبار نیز سردار محمد افضل خان را برادر
بزرگ دانسته و ازش پدری را دریغ ندارد و متوجه احوال سردار مذکور باشند خصوص
بطرفین لازم که سخن غماز وفتنه انگیز را درباره همدیگر منظور ندارند بلکه سخن چین
غماز را جزا داده بسزا برسانند تا دیگری شنیده چنین حرکت نکنند مختصر کلام از طرفین


(۷۲)
بهمین منوال عهد نامه نوشته اول بندگان سرکار ودوم سردار محمد افضل خان بعهد نامه
مهر کردند وبعد ازان بزرگان دربار دستخط ومهر خود را بعهدنامه زدند و خواهش طرفین
آنیکه همین عهد نامه را بمزار شریف بحضور شیر خدا بپایان رسانند و شیر خدا را شاهد
بعهدنامه خود بگیرند چنانچه همین مصالحت را پسندیدند وقرارداد بر این شد که سرکار
با عز ووقار سردار محمد افضل خان و بعضی بزرگان از اقوام و غیر آن با قلیلی فوج رکابی
از شبرغان عازم مزار شریف شوند چنانچه وارد دربار شیر خدا شدند چون بمزار شریف
رسیدند سردار عبدالرحمن خان فرزند ارجمند سردار کلان که در آن وقت عمر شریف شان
یازده ساله بود در تقتایل پای تخت پدر یا مر پدر با لشکر ترکستان استقامت داشتند چنان رفتار
با خورد و بزرگ و سپاه و فقرا مینمود که از عقل بعید بود و مردم را مرید ومخلص خود ساخته
بود که در باره سردار مذکور جان میدادند و جمله فوج وسپاه ورعیت بخدمت شان آرزومند
جان فشانی داشتند و فرمان بردار بود که از جان خود مضایقه نمی نمودند بهر حال چون از
اراده سر کار و آلا تبار و پدر زرگوار خود در مزار شریف شنیدند فوراً با اندك سوار و پیاده
عازم حضور شدند و بحضور فیض ظهور رسید سلام کردند و شرایط تعظیم و تکریم بجا
آوردند و از حضور مبارک سرکار مهربانانه و نوازش شاهانه دریافتند وبسبب سردار کلان
که بیکفرزند داشت بندگان امیر صاحب زیاد بر زیاد لحظه بلحظه در باره سردار
عبدالرحمن خان التفات میفرمودند لا کن بندگان سرکار با وجود مهر ومحبت پدری
از جبینش بر خلاف قاعده مشاهده کرده و دانست که سرشورش دارد هرگاه بزرگ شود عمری
بشورش خواهد گذارند بلکه ازین عهد نامه پدر وسرکار با عظمت که اتفاق است دلگیر
است اکنون محرر کتاب میگوید که شخص غیور و شجاع و مردهمدان دلاوری اول بخورد سالی
و بزرگی چه دخل دارد تهور وشجاعت ذاتی است که خداوند سزاوار او میداند و عطا می کند
چنانچه کدام شخص صاحب غیرت و مرد صاحب ناموس رضا میدهد که دیگری بوطن او داخل شود
و بزرگی کند و خود را صاحب سریر ولایت سازد وصاحب ولایت مسخر خود داند بلکه غیرت
بدرجه دام گیر میشود که بقتل خود رضا میشود و طاقت دشمن ندارد که بملك خود به بیند
اما سردار عبدالرحمن خان که دست ستیز نداشت و عنان اختیار در قبضه اقتدار پدرش سردار کلان
بود لا چار صبر میکرد و فرصت میجست و امید وار درگاه خداوند بود باری سر مطلب
باز گردیم بندگان اقدس باعث برادر بزرگ اصلا در ظاهر اظهار نکرد بلکه توصیف
سردار عبدالرحمن خان را می کرد چنانچه بدر بار شیر خدا عهد نامه را با سردار محمد افضل خان
تازه کردند و از طرفین بکلام الله شریف دست مانده قسم خوردند که دو بدی و بدخواهی همدیگر
نگویند و سخن چین اندازان را برسانند چون عهد نامه بپایان رسید خرسندی حاصل شد در
باغ اله چوپان که جای فراخ و هوادار و سبزه زار است و از هر جانب آبشار و آبهای فراوان
جاریست و دم از سلسبیل میزد فرود آمدند و بعیش و عشرت نشستند و خرسندی نمودند بعد از آن
بندگان سرکار چندین امور افغانستان از هرات الی دارالسلطنه کابل که رو به ادشده بوديك
بيك بحضور سردار کلان نقل میکردند و دانسته شان می نمودند مقصد ازین بیانهای سر کار یکی
اطلاع دهی دوم سبب شفقت و دل صافی اظهار می فرمودند


/(۷۴)

ایکن یومیه متوجه گفتار و رفتار و کردار سردار عبدالرحمن خان بودند و حرکات شان را ملاحظه مینمودند و برخلاف قاعده میدیدند بلکه ساعت بساعت از سردار مذکور حرکات مکرر مشاهده می کردند که موجب کدورت حضور اقدس میگشت با وجود آن سرکار ذوی الاقتدار در خورد سالی سردار مذکور محسوب میکردند و ملال خاطر نمی شدند چنانچه بسردار عبدالرحمن خان لازم بود که شب و روز بخدمت کوشند و خاطر سرکار والارا خرسند دارند و حاضر حضور باشند و شرایط مهمانداری بجا آرند و يك لحظه از حضور بدر و سرکار کنار نگردند زیرا که صاحب ولایت گفته میشدند و بندگان اقدس مهمان دولت شان بودند شخصی که صاحب ولایت و صاحب سلطنت باشد وحکمران ترکستان گفته شود اقلا بسردار کلان پد ر خود ملاحظه کند که سرکار والای تمولیت داری میکند و بزرگی میداند و رفتار مینماید پس لازم که مقابل آن بحضور بندگان سرکار که هم پادشاه و هم رتبه پدری داشته خدمت گزاری می کرد تا اینکه برعکس آن عمل می کرد چنانچه در سه شبانه روز که سر کار ذوی الاقتدار در اله چوپان تشریف داشتند دو مرتبه بحضور آمدند و دیگر در تفته بل استقامت داشتند و بحضور بدر و سرکار نیامدند مختصر آنکه کدورت و نفاق سردار عبدالرحمن خان بحضور سر کار ظاهر شد و هویدا گردید و دانسته شد که عاقبت غیر از نفاق چیز دیگر ازین صادر نمی شود با وجود آن بندگان اقدس در صبر و شکیبایی افزوده بخاطر داشت سردار کلان اظهار نکردند و نقل نگذاشتند و روز چهارم که امر نموده بودند از منزل اله چوپان حرکت فرمودند باتفاق سردار محمد افضل خان وایس ایجاب تا شقرغان مراجعت فر مودند و روز سوم در تاشقرغان نزول اجلال نمو دند و روزی چند بعیش و عشرت و خرسندی گذرانده اراده دارالسلطنه کابل نمودند و بخاطر اقدس والا مصمم شد که برودی عازم دارالسلطنه کابل گردند زیرا که زمستان نزديك و راه کابل کوهستانی بواه و زحمت بسیار ارد بعد ازان بزرگان حضور و درباریان نزديك ودور و مشران دربار را با افسران لشکر بحضور طلب کرده مشورت کردند و سخن جمله گی برهمین گونه قرار یافت ثانی بندگان عالی سردار حلال سردار محمد علیخان عرضه داشت کردند که هر گاه از حضور فیض ظهور امر شود و اجازه باشد سه روز غلام را مرخص فرماید که بزیارت شیر خدا رسیده و بقدمبوسی شان مشرف گردم و بدعای دولت خداداد پادشاه قوی شوکت اشتغال ورزم و بلا توقف عازم حضور معدلت دستور پاد شاه رعیت پرور شوم بندگان شهریار عدالت گستر از روی مهرو محبت و نوازش پدرانه سه روز مرخص فرمودند و امر کردند که با يك رساله مکمل که عبارت از چهار صد نفر باشد و بعضی بزرگان حضور خود عازم قدمبوسی شیرخدا شوند و بزیارت علی مرتضی رسیده زودتر مرخص شوند که مع الخیر اراده رفتن دارالسلطنه کابل بخاطر بندگان اقدس مصمم است این بود که سردار محمد علیخان برخصت بندگان سر کار روانه مزار شریف شده روز دوم بقدمبوسی علی مرتضی مشرف گردیدند از انطرف سردار عبدالرحمن خان


(٧٤)

از تخته پل شنیده بخدمت سردار عالی سردار محمد علی خان بمزار شریف آمده سلام کردند
و ملاقات نمودند و بندگانعالی دربارة سردار عبد الرحمن خان نوازش فر مودند و در
مسند خود جای دادند و بعیش و عشرت نشستند و لحظه بلحظه شفقت می ورزیدند و در اله
چوپان که جای خوش آب و صفا بود منزل نموده بودند روز دیگر سردار عالی بقد ار در باغ
اله چوپان آسوده نشسته بودند که شخص بی نام عریضة بحضور سردار عا لی فرستا دند
نوشته بود که شرط احتیا ط بجا آورید زیرا که لشکر تخته پل در حدود سپاه گرد که
بیرون شهر مزار شریف است گرد آمده اند و بامر سردار عبد الرحمن خان می خواهند که
باشما شباخون زنند خلاصه مدعا از مطا لعة عريضة بی نام سردار محمد علیخان بحیر ت فرو
رفتند و تعجب کردند لا کن با کسی اظهار نکردند میکرو حا ل در کا بی راخوفیه امر کردند
که از حضور عالی جدا نشوند و آمادة کا ربا شند بعد دو سه نفر را پی تحقیق فرستا دند تا مشخص کنند
که این سخن اعتباری را شاید یا نه ؟ چنانچه شخص فرستاده باز گشته بحضور عرضه
داشت کرده که بچشم مردیده شد عریضة عارض حقیقت دارد و بقول راوی سه هزار سوار
و پیاده بمزار شریف حاضر است لا کن متفرق میگردند نصا را شخص دیگر وارد حضور
شده و بهمین تفصیل عرضه داشت کرد و رفت ساعتی نگذشته بود که شخص ثالث بحضور
رسیده آشکار عرض کرد ، خاطر بندگان عالی یکباره مکدر شد بعد از ان با و از بلند
فرمودند که اسباب صلح و صلاح از میان برچیده شد و اسباب فتنه انگیزی برپا گشت
و از فتنه انگیزی سردار عبد الرحمن خان خرابی دولت ترکستان گردید و سفا هٔت
سردار محمدا فضل خان کاکا برباد رفت و فتك كينه‌جو خیلی کج رفتاری را بصدا
درآورد و فتنه خوابیده را بیدار کرد اکینون لازم شد که شرح این قضیه را بحضور
بندگان سر کار عریضه بداریم تا چه فرمان آید اتفاقاً فرصتی که شخص ثالث بحضور
عالی همین قضیه را عرضه داشت می کرد سردار عبد الرحمن خان حضور داشت و بیان شخص
ثالث را بحضور خود می شنید لا کن احوالش دیگر گون شده بود و پرا گنده احوال ،
متحیر مانده ود سردار محمد علی خان سوال کرد که چرا این چنین حرکات غیر متناسب
که سراسر باعث خرابی دولت میشود مینمائید قیاس کنید که مرا محبوس می نمودید
و بمراد خود رسیدید الحمد لله والمنه سر کار اشرف اقدس با دریای لشکر حاضر است
چگونه جواب خواهی گفت و سردار کلان کاکا صاحب پدر شما در تاشقرغان حضور
سر کار است و سر کار اقدس قرآن کرده و عهد و پیمان نموده ازین حر کات شما البته
موجب نفرت است و کدورت دست میدهد و خرابی کلی می آرد مختصر کلام سردار
عبدالرحمن خان سکوت ورزیدند و جوابی نگفتند بعد سردار عالی سردار محمدعلی خان
عريضه بحضور پاشاه قوی شوکت فرستاد و گذارشات را عرض کرده و عرض داشت نمود
که اوضاع و اطوار و رفتار و کردار و حرکات سردار عبد الرحمن خان برخلاف صلح
وصلاح است هر گاه فرمان باشد محبوس باید شود تا سزونش یابد وفي ما بین بند گان
سر کار و عموی بزرگوار نفاق نیفتد و کار باصلاح آید بعد از فرستادن عریضه خود
جناب بندگان عالی در مزار شریف توقف فرمودند و آدمان صاحب اقتدار را مامور نمودند


(٧٥)
شب و روز از حرکات سردار عبدالرحمن خان اخبار دارند وسخن را براستی عرضه
نمایند لهذا چون عریضه سردار عالی بحضور بندگان اقدس رسید و از نظر گزارش
یافت حرکات سابقه سردار عبدالرحمن خان را بخاطر آوردند چنانچه در مزارشریف
ملاحظه فرموده بودند وبخوبی یقین شان حاصل شد بعد از ان عریضه سردار محمدعلیخان را
بحضور سردار محمد افضل خان نشان دادند سردار کلان خیلی متفکر شد و بسردار
عبدالرحمن خان فحش داد وبد گفت و بهمان مجلس برای فرزند خود خط سرزنش
نوشته فرستادند و بحضور بندگان اقدس عذر خردسالی او را نمودند و از جانب خود
عذر خواستند وسرکار والا نیز خنده نمودند و گناه سردار عبدالرحمن خان عفو
کردند بهر حال سردار محمد علی خان انتظار فرمان سرکار بودند روز دیگر بهتر
و بیشتر خبر تازه بروی کار آمد چنانچه همین حرکت نامناسب را در وقت ورود بندگان
سرکار بمزارشریف هم نموده بود و قصد محبوس نمودن سرکار را بخاطر داشت
و سه هزار فوج نظامی متفرق باطراف مزارشریف آورده بود لاکن علاج پذیر نشد
بندگان عالی همین قضیه را که خوب بحقیقت رسانده بود بحضور بندگان سرکار
عریضه کرد هنوز این غوغا برپا بود که فلك غماز وفتنه انگیز بیکباره صلح را بجنگ
وموالفت را به مخالفت ودوستی را بدشمنی مبدل گردانید وفتنه جزوی را کلی ساخت
وطبل کج رفتاری را بصدا درآورد ودیو امین را از خود خرسند گردانید مصدقات این
مقال آنکه شخصی از محرمان و معتبران سردار عبدالرحمن خان که محرم راز وصاحب
اعتمادش بود و دائم اسرار مخفی سردار مذکور باوی بود وشخص مذکور را سردار
عبدالرحمن خان هم نفس خود میدانست و ازین بیشتر محرم راز نداشت لاکن سردار
دلاور سردار عبدالرحمن خان دراین باب خردسالی کرد ونا تجربه کار بود چنانچه
استاد میفرماید :
دراین زمانه که بر دوست اعتمادی نیست 	چگونه غره توان شد به گفته دشمن
واستاد دیگر میگوید :
راز مگشای بهر کس که درین مرکز خاك 	سیر کردیم بسی محرم اسرار نبود
ودیگری بیان میدارد :
چه زیبا گفته است آن مرد هشیار 	که گر سر بایدت سر را نگهدار
مختصر کلام همان شخص محرم را از سردار عبدالرحمن خان خوفیه بحضور
سردار محمد علی خان آمده يك خط بحضور شان داد سردار عا لی
مطالعه فرمودند ملاحظه کردندکه مهرسردار محمد افضل خان است که بعد از قسم
وعهدنامه باسم سردار عبدالرحمن خان پسر خود نوشته و فرستاده بود شرح خط ازینقرا ر
نوشته اند که فرزند من بعد از ورود تاشقرغان رویه ادرا دگر گون دیدم و از آمدن خود
پشیمان شدم و چون فرصت ازدست رفته بود لا چار تحمل کردم و بعد ازان
لا چا ر بدر بار شیر خدا قسم و عهدنامه نمودم شاید که بتدبیر نجاتی حاصل گردد