جنگ ونظام داری درخطه افغانستان طاق بود بهر حال چون خاطر عالی متعالی اعلی
سردار سالار دلاور از مکمل شدن و امورات لشکری از جزوی و کلی جمع شدند
ولشکرها را در بیرون شهر حرکت دادند بعد ازان بحضور پادشاه قوی شوکت رسیده عرضه
داشت کردند و فرمان رفتن خواسته بندگان اقدس که قبل ازین از زبان فرزند خود
حرف عهد نامه شنیده بودند امر کردند که هر گاه چنین با شد چند روزی تحمل کنند
تا سردار فیض محمدخان از کوتل هندو کش بالغات حرکت کند و عهد و قسمی که شما
بیا خداوند بسته داشتید بجا آورده شود بعد ازان از درگاه خداوند امیدوارم که به همین
نسبت فتح كامل حاصل كنيد خلص کلام هنوز سردار عبدالرحمن خان از کابل از حضور
سر کسان حرکت نکرده بودند که از قضای الهی بندگان اقدس ناخوش و بستری شدند ومرض
دامنگیر او شده ساعت بساعت مرض قوی گشت حکمای حاذق وطبیبان صادق که همه درعلم
طب وحكمت حكيمى افلاطون عصر و زمان خود بودند شب وروز معالجه می کردند و بحضور
حاضر بودند و زمان به زمان متوجه لحظه به لحظه پرداخت در مرض می کو شیدند ولمعه
کناره نمی شدند اما فائده حاصل نمیکردند زیرا که حکیم مطلق پرور دگار برحق بود
وقدرت کامله خداوندی دخلی بمعالجه بنده بی اختیار ندارد.
(رباعی)
چون حاصل عمر فریبی و دمیست روداد مکن گرت بهر دم ستمی است
مغرور مشو بخود که اصل من و تو گردی و شراری و نسیمی و دمیست
بهر حال مقصد دیگر است این بود که حاکم نشین های کوهستان از حدود پنج شیر ونجرو
وغیره که پیوسته بسرحد ترکستان بودند متواتر عریضه میفرستادند وریوت یومیه را میکردند
که سر کار امیر شیر علیخان وسردار فیض محمد خان با دریای لشکر از جانب خو ست
واندرآب عازم کوهستان است و بدو سه یوم نزديك پنج شیر ونجرو میشوند اطلاع عریضه
نمودیم اضافه بر آن مردم فقرا چه نحو در مقابل لشکر نظامی استقامت خواهد کرد و چگونه
تقابل ورزیده بایچه متوال گوشه و کنار لشکر دشمن را دست برد خوا هد زد هر گاه
سردار سالار لشکر غلام نوازی کرده قبل از ورود سالار فوج نظامی از سوار و پیاده
بسرعت مرحمت فرما شوند موجب نییست و ممکن است که بعد ازان شب وروز از هر جانب
که توانیم دست بردی بداریم و شب خونی بزنیم و هرگاه علاج پذیرد وردو خوردی ام
بکنیم. تا چند روزی که بندگان سردار بالشکر های خونخوار برسند ولشکر تر کستان را
سر زنش بدهند لهذا چون عریضه حاکم پنج شیر وغیره رسید و از نظر گذارش یافت فورا
سر دار عالی مقدار بحضور بندگان اشرف وقت رخصت حاصل کرد ند
ودعا وفاتحه گرفته با دریائی لشکر و افواج بیحد و مر از شهر کابل حرکت فرما شدند
و بسرعت کوچا کوچ خود را در منزل چهاریکار رسانیده خیمه و بارگاه وسر اپرده زرنگار
برپا کردند و سه روز در منزل مذکور توقف فرمودند این بود که عریضه دیگر از حاکم
پنج شیر رسید که لشکر ترکستان در نزدیک پنج شیر رسیدند و غلام خودرا با تدبیر از دست
برد دشمن نگاه داری کرده انتظار ورود قدم فیض لزوم بندگان عالی میباشم ولهذا
(۲۳۸)


سردار دلاور سردار عبدالرحمن خان که عریضه ثانی را ملاحظه فرمودند تاب و طاقت
برجگر شهزاده غضنفر باقی نمانده بسرعت حرکت فرمودند و خود را بافواج
خونخوار در لب دریای چاریکار رسانیده فرود آمدند فردای آن از دریا گذشته بجانب
دشمن مرحله پیما شدند تا اینکه در لب دریای کوهستان رسیده بارگاه باوج ماه رسانیدند
و بادل قوی و حشمت وجاه برتخت سلطنت نشستند از آنجانب لشکر ترکستان از حدود
پنجشیر حرکت کرده چون موج دریا نزدیک قلعه الله داد لشکرگاه ساختند و بارگاه
باوج ثریا برپا کردند و انتظار لشکر دشمن می کشیدند چنانچه سردار شیرشکار دشمن
افگن سردار عبدالرحمن خان از ورود لشکر ترکستان شنیده بسرعت تمام چون شیر غضنفر
نزدیک قلعه الله داد خان رسیده سد راه دشمن شدند گویا لشکر طرفین انتظار مقدمه بودند.

فصل سوم

مقدمه لشکر کابل با لشکر ترکستان در حدود قلعه الله دادخان وشکست
لشکر ترکستان برکاب سرکار امیر شیرعلیخان وفتح کردن لشکر کابل
(برکاب سردار عبدالرحمن خان)
مختصر کلام چون هردو لشکر . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
مختصر کلام چون هردو لشکر در مقابل همدیگر افتاده شب را
بخیال جنگ بروز آوردند اما بندگان سردار عبدالرحمن خان بزبان حال این
مقال را بیان می فرمود.
یا کار بکام دل مجروح شود یا مرغ دلم برفلك روح شود
امید من آنست بدرگاه خدا كبابواب سعادت همه مفتوح شود
لا کن هاتف غیبی در باره لشکر ترکستان و فخر کردن سردار فیض محمد خان این بیت را
ادا می کرد.
بیت
زان باده دیرینه دهقان پرورد درده که بساط عیش طی خواهم کرد
مستم کن بیخبر زاحوال جهان تاسر جهان گویمت ای سرده مرد
خلاصه مدعا اینکه بندگان سردار عبدالرحمن خان را مقصد این بود که عهد شکنی
از حضور بندگان ما نشود و دست برد اول از طرف سردار فیض محمد خان بظهور رسید
چنانچه در جمیع افسران نظامی دید که خبر داده بودند که پیش دستی نکند و بدشمن
واگذارید که ابتداء از دشمن حرکت بیجا صادر شود بعد ازان از درگاه خداوند امیدوارم
که فتح وظفرهم عنان لشکر ظفر اثر باشد باری سخن بطول نکشد که دو جانب لشکرها
انتظار جنگ میباشند و کمر به جنگ بسته اند.
«تا یار کرا خواهد و میلش بکە باشد»

(۲۳۹)


اما سردار فیض محمد خان که خودرا بامر نقاره شاه فقیر پادشاه با لاستقلال وبیعیال
خود صاحب سریر دولت افغانستان تا در وازه صندل افضل ازان لشکر بی شمار در مدنظر
موجود داشت از جاده خود تجاوز کرده ومغرور شد بخاطر میگذراند که اول دشمن
فعلی را ازپیش برداشته و ذلیل میکنم وفرار دشت ادبار میسازم بعدازان سر کارامیر
شیرعلی خان را که نظیر بند یا حصارم است محبوس مطلق میدارم امید است که بهمین
تد بیر سلطنت افغانستان بدون میل بدست آید و دشمن باقی نمانده وخطبه بنام نامی خود
خوانده سکه باسم سامی خود زنم وملك موروثی که ازپدر باقی مانده کما کتابه تصرف دارم
لا كن استاد می گوید :
« این خیال است و محا ل است و جنون »
ودرین خیال باطل حکیم دیگر می فرماید :
فــرد
جامه ات زین خم نمی آید برون هربار سرخ
رنگ ها دارد جهان مغرور آرا یش مباش
وشاعر دیگری می نو یسد :
فــرد
ترسم نروی بکعبه ای اعـرا بی
کین ره که تو میروی بتر کستان است
بهرحال سردار فیض محمد خان همین مقصد خود را بخد مت گذاران معتبر ومعتمدان دربار
داشته آسرده امید وار به چنین روزی بودند لا کـن از تقدیر از لی وا قف نبوده
مغرور جان خود و گرفتار کبر و تکبر ومعنی بـوده به غفلت می گذراند فرد استاد است:
فــرد
تکبر عزا ز یل را خوار کرد
بز نـدان لعنت گـرفتار کرد
اکنون مقدمه در ما بین دولشکر مانده وسخن متفرق ا فتاد فاما محرر کتاب لاچار
است که اول ازهر گوشه و کـنار که نتیجه می دهد داخل کند ثانی از مقدمه سخن راند
حالا لازم افتاد که شمه از رویداد سردار عبدالرحمن خان ولشکریان سردار مذکور
تحریر گردد روزی که لشکر کابل برکاب سالار خود ازدریای کوهستان گذشته در حدود
قلعه الله داد خان لشکرگـاه فرمودند مردم کوتاه اندیش کوهستان که مدام شورانگیز
بودند و اینچنین روز ها را از خداوند می خواستند خصوص که اخبار ناخوش سرکار
اقدس را در کابل شنیدند اضافه بران متواتر فرمان های امیر شیرعلیخان برای شان میرسید
و مردم کوتاه اندیش فتنه جوی فوراً از دولت کابل روگردان میشدند چنانچه تمام مردم کوهستان
سر بشورش برداشتند وازهر جانب دست تعدی دراز کرده لب دریای کوهستان وپنج شیر را
حصاری کردند وراه رفت و آمدرا مسدود نمودند وارسال ومرسول کابل بسته شد ازین رهگذر
بندگان عالی پراگنده و پریشان روزگار گردیدند زیرا که ناخوشی سرکار وبی فرمانی
مردم کوهستان وارسال ومرسول راه کابل بکلی مسدود ودشمن قوی در مقابل بودن خیلی

(٢٤٠)


(٢٤١)

پریشانی بزرگ است لاکن سردار دلاور با وجود اینقدر کدورت و پریشانی تکیه برضای
الهی نموده با دل قوی چون سدر سکندر پابرجا و چون کوه البرز در حین خور صفتی
کشاده پیشانی باشجاعت بسیار با دوست و دشمن سخن می کردند واصلا در ظاهر کدورت
با خود نمی گرفتند و خود را بمردانگی و دلاوری نگاهداشته با راده خداوند کریم شکرگذار
بودند و خود را بالاشکر ظفر اثر بخداوند سپرده مردانه وار در مقابل دشمن ایستاده بودند تا اینکه
پنجروزی ازین گذارش یافت اما سردار فیض محمدخان بهمان خیال فاسد که دامن گیر شده بود
سرکار امیرشیرعلی خان را در لشکرگاه معطل کرده خودرا پیش جنگ ساخته بالاشکر مور و مار عازم
جنگ شدند و از بالای کوه بجه بدر یای لشکر رجوع بجنگ کردند و لشکر خود را فوج فوج
بولك بولك صف بسته بقاعده و قانون نظام داری در کوه بجه ایستاده کردند و بلشکر دشمن
نشان دادند و منتظر جنگ بودند لهذا چون لشکر ترکستان صف اراست کردند ازینجانب سردار
دلاور با غیرت تمام بعد از صف آرایی لشکر دشمن لشکری خود را بمیدان رزم در مقابل لشکر
مدعی فوج فوج مکمل و مسلح آوردند و صف آرایی کردند در همان حین سردار فیض محمدخان
که از بالای تپه نظر بدید و بازگاه و صف آرایی لشکر کابل افگندند و ملاحظه کردند خندیدند
و بزبان جاری کردند که این لشکر وخمه ها از مردم قوالان است یا لشکر گاه سردار
عبدالرحمن خان است ظاهر شد که این تکبری بود که در اول مقدمه از سردار فیض محمدخان بظهور
پیوست و بغضب الهی گرفتار گردید مختصر کلام تا اینکه آواز رعد آسای توپهای آتش فشان
از جانب لشکر ترکستان زلزله در گنبد دوار انداخت تخمیناً پنج دقیقه یا مر سردار دلاور
عبدالرحمن خان لشکر کابل توقف کردند و اجازه جنگ ندادند تا این که از ضرب توپهای
لشکر ترکستان زمین معرکه قیر گون گردید و سیاه و تاريك شد باری چون عهدشکنی
از جانب لشکر ترکستان بظهور پیوست بعد ازان سردار باوفا چون عهد و پیمان خود را
بوفا انجام دادند و توپهای زلزله آسا را حکم پردن کردند و تفنگهای خونفشان را بخون فشانی
اجازه دادند با وجودیکه لشکر کابل در میدان وسیع و لشکر ترکستان در بالای تپه و بلندی
بودند و از طرفین میزدند و آواز توپ و تفنگ بالا بود چنانچه دوساعت بضرب توپ و تفنگ
جنگ پیوسته بود و زمین معرکه را بلرزه در آورده بودند و از دود توپ و تفنگ هواسیاه
و تاريك گردید و زمین رزمگاه ظاهر نمیشد و یکی بدیگری ندیدیه مختصر کلام سه ساعت
بهمین منوال مقدمه برپا بود و در زدن و کشتن لشکر طرفین کمی و کوتاهی نکردند چنانچه
رزمگاه و زمین معرکه که از کشته و زخمی مملو شده بود با وجود آن و بت جنگ باشمشیر
تیز و خنجر جنگر شگاف رسید و باهم در افتادند واز کشته پشته ها ساختند و هزاران پیروبرنا
بغاك و خون یکسان و سرهای جوانان و دلاوران چون گوی در میدان بهرطرف غلطان
و خون مبارزان و مردان چون جوی آب روان گردید لاکن لشکر کابل بجانب تپه پیش قدمی
کرده بودند بقدرت کامه خداوندی که چون و چرا را در آن مدخل نیست بیکباره اردو جانب
شکست بلشکر کابل افتاد یکی پنج فوجی که بطرف تپه بمقدمه دشمن رفته بودند چنان گرفتار


( ٢٤٢)
لشکر دشمن شدند و گردا گردشان را لشکر ترکستان گرفت که اصلا بخود ندانستند سلام کردند
و به امر سردار فیض محمدخان از طریقه سپاهی گری اینگوشه نشستند و بحال پر اختلال خود ندانستند
و از جانب دیگر از دره سنجن چهار هزار سوار از تکیه از کوتل فرود آمده بخیال آنکه پشت لشکر
کابل را بگیرند از ینطرف بندگان سردار عبدالرحمن خان پسر کردگی سردار
محمد یوسف خان لشکری با توپخانه قاطری فرستاده بودند که سد راه لشکر ترکستان شده
بلکه قرار دشت ادبار بدارند از قضای الهی لشکر ترکستان غالب آمده لشکر کابل را شکست
فاحش دادند چنانچه شکست قريب باردو رسيدند وقلیلی لشکر که عبارت از شش عراده توپ
و سه پلتن و سه ر جمنت رساله بحضور سردار عالی مقدار سالار اشکر کابل باقی مانده بود اضافه
بران از دنبال مردم کوهستان که در جاده نمك حرامی قدم زده بودند لب دریای کوهستان را
چنان سد بسته بودند که گویا با سکه مرغ بال دار پر نزند اما سردار سالار با غیرت
که تکیه برضد اپر الهی کرده بود با وجود این همه شکست و خرابی که بحضور ملاحظه می فرمود
باك نمیداشت و چون کوه پا بر جاء بود و مردانه در میدان رزم قدم استوار داشت و خود را
بخداوند سپرده بودند بهر حال یکساعت بهمین پریشانی گذشت وسردار فیض محمد خان که
در بغل کوه بچه بالای سنگ بلندی نشسته دوربین بدست تماشا می کرد و لشکر خود را ترغیب
بجنگ می نمود ذوقی کرد لا ان خواجه میفرماید .
شعر
نه هر که چهره بر افروخت دلبری داند
نه هر که آئینه سازد سکندری داند
نه هر که طرف کله کج نهاد وتند نشست
کلاه داری و آیین سروری داند
خلاصه کلام از تقدیرات ازلی توپ چی حضور سردار عبدالرحمن خان سردار فیض محمدخان را
بتوپ نشانه کرده آتش داد گلوله توپ بسنگ بزرگی خورد که سه قدم از سردار
فیض محمد خان فاصله بود توته بزرگی از سنگ بضرب گلوله توپ جدا شده درران سردار
تکر خورد که از بالای سنگ بزیر افتاد وفورا جان بجان آفرین سپرد وحق بجای خود قرار
گرفت و عهدی که با کلام الله شریف بسته بود مطابق آن نتیجه دریافت و بگزای اعمال خود رسید
هر آنکه زاد بناچار بایدش نو شید
ز جام دهر می کن و من عليها فان
در این باب شاعر میفرماید .
فرد
نیکومثلی است آنکه هر کس بد کرد
نه بادگری نکرد هم با خود کرد
رباعی
غره چه شوی به مسکن و کاشانه
در عمر که هست حا صنش افسانه
در خانه مرضری چه افروزی شمع
در رهگذر سیل چه سازی خانه
فرد
پیر پیمانه کش من که روانش خوش باد
گفت پرهیز کن از صحبت پیمان شکنان
بهر حال سخن بطول انجامید و مطلب باز ماند سرسخن باز گردیم و رویداد مقدمه را


(٢٤٣)

انجام دهیم لهذا چون سردار فیض محمد خان بقتل رسید به يك باره بزرگان حضورش
بشورش جمع آمدند و خلق زیادی از لشکر یان گرداگردش گرفتند ازین طرف سردار
عالی وسالار صاحب غیرت که در صف لشکر قلیل خود مردانه ایستاده بودند با و جود یکه
دوربین بدست بهر جانب نظر می افگندند وملاحظه میفرمودند از گردشدن لشکر ترکستان
بدور سردار فیض محمد خان متحیر ومتفکر مانده فکر می زدند و بزرگان حضور هر کس
سخنی عرضه داشت می کردند که ناگاه غوغا بلند شد وافواج کابل که پنج فوج از
نا چاری و گرفتاری قبل از دو ساعت گویا از دولت خداداد رو گردان شده سلام کرده بودند
و به گوشه نشسته انتظار امر سردار فیض محمد خان می بردند چون قضیه بر عکس افتاد فورا
از جای برخاسته چپاول زدند و دست اندازی کردند وبحضور سردار تاج بخش عرض گناه
از لاچاری خود آدم فرستادند وازقتل سردار فیض محمدخان عرضه داشت نمودند و از فتح
مبارك باد گفتند لهذا قتل سردار فیض محمدخان بهر دو لشکر ظاهر شد و لشکر ترکستان که
سراسر فاتح نموده بودند شکست غیبی خوردند و دل شکسته شدند و دست از جنگ باز داشته
فراری شدند لشکر کابل که شکست فاحش یافته بود در حال چون شیر غران و ببر پیمان
به لشکر ترکستان افتاده قتل بسیار نمودند و بعد از آن دست به تاراج ماندند و بجانب
لشکر گاه ترکستان که تخمینا از یک فرسخ از جنگگاه دوری داشت روانه شدند و فوج فوج
بتلاش تمام خود را رساندند و از نقد و جنس واسپ واشتر و خزانه و غیره اشیا فراوان از
خیمه گاه لشکر ترکستان به یغما بردند اکنون از چهار هزار سوار از بکيه و جانب سنجن که در
دشت لشکر کابل را شکست فاحش داد نزدیك لشکرگاه کابل گیرو دار داشتند در
اینوقت از دست لشکر کابل گوك شکار شده تمامی شان به چنگ افتادند ودستگیر
شدند خلاصه کلام پنج ساعت مقد مه طول کشید واز کشته وزخمی یکهزارو هفتصد نفر بقلم
آمد بسیاری آن از لشکر کابل بودند که در دشت ایستاده جنگ می کردند واز ضرب توپ
وتفنگ لشکر دشمن بقتل رسیدند ولشکر ترکستان در کوه بچه و تپه بلندی بودند کمتر
کشته وزخمی شدند بهر حال هرگاه از اسیران لشکر ترکستان تحریر کنم از شار بیرون
واز حد افزون است لاکن سردار خداجوی از کمال بزرگی وصاف دلی و اعتقاد تمام جمع
اسیران را باز داد و عمله را آزاد فرمودند که بجانب اوطان خود بروند وقاتلان (مقتول)را در مدت
پنج روز کفن کرده باخاک سپردند وزخمی ها و مجروح ها را بجراحان
فرمودند که بخوبی ودرستی معالجه بدارند واشخاصیکه در هم چنین موقع
باريك که سرا سر خطر بود نمك حرامی نموده بودند وسزا وار قتل داشتند زیرا که کمر
بخرابی دولت خداداد بسته بودند مهربا بخشیدند واز گناه بزرگشان گذشتند وعفو فرمودند
ومرحمت بزرگانه دربارۀ شان بادلرسا نیدند اضافه بران مهربانی کردند ومرحمت نمودند
خلاصه کلام که بندگان سردار باوقار از طریقه بزرگی احدی را سرزنش نفرمودند وتعذیب
نیکردند و همه را از حضور عفو ساختند و بکمال شجاعت اضافه بران با هريك نوازش و مهربانی
فرمودند بعد از امورات متفرقه و آزادی گناهگار وعفو نمودن خلق الله بقرار قوه بشری
سجدات شکر بجای آوردند و بدرگاه ایزد متعال زاری وتضرع وفروتنی کردند زیرا که


(٢٤٤)
این چنین حادثه جان فرسا وشکست طرفین وخرابی مردم کوهستانی از دنبال جانب کابل
گاهی اتفاق نه افتاده بود وبندگان عالی ندیده بودند لاکن شاعر فرموده .
فرد
آفرین خدای باد بریدی
که از وماند این چنین پسری
بلی ظاهر است که هر گاه سردار دلاور درمیدان رزم غیرت وشجاعت نمی کردند
وبمردانگی قدم استوار داشته نمی ایستادند وخودرا ازدم توپ وتفنگ دشمن کنار ه
می کردندالبته دولت قوی شوکت ازدست رفته وپای تخت کابل برباد می شدبعدازان آثاری
باقی می ماند زیرا که مردم افغانستان بعدازسفر هرات قاعده بدست گرفته اند وهر سال
دوپادشاه می خواهند تاجیپ و دامان شان از زروزبور پر شود . . . . .
اکنون از مطلب سخن را نیم مقصد ازین فتح غیبی بود که خداوند عالم عطا کرده
وبندگان عالی سردار عبدالرحمن خان را نیکنام گردانید لاکن سردار باغیری را سه چیز
اتفاق افتاد وبفضل خداوند فتح حاصل شد اول تقدیر ازل دویم فروتنی بندگان عـالی
بدرگاه ایزدی سوم قدم استوار داشتن درمیدان کاروزارو بمردانگی پابرجای ایستادن
در رزم گاه ازین سبب خداوند این چنین فتح نمایان عطا کرد ودشمن قوی را سرنگون
ساخت بهرحال فروتنی وعجزوعاجزی خوب دولتی است بنده را درحضور پروردگار عالم
خوب می سازد * وپروردگار دوست می داردبندۀ خودرا فروتنی کند وعزیز و گرامی می سازد
چنانچه شاعر می گوید .
فرد
درناامیدی بسی امیداست
پایان شب سیاه سفید است
خلاصه سخن چون سردارسالارلشکرمظفراثر بافتح وفیروزی آسوده خاطر شدندواز شکست
وریخت لشکرطرفین فارغ گشتندوجمیع مال واموال واثاثه وبارگاه وسرایپرده هائی که از لشکر
دشمن باقی مانده بوده همه بتصرف دولت خداداد در آمد ودیگر اموری باقی نماند بعد ازان
سردارعالی مقدارارادۀ کابل نمودند زیرا که سر کارامیرمحمدافضل خان پدرشان در بسترمرض
وناخوشی افتاده بودند وبندگان عال خاطرشان ازان سبب پریشان بود بنابران بتلاش تمام خودرا
ازجمیع امورات لشکری فارغ ساخته بعد ازیکهفته از قلعه الله داد خان حرکت فرما شده
باشوکت جمشیدی ودبدبۀ دارائی عازم دارالسلطنۀ شهر کابل شدند وبسرعت منزل میزدند
ودو منزل را یکی می نمودند و کوشش داشتند که زود تر بحضور پادشاه قوی شوکت
اعنی قبله گاه معظم خود برسند که مبادا مرگ دامن گیر شود و دیدار بقیامت بماند
تا اینکه بفتح وفیروزی داخل دارالسلطنۀ کابل شده بقدام بوسی حضورپادشاه رعیت پرور
مشرف شدند وقدم مبارك پدر بزرگوار را بردیده نهادند وبفرحت وخورسندی از حضور
سرکار مرخص شده بمنزل خود رفتند وجای بجای گردیدند لاکن امید صحت مندی از
حضورسر کارنداشتند زیرا که یومیه مرض اقدس اشرف ترقی داشت وحکمای عصر و زمانه
که حضور داشتند ازمعالجه باز مانده بودند وانتظار ورود بندگان سردار عالی مقداررا
داشته شب را بروز می آوردند چنانچه شاعر گفته است .


(٢٤٠)

مصرع

چون قضا آید طبيب ابله شود
قصه کوتاه بعد از ملاقات سردار سالار حضور سرکار والا تبار یومیه مرض اقدس ترقی می‌کرد گویا بندگان اشرف امیدوار دیدار فرزند خود بودند چنانچه حکمای حاذق دست از معالجه کشیده بحضور سردار عالی سالار لشکر آمده عرضه داشت كردند وجواب دادند اكنون معالجه نباید كرد وهرگ بدر آمده دق الباب میكند مختصر كلام سردار كیلان سردار محمد اعظم خان وسردار سالار لشکر سردار عبدالرحمن خان ازحيات سركار مایوس گردیده امید خودرا از زندگانی سركار قطع كردند وخود بندگان سركار شخص كهن‌سال وتجربه‌آموز بودند ازمرض خود مرگ را در یافتند واززندگی خود نا امید شدند بعد ازان سردار عبدالرحمن خان را بخلوت طلب كرده فرمودند كه ای فرزند وای نور دیده مرض سركار اقدس دیگرگون است و مرگ در رسیده سردار محمد اعظم خان برادر سرکار است و با شما بجای پدر است امروز سرکار اقدس خواهش دارد كه سردارمحمد اعظم خان را بجای خود جانشین قراردهد وامير افغانستان خوانده شود شما كه صاحب اختیار پدر میباشید چه مصلحت می‌دانید رضامندی دارید یاخیر لازم كه از ضمیر صافی‌نهاد باعتقاد كامل سخن كنید وبمقیده صافی جواب بدهید واظهارخلاف بحضور پدر نكنید وبحق بیان دارید كه امروز سركار اشرف حیات است ودانسته شودواز هما نقرار بعمل آورد سرداروالا گهرسردار عبدالرحمن‌خان ازجای برخواسته دست باادب عرضه نمود كه غلام خودرا فرزند نمی‌دانم وتوقع فرزندی ندارم خدمتگار وفرمان برادرم امر سركار وفرمان فرمان سرکار است آن چیزی كه بخاطر سركار اقدس خطور كرده باشد زودتر بعمل آرند ودر حیات خود بحضور فیض‌ظهور تمام فرمایند وخاطر حق‌بین را بکلی جمع دارند كه خورسندی غلام دران است سركاروالا ازعرضه داشت فرزند خورسند شده دست بدعا برداشت ودربارة فرزند عزیز خود دعا كرد ودر بغل گرفته از سر و روی فرزندبوسه زد بعد بهمان خلوت كه در حضور احدی نبود سردارمحمد اعظم خان را طلب كرده بحضور سردار عبدالرحمن‌خان فرمود كه‌ای برادر عمر آخر شده ومرگ دامن گیر گشته زمانی كه سركار والاجیهان فانی را پدرود كرد وبخاك سپردید و باز گشتید این تخت وتاج ازان شما ست وفرزند من سردار عبدالرحمن‌خان باشما خدمتگار وفرمان بردار است لاكن در بارة فرزندم پدری كنید وفرزندم شمارا بجای پدر قبول دارد اما وصیتی باشما می‌دارم هم‌چنین كه سركاروالاتبارشمارا بجای خود امیر افغانستان سرفراز فرمود بعد از شما هرگاه فرزندم در قید حیات باشد بجای شما پادشاه شود ورجوع بفرزندان خود نكنید وصیت دیگر از حضور امراست كه دامن اتفاق را از دست ندهید و پیراهون نفاق نگردید زیرا كه زمانه غدار وسخن چین فتنه انگیر بسیار لازم آنكه مردمان شریر وفتنه‌انگیز را بحضور خود راه ندهید وحرف شان را منظور نكنید بلکه از حضور برانید وسرزنش بدهید تاعبرت دیگران شود ودر حضور شما بان غمازی نكنند باقی شمارا بخداوند سپردم در بارة سرکار دعا كنید كه


(٢١٦)

خداوندا با نوار گناه بنده گناهگار در گیاه الله بگذرد و مغفرت نماید اکنون از حضور سرکار
مرخص رفته امورات سلطنت خود را انجام بدهید و متوجه سلطنت و پادشاهی خرد شوید خلاصه
کلام بعد از وصیت سر کار روز پنجم مرض بندگان اقدس ترقی کرده و قریب الموت شد چنانچه
همان یوم جهان فانی را پدرود کرده بعالم بقا شتافت و بیکشاده پیشانی بجهان جاودانی رخت بربست
و داغ حسرت و اندوه بر دل بازماندگان و دوستان باقی گذاشت لهذا بعد از وفات سرکار مردم
کابل از شاه و گدا و قاضی و علماء و تجار و اهل کسبه و افسران سپاه و بزرگان لشکر بحضور
بندگان سردار کلان و سردار سالار جمع آمدند و جمیع افواج را
برآوردند این بود که غوغا بلند شد و جنازه پادشاه را با هزاران شورو
فغان از حرم برآوردند و با صد گونه نوحه و فغان روانه شدند تمامی مردم اشک از چشم
جاری داشتند سپاه فقرا او شام و گداء خورد و بزرگ در جلو حاضر بودند تا اینکه حسب الامر
حوزة سرکار اقدس در قطعه حشمت خان دفن کردند و در بالای قبر خیمه زدند و چهل
شبانه روز قاری قرآن مقرر فرمودند دعا و فاتحه مودند و بدولت و اقبال برگشته با جمیع مردم
داخل دیوان خانه شدند و سه روز فاتحه گرفته فوج فوج بولك بولك از سپاه و رعیت
و بزرگ و كوچك وارد حضور شده فاتحه میكردند روز سوم ختم قرآن کرده جمیع
سپاه وفقراء و شه وكدا طعام خوردند لاكن سردار سالار افواج بعد تناول طعام و فاتحه
مردم را از رفتن مانع شدند و امر توقف كردند چون مردم معطل شد ند سردار سالار
کلاه و شمشیر و كمر بند و دستار سركار مرحومی را بحضور شاه و گدا که جمع شان
حاضر بودند طلب کرده بدست مبارك کلاه پادشاهی را بر تارك سردار محمد اعظم خان
گذاشته كمر بند و شمشیر را بكمر شان بسته بجای پدر خود امیر محمد افضل خان بر تخت
سلطنت افغانستان نشانده و مبارکباد دادند و مبار کباد گفتند و کمر بخدمت شان بستند
و ایستادند بعد از ان جميع مردم از شاه و گدا، وسپاه وفقراء و اعزه واشراف بقاعده
قانون فوج فوج بولك بولك بهمان مجلس بحضور آمده مبارك باد می کردند از حضور
مرخص می شدند الحمدالله والمنه شكر گذارم مرخداوندی را که صحت جسمانی، تندرستی
تن وتوفيق تحریر نمودن و نوشتن عطا کرد تا اینکه جلد اول کتاب تواریخ پادشاهان
متاخرین افغانستان انجام یافت و ختم شد اکنون التماس از کرم خرد مندان ودشنوار
پسندان آنکه هر گاه سهو و خطایی که لازمه طبع انسان خصوص متخیل این نادانست ملاحظه
فرمایند در اصلاح من کوشند زیرا که در ایام کهن سالی و جلای وطن و دست تهی در قید
تحریر در آوردم و انجام پذیرفت والده ا

هر که خواند دعا طمع دارم
ز آنکه من بنده گنه کارم

صورت دراز باد برین ختم شدسخن
بیرون می نهم زره اختصاریای


مجله آریانا و مجله افغانستان
انجمن تاریخ دو نشریه موقوته دارد که بنام مجلۀ آریانا و مجلۀ افغانستان
به اوقات معین نشر میشود . کسانیکه به تاریخ افغانستان علاقه دارند
و میخواهند تتبعات نویسندگان افغانی را تعقیب کنند از اشتراک
و خواندن مجله های مذکور ناگزیر هستند

مجله آریانا ۱۳ سال است که تاسیس شده و مرتب در اول هر ماه
شمسی در ۶۰ صفحه نشر میشود اشتراک سالیانه
آن در کابل (٢٤) افغانی در ولایات افغانستان (٢٨) افغانی و برای
خارج (٢) دولار میباشد .

مجله افغانستان وارد دهمین سال نشراتی خود شده و هر سه ماه یکمرتبه
به زبان های خارجی فرانسه و انگلیسی در (۶۲) صفحه نشر
میشود . این مجله در خارج مملکت شهرت بین المللی پیدا کرده قیمت
اشتراک سالانه آن در کابل (٤٠) افغانی در ولایات (٤٠،٥٠) افغانی
و در خارج (٤) دولار است .
به مجله های آریانا و افغانستان مشترک شوید کولکسیون هر کدام
از مجله های مذکور بحیث بهترین کتب و بهترین ماخذ سالیان دراز در
کتابخانه شخصی شما باقی خواهد ماند و هرچه وقت ازان بگذرد قیمت
آن بیشتر خواهد شد .
مطبعه عمومی کابل


انجمن تاریخ افغانستان
Société des Etudes Historiques d'Afghanistan


انجمن تاریخ افغانستان
پادشاهان متأخر
افغانستان
جلد دوم
تألیف میرزا یعقوب علی خافی


[BLANK PAGE]


شماره مسلسل ۴۹
پادشاهان متأخر افغانستان
جلد دوم
نگارش
میرزا یعقوب علی خافی
دولتی مطبعه
تعداد طبع ۱۰۰۰ جلد
۲۰ میزان ۱۳۳۶


یاد آوری
در مقدمه ئی که برای جلد اول «پادشاهان متاخر افغانستان» بتاريخ ۲۸ ثور ١٣٣٤ نوشتیم چگونگی صورت پیدا شدن دو جلد کتاب خطی به تفاوت زمان و مکان وصورت خریداری آن برای کتابخانه موزه کابل و شرح حال مختصر مولف میرزا يعقوب على خافی و اهمیت مولفه او از نظر تاریخ معاصر (دوره محمد زائی) وصورت طبع آن در مجله آریانا وعليحده شرح داده شده است که تکرار آن ضرورت ندارد. قراریکه در اخیر مقدمه وعده داده شده بود اینک جلد دوم این اثر مفید که اصل نسخه خطی شامل ٤٨٣ صفحه میباشد به خوانندگان گرامی تقدیم میشود.
جلد دوم پادشاهان متاخر افغانستان از شماره نهم سال سیزده تا شماره دهم سال پانزده در بیست و پنج شماره مجله آریانا مرتب بصورت مقاله چاپ شده و مانند جلد اول یکهزار نسخه علیحده هم طبع گردیده است.
باو جودیکه طبع این دو جلد کتاب شش و نیم سال وقت گرفته است انجمن تاریخ بسیار مسرور است که بالاخره بعد از انتظار زیاد توفیق یافت که این اثر مفيد و قیمتدار را که در تاریخ معاصر افغانستان يك ماخذ مهم ومغتنم بشمار میرود به دسترس علاقمندان تاریخ کشور قرار میدهد.
۲۰ میزان ١٣٣٦ « احمد على کهزاد »


بسم الله الرحمن الرحیم
پادشاهان متاخر (جلد دوم)
گوناگون نیایش مرداوری را که وجود بشر را از کار خانه عنایت خود کسوت حیات پوشانید وتیره درونان کوی ضلالترا چراغ هدایت براه افروخت .
نظم
نا مش بز بان گفتنم از بیخرد یست
وصفش بد هان گفتنم از بیخرد یست
فی ا لجمله چنا نست که دا نم گفتن
ا صف چنا ن گفتنم از بی خرد یست
و جهان جهان ستایش مرشمع سفارت را که سر فراران انجمن خردویقین را فروغ ایمان و نور دین بخشید و جانبازان بساط معرفت و کمال را پروانه جمال جهان آرای خودگردانید.
نظم
آنمسر ور کاینات و ان خیر بشر
جبر یل ا مین ز قر ب او دست بسر
خاک کف پا ش سر مه دیده جم
خا شاک سر ا ش ا فسر اسکند ر
لهذا نگارنده این داستان روح افزاء و تحریر کننده این رویداد دلگشا العبد ذلیل میرزا یعقوبعلی ولد احمد علیخان قوم خافی محله چنداول ساکن دارالسلطنه شهر کابل می نویسد که بمددحت خداوند و مدد گاری سید کونین جلداول کتاب تواریخ پادشاهان متاخر افغانستان باتمام رسید و در قید تحریر و ترقیم در آمد اکنون بتوکل خداوند ونظر مرحمت فیاض علی مرتضی رجوع نمودم بجلد دوم تاریخ پادشاهان افغانستان چون ابتداء جلداول از سلطنت امیر کبیر امیردوست محمد خان بنیادکرده تا اخیر سلطنت سر کار امیر محمد افضل خان با تمام رسید و ختم گردید حال از ابتداء سلطنت سرکار امیر محمد اعظم خان شرح میدارم امیدوارم. امیدوارم از درگاه خداوند کریم و رحیم که صحت جسمانی و تن تندرست و خاطر جمع و توفیق نوشتن عطا فرما یـد تـا بزودی انجام پذیر دان شاء الله تعالی
باب چهارم. ذکر سلطنت سرکار عدالت گستر امیر محمد اعظم خان
مشتمل برسه فصل
از تاریخ سنه یکهزار و دوصدو هشتادو پنج هجری تا لغایت ۱۲۸۶ ه مـدت سلطنت سر کار مذ کور یکسال و هشت ماه قمری .


(۲)
جلد دوم

نظم
مبارک ای هنر مندان که امروز مهيا سـر مـه ا هل نظـر شـــد
زهی مجموعه فرهـنگ و دانش کـه در عـالم رمقپولی سمر شد

مختصر سخن بعد ازانکه بسـر عـت خداوند صاحب تاج و تخت افغانستـان گرد يـدند
اين بود که پنج روز مردم کابـل از سپاه وفـقراء بولك بولك فوج فوج بحضـور آمده مبارک بـاد
میکردند و بـاز می گشتند تا اينـکه روز جـمه در مسجـد جـامـــع جمـع آمـده نماز جـمـه را بـادا
رسانیـدند بعدازان خطيـب بـالای مـنبر بر آمده خطـبه را بنـام نـامــی سـرکــار اشـرف اقـدس
اميرمحمد اعظم خـان خوا ندند وسـکه دولت خـداداد افغانستـان را بنام نامی شان زدند چون
ازهمه امـورات سلطنتـی فارغ شدند بعدازان روزی چنـد بعيـش و عشـرت و کـامـرانـی برتخـت
فيروز بخـت نشسـتند ودادعيـش و کـامرانـی دادنـد ا کنـون سـرکـار ذوى الاقتدار عدالـت گسـتر
سـرکـار اميـر محـمد اعظـم خان وسردارعـبدالرحـمن خان را بـدار السلطنـه شهـر کـابـل بگـذاریـم
چند کلمه سخن از رويـداد اميـر شير عليخان شنو يـم زيـرا که گـرفتـار چـرخ فلك اسـت لهـذا
قبل ازین تحریرشده بود که سر کـار اشـرف بـه امـرسـردار فيض محمد خـان ازلاچـاری در حـدود
پنجشـیر درلشـکر گـاه توقـف داشتند وقت ازانی که سردارفـيض محمد خان پیش جنگ شـده در قلعـه
الـه دادخان مقابل سـردار خـداداد سـردار عبـدالرحمـن خان بجنـگ رفتـندو سـرکـار اميـر شيرعليخان را
درپونـه معطـل کردنـد سـرکـار والا باوجـود خرابـی وشکست پـی در پـی کـه دیـده بودنـد بـازهـم
شيرشـرزه را بنظـر نمی آوردنـد ازین جـرات سـردار فیـض مـحمد خان بسـی کـدورت آميـزشـدنـد
زیر ا کـه این چنین زبونی را بعمـر نديـده واصـلا بخود قـیاس نمیـکردنـد بنـابران غـريق دریـای
حیـرت بودنـدو بهـرجـانب پیـك خیال را جولان می دادنـد لا کن راه چـاره را مسـدود می ديـدند
عاقـبت بخـنده شدـند وشـکر کردنـد بـدرگـاه خداونـد توبه وتضرع نمودند بعدفرمودندـ مـصـرعـ
د مرغ زیرک چون بـدام افتد تحمـل بـایدش، بـاری بعدازفکـر بسـیار بصوابدـيد خـدمتـگاران
حضـور که هـمه فدائـی بودنـد در لشـکر گـاه بـااتفاق قليلى لشـکر باز ماندند لا کن بعد از فرصتـی
که تحمل کرده بـودنـد به یکبـاره جنـون برطبیـعت سـرکـار مستولی گرديد ازجای جـستند
با هـمین لشکر قلیـل بجـانـب قلعه الـه دادخان بسـرعت روانـه شدـند باوجـودیکه از نيـت فاسـد
سـردار فيـض محمد خـان کـماحقـه می دانستـند امـاطاقت زبونـی را سـزا وار شـان وشوکـت خـود
ندانستـه مائل بجنـگ شدنـد درنیمـه راه رسـيده بودنـد که قضیـه قتـل سـردار فيـض محـمد خـان
بـا شکست لشـکر شنیـدنـد وشکست خورده را مــلاحـظه فرمودند ازمشاهده ايـن احوال متفـکر
مـا نـد نگـاه از کج رفتـاری فلك می خندیدنـدو گاه غمـگین می شدـند وافراد شاعـررا در بـاره
سـردار فـیض محـمد خان خوانـدنـد .

فـــر د
دهقـان سال خورده چه خوش گفت بـا پسـر ک ای نورچشـم من بـه جـز از کشته ندروی
خلاص کلام ساعتـی توقـف کـرده باخـاصان حضـور مشـوره کردنـد وفـرمودنـد که تـدبیـر
ايشـکـار چيست سـرکـار والارا بخـاطـر می رسد که با همين لشکر قلیل ولشکر شکـست


(۳)
پادشاهان متأخر جلد دوم
غور ده را با خود پیوند داده در مقابل صیفی رفته جنگ دراندازیم وامیدوار درگاه
خداوند شویم تاخواست الهی چه باشد خدمتگاران فدائی عرضه داشت کردند که فرمان
سر کار عین صوابست لاکن غلامان جان نثار به حضورۂ ش ظهور عرضه داشت می‌دارد لشکری
که بحضور است از اعتبار دوراست زیرا كممك خوار ديگر پست بیگانه را اعتماد نشاید
مبادا قضیه برعکس افتد این غلامان را یقین حاصل است که مردم افغا نستان پاس نمک کی
و پاس نمک نمیدارند خصوصا به وجهۂ پندی خواهند کرد اول کج رفتاری چرخ فلك دوم
بیگانه بودن لشکر مذکور خداناخواسته می‌شود که بندگان اقدس را دست آویز گناه
خود کرده بحضور دشمن روا نه شوند پس همان بهتر که از ین اراده پرخطر بگذر یم
وپس عازم ترکستان شوید وازدشمن کناره گیر کناره گیر دید زیرا که دست ستیز کوتاه
واسباب جنگ آماده نیست باقی بندگان اقدس مختارند چون عرضه داشت خدمتگاران
تمام شد سر کار والا تبار منظور فرمودند و تدبیر خود را از چنگ لشکر کا بلی رها نموده بجانب
تر کستان مرحله پیما، شدند جرنیل شیخ میرخان نمک حرام که بدو ذولت با شکرامی کرده درین
وقت متحیر ماند جانب کابل از ترس رفته نتوانست لاچار بر آن سر کارامیرشیرعلیخان همراه شد تا
اینکه واردغوری گردید روزی چندبندگان سر کار در غوری توقف کردندلا أن درضمن استقامت
غوری وجه بسیاری ازمردم صاحب دولت بطريق مساعده حاصل کردند و روابه هيبك وتاشقرغان
شدند واز آنجا نیز مبالغی وجه نقد از سوداگر و بای وستان دار تحصیل نمودند وروانه مزار شریف
و تختہ پل گردیدند و آسوده خاطر در تخته پل توقف فرمودند بعد ازان متوجه امورات
سلطنتی شدند وجمع میر های ازبکی را بحضور طلب کرده عزت دادند وهر يك را بخدمت
ملکی مامور فرمودند اما مبلغ های کلی ازایشان بازیافت کردند ازمردمان صاحب دولت
خصوصا مال‌دار گوسفند واشتر كه هريك دولت عظيم داشتند چقدر ممکن بودوجه گرفتند
ومساعده نام گذاشتند اما از تاریخ ورود تخته پل شب و روز متوجه شدند و تردد کردند
که شاید لشکری بهم رسانند و بار دیگر بجانب دشمن اراده رفتن کنند و ازدشمن قوی
انتقام گیرند ممکن نشدزیرا ؟ سردار فیض محمدخان از نیت باطل و خيال فاسد بخودقرار
داده بود که باید و شاید پادشاه افغانستان خواهم شد لازم که باتجمل بسیار ولشکربی شمار
باتوپ خانه و انجام افزون از قیاس با دشمن قوی تقابل ورزم و فرصت نداده شکست فاحش
بدهم از ان سبب جميع اثاثه سلطنتی را باخود برده بود در ترکستان اسباب باقی نگذاشته
زیرا که خود را تخت نشین دارالسلطنه کابل پنداشته بود مصرع : « این خیال است ومحال
است و جنون » اما از درگاه خداوند که خالق مور ومار است وعنان اختيار در قبضه
اقتدار اوست غافل ماند و از کلام الله شریف که فرستاده پروردگار است خوف نکرد
که ابتداء با بندگان سردار عبدالرحمن خان قسم کرده و بندگان سردار عبدالرحمن خان
احسان کلی کرده که حکومت کل ترکستان را بوی انعام کرد و د ويم سر کار امير
شیرعلیخان را با عهد وقسم از هرات طلب کرده و ذلیل ساخت بلکه نظر پند فرمود ازین
رهگذر بمراد نرسید و بغضب خداوند گرفتار گردید فرد :
تو چاهی کنده در دل که خلقی را در اندازی
نمی ترسی ازان روزی که خود را درمیان بینی


(4)

رد مختصر سلام سرکار امیر شیر علی خان چند وقت که در تخته پل بودند هر چند کوشش
کردند که شاید از ترکستان لشکری سرشته کرده عازم کابل شوند موجود نشد اضافه
برای لشکری که در خود ترکستان ممکمن شود مجا فظت ترکستان را کنند مهیا نگردید
متفکر و مضطر شده ثانی خدمتگاران حضور را جمع آورده مشورت فرمودند عاقبت رفتن
هرات را بخود مصمم کردند زیرا که تدبیر دیگر ندیدند باری چون اراده رفتن هرات را
بخود جزم کردند رجوع به ساخته ترکستان نمودند چنانچه بقرار سال های سابق که
میر های ازبکیه بهر شهر و قصبه حاکم بودند بهمان منوال اراده فرمودند و جمیع میرهای
ازبکیه را بحضور طلب کرده امر کردند که بندگان اقدس میخواهد که در باره شما
احسان شاهانه کنند و شما میرزاده ها را بقرار سابق بجاهای های قدیمی حاکم مقرر فرماید
لاکن شرائط سرکار با شمایان اینکه با مردم فقراء از ترک و تاجک وافغان بد رفتاری
و ظلم وستم نکنید و عدالت ورزید و مروز ومواسات کنید دیگر دور اندیشی کرده خود را
محکوم سرکار بدانید و دایم عرضه جات خود را بحضور اقدس بفرستید و از فرمان
سرکار تجاوز نمایید و بی فرمانی نکنید که موجب سخط است و شکر گذار در گاه الهی
بوده دعای دوام خداداد را شب و روز ورد زبان بدارید بندگان سرکار هر قدر تحمل
کردم استقامت ترکستانرا علاج پذیر ندیدم در مدت توقف هر قدر تردد و کوشش نمودم
که لشکر بهم رسد ممکن نشد سردار فیض محمد خان بخت برگشته بعیال فاسد ترکستان
را زیر وزبر کرده چیزی از اسباب لشکری باقی نمانده که بندگان سرکار با مید آن
در ترکستان توقف بدارد درین وقت با راده خداوندی بجانب هرات روانه میگردم و امیدوارم
از در گاه ایزدی که در مدت شش ماه توقف هرات جمیع اسباب وانجام لشکری را آماده
سازم و سرشته بدارم و بقصد انتقام دشمن کمر بسته روانه شوم باشما هم در ان حین فرمان
فرستاده می شود باید بورود فرمان مکمل و آماده و تیار باشید اکنون بشمایان امر است
که درین فرصت که فرصت باقی است چند نفر شخص قواعدی از مردم افغان وازبک که
بنظام تعلیم گرفته باشند موجود کنید و لشکری از طائفه افغان وازبك بهم رسانید
و بفرمائید که بقانون نظام مشق قواعد تعلیم بگیرند و در علم قواعد وقانون نظام مهارت
تمام یابند ولشکر آماده و مکمل شوند و سعی کنید که هر چند زود تر بهمه قانون نظام
و نظام داری بدانند بهتر است بعد ازان بحضور والا عريضه کنید و تفری شان را بنویسید
که از هرات تفنگ و غیره انجام و اسباب برایشان فرستاده شود و بهر فوج موزیکان لازم
که باید از حضور فرستاده گردد و هر گاه در ترکستان قواعدی نباشد عریضه کنید که چند
نفری از هرات بفرستم که بفرمان شما عمل نمایند و با مر شما قواعد بدهند تا زمانیکه
مع الخیر بجانب دشمن روانه شویم باید که آماده باشند لا لن فرمان سرکار را سهل
نگیرید زودتر سرشته کند و کمر بمردانگی بسته دارید که ان شاء الله تعالی زود از دشمن
انتقام کشیده شود اضافه بران خاطر بندگان اقدس و نیت حق طویت سرکار چنان
اقتضاء میدارد که فرزند بفرزند بقرار قدیم شمایان حکمران ترکستان باشید و فرمان
روائی کنید لاکن بشمایان هم لازم که در باره سرکار باید که بصدق دل وصافی اعتقاد


پادشاهان متاخر جلد دوم
(٥)
خدمتگذاری کنید و خلاف امر همایون بعمل نیاورید زیرا که این حکمرانی ترکستان احسانی است که بعد از سال های دراز بندگان اقدس با شمایان روا میدارند بخاطر نرسانید که سرکار والا يك ذره باشمایان احتیاجی داشته باشند واز لاچاری ترکستان را بشما واگذارند الحمدلله والمنة امروز سرکار ذوی الاقتدار از عهده ملك داری برآمده می تواند و ممکن است که فورا لشکر مکمل اسباب از هرات طلب کرده ترکستانرا محافظت کنند و سرشته بدارد وحکمرانی نماید لیکن سراسر نیکی ومروت واحسانی است که بندگان اقدس باشما روا میدارد باید که شما میرهای ولایت که همه بزرگ زاده می باشید کمر بمردی ومردانگی بسته شب وروز متوجه امر سرکار وخدمت باشید وفرمان اقدس را جایز شمرید باز هم خوب دانسته باشید که فرمان سرکار خیر وغیریت بجانب شمایان است باقی شما میدانید بمصلحت جان خود رجوع بعقل خداداد نمائید وملاحظه بدارید
مختصر کلام بعداز نوازشات سرکار جمیع میرهای ازبکیه که حاضر بوده ازجای جسته دست بدعا برداشته و در باره پادشاه تاج بخش ظل الله از صدق دل دعا کردند و هر يك میرها جداگانه نوازشات شهریاری را تصدیق نموده و کمر به خدمت بستند و عهد وپیمانرا بقرآن خداوند موکد کرده و جان فشانی را به راستی وصداقت برذمه گرفتند
بعدازان امیرشیرعلیخان ولایت ترکستانرا بقرار قدیم تقسیم کرده بمیرهای ازبکیه عطا فرمودند سردار سلطان مراد خان پسر میر آ تالیق حاکم قندوز و خان آباد و تالقان وجمیع قطغن را مقرر نمودند ومنصب اتالیقی سرافراز نمودند میر صدورحاکم حاکم تاشقرغان و ايبك و توابعان آن ومیر اسلم خان کوسه که مایه صد هزار فتنه وشورش بود حاکم مزارشریف و هژده نهر اضافه برآن متولی باشی روضه مبارك شاه غدا اسدالله الغالب علی ابن ابی طالب و میر اتالیق پسر صفدر حاکم آقچه و اطراف آن ومیر حکیم خان حاکم شبرغان
ومیر حکومت خان حاکم اندخوی که بعدازفوت مد کورمیر دولت خان پسرش جانشین پدروحاکم اندخوی شد ومیرمحمد خان کوسه بیگه لربیگی که در علم فتنه انگیزی وغمازی بهترازدرمماز میررستم خان افزون ودر شیطانی ومکنده امی از حد شمار بیرون بود حاکم سرپل وکوهستانات
آن باضافه حاکمی سنگ چارك که آن هم ولایت بزرگ وحاکم نشین بود بوی تفویض شد وباقی میرهای دیگری که جزوی بوده ونام بردن حسنی ندارد هريك بقدرمرتبه مامورعصبه ها گردیدند بعدازان بندگان سرکار جمیع میرهارا به خلعت های فاخره سرافرازنمودند میرها که اینقدر مرحمت شهریاری را درباره خود دیدند هر کدام قدر قوه واخلاص باطنی که درظاهر بحضوراقدس داشتند مبلغ های خطیر بطریق ارمغان بحضور آوردند منظور کردند اضافه از وجدنقد اجناسهای قیمت بها که سزاوارحضور پادشاه دیده ازحضور گذرانیدند بعدازان فرمان های میرکاری را حاصل کردند بسریر حکومت نشستندخلاصه کلام چون سرشته ترکستان بسته شدوخاطر اقدس جمع گردیده بتوکل خداوند باهشت عراده توپ ودوبلتن وسه رجمنت رساله وسواررکابی ازتخته پل حرکت فرماشد وعیال سردار فیض محمد خان که سرکاراقدس ازوی خیلی رضامند بودند همراه گرفته بجانب هرات راه سپار شدند .


جلد دوم
(٦)
اکنون فقره چندی از جرنیل شیخ میرخان تحریر گردد به تا بر سر مطالب باز میروم چنانچه شرح رویداد مذکور
را سابق در نیم قلم در آورده بودم حال شمه تحریر میدارم در زمان شباب و مستی تا مدت بسیاری
نمک پرورده و پرورش یافته حضور سر کار امیر شیر علیخان بودند در ثانی نمک حرامی کرده
بدولت سرکار اشرف امیر محمد افضل خان بسته شدند در جنگ آب کلبه که در رکاب سردار
محمد سرورخان رفته بودند جرنیل کل افواج بودند و نفوذ معتبری داشتند در آنجا نیز نمک حرامی
کرده باعث شکست لشکر محمد سرور خان شدند و به لشکر ترکستان پیوستند مدت مدیدی
بحضور سردار فیض محمدخان بسر افرازی گذراندند تا اینکه سردار فیض محمدخان مقتول شد
جرنیل مذکور متفکر ماند و راه چاره را مسدود دید عاقبت در رکاب امیر شیر علیخان از حدود
پنجشیر عازم ترکستان شدند پرویز شاه خان که بحضور سر کار معتبر بودند لارکن از قدیم دشمن
ذاتی جرنیل شیخ میر خان در ولایت بوده فرصت می جستند درین وقت از حضور سر کار دشمن
خود را ماری کار شدند سر کار امیر شیر علیخان که خرابی سلطنت خود را از دست سردار
محمد رفیق خان و جرنیل شیخ میرخان میدانستند قتل مذکور را امر کردند و اجازه فرمودند
پرویز شاه خان در حدود خواجه دوکوه توابع شبرغان جرنیل مذکور را با دو نفر اقوام شان برده
بقتل رساندند واقعاً خائن را از خبث طینت آن نایاک نمک حرام پاک کردند امید است که خسرا لدنیاء
والاخره شده باشند بهر حال روز دیگر از شبرغان مراجعت فرمود روزسوم وارد سرپل شدند
وشب در سر پل توقف فرمودند میر محمدخان حاکم سر پل در غرت داری و مهمان پذیری بحضور
سر کار والا تبار کمی و کوتاهی نکردند و درخور گنجایش کمر بخدمت بستند و از جمیع میرها
در جان فشانی گذراندند و خورسندی حضور اقدس را در یافتند بعد از دو روز از حدود سرپل حرکت
کرده روزششم در حدود میمنه رسیده لشکر گاه نمودند میر حسین خان والی میمنه هر چند که قانون
در آمدن از شهر نداشتند ولیکن بزعم نقل یکدیگر و داستانقلی سپه سالار خود را با تحفه و ارمغانهای
بسیار وجهت لشکر یان رکابی بطریق مهمانی اسباب زیاد فرستادند وعذر خود را از حضور
فیض ظهور بندگان اقدس خواستند لارکن عذر میر حسین والی عذر بتر از گناه بود زیرا که
استقبال پادشاه بزرگ بر آمدن سردوار بزرگی خودمیر مذکور و خورسندی بندگان اقدس
می شد اما بندہ گان سر کار از طریقه بزرگی اصلاً بخاطر مبارک نرسانده یک شب استقامت
کردند و سخن نکردند و فرموده اسناد را بر زبان مبارک جاری کردند. مصرع :
«هر سخن جائی و هر نکته مکانی دارد »
چنانچه در ان فرصت موقع سخن کردن نداشت تعجل کردند و صبر نمودند روز دیگر از حدود
میمنه حرکت فرموده بجانب هرات راه سپار شدند اما در هیچ مقام توقف نفرموده منزل و مراحل
طی نموده تا اینکه داخل خاک هرات گشتند بعد از آن اسمی سردار محمد یعقوب خان وفرامرز خان
سپه سالار که در هرات مامور بودند فرمان اطلاعدهی فرستادند واز ورود سر کار بدار الهمرات
آگاهی دادند چنانچه روز ورود بندگان اقدس در شهر هرات جمیع افواج را با تمامی فقرا واز
شاه و گدا و بزرگ و کوچک با استقبال حضور در بیرون شهر کشیده صف ارائی کرده مقاصد،


(۷)
ياد شاهان متاخر جلد دوم

و قانون استادند این بود که بندگان سرکار با دل مجروح و قلب شکسته داخل لشکر نامشده
توقف کردند تا زمانیکه سلامی تمام شده بعد بندگان اقدس بايك يك سپاه نوازش و مرحمت
فرموده گذشتند هم چنین با مردم فقرا از سید وسادات و قاضی و قضات و علماء و فضلاء و فقیر و بی نوا.
مرحمت کرده گذشتند لاکن سردار محمد یعقوب خان و سپاه سالار در خدمت گذاری بندگان
پادشاه قوی شوکت آزرده خاطر در عین فروتنی خدمت می کردند تا اینکه داخل شهر هرات
گردیدند گویا سرموی در جان نثاری تقصیری نکرده چون وارد شهر شد پادشاه دلاور وسر کار
غضنفر فر در عین جلال و شوکت و اقبال در باغ شاهی بر تخت دارایی دارالسلطنه هرات آسوده بر قرار
نشستند از رنج راه پر آسودند باری سردار محمد یعقوب خان وفرا مور خان
سپه سالار چنان کمر بخدمت گذاری و جان فشانی بسته داشتند
و متوجه امر سر کار بودند که گویا جمیع کدورت های سابقه را از دل سرکار بدر کردند
و باخلاص و صداقت می کوشیدند تا اینکه فرمان سرکار بیکر فتن لشکر جديد صادر شد
و فرمان کردند که از سوار و پیاده لشکری بسرعت گرفته جمع آوری دارند که باید در
مدت شش ماه افواج قدیمی و جدیدی مکمل گردیده از نظر فیض اثر گذارش یابد و اسباب
ملکی و نظامی انجام پذیرد که آثاری باقی نماند زیرا که بندگان اقدس اضافه از شش ماه
طاقت و صبر و تحمل ندارد لزوم که بعد از موعد مأموری بقصد انتقام روانه گردم تا کینه
است مختصر کلام بنا بر امر سرکار همان بنده گان عالی سردار محمد یعقوب خان
و سپاه سالار شب روز متوجه لشکر گیری شده لحظه آسوده و آرام نبودند چنانچه در مقابل
فوج قدیمی لشکر جدیدی گرفته مکمل کردند بقانون نظام وقواعد آموخته کردند که
فرق در لشکر قدیم و جدید باقی نماند هر دو لشكر بيك قانون قواعد میکردند و آماده
ومكمل بودند خاص سخن در مدت شش ماه اضافه تر و بهتر از جمیع ثمارات نظام داری
سرشته کردند و اسباب سفر را مکمل و مسلح نمودند چنانچه چشم بیننده کمتر دیده باشد
چنانچه سزاوار هزاران تحسین و آفرین گردیدند چون از همه امور نظام داری از جزوی
و کلی فراغت حاصل کردند بعد از ان بحضور بندگان اقدس رسیده عرض داشت کردند
که حسب الامر و فرمان سرکار جميع افواج را از سوار و پیاده و توپخانه و خامه دار
و سر بار ملکی یومیه از حضور گذرانده موجب تحسین و آفرین گردیدند تا اینکه جمع
توپ خانه و لشکر و افواج از سوار و پیاده منظور حضور فیض ظهور شده از نظر سرکار
والا تبار گذارش یافت خاطر خطیر سرکار از سردار محمد یعقوب خان وفرامرز خان
سپاه سالار مسرور و خورسند گردیده بخلعتهای فاخره و شمشیر جواهر نشان و اسپان
تازی نژاد بازین ویراق طلا و دانه نشان سرفرازی حاصل کردند و آماده خدمت و فرمان
حضور بودند لهذا چون سرکار اشرف از جانب لشکر و انجام سفر آسوده خاطر شدند
بعد از ان عزم رفتن را بغیود جزم کردند واراده رفتن نمودند قضا را قرعه اندازی
بحضور سردار عالی سردار محمد یعقوب خان عریضه فرستاد و عرض داشت کرد بندگان
سرکار شنیده میشود که عزم سفر دارند بجانب دشمن روانه میشوند لاكن در قرعه چنان
نظر افگنده شد که ستاره سر کار امیر شیر علیخان در مقابل ستاره سردار عالی


جلد دوم

(8)

سردار عبدالرحمن خان بیش جنگ و لشکر کش افواج کابل است مقابل نمى آید هر قد ر
که بندگان سر کار بوجود مبارک مقابل شو ند و جنگ در ا ندازند فتح بجانب لشکر کابل
است وشکست بجانب سر کا اما ستارة عالى که بعلم قرعه تقسیم کرد ه شد در مقابل دشمن
بلند وفتح وظفر از جانب شما است هر گاه سرکار والارا در هرات بازداشته خود جناب عالی
با لشکرهای ظفر اثر ارادة رفتن بسردشمن کند امیدوارم که دعا گوی از فرموده قرعه
دروغگوی نشده بقول قرعه فتح وظفر هم عنان لشکر عالی خواهد بود باقی جناب مو لا یم
مختار اند و حا فظ وظیفه نو دها گفتن است و بس ، ری سردار محمد یعقوب خان وفرامرز سپه سالار
با پنچنفر خدمتگار معتمد خود مشورت کرده با تفاق حضور بندگان اقدس رفته شرح قرعه انداز
و بیان قرعه راء ضداشت نمودند پادشه فور سر کار والا از شنیدن این خبر غضبناك شد نوشته
قرعه انداز را منظور نکرده اند غضب آلوده امر کردند تا رمق در بدن اقدس است بدیگری
خدمت نمی فرمایم و از فضای این سرزمین تا دم اخیرت سر کار گنجایش میدارد که خود
بگوشه نشسته شما را بمقدمه بفرستم با وجودی که شما فرزند و سپاه سالار بحضور بندگان
ما از فرزند عزیز تر ومكرم لا کن بسر کار والا این چنین طاقت نميباشد که با این خدمت
بزر گ را با شما تسلیم بدارم خلاصه کلام چند روز بهمین عنوان گفتگوی فی ما بین
سردار محمد یعقوب خان و سپاه سالار و سر کار با غیرت بود بندگان اقدس از گفته خود
تجاوز نمی فرمودند تا اینکه پنچنفر خدمتگاران حصو ر سردار محمد یعقوب خان متفق شده
قرعه انداز را بحضور آورده با حضور حسب الا مر قرعه انداخته بدون کم و کاست، وبغير
از خوف ورجاء بعرض اقدس اشرف رسانیدند بلکه تکرار عرض نمودند و هر گاه بحکم
قرعه بندگان سر کار عمل کنند باید نروند و در هرات توقف فرما یند ومقدمه را به
سردار محمد یعقوب خان امر فرمایند که ستاره سردار مذکور بلند است وفتح وظفر همراه است
ان شاء الله تعالی که بحضور سرکار والا تبار سرافراز گردند غلام نیز دروغگوی نگر دم
به هر حال چون سخن قرعه انداز تمام شد از حضور مرخص گرد ید بعدازان پنچنفر بزرگان
حضور و خد متگاران معتمد وار کان دولت باتفاق عرضداشت نمودندوسر کار والا را مانع
از رفتن شدند وسردار محمد یعقوبخان وفرامرزخان سپه سالار مأمور ومقرر شد که بزودی
تدارك وتهيه لشکر کشی کرده بتو کل خداوند اراده باری تعالی با دریای افواج ولشکر
امواج بجانب قندهار روانه شوند ا کنون سرکار امیر شیر علیخان را در هرات بر تخت دار
السلطنه و سردار محمد یعقوبخان وفرامرزخان را به تهیه لشکر کشی در هرات بگذا رید.

پادشاهان متأخر ١٠٠٠ سیدامان الله جمع رؤف احمد علی رجبعلی یوم ۲ ر : ١٣٢٤

چند کلمه از رویداد ترکستان و گذارشات میر های ازبکیه و کرد ار
ورفتار شان شنوید.

چنانچه قبل ازین تحریر شد که سر کار امیر شیر علی خان از لاچاری که در ترکستان انجام
سلطنت باقی نبود روز چند به تردد و بوخش در ترکستان گذراند علاج پذیر نشد متحیر ماندند
عاقبت از روی لاچاری تر کستانرا تقسیم به میرهای ازبکی سپردند وسفارش کردند
وتحقیقات نمودند .


(۹)
پادشاهان متأخر

و فرمودند که هريك حدود خود را سررشته بدارند بعد از رفتن سر کار امیر شیرعلیخان
از ترکستان بجانب هرات میرهای مذکور بی اتفاقی و خود سری راشروع نموده وهر کدام
در حوزه معینه خود بنای حکومت را گذاشتند .... (۱)

چند کلمه سخن از دارالسلطنه شهر کابل وحضور سر کار امیر محمد اعظم
خان شنوید

قبل ازین تحریر شده بود که سر کار امیر محمداعظم خان پادشاه افغانستان شدند و کوس
دولت بنام نامی شان زده شد و در تخت سلطنت داد عیش داده عدالت گستری می نمود ند
لکن در عیش وعشرت کما حقه روز را بشب وشب را بروز می آوردند وقطعا غم وغصه را
پیرامون خاطر اشرف نمیگذاشتند مختصر کلام از زمانیکه امیر شیر علیخان ترکستان را به میر
های ازبکیه تقسیم کرده عازم هرات شدند همان وقت به سر کار والا از ترکستان اخبار
شد که ترکستان ولایت بزرگ و سرپرست ندارد هرچند زود تر حاکم بالاستقلال و لشکری
از حضور مأمور شود بهتر است چنانچه از اخبار ترکستان بند گان اقدس مسرور گردیده
با سردار سالار لشکر عبدالرحمن خان بخلوت کنکاش کردند وفرمودند که هرچند اراده
سفر قندهار جزم است لکن رفتن ترکستان جزم تر است زیرا که ولایت بی سر
است و صاحب و سرپرست ندارد مصلحت بندگان اقدس اینستکه بوجود مبارك بندگان
سردار عالی روانه ترکستان شده ولایت ترکستان را سررشته بدارند بعد از آن حکومت
ترکستان را تفویض سردار محمد اسمعیل خان پسر سردار محمدامین خان بدارند و سردار
مذکور را بسرپر حکم رانی مأمور فرمایند زیرا که درین مدت که سردار محمد اسمعیل
خان حضور دارند شب وروز صداقت ورزیده بطریق محبت و يكرنگی قدم می زنند ورفتار
می دارند ازین رهگذر خیلی بندگان اقدس خورسند است واز جمله فرزندان سرکار
است بهر حال بعد از آن بنابر امر سر کار بتهیه و تدارك لشکر کوشیده سردار سالار
بامر و فرمان سر کار در بين يك ماه بخوبی و درستی امورات لشکر را انجام داده و بصلاح
وصوابدید بندگان اقدس سردار محمد اسمعیل خان را همراه گرفته و لشکری از سوار و پیاده
وتوپخانه بخدمت سردار مذکور مامور و مقرر فرمودند اضافه بران خود سردار مذکور هم
سوار رکابی داشتند و از حضور هم سه هزار لشکر بخدمت شان مامور شد بعد ازان بحضور
سر کار والا تبار رفته اجازه سفر ترکستان گرفتند و حسب الامر بساعت نيك از دارالسلطنه
شهر کابل بادریای لشکر حرکت فرماندند و بسرعت منازل و مراحل طی نمودند تا اینکه
مع الخير وارد آیبک که سرحد ترکستان است شدند و خیمه و بارگاه باوج ماه رساندند بعد ازورد

پادشاهان متاخر ۱۰۰. سیدامان الله ح صورت محمد قاسم تجلی یوم ۲ رجب ۱۳۳۸

(۱) روی بعضی سطور کتاب در اثر آب رسیدگی پریدگی و رنگ رفتگی هایی
راه یافته و خواندن آنرا ناممکن ساخته آن حصه ها با علامت ... .. نشان داده می شود.


(۱۰)
جلد دوم
آيبك در تمام ترکستان آوازه درافتاد و اشتهار شد میرهای نمك حرام که در پنج روزه حکومت عارضی از جادۀ خود تجاوز کرده بودند فرار دشت ادبار گردیدند .
اکنون از بندگان سردار مردانه و غیرتمند دیندار اعنی سیف افغانستان سردار عبدالرحمن خان غازی شنوید که با دریای لشکر در ای بیگ استقامت داشتند لهذا روزی چند جهة امورات جهانداری و بعض تحقیقات رویداد افغانیه ترکستان در آنجا لشکر گاه کرده بودند .
سردار عالی مقدار بعد از ورود ای بيك مردم از بکيه را وحشی زده دیدند رجوع بتدبیر نهادند و از قول استاد عمل فرمودند
رباعی
بيك تدبیر نیکو آن توان کرد که نتوان با سپاه بی کران کرد
بشمشیر از یکی تاده توان کشت برای لشکری را بشکسته پشت
چنانچه اعزه واشراف مردم ای بيك را بحضور طلب کرده نوازش و مهربانی فرمودند و خلعت های فاخره پوشاندند و از خوف بان برآورده آسوده گردانیدند ازین رهگذر که در هر شهر و دیار وقصبه وده ودهات شهرت یافت بسیاری مردم های ازبکیه که پنهان و فراری بودند واپس آمدند و از حضور سردار صاحب تد بیر بهره مند شده بمنزل و ماوا ی خود بر قرار گشتند چون این سخن در ترکستان مشهور وروشن گردید مردم از بکيه كلهم بخاطر جمع بجای خود آمده دعای دولت خدا داد سردار عالی را نمودند و از عدالت بندگان عالی چقدر مسرور وخورسند بوده میرهای خود را نفرین می کردند اکنون لازم که مردم ازبکیه دعای دولت خدا داد بندگان عالی را بکنند و میر های خود را نفرین بدارند ...
خلاصه سخن بندگان سردار چون از امورات اي بك قدری آسوده شدند و مردم مذکور را از وحشی طبیعتی اندك تسکین دادند بعد ازان از اى بك باراده پروردگاری حرکت فرما شده سه منزل در بین راه نموده روز چهارم وارد تاشقرغان شدندلا كن در هر منزل که فرود می آمدند بمردمان آنجا خیلی نوازش و مهربانی می نمودند چون وارد تاشقرغان گردیدند بدر جه محبت و نوازش و رفتار يك راپیشه کردند که آفرین به بر رگی و آفرین بتد بیر کامل وآفرین بصبر و شکیبائی همچنان پادشاه غیور ...
بهمه خلعت های فاخره عطا کند و سخن های چرب وشیرین تسلی بخشد و بزبان مبارک جاری فرمایند که باشما مردم گناهی نیست بد کردار دیگر است و گناه کار دیگر هر گاه خداوند آنها را سرزنش کند و بدست افتادند آن زمان ملاحظه می کنید که چگونه جزا داده میشود لاکن شنیده می شود که گناه کاران فرار دشت ادبار شده اند اما فقرای بیچاره از كوچك وبزرگ واعزه و اشراف وقاضی و قضات و تمام مردم که هستند در قید پادشاه وصاحب حکومت می باشند و مجبورند که هر امری صاحب حکومت فرماید چار ناچار باید فرمان برداری بکنند وبجای آرند هرگاه تاخیر کنند البته صاحب حکومت بجر ا میرساند وسرزنش می کند شما مردم آسوده بمنزل ومکان خود سرگرم بیچارگی باشید...


(١١)

پادشاهان متاخر

روز ششم از مزار شريف حرکت فرموده داخل تخته پل شدند و برتخت موروثی پدر
بزرگوار خود نشستند لا کن استقامت تخته پل از یکماه بیشتر شد قصه کوتاه در زمان توقف تخته پل از
قلعه هجده نهر خبر رسید که پسر میراتالیق قلعه را مرمت کاری دارد و یومیه دور و دیو ار
و خندق را مرد کار انداخته مکمل می سازد اراده مقدمه با لشکر ظفر اثر دارد هر گاه در میدان
تقابل نشود قصد قلعه بندی داشته بخیال باطل خود می خواهد که قصاص از لشکر خونخوار
بگیرد چون این خبر بحضور سردار غضنفرا ر و سید برکاب بندگان سکندرشان
گوجا گوج منزل زده خودرا با دریای لشکر در حدود مملکت رسانیدند و قلعه را
چون نگین درمیان گرفتند و چهار اطراف قلعه را لشکر گاه کردند و امریسنگر نمودند لهذا
هر چند مملک قصبه كوچك بود اما در بالای تپه بلندی اتفاق افتاده بود بنا بران مستحکم
بود چنانچه نقب زدن ممکن نبود بلی بسی دشوار بهر حال بعد از سنگرها به جنگ پیوستند
و جنگ انداختند و شب و روز زدوخورد می کردند و داد مردانگی می دادند و قصد خون
خواهی داشتند و تردد بیش از پیش می نمودند اما فائده حاصل نمی شد زیرا که عنان
اختیار در قبضه اقتدار پروردگار بود از ان سبب کوشش سود نمی بخشید و راه چاره مسدود
تا اینکه مدت دوماه قلعه بندی شد و گرفتن قلعه میسر نگردید و لشکریان را كدورت دستداد
لا کن غیرت دین داری نمی گذاشت و می گفت که باید و شاید از گرفتن قلعه دست کشیده
نداریم و تا جان در بدن داریم می جوشیم و می کوشیم و امیدواریم از درگاه خداوند که
خاتمه کار فتح حاصل سازیم بهمین منوال شب و روز می گذراندند گاه مایل بجنگ میشدند
گاه در صبر وتحمل می افزودند می گفتند که هرگاه یکسال گذرد و قلعه بندی شود تا مسخر
نکنیم ازین اراده بر نمی گردیم چنانچه اطراف قلعه را از چهار جانب سخت گرفته بودند
که بشه پر زده نمی توانست و راه رفت و آمد مسدود بود که هر گاه پرنده از بالای قلعه
می گذشت به تیر می زدند و سرنگون می ساختند اما شاعر می گوید .
فرد
مکن ستیزه که چرخ از ستیزه کاری خویش
ره ستیزه ببندد ستیزه کاران را

مختصر سخن مقرر فی مابین جنگ وجوش بود قضا را شدت تموز و گرمی هوا در همین
گرمی جنگ پیش آمد و بلشکر ظفر اثر دامن گیر شده چنانچه ناخوشی بسیار دست داد
و بستری شدند گویا چشم زخمی رسید و بهر خیمه از ده نفر سپاهی یکی دو نفر صحت ماند و باقی
بستری بودند ازین رهگذر بندگان دارا در بان عالی مقدار متفکر شدند و بحيرت ماندند
هرگاه اطراف قلعه را واگذار شود و در باغات که آبها جاریست بروند اشخاص در ون
قلعه فراح روزی و آسوده خاطر می شوند و هر گاه باطراف قلعه باشند و قلعه را تنگ
بگیرند تف باد و گرمی هوا بلشکر ظفر اثر خرابی میرساند چنانچه یومیه مرض با فواج
ظفر امواج ترقی می کند و لشکریان خیلی به تنگ آمده اند عاقبت مریض هارا در باغات
خیمه زده نزدیك آبشار می بردند اما از غیرت و ناموس داری قلعه را بیشتر از پیشتر حصار
می کردند چنانچه از غله ودانه به تنگ آمده بودند اضافه بر ان از ضرب توپ و تفنگ در ودیوار
قلعه باقی نمانده بود و فرسوده شده بود بلکه منزل ومكان درون قلعه بخاك دان دمر برابر


(۱۲)
جلد دوم
وآثاری باقی نمانده بخاك زمین یکسان گردیده بود و مردم قلعه بسیاری بغر گا. و بگوشه های
دیوار پنا برده زندگانی می کردند و شب و روز بعذاب الیم گرفتار بودند تا اینکه مدت
قلعه بندی از سه ماه تجاوز کرد و خورا که درون قلعه باقی نماند و گرسنگی دسته ا، و روزها
را بفاقه گی بشب میر ساند و شب ها را بجر ثقیل بروز می آوردند تا کار درون قلعه بجایی رسید
که هر شب پنج پنج ده ده از درون قلعه بدر شده خودرا به لشکر گاه میرسانیدند و مر گ خودرا
بخود شرف دانسته بحضور مبارك رفته سلام می کردند تا عاقبت بدرون قلعه قلیلی باقی
ماند و آنهم مرگ ها را بزند گی افضل میدانستند زیرا که بهلاکت رسیده بودند شب ها
از جای ماست مهتاب می لیسیدند و روز ها بجای نان بقرص آفتاب قناعت میکردند مختصر
کلام چند روز دیگر بهمین منوال گذارش یافت و هر دو جانب به تنگ آمدند خصوص افواج
خونخوار که گاهی این چنین زبونی را ندیده بودند که اندك لشکری مدت سه ماه سدراه شان
گردد و بادریای لشکر مقدمه کند عاقبت با وجود نا خوشی بسیار و پراگنده گی بیشمار
اتفاق کرده یکشب از چهار جانب برش برده خود را درون قلعه زدند و بمردانگی خود را
بدروازه رسانیده در را کشادند و لشکریان داخل قلعه شدند و هر جانب دست به قتل گذا شتند
و قتل نمودند و در قتل مردم قلعه سر مویی تقصیر نکردند و از غیض و غضب
متنفسی باقی نگذاشتند و خورد و بزر گ قلعه را تمام کردند لاکن باخبر و فر مان سر دار
سالار باعیال و اطفال درون قلعه غرضدار نشدند و بسلامت گذاشتند الا آنکه پسر میر اتالیق
خوفیه از قلعه بر آمده بجانب آقچه فراری گردیده و باقی زنده جان از مردم از یکه درون
قلعه زنده نماند الا اطفال صغیر و عیال های جوان و پیر
و دختران بکر خواه صغیر و کبیر که در حفظ خدا وند بامر پاد شاه صاحب تدبیر محفوظ
ماندند واحدی از سپاه پیرامون شان نگشتند و دست بی ناموسی دراز نکردند و لحاظ خدا
و رسول خدا و غیرت دینداری را بجا آوردند و غرضدار نشدند بهر حال پنجروز در ملك
توقف کرده بمعرفت مردم فقراء مقتولان را دفن فرمودند بعد ازان کوچا، کوچ در حدود
آقچه رسیده منزل گاه کردند و خیمه و بار گاه باوج ما، رساندند لاکن مردم آقچه بر گشته
بخت که در وقت شورش از یکیه خود را داخل نکرده دور اندیشی نموده بودند در اینوقت
که سزاوار احسان و نوازش بودند پسر میر اتالیق را جای دادند و یاری کردند و فریب
نامبرده را خوردند و از دولت خدا داد رو گردان شدند و تکیه بر حصار فر سوده نمودند
وخاك ادبار بر فرق روز گار خود ریختند و خودرا بدنام دولت خداداد کردند و رجوع
بجنگ آوردند و جنگ انداختند و در مقابل دولت خدا داد خود را مقابل داشتند و غائله خودرا
بعذاب الیم گرفتار کردند خلاصه کلام بندگان سالار با لشکر جرار چون باطراف قلعه رسیدند
و بخت بر گشته گی و رفتار بد و کردار زشت مردم اقچه را دیدند تعجب نمودند و فرمودند
زهی افعال بد که در زمان طغیان از بکیه چگو نه دور اندیشی و عاقبت بینی حال که وقت
عزت پیش آمد خود را بذلت گرفتار کردند و از باعث یکنفر منافق کذاب پسر مر اتالیق
خان بدنام دولت خداداد نمودند .


(۱۳)

پادشاهان متاخر

فرد
گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه
به آب زمزم و کوثر سفید نتوان کرد

باری جناب سردا ر غضنفرغضب آمیز شدند با وجود آن در باره مردم اقچه خیا ل
بندگان عا لی بخرابی نبود و مدنظر شان نیکی بود مدعا بدست آوردن پسر میر اتالیق
را داشتند لاکن مردم اقچه از روی نادانی بخرابی خود کمر بستند و پیرو حرف د شمن
شدند چنانچه درهمان حین میر کحلیم خان که میر شبرغان بود ند ومیر حکو مت خان کــه
میر اندخوی بود ند هر دو باتفاق بحضور فیض ظهو ر بندگان عالی آمده سلام کرد ند
وبقدر قوه ارمغان های خو د را منظور حضور نمود ند و از حضور بخلعت ها ی فاخره
سرافراز شده هريك صاحب حکومت وولایت خود شده از حضور مرخص شدند اضافه بران
میر حکیم خان میر شبرغان دختری درپس پرده عصمت داشت از شرافت طالع و اقبال بلند
بحضور سالار نامزد نمودند گویا شريك دو لت خداداد شدند قصه کوتاه جناب بند گان
عالی که بغت برگشته گی مردم اقچه را دیدند هرچند که یکهفته تاخیر کردند که شاید مردم
اقچه براه حق دعوت شوند نشد ثانی بافسران لشکر وسپاه امر کردند که فوراً قلعه را
حصاری کنند و باطراف قلــعه سنگر بزنند و از چهار جانب قلعه را درمیان بگیر ند .
حسب الامر دلاوران لشکرو افسران دلاور قلعه را درمیان گرفتند وچنان کردند كه یکنفر
مرد وزن از درون شهر بدر شده نمی توانست بهمین منوال چهارده رو ز جنگ پیو سته
بود ومردم قلعه از بخت برگشته گی در قلعه داری خود کمی و کوتاهی نمیکرد ند و بافواج
ظفر امواج زدو خورد می نمود ند ومتو جه خاتمه کار خود نبود ند که تا چند قلعه داری
باید کرد و یا به امید واری که از کدام جانب لشکر خواهد آمد ویاری خواهد کرد اضافه
بران قلعه بند ی اسباب ها ی زیادی بکار دارد اول خوراك ودوم توپ و توپ خانه
لشکری باشد که بامدافعی تقابل گردد و جنگ انداز د وداد مردانگی بد هد هیـچ يك در
قلعه بندی نباشد عاقبت چه با ید کرد بغیر از سردادن وبنیاد خود را از بیخ وبن بر کندن.

فرد
قضا چون زگردون برآورد سر
همه عاقلان کور گرد ند وکر

بهر حال مدت قلیل که عبارت از چهارده روز باشد مردم قلعه تنگد ستی پیش آمد
وغله نایاب شد بلکه در کاه کشان فلك پیدا نشد لاچار به تنگ آمدند وشبها بگرسنه گی
وداد وفریاد صبح میشد وروز ها به قرص آفتاب دیده خورسندبودند لاكن ازدهن توپ
وتفنگ سیر می شدند عاقبت بافعال بد و کردار زشت خود دانستند بحال تباه خود پی بردند
از پسر میر اتالیق رو گردان شد ند وقصد کردند که پسر میر اتالیق را محبوس سازند و بحضور
سردار و ا لا گهر برده د ست آویز گناه خود کنند لاكن پسر میر اتا لیق که از ابتدا
از مرد م اقچه بجان خود میترسید ولرزان بود وشب وروز مابین خوف و رجا می گذراند
در اینوقت خیالات مــردم اقچه را در بارۀ خود بد دید بفکر جان خود شد و با پنجنفر
خد متگار خود مصلحت کرده نصف شب از قلعه بر آمده خو فیـــه بجـا نب میمنه


(١٤)
جلد دوم

راه سپار گردید افوا ج خونخوار ولشکر جرار که شب وروز متوجه قلعه بودند
وبقصد انتقام پسر میر اتالیق بیشتر می کوشیدند از رفتن مذکور اطلاع یافته فوراً سوار
رساله را مقرر فرمودند چنانچه اول روز سوار مذکور رسیده پسر میر اتالیق را از بین راه
گرفته محبوس آوردند و پنجنفر خدمتگار مذکور در حدود سنگر بدست افتا دند واسیر
پنجه شیر شکاران حمله ور شدند و جمله را بزنجیر و ند وز ولانه بلشکر گاه آوردند بعدازان
که بحضور بندگان عالی منظور گردند حسب الامر در لشکر گاه دار بر پا کرد پسر میر اتالیق
را با خدمتگاران مذکور بدار کشیدند و از وجود ناپاك شان جهان را پاك گردانیدند
بعد از دار کشیدن پسر میر اتالیق مردمان انخچه روی نیاز و التجا بحضور سردار سالار
خدا جوی آوردند وعذر نادانی خودرا کردند و از حضور پادشاه عدالت گستر نوازش
ومهربانی دیدند وگناه شان عفو و بخشیده شد مگر اشخاص که شریر و فتنه انگیز بودند
در بتوقت که بدست افتادند همه را بقتل رسانیدند بعد ازان بخاطر جمعی تمام چند روزی
در باغات انخچه لشکر گاه نموده به عیش و عشرت نشستند وخوا ستند که قدری لشکریان
آسوده خاطر شوند زیرا که زحمت بسیار کشیده بودند خصوص که در باب لشکر داری
ولشکر کشی وغم خواری افواج مقابل بندگان سردار عبدالرحمن خان در افغا نستان
نمی گذرد و سابق بر اینهم یقین نگاشته باشد و بعد از این هم نخواهد گذشت گو یا
سایر سپاهی لشکر خود را فرزند عزیز می دانست و نوازش میفرمود چنانچه شمهٔ از سپاه
نوازی بندگان شان را قبل ازین درقید تحریر درآورده بودم باری سخن بدیگر جای
بود هنوز یکهفته در باغات انخچه توقف نشده بود که فلك کج رفتار رشك باحوال لشکر جرار
برده طبل کج رفتاری زدو کینه دیرین را بخاطر آورد و بقصد خون ریزی دست و بازو
کشاد مصدقات این مقال آنکه خبر رسید که میرمحمدخان کوسه و یگدل بیگی سرپل که
باتفاق میر رستم خان کوسه فرار دریای آمو به شده بجانب بخارا راه سپار گردیده بودند
در این موقع باز از دریا بجانب ترکستان گذشته وارد اند خوی شدند غضنفرخان بفر
حکومت خان که حاکم اندخوی بودند با میر محمدخان کوسه متفق شده بجانب میمنه روانه
شدند از این خبر پنج روزی نگذشته بود که از شبرغان خبر رسید آنکه میر حکیم خان
حاکم شبرغان که قبل ازین باتفاق حاکم اند خوی بقد مبوسی حضور بند گان سالار
رسیده سرافراز شده بودند و واپس حکمران ولایت خود گردیده بود. خاطر جمع می گذراندند
اضافه بران میر حکیم خان دختر خودرا نامزد حضور عالی نموده سزاوار احسان و نوازش بودند
خوف بیجا کرده بفریب میرمحمدخان کوسه فریب خورده ترك عزت خود کردند و از راه
آمیدن عبدالله خان ازيك بسرعت تمام بجانب میمنه فراری شدند لهذا چون بندگان
سردار سالار متواتر این اخبارات را شنیدند ومتوجه امورات شدند متفکر ماندند زیرا
که سردار عدالت گستر صاحب تدبیر و صاحب اندیشه وصاحب فکر دور اندیش بودند ازین
خبرهای پی در پی بفکر درماندند چنانچه فرموده شاعر است شعر

تا نکنی پای قدم استوار
پای منه در طلب هیچ کار

در همه کاری که در این در نخست
رخته بیرون شدنش کن درست


(١٥)

پادشاهان متأخر جلد دوم

بهر حال بعد از فكر بسيار سردار عالی مقدار رجوع به مشورت كرده سردار محمد اسمعيل خان پسر عموی بندگان عالی كه از كابل تا حال همراه بود ند با ديگر بزرگان در بار و افسران تار گذار را بحضور طلب كنكاش فرمود ند وابتداء سخن كه بخاطر عالی خطور مي نمود فرمودند كه ای بزرگان حضور در اين فرصت رفتن ما وشما بجانب ميمنه بسی دشوار است بدو واسطه اول آنكه تسخير كردن ميمنه سخت ودشوار بل ممكن نيست ومرور ايام وامتداد زمان بكار دارد زيرا كه ولايت بزرگ ومشهور است اقلا يكسال كيا مل فرصت می خواهد كه تاميمته استيصال يابد و باميد خداوند شايد فتح شود دوم سر كار شيرعليخان در هرات می باشد باين است كه در هرات قناعت كرده آسوده نشيند يقين دارم كه عنقريب از يكجانب صدای لشكر كشی شان ظاهر شود البته در آنوقت ضرور ميشود كه بايد در مقابل شان لشكر كشی كنيم ومقابل شويم هر گاه امروز خودرا گرفتار ميمنه سازيم وبجانب ميمنه راه سپار شويم بعد ازان بسی دشوار خواهد شد وعاقبت به ششدر حيرت خواهيم ماند و خدا نخواسته نقصان كلی پيدا خواهد شد دراين باب بخاطر خاطر ميرسد كه از آقچه حركت فرما شده در شبرغان نزول اجلال فرمائيم - ويك فرمان بجهة والى ميمنه بفرستيم وازدوستی ومحبت بعدازان ازخوف ورجا سخن كنيم و همين اشخاص نمك حرامرا طلب داريم هر گاه فرمان عالی را منظور كردند وتصديق نمودند وميرهای فراری را بحضور فرستدند فهو المراد وزهی خوش بختی و زهی اقبال وطالع نيكو بعد ازان چقدر نوازش ومهربانی را سزاوار شان وشوكت والى باشد ازحضور كرده ميشود وميمنه را سالهای سال حكمرانی خواهد كرد وهرگاه بخت برگشتگی باشد وبرعكس آن عمل كنند وميرها را نزدخود نگاه دارد بعدازان بما وشما لازم دارد كه بايد بالشكرهای خون خوار بتوفيق خداوند عازم ميمنه شويم وتنب بتقدير الهی داده ميمنه را حصاری كنيم وكمر بمردانگی بسته داريم تاخواست خداوند چيزی كه باشد بظهور خواهد رسيد باری بعد از امر سردار عبدالرحمن خان صاحب تدبير جمله بزرگان دربار وسردار محمد اسمعيل خان مشورت بندگان سردار صاحب عالی مقدار را پسنديده منظور كردند ورای همه بزرگان بر اين قرار گرفت بعد ازان به مصلحت ديد بزرگان فرمانی اسمی والی ميمنه مير حسين خان فرستادند .

شرح فرمان : دوستی وصداقت نشان سردار مير حسين خان والی ميمنه بـوقور مهربانی بندگان سالار سرفراز باشند شنيده باشيد كه ميررستم خان ومير محمد خان كوسه بكلير بيگی سرپل باتفاق مردم ازبكيه آييك وتاتارغان وعهده نهر الى اقچه وسرپل چه ظلمی بود كه نه كردند تااينكه ازتقديرات ازليه يكى بقصد قصاص بقصاص خود رسيدند الا چند نفری كه در نزد شما آمده اند بندگان عالی خواهش ميدارد كه آن مردمان شرير فتنه انگيز كه بخت برگشته اند دست بسته بحضور بفرستند و خودرا ودولت خودرا ازنكبیت آن منافقان محفوظ و مصون دارند و آسوده خاطر بولایت میمنه حکمرانی کنند وقدر دوستی دولت خدا داد را دانسته شکر گذار درگاه خداوندی


(١٦)
جلد دوم
باشند و زمانی که فتنه انگیزان بحضور برسند و بقصاص خود که بد کرده اند رسانده
شوند بندگان عالی واپس بجانب دارالسلطنه کابل اراده دارند ومع الخیر میروند وا ز
شما سراسر مسرور و خورسند گردیده دولت خداداد را ازخود و خود را دولت شريك
بندگان اقدس بدانند والسلام لهذا چون فرمان بندگان عالی بجانب میمنه رفت بعد
ازان از آقچه حرکت کرده وارد شبرغان شدند و توقف فرمودند و انتظار جواب فرمان
بودند تا اینکه میرحسین خان والی میمنه بحضور بندگان عالی متعالی رسیده از نظر گذارش یافت
مضمون عریضۀ والی ممیمنه
آنکه غلام نوازا بنده پرورا فرمان حضور رسید
مضمون آن دانسته دعا گوی شد ذره پرورا هیچکس
پناه آورنده را از درخانه خود نرانده و نا امید نکرده و پناه داده اند و نوازش کرده اند
امروز اینها امید کرده درمیمنه وارد شده اند اکنون التماس از حضور فیض ظهور
بندگان عالی میدارم که همین اشخاص گناهگار را باین غلام و دعاگوی انعام ندارند
ودولت میمنه را از خود شمارند و غلام را از جملۀ خدمت گاران مخلص شمرند انشاء الله تعالی
غلام همه وقت خود را خدمت گار و توقع خدمت گذاری دارم و میخواهم که غلام را بصدق
دل منظور حضور مهرظهور بدارند زیاده ایام عمر و دولت در ترقی وتزاید باد .
مختصر کلام بعد از فرستادن عریضۀ میرحسین خان والی دانست که باید و شاید لشکر
افغان بقصد انتقام وارد میمنه شوند لازم که علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد ضروز شد
که بزودی سرشته ولایت خود را از هر خصوص انجام بدهم و اسباب قلعه داری وقلعه بندی را
آماده وفراوان سازیم چنانچه هشت هزار نفر مرد جنگی جنگ دیده و مهرکن که در
کبار تفنک داد مردانگی داده در شب تار چشم مورا به تفنگ می زد بدرون قلعه جمع کرده
آوردند و دیگر از هر اجناس خورا که اسپ و آدم مثلا جو و گندم و برنج و روغن و گوسفند
وگاوواسپ واشتر حتی کاه و بید ه و همه وغیره اسباب قلعه داری که از
جمله ضروریات باشد بسرعت تمام جمع آوردند وانبار نمودند تخمیناً دوساله اسباب جنگ
را از هر اشیاء که لازم وملزوم بود آماده کردند انتظار ورود لشکر افغان بودند باری
بندگان سردار سالار که در شبرغان انتظار جواب فرمان بوده شب را بروز می آوردند
لکن بعضی اوقات در مجلس می فرمودند که آمادۀ سفر میمنه باشید زیرا که میرحسین
خان والی میمنه ضرب دست مانده البته پناه آورنده ها را بحضور نمی فرستد و جواب میدهد
بعد از آن لازم میشود که بالای میمنه سفر کنیم تا اینکه بعد از چندی عریضه رسید و
مضمون عریضه معلوم شد و چون کار صلح بجنگ افتاده حضور بندگان عالی بغیر از
رفتن بجانب میمنه دیگر علاجی ندیدند که باید با دریای لشکر عازم میمنه شوند این بود که
بساعت نيك از شبرغان لشکر ظفر اثر را دو تقسیم فرموده نصف لشکر جرار از راه سرپل
ومناصفه را از آبدان عبدالله خان بسرعت برق و باد بجانب میمنه امر فرمودند و حرکت دادند
این بود که بصوات و اقبال با دبدبه وشوکت چون فوج سکندر رومی و چون لشکر فریدونی و چون
صولت بهرامی وارد میمنه شدند و در نقل تپه تاش خان که سرکوب بود فرود آمدند وخیمه وبار گاه
باوج ماه رساندند و برتخت دارائی برقرار نشستند بعد از آن به مصلحت دید بزرگان و سر کردگان


(۱۷)
پادشاهان متاخر
لشکر فرمانی از طریقه بزرگی که سزاوار شاهن است برای والی فرستادند با ین مضمون سواد:
فرمان بندگان سردار سالار
عالیجاه عزت آگاه میر حسین خان والی را آنکه عزت نشانا با وجود زحمت کشیدن
و رنج راه را دیدن و با دریای لشکر وارد میمنه شدن و مبلغ های کمانی صرف لشکر کردن
و دولت های خطیر مصارج نمودن با زهم از روی بزرگی و محبت و دوستی خصوص که طینت
بندگان عالی بخرابی احدی ذاتی نبوده و نمی باشد بنا بر ان بخاطر عاطر گذشت که دفعه دیگر
اطلاعا فرمان جهة آن صداقت نشان بفرستم که حالا هم ممکن است هر گاه میرهای نمك
حرام که فراری میمنه می باشند آن عالیجاه بحضور بفرستند
عجب نیست و با علت محبت و رابطه دوستی افزون
و بر زیاد میگردد بعد از ان بندگان عالی بدون جنگ و جدل و بمهر و محبت باز
گشته میمنه را بشما واگذار میشود که بخاطر جمعی حکمران بوده با دولت خداداد رابطهٔ
دوستی قدیمی را از دست نداده خود را از جمله دولت خواهان دولت قوی شوکت شمر ید
و امیدوار نوازش و مهربانی باشید صدقه بران ابریخت چند نفر آدم های نمک حرام خود را
و فقرای خود را و لشکر پادشاه عدالت گستر را رنجه ساختن و خود را دشمن دولت نمودن
سزاوار شان خود ندانید زیرا که بند گان عالی از سر ابتکار میگذرد تا زمانی که
مقصد حاصل نشود همان بهتر که با صلاح انجام یابد و بغور مندی تمام شود باقی شما
میدانید هر کسی مصلحت خویش نکو میداند ، خلاصه سخن چون فرمان سردار عالی مقدار
منظور میرحسین خان والی شد و مطالعه نمود مطابق عریضه اول عریضه فرستاد بدینموجب
شرح عریضه میر حسین خان والی میمنه:
صاحبا ذره پرورا غلام نوازا فدایت شوم فرمان قضا جریان را مطالعه کرده [پرتارک?]
گذاشتم از قدم رنجه کردن و زحمت و رنج راه کشیدن و در ولایت میمنه تشریف آوردن
و غلام را سرافراز نمودن غلام عقیدت کیش بسی مسرور و سر فراز شدم و دعای
دولت قوی شوکت را نمودم و سرافرازی حاصل کردم اما التماس می کند
غلام که این اشخاص گناهکار که سراسر خطا کارند و گناه شان ظاهر
و هویدا ست لا کن در زمانه رسمی است که پناه آورنده را پناه می دهند امر و ز
غلام صداقت کیش از حضور فیض ظهور امیداورم که قلم عفو بر جر یده این اشخاص
گناهکار کشیده بغلام عنایت فرمایند و ما بین دوست و دشمن غلام را سر افراز دارند زیرا
در عفو لذتی است که در انتقام نیست ، چونکه غلام لا چار گرفتار شدم از لاچاری فرستادن ممکن
نیست و بدنام عالم می شوم هر چند که آنها سزاوار قتل میباشند با وجود آن از انتقام
عفو افضل است و غلام توقع عفو می دارم باقی جناب بندگان عالی متعالی پادشاه


(۱۸)
جلد دوم

و صاحب اختیارند لهذا چون عریضه والی منظور حضور بندگان عالی شد دانستند که
والی میمنه در غفلت مانده و مغرور دیوار میمنه می باشد القصه این امر جز باری
شمشیر دیگر نحو ممکن نیست .

فصل اول

مقدمه قلعه بندی میمنه بمعرفت بندگان عالی سردار
عبدالرحمن خان سالار

لهذا چون والی میمنه به غفلت ماند و از دولت قوی شوکت روگردان شده مغرور چهار
دیوار میمنه گردید و صلح را بجنگ مبدل کرد بعد از آن بندگان عالی بتوکل خدا وند
رجوع بمقدمه نمودند ولشکر ها را باطراف شهر میمنه تقسیم کردند چنانچه یکطرف
شهر را سردار باوقار سردار محمد اسمعیل خان رفتہ گرفت ولشکر خود را مامور
کردند و جمیع افغان لشکر هریک جای مامور افواج خود را سنگر زدند و متوجه سنگر
های خود شده جنگ درانداختند و مقدمه کردند و شب و روز در کوچه سلامت و نقب کندن
ساعی بودند و آن چیزی که لازمه قلعه گیری و سنگر زدن بود در اندک وقتی بجاه آوردند
و هر فوجی در جانب سنگر خود سعی و کوشش می نمودند که زودتر خود را بلب خندق
رسانند و داد مردانگی بدهند تا اینکه جمیع سنگر ها بلب خندق رسید و جنگ پیوسته شد
و راجع به نقب پر اندن گردیدند و چندین نقب ها پرانده دود از نهاد قلعه گیان بر آوردند
و اضافه بر آن در هر جانب شهر چندین دمدمه ها زده بودند که سرکوبی قلعه گیان شده بود
وتوپ های آتش نفس از دمدمه شب و روز خانمان ها را برباد می داد وفغان از مردم میمنه
بر آورده بود خلاصه کلام شب و روز جنگ و مقدمه از دوجانب برپا بود و شورش وغوغا
ساعت بساعت افزون می شد لکن در مقابل لشکریان مردم میمنه نیز جنگ مردانه می
کردند وبضرب توپ و تفنگ چندین نفر از افواج را برباد فنا می دادند چنانچه دمدمه های
سر کوبی شهر را بضرب توپ که در بالای حصار میمنه بود کن فیکون می ساختند بهر حال شب و روز
از طرفین داد مردانگی داده می کوشیدند و می خروشیدند و در جنگ وجدل سرموئی تقصیر
نمی کردند از همه افضل آنکه مهرکن های مردم درون شهر شب و روز شکار لشکر یان
می نمودند و تیر به نشان می زدند وقتل لشکریان را می کشیدند شمشیری که تعلق لشکریان
داشت و غیرت و دلاوری که حق مردم افغان بود از مردم میمنه صادر می شد اضافه برآن
شب ها مردم شهری چون شیر غران بسنگرهای لشکریان شباخون می زدند ودست و گریبان
جنگ می کردند تا حتی که بعضی شب ها لشکر ظفر اثر را از سنگر بدر می نمودند و فراری
می ساختند و هم چنین لشکریان ظفر اثر درون قلعه در آمده دود از نهاد مردم میمنه میبر آوردند
عاقبت شباخون زدن از طرفین رسم شد و هر شب لشکریان مردانه وار درون قلعه در آمده
چندین خانه و خرگاه و مردم قلعه را تاراج کرده آتش می زدند لاکن خلق از طرفین
کشته می شد وبقتل میرسید مردم قلعه نیز چنین شباخون زده قصاص می گرفتند وداد
مردانگی می دادند چنانچه سزاوار آفرین بودند و دیگر زبردستی مردم شهر ازین رهگذر
بود که دو توپ بزرگ صف شکن درون قلعه داشتند که یکی توپ قندوزی نام داشت


پادشاهان متاخر افغانستان (۱۹)
و نام آوریزد ویکی توپ زلزله که آنهم مشهور و معروف بود و آتش نفس می نامیدند و شب و روز قتل لشکریان می کردند بخصوص دمدمه های لشکریان را سر نگون می ساختند و با خاک زمین یکسان می نمودند چنانچه از ضرب همان دو توپ بزرگ جمیع لشکریان را به تنگ آورده بودند و نفس به نفس بدم کشیده قتل لشکریان را می برآوردند و مقابل در مقابل کار می فرمودند افضل ازان دو توپ چی آن سپاهیان در عجب بودند که این چنین توپ چی از طایفه ازبک صادر نمی شود بعمل نمی آید شاید از مردم خارجه باشد تا خاتمه ظاهر شد که ایرانی بوده است مختصر کلام در جنگ و جدل و شمشیر زنی و دلاوری طرفین داد مردانگی می دادند بخصوص مردم میمنه که در فن قزاقی که اصلا از نظام داری واقف نیستند و بودند در مقابل لشکر با نظام همسری کرده شب و روز تقابل می ورزیدند و بمردانگی مقاتل شده می کوشیدند.

فرد
آفرین خدای بر پدری که از و ماند این چنین پسری

باری چون یکطرف شهر میمنه تعلق سردار محمد اسمعیل خان داشت و سنگر ها زده لشکر گاه کرده بودند و یزکنه شان مامور و مقرر شده بود جان جنگ های مردانه نموده شب ها بیرون شهر رفته شباخون میزدند که از مردی و غیرت شان از عالم بالا احسن و آفرین می شنیدند بچندین شورش های دیگر بر پا می کردند و در جنگ می افروختند که فلک کج رفتار حسرت کش آن کردار می شد اضافه بران خود سردار دلاور با کمال شجاعت و مردانگی چندین دفعه دست بشمشیر با تفاق لشکریان خود را بیرون شهر انداخته مردانه وار جنگ می کردند چنانچه اینطریقه مردانگی از سرکرده بزرگ خارج از عقل بود باید بوجود مبارک خود بپیر فت لاکن سردار مذکور جان خود را مقابل بجان سپاه خود دانسته بی باکانه با لشکریان همراه میرفتند و در جنگ شریک می شدند و تا از کشته پشته ها نمی ساختند از میدان جنگ بدر می گشتند هر چند افسران حضور شان مانع می مودند افزون تر بجنگ می کوشیدند و هر نوبت که بجنگ می انداختند به نسبت تسخیر کردن و شهر را تصرف نمودن کمربسته داخل شهر می شدند و در چنگ کوشش کرده قصد گرفتن داشتند و می خواستند که تسخیر نمودن شهر میمنه بنام نامی شان قرار یابد لاکن تقدیر الهی را کوشش بی باید و از تلاش گردن سرد نمی بخشد ازان سبب دست تهی باز می گشتند چنانچه در این باب شاعر فرماید:

مثنوی
با قضا کارو زار نتوان کرد که از روژگار نتوانکرد
کرد کار هر چه می کند نیکوست حکم بر کرد گار نتوان کرد

بهر حالی مقدمه و جنگ و شورش جانب سردار دلاور سردار محمد اسمعیل خان از هر جانب بشتر بود چنانچه مردم میمنه با همه دلاوری و مردانگی که شب و روز بظهور میرساندند از جانب سردار مذکور هراسان و خوفناک بودند بنابران مردمان مهر کن و دلاور و جنگ جوی


جلد دوم
(۲۰)
در مقابل لشکر سردار محمد اسمعیل خان مامور ومقرر کرده بودند که همه شمشیر زن و چون
شیرغران دلاور ومرد میدان محسوب میشدند اما سردار با غیرت که شب و روز جنگ
می انداخت وجنگجوی بودند بنابر ان بسیاری لشکر سردار مذکور از سوار وپیاده به قتل
رسیده بودند ازین رهگذر دایم دلگیر بود بفققان می گذرا ندند زیرا که نواکر پرور
ودرباره نوکر خدمتگار شیوه داد گستری مینمودند مختصر سخن شرح رویداد جنگ
ومقدمه طرف سردار محمد اسمعیل خان از حد افزون است وقتل وقتال اخیار و غوغای
شب و روز جانب شان از شمار بیرون است لا کن سخن بطول انجام یافتن چندان زیب
وزینت نمی بخشد خلص آنکه مدت هفت ماه کامل بهمین منوال از طرفین جنگ و شورش
بدرجه اعلا بر پابود وجانبین داد مردانگی می دادند وجنگهای مردانه می کردند
وسه نوبت درمدت مذکور رفت و آمد ایلچی شد که شاید اصلاح شود وصلح آنجا مد
ممکن نشد زیرا که مدعای سردار عالی مقدار سردار عبدالرحمن خان دست آوردن
میرهای فراری بود ومیرحسین خان والي ازین امراباء می کرد ومیرها را ممکن دادن
نبود وسردار مذکور ازین امرنمی گذشت وازمیمنه بازگشت نمی کرد تا اینکه مقصد
حاصل نمی شد اکنون سردار عبدالرحمن خان وسردار محمد اسمعیل خان را با دریای لشکر
باطراف شهر میمنه در سنگر ومیرحسین خان والي را بدرون شهر حصاری وقلعه بند بگذاریم
چند کلمه سخن از حضور سرکار والا تبار امیرشیر علی خان که در هرات
استقامت دارد و اراده لشکر کشی بجانب قندهار می نماید بشنویم
لهذاچون قبل ازین در قید تحریر درآورده بودم که سر کارامیرشیرعلیخان بعد از مقدمه های
بسیار که از تقدیرات ازلي شکست یافته بود ودرهرات توقف داشته شب و روز بسرشته
لشکر گیری ولشکر کشی وقصد انتقام بسر میبرد لا کن بامر فرعءومشورت بزرگان در بار
مبارك خود چنان کنکاش شده بود که بندگان سر کار بوجود مبارك تو قف هرات
وسردار محمد یعقوب خان وفرامرزخان سپه سالار مامور سفر خیریت اثر بجانب قندهار شوند
چنانچه در مدت هشت ماه از سرشته لشکر وشکست وریخت لشکریان وگرفتن لشکر جدید
و تهیه وتدارك سفر خیریت اثر ازانجام خودرا فارغ ساخته لشکر قدیمی وجدیدی را مکمل
نموده از حضور فیض ظهور بندگان اقدس گذرانیدند وموجب تحسین و آفرین گردیده
خلعتهای فاخره واسپان عربی بازین و یراق طلا و شمشیر دانه نشان از حضور سرافرازی
حاصل کردند بعد ازان بامر و فرمان سر کار اشرف اقدس مقرر سفر خیریت اثر جانب قندهار
گردیدند وبساعت نيك وروز خوش از شهر هرات بر آمده بدروازه قندهار خیمه و بارگاه
باوج ماه رساندند دانه سیبامور چندیکهفته در انجاء توقف نمودند و بعضی امورات جهانداری
که لازم بود سرشته کردند بعد بجهة اجازه حرکت بحضور شهر یار ذوی الاقتدار عرضه داشت
کردند بندگان اقدس بوجود مبارك باخواص حضور وبزرگان نزديك ودوروشیران دربار
در لشکر گاه تشریف فرما شده جمیع لشکر جرار و افواج خونخوار که عازم سفر قندهار بودند
همه را از حضور مهرظهور گذرانده ودعا وفاتحه دا دندودر پناه خداوند سپرده تمام


(۲۱)
پادشاهان متأخر
لشکریان را از زیر کلام الله شریف گذرانده بجانب قندهار مرخص فرمودند بعد بندگان سرکار بدولت واقبال وا پس وارد شهر هرات گردیده آسوده خاطر به تخت دارالسلطنه هرات نشستند اکنون سردار محمد یعقوب خان و فرامرز خان سپه سالار که اتفاق لشکر خون خوار و چون دریای مواج منزل بمنزل اجلال می نمودند تا اینکه وارد فراه شدند اما بتواتر این اخبار به قندهار میرسید در آنوقت سردار محمد سرور خان حاکم قندهار بودند و سردار محمد عزیز خان سپاه سالار لشکر لاکن در بعضی امورات جهانداری ببی باکانه حرکت می کردند هر چند سردار محمد سرور خان نصیحت می دادند و نصایح میفرمودند سود نمی بخشید بلکه در کدورت می افزود تا اینکه خفقان و کدورت بالا گرفت زیرا که سردار محمد عزیز خان ماسوای عقل حرکت می کرد و خودرای بودند عاقبت از حضور سردار محمد سرور خان در قندهار برآمده در فراه رسید و آوازه در افتاده و پی در پی خبر رسیده و بهر جام بزبانها جاری شد سردار محمد سرور خان بجهت سردار محمد عزیز خان فرمان فرستاده طلب حضور نمودند سردار محمد عزیز خان که مغرور جوانی وشباب بود و از قبولی فرمان سردار محمد سرور خان عمل نکرد ه از دهرا هود باهمان لشکر قلیل که همراه داشتند حرکت فرما شده کوچا کوچ روانه كشك نخود شدند وبحضور سردار محمد سرور خان خط فرستادند واطلاع دادند که مایان بجانب كشك نخود روانه شدیم و امید واریم که بزودی افواجی در خور جنگ مدعی بفرستید که زودتر مقابل دشمن رویم و دانسته باشید که دشمن بالشکری بیشمار عازم اینصوب است در فرستادن لشکر مرحمت کرده احتیاط کنید که لشکر بسیاری بفرستید تا در مقابل دشمن ذلیل وزبون شویم لهذا چون عریضه سردار محمد عزیز خان در قندهار رسید و از نظر سردار محمد سرور خان گذارش یافت خیلی کدورت آمیز شد وبا پنجنفر بزرگان حضور مشورت کردند عاقبت سخن بدینجا قرار گرفت که وقت کدورت نیست فرصت تنگ ودشمن عنقریب گلو گیر سر شته لشکر باید کرد و بسرعت باید فرستاد زیرا که از بی اعتدالی سردار جوان بخت چهار اطراف قندهار بشورش است و از خدمت سردار محمد عزیز خان هر اطراف آن داد خواه چنانچه از حضور شان بسی بی ناموسی ها دیده اند امیدوار يك نامه سردار محمد یعقوب می باشند بعد از عرضه داشت بزرگان حضور سردار محمد سرور خان لاچار دوازده عراده توپ وهشت پلتن مگسل و دور جمنت رساله وهشت بیرق خیمه دار وجزایر چی و چهار صد سوار ولایتی که همه سرداران وبزرگان قندهار بودند ویکنفر از بزرگان دربار بافرمان نصیحت آمیز فرستاده امر کردند که چون لشکرهای ظفر شکوه در كشك نخود باشما برسند بعد حرکت فرماشده بسرعت خود را بلب دریای گرشك برسانید و در آنجا خیمه و بارگاه برپا سازید ولشکر گاه کنید و استقامت نمائید تازمانی که ازحضور فیض ظهور بندگان سر کار فرمان برسد زیرا که تمامی قصه را عریضه فرستاده انتظار جواب میباشیم بعد ازان که فرمان رسید از همان قرار بشما دستور العمل فرستاده میشود البته از قرار دستور العمل که امر سر کار والاتبار است بجاه می آورید ومتوجه خدمت میشوید لا کن تا آنوقت از لشکر ولشکر گاه خود و چندین امورات دیگر که تعلق بالشکر کشی ولشکر آرای ولازمه سپاهی گری دارد


(۲۳)
پادشاهان متأخر

شرط احتیاط بجا می آرید و بدرستی شب و روز متوجه می شوید زیرا که دشمن قوی در مقابل
و بمثل فرا مرزخان سپاه سالار شخص کهن سال کار دیده سپاه پیشه و تجربه آموز
و صاحب تدبیر در پیش است و هزاران فن وفریب سپاهی گری را خوب دیده و به تجربه
رسانده خدا نکرده زحمتی بلشکر ظفر اثر نرساند .
ارجمندا بهر عنوان که ممکن باشد از نامبرده غافل نباید بود و متوجه قلمرو سپاه خود نیز
بدرستی باید باشید زیرا که درین فرصت که وقت باريك است و تقاضای زمانه غدار ظاهر
وهویدا دوست از دشمن فرق نمودن بسی دشوار بهر حال کمال احتیاط را از دست
ندهید و جمیع امورات را بحضور خود تمام کشید تا خاتمه کار ندامت نکشید مختصر کلام
چون فرمان سردار محمد سرورخان را سردار محمد عزیز خان مطالعه کردند از نصیحت های
سردار محمد سرور خان غضب آلود شده و مطابق فرمان عمل نکردند اما بر فتن لب
دریای گرشک را تدبیر دانسته از كشك خود حرکت فرما شدند و کوچا، کوچ لب دریای
گرشک رسیده فرود آمدند و بار گاه و سراپرده های زرنگار برپا کردند و انتظار دشمن
بودند باری سردار محمد عزیز خان از مغروری بسیار بلند پروازی قطعا سخن شخصی را
منظور نمیکردند و بی باکانه حرکت مینمودند خواه زشت بود خواه زیبا گویا نفسش
مجردانند هرگاه بحضورشان شخص دیگر سخن می کردند گویا قاتل وی میشدند
وچنانچه فرمان سردار محمد سرور خان نصیحت آمیز رسید گویا قیامت برپاشد و غضب
ناك فرمودند که سردار مذکور حاکم است بحکومت خود بزرگی کنند و بملك و فقراء
حکمرانی بدارد و با فرمان فرستادن نصیحت های بزرگان کردن ارچه روست ! ضافه
بر آن دستورالعمل و سررشته دادن باعث چیست امروز عنان اختیار لشکر در قبضه اقتدار
بندگان خود ماست دیگری را چه اختیار است مدبیر دشمن ما افتاده ایم وغیر دولت
خود را خود میدانم .
فرد
امور مملکت خویش خسروان دانند گرای گوشه نشینی تو حافظا مخروش
ا کنون آن چیز یکه تقاضای وقت را ملاحظه فرمائیم بعمل خواهیم آورد احتیاج
بنامه و پیغام دیگری نداریم خلاصه کلام سردار محمد عزیز خان در پند شجاع و دلاور
ومردانه بود و در سخاوت قرین نداشت و چندین شیوه های شاهانه داشت که دیگری از
پادشاهزادگان و اقوام شان نداشت اما از باعث جوان بختی و کمال غرور جوانی که
خورد سال بودند خود پسند افتاده بد و سخن خود را عین کمال وعقل افلاطونی و سراسر
تدبیر وفکر و دانش میدانست بهمین واسطه ها خو درایی و خود پسندی چند ین خرابی
دستداد که عاقبت باعث شکست دولت شد وسلطنت بزرگی بر باد رفت زیرا که شخص خود
پسند دایم گرفتار ندامت است چنانچه در لب دریای گرشك اسم خود را نادر ثانی گذاشت
وجشن خسروی بر پا کردند و جمیع افسران ومنصب داران لشکر نظامی وملکی خلعت
واسب ولجام بزرگان بمثل شمشیر و کریچ وغیره انعام نمودند و به تمامی لشکر یکما هه
انعام و دوماهه تنخواه ومهر خیمه یکر اس گوسفند و برنج مرحمت فرمودند و بار دیگر در لب
دریا جشن خسروی دوباره برپا کردند وسه روز دیگر بعیش وعشرت گذراندند بعدازان
انتظار حرکت دشمن بودند امادر آنوقت آب دریای گرشک چنان موج زن بود و موج


(۲۳)

پادشاهان متاخر

میزد وفغان می کرد که عالمی را فغان وی فرو گرفته بود و گوش فلك را کرمی نمود چنانچه شب ها از غوغای دریا خوف به مردم سپاه بیدار شده بود و پرا کنده میشدند زیرا که اول بهار موج دریا و بسیاری آب بود و فرصت در آنوقت بود و بی دست یاری کشتی و نا خدا ممکن گذشتن نبود گویا سد شدیدی فی مابین دولشکر بود هر گاه نادر ثانی وسردار خود پسند خود رای نمی بودند همین آب دریا که سنگر بزرگ بود مدت شش ماه در مقدمه تاخیر می انداخت ولشکر کابل میرسید امید فتح کردن داشت لاکن لازم شد که دو سه کلمه تکرار از سردار محمد عزیز خان نادر ثانی تحریر دارم بعد ازان سر مطلب باز گردم مقصد که سردار مذکور در خود پسندی ثانی نداشت اول آنکه سردار محمد سرور خان برادر بزرگی دویم در امور جاهلت صاحب اعتدال سوم خود نادر ثانی زیر دست و فرمان بردار چهارم امر وفرمان سر کنار بهمین منوال لازم که يك کاسه آب بی امر سردار محمد سرورخان نخورد چه لازم که فرمان او را وقعی نگذاشته برخلافشان عمل دار داخصل از ان اسم خود را نادر گذاشتن بكدام عقل وبكدام شمشير ومیدان داری کردن پس ظاهر شد که دیگر تحریر نشود و قلم دو زبان را ازین فقره نامناسب باز کشیده بجانب مطلب باز رویم واز رویداد و گذارشات قلم را بيم قبل ازین از ورود اشکر هرات بسر کردگی سردار محمد یعقوب خان در فراه تحریر نموده بودم اکنون در شهر فراه بجهة امورات لشکری چندی توقف داشتند لاکن به چهار منزل از فراه بعضی اشکر یان خود را حرکت داده بودند و متوجه اخبارات قندهار بوده یومیه تحقيقات بعمل می آوردند تا اینکه لشکر قند هار در كشك نخود وارد شدند دوسه روز دیگر گذشت تحقیق شد که لشکر مذکور در لب دریای گرشك رسيده خیمه و خرگاه برپا کردند چون این خبر حضور سردار محمد یعقوب خان وفرا مرز خان سپه سالار رسید بعدازان از فراه حرکت کرده بسرعت تمام با اشکر جرار وافواج خونخوار خودرا در گرشك رسانيدند و در مقابل دشمن فرود آمده خیمه و بارگاه باوج ماه رسانیدند اما در پای گرشك مابین دو لشکر سد سدیدی بود زیرا که بی دستیاری کشتی ممکن گذشتن نبود فرامرز خان سپه سالار که شخص کهن سال وسیاه پیشه وجنگ دیده وجنگ آزموده بود چون دریا نظرا فیکندند و فوج آنرا دیدند متفکر شدند زیرا که موجش سر بفلك كشيده و سبازی آبش عالم را فرو گرفته متحیر مانده و بحيرت افتادند وبغم فرو رفتند ازان روی که جنگ دیده بودند پيك خیال را بهر جانب دواندند که هر گاه تو قف کنیم و تحمل داریم ممکن است که عنقریب لشکر دارالسلطنه کابل برسد ویقین که سر کرده صاحب تد بیر همراه باشد بعدازان کار بمان دشوار افتد و هرگاه تعجیل کنیم و بخیال مقدمه حرکت فرمائیم دریای گرشك در مقابل اشکر طرفین سد سدید است و در این فرصت گذشتن بسی دشوار اکنون معالجه این امر دشوار تدبیر است نه شمشیر باید است بدامن تدبیر زده شاید کاری از پیش بریم زیرا که از انبوه اشکر يك تدبیر نیکو بهتر است .
مثنوی
بيك تد بير نیکو آن توان کرد
که نتوان با سپاه بی کران کرد
بشمشیر از یکی تا ده توان کشت
برا ئی لشکر ی را بشکند پشت


(٢٤)
جلد دوم
بهر حال مصلحت چنانست که تدبیری کنیم و فکری زنیم شاید لشکر قندهار از دریا
باینطرف بگذرند زیرا که سر کردهٔ خورد سال جوان بخت خود رای دارند بعد ازان که
از دریا گذشتند امید وارم از درگاه خداوند که بتدبیر دیگر از عهدهٔ شان برآمده
توانیم و هر قدر در این باب زودتر تدبیر کنیم بهتر است و هر گاه در کار ها تاخیر نمائیم
مبادا لشکر کابل برای شان كمك برسد و کار دیگر گون شود و قضیه بر عکس افتد
آنزمان دشوار خواهد شد اکنون شما بزرگان در بار که همه جان فدا می باشید و بعضی و
بندگان عالی حاضر هستید در این باب چه می فرمائید جمله با تفاق سخن کردند کــه
تدبیرات شما سراسر نیکوست و پسندیده و جای تحسین و آفرین است بعد از صلاح و صوابدید
بندگان سردار و بزرگان در بار فرامرز خان سپه سالار با مشورت حضور عریضهٔ مختصری بخدمت
سردار عالی مقدار نادر ثانی تحریر کردند و برتبه داشت سواد الموم بعرقت شخص معتبری از لشکریان
فرستادند .
سواد عریضهٔ فرامرز خان سپاه سالار بحضور سردار جوان بخت سردار محمد نادر خان
نادر ثانی فدایت شوم صاحب من ذره پرور من شنیده می شود که شاهزاده بلند اقبال
نام نامی و اسم سامی خود را نادر ثانی گذاشته و به جمیع افواج رکابی حضور خود انواع
انعام واحسان فرموده هفت شبانه روز جشن خسروی در لب دریا بر پا کردند این فدوی
سالخورده دعا گوی از شنیدن اسم مبارک خواستم که عریضهٔ بحضور فرستاده مبارك باد
عرضه بدارم بنا بر آن هر چند گستاخی می شود با وجود آن بحضور مبارك عريضه فرستادم
كه مبارك باشد امید وارم این غلام که قدر این اسم بزرگ ترا افضل و بزرگ دانسته
سعی کند که در بزرگی آن که اسم بزرگان است نقصانی بهم نرسد زیرا که این اسم بزرگ
را خداوند بهر کس سزوار می داند چنانچه در عالم نشیب وفراز از اهل دنیا تا حال يك
نادر خروج کرده و نام خود را ببروی در جریده ها ثبت نموده و تا مادامی که قیامت قایم
شود باقی گذاشته است امروز باید شاهزاده بلند پرواز و پادشاه زاده نیکو خصال همچنین
بزرگی بکار برد که گویا مقابل نادر اول محسوب شود و در جریده ها به یادگار باقی بماند
اکنون بشرط عفو این پیر غلام گستاخی میدارم که نادر اول در تمامی دریاهای بزرگ مثل
یخ آب احتیاج نمی شدند و با لشکر های فراوان که از مور ومار بیش بودند بدون امداد
کشتی وخوف ور جاء به توکل خداوند (ج) و با اقبال بلند پرواز به مردی و مردانگی وغیرت
و دلاوری می گذشتند امروز دریای گرشک در نزد آنها قلیل به نظر می آمد و در مقابل
دریاهای که نادر گذشتند بشمار شمرده نمی شود چه لغو دریای گرشك بحضور بندگان
عالی گویا سد سکندر سنگر شده ولشکر قندهار در سنگر برکاب شاهزاده بلند اقبال
متواری شده پس درین صورت هرگاه بمردانگی و غیرت اسم نادری بدون چون و چرا
وبدون كید وریا از دریا گذشته باینطرف لشکرگاه سازید و با پسر عموی خود سردار
محمد یعقوب خان که هر دو شاهزادگان نامدار میباشید تقابل ورزید البته داد مردانگی
داده اسم بزرگان را به نیکی بالای خود گذاشته باشید نشانه بران جانب شاهزاده والا گهر
جائی تنگ ومیدان جنگ نمی باشد و اینطرف دشت بزرگ و میدان وسیع ومیدان نبرد است


(٢٤)
یادشاهان متأخر

وسزاوار نیم نگاه می باشد و مرد از مرد وشجاع از شجاع شناخته میشود دلاوری و مرد
صاحب غیرت باندك كر وفر ظاهر میکردد و بمردی نام آور میشود هرگاه ازین فقره های که
غلام عرضه داشت نموده ایم یکی تجاوز دارد وتخلف ورزد کویا برخلاف آن عمل کرده
باشد لازم میشود که اسم بزرگ و نام بزرگان را از خود دور دارد و پیرامون آن نکردد
هرچند غلام کستاخی را بامید عفو از حد کذرانده اما یکفرد استاد را بحضور مبارك
عرضه داشت میدارم با وجودیکه در ظاهر منظور نظر کیمیا اثر نخواهد شد خصوص که
سخن حق تلخ است لا کن عرضه داشت غلام سراسر صداقت و پسندیده بلکه نصیحت آمیز است
زیرا که در دنیا دوجیز باقی میماند یا نام نيك و یا بد اضافه بر ان بزرگان حضور شاهزاده
بلند اقبال یقین دارم که غلام را بد خواهند کفت و سخن مردی را از حضور خواهند پوشید
زیرا که سلسله دربار افغانستان کچنین بوده و میری چنین غلام دیدام چنانچه در همین يك فرد
استاد همه بزرگان حضور شاه زاده والا جاه ایراد خواهند كرفت والا جوهر پست پسندیده

فرد

تکیه برجای بزرگان نتوان زد بکزاف
مکر اسباب بزرکی همه آ مادة كني

زیاده بر این امید وارم که بکمال بزرکی عفو فرمایند از ان سبب که غلام نمك خوارم
ام هرچه بخاطر میرسد بدون كید و ریا عرضه میدارم .

مصرع
من ترا دو چکنم آنچه در آیینه است ؟

خلاصه سخن چون عریضه فرامرزخان سپاه سالار بحضور سردار عالی مقدار سردار
محمد عزیز خان اندرآبی رسید و از نظر کذارش یافت شاهزاده جوان بخت در غضب در آمده
آتش در کانون سینه اش شعله زدن کرفت و دریای غضب بتلاطم در آمد وموج زد بدرجۀ
غضب آلوده بودند که فورا از دریا کذشته تقابل ورزند و فرصت ندهند لا کن بزرگان
در ابودن باریان کبار واز و مشیران حضور اتفاقی عرضه داشت نمودند که ای شاه زاده جوان
بخت این تدبیری است که دشمن بخیر خودرا ملاحظه فرموده میخواهند که بهمین تدبیر
کزندی بلشکر ظفر اثر برسانند هیچ عاقل ودانا به سخن دشمن فریب نخورده و عمل نکرده چکونه
شاهزاده بلند اقبال بکفته دشمن عمل کند اول آنکه فرمان سر کار از دارالسلطنه شهر کابل
دوم امر سردار عالی مقدار از قندهار يوما فيوما متواتر رسیده و میرسد و تا کید است
و بیا ر میشودند که از اب دریا جدا نشوید واز دریا نگذرید وانتظار لشکر خو نخوار
باشید که عنقریب چون دریای مواج بشما میرسد و با اشکر شما ملحق میشود بعد ازان
بامر و فرمان سر کار عمل خواهند کرد اضافه از فرمان سر کار امروز که شاهزاده بلند
اقبال که صاحب اختیار جنك وعقل عالم میباشند کجا رواست وجه ، ودرست باشد که تصدیق
قول دشمن داراند و بفریب دشمن عمل کرده خود را واشکر خود را در مهلکه اندازند
م


جلد دوم
(۴۱)

ونام بدرای خود وبرای خدمتگاران حاصل نماید از دشمن دشمنی باید گرفت نه مهر
ومحبت ونه دوستی وصداقت امروز فرامرزخان سپه سالار که مرد کهن سال جنگ دیده
می باشد از هرات پیش جنگ لشکر شده به نیت فتح وظفر دولت خود و خرابی دولت ما
وشما آمده و کمر به فتح لشکر خود بسته بهر عنوان که تواند ومیسر شود لازم که برای
دشمن فریب کند وفریب بکار برد ومدعای خودرا حاصل سازد وگوی مراد از میدان
نبرد برباید نه اینکه خدمتگار ونمك خوار از دشمن دولت خدا داد باشد ونمك حلالی
خدمتگاری بدولت شما که دشمن دولت خان می باشید صداقت بکند وپاس نمك پادشاه
خود را نکند وشما را خدمتگری کند و به موتر بجنگد و جان بمسجد فرماید
ودر نيكنامی دولت شما کوشد اکنون سخن دشمن سزاوار شنیدن ندارد تا به عمل آوردن
چه رسد امید غلامان از حضور فیض ظهور آنستکه ما پنجنفر خدمتگار که بحضور شاهزاده
بلند اقبال می باشیم اول اینکه خدمتگار وجان فشان دویم هر کدام دولت خداداد نامدار
سویم بركاب حضرر شما حاضر وبحضور هر کار والا تبار ظاهر و هویدا می باشد خدا
نخواسته هرگاه در لشکر ظفر اثر فتوری پیدا شود مابندگان سزاوار قتل می گردیم و
وبندگان عالی اضافه بر آن بدنام بخصوص از باعث نام نادری رسوای عالم گردد امید
آنستکه بندگان عالی خودرا و پنج نفر خدمتگار خود را بدنام نساخته بگفته دشمن عمل
نکنند ونباید کرد و به تقدیرات ازلی تن در داده در مقابل دشمن از عهده هر کار بفضل
خداوند خواه جنگ خواه تدبیر بر آمده می توانیم بهتر آنست که ازین خیال باطل
گذشته بخیر دولت خود کوشیم باقی جناب شاهزاده والا جاه در امورات دولت خود مختارند
از خدمتگاران همین قدر عرضه داشت از طریقه اخلاص لازم بود که بحضور عالی باتفاق
رساندیم .
مصرع
دامور سلطنت خویش را خسروان دانند،
مختصر کلام سردار محمد عزیز خان که جوان خورد سال ومغرور بود و نشیب وفراز
دنیا را ندیده وتجربه حاصل نکرده بود سخن اصحابان نیز تاثیر نه بخشیده بلکه برعکس
افتاد از روی قهر وغضب برخلاف مشورت بزرگان اراده کردند و در قید و بست وزشت
زیبا نه گفته تیشه بپای خویش زدند لاکن حق بجانب سردار عالی بود زیرا که بوی چند
خصلت جمع آمده بود اول خورد سالی دویم غرور جوانی سویم غرور مستی چهارم صاحب
دولتی پنجم شاهزادگی و فرمان روائی و حکمران سپاه و لشکر عظیم تابع
ومطیع فرمان و فرمان بردار ششم تجربه حاصل نکردن پس شخصی را که اینقدر اسباب
خر می و فرمان فرمائی میسر وموجود باشد البته رتبه خودرا نادربانی بداند و بقسم نادر حرکت
فرماید بازهم آخرین فرصت وارد شدن خودرا ولشکریان را با بوته و اسباب بیستگپا ر ه
بدریا نزدند و به آن طرف رفته خیمه و بارگاه برپا نکرده ند بخصوص که جهان کشاء نادری را
نظراة گنده بودند لازم داشت که به مثل نادر رفتار کرده بدون کشتی و کشتیبان خود را
ب دریا میزدند تا نادر ثانی میشدند غایب کلام بکشیا نه روز بزرگان در بار و معتبران حضور
که همه درعصر خود در تدبیرات جهانداری فرامرزخان سپه سالار را بجوی نمی خریدند


(۲۷)

پادشاهان متاخر

و خود را افلاطون عصر وزمان خود میدانستند و در فهم و فراست و عقل و دانائی ثانی نداشتند و چندین
جنگ ها را دیده و تدبیر های جنگ را طی کرده بودند هريك بدلیل و برهان عرضه
داشت میشودند منظور حضور شاهزاده والا جاه نمیشد و بر عکس آن سخن می کردند
تاغرور بدرجهٔ رسید که فرمان سر کاری و فرمان سردار محمد سرورخان را بگوشهٔ خاطر
نگرفتند و بر ضد نصایح بزرگان حضور امر کردند و آدم مقرر
فرمودند که در گذر گاه در یا هر قدر کیمه باشد حاضر نمایند و جمع آوری دارند و بسرعت
یکجاه کنند چنانچه صاحب کار کیمه ها را بحضور طلب کرده نوازش فرمودند و خلعت دادند
و مامور فرمودند تا اکیدات بلیغ بعمل آوردند قصه کوتاه صاحبکار کیمه ها که خلعت پوشید
و نوازش دید چندین کیمه های مخفی داشت همه را حاضر کرد و کیمه های که یومیه بدریا
کار می فرموده جمله را در سه گذرگاه که نزديك لشکرگاه بود حاضر گردانید بعد ازان
با تفاق کیمه چیان بحضور آمده عرضه داشت نمود و تمامی کیمه چیان بخلعت های مناسب و لایق
سرافراز گردید مختصر کلام در سه روز جمع کیمه ها انجام یافت و مکمل در لب دریا آماده
گردید و بندگان عالی نادر ثانی اراده گذشتن کردند ازین رهگذر خدمتگاران حضور که
خود را فدایی میدانستند و هر کدام نام و نشان و رتبهٔ بزرگ داشتند بار دیگر باتفاق بدون خوف
ورجا دون کیدوریا با احوال تباه بحضور شاهزاده و الاجاه آمده عرض نمودند که ای پادشاه زاده
بلند اقبال ازین خیال فاسد که سراسر خطر است در گذر دوما غلامان را بدنام و رسواء نسازید
و بقتل حضور هر کار والاتبار نیو مازید و یقین دانید که از دریا گذشتن موجب خطر است
و باعث شکست و اسیر دشمن شدن از برای خدا و رسول خدا که ازین اراده بر گردید و از لب دریا
که پشت به قندهار است حرکت نکنید و آسوده باشید که عنقریب لشکر دارالسلطنه کابل میرسد
و لشکر حضور قوی میشود امروز در مابین دو لشکر دریا گویا دست آویز خوب و سنگر بزرگ
است تا زمانی که لشکر کابل برسد و موجب ترقی دولت شود آن زمان به قتل دشمن کمر بسته
بفضل خداوند کریم حرکت میداریم و بايك حمله مردانه دشمن را از میان برداشته فرار دشت ادبار
می سازیم سردار غیور که دایم برعکس هر کار عمل و رفتار می کردند چنانچه از غصب براشفتند
و در جواب بزرگان تکلم نکردند و سکوت ورزیدند زیرا که همه بزرگان حضور فدیمی خدمتگار
ونمك حلال بودند و پاس خاطرشان کردند تا اینکه شب گذشت و فردا شد بعد از ان خود بندگان
عالی بلب دریا چون ماه باوج فلك رسیده بالای کرسی زرنگار نشستند و فوج فوج لشکر دریا موج
را در کشتی نشانده از دریا می گذراندند و متوجه احوال سپاه بودند در مدت پنج روز جمع لشکر
و کتور و خیمه و بارگاه دریا کردند لا کن گردا گرد لشکر سنگر زدند و آماده جنگ شدند
و متوجه دشمن بوده شب و روز احتیاط لشکر خود را می کردند و محافظت می نمودند تا ضرر از دشمن

نرسد .


جلد دوم
(٢٨)
فصل دوم
مقدمه كيرشك وشكست لشكر قندهار و محبوس شدن سردار محمد عزیز خان
و فتح نمودن سردار محمد یعقوب خان و فرامرز خان سیاه سالار و تصرف
کردن قندهار را
اکنون شروع نمودم بتوكل خداوند در فصل دویم و امیدواریم از درگاه خداوند كريم
ورحیم که در زمان اندك بطريق اختصار تحریر دارم که زودتر انجام یابد بهرحال چون لشکر
قندهار از دریا گذشته خیمه و خرگاه برپا کردند وسنگر زدند فرامرز خان سیاه سالار که
آرزومند چنین روزی بودند از گذشتن لشکر قندهار از دریا چقدر که گنجایش داشت
خورسند شده بزبان جاری گردید .
خوش آمدید که خوش آمدیم از آمدنت هزار جان گرامی فدای هر قدمت
رواق منظر چشم من آشیانه تست کرم نما و فرود آ که خانه خانه تست
خلاصه کلام فرامرز خان سیاه سالار که این روز را از خداوند طلبگار بود و بخواب
و خیالش نمی گذشت از ملاحظه این احوال خرم و مسرور شده بفکر تدبیر افتاد و یك خیال را
بهر طرف جولان داده اقامت تدبیر جنگ وسرشته مقدمه را در یافت زیرا که قبل از این چند روزی
که در گرشک استقامت داشتند هر روز سیاه سالار با قلیلی سوار رکابی اطراف دشت و جای های
دیگر را گردش میکردند و میدان جنگ وتدبیر جنگ انداختن و دیگر تدبیرهای که در جنگ
بکار میرود همه را ملاحظه کرده در بین چند روز کار جنگ را بچشم سر دیده آماده نموده
بودند خصوص در اطراف میدان چند زمین آب بردگی دیدند که فرسخ ها آب برده بود هرگاه
لشکر را خوفیه در آنجاه پنهان کنند که در موقع جنگ بکار برده ممکن بود باره در مجلس خاص
مذاکره می کردند که در وقت جنگ بسیاری لشکر خود را از روی تدبیر در همان آب بردگی
پنهان میکند و خود با کمتر لشکر از روبرو مقابل میشوم و جنگ می اندازم لاكن جنگ را يك
روز تمام نمیکنم هر روز بجنگ رفته ساعتی مقدمه می اندازم و خود را شکست می دهم تا زمانی که
مدعی را از سنگر بدر کرده بمیدان رزم برابر موبه نفس کشم مداران خوفیه را خبر داده دشمن را
بما بين گرفتار می سازم و بفضل خداوند كبك شكار می کنم هر چند که خوف هم دارم زیرا که
چند خدمتگار صاحب تدبیر و جنگ دیده دارند لاکن خورسندم که سردار جوان غت خودرای
و خود پسند میباشند سخن ناصح تاثیر نکرده مغرورام خود میباشد و شمشیر نادری میزند اکنون
تدبیر همین که سخن کردیم با ر هم عنان اختیار در قبضه اقتدار پروردگار است از درگاه
خداوند امید واریم که فتح ظفر هم عنان لشکر قوی شوکت باشد . مصرع
«تا یار کرا خواهد و میلش بکه باشد»
این بود که از مرحمت پروردگار جميع تدبيرات سپاه سالار با تقدیرات ازلی موافقت کرد
وهم چنان که بخیال تدبیر بسته بودند بهمان منوال اتفاق افتاد چنانچه فرامرز خان سپاه سالار
که از همه امورات لشکری خود را با سرشته دیده روز دیگر با چهار عراده توپ مغلوی و چهار عراده


(۲۹)

پادشاهان متاخر

توپ قاطری و دوپلتن مکمل و یکهزار سوار هراتی از روبروی لشکر قندهار جنگ انداخت
و لشکر نظامی را بخریطه در شب جاهای آب برده پنهان کردو تعلیم داد که هر وقت از جانب لشکر
هرات سه توپ پی در پی فیر پیدا کرد انوقت برآمده خود را بلشکر دشمن بزنید و داد مردانگی
بدهید تمام وجب سر افرازی ما وشما بحضور سر کار امير
شیر علی خان زیاد برزیاد شود لهذا فمرا مرز خان سپاه سالار بهمین منوال مقدمه
انداختند و لشکر قندهار پیش از وقت آمده و تیار بودنه بورود لشکر هرات در حدود سنگر خود
بجنگ درآمدند و بضرب توپ وتفنگ زمین معرکه بلرزه در آوردند چند دفعه لشکر هرات
بسنگر لشکر قندهار حمله کردند و خود را بسنگر رساند، جنگ پیوستند لاکن لشکر قندهار بضرب
توپ و توفنگ دفع می کردند و پراگنده می ساختند و شکست می دادند لاکن این شکست لشکر هرات
بدپیری بود چنانچه سه روز بهمین منوال خورد وخورد و شکست تدبیری گذارش یافت روز چهارم
نیز مقدمه شد و لشکر هرات شکست تدبیری یافت و دو عراده توپ قاطری هم بمیدان ماند روز پنجم
فرامرز خان سپه سالار متحیر مانده فکردرمانماین بود که وعده هفده شد و از لشکر قندهار آواز
کوس و کرنا بر آمد فرامرزخان نیز بجنگ آمد و از طرفین مقدمه برپاشد لاکن سپاه سالار در
همان حین عریضه مختصری بحضور نادر ثانی فرستاد که فدایت شوم انراول هیچ مقدمه برادر مشگر
نکرده و دوم بمیدان جنگ از ادو پیش جنگ کس نبود چه روز غلام مقدمه بردم نادر ثانی
از سنگر بیرون مه ممکن است که نام نادری را از خود دوردارند تا بد نام عالم نشوند چون نادر ثانی
عريضه را مطالعه کرد ندا رقصب بر افشاند و قصد میدان کرد تا چنانچه مردولشكر نزديك بسنگر جنگ
میکردند اتفاقاً در لشکر هرات شکست پیدا شد و نادر ثانی فتح پنداشته اراده حمله کرد و پنشنفر
خدمتگاران حضور که از تدبیری سپاه سالار میدانستند و خودشان جنگ دیده و صاحب تدبیر بودند
هر قدر عذر و التماس کردند که از سنگر برون نشوید که فریب فرامرزخان سپاه سالار بسیار است و این
شکست تدبیری است لاکن نادر ثانی که از عریضه سپاه سالار غضبناك بود نتاب وطاقت نیاورده
از سنگر بر آمده با افواج دریا موج در میدان نبرد مقدمه انداخت و بالشكر انبود جنگ در پیوست و با توپ
و تفنگ زمین معرکه را بلرزه در انداخت و میدان نبرد را سیاه وتاريك گردانید و چنان مقدمه مردانه
کرد كه ملك تحسين و آفرین گفت بلکه این چنین مقدمه مردانه در افغانستان کمتر بهم رسیده بود تا
اینکه در لشکر هرات شکست فاحش افتاده و متفرق شدند و لشکر قندهار با مرحرداراعلی از دنبال
شار روان و اسپ تازان بار دیگر بزرگان حضور سر راه نادر ثانی شدند و چندین دلیل و برهان
گفتند و التماس کردند و ستم دادند که از برای خدافرامرزخان سپاه سالار شخص صاحب تدبیر است
و این غلامهای حضور هم در مقابل سپاه سالار شاید کمتر نداپنداشته باشیم جناب شما توقف کنید تا
پنجنفر خدمتگاران حق نمک خوره گی بجاه آریم و جان فداء کردن خود را ظاهر سازیم آیا
نادر ثانی که بسیار میدان را فتح قیاس کرده بودند و از غرور جوانی ومستی پتاش تمام بالشکر
جرار از دنبال لشکر هرات می تاختند چنانچه در مین تاخت و تاز دو توپ لشکر هرات را تصرف کردند
تا اینکه از نصف میدان گذشتند بلکه بلشكر گاه هرات نزديك شدند آن زمان سپاه سالار
بمراد خویش داخل شد زیرا که همین فرصت را از خداوند می خواست فورا سه توپ بمبامر
سالار صدا کرد و گوشزد لشکر غونیه شد چون آنها منتظر فرمان بودند فورا از هر جانب


(٣۰) جلد دوم
برآمدند يك فوج بجانب لشكرگاه قندهار راهی شدند و دیگر افواج بلشکر در آویختند
وخودسالار بالشکرهای شکست خورده که سراسر تدبیری بود و از فضل خداوند مقابل به تقدیر
افتاد بازگشته روبجنگ آوردند و جنگ پیوستند عاقبت لشکر قندهار را چون یک تن ما بین
گرفتند و كوك شکار کردند لاكن نادر ثانی که نامجربه کار بودند و با خود این گرفتاری
که لشکرهای خود را گرفتار پنجه بلا می دیدند بازهم از كمال غیرت ومردانگی وجودمبارك
چون سد سکندر بمیدان جنگ ایستاده لشکر خود را تحریص بجنگ میکردند و متوجه
گیر و دار جنگ بودند که ناگاه از لشکرگاه شخصی رسد خبر داد که لشکر گاه
قندهار را افواج هرات چپاول زده بتاراج بردند و قتل بسیاری نمودند سردار جوان بخت
ونادر تاج وتخت از شنیدن این خبر سخت متفکر و پراگنده شدند و دانستند که سخن
ناصحان برحق بود و فریب دشمن یکبار رفت اضافه بران لشکر حضور را که در دید و آنهم
از جنگ بازمانده نه دست ستیز و نه پای گریز دارند در جنگ جاه متحیر و پراگنده استاده
و از جنگ دست کشیده اند وبی هوشانه بهر جانب می نگرند و باقی تمامی لشکر بهر
جانب در بدر بعضی بطرف دشت و بیابان دوان دوان و برخی بجانب کوهسار متفکر و حیران
حیران و بسیاری غریق دریای محیط و طعمه نهنگان و باقی در میدان
جنگ بخون خود غلطان غلطان و بسیاری زخمی و مجروح در جنگ جاه نگران نگران
و دیگران بدست دشمن اسیر و جانب لشکر گاه دشمن روان روان واسپ وعراق ولباس برکمر
قلیلی از خدمتگاران جان فداء باقی مانده بودند که باطراف سردار دلاور و نادر کشورگیرو
کشور بخش و سرور بی تدبیر ایستاده بودند و شاهزاده جوان بخت اعنی نادر تاج بخش
چون آفتاب تابان و چون ماه درخشان در بالای حوزه فیل نمایان سوار لاكن همچنان که
سوار حوزه فیل بودند با خدمت گذاران قلیل باشوکت نادری هنوز هم مائل بجنگ بودند
و خواهش بمقدمه داشتند زیرا که در دلاوری ومردانگی شهره آفاق و در شمشیر زنی مشهور
و طاق بودند آیا چه شود .

فرد
هر که در کارها شتاب کند خانه عقل خود خراب کند

شاعری گوید :
هر کرا دانش است بسیاری نکند بی مشورت کاری

واستاد دیگر می فرماید :
درین زمانه که بردوست اعتمادی نیست چگونه غمره توان شد بگفته دشمن

وشاعر دیگر نوشته است :
خلاصه کلام مدت شش ساعت کامل مقدمه شد لاكن مقدمه ئی که سراسر بو قلمون
ومتفرقه بهرحال نادر صاحب شوکت و بهادر مردانه صفت ملاحظه کرد که کار از کار
گذشته و دست ستیز کوتاه است وگریز کردن عین خطاست متفکر ومتحیر در بالای حوزه
فیل با پنجنفر خدمتگار ایستاده بهر طرف نگاه حسرت آلود میکردند و غریق بحر حیرت


(۳۱)

پادشاهان متاخر

بودند تا اینکه فرامرز خان سپاه سالار با شوکت واقبال وبرکاب شان پیاده وسوار بخدمت
شاهزاده بودند اقبال نادرتانی وارد شده سلام کردند وسوار و پیاده باطراف سردار عالی
صف بسته ایستادند وبر بان عجز وفروتنی عرضه داشت نمودند که ای شاهزاده والاجاه

مثنوی
با قضا کار زار نتوان کرد گله از روز کار نتوان کرد
کردگار هر چه می کند نیکوست حکم بر کردگار نتوان کرد

صاحبا من چیزیکه تقدیرات ازلی رفته بود بظهور پیوست جای شکر است نه جای شکایت
امید وارام که غلام را سرافراز سازید و پسر عموی بندگان عالی را که انتظار دیدار
است بملاقات خود مسرور دارید ومرحمت فرمائیده زودتر تشریف فرمایید و صحبت های
دوستانه ومحبت های بردرانه کنید زیرا که بعد از عمری بدیدار همدیگر که عین صواب
است مشرف میشوید وبدیدار همدیگر مسرور ومنور می گردید .

فرد
چه خوش باشد که بعد از عمریدن خداروزی کند دیدار دیدن

مختصر کلام چون عرضه داشت سپاه سالار تمام شد سردار محمد عزیز خان چون باطراف
خود نظر افگندند لشکری ندیدند و قایلی که قبل ازین بدور شان پروانه وار جمع بودند
از ورود سپاه سالار متفرق و پراگنده شده سردار دلاور وشجاع که یکساعت
پیش بدور خود لشکر میدیدند اکنون که خود را یکه و تنها ملاحظه فرمودند ناچار
از بالای فیل فرود آمده با اسپ سواری خود سوار شده باتفاق فرامرز خان سپه سالار
روانه شدند و برکاب شان اردلی پیاده عبارت از دوصد نفر يك رساله مکمل اسپ اب
و پنجصد سوار ملکی هرات بودند پیوسته میرفتند تا اینکه داخل لشکر گاه سردار
محمد یعقوبخان شدند سردار آلی سردار محمد یعقوبخان از کمال آداب و دانش وبزرگی
از خیمه برآمده تا نصف لشکر گاه رفته استقبال کردند و نادرتانی پسر عموی خود را
بعزت وشفقت و بغور مندی تمام ملاقات نمودند و همدیگر را بتنك دربر گرفتند و محبت
را از حد افزون کردند و دست بدست آمده داخل قرارگاه شدند ودريك مسند نشستند
از هر در سخن راندند و صحبت های برادرانه نمودند بعد طعام آورده تناول کردند بعد
از ان که مجلس تمام شد خیمه و بار گاه و سراپرده جداگانه بجهت آن سرور یگانه اعنی
نادر زمانه قبل ازین برپا کرده و آماده بودند خود بندگان سردار محمد یعقوبخان با تفاق
سردار محمد عزیز خان عازم خیمه شدند و ساعتی در خیمه سردار مذکور نشسته صحبت کردند
و بجهت پنجنفر خدمتگار شان هم خیمه زده بودند که باسود گی بگذرانند بعد از
صحبت سردار محمد یعقوبخان از خیمه اندر مرخص شده باز گشتند بهمین منوال پنجروز
دیگر در مقام جای استقامت فرموده مقتولان را دفن کردند و زخمی ها را معالجه نمودند
وشکست وریخت لشکریان را انجام دادند و خرد را از هر غوص آسوده و خاطر جمع کردند
روز ششم سردار محمد عزیز خان را باتفاق یکنفر افسر بزرگ و یکطوپ رساله
مکمل بجانب هرات بحضور شهریار ذوی الاقتدار سرکار امیر شیرعلی خان فرستادند