(٧٦)

ممکن نشد بنا بران بشما اطلاع میدهم که باید و شاید آماده کار خود باشید و لشکر
خودرا پراگنده نکنید ومکمل ومسلح داشته تا این نیازمند در گاه الله فرصت یافته خواه
شب و روز خود را بشما رسانم و هر گاه چنین نشود از تقدیرات الهی میدانم لکن خط را
بخوانید وفورا بسوزانید وهو ش کنید که احدی اطلاع نیابد زیرا که زمانه را اعتمادی نیست
خصوص درین فرصت که دوست از دشمن جدا کردن بسی دشوار است.

شعر

درین زمانه که بر دوست اعتمادی نیست چگونه تمرد توان شد بگفته دشمن

از جملها بنی آدم مختلف اوضاع است و اعتباری ندارد مبادا کار بر خوانی انجامد
و باعث خرابی دولت ما وشما شود و بازچون خط سردار کلان از نظر گذارش یافت ساعتی
سردار عالی سکوت ماندند و ازین قضیه عامه سوز بحیرت فرو رفتند و متفکر شدند اتفاقاً
درهمان حین سردار عبدالرحمن خان حاضر نبود و در تخته پل رفته بود سردار عالی مقدا ر
بعد از تعمل بسیار همان شخص محرم و از سردار عبدالرحمن خان را که نمک حرامی به با دار
خود نموده مجرم ساخت و سیاه روی دنیا و عقبا گردید زیرا که هر کسی که پاس نمک نکرد
گویا شرمنده دو جهان خواهد بود.

فرد

هر که نمک خورد نمکدان نشنا خت در مذهب رندان جهان سگ به از وست

بهر حال شخص مجرم را با همان خط و یک بهره رساله بحضور بندگان عالی حر کنا و
فرستاد و در ضمن آن عریضه کرد که فدایت گردم دشمن همه وقت دشمن است و با دشمن دوستی
کردن بسی دشوار است تا چند ملاحظه باید کرد هر گاه دوستی میدانستند با عث چه ود که
در پایگاه میگر زدند و جنگ کردند در پایگاه یا مر کدام شخص بود خدا نخواسته هر گاه
در پایگاه لشکر سر کار قتوزی میرفت باز رمقۀ مقرو می بصمازان معلوم میشد که چه نحو
با سر کار رفتار میکردند چون اقبال پادشاه را خداوند بلند ساخته و دست ستیز و پای گریز
ندارند ناچار شیوه دوستی بکار میبرند فدایت گردم هر گاه ذره پروری کر ده زود تر
با لشگرهای حضور نزول اجلال در مزارشریف فرمایند از مرحمت است تا سررشته ترکستان
بدرستی بسته شود و تدارک دشمن زودتر کرده آسودگی دست دهد باقی جا ب بندگان
سرکار پادشاه و صاحب اختیارند چه نحو که خیر دولت خداداد را میدانند مختار ند .

حافظ وظیفه تو دعا گفتن است و بس

غلام خدمتگار و جان نثار و فرمان بردارم حاضر خدمت هستم اکنون راقم حر و ف
و تحریر کننده این گزارشات در خصوص فقره که تحریر کردم مشوش است و عقلش تقاضا
نمیکند بلکه از عقل بعید است هر گاه خردمندان صاحب عقل ودانا یان روزگار خوب ملتفت
شوند یقین دارم که عقل شان تقاضا نخواهد کرد زیرا که این چنین شخص بزرگ و کهنسال


(۷۷)

که بزرگترین فرزندان امیر کبیر باشد و عمری بسلطنت بگذراند و چندین تجربه های
دنیا را ملاحظه کرده باشد خصوص در ینوقت که لشکربیگانه به نفس ولایت ترکستان رسیده
و استقامت دارد و خود سردار مذکور بلشکر دشمن گویا اسیر باشد و دست ستیز نداشته باشد
و اختیار از دست رفته باشد بکدام عقل خط و مهر بفرزند خورد سال خود می‌نویسد و اختیار
جنگ و مقدمه بوی میدهد هرگاه از ابتدا شورش میکردند جایز بود زیرا که لشکر و کشور
داشتند فاتح میکردند و خواه شکست می‌یافتند اکنون که از همه اختیار خارج شدند چگونه
عقل تقاضا میکند لاکن از دوشق خارج نیست یکی از فتنه انگیزان ترکستان خواهد بود
زیرا که سردار محمد اسلم خان و محمد حسین خان از زمانی که از هرات فرار شده وارد
ترکستان شدند و مدتی فتنه انگیزی و غمازی بکار بردند سردار کلان بسخن شان التفات
نکرد بلکه سردار محمد اسلم خان را از حضور خود براند ممکن است که سردار
عبدالرحمن خان را که خورد سال بود با خود همدست کرده بهر عنوان که توا نستند مهر
سردار کلان را سفیده مهر گرفتند و در ینوقت بکار بردند تا فتنه خوابیده را بیدار کردند
و مقصد شان که نفاق اندازی بود حاصل کردند و سلطنت را برباد دادند دوم از خدمتكاران
معتبر ترکستان که سالها از دولت ترکستان بعیش و عشرت میگذراندند لاکن در اصل وابسته
نفاق بودند و شیوهٔ غماق بکار میبردند چنانچه این رفتار در جمیع دربار افغانستان رواج داشت
می شود که بکید کیادان و بشیر ین زبانی غمازان و فتنه انگیزان
در جاده نوك حرامان قرار یافته مهر ساختگی کرده بودند و بمهر سردار محمد افضل خان
مطابق نموده باشند در ینوقت سردار کلان بیگفته اوشان عمل نکرد کیا دان کننده
کار باتفاق همدیگر فتنه انگیزی بکار بردند و دولت بزرگی را برباد دادند لاکن
خود را شرمنده دو جهانی ساختند البته از رتبه بزرگی هم افتادند قصه کوتاه هیچ
کسی تیشه به پای خویش نزده و راجع بخرابی خود نشده بازهم خداوند عالم بهتر میداند
چیزیکه عقل تقاضا کرده تحریر کردم اما تقدیمات ازلی ما سوای عقل است چنانچه
استاد می فرماید مثنوی :

گرشود ذرات عالم پیچ پیچ
چون قضا بیرون کند از چرخ سر
ماهیان افتد از دریا بیرون
این قضا بادیست سخت و تند خو

با قضای ایزدی هیچ اند هیچ
عاقلان گردند جمله کور و کر
دام گیرد مرغ پران را زبون
خلق چون خس عاجزاندر پیش او

مختصر كلام اینقدر سخن ازین فقره تحریر شد بازهم الغیب عندالله خداوند عالم
دانا و بیناست و نیکو از ضمیر بندگان خود میداند اکنون باز گردیم سر مطلب واز
اصل مدعا سخن رانیم بهرحال چون عریضه سردار محمد عثمان خان معہ شخص محرم سردار
عبدالرحمن خان و خط دست آویز بحضور سرکار عدالت گستر در تاشقرغان رسید و
از حضور فیض ظهور گزارش یافت آتش غضب در کانون سینه شعله زدن گرفت و لرزه
در اندام مبارك افتاده و چنان غضبناك شد که کسی در مجلس بحضورشان یارای کلام
نداشت و همه چون نقش دیوار بیحس و حرکت بودند بعد از زمان طویل سردار سلطان


(۷۸)
علیخان را بحضور طلب کرده خط سردار محمدافضل خان را بوی دادند و مرحمت کردند که شما مردم فکر ناکرده متوجه زشت وزیبا و نشیب و فراز نشده بدون تدبیر و تامل کار بزرگ را كوچك میشمارید و عقل خدا داده را ضایع ساخته حکم کنید که باید چنین شود زیرا که خودرا ذكى وصاحب فهم تدبير و عقل كامل میدانید عاقبت عقل كامل شمارا اینگونه نتیجه می بخشد و کار سلطنت را بدینجا میرساند وکیل دولتین باید چنین باشد و خیر خواه طرفین باید چنین کند که پادشاه خود را بدنام وبدعهد سازد و هم دولت بزرگی را بر باد دهد و برای پادشاه خود نام نیکو حاصل سازد تا جمیع افغانستان بدانند که سرکار امیرشیرعلیخان بعد از پدر بجای پدر به تخت افغانستان نشست اول حکمی که راند این بود که با برادر بزرگ خود عهد نامه کرد و بعداز عهدنامه محبوس ساخت وولايت تركستان را که پدر داده بود بغريب الزوی بگرفت درباره بنده گان سر کار خوب خیر خواهی کردید ودرباره سردار محمدافضل خان بسیار نیکویی بجا آوردید حال رفته نزد سردار محمدافضل خان خط شان را بدهید که مطالعه کنند و جواب خط راحاصل كرده بياريد تا از حقیقت کار بندگان سر کار دانسته شده متوجه امورات خود شوند زیرا که شما بر استی و صداقت سردار محمدافضل خان قسم میخوردید و حال نیز جواب خط سردار مذکور را بصداقت معلوم کنید سردار سلطان علیخان با هزار خوف وبیم از حضوربندگان اقدس برخاسته نزد سردار کلان سردار محمدافضل خان رفت و خط سردار مذکور را بحضورشان داده جواب طلب شد سردار محمدافضل خان خط را کشاده مطالعه کرد خط و مهرخود را آشکار دیده دانست کشتی دولت شان طوفانی شده و راه چاره مسدود گردید واین خط جوابی ندارد که صواب باشد اما ناچار خودرا از دست نداد. فرمودند که این خط غلط است واصلا بندگان عالی ازین خط خبرندارد هر کس اینخط را کرده باشد یقین دارم بدشمنی کرده است لاکن از مهر خود انکار نمی کنم هر چند که مهر از من است اما شخصی بهر فریب که دانسته باشد مهر بندگان عالی را گرفته مهر کرده که قطعا ازینکار اطلاعی ندارم وقسم میخورم که دشمنان در حق بندگان عالی اسبابی چیده اند وقصد شان بخرابی دولت بندگان عالی و بدنامی از پادشاه افغانستان است چنانچه مدتی سردار محمد اسلم در تخته پل بحضور بوده و هر قدر مکر و فريبی که بخاطر داشت بکار برد بندگان عالی قبولدار نشد یقین دارم که سبب این فتنه انگیزی و غمازی وباعث خرابی دولت بندگان ما شده باشد خصوص در این زمانه که اصلا بدوستی مردم اعتمادی نیست .
امید که بحضوربندگان اقدس بروید واز جانب بندگان عالی قسم یاد کنید و عرض کنید که رگ وریشه من ازینکار خبر ندارد والحمدلله والمنه از فضل خداوند جانشین پدرو پادشاه افغانستان میباشید فکر کنید که بعد از قسم و عهد نامه ازمثل من شخصی چگونه اینکار صادر می شود هر گاه نفاق اندیش می بودم ممکن بود که در ابتدا حرکت میکردم زیرا که در آنوقت يك اعتباری داشتم ولشکر وکشور هم بقدر احوال خود موجود داشتم حال که خود را بخداوند سپردم وبندگان شمارا بزرگ پنداشتم و از همه دولت وعزت خود در گذشتم و بدولت شما مهمان شدم ودست تصرف خود را از جمیع


(۷۹)
دولت خود کوتاه کردم یقین که از گودای اینکار صادر نشود چگونه از بندگان
مما خاطر اقدس قبول فرمایند .
فرد
امروز در قلمرو دل دست دست تست خواهی عمارتش کن و خواهی خراب ساز
باری چون کلام سردار کلان تمام شد سردار سلطانعلیخان از نزد سردار مذکور
برخاسته بحضور بندگان اقدس رسید و عرض داشت سر دار کلان را بحضور فیض
ظهور از اول تا به آخر بیان کرد لا کن سرکار امیر شیرعلیخان همه بیان های سردار
کلان را نجوی تفرید و زیاده بر زیاده نصب کرد و نزان گهر بار بیان فرمود که دوستی
فیمابین برطرف شد و اتفاق از میان برداشته شد اکنون سزاوار است که بندگان
سرکار عنان اختیار را از دست ندهند و بگفته مردم زمانه عمل نکنند بعد از ان يك كمپانی
پلتن معه افسر بگرفتن سردار محمدافضل خان مقرر کرد که محبوس دارند حسب الامر
يك كمپانی پلتن رفته اطراف خیمه سردار کلان را گرفتند و دوستی بدشمنی مبدل شد.

فصل دوم
مقدمه بر پا شدن دولت ترکستان و محبوس گردیدن سردار محمدافضل خان
و تصرف نمودن سرکار امیر شیر علیخان تر کستان را :
لهذا بعد از محبوسی سردار کلان سه پلتن و او برجات رساله فوراً بمزار شریف
نزد سردار محمدعلیخان فرستادند و فرمان نمودند که تا ورود بندگان اقدس متوجه
امورات خود باشند که مبادا از لشکر فتنه یی گزندی برسد اينك خود بندگان اقدس
با دریای لشکر بفضل خداوند بی در پی میرسم لا کن در خصوص سردار محمدافضل خان هر
چند اسم محبوسی داشت اما در عزت داری شان سرمویی تغافل نمیکرد بلکه در عزت شان
افزوده گردید و بیشتر و بهتر متوجه عزت داری و بزرگی شان گردیدند مختصر کلام
بعد از فرستادن سه پلتن و دو رساله خود بندگان سر کار امر کردند بافواج خون
خوار که روز چهارم از تاشقرغان حرکت کرده عازم مزار شریف می گردیم باید آماده
و تیار با شند چنانچه روز موعود از تاشقر غان مراجعت کرده روانه مزار شریف
گردیدند دو منزل در بین راه نموده روز سوم بیرون دروازه مزارشریف بجای تخته پل
لشکر گاه کرده فرود آمدند و خیمه و بارگاه باوج سماء بر پا کردند و خود بندگان
اقدس بر تخت خسروی نزول اجلال فرموده بخیریت نشستند و بندگان عالی با لشکر و کمپی
که در چوپان استقامت داشتند از آنجا کوچیده چون قطره بدریا پیوستند اکنون
سرکار امیر شیر علیخان را با افواج کابل در بیرون دروازه مزار شریف بجاه و جلال
بگذارید .


(۸۰)
چند کلمه از رویداد سردار عبدالرحمن خان شنوید :
درهمان حینی که سردار مذکور از حضور سردار محمدعلی خان از اله چوپان به
بهانه اموری کناره شد و از خط سردار کلان وشخص مجرم خود هم اصلا نداشت که
بحضور سردار محمد علی خان رفته خط سردار کلان را داده بود و خط و ملازم هم
بحضور سرکاراقدس در تاشقرغان رفته انتظار فرمان سر کار بود . ازین رهگذرهم
خوف بسیاری بخاطر داشت زیرا که این واقعه جان گداز خانمان سوز باعث خرابی
دولت پدوشد وسلسله سلطنت ترکستان برباد رفت و خود سردار عبدالرحمن خان از
شدت غم و اندوه مجنون واربا حوال خود نمی دانست با وجود اینقدر اسباب شکست
چون غیرت ذاتی داشت مردانگی را از دست نداده خود را در تفته پل رسانید و بجمع
آوری لشکر کمر بست وقصد مقدعه کرد وخواست که بالشکر خود که همه فدائی بودند
بالای سردار محمدعلی خان بهزار شریف رفته چپاول انداز او سردار محمدعلی خان را
دستگیر سازد کذا که خبر رسید که فوج بسیاری از تاشقرغان بحضور سردار محمدعلی خان
حاضرشد وعنقریب خود بندگان سر کار با افواج خونخوار میر سد اتفاقا دران
چند نفر بزرگان در بار که بحضور سردار عبدالرحمن خان حاضر بودند از شورش و مقدمه
مانع شدند وعرض کردید که مفتون شدن با لشکر کابل ممکن نیست بهتر آنست که خود
را سر رشته کنیم وازدشمن کناره شویم والا دستگیر خواهیم شد هر چند زودتر تدارک جان
خودرا بکنیم بهتراست زیرا که دشمن کلو گیرو دست ستیز کوتاه گشت بعد از عرضه داشت
معتبران حضور سردار عبدالرحمان خان که تدبیر را مقابل تقدیر ندید و سخن ناصحان
پسند افتاد ودانست که کار دیگر گون ودولت پدر سرنگون وسلطنت ترکستان واژگون
گردید و مقاومت از کمان از دست رفت ثانی لشکرهای تفتہ پل را مرخص خانه هی
شان نموده با قلیلی خدمتگار وخزینه و دفینه زرو جواهر که درخزا نه موجود داشتند
با خود گرفته بجانب بخارا مرحله پیما شدند خصوص از محبوسی پدر که شبند روز
روشن شب تار یک شد ودیگر جای توقف نماند بهر حال باقی مانده اثاثه سلطنت و پاد شاهی
از توپ و توپخانه وجباخانه واسباب دولت پادشاهی آن چیزی که باقی ماند بتاراج رفت
چنانچه بسیاری آن را لشکر و نفری ترکستانی تاراج کرده عازم او طان
خودشدند ومابقی را ماندند به بتصرف لشکر ظفر تر کابل که بر کاب سردار عالی
سردار محمد علیخان درمزارشریف بود دررآمد اکنون مختصراز رفتارو کردار
سردار عبدالرحمان خان که درزمان خورد سالی داشت شمه تحریر کرده سر مطلب باز
گردیم سردار مذکور از زمان کوچکی صاحب کمال وشجاع وصاحب غیرت ودلاوری
بودشوق تفنگ وذوق شکار وماین بچگکی وپدل بود و بهمین منوال یومیه می گذرانید
لا کن فرمان برداری پدر که رضای خداوند در آنست بخاطر داشت و در دلاوری و شجاعت
وسخاوت کمی و کوتاهی نداشت روزی در ایام خورد سالی که به مکتب میخواند خدمتگار
وغلام بچه و چند نفر بخدمت شان مامور بود چون ازمکتب آزاد می شدند بشوق تفنگ زدن
بیرون شهر بر آمده نشانه میزدند روزی در بین تفنگ زدن فرمودند که گلوله تفنگ
آدم می کشد یا خیر بعدازان غلام بچه خودرا چندقدم دور ایستاد کرده و با تفنگ زد


(۸۱)

و مقتول کرد و خندید چون این خبر بسردار کلان رسید غمگین شد و سردار
عبدالرحمن خان را بحضور طلب کرده فحش داد وغضبناک بسردار مذکور نظر افگند
وساعتی ازغضب سخن نکرد بعد فرمودند که هر گاه فرزند دیگر میداشتم فورا بعوض
غلام بچه شمارا بقتل میرساندم اما چاره ندارم که فرزند دیگر ندارم اکنون سزاوار
شما آنست که محبوس عمری باشید تا عبرت دیگران گردد چنانچه در کنارخانه توپخانه
يك سال بيشتر محبوس بود در مدت محبوسى لباس تازه نپوشيد و موی سر نگرفت
ومی گفت که امر پدر واجب وشخص گناهکار باید چرکین باشد هر گاه چنین نکنم
گویا بی فرمانی پدر کرده باشم تا آنکه بهمان منوال بسردار تازه مافی که ازقید رها شد
وبحضور پدر رسید چون چشم سردار کلان بفرزند افتاد گریان شد و از گناه فرزند
گذشت ودعای خیر دربارۀ فرزند بادا رسانید این بود که خداوند عالم (ج) سردار
عالی را سزاوار سلطنت افغانستان کرد و بدولت های خارجه مشهور آفاق گشت چنانچه
افغانستان بی نام ونشان را با نام ونشان کرد وعصر دول خارجه ساخت اکنون سرسخن
باز گردیم مختصر کلام چون بندگان سرکار امیرشیرعلی خان با لشکر ظفر اثر که
همه چون ببر بیابان واژدهای دمان خودرا میدانستند وشب وروز مشتاق جنگ ومایل

پادشاهان متاخرین (١٠٠) جلد ب محمد صادق ج احمدعلی مجتبی ر یاشندۀ محله مجد ن رجب علی١٥قوس ١٢٩٧

مقدمه بودند بعد ازورود مزارشریف و توقف نمودن بقصبۀ تخته پل و فرار شدن سردار
عبدالرحمن خان شنیدند خصوس سردار عالی با لشکر رکاابی صبح همان روز بسرعت
تمام خود را در تخته پل رسانده وشهر تخته پل را با جميع اثاثه سلطنت بتصرف خود
آوردند و بعد ازان بحضور فیض ظهور بندگان اقدس عریضه فرستادند چون عریضه
از نظر مبارك سرکار ذوی الاقتدار گزارش یافت فردای آن روز ازمزار شریف حرکت
فرما شده با افواج کابل درشهر تخته پل نزول اجلال فرمودند لاکن خود بندگان اقدس
بافیل لشکر وبزرگان حضور و معتمدان دربار بر کاب شان در تخته پل استقامت فرمودند
و کلیه لشکر ظفر اثر را بدور دروازه تخته پل برکاب سردارعالی فرود آوردند وخیمه
وخرگاه براوج ماه برافراشتند و بخرسندی وخرمی گذرانده شب وروز ازخوان احسان
بندگان عالی بهرهمند و آسوده وبرقرار دادعیش میدادند مختصر کلام چندروزی که
از رنج راه برآسودند و به عشرت گذراندند ثانی حسب الامر پادشاه قوی شوکت
کارکنان حضور راجع به سرشته ملك داری ونظام داری مامور شدند اول سردار
فتح محمد خان که پسر وزیر محمداکبر خان و برادرزادۀ سرکار وافزون ازفرزندآن
سرکار خواستگار بود او را بسریر سلطنت ترکستان مامور و به تخت اقرا صیادی
سرافراز فرمودند وجمیع امر ونهی وفرمان فرمائی ترکستان را کما کان در قبضه
اقتدار او تسلیم نمودند دوم سردار فیض محمدخان که برادر بندگان اقدس بودند وقبل
ازین بامر امیر کبیر بحضور سردار محمدافضل خان مامور وحاکم آقچه بودند بقرار
سابق ازحضور سرکار اشرف اقدس بخلعت های فاخره و شمشیر دسته مرصع و اسبان
تازی نژاد با زین ویراق طلا دانه نشان سرافراز گردیده باشوکت وشان عازم آقچه


(۸۳)

شدند لاکن بدربار عام که از سپاه و فقراء حاضر بودند بندگان سرکار بزبان گهربار
رو بطرف سردار فیض محمد خان نموده جاری کردند که شما وسردار فتح محمدخان
وجود بندگان سرکار میباشید وقتی ما بین شما باید فرق نباشد چنان سرشته ملك
ودولت را انجام میدارید واتفاق می کنید واز نفاق کناره گیر میشوید و يك وجود کی را
از دست نمیدهید و رضا و خوشنودی سرکار را طالب میباشید وبا تفاق جميع امورات
ترکستان را چنان انجام میدهید که اول خوشنودی پروردگار در آن باشد و دوم
خرسندی بندگان سرکار را خواهان باشید زیرا که از اتفاق همه امورات انجام پذیرد
چنانچه فرموده است .

شعر
مورچگان گر بکنند اتفاق شیر ژیان را بدرارند پوست

اضافه بران با وجود عموی بودن بحضور سردار فتح محمد خان فرمان بردار بوده
از گفته حسابی سردار مذکور تجاوز نمیکنی و متوجه احوال همدیگر میباشید واز
نفاق تکرار میفرمائیم که دوری جوئید زیرا که نفاق باعث خرابی دولت است و سردار
فتح محمد خان نیز باشما همین رفتار را میدارد و شما را بزرگ خود دانسته و بصلاح
و صوابدید شما مامور ملك وملت وسرشته ترکستان میکوشد البته اتفاق شما وسرشته
ملك را با تفاق همدیگر انجام دادن رضامندی سرکار در ان است لهذا بعد از مامور شدن
سردار فیض محمد خان بحکومت آقچه ووعظ ونصیحت کردن سرکار طرفین را بعد ازان
دیگر عاملان ملك وحاکمان ولایت را بحضور طلب کرده بعضی را بر قرار و برخی را
عوض نمودند سردار سلطان مرادخان که صاحب حکومت قندوز و خان آباد و توابعات
قطغن بود بقرار سابق از حضور مامور حکومت خود شدند و به خلعت های فاخره سرافراز
گشته بجانب قطغن رائی شدند . میررستم خان که از پدر مامور متولی باشی روضة
مبارکه وحکومت مزار شریف بودند بهمان منوال مامور شدند میرکابم خان بقرار سابق
حکمران شبرغان و میر محمد خان کوسه که در تمامی میرهای ازبکیه فتنه انگیز
وسرشور و با جرئت بود آنهم بقرار سابق حاکم سرپل گردیدند اما در زمان سردار
محمد افضل خان سردار محمد زمان خان که حاکم سرپل بود و میرمحمدخان در کوهستانات
سرپل مامور بامر و نهی سردار محمد زمان خان عمل میکرد در بنوقت حاکم با استقلال
شد وسردار محمد زمان خان برکاب سرکار والاتبار مامور دارالسلطنه کابل گردید
خلاصه کلام در اول کتاب تحریر شد که خاص مینویسم در این وقت هرگاه اینگونه
سخن ها را خواهم که جزوار تقریر دارم وحاکم و عامل وغير ذالك را در قید ترقیم
جدا گانه در آورم وشرح بدهم ممکن است که دفترها گنجایش آنرا نداشته باشد .
بهر حال مدت دوماه و نیم بندگان سرکار اقدس در تخته پل بدولت و اقبال در تخت
افراسیابی نشسته کارکنان حضور و مستوفیان صاحب کار و کار گزاران نزديك
و دور شب و روز سرشته ملك ترکستان را بسته حسب الامر بهر شهر و ديار وقصبه حاكم
وعامل مقرر فرمودند و بهر کدام از خوان احسان بندگان سرکار بهره مند و بخلعتهای


(۸۳)

فاخره سرافراز گشتند و بفرمان برداری و خدمتگذاری سردار فتح محمد خان مامور
کردند و امر نمودند که از گفته حسابی سردار مذکور تجاوز ندارند و امر و نهی
سردار مذکور را براستی و درستی قبول فرموده برخلاف آن عملی نکنند زیرا که
سردار فتح محمد خان فرزند سر کار است . بلکه بحضور
سر کار از فرزندان اقدس عزیز تر است لهذا بهمین منوال که سررشته ملك را انجام دادند
همچنین لشکر ترکستان را متوجه شدند بعضی که نمك پرورده و احسان دیده سردار
محمد افضل خان بودند از خدمت موقوف کرده اسباب پادشاهی را از وی گرفته مرخص
خانه و جای شان فرمودند و برخی را که سزاوار خدمت و جان فشانی داشتند بخدمت مامور
کردند و داخل لشکر ظفر اثر نمودند و نصیحت دادند که نمك حلالی کنید و اخلاص بسر کار
داشته باشید البته سزاوار احسان و رتبه خواهید شد غرض کلام در مدت دو ماه و نیم از جمیع
امور ترکستان از ملکی و نظامی و از جزوی و کلی فارغ شده انجام دادند و امری باقی
نماند و همه بکمال عظمت و شوکت اتمام یافت بعد از ان که خاطر فیض مطاهر بندگان
اقدس فارغ شد اراده کردند که بیاری باری تعالی بروز نيك و ساعت سعید از تخته پل
بجانب دار السلطنه کابل حرکت فرما شوند چنانچه سردار محمد علیخان که عنان اختیار
جزوی و کلی بدست اقتدار شان بود بحضور فیض ظهور طلب کرده امر کردند که از
امور ترکستان بمرحمت خداوند سر کار اقدس آسوده خاطر شدند اکنون بندگان
سر کار بفضل خداوند اراده دار السلطنه کابل دابر نداریم که در بین یکهفته سررشته لشکر
ظفر اثر را بخوبی و درستی انجام داده آماده و تیار باشند که مع الخير عازم دارالسلطنه
خواهیم شد لهذا بندگان عالی که سالار افواج و صاحب اختیار کل لشکر بودند بنا بر امر
و فرمان بندگان اشرف اقدس همایون رجوع بتهیه و تدارك لشكر ظفر اثر نموده جیب
و دامان شان را از خوان احسان بی کران و خزینه موفوره چه از تنخواه و انعام و احسان
پرداخته جمیع لشکریان را از شاه و گدا. و بزرگ و كوچك وافسر وسپاهی و خان وخوانین
جمله را خرسند نمودند زیرا که جمله لشکریان بعد از زمان طویل و سفر غربت اثر عازم اوطان
خود بودند البته سزاوار ، صاحب سلطنت و مناسب بزرگی و لایق پادشاهی چنین
باشد که جمیع لشکر و کشور خود را از خود خرسند گرداند و همه را فدایی خود سازد
باری در بین یکهفته حسب الامر از همه امور لشکر و لشکریان واثاثه سلطنت فراغت
حاصل کرده بحضور اشرف اقدس همایون عرضه داشت نمودند ور شامندی سر کار
ذوی الاقتدار را حاصل نمودند بعد از ان بندگان اقدس بقول نجومی که در کبار فلکیات
مشهور آفاق بودند و مهارت تمام داشتند و دایم برکاب ظفر شکوه مامور و مقرر بودند
بساعت سعید وروز نيك از تخته پل حرکت فرمودند و در مزار شریف بقد مبوسی
اسدالله الغالب علی ابن ابی طالب روضه مبارك شان با هزار عجز و انکسار مشرف شدند .
و زیارت کردند و نذر زیادی باهل خدمه روضه مبارکه دادند و رخصت حاصل کردند
روز دیگر بفضل خداوند و توکل باری تعالی عازم تاشقرغان شدند بعد از ورود تاشقرغان
سه روز توقف فرمودند که هر گاه شکست و ریخت و بعضی امورات سپاه باقیمانده باشد
انجام بدهند زیرا که دیگر شهر و قصبه تا ورود کابل نمیباشد بهر حال منزل بمنزل طی


(٨٤)

مراحل نموده مدعمد دادرسی و بازخواست رعیت و فقراء را بحضور سرکار تمام کرده
غوررسی میفرمودند و از روی مهر و محبت باخورد و بزرگ تکلم کرده می گذشتند
ودعا و فاتحه میگرفتند و انعام و بخشش ونوازش مینمودند وطی منازل می کردند لا کن
منزلها را مختصر میزدند که اسپ و آدم آسوده باشند زیرا که لشکر عظیم و راه کابل
همه کوه و کوتل بود هرگاه چنین نمی کردند جمیع لشکر که ازمور وملخ بیشتر بودند
بيك روز بمنزل رسیده نمیتوانستند و پراگنده احوال میشدند مختصر کلام مدت بیست و شش
روز از تا شقرغان تاورود دارالسلطنه شهر كابل گزارش یافت تا اینکه بفضل خداوند
بفتح وفیروزی دولت واقبال وارد دارالسلطنه كابل شدند لاکن روز ورود شهر کابل
خلق عظیم از سپاه وفقراء وشاه و گدا وخرد و بزرگ که باستقبال بر آمده بودند هر يك
بترتيب وقاعده ایستاده چنانچه نظامی بيك جانب وملكي بديگر طرف انتظار بندگان
اقدس میبردند تا اینکه بندگان سرکار اول بسپاه نظامی رسیدند و توقف کردند
زیرا که توپخانه ها بصداد در آمده بانش ها سلامی گرفتند چون از سلامی فارغ شدند بعد
ازان سرکار بلند اقبال بهريك از افسر وسپاهی احوال پرسی ونوازش شاهانه ومحبت
پدری نمودند و گذشتند تا اینکه نوبت برعیت و اعزه واشراف ملکی رسیده بندگان
امیرصاحب قدم بقدم با هريك اسم برده بزبان التفات نوازش فرمودند و گذشتند بعدازان
داخل شهر كابل شدند ملاحظه فرمودند که کوچه و بازار مملواز مردویا مبالغ عیال پیر
و جوان از حدا فزون همه امیدوار دیدار پادشاه خدا جوی بودند و پادشاه نیز شکرانگی
خداوندی را بجا آورده بازن و مرد وخرد و بزرگ چنان بزبان شیرین تکلم کردند و
اظهار محبت فرمودند و چنان التفات کردند که زن و مرد به آواز بلند در بارۀ پادشاه
خداجوی خود دعا و فاتحه نمودند گویا عاشق دیدار پادشاه خود بودند تا اینکه بدولت
واقبال برتخت موروثی در بالا حصار رسیده بر قرار نشستند و شکر پروردگار عالم را
بجا آوردند لهذا مدت سفر خیریت اثر ترکستان یکسال و سه ماه کامل گزارش یافت
باری مختصر سخن روز دیگر مردمان كابل که پادشاه عدالت گستر خود را دیدند
وشادی نمودند و خرسندی کردند بعدازان فوج بفوج ابواب دولت بدربار گوهر بار شهریار
عدالت گستر وارد شده سلام می کردند وتا رق خود را از حضور فیض ظهور
میگذراندند چنانچه ابتداء قاضي وقضات وعلماء ودوم تجار واهل تجارت وثالث اهل
کسبه صنف ، صنف سه روز پی در پی با ارمغانهای خود وارد حضور مهر ظهور شده
سلام ودعا ومبارکبادی میکردند و میرفتند و از حضور بندگان خدایگان پادشاه قوی شوکت
چقدر که درمیزان عقل نیگنجد نوازش ومهر بانی شنیده وخلعت های فاخره پوشیده مرخص
می شدند، چرا چنین نباشد زیرا که پادشاه ذوی الاقتدار وفقرای آن دیارنشو ونما بیافته
یکد یارند و پرورش شده یکشهر باید و شاید که پادشاه چنان که فرزند خودرا پرور ش
میدهد همچنان با فقرا نوازش دارند و فقر اورعیت هم چنان باشند که شب و روز پادشاه خودرا
ازدعا فراموش ندارند خلاصه کلام از مطلب سخن نرانیم بندگان سرکار و پادشاه قوی شوکت
چون ازرفت و آمده مردم فارغ شدند و هر طائفه را متناسب حال از جاه، خــا نه احسان
به خلعت های فاخره سرافراز فرمودند و مرخص کردند بعدازان مدتی بعیش وعشرت کوشیدند


(٨٥)

و شب و روز داد عیش دادند و جشن خسروی نمودند و با شوکت و شان برتخت دارای بر قرار
و آسوده نشستند و مشغول عشرت بودند تا مدت چهل روز بعد ورود دارالسلطنه کابل
بهمین منوال گذارش داشت و داد عیش داده با خرمی و فرحت روز را بشب و شب را بروز
می آوردند چنانچه فلک کجرفتار از مشاهده این جشن فیروزی و ازین نشاط بهر وزی رشک
میبرد و به حسد می افزود و در بغض و عداوت افزوده می ساخت و کینه دیرینه را اخبار و فتنه
خوابیده را بیدار می کرد. بهرحال بطول نیانجامد بعد از یکهفته که بندگان سرکار
داخل دارالسلطنه شدند با وجود عیش و عشرت بهر شهر و دیار و قصبه که حاکم نشین بود
رویداد ترکستان و داخل شدن دارالسلطنه کابل را معہ گذارشات آن اطلاعاً فرمان
فرستادند و همه را براستی و خدمت گذاری و نمک حلالی ترغیب نموده نصیحت پدرانه کردند
و بهر يك مطابق رتبه و فراخور منزلت خلعت و انعام و اسپ و شمشیر احسان کردند و بباعث
سیاه پروری و فقیر نوازی سفارش کردند و ترغیب عدل و داد نمودند چون بفضل خداوند
از تمامی شهرهای افغانستان فارغ البال و آسوده شدند بار دیگر بدرگاه خداوند
شکر گذار شده سجده شکر بجا آوردند و آسوده خاطر نشستند تخمیناً ازین رویداد مدت
یکسال کم و بیش گذارش یافت و اندوهی به پیرامون خاطر والا نرسید . لاکن فلک
کینه خواه که در کمین نشسته بغم و الم گرفتار بود و فرصت می جست در اینوقت اسباب ای
رویسگار آمد که فلک کج رفتار را دست آویز غمازی شد ! آنیکه در قندهار کان
طلا پیدا شد و فلک کینه خواه را که انتظار فتنه انگیزی بود دست آویز کلی شد و طبل
کجرفتاری را بصدا درآورد و عالمی را بغم و الم گرفتار کرده و آن همه عیش و عشرت را
بغم مبدل ساخت.
مصدقات این مقال آنکه در قندهار بحدود زیارت بابای ولی در غل کوه کان طلاء پیدا شد
و از فضل خداوندی یومیه ترقی کرده و طلای زیادی بهم میرسید و طلاء احمری بعمل می آمد
و در خوبی و تازگی ثانی نداشت سردار محمد امین خان که حاکم بالاستقلال قندهار بود
آدمان صاحب اعتماد را مامور نموده بود ند که یومیه موجود شدگی را بحضور آورده تحویل
صندوقخانه بدارند لاکن سردار مذکور بحضور بندگان سرکار اطلاع دهی نکردند
و چندان متاعی بنظر نیاوردند که سزاوار اطلاع دهی بحضور سرکار باشد اما بهر شهر و دیار
و قصبه شهرت یافته بود تا اینکه از شخص دیگر بحضور بندگان اقدس عریضه رسید
و سرکار اشرف اطلاع یافت و ازین رهگذر بندگان امیر شیر علیخان اندوهی بخاطر
رساندند اما از کمال عظمت و بزرگی بخاطر حق بین ملال کلیه نرسانده و برای
سردار محمد امین خان که برادر اصلی بودند واگذار شدند واسم نبردند چندی
ازین امور گذارش یافت لاکن خوبی و صافی و پاکی طلاء یومیه گوش زد حضور بندگان
اشرف اقدس میشد اتفاقاً روزی در مجلس حضور سخن از کان طلاء افتاد و سرکار اقدس
فرمودند که عجب دارم از سردار محمد امین خان که چرا اطلاع ندادند و قدری نمونه
نفرستادند سردار محمد رفیق خان که وزیر اعظم و فتنه انگیز افغانستان بودند دست آویز
سخن یافته عرض کردند که باعث این کار سردار محمد شریف خان است و تازه مسافتی که


(86)
در حضور سردار محمد امین خان باشد البته نفاق می اندازد و سردار محمد امین خان را
بحال خود نمی گذارد و بلکه اسبابهای کلی از نفاق بهم خواهد رسانید زیرا که از زمان
خردسالی بهمین رفتار عمل کرده .

فرد
خوی بد در طبیعتی که نشست
نرود تا بوقت مرگ از دست

حال که سردار محمد امین خان از کان طلا عرضه داشت نکر دانند نقصانی ندارد
از حضور فرمان محبت آمیز فرستاده قدری از نمونه طلاء خواسته شود بلکه در ضمن آن
از حقیقت اصلی و مدعای سردار محمد امین خان و سردار محمد شریف خان منظور نظر
حق این بندگان اقدس میگردد بعد از ان بندگان سرکار از طریق محبت فرمان شوق مندی
و شفقت اسمی سردار محمد امین خان فرستاد در ضمن آن قدری از نمونه طلاء خواهش کردند
و کلمه چندی گله آمیز در فرمان درج کردند. مدتی گذشت و جوابی نرسید و در مقابل
فرمان سکوت ورزیدند ازین رهگذر طبیعت بندگان اشرف قدری مکدر شد و به مجلس
حضور خطاب کردند که انصاف دهید و ملاحظه فرمائید امروز که خداوند عالم بفضل و مرحمت
خود دولت افغانستان را بسرکار والا سزاوار و مناسب دانسته لازم دارد
که اشخاص دولت شريك شکر گذار درگاه الهی باشند و دولت سرکار را از خود دانند
خصوص سردار محمد امین خان که وجود و بازوی
سر کار اقدس است چقدر که تواند بدولت سرکار متوجه شود و کوشش دارد هر گاه
در امورات سلطنت شکستی یابد و سهو و خطایی ملاحظه فرما ید فورا آغریزه بدارد و باختیار
خود پیوند دهد و سرشته بدارد و خرسند باشد و دولت خدا داد را از خود قیاس کند و
بخیر دولت کوشد کجا رو است که اندك چیزی که کان طلا باشد و در قندهار از فضل
خداوند و ترقی سلطنت بهم رسد و مدت یکسال بیشتر بگذرد تا حال بحضور سرکار اطلاع
ندهند و عرضه داشت نگذراند پس در اینصورت از دیگران چه توقع و چه امید خدمت کنم
و یا چگونه شکایت دارم بعد از بیان سرکار جميع مجالس حضور سکوت ورزیدند و
سر بزیر افگندند سردار محمد رفیق خان که سابق شمه از کردار و رفتار آن تحریر شد در اینوقت
سرسخن باز آمد ورجوع بشکایت نموداکنون محرر کتاب اول دو سه کلمه از سردار
محمد رفیق خان تحریر دارم ثانی سر مطلب باز گردم سردار محمد رفیق خان در اصل از
طایفه لودین میباشد و از زمان سابق بحضور سرکار امیر شیر علیخان خدمتگار بود چنانچه
بمنصب وزارت رسید و از حضور پادشاه بوی شوکت لقب سرداری که سزاوارقوم پادشاه
است دریافت کردو وزیر اول شد اما نامبرده در ذات چندان صفائی نداشت و شخصی بود فتنه
انگیز و مکار و فتنه طلب و سرشور ونمك حرام و همیشه بخرابی دولت کمر بسته و شب و
روز محرك فتنه انگیزی و فساد بود بلکه از کم ظرفی که در ذات پست بود خود را سزاوار
سلطنت می دانست و خواهش پادشاهی را داشت از ان سبب بسیار بخرابی ملك
و دولت می کوشید و پاس نمک نمیداشت باری محرر کتاب هرگاه از شخص مذکور و فتنه
انگیزی مزبور واز نمازی رفتاری تحریر دارم از حد فراوان است و دفتر ها گنجایش


(۸۷)

ندارد و مطلب از دست میرود اکنون سرسخن باز کردیم مقصد از کان طلا بود چنانچه سرکار امیر شیر علیخان که از سخن فارغ شدند واهل مجلس سکوت کردند سردار محمد رفیق خان که این چنین سخنها را طالب بود و اسباب فتنه انگیزی را آماده یافت فوراً بسخن درآمده و چه نموه که عقل شیطانی مذکور بود سخن فتنه انگیزی را بکرسی نشاند و از سردار محمد امین خان و سردار محمد شریف خان شکایت کرد و داد سخنوری داد و سخنهای پارینه را که بجوی نمی ارزید بزیاد کرد و بحضور بندگان اقدس فتنه انگیزی کرد و خاطر بندگان همایون را کدورت آمیز ساخت و کیندی خود را بکرسی نشاند مختصر کلام چون سرکار نیت بخیر بخرابی دولت و بربادی خلق اشراقی نبودند و نیت شان خالص بود سخن سردار محمد رفیق خان را وقعی ننهاد از گفتار ناصواب منع کرد و فرمان کرد که وزیر اعظم سلسله دوستی بجنباند وبکار صواب راجع باشد و خبر دولت را طالب و خواهان نماید که از درکید سخن راند وبحضور سرکار کیندی کند و فرزند سرکار رایگانه سازد امروز سردار محمد امین خان فرزند و بازوی سرکار است هرگاه از آنها خطایی صادر شود بدولت سرکار نقصانی ندارد و سزا و از سرکارعفو است اما نغایم باری چون سخن سرکار تمام شد سردار محمد رفیق خان از خجالت سر بزیر افگند و سکوت نمود روز دیگر بندگان اقدس از روی مهر و محبت و بزرگی بجهت سردار محمد امین خان فرمان فرستاد و سراسر از شفقت و محبت در فرمان درج نمودند .

شرح فرمان بندگان اشرف اقدس والا :

ارجمند اقبال نشان سردار محمد امین خان را خداوند عالم در حفظ و حمایت خود بدارد آنکه از مرحمت خداوند شنیده میشود که در قندهار کان طلا ظاهر شده و از یکسال بیشتر است که منظور حضور بندگان اقدس گردید سبب چه شد که تا حال اطلاعا عریضه نگردید البته اطلاع دادن شما بحضور سرکار دقایده کلی داشت یکی آنکه شکر یت خداوند را باد از ساختن دوم خرسندی سرکار از کمال عقل و دانش ارجمندی سراسر ظاهر می شد تاین بود که وجود اقدس بی دولت بود و احتیاج بکان طلا قندهار داشت بلکه بندگان سرکار جمیع دولت افغانستان را طفیل سلامتی شما می کرد زیرا که فرزند و بازوی سرکار شما بودید تا اینکه شما صاحب اختیار قندهار باشید دولت و سلطنت سرکار ازان شما است رفرقی نخواهد داشت توقع سرکار آنکه جزوی کاری که پیش آید از کمال دانش باید اخبار کنید و خاطر بندگان اقدس را خرسند سازید بهر حال گذشته را گذشته باید پنداشت کان طلا خواه جزوی خواه کلی سزاوار گفت و شنود ندارد و انسان از سهو و خطا خارج نیست خداوند هزار کان طلا ، بشما لایق ببیند البته بندگان سرکار شکر می کند و احتیاجی ندارد در اینوقت قدری نمونه گویا از طلا مذکور بحضور اقدس بفرستید تا حقیقت خوبی وزشتی کان بحضور دانسته شود ارجمند جای شکر است که در ولایت افغانستان و زمان دولت خداداد این چنین کان طلا ظاهر گردد کاش پروردگار عالم بهر شهر و دیار افغانستان از هر رقم کان خوا،


(۸۸)
طلا، وغیر آن عطا کند البته موجب مزید دولت و خرسندی سرکار است خصوص آن ارجمند که
فرزند و برادر و بازوی سرکار است البته دولت شما و خود شما ازان سرکار خواهد بود
وفرقی نباشد و آن ارجمند صاحب اختیار جمیع دولت پاد شاه قوی شوکت میباشند
از برآمدن کان طلا در قندهار افزونی دولت خداداد باید باشد و خاطر خطیر بندگان
اقدس البته خرسند است بدون فکر و خیال و بدون کبد و ملال بخاطر حق بین خود چیزی نرسانید
هرگاه خاطر ارجمندی خواسته باشد قدری نمونه گویا بفرستید منظور شود بمالیات
قندهار محسوب خواهد شد و هرگاه بخاطر ارجمندی ملالی برسد موقوف باشد زیرا که
بندگان سرکار با عظمت احتیاجی بآن ندارد، و در خزینه سرکار ازین رقم طلاء بسیار
است و موجود و مهیا میباشد اگر آن ارجمندی خواسته باشند عرضه داشت بدارند که
فرستاده شود دولت سرکار ازان شما است و السلام، چون فرمان تمام شد بصحابت چاپار
در قندهار بحضور سردار محمد امین خان فرستاده شد مدتی گذارش یافت و جواب فرمان
نرسید و در سکوت افزودند بعد از یکماه و چهل روز که جواب فرمان نرسید فرمان دیگر
فرستاده شد لاکن شرح فرمان اول تحریر شد بهمین منوال سه فرمان از حضور فرستاده شد
هرسه فرمان سرکار را سکوت ورزیدند و جوابی نفرستادند لاکن از اخبارات خفیہ
که از قندهار بحضور میرسید ظاهر می شد که محرك این فتنه و فساد سردار محمد شریف خان
که برا در خود سرکار اقدس و سردار محمد امین خان است میباشد زیرا که از زمان
امیر کبیر در قندهار بحضور سردار محمد امین خان مامور بودند و باعث این همه مانع
شدن و فتنه انگیزی کردن و شب و روز از سرکار والا بحضور سردار محمد امین خان
شکایت نمودند و فتنه خوابیده را بیدار کردن و اتفاق را بنفاق مبدل نمودن جمله فساد
از سردار محمد شریف خان است و یومیه در مجالس بندگان اقدس را به بدی یاد کردن
پیشه اوست همچنان که سردار محمد رفیق خان بحضور سرکار خرابی دولت می کوشند
سردار محمد شریف خان در قندهار نیز در فتنه انگیزی بهتر از است هرگاه محرر کتاب
خواسته باشد که شمه از رفتار و کردار و گفتار و غمازی و فتنه انگیزی سر دار
محمد شریف خان در قید تحریر در آورم یقین دارم که خواننده و سامع رو ملال میرسد
و محرر کتاب را ملامت میدارند پس بهتر آنست که ازین قضیه بگذرم و از مطلب سخن
گویم تا دوستان ملال خاطر نشوند، اکنون سرکار ذوی الا قتدار پادشاه قوی شوکت
سرکار امیر شیر علی خان را بر تخت دار السلطنه کابل به عیش و عشرت بگذارید قدری
از رویداد و گذرا رشات و واقعات قندهار از حضور بندگان عالی سردار محمد امین خان
و از بحرش سردار محمد اسمعیل خان بشنوید زیرا که فرموده استاد است :
قطعه
قضا شخصی است پنج انگشت دارد
چو خواهد بر کسی محنت گمارد
دو بر چشمش نهد آندم دو بر گوش
یکی بر لب نهد گوید که خاموش
چنانچه گردشات فاسکی که بکس پیش آید باید هم چنین کنند تا غرضها برحمت مبدل
گرداند و دولت پر فی را بر باد دهد .


(۸۹)

رباعی

دردا که درین سوز و گدازم کس نیست
همراه در این راه درازم کس نیست
در قعر دلم چو با هر راز بسی است
اما چنکنم محرم رازم کس نیست

اکنون از گزارشات قندهار و کج رفتاری فلک کج رفتار شمه تحریر داریم
سردار محمد امین خان سریر شوری داشت که همه وقت خودپسند و خودرای بود و سخن
ناصواب خود را قوی میدا نست چنانچه از خود پسندی همه وقت ذلیل وزبون بود باوجودی
که باغیوت وشجاع ومردانه ودلاوربود ودرمر دانگی وشمشیر ثانی نداشت.

در هر چه شاهان همه دارند توتنها داری، سردار محمد اسمعیل خان نادم دشت لا کن
مدام برخلاف امر پدر حرکت می نمود وبعضی اوقات جاهلانه رفتار می نمود ودر بسیاری
امورات بی با کانه کار میکرد که از قاعده بیرون بود وسزاوارشان بزرگی نبود
چنانچه حرکات مذکور بحضور پدر ناگوار می افتاد اما باعت خرد سالی پدرش سردار
محمد امین خان تحمل میکرد واشخاص حضور محمد اسمعیل خان را میفرمود که نصیحت
کنید وبیگوئید که این حرکات متناسب نیست باعث ذلت وخواری خواهد شدلا کن سردار

محمد اسمعیل خان با وجود نصایح در فضیحت می افزود وحرکات نامناسب خود را یومیه
ترقی میداد تا از درجه اعتبار ساقط شد بازهم از حرکات خودپسندی دست نمی کشید
بلکه بی شرمی را بالا گرفته چنانچه خدمت گاران معتبر حضور پدر را که بد میگفت
وفحش میداد وسرزنش میکرد تا آنکه دو نفر خدمه گار بزرگ پدر را بدون گناه محبوس
کرد اما خدمتگاران پدرش ملاحظه می کردند وبحضور سردار محمد امین خان پدرش اظهار
نمینمودند، وصبر و تحمل مینمودند، بعد از آن که حرکت سردار مذکور از حد گذشت و کار خدمت
گاران پدرش به معبوسی رسید ورسوائی بالا گرفت پدرش سردار محمد امین خان
اطلاع یافت و تحقیق کرد و ناچار خدمته گاران عرصه داشت نمودند چنانچه از ابتدا
تا انتها سردار کلان واقف شد لا کن از بی آبی خدمتگا ران حضور خود خفه شدند
وملال آگین گشتند زیرا که هریک از خدمتگا ران گویا بسر دار محمد امین خان برادر
وفرزند بودند وعمرشان بحضور سردار کلان بخدمت گذاری وجان فشانی گذشته بود
ازحد افزون اند وه ناك شده ديگر طاقت باقی نماند وبسیار خفه شدند نا چار فرزند
خود را بحضور طلب کرد نصیحت کردند و سخن از در مهر ومحبت زده و گفتند ای فرزند
امروز بزرگ فرز ندان شما میبا شید لازم که جمیع امورات قندهار را سرشته کنید ومثل
سردار محمد علیخان باز وی پدر شوید واز تمامی سپاه وفقراً باخبری داشته باشید
چنانچه رعیت و سپاه بدولت خداداد فدائی شوند خصوص افواج نظامی از توپ و توپخانه
و کارخانه جات ویراق واسلحه و جبا خانه را چنان متوجه شوید که اثاری از شکست
وریخت باقی نماند زیرا که زمانه را د یگر گون میدانم البته ازین کردار شما پدر
آسوده میشود لازم که بهمین رفتار عمل کنید و پدر را از خود خرسند سازید وملك ودولت
را بخود بسته کنید زیرا که جانشین پدر می باشید تا اینکه عزت خود را بر باد د هید

پادشاهان متأخرین (۱۰۰) جلد ( ب محمد صادق ح عبدالصمد نماینده مذکور محمد علی محمد هاشم رجبعلی ۶٫۸ر۳۲


( ٩۰ )

و خود را مقابل خدمتگار میسازید اضافه اشخاصی که خدمتگار قدیم بندگان
ما میباشند باید اوشان را عزیز بدارید وعزت بدهید که فدائی ما و شما میباشند اکنون
بعد ازین دیگر بی عقلی نکنید ونصیحت پدر را از خاطر فراموش نسازید وبگفتار پدر
عمل کنید باری چون سردار محمد امین خان فرزند خود را کامل نصیحت دادند واز حضور
مرخص کردند لکن حوفیه شخصی مامور کردند که از حرکات سردار محمد اسمعیل خان
يوميه با خبر باشد وعرضه داشت حضور بدارد سردار محمد اسمعیل خان مذکور از
حضور پدرش مرخص شد جميع وعظ و نصیحت پدر را بجوی نخرید بلکه حرکات مذکور
از بد بتر شد تا آنکه سردار کلان می خواستند که محبوس فرمایند و زنجیر بند بدارند
پنجنفر خدمتگار حضور که دولت خواه بودند و نمک حلال بندگان عالی از محبوس
نمودن سردار محمد اسمعیل خان مانع شدند و رضا ندادند اما :
خوی بد در طبیعتی که نشست نرود تا بوقت مرگ از دست
چنانچه حرکات سردار محمد اسماعیل خان اول اضافه تر شد و از حرکات بد خود
دست نکشید بلکه افزون کرد تا آنکه فرار را بر قرار اختیار کرد و اراده نمود که
از قندهار فراری شود خدمتگار محمد اسمعیل که لالا مذکور بود واز خردسالی پرورش
داده بود هر قدر شب و روز نصیحت داد نصیحت نشنید بخصوص در باب فرار شدن هر چند مانع شد سود
نبخشید تا آنکه عزم فرار اختیار کرده بعد بحضور سردار محمد امین خان پدر خود آمده
باسم شکار رخصت طلب کرد سردار کلان از جبین فرزند هویدا دید و دانست که خیال
فاسد بسر دارد لاكن از مهر پدری آغاز نصیحت کرد ممکن نشد و اظهار شکار کرد
ثانی سردار محمد امین خان فرمان کرد که ای فرزند باشد که پیشمان شوی واز کردار
خود برگردی اما در آنوقت سود نمیبخشد اکنون شکار را بهانه میکنید و میروید
مختارید از جانب پدر مرخص هستید لا كن ظاهر و هويدا میدانم که چه خیال دارید
وبکجا میروید و اراده شما چیست هوشیار باشید که خاتمه آن سود نمی بخشد و پشیمانی
بار میا ورد باقی شما دانید : چنانچه شاعری میگوید :
بر سیه دل چه سود گفتن و عظ نرود میخ آهنین بر سنگ
خلاصه کلام سردار محمد امین خان چون فرزند خود را از فرمان برون دید مانع
از رفتن نشد و بعنوان شکار مرخص کرد و بحال خودش وا گذاشت سردار
محمد اسمعیل خان با قلیلی سوار رکابی که اعتماد داشت و فرمان بردار
می دانست بجانب کابل راه سپار شد تا اینکه داخل کابل گردید و بحضور بندگان
اشرف اقدس امجد شهریار امیر شیر علیخان وارد شد و از حضور سرکار نوازشات شاهانه
درباره سرافرازی کلی حاصل کرد لاکن بندگان اقدس از ورود سردار محمد اسمعیل خان
خفه شدند زیرا که وقت باريك و تقاضای زمانه بد و مردم فتنه انگیز بسیار خصوص دو نفر
شیطان که شب ور و زبخرابی دولت طرفین می کوشیدند که یکی سردار محمد رفیق خان
بحضور سرکار است ودوم سردار محمد شریف خان بحضور سردار محمد امین خان
میباشد و محرك فتنه و فساد است هر چند که امروز محمد رفیق خان در شیطانی مشهور شده


(۹۱)
بندگان اقدس بگفته نا صواب مذکور عمل نمیدارد لاکن سردار محمد امین خان
از گفته سردار محمد شریف خان نمیگذرد و گفته اورا عین صواب میداند اضافه بران
تقاضای زمانه چنین است که دوست از دشمن شناخته نمی شود بهر حال درین دست
آمدن سردار محمد اسمعیل خان دست آویز فتنه جویان وفتنه انگیزان گردیده هر گاه
توانند هزاران فتنه خوابیده را بیدار می سازند بنا بر آن سر کار امیر شیر علیخان
در ظاهر سردار محمد اسمعیلخان را تسلی میدادندلاکن در باطن دل گیر بودند چون چند روزی
از آمدن سردار محمد اسمعیل خان گزار شیافت واز رنج راه بر آسودند و اعزاز و اکرام
بسیار دیدند روزی بندگان اقدس سردار محمد اسمعیل خان را بحضور طلب کرده نصیحت دادند
وتسلی نمودند و دلاسا فرمودند بعدازان گفتند که ای فرزند غلط کبر دید که از
حضور پدر کناره شدید و از فرمان پدر تجاوز نمودید و پدر را از خود خفه و خود را
از حضور پدر محروم ساختید فرزند باید فرمان بردار پدر باشد نه بر خلاف رضای
پدر رفتار کند بازهم بندگان سر کار از شما خرسندم زیرا که بحضور سر کار ذوی
الاقتدار مشرف شده خود را آواره دشت غربت نساختید اکنون رضامندی بندگان اقدس
در آن است و خواهش دارم که عذر شما را برای پدر شما فرمان بفرستم و التماس دارم که
از گناه شما بگذرد و شما را طلب کند و حرکت شما را معاف دارد اما احتیاط کنید و شرط
احتیاط بجا آرید که فرمان برداری پدر و رضا و خوشنودی خدا وند ست ،
و مزید عمر و دولت است بعداز این از امر پدر تجاوز نکنید و فرمان پدر را واجب و فرض
دانید هرگاه فرزند از امر پدر تجاوز کند یقین دارم که موجب غضب پرودگار است.
اکنون بمنزل خود رفته آسوده خاطر باشید تا جواب فرمان برسد ثانی بعد از مرخص
کردن سردار محمد اسمعیل خان فرمانی بجهت پدرش سردار محمد امین خان باین مضمون
فرستادند .
سواد فرمان بندگان اقدس در خصوص عذر خواهی سردار
محمد اسمعیل خان حضور پدرش
ارجمند اقبال نشان سردار محمد امین خان داء عزه واقباله ! ارجمندا نشیب و فراز
عالم را یقین که بعقل کامل و چشم بصیرت بخوب وجه پیموده باشید و تقاضای زمانه
غدار را نيك ملاحظه فرموده باشید و فتنه انگیزان و غمازان را البته از نظر گذرانده
باشید و مردم فتنه انگیز را میشناسید و میدانید که چقدر كيد دارند و چه نحو كيافند
و چگونه سلسله کید را به جنبش می آرند و بلباس دوستی هزاران دشمنی بیا میدارند
پس در اینصورت خود را از شر حسودان و غمازان باید نگاهداشت و بروش زمانه باید
رفتار کرد لا کن از چنگ فتنه انگیزان باید خود را محافظت ساخت تا کدورت وارد
نشود چنانچه حرکات سردار محمد اسمعیل خان از کید کیادان وفتنة فتنه جویان وغمازی
غمازان خواهد بود والا چنین حرکت نمی باید کرد و بهر حال تقدیر چنین رفته بود .
شعر
با قضا کار و زار نتوان کرد گله از روز کار نتوان کرد
کرد گار هر چه میکند نیکوست حکم بر کرد کار نتوان کرد


(۹۲)

اکنون ارجمند محمد اسمعیل خان از طریقه نادانی بحضور شما حرکات بیجا کرده
اما زجر و زحمت و خواری و در بدری را بخود گرفت و حال تباه و سراسیمه احوال
و پراگنده روزگار بحضور بندگان سرکار رسیده با وجود این امری پدر بندگان
اقدس خرسندم که عازم حضور فیض ظهور گردید و باهمه نادانی و خردسالی عجب است
که خود را فرار دشت ادبار نکرد و امروز از کردار زشت خود پشیمان است و سرزنش
بندگان اشرف اضافه بران است . اکنون عذر نادانی و خطا کاری او را بحضور
ارجمند اقبال نشان مینویسم و التماس ازان برادر خجسته خصال میدارم که باعث
رضامندی سرکار از گناه او گذشته سردار محمد اسمعیل خان را بگذارید و خطای
اورا عفو دارید و خط تسلی برای مذکور بفرستید که بخاطر جمعی تمام بحضور شما
فرستاده شود و بخاطر داشت سرکار نامبرده را صاف دارید و گناه او را بخشش کنید
همین خجالت و شرمندگی برای مذکور کافی است و تقاضای خرد سالی سراسر ملامتی
است زیاده بر این موجب مزید عافیت است والسلام .
مختصر کلام چون فرمان سرکار امیر شیر علی خان بقندهار رسید و سردار عالی
مقدار سردار محمد امین خان مطالعه کرد از غضب براشفت و آتش غضب در کانون
سینه اش شعله زدن گرفت و فرزند خود را بد گفت و درشتی یاد کرد و نفرین نمود و در
مجلس بزبان خود جاری کرد و مرحمت فرمود که این چنین فرزند از اختیار پدر بیرون
من که پدر باشم ازوی بیزارم خدا و رسول اکرم (ص) از وی بیزار باشد زیرا که
زحمت و رنج وی بمن بسیار رسیده است . امیدوارم که در دنیا ذلیل وزبون باشد و در
عقبا گرفتار غضب پروردگار گردد . روز نیکی و خوشنودی نصیب وی نشود همانزان
بمنشی حضور امر کرد که جواب فرمان سرکار والا تبار را عریضه کنید و در عریضه
عرضه داشت بدارید و درج کنید که اسمعیل نام فرزندی ندارم فرزند باید بپدر ثمر
بخشد تا اینکه زهر هلال شود و بحق پدر و بپدر من اختیارش بخودش واگذار شوید
خواه حضور سرکار خواه فرار دشت ادبار گردد مختار است و ممکن نیست که اسمعیل
نام را فرزند بدانم و طبیعت عالی مایل بوی شود رفتاری از وی مشاهده نکرده ام
و کرداری ازوی صادر شده که سراسر ناموس شکن است بعد از تحریر و تقریر نمودن
بندگان عالی منشی حضور بدین منوال عریضه نمود .

عریضهٔ سردار محمد امین خان در جواب فرمان بندگان اقدس در خصوص
عذر خواهی سردار محمد اسمعیل خان .

فدایت گردم فرمان بندگان شهریاری رسید . از نظر دعا گوی گزارش یافت
و سه کرده سرافرازی حاصل شد در خصوص محمد اسمعیل فرزندی که در عین کودکی و خردسالی
حرکت بزرگی کند و خود را از نادانی صاحب عقل بلکه افلاطون زمان شمرد از گعده
افضل پدر خود را بجوی نخرد و منظور ندارد و از فرمان پدر تجاوز کند و خدمتگاران
حضور پدر را که هريك از آنها بمنزلهٔ فرزند و برادر و بازوی بندگان عالی میباشند
و از زمان قدیم تا حال شب و روز بخدمت حضور جان فشانی دارند يك ذره ملاحظه پدر را


(۹۳)
نکرده بدون گناه باختیار خود محبوس دارد واز پدر حذر نکند وخوف ندارد و چندین
حرکت های نامناسب ازوی صادر شود و بظهور رسد که هريك حرکات آن ناموس
شکن باشد واز خجالت سزاوار تحریر نباشد که بحضور مبارك عرضه داشت بدارم
عاقبت آن همه ناهنجاری و کجدايی باسم شکار اجازه بگیرد و فرار را برقرار اختیار
کند ونگوید که موجب بدنامی پدر است هر چند حضور سر کار که منزله پدر است
وارد شده است بخاطر این نیازمند ملالی نمیرسد لاکن همین اسم فراری به شخص بزرگ
کافی است زیرا که مشهور آفاق میگردد امید دارم که غلام نوازی کرده در باب
محمد اسمعیل خان عفو فرمایند و از حضور مهر ظهور معاف دارند و عذر پدر آزار را
بخواهند که سزاوار حضور پدر وخواستن نیست و دیدار اورا دیدن بس دشوار اما
تسلی خاطر دارم که حضور سر کار است لاکن تا زنده باشم نخواهد که نام اورا بربان
آرم وبخاطر گذرانم من از وی بیزارم خدا و رسول اکرم (ص) از وی بیزار باشد زیا ده
عمر ودولت وسلطنت در ترقی وتزاید باد برب العباد ، خلاصه کلام چون عریضه سردار
محمد امین خان بحضور بندگان اقدس رسید و دانست که رفتن سردار محمد اسمعیل خان
بحضور پدر ممکن نیست ناچار سرشته کلی از اسب و اسباب ومنزل ومكان وخدمتگار
و از نقد و جنس برای سردار محمد اسمعیل خان مقرر فرمودند و از هر باب و هــر خصو ص
تسلی داده بخدمت حضور مامور نمودند اضافه بران بجهت حضور سردار محمد اسمعیل خان
یکصد نفر پلٹن ویکصد سوار رساله مقرر کردند که شب و روز بخدمت شان حاضر
باشند و بهره داری کنند و دیگر خدمات شان را بجا آرند و از فرمان تجاوز نفرمایند
باری سخن بطول انجامید اکنون از سردار محمد اسمعیل خان شمه تحر یر دارم ، آنکه
سردار محمد اسمعیل خان برکاب سرکار قایم مقام شد واز حضور پدر دوری جست
وناامید گشت بعد از ان که مامور حضور بندگان اقدس شد رجوع بفتنه انگیزی نمود
و شب و روز از رفتار و کردار و گفتار و حرکات پدر خود بحضور بندگان شهریار
عرضه داشت مینمود و فتنه انگیزی میکرد و از بد رفتاری پدر شکایت میداشت و سخنهای
خوفیه پدر و سردار محمد شریف خان بعموی خود را آغاز میکرد و بسیاری فتنه انگیزی
و غمازی راجع بسردار محمد شریف خان کاکای خود مینمود اینکه لحظه ای نمی گذشت و ساعتی
نبود كه يك فقره شکایت بحضور اقدس عرضه داشت نمی نمود از ان جمله حکایت کان
طلا ونمونه خواستن بندگان سر کار و مانع شدن سردار محمد شریف خان کاکای
خود را بنکرات ومرات شرح حضور اقدس ساخته سخن چینی را بدرجه اعلا رسانید و ختم
کرد اضافه بران از تعمیر در و دیوار و شیرازه و کندن خندق شهر و مرمت کاری آنها
وانبار نمودن غله واجناس دیگر از اسباب قلعه داری وقلعه بندی مثلاً انجام ضروریات
آن که به کار سلطنت به کار میرود و در حضور پدر و سردار محمد شریف خان ملاحظه
نموده بود يك بيك عرضه داشت میساخت و یا بعضی اوقات که سخنهای خوفیه از تدبیر
ملك داری وسلطنت سردار محمد امین خان و سردار محمد شریف خان میزدند و سردار
محمد اسمعیل خان که از خود و فرزند بود می شنیدند هيچ يك را باقی نماند و بحضور
سر کار ذوی الاقتدار بی کم و کاست عرضه داشت کرد ویومیه خاطر بندگان اشرف را


(٩٤)
ملال آگین و کدورت آمیز نمود چنانچه خفیہ نویس بندگان سرکار که در قندهار
مامور خفیہ و آشکار بودند آنها نیز رویداد گزارشات قندهار را مینوشتند چون
سرکار ظل الله مطابق مینمودند بسخن های سردار محمدامین خان موافق می آمد
و فرق نمیکرد از ان سبب در کدورت سرکار می افزود لاکن بندگان سرکار از کمال
عظمت و بزرگی صبر می کردند و تحمل ، و بکس اظهار نمیساختند و طاقت کرده شیوۀ
بزرگی به کار میبردند و رفتار پدرانه را پیشه کرده بخاطر فاطر نمی گذراندند که
شاید سردار محمدامین خان ازین کردار ناصواب برگشته براه حق دعوت شود و از
اندازۀ خود تجاوز نفرماید بهمین منوال چندی گزارش یافت تا اینکه ظاهر شد که
سردار محمدامین خان به گفتار ناهنجار سردار محمدشریف خان گرفتار آمده رجوع
به خرابی و فتنه انگیزی دارند و میخواهند که در مقابل سر کار تقابل ورزند بعد ازان بندگان
اشرف از بسیار شنیدن و از اندازۀ افزون تحقیق کردن به تنگ آمدند و از ناچاری
بسیار ناچار شدند و بحضور مجلس و بزرگان حضور و خدمتگزاران نزدیک و دور که
بحضور اقدس حاضر بودند اظهار فرمودند و بیان کردند که ای بزرگان در بار و ای
خلق خدا و ای مردمانی که حضور دارید بندگان اشرف به گناه خود نمیدانند که
موجب این همه کدورت چیست و ایراد سر کار که تعلق به نفاق دارد کدام است که
یومیه سردار محمدامین در نفاق می افزاید و از اتفاق دوری میکند خدا شاهد است که
بندگان سرکار بازوی خود و فرزند خرد میدانم هر گاه از طرف سرکار نتیجه نفاق
دست داده باشد کدام است شما که خیرخواه دولت خداداد میباشید و نمک پروردۀ حضور
سرکار هستید چرا بخیر سرکار نمی کوشید و مانع از نفاق نمیدارید و بدون خوف ورجاء
بعرض اقدس نمیرسانید خصوص بابرادران اگر از حضور سرکار بدرفتاری شده باشد
که از حرف حق بندگان اشرف بخطاء خود نداند سبب چیست که بحضور عرضه داشت
نمی نمائید کدام وقت باشد که از حرف حق بندگان ما از شما رنجبش خدمتگزاران
رنجش یافته باشد و شمارا مانع نموده باشد هرگاه قضیه سردار محمدافضل خان را
مدنظر می آرند و دست آویز میسازند سزاوار است که تحقیق بدارند و سنجش نمایند
و از حضور دست اویز طلبند تا سرکار جواب بگوید باوجودی که قضیه سردار
محمدافضل خان اظهر من الشمس است و به جمیع شمایان و به تمامی لشکر و سپاه و بزرگان
قوم و معتبران دربار که برکاب سرکار در ترکستان حاضر بودند و حضور داشتند
و بچشم سر ملاحظه نمودند ظاهر و هویداست و کما حقه جمله شان میدانند و یقین دارم
که غباری از بدرفتاری دامنگیر سرکار نخواهد بود با وجود آن از شما خدمتگزاران
لازم است که بی پرده سهو و خطای سرکار را اگر بدانید بحضور اقدس عرضه بدارید
زیرا که سزاوار خدمتگزاران حضور که نمک پروردۀ حضور اند و محرم راز ، آنست
که سخن حق را مضایقه ندارند و بگویند و سردار محمدامین خان با وجودیکه بازوی
سرکار و قوت سلطنت افغانستان بندگان اقدس خودرا میداند ازین رهگذر هرگاه
ملال خاطر شده باشند بمثل شمایان عرضه بدارند بلکه مانع شوند زیرا که بازوی
سرکار و صاحب اختیار سلطنت افغانستان است بلا مضایقه سخن گویند و خیر وشر دولت
خداداد را بعقل كامل سنجیده عرضه داشت بدارند البته فرمودۀ ارجمندی رضا مندی


(94)

سرکار است و هیچ وقت بندگان اشرف از گفته حسابی سردار مذکور آزرده خاطر
نمیشود شاید از قضیه سردار محمد افضل خان برعکس شنیده باشد بعد از اینکه عرضه داشت
بدارد از دو حال خالی نیست یا بندگان سرکار بدلیل و برهان ملامتی را از خود رد میکنند
یا عرضه داشت شان را تصدیق میدارد لکن باعث کدورت کردن و باندك چیز خاطر
خطیر بندگان ما را آزرده ساختن از بهر چیست مختصر کلام بازهم بندگان سرکار
از کمال بزرگی و عظمت شنیده را نشنیده انگاشته از روی مهر و محبت سخن می کردند
با وجودیکه خوفیه نویسان رویداد ولایت و رفتار و کردار سردار محمد امین خان
و سردار محمد شریف خان و اراده نمودن و حرکات شان را از روی تحقیق تشخیص کرده
بدون کم و زیاد بحضور سرکار اشرف والا بی کم و کاست عریضه می کردند تا منظور
حضور اقدس شده در انجام آن کرند ناژیائی که شخص فرستاده بعد از موعد امر شده
از قندهار باز گشت و بحضور بندگان اقدس رسید و جمیع احوالات و گزارشات و تمامی
حرکات و کردار سردار محمد امین خان ومحرك فتنه و فساد بودن سردار محمد شریف خان را
كما حقه بعرض اقدس رسانید و بندگان سرکار را بحیرت انداخت بعد از ان سرکار
ذوی الاقتدار بعد از تحمل بسیار و اندیشه بی شمار مجلس کنکاش نمودند و از هر طایفه
بزرگان قوم را طلب فرمودند و مجلسی بزرگی که عبارت از دو هزار نفر از هر قوم جمع
آمده بودند برپا کردند و بی زبان مبارک فرمان نمودند که ای مردم و ای بزرگان
افغانستان دانسته باشید و آگاه شوید که سردار محمد شریف خان شیطان و فتنه انگیز
و نفاق اندیش است و شورش را برپا کرده و فتنه خوابیده را بیدار ساخته و اتفاق را
به نفاق مبدل گردانیده چنانچه ازین کردار و رفتار فلك کج رفتار را بحیرت انداخته
اکنون بدانید و آگاه باشید که شهریار عدالت گستر را برقرار نماند و آسوده
خاطر نگذاشت و فتنه انگیزی و غمازی را بپایان رسانید و اتفاق از دست رفت حال
لازم شد که صریحاً بجهت سردار محمد امین خان فرمان بفرستم و اخباریاتی که از ابتداء
تا انتها بظهور رسیده و به تحقیق پیوسته و حرکاتی که صادر شده همه را در فرمان
درج بدارم و يك بيك جویا شوم و سبب آنها را سوال نمایم و جواب طلب باشم تا دیده شود
که چه نحو جواب میدهد شما مردم که اقوام و نمك خوار و خدمتگار میباشید و خود را
دولت شريك و خیر خواه میدانید چگونه خیر وصلاح باشد ومصلحت بدانید بدون خوف
و رجاء بعرض حضور برسانید و مضایقه ندارید و سخن را بحق و راستی بیان سازید اضافه
بران شما را بخداوند قسم میدهم که لحاظ بندگان اشرف را نکنید و از در راستی
سخن کنید بکدام جانب که گناه باشد بدون کم و زیاد عرضه دارید .

فرد :
مرد را دوستان ما حیدل زیور دین وزینت دنیا است !

زیرا که بندگان سرکار شما را صادق میداند و حرف شما را بصدق میداند هر چند
که خود بندگان اشرف جمیع امورات سلطنت خود را كما حقه میداند لا کن امور
دنیا و روش زمانه چنین است و مشورت خالی از خلل است باری چون کلام سرکار


(۹۹)
تمام شد جميع اركان دولت متفق الكلمه فرمان شهریار والا تبار را حق گفتند و فرستادن فرمان را مصلحت دادند و خلاف قانون جهانداری را راجع بطرف سردار محمد امین خان نهادند و قسم یاد کردند که حق بجانب سرکار وخلاف آن بطرف سردار محمد امین خان است . بهر حال چون مجلس حضور تمام شد بعد ازان بندگان اقدس و پادشاه عدالت گستر بنا به مصلحت دید ارکان دولت بجهت سردار محمد امین خان فرمان فرستادند باین مضمون :
(سواد فرمان سرکار والا تبار امیر شیر علیخان باسم برادر محمد امین خان)
ارجمند اقبال نشان برادر مهربان سردار محمد امین خان از دور و نزدیک شنیده میشود و اخبار های متواتر از نفاق بحضور سرکار میرسد و از دوست و دشمن سخنهای ناصواب و نفاق اندیش منظور حضور می گردد چنانچه سردار محمد شریف خان را محرك فتنه وفساد میدانند لا كن بندگان اقدس میدانند که در ضمیر محبت خمیر شما این چنین سخنهای نفاق اندیش که موجب خطر است تاثیر نمی بخشد بلکه واضح و روشن است که سخن چین فتنه انگیز را رونق سخن گفتن نمیدهد و بعقل كامل وضمیر روشن راجع شده نيك را از بد و دوست را از دشمن سوا میدارید با وجود آن همه مطمئن خاطری که بندگان اقدس از ارجمندی دارد باری ضمیر صافی نهاد چنان پرتو انداخت واقتضا نمود که از طریقه محبت پروری اخبارات شنیعه را اطلاعاً فرستاده وارجمندی را واقف گردانم احیاناً این اخبارات اصل دارد یا خیر با وجود آن خاطر اقدس از رفتار و گفتار سردار محمد شریف خان که شب و روز بحضور شما حاضر است و نسبت برادری دارد چون بید لرزان است . صدقا میدانم ویقین میدارم که سردار مذکور شوروی پایه از کید و کیادی فارغ نباشد زیرا که از زمان خردسالی سرشت او راجع به نفاق است و نفاق را دوست میدارد هر چند فرزند يك پدر و مادر است اما خداوند عالم (ج) پنج انگشت را برابر ساخته و برابر نکرده هر يك را خصلت دیگر است بعضی را رفتار نیکو عطا کرده و برخی را برعکس آن چنانچه دشمن دانا از دوست نادان بهتر است و فرموده استاد است .
فرد
خصم دانا که آفت جانست
بهتر از دوستی که نادانست
چنانچه از اخبارات متواتر ظاهر میشود که برج و باره و در و دروازه وخندق و شیر ازه قندهار را جدید تعمیر میدارید و مبالغ های خطیر صرف وميل ميسازید ارجمندا هر گاه راست باشد بکدام دولت فراوان و خزینه های بی پایان که در قندهار موجود دارید اینقدر مصارف میکنید و هر گاه شکست و ریخت شده باشد و ضرور شود مرمت باید کرد ناین قدر مبالغ صرف خاك ولای که يك پول فائده ندارد و مخارج بید امود الحمد الله والمنه امروز از فضل خداوند ( ج ) و دعای پدر بزرگوار بندگان اقدس میداند بل ظاهر است که خطه افغانستان آسوده و آرام است و از هیچ طرف غباری ندارد وملالی بهم نرسیده و امید از درگاه خداوند (ج) چنان است که بعد ازین هم نرسد البته آن ارجمندی هم میدانند و هر گاه از قول اخبارات خاطر شما نگران است


(٩٧)

واز حضور سرکار والا نیاز مشوش خاطر و پریشان احوال میباشید خلاف محض است حاشا و کلا خدا وند نخواسته باشد که در ضمیر سرکار گذشته باشد و یا بگذرد چگونه رواست که بندگان اشرف بازوی خود را قطع کند و بشکست دولت خود کوشد و خود را بدنام عالم سازد هیچ عاقل و دانا، بلکه نادانی با شد که بدون درد و الم از اندك اعضای خود که گویا يك دندان باشد بگذرد تا به قطع دست و پا چه رسد افضل از همه آنکه شنیده شد که مالیات ملکیه را از فقراء غله گرفته در شهر انبار کرده باشید و مثل آن از هر اجناس و اشیاء که تعلق به قلعه بندی داشته باشد انبارهای وافر بهم رسانده باشید اکنون همه این حرکات که از اخبارات شنیده شده با که به تحقیق انجامیده موجب حیرت است! وسرکار والا را بحیرت انداخته باز هم بندگان اشرف امر می کند که هر گاه یگان نتیجه از نفاق از حضور اقدس ظاهر شده باشد کدام است ممکن است که از خاطر سرکار محو شده لازم آنکه اطلاعاً عرض داشت بدارید و سزاوار برادری را بجای آرید و کوشید تا غایة ما مقیدت آن منظور حضور اقدس شده ازان اراده وفعل ناصواب دست کشیده شود و پیرامون آن نگردد لاکن حضور اقدس هر چند ملاحظه میدارد متوجه دولت خداداد میشود آثاری از این گونه در ضمیر سرکار نمی گذرد و حرکتی که موجب خرابی دولت و بدنامی سرکار باشد قطعاً بمد نظر نمی آید هر گاه ایراد در تموغه طلا، باشد سزاوار کدورت ندارد و نقصان پذیر نیست هرگاه آمدن ارجمندی سردار محمد اسمعیل خان شما را متوحش ساخته باشد آنهم سزاوار اندیشه نباید بود فرزند شما و خود شما فرزند و بازوی سرکار و غم شريك می باشید ولایت حق طویت بندگان اقدس چنان است و چنان میخواهد که دشمن را بفضل خداوند بقوت و زور بازوی شما دفع سازد چه نحو میشود و چه گنجایش دارد که سرکار اشرف بازوی خود را قطع دارد و دشمن را بخود قوی سازد.
بهر حال خواهش اشرف اقدس از شما آنکه غماز فتنه انگیز بسیار است خصوص سردار محمد شریف خان که سرشت او پرورده آب و گل نفاق است و از زمان طفلی تا حال غیر از نفاق از وی چیز دیگر صادر نشده و بعد ازین چگونه خواهد شد شعر فردوسی در باره او مطابق است:

درختی که تلخ است وی را سرشت گرش برنشانی بباغ بهشت
و راز جوی خلدش بهنگام آب به بیخ انگبین ریزی وشهد ناب
سر انجام گوهر بکار آورد همان میوۀ تلخ ببار آورد
اکنون خرسندی و رضامندی حضور سرکار آنکه راجع به سخن آنها که غماز


(98)
وسخن چین باشد باید نشنوید و به عقل خدا داده خود عمل کنید و عاقلانه متوجه ضمیر حق
بین صافی نهاد بندگان اقدس شوید و ضمیر روشن منیر صاف اعتقاد خود را ازین دغدغه
صاف دارید و خود را وسلطنت خود را از سر کار ودولت خداداد سر کار شهر یار والاتر
خود دانسته بادل قوی بامور ملك و سپاه و فقرا . و رعیت پرداخته از طرف سرکار
ذوی الاقتدار و بندگان اشرف مطمئن خاطر باشید که هیچ وقت بخرابی دولت خود
و بدنامی و خرابی بازوی خود راجع نمیباشم بهمین گفتار خود خدا وند را شاهد میدارم
که از روی صدق وصفا است لازم که آن ارجمندی بخاطر جمع ایندغدغه کیانان رویداد
وگذارغات خود را با امورات سلطنتی و آسودگی سپاه وفقرا . قلمی ذارید واز
اخیارات شنیده سر کار که در فرمان از طریقة محبت درج است از حقیقت آن
خاطر بندگان اقدس را جمع سازند اکنون هر گاه گناه سردار محمد اسمعیل خان
را که فرزند ما وشما است و گناهکار است عفو دارند و از باعث خرد سالی بخاطر داشت
بندگان شهریاری از گناه گذشته مذکور بگذرند و بخاطر داشت سر کار عتاب حضور بدارند
که فرستاده شود لاکن از شخص نادان و جاهل خصوص از بابت خرد سالی امید عاقلی
ودانائی داشتن بسی دشوار بلکه ممکن نیست و نخواهد بود اما چه باید کرد.
فرزند اگر چه عیب ناك است
در چشم پدر زعیب پاك است
مختصر کلام چون فرمان قضا جریان بندگان اقدس سر کار امیر شیر علیخان
در قندهار رسید و منظور حضور سردار محمد امین خان گردید و از نظلر سردار مذکور
گزارش یافت و مضمون مندرجه اش مفهوم گردید خصوص که فرمان سرکار از نظر سردار
محمد شریف خان گزارش یافت و شکایت خود را در فرمان درج دید از شدت غیظ چون
مار ارقم بخود پیچید و از غلیان غضب کف از دهن سرداد ولرزه در اندامش افتاد چنانچه
رشحه ولرزه خود را سرشته کرده نمیتوانست با وجود آن زبان بشکایت باز کرد وبسی
شکایت نمود و سخنهای بی باکانه از زشت بسیار بگفت و از زرگی برادر که پادشاه
بود و بزرک زادگی و برادری خود شرم نداشت چنانچه از طرف سرکار در طینت صافی
طینت سردار محمد امین خان کدورت انداخت و ملال آگین ساخت بعد از ان سلسله نفاق را
بجنبانید و در فتنه انگیزی دادسخن وری داد و در حضور مجاس به آواز بلند سر کار
امیر شیر علیخان را سخن های ناسزا و نا مناسب گفت و پاس خاطر پادشاه را منظور نکرد
چنانچه سخن های مکر آمیز و بیان های شور انگیز مذكور به سردار محمد امین خان
تأثیر نمود وقلبا سردار محمد امین خان از طرف سرکار کدورت آمیز شد واز چاه
مروت بدر گر دیده راجع به نفاق گردید لهذا سردار محمد شریف خان چون کار را
بمدعای خود دریافت و سردار محمد امین خان را تاکید خود از خود کرد و با سر کار
امیر شیر علیخان دشمن ساخت و کینه ی خودرا بحکمروهی نشاند بعد از ان سخن های مکر
آمیز خود را بروی کار آورد و بحضور سردار محمد امین خان عرضه کرد که سرکار
امیر شیر علیخان ما وشما را بحال خودنمی گذارد که با حکومت قندهار که از پدر
میراث داریم حکومت ورزیم و با داد پدر قناعت داریم اول فرمان او را جواب نباید


(۹۹)

فرستاد دوم زود تر تدارک لشکر کشی باید شد و انجام لشکر را منظم باید
کرد و آماده جنگ باید بود ولشکر کشیدن و آمدن سر کار اقدس را انتظار باید داشت
زیرا که سر کار از ما و شما شکایت کرده وبند گان ما باید از کردار وی شکایت
داریم ویقین داریم که عنقریب با دریای لشکر خواهد آمد وما و شمارا آسوده وآرام
نخواهد ماند هر چند زودتر تدارک داریم بهتر است باری چون سلسله کید رباشد وفتنه
انگیزی سردار محمد شریف خان ثمر بخشد وعنان اختیار در قبضه اقتدار مذکور
شد اول در جواب فرمان سر کار سکوت ورزید وجوابی نفرستاد دوم لشکرهای قندهار را
آماده ومکمل ساخت سوم به تسخیر قلعه کلات که در آنوقت بدست سردار فتح محمد خان
پسر وزیر محمد اکبرخان بود کمر بست و اراده گرفتن کرد لهذا سردار محمد امین خان
سردار محمد شریف خان را به تهیه وتدارک لشکر کشی در قند هار بگذاردید
اکنون از حضور سر کار امیر شیر علی خان تحریر دارم.
لهذابند گان اقدس بعد از فرستادن فرمان قندهار امیدوار جواب از حضور سردار
محمد امین خان بودند جواب نرسید هر چند که یومیه اخبارات نفاق متواتر از جروی و آلی
از قندهار میرسید اما بند گان اشرف در صبر وتحمل می افزودند وازوکی را از دست
نمی دادند تا آنکه مدتی طول کشید و جوابی نرسید خیلی مزاج اقدس تغییر کرد وکدورت
آمیز شد نا چار فرمان ثانی اسمی سردار محمد امین خان فرستادند ومختصر حرف چند درج
کردند اعنی جواب نفرستادن و سکوت ورزیدن از بهر چیست پاسخ فرمان دوم از فرمان
اول اضافه تر طول کشید وجوابی بحضور اشرف اقدس نرسید چون فرمان ثانی تاخیر شد
وجوابی نرسید تاب وطاقت بحضور شهریار عدالت گستر باقی نماند و غضب بر طبیعت
بندگان سر کار مستولی شد و بحیرت ماندند و متفکر شدند بهر حال چند روزی چنین
گذشت بازهم از کمال عظمت وبزرگی در صبر وشکیبائی افز و دند فرمان ثالث باین
مضمون فرستادند که از جملها فرمان اول محبت آمیز وفرمان ثانی شفقت خیریه آن از جمله
و برادر پرستییز فرستاده شد و انتظار جواب مدتی گزارش یافت و از تاخیر در گذشت
وجوابی نیامد ظاهر شد که دولت خداداد منظور نظر سردار محمد شریف خان شدوشما
نیز گفته اورا عمل کردید واتفاق مبدل گردانیدید بکردار خود مختارید اکنون لازم است
که باید وشاید جوابهای بندگان اقدس را صریح در باب فقرات فرمان اول و فرمان دوم
که بفر موده سردار محمد شریف خان مجاز وفتنه انگیز که بخرابی دولت افغا نستان
می کوشد سکوت ورزیدید فرمان سوم را سکوت نکنید و تا خیر ندارید که موجب
کدورت و باعث تفرقه و بربادی دولت خواهد شد و دیگر بندگان اقدس طاقت نمی دارد هر چند
واضح است که عقل خدا داده را برباد دادید و بکید کیادان گر فتار شدید و فتنه
انگیزان عنان اختیار را از دست شما ربودند و بخرابی دولت شتابید تمامی دولت خداداد
کوشیدند و فرمان های بندگان سر کار که سراسر نصیحت و شفقت بود در باب شما عبوی نخريدند
اکنون در امورات خود مختارید اما بطریق محبت التماس میدارم که جواب فرمان سر کار
را واضح بفرستید تا از روی عریضه شما دانسته بندگان اشرف گردیده بعمل آورده شود


(۱۰۰)
تاکید است مختصر کلام چون فرمان ثالث قندهار رسید وسردار محمد امین خان
وسردار محمد شریف خان مطالعه نمودند سردار محمد شریف که مایه فساد وکینه بود
و فتنه را بر پا نموده بود جواب فرمان سرکار امیر شیر علیخان را بدون امر واجازه
سردار محمد امین خان باختیار خود نوشته کرد و بحضور سرکار فرستاد .
سواد عريضه قندهار در جواب فرمان سرکار امير شير عليخان از جانب سردار
محمد شریف خان فدایت شوم فرمان اول و ثانی وثالث رسيده زیارت شد امیر کبیر جناب
بندگان سرکار اشرف اقدس را پادشاه خطۀ افغانستان وجانشین مقرر كردند
ونگین دولت افغانستان را كما كان به تصرف بندگان سرکار درآوردند و برادران
واقوام وجميع افغانستان را امر بفرمان برداری سرکار والاقر نمودند و حلفا را نصیحت
دادند که از فرمان سرکار تجاوز ندارند و بامر و نهی پادشاه خود امید مطابق فرموده
خداور سول اکرم ص (بعمل آورند اکنون اظهر من الشمس است که جمیع افغانستان
تحت فرمان وخدمتگار ودعاگوی دولت خداداد است اما باین حد و امید که امیرکبیر
در خصوص برادران و اقوام وبزرگان افغانستان البته بجناب سرکار همایون هم سفارش
نموده باشند افضل از همه در بارۀ برادران وجايداد موروثی شان بیشتر تأکید و سفارش
کرده باشند چون بندگان اقدس بدولت و اقبال بر تخت سلطنت افغانستان بر قرار شدند
هنوز سالی نگذشته بود که باندک بد رفتاری سردار محمد اعظم خان با مر این برادر
بزرگ سردار محمدافضل خان که راستند و دولت عظمی خرج کردند و رفع سفر را برخود
گرفتند تا به ترکستان مشرف شدند عاقبت بگفته سردار محمد رفیق خان که شکست دولت
افغانستان را خواهانند يك ركن سلطنت خود را خراب کردند و ملك موروثی او را
از تصرف او بدر نمودند اضاف بران همچنان شخص بزرگ که بزرگترین برادران
بودند وسزاوار صد گونه نوازش داشتند هر چند گناه کار میبودند مناسب ولايق حبس
نبودند هنوز همان قضیه انجام نیافته و بربانيها جاریست وسالی ازین فتور وبد نامی
نگذشته ومردم زمانه متحیرند و سبب قضیه را یکی از دیگر سوال میکنند که چرا بندگان
اقدس چنین کردند فدایت گردم همان قضیه هنوز برپاست و از زبان مردم نیافتاده که
خیال سرکار بخرابی قندهار کمر بسته وقوراً جزوی سخن را دست آویز میسازند
چنانچه کان طلا که بنظر مردم مشهور آفاق گردیده لاکن قلیلی موجود نشده هرچند
در کان تردد ومخارج بیشتر میشود کمتر بهم میرسد غمازان وفتنه انگیزان آنرا دولت
بزرگ قرار داده اند و بندگان سرکار بگفته اوشان میل کرده طالب شده اند وطلب
حضور فرمودند و حقیقت کمی و افزونی کان طلاء را بحضور مشخص نمی دارند انصاف
باید کرد کجا سزاوار بزرگان و پادشاهان خواهد بود عرضه داشت دیگر در خصوص
شکست وریخت دیوار واطراف شهر قندهار که برهم و خراب شده بود بعد از سفر هرات
که خرابی وفرسودگی او به نظر معلوم میشد امر بمرمت کاری فرموده شد این راسر کار
ذوی الاقتدار بگفته فتنه انگیزان و غمازان اسباب جنگ پنداشته سبب آبادی او را
فرمان فرستادند و حقیقت چون و چرای او را خواهش کردند خوشتر از همه تواقشعات
بندگان سرکار که غلام عقیدت کیش را فتنه انگیز خطاب کردند افضل آنکه مرحمت


(۱۰۱)
فرموده اند که از زمان خورد سالی پیشه غلام نوازی باشد البته یقین خواهد بود زیرا که پرورش یافته حضور بندگان اقدس میباشم واز طینت غلام میدانند و حال خداوند عالم را گواه طینت خود میگیرم که شب وروز کشش و کوشش وسعی در اتفاق میدارم و از نفاق دوری میجویم باوجود آن از حضور سرکار نفاق اندیش مرتبه بزرگی یافته ام و باین اسم سرافرازی حاصل نموده ام پس درینصورت پادشاه افغانستان و سریر آرای خطۀ مذکور بهر باب وهر خصوص درباره دعا گویان مختارند وامر امر بندگان اقدس است و این دعا گویان وخدمتگاران فرمان برداراند هر گاه مرحمت شهریاری این خدمتگاران را سزاوار حکومت قندهار ولایق خدمتگاری ندانند مختارند فرمان عزل بفرستند البته دعا گویان سر را قدم ساخته بحضور سرکار انور والا رسیده میشود امید است که در حضور فیض ظهور بخدمت گذاری چندانی ( کش برداری ) ؟ سرافرازفرمایند زیرا که چند الی حضور بهتر است ازحکومت قندهار وفخر غلامان است والسلام ، خلاصۀ سخن چون عریضۀ الندهار بحضور اقدس شهریاری وارد شد و از حضور مبارک گذارش یافت ومضمون عریضه که سراسر فتنه انگیزی ونفاق بودسرکار عدالت گستر را به تعجب در آورد وعریضه مذکور را در حضور بزرگان مجلس خواندند و بزبان مبارک جاری کردید که ای مردم امروز بفضل خداوند در افغانستان اسم پادشاهی بنام بندگان عنایت است وجای نشین پدرمیباشم هرگاه افغانستان که تابع فرمان سرکار اقدس میباشند امری پیدا شود وظاهر گردد چنانچه کیان طلاء قندهار لازم خواهد بود که مرد ما ملان ملک وحاکمان ولایت بحضور سرکار عریضه بدارند یا نه ، بعد از آن که آنها غفلت ورزند و یا سهواً فراموش دارند واطلاعاً عریضه ندارند و بندگان اقدس ازدیگر طرف اطلاع یابند سزاوار است که فرمان فرستاده جویا شود یا خیر، وقت افز آینکه سرکار را باز خواست دارد و جویا شود به حاکمان ولایت بدر سد بواسطه کینه حتمانند وفتنه انگیزی را برپا دارند وفرمان سرکار را بیجا نگذارند بعد ازان چه توان کرد واز کمال بزرگی وعظمت وفرمان روائی چه باقی خواهد ماند انصاف دهید و از در انصاف بحضور اشرف عرض دارید وسخن حق را بلا مضایقه و بلا ملاحظه اظهار دارید چه اگر حرف بندگان اشرف وسخن سرکار برخلاف مروت وانصاف باشد واز قاعده بیرون سخن کند واز در انصاف تجاوز بدارد باید سرکار را مانع شوید و نگذارید که دیگر ازین رهگذر خواه کان طلاء و یا امور دیگر باشد باز خواست دارد اضافه بران هرگاه دلیل دیگر و رفتار دیگر واکردار دیگر که لازم باشد وسرکار نداند ومتوجه نشود ظاهر دارید تاسر کار والا تبار بهمان منوال رفتار و خود را ازملامتی مردم واز خود و بیگانه نگاه دارد لهذا چون کلام بندگان اقدس تمام شد جمیع برادران واقوام وبزرگان در بار باتفاق عرضه داشت نمودند وفرمان بندگان اقدس را تقویت کردند وعرض داشت نمودند که امروز خداوند عالم تاج وتخت وسلطنت افغانستان را بسرکار رعیت پرور لایق دیده وعطا نموده و تمامی امر ونهی خطۀ مذکور را در قبضۀ اقتدار سرکار امیر فرموده که از جزوی وکلی اموری که ظاهر شود سزاوار است که سرکار بنيك اختر


(۱۰۲)
باز خواست دارند و بجميع خدمتگاران و حاکمان لازم است که هر امری باشد چه از
جزوی و کلی بحضور فیض ظهور عرضه داشت بدارند و فرمان سر کار و مرحمت شهریار
در این خصوص حق است و دلیلی دیگر بهتر ازین بخاطر غلامان نمیرسد که بعرض اقدس
رسانیده شود باری چون سخن بدینجا رسید سردار محمد رفیق خان که وزیر اعظم بود
و در فتنه انگیزی و غمازی خیلی مهارت داشت بلکه در لباس تلبیس از وی پیش قدم
تر موجود نمیشد چنانچه قبل ازین شمه ای از سخن چینی و فتنه انگیزی مذکور تحریر
شده بود و در اینوقت دست آویز فتنه انگیزی را دریافته بسخن در آمد بحضور سر کار
والا تبار عرضه داشت نمود که فدایت شوم خدمتگاران حضور و وزراء و در باریان نزديك
و دور پوشیده سخن کردند و پوشیده بعرض حضور رساندند غلام نمک پرورده و خرد
بزرگ شده حضور شهریار اقدس والا میباشم و حیات غلام حضور سر کار است هر چند
غلام را از عرضه داشت مانع دارند اما رگ و ریشه ام طاقت آورده نمیتواند غلام نیز
چیزیكه بخاطر برسد بدون مضایقه عرضه داشت میدارم با وجود که غلام دو سه
کلمه عرض کردم هر گاه اجازه باشد و از حضور مبارك امر فرمایند بدون خوف
واضح بحضور فیض ظهور از روی صدق و صداقت عرضه داشت میدارم غلام نوازا این سلسله
نفاق نه این است که امروز در افغانستان جاریست از قدیم اینگونه رویداد و این طریقه
گزارشات در عالم بوده و هست چنانچه در عصر آدم علیه السلام قابیل در حق برادر خود
هابیل چه کرد با وجود یکه اول دنیا و پیغمبر زاده بودند و در تواریخ عالم ازین رقم
بسیار ثبت است چنانچه در زمان فریدون پادشاه کیان که فرزند خود ایرج را به تخت
سلطنت کیانی نشانید سلم و طور که برادر بودند بچه نوع ایرج را به قتل رساندند
و اورنگ زیب پسر شاه جهان باعث پنجروزه دولت دنیا که بقایی ندارد پدر را از چشم
محروم کرد و دو برادر خود را به قتل رسانیدند و خود را بسلطنت عارضی پنجیر و زه
با وجودیکه میدانست بر قرار کرد و نادر شاه افشار هم چنان فرزند خود را که بر تخت
داوای بنشاند عاقبت با اندك حرفی از دو چشم بیکار کرد هر گاه از پادشاهان قدیم
خصوص از طایفه کیان که سبب همین حکومت بی بقاء پدر بفرزند و فرزند در حق پدر چه
کردند تقریر دارم سخن بدر از میکشد و مطلب غلام از دست میرود لاکن در جمیع تواریخ
عالم در این خصوص نظر افگنده شود شاهد مدعا است و خلافی در ان نیست فدایت گردم
پادشاه و صاحب سلطنت که تخت نشین شد پدر و برادر و فرزند ندارد و همه کس خواهش
دارد که خود را صاحب تاج و تخت سازد و پادشاه گرداند اگرچه حال سلطنت نداشته
باشد لاکن خداوند بهر کس لایق نمی بیند و مناسب نمیداند امروز خداوند عالم پادشاهی
افغانستان را بقامت سر کار سزاوار دانسته و زیبانیده و عطاء فرموده هر گاه بندگان
اشرف میخواهند که برفتار امیر کبیر رفتار دارند خصوص با برادران بسی دشوار است
برادران امیر کبیر پنچنفر خدمتگار داشتند و دست تصرف شان از هر خصوص کوتاه بود
امروز از امیر کبیر سیزده پسر موجود است و بسیاری آن لشکر و توپخانه دارند
و بحکومت میگذرانند و همه شان خود را چون سر کار والا تبار از رگت میدانند لاكن
نمیدانند و از حد خود تجاوز مینمایند و غلط فهمیده اند.


(۱۰۴)
فرد
چراغی را که ایزد بر فروزد
مرا کس پف کند ریشش بسوزد
با خدا داد گان ستیزه مكن
که خدا داده را خدا داده است
مختصر کلام عرض غلام آنکه خواه برادر و اقوام خواه خدمتگار آنست که فرمان بردار و تابع فرمان باشد و با خلوص کمر بند دویا در سر کار جان فدا کند و حق نمك خوارگی بجای آرد البته همان شخص قوم و برادر و خدمتگار است زیرا که فرمان بردار است و پادشاه خود را ظل الله و خود را خدمتگار و جان فشان میداند در اینوقت که نگین سلطنت را خداوند با بکف کفایت سر کار عطا کرده زهی سعادت شخصی که تابع فرمان باشد و فرمان پادشاه را بخود واجب داند و البته روز افزون خواهد بود هر کس که از فرمان پادشاه تجاوز کند و با مر پادشاه عمل نکند و گرفتار نفس پلید و رهبر ابلیس باشد البته سزای او در کنارش داده شود تا گوش زده دیگران گردد هر کدام بمرتبه خود دانند و از حد خود تجاوز نفر مایند غلام چون از زمان طفلی و ایام خورد سالی دست پر ورده حضور و خدمتگار قدیم و تربیت یافته و نمك خواره ام عرضه داشتی که بخاطر دارم و به عقل ناقص دریافته باشم بدون کم و زیاد و بدون شیب و ریب و بدون کید و فریب بحق و راستی بعرض حضور بند گان اقدس برسانم و پاس نمک خواری بجای آرم زیاده براین امر، امر سر کار است. « حافظ وظیفه تو دعا گفتن است و بس. »
امور مملکت خویش خسروان دانند
گدای گوشه نشینی تو حافظا مخروش
خلاصه کلام هر چند سخن بطول انجامید لاکن مجبر كتاب ناچارم با ید بعضی رویداد را شرح وار بنویسم تا خردمندان روز گار و دانشمندان کار وزار از گزارشات چون و چرای رویداد آگاه شوند و برایشان واضح و روشن و هویدا گردد بهر حال بعد از بیان های سردار محمد رفیق خان سرکار ذوی الا قتدار پادشاه رعیت پرور شهر یار خدا جوی تفکر افتادند و متفکر ماندند زیرا که نیت بندگان سرکار امیر شیر علیخان اصلا مایل و راغب به نفاق نبوده و میخواست که بر فتار امیر کبیر بابر اوران و دیگران رفتار دارند لاکن تقاضای زمانه در ایام سلطنت سرکار بر عکس آن رفتار داشت چنانچه از رفتار نفاق اندیش برادران و کردار و گفتارشان ظاهر شد بهر حال چند روزی در تحمل افزوده دیگر در مجالس اظهار نمیفرمودند اما دفعه دیگر شخصی را خوفیه که خدمتگار صادق بود در قندهار فرستادند و امر کردند که چگونگی رویداد قندهار را کماحقه و بدون كم وزياد بعرض اقدس عرضه داری».
این بود که ازین واقعه یکماه و نیم گزارش یافت شخص فرستاده باز گشته بحضور سر کار وارد شد و جمیع رویداد قندهار را از جزوی و کلی بخود متجسس کرده و ملاحظه نموده بود بحضور سر کار بازگفت و همه عرضه داشت مذکور از نفاق و نفاق اندیشی که دیده بود بعرض اقدس رسانید و بغیر از نفاق سخن دیگر از قندهار نیاورده بود چنانچه افضل نفاق آنکه سردار محمد شریف خان به تسخیر کلات کمر خود را بسته و میخواهد که بزودی اشکر فرستاده تصرف بدارند چون سخن بدینجا پیوست خصوص تسخیر کلات که بعرض بندگان والا رسید دیگر صبر و تحمل بسر کار اقدس باقی نماند فوراً سردار محمد علیخان که ولیعهد


(۱۰۱)
و صاحب اختیار دولت افغا نستان بودند بحضور مبارک طلب کرده امر فرمودند که
بزودی سرشته لشکر و انجام سفر را از هر خصوص آماده وتیار کرده شش ماهه تنخواه بجميع
ای لشکر وافواج خونخوار داده انتظار فرمان باشید که عنقریب بفضل خداوند عازم قندهار
خواهیم شد و قورخانه هرااز لشکر جرار جنگ دیده بیامر کردگان هوشیار مامور کلات
بدارید که بلا توقف خودرا بزودی در کلات برسانند ودر کلات از دست برد دشمن خو درا
تا ورود بندگان اقدس نگاهداری نمایند زیرا که سردار محمد شریف خان اراده دارد
و میخواهد که بالای کلات لشکر گرفته برود و با عیال سردار فتح محمد خان مقدمه
بیاود وشمشیر خودرا باعیال نشان بدهد وظاهر سازد اما از درگاه خداوند امید وارم
که عیال سردار فتح محمد خان باطولی غیاصه دار که در کلات موجود است از عهده
سردار محمد شریف بر آید مختصر کلام چون بندگان همایون بسردار عالی سردار محمد علی خان
انجام سفر را امر فرمودند وبعد از ان رفتن قندهار را بخود جزم کرده روز را بشب شب
را بروز می آوردند و خیال رفتن شان بجانب قندهار بسیار بود واراده و تلاش شان از حد
افزون چنانچه منشی حضوررا امر فرمودند که فرمان صریح بجهت سردار محمد امین خان
تحریر کند که مهمان پذیر باشد.
(سواد فرمان سر کار امیرشیر علیخان در قندهار باسم سردار محمدامین خان)
مدت یکسال بیشتر است که بندگان سرکار آن ارجمند برخوردار را بفرمان بسیار
از فرستادن زحمت داده چنانچه زمانی که از سفرتر کستان بازگشته وارد کابل کردیدیم
تأحال چندین فرمان محبت آمیز که سراسر شفقت ومحبت بود بجهت ارجمند فرستاده شد
بلکه ارجمندی را باز دوقر زند ودولت شريك وغم خوار سرکار دانسته بطريق التماس
بعضی مطالب را در فرمان درج میفرمودم چنانچه نمونه طلاء دست آویز سخن چیده شد
و این همه فتنه انگیزی برپاگشت و کینه و کجادی بر روی کارآمد و الا سو نخطه و خواستن منظور
از شکریت درگاه پروردگار وخورسندی حضور بندگان اقدس بود سبب توقف کردن
وجواب نفرستادن چه شد و برعکس آن رفتار نمودن از چه روست اشاعه يران يوميه اخبارات
مترعش بحضور رسیدن و به تحقیق انجامیدن چرا از حضور اقدس کدام بفرمانداری
صادر شده که باعث این همه کدورت ارجمندی گردیده وشما را بخوف وانداخته است
خداشا هد احوال است که بندگان اقدس تا کنون دولت شما را از خود میدانست
و شمارا بازوی خود قرار میداد و چندین اخبارات تحقیق شده را که شنیده میشد
نشنیده می انگاشت وتحمل میکرد با وجودیکه کماه حقه دانسته بندگان اقدس
بود که فتنه انگیز بزرگ وسخن چین غماز محمد شریف خان که در حضور شما
حاضر است بلکه کلیه اخبارات را از دست شما ربوده اند چنانچه فرمان سر کار باسم
شما فرستاده شد و جواب فرمان بمهر سردار محمد شریف خان بحضور اقدس رسید که
سرا سرنوشته مذکور از نفاق و فتنه انگیزی بود که تمامی عریضه او چیزی نوشته بود
که سزاوار شان خود مذکورمیداشت اینقدر جرئت و بزرگی از کجا پیدا کرده که اینچنین
پادشاهان متاخرین (۱۰۰۰ جلد ) ب محمد صادق ج نماینده مذکور چاپمحد محمدمان رجب علی ع ۷ ر ۳۲


۱۰۰

بی ادبا نه عریضه کرده و سبب چیست که خود شما با ختیار خود عریضه
نمی فرستید و هر مطلبی و خواهشی که داشته باشید در عریضه خود درج
نمی دارید وعنان اختیار خود را بسردار محمد شریف خان فسادپیشه وامیدندارید که
خود را مشار الیه وصاحب اختیار میسازد و گستاخانه پیش میآید لهدا هر گاه عریضه

مذکور بامر شما است عجب است و عقل خدادادۀ شما کجا رفت و حرمت برادری و بزرگی
سرکار چرا حك شد و هر گاه از امر شما بیرون است عجیب تر ازان است زیرا که نامبرده
از گفتارهای ناصواب خود عالمی را بر باد داده و میدهد چنانچه اظهر من الشمس است
که خاطر شما را از حضور سرکار وخاطر اقدس را از شما آزرده ساخته و میسازد

پس در این صورت که اختیار داز حضور شما سردار محمد شریف خان باشد از حضور
سرکار خیر بدهید که خوفیه سخن نکند و مطلب را مردا به اظهار بدارد چنانچه
میرزا زکی در کتاب درۀ نادری تحریر کرده است

قطعه

چون بوقلمون مباش هر لحظه برنگ
یا نرم چوموم باش یا سخت چوسنگ

یا بر سر صلح باش یا بر سر جنگ
یا رومی روم باش یا زنگی زنگ

المختصر کلام ارجمند هر گاه نقصان و ضرری از حضور سرکار ذوی الاقتدار بشما
رسیده باشد کدام است که بندگان اقدس بیطرفداری خود نمیداند اما ظاهر و هویدا

است که این همه زشتی و نفاق دلیل دیگر ندارد الا آنکه از صحبت و هم نشین بد و فتنه
انگیزی آن چنانچه در این آوان و در این اوقات شنیده میشود که بخیال فاسد سردار
محمد شریف خان اراده دارد که کلات را تسخیر کرده بتصرف خود در آورد اکنون
فکر کنید و ملاحظه بدارید که سردار فتح محمد خان برادر زادۀ برادر بزرگ
ما و شما است با وجودیکه کلات تصرف کردن بفضل خداوند و اقبال پادشاه عدالت
گستر آسان نیست با اینکه عیال سرپرست کلات میباشد و نایل خاصه دار خدمتگار است.

پس در اینحال ظاهر شد که سخن غماز و فتنه انگیز بحضور شما تاثیر بخشیده و میبخشد
وشما را وعقل شما را ضایع ساخته و بر قرار نمیگذارد و هر گاه عقل وهوش و فکر شما ضایع شده

باشد نصایح چه تاثیر میبخشد وارسال نامه های محبت آمیز چه سود زیرا که رهبر شما فتنه انگیز است
وشما مفلس و پیرو آن حال بضرور بندگان اقدس لازم شد که مع الخیر والعافيه عازم قندهار
شود چنانچه امروز اراده سرکار به آمدن قندهار جزم است انشاالله تعالی که عنقریب

بفضل خداوند ومرحمت حق سبحانه و تعالی با دریای لشگر خونخوار و افواج بیشمار کو چا
کوچ عازم قندهار وملاقات برادرعالی مقدار خواهم شد امید است که آن ارجمندی از
روی محبت وبرادری مهمان پذیر باشند و بعد از رسیدن قندهار آن برادر نیکو خصال
از طریقه صداقت ورامع به عقل کامل خود شوند بلکه ازروی نصیحت بندگان اقدس


التمای میدارد که از فتنه انگیز و غماز سخن چین بدرفتار کناره جویند که ازین زیاده
تر موجب کدورت و رسوای نشود خاص سخن چون فرمان بندگان سرکار روانه قندهار شد
بعدازان برفتن قندهار عزم سرکار جزم شد که باید و شاید بزودی عازم آنصوب شوند.
و در رفتن تاخیر ندارند چنانچه سردار محمد علیخان را بحضور مبارک طلب فرموده جویا
شدند که قبل ازین در باب انجام رفتن سفر فرمان شده بود تا حال البته سرشته اشکر
و افواج ظفر اثر را بخوبی و درستی کرده باشید زیرا که بعد از فرمان فرستادن جای صبر
و تحمل باقی نمانده باید بزودی اراده شود اتفاقاً در همان حین که طبیعت سرکار کدورت
آمیز و ملال آگین بود از نقد برات ازلی و مقدرات لم یزلی که چون و چرا را در آن
مدخلی نیست اسباب دیگر برویگار آمد که سراسر نفاق بود چنانچه شعر میفرماید.

قطعه

چون رفته بتقدیر دگر گون نشود یکذره از آنچه هست افزون نشود
هان تا جگر خویش زغم خون نکنید کز خوردن غم بجز جگر خون نشود

مختصر کلام مصدقات این کدورت آنکه عریضه عیال سردار فتح محمد خان باتفاق
سرکردگان خاصه دار که مامور کلات بودند بحضور شهر بار بلند اقبال سرکار ذوی
الاقتدار رسید مضمون عریضه آنکه فدایت گردیم سه یوم میشود سردار محمد شریف خان
با اشکر فراوان بتسخير کلات وارد اطراف قلعه شده و قلعه را چون نگین در میان گرفت
و باطراف قلعه اشکر گیاه ساخت لاکن تاحال مقدمه برپانشده اطلاعاً عریضه بحضور
اقدس فرستاده شد امید واریم از درگاه الهی که بفضل کردگار و طالع همایون
سرکار دست تهی با خجالت بسیار برگردند و سردار مذکور بقیاس آنبکه در کلات
یک نفر عیال میباشد و فوراً کلات را مسخر میکنم زهی خام طمع از درگاه خدا وندامیدوارم
که چنان سرزنش داده بجانب قندهار الفرار گویان فرار دشت ادبار سازم که در جریده
های روز گار ثبت گردیده بیادگار باقی اماند اکنون محرر کتاب و تحریر کننده
گرا رشات بعرض خرد مندان دشوار پسند و دانایان دانشمند و نکته گیران روزگار
میرساند که در افغانستان مقدمه جات بسیاری همیرسیده چنانچه یکجانب فقرا و جانب یک
سپاه و بعضی جنگ های مختصر زیاد رخداده که چندان مطا می دونزه چنگ های بزرگ
نمی باشد هر گاه در تاریخ هشتاد ساله کتاب که تحریر میدارم بشمار می آورم
افزون از شمار بقلم می آید لاکن از آنها در گذشتم و در تواریخ هذا بحساب نشمردم
مقدمه جاتی که بزرگ بود و طرفین آن دو پادشاه قوی شوکت بهم میزدند و جنگ
میکردند و بهر جنگی خلقی از طرفین کشته میشدند و بقتل میرسیدند و سلطنتی برباد
میرفت و بزرك پادشاهی ذلیل وزبون میگشت این چنین مقدمه جات را فصل قرار داده
در قید تحریر در آوردم و بهتر و مختصر دانستم تا اوخوا ننده و سامع و شنوانده ملال
نرسد و بذوق وشوق تمام از نظر گذرانده تحریر کننده را كه زحمت بیحد دیده
بدعایاد فرمایند.


١٠٧

فصل سوم مقدمه قندهار در حدود جلتك و قتل سردار محمد امین خان
و سردار محمد علیخان وشکست لشکر قندهار و فتح نمودن لشکر کابل
مختصر کلام چون عریضه کلات منظور حضور سرکار امیر شیر علیخان گردید و آمدن
سردار محمد شریف خان و رخصت فرمودن سردار محمد امین خان و مقدمه کردن با عیال
برادر زاده خودشان آتش غضب در کانون سینه سرکار شعله زن شد و متحیر مانده
و بحیرت فرو رفت و تعجب کرده که بعقل سردار محمد امین خان شخص کامل و عاقل
و پادشاه زاده که چندین نشیب و فراز را بدیده نظر دیده و تجربه‌حاصل کرده بکدام
دلیل و بکدام عقل و هشیاری میگذارد که سردار محمد شریف خان با لشکر بسیار
بالای کلات بمقدمه يك نفر عیال که آنهم عیال سردار فتح محمد خان برادر زاده
خود مذکور باشد از عهد طفل که بدون شوهر باشد و شوهرش در ترکستان صاحب
حکومت و همه را بداند و منظور نظرش باشد بکدام دلیل و برهان و بکدام غیرت
و مردانگی و بکدام ناموس خواهی سردار مذکور را میفرستد که با لشکر بسیار بجنگ عیال برود
و مقدمه نماید بهر حال بعد از فرمان سرکار که در مجالس مرحمت کردند فوراً در جواب
سر کردگان بلات فرمان فرستادند و در فرمان درج کردند که قبل ازین از حضور
اقدس لشکری آماده و مکمل بجانب کلات فرستاده شد البته وارد کلات شده باشند امیدوارم
از درگاه خداوند که بعد از ورود بکلات سزای بد رفتاری سردار محمد شریف خان را
در کنارش داده باشند و انشا الله تعالی خود بندگان سرکار بتوکل کردگار با لشکر خونخوار
و فوج بیشمار چون دریای موج داره قریب کوچا کوچ عازم کلات و قندهار است لازم که کمر
مردانگی بسته تا ورود بندگان سرکار کلات را نگاهداری کنند و نیکنامی و سرافرازی
خود را بحضور اقدس طالب باشند زیرا که از مردان روزگار نام نیکو در عالم دنیا بیادگار
است خلاصه کلام هنوز فرمان سرکار در کلات نرسیده بود که لشکر نامور کلات
بنزديك کلات رسیدند و بيك منزلی فرود آمدند که فردا باید بسردار محمد شریف خان
و لشکر مذکور مقدمه کنند اما خبر ورودشان بکلات رسید لشکر قابل حصار خرسندی
کرده از تپه نارنجک که مابین کلات است و منزلگاه توپ ایست و يك توپ شادمانه زدند
و گوشزد لشکر مخالف کردید لاکن لشکر قندهار که بدور قلعه افتاده بودند و بخیال
گرفتن قلعه روز را بشب میرساندند از شنیدن این اخبار و تاب و طاقت برای لشکر قندهار باقی
نماند ترك کلات گفتند و راه قندهار را پیش گرفتند اما هنوز بندگان اقدس از دار السلطنه
کابل حرکت نفرموده بودند که عریضه سرکردگان کلات بحضور سرکار رسیده مضمون
عریضه آنکه باقبال پادشاه قوی شوکت بورود لشکر کابل در يك منزلی کلات تاب و توان
بلشکر قندهار باقی نمانده فرار دشت ادبار گردیده راه قندهار با دل پر درد سرکردند
و خبر فراری شدن خود را بسردار محمد امین خان مژده رسان کردند زیرا که بامر سردار
مذکور آمده امیدوار فتح کلات بودند بعد از آن لشکر جرار کابل که کمر بجنگ بسته
بودند و قصد مقاتل کشی داشتند فردای آن وارد شدند لهذا بعد از عریضه کلات سرکار
اقدس سردار سالار و صاحب اختیار لشکر سردار محمد علیخان که قبل ازین تهیه و تدارك
لشکر را بدرستی نموده بودند بحضور طلب کرده امر فرمودند که لشکر نظام و افواج در یاموج


۱۰۸

بیکی دو یوم حرکت فرمائده کوچا کوچ عازم و روانه قندهار شوند و تا حدود مقر که سرحد کلات است رفته اقامت دارند و انتظار ورود بندگان اقدس باشند لا کن بغوای و درستی خودرا و اشکر ظفر اثر را نگاهداری کرده شرط احتیاط که لازمه سپاهی گریست بجاه آرند که انشاالله تعالی بتوفیق کردگار عنقریب بندگان اقدس امجد والا از دنبال رسیده در منزل مقر نزول اجلال میفر ماید بعد از ان بتوکل خدا وند با جمیع افواج خونخوار و توپ و توپخانه و اثاثه از منزل مذکور حرکت فرمائده عازم مقصود میگردیم تا خداوند چیزیکه خواسته باشد از پرده غیب بظهور خواهد رسید اما بندگان سرکار باز هم رضا بخرابی دولت خدا داد نمی باشد با وجود اینقدر بدرفتاری سردار محمد امین خان هر گاه از خواب غفلت بیدار شده بگفته فتنه انگیزان عمل ندارد و با اداب پیش آید و ملاقات سرکار را بخود سزوار داند و بی نفاق نگردد و نفاق اندیش را از خود دور دارد البته بندگان اقدس نیت خرابی به هیچ بندة خداوند اگرچه جزوی باشد ندارد خصوص سردار محمد امین خان که فرزند و برادر و بازوی سرکار است چگونه شرر روا میدارد و بخرابی فرزند خود کمر می بندد بلکه تیشه بپای خویش میزند و بخرابی دولت خود میکوشد و رکن سلطنت خود را بر باد میدهد و بازوی خود را قطع میسازد امیدوارم از درگاه خداوند روزی که عقل خداداد سردار محمد امین خان بی دغدغه بحضور اشرف مشرف شود و بدیدار خود سرکار والا تبار را از خود خرسند سازد در همان منزل که ورود سرکار باشد خلعت و انعام با شمشیر جواهر نشان و اسبان تازی نژاد بوی انعام فرموده از حضور فیض ظهور با سرافرازی تمام واپس بملك موروثی که قندهار باشد فرستاده شود و بندگان سرکار با لشکر جرار از همان منزل واپس عازم کابل شده شکرت خداوند را بجا آرد زهی سعادت و نيك اختری سردار مذکور که براه حق دعوت شود زهی اقبال و فرخ فالی بندگان اشرف که بدون بدنامی دولت خداداد آسوده جانب مقصد خرسندی مرحله پیما شود لا کن بفکر بندگان اقدس میرسد که امروز جمیع امور قندهار و اختیارات کلی و جزوی تا آنکه عنان اختیار سردار محمد امین خان در قبضه اقتدار سردار محمد شریف خان فتنه انگیز و نفاق اندیش میباشد و مطابق نیت و گفتار سر کار سردار مذکور بعمل نیاورد و خود را ذلیل و زبون سازد و برای سرکار بدنامی حاصل دارد و از جاده خود تجاوز کند و رجوع بشکست دولت نماید و بهمین احوال که ظاهر ملاحظه میرود باقی بماند پنبه غفلت در گوش دارد و بفریب سردار محمد شریف خان رفتار دارد و در مقابل سرکار لشکر کشی کند چنانچه بالای کلات لشکر فرستاد و بی نیل مرام بازگشت بعد ازان لازم میشود که بندگان سرکار در مقابل حرکت شان رفتار بدارد و سزای بدکرداری شان را در کنار شان بدهد و فتنه انگیزی اورا که ظاهر و هویدا است بجزا و سزا برساند تا گوشزد دوست و دشمن شود و هر کس از جاده خود تجاوز نسازد و عبرت مردم زمانه گردد هر گاه سرکار اقدس چنین نمیکند و باز خواست ندارد پس از منزلت سرکار و نشان سلطنت چه باقی خواهد ماند و عظمت و شوکت پادشاهی چگونه خواهد شد اکنون در چند مجالس بندگان اقدس اینقدر سخن راند و بیان فرمود خداوند عالم را بصدق نیت خود شاهد گرفتم که بحق سخن کردم و براستی بیان فرمودم اضافه بران بخاطر داشت ارجمندی سردار محمد علیخان که ولیعهد و جانشین بندگان سرکار


١٠٩

است و در باب کاکای خود سردار محمد امین خان همیشه از در صلح و صلاح سخن میزند
و رجوع بصلح میدارد و همه سخنهای ارجمندی بسر کار اقدس منظور است و از نیت صافی
خود حضور سر کار عرضه میدارد و حق بجانب ارجمندی است اول در جهانداری کمتر قدم زده
زیرا که خرد سال است دوم بصحبت کاکای خود ملحق نشده و از طینت و رفتار شان آگاهی
ندارد با وجودیکه حرکات شان را در نمونه طلا، و لشکر فرستادن بالای کلات ملاحظه
فرموده با آن همه راجع بصلح است . اکنون که مع الخیر در مقابل سردار محمد امین خان
کاکای خود ارجمندی رسید و حرکات شان را ملاحظه فرمود و رفتار شان را بچشم
سردید بعد ازان بحقیقت شان میداند و آگاه میشود اکنون بتوکل خداوند اراده رفتن
و عزم سر کار جزم است ای فرزند زود تر بخبر و خوبی با لشکر جرار و افواج بی شمار که
قبل ازین از حضور امر شده بود باید یکی دو یوم از شهر کابل حرکت کرده عازم و روانه
قندهار شوید و تاخیر ندارید تا روزیکه وارد منزل مقر شوید بعد از ان در منزل مقر توقف
میدارید هر گاه در غزمین بنا بباعث آسودگی لشکر و آرامی اسپ و اشتر یکی دو یوم
استقامت کنید جایز است لاکن تا منزل مقر کوچاکوچ میروید زیرا که دیگر جواب وسوال
باقی نمانده و آنگاه که داخل مقر شدید تا ورود سر کار شرط احتیاط بجا می آرید و امید وار ورود
بندگان سر کار میباشید که انشاء الله تعالی بندگان اقدس نیز عنقریب با افواج کوه پیکر
و لشکری حدم را از دنبال شما در منزل مقر رسیده با هم ملحق میشویم و بجانب قندهار
با تفاق همدیگر چون سیل بی گمان خواهیم رفت مصرع تا یار کرا خواهد و میلش به که باشد
خلاصه کلام حسب الامر سر کار والا بندگان سردار عالی مقدار با لشکر فراوان و افواج
بی پایان با فر فریدونی و شوکت جمشیدی و جرئت بهرامی و طنطنه اسکندری اماده و تیار
و بحضور سرکار باعث دعا و فاتحه رسیده اذن رفتن خواستند بندگان سر کار با بزرگان
دربار از تخت دارائی حرکت فرما شده داخل لشکر گاه سفری شدند همچنان لشکری به نظام
دیدند که چشم بیننده ندیده بودند بعد ازان یک یک سپاه را از افسر و سپاهی از مد نظر
گذرانده کمال پادشاهی و بزرگی را درباره سپاه بجاه آوردند و مرحمت شهریاری را
با دارسنجیدند و جمله لشکریان را از زیر قرآن بصحابت علماء و سادات گذرانده دعا و فاتحه
دادند و به فتح و فیروزی مرخص کردند بعد ازان فرزند ارجمند خود را درباره لشکر نوازی
نصیحت فرمودند و بدست مبارک شمشیر جواهر نشان با کمربند دانه نشان در کمر فرزند خود
بسته با اتفاق سادات و علما و بزرگان در باره دعا و فاتحه دادند و سوار اسپ گلگون نژاد
خانه زاد نمودند و از حضور مرخص فرمودند خود بندگان اقدس بدولت و اقبال باز گشته
در تخت کیانی برقرار نشستند و سردار محمد علیخان با لشکرهای فراوان چون ماه سریع
السير منزل و مراحل طی کرده وارد غزنین شدند دو یوم اجازه توقف دادند . اکنون
چند کلمه از جای دیگر شنوید سردار محمد اعظم خان که در کرم و زرمت حاکم
بود و قبل ازان در وقت سفر ترکستان و محبوس شدن سردار محمد افضل خان چقدر
کوه قوه بشری داشت بمثل سردار محمد شریف خان در نفاق تردد کرد و بخاطر داشت
که شاید با سردار محمد افضل خان که برادر اصلی او بود متفق شده گوی مراد از میدان سلطنت
افغانستان برباید ممکن نشد عاقبت که ترکستان از تصرف سردار محمد افضل خان بر آمد و دست


۱۱۰

انتظام سردار محمد اعظم خان کوته گشت ناچار در جابجاده و روئی خود که کرم وزرمت بود
استقامت کرد و انتظار فرصت می جست در ین وقت که از نفاق سردار محمد امین خان و لشکر
کشی دارالسلطنه کابل شنید و شب و روز آمده کارزار بود فوراً افواج خود را آماده
و تیار کرده بفکر شبیخون بود که شاید غفلته خود را بلشکر کابل بزند و حمله ور شود
چنانچه بهمین خیال باطل در حدود کرم وزرمت شب را بروز میاورد و بجهت سردار محمد امین خان
نیز مشفقانه سلام کرده خط دوستی میفرستاد و خود را پیوند میداد و شیوه غمازی بکار
می برد و خواهش داشت که با سردار محمد شریف خان رابطه دوستی پیدا کرده خرابی
صلح بهم رساند چون در این وقت که از فرستادن لشکر کابل بجانب قندهار اطلاع
یافت که سردار محمد علیخان بالشکرهای فراوان بپشاور عازم مقرب میاشند خیال کرد
که لشکر سردار مذکور دستبردی بدارد و غفلته شباخون بزند بهمین اراده فاسد
لشکرهای آماده خود را حرکت داد و نیت کرد که در بین راه کوچ کرده چشم زخمی
بلشکر ظفر اثر برساند و کناری از پیش برد لا کن شاعر میفرماید.

فرد

جنگ و صلح بی محل ناید بکار
جای گل گلپاش جای خار خار

و استاد دیگر گفته

مکن ستیزه که چرخ از ستیزه کاری خویش
ز ستیزه بیندد ستیزه کاران را

مختصر کلام سردار محمد علیخان بداخل غزنین شده دو روز امر بتوقف لشکر فرمودند
اتفاقاً این خبر گوشزد سردار مذکور شد و بتحقیق رسید بندگان عالی رو بداد
سردار محمد اعظم خان را بحضور پادشاه قوی شوکت عرضه داشت نموده گزارشات
که شنیده بودند در عریضه درج کردند و فرستادند و اجازه مقدمه خواستند و عرض کردند
که یکنفر سر کرده جرار بالشکز ظفر اثر در مقابل لشکر سردار محمد اعظم خان فرستاده
شود تا دمار از روز گارشان برآورد باری چون عریضه سردار مذکور بحضور
سرکار والا تبار رسید از حضور فیض ظهور گزارش یافت.

بعد ازان از حضور سر کار اجازه شد چون فرمان اجازه بسردار دلاور رسید پنجهزار
از لشکر خونخوار با توپهای آتش بار از پیاده و سوار بسر کردگی جرنیل داود شاه خان
که افسر بزرگ و سرکرده سترك ودلاور میدان جنگ که خدمتگار قدیمی بود
در مقابل لشکر سردار محمد اعظم خان فرستادند و سرکار امیر شیر علیخان از دارالسلطنه
کابل سه هزار سوار و پیاده و توپخانه که همه نظامی بودند از حضور بكمك لشکر سردار
مذکور مامور فرمودند که کوچا کوچ بلا توقف خود را بلشکر جرنیل داود شاه خان
برسانند و با تفاق همدیگر بجانب دشمن مرحله پیما شوند لاکن لشکر سردار عالی به چستی
و چالاکی در حدود اشتر گردن خود را بلشکر دشمن رسانیده خیمه و خرگاه بر پا کردند
روز دیگر از شصییه افزای مقابل کوه بجنگ شدند و ساعتی از طرفین بجنگ کوشیدند و با توپ
وتفنگ بجنگ پیوستند.


شعر
روز جنگ تو شود سرخ و سیاه از خون و گرد
موج دریای محیط و اوج گردون برین
تا اینکه تاب و طاقت از لشکر سردار محمد اعظم خان برطرف شد و در مقابل لشکر
کابل که همچون شیر ژیان وببر بهمان باک از مرگند نداشتند بجنگ شان طاقت نیاورده
فراری شدند و بجانب کرم وزر مت فرار دشت ادبار گردیدند بعد ازان لشکر ظفر اثر
بافتح و فیروزی در منزلگاه دشمن فرود آمده از اسب واشتر و خیمه و خرگاه و بارگاه که
از لشکر فراری باقی مانده بتاراج بردند و برقرار نشستند روز دیگر بقتل رسیدگان
هر دو لشکر و کشته شدگان طرفین را کفن کرده بخوبی و درستی دفن نمود ه روز سوم
بجانب کرم وزرمت با لشکر ظفر اثر راهی شدند تا اینکه بحدود کرم وزرمت رسیده با لشکر
دشمن مقابل گردیدند و خیمه و خرگاه برپا کردند سه روز در مقابل همدیگر دست بازی
داشتند و دستبردی بهمدیگر نمیکردند روز چهارم آواز کوس و کرنا از لشکر طرفین برآمد
وازجانبین جنگ در افتاد و مقدمه برپا شد و بجنگ در آمدند و بجنگ پیوستند و بجنگ
درانداختند وداد مردانگی دادند و بدلاوری کوشیدند وسر موی درزد و خورد تقصیر
نیکردند و از کشته پشته ها ساختند وزمین معرکه را از خون دلیران گلگون نمودند
درمردی و مردانگی وغیرت و ناموس داری داد مردانگی دادند تا اینکه از غیظ وغضب
بسیار که طرفین در ناموس داری گرفتار غیرت بودند نوبت به تیغ تیز وخنجر خونریز
وشمشیر بران رسید و با همدیگر در آویختند و پی در پی حمله ها کردند تا زمانیکه حرکت
در بدن شان باقی نماند با وجود آن میکوشیدند و داددلاوری میدادند عاقبت شکست با لشکر
کرم وزرمت افتاد و تاب و طاقت باقی نماند باتفاق سرکرده بزرگ و سر کردگان دیگر
فراری شده داخل قلعه دره کی که قلعه بزرگ و حاکم نشین بود در آمدند و دروازه ها را
بستند و در و دیوار قلعه را فرو گرفتند ورجوع بقلعه بندی نمودند اما لشکر کابل مست
ومدهوش چون گرگ گرسنه و پلنگ درنده دست بشمشیر حمله ور شده لشکر دشمن را
از نبردگاه بدر کردند تا اینکه داخل قلعه کردند بعدازان بفتح وفیروزی اردوی دشمن را
تاراج کرده با آرامگاه خود که اردوی ظفر شکوه بود رفتند و بر قرار نشستند و بعد از ساعتی
بتدارک قلعه گیری کنکاش نمودند لاکن از بسیاری تردد که افزون پراگنده شده بودند
شب را توقف کردند روز دیگر کشتگان طرفین را بخوبی و پاکیزگی دفن کردند و خود را
آسوده کردند تا ئی بتدبیر گرفتن قلعه مشورت نمودند اما لشکر خود را در مقابل قلعه بندی
قلیل میدانستند زیرا که قلعه بزرگ و دست پرورده چند ساله سردار محمد اعظم خان بود
و در مستحکمی از حد زیاد محکم البته سردار محمد اعظم خان که شخص صاحب تدبیر و دور
اندیش بود سال بسال مرمت کاری کرده از روی عقل ودانش خاتمه کار را میدانست
اکنون چون سد سدید قلعه مذکور قوی و بزرگ و مستحکم باینکه حمله بردن بسی دشوار
و با مشکل ظاهر می شد و سه هزار نفر ابا عیال واطفال درون قلعه نشیمن داشت باینکه فقرا
نامیده میشدند همه فدائی بخدمت سردار محمد اعظم خان بودند و عمری بخدمت شان آسوده
ونوازش یافته واحسان دیده بخرسندی میگذرانیدند امروز باید و شاید که از سپاه نظامی


۱۱۲

زودتر جان فدا کنند و مضایقه ندارند بنابر آن لشکر کابل متفکر بودند و مشورت مینمودند
قضا را هنوز مشورت انجام نیافته بود که لشکر دارالسلطنه کابل ماموری گرم و زرمت بيك
منزلی قلعه وارد شدند و خبر ورود خود را فوراً بخدمت جرنیل داود شاه خان و لشکر
رکابی مذکور اطلاع دادند و بعد ازان که از جنگ شدید بلا توقف
حرکت کرده خود را بلشکرگاه جرنیل رسانیدند و بلشکر خونخوار پیوستند و
ملاقات کردند و داخل مشورت شدند و کمر بمردی و مردانگی بستند
و بیاری حق سبحانه و تعالی و با اقبال پادشاه اسلام پناه دعا و فاتحه کردند بعد از چهار
جانب قلعه را چون نگین در میان گرفتند و حصاری کردند و بهر جانب قلعه دمدامه های
ساختند و توپهای آتش فشان را بصدا درآوردند و قلعگیان را از خواب غفلت بیدار نمودند
و قلعه را بضرب توپ و تفنگ بلرزه انداختند و فقرای درون قلعه را از شرب توپ و تفنگ
بفغان آوردند چنانچه فغانشان بفلک رسید وفلك كمرفتار بحیرت افتاد و متحیر ماند بهر حال
مختصر کلام آنکه لشکردوون قلعه با وجود اینقدر پراکندگی اصلاً باك از مرگ خود
نداشته با دل قوی داد مردانگی میدادند و در مقابل دشمن قوی بمردانگی میکوشیدند
و در جنگ و جوش تقصیری نمیکردند و دلاورانه از طرفین حمله ور بودند همچنان
بغیرت جنگ میکردند که گاه گاه لشکر کابل را لشکر قلعه پست میکردند چنانچه از سنگرها
برآمده بدشت فرار مینمودند اما لشکر کابل این چنین شکست ها را بخاطر نیاورده
با قلعگیان حمله میکردند و دلاورانه داخل قلعه میشدند و باتیغ و خنجر میزدند و میکشتند
و کشته میشدند و شجاعانه شمشیر میگردند و میکوشیدند و میجوشیدند و قتل و قتال مینمودند
تا آنکه چهار ساعت بخوبی مقدمه طول کشید و خلق انبوه از جانبین کشته شدند و آثار
فتح بهیچ طرف ظاهر نشد لاکن فقرای درون قلعه بستوه آمدند زیرا که منزل و مکان
برایشان باقی نماند از همه افضل آنکه بسیاری عیال و اطفال شان از ضرب توپ و تفنگ
لشکر مکابل بقتل رسیده بودند از آنهم افزون تر از گرسنگی و کم غلگی فغان شان
بفلك رسیده بود از برای ماست مهتاب و از برای قرص نان خود را بخورشید تسلی میدادند
لاکن در کاهکشان فلك موجود نمیشد گندم را نام و برنج را نشان نبود تا به یگر غله
چه رسد سبب آنکه در اوایل حال غفلت ورزیده اسباب قلعه بندی را آماده نکرده بودند ظاهر است
که این چنین روز را بخاطر نداشته مغرور جان خود و دولت و لشکر خود بودند و بخیال خام
و طمع نافرجام روز میگذراندند اما ظاهر و هویدا بود که سردار محمد اعظم خان دولت
نداشت و عمر خود را و لشکر خود را بتعبیر نگاه میداشت با وجود آن هوای پادشاهی
و سلطنت افغانستان شب و روز بخاطر داشت لاکن استاد میگوید مصرع (این خیال
است و محال است و جنون) چنانچه از قلعه بندی دست تهی باید قیاس کرد:
بزرمی توان لشکر آراستن که بی زر نتوان سپاه خواستن.

یادشاهان متاخرین (۱۰۰۰) ب محمد صادق ج احمد علی ر پاینده محمدن رجب علی ر۲۳، ۲۷، ۳۲


(۱۱۴)

خلاصه کلام در قلعه بی‌غلگی دست داد و فغان مردم بفلک رسید چنانچه شاعری می‌فرماید:
فغان طفلکان در آسمان رفت    زبان را شیر در پستان نمانده
بهرحال در قلعه غله و نام غله موجود نمی‌شد و شکمهای مردم قلعه از انبارهای
جو و گندم داد خواه بودند تا اینکه بحضور سردار محمد اعظم خان داد خواه شدند
و جميع فقرا عریضه دادند و در عریضه تحریر کردند که دست تهی قیصه بندی بسی دشوار
تا چند گرسنه و فاقه جنگ باید کرد و تا کی باین طریقه گزارش خواهد یافت و چه
نحو زندگانی خواهیم کرد جميع دردها علاج پذیرد اما گرسنگی و فاقگی که بغیر
از هلاك چاره ندارد امروز در قلعه تخمیناً دوازده هزار نفوس خواهد بود وغله در کهکشان
فلك موجود نخواهد شد و حکم عنقاء خواهد داشت اکنون دو کار باید کرد که
رضای فقراء در آن است و علاج پذیر است اول آنکه از قلعه برآمده با شان و شوکت
مکمل و مسلح کمر بمردانگی بسته دلاورانه با لشکر کابل تقابل ورزند تا خداوند چیزیکه
خواسته باشد بظهور خواهد رسانید هرگاه از عهدۀ مقابل شدن لشکر کابل برآمده
نتوانند بهتر آنکه از خون ناحق ریختن لشکر و فقرا بیچاره دست باز کشیده قلعه را
واگذارید و فقرا و سپاه بلکه خلق خدارا آسوده گذارید و بندگان عالی بی خوف
و رجای فقرا ارادۀ هر کجا و هر ولایت دارند مع الخیر و العافیه بروند و فقرا مظلوم را
که سالها بخدمت عالی متعالی جان فدا کردیم و از گرسنگی بهلاکت رسیده ایم
از قید گرسنگی رها کرده جان بخشی بدارند زیرا که طاقت گرسنگی اطفال كودك را
نداریم باقی جناب بندگان عالی که پادشاه و پادشاه زاده و حکمران ما مردم فقرا است
و فقرا چندین ساله نمك پروردۀ حضور عالی میباشیم بخیر دولت خود و خیر فقراء ذليل خود
بهتر می دانند خلاصه كلام از عرضه داشت فقراء درون قلعه خاطر سردار محمد اعظم خان
پراگنده شد و عنان اختيار و تدبیرات يومیه از دست رفت ناچار با سر کردگان لشکر
خود مشورت کردند و مصلحت را بر این قرار دادند که بدون از جنگ فراری شدن مایه
بی ناموسی است یکدفعه بتوکل کردگار مقدمه مردانه با لشکر کابل میاندازیم و چیقدر
توانیم کوشش و کشش در جنگ میکنیم هرگاه فتح حاصل شد و نضیبه از لی بعزت عالی
و سلطنت داری اودرهی فرخنده بخت و زهی فرخنده طالع و هرگاه تقدیر مقابل نیفتد و تدبیر دیگر
گون شود و بخت برگردد ناچار فرار و بپانیشاور راسپار خواهیم شد . باری بعد از فرموده
و کنکاش بندگان عالی سردار محمد اعظم خان سر کردگان لشکر و دلاوران شمشیر زن
و مردان جنگ آزموده بهمین اراده کمر بمردانگی بستند و با لشکر قلیل خود دست


(١١٤)

از جان شستند و رجوع بجنگ کردند از آن جانب لشکر کابل که در بیرون شهر چون اژدهای دمان و چون ببر بهمان امید وار چنین روزی بودند و بشوق جنگ شب را بروز می آوردند چون این مژده جان فزا را شنیدند پیغام دادند و بفرستاده جواب و شنه فرستادند
فرد

بر این مژده گر جان فشانم رواست که این مژده آسایش جان ماست
مختصر کلام روز دیگر مردان دلاور ورزم جویان غضنفر و شجاعان طرفین و غیرتمندان دلاور بجنگ در آمدند و باتوپ و تفنگ مقدمه کردند تخمیناً يك ساعت کامل بعد ازان نوبت بشمشیر بران و خنجر جانستان و سر نیزه خون افشان باهم در افتادند واز جان شیرین در گذشتند چنانچه جوی خون از بین رزم جویان جاری گردید واز کشته پشته ها ساختند و سرهای دلاوران چون هندوانه ابوجهل در صحرا غلطان میکردید و از خون شفق گون پیر وبرنا بردست و پا حنا می بستند و شبدیز دلاوران خسر و شکوه از زخم سیف و سنان گلگون گردید چنانچه فلك کج رفتار را ازین مقدمه جان سوز و ازین غیرت و دلاوری و ازین زد و خورد و كينه خواهی بفغان در آوردند و فلك را بحيرت انداختند تا اینکه نصف النهار شد و بهمین منوال بضرب توپ و تفنگ و شمشیر بران و خنجر جگر شکاف جنگ پیوسته بوده و سر مویی در مردی و مردانگی و قتل و قتال تقصیری نکردند و به مردی کوشیدند و بغرت جوشیدند و داد مردانگی دادند اما عنان اختیار چون در قبضه اقتدار پروردگار است کوشش بنده بیچاره سود نمی بخشد .
قطعه

با قضا کارزار نتوان کرد گله از روزگار نتوان کرد
کردگار هر چه میکند نیکوست حکم بر کردگار نتوان کرد
تا اینکه بعد از نصف النهار تاب وطاقت بر جگر لشکر فلمگیان باقی نماند و شکست فاحش کردند و الفرار گویان بجانب قلعه روان شدند و در مقابل لشکر کابل تاب نیاوردند فقرای بیچاره که در درون قلعه اسیر پنجه اغننی حصاری بودند و از گرسنگی وفاقگی بجان آمده بودند الامان گویان درهای قلعه را گشودند و بلشکر کوه پیکر پناه آوردند هر چند که جميع مال و اموال شان از سیاه واقره بتاراج رفت و آثاری باقی نماند و با وجود آنهم فقيراً فيك زده که اطفال شان بهلاکت رسیده ودعداز قید گرسنگی نجات یافتند لاکن از مال ومتاع صد ساله خود جدا شدند باز هم شكرا نگی خداوند را بجا آورده خرسند بودند زیرا که زنده سر از چنین بلای بزرگ نجات یافتند وبسلامت برآمدند اکنون سردار محمد اعظم خان که قضیه را برعکس دید و تدبیر خود را مقابل تقدیر نیافت ناچار با قلیل سرکرده وجزوی سپاه که باقی مانده بود بعداز فکر بسیار و تدبير از يك جانب قلعه برآمده با خوف و رجا فراری شدند اما شکر طغر اثر که فکر وذکرشان دستگیر کردن سردار محمد اعظم خان بود در اینوقت از بسپاری تردد و جنگ وجوش که از طلوع آفتاب تا نصف النهار در جنگ بودند و بمردی


(۹۱۰)

و مردانگی شمشیر زدند تا فتح را بخود حاصل کردند و بعد از ان سپاه ظفر پناه بتاراج
گرفتار شدند جمله خرد وبزرگ افسر وسپاهی از گرفتن سردار محمد اعظم خان فراموش
کردند بعد از زمانی که با آر گاه خود رفتند و آسوده خاطر شدند نماز شام بخاطر
آوردند لا کن تیر از شصت رها شده بود چاره سود مند نشد باری بعد از
فتح قلعه و دره کی و فراری شدن سردار محمد اعظم خان . روز دیگر بگر فتاری
و سرشته قاتلان طرفین گرفتار بودند نامه را کفن کرده دفن
نمودند وز خمی ها را بجراحهای قابل و دانا که رکابی بودند مقرر داشته تا معالجه
بدارند وفتح نامه وعریضه کردند یکی بحضور سر کار والاتبار و یکی بخدمت سردار عالی
مقدار فرستادند واز غیرت و مردانگی لشکر ظفر اثر خیلی در عریضه درج کردند بعد از ان
چند روز دیگر بسرشته ملک داری گذرانده هر کس را بخدمت مامور فرمودند وبقدر
کفاف لشکری در حدود کرم و زرمت مقرر داشتند تا گزندی از دشمن نرسدچون
از همه امور ملک ولشکری آسوده خاطر ساخته منتظر فرمان بودند تا اینکه از حضور
بندگان عالی فرمان رسید و طلب حضور نمودند ثانی بعد از دوسه روز تهیه و تدارک
رفتن را دیده روز دیگر حسب الا مر بافتح وفیروزی از کرم وزرمت حرکت فرما شده
کوچاکوچ منزل ومراحل طی فرموده مع الخير والعافيه درمنزل مقر بلشكر بزر گ
پیوستند و بحضور سردار عالی سردار سالار کابل داخل شدند و سرافرازی کلی از حضور
عالی دریافتند چنانچه جرنیل داؤد شاه خان که سر کرده کل وبزرگ لشکر وصاحب
اختیار ملکی وجنگی بودند از مرحمت واحسان عالی ومتعالی بنا بر امر وفرمان حضور
اقدس سر کار والاتبار از اسب ویراق و شمشیر جواهر نشان و خلعت های فاخره سرافرازی
حاصل کردند بعدازان بفرموده جرنیل مذکور بجميع افسران که در مقدمه کرم وزرمت
خدمت نمودند. بودند قرار منصب وجاه عزت یافته از حضور سرافرازی حاصل کردند .
(اکنون لازم افتاد که از شیخ میرخان جرنیل شمه تحریر دارم زیرا که افسر کل
وصاحب اختیار کل لشگر از حضور پادشاه بود و بعد ازین چندین قضیه از نام برده صادر
میشود که موجب عبرت است باید خواننده و شنونده از حقیقت اصلی مذکور آگاه باشند
مختصر کلام نامبرده از زمان خردسالی نمك پرورده حضور سر کار و دست نشانده بندگان
سردار عالی سردار محمد علیخان است و در اصل از طایفه کوهستان کابل قشلاق کامدره
که نزديك شهر کابل است میباشد و نشو و نما یافته آنجاست و پدر و اجداد آن متوطن قشلاق
مذکور میباشد لاکن مردم شان جنگ جوی و ستیزه گر و مدام فی ما بین از خودو بیگانه
بشمشیر تیز عمر گذرانده اند چنانچه خودجرنیل در زمان خردسالی و غرور جوانی از باعث
دشمن داری بخدمت نوکری افتاد و بحضور اشرف اقدس خدمتگاری میداشت و چست
و چالاک خدمت میکرد تا اینکه مرتبه بزرگی یافت و یومیه ترقی کرد تا بمرحمت خداوند
و نظر پادشاه عدالت گستر به منصب جرنیلی رسید در همان عصر وزمان از رتبه جرنیلی
بزرگتر منصبی در افغانستان نبود اضافه بران از حضور فیض ظهور الطاف ومهر بانی
درباره مذکور بدرجه بود که ثانی نداشت چنانچه جرنیل داؤد شاه خان باوجود اسم
جرنیلی بحضور شیخ میرخان نائب بود باری سخن بطول انجام یافت اکنون شمه از بزرگی