(١١٦)

جرنيل مذكور تحریر دارم واز رفتار و گفتار و كردار مذكور قدری بقید قلم در آورم
نامبرده دو مرتبه جرنیلی رسيد و نوازش شاهانه اضافه بران شد يكبار ازجادة خود
تجاوز کرد و يكباره از درجه اعتدال بيرون رفت و از شناخت خود دور افتاد و از احدی چه خرد و
بزرگ چه شاه و گدا حذر نکرد بلکه بحضور مذکور احدی اجازۀ سخن كردن نداشت و مكان سخن
زدن بكسى نبود خصوص لشكر نظامی كه گویا بنده زرخريد وی باشند اضافه بران نادانی مذكور
بدرجه ای رسید و خود را بدرجه ای قیاس كرد كه احدی غیر از فرعون چنین نكرد و نخواهد كرد
بدذاتی مذكور بدرجه ای رسید كه فرمان پادشاهی را منظور نمی کرد و كسی را بامر پادشاه
منصب نمیداد بلكه فرمان پادشاه را پاره میكرد و الفاظ قبیح بزبان جاری میكرد كه
سزاوار شان خود او باشد مثلاً اگر فرمان سردار عالی كه سردار سالار كل بوده است شخصی
بحضور شیخ ميرخان می آورد فرمان را نخوانده پاره میكرد و میگفت كه هرگاه سالار
بدهد و سر كار اقدس امر كنند و چهار يار كبار متفق شوند ورسول خدا را شفیع ذیشأن
و اسطه نمایند و خداوند عالم مرحمت فرمایند بدانید و آگاه باشيد كه شيخ ميرخان
نخواهد داد از آن سبب كه فرمان از من است و بازخواست گروگان اختيار من هستم هرگاه
حرف مرا منظور ندارید هر كجا رفته از من شکايت كنيد باكم ندارم مختصر کلا. رفتار
و کردار و گفتار جرنیل مذكور كه برانده خدا ورسول است بسیار است هرگاه فقره فقره تحرير
دارم دفترها شرح كردار آنرا گنجايش نمیدارد لاكن مدعای تحرير كننده جای دیگر
است كه باید در وقتش در قید تحریر در آورده شود ندانسته خردمندان کرده خصوص
مرحمت و احسان سركار ونمك حرامی جرنیل نمكحرام را خوبتر دانسته عالم گردانم
كه بکدام درجه نمك حرامی كرد تا حتی با دار خود را كه پرورش یافته حضورش بود
بقتل رسانيده كه در جایش تحرير كرده خواهد شد فقرة ديگر هرگاه از گفتار کفر
آمیز جرنیل مذكور بحضور سركار خبر ميرسید بندگان اقدس نامبرده را بحضور را طلب
کرده نصیحت میدادند و سرزنش ميكردند و مانع میشدند خصوص از الفاظ كفر كه موجب
غضب پروردگار است و بلای عظیم گرفتاری دارد جرنيل مذكور خود را بغریب غلاص
میکرد و سخن كفر وقبیح خود را ببهانه رد میکرد و می گفت خیر دولت خداداد را چنین
دیده میگویم و بخیر دولت سرکار بهمین منوال رفتار ميدارم با وجود یكه خود را بدنام
وقبیح به نزد خلق میسازم اما چون نمك خورده ام بخیر سلطنت ميكوشم بندگان اقدس
میفرمودند كه ای جرنیل غلط قياس كردید و خطا فهمیده اید هرگاه خیر دولت چنین باشد
نكنيد و واگذاريد؛ تدبير دنيا بسيار و سرزنش كردن مردم بیشمار است چه لازم كه
خود را داخل كفر ميسازيد وسركار والا را بدنام عالم مينمائيد ازین گفتار ناهنجار
در گذريد وبدرگاه خداوند توبه كنيد تا خداوند توبه شما را قبول فرماید و بندگان
اقدس از شافی ضامندی دارد لاکن فرموده استاده است .

فرد

بر سیه دل چه سود گفتن وعظ نسرود میخ آهنین برسنگ


(۱۱۷)

گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه به آب زمزم و کوثر سفید نتوان کرد
و شاعر دیگر بیان نموده:
خوی بد در طبیعتی که نشست نرود تا بوقت مرگ از دست
مختصر کلام تا اینکه طائفه جرنیل مذکور به غضب خداوند گرفتار شدند و بجزای اعمال
خود رسیدند است چنانچه در وقتش تحریر کرده میشود اکنون سرسخن باز گردیم
و از مطلب تحریر داریم زیرا که لشکرها در منزل مقر انتظار تحریر کننده است و یومیه
فرستاده و میفرستند که ای تقریر کننده کتاب از گفتار ناهنجار جرنیل شیخ میرخان
دست کشیده بدارید کردار مذکور میان رمه ازين يك يك نظم و و میرسد که دانسته
روزگار گردد اکنون راجع بحال لشکرگاه شویه تاز دفتر بافتح و فیروزی عازم قندهار
شویم خلاصه کلام چون قبل ازین تحریر شده بود که لشکرهای کرم و زومت با فتح و فیروزی
داخل مقر گردیده برکاب بندگان عالی حاضر بودند لاکن بندگان سرکاولا والا نقدا و
سکندرشان دارادربان اقدس امیدارقع در دارالسلطنه کابل توقف داشته انتظار فتح
وظفر لشکر ماموری کرم و زومت بودند بعد ازان که مقدمه مذکور انفصال شد و لشکرهای
ماموری واپس داخل مقر شدند بندگان سرکار از شهر کابل حرکت فرماده منزل
بمنزل طی مراحل میفرمودند و چون ماه سربیع المیر باقر قرب دونی و شوکت جمشیدی
ودید، بهرامی طی منازل نموده روا نه منزل مقصود بودند بهر منزل که سزاوار توقف
میدانستند یکی دو روز استقامت میکردند تا اینکه بيك منزلی مقر نزديك شدند سردار
سالار ان کر مقر با چند نفر افسران بزرگ از مقر سوار شده بحضور بندگان سرکار والاتبار
مشرف گردیده دو ساعت بحضور مبارك بودند و بعد آن مرخص شدند فردای آنکه ورود
بندگان سرکار در منزل مقر بود جميع افواج ماموری مقر را در بین راه بقاعده و قانون نظام
مکمل و مسلح برده انتظار مشرف شدن سرکار والا را میکشیدند چون بندگان اقدس
همچون آفتاب تابان نمایان شدند سالار لشکر بقانون نظام حکم سلامی دادند و مشدیات
سلامی گرفته بعد برکاب سرکار همایون نقل در منزل مقر نزول اجلال فرموده بسر اپرده
زر نگار و بارگاه شهریار فرود آمدند و بر تخت دارای برقرار شدند و چون جمشیدجم
نشستند و شکرانگی بدرگاه خداوند بجای آوردند و جشن خسروی برپام کردند
و سه روز دادعیش دادند بعد از سه یوم که قدری از زحمت راه برآسودند روز دیگر افواج
دلاور و لشکر غضنفرا على لشکر ماموری کرم و زومت را که شمشیر نمایان زده و فتح نمایان
کرده دشمن را فرار دشت ادبار نمودند در اینوقت حضور سرکار که چون اکسیر اعظم
است حاضر شده بنوازشهای شاهانه از حضور مبارک فراخور احوال و مطابق منصب خلعت های
فاخره پوشیدند و بمنصب نظامی سرافرازی حاصل کردند و با هزار نوازش و مهربانی
از حضور مرخص شدند و لشکر مذکور درباره پادشاه دادگر عدالت گستر دعا و ثنا کرده
بخرسندی و سرفرازی باز گشته بخیمهای خود داخل شدند روز دوم سرکار اقدس افواج
دیگر را فوج فوج بحضور مهر ظهور طلب فرموده از نظر کیمیا اثر میگذراندند و با افسر
وسپاهی نوازش و مهربانی نموده بهر کدام بقدرقوه ومنصبشان ازخوان احسان بیکران
انعام میفرمودند و شفقت پدرانه مینمودند چنانچه روزی چندیهمین منوال گذارش یافت


(١٢٨)
لاکن از توقف کردن بندگان سرکار در منزل مقر وتحمل نمودن اقدس اشرف مقصد
از آوازه کردن و گوشزد سردار محمد امین خان نمودن بود که شاید کار ستیزه
بغیر انجامد و به نیت حق طویت اصلاح بود و بجنگ کردن مایل نبودند چنانچه توقف دار السلطنه
کابل هر چندی در ظاهرا نظام احوال لشکر گرم و زرمت بود ، لاکن در باطن نیت خیریت
دولت طرفین بودند زیرا که گاه گاه هم بزبان مبارک جاری میکردند که خرابی طرفین
خرابی دولت خداداد است و قطع پا و ذی سرکار کردن است ازان سبب تاخیر می کنم که شاید
سردار محمد امین خان از خواب غفلت بیدار شود و از در صلح سخن کند و بعقل کامل خداداد راجع
شود و بداند که شکست طرفین خرابی خود مذکور است لازم که بندگان اقدس را پدر
بداند و بگفته شیطان و نماز و فتنه انگیز عمل نکند چنانچه تا حال که بفریب شیطان عمل
کرده چه ثمر بخشیده منزل مقرجای توقف نبود و نمیباشد بخاطر سرکار میرسد که شاید بعقل
کامل عریضه بحضور سرکار بفرستد و براه حق دعوت شود بعد ازان سردار محمد علیخان را
بخدمت خان بفرستم و سرافرازی برای مذکور حاصل دارم بهر حال چون چند روزی در منزل
مقر گزارش یافت از طرف قندهار آثار خوشی و فرحت و انجام صلح وصلاح دست نداد
بعد ازان بندگان سرکا و ناچار شده جمیع اقوام و بزرگان دربار و وزیران حضور
ومشیران نزد ك و دور را بحضور طلب کرده مجلس کنگاش نمودند و سردار محمد علیخان
که شب وروز از در صلح سخن میزد و اصلا راغب بجنگ نبود چنانچه در خلاء وملا بزبان
مبارك شان حرف صلح جاری بود و میخواست که با سردار محمد امین خان که عموی شان بود
نقاخت شود و کار جنگ پیش آید ازان سبب در مجلس حضور حاضر شدند بعد ازان در مجلس
کنگاش بندگان اقدس فرمودند که خاطر حق بین اقتضا میکند که از همین منزل مقر فرمانی
بجهت سردار محمد امین خان فرستاده شود و سخن های نصیحت آمیز و بیانهای محبت خیز
در فرمان درج شود شاید که از خواب غفلت بیدار شود و بعقل خداداد عمل کند و پیرو سخن
فتنه انگیز وغماز نشود ناخاق خدادرا مان مانند هر چند ظاهر است وبندگان سرکار آشکار
میداند که فتنه انگیز در حضور دارد و نمیگذارد که راجع بصلح گردد بلکه تا تواند کار
فتنه را بالا میگیرد و بر پا میدارد عالمی را بر باد دهد با وجود آن امروز که شما یان نمك
خوار و خدمتگار و خیر خواه دولت خداداد میباشید چیز یکه خیر وصلاح میدانید یا اینکه
بصلاح وصوا بدید آن ارجمندی سردار محمد علیخان که بسیار مشتاق ملاقات عموی خود
میباشد و شبانه روز از خاطر خود فرموش نمیدارد چند روزی بطریق مهمانی بر کاب آن
ارجمندی عازم قندهار شوند البته در آنوقت التماس سرکار که آن ارجمندی از گناه
سردار محمد اسمعیل خان هم بگذرد او را نیز بر کاب ظفر انتساب باتفاق ارجمندی
سردار محمدعلیخان بجانب قندهار رهسپار شوند شرحی از سردار محمد اعظم خان نفاق
اندیش که در این ایام بظهور رسیده اطلاع دهی فرمایم ارجمند سردار محمد اعظم خان
که در کرم و زرمت استقامت داشت دایم لشکر آرایی کرده بقصد انتقام از حضور سرکار
شیوه غمازی پیشه داشت تا اینکه بندگان اقدس در کابل و سردار محمدعلیخان روانه مقر
شدند در حدود غزنین خبرداران خردمند ارجمند که پی تحقیق رفته بودند پسردار مذکور


(۱۱۹)
خبر دادند که سردار محمد اعظم خان از کرم وزرمت حرکت کرده قصد شبیخون بلشکر
ارجمندی در بین راه دارد سردار محمد علیخان بحضور عرضداشت فرمودند واز حضور امر شد
که جرنیل داود شاه با پنجہزار لشکر بجانب کرم وزرمت رفته سد راه لشکر سردار
محمد اعظم خان شودو از حضور سرکار نیز سه هزار سوار و پیاده نظامی با یکمک جرنیل
داودشاه خان فرستاده شد هنوز لشکر کابل ملحق نشده بودند که لشکر جرنیل مقابل شده
رجوع بجنگ آور دند از تفضلات الهی واقبال پادشاه خدا جوی دو مقدمه بزرگ را
پی در پی فتح کردند و تا اینکه سردار نفاق اندیش با لشکر شکست خورده در قلعه
دره کی که گویا پایتخت سردار محمد اعظم خان بود و سایت بدنو اطراف قلعه را گرفته در همین
فرصت که جرنیل بفکر قلعه گیری بودند لاکن لشکر خودرا قلیل میدانستند که لشکر کابل
رسید قلعه را چون نگین در میان گرفتند و جنگ در اندا ختند از فضل خداوند باندک روز
داخل قلعه شدند واز کشته پشته ها ساختند اضافه بران چقدر از مردم فقرا که درون قلعه
بودند و بسیاری آن دمای سردار محمد اعظم خان بودند بقتل رسیدند عاقبت سردار فتنه
انگیز با قلیلی لشکر سوار براه فرار سر کرده و بجانب پشاور رهسپار شد وسرزنش کلی یافت
وازملك و مملکت دست تهی بیکاره جدا شد اکنون خداوند عالم گواه ضمیر سر کار است
که با وجود فتح وظفر خاطر حق بین بندگان اقدس ملال آگین شد زیرا که این کارها
موجب نفاق است و سرکار اشرف نفاق را نمیخواهد و راجع باتفاق است عرضداشت
بدردید تا سر کار همایون والا دانسته شده بخیر دولت خود ملاحظه فرمايد بعد جميع برو گان
دولت با تفاق امر سر کار را جایز و خیر وصلاح دانسته بعرض حضور رساندند خصوص سردار عالی
مقدار که فكر وفکرشان صلح وصلاح بود از امر سر کار خرسند شدند بعد ازان با مرپادشاه
قوی شوکت منشی حضور فرمانی بجهت سردار محمد امین خان باین مضمون نوشته و بحضور پیش
طور بندگان اقدس امجد ارفع شهر یار عدالت گستر منظور کردند .
سوادفرمانی که از حضور سر کار امیرشیر علیخان بسردار عالی سردار
محمد امین خان در قندهار فرستاده شد .
ارجمند اقبال نشانا مدت دوسال کامل میشود که اقدس اشرف سر کار والا از روی
محبت و پدری و شفقت فرمانهای پی در پی فرستاده و سراسر سخن های پدرانه در فرمان قلمی
گردید واز در مهر و محبت سخن کرده امیدوار بودم که منظور ارجمند خواهد شد لا کن تاثیر
نبخشید و از نصیحتهای پدرانه سر کار غمازی غمازان وفتنه انگیزی فتنه جویان خوبتر و بهتر
منظور ارجمندی گردید اما در این خصوص خاطر بندگان اقدس ملال آگین شد تا از تقدیرات
ازلی بندگان اقدس ناچار شده با لشکرهای فراوان و افواج بی پایان ازدار السلطنه شهر
کابل حرکت فرموده وارد منزل مقر گردید واستقامت فرما شد اکنون هم خاطر بندگان
اقدس خواهان دیدار ارجمندی میباشد که آن ارجمند در گاه از حضور سر کار کینه و کدورت
دریافته باشد بخاطر حق بین خود راه نداده با دل قوی و خاطر جمع وقوت اسلام عازم حضور
شده بملاقات اقدس برسند .


(۱۳۰)

فرد
چه خوش باشد كامد از انتظارى باميدى رسد اميد وارى
بارى ارجمندا . بندگان سركار با آمدن آن ارجمند دو مطلب حاصل میدارد كلية
دیدار ارجمندی كه مشتاق است . دوم بسته شدن زبان بدگویان و سیاه روی شدن فتنه
انگیزان بعد از آن به نیت خالص و صلاح آن ارجمند اقبال نشان بامید خداوند نیت
سركار از دو حال خالی نیست یا خود بندگان سركار با ارجمندی سردار محمد علیخان
باتفاق لشكر ظفر اثر واپس عازم دارالسلطنه كابل خواهيم شد .

خصوص ارجمندی كه فرزند و بازوی سركار است چگونه خدا نخواسته بخرابی بازوی
خود رضا میباشد ورو امیدارد. اكنون بندگان اقدس در منزل مقر اميدوار جواب باصواب
است لهذا محرر كتاب بعرض خرد مندان میرساند كه سركار امير شير عليخان از بسیاری
نصيحت كانی و فرمانهای محبت خیز نزديك رسانده كه كتاب تواریخ پر شود و در مقابل تقدیر
بكار رود لاكن هزار فكر وتدبير وشفقت ونصایح در نزد تقديرات الهی نمی ارزد چنانچه
فرموده استاد است .

بيت
هر آتش كه دست قضا بر فروخت همه فكر وتدبیرها را بسوخت

خلاصه كلام چند روزی كه از فرستادن فرمان گذشت و از جانب قندهار جوابی حاصل
نشد . ظاهر شد كه فرمان سركار والاتبار را سكوت ورزیدند و در جواب فرمان عریضه
نفرستادند وبند بير جنك شب و روز كوشش دارند و خود را آماده كارزار میسازند بهمین
منوال اخبارات متواتر از قندهار بحضور سركار میرسید ودر كدورت ميافزود ناچار ارادة
سفر كرد و عازم قندهار شد اكنون بندگان اقدس را از منزل مقر روانه قندهار بداريد .

چند کلمه از رویداد و گزارشهای سردار محمدامین خان و قندهار بشنوید

چنانچه قبل ازین تحریر شده بود كه سردار محمد امین خان شب وروز بسر شته قلعه بندی
و جمع آوری غله واجناس ديگر بجهت قلعه داری مشغول میباشند تا اينكه از جمیع كارهای
شهر قندهار و از مرمت كاری در و ديوار و خندق وشیر ازه رجمع انبار های غله وغيره اجناس
دیگر كه لازمه قلعه داری بوده رخ خدند و تمامی آن انجام یافت و فرمان سركار كه در بین
همین گیرودار رسیده بود او را نيز سكوت ورزيدند و از بخت بر گشتگی وغفلت جوابی نفرستادند
اضافه بران از تدارك و تهیة لشكر هم آسوده خاطر شده جميع لشكرهای خود رانیز مامور
فرمودند . اكنون از امور ملکی و لشكری كاری باقی نماند وهمه انجام پذیرفت و متوجه
آمدن لشكر کابل بودند اتفاقاً روزی سردار محمد امین خان بطريق سياحت وتماشای
شیرازه وخندق سوار اسپ گلفگون نژاد گردیده دشت پیمان شد دو فلیلی سوار که همه بزرگان
دربار بودند با هم صحبت كنان میرفتند در بین بازار پیره زنی سال خورده با خمیده مقابل
آمد سلام كرده وده گفت ثانی عرضداشت كرد كه پادشاه من صاحب من . رعيت پرور پادشاه
عدالت گستر . پادشاه فقیر نواز . چه خيال دارید؟ و اين قدر زحمت از بهر چیست كه در مدت
يكسال شب و روز گرفتار هستيد دشمن دولت کدام است و از كدام جانب دشمن میاید و نام دشمن
چیست سردار محمد امین خان شرح رویداد و آمدن امیر شیر علیخان را با دریای لشكر به قصد

یادداشتهای متأخرین ( ۱۰۰۰ جلد ) ب محمد صادق ح عبد الصمد ر عبد الغني ن رجب علی ۱۹ ز ۱۰ ر ۳۲


(۱۴۱)
از عقل بعید است که سر کار امیر شیرعلیخان بخرابی احدی رضا باشد و کوشش کند
خصوص بخرابی شما چگونه کمر می بندد و دولت عظیمی خرج کرده لشکر کشی میکند
و بالای شما می آید و بازوی خود را قطع میسازد و خود را بد نام عالم میدارد نادر جریده
های روز گار ثبت بدارند خصوص برخلاف وصیت پدر چگونه عمل میکند امیر کبیر
دروقت مرگ در بارۀ برادران واقوام و جمیع خلق الله تاکید بسیار نموده بودند مگر
امیر شیر علیخان بی فرمانی پدر خواهد کرد و بر خلاف وصیت پدر رفتار باید نمود این
پیر زن فرسوده سال خورده که دعا گوی دیرینه و نمک خوار قدیمی جناب عالی میباشم
و نشیب و فراز عالم را بسی پیموده ام چون جناب عالی خدا جوی و فقیر نواز ورعیت پرور
و نیک رفتار وخوش خلق وخوش گفتار میباشند دو کلمه که بخاطر نمک خرواره رسید
بحضور فیض ظهور جناب بندگان عالی عرضه اشت کردم باقی حضور بند گانعالی صلاح
دولت خدا داد را بهتر میدانند:
بیت
امور مملکت خویش خسروان دانند گدای گوشه نشینی تو حافظا مخروش
باری از عرضداشت پیرزن قد دوتای سردار محمد امین خان و اشخاصی که پر رکاب شان
حاضر بودند مات و مبهوت ماندند و بفکر وعقل کامل وسخن های شایسته و رموز دان رمیز
گوی نیکو خصال شیرین زبان حق گوی صاحب جبرائت بحیرت افتادند ثانی سردار
محمد امین خان متحیرانه از پیر زن سوال کرد که مادر ک من عجب است از عقل شما و عجب
تر از دلاوری و آفرین از گفتار پسندیده شما نمیدانم که این سخنها را از عقل و دانائی
خود عرض کردید یا محرک دارید بهر گونه سخن شما خیلی پسند افتاد و پند گان عالی
را خوش آمد حال از شما سوال میدارم که پس چه باید کرد امیر شیرعلی خان کو چا کوچ
آمده در منزل مقر توقف دارد و دریای لشکر با خود آورد . میخواهد از ما انتقام گیرد
وقند هار را از تصرف ما بدر کند بلکه بطریق سردار محمد افضل خان محبوس
دارد مگر مقدمه ترکستان را شنیده ندارید و یا خبر قضیه ترکستان بشما نرسیده و گوشزد
شما نشده است در ثانی پیر زن بعرض عالی رسانیدند که پاد شاه منی و رعیت پرور
عدالت گستر من هرگاه شما فرمان برداری کنید
واز در ستیزه بر نخیزید هیچوقت سر کار اقدس خیال بدی باشما نمیدارد خوب
ملاحظه کنید واطراف این کار بزرگ را سنجیده قدم زنید و کوچک نشمرید که سراسر
موجب خطراست اکنون که اجازه سخن کردن و تکلم نمودن و سخن را بحق گفتن امر کردید
این دعا گوی دیرینه از روی صداقت مطابق عقل و دانش عرضداشت میدارم همان بهتر
که با قلیل خد متگار بلا فکر و تعمیل از قند هار حرکت فرمائده بدون خوف یا خاطر
جمع عازم مقر شوید و پادشاه و برادر بزرگ که منزلتی پدری دارد ملاقات کشید و خود


(۱۲۲)
را فرمانبر دار وسر کار اقدس را بزرگ وفرمان فرما دانید از درگاه خدا وند
امید وارم که بفرحت وخوشی منظور شوید وبسر افرازی و خرسندی واپس مرخص شوید
ونام نیکو در عالم گذارید خصوص که خلقی را ازقتل وقتال نجات بخشید بلکه ضمیر این
دعا گوی دیرینه چنان اقتضا میکند که در سلطنت شما افزود گردد و سر کار اقدس را
ازخود مسرور گردانید اما شنیده دارم که بحضور شما غماز وفتنه انگیز بسیاراست وشما را
بحال خود نمی گذارند واز خرابی شما باکی ندارند اما خود جناب شما بفکر دور اندیش
خود متوجه احوال خود شوید واطراف خود را به عقل خود ملاحظ کنید ودور ونزديك
کار را از خیر وشر بسنجید کدام جانب که خیر باشد بعمل آرید هرگاه رفتن حضور
سر کار اشرف را خیر ندانستید بعد از ان اراده مقدمه بدارید لاکن در مقدمه
کردن هم خوب فکر کنیدولشکر خود رادر مقابل لشکر امیر شیرعلیخان بسنجید هر گاه
ازعهده جنگ وتقابل شدن وشمشیر زدن مطابق اشکر سرکار برآمده میتوانید ازین چه
بهتر مردانه جنگ کنید وشمشیر زنید وانتقام ازدشمن قوی بکشید تادر روز گارهانام
بماند ودوست ودشمن آفرین کنند لاکن ازقلعه بندی درگذرند وخلق درون قلعه راباپیمال
دشمن نسازند وازگرسنگی بهلا کت نرسانند زیرا پیرفرتوت سه قلعه بندی را ملا حظ
نموده ام شخصی که در قلعه محبوس شد امید نیکی نبایدداشت وازنادرات است که نیکی
به بیند بهتر آنست که استقبال لشکرد شمن رفته مردانه رزم کنید ومر دانه شمشیر بز نیدو
ومردانه بکوشید ومردانه جوشيد تو كلت علی الله مصرع : دنایار کر اخواهد وميلش بکه باشد.
بازهم ای پادشاه عاقل وفقیرنواز رعیت پرور یقین درعرضداشت نصیحت آمیز امیدوارم
که رفتن شما بحضور سر کار امیر شیر علیخان سرا سر خیر است و خطری ندارد
ظاهر است که لشکر شما در مقابل لشکر کابل قلیل است وتاب مقد مه بادشمن قوی ندارند
واز قلعه بندی چند روز هم امید ثمری نیست و هم خلقی بزحمت گرفتــــا ر میگردد
وهم فقرای بیچاره از گرسنگی بهلاکت میرسد وخاتمه آنهم ندامت بار می آورد بلظاهر
است که شخص محبوس غیر از ندامت حاصلی ندارد زیرا که عاقبت آن بتنگدستی وگرسنگی
وفلاکت وزبونی است وعاقبت قلعه بندی شما نیز چنین است و پشیمانی بار می آورد باقی صاحب
من گستاخی وزبان درازی ازحد گذشت امید عفودارم.جناب سردارعالی مقدار که پادشاه
دندهار است وفقیر نوازی ورعیت پروری شان ظاهر است خیر دولت وسلطنت خود رابهتر
میدانند خلاصه کلام چون سخن عیال کهن سال رموز فهم رموزدان رموز گوی که از کمال
دانائی سخن حق را بیکرسی نشاند رخصت طلب شد سردار عالی مبلغ یکصد روپیه قندها ری
به پیرزال انعام داده رخصت فرمودند بعدازآن به آوازبلند امر کردند که از قلعه بندی در
گذشتم ودرمقابل دشمن خواهم رفت ومقابل خواهم شد تااز پردۀ غيب چه بظهور خواهد
آمد وبظهور خواهد پیوست باری چون عیال پیرزال ازحضور مرخص شد بندگان عالی
امر کردند که جویا شویدواطلاع یابید که این عیال سال خورده با اینقدر عقل ودانش وجرائت
از کدام خاندان است وچگونه اینقدر فضل وسخنوری که سزاوار خردمندان است ازوی
بظهور رسید لهذابعد از تحقیق و تردد ظاهر شد که از خاندان سردار کهندل خان وسردار


(١٢٢)

مهردل‌خان برادران امیر کبیر امیردوست محمد خان وپرورش یافته دست بزرگان است
وحالش از هشتاد گذشته است مدعا ومخلص سخن هر چند تحریر کننده گذارشها میخواهد که
مختصر تقریر کند علاج پذیر نمیشود زیرا که بعضی فقره سخنهای پیدا می شود که بمثل پیر زن
که بچقدر کمال خود را ظاهر ساخت باید در قید تحریر در آورده شود چار ناچار باید داخل
کتاب بدارم بهرحال چون خیال نیکوسیر حرفهای نصیحت آمیز خود را بکرسی نشاند و بدون
خوف وبیم سخن را بحق باز گفت ومرخص شد بعد از ان سردار محمد امین خان متفکر وپراگنده
شد و بخیال دور ودراز افتاد وبحیرت ماند که چه باید کرد چنانچه یکشبانه روز متفکر ماند
عقل راجم بحضور سرکار امیرشیرعلیخان می کرد ومیگفت که خیر دولت بحضور بندگان
اقدس است که باید بروم وبرادر بزرگ خودرا که منزله پدری دارد سلام کشم سردار
محمدشریف خان که بدخوی وبدرفتار بود ومحرک اینهمه فتنه انگیزی سردار مذکور بود
برعکس آن گفتار میکرد خصوص که سردار محمدامین خان را راجع بصلح یافت از کردار
بد خود ترسید زیرا که مایهٔ کل فساد و دایار دیگر سلسله کین را بجنبانید و بحضور برادر خود
عرض کرد که صاحب من چرا خودرا بازی میدهید کار از کار گذشته است مگر فرموده
استاد را نشنیده اید .
بیت
دشمن دانی درچه محل گردد دوست وانگاه که سیاهی زشب دور شود
درینوقت اسباب صلح از میان برچیده شد و کار فتنه وفساد بالا گرفت فکر نباید کرد
وخود را پریشان نباید ساخت اختیار از خداوند است همان بهتر که سرشته بر آمدن و در مقابل
دشمن رفتن وتدبیر جنگ کردن را تدارک کنیم امیر شیرعلیخان برادر خود را بهتر می شناخت
که خودرای وخود پسند است ومزاج برقرار ندارد خصوص دولت عظیمی مها رچ کرده
واراده قندهار دارد ممکن نیست که از کردار خودباز ماند تا ماوشما را بر باد ندهد وقندهار
را از ما وشما نستاند مگر روبهاد ترکستان بیاوشما عبرت نمی شود حالا ازین خیالات در گذرید
وعقل خداداد را پراگنده نسازید وتدبیر کاری را که پیش گرفته ایم از دست ندهیم زودتر بتهارک
لشکر کشی شویم که دشمن قوی نزدیک رسیده است وفرصت نمیدهد وعنقریب بخود قندهار
میرسد هرگاه چنین شود دست تدبیر کوتاه خواهد شد باقی خود جناب شما بزرگ میباشید
وبهتر میدانید اختیار بشماست لهذا چون عرضه داشت سردار محمد شریف خان تمام شد بعد
بزرگان حضور وخدمتگاران دربار باتفاق سخن سردار محمد شریف خان را تقویت کردند
وبعرض عالی رسانیدند که فدایت گردیم دست تدبیر کوتاه گشت و اسباب صلح بر باد شد حال
کمر بمردانگی بستن و بادشمن قوی مقابل شدن لازم افتاد اکنون از غیرت و دلاوری وشمشیر
زدن وشجاعت کردن سخن باید کرد و مردانه بمیدان جنگ رفته رزم مردانه باید نمود تانام
نیکوحاصل وبخت کرایاری دهد توکلت علی الله ازین زیاده تدبیری بکار نیست حواله
بتقدیر خداوندی است .
شعر
چون رفته بتقدیر دگر گون نشود یکذره از آنچه هست افزون نشود
مختصر کلام بعد از عرضه داشت وزرا وبزرگان دربار عزم راجزم کرده امرفرمودند
که پیش خانه وخیمه وخرگاه وبارگا وسر اپرده های زرنگار را از شهر بدر کردخود درحدود

یادداشت های وقت آخرین ( ١٠٠٠ جلد ) ب محمد صادق نمایندهٔ مذکور ٢ شمس الدین ل رجبعلی


(124)
ده خواجه بدروازه کابلی پرده بر پا کنید این بود که جمیع اعزه و اشراف و بزرگان دربار
و تمای لشکر از نظامی و ملکی بدوق تمام فوراً در حدود ده خواجه خیمه و خرگاه بر پا کرده
و بخاطر جمعی نشستند چنانچه یکهفته باعث امور چندی در ده خواجه توقف کردند بعد
از یکهفته حسب الامر سردار عالی مقدار از ده خواجه حرکت فرموده بتوکل خداوند با د
دبدبه واثاثه و شان وشوکت که سزاوار هم چنان با دار خاطر خواه و سردار دلربا و پادشاه
ذر بخش باشد کوچا کوچ روانه بجانب کلات و مقابل لشکر دشمن شدند تا در حدود کلات
رسیده نزول فرمودند و انتظار ورود لشکر دشمن قوی هیکل بودند لا کن تمامی سپاه از
بزرگ و كوچك وجمیع لشكر از شاه و گدا و تا اینکه مهتر و مصلی از کردار و رفتار و گفتار
و احسانهای سردار سردار محمد امین خان چنان دلخوش و خرسند بودند که گویا سفر سیر
باغ و تماشای گل و ریاحین رفته باشند و مقصده را بجان خریدار بودند که شاید بمقدار سر خردل
محبوب نمی نمودند بهر حال لشکر قندهار را در حدود کلات با صد طمطراق به استقلال تمام و ذوق
مالا کلام بگذارید.
اکنون چند کلمه سخن از لشکر دارا اساطنه کابل بشنوید :
که در مقرن مقر بودند و اراده حرکت داشتند لاکن انتظار محرر کتاب بودند
که در قندهار رفته بود و لشکر های قندهار را سر رشته و ا نجام کرده در حدود
كلات با صد شجاعت و دلاوری رسانید حال نوبت بلشگر کا بل رسیده که بخیر
و خوبی بساعت نيك حركت بدهد خلاصه کلام سر کار امیر شیر علیخان از کمال عطفت هر چند
در مقر توقف کردن و انتظار جواب فرمان بودند که شاید سر دار محمد امین خان راجع به
عقل خود شده ازین خیال فاسد در گذرد و قی ما بین خون ریزی نشود و بی صلاح آید
و خلقی در مهد امن و امان بماند ممکن نشد افضل از ان شنیده شد که با لشکر بسیار از قندهار
حرکت کرده چون موج دریا بقصد جنگ در حدود کلات آمده انتظار کاروزار با لشکر بندگان
حان سر کار مبير لمالها چون این خبر بعرض بندگان اقدس رسید غضب بر طبیعت شان
مستولی شد تاب و طاقت باقی نماند فوراً حرکت فرماندند قضا را خبر وحشت انگیز دیگر از سر
کرده گان کلات رسید آن که سردار محمد شریف خان که سرمایه فساد و معدن فتنه انگیزی است
و میخواهد که زودتر اسباب فتنه بر پاشود نامبرده خود را پیش جنگ لشکر قندهار ساخته با
دو هزار سوار جرار و سپاه رزم دیده خون آشام از لشکرگاه خود جدا شده میخواهد که بلشکر
ظفر اثر شباخون زند و دست بردی بدارد خصوص قصد آن دارد که شاید پیش خانه لشکر کابل
را تا راج کند و شمشیر خود را اشکارا سازد تا غیرت و دلاوری خود را ظاهر نماید لا کن ازین
غافل است که لشکر کابل بلکه جمیع افغانستان سردار مذکور را خوب میشناسند باری چون
خبر بحضور سرکار امیر شیر علیخان رسید ايشان آغاسی خوش دل خان پسر ایشك آغاسی
شیر دل خان را با یکهزا رسوار و پیاده نظامی مامور پیش خانه فرمودند که منزل به نزل باحتیاط
تمام پیش خانه را برده پر یادارند و شرط احتیاط که لازمه سپاهی گریست بجا آرند که از
دست برد دشمن خود را محافظت دارند بازی لازم که شمه ای از قبیله گاه خود محرر کتاب
تحریر دارم و سر مطلب باز گردم باری قیله گاه احمد علیخان نام داشت در زمان شباب اوکر


(١٢٥)

معتبر نواب جبارخان بودند بعد از ان بامر نواب بحضور پسرشان سردار عبدالغنی خان که
داماد امیر کبیر بودند مامور شدند چون بخانه شان فرزند خداوند عطا کرد بنام سردار
عبدالعزیز خان مامور لالیگی سردار عبدالعزیز خان پسرشان شدند در سن نوزده سالگی
سردار عبدالعزیز خان را سفر ترکستان دست داد زمانیکه مقدمه سردار محمد افضل خان
با امیر شیرعلی خان بظهور رسیده بود باز گشت ترکستان باعث امور چندای که لازمه
تحریر ندارد مابین سردار عبد الغنی خان و قبله گاه محرر کتاب کدورت دستداد
وجداگی شد ایشک آقاسی شیردل خان که سابقه روابط دوستی داشت قبله گاه محرر کتاب
را بحضور خود بردند و ده سوار نوکری دادند در سفر قندهار همراه بودند در اینوقتیکه
ایشک آقاسی خوشدل خان مامور خدمت پیش خانه شدند قبله گاه محرر کتاب را باتفاق
پسر خود مامور پیش خانه کردند و صاحب اختیار پسر خود را نمودند و برای پسر خودامر
کردند که همان اختیار شما با حصه دار خان است از گفته مذکور تجاوزنکنید و بامرشان
عمل بدارید بعدازان ایشک آقاسی خوشدل خان پسر خود را وقبله گاه محرر کتاب را
بحضور بندگان اقدس بردند و از قبله گاه بحضور پادشاه زیاد تعریف و تمجید و در باب
سپاهی گیری وخردمندی ودلاوری عرضه داشت کردند و دعا و فاتحه گرفته مرخص فرمودند
بعد از مرخصی حضور پادشاه باتفاق پیش خانه روان منزل ماموری شدند و در منزل رسیده اول جای
بارگاه پادشاه و ثانی نشانه های هر فوج را بقرار نظام داری برپا کردند و بعدازان که
از فوج نظامی فارغ شدند و هر فوجی به نظام جابجادند نوبت بدیگر اشخاص رسید هر شخصی
را از شاه و گدا از كوچك و بزرگ و خوانین سوار وغیر ذالك مناسب حال شان جای
خیمه وخرگاه مامور فرمودند چون از سرشته کل افواج فارغ شدند وخود را آسوده خاطر
ساختند چنانچه ظاهراست که فوج نظامی هر فوجی نشانی دارند که بلفظ افغانستان جنده
مینامند قاعده است که یکروز پیشتر در منزل ثانی برپا میدارند چون فردا لشکرها وارد منزل
مذکور میشوند هرفوج نشان خودرا ملاحظه کرده بجانب وی میپرند و بدون زحمت بخیمۀ خود
داخل میشوند تا اینکه جمیع لشکر جاء بجاء میگردند بعد پیش خانه کش بطریق روز گذشته
در منزل ثانی رفته بقرار ماموری عمل میدارند خلاصه کلام چون از خدمات پیش خانه فارغ
شدند بعده توجه سپاهی گیری وشرط احتیاط از دشمن بجاء آورده شب را به بیداری وپهره داری
بروز میاوردند لاکن احمدملی خان که صاحب اختیار کل مامور شده بود و درعلم سپاهی گیری
مهارت تمام داشت چهار نفر شخص هوشیار وازمردمان آنجاه که بلد اطراف بودند بدست
آورده مبلغی خدمتانه دادند و ضامن گرفتند که خیانت نکنند و بصدق دل خدمت نمایند بعد
بناسه فرسخی اطراف رفته متوجه شوند هرگاه آثاری از لشکر بیگانه ظاهرشود فوراً
خبر برسانند تا آماده کار زارشویم و بغفلت نمانیم اشخاص ماموری که زورا دیدند


(٢٦)

و مبالغ را از خواهش افزون یافتند بخدمت ماموری سرا قدم ساخته بشوق تمام عازم خدمت
شدند چنانچه درین باب شاعری فرموده .
بی زرمنشین که کار زر دارد زر پیش همه کس اعتبار زر دارد زر
گویند که اعتبار از زر بهتر مشنو تو که اعتبار زر دارد و زر

مختصر سخن شب اول بخیر گذشت و روز شد و لازمه احتیاط بجا آورده شد این بود که فردا شد
لشکر بزرگ فوج فوج بقاعده و قانون نظام وارد شده هر فوج بجهت نشان خود رفته بخیمه
و بارگاه خود جابجا شدند ايشك آقاسی خوشدل خان که از فرود آمدن لشکر ظفر
اثر و مشرف شدن بندگان سرکار ظل الله بر بارگاه جمشیدی فارغ شدند در ثانی با تفاق احمد علیخان
صاحب اختیار بحضور بندگان اشرف اقدس رفته سلام کردند و شرائط آداب بجاه آوردند
اول رپوت شب و شرط احتیاط و دوم رپوت فرود آمدن لشکر ظفر اثر را عرضه داشت کردند
و از حضور مرخص شدند بقرار روز گذشته معه پیش خانه و یکهزار سوار و پیاده ماموری
روانه منزل ثانی شدند و بعد از ساعتی که آسوده در منزل ثانی رسیدند و یکی دو ساعت
توقف کردند بقرار تفضیل روز گذشته خیمه و بارگاه و سرا پرده را برپا کردند
و نشانهای هر فوج را بقرار قاعده نظام برداشتند و خود را آسوده خاطر نمودند و بر قرار
بخیمه های خود نشستند قبل از ان نمازشام معتمدان اطراف رفته يكا يكى از اشان آمده خبر
آورد که امشب سردار محمد شریف خان با یکهزار پنجصد سوار جراز باشما شبیخون میزند
و شما را پراگنده میسازد چنانچه در فلان حدود کمین کرده انتظار تاریکی شب میباشند
که باید و شاید با شما خود را رسانده جنگ در اندازد اکنون خبر تحقیق همین است که بچشم
سردیده عرض کردم احتیاط شرط است بعد از بیان مذکور احمد علیخان فوراً شخص دیگری
فرستاد و امر کرد که رفته تحقیقات نموده زودتر خبر برساند مبادا سخن شخصی اول کذب
و تذویر برعکس نباشد شخص ثانی نماز خفتن باز آمد و سخن شخص اول را تصدیق کرد بدهر دو
فرستاده را خلعت داده خوشنودمند کردند بعد ازان ايشك آقاسی خوشدل خان و احمد علی خان
و اشخاص معتبر که حاضر خدمت بودند جملگی مشورت نمودند چنانچه قرار دادند که بپازی
باری تعالی مکمل و مسلح لشکرگاه را بمردم متفرقه وا گذار شده بگوشۀ کمین سازیم
و بدو جانب تقسیم شویم همینکه لشکر قندهار نزديك بلشکرگاه ما برسد فرصت نداده از
دو طرف چون بلای ناگهانی بسرعت تمام حمله آوریم و جنگ در اندازیم و در قتل و قتال
تقصیری نداریم تا خواست خداوند چه باشد و فتح بکدام جانب حاصل شود تا یار کرا خواهد
و میلش بکه باشد مختصر کلام بهمین منوال تدبیر کردند و در کمین گاه رفتند چنانچه
تدبیرشان مقابل تقدیر افتاد بعد از نصف شب سردار محمد شریف خان با یکهزار سوار از پیش
رو و پنجصد سوار از جانب یمین بجانب پیش خانه حمله آوردند تخمینا نیم کرور باقی مانده
بود که بمنزل مقصود اعنی پیش خانه برسند که لشکر کابل از کمین گاه برآمده خود را بلشکر
قندها ر زدند و دست بشمشیر حمله مردانه کردند و جنگ در انداختند و یورش عظیم برپا نمودند تقریباً
يك ساعت جنگ پیوسته بود عاقبت شکست بلشکر قندهار افتاد و تاب و طاقت از ضرب دست
لشکر مردانه برایشان باقی نماند الفرار گویان فرار دشت ادبار گردیدند و بجانب لشکرگاه


(١٤٧)

خود رفتند یکصد و نزده نفر از کشته و زخمی و محبوس بتصرف لشکر ظفر اثر جنگجوی
در آمد بعد از تحقیق محبوسین و کشته و زخمی شبا شب بحضور پادشاه ثبت بغیر وجه الست
بروز عریضه نمودند و باقی مانده شب را بکمال خرسندی بروز آوردند لا کن قومی را که
خداوند ذلیل و زبون گرداند قبل از ظهور مطلب نتیجه او را ظاهر نشان میدهد تا خلق دیگر
دیده از وی عبرت گیرند و تا خود قوم شاید از ان کردار پشیمان شوند چنانچه لشکر
سردار محمد شریف خان قبل ازین از شکست کلات از دست عیال سردار فتح محمد خان
باید عبرت میگرفت و دیگر پیرامون اینکار نمیگشت تا اینچنین بار دیگر رسوای عالم
نمی شد و از دست لشکر پیش خانه شکست فاحش نمییافت خلاصه کلام قریب نیم ساعت بصبح
مانده خبر فتح بلشکر پادشاه قوی شوکت رسید و بحضور سر کار ذوی الاقتدار منظور
گردید در همان حین بندگان اقدس از خواب برخاسته بودند که عریضه از حضور گذارش
یافت و اطلاعاً بفرموده سردار سالار کن هفت توپ زدند تا جمیع لشکر ظفر اثر آگاه شوند
بهر حال فرداشد و بامر پادشاه از منزل مذکور حرکت فرمایدند و چون خرشید تابان روانه
شدند تا اینکه وارد منزلگاه شدند و بپت ارگاء سلطنت بخیمه ی رسیده برتخت دارایی
نشستند بعد از برقرار شدن بندگان اقدس ایشك آقاسی خوشدل خان و احمد علی خان صاحب
اختیار با سرکردگان دیگر بحضور سر کار اشرف اقدس رفته سلام کردند و به آداب تمام
ایستادند بعد از ان پادشاه کیوان شکوه بزبان گهر بار توصیف و تمجید بسیار درباره مذکور ان
فرمودند و نوازشهای شاهانه و مرحمت های بیگرانه درباره يك يك مرحمت کردند و خلعت
انعام عطا نمودند و بلشکر پیش خانه که دلاوری و مردانگی کرده شمشیر زده بودند یکماهه
تنخواه بخشش فرمودند و امر کردند که محبوسان لشکر سردار محمد شریف خان را
بحضور انور پادشاه ظل الله منظور بدارند بعد از منظور شدن و بحضور حاضر شدن بندگان
اقدس اشرف والاتبار درباره محبوسان نوازشهای خسروانه نموده است و اسباب شان
که بتاراج رفته بود و در نزد هر کس از سپاه پیش خانه که تاراج کرده بودند بقیمت تمام خریده
واپس بصاحبانش دادند و اضافه برای هر نفر پنجروپیه تا بلشکر گاه قندهار رسیدن مخارج
دادند و از حضور مرخص فرمودند و عنان اختیار را بخودشان امر کردند که هر کجا میروید مختارید
کسی بشما مزاحم و غرضدار نمیشود از حضور سرکار آزاد میبا شید بعد از محبوسان
کشته گان را امر بدفن فرمودند و زخمیها را بمریضخانه فرمودند که جراحان یومیه رفته
معالجه نمایند بعد از ان بدولت و اقبال در تخت زرنگار نشسته طعام تناول فرمودند
بعد از ساعتی روی ببار کرایه مجلس حضور کرده بزبان در و بار جاری کردند که ای بزرگان
دربار شمارا بخدا قسم میدهم که بدون خوف و بیم سخن کنید واز حق نگذرید
و سردار محمد علیخان که فرزند و جای نشین بندگان اقدس است اورانیز با شما همدست
و همزبان میفرمایم که سخن راست چیده بدون خوف و بیم باتفاق شما بعرض اقدس برسانید و نیکو
ملاحظه کنید که گناه سرکار چیست و در حق برادران از حضور سرکار چه بدی رسیده باشد
که اینچنین حرکات غیر مناسب درباره سرکار میدارند قبل ازین سردار محمد شریف خان
بالای کلات لشکر کشید و با عیال تقابل ورزید و خواست که کلات را مسخر کند عاقبت شرمنده


(۱۲۸)

برگشت و در مقابل عیال غیرت کرد و شکست یافت همان کردار باعث خجالت مذکور
شد و برای مذکور مرگ افضل بود واکنون که سرکار والا تبار هنوز در مقابل
سردار محمد امین خان نرسیده و تقابل نشده خصوصیت حق بین سر کار راجع بصلح است شاید
و بفضل خداوند انجام صلح بر پا شود و فتنه انگیز سیاه روی گردد و کار اصلاح پذیرد و خواهش
ارجمندی سردار محمد علیخان بظهور برسد زیرا که از کمال خداجویی و صله رحم طالب
صلح است و خرابی کاکای خود را و بدنامی سرکار والا را نمیخواهد لاکن شیطان
فتنه انگیز سردار محمد شریف خان که طالب جنگ و راغب بخرابی دولت است نمیخواهد
فورا لشکر کشید و مقدمه کرد که شاید در صلح بسته گردد و اسباب نفاق آماده شود تا اینکه
از نیت خالص سرکار شکست فاحش یافت و خجالت زده راه فرار پیش گرفت چنانچه از اقبال
پادشاه از مقدمه ایشك آقاسی خوشدل خان که خرد سال است و یکنفر خرد سال کجا
و سردار محمد شریف خان برادر سرکار کجا بعد از ان یکنفر شخص کهن سال تجربه کار
در لشکر پیش خانه احمد علیخان نام بود که گویا از غیرت رولاوری وی که صاحب تدبیر بود
و بيك تدبير نيكوهم چنان لشکری را شکست کلی داد و فرار دشت ادبار نمود پس ظاهر است
که این فتح های نمایان از فضل خداوند است و نیت صافی نهاد سرکار اشرف است و شکست
سردار مذکور از طینت بدو فعل شیطان است که در ضمیر مذکور جای گرفته است و ممکن
نیست که اینکار اصلاح پذیرد زیرا که عنان اختیار سردار محمد امین خان کلیه بتصرف
سردار محمد شریف خان است بنا بخواهش ارجمندی سردار محمد علیخان که خیر خواه
طرفین است بندگان سرکار سخن میکند بهر حال توقع سرکار از شما خدمتگاران
حضور آنکه بدون كيدورباء و بدون خوف ورجاء و بدون تقیه جواب سرکار والا
تبارا لحق وراستی بدهید و هرگاه نفاقی از سرکار ظاهر شده باشد و دیده باشید
و یا شنیده دارید بدون رياء و بدون خوف ظاهر سازید زیرا که انسان از نسیان وسهو
وخطاء خالی نیست تا سرکار والا با برادر خود دانسته شود و خود را نگاهدارد زیرا
که این فرما ن سرکار خاتمه کار است و دیگر جای تدبیر باقی نمانده خصوص
سردار محمد علیخان را خطاب میکنم که هرگاه چیزی بخاطرش برسد بد ون مضایقه
بعرض اقدس برساند و خوفی ندارد بل ظاهر است که فرزند سرکار است و جای نشین
و صاحب اختیار دولت خداداد است نهایت خردسال است و تجربه کمتر حاصل کرده خصوص
با عموهای خود نرسیده و صحبت نکرده و از طینت شان اطلاع ندارد و بنا بر ان بندگان
اقدس اظهار میدارم تا دانسته فرزندم شود و از شمایان که خدمتگـار قدیمی و نمك خوار
صمیمی سرکار اشرف هستید و بندگان ما با شمایان اعتماد کلی دارد جواب با صواب
میخواهم اکنون سخن سرکار تمام شد و بعد ازین هم جای تدبیر باقی نمانده با شمایان
لازم دارد که فکر خود را يكجا کرده جواب سرکار را میگوئید لهذا ارکان
دولت با تفاق عرضه داشت نمودند که از دارالسلطنه و شهر کابل تا حال چقدر رویداد که
از طرفین بظهور رسیده ما بندگان صداقت کیش از روی صدق وصفا وبدون كيدورياءقسم
میخوریم که بذات پاك خداوند که واقف سر والخفیات است که فرمان بندگان سرکار حق
وصدق است و در صدق فرمان بندگان اقدس فتح کلات از میال و فتح دوم از پیش خانه شاهد است


(١٢٩)
و تصدیق قول خدمتگاران را میدارد و حاجت بدیگر دلیل و برهان ندارد خلاصه
کلام چون مجلس گفتگو تمام شد بعد از ان بندگان همایون ارجمند سردار محمد اسمعیل خان
را بحضور فیض ظهور طلب کردند.

اکنون چند کلمه از رویداد سردار محمد اسمعیل خان تحریر شود
قبل ازین از بذر رنجه شدن سردار محمد اسمعیل خان را تحریر نموده بودم چنانچه
از همان زمان تا حال بحضور سرکار گویا بمثل سردار محمد علیخان فرزند ارشد بود
و پرورش یافته حضور و بخصوص بعزت میگذراند در اینوقت که رنجی ما بین سرکار
و سردار محمد امین خان پدر مذکور تفاضت دست داد و کار بمقاطعه رسید سر کار والا
سردار محمد اسمعیل خان را بحضور مبارک طلب کردند و فرمودند که ای فرزند وقت باریک
است و مقدمه پیش رو آمد و تدبیر صلح چیده شد و اسباب نفاق دست داد زیرا که در حضور
سردار محمد امین خان پدر شما بمثل سردار محمد شریف خان فتنه انگیز و غماز رهبر است
و عنان اختیار را بخود گرفته و عقل پدر شما را ضایع کرده نمیخواهد که خلقی آسوده
نشیند و انجام صلح اصلاح پذیرد و کار طرفین بخیریت رسد شب و روز بحضور پدر شما
محرک فتنه و فساد است چنانچه نتیجه آنرا ملاحظه نمودید اکنون خاطر سرکار چنان
میخواهد و رضامندی اقدس از دل و جان بر آنست که مع الخیر و العافیه سر رشته خود را
درست کند و هر قدر نقد و جنس بکار باشد موجود است دولت خدا از ان خود شما است
بگیرید و بخدمت پدر که نزدیک است بروید و رضای پدر را دریابید که رضامندی پدر
خشنودی خداوند است هرگاه فضل خداوند شد و کار صلح انجام یافت و پدر شما فریب
دشمن دوست نما را نخورد و براه حق دعوت شد و دولت سرکار را از خود دانست و خود
را وجود سرکار پنداشت بندگان اقدس از خداوند چه میخواهد بعد ازان بهر اموری که
ارجمندی خرسند باشد از حضور پدر بشما اجازه گرفته میشود البته در آنوقت پدر شما
امر سرکار را قبول میدارد هرگاه قضیه برعکس افتاد و تقدیر نحوه دیگر شد و کار صلح
انجام نیافت باید که شما بحضور پدر خدمتگار باشید و خرسندی پدر را دریابید لهذا
بعد از فرمانهای سر کار والا تبار سردار محمد اسمعیل خان از استماع فرمان سرکار
چون مار ارقم بخود پیچید و عرضه داشت نمود که فدایت گردم مرحمت های شهریار بلند
اقبال را شنیدم و سراسر بخیر غلام ذره پروری فرمودند اما غلام بصدق دل عرضه اشت
میدارم که قطعاً اراده رفتن ندارم و برفتن مایل نیستم و خواهش رفتن در ضمیرم نمیگردد
و رگ و ریشه ام به آنجانمی رخصت نمیدهد هر گاه سزاوار قتل باشم به قتل خود خرسندم و رفتن
غلام ممکن نیست و روی رفتن و دیدار دیدن تاب و طاقت ندارم و هرگاه سرکار اقدس
غلام را سزاوار خدمت نمیدانند و یا ملالی بخاطر سرکار ذوی الاقتدار رسیده باشد امر
فرمایند تا مقدمه آخر شدن غلام را محبوس دارند و شرط احتیاط بجای آرند
سرکار اقدس اشرف همایون از عرضداشت سردار محمد اسمعیل خان لب به تبسم
پادشاهان متاخر (۱۰۰۰) محمد شیر جنعاندم و اقلتوم یات حز یمل


(۱۳۰)

گشودند ومرحمت فرمودند که ای فرزند سرکار والا قطعا از شما کدورت بخاطر ندارند
وشما را درمقابل ارجمندی سردار محمد علیخان فرزند ارشد ونوردیده میدانند .
لاکن از ملامتی زمانه بشما خدمت نمیفرمایم زیرا که فتنه انگیز بسیار وسخن چین بیشمار
است همین نکته را دست آویز سخن کرده ملامتی را بحضور سر کار عاید میکنند والا شما
سزاوار آن دارید که توپ وپلتن ورساله بشما داده شود ودر مقابل سردار محمد علیخان
خدمت کنید وبحضور سرکار جان فشانی دارید که درخصوص رفتن بحضور پدرهم از نوازش
پدری است که بندگان اقدس بشما فرمودند وخوب ملتفت شوید که سر کار والاتبار درباره
شما نصیحت پدری نموده وخیر شما را ملاحظه فرمودند باقی عنان اختیار بخود شما است
خواه بخدمت پدر میروید خواه حاضر حضور بندگان اقدس میباشید مختارید لهذا چون
سخن بدینجا رسید سردار محمد اسمعیل خان از حضور مرخص شد و در بارگاه خود رفت ثانی
سر کار اشرف با بزرگان دربار خطاب کردند که سردار محمد اسمعیل خان عاقل بوده است
وعقل کامل نداشته است یقین دارد که بدون موقع خواهد رفت اما در آنوقت بخدمت پدرهم
قرین نداشته باشد و از حضور سرکار هم خجل زده بلکه مایوس خواهد ماند خلاصه کلام
سخن بطول نیانجامد سرسخن از گردیم و از لشکر کشی تحریر داریم .

مثنوی
کجا بودم اکنون فتادم کجا عنان سخن شد زچنگم رها

باری لشکر ظفر اثر کابل منزل بمنزل چون آفتاب تابان نمایان طی منازل فرموده
بيك منزلی کلات رسیدند لاکن لشکر قندهار از روزیکه درحدود کلات فرود آمده بودند
یومیه در اطراف کلات ترکتازی داشته و لشکر آرایی مینمودند چنانچه اخبار شان روزمره
متواتر بحضور اقدس میرسید اما لشکر درون قلعه دژ مقا بل لشکر قندهار میدان داری کرده
جواب لشکر قندهار را میدادند بهرحال چون لشکر دار السلطنه بيك منزلی کلات رسیدند بعد
از ان پیش خانه را مانع شدند و امر نمودند که لشکر یکجا حرکت نمایند لاکن صبح وقت
نیمساعت از حرکت لشکری پیش خانه بار کرده سواران ماموری با يك رجیمنت رساله پیش خانه
واما بین گرفته بشرط احتیاط رهسپار شوند تا در حدود منزل گاه بعد ازان بقرار دستور العمل
سابقه خیمه و بارگاه را برپا دارند چنانچه بهمین منوال یکمنزل حرکت فرمادند اتفاقا"
خبرداران ماموری خبررساندند که سردار محمد امین خان با لشکر کوه پیکر از اطراف
کلات کوچیده لب دریای جلدك كه میدان وسیع و جای بزرگ که سزاوار مقدمه باشد فرود
آمدند و آب دریا را بتصرف خود در آوردند دیگر جای فرود آمدن لشکر ظفر اثر باینجاب
ممکن نیست از شنیدن این اخبار سردار عالی مقدار سردار محمد علیخان امر کردند که از
مردمان کهن سال اطرافی را یکی دو نفر حاضر کنند چنانچه چند نفر مردمان سال خورده
بحضور حاضر شدند سردار والا تبار جویا شدند که اینحدود کماحقه بشما معلوم است و واقف
میباشید جای باشد که سزاوار لشکر ظفر اثر و گنجایش افواج خجسته سرراداشته باشد
ونزديك به آب و از دشمن کناره باشد مردمان کهن سال عرضداشت نمودند که غیر از سرسه


(۱۳۱)

چشمه که نزديك بدهات جلنك ميباشد دیگرجای مناسب نیست که بعقل مایان که فقرای
حال خورده ودعاگوی دولت خداداد میباشیم هرچند نيك ملاحظه میداریم ازین بهتر
منزل گاه بدون ازینجا موجود نمیشود که گنجایش لشکرظفرشکوه را داشته باشد با وجود
آنهم البته لشکر ظفراتر بزحمت جای خواهند شد زیرا که پیوسته بقشلاق است و آب حوزه
قشلاق ازان سه چشمه است ومنظور بندگان عالی مقابل لشکر دشمن است باید که با دشمن
مقابل باشند پس در اینصورت از ناچاری سزاوار است قبل ازین لشکر قندهار از
حدود کلات پیش دستی کرده جای مناسب ولب دریا وزمین همواررا گرفته بخاطر جمعی فرود
آمدند وخودر اولشکر خودرا آسوده خاطر نمودند وهرگاه بندگان سرکار یکفرسخ
دورتر را منظور کنندوامر فرمایند جای خوب ولب آب ممکن است بندگان عالی
که شیرر ا در مقابل غیرت ودلاوری خودچون روباه بی دست و پا
نمیشمرد فرمودند که از دشمن دور رفتن گویا در نزد دشمن خودرا ذلیل و زبون کردن
است اصلا این سخن ممکن نیست همان زمین سر چشمه را باراده خداوندی لشکر گاه
میسازم بعداز آن خودبندگان سردارعالی مقدار باچند نفر خاصان حضور وهمان سال
خوردگان رعیتی سوار شده بسرچشمه ماموری رفتند ومتوجه شدند واطراف چشمه ها
را بچشم سردیدند وخوب ملاحظه فرمودند که گنجایش لشکر ظفر اثر را دارد یا خیر
بعد ازسنجش بسیار وتحقیقات بیشمار متفق الكلمه فرمودند که از ناچاری احتمال
گنجایش دارد وبزحمت تمام ممکن است که جای بجای شوند وبا طراف سر چشمه
فرود آیند وبدون ازاین دیگرجای مسطح بنظر نرسیده بعدازان باتفاق بازگشته
داخل لشکرگاه شدند و بحضور بندگان اقدس رسیده وعرضداشت نمودند سرکار
والاتبار که همه وقت باراده خداوند حرکت میفرمودند بعد از بیان سردار محمدعلیخان
وخاصان حضور که سرچشمه رفته بودند تکیه برضما یر الهی کرده با دل قوی ونیت خالص
امرفرمودند که افواج ظفرشکوه بتوکل خداوند حرکت کرده درمنزل سرچشمه فرود
آیند چنانچه بندگان عالی سردار محمدعلیخان که سالار کل وافواج دار کل اختیار
بودند بامر بندگان امیرصاحب با قلیلی سوار وسرکرده وعُده نگار زودتر رفته متوجه
لشکرگاه شدند بعدازان ازدنبال فوج فوج لشکرها حرکت کرده میآمدند وبقاعده
وقانون نظام فرود میآوردند و متوجه مردم بودند که فرما بین فوج احسن پیدا نشود
و باعث گفتگو نشود وبهر يك از مردم سپاه که میرسیدند صحبت و نصیحتی دادند وسخن
خوش میگفتند وتسلی میدادند که هفته ای بیش درینجا استقامت نداریم زیرا که هردو لشکر
مقابل شده خواه صلح خواه جنگ بدوسه یوم انجام مییابد وفرصت نزديك است بهمین
منوال معیت کرده افواج ر ا منزلگاه میدادند وفوج هم بولك بولك وارد میشدند
وخیمه وخرگاه بر پامیکردند تا اینکه از تفضلات الهی واقبال شهنشاه والاشکوه جمیع
افواج خونخوار ولشکر شمشیرزن بیشمار جای بجای شدند از قدرت کامله خداوندی
همچنان افواج بی شمار که ازموروملخ بیشتر بودند باین چنین زمین ناهموار که اصلا
گنجایش لشکرنداشت چنان بفراغت و آسودگی جای بجای شدند که گویا قطعاً تنگی


(۱۳۲)

وضیقی نداشت وازعالم غیبی مددی حاصل شد ونظر مرحمت پروردگار در بالای لشکر
ظفر اثر افتاد که بدون چون وچرا بفراخی وخرمی گنجایش یافتند وخیمه وبار گاه
برافراشتند وسرداران وبزرگان وخوانین لشکر که مرتبه بزرگی داشتند بہريك منزلگاه
فراخ وجای مناسب دادند که به آسودگی وفراخی جای ومنزل گیرند بعداز تمامی لشکر
که بفتح وفیروزی داخل منزلگاه شدند سرکار شهریار - ذوی الاقتدار بافر فریدونی
ودبدبه کیکاوسی وشوکت جمشیدی واردمنزل ظفر قرین گردیده برتخت دارای فرود
آمده نشستند وخود را ولشکر خود را به آواز بلند بظل حمایت الهی سپردند وجميع
سرداران وبزرگان وافسران لشکر بركاب سردار محمد علیخان بحضور بندگان
اشرف همایون آمده سلام کردند ومبارك باد گفتند ومرخص شدند بعد از ان سردار سالار کل
سردار محمد علیخان وافسران بزرگ مثل جرنیل شیخ میرخان وجرنیل داود شاه خان
ودیگر افسران سوار اسپ گلگون قبای خوش رفتار بادپا شده چون تماشای گل وریاحین
بادل قوی خرامان، خرامان اطراف لشکرگاه را که تخمیناً يك فرسخ نجومی بیشتر
میشد بچشم بصیرت تماشا کرده بهرجای پهره وقراول گذاشتند که متوجه احوال دشمن
بوده محافظت لشکر ظفر شكوه را بدرستی بدارند وشرط احتیاط بجا آرند
چون از اطراف لشکر فارغ شدند ملاحظه نمودند كه يك تپه بزرگ که
عبارت از يك كوه كوچك در بین مرد و لشکر خصوص بلشکر ظفر اثر
نزد يك و سر كوب لشکر گا ه هرگاه دشمن تصرف کند
احدی از خیمه و خرگاه آبادی در لشکر گاه نمیما ند وباعث خرابی وشکست
لشکر گاه خواهد شد فوراً خود بندگان عالی باتفاق افسران وسوار رساله که برکاب
حاضر بودند بتلاش تمام خودرا بسر تپه رسانده بتصرف درآور دند بعد يك پيلتن
مکمل ویكطرف رساله مامور تپه کردند که محافظت دارند در ثانی دوعراده توپ
قاطری آتش فشان نیز مقرر فرمودند که بالای تپه برده متوجه ورود دشمن باشند
وغفلت نور زند وشرط احتیاط که لازمه هوشیاری است بجای آرند خلاصه کلام چون
ازامور تپه واطراف لشکر گاه آسوده شدند باز گشته وارد لشکر گاه شد ندمختصر
کلام چون در منزل جلنك متز لگاه کردند و بر قرار شدند ثانی سرکار نیت بسخیر
پاد شاه خدای جوی سرکار امیرشیر علی خان مجلس کنگاش گرده بزرگان دربار
وسر كرد گان ملك وسپاه را طلب حضور نموده بزبان جاری کردند و فرمودند که
بارها از زبان سرکار شنیده دارید که نیت سرکار اتفاق است ونفاق را نمیخواهد
ودایم از در صلح سخن میزند واز نقاضت وستیزه دوری میکند ازدرگاه خداوند
امید وارم که اول فضل الهی و دوم داد پدر وسوم نیت خالص بند گان سرکا ر
بهرجای که لشکر ظفر اثر روآرد فتح وظفر همنان باشد باری بخاطر حق طویت
سرکار اقدس خطوره یکند که یکبار دیگر که آخرین وعظ ونصیحت است برای
سردار محمد امین خان خط نصیحت آمیز فرستاده شود هرگاه بخت یاری کند واقبال
مددگاری نماید وطالع راهبری دارد ودولت ازوی نکشته باشد ونکبت دامنگیر نشده


(۱۳۳)

باشد البته بسمع قبول اصغا میدارد براه حق دعوت میشود بعد ازان خلقی آسوده
وبندگان سرکار رضا مند وبطرفین خرسندی حاصل میشود وهر گا بفعل شیطان
گرفتار باشد وبگفته ابلیس پلید وفتنه انگیز عمل نماید وازدر ستیزه برخیزد وفرمان
سرکار را ونعی ننهدالبته ذمه سرکاربری خواهد بود چنانچه قبل ازین بکرات
ومرات چقدر فرمان نصیحت آمیز وخطوط محبت خیز وسخنهای شفقت انگیز که از طریق
برادری، نه ازشیوه بزرگی برای سردار مذکور فرستاده شد و بجوی منظور نشد حال
نیز چنین باشد الحكم لله اکنون شمایان كه نمك خوار و بزرگان دربار وكار كنان
کل اختیار میباشید چه صلاح و چگونه خیر میدانید عرضدا شت بدارید سرکار والا
از ابتدا تا انتها بمصلحت شما عمل فرموده زیرا که خیر خواه دولت خدا داد میباشید
چنانچه نوشته استادان است.

بیت
هر کرا دانش است بسیاری
نکند بی مشاورت کاری

لاکن درمقابل سخنهای محبت آمیز سرکار وبیان های صلح آمیز بندگان اقدس
هاتف غیبی ندا میدهد.

بیت
هر آتش که دست قضا بر فروخت
همه فکر و تدبیر ها را بسوخت

مختصر کلام بعد از فرمان سرکار جمیع بزرگان دربار که بجهة مشورت جمع
آمده بودند واز نظامی وملکی افسران بزرگ همه بودند باتفاق عرضداشت کردند
که تصدق حضور مبارك گرديم هرچند میدانیم ؛

شعر
بر سیاه دل چه سود گفتن وعظ
نرود میخ آهنین برسنگ

باوجود آن از اول تا آخر بندگان سرکار بزرگی بکار برده اند اکنون هم
از روی بزرگی و مرحمت فرمانی بفرستند شاید حاتم کار عقل عطا کردگی
بروی کار آید واز سرستیزه برخیزد براه حق دعوت شود عجب نیست و هر گاه چنین نشود
و دیوالعین رهبر شود بدا بحال خودش از حضور سرکار ذره ای از بزرگی کاسته نمی شود
لهذا بعد از مشورت بزرگان حضور امر پاد شاه بدبیر صاحب تدبیر چنان شد که
نامه مختصری فوراً تحریر نمایند

سواد نامه بندگان سرکار اقدس امجد والا امیرشیر علیخان

از چندا قبل از ین ازدارالسلطنه کابل تا حال چند فرمان محبت وچقدر نامه شفقت
بجناب برادر والا گهر فرستاده شد جوابی که سزاوار محبت با شد بحضور نرسید
تا تقدیر خداوندی که در بار گاه عظمت اوجای چون و چرانست بندگان سر کار را
باقربای لشکر باین وادی رسانید این را از تقدیرات ازلی ومقدرات لم یزلی دانسته
ومیدانم واز کشش آب ودانه قیاس میکنم و شما نیز ورود خود را در این حدود
همچنان دانید و خرسند باشید اکنون نگارش میشود که آن ارجمند بعقل خدا داد خویش


(١٣٤)
عمل کرده دولت خداداد را از ان خود بداند و با دل قوی وحوصلۀ شگرف بدون
خوف وبیم عازم حضور شوید.
وسرکار والا را از خود خرسند سازید و ملاقات را غنیمت شمرید و غباری بخاطر
حق بین خود نرسانید نخواهد که سرکار والا تبا ر بدون سبب بازوی خود را قطع
کرده خودرا بد نام عالم سازد هرگاه درین خصوص حرفی بخاطر ارجمندی بر سد
و یا غمازان راه فتنه انگیزی پیشگیرند ارجمندی سردار محمد علیخان که آرزو مند
دیدار خجسته آثار عموی خود میباشد و مشتاق ملاقات آن ارجمندی میباشد و شوق خدمت
شما را دارد بخدمت میفرستم که بهمرکاب آن ارجمندی عازم حضور شوند والسلام. لهذا
چون فرمان سرکار بحضور محمد امین خان سردار رسید مطالعه کردند بعد باین مضمون
جواب فرمانرا عریضه فرستادند:
سواد عریضۀ سردار محمد امین خان در جواب فرمان سر کار
امیر شیر علیخان
فدایت شوم فرمان قضا جریان بندگان همایون سرکارا مجد اقدس اشرف والا
رسید بوسیده بر تارک گذاشته شد و همه فرمان سرکار که در نامۀ شفقت انگیز درج
بود سراسر مهر و محبت و نوازش پدرانه بود و دربارۀ غلام فدوی از ابتداء تا انتها بزرگانه
رفتار می کردند کما حقه غلام جان نثار دانسته ام لاکن غلام عقیدت فرجام شمه ای عرضداشت
میکنم که هرگاه خدمتگار صمیمی غلام را میدانستند همین فرمان را از دارالسلطنه کابل
مرحمت میفرمودند بخصوص که شب و روز آرزومند دیدار منور آثار فرزند ارجمند ارجمند
سردار محمد علیخان بهزار شوق و ذوق بودم زمانی که داخل شهر قندهار میشدند زهی نيك
بختی و زهی فرخنده حالی غلام فدوی که بازوی خود را بچشم سر میدیدم و هزار هزار
شکر بدرگاه احدیت مینمودم و مدتی با مرو فرمان سرکار در قندهار استقامت کرده
بعد ازان غلام فدوی با اتفاق ارجمندی و نمونه کان طلا بحضور پادشاه ظل الله وارد کابل
شده چندی بحضور فیض ظهور بخدمت گزاری مسرور میشدم موجب اینقدر زحمت و رنج
بندگان سرکار و باعث مخارج بسیار و سرگردانی بیشمار نمیشد اضافه بران خود غلام
از حقیقت کان طلا، وحاصل یومیه آن بحضور مبارک عرضداشت میکردم افضل از ان
در فرمان آخری از دارالسلطنه کابل که مرحمت فرموده بودند غلام را بمهمان پذیری امر نموده
بودند بنابران غلام عقیدت فرجام با قلیلی لشکر استقبال دریای لشکر خونخوار برآمده
امیدوارم که جان فدا سازم زحمت کشیدن ارجمندی سردار محمد علیخان را با وجود آنکه
سالهای دراز آرزو مند دیدار شان بودم درین وقت رضا با آمدن ارجمندی و زحمت شان
نمیدادم که تا اینجا نزدغلام زحمت کشیده بیایند باقی غلام شب و روز دولت سرکار را
از درگاه خداوند خواهانم والسلام، مخلص کلام چون عریضه سردار محمد امین خان بحضور
سرکار رسیده وسراسر سخن از نفاق زده بودند بندگان اقدس دانستند که انفصال این
امر بدون از دم شمشیر بران بدیگر طریقه ممکن نیست و نصیحت به فضیحت انجام یافت
بعد ازان تن بتقدیر الهی داده آماده کاروزار شد سوپر بان مبارك فرمودند:


(۱۳۰)
در این دریای بی پایان در این طوفان شورافزا
دل افگندیم بسم الله و مجریها و مرسها
اکنون راقم حروف و تحریر کننده تواریخ و تقریر کننده این کتاب بی نظیر مینویسد که سردار محمد امین خان و لشکر قلیل او را قلیل نباید گفت زیرا که سردار مذکور با سرکار غضنفر برادر است و فرزند يك پدر و مادر است چقدر شجاعت و دلاوری که در وجود سرکار است با سردار مذکور است و در شمشیر زنی و دلاوری و مردانگی کم و کاستی با سردار مذکور در مقابل شمشیر زنی سر کار نیست چنانچه تمامی مقدمه هاییکه در کتاب هذا درج است بسیاری آنرا تحریر کننده کتاب دیده و باقی مقدمه ها را به تحقیق رسانده و بصحت نموده داخل کتاب کرده ام لاکن بمثل این مقدمه بزرگ و خون ریزی و قتل و قتال ندیده و نشنیده ام که در شمار دوازده هزار محسوب میشدند این چنین جان فدا و دلاور و شیر زن بودند و میدان رزم غضنفری داشتند که کمتر در مقدمه های قدیم در کتابها درج شده باشد چنانچه استاد میفرماید مصرع
دو صد مرد جنگی به از صد هزار : هر چند که در مقدمه تحریر میدارد اما مختصری از ان را مینویسم تا اثبات حرف تحریر کننده شود چنا نچه هشت هزار آن در میدان رزم و میدان کاروز ارجان خود را فدای بادار خود نمودند و از جان شیرین دست شستند و حق نمك خوردگی بجای آوردند و نوازشات چند ساله بادار خود را باداء رساندند و چهار هزار لشکر پراکنده که خداوند در عمر شان مهلت داد زنده به تر از مرده بعضی زخمی و برخی مجروح پراگنده اهوال فرار قنه ها رفتند سردار محمد امین خان با جمیع بزرگان حضور و افسران نزديك و دور که جمله چون رستم زال در میدان قتال بدلاوری بودند برکاب با دارجان نثار کردند و چون پروین گرد ماه بخاك هلاك افتادند و حق عزت و نمکخوارگی بیجای آوردند حتی دو دانه کتب تیگر که به مبلغ بسیار از هندوستان خریده بحضور آورده بودند و مدتی نمکخورده بودند یا سن نمك بجای آورده بحضور بادار جان فدا کردند لهذا هر چند سخن بطول انجام یافت لاکن لازم افتاد که در مقابل خدمتگاران سردار محمد امین خان شمه ای از خدمتگاران حضور سردار محمد علیمان تحریر کرده شود تا دانسته خواننده و سامع گردد همان قدر خدمتگار بزرگ که همه خود را اصل و اصیل زاده و دلاور و شمشیر زن گفته در حضور سردار عالی سالهای سال بنوازش و مهربانی میگذراندند و بندگان عالی در خصو ص خدمتگاران حضور در داد و دهش سرموی تقصیر نکرده و کمال مروت و شفقت ولطف ومرحمت را در باره شان دریغ نداشته چنانچه هريك از اوشان برتبه بزرگی و سلطنت رسیده نام ونشان یافتند از آنجمله جرنیل شیخ میرخان که شمه در اول حال تحریر شده و بعد ازین نیز در مقدمه بیشتر و بهتر تقریر خواهد شد عاقبت در روز مقدمه و رزم که خود سردار عالی مقتول شد احدی ازین بزرگان نمك حرام مقتول نشدند و در حضور بادار خودجان فداننکردند ازین رهگذر بود که سرکار امیر شیر علیخان به تمامی آنها طعنه میزدند و بد میگفتند و از حضور میراندند مردمانیکه ازین قضیه آگاه نبودند میگفتند که سرکار امیر شیر علیخان خشکی شده و در بالای مردم کم دماغی میکند چگونه خشکی نشود و کم دماغی نکند و فحش ندهد که


(136)
آن چنان پسر شجاع و دلاور که خداوند هرگونه خوبی از غیرت و مردی و دلاوری و عقل و هوش و فکر و تدبیر و امور سلطنتی جمله بوی عطا کرده بود یکه و تنها در میدان رزم مقتول شود و از جمله این نمك حرامان که از حضور سردار عالی مقام صاحب نام و نشان شده بودند یکی بقتل نرسند حق سر کار است که خشمکی شود و فحش بدهد و از حضور براند بازهم پادشاه خداجوی عدالت پرور بودند والاجمله اشخاص بزرگان حضور سردار عالی سزاوار قتل داشتند که باید جانواری میشدند تا عبرت دیگران میشد و بار دیگر این چنین نمك حرامی هیچ کس در خدمت بادر خود نمی کردند اکنون از اصل مطلب سخن رانیم زیرا که لشکر طرفین آماده جنگ اند. و بهوای جنگ شب را بروز میآورند باری چون کار مصالحه بمقاتله انجام یافت بعد از ان متوجه امور لشکری شدند سردار محمد علیخان و بعضی افسران بزرگ و یك طرپ رساله نزديك به نماز عصر اطراف لشکرگاه را بچشم سر دیده دربارۀ پهره داران و افسران ماموری سفارش نموده بجانب تپه راین شدند چون بالای تپه نزول فرمودند و متوجه پهره داران و خدمتگاران بودند و ساعتی گزارش نیافته بود که خبرداران اطرافی خبر آوردند که سردار محمد شریف خان با توپ و پلتن و رساله بقصد دستگیر کردن سردار محمد علیخان عازم تپه میباشد وعنقریب میرسد سردار محمد علیخان که اینچنین روز را از خداوند میخواست مرحمت فرمودند .
بیا بیا که خوش آمد مرا ز آمدنت
هزار توپ و تفنك بادفدای مقدمت
* * *
برین مژده گر جان فشانم رواست
که این مژده آسا یش جان ماست
زیرا که سردار عالی را خداوند سزاوار هر گونه مردانگی وغیرت داشته بودچه از سخاوت و شجاعت در آفاق طاق بود آمدن سردار محمد شریف خان را بدو وجه از خداوند خواهان بود یکی بسبب غیرت و دلاوری دوم باعت بغض وعداوت زیرا که معدن این غوغا و فساد وخونریزی تمام سردار محمد شریف خان بود بهرحال اینبود که سردار محمد شریف خان نمازخفتن قریب با لشکر رکابی نزديك به تپه رسیدند بعد از خفتن از طرفین جنگ پیوسته شد و پاسردار عالی توپ های آتش فشان از بالای تپه بصداه در آمدند و گوشزد دوست و دشمن نمودند بعد از آتش فشانی توپها نوبت به پلتن و رساله رسید و با مر سردار غضنفر از بالای تپه آتش فشانی گردید وتپه در کوره حدادی سا ختند ولشکر قند هار در مقابل لشکر بالای تپه از زیر کوتل داد مردانگی دادند و با توپ و تفنگ جنگ مردانه در انداختند لا کن سردار عالی تفنگ مارتین بدست چون شیرغرا ن وببر بیان بهر جانب خروشان وجنگ جویان تاخت و تاز مینمودند و لشکر ظفر اثر را تلقین رزم می کردند و در مقابل ان سردار محمد شریف خان که خود را بزرگ و شمشیر زن میپنداشت همچنان کمر بمردانگی بسته با لشکر قندهار نبرد مردانه میکردند كه فلك تحسين و آفرین در غیرت و مردانگی شان می نمود وازشررآتش افشان لشکر طرفین شب تار چون روز روشن نمایان گردید چنانچه او سعت ده بجه شب تا ساعت دو بجه بعد از نصف شب که چهار ساعت نجومی باشد از طرفین با توپ و تفنگ جنگ پیوسته بود دلاوران


(۱۳۷)
جالین در شمشیر زنی و مردانگی تقصیری نکردند لاکن سه نوبت لشکر قندهار
تلاش گرفتن سر تپه کردند که شاید تپه را تصرف کنند بلکه بخیال سردار محمد علیخان
ودستگیر ساختن شان تلاش بسیاری کردند اما دلاوران سر تپه چنان سرزنش میدادند
و در مقابل حمله لشکر قندهار حمله مردانه میکردند و شکست میدادند که با لفرار گویان
فرار دشت ادبار میساختند اضافه بر ان لشکرهای بزرگ باطراف لشکر گاه خود کاسه مهتاب ها
روشن کرده با خبر لشکر گاه خود بودند و تماشای آتش ریزی و آتش افشانی گلوله
ریزی توپ و تفنگ سر تپه را میکردند زیر اکه از زیرو بالای تپه مذکور اطراف هردو
لشکر روشن و نمایان بود و چون روز روشن ظاهر و هویدا گردیده خلقی طرفین مشاهده
میکردند هنوز در عین شدت مقدمه و چنگ وجوش و رزم برپا بوده و داد مردی و مردانگی
میدادند که از حضور بندگان اقدس والا تبار سرکار ذوی الاقتدار امیر شیر علیخان
دوهزار سوار و پیاده که همه شمشیر زن و دلاور بودند مامور تپه نمودند و چون بلای
ناگهانی و چون آفت زمینی چست و چالاک خودرا بلشکر زیر تپه تعلق سردار محمد شریف خان
زدند ودست به تفنگ صف شکن و شمشیر قباب افگن کرده حمله ور شدند و در قتل وقتال
سرموئی تقصیر نکردند اضافه بر ان لشکر سردار محمد علیخان از بالای تپه سرازیر
شده خود را بصف لشکر قندهار زدند و از کشته پشته ها کردند باندک کروفری از میان
برداشتند و تا حدود لشکر گاه شان فراری نمودند سردار محمد شریف خان که دایم
بامید فتح می آمد و رزم آزمایی میکرد و آرزومند فتح می بود عاقبت بحال تباه از فتح
حاصلی نکرده بیچاره و بینوا راه فرار سر میکرد و فرار دشت ادبار میشد و بغیر از شکست
روی فتح را ندیده و در آینه خیال ملاحظه نکرده بحسرت میماند لاکن با وجود آنقدر
شکست پی در پی که با وی دستمیداد و پیش می آمد باز بپوای جنگ آماده می شد و از شکست
های خود خجل نمیگشت و شرمسار نمیشد و بازهم بامید فتح کردن جنبش میکرد و شورش
مینمود لاکن دلاور بی اقبال بود باری سخن بطول انجامید و از مطلب باز ماندیم اکنون
رجوع بمقصد داریم مختصر کلام سردار محمد شریف خان که لشکر خود را پراگنده
دیدراه فرار پیش گرفت و بجانب لشکر گاه خود فراری شد سردار محمد علیخان
که چون شیر ژیان بالای تپه بادل قوی با دشمن پرستیزه در آمیخته بودند واز فضل خداوند
فتح حاصل کردند ثانی بفتح و فیروزی در بالای تپه آسوده نشستند و سر بسجده شکر
گذاشتند و بالشکیر ظفر اثر تپه از در مهر و محبت سخن میکردند واز غیرت و مردانگی
لشکر خود در باره شان تمجید و تحسین میفرمودند و بهريك وعده های بزرگانه مینمودند.
خلاصه کلام دو ساعت از شب مانده استراحت کردند و هم چنان کمر باستعایل بخاب شدند
والحالة راحت فرمودند قضا را در بین راحت خواب وحشت انگیز دیده از خواب جستند


(۱۳۸)
ومتفکر نشستند و دیگر مایل بخواب نشدند خدمتگارا نیکه چون پروانه بدور انسرور فرزانه جمع بودند از پریشانی بادار خود متحیر ماندند هرچند عرضداشت کردند وسبب پرسیدن سردار باغیرت ازروی دلاوری ومردانگی اظهار نفرمودند و بصحبت گذراندند اما احوال شان متغیرودگر گون بود تا اینکه صبح شد و شفق بخون ریزی لشکر طرفین دمید وسردار عالی بافتح وفیروزی از بالای تپه فرود آمده داخل لشکر گاه شدند.
اکنون چند کلمه از حضور سرکار امیرشیر علیخان شنوید :
لهذا چون شب مقدمه تپه و آمدن سردار محمد شریف خان با توپ وسوار و پیاده واطراف تپه را احاطه کردن منظور حضور شد ازین رهگذر که واقعه جان سوز بود آتش غیرت سرکار شعله زدن گرفت ودریای غضب بجوش آمد بزبان گهربار فرمودند که سردار محمد شریف خان فتنه انگیز فتنه را برپا کرد و آتشی افروخت که عالمی را به شعله آن سوخت ومردم را به قتل در داد و بازوها را قطع کرد و ذره از صله رحم باقی نماند شبی نمی گذرد که فتنه ای بروز میکند و روزی بشب نمیرسد که يك اسباب فتنه ای برپا میکند اما شکر میکنم وخرسندم که از نیت فاسد همه وقت به غضب خداوند گرفتار شده سزایش می یابد وشکست فاحش میخورد وسرکار اقدس تاحال بصبر وتحمل گذارندم نیت خونریزی ندارم وقصدم آنکه خونریزی نشود شاید سردار محمد امین خان راجع به عقل خداداد شود وبخرابی دولت خداداد کمر نه بندد چنانچه بندگان اشرف دایم بسردار محمدعلیخان که ولی عهد دولت خداداد است خطاب میکردم که فرزندمن راجع بصلح است چنین نخواهد بود مقصد خود سرکار راجع بصلح کردن بود که سخن صلح را بزبان ولیعهد فرزند خود جاری میکردم .
والا دشمن پدر البته دشمن فرزند است اکنون دانسته شد که این شیطان فتنه انگیز نمی گذارد پس لازم شد بسرکار والاتبار که بتوکل پروردگار اراده مقدمه کرده خودرا ولشکر خودرا بخداوند عالم اعراف ضمیر سرکار است سپارم ولشکر رزم دیده را بمیدان جنگ که میدانی است خون آشام بفرستم بعد ازان حواله بتقدیر نمایم تا خداوند چه خواسته باشد بظهور انجامد بغیر ازین چاره نیست
فرد
هر آتش که دست قضا بر فروخت همه فکر وتدبیر ما را بسوخت
بهر حال هنوز سخن لشکر کشی بزبان مبارك جاری نشده بود که از اردوی ظفر شکوه خبر رسید که سردار محمد اسمعیل خان با قلیان خدمتگار خود که سابقه داشت از اردو فرار وبجانب لشکر کماه قدم رهسپار شد از شنیدن این اخبار زیاده بر زیاده بنده گان اقدس غضناك گردیده با وجود آن تبسم کرده فرمودند که رفتن سردار محمد اسمعیل خان نتیجه دیگر از نفاق دست داد که باید و شاید جنگ بزرگ پیش آید وقتل بزرگ برپاشود بصر تا یار کرا خواهد وموش بکه باشد ، بعد از ان عزم را در جنگ جزم کردند وفرمودند که باید بزبان شمشیر سخن کرده شود چون کار بجنگ پیوسته


(۱۳۹)
شبا افسران نظامی و ملکی امر کردند که با ارادۀ خداوندی فردا صبح بعد از
فراغ نماز بامداد جمیع لشکر کوه پیکر خون آشام را مکمل و مسلح فوج فوج چون
دریای مواج صف بصف چون اژدهای دمان اماده و تیار انتظار امر سر کار باشند مختصر
کلام صبح صادق دمید وفلك كينه چو كمر بکینۀ پریشه بر بست و صدا را بقتل لشکریان
بلند آوازه گردانید و افسران بزرگ و سر کردگان صاحب تدبیر بنابر امر
بنده‌گان اقدس بقانون نظام جمیع لشکر خونخوار و افواج بی‌شمار را بشمار آورده مکمل
و مسلح ساخته صف بصف ایستاده منتظر فرمان و انتظار سردار عالی مقدار سردار
سالار کل اختیار بودند سردار دلاور با وجودی لکی شب که در بالای تپه بجنگ
بودند و تا صبح داد مردانگی داده بفتح و فیروزی فرود آمده فوراً کمر بجنگ بستند.
و نصر من الله و فتح قریب خواندند و خود را از خود و مغفر و زره چون کوه آهنین ساخته
مکمل و مسلح بلشکر گاه افواج ظفر شکوه آمدند وفوج فوج بنظر ترحم و مرحمت
دیدند و با يك يك از در لطف و نوازش در آمدند و پدرانه شفقت ورزیدند و انتظار
ورود سر کار غضنفر شهریار بلند اقبال بودند تا اینکه پندگان سر کار امیر شیر
علیخان با فر فریدونی و شوکت جمشیدی و صولت بهرامی سوار اسپ گلگون نژاد کوه
پیکر ها مو نورد دشت پیما گردیده چون شیر ژیان و ببر بیان و رستم داستان وارد
لشکرگاه شدند وصف بصف افواج نظامی را از نظر کیمیا اثر گذرانیدند و تحسین
و آفرین گفتند و کمال عظمت و بزرگی را در بارۀ لشکریان بجا آوردند و شفقت
و مهر با نی پدرانه را بيك يك ادا نمودند وسورۀ انا فتحنا را خوانده بلشکر جنگجوی و
افواج ظفر شکوه دمیدند و در ظل خداوند قهار و پرور دگار بی‌نیاز و کریم کارساز
ور حیم بنده نواز سپردند بعد ازان چون آفتاب تابان و چون خورشید نمایان بالای تپه
بلندی که چشم انداز مقدمه جای بود بر آمدند و از عقاب گلگون قباپ فرود آمده
بالای کرسی کیکاوسی نشستند و جمیع افسران خرد و بزرگ را بحضور فیض ظهور طلب
کرده همه را بنوازش خسروانه سر افراز نمودند بعد به هر يك افسران تلقین جنگ را
آزموده شیوۀ میدان داری و طریقه جنگجوئی آموختند و بشمشیر مردانگی وغیرت و دلاوری از
روی محبت سخن کردند و به نبردگاه مقرر فرمودند چون جمیع افسران مرخص شده هر يك بجانب
فوج خود رفتند بعد فرزند ارشد ارجمند سردار محمد علیخان که ولیعهد سلطنت و جا
نشین پدر بودند و بحضور حاضر خدمت و جان فشانی از حضور انور امیدوار
بودند نزديك طلب کرده تنگ در بر کشیدند و ببروروی فرزند عزیز خود بوسه زدند
و اشك از گوشه چشم جاری کردند و بخداوند سپرده مرخص میدان نمودند لہذا چون
سردار دلاور سردار محمد علیخان از حضور بنده گان اشرف اقدس والادعا وقا تبه
گرفته مرخص میدان شدند و بمیدان جنگ ونزد افواج خصم افکن رسیدند به اطراف
مقدمه جای را بنظر تدقیق ملاحظه فرموده هر فوجی را با توپ و توپخانه
مکمل بهر جا که لازم جنگ و سرکوب لشکر دشمن بود


(١٤٠)

مامورین مقرر فرمودند چون از تمامی افواج فارغ شدند و هر يك را بجای ماموری امر
کردند و دو پلن و يك رساله با هشت عراده توپ جلوی نزد خود نگاهداشتند و شرط احتیاط
بجاه آوردند که هر گاه از لشکر دشمن گزندی بلشکر ظفر اثر برسد فوراً لشکری از حضور
بكمك فرستاده شود و خود بندگان سردار سالار چون آفتاب روشن ظاهر و هویدا در بالای
بلندی ما بین لشکر گاه نمایان ایستاده متوجه لشکر دشمن بودند که چگونه با لشکر ظفر اثر
تقابل میورزند و چه نحوه قابل میگردند اکنون لشکر ظفر اثر را پاسردار دلاور در میدان
رزم آماده و تیار بگذارید.

چند کلمه از لشکر جنگ جوی جنگ طلب شمشیر زن صف شکن قندهار
شنوید:

سردار محمد امینخان که شجاعت ذاتی داشت و در میدان رزم شیر ژیان را بنظر نمی
آوردند اول این فرد استاد را بزبان گهر بار ادا نمودند.

بیت
روز جنگ نو شود سرخ و سیاه از خون و گرد
موج دریای محیط و اوج گردون برین

باری سردار شیردل صبح وقت که نماز با مداد را ادا کردند و دعای فاتحه در باره کل
لشکریان گرفتن و لشکر خود را مکمل و مسلح نموده متوجه حرکت لشکر دشمن بودند که
بچه منوال حرکت میدارند و تقابل میشوند چون لشکر کابل را آماده جنگ دیدند وصف
آرائی آنرا ملاحظه فرمودند بعد از ان بتوکل خداوند چون اژدهای دمان مکمل سوار
اسپ کوه پیکر رزم آزمای دشت پیما شده نصر من الله وفتح قریب را بزبان راندند و فوج
خونخوار جنگ دیده خود را بهمان منوال مقابل لشکر کابل صف بصف در میدان رزم
ایستاده کرده تقابل ساختند هرچند که لشکر قندهار در مقابل لشکر کابل قلیل بودند لاکن
باك از کمی و زیادی نکرده هر فوجی را در مقابل فوج بسیار تقابل کردند که گویاچون
شرقیان محسوب بشمار می‌آمدند و انتظار لشکر دشمن و پیوسته شدن جنگ میبودند
سردار محمد شریف خان که شب از مقدعه نیه شکست خورده و خجالت زده بحضور
سردار محمد امین خان انتظار فرمان بودند سردار مذکور را بحضور طلب کرده اول از
شکست شب بالای تپه تسلی دادند و فرمودند که با تقدیر ستیزه نباید کرد این شکست تقدیری بود
دخل به خجالت ندارد بعد ازان سرکرده سوار مامور فرمودند و امر کردند که آماده
کاروزار باشید و بهر جا اب که شکست پیدا شود با سوار رکابی خود مکمل رفته مدد فرمائید و خود را
بكمك برسانید اکنون شمه از سردار محمد اسمعیل خان تحریر کرده سر مطلب باز گردیم. سردار
مذکور که از لشکر سرکار امیر شیر علیخان فراری شده بلشکر گاه پدر خود وارد شد از حضور
سردار محمد امینخان پدر خود امیدوار سردار سالاری بود که به لشکر قندهار صاحب اختیار
شده و در مقابل سردار محمد علیخان داد مردانگی بدهد زمانی که آمدن سردار مذکور را
بحضور سردار محمد امین خان پدرش ریپوت کردند گویا دنیا سر پدرش حلقه شد و از غضب
بلرزه در آمد و بزبان مبارک جاری کردند که تمامی این فساد و فتنه انگیزی دامنگیر
سردار محمد اسمعیل است اکنون شما خدمتگاران که بمثزله برادر و بازوی بندگان


(١٤١)

عالی هستید احتیاط کنید بواسطه نامبرده نشوید که بذات خداوند قسم میخورم که طاقت
دیدار مذکور را ندارم بخصوص که مذکور را سر کرده لشکر چگونه خواهم ساخت اصلا
ممکن نیست و خاطر خواهی نکنید که از شما نیز بیزار خواهم شد حال باعث خرسندی شما
که فرزند عالی هستید و سالها جان فشانی کردید از گناه مذکور گذشتم در لشکر گاه
استقامت کرده تماشای جنگ پدر را ملاحظه نماید اضافه بر این سخن نکنید که موجب
رنجش بندگان عالی در این موقع که باریک افتاده میشود خلص کلام بعد از ان که
سردار محمد شریف خان مامور سوار شد و سرزنش سردار محمد اسمعیلخان هم انجام یافت
و صبح صادق دمید و فلك كينه جو كه اميدوار چنین روزی بود و بمراد خویش واصل شد و طبل کج
رفتاری را بلند اوازه کرد اول طلوع آفتاب از دو جانب صدای طبل و کوس و کرنا بر آمده
در میدان رزم زلزله در انداخت و توپهای تند تن گردون وطن چون شیر غریده هر يده کویا
آواز میداد و آتش فشانی میکرد و تفنگهای اژدر دهان غلغله در گنبد دوار افگند و میدان
جنگ را از دود توپ و تفنگ چون شب دیجور سیاه و تاريك گردانید سر های جوا نان
و دلاوران مرد میدان چون گوی در میدان رزم بهر طرف غلطان می گشت و زمین نبردگاه
از خون دلاوران چون لاله زار گلگون شد و جوی خون از بدن غضنفران چون آبروان روان
گردید دستان جان ستان شقایق و شقوق از هر طرف ظاهر میساخت سهم در آسای تازی
نژادان هلال زمین بر آبروی هلال آسمان حاجب گردید میدان وسیع بر جلوه اسپان وسیع
تنگ شد در آن روز که بازار قیامت برپا بود بر کسی توان و تاب نماندی زیرا که خنجر
پهلو شگاف در ان معرکه جان سوز سینه و جگر دلاوران چاک کردی بخصوص دلیران خشم گین
بهر جانب که حمله ور میگشتند مانند شیر غضبناك غضب میکردند و بهادران جنگجوی
بهر طرف که روی می آوردند با سیف تیز سرهای دشمنان چون هندوانه ابوجهل در صحرا
غلطان می کردند و از خون شفق گون پیرز برنا بردست و پا حنا می بست و شیر دلاوران خسرو
شکوه از زخم سیف وسنان گلگون گردید مختصر کلام در کشتن و بستن وزدن سرمویی تقصیر
نکردند و جان بهم در افتاده بودند و داد مردانگی میدادند که گویا ملك الموت از کردار
شان بحیرت در افتاده و فلك كج رفتار متحیر مانده .

شعر
دو دریای لشکر بجوش آمدند
دلیران بهم در خروش آمدند

چنانچه از طلوع صبح وقت آفتاب تا نصفنار همچنان جنگ پیوسته بود وفلك کج رفتار
بر این حال ترغیب جنگ می کرد و نداه در میداد :

فرد
روز جنگ است و جنگ باید کرد
کوشش نام و ننگ باید کرد

لا کن هاتف قضا بر فوج جنگجوی کینه خواه لشکر قندهار جز آیت لا عاصم اليوم من امر الله
نخواندی و سورکبار دهل آوازه فتح بگوش هوش لشکر کابل میشنواند باری
سردار محمد شریفخان که با سواران رکابی آماده و تیار ایستاده بودند درهمین فرصت
اردوی سرکار امیر شیر علیخان را خالی یافتند فوراً از گوشه میدان غفلة در بالای اردوی


(١٤٢)
لشکر کابل چپاول انداختند و قصد تاراج کردن داشتند چنانچه نزديك بلشکر گاه کابل
رسیده بودند سرکار امیر شیر علیخان که در بالای تپه بلندی نشسته بودند و متوجه اطراف
لشکر گاه بودند نظر شان بجانب لشکر سردار محمد شریفخان افتاد که بتلاش تمام عازم
لشکر گاه کابل است و نزديك رسيده فوراً تد بیری بکار برده شخصی را بطریق سوار مندها ر
مرتب کرده از زبان سردار محمد اسمعیل خان بسردار محمد شریفخان پیغام فرستادند که
سردار محمد امینخان پدر من به تیر قضا درگذشت و در لشکر قندهار شکست افتاد ولشکر
مدعى بلشکر گاه ما داخل شد و تاراج دار دزو دتر خود را برسانید که امیدوار آمدن شما میباشم
مبادا که بدست دشمن اسیر شویم بهتر آنکه باتفاق عازم قندهار شده شاید سرشته بکار بریم
چون شخص فرستاده بحضور سردار محمد شریفخان رسید و بیان واقعه را عرضداشت کرد
سردار محمد شریفخان از خوف جان واپس عازم لشکرگاه قندهار شد و قضیه را بر عکس
دید و میدان فتح شده را در باخته یافت بحیرت بماند و راه چاره را مسدود دید لا چار صبر و شکیبائی
نمود لاکن بندگان سر کاری امیر شیر علیخان خوب تدبیری در عین شورش جنگ
بکار برد که سزاوار تحسین است چنانچه فرموده استاد است :
مثنوی
بيك تدبیر نیکو آن توان کرد که نتوان باسپاهی بیکران کرد
بشمشیر از یکی تا ده توان کشت برای لشکری را بشکنی پشت
قصه کوتاه مردان طرفین و دلاوران جانبین و شجاعان رزم آزما بهمین احوال
میکوشیدند وغیرت مندانه میخروشیدند و بدلاوری و مردانگی می افزودند و در بازار جان
فروشی جان خود را بخدمت بادار خود بخوبی نمیخریدند و در گوهر نه دلاوری واقسام
اقسام مردی ومردانگی در مقاتله صرفه نمی نمودند و با همدیگر بضرب خنجر خونریز
به خنجر زده دشمن را از پا در می آوردند چنانچه استاد میفرماید .
بیت
دولشکر چه گویم که دریای خون به بسیاری از آب دریا فزون
بتدبیر خون ریختن تاختند هم تیغ و رایت بسر افراختند
چنانچه از طلوع آفتاب تا ساعت يك بجه روز لشکر طرفین داد مردی و مردانگی
دادند و حمله های مردانه افگندند و در قتل و قتال و کشتن و بستن قصوری نکردند و همچنان
دشت بزرگی را که میدان رزمگاه بود از کشته و زخمی مملو کردند وملك الموت را
از بسیاری کشته به فغان در آوردند و چندین درجه شکست بلشکر طرفین دست میداد
و وارد می شد چنانچه از رزمگاه کناره میشدند لاکن سرکردگان صاحب تدبیر و جنگ
دیده داشتند زود خودداری میکردند و لشکر پراگنده را بمردی وغیرت انجام داده
بجنگ ترغیب مینمودند ومرگ خود را افضل از شکست میدانستند تا ساعت يك بجه روز
بهمین منوال بازار ملك الموت گرم بود تا اینکه سردار محمد علیخان که در بالای
بلندی بهر طرف نظر افگنده متوجه گیر ودار لشکر ظفر اثر بودند و بهر جانب که
اندك شکست پیدا میشد از حضور لشکر فرستاده كمك میدادند و یاری می نمودند و جرنیل
شیخ میرخان که سرکردهٔ بزرگ و صاحب اختیار کل افواج ظفر شکوه بودند برکاب


(١٤٣)

سردار عالی باسه پلٹن مکمل وسه رجمنت رساله نامدار همرا ایستاده بهر جانب متوجه بود یاری میکردند وانتظار فرمان بندگان عالی بودند که قضای الهی وگردشهای فلکی ازجانب لشکر قندهار سردار محمدامین خان باسواران رکابی که همه چون کوه آهن درزیر خفتان و جوشن غرق بودند بمثل شیرژیان وببریان بجانب سردار محمدعلیخان با جوش و خروش آمدند سردار محمد علیخان که کاکای خود را مشاهده کردند اینهم چون شیرژیان واژدهای دمان با فرفریدون وشوکت جمشیدی وصولت بهرامی باذن قوی وشجاعت یلی ازبالای تپه فرود آمده از در مهر ومحبت ذاتی با وجود قتال بسيار بجانب سردار محمدامین خان کاکای خود روانه شدند با وجود دشمنی و اینقدر معرکه بزرگ که ظاهر و هویداست دل سردار مذکور مایل بدوستی حضور سردار محمدامینخان بود لاکن فلك كينه جو که اینچنین روز را از خداوند میخواست تبسم کنان در بین زمین وزمان آواز میداد و میگفت این خیال است و محال است و جنون بهرحال چون هردو شخص بزرگ با همدیگر نزديك شدند جرنیل شیخ میرخان که با افواج خونخوار برکاب سردار عالی مقدار حاضر بودند و این چنین روز را از خداوند خواهان و اینگونه فرصت را شب و روز جویان زیرا که از بدرفتاری خود با خلق خدا ازسردار عالی ترسان و لرزان می بود و فرصت میجست در اینوقت که بازار ملك الموت گرم بود و ایرادی برای جرنیل مذکور پیدا نمیشد فرصت ملاقات با دو پادشاه بزرگ و دوسر کرده نامدار نداده ونخواست که با هم نزديك شوند و بدیدار همدیگر مسرور گردند شاید با وجود خون ریزی از در صلح سخن سازند فورا به پلٹن و رساله امر کرد و حکم شداد داد که به تفنگهای آتش فشان دود از نهاد دوست ودشمن برآرند ودو پادشاه بزرگ را با خاك زمین یکسان کند بقدوت کامله خداوندی که در بارگاه جلالش جای چون و چرا نیست بمجرد آواز تفنگ چقدر سوار و پیاده که از دوطرف برکاب دو پادشاه بزرگ حاضر بودند از قربوس زین بخاك زمين يكسان شدند و بخاك هلاك افتادند اکنون جرنل غافل ازخداوند چگونه بسه هزار تفنگچی امر کرد که گویا از آسمان تگرگ بارید همچنان گلوله ریزی شد و قتل عام کرد و دو پادشاه نو جوان دلاور را مقتول ساخت و پادشاه بزرگ جلیل الشان خود را بی بازو و بی فرزند ساخته بدنام عالم کرد و خاك ادبار بر تارك سركار والاتبار امير شير عليخان ريخت چنانچه فلك كج رفتار ازين غم وغصه ملعبه در آمد و خونابه از جگر ریخت و لشکر کابل را بماتم بزرگ نشاند که تا قیامت این داغ برجگر اهل کابل باقی ماند ولشکر قندهار را با حال تباه تباه کرد چنانچه اهل قندهار بدیدار آن سردار دلاور والاتبار عاشق و نگران بودند عاقبت پادشاه خودرا بدشت کینه کشته مانده بجانب قندهار فراری شدند و با هزار ناله وافغان فغان کرده میرفتند چنانچه در این خصوص دونوجوان رشید پادشاه زاده امثال میفرماید :
مثنوی
پدرم غصه شوریده می پرسد
بغم خانه میگفت و جامی بدست


(١٤٤)
که ناید ازین کرسی زر نشان
بجز خون مردم درین طشت نیست
که هرکس دراین دور گردون بود
که دارا که دارای آفاق بود
چو زین دار ششدر فرو برد رخت
بیاین مقبره بیرون زدو نان دونان
بجز خاك خوبان در این دشت نیست
ز گردون درونش پر از خون بود
به دار ندگی در جهان طاق بود
نبودش بجز گور و تا بوت و تخت
لهذا دو سه افراد از استاد دیگر بمد نظر است که باید در همین موقع در کتاب درج شود.
فرد
هر که آمد در جهان پروز شور
عاقبت می بایدش رفتن بگور
دررۀ عقبا است دنیا چون پـلی
بپۀ او جائی و ویران منز لـی
دل منه بر این پل پر ترس و بـیم
برك ره سا زو مشو اینجا مقیم
نزد اهل معنی این کاخ پـنـج
هست چون ویرانه خا لی ز گنج
من گرفتم خود تو یی بهرام گور
خوا هی افتاد آخر اندر دام گور
هیچکس را نیست زین منزل گریز
از گدا وشاه واز برنـا و پیر
خلاص کلام افسوس هزار افسوس که بادة این خمخانه درد آلود است و نبات این شکرستان
هلاهل اندود عالم عالم سرابست تشنه و فریب منزلی است پرفراز و نشیب هستی این بوم
رادر پی خماریست وعاقبت این سودا را درسر بغاری است.
فرد
کدام دل که درین واقعه جگر خون نیست
کدام دیده کزین حادثه دگرگون نیست
این تودۀ خاك گذاشتنی و گذشتنی است و این تیر مغفاك پر کرده ئی و انباختنی پیوندها همه
بریدنی است و خونابه ها همه کشیدنی، خلاصه کلام هر گاه ازین قضیۀ جان سوز دفتر ها
را تحریر دار شده ازین سوز و گداز تقریر نکرده باشم زیرا که این دو نهال سلطنت رفتاری
بخلق خدا نکرده بودند و محبتی نورزیده بودند که تا مادام قیامت از خاطر خلق محوشوند
پس بهتر آنست که ازین وادی هولناك قدم را کشیده راجع به مطلب داریم لهذا قبل
ازین تحریر شد که در پانزده مقدمه افغانستان که درقید تحریر است و داخل کـتـاب
تواریخ گردیده اینچنین جنگ بزرگ و قتل و قتال عظیم نشده بود زیرا که دوشیر
شر زه با لشکرهای غضنفر رو برو افتاده ومقابل گردیده وتقابل ورزیده گاهی چنین
اتفاق نیفتاده بود بلکه در هیچ عصر و زمان کهن سالهای روز گار بخاطر نیاورده
تاریخهای متاخر در کتب درج نفرموده ومنظور نظر احدی نگردید بهر حال تا آنکه
ندای غیبی ندا در داد که ای لشکر قندهار وای افواج خونخوار تا چند کشش و کوشش
می دارید وترکی ستیزه می کنید.
فرد
پرورواز نشاید رد احکام قضا کردند
نمی زیبد کسی را در قضا چون و چرا کردند
سر کرد بزرگ شما که سردار محمد امین خان بود بقتل رسید و افواج شما از کشته
پشته ها پرشد و قلیلی باقی مانده که آن هم بعضی زخمی وبرخی بدتراز آن زیاد براین
کوشش بی فایده است سردادنی بدهید.


قطعه
باقضا کارزار نتوان کرد گله از روزگار نتوان کرد
کردگار هرچه میکند نیکو است حکم پر کردگار نتوان کرد
باری لشکر پرطپش قندهار که از قتل سردار نامدار سردار محمد امین خان شنیدند دست
از جنگ کشیدند و بصدا آه و حسرت اقرار گویان راه قندهار سر کردند سردار محمد اسمعیل خان
که شب آخری از لشکر گاه کابل فرار و بلشکر قندهار ملحق شده بود لا کن سردار
محمد امین خان بدر مذکور بنظر ترحم بوی ندیده امر بخیمه گاه کرده بود در اینوقت
با سردار محمد شریف خان که مایه فساد و بباعث اینهمه خرابی طرفین شده بود متفق بجانب
قندهار رهسپار شد ولشکر کابل بافتح و فیروزی بلشکر گاه قندهار رفته خیمه و خرگاه
و بارگاه و سرا پرده و اسباب و انجام بسیار از نقد و جنس بتاراج بردند و بلشکر گاه خود باز
گشته برقرار شدند. اکنون از حضور سرکار والا تبار امیر شیر علیخان بشنوید. هنوز سر کار
اشرف والا در مقدمه جای بالای تپه برقرار نشسته بودند که خبر قتل سردار محمد امین خان
بحضور رسید در دارنهاد سرکار بر آمد و سیماب وار بلرزه در افتاد بی طاقت گردید
تا آنکه مقدمه آخر شد و لشکر قندهار فرار دشت ادبار گردید و لشکر کابل بفتح و فیروزی
عازم لشکر گاه خود شدند سر کار اقدس از مرگ برادر پراگنده احوال از بالای تپه
برخاسته بجانب لشکر گاه نزول اجلال فرمودند درین راه خبر رسید که سردار محمد علیخان
مجروح شده وزخم شمشیر برداشته است. چون خبر زخمی شدن سردار محمد علیخان گوشزد
سر کار شد بدریای غم فرورفت و با هزاران غم و اندوه داخل بارگاه سر پرده شد فورآ شخصی
را فرستادند که رفته سردار مذکور را بچشم سر ملاحظه نماید و از حقیقت زخم دانسته شود
که چه نحو زخم است زیرا که سر کار اقدس را طاقت تحمل نیست مستوفی عبدالرازق خان
چون شخص کهن سال و کار زار دیده بود و از زمان امیر کبیر باقی مانده بحضور اقدس
اشرف همایون خدمتگار بلکه بمرتبة پدر قرب و منزلت داشت و روز مقدمه مامور توپ قندوزی
که بزرگترین توپها بود بامر سر کار مقرر بودند چنانچه کلیه لشکر قندهار را توپ قندوزی
پراگنده ساخت لا کن همچنان شخص ذکی و کهن سال و صاحب عقل و دانا بود که امیر کبیر
بی امری مستوفی مذکور را نمیکرد در اینوقت که قضیه قندهار اتفاق افتاد شب و روز
امیر شیر علیخان را نصیحت میداد و پند میگفت و سرزنش میکرد و از در صلح سخن میزد در این
فرصت از قتل هر دو سردار بزرگ اطلاع داشت و فرصت عرض کردن بحضور سر کار
می جست بهر حال چون بندگان اقدس داخل بارگاه شد بعد مستوفی خفیه چپان و تخت روان
بجهت نعش در سردار بزرگ فرستادند که از مقدمه جای سردار محمد علیخان را در چپان
و سردار محمد امین خان را در تخت روان داخل اردو بیاورند اما سرکار امیر شیر علیخان
با وجودیکه از مرگ فرزند خود خبر نداشت سیماب وار تپیدن میکرد و بیکجا بر قرار

(١٤٥)


نبود گاه در خیمه گردش کنان میگشت و گاه از خیمه بدر شده دیوانه وار بهر جانب
نگاه حسرت آلود میکرد و آه می کشید واشك حسرت از ديده خونبار قطره قطره می بارید
وهر لحظه بطریق التماس از مستوفی عبد الرزاق خان سوال میکرد و میگفت چرا تا خبر در آمدن
سردار محمد علیخان است سبب چیست مستوفی دانا وعاقل از روی تدبیر سخن میکرد و تسلی
میداد وازپادشاهان قدیم و گذارشهای آنها سخن میزد و حکایت مینمود و بندگان اقدس را
بسخن گرفتار میساخت لاكن احوال سر کار بهیچ گونه آرام نداشت و مضطرب احوال
میگشت و بیهوشانه سخن میکرد و مستوفی مذکور بفریب بازی میداد تا آنکه جهان از دور
نمایان شد واطراف آن سوار و پیاده بسیار بودند سر کار دلادیده بیرون بارگاه برآمده
نگاه میکرد تاجیان نزديك شد از مستوفی سوال کرد که سردار محمد علیخان جوان رشید
و مرد شجاع وشخص غيور وصاحب غيرت بود چرا دراز افتاده و مابین جیان ظاهر نمیشود
چون کار بدینجا رسید بيکبار مستوفی دستار خودرا بزمین زده خود را بخاك افگند
و فریاد برآورد که ای پادشاه خودپسند خودرای خانه خود را خراب کردید و بنیاد خود را
از بیخ بر کندید وجگر عالم را کباب نمودید فرزند رشید خود را بقتل دادید سردار دلاورجان
بحق تسلیم کرد چرخ و قرخ بی فایده چه سود از سال سفر هرات تا حال چقدر وعظ و نصیحت
کردم نشنیدید وسخن فتنه انگیز وغمازونمك حرام عمل کردید تا خاتمه کار پسر جوان رشید
بالغيرت بیست و یکساله خودرا معه برادر شجیع که بازوی سر کار بود، بقتل رسانید و خودرا
بی فرزند نمودید نمیدانم که بعد از قتل این دو سردار بزرگ که گویا دوران دولت
بودند چه خواهی کرد وازسلطنت چه بهره خواهی برد واین سلطنت بچه کار خواهد آمد
اکنون ازین دیوانگی و غوغا جه سود و از گریه وفغان که کار از دست رفته چه حاصل
حال صبر باید کرد تن به تقدیر باید داد الصبر مفتاح الفرح صبر رضای خدا وند است صبر
پیشه بزرگان است صبر شیوه آزاد گان است از بی طاقتی چه سود و چه حاصل تیریکه از شست
رها شده باز بدست نیاید امروز پادشاهی افغانستان که ولایت مشهور است بتصرف شما است
و نام پادشاهی دارید خصوص که همچنین مقدره بزرگ دست داد. ویرا گنده گی کلی پیش
آمده و خلقی تباه شده و عالمی برباد رفته اکنون سزاوار سلطنت و پادشاهی آنست که
باك از مرگ دونو جوان ندارید و خود را از غم و اندوه نگاهدارید و متوجه امور دولت
وسلطنت شوید و پیش رفت کار دولتی را ملاحظه فرمائید در نظام داری ملک خرابی
بسیاری دست داده باید سرشته شود و شرط احتیاط بکار رود که مبادا نقصان پذیرد
و در امور دولتی خللی پیدا شود در این عصر و زمان از دوست خالص
دشمن کذاب و منافق تبار است باید ازین کدورت و پراگنده گی در گذرید
و خود را زیاده بر این بدنام عالم نسازید همین قتل برادر و فرزند کفاف است وفغان کردن
حاصل ندارد هر چیزی که تقدیر رفته بود پیش آمد و بظهور پیوست .
قطعه
گر شود ذرات عالم پیج بیج با فضای ایزدی هیچ اند هیچ
چون قضا بیرون کند از چرخ سر عاقلان گردند جمله کور و کر
ماهیان افتند از دریا برون دام گیرد مرغ پران را زبون
این قضا بادیست سخت و تندخو خلق چون خس عاجز اند ر پیش او
(١٤٦)


مختصر کلام با وجود این قدر وعظ ونصیحت وبعضی حرفهای فضيحت آمیز که مستوفی
مذکور بحضور سرکار غم دیده عرضه کرد وتسلیداد وازنشیب وفراز عالم باز گفت
اما بحضور امیر شیرعلیخان یکذره تا ثیر نکرد وخصوص که از مرگ فرزند شنید ونعش اورا
دریارگاه خود خوابیده دید یکباره جنون بروی مستولی شد و دیوانگی دستداده چنانچه
از جنون بسیار هر لحظه خودرا برنعش فرزند می انداخت و به آواز بلند فریاد میزد وفغان
میکرد ودل تنگی مینمود چنانکه مردمانیکه باطراف بارگاه جمع بود از مرگ براد ار خود
فغان میداشتند همه را پراکنده ساخت ونزديك بارگاه نماند ولحظه بلحظه خودرا بزمین میزد
ودور نعش فرزند میگشت وفریاد میشود وبطرز وحشی ومجنون زدگان سخن میکرد و از سرتاپای
فرزندرا بوسه میداد وآه دردناك از جگر آتش بار میکشید وازناله جان سوزش دل سنگ
آب میشد ومردم لشکری که پرورده حضور سردار عالی بودند از مرگت بندگان عالی
خصوص از بی طاقتی سرکار جمله بگریه ونال، وزاری فغان کشیده بنزديك بارگاه جمع بودند
قضا را درهمین فرصت که غوغای سرکار بلندبود نعش سردار محمدامین خان وارد لشکرگاه
شد ونزديك بارگاه سر کاررسید ومرده برادررا دید فوراً از بارگاه برآمده برنعش برادر
تاخت و بدور ش گردش کرد وفغان بملکوت رسانید بعد بغضب تمام امر کرد که این مرده حق
محمدرفیق خان است که مایه فساد ومعدن فتنه انگیزی وغمازی او شده تا کاررا باینجاه رسانید
و بازوی سرکار را قطع کرد برده مرده را بوی سپارید وبگویید که بمدعای خود رسیدید
ویا با قی مانده خواهد بود از ین زیاد چه خواهی کرد بازوی بندگان اقدس را بریدید وچشم
بصیرت سرکاررا بداغ فرزند بی نورساختید زیاده برین چه باقیمانده ـ خلص کلام مستوفی
عبدالرزاق خان دید که نصیحت بسر کار تاثیر نمی کند وعقل از سرکار ضایع شده باری بهر عنوان
که مستوفی مذکور دانست وطریقه تسلی بود یکدرجه سرکار اقدس را بسخن در آورد
واجازه گرفت که نعش سردار محمدعلیخان ارسال دارالسلطنه کابل و مرده سردار محمدامینخان
بجانب قندهار فرستاده شود چنانچه بهمین منوال سرشته هر دو نعش سردار بزرگ را بيك شب
نموده نعش سردار نوجوان سردار محمدعلیخان را بالای فیل گوه پیکر با خدمتگاران قابل
وهوشیار ودوظرب رساله مکمل جانب کابل فرستادند ونعش سردار عالی مقدار سردار
محمدامین خان را بعزت تمام بالای فیل وخدمتگاران معتمد و روظرب رساله مکمل قندهاری
مامور فرمودند بعد ازان امر کردند که جمیع مردگان هر دو لشکررا باتفاق فقرا، اطـرافی
بخوبی ودرستی کفن کرده دفن نمودند واشخاص مجروح وزخمی لشکر طرفین را بخیمه های
جداگانه امر کردند که جراحان قابل بدرستی معالجه بدارند اکنون چون بشمار آوردند
از لشکر قندهار هشت هزار مقتول ومجروح وازلشکر ظفراتر دارالسلطنه کابل دوهزار بیشتر
مقتول وازسه صد نفر بیشتر مجروح شده بودند لهذ ا قبل ازین محرر کتاب نوشته بود که در
پانزده مقدمه بزرگ که داخل کتاب است اینچنین مقدمه قوی پیش نیامده بود از طلوع آفتاب
تاساعت یکبجه پیشین روز که عبارت از هفت ساعت نجومی باشد دو لشکر شمشیرزن
با هر دو پادشاه شیردل غضنفر فر درقتل وقتال تقصیری نکردند ولحظه بلحظه قدم پیش گذاشته
بجانب دشمن می آمدند تا کار از توپ وتفنگ برطرف شد ونوبت به تیغ تیز وخنجر خونریز
رسید و دادمردانگی دادند تا زمانیکه هر دوسر کرده بزرگ که پیش چنگ لشکر طرفین

(١٤٧)


بودند بقتل رسیدند و جنگ تمام شد تحریر کننده را یقین است که در این عصر و زمان
اینچنین مقدمه در کتب تواریخ زمانه متأخر دست نداده باشد بهرحال سر سخن باز کردیم
این بود که باعث شکست و ریخت لشکر طرفین یکهفته دیگر در آنجا توقف شدند تا مقتولان
دفن شدند و مجروحان بجراحان سپرده شدند و شکست و ریخت لشکرها انجام یافت لاکن
جميع کارهای دولتی را مستوفی عبدالرزاق خان سرشته میکرد و بحضور سر کار
امیر شیر علیخان طاقت حرف زدن نبود و احدی بحضور سر کار رفته نمیتوانست تا سخن زند
چه رسد بعد از يك هفته که جمیع امور انجام یافت از منزل خونخوار خون آشام جلنك
حرکت فرمائده بتوکل خداوند با دریای لشکر و افواج فتح و ظفر چون آفتاب تابان منزل
و مراحل طی کرده بجانب قندهار روان شدند تا آنکه در قلعه اعظم فرود آمده خیمه و خرگاه
و بارگاه و سراپرده برپا کردند و بر قرار نشستند اکنون لشکر ضرر اثر را در قلعه اعظم
باشوکت و شان و دبدبه واثانه تمام بگذارید :

چند کلمه از رویداد قندهار و لشکر شکست خورده و گزارشهای
سردار محمد امین خان بشنوید

قبل ازین تحریر شد که سردار محمد شریف خان و سردار محمد اسمعیل خان که از
مقدمه جای فرار کرده داخل قندهار شدند تا نی بند این جنگ کبر یستند و امیدوار
لشکر شکست یافته بودند که البته وارد قندهار خواهند شد تا آنکه امیر محمد خان نام که
خزینه دار کل و خدمتگار معتبر و نمك خوار قدیمی بود باسه لك روپيه مال خزینه وارد شد
و اراده سردار محمد شریف خان و سردار محمد اسمعیل خان را بمقدمه در یافت و عرضداشت
نمود که بکدام دولت و خزینه و بکدام لشکر واثاثه که موجود میکنید و از در ستیزه می درائید
و با آن چنان پادشاه بزرگ و لشکر بیشمار که گاو گیر است مقابل میشوید و اراده جنگ
میدان و یا قلعه بندی بخاطر خود میگذرانید هر گاه با میدلشکر قندهار میباشید ممکن نیست
همه بقتل رسیدند و مجروح شدند و قلیلی که باقی مانده آنها هم نیم نفس البته پراگنده
احوال بخانه های خود رفته باشند و بچند مدت جمع آوری خواهد شد افضل آنکه بدشمن
قوی دشمنی نکنید ازین اراده باطل گذرید امروز و فردا وارد قندهار میشود بهتر آنکه
آسوده استقامت کنید و بهیچ طرف حرکت ندارید سر کار امیر شیر علیخان بعد ازین بشما زجر
و ستم نمی رساند بلکه نوازش و مرحمت میدارد البته شما امید وار نیکی و مهربانی از حضور
اقدس باشید بلکه امیدوار حکومت قندهار باشید زیرا که ملک موروثی شما است باید
و شاید بشما از طریقه بزرگی واگذار شود و در حق شما از مهرو محبت سخن سازد اکنون
حق بجانب سر کار است از داغ برادر و فرزند جگر کباب است علاجی ندارد الا آنکه
شما را از حضور طرد خرسند کند تا قدری از داغ برادر تسلی یابد مختصر کلام بعد از
عرضداشت ناظر امیر محمد خان سردار محمد شریف خان میخواست که از در کیدو فتنه انگیزی
در آید و از ترس جان خود که اراده فرار بخاطر دارد سردار محمد اسمعیل خان را با خود
متفق کرده همسفر سازد قضا را هنوز سردار محمد شریف خان لب نگشاده بود و فرصت سخن
کردن نرسیده بود که که فرمان سر کار امیر شیر علیخان اسمی سردار محمد اسمعیل خان

(١٤٨)


رسیده وشماطی نامه نوشته بودند باین مضمون . سواد فرمان سرکار ارجمند بحضوربندگان
قدس : اخبار ازطرف شما رسیده که بعضی غمازان وفتنه انگیزان وفساد پیشگان که دایم
سخن چینی کرده خرد را خیر خواه ومعبر ونيك جلال بقلم میدهند امروزمیدواهند که آن
ارجمندی رابفتنه انگیزی ازجاده عقل که شرف انسان است دور دارند واسبابی را پیشه کنند
که موجب خرابی وبربادی آن ارجمند گردد لہذا امر میشود که سخن غمازان و فتنه انگیزان
که سراسر فریب است منظور نفرموده بعقل کامل خداداد عمل کنید وخودرا آوارۀ دشت
غربت نسازید وبخاطر جمعی تمام آسوده و برقرار باشید که منظور سر کار اینست که شمارا
جانشین پدر ساخته حکومت قندهار که موروثی پدرشما است بشما تفویض شود ار جمندا
با تقدیر ازلی ستیزه نتوان کرد ازسته گذشته تاحال چقدر فرمانهای نصیحت آمیز فرستادم
وچنگونه تدبیر ها بکار بردم که شاید برادرمن یکی از آنها را قبول فرماید واز در صلح
سخن سازد چون تقدیر ازلی رفته بود تدبیرسرده نمیشد چنگونه بندگان اقدس بقتل برادر که
بازوی سر کار بود روا دار میشد وفرزند جانشین خردرا چنگوه کشته میدید و جگر خودرا
بداغ برادر و فرزند کباب میساخت لاکن فرمودۀ استاد است .

قطعه
با قضا کار زار نتوان کرد گاہ از روز گار نتوان کرد
کردکار هرچه میکند نیکوست حکم بر کرد کار نتوان کرد

ارجمندا با وجود تقدیر رفته لا لن درامور دنیاتدبیر هم نشان تقدیر است انسان کوشش
باید کرد و بهر کار ملاحظه باید فرمود بعدازان عنان اختیار در قبضۀ اقندار پرور دگار
است چه تحویکه خیر وصلاح بندگان خود را میداند بظهور میرساند امابندگان اقدس
ظاهر وهویدا میداند که دشمن خانگی که دوست نمای جان گدازاست بحضور شما حاضر است
وشب وروز محرك فتنه وفساد است چنانچه در حق پدرشما وبدنامی سر کار فتنه انگیزی
کرد تا عقل پدرشمارا ربودو عالمی را برباد داد البته لازم بچرب زبانی آن عمل نکنید وفریب
نخورید که بندگان سر کار مقد سه جنك وقتل برادر وفرزند خودرا ازغمازی مذ کور
میدانم زیرا که اززمان طفلی رفتار و کردار مذكور فتنه انگیزی و فساد پیش گی بوده
وتازمان مرگ باقی خواهد بود .

فرد
خوی بد بر طبیعتی که نشست نرود تا بوقت مرگ از دست

بهر حال خودرا از چرب زنی بلکه از صحبت مذکور کناره دارید و آسوده خاطر
باشید که سر کار والا درقندهار یکماه توقف کرده باز میگردد و به بفضل خداونـد
عازم کابل میشود وملك قند هار کما كان بشما تعلق میوارد بندگان سر کار از شما
امید وار فرزندی بلکه شیوۀ برادری توقع میکنند والسلام باری چون فرمان سر کار
رسید سردارمحمد اسمعیل خان آسوده خاطر شد باتفاق بزرگان وافسران و سر کردگان
نظامی وملکی که قلیلی از مقدمه ومرگ نجات یافته در قندهار رسیده بو دندو بخد مت سردار

(149)


اسمعیل خان حاضر گشته آماده امر و فرمان بودند به مصلحت دید اوشان روز ورود
بندگان اقدس در بیرون شهر بدروازه کابلی باستقبال سرکار اشرف اقدس و الا
بر آمدند و در پهلوی افواج نظامی فوج کابل ایستاده انتظار ورود بندگان اقدس
بودند بعد از ساعتی بندگان پادشاه قوی شوکت سرکار همایون فال و شهریار
بلند اقبال با فر فریدونی و شوکت جمشیدی وصولت بهرامی چون ماه جهانتاب سوار
فیل کوه پیکر هامون گرد دریا نورد دشت پیما با افواج رکابی از توپخانه ورساله
وپلتن که دایم مامور خدمت حضور فیض ظهور بندگان اقدس بودند بنزديك فوج
نظامی رسیده ایستادند وافواج ظفر اثر باموزيك هشت پات سلامی گرفتند و توپدانها
جمله آتش فشانی کردند چون از سلامی تمام شدند بعد سرکار ذوی الاقتدار از اول
فوج تا آخر فوج بايك يك از لشکر بطریق پدری نوازش کرده میگذشتند لاکن
خود بندگان سر کار با افواج بیشمار ارداغ سر کرده جان نثار اعنی سردار محمد علیخان
بگریه وزاری بودند وفغان میکردند تا اینکه چون ماه جهانتاب داخل شهر قندهار
گردیدند و با خلق خدا که در کوچه و بازار به تماشای آن شهریار ایستاده بودند
از در مهر و محبت سخن میزدند و میگذشتند تا اینکه بدولت واقبال از دروازه هرات چون
خرشید تابان بر آمده در زیر کوه نگار داخل باغ سردار محمد امین خان شدند
و از فیل زرین قبا فرود آمده به تخت زرنگار نشستند و افواج ظفر شکوه بعد از سلامی
حضور سرکار فوج فوج بولك بولك از دنبال سرکار همایون فال از دروازه کابلی
داخل شهر شده از دروازه هرات بدر شده وارد کوه نگار که منزل گاه بود
فرود آمده بخیمه و خرگاه و بارگاه خود جای بجای گردیده آسوده نشستند سردار
محمد اسمعیل خان بعد ازینکه تسلی از حضور رسیده در ارگ قندهار به جهت
ورود بندگان شهریاری منزل و مکان اعلی که سزاوار همچنان پادشاه قوی شوکت
باشد ترتیب نموده انتظار ورود بندگان سرکار ذوی الاقتدار بودند چنانچه بعرض
پادشاه قوی شوکت رسانیدند اما سرکار داغ دیده رجوع بارگ نه نمودند وطاقت
ملاحظه کردن و بجای برادر به تخت نشستن را بخود مناسب ندیدند بنابران در باغ تشریف
فرما شدند لاکن روز ورود باغ سه روز فرمان شد که سلامی مردم بحضور سر کار موقوف
باشد روز چهارم امر است هرکس بحضور حاضر شود ممکن است تا اینکه روز چهارم
حسب الامر سر کار از مردمان اعزه و شراف طایفه قندهار بفرموده سردار محمد اسمعیل خان
عازم حضور شدند اول اشخاصی که بامر سرکار وارد حضور شدند سردار محمد شریف خان
و سردار محمد اسمعیل خان بودند که بحضور آمده سلام کردند و شرایط آداب بجای
آوردند سرکار والا تبار که سردار محمد اسمعیل خان را بحضور دیدند بی اختیار
اشک از چشم جاری کردند و نزديك طلب کرده تنگ در بر گرفتند و از سروروی شان
بوسه زدند و محبت پدری را در باره شان بادا رسانیدند و از هر خصوص تسلی دادند
و فرمودند که تقدیر از لی چنین رفته بود چارنا چار صبر باید کرد چنانچه فرموده
شاعر است :

(١٥٠)


شعر
قضا شخصی است پنج انگشت دارد که خواهد بسر کسی محنت گذارد
دو بر چشمش نهد دو بر بنا گوش یکی بر لب نهد گوید که غوا موش
لاكن ازجمله ا خته فته انگیز ومستبدینه خراب شود که درعالم ظاهر چنین اسباب را پیشه
کرده تا این چنین خرابی دستداد دانسته از جهندی باشد که سر کار والا چند روزی در قندهار
استقامت دارد بعد ازان بجانب دارالسلطنه کابل مراجعت میکند اما خواهش سر کار از ارجمندی
آنکه بعقل کامل وفکرصواب خود راجع شده عمل کند وسخن فتنه انگیز وسخن چین را
قبول ندارد که خرابی بارمی آورد هر گاه از خدمتگاران پدرشما که صادق وخدمتگار ونمك
حلال وخیرخواه باشد بحضور خود نگاه دارید وهركنا اشخاص فتنه انگيز وغماز و فساد پیشه
باشد ازوی دوری جویید و بدضور نمانید که باعث خرابی دولت است تا زمانیکه پدر زنده باشد
رفتار فرزند دیگر است وقتیکه پدر نباشد بایدفرزند جای نشین پدرشود ونام پدر را به نیکی
برآرد وبمثل رضاىپدر باخلق خدارفتار دارد ودوست را از دشمن فرق سازد و بجرب زبانی
بعضی مردم فریب نخورد وشب وروز متوجه امورات ملکی ومالی باشد اضافه برآن دولت
خدارا ازخود دانسته با بندگان سر کار بجای برادر یاروشود وبرادری کند وداغ فرزند
را ازدل سر کار برآرد زیرا که فرزند وبرادر زاده فرقی ندارد باید غم برادر وفرزند رااز
خاطر سر کار محوسازد واکنون ولایت قندهار وملحات آن کما کان بشما تعلق دارد بجای
پدربحکومت ميرائى اشيانه حکومت کنید وبا برادران خودپدری نمایید وعیال واطفا ل پدرخود
را بعزت و نوازش نگاهدارید و همیشه متوجـه احــوال شان باشیــد بلکه از زمان
پدربهتر درباره شان نوازش کنید که رضامندی سر کاردرآنست ودوم امروانهی خود را بحضور
سر کار عرضه دارید وخواهان رضامندی بندگان اقدس باشید هر گاه سردار محمد امین خان
پدرشما مقتول شد بازوی سر کار قطع شد وهر گاه سردار محمد علیمان بقتل رسید فرزند
بندگان اقدس بودالبته داغ هردو بزرگ بیگوسر کارتاقیامت باقی خواهد ماند باری چون
از نصيحت سردارمحمد اسمعيل خان فارغ شدند ثانی قدری سکوت ور زیدند ویدیگر جانب
سخن گردند بعد ازان متوجه سردار محمد شریف خان گردیده لحظه بجانب مذكور ننگاه
غضب آلوده نمودند وبعدازاندك فرصتی فرمودند که ببرادخویش که سالهاشاید ازرومند
بودید رسیدیدو بازوی سر کاررا قطع کرده ودیده اقدس رابی نور نمودید نمیدانم که بعد
ازین چه خواهی کردوچه نیت داشته باشیدویکعالم فکر واندیشه خرابی دولت را میدواهید وقتل
کدام یکی را منظور دارید وچگونه سلسله کین را می جنبانید و تاچند بخرابی میکوشید وفتنه
انگیزی میدارید لاكن گناه شمانمیباشد زیرا که از زمان کبود کی این مرض فتنه انگیزی
بطبعت وازخردی پرورش یافته سخن چینی وغمازی میباشید وعیب را بخود نمیگیرید چون
فرمان سر کارتمام شد سردارمحمد شریف خان بدون خوف وبيم بجرأت تمام بحضوراقدس
عرضداشت کرد که خدا نخواست باشد نیت من بقتل برادروفرزند رشته برادرراضی باشم و یا بخاطرم
خطورنموده باشد هر گاه برادر وفرزند برادر مقتول شد مگر بازو وفرزند من نبودند و کمرمن
بقتل شان نشکست وجگرم بـداغ دونو جوان كباب نشد لاكن صریح میدانم هرقدر شکست

(151)


که بدولت خفاها در سید و بعد ازین هرگاه برسد از حضور خود سرکار است زیرا که فتنه
انگیزان بسیار بحضور سر کار است و بندگان اقدس را فریب داده و میدهند و باز هم دست از فتنه
انگیزی بر نمی دارند و سر کار اشرف والا نیار مدام بسخن آنها عمل کرده و خواهد کرد لهذا
چون سردار محمد شریف خان جسارت ورز یدو بی با کانه سخن کرده و گستاخانه پیش آمد از حرکت
سردار مذکور لرزه بر اعضای بندگان اقدس افتاد وغيظ وغضب برطبيعت سر کار اشرف
مستولی شد فوراً کردارهای ناصواب سردار مذکور را بيك بيك بدليل وبرهان جداگانه
بخاطر مذکور داده فقره فقره بحضور عرصه اثبات فرمودند بعد از ان امر کردند که دیگر
منظور حضور نشوند و فرمان محبوسی کردند که در زندان پادشاهی زندانی باشند و از حضور
بدر کردند مستوفی عبد الرزاق خان باین امر راضی نشده حکم کردند که سردار محمد شریف
خان بحرمسراي خود محبوس باشند و شب و روز از حرم سرای خود بیرون نشوند و بجای کس
نروند و هیچ کسی بحضور سردار مذکور نروند که موجب بازخواست كلى ميشوند هر گاه
خود سردار محمد شریف خان از حرمسرای خود بدر شوند و یا حرکت بیجا کنند جزای بزرگ
داده میشوند و سرزنش کلی می یابند مختصر کلام چون سردار محمد شریف خان را از حضور
اقدس امجد والا بر آوردند و محبوس و ار حکم حرمسرای خودش کردند باری دیگر سر کار
غما جوی سردار محمد اسمعیل خان را نوازش و مرحمت پدری فرموده امر کردند فردا اعزه
و اشراف قندهار که سزاوار حضور باشند با تفاق خود آورده يك بيك را با نام ونشان وقرب
ومنزلت شان منظور کنید تا در مقابل عزت شان از حضور سر افراز گردند. در خصوص
حکومت شما و سلطنت قندهار باید باو شان دانسته شود
که در هر خصوص یا مروتهی شما عمل بدارند و از گفته حسابی شما سرمویی تجاوز نسازند
چنانچه حسب الامر بندگان اقدس سردار محمد اسمعیل خان جمیع بزرگان قندهار را
از حضور سرکار گذرانده و بهر کدام مطابق رتبه ومنزلت شان از حضور نوازش یافته
سر افرازی حاصل کردند و بهر يك در خصوص سردار محمد اسمعیل خان سفارش فرمودند
و دانسته اوشان کردند که جای نشین پدر و حاکم با الاستقلال ولایت قندهار است بباید
و شاید از گفته حسابی سردار مذکور بدر نشوید و فرمان او را فرمان حضور بندگان
اقدس بدانید باری چون از مردم اعزه واشراف وخوانين ملكي وغير وذالك فارغ شدند
ثانی امر کردند که اول لشکر قندهار و سرکردگان باوقار که بر کاب سردار محمد امین خان
در مقدمه رفته بودند از حضور بگذرد بعد از ان لشکر دار السلطنه کابل چنانچه دفتر نویس
لشکر قندهار بحضور آمده ابتداء بزرگان حضور سردار محمد امین خان را بحضور طلب کردند
از تمامی بزرگان حضور سردار مذکور قلیلی باقیمانده بودند که از حضور گذشتند و دیگر
تمامی بزرگان و دلاوران و نمک خوارگان برکاب بادار خود جان داده بمردانگی
مقتول شدند و نام نیکو برای باز ماندگان خود باقیماندند بعد از ان نوبت الشكر نظامی
رسید آنها نیز قلیل باقیمانده بودند که از جمله دوازده هزار چهار هزار هم پراگنده
احوال وزخمی و مجروح از حضور سر کارسان داده گذشتند و هشت هزار لشکر مردانه
بمیدان رزم برکاب بادار جان دادند و حق نمك خوارگی بجای آوردند.

پادشاهان متاخرین (۱۰۰۰ جلد ) ب سیدامان و شیر محمد ج محبی

(۱۰۲)


یادداشتهای متاخرین ۱۰۰ (جلد) ب سیدامان الدین محمد ج محیی

اکنون چون فوج قندهار از حضور سرکارسان داده گذشت نوبت بلشکر ظفر اثر دارالسلطنه
کابل رسید اول از حضور فیض ظهور بندگان اقدس امر شد که بزرگان حضور سردار
محمدعلیخان از حضور بگذرند سبب آنسکه بعد از مقدمه جنك بندگان سرکار یومیه
ملاحظه میفرمودند که بزرگان دربار سردار محمدعلیخان که هريك صاحب جاه ومال
و دولت وبزرگی شده بودند همه در قید حیات ویومیه بحضور آمده سلام میکنند تعجب میکردند
وبحسرت مینگریستند واظهار نمیکردند اما بدل میگفتند چه شد که سردار محمدعلیخان
مقتول شد و یکی از بزرگان حضورش مقتول نشدند و پاس نمك خوارگی بجای نیاوردند
تا اینکه در قندهار امر شد که لشکرها بحضور آمده سان بدهند واز حضور بگذرند
اول بزرگان حضور سردار محمدعلیخان را بحضور طلب کردند ملاحظه فرمودند که جمله
در قید حیاتند الا با دار خان بیکه و تنها به قتل رسیده بعد ازان يك يك را نزديك خواسته فرمودند
که سردار خود را کجا مانده وخود شما بسر افرازی تمام زنده میگردید ظاهر شد که ناموس
ومردی ندارید زهر خوردن از ین زندگی بشما بهتر است بعد از ین بحضور نیامده ترك نوکری
کنید ودر کنار عیال قزبین خود بعشرت بگذرانید چنانچه هشت نفر از بزرگان حضور
سردار مقتول را حکم چوب زدن وریش برباد دادن امر کرد وجمله را از نوکری موقوف
ساخت لا کن بعد از موقوف کردن اعزه واشراف حضور سردار محمد علیخان لشکر نظامیرا
امر کرد که هر روز بیکفوج بحضور آمده سان بدهند چنانچه حسب الامر بمعرفت جرنیل شیخ میرخان
روز اول يك فوج بحضور آمده سلامی گرفتند چون نظر بندگان اقدس بجرنیل مذکور
افتاد و نامبرده را زنده دید از قهر گردن بمتن بامر شیخ میرخان وقتل سردار محمد علیخان
بخاطر آمد بیکباره بنده گان سر کار از اختیار بیرون شد وشیخ میرخان جرنیل را بحضور
طلب کرد سوال کرد که سردار محمدعلیخان را چه کردید بعدازان چقدر فحش داد و بد گفت
واز حضور براند این بود که بعد ازان مزاج سرکار تغییر کلی پیدا کرد و همچنان پادشاه
عادل خداجوی که شب وروز با خلق خدا از فقرا و سپاه نوازش ورفتار میکرد وبتکدام درجه
جواب وسوال می نمود والفت میکرد وشفقت می ورزید درینوقت چنان بی طاقت و کم دماغ
شده بود که امکان سخن کردن سخن شنیدن نداشت و دو کلمه سخن بحضورشان تکرار
نمی شد از ین رهگذر چندین امور سلطنتی تاخیر افتاد و بسیاری کارهای پادشاهی معطل ماند
وقاعده دربار داری وعرض و داد فقرا وسپاه برهم خورد وقطعا بحضور مبارك عرضداشت
نمی شد و بقرار سابق بتخت عدالت نمی نشیت و هرگاه ساعتی دربار می کردند ومردم فقرا
راجم بعرضداشت میشدند آنهم از یکساعت بیش نبود وفورا مزاجشان تغییر مییافت و بعضی
اشخاص را که بمدنظر اقدس نمك حرام ظاهر میشد فحش میداد واز حضور میراند لا کن حق
بجانب سر کارداغ دیده بود چنان چه بیکجا برقرار نبودند وسیماب وار تپیدن میگرفتند
و بیماری روز را بگردش میگذراندند که لیه کم دماغی سر کار اقدس اشرف همایون
(١٥٣)


درباره بزرگان وافسران كابل بود كه سالها از دولت خدا داد صاحب نام ونشان شده
از بزرگی مشهور آفاق شده بودند لاکن در مقدمه جای یکی بر کاب بادار خود جان
ندادند و در پهلوی سردار محمد علیخان بقتل نرسیدند و همه زنده وحیات از مقدمه بر گشته
یومیه بحضور می آمدند باداغ سردار محمد علیخان را تازه میکردند بخصوص که
از افسران قندهار بخاطر سرکار می آمد که همه بمردانگی برکاب با دار خود جان داده بودند
دود از نهاد سرکار برآمده بدرجه بیهوشی تاری میشدند و بغضب می آمدند و بنیاد سخن میکردند
ولمحه به لمحه از خدمتگاران سردار محمد امین خان وقال شان بیاد می آوردند و بمجلس بنیاد
کرده میگفتند که ای مردم انصاف بدهید و از سخن حق نگندرید که از خدمتگاران سردار
محمد امین خان یکی باقی نماند و جان خود را فدای بادار خود کردند
واز خدمتگاران فرزند من یکی به قتار نرسید ظاهرا ست که در روز مقدمه از حضور با دار خود
کناره بودند و دوری جستند دیگر سردار محمد علیخان درباره اوشان
مرحمت و نوازش نکرده بودند که اقلا یکنفر بر کاب شان جان ندادند وسر کار جگر سوخته
فرزند رشید خود را یکه و تنها کشته دید جمله خدمتگاران سردار محمد علی خان سزاوار
قتل است یا خیر؟؟ اهل مجلس از بیان سرکار بصفه سکوت ورزیدند مختصر کلام تحریر کننده
تواریخ هذا هرگاه خواسته باشم که ازین گونه رویداد در قید تحریر درآورم موجب
تطویل کلام است بلکه چندین گزراشهای دیگر در ضمن آن پیدا میشود که دفترها
گنجایش نمی دارد و از مقصد دور افتاده میشود اکنون حبیب الامر بندگان اقدس هر روز
یکفوج بحضور انور بندگان سرکار خداجوی رعیت پرور آمده سلامی میگرفتند ويت يك
منظور نظر کیمیا اثر میشدند وسر کار قوی شوکت از در مهر ومحبت سخن میزدند و نوازش
میکردند ومرحمت میفرمودند که ای فرزندان سرکار همگی شمایان بمثل سردار محمد علیخان
فرزند سرکار میباشید و برکاب پادشاه خودجان فدا کردید و در مردی و مردانگی وغیرت
و دلاوری سرموئی بخدمت بادار خود تقصیری نکردید تا زمانیکه فتح حاصل کردید
هر نقصانی که باشد بافسران نامرد وبی مرحمت است که سال ها بدولت خداداد عیش کردند
عاقبت بخدمت بادار خود نامردی کردند و به نمک خوارگی نمک حرامی کردند ازین رهگذر است
که سر کار اشرف کدورت میکند وفحش میدهد شما مردم سپاه خرسند باشید که بندگان اقدس
از شما بمرتبه فرزندی خرسند است بهر حال هر روز بهمین منوال یکفوج از حضور میگذشت
لاکن بندگان اشرف یومیه افسران را کدورت میکرد و بد میگفت بعضی روز یکساعت
بیشتر طاقت نمی کردند و مرخص میفرمودند و یکبار مزاج اقدس تغییر می یافت واحوال اشرف
دیگرگون میشد و بربان مبارك میفرمودند فلان حاضر غیر فلان حاضر احمد حاضر محمود حاضر
جمله کرج بند سبیل دراز بروت چنگک حاضر محمد علی پسر امیر شیر علیخان چرا غایب
اما به مجردی که این سخن بزیان سرکار جاری میشد رورا بطرف جرنیل شیخ میر خان و دیگر
افسران میکرد و میفرمود جناب شما جرنیل کل وصاحب اختیار فوج حاضر و افسران شما
جمله حاضر محمد علی چرا غایب ای نمک حرامان از افسران قندهار باید عبرت گرفت و خود را
به تیغ باید کشت هرگاه غیرت باشد ازین زندگی مرگ بشما افضل است ثانی فحش میداد

(150)


و بدمیگفت و توبیخ میکرد وازحضور میراند چنانچه مدت یکماه بر این منوال گذارش یافت خصوص جرنیل شیخ میرخان را هر روزه طعنه بجرنیل اسحق افسر بزرگ قندهار را میداد و میفرمودند که ای جرنیل نامرد بی ناموس جرنیل اسحق دوساعت از بادار خود پیشتر خود را به قتل داد و مرگ بادار خود را ندید و جناب شما بدست خود بادار خود را به قتل دادید وزنده میگردید از شما سوال دارم مرگ به بشما افضل است یا زندگی بنامردی باری سخن بطول انجام یافت عاقبت از کم دماغی سر کار و تغییر نیافتن مزاج اقدس بسیاری امور پادشاهی از فوجی وملکی معطل ماند فغان از مردم سرشته دار برخواست با وجود یکه مستوفی عبدالرزاق خان که شرح احوال او را سابق تحریر نموده بودم و مرد کهن سال خدمتگار قدیمی از زمان امیر کبیر بود و پیوسته بحضور سر کار حاضر ومتوجه حضور انور و کارهای سلطنتی قندهار بودند و همیشه بندگان اقدس را متوجه و خیرخواه دولتی و ملتی چنانچه در وقت کورت وغضب سر کار نصیحت گر و نصیحت گوی بی باکانه زیرا که وصیت امیر کبیر در باره مستوفی مذکور شده بود که از سخن مذکور تجاوز ندارد بناء بران بسیاری اوقات که بندگان اشرف غضب میکرد مستوفی خود را شريك سخن کرده فکر سر کار را بطرف دیگر راجع میکرد و در خلوت نصیحت میداد وسرزنش مینمود و خدمات دربار وامور سلطنتی را بدون اجازه پادشاه باختیار خود پیشرفت میداد چنانچه امور قندهار که پراگنده احوال شده بود باتفاق سردار محمد اسمعیل خان حاکم قندهار سر شته میکردند و دادرسی فقراء و سرشته داری نظام را بخوبی و درستی انجام میدادند و از بسیاری کارها و امور قندهار که سردار محمد اسمعیل خان رسیده نمیتوانست خصوص که در پای لشکر کابل یومیه مخارج طلب بود و فقراء قندهار ذلیل و پریشان از بسیاری لشکر کشی سابقه زمان سردار محمد امین خان بود بمصلحت دید مستوفی سردار محمد اسمعیل خان بدون امر وفرمان سر کار سردار محمد ابراهیم خان که برادر سردار محمد علیخان بودند حاکم شهر قندهار مقرر کردند که تاچندی متوجه عرض و داد فقراء قندهار شود عقب بهمین منوال جمیع امور دولتی را مستوفی مذکور جمع آوری کرده انجام میداد لکن بوقت مناسب که خلوت بود و فرصت می یافت بعرض اقدس رسانند منظور میکرد اما با همه جان فشانی و زحمت شب و روز مستوفی و متوجه بودن بامورات سلطنتی باز هم چندین کارات دولتی مهمل میماند و تنزل میکرد خصوص از کم دماغی سر کار مردم زمانه رنجیده خاطر شده از حضور بندگان اقدس دوری می جستند مگر اشخاصیکه که کار دار مدت وافسر نظامی بودند از ناچاری بحضور می آمدند والا عادت حضور یاکی نداشتند خوف کلی داشتند تا اینکه مدت سه ماه از ورود سر کار در قندهار گزارش یافت وقتی از اوقات شخصی خبر آورد که سردار محمد اسمعیل خان شبها خفيه باسردار محمد شریف خان کجاشده مدتی صحبت میدارند و سخن در پرده میگویند احتمال دارد که سخن چینی وفتنه انگیزی باشد زیرا که عادت سردار محمد شریف خان از زمان لودکی سخن چینی است باری بعد از بیان شخص بندگان اقدس از شنیدن این مقوله متفکر شد و از سردار محمد اسمعیل خان کدورت گرفت و ملال خاطر شد با وجود آن اظهار فکر و در ظاهر چیزی نگفت اما در باطن بجستجوی

(١٥٥)