پادشاهان متأخر (۱۳۲)

یا آب‌ها جاری دیگر علاجی ندارد بنابران امر کردند که شب و روز اوقات شاهزاده والا گهر بتماشای گل وریاحین وساز وسرود بگذارد وغباری از کدورت پیرامون خاطر آن شاهزاده خدایگان ننگردد و یکجا برقرار نباشد و گردش بدارد و شب و روز را بساز و آواز وصحبت‌های شیرین و سخن‌های دلربا که سراسر خنده و ذوق و شوق باشد بسر برد و اشخاصی که بحضور مامورند مردمان باشند که دقیقه شناس و رموزفهم وشیرین زبان و لطیفه گوی و بزم آراء که شب و روز خاطرعاطر شاهزاده والاجاه را بطرز دلخواه مایل بخود دارند مقصد لحظه بلحظه گفتارهای ترونازه که سراسر شوخی و لطیفه باشد بیان دارد امید است که بفضل خداوند و اقبال پادشاه عادل کدورت و خفقان از طبیعت مبارکشان برطرف شده فرحت وخوشی حاصل گردد اما از تقدیرات ازلی غافل ماندند و خواستند که رد تقدیر را بتدبیر بدارند لکن این خیال است و محال است و جنون
چنانچه فرموده استاد است :
گر شود ذرات عالم پیچ پیچ
یقضای ایزیدی هیچ اند هیچ
چون قضاء بیرون کند از چرخ سر
عاقلان گردند جمله کور و کر
این قضا با دیست سخت و تند خو
خلق چون خس عاجز اندر پیش او
خلاصة سخن هرچند محرر کتاب میخواهد که سخن مختصر تحریر شود نمی شود و می تراود و بخاطر میرسد باوجودی که چندین کوشش‌های که باعث تطویل کلام است از دل بدر می‌شود و توقف میدارم .
چنانچه شاعر میگوید
می‌تراود چکتم آنچه در آبند منست
بهر حال تا اینکه کوششهای حکمای افغانسان که هر کدام خود را در حکم حکمت اطبا سر آمد زمان می‌دانستند و مشهور آفاق بودند ومعالجه های داکتر انگلیس که در کار شناخت مرض گوی مراد از میدان حکمای اروپا برده بود تدمر یک خود را سر آمد ملل نصارا میگفتند در معالجه مرض شهزاده خداجوی ولی عهد پادشاه افغانستان متحیر ماندند وبغم فرو رفتند زیرا که هر قدرا معالجه کردند و مطابق بمرض دواز دادند از تقدیرات ازلی که چون و چرا را دران مدخلی نیست برعکس می‌افتاد ومعالجه بضد مرض نتیجه می‌بخشید عاقبت جمع اطباء وحکماء و داکترها به اتفاق دست از معالجه کشیدند و باتفاق بحضور بندگان اقدس بواسطة شخص ثقه‌رس موقع شناس رموز فهم عریضه فرستادند ومرض شهزاده را حواله به تقدیر نمودند سرکار خدا شناش صاف اعتقاد صافی دل فرمان تسلی به جهته اطباء کل از اسلام و کفر وغیره فرستاد امر فرمودند که معالجه نکنید و بخدا وتذکر پروردیم که خلق کننده مخلوق است واگذارید و سیرد کنید آنچیزی که رضای خداوندی باشد قبول است و جای شکر است وصبر وشکیبائی سزاوار بندگان است لاكن يك هفته دیگر به تماشای گل وسبزه و آبهای جاری و غیره طبیعت فرزندم را خوش بگذرانید و پرهیز هم ندهید و یومیه باحوالش ملاحظه کنید که چگونه تفاوت می یابد و بعد ازان حقیقت یومیه را کما حقه بدون کم وزیاد عریضه بدارید بعد از


(١٣٤)
جلد دوم
وعده ماموری که عبارت از يك هفته باشد اگر حیات باقی بود و فرزندم در قید حیات باقی
ماند حسب الفرمان وارد کابل خواهد شد اضافه بران زمانی که وارد کابل شوید هوش کنید
که بکایات فرزندم را بمد نظر نیاورید که با حال پریشانی نظر کنم زیرا که هنوز داغ
فرزندم سردار محمد علی خان بدل سرکار با قس است و طاقت دیدار ولی عهد را با هل تباه
ندارم باری چون فرمان سرکار به دانشمند ان حضور ولی عهد رسید حسب الامر بندگان اقدس
یکهفته دیگر بسیر گل و ریا حین و تماشای سبزه زار و آبهای با صفای کل گشت گذارندند
اما تقدیر ازلی را تدبیر چه سود و کوشش بی فائده را چه ثمر خواهد داد .
رباعی
چو رفته به تقدیر دگر گون نه شود
بیگندره از انچه هست افزون نه شود
هان تا جگر خویش زغم خون نکنید
کز خوردن غم بجز جگر خون نه شود
خالص کلام در بین یکهفته مرض ولیعهد ترقی کرد تا حالت حرکت باقی نماند و فرصت
بردن شهر کابل ممکن نشد و ساعت به ساعت تنزل دست داد و مرض قوی گردید تا اینکه
در همانجا وفات کرد و داغ بزرگی بر جگر پدرو مادر تا به قیامت باقی گذاشت بلکه بعد از
چندین سال گذشته داغ سردار محمدعلی خان را بخاطر والا تازه کرد اضافه از خفقان و کدورت
سرکار که چندین پریشانی های کلی را دیدند بحیرتم که از احوال مادرش چگونه قلم دوز بان
به شرح و ادوفات ولی عهدرا تحریر کرد مینویسد هنوز از وفات فرزند ناشینده روح از
قالب پرواز میدارد و جان بی حس و حرکت ظاهر میشود همچنین اشخاصی که خدمت حضورش
دریافته بودند افزون از قیاس داغدار شدند خلص کلام در ایامیکه روح از قفس بدن ضعیف
نجف شاهزاده نامراد پرواز کنان بروضه رضوان و بهشت جاودان شتافت و خلق افغانستان
خصوص مردم کابل که دست پرورده ولیعهد جوانمرگ بودند داغی بر جگر اوشان نهاد گویا
قیامت صغرا برپاشد و شورش محشر هویدا گردید اکنون هر گاه خواهم که شرح وفات ولی عهد
نوجوان را با غوغای خلق کابل از پیرو جوان وسید و عام و مردوزن و كوچك و بزرگ شرح
وارد وقید تحریر درآورم چنانچه از غوغا و غلغله خلق گوش فلك كر كرد جمع ملکوت
در حیرت وفلك با همه کجرفتاری به حسرت . البته قلم دوزبان با وجود دوزبانی از تقریر آن
قاصر وعاجز بلکه سر به زیر افگنده از عهده تحریر آن برآمده نمیتواند لیکن دون کته
مینویسم و سخن را مختصر میسازم اول ولایت افغانستان خصوص دارالسلطنة کابل از شهر واطراف
آن که مقرر به دیدار فرخنده آثارش مسرور بودند و از نوارشاتش بهره مند و ازخان
احسانش خورسند و خرم میگدارندند درین وقت همچنان از مرگ آن نونهال گلشن
اقبال پژمرده و غم اندوده وماتم زده و به غم فرو رفته شب و روز گرفتار ماتم بودند دوم از خلق
نیکو واخلاق پسندیده و تواضع بسیار و فروتنی وسادات پروری و علما نوازی و كوچك و بزرگ
و يتيم و صغیر و پیروبرنا با جمله سخاوت پروری و کم آزاری و صاف اعتقادی که خداوند در عین شباب
به وی اعطا فرموده بود از عقل بعید بود با خلق خداچنان رفتار داشت که حد بشر نبود خصوص
در باره فقیر و بینوا و بیوه زنان و بیچارگان چنان رفتار و کردار و تواضع داشت که گویا
پادشاه زاده نبودند و همسر بیچارگان شمرده میشدند اضافه بران شب و روز متوجه خرج


ياد شاهان متأخر
(١٣٥)
و مخارج شان بودند چنانچه به آسودگی میگذراندند بنابران مرگ شاهزادة نوجوان
مرگی بود که تا قیامت داغ بر دل پیروبرنا وشاه و گدا و سادات وعلما باقی ماند و از خاطره‌ها
محو نخواهد شد قصه کوتاه بعد از دفن شاهزاده والاجاه مردم افغانستان بهر شهر ودیار
وقصبه و دهات هفت شبانه روز ماتم داری نموده لباس سیاه در بر داشتند .
بعد ازان تا مدت یکسال مردمان اعزه و اشراف و بزرگان در بار بنا بخاطر داشت
سرکار در ماتم داری کوشیده به غم والم آغشته بودند و با فلك كج رفتار باصد سوز و
گداز خطاب میکردند .
رباعی
ای داد ز دست فلك بى بنياد
هرگز گره بسة کس را نگشاد
هر جای دلی دید که داغی دارد
داغ دیگری برسر آن داغ نهاد
خلص کلام از رفتار شهزادۀ جوانمرگ و از کردار غمگینی فقرای بیچاره شمهٔ تحریر
شد لیکن از رویداد غم والم حضور سرکار اقدس و داغ بر جگر ما در داغدیده نهادن
فرزند ممکن تحریر کردن ندارد و قلم با وجود زبان دری در شرح غم آن عاجز و قاصر است .
چنانچه سرکار والا ووالده داغدیده بعد از فوت فرزند طاقت دیدن نکردند و وزرای
حضور و بزرگان دربار نیز مصاحبت ندیدند زیرا که احوال پدرو مادرش را دگرگون
دیدند ازین قیاس باید کرد که مرگ ولی عهد داغیست که تا قیامت باقی ماند پس همان
بهتر که از این فقره دست کشیده دارم و از گذارشات تحریر دارم لهذا در همان حین که
ولی عهد وفات کرد محرر کتاب و تحریر کننده گذارشات از ترکستان با تارتی فراوان
که گاهی از هیچ ولایت حاکمان بحضور سرکار نفرستاده بودند از خدمت جناب
لوی ناب صاحب خوشدل خان عازم کابل بودیم قضا را در منزل گردن دیوار که پنج
منزل تا شهر کابل راهست فرود آمده بودیم که خبر وفات ولی عهد به معرفت چاپار رسید
و چاپار عازم ترکستان بود ازین قضیه محرر کتاب که صاحب اختیار تارتی بودم به فکر ماندم
و بحیرت رفتم و حیف از دوسبب کردم یکی تارتق افزون از قیاس دوم غمگینی بندگان سرکارودر
وقت غم همچنین تارتق فراوان که سزاوار خرسندی بندگان سرکار بود از حضور گذراندن و يك
به يك منظور كردن و خدمات شایسته جناب لوی ناب صاحب را را ظاهر کردن مشخص
است که در عین کدورت چندان حسنی نخواهد کرد .
بهر حال بعد از فکر بسیار و اندیشه بی‌شمار عازم حضور سرکار گردیده روز هفتم
وارد شهر کابل شدیم از مرگ ولی عهد نگذشته بود و بحضور بندگان اقدس با اشخاص
بزرگ که از نظام و غیر آن همراه بودند رفته سلام کردیم و رویداد تار تقی را از قرار
قاعده عرضه داشت نمودیم وشب طومار تارتی را از نقد و جنس از حضور گذراندم
حسب الامر يك بيك خواندیم و دستور العمل از حضور طلب کردیم از حضور فرمان شد
که خاطر اقدس اشرف والاملال آگین است هرگا تار تقی شما بیکهفته از حضور بگذرد
اکنون لازم که یکماه تارتقى را یومیه منظور کنید و به تحمل وتانی هر روز چهار ساعت
تارتقی را بتوقف از نظر بندگان اقدس بگذرانید و سر کار والا را به تماشا و سوال


(١٣٦)
جلد دوم

و یواب آن چه اجناس نقد و جنس باشد و یا اسب و اشتر گرفتار سازند و خاطر خطیر والا را
مشغول بجانب آن گردانند خصوص در باب اسب طبیعت سرکار خیلی مایل است باید و شاید
چنان کنند که گویا فکر اقدس بشما با شد و بدیگر جانب مایل نشود شاید غم
ولی عهد نوجوان که داغ بزرگی است قدری از خاطر والا محو شود و متوجه خدمات و سخن
شما گردد لهذا هر گاه بهمین منوال رفتار کنید گویا امر سرکار را بجا آورده باشید
و خدمات خود را بحضور انور منظور بانکه خاطر خطیر اقدس از خدمت شما مسرور خواهد شد
باری بعد از فرمان سرکار اشرف هر روزه تارتقی را از حضور بطرز مرغوب گذرانده
چنانچه روز اول تا نماز عصر طول کشید و بنده سرکار چنان متوجه بودند که اصلا بدیگر
اموری چند که لازم حضور است نپرداختند هم چنان روزی چند گاه به تماشای طلا، و فراوانی
آن و گاهی سیل نقره مسكوك كه سزاوار يك خزانه موفور بود و بعضی روزها باجناس های
اعلا که همه مال خطا و دوک های بزرگ که بزحمت تمام در یافته شده بود از حضور فیض
ظهور گذرانده از فضل خداوند واقبال قوی نایبصاحب یومیه تحسین و آفرین می شنیدیم چرا
سزاوار مرحمت شهریاری نشود در مدت هشت سال حکومت نائب محمد عالم خان در ترکستان
که تاریقی هشت ساله مذکور سنجیده شده مقابل از چهار تقسیم يك تقسیم تارتقی اوی نایبصاحب
بمیزان سنجش نیامد ازین روی که افزون بود چنانچه روزی بجنس های نفیس اعلا و روزی
باجناس های نایاب کم پیدا مثلاً دو دانه چاتی چینی مال خطا بهم رسیده بود که خیلی
بزرگ بود و جانوری از پرنده و چرنده که در دنیا پیدایش داشت دروی درج بود اضافه
بران چند رمال خطا از اجناس اعلا و چینی که همه گم پیدا و در مدت مدید بدست آمده بود
وروزی چند پاسبان راهوار و دونده و تحفه های بسیار که بحضور بندگان سرکار بادا
رسانده میشد گذارش می یافت و برخی روزها باشتران کوه کوهان تسلی خاطر خطیر والا
گردیده ازان جمله نه نفر اشتر پشت سفید مال ولایت خطا که اسمی دختر سرکار
از حضور گذرانده منظور حضور فیض ظهور شد و خیلی طبیعت سر کار خورسندی حاصل کرد
و مسرور گردیدهم چنین اثاثهای نادرات که در مرور ایام و مدت مدید بدست آمده بود
و کمتر بحضور اقدس رسیده اضافه بران بعضی تحفه های نفیس که چشم بیننده شاید کمتر دیده
باشد منظور گردید و از فضل خداوند و مرحمت شاه او لیا که از قدمبوسی آن بزرگوار
مامور خدمت تارتقی شده بحضور سرکار والا آمده بودیم یومیه خدمات محرر کتاب منظور
حضور اقدس میشد و تحسین و آفرین می شنیدم چنانچه خورسندی سرکار را در آخر همین
فقره شمه تحریر می دارم مقصد که محرر کتاب بظاهر امر بنده‌گان اقدس در تارتقی
منظور کردن روز شمار تاریقی بودم که مدت یکماه حسب الفرمان گذارش یا بموجب مات
شایسته بجا آورده شود از فضل الهی از اول تا آخر یکماه و روز انجام یافت و بطرز مرغوب
و سرشته خوب مطابق بامر سرکار از حضور مبارك گذشت و خدمات محرر کتاب از برکت
شیر خدا بیخوبی و درستی منظور حضور ومنظور حرم سرای عالیه که تارتقی ز یادی
تسلیم نموده بودیم گردید چنانچه بالا ذکر کرده شد که سر کار والا از غلام
خورسند شدند اکنون شمه از رضامندی سرکار تحریر کرده شود بندگان


پادشاهان متأخر (١٤٥)
بندگان اقدس که خدمات محرر کتاب را منظور کردند بنوازش شاهانه فرمودند بعد
در مجلس خاص وعام به آواز فصیح بزبان گهر بار درو آتار جاری نمودند که این شخص
که حضور دارد فرستاده لوی نایب خو شدل خان است البته بخدمت حضور لوی نایب
مامور است و قابل این خدمت بزرگ داشته اوي نایب صاحب با تفاق تار تقی بحضور
بندگان اقدس فرستاده چنانچه از خدمات خود خاطر خطير والارا خورسند گردانیده
پس درین صورت ظاهر شد که هرگاه اوي نایب سزاوار ملك داری ولا یق خدمت
گذاری نمی بود این نحوه خدمتگار را چگونه می‌شناخت واز کجا بدست می آورد
و صاحب اختيار اینقدر تا رتقی بزرگ میکرد محمد عمر برادر لوی نایب
با تارتقی همراه بودچرا اختیار تار تقی را ببرادر خودا مر نکرد و برادر خودرا سزاوارخدمت
حضور ندانست مقصد بندگان اقدس اینکه در بعضی اوقات بعضی اشخاص فتنه انگیز بحضور
سر کار لوی نایب را بلفظ افغان خطاب میدارند وبرخی اوقات غمازی کرده می گویند که ملك
داری کار بزرگ است عقل کامل وشخص عاقل وزکی می خواهد ولوی نایب با وجودی
که بحضور عمر گذرانده ملك داری نکرده وازعہده سرشته داری ملکه که کار بزرگ
است بر امده نمیتواند لا كن بندگان اقدس از مدعای غمازان که لفظ افغان
می گفتند می دانستند که مقصد غمازان چیست حال همان اشخاص حاضر اند و در این یکماه
بکمال اینقدر تارتقی بزرگ وخدمتگارش ملاحظه نموده اند هرگاه لوی نایب از عهده
خدمت گذاری وسرشته داری ملك برآمده نمی توانست وافغان کوهی می بود پس دراین
صورت چگونه خدمات بزرگ ودولت سرکار را سرشته کرده منظور حضور می کرد
و این شخص رموفهم را چگونه پیدامی نمود و مامور خدمت می فرمود چنانچه هفت ساله
تارتقی نایب محمدعلم خان در نزد تارتقی لوی نایب جزوی شمرده نمی شود افضل
از آن اشخاص بزرگ يك عريضه خود را از حضور گذرانده نمی توانند وصلابت
پادشاهی نمی گذارد که سخن کنند چه نموشد که این شخص كوچك يكماه بيشتر يوميه
تارتقی خود را از حضور گذرانده شوقی بخاطرش نرسید و خورسندی سرکار دریافت
وخاطر اقدس را مایل بجانب خود کرد که کدورت از
خاطر والا محوشد اکنون کارگذاری وخد مت گذاری اوی نایب بحضور اقدس منظور
است وسزاوار اضافه بر این حکومت دارند بعدازین در بارۀ لوی نایب خوشدل خان
احدی سخن نکنند که موجب کدورت سر کار است خلاصه کلام هر چند این فقره اظهار
کردن سزاوار نبود لاکن باعث سرزنش اشخاص فتنه انگیز و مرحمت شهر یاری در بارۀ
اوی نایب صاحب محرر کتاب تحریر کردم که همه وقت رفتار افغانسان در باره همدیگر
چنین است و نفاق را دوست میدارند هرچند که سخن بدراز کشید و مطلب دور افتاد
اکنون قلم دو زبان را ازین گفتار باز داشته رجوع بمطلب داریم ایها روزی بندگان
امیر شیر علی خان بعد از مرگ ولیعهد در مجلس عام بزبان فیض آثار جاری فرمودند که
از مرگ ولیعهد بندگان سرکار آنقدر کدورت نداردکه قبل از وفات مذکور که هنوز


(١٤٦)
جلد دوم

صدر اعظم ولوی ناب صاحب شیر دل خان در قید حیات بودند که در عالم رویا  صدایی
از غیب بخاطر اقدس رسید و نکته بخاطر خطیر خطور کرد که تا حال هر چند از خاطر
محو می کردم محو نشد و هر قدر کوشش می نمودم که شاید بخاطر نگذرد و فراموش شود
ممکن نگردید و علاج پذیر نشد و هر لحظه بمد نظر حاضر شده جلوه می داد چنانچه شخصی بحضور
رسیده صریح میگوید که نتیجه شکست دولت افغانستان گویا عنقریب است و بزودی ظاهر خواهد
شد و بزرگان حضور از حضور کناره گیر خواهند گردید حالا که بندگان اشرف فکر می کند
نتیجه اول وفات صدر اعظم بود که در پشاور فوت کرد نتیجه دویم فوت لوي ناب شير دل خان
در ترکستان بود که اقتضا نمود نجوم ولی عهد که جا نشین بندگان سرکار بود
گویا از دولت خداداد و سلطنت افغانستان سه رکن بزرگ که ستون دولت و بازوی
سر کار بودند از دست رفتند و کمر دولت شکست بس ظاهر شد و مشخص گردید
که این ندای غیبی بود و از غیب ندا رسید اکنون که هر ساعت و هر لحظه که بخاطر
خطور می کند عقل پرا کنده و دل پریشان می گردد لاکن از اختیار بیرون است و بنده
بیچاره چاره ندارد الا که صبر و شکیبائی بدارد و خود را بخداوند کریم و رحیم سپارد
الحكم لله توكلت على الله لهذا چون اظهار بندگان اقدس اخیر شد جمع اهل مجلس
از شاه و گدا متفق الیه از روی کمال دانش و فراست و شیوه دربار داری که سزا وار
بزرگان حضور است عرضه داشت نمودند که خداوند عالم بحرمت سید عرب و عجم (ص)
که هیچ وقت بدولت خدا داد شکست نرساند و سایه بلند پایه پادشاه اسلام پناه
و شهنشاه شریعت آگاه را از تارك غلامان و جميع اهل اسلام خصوص افغانستان کم
و کوتاه نگرداند و ما جمیع غلامان حضور را تصدق یک ساعت سلامتی و صحت مندی ذات
با برکات پادشاه رعیت پرور بگرداند و دعای با اخلاص را که غلامان از صدق دل بدرگاه
خداوند میدارند خالق مور و مار و پادشاه لیل و نهارو رازق مقام ذات مجد معز از
عالم قبول فرمایند مصراع این دعا از من و از خلق جهان آمین باد. مختصر کلام
در همان حین که بندگان اقدس همین فقره را بحضور مجلس مرحمت نمودند تحریر
کننده گذارشات و محرر رویه در دربار سرکار و پادشاه ذوی الاقتدار حاضر و از
ابتدای مرحمت شهریاری تا تکلم اخیر که فقره راختم کردند و بعد از ان دعا گوئی نمودند
بزرگان حضور را تمامی بگوش خود شنیدم هرگاه فقره های حضور سرکار والا تبار
پادشاه رعیت پرور سرکار امیر شیر علی خان را شرح وارد و قید تحریر در آورم دفتر ها
گنجایش نمیدارد و فغان از قلم و کاغذ بر می آید اصافه بران عمر طویل و خاطر جمع
و اسباب عیش همه آماده می خواهد پس در آنوقت عقل و فکر جمع آمده از هر بیشه گوشه
بخاطر میرسد اول اینکه عمر از فضل خداوند بمرتبه شصت رسیده و زمان کهن سالی
دامن گیر شده خصوص که در این عصر و زمان با این عمر ها اعتماد ی نیست دويم
آسودگی میخواهد و اسباب عیش بکار دارد تا عقل جمع آید کجا با اینقدر اشغال
زندگی و بار عیال یومیه کشیدن و ایام پیری و دست تهی و جلای وطن بودن ممکن است
و کجا میسر میشود و فکر چگونه بسر می آید تا اینکار بزرگ که چندین سال گذشته


(147)

پادشاهان متأخر

باشد و چندین رویداد از خاطر محو گردیده وسلطنت چند پادشاه بزرگ که سالها
به تخت فرمان فرمائی نشسته سلطنت ورزیدند بیاد آورده شود واز تحریر کلدر انده
انجام پذیرد افضل از همه در اول کتاب و ابتدای تواریخ که کمر بسته اراده کردم بعرض
خردمندان روزگار ونکته گیران میدان کار وزار وسخن سرایان بازار معاشی ورموز
داران دریای عمانی رساننده بودم که مختصر تحریر میدارم و الفاظ را بطریق ساده بیان
میکنم اکنون لازم که بعهد خود وفا سازم وخلص نوشته بدارم با وجودخلص وباوجود
چندین کوشش هارا بچشم بوسیدن که ملاحظه میکرد که مختصر آن گویا دریای عمان
و بحر خزر بقلم ظاهر میشود بهرحال التجا بدرگاه احدیت و خداوند صمد می برم که همه
اسباب عیش و آسودگی فراهم کشته با تن تندرست توفیق عطا فرمایند واز غیب مدد نمایند
تا بزودی انجام پذیرد و در روزگار بیادگار باقی ماند غاص کلام سلطنت دو باره سرکار
امیر شیر علی خان نواز در سال کامل شد که بر تخت فرمان
فرمانی داد عدالت گستری و رویداد و فقراء نوازی را بدرجه اتم رسانیدند و نوشیروان
در خطه افغانستان نام برآوردند و در مدت سلطنت خود اول قانون نظام را برپا نمودند
وجميع افواج افغانستان را افواج نظامی کردند و از نظام لشکر بزرگ بهم رسانیدند
وقانون نظام داری را بکمال رساندند و دولت افغانستان را بدولهای خارجه گویا
همسر قرار دادند باوجودی که قبل ازین از زمان امیر کبیر هم کمتر نظام داری در
افغانستان جاری بود لاکن اندك و ديگر سپاهیه متفرقه و پراکنده بودند در وقت خدمت
بسی اشکال داشت تا جمع می شدند و موجود کردن مشقت بود بلکه کمتر موجود میشد
در اینوقت جميع افواج افغانستان انتظار يك حكم ملزم میباشند و فوراً حاضر خدمت
هستند هرگاه امر بخدمت شوند از توپخانه وپلتن ورساله مکمل اسباب امروز را بفردا
نمی گویند اضافه بر آن از کارخانه جات توپریزی و تفنگ سازی و کربج سازی و بارو دسازي
ودیگر اسباب لازمه که در کار نظام داری بکار باشد موجود و مهيا واحتياج امروز
بفردا ندارند فوراً حاضر است و یا بطریق سابق احتیاج دول های خارجه نمی باشد
ونبودند بلکه دولتهای خارجه بخاصه و قانون نظام داری شان تحسین و آفرین کردند
و پسند نمودند زیرا که در زمان اندك اينقدر نظام برپا کردن ومكمل ساختن وبقاعده
جاری نمودن از نادرات است واصلا بخاطر نمیرسد که افغانستان وحشی طبیعت نظام
بردارد بلکه در بعضی لوازمات که ملاحظه میرود بهتر وافضل تر بنظر میرسد زیراکه
جميع دولت های بزرگ منظور نمودند ازان گذشته سرکار ذو الاقتدار در سال سوم
سلطنت خود در جانب شمالی شهر کابل قلعه جدیدی امر فرمودند و بنا نمودند واسم
قلعه را شیرپور نام نهادند هرچند که قلعه می نامیدند لاکن شهر عظیمی برپا کردند
و بندگان اقدس را نیت صافی طینت این بودکه خودشهریار والا واقوام پادشاه و جميع
وزراء ووكلاء و بزرگان در بار و مستوفیان کار گذار و باقی اعزه واشراف نزديك
ودور وافواج دریاموج نظامی و جميع اهل قلم ياك قلم از شهر کهنه حرکت کرده در شهر
نو عمارات عالی سازند واستقامت فرمایند ازان سبب که شهر کهنه گنجایش اینقدر


جلد دوم
(١٤٨)
خلق بسیار را نداشت و ندارد شهر کهنه ازان فقراء ورعیت باشد تا باسودگی زندگانی دارند وبفراغی و خاطر جمعی عمر گذرانند چنانچه مدت هشت سال به تعمیرات شهر جدید که شیر پور نامیده اند شب وروز کوشیدند صاحب اختیار کل حسین علی خان سپاه سالار بودند ومتوجه بودند لاكن بدرجه باغیری می کردند که احدی اینقدر سرشته داری کرده نمی توانستند هر روز پنج شش هزار نفر استاد کار ومرد کار بمزدوری کار میفرمودند پخسه دیوار قلعه را فیلهای سرکاری یومیه لگد می کردند تا پخسه های سپاه سالار پخته میشد تا نی بدیوار بیامر سالار پخسه میزدند زمانی که دیوار تمام شد گویا از سنگ ریخته گی بهتر ظاهرا بود حقا که قلعه خدا آفرین و حصاری متین و شهر عظیم بنا نمودند چنانچه عرض دیوار شش زرعه شاه بود و از درون پیوسته بدیوار برای توپخانه و پلتن و رساله و غیره عمارت چوبی ساخته بودند وچنان ستونهای بزرگ پیوسته بهم انداخته شده بود که توپ ولشکر از بالای بام چوبی میگذشت در بینابین چوبی اشخاصی که بودند واقف نمی شدند از مضبوطی ستون و پیوسته با هم بودند لاکن سرکار امیر شیر علی خان در تمام شدن قلعه مذکور خیلی ساعی بود اما خواست خداوند نبود و در مدت هشت سال سه طرف دیوار با چوبی های افواج و بعضی عمارات سرکاری تمام شد و یکطرف دیوار باقی ماند که زوال دولت خدا داد رسید و آرزوی سرکار در کار قلعه انجام نشد و ناقص و نیم کاره مانده .
فرد
هر چه دلم خواست نه آن می شود هر چه خدا خواست همان می شود
لهذا بعد ازان که خرابی دست داد سر کار اقدس سردار محمد یعقوب خان را جا نشین کرده روانه ترکستان شدند فلک کجرفتار فرصت نداد که شهر مذکور بامر سردار محمد یعقوب خان انجام پذیرد بهمین اصول نیم کاره ماند این بود که فرنگی بسر دار محمد یعقوب خان بد عهدی کرد و داخل افغانستان شد و سردار مذکور که بجای پدر امیر شده بود با عیال و اطفال هندوستان فرستاد وخود فرنگی وارد کابل شد و در همان قلعه جدید که سد سکندر ساخته شده بود با یک و بیست هزار لشکر جنگی فرود آمد و چندين دفعه با غازیان مقدمه کرد گاه شکست می خورد و گاه فتح می نمود و خود را در میان قلعه متین نگاه می داشت چنانچه چندی درون قلعه از ضرب دست غازیان حصاری شد عاقبت از طفیل دولت خداداد پادشاه عظیم الشان سرکار امیر عبد الرحمن خان از حصاری نجات یافته راه هندوستان پیش گرفت که انشاء الله تعالی در وقتش تحریر کرده خواهد شد مختصر سخن در سال دوازدهم سلطنت بدولت پادشاه قوی شوکت امیر شیر علی خان شکست از هر طرف افتاد چنانچه قبل ازین از مرگ ولیعهد و صدر اعظم و ایشک آقاسی شیر دل خان تحریر گردید لهذا در هنگامی که ایشک آقاسی شیر دل خان در قید حیات بودند و بامر سرکار امیر شیر علیخان فرمان فرمائی ترکستان وقتی از دولت روسیه چند سر کرده بزرگ بعنوان دوستی در لب دریای آمو آمده بخدمت ایشک آقاسی شیر دل خان که بمنصب لوی نایبی سرافرازی داشت نامه فرستادند و التماس مزار شریف رسیدن و ملاقات نمودن را کرده خواهش کردند که زود تر بخدمت رسیده شود لوی نایب صاحب


پادشاهان متاخر
(١٤٩)
از عقل کامل وتد بیر عا قلانه که شخص کهن سال دوز اند یش بو داد اروسه را
در لب در یا معطل کرده بحضور سرکار امیر شیر علی خان عریضه کردند وعر ضه داشت
نمودند که دولت اروسیه از دولت خداداد دور است از این آمدن فریبی دارند و فریبی
بکار می برند ظاهراً بخاطر غلام میر سد که دولت خداداد را با دولت انگلیس که سالها
روش دوستی دارد بکدورت می اندا زند چنا نچه در زمان امیر کبیر هم چنین فریبی
بکار برده بود ند .
بهتر انست که امر فرما ئید تا جواب صریح داده داخل ولا یت نکنیم و از دریا
با ینطرف نگذاریم زیرا که بار ها از زبان امیر کبیر بکرات و مرات شنیده دار یم
که دشمنی انگلیس بهتر است از دوستی دولت اروسی از ان سبب که دولت انگلیس گلو گیر است
این بود که فر مان کابل از حضور سرکار رسید امر شده بو دکه خطا رفته اید
دولت اروسیه بزر گ است دولت خداداد واقبال پادشاه قوی بنیاد که با هم چنان دولت بزرگ
که مشهور آفاق است رابطه دوستی پیدا شود اضافه بران از رابطه یافتن دولت اروسیه
البته دولت انگلیس خوف کلی بخاطر میر ساند واضا فه بر اضافه بدولت خداداد
رابطه دوستی کرده بیشتر از پیشتر خوشامد خواهد کرد، بو رود فرمان به شخص بزرگی امر کنید
که بعزت تمام داخل مزار شریف بدارندو در عزت داری شان سرموی تقصیر ندارند و تغافل نورزند
باری حسب الفر مان سرکار اروسیه وارد مزار فیض آثار گردید و یومیه در مهمانداری شان
افزوده می شد لا کن اوی تاپ صاحب دلگیر و پریشان بودند عاقبت بار دیگر عریضه فرستادند
و مر حمت های امیر کبیر را که در بدی دولت اروسیه سخن می کردند در عریضه درج کردند
و تکرار عر یضه نمودند که فدایت شوم با دولت اروسیه رابطه نکنید که سود نمی بخشد
و شکست دولت خود را خواهان نشوید که دوستی دولت مذکور خرابی دولت و بر بادی
سلطنت افغانستان است و دوستی قدیمی خود را از دولت انگلیس بر نیاندازید و بر هم
نزنید که فرموده امیر کبیر همین است وسزاوار است بدولت افغانستان که دوستی و پیوند
داشته باشد و از دوستی دولت مذکور فائده کلی بدولت خدا داد رسیده و میرسد
و برعکس آن هرگاه بدولت اروسیه رابطه شود ضرر پذیر است وظاهر است که ضرر
عاید میشود از برای خدا احتیاط کنیدکه غلام فدوی دانسته عرضه داشت می دارم
باقی بندگان سر کار مختارند ولا کن عقل غلام تقا ضا می کند
که بامر بندگان اقدس و اپس از در یا بگذرند و عازم دارالسلطنه شهر کابل نشود
مختصر کلام بعد از عرضه داشت اوی تاپ صاحب از حضور سر کار فرمان رسید که
عقل شما را حکومت ترکستان بر بود و زایل کرد مگر نمی دانید که هر عصر و زمان
تقاضای دیگری دارد و رفتار دیگر البته بندگان اشرف اقدس هم شاید فکری
داشته باشد باردیگر عریضه در این خصوص نکنید که موجب کدورت بندگان
اقدس می شود وفوراً سرشته اروسیه را بخوبی و درستی نموده بدار السلطنت کابل حضور
سرکار بفرستید چنانچه حسب الامر سر کار افسران اروسیه عازم کابل شدند و بحضور
پادشاه قوی شوکت رسید ملاقات کردند واز حضور فیض ظهور اعزاز واکرام و نوازش
دیدند و چندی در کابل توقف کردند و بعزت از حضور پادشاه ذوی الاقتدار مرخص شدند


جلد دوم
(۱۴۰)

و باز گشته واپس آمدند و بدولت خود رفتند ازین رهگذر بدولت انگلیس بدر سید و فورا وزیر مختار خود را بدارالسلطنه کابل حضور سرکار والا تبار فرستادند و باعث آمدن اروسیه را جویا شدند و التماس کردند که با دولت اروسیه دوستی نکنید زیرا که دشمن دولت برطانیه است اضافه بر این دوستی قدیمی دولت انگلیس با شما خیلی مفید است امید است که از دست ندهید و فائده بسیار دارد و هیچ وقت ضرری از دولت مذکور بدولت خداداد نمیرسد و نخواهد رسید اما بندگان اقدس را که بسخت برگشته بود سخن های وزیر مختار دولت انگلیس که مسلمان بود و خیرخواه دولت خداداد با وجود خیر اندیشی برعکس افتاد و بر ضد سخن های مذکور عمل فرمودند چنانچه شاعر می گوید.

رباعی
قضا شخصی است پنج انگشت دارد
کند خواهد بر کسی محنت گذارد
دو بر چشمش نهد دو بر بنا گوش
یکی برلب نهد گوید که خاموش

بهر حال سرکار والا تبار در جواب نامه دولت انگلیس جواب های غیر دوستی و پیغام های مخالف آن نامه فرستاد و وزیر مختار دولت انگلیس که خیرخواه اسلام و خیرخواه دولت من کابل را سخن میزد بدلیل ترین وجه واپس فرستاد از جمله علامه سخت برگشتگی که بدولت انگلیس جواب فرستاد یکی این فقره تحریر فرمودند که باید مختصر در کتاب درج دارم ای دولت برطانیه هر قدر مسلمانی که فقرای دولت شما باشند دانسته باشید که ایمنوار يك فرمان سرکار است و هندوستان را آتش خواهند داد اکنون محرر کتاب بعرض خردمندان میرساند که هر گاه بخت برگشتگی نباشد پادشاه جلیل الشان وصاحب سلطنت دولت افغانستان چرا چنین نویسد مگر دولت انگلیس از فقرای خود اینقدر بی خبر مانده که دولت غیر فقرای مذکور دخل کند و از خود شمارد و دولت انگلیس فقرای خود را تصرف نکرده باشد قصه کوتاه بعد از آن که وزیر مختار انگلیس بی نیل مرام بازگشت و نامه سرکار والارا منظور کرد دولت برطانیه بسی تعجب کرد و اراده کابل نمود و صریح نامه نوشت که دولت انگلیس با دولت افغانستان مقدمه دارد و در فلان تاریخ از سه طرف یکی قندهار و دویم کرم و ژرعت سیوم در دهنه خیبر مقدمه می آرم و هر سه طرف بيك روز جنگ می اندازم و از درگاه خداوند امید دارم که فتح بجانب دولت برطانیه حاصل شود از آن سبب که عمری بدولت افغانستان خوبی نموده بدی گرفته شده بهر حال چون موعد مذکور بسر رسید نگفته خود عمل کرده در همان تاریخ از سه جانب مقدمه آورد و لشکر افغانستان را شکست فاحش داد اکنون حکایت شکست لشکر افغانستان سزاوار تحریر ندارد هر گاه در قید تحریر در آید موجب خجالت بزرگان لشکر میشود و خیلی بطول می انجامد اضافه بران احیایی در کابل برپا شد و شورشی در افغانستان افتاد که بزبان قلم در تقریر آن عاجز و قاصر است جندا غنچه سر کار امیر شیر علی خان پراکنده شد ند و در کابل اقامت نتوانستند کرد عزم ترکستان کردند و سردار محمد یعقوب خان پسر بزرگ خود را که محبوس فرموده بودند از حبس بر آورده بجای خود بر تخت سلطنت نشاندند و امر و نهی افغانستان را بوی تفویض


(۱۰۱)
پادشاهان متاخر
کردند وخود بندگان سر کار باعیال واطفال و بزرگان حمود ومشیران نزدیک ودور ووزیران دربار وسر کردگان کاردار جمله شان با زن وفرزند عازم ترکستان شدند واز مردم کابل دادخواه بودند وفرمان کردند که رفتن سر کار مقصد از تاشکند است ودر تاشکند رفته باگنیزان کیوپ منارحه یارم پادشاه می نامند گفتگوی دولتی یا دولت انگلیس با تفاق دولت اروسیه میدارم وبقرار قانون یا مرا میر اطوار اعظم دولت انگلیس را از ولایت افغانستان بیرون کرده و با دولت اروسیه آشکار دوستی می کنم وارسال و مرسول می دارم بعد از ان بفرصت با دولت انگلیس جنگ کرده بفضل خداوندا نتقام کانی خواهم گرفت بهرحال چون بندگان اقدس با بزرگان حضور وارد ترکستان شدند سه نفر از جمله وزیران را بطور دوستی و عنوان ایلچی گری بحضور گنیزال کیوپ ناطر فرمان فرمای ترکستان در تاشکند فرستادند واز ورود تشریف آوردن خود در مزار شریف اطلاع دهی فرمودند وخودسر کار اشرف اقدس نیز اراده رفتن ترکستان اعنی تاشکند بخاطر مبارک داشتند چنانچه پیش خانه را بدروازه پغمان حسب الامر برپا کردند و یکروز تشریف برده ساعت گرفتند لاکن آنها امان نداد.
فرد
هرچه دلم خواست نه آن میشود
هرچه خدا خواست همان میشود
اکنون روز هفتم از ورودمزار شریف گذشته بود که اراده تاشکند نمودند روز یازدهم بمرض نقرس که سابقه گرفتار بودند گرفتار شدند روز نهم عرض رخت از جهان فانی بریسته بدار البقای جاودانی شتافتند و در بیت روضه مبارکه که بطرف قبله مدفون گردیدند اما لازم شد که از نفاق مردم افغانستان با یدکلمه شکر ارا عرض بدارم زیرا که آب وخاک افغانستان پرورده نفاق است هر گاه چنین نیاید سر کار امیر شیر علی خان پادشاه خدا جوی رعیت پرور سیاه نواز که چندین سال نوازش کردنديك داد وظلم نکرده هنوز بخاك مدفون نشده وخلقي انبوه اانتظار دفن پادشاه می باشند که بقدرت خداوند قیامت قایم گشت ولشکرهای تخته پل ومزار شریف بلوا کرده شور جوغ بدت حرامی نهادند وافسران خود را پراکنده ساختند بعضی را فراری کردند و برخي را دستگیر نمودند لوی ناب خوشدل خان که حاکم ولایت بودند بطرف سه نفر غماز فتنه انگیز محبوس لشکریان شدند لشکریان با ختیار خود افسروس کرده مقرر ساختند وصاحب اختیار لشکر گردند وملک نام نهادند بعد از آن ملک هاکه خود را سرکرده وبزرگ پنداشتند باصدا فریافتن از تخته پل با جلال تمام بمزار شریف آمدند .
وبدروازه حرم سرای عیال پادشاه که مادر ولی عهد بودند آمده سخن های زشت و ناصواب گفتند کار بلوا، بدرجه با لا گرفت که شب اول دودانه شمع از خوف جان که در شهر شورش بود بالای قبرسرکار امیر شیرعلی خان روشن نشد ! فضل از آن چقدر بزرگان ترکستان خواه ملکی خواه نظامی بودند خانهای شان بامر سه نفر غماز بتاراج رفت که آثاری باقی نماند اینقدر خرابی که سلطنت پادشاه را بر باد داده شد سبب این بود که لوی ناب صاحب خوشدل خان بجز از خدمت پادشاه وخاندان پادشاه بدیگری خوشا مد نمی کردند


(١٥٣)
جلد دوم
بزرگان که از کابل برکاب همایون آمده بودند همچون اشعت طمع خصوصی سه نفر
سردار عطا اله خان وسردارنيك محمدخان وسردار عبد الله خان ناصری که خود را بزرگترین
کل میدانستند از رفتار اوی ناب خوشدل خان درباره شان کدورت کردند و باعث خرابی
اوی نایب صاحب دولت بیاد شاه خودر اچنان بر باد داد که تا بدرجه بی ناموسی رساندند چنانچه
ملك ها که بررك لشکر شده بودند بدروازه دوم حر مسرای پادشاه رفته بوالدۀ ولیعهد که
عيال بزرگ پادشاه نامیده میشد و خطاب باصوات كردند و ترسان ولرزان ساختند چنانچه سه
روزه فاتحه درمرك پادشاه گرفته نشد لاكن مقصدی که هرسه نفرغماز فتن انگیزبخاطر
داشتند بمراد خویش واصل نشده الخسر الدنيا والاخره محسوب گردیدند و در خطۀ افغانستان
بدنام ابدی شدند و بسزای بدکرداری خود رسیدند .
شعر
تو چاهی کنده ای در دل که خلقی را در اندازی
نمیترسی ازان روزی که خودرا در میان بینی
باب ششم
ذكر سلطنت امیر محمد یعقوب خان با مر پدر و محبوس شدن امیرمذکور
بدست دولت انگلیس و محبوس و از فرستادن بجانب هندوستان و تصرف
نمودن کابل را افواج انگلیس در سنه يكهزار و در صدونود وهشت هجری
تا لغایت سنه يكهزار و در صد ونود ونه هجری مدت سلطنت امیرمذکور
یکسال ناتمام
لهذا در زمانيكه سركار امیر شیر علی خان کار دولت وابناه و روز خود را سیاه دیدند
واز مه طرف خیر شکست آمد بلکه شکست لشکر وهمه چیز بخود کابل رسید سركارتبه
روز گار خیردوات را چنین دیدند که سردار محمد یعقوب خان را بجای خودسریر سلطنت
افغانستان بر تخت دارالسلطنه کابل نشانده خود سر کار بدولت اروسیه رفته قیاس کردند
که کار افغانستان را بدولت مذکور انفصال دهند این بود که سردار محمد یعقوب خان
را از محبوسی برآورده اسمی ولیعهدی را در زمان حیات سر کار بالای شان گذاشتند
وخود سركار اقدس عازم ترکستان شدند چنانچه شرح رویداد شان را قبل ازین تحریر
نمودم اکنون آویت سلطنت بنام نامی سر دار محمدیعقوبخان زده فقره چندی از رویداد
وگذازشات سردار مذکور در قید تحریر و ترقیم در آورم مختصر کلام امیر محمد یعقوب خان
بعد از فوت پدر برتخت دارالسلطنه کابل نشست و سریر آرای سلطنت افغانستان شد
وسکه و خطبه بنام نامی شان زده شد بعد از آن با دولت انگلیس رابطه دوستی و طریقه همسایگی
پیدا کردند چنانچه بعداز شکست لشکر افغان فرنگی عازم کابل شد در حدود خورد
کابل رسیده بود که امیر محمدیعقوب خان بعنوان دوستی در آنجا رفته ملاقات کردند
وطریقۀ دوستی را از نونازه نمودند و کنصر فرنگی را از آن جای که تاب وتوان نداشتند


(١٤٥)
پادشاهان متاخر

و در ان موقع خبر وفات خود را چنین دیده قبول کرده مژده گرفتند که دایم یکنفر کشنر از دولت برطانیه در پای تخت بحضور باشد بهمین منوال را بطه دوستی بر قرار شد و کمناری کشنر فرنگی که بدولت انگلیس خیلی شخص بزرگی بود با چهار صد نفر خدمتگار مسلمان و نصارا وارد کابل شدند و مدت اندکی در شهر کابل بالاحصار بمنزل امیر محمد اعظم خان توقف نمودند لاکن این سخن و حرکت بمزاج سپاه و فقرای افغانستان موافق نیفتاد و بد بردند و بقصد قتل کمناری کمر بستند و قتل اوشان را بخود مصمم کردند و شب و روز فرصت می جستند و امیدوار فرصت بود ند تا آنکه فرصت یافتند. سبب فرصت یافتن اینکه از حضور سر کار امیر محمد یعقوب خان یکماهه تنخواه در وجه سپاه مأمور و مقرر شد جرنیل داؤد شاه خان که صاحب اختیار افواج بود تسوخالی از خان نموده که بالای تنخواه آمده در کار می نشست و به میرزایان و خزانه دار امر کردند که حصیلا امر سر کار یکماهه تنخواه بدهید.

مردم سپاه عرض کردند که سه ماهه طلب داریم بفر مائید که سه ماهه تنخواه بدهند جرنیل مذکور فرمودند که امر سر کار یکماهه میباشد اضافه بر این هر گاه سه ماهه میخواهید از کمناری کشنر انگلیس طلب کنید که تنخواه افواج تعلق بوی دارد مردم سپاه که بهانه جو بودند تنخواه يك ماهه را نگرفته رجوع بخانه کمناری نمودند پاسن اردل که کندک اول بود تا بمنزل کمناری روانه شدند کمناری و ملازمانش که غوغای فوج را شنیده بدرو بام تماشا می کردند ملاحظه کردند که فوج بجانب شان میرود یقین کردند که بجنگ آمده اند از خوف جان به تفنگ در دند هر چند پاسن اردل غوغا کرد که بجنگ نیامده ایم بعرض آمده ایم از جانب کمناری ردند تا اینکه پنج شش نفر بگوله تفنگ زخمی ومقتول شدند بعد ازان لشکریان توپ هارا بدروازه خانه کمناری مقابل کرده يك ساعت دروازه خانه را با درو دیوار بخاك زمین برابر کردند و پاشن ها از هر جانب که راه یافتند بخانه کمناری خود را رسانده بضرب گلوله تفنگ دو دار نهادشان بر آوردند و بخاك هلاك افگندند سه روز مقدمه طول کشید و از طرفین میز دند تا اینکه پاشن بدرون خانه درآمدند ودست بقتل گذاشتند و متنفسی باقی نماندند چنانچه خانه ها را آتش زدند تادود شان بملك رسید سر کار امیر محمد یعقوب خان از اول صبح که در سراچه بودند تا نماز عصر که کمناری با ملازمان شان قتل شدند از سراچه حرکت نکردند و از عما نجا هر چند کوشش کردند و تلاش نمودند سودند بخشید اما امیر مذکور ازین باعت بحیرت فرو رفت و متفکر ماند زیرا که شخص بزرگی از دولت انگلیس بطرز مهمانی در پای تخت کابل بحضور پادشاه مقتول شد و بدنامی بدولت افغانستان باقی ماند و انتقام در پی است که باید و شاید دولت انگلیس با لشکرهای بیکران آمده از مردم افغانستان قصاص بکشد و خون کشنر خود را بگیرد بهر حال چندی ازین واقعه جان گداز نگذشته بود که از جانب کرم و نزمت لشکر فرنگی بعزم جنگ عازم کابل شده امیر محمد یعقوب خان چون چهار سال محبوس بود وقدری از چشم کم بین شده بودند بلکه از زحمت محبوسی عقل شانهم نمانده بود یاری


(١٤٦)
چون از ورود لشکر فرنگی بندگان اقدس آگاه شدند بقم قرو رفتند
اشخاص حضور از وزیر و دبیر و بزرگان در بار متفق الکلمه
عرضه داشت کردند که فدایت گردیم فکر و اندیشه ملال خاطر است
وتفکر وتدبیر کار از پیش نمیرود بغیر از کار جنگ و شمشیر هیچ دیگر علاجی ندارد زیرا
که کار جنگ آماده شده و انگلیس بقصد انتقام عازم کابل است هرگاه توا نـــد
وممکن باشد باید که قصاص از مردم افغانستان بگیرد و سر موئی در قصاص گرفتن تقصیر
نکند از ان سبب که قنصر دولت مذکور از دست مردم افغانستان بقتل رسیده هر گاه
چنین نکند بدول های خارجه زبون و ذلیل شمرده میشود همان بهتر که دولت خدا داد
بزودی امر فرمایند که لشکرهای ظفر شکوه آماده و تیاز با شند که با دولت انگلیس
در وقت جنگ کم و کاستی نداشته باشیم باقی بندگان سرکار مختارند لاکن سر کار
امیر محمد یعقوب خان که مدت چهار سال محبوس بودند و قدری از چشم کم بین شده و هنوز
از تخت نشستن شان اندك روزی گذشته بود بلیکه مردمان حضور را کمتر میشناختند
بنا بران عرضه داشت اهل در بار و بزرگان حضور را منظور نفرمودند و صرفه در جنگ
ندیدند و سخن وزرا که ترغیب بجنگ کردند و دلیل و برهان گفتند سودمند نشد چنانچه
لشکر های کابل را شش ماهه تنخواه داد مرخص خانه و ماوای شان کردند و خود سر کار
با چند اشخاص حضور باستقبال فرنگی در حدود شتر گردن روانه شدند و در منزل مذکور
با افسر فرنگی ملاقی شدند و ملاقات نمود دو ساعتی صحبت دوستانه کردند بعد بخیمه جدا گانه
امر نمودند امیر مذکور چون وارد خیمه شدند فوراً از لشکر فرنگی يك كمپنى پلتن
گرد خیمه امیر افغانستان را گرفتند و محبوس نمودند چون این خبر بكابل رسید بعد از
آن لشکری بی افسر و افسر بی سر و فقرای خوداری از هر کوچه و بازار و از هر درو گذر بیرقی
برپا کرده سپاه و فقراء بدون سر کرده و پادشاه باستقبال فرنگی در حدود چهار دئی
دهات چهل دختران بجنگ رفتند و با صدای و هموی و باجلال و کمان صف ها راست کردند
وطایفه بطایفه حد بحد تقسیم شدند و همه چون شیرغران و ببربیان واژدهای دمان انتظار
لشکر فرنگی بودند تا اینکه لشکر انگلیس چون بلای ناگهان از دور نمایان شدند و در
مقابل لشکر اردل کابل رسیدند و بجنگ پیوستند و سوزش انداختند و غوغا برپا کردند
لاكن مقدمه جای دره و جای تنگ بود و لشکر اسلام بی نظام و در بین دره بجای ضیق لشکر گاه
کرده بودند و لشکر کفر با توپ های آتش نفس در بالای کوه و جای فراخ بدرجه بلشکر
اسلام آتش فشانی کرده از هر طرف توپ میزدند و لشکر کابل را بقتل میرساندند چنانچه
بيك ساعت دود از نهادشان برآوردند و از کشته پشته ها ساختند اما از باعث نام غرا لشکر
اسلام طاقت کرده جنگ مردانه میکردند خصوص توپهای لشکر اسلام که پیش از
وقت در بعضی تپه ها جا کرده بودند در قتل لشکر کفر بمردی کوشیدند و داد مردانگی
دادند لاكن حیف از بعضی اشخاص چندین که دین را بدنیا فروخته رهبر لشکر کفر شدند
و کافر را خوفیه راه بلدی کرده بالای کوها برده سرکوب اسلام کردند و در قتل لشکر
اسلام کمر بسته کفر را از خود خورسند نمودند کار لشکر اسلام جا یمی رسید که بیله توپ


(١٤٧)

پادشاهان متاخر

فرنگی که جره پر کرده میرفتند کلیه بقتل میرسیدند زیرا که درة حدود چهل دختران
جای تنگ و لشکر اسلام در بین آن عاقبت قلیلی باقی ماند لاچار فراری شدند وراه
کابل پیش گرفتند لہذا این قتل وقتال اسلام از سه وجه پیش آمد اول از سوء تدبیر پادشاه
که خود را دست بسته بدشمن داد ودویم لشکرهای نظامی را که جنگندیده بودند وتدبیر
جنگها را می دانستند تنخواه داد مرخص خانه وماوای شان نمودند سیوم مردماني که
کمر بغزا بسته بجنگ آمدند از تدبیر جنگ خارج بودند درون دره جا گرفتند واز
تقدیرات از لی بقتل رسیدند هر گاه افسر جنگ دیده میداشتند شاید چنین نمیشد بهر
حال سخن بسیار است و قدری اشکال دارد والا تحریر می کردم هر گاه از سر چشمه
آب لای نمیشد و لشکر اسلام مکمل میبود ومردم غزا کننده همراه میشد بشرط سر کرده
بزرگ امید فتح وظفر بود مختصر کلام چون لشکر اسلام شکست یافتند وفراری شد ند
هزار زحمت و بر سيقل خود را از توپ و تفنگ فر نگی نجات داده روانه
کابل شدند روز دیگر لشکر فرنگی فوج فوج باقاعده و قانون
از دو جانب یکی از طرف کوه شیر دروازه و دیگری از راه راست عازم شهر کابل شدند
لشکر اردل پراگنده احوال بی سرو افسر کابل از هر جانب خصوص از بالای کوه آسمائی
با لشکر فرنگی از ده بجه روز تا نماز شام مقدمه کردند و جنگ پیوستند عاقبت فراری شدند
ومتفرق شده راه منزل ومکان خود پیش گرفتند بعدازان لشکر انگلیس در شهر کابل
داخل شده در شهر نو فرودآمدند همان شهرنو که شیرپورنام دارد وسرکار امیر شیر علی خان
بشوق تمام تعمیر کرده بودند .

(رباعی)
هر که آمد عمارت نو ساخت
رفت ومنزل بدیگری پر دا خت
وان دگر پخت هم در ان هوسی
این عمارت بسر نبر د کسی

اکنون قدرت کامله خداوندی رامشاهده باید کرد که سر کار ا مير شير على خا ن
شهر نو بسازد و بارزوی خود نرسد در لشکر انگلیس بقصد انتقام داخل کابل شودو بخواست باشد
که اسلام را قتل کنند قلعه که گویا سد سکندر مستحکم باشد خداوند بوی لایق به بیند که
محافظت اوشود ظاهراست که پروردگار عالم رب العا لمين احست یاری چون انگلیس در شهر
فرودآمدامیر محمد یعقوب خان را در تپه مرنجان که نزديك فرنگی بود جا داده خیمه زدند
ومحبوس وارنگاه داری میکردند لاکن از روی تدبیر که دوست ودشمن را بخود معلوم کنند
امر کردند که هر گاه شخصی پنج وده بیازدید پادشاه خود بروند و مانع نیست تا از نیم ساعت
اضافه توقف نکنند مردمان کابل از شاه و گدا که از مکر کافر بی خبر و از عقل کا مل
بی بهره از صبح تا شام فوج فوج بولك بولك بحضور سر کار بی طالع رفته ملاقات می کردند
وصحبت می داشتند و بازگشت می کردند چنانچه یکهفته بهمین منوال گذارش یافت اضافه
بر این از قندهار خبر رسید که لشکر فرنگی در قندهار بدون جنگ وجدل داخل شد وقندهار
را تصرف کردبعد ازان فرنگی از خزینه ودفیته واسباب دولتی که در کابل موجود بود
بتصرف خود در آوردند وجه خانه های که در مدت سلطنت سرکار امیر شیر علی خان بصد آب


(١٤٨)
و تاب که از جبه خانه های دولتی افضل و بهتر ساخته شده بود همه را آتش زده ویر باد دادند
و بالاحصار کابل که قتل که تاری شده تفصیری نمودند چنانچه با خاک زمین یکسان کردند
و خلقی را بی خانمان ساختند چون از خرابی بالاحصار فارغ شدند بعد از ان امیر محمد یعقوب خانرا
با عیال و اطفال بجانب هندوستان محبوس وار فرستادند چون ازین امورات فارغ گردیدند
رجوع بقتل مردم کرد داول شخصی را که از بزرگان بقتل رساندند سردار سلطان عزیزخان
بود که بدار زدند و پیرا که در تپه مرنجان صبورس کار رفته و سر کرده غازیان چهل دختران
سردار مذکور بودند بعد آن بقتل خورد و بزرگ اراده کردند و بهر جا کابل داز دیدند
بنام پلتن اردل شهید می نمودند و می گفتند که کمنیاری بها در را پلتن اردل بقتل رسانده
بدیگر مردم خصومت نداریم هر جا قاتل کمناری را بدست آوریم بقتل میرسانیم لا کن بهانه
می کردند و قتل اصلا برا کمر بسته داشتند چنانچه قتلی و قتالی شان از حد گذشت و ظلم
هندی را افزون کردند کار بجای رسید که جوره ها که کمترین خدمت گار لشکر فرنگی بودند
در بازار ها یکی بدیگری طعنه میزد که تو هم کاری دیگری یار خود را خطامی داد و می گفت
اینهم کاری چون کار ظلم از حد گذشت و فغان از مردم برآمد بعد از ان مردم افغانستان
کمر بمردی بستند و غیرت دامنگیر شد باطراف کابل دور و نزدیک نامه فرستادند و خلق
افغانستان را خبر دادند و ترغیب بغزا نمودند چنانچه از چهار جانب خلق عظیم کمربسته
بغر آ آمدند و شورش انداختند کابل و اطراف کابل از مردم غازی پر شد و یومیه با لشکر
انگلیس مقدمه می نمودند و جنگ مردانه می کردند و چندین در جه شکست می یافتند و چندین
نوبت فتح می نمودند و روزی نبود که لشکر فرنگی آسوده باشد
گیرو دار مردم غازی تمامی نداشت و باکی از شکست خوردن نداشتند چنانچه امروز
شکست می خوردند فردا حاضر بودند لشکر فرنگی بحیرت مانده بودند بهمین منوال
مدتی گذارش یافت تا اینکه لشکر فرنگی در قلعه شیر پور حصاری شدند چنانچه شب
و روز شان بپختی می گذشت قضا را مردم هزاره حدود غزنین که سابقه با طایفه افغان
آنجا خصومت داشتند در اینوقت شنیدند که مردم غازی محله چنداول شهر کابل را تاراج
کرده عیال و اطفال شان را باسیری برده اند از ان روی که شیعه هند یگر بودند طایفه
هزاره کمر بسته بمردم افغانیه حدود غزنین چپاول زدند جنگ انداختند و عیال و اطفال
شان را اسیر کردند قلعه های شان را خراب کردند و آتش زدند و راه اوطان پیش گرفتند
چون آنخبر بمردم افغانیه در کابل رسید دود از نهادشان برآمد از باعث ناموسداری
ترک غز ا گفته بجانب و طن رفتند و با مردم هزاره مقدمه کردند و قصاص گرفتن
عاقبت صلح نمودند لا کن رفتن افغان جانب غز نین بمردم غیازیان کابل
شکست فاحش پیداشد و مردم غازی متفرق شدند بار دیگر فرنگی حیات تازه یافت وصاحب
حکومت شد |و بطریق سابق بمردم کابل ظلم نکردند و مرور و مواساد نمودند و رفتار نیکو پیش
گرفتند و از زیری کردند چنانچه رجوع به آبادی کردند و مردم کابل زا گرفتا ر
آبادی کردند چندی بهمین منوال گذارش یافت و فرنگی آسوده خاطر گذراند اتفاقا
بار دیگر شورش شد و از هر جانب غازیان » غیرت پیدا شدند و افزون از سابقه وارد
کابل گردید و با فرنگی جنگ انداختند و جدال کردند و دوباره فرنگی ر احصاری کردند


(149)
پادشاهان متاخر جلد دوم
وزحمت های سخت گرفتار نمودند خصوص از باعث خورا که که خیلی به تنگ آمده بودند
زیرا که قبل ازین کدام سرشته از غوغای مردم غازی کرده نتوانستند چنانچه يك دانه
تخم مرغ به يك عباسی فروش می شد ازین قیاس باید کرد. با وجود آنهم شب و روز بجنگ
گرفتار بودند و مردم غازی فرنگی را پر فرار نمی ماندند. عاقبت غازیان غیرت مند کمر بگرفتن
قلعه فرنگی بستند روزی باتفاق از چهار طرف یورش بردند و چیاول زدند و مقدمه
کردند و خودرا بقلعه رساندند و داخل قلعه شدند و نصف قلعه را تصرف نمودند با وجود
فتح نمایان شکست فاحش یافتند واز درون قلعه بزحمت تمام بر آمدند. لاکن شکست اسلام
از جانب فلاش بی بی ماهرو اتفاق افتاد و چند شخص بزرگ قوم دار از طایفه افغان در همان
دروازه مقرر بودند بقول راوی که بزرگان همان قوم مبلغ زیادی از فرنگی گرفته خود را
شکست دادند چنانچه در همان روز خلق عظیمی از لشکر اسلام بقتل رسید خصوص يك طرف
قلعه که دیوار نداشت و فرنگی تلت شانده بودند و عجب تدبیری بکار برده که مردم انبوهی شهید
گردید طریقه تلك فرنگی این بود که در ته خاك پنهان کرده اصلا ظاهر نبود مردم غازی
که یورش می بردند بی واسطه پایشان در تلك گرفتار میشد و متخیر می ماندند و شهبه دست
فرنگی می شدند با وجود اینقدر شکست و قتل اسلام باز هم مردم شیر دل اسلام فرنگی را
در قلعه حصاری کرده بزحمت گرفتار ساختند که ممکن بر آمدن از قلعه بفرنگی باقی
نمانده بود اکنون لشکر فرنگی را در قلعه شیر پور ببلای رجوع کرفتار و محبوس دست
غازیان در قید حصار مبتلا کشته و گرفتار بگذارید که چندی زحمت دیده والم کشیده روز
را بشب رسانند چند کلمه از رویداد سردار عالی تبار سر دار عبدالرحمن خان شنوید. در
ایامی که سر کار امیر شیر علی خان از کابل بترکستان وارد شد سه نفر از بزرگان حضود خود را
ایلچی نموده به تاشکند بحضور جناب کنیران کپور ناظر فرستادند در انوقت سردار کشور گیر
صاحب اقبال سردار عبد الرحمن خان در سمر قند توقف داشتند چون ایلچیان وارد
سمرقند شدند بنا بر ملاحظه چندی خصوص دوستی جدید سرکار امیر شیر علی خان دولت
اروسیه بندگان سردار عالی را بطریق لطف و مهر با نی تاشکند فرستادند از رفتن تاشکند
و دوستی دولت اروسیه با دولت افغانستان بندگان عالی خیلی مایوس
شدند بعد ازان بصدق صاف و اعتقاد صافی رجوع بخدا و ند کریم
ورحیم نمودند و بدرگاه ایزدی تضرع وزاری نمودند چنانچه استاد می فرماید :
رو بدرگاهم کی آوردی که گشتی ناامید گر گدا کاهل بود تقصیر صاحب خانه چیست
چون بندگان عالی التجاء بخداوند برد و عجز و عاجزی پیش گرفت و بدرگاه احدیت
فروتنی کرد چون صاف اعتقاد بودند مقبول در گاه الهی شد و پروردگار عالم که عاجز را
خریدار بودند در باره بندگان سردار عالی نظر مرحمت فرمودند و از خارستان مذلت
بر آورده باوج عظمت و سریر سلطنت رساندند مصدقات این مقال اینکه کشتی سلطنت
و پادشاهی سرکار امیر شیر علی خان غریق بحر عمان گشت و دولت سرکار مذکور تباه


(١٥٠)
گردید چنانچه از تفضلات الهی همان دولت اروسیه که بدولت سرکار امیر شیر علیخان رابطه دوستی یافته فخر می کرد و بندگان سردار عبدالرحمن خان را ذلیل دانسته محبوس وار تاشکند فرستاد در اینوقت که قضیه برعکس افتاد و اقبال بندگان عالی ترقی کرد بحضور سردار عالی آمده التماس بسیار و عذر فراوان نمودند و خواهش کردند که هرگاه زودتر مع الخیر عازم و روانه افغانستان شوید خورسندی دولت اروسیه از حضور جناب شما بسیار است زیرا که دولت سرکار امیر شیر علیخان تباه شده ممکن است که دولت انگلیس حرکت کند و داخل افغانستان شود و از قرار قانون، حرکت دولت اروسیه جائز نیست و جناب شما پادشاه زادة افغانستان میباشید و بمیراث حق داريد ملامتی بدولت اروسیه نمیرسد زیرا که فوج انگلیس که سابق وارد کابل شده از دست غازیان پراگنده شده مبادا از طرف دولت فرنگی شخصی مامور سلطنت شود بعد ازان گرفتن افغانستان دشوار است. از انجام جیا خانه از تفنگ و كارتوس وغيره واز خزانه عامره وجه نقد هر قدر بکار باشد خوفیه بگیرید وزود تر بجانب افغانستان روانه شوید که فرمایش عالیحضرت امپراطور اعظم وخورسندی امنای دولت همین است این بود که بندگان عالی مقدار از تاشکند حرکت فرما شده بسرعت تمام و تلاش بسیار طی مراحل و قطع منازل کرده در حدود بدخشان رسیدند بعد از ورود بدخشان در جمیع افغانستان آوازه در افتاد و دوست و دشمن آگاه شدند بعد ازان از دریای آمویه گذشته وارد رستاق شدند اندك روزی در رستاق توقف کردند لاكن مير با با خان که در آنوقت حاکم رستاق بود از بخت برگشتگی در عزت داری بندگان عالی نکو شید و در ذات شان کوشید و خاك عالم را بسر خود پاشید که انشاء الله تعالی در وقتش تحریر کرده میشود. خلص سخن در آنوقت که بندگان سردار عبدالرحمن خان در رستاق بودند نایب غلام حيدر وردك از طرف امير محمد یعقوب خان نایب الحكومة ترکستان بود هرگاه خواسته باشم که شرح رویداد نایب مذکور را که خود محرر کتاب در ترکستان بودم تحریر دارم دفترها گنجایش نمیدارد دو فقره مختصر رویداد مذکور را در قید قلم در آورده سر مطلب میروم فقره اول از عقل و دانش مذکور شمه تحریر شود، زمانی که وارد ترکستان شد و بر تخت حکمرانی نشست اینبود که طایفه وردك كه قوم مذكور بود بهر فوج و لشکر که مامور بودند جمع آوری کرده پلتن علیحده ساخت و مامور حضور خود نمود لاکن افواج ترکستان از نایب غلام حیدر بیگانه شدند قضا را خبر رسید که دولت سرکار امير محمد یعقوب خان بر باد شد و فرنگی کابل را تصرف کرد ازین واقعه مردم وردك که پست ترین طایفه افغان است بمراد خويش نایل شدند و نایل غلام حیدر که خود را حریر آرای ترکستان دید و باز خواست کننده بخود ندید از جادة خود تجاوز کرد خصوص چهار نفر وردك موی دراز خود را ولی عصر و زمانه قرار داده نایب غلام حیدر را یکصد ساله حکمرانی ترکستانرا بخشیدند و خطاب نایب امام آخر الزمان کردند و از طریقه کرامات چندین قرا هارا بوی امر فرمودند تا زمانیکه


(151)
پادشاهان متأخر جلددوم
یکصد سال گذرد. بعد ازان در دشت ارژنه حكم شهادت را امر كردند. نایب غلام حیدر
بسخنهای ولیهای كذاب و منافق عمل كرده مست ومدهوش گردیده لغو صد ق دانستند
وبسی كار های خلاف شریعت وحكومت كردند. ازین رهگذر ملكی ونظامی ازوی كناره
گرفتند همه در جای دیگر تحریر میشود فقرة دویم حركت نادانی نایب مذكور از فقرة
افضل تر آنكه سردار محمد سرور خان مرحومی پسر محمد اعظم خان مر حومی كه
پادشاه زادة افغانستان بودند بقتل رساندند و پاس نمك نكردند و عقل خودرا كار
نفرمودند كه پادشاه و پادشاه زاده ها وجود یكدیگر میباشند وفرقی ندارند. مختصر
اینكه محرر كتاب در جمیع امورات غلام حیدر حا ضر بودم ظاهر جلد آدم باطن
برعكس آن چنانچه خود نایب غلام حیدر در مجالس ها بنیاد میكردند كه مرا گاومی شاخ
می نامند یقین كه قول مذكور صدق بود و چندین درجه بنظر بصیرت ملاحظه شدخلص
كلام سردار سلطانمراد خان كه حاكم قطغن بود از كردار بد نایب غلام حیدر فرمان
برداری نمیكرد نایب غلام حیدر محمود خان برادر زادة خودرا با لشكر بسیار بجنگ
مذكور در قطغن فرستادسردارسلطانمرادخان باندك كرو فری روی بر تافته فراری شد
و محمود خان قطغن را تصرف كرد وخبر فتح را بمزار شریف فرستاد همان روز خبر
فتح رسید كه غلام حیدر با لشكر تخته پل جنگ كرده شكست یافته بود چنانچه راه
بخارا پیش گرفت ازین قضیه محمود خان برادرزادة غلام حیدر شنیده خود را مقتول كرد
ازانطرف بندگان عالی سردارعبدالرحمن خان از رستاق حركت فرماشده بتوكل
خداوند كمر بتسخیر خان آباد بسته عازم گردید. در بین راه خبر
قتل محمود خان برادر زادة نایب غلام حیدر و انتشاری
لشكرها رسید بعدازان بسرعت تمام خودرا درخان آبادرسانیدندولشكری كسان بحضور
والا مطیع ومنقاد گردیدند وازفضل خداوند بند گان خدا یگان صاحب اقبال شدند
وبرتخت سلطنت حكمرانی درخان آباد برقرار وبردوام نشستندبعدازان مردم سپاه وفقراء
فوج فوج بحضور می آمدند وسلام میكردند ونوازش میدیدند. باری چون خبر ورود
بند گان شهریاری در كابل رسید وشهرت یافت وگوشزد انگلیس شد گویا لشكر
فرنگی حیات تازه یافتند محمدسرور خان نام كه سابق خدمت گار حضور بند گان
عالی بوده ودر كابل زند گانی میكردند افسر فرنگی نامبرده را دستیاب كرده در
خان آباد بحضور بندگان شهریاری فرستادند والتماس ورود دارالسلطنه كابل كرد ند
ودر ورود كابل خیلی تضرع نمودند زیرا كه خود انگلیس درقلعة شیرپور بقید وبست
تمام بوده ازدست غازیان بزحمت بسیار وگرسنگی بی شمار روز را بشب میرساندند.این
بود كه محمد سرورخان بحضور شهریاری رسیده نامه فرنگی را دادند و چگونة كه
زبانی التماس كرده بود نه بعرض بند گان شهریاری رسانیدند بعد ازان بفرج قالی
وفرخنده حالی ازخان آباد حركت فرماشده نصرمن الله وفتح قریب بزبان مبارك جاری
ساخته عازم دارالسلطنه كابل شدند تا اینكه مع الخیروالعافیه در قلعه حاجی صاحب رسیده بفتح
وفیروزی فرود آمدند بار دیگر افسران انگلیس كه از گرسنگی بجان آمده بودند


(١٥٢)

محمد سرور خان را بحضور بندگان شهریاری فرستاد التماس ملاقات سرعت نمودند تا اینکه سرکار اقدس وارد کابل شدند و در قلعه شیرپور با افسران دولت انگلیس ملاقات فرمودند عبارت از یک ساعت ملاقات بوده بعد از ان روز سوم لشکر فرنگی از شهر شیرپور برآمده بجانب هندوستان باصد داستان راهی شدند وبندگان اقدس بفضل خداوند بولایت موروثی رسیده بر تخت دارائی نشستند و سرنیاز بدرگاه خداوند بینیاز بسجده عجز وفروتنی گذاشته شکر گذار شدند .
شعر
چو نيت نيك باشد پادشاه را گهر خیزد بجاي گل گیاه را
فراخی و تنگی نای اطراف ز رای پادشاه خود زند لاف
واستاد کامل می فرماید
فروزین مژده اقبال کز ان سوه آمد دولت ز نشاط تهنيت كو آمد
گل بوی که باغ عشرت از سر بشگفت می نوش که آبروهمه در جو آمد
باب هفتم در ذکر سلطنت پادشاه جم جاه خورشید کلاه عدالت گستر رعیت پرور روشن کننده خطه افغانستان سرکار امیر عبدالرحمن خان خلد الله ملکه وسلطانه در تاریخ سنه یکهزار و دوصدو نو د و نه هجری تا بغايت سنه يكهزار و سه صدو بیست و دو سال تمام مدت سلطنت سرکار والا تبار بیست و سه سال کامل .
رباعی
ساقی ملکه بیاور رخ پرده بر گرفت کار چراغ خلوتیان باز در گرفت
بیمار غم که خاطر ما خسته کرده بود عیسی دمی خدا بفرستاد برگرفت
واشعار دیگر فرموده چون سزاوار حضور سرکار والاتبار دانستم درج کردم
مثنوی
شهنشاه مظفر سير وخرد بخش جهان داروجهان گیروجهان بخش
خداوندا تو این شاه جوان بخت که آمد سایه اش پیرایۀ تخت
ظلال چتر دولت بر سر ش دار مراد هر دو عالم در برش دار
اکنون تحریر میدارم که در اول کتاب چندین رویداد و گداز شات وشجاعت ولشکر کشی ومقدمه جات بسیار که در زمان سلطنت سرکارمرحومی پدر بزرگوارشان و بعد از ان سرکار امیر محمد اعظم خان از بندگان سرکار بلند اقبال بظهور رسیده بود قبل ازین در قید تحریر درآورده بودم لهذا خواستم که در اخیر کتاب که نوبت سلطنت بنام نامی شان زده شد شمه در ذکر عدالت پادشاه عدالت گستر وشهریار رعیت پرور سرکار همایون فال و پادشاه نیکو خصال تبرکا داخل گذارشات بدارم. باری چون از تفضلات خداوندی ونیت خالص صاحب سریر خطۀ افغانستان وتخت نشین ولایت موروثی گردیدند وسکه و خطبه باسم سامی شان خوانده شد بعد از ان چندین مقدمه جات و چندین گذارشات که در مدت سلطنت شان بقوت وببازوی دلاوری دست داد واز تدبیرات شاهانه انجام یافت .


پادشاهان متأخر جلد دوم
(١٠٣)

هرگاه جزواً بر تحریر شود يك كتاب بزرگی باید تقریر كرد. اضافه بر آن محرر كتاب در زمان سلطنت سرکار اقدس از اول تخت نشستن بفضل خداوند تا خاتمه سلطنت از تقدیرات ازلی و مقدرات لم یزلی که چون و چرا را در آن مدخلی نیست در صفحات ترکستان بودم هرگاه در کابل حضور شهنشاه عالم پناه می بودم و بچشم سر ملاحظه می كردم آنزمان بقدر جات تحریر می نمودم و ایرادی بنافی نمی ماند هرچند شنیده داشتم نخواستم كه شنیده را پیوند بدهم. ظاهر است که: شنیده کی بود مانند دیده زیرا که مبادا کم و زیادی نوشته میشد و باعث ملامتی محرر كتاب می گشت اما حاجت بچون و چرا ندارد. رویدادی که در افغانستان دست داده و گذارشی که در زمان دولت خداداد صادر شده چه مقدمه جات و غیر آن اظهر من الشمس است و همه به نیت حق طویت و قبال شهنشاهی انجام یافته و فتح های نمایان حاصل شده که حاجت به تحریر ندارد لکن محرر كتاب خواستم که حسن کتاب را ظاهر سازم زیرا که حسن طعام نمک است و حسن کتاب مدار روشن کننده افغانستان سلطنت سرکار صاحب شجاع وصاحب تدبیر است هرچند که در زمان هر صاحب سلطنت قدری ترقی کرد اما از طفیل قدوم این پادشاه ظفر آثار نيك بارگی بفضل خداوند و اقبال پادشاه روشن شد وظاهر و هویدا گردید چنانچه در جمیع دولتهای خارجه همسر شد و همه دول در مردی ومردانگی و کمال شجاعت تصدیق كردند اكنون سخن بدرازا كشيد بيك مصرع استاد ختم داریم مصرع :
هرچه شاهان همه دارند توتنها داری
لهذا فقره چندی بطریق اختصار مینویسم تا بر عالمیان ظاهر و هویدا گردد و بدانند که قبل ازین خطه پاك افغانستان بچه منوال بی نام ونشان بود که منظور هیچ دولت نمی شد و به نظر احدی نمی رسید. نامی داشت و نشانش ظاهر نبود و حال از كمال عظمت سركار والاتبار و تدبیری که شاهانه بکار برده شده چگونه نام و نشان یافت و بکدام درجه مشهور آفاق گشت. قبل ازین افغانستان دولت شمرده نمی شد و بشمار هیچ دولت محسوب نبود ودولت های خارجه اصلامنظور نمی كردند و نام نمی بردند احیانا اگر اسم افغانستان را بزبان جاری میکردند گویا طایفه وحشی میگفتند و صحرائی نام می بردند خصوص شمشیر افغان و مردانگی افغانستان را جهالت و نادانی خطاب می كردند خلاصه کلام صفت شان غیبت بود و غیرت شان جهالت اكنون از طفیل قدوم شهنشاه رعیت پرور و پادشاه عدالت گستر و کمال بزرگی وحشمت وتدبیرهای کامل حكيمانه سركار ظل الله خطه افغانستان وحشی طبیعت مشهور ومعروف آفاق گردید چنانچه در جمیع جراید دولهای بزرگ از فضل وهنر و شمشیرشان ثبت میدارند بلکه دول بزرگ بمثل دولت انگلیس وروسيه و غیره مشتاق دوستی شان میباشند و دوستی شان هرگاه میسر شود می بالند و با دولت های دیگر فخر میکنند چرا فخر نکنند و چگونه در جراید خود ثبت ندارند و تعجب ندارند سابق بر این از جمیع كمالات و هنر وفضل بری می دانستند. ظاهر بود كه


(١٠٤)

چنین بودند زیرا که پرورش گر و تربیت کننده ندا شتند وز یست وزندگانی شان
بی نام ونشان بود و از جمیع کمالات روزگار بمثل ملبو سات ود یسگر اشیاء خا ر ج بو د ند
ومحتاج ولایت های دیسگر، چنا نچه بازحمت معرو خوف وبیم دزد ورهزن با قلیلی دولت
یکه داشتند بغیر ولایت رفته خرید می کردند و با هزار رنج سفر کردن و بید ارخوابی کشیدن
منزل میزدند تا خودرا بمنزل مقصود که وطن باشد میرساندند هم چنین پادشاه افغانستان
نیز بمثل فقراء خودمحتاج توپ وتفنگ واسباب نظام داری کلیه بدولت غیروولایت بیگانه
محتاجی می کشیدند مقصد که دولت قلیل افغانستان هم چنان که بی‌نام ونشان بو دند در
جمیع امورات دنیوی همچنان بدولت غیرمحتاجی میکشیدند امروز از مرحمت پروردگاری
ونوازش پادشاه عادل وپرورش شهر یاری که نظر ترحم دربارهٔ فقرای خود می‌دارد از
هر اجناس خواه دولتی بمثل توپ وتفنگ وغیره وخواه اجناس فقرای که به کار فقراء
باشد وبفقراء لازم افتد در خود افغا نستان بهم میر سد ومو جود میشود و بخوبی میسر
می گر د دزیرا که از کمال پادشاه رعیت پرور وعظمت شهریار عدالت گستر چندین
کارخانه جات معتبر از هررقم اسباب واجناس دایرشده وبکمال آسانی انجام می یابد
وبمصرف ولایت خود شان میرسد که آثاری بدولت بیگانه احتیاجی نمی دارند بلکه
اجناس واشیای شان درخوبی ولطافت بی‌نظیر و از جمیع اجناس
دولت خا ر جـه اقـص تـرو در قیمت برزحمت صفر ارزان تـر به اتـمام میرسد چـنانچه
جمیع دولـت‌هـا تـصدیق فرمـودنـد و تحسـین کردنـد
ودر کمال مردم افغانستان دست مانده‌اند چرا دست نمانندوتصدیق نکنندافغانستان دولت قلیل
وذلیل خودرا محافظت کردند وکمال خودرا ظاهر نمودند بلی افضل‌تر اینکه سابق دولت
قلیل افغانستان بدولت بیگانه میرفت چنانچه ذکرشد امروز کمال عظمت پادشاه خداداد
ازدولت‌های بیگانه به لك ها وکرورها دولت ومبالغ های خطیر داخل افغانستان می‌شود ودولت
خدا داد مذکور افز ود، می گردد چنانچه سابق براین پسته وبادام وجمیع فواکه جات
دولت افغانستان به پست ترین بیقدری درولایت خودشان صرف می شدو حاصلی ندا شت
که بفقراء فائده بخشد دراینوقت که خداوند عالم پادشاه با فضل و هنر بمردم افغا نستان
عطا کرد از طفیل قدوم مبارك شان وتدبیرات بزرگانه شان ونظر ترحم ومر حمت ومهربانی
وفقراء پروری که دربارۀ خلق خدا مبذول می‌دارندسال بسال جمیع اشیاء فقرای افغا نستان
بدیگرولایت های خارجه رفته به دولت های کلی ومبلغ های خطیر بفروش رسانده قیمت آن
داخل ولایت میشود وبدخل فقراء افزوده می‌گردد و دیگر پوست قر قولی که سابق براین
بدولت خود افغانستان صرف ومیل میشد وقرب ومنزلتی نداشت وبفقراء فائده نمیبخشید امروز
عظمت شاهنشانی وفضل وكمك پادشاهی بدرجه رسانید که بهز ارخوبی ولطافت بهر دولت رفته
مبالغ‌ها حاصل می‌آرد و در دولت پادشاه وفقراء افغانستان افزوده می‌گردد خصوص مصارف
پوست که کلیه به جانب ترکستان میرود و به لك‌ها دولت فروخته قیمت آن داخل خطه افغانستان
می‌شودوفقراء اگردولت صاحب دولت میگردد اضافه بران ازسنگ لاجورد که از کان بدخشان
برآورده بجانب ترکستان رفته مبالغ‌های خطیر بفروش رسیده داخل خزانه افغانستان می‌شود
لهذاهرگاه این گونه کمالات‌شان را در قید تحریر وترقیم بدارم از کاغذوقلم فغان برمی‌آید


پادشاهان متأخر جلد دوم
(١٥٥)

و بازهم انجام نمی یابد اکنون ازین فقره دست کشیده شمه در محافظت ولایت چه از طایفه شریر
و دزد و رهزن و اشخاص خون ریز و اوباش دیرینه که سابق بر این در هر ولایت افغانستان
بسیار بودند و سرشته و سامان نمی شدند امروز از فضل خداوند و کمال بزرگی وحشمت
و جلال صلابت و سیاست پادشاه نوشیروان عادل از فرقه اوباش نامی و نشانی میدانست و عنقا وار
پس پردۀ کوه قاف عزلت گزین گشتند از فضل خداوند و اقبال پادشاه عدالت پرور جمیع
افغانستان از شاه و گدا از خورد و بزرگ و از پیرو برنا در کمال آسایش و آسودگی می گذرانند
و خلق خدا در مهد امن و امان بمنزل ومكان خود دزد عا گوهی دولت خدا داد پادشاه خود
اشتغال می دارند گویا دولت افغانستان در عمر چنین آسودگی و راحت را ندیده بودند چنانچه
وقتی يك نفر تجار معتبر از کابل وارد ترکستان شد و در مزار شریف باهم ملاقات نمودیم
زیرا که سابقه رابطه دوستی با هم داشتیم مجرد کتاب شبی به منزل خود
تكلیف نمودم و با چند اشخاص سوداگر تشریف آوردند و بعضی
مردمان دیگر از عزه و اشراف هم بودند و از هر در سخن میزدند و صحبت میکردند
و مجلس با شکوهی بود اتفاقا صحبت از دزدان و رهزنان سابقه کابل در میان افتاد
سوداگر همان که عزیز بود و مجلس بشرافت مذکور پر پا شده بود رجوع به تکلم کرد
و فرمود که امروز بدولت افغانستان از طفیل پادشاه عدالت پرور و سیاست پیشه دزد و رهزن
نام دارند و نشان ندارند هرگاه جویا شوید در پس پرده کوه قاف خواهند بود زیرا که
امروز عدالت پادشاه سیاست پیشه در باب دزد و رهزن و قسم خوار تا حق بدرجه رسیده
هرگاه اسم دزدی را بنام شخصی بزبان جاری کنند هرچند که ناحق باشد بدون از تحقیق
و جستجو سزاوار توپ بستن و لایق دار کشیدن است ازین باعث خداوند نخواهد که در تمامی
ولایت افغانستان نام و نشان دزد باشد اکنون يك فقره ازین رهگذر بیان میدارم تاشمة
از عدالت پادشاه خداجوی ظاهر و هویدا گردد ، امیدوارم که گوش فرا دارید . اهل
مجلس متوجه سخن سوداگر مهمان شدند و مهمان عزیز بتکلم در آمد و بیان کرد که ای
برادران گرامی دوسال قبل ازین قافله بزرگی از هندوستان با مال فراوان و چند سوداگران
عازم کابل بودند و از جانب پشاور براه خیبر طرف جلال آباد می آمدند و از دسته خیبر
يك منزل گذشته در منزلی فرود آمدند و آسوده شدند و راحت کردند شب مذکور چند نفر
دزدی بسر وقت قافله رسیده صاحبان مال را بخواب دیدند یازده بار اشتر از اشیا قیمت بها
باشتران خود قافله بار کرده بخاطر جمع بردند که مبلغ خطیری می شد بعضی از مردم قافله
که بیدارهم بودند از هیبت دزدان و خوف جان ترسیده سخن نکردند و خود را بخواب
انداختند چون شب تمام شد و صبح روشن گشت مردمان قافله با حوال پر اختلال خود
واقف شدند در منزل مذکور هرچند بیشر جستند کمتر یافتند ، در جلال آباد نزد حاکم
مذكور رسیده عارض شدند سودنه بخشید حاکم جلال آباد از عهده باز خواست کردن
برآمده نتوانست عاقبت وارد شهر کابل شدند و فردای آن بحضور شهر يار عدالت
گستر رفته عارض گشتند و عرضه داشت کردند بندگان اقدس فقرا نوازی کرده
مرحمت فرمودند که شخصی سفر کننده سیاه میشود و راحت را از خود دور می کند


(١٠٦)
وزحمت میکشد وشب ها خواب نمیرود خصوص از راه خیبر که دایم دزد ورهزن دارد
شخص رونده باید وشاید که متوجه مال واموال خود باشد وراحت را از خود دور دارد
هرگاه شما مردم بی راحت نمیگشتید وزحمت سه شبه را بخود میگرفتید البته بسلامت
میگذشتید و نقصان بار نمی آورد لهذا بعد از فرمان بندگان سرکار ، سوداگران
باتفاق عرضه داشت کردند که فدایت گردیم فرمان سرکار سراسر مرحمت ومهربانی است
وغلامان فدوی نیز در رفت و آمد سفر خودها دور ونزدیك اصلا غافل نبودیم وراحت نداشتیم
ومتوجه مال واموال خود بودیم زیرا که پادشاهان سابق کمتر متوجه فقراء خود بودند
وسیاست نداشتند وباز خواست فقراء خود را کمتر تحقیق مینمودند اکنون که پادشاه
عدالت گستر ونوشیروان رعیت پرور در تخت عدالت نشسته وعدالت را با سیاست پیوند داده
چنانچه گرگ شبان گوسفند است بنا بران فقراء بیچاره بدعای پادشاه خدا داد در مهد امن وامان
گذرانده خوف وبیم بخاطر نمیدارند هرگاه بطریق پادشاهان سابق میبود که باز خواست
فقراء کمتر داشتند بلکه فقراء بیچاره راه بمدنظر نداشتند هرگاه زمان بندگان اقدس
چنین می بود البته فقرای بیچاره بمال واموال خود میرسید خصوص غلامان را بخاطر میرسید
که پادشاه عادل پاسبان مال ماست ونگاهداری میکند لاکن از کم طالعی خودندانستیم
که پادشاه پاسبان از قسمت غلامان در خواب راحت هستند ولك ها روپیه مال فقراء خوراك
دزد ورهزن میشود هرگاه می دانستیم البته در انوقت احتیاط مال خود را می کردیم. باری چون
سوداگران عرضه داشت خود را بجرئت بحضور پادشاه عرضه نمودند سرکار اشرف اقدس
از کلام سوداگران تبسم کردند ومرحمت فرمودند که سخن خود را بکبرسی نشنیدید
وبراستی ودرستی عرضه نمودید حال بندگان سرکار بیست روزه از شما مهلت می خواهد
وبیست روزه مخارج شما از حضور امر میشود که گویا جریمه میدهد روز بیست و یکم درهمین موضع
حاضر میشوید ومال خود را با ر بسته از حضور سرکار طلب کرده می گیرید لہذا چون فرمان
بندگان شهریار عدالت پرور تمام شد ومرحمت سرکار اقدس به آخر رسید
سوداگران دعا کرده از حضور مرخص شدند بعد سرکار ذوی الاقتدار یکصد نفر سوار
رساله مقرر فرمودند وامر کردند که درهمان موضع ودرهمان حدود رفته حاکم و فقرای همان جا
راجمع کرده فرمان سرکار را باواز بلند بخوانید ومال سوداگران را بار بسته طلب کنید
لاكن تازمانی که مال سوداگران را بشما تسلیم نکرده اند از حضور فیض ظهور امر است
چقدر زحمت وزجر داده مرغ سماء طلب كنيد وخوراك رساله كثيفه وستمی که از ان
افضل نباشد در باره حاکم وفقراء بهم برسانید وستم روا دارید و مخارج اسپان را بگیرید
ونگذارید که تغافل ورزند هرگاه سهل دانند وتغافل کنند در لت وکوب صرفه ندارید
فرصتی که مال سوداگران را مکمل بشما تسلیم دادند حکم سرکار وفرمان شهریار چنین است
كه يك كف دست آب از ان موضع ومکان نخورید وفوراً خواه شب باشد وخواه روزسوارشوید
وباز گردید وعازم حضورشوید، تاکید است. باری چون امر سرکار تمام شد یکصد سوار
رساله از حضور مرخص شده در روز پنجم درموضع مذکور رسیده مطابق فرمان بعمل
آوردند روز یازدهم حاکم و کدخدا یان آنجا مال سوداگران را مکمل بار بسته
از دزدان گرفته تسلیم رساله نمودند بعدازان رساله بسرعت تمام روز هجدهم با بار


(١٥٧)

پادشاهان متاخر جلد دوم

سوداگران وارد حضور شدند و از حضور پادشاه رعیت پرور گذرانیدند روز نوزدهم
حسب الامر بندگان سرکار سوداگران بحضور آمدند و مال خود را بسته ومکمل بدون
تفاوت تسلیم خود نمودند که ذره خلل پذیر نبود و بنوعی که خود در هندوستان بسته
بودند بهمان منوال بسته دیدند. پاد شاه صاحب شجاعت و سیاست از ین زیاده چگونه
می شود که دزد با وجود دزدی از خوف جان بار بسته را نگشاد اکنون انصاف دهید
وانصاف یابید که عدالت و رعیت پروری وخبر داری ولایت ازین افزون چه نحو خواهد
بود وچگونه خواهد شد وکدام پاد شاه سابق افغانستان اینقدر رنج وزحمت را بخود
گرفته و باز خواست فقرای خود را کرده باشد واین طریقه دزد ورهزن را مفقود ساخته
ودر بارۀ شان سیاست شاهانه نموده باشد البته ظاهر است که هیج يك بخاطر ندارد
الا همین شهریار ذوی الاقتدار که خداوند عالم بفضل وکرم خود در خطۀ افغانستان
خلق کرده تا فقرای بیچاره در مهد امن وامان گذرانند و بعد از چندین زجر و زحمت
های گذشته که دیده وکشیده اند براحت مبدل گردند وسپاه و فقراء بدعای دولت
پادشاه قوی شوکت شب وروز اشتغال دارند چرا درباره پاد شاه رعیت پرور خدا داده
دعا گوئی ندارند چنانچه بامر بندگان سرکار قاعده در افغانستان جاری گشته که
از ابتدا تا انتها هیچ صاحب سلطنتی بر پا نکرده وهیچ کهن سالی بیاد نمی دارند .
روزی دستما لی از شخصی با و جه نقد در شهر و بازار که رفت وآمد خلق الله است
افتاده بود از سیاست پاد شاه صاحب صلابت وصاحب قدرت کسی جرئت گرفتن نداشت
و از حضور امر شده بود که باید پهره دار و شب گرد با زار بشاهدی چند اشخاص
برداشته در کوتوالی برده بمیرشب تحویل کند و به میرشب امر است که بر چهارسوی
بازار آویخته دارد تا صاحب مال پیدا شود ونشانی گوید و مال خود را تصرف کند
بهمین منوا ل ملا حظه کردم که دستمال را بشر ط نشانی بصاحبش داده
رسید گرفتند ای برادران و ای عزیزان گرامی چون در مجالس دو ستان
جانی و برادران گرامی جمع اند می خواهم که مختصر فقره دیگر بخاطر دارم
بشرط اجازه عرض بدارم چون همۀ ما وشما تولد یافته کابل ونشو ونما یافته آن دیاریم
و از حقیقت کابل وافغانستان خوب میدانیم از زمانی که کابل تولد یافته الی این
زمان فرحت نشان که ما وشما در قید حیاتیم و در کابل ملاحظه میداریم بجز از فرسودگی
دیگر چیزی بمد نظر نمی آمد خواه بعمارات نظر میکند خواه بکوچه و بازار همه کهنه
وفرسوده وتنگ و تاریك وافلاس چنانچه کوچه افلاس را برعکس گلاب کوچه نام نهاده
اند با وجودیکه چندین پادشاهان قوی شوکت سلطنت کردند وبر سر حکمرانی نشستند
وعمرها صرف گردند چرا بنامنامی خود آبادی نکردند امروز از طفیل پادشاه نام آور
و شهنشاه بلند اختر آن قدر آبادی وعمارات عالیه که سر بکهکشان فلک میرساند
و باغات جنت مکان که از عقل و هوشیاری حسب الامر و فرمان ساخته شده که جمیع عمارات
فرنگستان و تمامی دولت اروپا در نمونه آن بحیرت افتاده اند بلکه مردمانی که در فرنگستان
و دولهای خارجه گذارش نموده اند بیان میدارند که در تمامی دولتهای اروپا از كوچك


(١٥٨)
و بزرگ نمونه ازین بادیها بنظر نرسیده عجب است که بندگان شهریاری کجا بنظر
مبارك شان اینطریقه قصرهای سلطنتی رسیده باشد پس ظاهر است که از فضل خداوند
و نظر مرحمت کبریائی اینقدر فضل و کمال نصیبه روزگار پادشاه خداجوی گردیده والا
از عقل بشر دور و از فکر و تدبیرات خارج، خلاصه سخن مقصد محرر کتاب در این است
که افغان و افغانستان از اول صاحب فضل و صاحب کمال و هنرپیشه و صنعت گر و صاحب شمشیر
و شجاع و سخن رس و نکته فهم بودند لاكن چون آفتاب بزیر ابر پنهان مانده اند و شمشیر
جوهردار در غلاف پوشیده بودند چنانچه عمری درین منوال گذار ش یافت و سالهای سال نامی
از اوشان نبود امروز که دعای نصف شبی شان بدرگاه خالق بی نیاز و پروردگار کارساز
مقبول شد و مستجاب گردید پادشاه عادل خداجوی صاحب تدبیر در ولایت شان بهم رسید
و از فضل و برکت قدوم پادشاه صاحب فضل همه فضل و هنر پوشیده شان ظاهر گردید زیرا
که خداوند عالم پادشاه را شبان فقراء مقرر فرموده هرگاه شبان خداجوی و غم خوار
باشد ورمه را محافظت می کنند و در سبزه زار و جای خوش آب و هوا برده سیر آب می سازد
امروز بندگان اقدس در باب مردم افغانستان گویا هم چنان است و شب و روز متوجه
احوال شان بوده در باره صنعت گری و فضل و هنر چقدر ساعی شدند و استادان تام آور
از هر دولت جمع آوردند و دولت های کلانی مخارج کردند تا مردم افغانستان در
هنرپیشه گی مشهور و معروف آفاق گردیدند و با وجودی که سلطنت این پادشاه عدالت گستر
و سرکار رعیت پرور از ابتداء تحت نشستن الی انتهای سلطنت بیست و چهار سال در ولایت
افغانستان بر تخت موروثی فرمان فرمائی فرمودند اما بتدبیرات کامل که خدا وند عالم نصیب
روزگار فرخنده آثار آن شهریار و الا تبار کرده بودند جمیع کمالات را در باره مردم افغانستان
تمام کرده و کامل ساختند و ختم نمودند که امروز از فضل و هنر و شمشیر دولت بزرگ
بقلم درآمدند و مشهور آفاق گردیدند چنانچه در بالا ذکر کرده شد که دولهای خارجه
مشتاق ومحتاج دوستی شان میباشند ای کاش که از فضل خداوند چندسال دیگر در قید
حیات می ماندند یقین حاصل است که افغانستان از کمال خداداده صاحب سلطنت بدرجه
می رسیدند که افضل جمیع دولهای خارجه می شدند ظاهر است که چندین تدبیرات کلی که
بخاطر مبارك شان جمع بود باقی ماند لهذا بعرض خردمندان میرسانم والتماس میکنم که
انصاف باید در خصوص ولایت افغانستان فقره چندی که تحریر کرده شده صدق است یا خیر
از تاریخ پادشاهان متأخرین افغانستان که عبارت از یکصد سال باشد و سال خوردگان
و کهن سالان ولایت بخاطر می دارند که چقدر صاحب سلطنت گذشته باشد و در مدت همین
یکصد سال سلطنت کرده باشند کدام یکی در زمان سلطنت و فرمان روائی خود این قدر
رنج و زحمت را بخود گرفته آسایش فقراء را طالب باشد وعیش و عشرت خود را بزحمت
بیدارخوابی مبدل ساخته غمخواری رعیت را خواهان شود و آسودگی فقراء را خواهان باشد
و بدون از مشیر و بغیر از وزیر و وکیل بوجود مبارك از جزوی و کلی ولایت خود را به تحقیق
رسانده و فضل و کمال فقرای خود را ظاهر نموده باشد و افغانستان بی نام و نشان را دولت بزرگ
ساخته مشهور عالم گردانیده باشد هرگاه از دیگر صاحب سریر و پادشاه قوی شوکت بظهور
رسیده باشد ظاهر دارند والا باین پادشاه رعیت پرور سزاوار تصدیق است .


پادشاهان متأخر جلد دوم (109)

فرد

آفرین خدای بر پدری که از ان ماند اینچنین پسری

باری هرچند که این فقره رویدادی که تحریر گردیده سزاوار شان وشوکت هم
چنین پادشاه غیور صاحب حشمت ندارد بهرحال محرر کتاب خودرا از خوشه چین خرمن
سخن بقلم آورده فقره چندی نوشتم والانحریر محرر کتاب کجا وکمال شان وشوکت پادشاه
قوی شوکت کجا چنانچه طایفه هزارجات متوطن افغانستان که از حدود کابل تا حدود قندهار
وهرات وترکستان که در بین کوها منزل ومکان داشتند واز قدیم الایام متوطن بودند
از سختی کوهستانات وبسیاری مردم گاهی فرمان بردار صاحب سلطنت افغانستان
وبرخی برخلاف آن عمر میگذراندند وهیچ صاحب سریر افغانستان سرزنش نتوانستند کرد
الا در عصر وزمان پادشاه شجاعت پیشه سرکارامیر عبدالرحمن خان که بخوبوجه
سرزنش شدند ومتابعت کردند ودرفقره نی تن دادند ودیگر کافرسیاه پوش که از زمان آدم
تا این دم کسی متعرض آنها نشده بود وهیچ پادشاه قوی شوکت بجانب آنها حرکت نکرده نمیتوانست
خلقی بودند باختیار خود عمر میگذراندند وبطور خود زندگانی میکردند وباك ازهیچ
صاحب سلطنت نمیکردند ونداشتند وهیچ پادشاهی ازعهده اوشان برآمده نمیتوانست
وقدرت رفتن بولایت شان نداشت چنانچه دولت انگلیس که همسایه بودند ازگرفتن
ولایت شان درمانده بودند امروز از طفیل مردی وشجاعت پادشاه صاحب صلابت وصاحب تدبیر
لشکرعظیم الشان بغيرت ودلاوری درولایت شان داخل فرموده ومدتی جنگهای مردانه
کرده عاقبت ولایت شان را تصرف کردند ومردمان شان را بدین حق دعوت نمودند
ومسلمان ساختند ودرولایت شان مسجد ومکتب خانه کردند واطفال شان را بخواندن
مسلمانی امر فرمودند وبسیاری مرد وبچه ها را در کابل بحضور آوردند و مامورخدمات
شایسته کردند و در اندک زمان بکمالات نظام داری وخدمات حضور فایز گشتند چنانچه
خدمتهای ماموری سرشته که انجام میدهند. مختصر کلام عدالت وفقراء نوازی ورعیت
پروری وشجاعت وصلابت وسیاست وسخاوت وافواج داری ولشکرکشی وکمال عظمت
درباره سرکار ذوی الاقتدار پادشاه صاحب وقار ختم است وپایان ندارد وقلم وکاغذ
وسیاهی از عهده تقریر وتحریر آن برآمده نمیتواند همان بهتر که ازین فقره دست
باز کشیده ازجای دیگر سخن سازکنیم وشرح رویداد در قید تحریر درآوریم زیرا که
گذارشات سرکار بزبان قلم آوردن آسان نیست هرقدر تحریر شود گویا از خرمن خوشه
واز خروار آثار واز آفتاب ذره وازدریا قطره بزبان قلم جاری گردد اکنون لازم
افتاد که از هر پیشه گوشه داخل کتاب نمایم چنانچه چند ساله که حکومت سردارعالی سردار
محمد اسحق خان را که در ترکستان بامر سرکار حاکم بودند تقریر دارم ازان سبب
که چندین مذاکرات وندکته رسی ورموز فهمی ها دارد باید در قید تحریر وترقیم
درآید تا ظاهر وهویدا گردد.


(۱۶۰)

شرح حکومت بندگان سردار محمد اسحق خان در صفحه جات
ترکستان

باز گشادم به طبیبی دکان
مرهم دل دارم و داروی جان
هر که دلش تنگ نباید زیند
داروی تلخش دهم و سود مند
و انکه خوش آمد طلید نیز هست
لیک شکر رخنه لب را نبست

باری سردار عالی سردار محمد اسحق خان مدت هشت سال و چند ماه صاحب سریر ترکستان و فرمانفرمای ولایت مذکور بامر سرکار والاتبار امیر عبدالرحمن خان پادشاه افغانستان بودند و فرمانروائی شان بسیار با عدالت و باشکوه بود اما از رفتار و گفتار سردار محمد اسحق خان چنان ظاهر میشد که سرکار والا تبار و سردار عالی مقدار در امور دنیوی وسلطنت افغانستان یکذره تفاوتی نداشته باشند اما سرکار والاتبار سرکار امیر عبدالرحمن خان پادشاه وفرمانفرما وبزرگ و سردار عالی محمد اسحق خان برادر پادشاه و شريك دولت وسلطنت وفرمانبردار پادشاه خواهند بود که یکذره فبی طرفین درامور دولتی غباری نداشته بلکه موئی بمیان نگنجد و ذرة فرق نباشد چنانچه سردار محمد اسحق خان ماه در ماه که افواج ترکستان را تنخواه میدادند در خاتمه تنخواه سرکار اقدس را بدعای خیر یاد فرموده عمر و دولت وسلطنت بندگان سرکار والا تبار را از خدا خواهان بودند و افواج ظفر شکوه و غیره مردمان حضور آمین گفتند خصوص روزهای آدینه در منابر ومساجدها بعد از خطبه ونماز و دروقت دعاوفاتحه درباره پادشاه ظل الله وسرکار رعیت پرور دعامیکردند وخلق آمین میگفتند پس ازین کردار وازین گفتار وازین رفتار خلق ترکستان عقیده شان کامل بود وصدق میدانستند وقبول خاطر داشتند که در صحبت سرکار ذوی الاقتدار وسردار عالی تبار هیچ کم وکاستی نیست ومحبت شان ازعقل بعید است لاکن چون سه چارسال که ازحکومت سردار عالی گذارش یافت گاه گاهی بزبان راویان ترکستان ازطرف دارالسلطنۀ شهر کابل اخبارات متوحش گوشزدخاص وعام میشد وبیم بسیاری وخوف افزونی بمردم ترکستان ازجانب کابل دست میدادوطریقه طریقه اشتهارات خوف آمیز پیدا میگردیدومردم ترکستان ازین خصوصیات پراگنده احوال شده بیم کلی وخوف بسیاری ازطرف کابل بخاطرشان خطور میکرد تااینکه سال دیگر خوف وبیم افزون گردید همچنين سال بسال از حضور فیض ظهور پادشاه اسلام ومردم ترکستان از سپاه وفقراء ناامید گردیده مابین خوف ورجاء شب را بروز می آوردند وبراحوال پراختلال وخوف بدون ازگناه وبیم وبدون ازسبب درمانده بودند خصوصا که کدام گناهکاری طلب حضور شده بجانب کابل خواسته میشد گویا درترکستان قیامت قائم میگشت وخلق بجان خود ترسان ولرزان میگشتند لاکن ازخود ترکستان آسوده خاطر چنان میگذراندند که باید وشاید روای احمد شاهی محسوب شود یازمان نوشیروان عادل بوده باشد زیرا که صاحب حکومت عادل وراجع بعدالت بودند وسپاه وفقراء درمهدامن وامان بسر می بردند وبعیش وعشرت میگذراندند وداد عیش میدادند ودعای دولت صاحب حکومت خودرا میکردند خصوص


پادشاهان متأخر جلد دوم
(195)
دروقت عرضه داشت فقراء که بندگان عالی جواب وسوال بزبان خوش الهام با مردم عرض می‌نمودند وسخنهای شیرین به جواب میگفتند یقین مردم ترکستان که نوشیروان عادل در تخت افراسیابی نشسته پدر وار بافقراء تکلم پدرانه میکردند چنانچه در زمان حکومت سردار عالی قتل جان وقطع دست ومحبوس زنجیری قطعا نبود تا اینکه از عدالت بسیار دزدان بسیار جمع آمده خانه‌ها را بجمع آوری میزدند تا آنکه دزدان جرار تجار خون از سیاست آسوده بودند چهل پنجاه نفر سوار وپیاده جمع آمده در خود مزار شریف که پایتخت صاحب حکومت بود حمله آوردند وداخل منزل ومکان مردم شدند وصاحب منزل را قتل وقصاص پادشاهی کردند وزرستاندند عاقبت فریاد مردم به فلك رسید بعد ازان بندگان عالی رجوع به قصاص فرمودندوکمتر قصاص کردند اکنون لازم که ازین فقره که وادی پرخطر است قلم را باز داشته از مطلب سخن رانیم وقطع این طریقه رویه اد بوقلمون نمائیم زیرا که استاد میفرماید شعر:
بی زبان باش نه بینی که قلم
تا زبان یافت سرش در خطر است
وهرگاه خواسته باشیم که ازین گونه رویه ادلرا درقید تحریر در آوریم بقول شاعر که میفرماید:
شعر
هر لحظه وهرساعت يك پیشه نو آرد
شیرین تر وزیباتر از شیوهٔ پیشینش
خاس کلام از مطلب دور افتادیم بازگشته از مطلب سخن سازیم باری قلم را جمع بطرف کابل است چنانچه یومیه از اخبارات خوف آمیز جانب کابل مردم ترکستان از سیاه وفقراء وترک وتاجيك وافغان وفارسی زبان همه مابین خوف ورجاء بودند باوجودیکه بگناه خود نمیدانستند لهذا شخصی بود نوراحمد نام که عمری در روضهٔ مبارك شیرخدا به سر برده وبغیر ازپنج وقت نماز دیگر کاری نداشت وروزی هروزه را از فضل خداوند از دربار علی مرتضی حاصل کرده باعیال واطفال خود قناعت کرده شب را بروز می‌آورد وشکر گذار درگاه الهی بود ودیگر اموری نداشت اتفاقا بندگان سردار عالی وقتی در روضهٔ مبارکه صاحب قناعت دیده اندك مبلغی وظیفه مقرر فرمودند که بطریق دیگر دعا گویان ماه درماه از صندوق خانه عامره بگیرد.
روزی محرر کتاب درصحن روضهٔ مبارکه با شخص مذکور ملاقی شدم چون رابطهٔ دوستی سابقه درمیان بود لحظه نشسته باهم صحبت کردیم لاکن درین سخن کردن نامبرده را ترسان ولرزان دیدم سوال کردم باعث چیست وپریشان چرا آهسته سخن میکند بجواب مخفی بیان کرد که از کابل حدود پادشاه قوی شوکت ترسانم محرر کتاب دوباره سوال نمودم که گناه چیست فرمود که گناه ندارم وشخصی هستم فقیر ودعاگوی وبجز ازده گوشی وگوشهٔ روضهٔ مبارکه دیگر کاری ندارم اما از دور ونزديك شنیده میدارم اشخاصیکه دعاگوئی بندگان عالی را دارند ووظیفه خوا ر


(١٦٩)
هستند پادشاه قوی شوکت طلب حضور میدارند محرر کتاب تسلی دادم و گفتم که
این سخن محض خلاف است و بلکه پادشاه از کمال خداجوئی و رعیت پروری شخص
خداجوی و فقرا را دوست میدارند و نوازش میفرمایند و مبالغها خدائی میدهند .
قصه کوتاه با وجود تسلی دادن و دلیل و برهان گفتن همچنان ترسان و لرزان دیدم لاکن
مردم ترکستان وجود سردار عالی تبار را چون اکسیر عظیم غنیمت شمرده در فرمانبرداری
شان سر را قدم می ساختند و از حضورشان خورسند بودند و با انصاف و با مروت میدانستند
و زیست و زنده گی ترکستان را بخود و خود را به ترکستان دیدن غنیمت شمرده بحکومت
بنده گان عالی خیلی خورسند و مسرور بودند اما در باب کابل و حضور شهریار بنده گان اقدس
چنان اسباب خوف درمیان بود که هرگاه نعوذ بالله شخصی را به شوخی میگفتند که شما را
بنده گان سرکار امیرعبدالرحمن خان خلدالله ملکه در کابل طلب فرمود فوراً لرزه در بدن
مذکور افتاده گویا خود را آمادهٔ مرگ میدانست و مرگ را ترجیح بزنده گی میکرد
و هرگاه بزعم مانع از رفتن میسر میشد مبلغ های کلی صرف جان خود می نمود و خود را
از رفتن کابل باز میداشت چنانچه یکنفر بشوخی مبلغی داد و دیگر یکنفر افسر بزرگ
اثر شنیدن رفتن کابل دست از حیات شسته ممات را اختیار کرد .
مختصر کلام هر گاه ازین فقره که در مدت هشت سال بسه صفحه جات
ترکستان رویداده و گذارش یافته و بظهور رسیده دفترها را از گذارش آن مملو سازم
و جزواً جزواً بنویسم و در قید تحریر درآورم عمر طویل و خاطر جمع و اسباب معیشت و فرحت
و خوشی میخواهد که همه اماده و تیار باشد تا به تندرستی تن به کونجکتابخانه نشسته
از همه غمها آسوده شب و روز بهمین فقره کوشیده تا شاید به فضل خداوند انجام پذیرد
من محرر کتاب هذا که سراسر گرفتار دق و دق بوده بهزار اشتغال روزگار گرفتار
در مان کهن سالی و جلای وطن و منت غربت گرفتار و پریشان روزگار و بار عیال داری
و کیسه تهی چگونه و چه نحو از عهدهٔ این کار بزرگ که گذارشات پادشاهان زبردست
و صاحب سلطنت افغانستان باشد برآمده میتوانم لاکن از هر خرمن خوشه بدست آورده
بحضور خردمندان دوران التماس عرضه داشت میدارم که از طریقه خردمندی و کمال
نکته رسی پی بمدعا برده مشت نمونه خروار بشمار آرند .
اکنون سر مطلب باز گردیم و سخن مختصر سازیم تا برخواننده و شنونده ملالی نرسد
باری مدت هشت سال رویداد و گذارشات ترکستان بهمین منوال گذارش یافت و تدبیر
جهانداری بکار برده شد لاکن تعجب در اینجاست که جمیع مردم ترکستان از سپاه
و فقراء و اغزم و اشراف و بزرگ و کوچک بخواب خرگوش رفته شخصی عیسی نفس
پیدا نشد که نطق این سخن را مینمود و راست را از دروغ فرق میکرد و شنیده را مطابق
بدیده میساخت و در بین حق و باطل تفاوت می داشت اضافه بران بعضی اشخاصی که از
کابل وارد ترکستان می شدند و مردم جویا میگشتند نامبرده چون بعضی محبوسان گنه کار
را در کوچه و بازار کابل دیده بود و یا شنیده داشت و یا کدام گنه کاری که سزاواری
جزا بحکم شریعت داشت و بجزای بدکرداری خود میرسید این را تظلم می پنداشت


پادشاهان متأخر جلد دوم
(١٦٧)
و اظهار می‌نمود هذا القياس سخن بدراز نکشد ازین گونه جزوی بیان‌های مردمان کدری
وسخن‌های مردمان رهگذر مردم وحشی طبیعت ترکستان رم کرده گرفتار وسوسه شیطان
بودند و درین تبلغ و بد تمیز نمی‌کردند. قضا قا بیکی شاعر می‌گوید:
عرباد که برخیزد گد بر سر گل ریزد
در همان حین که مردمان ترکستان در بین خوف
ورجا شب را بروز می‌آوردند و لحظه بلحظه خوف غالب می‌شد فرمانی از دارالسلطنه
کابل از حضور شهریار عدالت گستر سرکار امیر عبدالرحمن خان اسمی بندگان
سردار محمد اسحق خان رسید و جمیع افسران نظام و تمامی کارگذاران ملك را طلب
حضور فرموده بودند ازان سبب که خدمتگار و غیر خدمتگار وقابل وغیر آن منظور
حضور شد خدمتگار و کارداران که سزاوار احسان باشند از حضور نوازش ومرحمت
دیده مرخص خدمات خود شوند واشخاصی که سزاوار خدمت نباشند و از عهده خدمت
برآمده نتوانند از حضور معاف شده بجانب اوطان خود روند وچنانچه این امر در جمیع
شهرها فرمان شده بود ازین قضیه مردم ترکستان آگاه نبوده برعکس آن قیاس
کردند و برعکس فرمان مطلب را تقریر نمودند مردمان ترکستان یقین کردند و به تکرار
شنیدند که نیت سرکار اقدس اشرف در خرابی مردم ترکستان واضح است و می‌خواهند
که مردم ترکستان خصوص افسران کارگذار صاحب تدبیر را از ترکستان جدا کرده
دیگر نگذارند بعد ازان خرابی ترکستان را جایز دارند.
شعر
سخن شه بلند و میترسم
که مرا حرفی از دهان بچهد
لهذا ازین شنیعه و فرمان پادشاهی یکباره مردم ترکستان که وحشی طبیعت بودند از افغان
وازبك وترك و تاجيك از جانب دارالسلطنه کابل حضور پادشاه اسلام ناامید شده خود را بدامن
بندگان عالی سردار محمد اسحاق خان انداختند و التماس کردند که ما بندگان و خدمتگاران
را از خدمت خود جدا نکرده بنا به دولت خود از طریقه بنده وری محافظت دارید باری
سردار عالی مقدار که تدبیر را موافق بتقدیر یافت مردم را بعهد و پیمان کر دانیده
تسلی دادند و جواب فرمان سرکار را در تاخیر انداخته بفکر دور انديش بيك
خیال را بهر طرف جولان داده روز را بشب میرساندند و تدبیر می‌جستند اتفاقاً چندی
ازین فقره گذارش یافت که فرمان دیگر بعتاب سردار محمد اسمعیل خان رسید و مردم
ترکستان آگاه شدند از وحشی طبیعتی احوال شان دیگرگون شد و دانستند که سلسله
دوستی مبدل بدشمنی گردید و اتفاق کناره گرفت و نفاق پیدا شد خصومتی بازا رفته
انگیزان رواج یافت و سخن چینان را میدان حضوری پیش آمد و سخن چینی و فتنه انگیزی
را بکرسی نشانندند و بخرابی دولت طرفین کوشیدند و شب و روز در غمازی و فتنه انگیزی
کمر بستند و سخن بافی کردند چرا چنین نکنند قبل ازین در چند موضع بعرض خردمندان
نوشتم که شیوه افغانان نفاق است و نفاق را دوست میدارند خصوصاً که درین موقع از حضور سرکار
خوف کلی به مردم ترکستان دست داده بدم سخن چین که از پایه سخن بالا گرفته و فتنه
انگیزی خود را بدلیل و برهان با خوف بسیار بکرسی می‌نشاندند مختصر سخن هنوز روزی


(١٦٨)
چندی نگذشته بود که فرمان سیوم رسید و خود بندگان عالی سردار محمد اسحق خان را طلب حضور فرمودند و در فرمان امر و فرمان شده بود که بندگان اقدس بعنان خیر دولت را ملاحظه فرمودند که جمیع حاکمان ولایت وارد حضور شوند و درباره شان تحقیقات بعمل آورده شود جناب ارجمندی که برادر و فرزند و دولت شريك و باز وی بندگان سر کار است خواستم که با تفاق ارجمندی حکام ولایت را منظور فرموده در باره هريك بطریق خدمت گاری شان مصلحت دید آن ارجمندی انعام و احسان داده شود اضافه بر ان چندین سخن های مصلحت آمیز از امور سلطنتی بخاطر همایون بندگان سر کار خطور کرده که بزبان قلم سزاوراگفتن نیست زیرا که قلم محرم اسرار نمیباشد باید در خلوت با هم گفت و شنود نموده مطابق اینکجا بر قرار سازیم از جمیع امورات دینوی افضل اید که مدتی مدیدی گذارش یافت که با آن ارجمندی ملاقات و اصل نشده کلیه خاطر خواه بندگان اقدس شوق مند دیدار و مشتاق ملاقات است باید بزود فرمان عازم حضور لامع النور شوند که انشاء الله تعالی بعد از ورود ارجمندی بحضور سر کار در بین یکهفته سرشته ملك و نظام و امور سلطنتی بصلاح و صوابدید آن ارجمندی اصلاح پذیرد و زودتر حکام ولایت از حضور لامع النور بخلعت های فاخره سر افراز شده مرخص گردند و بامورات ماموری خود برسند خصوص آن ارجمندی که مامور ترکستان است و دشمن قوی همسایه دارند لهذا چون این فرمان در ترکستان رسید وگوش زد خاص و عام شد بعد از آن آشکار و هویدا گردید و شاه و گدا و خرد و بزرگ ترکستان دانستند که کشتی مردم ترکستان طوفانی شد ظاهر گردید و مشخص شد که نیت بندگان سر کار درباره مردم ترکستان بخرابی است و رفتن بندگان عالی سردار محمد اسحق خان بجانب کابل امید باز گشتن ندارد بهتر آنکه علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد باری چون رویه دار ترکستان بدین منوال قرار یافت بزرگان دربار و معتبران کار دار و افسران نظام و حاکمان ملك و مشران حضور اتفاق کرده کشکاش نمودند و پيك خیال را بهر جانب جولان دادند و یکی بدیگری گفتگو ها کردند و جواب و سوال ها نمودند عاقبت بندگان عالی و بعضی بزرگان حضور مصلحت چنان دیدند که با عیال و اطفال خاص و خدمت گاران با اخلاص ترکستان را واگذار شده بتدبیر نیکو فرار را برقرار اختیار سازیم و برخی معتبران دربار و خدمت گاران کاردار این تدبیر را زبون و ذلیل دانسته عرضه داشت کردند که این حرکت موجب زبونی و باعث بدنامی و خجالت است و از مردی و غیرت دور است مردان عالم چنین نکرده اند و مردی را با شجاعت قرین ساخته در مقابل دشمن شمشیر ها زدند و قتل ها کردند و نام خود را بمردی برآوردند و خود را بمردی آشکار ساختند بعد از آن تن بتقدیر الهی داده خواه فتح و ظفر و خواه غیر آن پیش آید پروردگار عالم مختار است و ملامتی وارد نمیشود اضافه بر آن مرگباه بدون از جنگ و جدل دست تهی بيك دولت روانه شویم البته سوال خواهند کرد که ولایت داشتید لشکر و توپ و توپخانه با همه اسباب مکمل البته موجود بوده و همسر سر کار امیر عبد الرحمن خان مشهور بودید سبب چه شد که بدون از جنگ و جدل با کمال بی غیرتی


پادشاهان متاخر جلد دوم
(169)

دست از همه باز داشته فراری شدید ظاهر است که بدولت بیگانه اعتباری باقی نخواهد ماند
پس در این صورت بهتر آنست که مردی را از دست نداده رجوع بجنگ آریم و مقدمه را
پیش گیریم هرگاه از فضل خداوند فتح و ظفر یابیم فهو المراد و هرگاه تقدیر نباشد
و شکست پیش آید و فتح نکنیم بعد از ان بهر دولت که رو آریم هیچ ایرادی نداریم و ملامتی
رو نمی دهد زیرا که عنان اختیار در قبضهٔ اقتدار پروردگار است لهذا سخن طول کشیده اما محرر
کتاب چاره ندارم سخن تاقت افتاد و کلیه مطلب در اینجا است باید و شاید رویدادی که
روداده بی‌کم و کاست تحریر شود تا اصل مطلب ظاهر گردد بهر حال سخن را کلیهٔ اشخاص
حضور بندگان عالی سردار محمد اسحق خان پسندیدند و رجوع بهمین اراده نمودند بعد
ازان شب و روز بتدارک لشکرکشی و تهیه و انجام سپاهی‌گری شدند و در تدارک سفر
سعی بلیغ بکار بردند اما ابتدا فکری و تدبیری که کردند و بکار بردند این بود که
بقرار سابقه بحضور سرکار والا تبار هفته دو عریضه می‌فرستادند و در عریضه بحضور
بندگان اقدس عرضه داشت می‌کردند که حسب الامر عازم حضور فیض ظهور می‌باشم
و باعث بعض سررشته تارتقی معطل بوده عنقریب بامید خداوند انجام کرده شرفیاب حضور
می‌گردیم و دیگر تدبیری که پیش آوردند این بود که جمیع سرحدات را آدم‌های قابل
هوشیار مامور فرمودند از سرحدات دارالسلطنه و آبدان پنکی از بغل ماتیرغمان آباد
و جانب هرات و هزارجات بهر سرحد حکم شده بود که از ترکستان احدی را نگذارند که
طرف کابل و خان آباد و هرات و هزارجات بروند و قطعا واگذار نشوند که موجب
رسوائی خواهد شد و هرگاه از ان جانب اهالی و هر شخصی که عازم ترکستان شوند واگذارند
و مانع نگردند بگذارند که بفرسخ‌های عازم ترکستان گردیده مامور بیکارگی خود باشند
بعد از فارغ شدن سرحدات و بقید گرفتن آن راجع باتفاق گردیدند به ینشوال که
شادیان موضعی است مابین کوه نزديك مزار شریف که تخمینا از مزار شریف تا شادیان
چهار فرسخ می‌باشد و در تابستان جای سبز و خرم و خوش آب و هواست زیرا که تابستان
مزار شریف و بلخ هجده شهر الی تاشقرغان و ايبك حرارت هوا بسیار است بنا بر آن قبل
ازین بدو سال بندگان سردار محمد اسحق خان عمارت مختصری جهت استقامت تابستان
ساخته بودند در اینوقت بندگان عالی و بزرگان حضور مصلحت کرده قرار دادند که
عهدنامه را در شادیان باید انجام بدهند چنانیکه بندگان عالی با بزرگان دربار در
شادیان رفته جمیع افسران ملکی و نظامی را بحضور طلب کرده از طرفین عهد و پیمان
نمودند و کلام الله شریف را گواه احوال خود ساخته بکلام مجید دستخط و مهر کردند و اظهار
نمودند که بسرو مال مضایقه نداریم و تا زمان حیات سعی و کوشش می‌فرمایم شاید گوی
مراد را از میدان نبرد بربائیم و سریر آرای خطهٔ افغانستان گردیم و برتخت سلطنت
افغانستان حکمرانی فرمائیم لاکن شاعر می‌گوید

شعر
با خدا داده گان ستیزه مکن
که خدا داده را خدا داده است


(۱۷۰)
اوستاد دیگر می فرماید
این خیال است ومحال است وجنون
تا اینکه جمیع افسران جنگی وملکی در شاد یان ازعهد و پیمان وقسم فارغ شد ند
بعدازان افسران رامامور فرمودند که هريك از شما افواج خودرا بحضور جرنیل محمدحسین خان
که کمال بی کمالی بوی ختم بود قسم داده عهدنامه کنید و بزبان شان جاری سازید که بسر
ومال وجان دریغ ندارند ومضایقه نکنندو بزرگان ملکی را نیز امر شد که هر کدام فقرای خودرا
داخل قسم کرده عهدنامه گیرید چنانچه درمدت پانزده روز ازسیاه و فقرا جملگی عهدنامه نمودند
لاکن بچه منوال اسباب عهد نامه درترکستان پیش آمد وبرقرارشد گویا گدائی در کوچه
و بازار باقی نمانده باشد الا اینکه داخل عهدنامه شده بقرآن مجید وفرقان حمید دست ماندند
هرگاه شخصی اندك تجاوزمی کرد وتا خبر میشدند که سزا وار قتل و تاراج می شد
ناچار خودراداخل قسم می ساخت چنا نچه حبیب الله خان رساله دار برا درغرض بیگی
بحضور بندگان سرکار در وقت قسم کردن یعدیان مهر مذکوردرمزارشریف بمنز ل
مزبور مانده بود عذر آورد که بخانه مهرمین موجوداست بروم مزارشریف مهر خواهم کرد
حرفش منظور نشده بحضور لشکر بضرب چا نماری مقتول گشت از ین باعث خلقی بدون
وجه ازخوف وبیم خودراداخل عهدنامه می نمودند اکنون لازم شد که محرر کتاب شمه از رویداد
خود تحریرداردوسرمطلب بازگردم درجنی که حبیب الله خان رساله دار مقتول شد خوف
عظیمی با تحریر کننده رویدادپیداشد سبب اینکه در همان وقت که سردار محمداسحق خان
سر بشورش نهادعالیحضرت میرزا عبدالمجیدخان ازحضور سرکار والانبار بسردفتر مامور
ترکستان شد وفرمان امین نظام را بنام محررکتاب آورد و در فرمان مرحمت پادشاه قوی شوکت
نوشته بودکه شما خدمت گارقدیعی حضور پادشاه می باشیددرخدمات خودشایسته خدمت کنید
شما قدرملك دسترسی دارید بامیرزاعبدالمجیدخان اتفاق کنید و دفتر ملك ونظام را
فرق نکنیدباتفاق کارملك ونظام را انجام بدهید قضا را کار دیگرگون شد ومیرزا عبدالمجیدخان
را از حدود ايبك محبوس و اوآور دند ازین واقعه تحریر کننده کتاب خیلی ترسیدم
خوف کردم وبجان خودترسان بودم تا اینکه بحضور سردارعالی در شادیان بجهة قسم روانه شدیم
اول قضیه در بین راه شادیان پیش آمد اینکه در نزديك كوه شاديان فالیز خربوزه بود
از اسبان فرودآمده خربوزه بارفقاء تناول کردیم و نمازعصررا خواندیم وسوار اسپان شدیم
دوسه قدم گذشته ملاحظه کردم که نگین مهرا فتاده وبدستم نیست بحیرت افتادم وبغم فرورفتم
ورویداد حبیب الله رساله دار را بخود دیدم بفکرماندم عاقبت بخا طرم رسید که مهر دیگر
درخانه دارم رفقاء را درهمان زمین معطل کردم وخودیجا نبمزار شریف روانه شدم
اسپ می تاختم با وجود آنهم خوف داشتم که مهر مفقودی را بندگان عالی دیده و میشناسند
زیرا که بخدمات سرکاری مهر می کردم و منظور سردار عالی شده بود از تفضلات الهی
ازدنبال یکنفر بتاخت اسپ رسید وصدازد که مهر شما از بین ریگها پیدا شد آسوده برگردید
خیلی ازین مژده خورسندشدم و بدرگاه خداوندی شکر کردم وبرگشتم این بود که فردای
آن بحضوررفته سلام کردم امرشد که عهدنامه کنید محررکتاب عرض نمودم که بمن فرمان
سرکاروالا تبار از کابل اسمی امین نظامی رسیده ظاهر است که من خدمتگارحضور پادشاه میباشم


پادشاهان متأخر جلد دوم
(۱۷۱)
چگونه قسم می کنم سردار محمد اسحاق خان فرمودند که حرف شما را منظور نمی دارم
و شما را خدمتگار صادق می دانم اما باعث این فرمان ازین رهگذر است که آقامیر ابوالقاسم
در وقتی که عازم کابل شد در مصاحبات مذکور شما ذمه بردار شدید و جواب با صواب دادید
و آقای مذکور را از حمایات پاک برآوردید که سزاوار تحسین شدید امروز که آقا
میر ابوالقاسم بحضور پادشاه رتبه و منزلت یافت یقین بندگان ما اینست که شما را منظور
حضور سرکار نموده و خدمتگار بقلم داده از حضور سرکار اسمای شما فرمان و خلعت
حاصل کرده بمصحوب میرزا عبدالمجید خان فرستاد هرگاه بندگان عالی میدانست
که شما خدمتگار کابل هستید البته از عهدهٔ شما بطریق میرزا عبدالمجید خان برآمده
مبتوا نسبت حال آسوده خاطر بخدمات خود شایسته خدمت کنید و امیدوار نوازش
و مهربانی از حضور بندگان عالی باشید که نظر مرحمت درباره شما بسیار است ثانی
محرر کتاب عرض داشت کردم که هرگاه اجازه از حضور باشد حرفی بخاطر غلام خطور
کرده بشرط فرمان بمعرض حضور میرسانم از حضور امر شد بگو
عرض کردم که هرگاه مرحمت بندگان عالی صدق است بلفظ قسم یاد کنید
تا آسوده خاطر بخدمات خود غلام کوشم این بود که سردار عالی بحضور مردم قسم
یاد کردند و تحریر کشیده نغاب آسوده خاطر شدم و بطریق مردم قسم کردم و عهد نامه نمودم
اکنون قصه در از شد از مطلب سخن سازیم که رویداد بطول انجام یافت باری بعد از ان که از
امورات عهدنامه تمام شدند و فارغ گشتند روز جمعه از شادیان حرکت فرما شده
وارد مزار شریف گردیدند چون روز جمعه بود بروضه مبارکه شیرخدا نماز جمعه رفتند
لاکن در باب خطبه خواندن و نام امیری را بخود گذاشتن با وجود گفتگوی بزرگان
دربار و اعزه و اشراف مانع بودند و می فرمودند که نام امیری تعلق به دارالسلطنه کابل است
هرگاه خداوند مرحمت کرده و دریای تخت کابل رسیدیم آن زمان خطبه خواهیم خواند
مشران حضور را مطلب انکه باید خطبه خوانده شود تا اعتبار کلی بمردم حاصل گردد
چنانچه در وقت خطبه خواندن بدون چون و چرا لقب امیری را بزبان جاری کردند
و بعد از نماز مبارکبادی دادند و غوغای عظیمی در مزار که یادی بالاگرفت بعد از ان که
سردار محمد اسحاق خان اسم امیری را بخود مبارک داشت شخص مخبری را بالای
منبر بالا کردند که از زبان سردار مذکور سخن سرکند که ایها الناس وای خلق اله وای
شاه و گدا و پیر و برنا و خورد و بزرگ آگاه شوید و بدانید که مردم کابل از شاه و گدا و اعزه
و اشراف و بزرگ و کوچک و بزرگان دربار و مشران حضور بتواتر عریضه ها فرستاده
و بزرگان عالی را طلب دارالسلطنه کابل نموده اند چنانچه جمیع عرایضات شان بحضور
حاضر است امروز لازم افتاد که باید مع الخیر والعافيه عازم کابل شویم و بر تخت سلطنت
برقرار گردیم زیرا که قاعدهٔ از پدران بما باقی مانده اضافه بر ان هرگاه تغافل ورزیم
البته سردار محمد ایوب خان که در ملک انگلیس است امیدوار سلطنت افغانستان است
و بمیرات افغانستان را از دولت انگلیس خواهش می دارد هرچند زودتر حرکت فرما شویم بهتر
است و زودتر بمقصد میرسم و دیگر شما مردم ترکستان بدانید که بندگان ما بحضور سرکار
امیر عبدالرحمن خان تفاوت نداشتیم و وجود همدیگر بودیم اکنون که مع الخیر وارد کابل


(۱۷۴)
شدیم البته فرزندان بندگان اقدس نور چشم و نور دیده بندگان عالی است و از فرزندان خود بدرجه مکرم تر و عزیزتر میدانم اظهار کردن بندگان عالی بشمایان باعث آن است که گواه حال باشد و بحق شما را شاهد گرفته و انشاء الله تعالی بدو سه یوم از مزار شریف حرکت فرما می‌شویم و فرزند خود سردار محمد اسمعیل خان را بترکستان مامور فرمودیم که بطریق رفتار بندگان ما با شما مردم رفتار نیکو بدارد و باشما امر می‌کنم که در غیب بندگان ما اتفاق طلب نشوید و از نفاق دوری کنید و اتفاق را از دست ندهید و دوست دارید که موجب ترقی دولت ورضا مندی بندگان ماست اکنون شمارا بخداوند عالم سپردم امید وار دعای شما دایم الوقت میباشم خلاصه کلام بعد از بیانهای بسیار که محرر کتاب حاضر بودم و شنیدم لاكن خلص آنرا تحریر کرده والا سخن بسیار گفته شده اما سزاوار تحریر نداشت تقریر نکردم وواگذار شدم این شد که بندگان سردار محمد اسحق خان بعد از اظهارات مطلب نامزد ایمل دیوان شدند و نشستند و فوج فوج مردمان بحضور آمده مبارك بادی کردند و چهل و یکتوپ از بالاحصار مزار شریف شادیانه زدند و در تخته پل نیز جرنیل محمد حسن خان پنجاه و یکتوپ بصدا در آوردند بعد از آن امر شد که روز چهارم از مزار شریف حرکت فرموده در کورمار خیمه و بارگاه بر پا داریم چنانچه روز چهارم که ساعت يك پنداشته بودند از مزار شریف حرکت فرماشده در کوره ارسرا پرده ها زدند و لشکرها فرود آمدند لاکن سه روز دیگر بجهته بعضی امورات در کورمار توقف نمودند و قضا را اخبار وحشت انگیز از جانب میمنه رسید که لشکرهای میمنه که بگفته جرنیل شربت خان خیلی خدمتگار ونمك حلال حضور بندگان عالی بودند سر شورش برداشته بفتنه انگیزی پسر میر حسن خان والی از دولت ترکستان روگردان شده خود را بدولت هرات بسته بودند و جرنیل شربت خان که از طرف بندگان سردار محمد اسحق خان جرنیل وفرمان فرمای لشکر میمنه و اندخوی وسرپل بودند و در باب لشکر میمنه جرنیل مذکور بغار کمال خود چنان می پنداشت که گویا لشکر مذکور غلام زرخرید و مخلص با اخلاص بجانب ترکستان باشد و جرنیل شربت خان بعمر و و لشکر میمنه فرود بند ان او محسوب شود هفته نمی گذشت که اخلاص لشکر میمنه را جرنیل صاحب به عقل ناقص خود بمزار شریف بحضور بندگان عالی نمی فرستاد و توصیف بسیار نمی نمود عاقبت اخلاص لشکر میمنه ظاهر شد که جرنیل خود را که شربت خان باشد و از لشکر میمنه امید بسیار داشت محبوس کرده بعد از محبوسی بقتل در هرات رساندند و شرط اخلاص را بجای کرد ندوا فسران لشکر میمنه که قبل از آن در مزار شریف آمده عهد و قسم کرده و ایمن مرخص میمنه شده بودند در حدود پل چراغ واقعه لشکر را شنیدند لاچار معطل ماندند و بجهته لشکر میمنه نامه فرستادند لشکر مذکور با فسری نخواستند وجواب دادند که شما افسری با سردار محمد اسحق خان قسم کردید حق افسری بمایان ندارید چون افواج میمنه از شما افسران مسرورند بنا بران بحق و راستی سخن کردیم و شما را اطلاع دادیم هرگاه روانه میمنه شوید بطريق جرنيل شربت خان باشما افسران رفتار خواهم کرد و محبوسى بجانب هرات خواهم فرستاد اینست که حق رفتار نیکوی شما و نمك خوارگی خود را بشما ظاهر ساخته اطلاع دهی نمودیم اکنون بشما یان لازم که بدولت سردار محمد اسحاق خان سر را قدم ساخته خدمت کنید باری چون افسران لشکر میمنه از افواج خود مایوس شدند در پل چراغ چندی معطل ماندند و مدتی در آنجا بودند.


پادشاهان متاخر جلد دوم
(۱۷۳)
پادشاهان متاخر ١٠٠
گاهی در بارهٔ لشکر میمنه تدبیر می کردند که شاید بجنگ آیند و گاهی اندک کر و فری کرده جنگ می‌نمودند مقصد از تصرف کردن شهر میمنه وفریب لشکر بود میسر نشد و تقدیر مقابل تدبیر نیفتاد تا وقتی که خبر شکست سردار محمد اسحاق خان رسید و کار بوقلمونی بوقلمون تر شد و افسران لشکر میمنه که در پی چراغ روز شمار بودند متحیر ماندند و چاره بجز از فرار بخود ندیدند عاقبت از عیال و اطفال خود که در میمنه بودند دست برداشته فرار را بر قرار اختیار کردند مختصر کلام چون کار میمنه بخرابی رسید گويايك رکن سلطنت ترکستان برباد شد بعد از آن سردار محمد اسحاق خان با بزرگان دربار کنکاش نمودند سردار محمد اسماعیل خان که سردار سالار لشکر ترکستان بودند و تا آنوقت برکاب بندگان عالی در جمیع کارات نظامی مامور خدمت بوده خدمات شایسته می کردند بمصلحت دید بزرگان حضور و در باریان نزديك و دور واپس مقرر حکومت ترکستان و سرحد داوی ولایت مذکور گردیدند هرچند که قبل از اینهم امرعالی متعالی چنین بود مگر سردار اسماعیل خان قبول دار نمی شدند و خواهش لشکر کشی و تقابل شدن بالشکردشمن را داشتند چنانچه از ذوق و شوق تقابل شدن با دشمن لحظه آرام نداشته جنگ جویا و جنگ طلب بودند در این وقت که قضیه خرابی میمنه رسید و امر بندگان عالی شد که در ترکستان استقامت فرمائیده متوجه امورات ملك و باخبر سرحدات راه کابل و راه هزارجات و هرات بوده لحظه تغافل نورزند و شرط احتیاط در بارهٔ ملک و سپاه بجا آورند و در باره لشکرهای میمنه و تصرف کردن شهر مذکور شب و روز ساعی باشند و کوشش کنند تا شاید بفضل خداوند و تدبیرات نیکو اصلاح پذیرد و افسران خودرا قبولدارند و ازین کردار ناصواب خود پشیمان گردند و سر در خط فرمان دولت ترکستان نهاده خدمات شایسته نمایند خلاصه سردار اسمعیل خان بنا بر امر پدر باوجود یکدورت و خفقان واپس عازم مزار شریف گردیدند اکنون سردار محمد اسماعیل خان باهزار گیر و دار و جنگ وجوش چهار اطراف که جانب هرات و میمنه هزارجات و دره صوف باشد بگذارید تا بقدر قوه وقوت لشکر قلیل مقدمه نماید وزدوخورد بدارد .

چند کلمه سخن از لشکر کشی و گذارشات سردار عالی مقدار سردار محمد اسحق خان وجانب خان آباد رفتن با افواج خونخوار شنوید
لهذا بعدازان که سردار محمد اسمعیل خان عازم ترکستان شدند ثانی بامر سردار والا تبار سردار محمد اسحق خان روز پنجم از منزل کورمار حرکت فرموده یکشب در منزل نایب آباد فرود آمده روز دیگر وارد تاشقرغان گردیدند و سه روز دیگر در تاشقرغان بجهة بعضی امورات لشکری وتقسیم جباخانها در هر فوج و اندك شکست و ریخت باقی مانده مرکباء باشد معطل شدند روز چهارم که سرشته کلی لشکری و امورات جزوی و کلی انجام یافت نماز پیشین از نمازگاه تاشقرغان کوچیده از راه آبدان عبدالخان ازبك عازم روانه خان آباد شدند در آنوقت حکومت خان آباد و قطغن و بدخشان بدست سردار عبد الله خان


(١٧٤)
پسر عبدالرحیم خان طوطی بود وازحضور بندگان پادشاه عدالت گستر سرکار امیر
عبدالرحمن خان فرمان فرمای ولایت مذکور بود و با کمال استقلال حکومت داشت لاکن دران
موقع خودسردار عبدالخان حسب الامر و فرمان سرکار عازم دارالسلطنه شهر کابل
حضور پادشاه قوی شوکت شده بودند در حدود خنجان رسیده خبر وحشت انگیز لشکرهای
ترکستان کوشزد سردار مذکور گردید و از ورود بندگان عالی سردار محمد اسحق خان که
با لشکرهای بی کران بجانب خان آباد روان اندکما حقه اطلاع یافتند از شنیدن اینواقعه
جان سوز متفکر و پراکنده شدند بعد پنچنفر افسران و بزرگان حضور خودرا جمع کرده
مشورت کردند عاقبت مصلحت چنان برقرار شد که از خنجان حرکت نکنند زیرا که رفتن
خان آباد هر چند بسرعت باشد ممکن نیست و دشمن گلوگیر رسدہ دو کار باید کرد
یکی بحضور بندگان سکندر شان دارا در بان سرکار امیر عبدالرحمن خان عريضه
بسرعت بايد فرستاد و کماحقه عرضه داشت باید کرد تا از حضور لامع النور زودتر معالجه
شود ويك خط ديگر بجهة افسران خان آباد بايد فرستاد تسلی دادشود که از تفضلات
خداوندی بندگان سر کار اقدس الحمد لله والمنه به تخت خسروی بکمال صحت مندی
آسوده وبرفراز عنقریب از چهار جانب دریای لشکر خونخوار بامر بند گان سرکار
چون موج دريا میرسد ودشمن خودرای را که نمك ناشناس برخواست و بحضور پادشاه
اسلام بی ادبانه حرکت کرد بفضل الهی و با قبال شهنشاه اسلام پناه چنان سرزنش کرده
قرار دشت ادبار بدارد که بیاد کار باقی بماند امروز از طریقه مردی ومردانه گی بهر
صیغه و بهر تدبير كـــه مصلحت وقت را میدانید خودداری نکنید و مزدی را از دست ندهید
تا بحضور پادشاه قوی شوکت نام نيك حاصل کنید وسزاوار رتبه ومنزات گرديد ظا هر
است که اینطریقه رویداد گاه گاهی اتفاق می افتد و زود می گذرد و خوشا با شخاصی که نام
بمردی بر آورده حق نمك بجا آرد ونيك نامی حاصل خود سازد مختصر کلام لشکریان آباد
حرکت کرده با شوکت و دبدبه مکمل ومسلح باستقبال لشکر ترکستان در لب دریای قندوز
فرود آمدند و خیمه و بارگاه برپا کردند و انتظار ورود دشمن بودند و بجنگ مر دانه
کمربسته داشتند اما ازین حادثه بی خبر که بندگان سرکار ترکستان قبل ازین در اوایل
شورش شخص ناشناسی را بلباس فقیر با فرمان های بسیار که همه مشتاقانه و وعده های بــی
کرانه که بیکی امید شیر خدا شد به جهة افسران لشکر و سپاهیان بی حدو
مروکار کستان ملك وسرشته داران ولايت فرستاد هر یکی را جداگانه نوازش وامیدواری های
بسیار در فرمان درج نموده امیدوار ساخته بودند واز طرف افسران خان آبا دی کلیه
امیدواری داشتند در حینی که لشکر از ترکستان بسرعت باد و برق
آبدانهـــای عبـدالله خان را طی کرده از کوتل فرود آمد ند
نزديك دريای قندوز رسیدند افسران لشکریان آبادو حاکمان ولايت مذکور بعضی اشخاص
که داخل فرمان نبودند و از قضیه فرمان وزبان دادن افسران خان آبادی خبر نداشتند
اراده حرکت و بنای مقدمه کردند چون وارد لشکرگاه خودشدند نقشه را دیگر فهمید ند
و کار را ديگر گون دیدند و آنگاه برای شان ظاهر شد و لشکر خان آباد را را جمع
به جانب لشکر ترکستان دریافتند وواقف شدند که فرمان سرکار ترکستان بلشکر


پادشاهان متأخر جلد دوم
(١٧٥)

خان آباد تاثير کلی بخشیده و از دولت پادشاه قوی شوکت روگردان شده و در جاده شك
خرامان قدم زده اند و بدولت ترکستان گرویده اند باری هر دو لشکر در مقابل همدیگر
فرود آمده یک دریا فی مابین فاصله بود چون روز قریب به شام عصر رسیده و تا آنوقت
دو مرتبه رفت و آمد فيما بين طرفین شده بود بعد یکنفر شخص معتمد و رموز فهم شیرین زبان
با كلام الله شریف در لشکر کته خان آباد فرستاد اول شخص مامور از جانب سرکار
ترکستان دستخط و مهر و عهد نامه با فرمان برای لشکر خان آباد ظاهر کرد و بحضور افسر
وسپاهی سراسر فرمان را به آواز فصیح خوانده و تمامی افسر سپاهی بچشم سر ملاحظه
فرمودند بعد ازان کلام الله شریف را بر آورده از افسر وسپاهی بقرآن خداوند دست مانده
عهد و پیمان نمودند چون دشمنی بدوستی مبدل شد و از تدبیر نیکو نفاق باتفاق انجام یافت
هردو لشکر با هم متفق شدند و فردای آن هر دو لشکر از آب دریا کوچیده وارد خان آباد
گردیدند وسرا پرده و بارگاه افراسیابی بر پا کردند و آسوده و برقرار نشستند گویا پای
تخت جمع قطغن و بدخشان خان آباد بود که به تصرف درآمد بواسطۀ آن دیگر جاهای
قطغن بمل خوست و اندراب، بغلان ، غوری خنجان و غیره فرمان بردار و مطیع و شاد گردیدند
بعد ازان از اسباب دولتی که در خان آباد بود از خزینه و دفینه و جباخانه وغیر ذالك چه
از بندگان سرکار واژ سردار عبدالله خان که موجود بود بتصرف دولت ترکستان درآمد
درینوقت جرنیل سیدال خان که در بدخشان جرنیل افواج آن حدود بودند در شقنان استقامت
داشتند با وجودیکه در اول مرحله زبان داده بودند درین فرصت که باید و شاید بسرعت
درخان آباد میرسیدند تاخیر کردند که سه فرمان سرکار ترکستان فرستاد امروز و فردا
گفته روزشمار بودند عاقبت نظر محمدخان رساله دار پسر جرنیل مذکور که خدمت حضور
بودند نامبرده را با فرمان تعجیل فرستادند و در فرمان درج کردند که تا اینجا باعث
تاخیر نمودن و بحضور نرسیدن از چه روست هرگاه اینچنین خیال بخاطر داشته بدرا بتداء
چرا بندگان ما را امیدوار نمودید و هرگاه غیر از ان است حرفی ندارد و بزودی حرکت
فرموده عازم حضور شوید که بندگان توقف با آمدن شما داریم وسفر خیریت اثر دارالسلطنه در
پیش است امید واریم که بسرعت خود را بدار احاطه شهر کابل رسانده بر قرار کردیم بهر
حال بعد از رسیدن فرمان مصحوب نظر محمد خان رساله دار جرنیل سیدال خان علاج دیگر نیافت
فورا حرکت کرده با يك پلتن وخاصه دار که در شقنان بودند به تعجیل تمام وارد خان آباد
شده چون قطره بدریا پیوستند اضافه بران افسران خان آبادی اشخاصی که بیعت کردند
و قسم خوردند از جمله خدمت گاران محسوب شدند و اشخاصی که ظاهر چیزی و باطن
چیز دیگری بنظر آمدند بعضی محبوس وبرخی به قتل رسیدند و دیگر سردار سیف الدین خان
نواسه عبدالوهاب خان که بامر و فرمان پادشاه افغانستان حاکم با استقلال غوری وخنجان
و خوست و اندراب و بغلان وغیره بودند در اول شورش سرکار ترکستان که بجهت فتح
خان آباد فرمانهای تسلی نامه فرستاده شد بجية سردار سيف الدین هم يك فر مان محت
آمیز فرستاد و ترغیب بجانب ترکستان فرمودند سردار سیف الدین خان مذکور بیکارمان
فرمان ترکستان از فرمان برداری بندگان سکندرشان پادشاه افغانستان سر پر تافت
و خود را خسر الدنيا. والآخره ساخت عاقبت بمراد خویش هم واصل نشد بهر حال وابسته