پادشاهان متاخره
افغانستان
جلد اول
تالیف میرزا یعقوب علی خافی


پادشاهان متاخر
افغانستان
جلد اول
تالیف میرزا یعقوب علی خافی


انتظار و همکاری
انجمن تاریخ که در روشن ساختن تاریخ افغانستان وظیفۀ بزرک
و با افتخاری بعهده دارد به همکاری اعضای معنوی و افتخاری خود
از سالیان درازی باینطرف مصروف تتبع و کنجکاوی است و در زمینه های
مختلف تاریخ مملکت اثار گران بها و قیمتدارى بپد آورده است.
انجمن تاریخ برای ایفای وظایف ملی به نحو بهتر به كمك وهمكاری های
مادی ومعنوی هموطنان احتیاج شدید احساس میکند .
با استقبال وخریداری وخواندن آثار منتشره انجمن گوشه ئی از مرام و آرزوی
ما بر آورده میشود . پس کتب انجمن تاریخ را بخرید و بخوانید وخواندن
اينها را به دوستان خویش توصیه کنید ویقین داشته باشید که با پول کمی
که برای خریداری هر کتاب می پردازید مارا برای چاپ ونشر يك كتاب
دیگر كمك وحوصله افزائی وتشویق میفرما ئید .
فهرست چند کتاب ورساله ئی که اخیر ا نشر شده و در خود انجمن
و پشاور بخای برای فروش حاضر است قرار آتی است :

كتب
قیمت فروش
فیض قدس
(٢٠) افغانی
مخبطات غزنویان
(٤٠)
رجال ورویداد های تاریخی
(١٥)
سرخ کوتل
(٤)
عروج بار گز ائىها
(١٠)
واقعات شاه شجاع
(١٥)
تیمورشاه درانی
(٢٠)
اکبر نامه
(٢٠)
درزوایای تاریخ افغانستان
(١٢)
نوای معارك
(٢٠)
لشکر كاه
(١٢)
منتخبات خلیلی
(١٥)


نشریه شماره (۳۴)
انجمن تاریخ افغانستان

پادشاهان متأخر افغانستان

جلد اول

نگارش

میرزا یعقوب علی خافی

مطبعه عمومی کابل
۱۵ جوزا ۱۳۳۴


توضیح
پادشاهان متاخر افغانستان شامل دو جلد است. جلد اول که در
٣٤٦ صفحه به مطالعه خوانندگان گرامی میرسد درسه باب و چندفصل
وقایع برجسته تاریخی را از زمان سلطنت امیر دوست محمد خان
تا اوایل سلطنت امیر محمد افضل خان شرح میدهد.


پادشاهان متاخر افغانستان

یازده سال قبل یک جلد کتاب قلمی بنام «پادشاهان متاخرین افغانستان» برای کتابخانه
موزه کابل خریداری کردم. این کتاب به قطع ربع تخته شامل ۵۳۰ صفحه است و قراریکه
از اسم آن معلوم میشود نسخه ایست تاریخی و برخی از وقایع عصر چندتن از پادشاهان متاخر
افغانستان را از امیر دوست محمدخان به بعد تا اوائل زمان امیرامیر حبیب الله خان شرح میدهد.
هفت سال بعد در موقعی که نسخه مذکور را به انجمن تاریخ خواسته و مقدمه طبع آنرا
در مجله آریانا فراهم میکردیم شاغلی احمدعلی محبی عضو انجمن تاریخ و مهتمم مجله
نسخه دیگری را به من معرفی کرد که من حیث صحافت و شکل پشتی و کاغذ و شیوه خط عین
نسخه موزه کابل بود و بعد از مختصر مطالعه معلوم شد که جلددوم پادشاهان متاخر میباشد
طبیعی کشف این جلد مسرت بی پایانی تولید نموده و فوری درصدد خریداری آن برای
کتابخانه موزه کابل برآمدم. غرابت پیدا شدن دو جلد تاریخ پادشاهان متاخر افغانستان
در فاصله چند سال در کابل و داخل شدن هردو جلد در کتابخانه موزه وقتی خوبتر احساس
میشود که فهمیده شود نسخ مذکور در خارج افغانستان در سمرقند بقلم یکنفر از فراریهای
زمان سردار محمد اسحق خان نوشته شده است. مولف کتاب که خودش شاهد واقعات بوده
و واقعات او را به خارج سرحدات پرتاب نموده کسی است بنام میرزا یعقوب علی ولد احمدعلی
خافی باشنده محله چنداول شهر کابل. قراریکه مندرجات این دوجلد کتاب شهادت میدهد
مولف و پدرش هردو در سلک مامورین سرداران افغانی شامل بوده و در کشمکش های داخلی
که متاسفانه بعد از عصر امیر دوست محمدخان تا اخیر سلطنت امیر عبدالرحمن خان به کرات رخ
داده است هرطرفی کشانیده شده اند.
پدر مولف در جوانی مدتی در زمره مامورین نواب عبدالجبارخان برادر امیر دوست محمدخان
بود سپس اتالیق عبدالغنی خان پسر نواب و داماد امیر مذکور شد. ازین تاریخ به بعد
میرزا احمدعلی خان و پسرش مولف کتاب با خاندان شاه آغاسیها ارتباط ملازمت پیدا کردند
چنانچه پدرش به رتبه ده سواری نزد سردار شیر دل خان و خودش به حیث
پیش کار و منشی به معیت سردار شیردل خان سالیانی گذرانیده است.
این پدر و پسر هر کدام در عصر و زمان خود در جنگ ها و کشمکش های سرداران افغانی
که خود با طرفداری یا مخالفت تابع امیال امیران بودند در میدان های مختلف شامل بودند
چنانچه بطور مثال پدر را در جنگ جلگه به معیت شاه آغاسی شیردل خان در مقابل
سردار محمدشریف خان پیشدار سردار محمدامین خان می بینیم و پسر را در رکاب شاه آغاسی
شیردل خان به طرفداری امیرشیرعلیخان در شش گاو در جنگ معروف زنه خان در مقابل
سردار عبدالرحمن خان پیشدار امیرمحمد اعظم خان مشاهده میکنیم. چون جنگ مذکور
به فتح امیرشیرعلیخان و شکست امیر محمداعظم خان و فرار سردار عبد الرحمن خان تمام شد
مؤلف به سر و سامانی میرسد و به دربار راه پیدا میکند. خلاصه بعد از چندی گاهی در بلخ

پادشاهان متاخر، مؤلف سید امان الله ح معروف | احمد علی محمد از جعلی یوم ۲۳ ر ۳ ۱۳۲۴.


جزء مامورین سردار محمد اسحق خان دیده می‌شود و گاهی هم در میمنه جزء مامورین
دربار نایب محمدعلم خان معروف والی آنجا تقرر می‌یابد تا اینکه ورق بر می‌گردد
و امیر عبدالرحمن خان سردار محمد اسحق خان را شکست داده منهزم می‌سازد و مولف جزء
ملتزمین او فراری می‌شود و در شهر سمرقند متوطن می‌گردد .
مولف در سال ١٢٦٧ در کابل متولد شده و بار اول در سال ١٣٠٧ یعنی در عمر
چهل سالگی در حالیکه جلای وطن وی را خیلی دلگیر و افسرده ساخته بود برای وقت گذرانی
متوجه مطالعه کتب و تحریر شده و قراریکه از نسج مولفه او بر می‌آید قبل ازینکه به نوشتن
تاریخ پادشاهان متأخر افغانستان اقدام کند. آثار دیگری یکی بنام (رویداد) که حاوی
شرح حال شخصی او تا عمر ٤٨ سالگی بود تحریر داشته و کتاب دیگری هم در باب جنگهای
سردار محمد اسحق خان و امیر عبدالرحمن خان برشته تحریر در آورده که متاسفانه فعلا
از آنها سراغی نداریم تا اینکه در سال ١٣٢٥ به نوشتن اثری شروع میکند که اینک جلد اول
آنرا تقدیم خوانندگان گرامی می‌نمایم .
دو جلد کتاب پادشاهان متأخر افغانستان بصورت مجموعی شامل ١٠١٢ صفحه است (جلد اول
دارای ٥٣٠ صفحه و جلد دوم شامل ٤٨٢ صفحه) که به هفت باب و شانزده فصل تقسیم شده
و هر باب شرح حال و گذارش و اقدمات يك تن از پادشاهان دورۀ محمدزایی ١-
امیر دوست محمد خان ٢- امیر شیرعلی خان ٣- امیر محمد افضل خان ٤- امیر محمد اعظم خان ٥-
سلطنت دوم امیر شیرعلی خان ٦- امیر محمد یعقوب خان ٧- امیر عبدالرحمن خان را احتوا میکند.
مولف پادشاهان متأخر افغانستان که اصلا مورخ و نویسنده نبوده و کمتر سواد داشته
و تجربه و سرد و گرم روزگار بهترین معلم او بوده با اسلوب ساده و ذهن بسیط در گوشه انزوا
و جلای وطن در حالیکه از قهر و لطف معاصران بدور افتاده بود به تحریر خاطرات خودش
پرداخته و تا حد زیاد از حسد و بغض ، خویش را برکنار داشته و آنچه از نظرش گذشته راست
و صریح و با پوست کنده بزبان محاوره بر روی کاغذ آورده است، لذا در میان چند نسخه
محدودی که راجع به وقایع و گذارش دورۀ محمدزایی داریم کتاب پادشاهان متأخر
افغانستان بس مغتنم میباشد و بنابر بعض جهات بر آنها مزیت دارد و چون روان و عام فهم نوشته
شده به ذهن خواننده خوب تر می‌نشیند.
مولف در اخیر جلد دوم از بعضی واقعات سالهای اول دورۀ سلطنت امیر حبیب الله خان و عفو
عمومی فراری‌های هندو ترکستان که در عصر پدرش تبعید شده بودند صحبت میکند ولی
قراریکه از صفحه اخیر کتاب بر می‌آید این جلد هم در سمرقند خاتمه یافته است لذا
معلوم میشود که خود بعد از عفو فراری‌ها به وطن مراجعت کرده یا خیر، احتمال دارد که بعد از
فراغ از تألیف مجلدات با کتابهای خویش پس به کابل آمده باشد.
چاپ متن جلد اول این نسخه از طرف انجمن تاریخ در شماره ١١٩ سال ١٣٣٠ مجله آریانا
شروع و مدت (٣١) ماه دوام کرد. موازی با مجله (٥٠٠) نسخه علیحده هم بطبع رسیده که
اينك امروز بدسترس خوانندگان گرامی گذاشته میشود و جلد دوم به همان روش سابق
در مجلۀ آریانا و علیحده چاپ خواهد شد . ٢٨ ثور ١٣٣٤
احمد علی کهزاد


بسم الله الرحمن الرحیم
پادشاهان متاخرین افغانستان
حمد بیحد وثنای بی عدد وسپاس فراوان صمد ستار کن آسمان وقطره باران و برک
درختان و ریگ بیابان مر آنخدائی را که یگانگی صفت اوست. کریمی که خلاق زمین و زمان
ورحیمی که آفریننده انس و جانست. زبان بنی نوع انسان از اظهار و اذکار صفت وستایش
آن مقصر و معدوم پس انسان بیچاره که آفریده ومخلوق اویند ودر جنب قدرت کامله
حضرت او از ذره کمتر وبی مقدار تراست کجا یارای آن دارد که زبان هیچ مدان خود را
بستایش وسپاس پرور دگاری که بيك لفظ « کن » تمام موجودات و مکنونات را از ورطة عدم
بعرصة ظهور رسانیده معطر سازد.
مکس کر بماوای عنقا پرد بکنه کمالش خرد پی برد.
غایت عقل عقلا در مبادی اشراق جلال وی حیرتاست اکنون هیچکس مباد که در عظمت
ذات وی اندیشه کند تا چگونه هست و چیست و هیچ دل مباد که بك لحظه از عجایب صنع وی غافل
ماند تا هستی وی چیست؟ باری شناسد که همه آثار قدرت اوست و همه انوار عظمت اوست و هر
چه هست ازوست و همه بدوست بلکه خود همه اوست زیرا که محقرترین قدرتی از قدرت های
اواینکه بساکدایان خاکنشین که از کثرت حقارت بنظر احدی نمی رسیدی از فیض نظر
مرحمت فیاض او بعراوج وسریر سلطنت عظمی رسیده وبسا سلاطین عظم الشان که از کمال
ترقی جاه وجلال گدایان بی نام ونشان را بنظر نمی آوردی بخارستان مذلت هم سنگ
خاکساران بی سروپا گردیده زیرا که همه قوت وتمامی ذلت مرذی روحی ازخوان نعمت بی
پایانش بهره ور و روزی خوربوده ومی باشد:
علیم زمین سفره عام اوست در این خوان یغما چه دشمن چه دوست
فاما هر کسی از اهل جهان وموجودات علوی وسفلی بنوعی پی بذات وافی صفات او برده
و بقدر حوصلة خود از خوان احسان بی کرانش بهره گرفته وهیچ جوینده ازین در نرود
بی مقصود .. پس از حمد حضرت ایزدمنان ودرود بر محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم که سید پیغمبرانست
ورهبر ورهنمای مومنان است وپیدا کننده راه شریعت است که اگر بركت قدم او نبودی
راهدین ازخاشاك كفر پاك نگشتی واگر هیبت دست او نبودی قبای ماه باوج فلك چاك نشدی آن
مقتدای زمرۀ حقیقت و آن پیشوای لشکر طریقت و آن نگین خاتم جلال و آن جوهر عنصـر كمـال
صلوة الله عليه و آله وعلى اصحابهم المقربين . اما بعد چنین گوید بنده گناه کار درگاه خداوند
كريم ورحيم . العبده ذلیل میرزا یعقوب علی ولد احمد علیخان قوم خافی محله چنداول ساکن


جلد دوم
(۲)
نظم
مبارك ای هنرمندان که امروز
مهیا، سرمه اهل نظر شد
زهی مجموعه فرهنگ و دانش
که در عالم ز مقبولی سمر شد

مختصر سخن بعد از انکه بسرعت خداوند صاحب تاج و تخت افغانستان گردیدند این بود که پنج روز مردم کابل از سپاه و فقراء بولك بولك فوج فوج بحضور آمده مبارك باد میکردند و بازمی گشتند تا اینکه روز جمعه در مسجد جامع جمع آمده نماز جمعه را بادا رسانیدند بعد ازان خطیب بالای منبر برآمده خطبه را بنام نامی سرکار اشرف اقدس امیرمحمد اعظم خان خواندند وسکه دولت خداداد افغانستان را بنام نامی شان زدند چون از همه امورات سلطنتی فارغ شدند بعداران روزی چند بعیش و عشرت و کامرانی بر تخت فیروز بخت نشستند و داد عیش و کامرانی دادند اکنون سرکار ذوی الاقتدار ممالك كشتر سر کار امیر محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان را بدار السلطنه شهر کابل بگذاریم چند کلمه سخن از رویداد امیر شیر علیخان شنویم زیرا که گرفتار چرخ فلك است لهذا قبل ازین تحریر شده بود که سرکار اشرف به امر سردار فیض محمدخان از لاچاری در حدود پنجشیر در لشکرگاه توقف داشتند وقت ازانی که سردار فیض محمد خان پیش جنگ شده در قلعه اله داد خان مقابل سردار خداداد سردار عبدالرحمن خان بجنگ رفتند و سر کار امیر شیر علیخان را در بونه معطل کردند سرکار والا باوجود خرابی و شکست پی درپی که دیده بودند باز هم شیر شرزه را بنظر نمی آوردند ازین جرأت سردار فیض محمد خان بسی کدورت آمیز شدند زیرا که این چنین زبونی را بعمر ندیده واصلا بخود قیاس نمیکردند بنابران غریق دریای حیرت بودند و بهر جانب بيك خیال را جولان میدادند لا کن راه چاره را مسدود میدیدند عاقبت بخنده شدند و شکر کردند بدرگاه خداوند و تضرع نمودند بعد فرمودند . مصرع.

دمرد زیرك چون بدام افتد تحمل بایدش : باری بعد از فکر بسیار بصوابدید خدمتگاران حضور که همه فسائی بودند در لشکرگاه باتفاق قلیلی لشکر باز ماندند لاکن بعد از فرصتی که تحمل کرده بودند به یکباره جنون بر طبیعت سرکار مستولی گردید از جای جستند با همین لشکر قلیل بجانب قلعه اله دادخان بسرعت روانه شدند با وجودیکه از نیت فاسد سردار فیض محمدخان کماحقه می دانستند اما طاقت زبونی را سزاوار شأن وشوکت خود ندانسته مائل بجنگ شدند در نیمه راه رسیده بودند که قضیه قتل سردار فیض محمد خان با شکست لشکر شنیدند و شکست خورده را ملاحظه فرمودند از مشاهده این احوال متفکر مانده گاه از کج رفتاری فلك می خندیدند و گاه غمگین می شدند و افراد شاعر را در باره سردار فیض محمد خان خواندند .

فرد
دهقان سال خورده چه خوش گفت با پسر
کای نور چشم من به جز از کشته ندروی

خلاصه کلام ساعتی توقف کرده با خاصان حضور مشوره کردند و فرمودند که تدبیر اینکار چیست سرکار والا را بخاطر می رسد که با همین لشکر قلیل ولشکر شکست


(٢)

جلد اول

ملاهل بخشیده اندو خاک حسرت بر سر خود ریخته واز جور فلک کجروانه واز درد فراق
در اضطراب و از خانمان آواره واز اهل وعیال کناره گیرند ترابچه پیش آمده واز بهرچه
این همه غوغا می دارید هر گاه صحبت ورفقامی خواهید موجود است و باشما مهیاست، رفیقی
بهتراز کتاب نمیباشد که خلل پذیر نیست اکنون شیشه خیالات باطل را بسنگ تفرقه چون
حال پریشانی خود واهالی مردم بلا کشیده افغانستان متفرق و پراکنده ساخته عنان توسن
بیان را در میدان بلاغت بجولان در آورده فقره چندی از واقعات و گزارشات پادشاهان
متاخرین افغا نستان وشمه از گردشان فلک کج رفتار و برخي از شعبده بازی های چرخ
شعبده باز بر سبیل یاد گار بجهت بعضی دوستان روحانی ورفیقان جسمانی در قید تحریر
وترقیم در آورید و نام نیکودر عالم گذارید خلاصه کلام چون روشنی از عالم غیبی بدل
تابید وخیالات باطل پراگنده و باطل شد عده توجه گزارشات پادشاهان متاخرین افغانستان
شدم لیکن پيك خیال را بهر جانب جولان دادم و تن ضعیف خود را در مقابل این کار بزرگ
بمیزان ادراك سنجیدم و بنظر بسی دشوار افتاد زیرا که خود را نعرف وزلیل شمردم
ودانستم که خیلی دشوار است بدل گفتم ای تن لاغر و ضعیف مگر سخن استاد به نظرت نرسیده

فرد

ترسم نرسی بکعبه ای اعرابی
کین راه که تو میروی بتر کستان است

قضارا هنوز این سخن بدل گذارش داشت که بار دیگر ازعالم غیبی وقدرت کامله
خداوندی رقعه نی روشنی بدل افتا دوقوی دل شدم، گویا شخصی بزبان فصیح بیان می داشت
که ای نادان دون همت دل قوی دار و وسوسه را از خود دور دار و تکیه برضدا برالهی
کرده کاری را که پیش گرفته ای کمر بمردانگی ببند و کوشش کن ورجوع بداو ومدد
از خدا بدان ثبوت وولایت سلب فرما که کلید جمیع کشایش عالم اند لہذا بمجردی که الهام
غیبی بدل رسید و روشنی بظهور پیوست و بدن ببالید بخود قیاس کردم کویادر قبال این
کار بزرگ که پیش گرفته ام چنان پنداشتم که بعون الله تعالی بزمای اندک انجام بدم بهاي
از خر مندی وفرحت برخواسته دور کعت نماز شکرانه بدر گاه خالق یکتا یگانه اداء نمودم
پس التجاء با فضل انبیاء وسید اوصیاء نمود، زبان عجز عرض کردم کای فخر عالمین وای سید
کونین وای گزیده کردگار وای آنکه از طفیل قدوم فیض لزومت (ص) مخلوقات عالم امکان
و خاشاك كفر نجات یافته بسر منزل صدق وصفا که فراخنای اسلام است واصا گردیده امیدوارم
که در این کارغریق لجه حیرت مدد فرمائی که از برکت اسم مبارك تان که بر بان جاری است
و بدل روشنی تا بیده توفیق دماغ نوشتن و توفیق انجام یافتن وتو فق حق نوشتن عطا فرمائی
واین جز ضعیف را از ین دریای بی پایان بدستگیری بساحل نجات که انجام یافتن توار یخ
است بر سانی تا نام نیکو در عالم گذارم مختصر کلام بعد از عجز و التجاء که بسرور کائنات
وخلاصه موجودات وسید اوصیاء نموده فاتحه کردم بعد بتوفیق خداوند کریم و رحیم ونیت
کامل در بالای اینکار بزرگ که تواریخ پادشاهان متخیرین افغانستان است کمر بستم
و باشکسته و قلم بدست گرفتم در جوییه تحریر کتاب نمودم در آنوقت سنه یکهزار و سیصد و هفت هجری بود
که راجع بکارشدم بخاطرم خطور کرد که مبادا یکباره از عهده تحریر و تقریر آن بر آمده
نتوانم و پای امیدم درین راه لنگ شود از شمار قافله بازمانم و بسر منزل مقصود نرسم زیرا


(٤)
که کتاب الفاظ پیوسته میخواهد تا بهم دیگر ربط پیدا کند و آسمان ریسمان نشود و موجب ایراد نگردد چنانچه شاعر میگوید :
این راه که تو سر کرده ای از مغروری
ترسم که بمنزل نرسی از دوری .
باری بعد از فکر بسیار مصلحت چنان دیدم که اول کتاب مختصر تحریر دارم و خود را درین کار آموزیده سازم که از عهده اینقدر کار بزرگ برآمده میتوانم یا خیر چون در قبل ازین رفقای جانی و دوستان روحانی از محرر کتاب خواهش نموده بودند که مقدمه سردار محمد اسحق خان را بناصر کار اشرف اقدس امیر عبدالرحمن خان و شرح رویداد و گزارشات شان را کتابی باید ساخت لهذا فکر کردم که در این باب دو مدعا حاصل میشود یکی امتحان خود محرر کتاب وسرشته بدست آمدن دروم امر رفقة بجا آوردن ، بد کتابی تحریر کردم که اصل کتاب از زوال سلطنت دوم بارة سرکار امیر شیر علیخان و آمدن فرنگی در کابل و محبوس نمودن امیر محمد یعقوب خان و ابتدای سلطنت شهریار عدالت گستر سرکار امیر عبدالرحمن خان و بعضی رویداد و واقعه تا عمروزمان آن تا خاتمه آن که مقدمه سردار محمد اسحق خان با لشکر ظفر اثر سرکار امیر عبدالرحمن خان در حدود غزنی گت نوابغ تاشقرغان و شکست سردار مذکور بدون چون و چرا که شرح آن لازم نوشتن نیست و قرار تحر فند گردیدن ، چنانچه محرر کتاب در فراری نامبرده همراه بودم و بعضی گزارشات بوقوف نمرفته رویدادهای که بمردم افغانیه فراری دست داده بود و سزاوار تحریر دانستم در همان کتاب درج کردم و اسم کتاب را گزارشات نام نهادم چون بعون الله تعالی از ان کتاب فارغ شدم واز تحریر و تقریر آن قدری خورسندی حاصل کردم و دانستم که انشالله تعالی از عهده کتابت برآمده میتوانم بعد راجع شدم بتحریر کتاب بزرگ که تواریخ افغانستان و خواستم که تحریر دارم از قضای الهی و گردش فلکی گرفتاری پی در پی در امور دنیوی دست داد پریشانی روزگار پیش آمد هر چند کوشش کردم وسعی نمودم که فرصت بیابم ممکن نشد
هر چه دلم خواست نه آن میشود
هر چه خدا خواست همان میشود
بهر حال زمام اختیار از دست رفت و اختیار باقی نماند بحیرت فرو رفته لاچاره صبر کردم و تحمل نمودم و تسلی خود را بفرداستاد کرده : بیت
بدر وصاف ترا کار بدست دم در کش
که هر چه ساقی ماریخت عین الطاف است
لهذا مدت چند سال دیگر بتأخیر افتاد و با محرر کتاب شوق سابقه نماند تا اینکه بعد از زمان طویل و مدیدی که سنه یکهزار و سه صد و بیست و دو هجری بود که فرصت دست داد و شوق سابقه با محرر کتاب پیدا شد و راجع بتحریر شدم اما ابتداء رویداد پنجاه و پنج سال عمر خود را از زمان تولد که دست آویز آنراداشتم تمامدت پنجاه و پنج سال کامل تحریر کردم آنهم کتابی شد اسم او را رویداد گذاشتم چون رویداد خود محرر تمام شد و فراغت حاصل کردم بعد از آن خواستم که رجوع بکتاب بزرگ دارم و بشوق تمام ارادۀ نوشتن کردم که از تقدیرات ازلی و مقدرات لم یزلی که چون چرا را در آن مدخلی نیست سفری پیش آمد و بعنوان حکیمی که پیشه و کسبم بود روانه شهر چوق و غوفته و ادربایه گردیدم لاکن با همه نادانی که خود محرر کتاب مقر هستم در ان حدودات حکیم حاذق نامیده بودم و هر لحظه و هر ساعت بخداوند کریم و رحیم از نادانی خود التجابرده تضرع می نمودم و عرض میکردم که ای پروردگار


جلد اول
بجهت امور معیشت عیالواری لاچار حکیمی را پیشه کرده ام زیرا که دست تهی میباشم و از
عهده دیگر کار برآمده نمیتوانم باری مدتی در آن ولایتها باز ماندم ودرد مندان
ومریضان را معالجه میکردم وشفادهنده حقیقی شفاء عطا میکرد و موجب نیکنامی برای من نادان
دانا نماحاصل میشد چنانچه مدت هشت ماه کامل سفری بودم بعد از آن بازگشته عازم
ثمرقند که گویاوطن عارضتی گفته میشد گردیدم بنابرینکرشوق سابقه نماند و اصلاخاطرم
باینکار که تواریخ افغانستان باشد مایل نشد دویم علاقه عیال داری وزشت وزیبای
جهان داری که گرفتار گشتم ازشوق بازماندم وعنان اختیار از دست دادم تا اینکه سنه یکهزار
-صدوبیست و پنج هجری شد در آنوقت ازعمر محرر کتاب پنجاه وهشت سال گزارش یافته
بود دران بین سه عاقترو داد عمر خودرا که ازفضل خداونـد بپنجاه وهشت رسیده بودم
تحریر نموده کتابی درقیدقلم درآوردم بعدازان به مرحمت خ داونـد ونیت راسخ رجوع
به تحریر کتاب هذا نمودم وچون الله تعالی گزارشات پادشاهان متاخرین افغانستان را باچندین
قومه جات که فی مابین شان دست داده بوداراده نوشتن کردم هرچند که مختصر یل خلص
خواهش تحریر کردن بخاطرداشتم لاکن متوجه شدم وفکر کردم که کتاب سربرگرخواهد شد
اضافه بران باوجود بسیاری رویداد کاغذ سطبری بجهت نوشتن کتاب بدست آمد که آنهم
دربزرگی مذکور افزود. لاچار مدرسه جلدقرارداده رجوع کردم وجلد اول وجلد دویم نام نهادم
تا برخواننده وشنونده ملال خاطر نرسدا کنون بتو کل خ داونـد وم دد کناری سـد
کونین ونظر مرحمت فیاض علی مرتضی رجوع به مطلب میدارم لهذانگارنده این کتاب بی
نظیر وتحریر کننده اینداستان دلپذیرامیدذلیل میرزا یعقوب علی ولد احمد علی خان قوم
خافی محله چنداول ساکن دارالسلطنه شهر کابل چنین میگوید : که در اول کتاب قدری از
رویداد وگزارشات خود درقیدقلم آورده نام اورادیباجه گذاشتم اکنون رجوع نمودم بمرحمت
خـداونـد بگزارشات پادشاهان متاخرین افغا نستان وخواستم که سلطنت هرپادشاه راباب
قراردهم ومقدمه جاتشان را فصل تحریر دارم جهتاحصه هفت باب وربانیز ده فصل قرارداده شد
لاکن الفاظ اصیغته بالغت را محوساخته بطریق ساده نوشتم تا برخواننده وسامع واضح و روشن باشد
باب اول:
در بیـان سلطنت امیر کبـر امیردوست محمدخان . چون ازابتدای سلطنت امیر مذکور
کما هوحقه اطلاع نـداشتم وسخنهای شنیه گری سابقه ازخاطرم محوشده بود و بـیانهای
که از پدران و کهن سالان بخاطر داشتم ازپریشانی روز گـارفرامـوش نـمودم
لاچار مختصر تحریر کـردم ومشتمل بردو فصل تمام نـمودم هر چند مشخص و مشهور
است که سی وشش سال سلطنت کردد وبعضی چهل سال میگویندبر گردن راوی اما محرر کتاب
تاریخ آمدن افواج انگلیس را اسناد گرفته داخل کتاب نمودم ابنده ازتاریخ سـنه
یکهزارو دوصدوپنجاه دو هجري تاغایت سنه یکهزارو دوصدوهفتادونه هجري مدت سلطنت
ثانی بیست و هشت سال :
فصل اول:
مقدمه وزیر محمدا کبرخان باشکر انگلیس در کابل وقتل الشکر فرنگی ومقتول شدن شاه شجاع
قبل ازورود وزیر محمدا کبرخان در کابل.


(٦)
فصل دوم : در محاصره هرات با سردار سلطان محمد خان و تصرف نمودن هرات.
باب دوم:
سلطنت سرکار امیر شیرعلی خان مشتمل بر شش فصل از تاریخ سنه یکهزار و دوسد و هفتاد و نه هجری لغایت سنه یکهزار و دو صد و هشتاد و دو هجری مدت سلطنت امیر مذکور سه سال کامل.
فصل اول: مقدمه باج گاه با لشکر سردار کلان سردار محمد افضل خان بمعرفت سردار محمد علی خان و شکست لشکر ترکستان.
فصل دوم : مقدمه سردار محمد افضل خان با سرکار امیر شیرعلی خان و محبوس شدن سردار محمد افضل خان و تصرف نمودن سرکار امیر شیرعلی خان ترکستان را.
فصل سوم : مقدمه قندهار بحدود جلالد با سردار محمد امین خان و قتل سردار محمد امین خان و سردار محمد علی خان و تصرف نمودن امیر شیرعلی خان قندهار احمدشاهی را.
فصل چهارم: مقدمه بر پاد شدن ترکستان از سوء تدبیر سردار فتح محمد خان و تصرف نمودن سردار عبدالرحمن خان ترکستان را .
فصل پنجم: مقدمه بر پاد شدن دار السلطنه شهر کابل از دست سردار محمد ابراهیم خان و تصرف نمودن سردار عبد الرحمن خان کابل را.
فصل ششم: مقدمه شیخ آباد و شکست امیر شیرعلی خان از دست سردار عبدالرحمن خان و نجات سردار کلان سردار محمد افضل خان از محبوسی شهر غزنین بمرحمت خداوند.
باب سوم :
در بیان سلطنت امیر محمد افضل خان مشتمل بر سه فصل از تاریخ سنه یکهزار و دوصد هشتاد و سه هجری لغایت سنه یکهزار و دو صد و هشتاد و چهار هجری مدت سلطنت دو سال کامل.
فصل اول: مقدمه کلان با امیر شیرعلی خان و شکست لشکر امیر شیرعلی خان و تصرف نمودن سردار عبد الرحمن خان قندهار را.
فصل دوم : مقدمه آب کلبه با لشکر ترکستان تعلق سردار فیض محمد خان و شکست سردار محمد سرور خان سرکرده لشکر کابل از لشکر ترکستان.
فصل سوم: مقدمه قلعه داداد خان کوهستان و بابل مرده از فیض محمد خان و شکست امیر شیرعلی خان از دست سردار عبدالرحمن خان ؟
باب چهارم:
سلطنت امیر محمد اعظم خان مشتمل بر سه فصل از تاریخ سنه یکهزار و دوصد و هشتاد و پنج هجری لغایت یکهزار و دوصد و هشتاد و شش هجری مدت سلطنت یکسال و هشت ماه.
فصل اول : مقدمه قراعه سندی شهر میمنه از دست سردار عالی سردار عبدالرحمن خان و بصلح انجام یافتن شهر مذکور.
فصل دوم: مقدمه گرشك و محبوس شدن سردار محمد عمر خان از سوء تدبیر بدست سردار محمد یعقوب خان و تصرف نمودن سردار محمد یعقوب خان قندهار و فرار شدن سردار محمد سرور خان از قندهار بجانب کابل.
فصل سوم : مقدمه ششگاو مقرصل و شکست امیر محمد اعظم خان و فتح نمودن امیر شیر علی خان و تصرف نمودن دار السلطنه شهر کابل را .


(۷)
جلد اول
باب پنجم:
سلطنت دوم بارة سرکار شیرعلیخان و به تخت دارالسلطنه شهر کابل نشستن
مشتمل بریک فصل.
فصل اول: مقدمة قعله[؟] نوغان و شش گاو با لشکر امیرمحمد اعظم خان وسردار عبدالرحمن خان
وشکست امیر محمد اعظم خان وسردار عالی سردار عبدالرحمن خان از دست لشکر امیر شیرعلیخان
وفتح نمودن سرکارامیر شیرعلیخان در تاریخ سنه یکهزار ودوصدهشتاد وهفت هجری لغایت
سنه یکهزارو دوصدو ونوهشت هجری مدت سلطنت امیرمذکور دوازده سال کامل بفضل
خداوند
باب ششم:
سلطنت سرکار امیر محمد یعقوب خان بامیرینه و ومحبوس شدن امیرمذکور بدست
لشکر انگلیس بحدود کابل ومحبوس فرستادن بجانب هندوستان وتصرف نمودن لشکر انگلیس
کابل راسنه یکهزارو دوصدو ونوهشت هجری لغایت سنه یکهزارو دوصدو نودونه هجری
مدت سلطنت امیر مذکور یکسال بیش وکم.
باب هفتم:
سلطنت پادشاه جمجاه خسورشید کلاه سرکار باوقار امیر عبدالنور وامیر
عبدالرحمن خان چون تحریر کننده رویداد ومحرر کتاب در ترکستان اقامت داشتم واز
گزارشات سلطنت سرکار حداث گدتر کماحقه اطلاعی نداشتم مختصر تحریر نمودم لا کن از
برکت قدوم فیمن لزومش دولت افغانستان که هیچ دولت محبوب امیتنه از عقل خداداد و فراست
جبلی بندگان سرکار با تدبیر مشهور آفاق گشت ومسردول خارجه شد که انشاالله تعالی
در موقع و جایش مختصر ازرویداد سلطنت شان خواهم نوشت کنون رجوع نمودم به فضل خداوند
بتواریخ افغانستان وشرح گزارشات پادشاهان متاخرین ابتدأ ازآمدن افواج انگلیس از راه
قندهاروشاه شجاع را باخود دست آویز گرفته آوردن بنیاد بوده شروع کردم زیرا
که ازمدت آمدن مذکورالی اخر کار دوکتاب را بفضل خداوند تمام خواهم کرد محرر
بیغوب و بی اطلاع دارم وانشاالله تعالی که بدون کم وزیاد درقید تحریر درآورم
وتیک را بنیکی وبد راببدی دهیم توکلت علی الله
باب اول
در بیان سلطنت امیر کبیر دوست محمد خان مشتمل بر دو فصل
فصل اول
مقدمه لشکر انگلیس وگزارشات آن در آخر سنه یکهزار ودو صد وپنجاه
دوی هجری افواج فرنگی بقصد انتقام مردم افغانیان بمعرفت شاه شجاع از راه قندهارعازم
کابل شدند چون نزدیک غزنین رسیدند حاکم غزنین که درآنوقت سردار غلام حیدرخان پسر
امیرمذکور بودوازجانب پادشاه کابل بحکومت غزنین مامور الاچاری دروازه های قلعه را
بسته بامید كمك که از کابل افواج خواهد آمددرهای قلعه رابسته کرده قلعه بندی نمودچون
از کابل كمك نرسید مایوس شد واز آطرف افواج انگلیس چون سیل بی گمان وبلای ناگهان
وچون اژدهای دمان رسیده نعره برد ورود بدور قلعه دروازه دودرستگین که جانب لشکرگاه
مذکور بود آتش افروختند وقلعه را مفتوح ساختندومحافظان قلعه را باسیری گرفتند حاکم
غزنین لاچارفراری شدوجانب کابل رهسپار گردید - اینواقعه درسنه یکهزار ودوصده پنجاه
وسه هجری بوقوع پیوست سه روز لشکر انگلیس درغزنین بجهت بعض امور لازمه توقف کرده
روز چهارم ازغزنین حرکت فرماشده چون دریای لشکر وافواج بی شمار روانه شهر کابل شدند
لاکن شاه شجاع را پادشاه وخودرا لشکر شاه نامیده بودندوبحضورمردم افغانستان بامرو نهی
شاه شجاع عمل کرده طایع فرمان وی بودندوبمردم افغانستان فرمانبر داری خود را ظاهر


(۸)

میکنند زیرا که خوف بسياری از مردم کابل بخاطر داشتند تا اینکه وارد شهر کابل شدند.
اکنون انگلیس و شاه شجاع را در کابل بنای نقالی گذارید . چند کلمه از سر کار امیر دوست محمد خان
بشنويد : در زمانیکه افواج انگلیس غزنین را تصرف کرده بجانب شهر کابل رهسپار شد و خبر
افواج انگلیس و آمدن برکاب شاه اشتهار یافت امیر دوست محمد خان پراگنده و متفکر شد
و خود را و لشکر کابل را در مقابل افواج انگلیس ذلیل و زبون دید بمصلحت دید وزراء و بزرگان
حصور و ارکان دولت قرار را بر فرار اختیار کرده بدون جنگ وجدل کابل را واگذار شده
روانه بخارا شد و بخاطر داشت که پادشاه زاده و همسایۀ دولت افغانستان است البته بعد از رود
بخارا و ملاقی شدن امید وارم که یاوری کرده لشکری مکمل و مسلح همراه ما مقرر فرماید
تا واپس داخل کابل شده اول غزای محمدی و دوم انتقام از دشمن دین مبین بکشم اما امیر کبیر
امیر دوست محمد خان ازین غافل که درین نتیجه ببر و عکس میدهد و بخت بر گشتگی
فلك کج رفتار را بجرخ میآورد و فلاکت بیار می دهد خصوص:
هر که با بنده اعتماد کند خاك بر كاسه مراد كند
چنانچه پادشاه بخارا حق همسایگی دوستی را بجا آورده امیر موصوف و آزادانی
کردو بسپاه چاه سوق مهمان پذیری نمود خلاصه کلام امیر دوست محمد خان وارد بخارا
شد و پادشاه بخارا سه روز مهمانداری نمود و شرابط مهمان نوازی را بجا آورد . اما به
طریق کسر اوار پادشاهان است روز چهارم بدون غدر و خیانت امیر دوست محمد خان را معه
چند خدمتگار حضورش در سیاه چاه انداخته محبوس داشت و کسر دولت و بزرگی خود را
ملاحظه نفرمود و بخاطر نیاورد که اول پادشاه اسلام و دوم حق همسایگی و سوم مهمان عزیز
و چهارم پناه آورده را چگونه سزا و ار است که زندانی کند و نام دولت و سلطنت خود را
ببدی مشهور آفاق گرداند و با این رفتار و با این کردار خود را ودولت خود را اسلام نام
نهد ظاهر است که این کار قبیح را دولت نصارا که غیر دین است نخواهد کرد و بدنامی را
بخود نباید گرفت چگونه سزاوار مسلمان است که خود را مسلمان پندارد و پادشاه بزرگی
که پناه آورده باشد او را زندان اندازد و محبوس بدارد
هیچ دانی که شیر مردی چیست شیر مرد زمانه دانی کیست .
آنکه با دشمنان تواند ساخت و آنکه با دوستان تواند زیست .
بهر حال شرح این قصه ناموس شکن بسیار است مختصر تحریر کردم تا سخن بدر از نکشد
پسر بزرگ امیر دوست محمد خان وزیر محمد اکبرخان نام داشت و بهرکاب پندر همراه بود
و منصب وزارت سرفرازی داشت و شخص لایق و پر فهم و هشیار بود و در امور دنیوی گوی
مراد از میدان خرد مندان برده بوده و در عقل و فراصت و تدبیر جهانداری ثانی نداشت .
و هر چه خوبان همه دارند تو تنها داری ، روز اول که داخل بخارا شدند با وجود مهمان
داری وعزت که از طرف پادشاه بخارا بخود ملاحظه کردندلاکن از فراصتی که خداوند
وی عطا کرده بود دریافت و مزاج پادشاه بخارا را نسبت بخود و حضور پیدر برخلاف
قاعده بدید بخدمت پدر خود امیر دوست محمد خان عرضه داشت نمود که علاج و اقعه را قبل از
وقوع باید کرد زیرا که مزاج پادشاه بخارا را باشما برعکس مهمانداری ملاحظه می دارم
ممکن است که حضور سر کار را زحمت بر ساند بهتر آنست که ببه تدبیر ازین شهر پرفتور

شاه شجاع الملک درین .. اجل برسید احمد شجاع و محمد اسمعیل ۲۰ و ۳۷ و ۳۱


(۹)

بر آمده خودرا بمنزل امنیت برسانیم امیر دوست محمد خان که اصلا این گمان را نسبت بخود از پادشاه بخارا بخاطر نمی آورد و بخود قیاس میکرد که کافر بی دین از بدقرار رفتار به مهمان خود روا نمیدارد و در هیچ تاریخ از اول دنیا تا حال درج نشده و کسی نشنیده چرا پادشاه بخارا که صاحب ولایت و پاد شاه بزرگ ومشهور آفاق است مهمان خود را اذیت برساند بنابران بسخن وزیر محمد اکبر خان پسر خود عمل نکرده میفرمود که دولت وسلطنت از من رفته است وعقل وفراست از وزیر من که محمد اکبر خان است : آنیکه شب چهارم که فردای آن باید محبوس شوند وزیر محمد اکبر خان که بهمه رویداد بخارا اطلاع داشت و یومیه واقف میشد گفتا خانه حضور پدر پیش آمده ودلیرانه اظهار داشت وقصد آن داشت که پدر خود را زود تر از بخارا بدر کرده و بشهر سبز برساند اما امیر دوست محمد خان که اصلا این حرکت قبیح را نسبت بخود قیاس نمی کرد بسخن اول خود ایستاد حرف وزیر محمد اکبر خان را بقرار سابق جواب داد و بیان کرد که ای فرزند هیچ پادشاه بلکه گدا دربارۀ مهمان خود ستم نکرده و زحمت نرسانده چگو نه پاد شاه بخارا ما را بدون جرم و خیانت وبدون خوف و رجا زحمت میرساند معلوم است که شما را خوف غالب آمده و ترس دستداده بهتر آنیکه توکل بخداوند کریم ورحیم نموده صبر داریم

با قضا کار زار نتوان کرد      گله از روز گار نتوان کرد
کرد گار هرچه میکند نیکوست      حکم بر کرد گار نتوان کرد

مختصر کلام وزیر محمد اکبر خان بعد از فرمودۀ پدر سکوت ورزید تا اینکه فردا شد و یکباره کنغر و فکروم فمگروه شد وملا زمان پادشاه بخارا بدون چون وچرا ، چون بلای جان ستان تخمینا دوصد نفر معه سر کرده وارد حضور سر کار امیر دوست محمد خان و بقصد گرفتن امیر مذکور ودیگر خدمتگاران شان آمدند خصوص مدعای پاد شاه به قصد وزیر محمد اکبر خان بود زیرا که شخص شجاع و وزیر صاحب تدبیر میدانستند وخوف بسیاری ازوی بخاطر داشتند اما وزیر با تدبیر قبل از ان واقف احوال و هوشیار جان خود بودند نیم ساعت قبل از آمدن ملا زمان پادشاه به بهانۀ رفتن حمام سردار شیرعلیخان برادر کوچک خود را همراه گرفته از شهر بخارا بجانب شهر سبز رهسپار شدند ملازمان کافر کیش بخارا امیر دوست محمد خان را با چند خدمتگار شان در بالاحصار برده محبوس کردند چنانچه قبلا تحریر یافت بعد ازان سوار بسیاری دنبال وزیر اکبر خان فرستادند که از بین راه دستگیر کرده محبوس وار داخل بخارا بدارند لکن وزیر مذکور که سپاه پیشه و صاحب تدبیر بود از راه دیگر بسرعت تمام خود را بشهر سبز رسانیده واز مهلکه نجات یافت زیرا که شهر سبز در آنوقت از خود حاکم بالاستقلال داشت و محکوم پاد شاه بخارا نبود وازین روی وزیر اکبر خان را عزت داری بسیار نمود خصوص برضد پاد شاه بخارا چقدر که گنجایش داشت در عزت وزیر مذکور افزود واضافه بران دانست که پادشاه زادۀ افغانستان است و افغانستان دولت بزرگ است البته رابطه کردن بهتر است و خود را بدولت افغانستان که عظیم الشان است پیوند دادن از عین صواب است و پاد شاه بخارا نیز بخوف ورجاء می افتد وبخرابی شهر سبز کمتر میگوشد چنانچه قبل ازین بچندین دفعه پاد شاه بخارا بالشکرهای


(١٠)

فراوان به تسخیر شهر سبز رفته و مدتی قلعه بند کرده عاقبت بی نیل مرام با از می گشتند
لاكن حاكمان شهر سبز درذات طايفه‌شان شمشیر زن ودلاور بودند ودلاوری‌شان ظاهر است
که میری ولایت خودرا باختیار خود سرشته می نمودند ودست مدعی از ولایت شان کز تاه
بود چنانچه پاد شاه بخارا باهمه شوکت وشان وبزرگی که مشهور آفاق بود شهر سبز را
تصرف کرده نمی توانست بهر حال وزیر محمد اكبرخان که از حضور حاکم شهر سبز عزت
كلی دید ودشدنی پادشاه بخارا را باوشان ملاحظه نمود ثانی بعوض احسان شان بتدبير
مستحكمی شهر سبز شده اول امر بکندن خندق نمود وفرمود كه خندق عميق کنده شود
دویم پیوسته بخندق دیوار بزرگی بر پا کرد که عرض دیوار شش ذرعه می شد و دیوار را
بلند ساخت سخت مستحكم نمود چنانچه گلوله توپ تا ثیر نمیکرد گویا قلعه شهر سبزرا سد سکندر
ساخت لاكن بمصلحت دید حاکم شهر سبز شب وروز بتدبیر خلاصی امیر دو ست محمد خان
ودیگران بودند ومیکوشیدند تا آدمان جرار کاردان وقابل دست یاب کرده بخلاصی‌شان
در بخارا فرستادند هنوز بگر فتاری تعمير خندق وديوار قلعة شهر سبز گر فتار بودند و
يوميه وزیر اكبرخان بوجود شريف خود بالای مردم مامور خندق ودیوار گشته متوجه
تعمیر می بودند که از فضل خداوند آدمان ماموری بخارا که بخلاصی امير دوست محمدخان
رفته بودند بتدبیر نقب بردن وتدبیرهای دیگر امير موصوف را از سياه چاه عمیق بر آورده
باخود داخل شهر سبز نمودند واز حضور حاکم مذکور بعوض خدمت بزرگ بهره مندشدند
و سرافرازی حاصل کردند لاكن روز و رود امير دوست محمد خان بشهر سبز حاكم و
کار گذاران وبزرگان در بار وجميع فقرای ولایت باستقبال برآمده پاد شاه افغا نستان
را با عزاز تمام چنانچه سزاوار پادشا هانست داخل شهر نمودند و جله شان بحضور پادشاه
کمر بخدمت بستند و خدمتگذاری ومهمانداری را بجاه آوردند و بعیش وعشرت نشستند.
اکنون از رویداد برآمدن امير دوست محمدخان از زندان بخارا شنوید : روز یکه امیر
موصوف از سياه چاه بدر می شد متفكر و پراکنده بود زیرا که زندان بان هر روز
دونویت فرود آمده امیر دوست محمد خان را بچشم سر میدید چون امیر مذکور متفکر
شد بدرالدینخان که یکی از محبوسان و خدمتگار معتبر امیر بود تدبیری بکار برده
امير دوست محمد خان را مرخص کرد وخود در بستر امیر مذکور بخواب رفت زندان بان
بقرار ماموری داخل زندان شد امیر دوست محمدخان را بر خلاف هر روزه بخواب دیده سخن
نکرده برگشت بعد از ساعتی باز آمده امير موصوف را در خواب یافت منفکر شده بحیرت
مانده بازهم بر گشته از زندان برآمد کرت سوم داخل زندان شد دید که هنوز سر کار
امیر راحت است بی طاقت شده حرکت داد شخص خوابیده حرکت نکرد تا کار بمجاد له
کشید همین که زندان بان به قبض وغصب سرزد و حرکت داد شخص خوابیده که قبل از ان بعقل
کامل خود تدبیری بکار برده بود ازجاء برخواست اکنون محرر كتاب و تحرير كننده
گزارشات در این فقره متحیر مانده که تدبیر شخص خوابیده را بقول راوی که شنیده
دارم در قید تحریر در آورم یا نه ؟ زیرا که مجمل نکته ایست و نکته قبیح است هر چند که
راست باشد هم چندان اظهار آن لطافی ندارد اما خالی از نزاکت هم نیست یاری چیزی که
محرر کتاب خواه زشت خواه زیبا دیده یا شنیده دارم مینویسیم زیراکه در اول کتاب
بخدمت خواننده وشنونده عرض کرده بودم .


(۱۱)

و نيك را نیکی و بد را بد رسد باری تدبیر شخص خوابیده این بود که قدری بی خال
خود را در پهلوی خود آماده داشت فوراً که از چاه جست قدری بر روی خود و باقی را بسر
و روی زندان بان مالیده نعرۀ از جگر بر کشید و خود را بدر جنون زده حمله بر زندان بان
نمود و غوغا کرد تا اینکه غوغا بلند شد و زندان بان فرار کرد و دیگران خبر یافتند و
دیوانه را از زندان بدر کردند و بامر پادشاه بخارا بحضور برده عرضه داشت نمودند
چون نظر پاد شاه به بدر الدین خان افتاد و او و زندان بان را بوقلمون دیدند پاد شاه
و بزرگان در بار بخنده در افتادند متوقی يقين بودند که از بدرالدین خان نتيجة ديگر
صادر شد و دونفی دیگر را بمثل زندان بان نجس ساخت زیرا که قد ر دیگر از بی خال
در بغل داشت ، هـر باد که بر خيزد .ل به سر گل ریزد » ،، این بود پادشاه قوی شوکت
بخارا فوراً امر کرد که ینفی را وا گذار شوید بلکه از شهر بخارا بدر کشید خلاصه کلام
چون بدرالدين خان بتدبير نیکو خود را از زندان بدر کرده از شهر بخارا نجات یافت
بادل شاد وارد شهرسبز گردید و بحضور سر کار امیر دوست محمدخان مشرف شد و قضیۀ
خلاصی خود را بحضور امیر موصوف وحاكم شهر سبز و بزرگان در باز تقریر کرده جمیع
او شان را بخنده در آورد و هزار آفرین شنید اكنون سر مطلب باز گردیم چون مدتی
در شهر سبز به آسودگی گزارش یافت و کسوت های زندان از طبیعت سر کار امیر
دوست محمد خان بر طرف شد خیال افغانستان بخاطر سر کار والا بار جای گیر شد بعد
امیر دوست محمد خان بصلاح وصوابدید حاكم شهر سبز و وزیر محمد اکـبر خان ارادۀ
افغانستان کرده وزیر اكبر خان را چندی دیگر در شهر سبز معطل کرد تا خندق و
دیوار قلعه انجام یابد اکنون وزیر محمد اکبرخان را در شهر سبز بیگذازید چند کلمه
از رویداد امیر دوست محمد خان بشنوید، چون سر كار والا تبار امير كبير امير دوست محمد
خان از شهر سبز مرخص شده روانه کابل شدند ونیت تسخیر نمودن افغانستان را بخاطر
داشت و مردم افغانستان را از خود می پنداشت آسودہ خاطر رهسپار شد مگر گاه گاهی
از کمال هوشیاری و فراست بخاطر میگذراند که هر گاه مردم کابل با من کمر بستگی
نکردند لازم که نزد انگلیس رفته پناه بدولت برطانیه درامور دنیوی ببرم و امیدوار تقدیرات
خود باشم چنانچه بهمین اراده روانه شدند لا آن کشمبه بخاطر می گذ را ندند که هر گاه
مردم کابل وافغانستان بحضور سر کار جمع آمدند و با من یاوری کردند و مدد کاری نمودند
و مرا بپادشاهی قبول ساختند رجوع به غزای محمدی (ص) میدارم و غزا را بنیاد میکنم و در مقابل
لشکر انگلیس لشکر کشی میدارم و خدا ورسول خدا را از خود ومردم افغا نستان خورسند
می سازم و هر گاه قضیه بر عکس افتاد بدون خوف ورجا خود را بدولت انگيلس وامی گذارم
تا خواست خداوند چه باشد بهمین منوال منزل و مراحل طی کرده خود را در تا شقرغان رسانید
از آنجا خطوط بسیاری بمردم افغانستان فرستاد و از آمدن خود اطلاع داد وچند روزی در
تا شقرغان استقامت کرد و جوابی نیامد بعدازان از تاشقرغان حرکت فرمائید، و در حدود کابل
رسید و آوازه در افتاد و دورو نزديك اطراف کابل شنیدند و گوشزد شاه و گدا شد و تمامی
خلق از وروء امیر دوست محمد خان اطلاع یافتند لا كن مردم کابل و اطراف آن از خوف لشکر
انگلیس حرکت نکردند و بمنزل و ماوای خود برقرار ماندند و خود را از شر لشکر فرنگي


(۱۲)
محافظت کردند و آسوده خاطر نشستند اما امیر موصوف شب و روز بتدبیر گرفتن کابل
میبود ویومیه بمردم افغانستان فرمان مهر و محبت و فرمان قبض و غضب میفرستاد و انتظار
جواب مردم بود تا اینکه از هر سوء ناامید شد و کوشش های خود را سودمند ندید و از مردم
کابل احدی به پیرامون وی نگردید و از خلق افغانستان مایوس شد ناچار مایوس وار
بدون واسطه از حدود کابل در شهر کابل در سیاه سنگ نزد صاحبان انگلیسی رفته بدولت
برطانیه پناه برد افسران دولت برطانیه ازوورد امیر دوست محمدخان استقبال کرده درعزت
داری شان افزودند و شرائط مهمانداری را بجا آوردند و در غمد متسگذاری پادشاه کابل
امیر دوست محمدخان کمی و کوتاهی نکردند لاکن افسران دولت انگلیس مابین خود
کنکاش کردند و گفتند که شاه شجاع نمک خوار و پر ورش یافته دولت برطانیه و امیر
دوست محمدخان بیگانە ودوست شدن مذکور بدولت انگلیس بحی دشوار است خصوص
که امروز شاه شجاع را با خود آورده بە تخت کابل بر قرار کردیم و پادشاهی را بوی تفویض
نمودیم و در جمیع افغانستان شهرت دادیم و خود را لشکر شاه نامیدیم چه نوع سزاوار است
که شاه را با وجود نمك خوارگی عزل کرده شخص بیگانه را بجای شاه پادشاه سازیم پس
در این صورت باید امیر دوست محمدخان را باعال و اطفال بجانب هندوستان بفرستیم و خود را
ودولت خود را و افغانستان را از شر او محافظت بداریم چنانچه بعد از چند روزی امیر
دوست محمدخان را با عیال واطفال و تعلقات شان روانه هندوستان فرمودند وشاه شجاع را
بدولت و اقبال صاحب تاج و تخت دارالسلطنه کابل نمودند وسکه سلطنت افغانستان را بنام
نامی شاه زدند وغیر دولت خود را چنین دیدند زیرا که افسران دولت انگلیس در اصل بقصد
انتقام مردم افغانستان آمده بودند ویومیه بتدبیر و تعمق از مردم کابل انتقام میکشیدند
وهرشخصی رایبگناه بی گناهی گناه گار فرموده قصاص مینمودند بهمین منوال گویامب
را بروز می آوردند و روز را به شب می رساندند و دولت خود را در ولایت افغانستان مستحکم
قرار میدادند و تدبیرات خود را کامل میدانستند اکنون دولت انگلیس را در
کمال مغروری در دارالسلطنه کابل برقرار مانده فقره چندی از واقعات و گزارشات
وزیر محمد اکبر خان بشنوید، که در شهر سبز بجهت انجام یافتن خندق ودیوار شهر معطل شده
بود بعد از رفتن امیر دوست محمد خان بجانب افغانستان دوماه دیگر وزیر مذکور در شهر سبز
توقف کرده در و دیوار و خندق را تمام کرده چون سد سکندر مستحکم کردودر خور احسان
حاکم شهر سبز چنان قلعه واسد سدیدی ساخت که گویا قلعه آهنین و یا سد سکندر ساخته شد
بعد ازان بصلاح وصوابدید حاکم شهر سبز و به خرسندی ورضامندی طرفین مرخص شده عازم
کابل گردید لهذا حاکم شهر سبز و بزرگان ولایت از طریقه عزتداری و مهمان نوازی يك
منزل برکاب وزیر مذکور همراهی کرده بعد مرخص فرمودند و چقدر احسان و نوازش که
سزاوار هم چنان بزرگی باشد در بارهٔ وزیر محمد اکبرخان بدار سانیدند خلاصه کلام وزیر
محمد اکبرخان از شهر سبز حرکت فرمایده منزل بمنزل راه سپار شدند تا آنکه وارد تاشقرغان
گردیدند در تاشقرغان از محبوسی امیر دوست محمد خان پدرخود و فرستادن بجانب هندوستان
واقف گردیده بسی پریشان شد اما چون شخص کامل وصاحب تدبیر بود از ان پریشانی خود
را بازداشته بادل قوی بتدبیر کار و تسخیر افغانستان کمر بسته امیدواری خود را بخدا وند


(١٢)

کریم داشت و خطوط بسیاری از تاشقرغان بجهت بزرگان کابل و اطراف کابل فرستاد
از ورود خود اطلاع دادند و ترغیب بغزا نمودند و از نوازشات حضور خود همه را امیدوار
ساختند چه انچه در مدت سه روز جميع خطوط مردم بکابل فرستاده شد و آسوده خاطر شدند
روز چهارم از تاشقرغان حرکت فرمائیده بسرعت تمام خود را در با میان که گویادر وا زه
کابل است رسانیدند و از آنجا نیز بمردم افغانستان خصوص کابل و اطراف کابل خط
فرستادند و اطلاع دهی کردند و امر بشورش نمودند چنانچه قبل از ان هم از بدرفتاری فرنگی
وسخن های قبیح شاه شجاع مردم اطراف کابل و بزرگان شهر کابل سر بشورش برداشته
بودند ازان جمله شجاع الدوله که پدرش وزیر شاه شجاع نامیده میشد و از ستم انگلیس
باعث مردم کابل در آزار بود خصوص از حضور خود شاه بچند وجه خاطر آزرده داشت
اضافه بران روزی از اقوام وزیر بحضور شاه یکصد سوار سان میداد البته سو اران قدری
پراکنده بودند شاه در بارهٔ ایشان تمسخر کرد و سخنهای زشت بیان فرمود چنانچه سابق
برین هم شاه خورد و بزرگ کابل را نمک بحرام مینامید تا اینکه تاب وطاقت بر جگر
شجاع الدوله نمانده کمر به قتل شاه بسته کرد و به ارادهٔ قتل شاه شب را برود می آورد و روز
را بشب میرساند اتفاقا ازین طرف خطوط وزیر محمد اکبرخان رسید و از ورود خود اطلاع
داد بعد ازان شجاع الدوله با دل قوی ارادهٔ قتل شاه را بخود مصمم کرد و با چند نفر بزرگان
که همه باوی گرویده بودند آماده کار شدنه به قتل گاه که موضع در ودشاه بود رفتند
ومنتظر آمدن شاه نشستند لاکن قاعدهٔ شاه چنان بود که وقت سحر قبل از شفق دمیدن از
بالا حصار کابل سوار میان شده با قلیلی خدمتگار در لشکرگاه انگلیس که بسیاه سنگ
توقف داشت میرفت و نماز صبح را با مردم اسلام که در لشکر فرنگی بودند با جماعت
میخواند و تا ساعت نه بجه روز در سیاه سنگ می بودند ثانی سوار شده در بالاحصار می آمدند
وبر سر یر حکمرانی بر تخت سلطنت می نشستند و فرمان فرمائی نموده سه ساعت متوجه عرض
وداد فقرا میبودند تا آنکه شجاع الدوله که بهمین اراده کمر بسته بودند فرصت یافته
باتفاق چند نفر خفیہ بدروازهٔ بالاحصار نزديك آمده کمین کردند و انتظار ورود شاه را
میکشیدند تا وقتی که آمدن شاه ظاهر شد و با مشعل های افروخته از دروازه بالاحصار فرود
آمدند و نزديك بقاتلان رسیدند شجاع الدوله که سر کرده قاتلان و محرك قتل شاه بود و
انتظار همین فرصت بود فوراً خود را بشاه رسانیده حمله کرد و دیگران نیز خود را رساندند
و بضرب تیغ تیز وخنجر خون ریز شاه مظلوم را از پای در آوردند وخون او را بخاک ریختند
و نعش شاه بیچاره را در همانجا گذاشتند و بماوای خود رفتند چون صبح نزديك بود وشفق
دمید و روشنی دست داد شورشی عظیم بر پاشد و غلغله بالا گرفت و غوغا از مردم کابل برخواست
و از هر جانب خلق عظیم جمع آمدند از ین واقعه جگرسوز لشکر انگلیس وافسران مذکور
پراکنده احوال و پریشان خاطر شدند و بحال پر اختلال خود درماندند و راه چاره را مسدود
دیدند لاچار در حدود سیاه سنگ و باغ شاه شکر زدند و غوغا قلعه بند کردند و خودداری
خود ولشکر خود را می نمودند لاکن مرده شاه یکشبانه روز در زمین قتل گاه افتاد کسی
جرئت نمی کرد که دفن سازند تا آنکه خود مردم غازی دفن کرده اسم دروازه را دروازه
شاه شهید گذاشتند که تا حال هان دروازه بهمان اسم یاد کرده میشود خلاصه کلام چون


(١٤)
کابل بدیقچاء پیوست وقتل شاه مشهور آفاق شد و در ولایت شورش افتاد بزرگان کابل
خصوصا اشخا صی که فرمان وزیر محمد اکبر خان برای شان رسیده بود با اتفاق عریضه
بحضور وزیر محمد اکبر خان فرستاده از قتل شاه و بلوای مردم اطلاع دادند و عرض کردند
و خواهش نمودند که بزودی خود را برسانند وزیر محمد اکبر خان
در آنوقت از بامیان حرکت کرده در حدود هزاره جات
رسیده بودند که عریضه مردم کابل رسید و فرحت وخوشی برای وزیر مذکور دستداد
بعد ازان وزیر محمد اکبرخان راه هزاره جات را موقوف کرده بجانب کوهستان
راه سپار شدند و خود را بلا تأمل در چهاریکار که شش فرسخ تا کابل باقی مانده
بود رسانیدند و از ورود خود بمردم کابل فرمان فرستادند و بجمع آوری مردم کوهستان
سرعت نمودند وسه روز در چهاریکار استقامت ورزیدند در مدت سه روز از مردم غازی
کوهستان لشکر عظیمی حاضر شده از حضور وزیر محمد اکبرخان گذشتند روز چهارم
با اتفاق غازیان کوهستان عازم کابل شدند چون به نزديك شهر کابل رسید ند خوفاً
در کابل افتاد خلق بسیاری از اطراف کابل جمع آمدند صاحبان انگلیس بالـشـکر
مذکور که در باغ شاه وسیاه سنگ در تنگنای حیرت فرومانده روز را بهزار جبر بشب
میرساندند وشب را بهزار زحمت بروز می آوردند وراه نجات را بخود مسدود می دیدند
بخصوص از گرسنه گی که بهلاکت مقرون شده بودند وشب و روز چاره می جستند آخر الامر
مصلحت چنان دیدند و عریضه عذر آمیز بحضور فیض ظهور وزیر محمد اکبرخان فرستاده
رسیدن شان را بخود مبارك دانستند و در عریضه التماس یکساعت ملاقات نموده بودند که
درلب دریا نزديك قلعه محمود خان که پیوسته باشکر گاه فرنگی بوده است ملاقات
نمایند پس از ان کابل را بوزیر محمد اکبرخان واگذار شوند و بجانب هندوستان راه
سپار شوند اما وزیر محمد اکبرخان را خیال دیگر بود وقصد انتقام داشت و بزرگان
کابل را ازین اراده و خیال اطلاع داده بودند مختصر سخن وزیر محمد اکبر خان
بالشکر کوهستان بل غازیان جان نثار که فوج عظیمی بود متوجه کمر بقرای محمدی (ص)
بسته داشتند وارد کابل شدند و بنابزرگان کابل که آنهاهم بالشکر فراوان چون دریای
امواج آماده و تیار بودند ملحق شدند و مصلحت را یکجا قرار داده روز دیگر درلب
دریا وزیر محمد اکبر خان باسه خدمتگار جرار رمزدان ولات پر رگ بادو
افسر دیگر وسه خدمتگار باهم ملانی شدند و ملاقات کردند و باهم دست دادند و بصحبت
نشستند هنوز دو کلمه سخن نکرده بودند که وزیر محمد اکبرخان بلات کلان حمله ور
شده با خنجر خون ریز خون از بدن آن کافربد کیش برآورده زمین را گلگون
ساخت و بدن نجس او را پاره پاره کرد و خدمتگاران وزیر با دیگران در آویخته بـخـاك
هلاك انداختند وبجهنم واصل گردانیدند بعد از آن مردمان کابل و غازیان اطرافی که
جمع آمده بودند و امیدوار چنین روزی بودند و فرصت می جستند یکباره قوی دل شده
رجوع بالشکر گاه انگلیس نمودند و دست بقتل و قتال گذاشتند و در مدت یکهفته يك لك و بيست
هزار از لشکر فرنگی از افسر و سپاهی به قتل رسا نیدند و قلیلی باقی ماند آنهم زنده
بدتر از مرده چنانچه مشهور است که از جمیع لشکر فرنگی یازده نفر نجات یافته


(10)
خود را در پشاور رسانیدند و از صدمه غازیان وزحمت برف وخنك وپریشانی گرسنگی
وپراگندگی منزلها بهزار رنج وتعب طی مراحل ومنازل کرده بورود پشاور در جهنم
واصل شدند دو نفر باقی ماند که حاکم پشاور از آنها درمجلس سوال کرد که لشکر های
دولت برطانیه بچه منوال شدند و چگونه رویداد برای شان پیش آمد آنها در جواب گفتند
که جمله شان بغضب خدا وند گرفتار گردیده بسه بلای بزرگ رسیده بودند از یکطرف
گرسنگی ودیگر جانب خنك قتال وسوم ضرب دست غازیان تا اینکه جمله بقتل رسیده
تمام شدند وبدون ازما دو نفر کسی باقی نماند چنانچه بزبان هندی گفتند کـه صاف
سطی مرگيا يعنى همه بقتل رسیده صاف شدند گفته امان وجان دادند و بر فیقان خود
در جهنم ملحق شدند امان گویا از بسیاری زحمت وخوف جان وضرب دست غازیان بعد از
اظهار کردن بحضور حاکم زهره كف شدند ونفوسی باقی نماند الاعيال واطفال شـان
که آنهم اسیر و دستگیر دست غازیان شده بودند چون واقعه فرنگی تمام شد واز وجود
شوم شان کابل وافغانستان پاك گردید و آسودگی برای اسلام وغازیان غضنفر دست داد
باتفاق بزرگان ولایت وزیر محمد اکبرخان بجای پدر به تخت سلطنت بطر يقه نیابت
در دارالسلطنه شهر کابل برقرار گردیده بفرمان فرمائی وحکمرانی نشست و چند روزی
گزاش یافت و بزرگان ولایت هر کس بمنصب وجایداد خود رسیده آسوده خاطر شدند
وکمتر سرشته ولایت هم بسته شد زیرا که خرابی بسیاری بمردم افغانستان از دست برد
انگلیس رسیده بود و چنانچه زحمت وزجر دیده بودند که قلم دوزبان از تحریر و تقریر
آن عاجز وقاصر است هرگاه تحریر کننده گزارشات از این گونه رویداد را خواهم
که درقید قلم در آورم ظاهر است که دفترها گنجایش آنرا نمیدارد بهتر آنکه مختصر
تحریر دارم تا خواننده ونویسنده را ملال خاطر نشود بهر حال بعد از آن به صلاح و صواب
دید بزرگان ولایت جمیع عیال واطفال انگلیس را جمع آوری کرده بیکجاه مقرر کردند
و آدم های باانصاف واشخاص خداجوی ومردمان رحمدل مامور نمودند که متوجه احوال
شان گردیده از خوراک وپوشاك و دیگر اشیاء خورا که ومیر خورا که لازم باشه برای
شان موجود ومهیا سازند وشرایط مهمان نوازی وطریقه مسافر پروری بجاه آرند. خصوص
اطفال خورد سال دارند و آنها كودك وطفل ميباشند و مايل بخوراك انداز هراشيا وخصوص
فواکه باید موجود داشته باشید و هر وقت مايل شوند بلامضایقه بدهید و بزر گان شان را
نیز هر روز یکمراتبه ازفوا که بدهید و متوجه احوال شان شوید که آزاری بخورد و بزرگی
شان نرسد وغور مند باشند خصوص دست نامحرم بد امن عفت شان نرسیده احدی بچشم
بدی بطرف شان نظر نه افگند ودامن عصمت شان ازلوث عصیان محافظت شود هر گاه
غباری بخاطر شان برسد و ملالی برای شان پیدا شود البته از شمایان که مامور محافظت
شان میباشید باز خواست کلی خواهد شد هر چند که غیر دین وغیر ملت باشند مهمان
ومسافر واسيرنام دارند وخلق خدا میباشند از روی انصاف و مروت لازم که احدی مزاحم
نشده سزاوار احسان دانند و درباره شان نوازش را جایز شمرده تادیده شود که از پردهٔ
غیب چه بظهور می رسد خلاصه کلام چون واقعه افواج فرنگی وقتل شن در کابل خبر
دولت برطانیه رسید و در هندوستان شهرت یافت خصوص که عیال و اطفال لشکر و افسر


یادداشتهای متاخرین (۱۰۰۰ جلد) ب محمد احسان ح قربانعلی ر محمد اعظم ق رجب علی ۱۱/۸/۱۶
(١٦)

خود را در کابل اسیر ودست گیر دانسته اضافه بران تحقیق کردند ووا اسف شدند
که وزیر محمد اکبرخان درباره عیال های شان مروت کرده باپرده وعصمت نگاهداری
میدارند با وجود قتل لشگریان خود بسیار رضامندی کردند واز کردار وزیر محمد اکبرخان
زیاد خورسند شدند ودربارة امر کبیر امیر دوست محمدخان زجر و زحمت نرسانده در
عزت داری شان افزودند واحسان های زیادی درباره سرکار محبوس بادا رسانیدند
و نوازشات شاهانه فرمودند بعد ازان بخدمت امیردوست محمدخان چند فقره از دوستی
دولتین عرضه داشت کردند وجواب شنیدند وازطرفین قبول خاطر نمودند پس از ان امیر
موصوف را باعزاز تمام از کلکته بجانب ولایت افغانستان مرخص فرمودند واز قتل لات
کلان والشگریان خود ازحضور وزیر محمد اکبر خان بخدمت امیر مذکور شکایت
نکردند وفرمودند که عالی حضرت پادشاه دولت برطانیه شما را دوست میدارد وگزار شاتی
که در کابل دستداده ازتقدیرات ازلی میدانند وبوجود مبارک شما از طریقه محبت
بخشیدند و اجازه ولایت افغانستان دادند که بوطن مالوف خود بخاطر جمع رفته آسوده
خاطر به تخت دارای نشسته سلسله دوستی وروابط همسایگی را ببا دولت قوی شوکت
برطانیه ازدست ندهند وخدمت گاران دولتی که بحضور شما مامورند چنان امر شده که
تاحدود افغانستان شما را بعزت تمام خدمت کنند ورضا مندی شما را طالب باشند وشما را
داخل خطة افغانستان بدارند التماس دولت قوی شوکت از حضور اینکه عیال و اطفال
لشکر دولت انگلیس که در کابل میباشند وپسر شما وزیر محمد اکبرخان در باره
اوشان نوازش فرموده امید وارم که هم چنان بنوازشات شاهانه سر افراز ساخته واگذار
شوند وبسلامت بفرستند و تاورود پشاور مسافر نوازی بمدارند سر کاربا میر دوست
محمدخان قبولاار شده برذمه گرفتند بعد ازان روانه دارالسلطنه کابل شدند و منزل
بمنزل کار کنان دولت انگلیس درعزت داری شان افزوده خدمت صادقانه می نمودند
تا درخاک افغانستان وارد گردیدند ازینطرف وزیرمحمد اکبرخان بنابر فرمان سر کار
امیردوست محمد خان که از کلکته وبین راه فرستاده بودند عیال واطفال لشکر انگلیس
را باعزاز اعزاز واکرام باتفاق آدمان معتبر ودانشمند فرستادند امر مودند که در بین
راه چقدر که ممکن باشد در محافظت ومهمان داری شان کوشید ه بسلامت داخل
ولایت شان بدارید وتحویل کار کنان دولت انگلیس نمائید و سند حاصل کنید ودر
باز گشت برکاب ظفر انتساب سرکار والانبار امیرصاحب عازم دارالسلطنه شهر کابل
شوید چنانچه بهمین منوال داخل شهر پشاور نموده ازکار کنان دولتی سندحاصل کردند
وبرکاب سرکار همایون پیوستند مختصر کلام سخن بدراز کشید این بود که بندگان
سرکار امیر دوست محمد خان بعداز رنج سفر وزحمت های محبوسی بدولت و اقبال
بحدود بتخاك كه يك منزلی شهر کابل باشد فرود آمدند وفردای آن سوار شده عازم
شهر شدند وازحدود سیاه سنگ تا دروازه بالاحصار از ملکی ونظامی به استقبال برآمده
بعزت تمام سرکار والا تبار زحمت کشیده کرت ثانی بدست یاری پسرش
وزیر محمد اکبر خان به تخت دار السلطنه شهر کابل بر قرار گردید وسکه دولت


(۱۷)

افغانستان بنام نامی شان زده شد و خطبه سلطنت باسم سامی شان در تمامی شهرهای افغانستان
خوانده شد بعد ازان شکر خداوندی را بجا آورده رجوع به سلطنت کردند و متوجه
امور افغانستان شدند و شکست و ریخت که در زمان فرنگی دست داده بود و دویه سال
مردم افغانستان خصوص اطراف کابل از کشت و زراعت مانده بودند همه را از حضور
سررشته دادند متوجه احوالشان گردیدند و بهر کدام تحايف داده نوازش فرمودند چون
قدری از جانب آنها آسوده خاطر شدند ثانی اشخاصی که در غیبت سرکار ذوی الاقتدار
بحضور وزیر محمد اکبرخان وغیر آن خدمت کرده بودند و خدمت های بزرگ بجا آورده
سزاوار احسان بودند بنوازشات شاهانه سرافراز وممتاز گردیدند و هريك مطابق خدمات شان
بمنصب و بزرگی رسیدند اکنون از زوال ورود انگلیس در کابل که سنه یکهزار و
دوصه وپنجاه و دو هجری بود تا باز گشت امیر کبیر امیر دوست محمدخان از محبوسی
هندوستان تخمیناً سه سال بيش وكم گذارش یافت و درين همين مدت چقدر زحمت
محبوسی که در بخارا و بعد ازان در هندوستان بندگان سرکار همایون دیدند و کشیدند
شرح رویداد آن بسیار است اما سزاوار تحریر ندارد تا سخن بطول نیانجامد بهتر است
که بجای زحمت کشیدن براحت رسیدن داخل کتاب شود و از فضلات ایزدی ومرحمت
پروردگاری و کرم خداوندی نوشته شود و فرحت و خورسندی حاصل صاحب دولت گردد
و شکرانگی خداوندی را بجا آورده و شکر گزار درگاه الهی شود زیراکه دوباره
صاحب تاج و تخت افغانستان گردانید لیکن در آنوقت سنه يكهزار و دوصد وپنجاه وپنج
هجری بود که بر تخت سلطنت بر قرار شدند و صاحب تاج و نگین گردیدند هر چند
که در آن ایام از سلطنت نام بود و نشان کمتر بود چنانچه سرکار بلند اقبال بنام امیری
در افغانستان داشت اما دولت افغانستان خراج و بزرگ نبود و پادشاه مذکور از پی جایدادی
که دولت بود چنانچه مصارف لشكر ومخارج صاحب کشور نمیشد و بیزار جرثقیل و تردّد
بسیار دخل و خرج مقابل می آمد باین طریق که قندهار بتصرف سردار کهندل خان
و برادران مذکور بود برادران شان اول سردار کندل خان که بزرگ وحاكم قندهار
بود دوم سردار مهردل خان وسوم سردار رحمدل خان چهارم سردار شیر افضل خان بودند
که امرو نهی ولایت بخود آنها تعلق داشت و عهد و دیناری پادشاه را یاد آوری نمیکردند
و دیگر هرات باختیار سردار سلطان احمد خان برادر زاده سرکار والا تبار بود که
از جانب دولت ایران صاحب حکومت شده بود و خودرا وولایت خود را از ایران میدانست
از افغانستان باوجودی که برادر زاده و داماد بود اصلا ذات امیر کبیر را منظور نمی کرد
که انشاالله تعالی در وقتش شرح رویداد هرات و تصرف نمودن امیر دوست محمد خان
هرات را تحریر خواهم کرد و از ان گذشته چند برادر سرکار که یکی سردار سید محمد خان
ودوم سردار سلطان احمدخان وسوم نواب جبار خان و باقی دیگران در کابل بودند
و مبلغ های خطير تنخواه خور بودند خصوص سردار پیر محمدخان که خود را بزرگ
میدانست و برادر دولت عظیم نخواه کویا می گرفت اکنون هرگاه ازین فقره گزارشات


(۱۸)

تحریر دارم از مطلب دور می افتم همان بهتر که از مطلب سخن رانیم مدعا اینکه
امیر افغانستان با وجود اسم بزرگی که امیر نام داشت و صاحب سرین کابل واطراف کابل بود
سلطنت بزرگی نداشت لاکن دانا وزیرک وصاحب تدبیر بود بـهمان ولا یت كوچك
ودولت اندك وحکومت جزوی خودرا وسلطنت خود را نگاه می داشت وبزرگی بکار
میبرد که گویا خزینهٔ بیشمار داشت اماخدمتگاری بحضور داشت که بسی دانا
وعاقل وهوشیار بود وجمیع امورات افغانستان بوی تفویض شده بود وتمامی کارات
از جز وی تاکلی را صاحب اختیار بود چنانچه اندك چیزی اگر بحرم سرای پاد شاهی
بکار می شد وبحضور پادشاه عرض میشدوله از حضور امر می شد که ازمستوفی عبدالرزاق خان
طلب کنید که صاحب کار وصاحب اختیار وسر رشته دار ملك است بعدازان که نزد
مستوفی عبدالرزاق خان مذکور میرفتند واظهار می کردند نامبرده ساعتی تامل میکرد
وتعقیقات بسیاری بعمل می آورد هر گاه سزاوار دادن بود قبول کرده برات میداد وهرگاه
مناسب نمی دانست جواب عذر آمیز میداد و امروز وفردا میگفت گویا فردا گفتن آن
فردای قیامت می بود زیرا که ازجزوی تا کلی امورات سلطنت را میدانست و بمعرفت وی
انجام می یافت وخیرخواه دولت بود وخدمتگار صادق واگر بحضور سرکار باز گشت
رفته عرض داشت میکردند درجواب امیر میشد که سررشته دارملك مستوفی میباشد وبذمه وی
است که امورولایت را انجام دهد مختصر کلام بهمین منوال دولت قلیل را به بزرگی وتوانائی
سر رشته می کردند چنانچه پسران پادشاه که هر یک رکن سلطنت بودند بدون امرمستوفی
حرکت نمیکردند وبإجازه مستوفی بعمل می آوردند وغیای نامبر ده را عزت میدادند
وبمرتبه پدر میدانستند ازین رهگذر بود که اسم افغانستان مشهور آفاق بود ودولت های
بزرگ محتاج دوستی شان می بودند وبرادران سرکار که بالا ذكر كرده شد
از پشاور وغیره بکابل وبدور سرکار چون پروانه وارجمع آمده بودند وهر كدام
بقدر خدمتگار وتعلقات داشتند آن همه از خوان احسان پادشاه خوشه چین خرمن و بهره مند
حضور بودند وبه عیش وعشرت میگذراندند اضافه بران چقدر افواج نظامی و ملکی
وکارخانه جات توپ وتفنگ وغیره بود که ماه درماه تنخواه خور بودند خلص کلام
مختصر بهتر ازین گونه رویداد بسیار است سزاوار نوشتن ندارد تا چند سالی بهمین منوال
گزارش یافت و بعیش وعشرت میگذراندند ودادعیش میدادند تا اینکه بعد ازچند سال
سردار کهندل خان برادر سرکار که حاکم قندهار بودند وشرح رویداد شان را سابق
تحریر نموده بودم دراین وقت وفات کرد وبرادران مذکور که در قندهار فی مابین خود نفاق
راپیشه کردند واتفاق را ازدست دادند وبنیاد خودرا چون درخت کهن سال از بیخ وبن
کندند وخاك حسرت بر سر خود ریختند وتیشه بپای خویش زدند وبدست خویش دولت
خداداد را ازنفاق بر باد دادند مصدقات این مقال آنکه سر کار قوی الاقتدار پادشاه افغانستان
امیر دوست محمدخان که بزرگترین برادران وپادشاه قوی شوکت بود بعنوان فاتحه
در قندهار رفتند وازقضیه نفاق برادران اطلاع یافتند چنانچه بعداز وفات سردار کهندل خان
همچنان اسباب نفاق رابر پا کردند كه فلك كج رفتار بحیرت بازماند ودرباره شان بخنده
حسرت ناك در آمد زیرا که هر كدام خودرا صاحب سرير قندهار دانسته بتوپ وتفنگ


(۱۹)

جنگ در انداختند بعضی از بالاحصار و برخی از درون شهر و چهارسوی بازار بهم
در آمیخته خلقی را به قتل رسانیدند و مراد هيچ يك حاصل نشد تا اینکه امیر دوست محمد خان
در قندهار رسید و چند روزی توقف کرد و برادران را نصیحت فرمود و کوشش کرد سودمند
نشد عاقبت پنجنفر بزرگان ولایت و مبشران حضور را جمع کرده مصلحت خواست جملگی
بعرض حضور رسانیدند که بهتر آنست که از جانب سرکار حاكم بالاستقلال مقرر شود
و برادران از حکومت بازداشته بقدر کفاف که معشیت شان کرده شود تنخواه و جایداو
مقرر کنید تا گذران شان بخوب وجه شود بهتر ازین تدبیری نیست لهذا بعد از صلاح
وصوابدید بزرگان حضور درباره برادران قندهاری جایداو جداگانه مقرر فرمودند
و چنان سرشته برای شان بسته کردند که بیکی بدیگری دخل و غرضدار نشوند و هر کدام
بامور ملك خود باشند و مرحمت فرمودند که هر گاه یکی بدیگری دخل کند و تقاطع
نماید بسرکار والا لازم میشود که از قندهار بکابل خواسته شود و بحضور نگاهدارد
اضافه بران بمصلحت دید برادران و بزرگان دختر سردار میر افضل خان را بنام زد
سردار شیر علیخان پسر خود که برکاب سرکار حاضر بود نمودند و سررشته قندهار را
کماکانه بسته کردند و سفارشات کلّی بحاکم قندهار نمودند بار دیگر برادران را
نصیحت و نوازش فرمودند و خلعت های فاخره بهر کدام دادند بعد از ان بکار کشان قندهار
و بزرگان ولایت نوازش و مهربانی فرموده فراخور حال و مطابق منصب شان خلعت وانعام
داده خاطر مبارك را از جانب قندهار جمع کرد و بدون چون و چرا و جنگ و جدل
ولایت قندهار که خوش ترین ولایت های افغانستان و شیرین ترین شهرهای مذکور بود
بتصرف امیر کبیر امیر دوست محمد خان درآمد و بروز نيك وساعت نیکو از شهر احمد شاهی
حرکت فرموده جانب کابل راه سیار شدند و منزل و مراحل طی کرده بدولت واقبال
وارد دار السلطنه شهر کابل شدند و در تخت حکمرانی برقرار گردیدند و بعیش و عشرت
نشستند و داد عدالت گستری و رعیت پروری دادند و خلقی را برفتار نيك وخلق خوش
از خود کرده گویا با مردم کابل برادر بودند و باز فاقت و محبت میگذرانیدند و در زمان
سلطنت شان خلقی در مهد امن و امان بودند مضمر سخن و خلاصه کلام بقول کهن سالان
وسال خوردگان مدت سلطنت شان سی و هفت سال کامل شد اما بعيش وعشرت گذرانده
رضامندی خلق خدارا خواهان بودند و از مرحمت خداوند در مدت سلطنت از ابتدا و تا انتها
نوزده پسر و چند دختر بکمال رساندند و پسران خود را صاحب حکومت وصاحب افواج
ساختند و هر يك را صاحب ملك و ولایت نمودند لاکن پسران سرکار فرمان بردار پدر و خدمتگار
حضور بودند و از امر پدر تجاوز نمی کردند و تخلف نمی ورزیدند از ان سبب همه بمراد خویش
رسیده مشهور آفاق گردیدند و در عصر سلطنت امیر کبیر خطة افغانستان آسوده خاطر و برقرار
بودند و خود بندگان اقدس از خاطر جمعی تمام و خرسندی مالا کلام هر سال زمستان
با بزرگان دربار و وزیران حضور و خدمتگاران نزديك و دور با بعضی برادران خود
سر کار در ماه قوس روانه جلال آباد میشدند و در آنجا باغات بزرگ و گلهای رنگ
برنگ خصوص گل نرگس که یکفرسخ راه بوی آن بمشام انسان میرسید بهر باغات
مملو و موجود و عمارت های شاهانه که هر کدام سر بفلك ميرسيد و كشك های پادشاهانه وقصر


(۲۰)

های بی مثل و مانند و آبهای جاری بهر گوشه و کنار ساری گویا دم از جنت میزد و مقابل
فردوس خودرا نشان میداد موجود و مهیا بود و هر سر کرده بزرگ و برادران سرکار
و بزرگان دربار از خود باغی داشتند و سررشته بکار برده بودند و سه ماه زمستان را بهزار
عیش و عشرت با دوستان جانی و برادران روحانی میگذراندند و داد عیش و خرمی را می دادند
وزمستان را به تماشای گل و ریاحین وسبزه و آبهای جاری و فواکه زمستانی که مثلا نارنج
و ترنج ولیمو وغیر آن باشد تناول کرده بدرگاه الهی شکر گذار بودند از همه افضل
وبهتر اینکرهای تر و تازه که بقدرت های کامله خداوندی از نی شکر حاصل میگردد
درباره بندگان عطا میفرمود و بنده های خاکی که جزء ضعیف بودند شب و روز تناول کرده
بهزار عیش وطیش و خرمی بسر میبردند و بصحبت های دوستانه و محبت های مشفقانه که گویا
خورد و بزرگ شاه و گدا شب و روز در صحبت و محبت مساوی بودند و فرقی در بین خورد
و بزرگ نبود چنانچه فلك فتنه انگیز رشك میبرد و بعداوت می افزود و در کمین میبود
و فرصت می جست خلاصه کلام تا اینکه زمستان میگذشت و ماه حمل داخل می شد اکنون
اگر خواهم که شرح خوبی زمستان جلال آباد را بزبان قلم جاری سازم از حد توصیف
بیرون است وقلم در تقریر آن قاصر است لکن جنت دنیا نامیده و بهشت روی زمین گفته
سر مطلب باز گردیم بهر حال چون ماه حمل داخل میشد ثانی عازم دارالسلطنه شهر کابل
می شدند زیرا که در مقابل تعریف زمستان که تحریر کرده شد تعریف تابستان هم دارد
که ضد زمستان است هر گاه شرح وان در قید قلم در آورم دفترها گنجایش نمی دارد
همان بهتر که مشت نمونه خروار گویا در مقابل جنت باید دوزخ باشد هم چنین قیاس باید
کرد اضافه برین حاجت تحریر ندارد و مقصد از دست میرود اکنون در ماه حمل اشخاص
و رفتگی هر يك بقدر قوه سوغات های فواکه که بالا ذکر شد با خود می آوردند و بازماندگان
کابل شان آنقدر از خوردن آن مسرور می شدند که گویا سه ماه در جلال آباد گذرانده
باشند تا اینکه در تاریخ سنه یکهزار و دو صدو هفتادو هشت هجری بود بقرار ماموری
هرساله امیر کبیر پادشاه افغانستان امیر دوست محمد خان با خاصان حضور و بزرگان نزديك
و دور درماه قوس روانه جلال آباد شدند و بقرار سالهای گذشته داد عیش داده جلال آباد
را عشرت آباد می نمودند و آثاری از غم پیرامون خاطرشان نمیگردید لکن از کینه فلك
کج رفتار غافل بودند تا اینکه ماه حوت که يك ماه از موعد استقامت جلال آباد شان
باقی مانده بود و گرم عیش و عشرت بودند که چاپار از شهر فراه رسید و عریضه سیف الله خان
و کبل را که پسر سرکار والا بود بامر همایونی حاکم فراه مقرر بود بحضور بندگان اقدس آورد .

مضمون عریضه
آنیکه فدای حضور مبارکت شوم سردار سلطان احمد خان پسر سردار محمد عظیم خان
که حاکم دارالسلطنه هرات است لشکرهای فراوان به تسخیر شهر فراه فرستاده و میخواهد
که فراه و گرشك را از تصرف دولت خداداد سرکار والا بر آورد، بتصرف خود در آورد
هر گاه غلام نوازی کرده زودتر معالجه کردید و فوراً لشكر بكمك
فرستاديد فهو المراد والا عنقريب شهر فراه و گرشك از دست خواهد رفت زیرا که تاب
وطاقت مقابله وجرئت مقاتله بالشکر هرات ندارم و در تنگنای حیرت فرو مانده ایم .


(۲۱)
اکنون لازم شد که شرح رویداد سردار سلطان احمد خان وحکومت نمودن
مذکور در هرات را باید اختصار تحریر دارم و باز رجوع به مطلب دارم .
سردار سلطان احمد خان پسر سردار محمد عظیم خان وبرادر زاده و داماد امیر
دوست محمد خان بود و در کابل بحضور امیر کبیر استقامت داشت وبقرار پسران سرکار
بخدمت ماموری مامور بود اتفاقاً بجهت امور چندی از دنیا داری که بشر را از ان گریزی
نیست از حضور بندگان اقدس آزرده خاطر شده از کابل فرار کرد و در طهران بحضور
شهنشاه پادشاه ایران ناصر الدین شاه قاجار رفته استقامت کرد مدتی بحضور شهنشاه
ایران باعزاز واکرام بسر برد وبخدمات خود که شب وروز بحضور شاه خدمت میکرد
شاه را خرسند کرده بود ومقرر شاه در مجالس توصیف نامبرده را می نمود مدام خلعت
های فاخره ومبلغ های خطیر انعام میکرد وازوی رضا مند بود اتفاقا از مردم هرات
حرکتی صادر شد که موجب کدورت شهنشاه ایران گردید چنانچه لشکری فرستاد بعد
از مدت یکسال تصرف کرد بعد از ان که فتح نامه به طهران رسید از حضور پادشاه ایران
سردار سلطان احمد خان مامور شد وفرمان حکومت هرات را کماکان بوی تفویض
فرمودند ودخل وخرج هرات را بوی انعام کردند وبمنصب امیر پنج سرافراز نمودند این
بود که سردار سلطان احمد خان از حضور شاه مرخص شده عازم هرات شد و به تخت
دار السلطنه هرات بنشست ومدتی حکمرانی کرد وخود را وهرات را از جانب پادشاه
ایران میدانست بهرحال چون خبر سردار سلطان احمد خان وحاکم شدن مذکور در کابل
شهرت یافت و به تصدیق رسید سرکار امیر کبیر دختر خود را که عیال سردار سلطان جان
بود وصادق عقد بسته داده بود و بعد از فرار سردار سلطان احمد خان در کابل میبود در
هرات فرستاد اکنون مختصر تحریر کردم والا در خصوص هرات وگرفتن شاه دولت
انگلیس گفتگوی زیادی کرده که باعث تطویل کلام است وسزاوار کتاب تواریخ
ندانستم که درج نمایم لہذا چون چند سالی سردار سلطان احمد خان در هرات حکمران
شد بعد هوای ملك گيری وملك ستانی بخاطرش خطور کرد و به خیال قد گرفته ر
گردید وخواست که سلطنت افغانستان را از تصرف سرکار اقدس ربوده بتصرف خود
در آورد باینکه افغانستان را جزو دولت ایران سازد وخود را بدولت ایران سرافراز
گرداند بهمین خیال فاسد کمر بسته بیگرفتن فره وگرشک اراده کرد ولشکرهای فراوان
فرستاد وقلعه فره را حصاری نمود لاكن فرموده استاد است .
شعر : جنگ وصلح بی محل ناید بکار
جای گل گل باش وجای خار خار
باری سردار سلطان احمد خان غافل ماند ومغرور شد تا نتیجه خرابی برایش پیش آمد
و بر بادی دستداد چنانچه استاد میفرماید .
تا نیکی جای قدم استوار
پای منه در طلب هیچ کار
برهمه کاری که درای نخست
رخنه بیرون شدنش کن درست
اکنون سر مطلب باز گردیم واز مقصد سخن رانیم چون عريضه سیف الله خان وکیل
در جلال آباد در عین صحبت وخرسندی بحضور سرکار امجد اقدس رسید از نظر گذارش
یافت عیش همه بغم مبدل شد وشادی بغم وغصه عوض گردید سرکار والادر باره سردار


(۲۲)

سلطان احمد خان دعای بد کردند و نفرین نمودند و خود بندگان سرکار از غضب وغیض می لرزیدند چنانچه امر نمودند که بعد ازینکهفته از جلال آباد حرکت کرده تا دروازه هرات توقف نخواهم کرد بعد از آن عنان اختیار در قبضه اقتدار پرور دگار است .
مصرع « تا یار که را خواهد و میلش به که باشد » مختصر کلام بعد ازینکهفته چون امر سر کار شده بود از جلال یاد بساعت نيك حرکت فرمائیده منزل ومراحل طی فرموده عازم دارالسلطنه شهر کابل گردیدند اتفاقاً روز ورود کابل روز عید صیام بود و بامر حاکم اول لشکر نظامی و دوم اعزه واشراف کابل از شاه و گدا از خورد و بزرگ از پیر وجوان در حدود سیاه سنگ تا نزديك بالاحصار جمع آمده حد بحد بقاعده وقانون از ملکی ونظامی صف کشیده امیدوار دیدار پادشاه رعیت پرور بودند و قاضی خان علوم وعلماء وسادات چنان مصلحت دیدند که در حدود سیاه سنگ بحضور پادشاه قوی شوکت نماز عید را خوانده پادشاه خداجوی خود را دعا وفاتحه بدهند وفتح ونصرت هرات را از خداوند طلب دارند تا اینکه بندگان اشرف اقدس امجد ارفع در حدود سیاه سنگ رسیدند چون ابتداء لشکر نظامی ایستاده بودند بمجرد دیدار پادشاه سلامی گرفتند وتوپهای آتشفشان را بصدا درآوردند چنانچه هشتپات سلامی کردند بعد از آن پادشاه عدالت گستر بالای افواج نظامی رفته بايك يك از طریقه پدری احوال پرسی نموده چنانچه باالفت ومهر اظهار شفقت می کردند و می گذشتند که حد واندازه نداشت تا اینکه از لشکر نظامی در گذشتند وبه نزديك اعزه و اشراف کابل رسیدند ومردم نیز تعظیم وتکریم پادشاه خود را بجا آوردند و از صدق دل دعا وفاتحه کردند بعد ازدعا وفاتحه که مردم کابل درباره پادشاه خود نمودند خان علوم که قاضی بزرگ کابل وبزرگان علما و اشراف شهر کابل جمله بحضور بندگان سرکار آمده سلام کردند وعرضه داشت نمودند که خلق کابل از خرد وبزرگ وشاه وگدا، انتظار قدوم سرکار ذوی الاقتدار میباشند ومنتظرند که نماز عید را بحضور سرکار اقدس خوانده درباره پادشاه رعیت پرور خود که از هزار پدر مهربان تر است دعا وفاتحه بدهند زیرا که آرزومند چنین روزی بودند در آنوقت سرکار والا بحوزه فیل سوار بودند از بالای حوزه فیل به آواز بلند بمردم کابل خطاب کردند که ای خلق الله وای بزرگان کابل وای برادران دینی وای دوستان قدیمی که جمیع شمایان بمثل پدر وبرادر وفرزند سرکار همایون میباشید امروز که پادشاه شمایان من میباشم اول اینکه باشمایان در کابل بطریق برادری عمر گذرانده ام ومردم يك ولایت هستیم وشما را وعیال واطفال شمارا جمله از خود می دانم و خود را وعيال وفرزندان خود را از شمایان میدانم و فرق نمیدانم اینست که با خداوند عهد بسته ام که هرگاه حیات مستعار باقی باشد وازدعای شمایان داخل هرات شوم در مسجد جامع هرات نماز عید را بادا رسانیده در باره شما مردم ولایت خودم که کابل باشد وجمله برادر وفرزند سرکار میباشید دعا کنم وباردیگر دیدار شمارا آرزومندم که بعد از فتح هرات به بینم بهمین آرزو اراده بخیر دارم تا خواست خداوند چه باشد اکنون التماس می دارم که شما مردم کابل غم شريك وشادى شريك پادشاه خود میباشید از طرف من مرخص هستید رفته نماز عید را خوانده درباره پادشاه دعای خالص کنید وفتح هرات که نیکنامی وسر افرازی پادشاه است از خداوند طلب نمائید ودعا کنید که الله تعالی در عمر پادشاه


(۱۴)

شما بیفزاید و درمرگک مهلت بدهد تا شهر هرات بتصرف در آید و عهد یاد شاه شما که باخداوند بسته است باداء رسانده شود اکنون شما مردم که بمنزله برادر و فرزند پادشاه خود میباشید و پادشاه امروز اراده رفتن سفر هرات دارد وعازم رفتن است از شما مردم دو التماس میدارم اول اینکه اتفاق را جایز شمرید که از اتفاق جمیع کمالات بسته کشاده میشود ومهمات دشوار آسان میگردد ورضامندی خداوند در آن است « » آری باتفاق جهان میتوان گرفت» دوم ولایت خودرا از دستبرد دشمن محافظت دارید وشرط احتیاط بجا آرید که دشمن به ولایت شما دست نیابد این هم وابسته باتفاق است اکنون سردار محمدعلیخان که فرزند سردار شیرعلیخان و نواسه من است برای شما حاکم میکنم ارم و خورد سال است او را و شما را در پناه خداوند سپرده میروم تا خداوند چیزی که خواسته باشد بظهور میرساند اما بخاطر نرسانید که سردار محمد علیخان حاکم است شما بزرگان ولایت حاکم وصاحب اختیارید وسرکار والایك ورعيت ولايت را از شما میداند و بازخواست میدارد از سردار مذکور اسمی است که نواسه من است باقی شما را با خورد وبزرگ و شاه و گدا و پیر وجوان با خداوند سپردم به اعظما وسادات جملگی درباره پادشاه دعا کرد » خلص سخن چون مردم کابل دعا داده سر کار امیر دوست محمد خان از نزد مردم روانه شد ومخلوق کابل از نوازشات شاهانه ومهربانی های پدرانه پادشاه اظهار تشکر کرده به نماز عید رفتند و نماز خواند با جمیع خلق درباره پادشاه خوددعا کردند ومتفرق شدند لاكن سر كار همایون قال به مردم هم سفر ؟ « مامور هرات بودند امر نموده بودند که در شهر کابل داخل نشده در ابله شهر بحدود در یوری رفته فرود آیند ومنازل گاه کشند وخود بندگان سرکار چون ماه تابان وخورشیدنمایان در موزه فیل چون سبکتکین نشسته از دروازه لاهوری داخل شهر فردوس مانند شده از مابین کوچه و بازار عبور کردند وبازن ومرد کابل که در کوچه وبازار وسر راه ها ایستاده ومنتظر بودند اظهار محبت پدرانه فرموده دعا میکردند و دعا میگرفتند و میگذشتند تا در دریوری باشکر گاه رسیدند و بخیمه و بارگاه خسروی فرود آمدند و بزیادت شاهی نشستند و خاصی از کردراه بیاسودند بعد از آن عمله باشی را بحضور طلب کرده امر کردند که به مردم لشکری خبر رسانند که توقف کابل بیست روز است باید در مدت مذکور سررشته سفر خود را انجام بدهند وبدانند که روز بیست و یکم روز حرکت است و سرکار والا بتوكل خـــداونـــد از دریوری روز موعود مذکور حرکت فرما شده کوچا کوچ عازم سفر خیریت اثر خواهدشد ودرهیچ شهر ودیار بدون امر ضروری توقف نخواهم کرد تاخواست خداوند چه باشد «

فصل دوم در بیان رفتن بجانب هرات و مقدمه نمودن وهرات را تصرف کردن و گزارشات آن در تاریخ سنه یکهزار و دو صد و هفتاد هشت
هجری

لهذا بعد از امر امیر والا تدبیر جمیع لشکریانی که مامور سفر بودند امورات خود را سر رشته کرده آماده سفر خیریت اثر شدند وخود بندگان سرکار بعد از یکهفته کــــه از دیگر امورات لشکر و لشکریان و چندین کارهای دولتی فارغ شدند واراده رفتن


(٢٤)

بخود مصمم کردند بعد از آن اعزه و اشراف و بزرگان دربار و پسران خود را جمع کرده
چون پروانه گرد شمع دولت پوری یکجا شدند بعد از آن سردار محمد علیخان نواسه خود را
که پسر سردار شیر علیخان بود بحضور طلب کرده ولی عهد سردار شیر علیخان پسر خود ساختند
و بدست خود خلعت فاخره پوشانده و شمشیر ابلا بسته مرصع و کمربند دانه نشان بکمرش بسته
بحضور مردم و خلق الله که حسب الامر جمع آمده بودند بمنصب ولی عهدی سرفراز
گردانیدند بعد از خرسندی ولی عهدی ، اختیار حکومت دار السلطنه کابل را بوی تفویض
فرمودند و بسردار شیر علی خان پسر خود که ولی عهد حضور بود خطاب کردند که ای فرزند
هم چنان که شما ولیعهد و جانشین پدر باشید سردار محمد علیخان بامر سر کار همایون ولی عهد
شما خواهد بود خلاصه کلام در آن وقت سردار دلاور سردار محمد علیخان از عمرشان
پانزده سال گذشته بود اما با وجود صغر سن و زمان خردسالی شهزاده بلند اقبال و پادشاه زاده
خجسته خصال بود و در امور دنیوی صاحب تدبیر و در تدبیر جهانداری نیکومی دانست و در عقل
و دانش افلاطون اول و در غیرت و مردانگی نادر ثانی بود و در سخا و مروت حاتم طی را
طی نموده بود و تقویم پارینه میشمرد از عطوفت و شجاعت و سیاست گوی از میدان دلاوران
ربوده بود . « هرچه شاهان همه دارند توتنها داری » چنانچه فرموده استاد است .
قطعه
هیچ دانی که شیر مردی چیست شیر مرد زمانه دانی کیست
آنکه با دشمنان تواند ساخت وانکه با دوستان تواند زیست
مختصر کلام از ولی عهدی سردار شیر علیخان ولی عهدی سردار محمد علیخان بعضی
پسران امیر کبیر آزرده خاطر شدند و کدورت آمیز گردیدند لاکن نه دست ستیز
و نه پای گریز زیرا که عنان اختیار در قبضه اقتدار پدر بود لاچار در صبر و تحمل می افزودند
و کینه و بغض وعداوت را در سینه پر کینه جای داده انتظار فرصت بودند و موقع قصاص
می جستند و در ظاهر بطریق دیگران محبت می ورزیدند و خرسندی میکردند که انشاالله تعالی
گزارشات هر کدام را در جایش تحریر خواهم کرد و چگونگی شان را در وقتش بعرض
دوستان و برادران خواهم رسانید اکنون سر مطلب باز گردیم و از گزارشات تحریر داریم
این بود که بندگان سرکار بعد از موعد بیست روز که امر حرکت بود لشکریان کارهای
خود را انجام داده انتظار فرمان بودند که لشکریان حرکت نمایند چنانچه روز بیست و یکم
از کابل حرکت کرده وارد منزل قلعه قاضی شدند و منزل را مختصر نمودند تا بعضی
امورات نا انجام انجام یابد و سه روز دیگر در قلعه قاضی توقف کردند روز چهارم از قلعه قاضی
حسب الامر شهریاری کوچیده طی منازل قطع مراحل نمودند تا وارد غزنین شدند و از باعث
بعضی امورات لشکری سه روز دیگر در غزنین معطل کردند و شکست و ریخت باقی مانده
لشکریان را انجام دادند و لشکریان قدری آسوده شدند بعد از آن توقف را جایز ندیده
از غزنین حرکت فرما شدند و منزل بمنزل طی مراحل کرده روز هفدهم با لشکر و کشور
و اثاثیه داخل قندهار گردیدند و آسوده خاطر شدند سردار عالی مقدار سردار محمد امین خان
که بامر پدر حاکم قندهار و حکمران ولایت احمد شاهی بود در قلعه اعظم بحضور
پادشاه قوی شوکت آمده بقد مبوسی مشرف شد و بامر سرکار برگشته


(٢٥)

وارد قندهار گردیده و در خدمات پادشاهی ولشکری سرموئی تغافل نورزیده است شب
و روز خدمت گزاری وجان فشانی می کرد چنانچه شاه و گدا و جمیع لشکریان از خدمات
سردار محمد امین خان رضا مند و خرسند بودند و در هیچ گونه خدمتگزاری کم و کاستی
نمی نمود زیرا که خرسندی بندگان اقدس همایون را طالب و راغب بود و ساعت بساعت
در خدمات مرجوعه حضور پدر که پادشاه جلیل ایشان و شهنشاه افغانستان است می کوشید
و رضا مندی حضور پدر را از درگاه خداوند خواهان بود .
(اکنون شمهٔ از رویداد سردار سلطان احمد خان حاکم هرات شنید)
سردار مذکور که قبل ازین لشکر به تسخیر فراه فرستاده بود امید وار فتح و نصرت بود
چنانچه سابق تحریر نموده بودم در بلوفت از رسیدن لشکر ظفر اثر و وارد شدن قندهار
اطلاع یافته بچهار سوی حیرت در افتاد وبيك خيال را بهر طرف جولان داد غیر ازین که
ترك فره گوید دیگر علاجی بخود ندید لاچار ترك فره گفته مایوس وار فسخ عزیمت کرده
لشکر خود را از دور فراه واپس بجانب هرات طلب کرد چنانچه لشکر مذکور بلا توقف
وارد هرات شدند بعد از آن متوجه انجام لشکری وشکست وریخت افواج مذکور گردیده
آماده و مکمل ساخت چون از سرشته افواج ماموری آسوده خاطر شد رجوع بمرمت کاری
در و دیوار قلعه وخندق شده اشخاص کاردان و هوشیار را مامور مقرر کرد و امر داد
که بسرعت تمام و تلاش بسیار انجام پذیرد بعد از آن از چهار جانب شهر هرات چه دور
و نزديك غله و غیره آن چیزی که لازمه قلعه بندی باشد امر نمودند که بزودی جمع آوری
کرده داخل شهر هرات بدارند و معطل ندارند و تلاش بسیار بکار برند زیرا که دشمن
قوی در کمین است و خود را بسرعت تمام در هرات میرساند بعد ا ز آن دست ما و شما
از اطراف شهر کوتاه می گردد هر قدر کوشش و تلاش در ینوقت میکنید جایز است ظاهر
است که دشمن ما و شما را آسوده نمی گذارد و نفس به نفس میرسد و می خواهد که
هرات را از ما بگیرد وتصرف کند البته چنین خواهد کرد زیرا شخصی که دو ماه
منزل کند و زحمت سفر بکشد و با افواج دريا امواج عازم اینصوب شود معلوم است که
بی نیل مرام باز نمی گردد لاکن بندگان ماهم تا جان در تن و رمق در بدن داریم دست
ستیز را کوتاه نمی سازیم و پای گریز را لنگ میداریم و در مقابل دشمن میتازیم و باك
از مرگ خود نمی داریم تا خواست خداوند چه باشد اما شما مردم هرات که نام شما
بمردی و مردانگی شهرت یافته کمر را بمردانگی بسته دارید و غیرت ومردی را از دست
ندهید و در مقابل دشمن شمشیر زنید و داد مردانگی بدهید و نام نیکو در عالم گذارید
مصرع « تا یار کرا خواهد و میلش بکه باشد » اکنون از لشکر سر کار و توقف قندهار
سخن رانیم لهذا بعد از چند روزی از حدود قندهار حرکت فرما شده بسرعت تمام وتلاش
بسيار بجانب مقصد روانه شدند و شب و روز منازل و مراحل طی کرده مع الخير میرفتند
و توقف نمی کردند و مقصد امير والا تدبیر و سر کار والا تبار این بود و خواهش داشت
که زودتر خود را در هرات برساند و معامله هرات را بفضل خداوند زود تر انجام بدهد


(٢٦)

و از جانب هرات آسوده خاطر گردد زیرا که خیال سرکار از چندین سال قبل ازین مفکر تسخیر بخارا بود و به قصد انتقام از بخارا شب را بروز می آورد دو فرصت می جستند بنابر ان در رسیدن هرات و تصرف نمودن آن سرعت می نمودند و تلاش میکردند که شاید از هرات زود تر خلاص شده روانه بخارا شوند و انتقام بقیامت نماند لا کن ازین غافل که عنان اختیار در قبضه اقتدار پروردگار است و بنده را قدرت دم زدن نیست چنانچه فرموده استاد است.

هر چه دلم خواست نه آن می شود
هر چه خدا خواست همان میشود

چون رفته به تقدیر دیگر گون نشود
یکذره از آنچه هست افزون نشود
هان تا بجگر خویش زغم خون نکنی
کز خوردن غم بجز جگر خون نشود

مختصر کلام چون از قندهار حرکت کرده با دریای لشکر و سامان بسیار و اثاثیه بی شمار خود را در حدود فره رسانیدند اما از تلاش بسیار و منزل های دور و دراز که پی در پی زده بودند اسپ و آدم از حرکت و رفتار باز مانده بلکه چندین اسپ و استر و شتر در بین راه از طول سفر سقط شده بودند لاچار توقف کرده پانزده روز لشکریان را امر باقامت فرمودند تا از رنج راه بیاسودند اضافه بر آن شکست و ریخت کلانی در لشکر و فقرای فره از دست برد لشکر هرات بهم رسیده بود و افغان مردم فره از ظلم وستم لشکر هرات بفلک برآمده بود چنانچه هیچ آبادی در اطراف قلعه فره تا پنج فرسخ راه باقی نمانده بود بنابران بندگان سرکار پانزده روز توقف را جایز شمرده با مردم فره از روی محبت پدری و نوازش شاهی مرحمت های زیاد فرمودند چنانچه یکساله مالیات ملک را بخشیدند و چقدر نقد و جنس تقاوی دادند خصوص اشخاصی که در مقدمه قلعه بندی داد مردانگی داده خدمت های با اخلاص و جان فشانی های کمالی نموده بودند بهر کدام آنها بقرار رتبه و منزلت شان خلعت های فاخره و انعام و احسان داده بسی نوازش فرمودند و مرحمت های شاهانه نمودند و از جمیع امورات فره بخوب وجه آسوده شدند و از مردم مذکور دعا و فاتحه و رضامندی گرفتند بعد از آن بساعت نیک با دریای لشکر از دور فره حرکت فرما شده بتوکل خداوند روانه هرات شدند لاکن بعد از روز حرکت از فره قانونی بسته کردند و نظامی برپا نمودند چنانچه تمامی بارگیر لشکر که بوته می نامند مابین و توپخانه جلوی پیش رو و دیگر توپخانه سه تقسیم در سه حدود و لشکر نظامی نیز سه تقسیم یک تقسیم توپخانه پیش رو و دو تقسیم در یمین و یسار و سوار ملکی از دنبال لشکر بهمین منوال مامور و مقرر فرمودند و بهر جانب سرکردگان بزرگ و مثل پسران خود سرکار و خدمتگاران کهن سال صاحب تدبیر و جنگ دیده و کار آزموده که پستی نشیب و فراز دنیا را دیده و طی نموده بودند روانه شدند تا اینکه بدولت و اقبال وارد منزل سبزوار شدند و بخاک هرات داخل گشتند بعد از ان نیز امر فرمودند که شرایط احتیاط در باره لشکر و کشور بجاء آورده اضافه بر آن سعی بلیغ بدارند که مبادا از دشمن گزندی برسد و باشکر ظفر اثر دست بردی کنند و باعث کسر دولت قوی شوکت گردد زیرا که سردار سلطان احمد خان ، شهنواز خان نام پسری دارد که در عین شباب و مستی میباشد و در طریقه سپاهی گری طاق و در دلاوری مشهور آفاق است و در عصر خود چون رستم زال خود را می نامد و میداند.


(٢٧)
اکنون لازم شد که شمهٔ از سردار شهنواز خان باید نگاشت
و در قید تحریر و ارقام باید آورد
سردار مذکور در عین شباب و جوانی بود اما جوان دلاور و شجاع و صاحب
شمشیر و در طریقه سپاهی گری از عقائد ودواوب آگاه ودر میدان نبرد چون رستم زال
و درخیر وسخا چون حاتم طی چنانچه استاد در بارهٔ مذکورمیفرماید .
هر چه شاهان همه دارند
تو تنها داری
لهذا مردمان ترکمن که قبل ازین باطراف هرات دست بردی میکردند و چپاول می زدند
والامالی میکردند سردار مذکور باسواران جنگی ومردان دلاور از شهر هرات سوار شده
از قفای تر کمن میرفتند ومقابل میشدند وجنگ می انداختند ومقدمه گردند در آنوقت
سردارشهنوازخان چون شیرژیان و ببربیابان صف آرائی کرده دادمردانگی میدادند وزمن
معر که را از خون دلیران وترکمان لاله گون میساختند وبهر جانب می تاختند و می کشتند
ومی بستند تا شکست در لشکر تر کمن می انداختند و از غیرت ومردانگی سرموی از جان
عزیز خود خوف وبیم نمی کردند و طالب جنگ بودند چنانچه در تمامی خطهٔ ایران
بکمال شوکت شهرت یافته بودند شهنشاه ایران ناصرالدین شاه با آن عظمت و جاه
وجلال وبزرگی که تخت نشین ایران و جاه نشین کیان بودند مایل بملاقات شهنواز خان
گردیدند واسمی سردارسلطان احمدخان امیرپنج پدر شهنواز خان فرمان فرستاد طلب
حضور نمودند چنانچه حسب الفرمان شهنشاه ایران با ترتیبات شاهانه وارد تهران شدند و
منظور حضور شهنشاه عالم پناه گردیدند وبنواز شات و افر سرافراز وممتاز شده بعد از
چند روزی بامر وفرمان از حضور مرخص شده واپس عازم هرات گردیدند و مواجب وافر
وتنخواه بسیار از حضور شاه مامور و مقرر شده بود که سال بسال از حضور پدر بازیافت
می داشت و بفعالیات هرات محسوب می شد ازهمه افضل تر آنکه خداوندعالم بقدرت کاملهٔ خود
اسپی بوی عطا نموده بود که دردو زانوی اسپ دکمهٔ بزرگی داشت ومابین دکمه ها موی
عشیری پر بود واز ترکمان بقیمت چهار من نقره خریده شده بود بنابر آن اسم اسپ را
چهارمن گذاشته بودند و در تاخت وتاز چون برق لامع پرواز میکرد و هیچ سواری
بنگردش نمیرسید دروقت الامانی تر کمن وسواری سردار شهنواز خان که از قلعه هرات
بدر می شدند جمله سوار هرات ازپالای پل می گذشتند وسردار مذکور بيك اشاره اسپ
از خندق پرواز کشان می جست باری سر مطلب باز گردیم واز مدعا سخن رانیم در وقتیکه
لشکر کابل وارد سبزوار شدند سردار شهنوازخان که این چنین روزرا از خداوند میخواست
ومشتاق چنین روزی بودند از ورود سر کار اقدس امجد امیرصاحب ولشکر کابل ورسیدن
بسبز وار اطلاع یافته حضور پدر خود رفته عرضه داشت نمود که لشکر کابل د ر حدود
سبز وار رسیده وغلام میخواهد بامر واجازهٔ شما باهزارسوار جرار کار گزار جنگ جوی
وجنگ دیده راه کابل شده ازچهار جانب چپاول اندازم و داد مردانگی داده لشکر
مذکوررا چنان پراگنده سازم که تا قیامت نام بماند وبدانند که درجهان مرد بسیار است
واز عهده جنگ و جدل برآمده میتوانند واضافه ایران چقدر ممکن باشد و میسر شود


(۲۸)
از اسپ و آدم واشتر بدست آورده باز گشت بداریم و در هرات بحضور سرکار برسیم ،
نفسی راست کرده کرت ثانی و ثالث باز رو بلشکر گاه کابل کرده شمشیر تیز از غلاف
کشیده بدست ستیز دشمن کشی کنیم تا نام نیکو در عالم گذاریم خلاصة كلام سردار
دلاور سردار شهنواز خان از حضور پدر اجازه خواسته ورخصت حاصل کرده با هزار سوار
جنگجوی مردانه مقابل دشمن رفتند و خود را دو جانب قسم کردند و بلشکر کابل چپاول
زدند و داد مردانگی دادند و سرهوی در کشتن و بستن تقصیر نکردند و بانيل مرام باز
گشته داخل هرات شدند و مردانگی خود را بحضور پدر عرضه داشت کردند و چقدر مال
و اموالی که از لشکر دشمن بدست آورده بودند منظور حضور کردند و سزاوار تحسین و
آفرین شدند لاكن ازین چپاول لشکر کابل بدرجة پراکنده شده و سراسیمه گشتند کـــه
حد و اندازه ندارد و قلم دوزبان در تقریر و تعریف آن عاجز وقاصر است با وجودیکه لشکر
کابل نیز باخبر اطراف لشکر خود بودند و سرداران بزرگ و افسران جنگ دیده شب و
روز متوجه لشکر گاه خود بوده لحظه ای تغافل نمی ورزیدند و نگاهداری میکردند
وجميع لشکر شان مکمل و مصلح با كمال شوکت خود داری مینمودند بهر حال کرت ثانی
سردار شهنواز خان باتفاق سواران بلشکر کابل حمله آورده چنان زد و خورد کردند و
چپاول انداختند و خود را به خیمه گاه رسانیدند و خوف از مرگ نکردند و داد مردانگی
دادند و شمشیر خود را بلشکر گا کابل ظاهر ساختند که از حد بشر خارج وفلك كج رفتار
با وجود کج رفتاری انگشت حیرت بدندان گزیدند و تحسین و آفرین گفتند خلص سخن
در پنج شبانه روز که لشکر کابل از حدود سبزوار حرکت کرده با اطراف شهر هرات
رسیدند سردار شهنواز خان سه چپاول زدند و شبیخون انداختند وقتل وقتال نمودند و اسپ
واشتر ومال بسياری بردند و لشکر کابل را پراگنده ساختند که دوست و دشمن بمردانگی
سردار مذکور تحسین و آفرین کردند بهر حال سخن بسیار است و مردانگی سردار شهنواز خان
از حد افزون لاکن مختصر نوشتم تا خوانند. و شنونده را ملال خاطر نشود این بـــود که
لشکر کابل با وجود این همه پراگندگی چون بلای ناگهان و چون لشکر بی پایان بدون
خوف وهراس بادل قوی بسور هرات رسید. لشکر گاه ساختند و پنج روزی تحمل کردند
و خود را آسوده نمودند زیرا که مدت دو ماه بیشتر سفری بودند وشب و روز منزل میزدند
واسپ و آدم از کار مانده بودند بعد از ان بفضل خداوند و مدد سيد كائنات و خلاصة
موجودات اثنی (حضرت محمد مصطفى صلى الله عليه و آله وسلم) و بامر سر کار خدا جوی
رجوع بسنگر کردند و باطراف شهر هرات بقرار تقسیم سنگر زدند لاکن جمیع سنگرها
بتصرف پسران سرکار والانبار بود الا که سردار محمد اعظم خان سنگر نداشت زیرا
که لشکر خود را در کرم و زرعت که جایداد سردار مذکور بود گذاشته و خود با قلیلی
خدمتگار بر کاب سر کار عازم هرات گردیده بود چنانچه ازین رهگذر بندگان اقدس
از سردار مذکور آزرده خاطر بود و دائم طعنه میزدند بنابران از سنگر ومقدمه مایوس
ماند وبحضور سر کار حاضر بود و خدمت میکرد لاکن سردار محمد اعظم خان خود را
صاحب تدبیر میدانست و تدبیری بکار برده بود واز ان سبب لشکر با خود نیاورده در کرم
وزرعت مانده بود که انشاء الله تعالي در وقتش از تدبیرات سردار مذکور تحریر خواهم
کرد لهذا دروازه های شهر هرات از هر جانب مسدود وخاك ريز وسردار سلطان احمد خان


(۲۹)
معه چند هزار سوار وپیاده که همه مهر کن وجنگجوی ومرد میدان نبرد بودند درون قلعه مکمل ومسلح طالب جنگ شب را بروز می آوردند وانتظار فرمان بودند سردار شهنواز خان که این چنین روز را از خداوند طالب بودند و آرزو مند چنین روزی بودند ومیخواستند که نام نیکو درعالم گذارند مقرر بلشکر گاه کابل شبخون میزدند وچپاول می نمودند وداد مردانگی میدادند چنانچه در غیرت ومردی با در شجاعت ودلاوری کم و کاستی نداشتند ومشهور آفاق گردیده بودند اما لشکر کابل چون کوه پابرجاء شب وروز متوجه سنگر سازی بودند وازحركات سردار شهنواز خان وچپاول زدن مذکور اصلا بخاطر نمی آوردند وباك نمی داشتند وبخدمت سنگر سر گرم بودند تا اینکه سنگرهای خودرا به نزديك خندق بردند لاکن ساعتی از جنگ وجدل فارغ نبودند واز طرفین مقدمه بر پا بود و تقصیری در زد و خورد نمی کردند وداد مردانگی میدادند چنانچه چندین نقب ها ازطرفین بریده وخلقى را تلف ساخت بلکه درون نقب بعضی اوقات مقدمه میشد و باشمشیر و خنجر می کشتند و می بستند ومیزدند و در مردی کم و کاستی نداشتند خصوص دروقتی که نقب پرانده میشد هر دو لشکر دست به شمشیر بهم دیگر در آویخته جنگ می کردند وخاك معرکه را از خون دلاوران لاله گون می ساختند واز جان شیرین دست می شستند ومضایقه نمی کردند اضافه برآن سردار شهنواز خان که مقرر داد مردانگی می داد وی همچنین اسپ چهارمن که گویا بال دار بود سوار می شد وخداوندعالم بقدرت کاملهٔ خود سردار مذکور را چیزی خلق کرده بود که درعصر وزمان خود رستم زال را به نظر نمی آورد وهر مقدمه را گویا روز نوروز می پنداشت و با سواران جنگجوی وجنگ دیده که هريك خود را چون شیر ژیان درمیدان نبرد می دانستند بيك اشاره از خندق جسته بجانب لشکر دشمن حمله ور می شدند و بهرطرف می تاختند و بدشمن صرفه نمی کردند چنانچه ازطرفین داد مردانگی داده ازکشته پشته ها می ساختند وباز گشته داخل شهر می شدند و لشکر ظفر اثر وارد خیمه گاه میگشتند بهمین منوال شب وروز گزارشی داشت و چون مدت شش ماه ازین مقدمه گذشت چه در سنگر ومیدان جنگ های مردانه شد و از هیچ طرف مراد حاصل نشد روزی از بالای قلعه آواز برآمد که ای بزرگان لشکر وای لشکریان کابل امروز مقدمه موقوف عیال سردار سلطان احمد خان وفات نموده ونعش او را بجهت دفن درگذرگاه فرستاده می شود تا زمانیکه مرده بخاك سپرده شود از طرفین جنگ را موقوف دارید چون این خبر جان سوز بحضور سرکار قوی الاقتدار طاهر شد وپسران سرکار والا تبار ازین قضیه جگرسوز خبردار همه گریان ونالان شدند خصوص سردار شیرعلیخان که همشیره اصلی او بود ازشنیدن وفات همشیره خود گریبان چاك کرده فغان برداشت وغوغا نمود وبی طاقتی میکرد زیرا که والدهٔ مذكور در ایامی که سفر هرات پیش آمد درخصوص دختر خود بسردار شیرعلیخان چقدر سفارش نموده بود وبفکر آن بود که شاید فی مابین سرکار وهرات اصلاح شود وچندی رخصت دختر مرا گرفته از هرات بکابل بفرستند تا درایام پیری و کهن سالی بدیدار دختر خود مسرور گردم بنابر سفارش والده سردار شیرعلیخان بدیدار همشیره نارسیده واز ملاقات همشیره نا امید شدند بسیار غمگین و مصیبت زده شد ولحظه به لحظه بی طاقطی میکرد تا آنکه نعش عیال سردار سلطان احمد خان را از دروازه شهر هرات


(٣٠)
برآوردند سردار عبد الله خان که پسر كوچك شان بود بهمر اهی جنازۀ والده خود بر آمده
بود بـمجر دی كه نعش مذكر راب خندق رسید جـله پسر ان هنگبار وسرداران و سر كرد گان
واغره واشرف از ملكى و نظامى باسه خندق حاضر شده جنازه را بعزت تمام وحرمت بسیار
به امر سر كار بجانب كـاذر گـاه بر دند و بعزت گيلی بدست سر دار شير عليخان كه اصلى
بر ادرش بود دفن كر دند وبخاك سير دند وباز گشتند بعد از آن جمیع مر دم قلعه كه همر ای
مرده از قلعه برآمده بودند باجميع بزر گـان اشکر کـابل از شـاه وكـداه بدد يار گـاه امير
كبير امير دوست محمد خان حاضر شد فاتحه داد ند بعد از ان سر دار شير عليخان سردار
عبدالله خان خواهر زادۀ خود را بحضور سر كار والاتبار ايستاد كرده سلام دادند وجواب
سلام شنیدند امیر دوست محمد خان چون واسۀ خود را ديد ومرگ دختر را بنظر آورد
اشك حسرت از ديد، جارى ساخت وسر دار عبـ الله خـان نواسه خـودرا در بقل كشيد وازسـر
وروی او بوسه کرد و در پهلوی خود جای داد ودست پدرانه ومحبت بزر گانه بسر نواسه
خود کشید ومهر پدری را در بارۀ او بادا رسانید وساعتی محبت کرد لا کن آه حسرت ناك
از جگر خود می كشید واشك مروارید از چشم جاری داشت تا آنكه ساعتى گذار ش يافت
مردمانی که حضور داشتند تمامی متوجه بصحبت سرکار وعبدالله خان بودند بعد ازان
سر كـار محـبـت پرور از عبدالله خان نواسه خود جویاشـد که مادرت چه ناخوشی داشت و چند
وقت ناخوش کشید وبستری شد سر دار عبد الله خان از جای جسته با دو دست ادب عرض کرد که ای
بابای بزر گوار وای جد عالی تبار وای پاد شاه غریبان وای پر ورش دادۀ یتیمان وای تاج
بخش افغـانستان مادزمن ناخوش نبود و بمرض گر فتار نشده مگر از زحمت كشيدن ورنج
سفر ديدن و رسیدن درهرات وهراتـرا قلعه بند كردن دل تنگ شد رنج وغصه شب را بروز
می آورد وروز را شب میرساند نه دست ستیز و نه پای گریز داشت آنـكـه از اندوه بسـيـار
وغم بی شمار بستری شد و چند روز در بستر غم خوا بید این بود که حـلیـت عمر خود را
بشما بخشید وداغ بدل از دنیا رفت و زير خاك شد همين که سر دار عبد الله جـان در سن
كود كى جرئت سخن كرد وسخن را بكمرساند تمامی اهل مجلس از گفتار و رفتـار
و دلاوری سر دار عبد الله خان بحیرت ماندند وتحسین و آفرین كردند بعدسر كبار امير صاحب
امر کرد که عبد الله خان را بدست سر دار شیر علیخان عاطای مذ کور می دهم كه بحضور
سر كـار حاضر باشد ودیگر داخل شهر هرات نشود عبد الله خان سكوت ورزید و جوابی
نداد وننگام نيكرد امير دوست محمد خان از سكوت عبدالله خان متـحـيـر مـاند و سوال کرد
که فرزاند چرا جواب جد خود را نگفته عبد الله جان عرض كرد بابا جان هر گـاه از حضور
امر باشد واجازه بمد ين گرازم شود دوسه کلمه عرض دارم بحضـور فیض ظهـور عرضه
داشت میدارم والده ام را بجوی منظور نـگر دید که فرزند سر کار بود و پدرم كه برادر
زاده وداماد شما است نخواستید كه بيك هرات زندگـی كـند با وجود يكه شهنشاه ایران
امد کرده بود امروز برادران بزر گ دارم كـا لـمـا دشمن و بومینه با خدامقدمه میدار ند
واز طرفین دشمنی بر پاست و در كشتن وبستن تقصیری نمی دار ند چگونه سزاوار است که
بحضور شهر یار عدالت گستر باشیم و ترك پدر كـريم بهتر آنست که بر کتاب پدر جـان
دهم و ناموس ا كـبر از دست ندهم و از جمله پدر آزاران محسوب نشوم هر گـاه بند گـان


(۳۱)

اقدس امید واریم مرحمت فرماید و كوچك نوازی بدارند و تاج بخشی نماید یكبار برسد
از طریقه غلام پروری و ذره نوازی از گناه پدرم بگذرند و عفو بدارند و هرات را بار
دیگر با پدرم واگذار شوند و حضور خود سركار والا نبار مع الخیر و العافیه واپس
مراجعت كنند و بجانب كابل رهسپار شوند تا خلق عالم بداند که شهریار تاج بخش هرات
را تصرف کرده و غلام نوازی کرده با سردار سلطان احمد خان انعام نموده چنانچه از
اول دنیا تا حال سزاوار بزرگان و پادشاهان است و در کتاب جهان گشای نادری درج
است که ترکستان و هندوستان را تاج بخشی کرده و هر گاه چنین نشود و صله رحم نفرمایند
مختارند و خداوند بزرگ است و بفضل خداوند امیدواریم و تكیه بر عظمت پروردگاری
میداریم نادیده شود که از پرده غیب چه بظهور میرسد . «هرچه از دوست میرسد نیکواست»
سخن مختصر از گفتار سردار عبدالله جان تمامی اهل مجلس از خرد و بزرگ متحیر
مانده هزار تحسین و آفرین گفتند و از فضل و دانش و عقل و هوش سردار مذکور جمیع
اشخاص حضور و مردم دربار در باره شان دعا کردند ولا كن سر كار عظمت شعار با آن همه
کهن سالی و بزرگی از گفتار مذکور با وجود کودکی و کوچکی و با اینکه در زند زاده
سركار بود در غضب شده بسردار شیر علیخان امر کرد که خواهر زاده سخن دان و سخن
رس و سخن گوی دانای خود را زودتر از حضور سركار بدر کرده نزد پدرش در شهر بفرست
کا فرزند دشمن دوست نمی شود .

فرد
پسر کو ندارد نشان پدر تو بیگانه خوانش مخوانش پسر

سردار سلطان جان که پدرش بود با آنهمه احسان سرکار که در مقابل پسران خود
بلکه افضل تر پرورش داده فرزند جیگر بند خود را بوی عقد بسته دادم و شب و روز در
عزت و مرتبه او افزوده در هیچ گونه نوازش و مهربانی مضایقه نفرموده عاقبت بدون رنج
و زحمت و بدون خوف و رجا سركار والا را بدنام کرده الفرار گویان عازم ایران شد
و نزد شهنشاه ایران رفت و خدمت او را از مرحمت و مهربانی سركار افضل دانست و صاحب
حکومت هرات شد همان زمان که سركار والا از رسیدن هرات و حکومت نمودن آن
اطلاع یافته بود میخواست که لشکر کشیده آمده هرات را از وی بیگیرد و بار دیگر
روانه ایران بدارد این بود که بندگان ما خرسند شده و دولت خود دانسته اضافه بران
عمال مذکور را باعزاز تمام از دارالسلطنه کابل نزد وی فرستادیم و در مطاوی آن
فرمان محبت آمیز و شفقت انگیزی اسمی مذکور فرستادیم که سركار والا از آمدن شما
در هرات بسی خرسند گردید زیرا که از فرزندان سركار کمتر نمی باشید و بندگان اقدس
شما را دوست می دارد و بزرگانه در کردار شما نظر می اندازد از هر خصوص آسوده
خاطر باشید این بود که حکومت هرات و آب و هوای ولایت مذکور دماغ مذکور را
فاسد گردانید و هوای سلطنت افغانستان بخاطرش مصمم شد چنانچه بقصد فره كمر بسته
لشکر کشید و فراه را قلعه بند کرده و زجر و زحمتی که توانست در بارۀ مردم فراه بعمل
آورد خصوص شما مردم که حضور دارید میدانید که فکر و خیال سرکار از چند سال


(۳۲)
بایطرف بقصد انتقام پادشاه توران است و میخواهد که عازم توران شود و انتقام از پادشاه
توران و تورانیان کشد تا در مقابل کردار و رفتار پادشاه توران انتقام کشیده شود و بقیامت
نماند چه لازم که اینقدر لشکر سرکار سرگردان در بدر و سرگردان با و ر هرات آمده
هرات را قلعه بند کنند و تصرف نمایند بعد از انی که تصرف کنند دولت عالی غارجه چه
خواهد گفت البته باید بگويند که فرزند خود را از حکومت هرات عزل کرد و رواداری
نکرد عاقبت از گرفتن هرات همین ثمر خواهد بخشید و نیکنامی سرکار بدولت های غیر
همین خواهد بود شما مردم ملاحظه کنید و فکر بدارید از روی حق جوا- سر کار والا
ثور را بدهید و از حق و سخن حق نگذرید هر گاه ایرادی و ملامتی در باره سرکار بدارید
بدون خوف مضایقه ندارید و بحضور بندگان سرکار عرضه بدارید شما را سو گند
بخداوند عالم که خلق کنندۀ ما و شما است میدهم که براستی سخن کنید البته سر کار
از سخن حق نمیرنجد خصوص که هريك از شما رکن سلطنت و بازوی سر کار میبا شید
و به خیر سرکار و دولت سرکار میکوشید جمله خد متگاردان متفق الکلمه بعرض حضور
رساندند که جمله فرمایشات سرکار بحق و راستی است و هیچ ایرادی بحضور سر کار
میدانیم چه اگر میدانستیم البته عرض داشت میکردیم و مضایقه نمی نمودیم زیرا که حیات
ما الامان قدوی بسلامتی حضور سرکار است چنانچه اظهر من الشمس است که بند گان
سر کار باهزار نوش و نعمت و عیش و عشرت در جلال آباد نشسته و ما بندگان از طفیل
سرکار آسوده خاطر به عشرت میگذرانیم

سبب چه بود که سردار سلطان احمدخان از هرات حرکت کرده در بالای فره لشکر
کشید و حصاری کنید تا آنهمه زحمت و رنج سفر پیدا شود و سرکار والا لشکر با لشکر
های فراوان از لاچاری وارد هرات شود و خلقی انبوه بهمین غم و رنج سفر بر کاب سر کار
سرگردان و از خانمان آواره گردد پس در ین صورت چه گناهی و ایرادی بحضور سر کار
گفته شود خاص کلام بعد از جواب و سوال سرکار و الا تبار و بزرگان در بار که سخن
بانجام رسید سردار شیر علیخان بامر پدر عبدالله خان را با خود بعهده برده یکشبانه روز
مهر و محبت و نوازش پسرانه در بارۀ مذکور با دارسانیده خلعت های فاخره و شمشیر با ربند
طلاونه راس اسپ تازی نژاد بوی انعام فرمود و اشیا سبیکه بر کاب عبدالله خان آمده
بودند باخلعت و انعام و نوازش بزرگان با تفاق عبدالله خان مرخص فرمودند و داخل هرات
شدند خلاصه کلام بعد از رفتن سردار عبدالله خان بار دیگر جنگ و مقدمه برپا شد و از
طرفین جنگ در پیوست آواز توپ و تفنگ بر آمد و خون دلیران بزمین معرکه ریختن
گرفت و سردار شهنواز خان بطریق سابق یومیه میدان داری کرده داد مردانگی میداد
تا اینتکه قلعه بندی طول کشید و از شش ماه بیشتر گذشت بدر دم شهر قیمتی دستداد وغله
قیمت شد و یومیه غله کمیاب گردید نارقنه رفته غله و غیر آن در كاه كشان فلك موجود
نمی شد و مردم درون شهر شب ها و روز ها بگرسنگی می گذراندند داد کود کان
وضعيفان بفلك رسيد سردار سلطان احمد خان هر روزه در چهار سوق شهر می آمدند و از
انبار های سر کاری و گدام های پادشاهی غله وافر میخواستند و بحضور خود بقدر كفاف
يك هفتگی بدون وجه تقسیم میکردند و بفقرا میدادند و عذر میخواستند و تسلی میدادند


( ۳۲ )

و وعده های قوی بهر کدام جداگانه اظهار میکردند و میرفتند و هفته دیگر باز در چهار
سوق میآمدند و بقرار هفته گذشته غله میدادند و تسلی میفرمودند تا اینکه گوسفند و گاو
باقی نماند نوبت باسپ و اشتر رسید چنانچه مدتی خوراك شاه و گداء گوشت اسپ و اشتر
بود و با مر سردار سلطان احمد خان بقرار تقسیم میدادند و صرف اوقات شبانه روزی خود را
می کردند و بزحمت میگذراندند لاکن سردار سلطان احمد خان که شخص صاحب تمیز بود
بتقدیمرات کمالی و نوازشات شاهانه و محبت های پدرانه بفقرا و سپاه و خرد و بزرك شهر را
بروز و روز را بشب میرساند و وعده های نزديك ميداد و میفرمود که عنقریب اصلاح پذیر
می شود و بصلح می انجامد پنج روزی تحمل کنید و غیرت نمائید و مردی و مردانگی را
از دست ندهید تا نام نیکو در عالم گذارید ،
میرود مال قحط میماند نام نيك
بهر حال سخن پدر از تنگد باری در ضمن قلعه بندی شهر هرات وسحت گیری لشکر
ظفر اثر اطراف قلعه را بعضی از پسران بندگان سر کار خوفیه از راه نقب غله و گوسفند
واشیا خورا که بدرون شهر می فرستادند و با سردار سلطان احمد خان رابطه دوستی و قومی
را بجا میآوردند بلکه بعضی اوقات از راه نقب شبها بدرون شهر میرفتند و صحبت های برادرانه
ومحبت های مشفقانه میکردند و ناصیح به صحبت مشغول میبودند و آخر شب بر گشته
بسنگر های خود خوفیه می آمدند تا اینکه سنه یکهزار و دوصد و هفتاد و نه هجری شد و از
قلعه بندی نه ماه گذراوش یافت درین بین سردار سلطان احمد خان که مرد غیور و شجاع
و نام آور بود خصوص از مرگ عیال خود که بسیار دوست میداشت بمرض خفه قان گرفتار
شد و چندی در بستر افتاد با وجود بستری متوجه امورات جنگ و جدل می بود و مردم قلعه را
تسلی میداد تا اینکه نفس به آخر رسید و بآماده سفر عقبا گردید و بزرگان لشکر را بحضور
طلب کرده وعظ و نصیحت کرد و سخن از مردی و مردانگی زد و از حضور مرخص فرمود بعد
از یکشبانه روز دیگر وفات کرد و کار بمردم هرات تنگ شد این بود که بقرار سابق از
بالای قلعه آواز بر آمد که سردار سلطان احمد خان وفات کرده جنگ موقوف امر کنید
که در گازر گاه فیر کنده شود و در پهلوی عیالش دفن کرده میشود چنانچه بعد از ساعتی
نعش او را سر شته کرده از شهر بیرون نمودند و بقرار سابق تمام مردم اغزه واشراف
وسرداران و بزرگان لشکر جنازه سردار مذکور را از خندق باینطرف گرفته بعزت تمام
روانه گازر گاه شدند لاکن سردار شیر علیخان که بسیار خاطر خواه بود و سردار
سلطان احمد خان را دوست میداشت بامر سر کار والا تبار جمع لشکر نظامی وغیر نظامی
را در بین راه گازر گاه دو جانبه صف کشیده ایستاده کرده بودند زمانی که جنازه بهر
فوج میرسید باجه خانه سلامی میگرفتند و توپ ها سلامی میزدند تا اینکه در گازرگاه
رسید بقل مرقد عیالش دفن کردند و بازگشته بحضور فیض ظهور پادشاه عدالت گستر آمده
فاتحه دادند و سر کار غمجا جوی اشك از چشم جاری کردند و ساعتی بنگريه وغوغا وفغان
در گذشت بعد ازان از حضور باعزاز واکرام مرخص شدند خصوص اشخاصی که از شهر


(٣٤)
بركاب سردار عبدالله خان بباجنازه آمده بودند تمامى از حضور سركار معزز ومكرم مرخص شده داخل شهر هرات شدند بعد از مرخص شدن آنها بامر پادشاه خدا جوى سر دار شيرعيلخان سه روز گليم دارى نموده در فاتحه که رفتند ومردم لشكرى از خرد و بزرگ که بفاتحه آمده فاتحه ميدادند روز سوم بجميع لشكر ولشكريان را طعام دادند وختم قر آن كردند بعد از ان كه طرفين از گليم دارى تمام شدند آستافى بقرار سابقه دست و پا زوى دلاورى بر گشادند و به چنگ پيوستند ودر زدوخورد کمی وکوتائی نمی کردند لاکن بعد از فوت سردار سلطان احمدخان احوال هرات دگرگون شد ورو يداد لشكر وفقرا سرنگون گرديد واعتبار سابقه عصر پدرش باقى نماند هرچند سردار دلاور سردار شهنو از خان جانشين پدر شده از رفتار سابقه عصر پدرش بمردم سپاه وفقراء بيشتر و بهتر محبت می نمود و رفتار بزرگانه ميكرد اما اعتبار عصر پدرش باقى نمانده بود خصوص که مردم از گرسنگی بهلاكت رسيده بودند بسيار بزحمت شب را بروز می آوردند و به سختی میگذرانیدند وفغان شان بفلك رسيده بود اما تدبیران کدام های شهر تھی شده بود و انبارها خالی مانده افضل ازانکه استاد میفر مائید .
هر کس که بی رزاست چون مرغ بی بال وپر است
بی زرمنشین که کارزر دارد وزر پیش همه اعتبار زر دارد زر
گویند که اعتبار از زر بهتر مشنو تو که اعتبارزر داردوزر
قصه کوتاه احوال شهر هرات بخرابی رسید وتدبیرات بزرگان شان مقابل تقدیرات از ای برعکس افتاده ومقابل نیامد .
با قضا کارو زار نتوان كرد گله از روز گار نتوان كرد
کردگار آنچه می کند نیکوست حکم بر کردگار نتوان كرد
بلی ظاهر است که بنده ضعیف را چه قدرت است که بتلاش وسعی وکوشش مهمات خود را پیشرفت بدهد تامر حمت خداوند نشود ممكن نیست چنانچه سردار شهنواز خان که مرد میدان دلاوری بود در جرئت وشجاعت همسرخود کسی را نمیدانست زمانی بخت بر گشت وفلك کینه جو بكينه برخاست هر قدر كوشش كرد سود نه بخشید ومردم حرف او را بجوی نخريد ند .
کسي را كه تيره شود روزگار همه آن کنند کس نیاید بکار
قضارا بهمان وقت سر كار ذوى الاقتدار كه بشوق گرفتن هرات شب را بروز می آورد ناخوش شد وناخوشی سرکار يوميه ترقى كرد حکمای دانشمند وطبيب های حاذق که بركاب شان حاضر بودند شب و روز معالجه می کردند وسعى بليغ بكار ميبردند فائده حاصل نمي شد بلكه روز مره مرض ترقی میکرد اما با وجود مرض قوی وناخوشی بسیار چون شخص کهن سال بود خود را بتدبیر نگاهداری كرده سخن از گرفتن شهر هرات میزدومردم را از ناخوشی خود تسلی میداد و بگرفتن هرات ترغیب می كرد تا مردم لشكرى پرا گنده نشود خصوص از بعضی پسران خوف میداشت که حرکت بی جا نکنند وهرات را تصرف نكرده شورشی در لشكر پيدا نشود كه باعث بد نامی سرکار گردد تا اینکه یکسال بیشتر از قلعه بندى هرات گذارش یافت دران حال مرض سر كار قوی شد و ناخوشی ترقي كرد


( ٣٥ )

حکماء حضور سردار شیرعلیخان را اطلاع دادند و عرض کردند که مرض سر کار علاج
پذیر نیست لاکن خود سر کار والا تبار تجربه کار و تجربه آموخته جهان نورد جهان دیده
جهان پیموده که مرض خود را قوی دیدند دانستند که علاج پذیر نیست بعد از ان جمیع
بزرگان لشکر را با پسران خود و معتبران در بار بحضور فیض ظهور جمع کرده مجلس
بزرگی بر پا کردند و با جمله بزرگان کشکاش نمودند و فرمودند که در ده بوری کابل
سردار محمد علیخان پسر سردار شیرعلیخان را ولی عهد پدرش کرده بدست خود شمشیر
بکمرش بستم و بشما بزرگان حضور خطاب کردم که سردار شیر علیخان جانشین منست
امر و ز مرض سر کار قوی و امید صحت شدن ندارد بصلاح و صوابدید شمایان باید سر د ار
شیرعلیخان را ولی عهد سازم و بجای خود پادشاه افغانستان نمایم شمایان چه مصلحت میدهید
جمله بزرگان که حضور داشتند قبول کردند و عرض کردند که خداوند مبارک گرداند بعد از ان بدست
مبارك خود دستار خود را بسر سردار شیرعلیخان گذاشتند و شمشیر خود را بکمر ش بستند
و بحضور خرد و بزرگ و پسران خود و جمیع بزرگان لشکر و افواج در پایوج بمنصب امیری
سرافراز نمودند بعد از ان بحضور مبارك از همه مردم چه عام و كذا بيعت گرفتند
و جمله مبارك بادى كردند و از جانب امیر شیر علیخان نما می
سرکردگان و بزرگان بقدر رتبه و منزلت شان خلعت های فاخره پوشید ند
و بعد از ان بندگان سرکار نصیحت کردند و امر بفرمان برداری امیر شیر علیخان نمودند
ثانی در باب اتفاق وعظ و نصیحت فرمودند و تحقیقات بسیار و سفارشات بیشمار کردند چون
ازین رهگذر فارغ شدند در خصوص تسخیر هرات و تأخیر نکردند و سرعت نمودند با بزرگان
و سرکردگان گفتگو کردند و امر نمودند و اجازه دادند که تکیه بر ضمایر الهی کرده
بزودی یورش برند و در حیاتی سرکار شهر هرات را تصرف دارند زیرا که پاد شاه شما
که من باشم عمر خود را آخر میدانم و در باقی عمر خود اعتمادی ندارم هر چند زود تر کار
هرات را انجام بدهید آرزوی پادشاه برآورده میشود وارمان بدل نمی ماند و میخواهم
که فتح هرات را ملاحظه کنم بعد آسوده خاطر برضای خداوند واصل شوم لهذا از
فرمان های سر کار و بیان های شاهانه آن عالی تبار جمیع بزرگان حضور و سرکردگان
لشکر متفق الكلمه جواب دادند و بعرض اقدس رسانیدند و فتح هرات را بفضل خداوند
و مددگاری سید کونین بر ذمه گرفتند و تکیه بر ضمایر خداوندی کرده بتدارك فتح هرات شدند
وجمله بزرگان مصلحت را بیکجا قرار دادند چنانچه بموعد ما موری کمر را بمرد انگی
بسته باتفاق دعا و فاتحه کردند و هر يك بسنگر خود رفته آماده یورش بودند و انتظار
فرمان میبردند زیرا که اختیار جنگ به پاد شاه قوی شوکت سرکار امیر شیرعلیخان بود
و بامر سرکار جدید حمله می بردند تا اینکه از چهار جانب خبر بسر کار عالی تبار رسید
که همه آماده و تیار انتظار فرمان هستند بعد از ان امر شد که طرم چی فرمان جنگ بدهد
چنانچه حسب الامر از چهار جانب نقب های آماده شده را آتش دادند و آماده فرمان
یورش بودند تا اینکه فرمان شد و از پرانش نقب ها فارغ شدند جمیع لشکر از افسر و
سپاهی و شاه و گدا که مهیای کارزار بودند بجانب شهر یورش بردند و تاختند و طرفین به
جنگ پیوستند و مقدمه آغاز کردند و داد مردانگی دادند و بزبان گهر بار میگفتند .


( ٣٦ )
روز جنگ است و جنگ باید کرد کوشش نام و ننگ باید کرد
اینکه افواج ظفر شکوه و لشکر جرار جنگجو بدون خوف خود را بقلعه رساندند وبدنة قلعه را با شیرازه تصرف کردند اما لشکر قلعه گان با وجودی که در نزد لشکر کابل قلیل بودند وده يك شمرده نمی شدند چون پروانه بدور آن شاه سوار اعنی سردارشهنواز خان جمع بودند وجان فشانی می نمودند واسطه بلحاظه شجاعت ومردانگی میکردند و در زدوخورد وقتل وقتال تقصیر نمی نمودند وحق نمك خوارگی وپاس خدمتگذاری را بجا می آوردند وازجان شیرین مضایقه نمی کردند با وجودیکه توپهای آتش فشان لشکر کابل دود از نهاد شان میکشید ولشکر مذکور را پراگنده کرده بود که نفس کشیده نمی توانستند اما در بازار جان فروشی جان خودرا فدا کرده با شمشیر های بران مردانه وار بسر توپخانه لشکر کابل رفته حمله می کردند و می کشتند و می بستند وجان خودرا نثار بادار خود میکردند خلاصه کلام ازطلوع آفتاب تا نصف النهار جنگ پیوسته بود چنانچه شش ساعت نجومی باشدت جنگ میکردند داد مردانگی میدادند و خون از بدن یلان با شمشیر بران بخاك هلاك میریختند واز کشته پشته ها میساختند وچنان مدهوشانه جنگ میکردند که فلك كج رفتار از کردارشان بحسرت مانده بود واستاد میفرمایند .
فرد
دو لشکر چه گویم دو دریای خون بمه بسباری از آب دریا فزون
بند بیر خون ریختن تا ختند بهم تیغ ورایت بر افرا ختند
ز بشین کمان تا نماز دگر بمید ان نشد رزم سازدگر
لاکن بفضل خداوند ومرحمت حق سبحانه وتعالی در همه جا نصرت وفیروزمندی قرین حال فرخنده مآل لشکر ظفر انجام افواج پادشاه قوی شوکت می گشت و بلشکر هرات هر ساعت شکست می افتاد و هاتف غیبی ندای جگر سوز درباره لشکر هرات در میداد و به آواز بلند میگفت که ای لشکریان مردانه وای افواج دلیرانه وای سپاه نبرد پیشه زیاد براین کوشش نباید کرد كه فلك عماز از پرده نیلگون بازی تازه بنا مانده و طبل کج رفتاری مینوازد و خواهش آن دارد که صدای الفرار ازجانب لشکر جرار بلند گردد زیاد براین کوشش بی فایده سود نمی بخشد و با تقدیرات ازلی نمی توان کوشید وازقضای لم یزلای یا نمی توانید کشید ( لا راد لقضائه لا معقب لحكمه ) .
چون حاكم نافذ الامر قضا سلسله ارادت در جنباند ماهی را از قعر دریا به اوج هوا رساند ومرغ را ازاوج هوا به حضیض زمین نشاند وهیچ آفریده را در امر قضا وقدر چاره نیست جز تسلیم و رضا .
شعر
بزور وزر نشاید رد احکام قضا کردن نمی زیبد کسی را درقضا چون وچرا کردن
باری دل خوشدارید هر لباس که خیاط ارادت ایزدی بر بالای هريك ازملازمان عتبۀ عبودیت می دوزد خواه گریبانش بگوی دولت آراسته خواه دامنش به طراز محنت پیراسته بی شبهه محض عنایت وعین کرامت است .