جلد دوم

(۲۴)

بعد ازان که از همه امورات لشکری فارغ شدند اراده سفر قندهار نمودند و بساعت نیک
سردار محمد یعقوب خان و فرامرز خان سپه سالار باتفاق لشکر خونخوار بجانب قندهار
مرحله پیما شدند اکنون این ها را در رفتن بجانب قندهار بفتح و فیروزی بگذاریم.

چند کلمه سخن از رویداد گذارشات قندهار بشنوید :
در آنوقت و در آن فرصت سردار محمد سرور خان صاحب حکومت قندهار و صاحب سرير ملك
احمد شاهی بودند قطار اصف شب بود که خبر شکست لشکر سردار محمد عزیز خان از گرشک
ودستگیر شدن مذکور رسید چون قبل ازین باقی مانده لشکر که در قندهار بودند در بیرون شهر
بزیر کوه نگار خیمه و خرگاه زده تدارک رفتن بجانب گرشک داشتند چون خبر شکست
رسید سردار محمد سرور خان در همان نصف شب بلا تحمل از شهر برآمده در لشکر گاه
بزیر کوه نگار رفته استقامت کردند و سردار عبد العزیز خان پسر سردار عبد الغنی خان
نواسه نواب جبار خان که آنهم در قندهار بودند خبر فرستادند و طلب حضور کردند
سردار مذکور نیز از شهر شو شب برآمده در لشکرگاه بحضور سردار محمد سرور خان
رسیدند بعد ازان پنج نفر از ركنان دربار جمع کرده مشورت نمودند و رفتن گر شك را
بخود مصمم گردیده و خواستند که روز دویم بلا تحمل از قندهار حركت كنند وخود را
با لشکر قندهار بسرعت تمام درآب دریای گرشك برسانند وسد راه دشمن شوند زیرا که
امیدوار لشکر کابل بودند از تقدیرات ازلی که چون و چرا را دران مدخلی نیست هنوز
مشورت تمام نشده و کنار بیکجاه قرار نیافته بود که از درون شهر قندهار صدای توپ بر آمد
وغوغا برپا شد و غائله در افتاد تحقیق شد که پسر سردار فتح محمد خان که درون شهر
قندهار سکونت داشت خورد سال بود باوجود خورد سالی وشباب کمرد انگی بسته
لشکر درون شهر که اعتمادی سردار محمد سرور خان و د و سردار مذکور شهر را به آنها
سپرده عين اعتباری میدانست بدانه ریزی و الفت از خود کردند و مطیع و منقاد خود
نمودند چنانچه فرمودة استاد است .
رباعی
خوانی که دل و دلبر تو نرم شود از خانه برون آید و بی شرم شود
زاری مکن و زور مکن زر بفرست زر گر بر سر فولاد نهی نرم شود
مختصر سخن به مجردی که خبر حادثه شکست گرشك در قندهار رسید پسر سردار
فتح محمد خان با وجود خورد سالی لشکر شهر را بدانه ریزی از خود کرده همه را بقسم
مرکب ساخت و شهر را به ضبط خود در آورده دروازه های شهر را بملا زمان کباری
سپردند و توپها را در بالای دروازه خانه ها بر آوردند بلند آوازه نمودند و نقاره خانه را
بصدا در آورده دوران سرکار امیر شیر علیخان گفته میزدند و در کوچه و بازار جهر زدند
وخرشوقتی می نمودند چون این خبر گوشزد سردار محمد سرور خان شد با وجود یکه
پنج شش هزار لشکر ملکی و نظامی حاضر داشت از بخت برگشتگی پراگنده شد و بهر طرف که
بیت خیال را جولان داد غیر از فرار شدن و خود را در کلات رسانیدن و در آنجا با مید
لشکر کابل استقامت فرمودن دیگر چاره ندید چنانچه محرر كتاب و تحریر کننده
گذارشات بر کتاب سردار عبدالعزیز خان پسر سردار عبدالغنی خان هم رکاب و حاضر


(33)
پادشاهان متاخر
بودم زیرا که قبله گاهم سرپرست و لاله سردار مذکور بودند و حضور داشتند لاکن
عرضه می دارم که تقدیرات ازلی چنین رفته بود چنانچه فرموده شاعر است فرد:
چون رفته به تقدیر دگر گون نشود يك ذره از آنچه هست افزون نشود
والا سردار عالی محمد سرور خان صاحب تدبیر بودند هر گاه بخت
برگشتگی نبود در نصف شب که خبر شکست از گرشک آمده بود لازم که صراسمه نمی شدند
و فوراً سردار عبدالعزيزخان و پنجنفر بزرگان حضور را جمع کرده اول علاج نگاهداری
شهر را می کردند و اشخاص صاحب اعتماد و صاحب اعتبار خود را در شهر مانده سررشته نگاهداری
بانها می دادند ثانی از شهر بر آمده در لشکرگاه میرفتند و سررشته لشکر بیرون را بدرستی
می کردند چنانچه سردار عبدالعزیز خان هم قوم وباز ووهم نامدار و صاحب اعتبارو مردم
نیز از سردار مذکور حذر کرد . حرکت بجا می کردند ممکن بود که شهر از دست
نمیرفت و عالمی تباهی نمیشد چگونه شهر را بی صاحب مانده و خالی گذاشته در نصف شب
بر آمده در لشکر گاه رفتند بردند و هم چنان شهر بزرگ و اورغان مترك راوا گذارند
عجب دارم که شکست دولت و بربادی سلطنت شود زیرا که قندهار رکن آزی دولت افغانستان
است چنانچه در خاتمه هم چنان شد که انشالله تعالی در وقتش تحریر کرده میشود اکنون سر مطلب
باز گردیم و از مدعا سخن را نیم مختصر الام سردار محمد سرورخان تا نصف النهار در لشکرگاه بودند
بعد ازان با هزار پریشانی از سوء تدبیر از دار گاه بر آمده حوار اسپ عقاب کوه پیکر
زمین دوز دریانورد شده بخیال خام تدبیر دانسته رجوع بدروازه شهر آور دند که شا ید
بزرگان لشکری و بعضی از لشکریان اندیشه نمك كرده راجع باین طرف نمایند وسر دار
مذکور داخل شهر کردند باو جودی که عصری صفت مردم افغانان خصوص لشکریان را
می دانستند که دریم آب را گل آلوده کرده ماهی می گرفتند بهرحال هنوز بدر وازه شهر
نرسیده خیلی دور بودند که از بالای دروازه شهر توپ صدا کرد وزلزله در جان سردار
محمد سرور خان و سوار رکابی وارد لرز بر جلو انداخت چنانچه به ضرب توپ تمامی
سوار و پیاده را پراگنده ساخت لاچارترك شهر گفته راه صحرا . پیش گرفتند و خود را
بسرعت از شهر و اطراف شهر دور کرد ند و بجانب کلات راه سپار شدند بلکه از ترس
دنباله که آوازه سردار فتح محمد خان بود بسرعت اسپ میراندند تاوارد خیل آخند شدند
و ساعتی توقف نمودند اکنون شرح فراری از قندهار تا خیل آخند هر چند که یکشب
ويك روز است اما بسیار است ترك تحریر آن کردم زیرا که همچنین گذار شات باعت
طويل کلام است و الا بكي تكذك باريدن از همان بشدت تمام که گاهی چنین کسی پیاده
کار یا دنمی دهد و دویم در شب تاریک که عین شدت باران و شکرک بود اردلی هاشی
پیاده در پهلوی سوار آمده به تفنگ در بغل سوار میزدند واسپ سوار را گرفته بجانب
قندهار باز گشته میرفتند چنانچه سراسیمه گی پیش آمده بود که پدر از پسر فراموش
کرده گویا قیامت صغراء بر پا بود و بدون از این چند نتیجه دیگر از بخت برگشته
دست داد تا زمانی که در خیل آخند رسیده ازین بلاهای عظیم نجاتی حاصل شد بهر
حال شش ساعت در خیل آخند توقف بعد ازان بجانب کلات روان واسپ تازان و
بسرعت تمام خود را در کلات رسانیدند در آنجا ماموری بود نمک حرامی کرده دروازه های کلات را
بسته کرد و مردم درون قلعه را که بمثل خود نمک حرام ساخته بود حکم جنگ داد از همه افضل تر از


جلد دوم
(٣٤)

لخت در گشته گی آنکه سردار محمد سرور خان ودو لک روپیه کا بلی بشرط احتیاط
در کلات فرستاده تحویل حاکم با اخلاص کرده بودند که در وقت ضرور بکار خواهد آمد این بود
که خدمتگار با اخلاص از اخلاص رو گردان شده در جاده نمک حر امان قدم زد و دولک روپیه تصرف
می شد خلاصه الام امیدی که در کلات بود امیدواری که در خصوص دولک روپیه داشتند
ببماء ناامیدی مبدل شد دپاس یأس دست داد لاچار ترک کلات گفته مرحله پیما ، شدند روز
پنجم در داخل مقر که مضایقه راه قندهار است رسیده مصالحت چنان دیدند که شب روز در
مقر توقف دارند تا اسپ و آدم قدری آسوده شوند هرچند که رویداد کلات الا رسیدن
مقر را لازم تحریر ندیدم اکنون رویداد توقف مقر را باید درقید تحریر در آورم که سرا
وارتحریر است باری همان روزی که وارد مقر شدند وسه روز توقف را جائز دانستند
اتفاقا روز عید بود ومر دم مقر قدمه به قدمه با دهل و سرنا ودف وساز وسرود خوشوقتی
داشتند سردار عبدالعزیز خان از عایت آسوده گی ودل خوشی نماز پیشین در لب حوض که
ماهیان بسیار داشت در خنان بی شمار باچشم های سرخ تماشای ماهیان حوض کرده از
گردشات فلکی وفلک زده گی و بخت بر گشته گی سخن می کردند و گرم صحبت بودند ظاهر است
قدر راحت کسی داند که بزحمت گرفتار آید درعین راحت ومستی صحبت شخصی چون بلای
ناگهانی داخل شد واظهار کرد که همین دهل وسرنا که میشنوید از خورسندی وباعث عید
نیست سردار فتح محمد خان که در کمین است بجهته مردم مقر فرمان فرستاده است که باید
شماها مردم مذکور شمارا حصاری کرده دست گیر سازند ازین سبب جمع آوری دارند
زود تر تدارک کنید والا عیف از پیدا کنون تحریر کننده کتاب که درهمان قضیه همرکاب بودم
بعرض بزرگان میرساند که حالا شخصی میخواست که تماشای سراسیمگی سرداران فلک زده
را بچشم بصیرت ملاحظه فرماید خصوص سرخی چشم ها از بنگ جهودی بود ظاهر است که
بنگ چقدر ترسان است البته یک ترس راده ترس می سازد بهر حال از یرا گنده کی بسیار
سر را از پاشناخته فورا سوار اسپان شده بتلاش تمام مرحله پیما شدند وراه غزنین را پیش
گرفتند اکنون قبل ازین هم در حدود کلات از گرد بادچنین قضیه دست داده بود که لایق
تحریر وموافق توصیف دیده نوشتم رویداد اینقرار است شبی که از کلات ناامید شده راه
سیار شدند دریک منزلی که تازی میگویند از گرسنه گی فرمود آمدند زیرا که در آنجا
رمه های بسیار موجود بود خواهش کباب خوری کردند اتفاقا طباخ سردار عبدالعزیز خان
پنج شش دیگ میسی بااسباب دگر از طباخی داشت ویک جوال برینج نیز باخود آورده بود
فورا دوراس گوسفند از رمه مردم بی امر صاحبش آورده سر زدند ومرتب کردند ورجوع
به طبخ نمودند هیزم موجود نشد مردم سپاه بته وخس وخاشاک از دشت زد می آوردند وطباخ
بتلاش تمام طبخ میکرد اتفاقا از زیر کلات گردو خاک بسیار ی ظاهر شد شخص زمرداری
بجانب گردو خاک نظر افگند قضا را دو کس ازما بین گرد و خاک ظاهر شد قیاس سردار
فتح محمد خان کردند که باعث دستگیر کردن آمده باشد زیرا که سابق این سخن بزبانها
جاری بود سردار محمد سرورخان با بسیاری از خدمتگار انش فورا سوار شده راه سپار شدند
سردار عبدالعزیز خان واشخاص بسیاری که از گرسنه گی بهلاکت رسیده بودند تن بتقدیر الاهی


یاد شاهان متاخر
(۳٥)
داده معطل شدند بعد از زمانی طعام پخته شد شش قوری موجود بود طعام کشیده حضور سردار عبدالعزیز خان آوردند با قسحی حیاه تشنگی های خود را چون دستر خوان پهن کرده طباخ یککفگیر طعام انداخته میخورند در بین خوراك قيله گاه محرر کتاب را صاحب اختیار سردار عبدالعزیز خان بودند بشخصی فرمودند که بجانب کلات ملاحظه فرمائید که خاك و بادچه شد شاید که دنباله گر دزد يك عیار سیده باشد هنوز شخص فرستاده نرفته بود که سردار عبدالرؤف خان پسر نواب جبار خان با یکنفر خدمتگار خود رسیدند سلام نکرده بیان کردند که لا لا از گرسنه گی بهلاکت رسیدیم تقسیم مارا بگذارید چنانچه طعام تناول شد بعد از ان از سردار عبدالرؤف خان سوال کردند که چرا دنبال ماندید فرمودند که در زیر کلات درون باغچه خواب رفته بودیم نخواستیم که آفتاب آمده و شما یان معلوم نمیباشید لاچار سوار شده بجانب شما آمدیم نامی بخنده و شوخی سوال کردند که هر گاه گرفتار دشمن میشدید عجب حادثه پیش می آمد بعد چه میکردید قهقهه بخنده شد و فرمود که این یکی از جمله صفت های افغانستن است و در غیرتم افزوده و در مبلغنم اضافه بران افزوده میشود زیرا که شیوه مردی و مردانگی در افغانستان همین سلحاه جاری است بلکه از جمله نمك حلالان شمرده می گردد و هر گاه شمایان می خواهید که صاحب عزت وصاحب دولت شوید هرسال بيك پادشاه سلام بکنید و از دیگر پادشاه در گذرید که موجب ترقی میباشد و هر گاه چنین نکنید گو یا در خطه افغانستان بکداهی میرسید و بنان خوردن محتاج میکردید این نصیحت بزرگی است که با شما کردم زیرا که
عمری من دیدم و بزرگ امال افغانستان است مختصر کلام هر گاه راجع به تحریر اینگونه رویداد شوم عمر طویل میخواهد و از قلم و کاغد فغان بر می آمد بهتر آنکه از مطلب سخن رانیم بهرحال نماز عصر که جمیع فراری امید وار آسوده گی شب بودند که راحت کنند وحتى المقدور هر کس بجهت شام لقمه طعام سرشته کرده بودند که شب تناول کرده راحت نمایند که این خبر وحشت اثر کهز رسید و عیش همه بغم مبدل شد و سراسیمه گی دست داد و بجانب غزنین راه سپار شدند تا اینکه اوجا کوچ خود را در قره باغ غزنین رسانیدند باز دیگر هر گاه رجوع بقیصه خوانی و رویداد کل مقر بدارم مطلب از دست میرود مختصر آنکه روزی که از مقر حرکت کرده شد از کن بسیار سردو پنچ راس اسپ بده اند که علاج کشیدن نشد و منزل اول نیم فرسخ طی شد که ممکن گذشتن نبود وهمان نیم فرسخ بجر تقبل رفته شد باری در قره باغ رسن اقامت انداختند بعد از ان رویداد گرشك و محبوس سردار محمد عزیز خان نادر ثانی و ترك قندهار و واقعه کلات زوارد شدن قره باغ غزنین را جر وار عریضه بحضور فیض ظهور سر کار امیر محمد اعظم خان فرستادند و در قره باغ توقف کرده انتظار فرمان بودند سرکار والاتبار چون قبل ازین از رویداد هرات ولشکر کشیدن سرکار امیر شیر علی خان بقصد انتقام بجانب دارالسلطنه کابل اطلاع داشتند زیرا که سر کار امیر محمد اعظم خان شخص با تدبیر با خبر بودند و یوما فیوما از کذارغات هرات واقت بودند آنوقت در امور سلطنت زیاده از یاده میکوشیدند و متوجه بودند و اسباب وانجام سفر وتهيه وتدارك لشکر از هر خصوص سرشته کرده آماده و تیا ر


(٣٦)
جلد دوم

بودند چنانچه در ده نوری خیمه و بارگاه وسر پرده بر پا نموده اراده سفر قندهار بخاطر داشتند ومخیال میگذراندند که بزودی حرکت فرماشوند که درین فرصت خبر شکست گرشك وبرباد شدن قندهار گوشزد بندگان اقدس شد ازین خبر وحشت اثر خاطر اشرف اقدس سرکار والا مکدر شد و در مجلس بزرگ که جميع بزرگان دربار حضور داشتند سردار محمد سرور خان و سردار محمد عزيز خان را بد گفتند و ناسزا دادند و سخن های زشت در بارشان یادا فرماییدند بعد از آن لا چار فسخ عزیمت قندهار کرده چندی در کابل استقامت فرمودند و در ضمن آن لشکر جدید بسرعت تمام انجام داده در موعد چند روز جمیع امورات سلطنتی را انجام داد سرشته کردند باز دیگر اراده سفر قندهار را نفوذ مصمم کرده فرمانی بجهته سردار محمد سرور خان فرستادند مضمون فرمان ارجمند! قبل از این هر قدر رویداد و گذار شات که پیش آمد و دست داد بندگان اقدس از تقدیرات ازلی و مقدرات لم یزلی دانسته جای شکر است بجای شکایت هر چند که از سوء تدبیر آن ارجمندی واز نادانی و غرور سردار محمد عزیز خان نتیجه خرابی پیش آمد لاکن در گذشته تاسف نباید کرد اکنون امر است که آن ارجمندی از منزل قره باغ حرکت نکنید تا فرصتی که فرمان ثانی بشما برسد آبداً متوجه احوالات قندهار ولشکر سرکار امیر شیر علی خان بودا نبودا بوده متواتر وتوالی رویداد آنطرف را بقرار تحقیق بحضور عريضه بداريد و غفلت را بمثل معاملات قندهار و گرشك اشعار نسازید تا از از دشمن قوی پنجه بی خبر نمانید خصوص آدمان هوشیار و کارداران و دانشمند بانطرف بفرستید تا بچشم سراز رویداد و حرکت دشمن خود را کما حقه آگاه ساخته از روی تحقیق بدون کم و زیاد بشما احوال برسانند و سخن كذب و دروغ عرضه نکنند و همچنان اشخاص رموز فهم و نکته دان باشد که در قندهار رفته خوب سنجش کند و سخن كذب و حرف خلاف نفرستد هر گاه دانشمند توانند که از هرات هم خود را آگاه کردند مقصد اینکه وقت باریك و کار سلطنت بزرگ وقوی میباشد بهر حال شرط احتیاط بکار است و عنقریب لشکری بقره باغ باشما فرستاده میشود تا متوجه سرحدات باشيد و از دشمن بی خبر نماند اکنون سر دار محمد سرور خان رادر قره باغ غزنیں و سرکار امیر محمد اعظم خان را بدار السلطنه کابل به دست و است و اقبال بگذارید چند کلمه سخن از بندگان عالی سردار محمد یعقوب خان و فرامرز خان سپاه سالار ولشکر هرات شنوید چون قبل ازين تحریر شده بود که سردار محمد یعقوب خان بعد از فتح گرشك و مسخر کردن قندهار بدست پسر سردار فتح محمد خان سردار ملك كور پنجروزی در مقصده جای توقف کردند تا کشته گان دفن و زخمی ها را امر بمعالجه نمودند وبدست جراحان سپردند و اسباب سلطنت که از لشکر نادرتانی مانده بود از نقد و جنس خزینه و دفینه توپ و احاسه و خیمه و بارگاه که دولت عظیمی بشمار می آمد همه را بتصرف دولت خداداد در آوردند و سردار محمد عزیز خان را هرات بحضور مرکز دوی اقتدار فرستادند بعد از ان که از همه امورات فارغ شدند بساعت نيك بدولت و اقبال با قرقرینه وئی و شوکت دارائی از جنگ جاه بادیهای لشکر بجانب قندهار راه سپار شدند تا اینکه بمه


(۲۷)

پادشاهان متاخر

از طی مراحل و قطع منازل بفتح و فیروزی وارد شهر قندهار شده بر تخت احمد شاهی بر قرار
نشستند و شکریت خداوند را لحظه بلحظه بادا رسانیده روزی چند داد عیش دادند و بعشرت
نشسته اکنون رویدا سردار محمد عزیز خان که از کرشک بحضور سر کار همایون
امیر شیر علیخان در هرات فرستاده بودند وارد حضور شده از نظر کیمیا اثر بنوازش
پدرانه گذشتند و مرحمت پدرانه دیدند چنانچه در نزدیک مسند حضور امر به نشستن کردند
از هر گونه تسلی فرمودند و منزل لایق و جای مناسب مقرر نمودند و پنجاه نفر از یلتن و پنجاه
نفر از ارساله مامور کردند که شب و روز بخدمت کوشیده فرمان برداری کنند و حاضر
حضورشان باشند و دولت خداداد بنده گان سر کار را از خود دانسته سر کار اشرف اقدس
والا را پدر مهربان و خود را فرزند عزیز بدانند ار تفا ییرا ت از لی امر یست که از جانب پروردگار
فی ما بین برا دران اتفاق افتاده نادیده بود که از پرده غیب چه بظهور میرسد خلاصه
کلام سرحسن و مقعمة كرشك باز کردیم لهذا بعد از فتح كبر شك وقندهار بنده گان
سر کار هر روز در شکریت خدا وندی می افزود بدرگاه ایزدی عجز و عاجزی می نمود
تا اینکه عریضة ثانی از قندهار سردار محمد یعقوب خان فرستادند و عرضه داشت نموده
بودند که از فضل خداوندی و اقبال بندگان سردار داخل قندهار شده الا حدود مقر
بتصرف دولت خدا داد قوی شوکت در آمد چنانچه حاکمان دانشمند بهر حدود و سرحدات
فرستاده شد که محافظت دارند و از طرف دشمن و رویدادشان کما حقه یومیه اطلاع یا بند
و عرضه بدارند اطلاع به حضور فیض ظهور عريضه فرستاده شد مخلصرسخن بعد از عریضه ثانی
سردار محمد یعقوب خان بندگان سرکار سفر خیریت اثر قندهار را بخود مصمم نموده
در مدت روزی چند از جمیع امورات هرات و لشکری آسوده خاطر ساختند و یکمقدمه دیگر
نیز شکست و ریخت افواج را که بنظر انور رسیده از جزوی و کلی سرشته کردند و انجام
دادند چون از همه امورات کلیه فارغ شدند بهزاران بساعت نيك ونيت خالص از شهر
هرات برآمده بارگاه و سراپرده بدر وازه قندهار زدند و سه روز دیگر توقف کردند
روز چهارم بفتح و فیروزی با لشکر ظفر اثر از منزل مذکور حرکت فرموده
شب و روز مرحله پیما و دند و بسرعت طی مراحل و قطع منازل می فرمودند تا اینکه وارد فراه شدند
دو روز دیگر استقامت کردند تا اسپ و آدم قدری آسوده شدند بعد روز سیوم مراجعت کرده
منزل بمنزل میرفتند تا زمانی كه بيك منزلی قندها ر رسیده فرود آمدند و بارگاه برپا کردند
سردار محمد يعقوب خان و فرا مرز خان سیاه سالار که با فتح و فیروزی صاحب حکومت و لشکر دار
در قندهار بودند امر کردند که جمیع فقراء ورعیت از سادات و علما و تجار و اهل کسبه طایفه
بطایفه از دروازه هراتی برآمده صف بصف ایستاده انتظار ورود سرکار داد گستر رعیت پرور
باشند و از جانب دیگر افواج نظامی از توپ خانه و پلتن و رساله و خاصه دار و سوار ملکی را
فرمان کردند که صف ها راست کرده بقاعده و قانون ظاهر فوجی با توپخانه جاء بجاء ایستاده
انتظار ورود بنده گان اقدس باشند چنانچه فردای آن روز جمیع سپاه وفقرا بامر سردار
محمد یعقوب خان در بیرون شهر بدروازه هرات بر آمده جابجا ایستادند تا اینکه سر کار
روشن ضمیر پادشاه قوی شوکت امیر شیر علیخان چون خورشید تابان از دور نمایان شدند


(۳۸)
جلد دوم
و افواج نظامی با مر سالار کل فرامرزخان سپاه سالار سلا می گرفتند چون بنده گان اقدس
به نصف لشکر نزول اجلال فرمودند توقف کردند لا کن بقدرت کامله خداوندی از توپ زدن
و دود توپ زمین لشکر گاه سیاه و تاريك شده بود اضافه بران آواز کوس و کرنا از هر جانب
بصدا در آمده بیمه نقاره ها گوش فلك كر شده جهانی را فرا گرفت تا مدت یکساعت بهمین منوال
آواز کوس و کرنا وموزیکال بالا بود بعد از ان که سلامی تمام شد ودودتوپ فرو شست و روشنی
پیدا شد بعد بنده گان سر کار از اول سپاه داخل لشکر كيا، شد از افسر و سپاهى يك بيك احوال
پرسی نموده نوازش پدرانه فرمودند و آهسته قدم زده فرحان و شادان میرفتند تا صف لشکریان
آخر شد و نوبت بفقر ا رسید هم چنان از سادات و علما و فضلا قاضی وقضات وتجار و اهل کسبه
از خرد دو بزرگ نوازش پدرانه و محبت مشتاقانه فرموده دعا و فاتحه گرفتند بعد از ان از سیاه
و فقراء كلهم در باره پادشاه دعا کردن و امین گفتند و از دیدار پادشاه که مشتاق بودند مسرور
شدند و فتح و ظفر پادشاه عدالت پرور از درگاه خداوند غفار بدعای خالص می خواستند
مرحمت شهریاری باسیاه و فقراء به حدعت در بیرون شهر طول کشید زمانی که داخل شهر شدند
از دروازه شهر الّا ارك هم چنان خلق انبوه از زن و مرد و خورد وبزرگ جمع آمده بودند که
در و دیوار و کوچه و بازار مملواز آدم بود و راه گذشتن باقی نمانده بود زیرا که تمامی مشتاق
نگاه پادشاه فقراء نواز رعیت پرور بودند پادشاه عدالت گستر نیز از دروازه شهر الی دروازه
ارك باپیر و جوان وخورد وبزرگ وشاه و گدا بزبان مهر و عطوفت جوش مرحمت کنان آهسته
میرفتند و بازن ومرد محبت می کردند و ذوق مردم فقراء چنان جاذب بود که گو یا عمری اینچنین
دولت عظمی را ندیده بودند و تازه بدیدار پادشاه خدا جوی رسیده باشند تا اینکه بدولت و اقبال
وارد ارك شده بر تخت دولت ابدیی برقرار گردیدند و شکرانه گی بدرگاه خداوند قهار
و پروردگار غفار و خالق عز و وقار باد آر جایده زر و دیگر مرد. فقراء فوج فوج طایفه بطایفه
از سادات وعلما وتجار واهل كسبه بحضور انور رسیده از مقدا نهای خود را بمعرفت
سردار محمد یعقوب خان از حضور گذرانیده دعاو فا تحه کر ده بخلعت های فاخره
سرافراز شده مرخص می شدند چون از سلامی مردم چه از سپاه و فقراء فارغ شدند
چند روز بعیش وعشرت گذرانده داد عیش دادند وشکر اندگی خدا وند شب را بروز
آوردند و شب ها بچراغان و آتش بازی کوشیدند مختصر کلام مدت یکماه بهمین منوال
از شاه و گدا گذرانده خورسندی تمام حاصل میکردند و آسوده نشستند لا كن بنده گان
سکندرشان سر کار امیر شیر علیجان به همان روز که داخل قندهار شده برتخت احمد شاهی
نشستند فورا" بدربار گهربار بحضور مردم سردار محمد یعقوبخان و فرامرزخان سپاه سالار
امر کردند و فرمودند که توقف بنده گان سر کار در شهر قندهار پانزده روز است امیدوارم
که روز شانزدهم از قندهار حرکت فرموده بجانب کابل روانه شویم بنابران شما اطلاع داده
شد که باید در مدت موعود از جمیع سرشته وانجام لشکر خودرا آماده سازید چنا نچه هیچ
کاوی باقی نماند لہذا بنا بر امر بنده گان اقدس سردار عالی سردار محمد یعقوب خان
وفرامرز خان سپاه سالار تمامی سرشته لشکریان را از مرزی و کملی انجام داد بفرموده
سر کار شهریار بنده گان اقدس در بیرون شهر قندهار بدروازه کابل لشکرگاه کرده


پادشاهان متأخر
(۳۹)
خیمه و بارگاه و سراپرده ها باوج ماه رسانیده بعد بحضور بندگان سرکار رسیده عرضه
داشت کردند آیا از فوج هرات وفوج قندهار وافواج کابل که مکمل و مسلح شده بدروازه
کابلی خیمه و بارگاه زده عازم کابل بودند . . . . دو فرسخ لشکر گاه شده فوج عظیمی
بشمار می آمدند و سردار محمد یعقوب خان و فرامرزخان که سرشته دار لشکر بودند در اندک
روزی آماده و تکمیل ساخته به حضور فیض ظهور عرضه داشت کردند و سزاوار احسان
و نوازش شده به اسپ و خلعت و شمشیر سرافرازی حاصل کردند و موجب تحسین و آفرین
شدند به هر حال بعد از آن که از همه امورات دولتی فارغ شدند به ساعت نيك بندگان
سر کار از شهر قندهار با شوکت جمشیدی برآمده داخل لشکر گاه شد ـ و يك هفته
در بیرون شهر استقامت فرموده بعد بدولت و اقبال از دروازه کابلی به حدود ده خواجه
مراجعت کرده با دریای لشکر در قلعه اعظم نزول اجلال فرمودند دور ور دیه کر در قلعه اعظم
توقف کرده بعضی شکست وریخت و برخی از لشکری که در شهر گرفتار امورات خود بودند
چون قطره بدریا پیوستند لا آن در همین دو یوم توقف قلعه اعظم جميع افواج ظفر شکوه
از نظر کیمیا اثر گذارش یافته دو ماهه تنخواه بصیغه انعام به جميع لشکریان مرحمت
فردند و از خورد و بزرگ و فقیر و سپاهی را به جمله مرحمت شاهانه و امیدواری بزرگان .
نمودند بعد از آن از قلعه اعظم حرکت کرده عازم مقصود گردیدند .
اما قبل از بن برادر فتح محمد خان با قلیلی لشکر قبل از مراجعت لشکر و بندگان
خدا یگان در کلات به امر سر کار رفته بودند زیرا که جایداذ قدیمی شان بود وقت
از انی که سر کار از قلعه اعظم حرکت فرموده منزل به منزل طی مراحل نمودند وارد
کلات شدند و بار گاه برپا کردند آسوده برتخت سلطنت نشستند سردار فتح محمد خان
که آرزومند چنین روزی بودند و خود را به حضور سر کار فدائی می شناختند بعد از
ورود سر کار والا تبار چقدر اشتر و گاو و گوسفند و پول نقد برای خدا کردند و تا ممکن
بود و توانستند در مهمانداری و عزت داری لشکریان سرموئی تقصیر نکردند و کوشش
نمودند گویا باعث رضامندی سرکار والانبار خورسندی جمیع فرد سپاهی را از جزوی
و کلی دیدند به اعلی عزت فرمودند و نوازش کردند مقصد در مدت سه روز توقف
کلات در جان فشانی حضور فیض ظهور وخورسندی افواج کمی و کوتاهی نکردند روز
دیگر با دید به و اساسه از کلات حرکت فرموده منزل و مراحل طی می نمودند تا اینکه در
حدود مقه نزول اجلال کردند بعد از ان از منزل مقر ببر طايفه فرمان فرستادند و از ورود
اقدس اشرف دریای لشکر اطلاع دادند خصوص بطايفه وردك از قديم نمك پرورده حضور
بندگان اقدس بودند و شب و روز درباره سر کار اشرف دعا می کردند و دولت خدا داد
را از خداوند خواهان وامید وار قدم مبار کشان را طالب بودند لهذا چون از فرستادن
فرمان بندگان خدا یگان فارغ شدند مجلس کنکاش نمودند و بزرگان دربار و مشیران
حضور و درباریان نزديك و دور را بحضور طلب کردند و رفتن جانب قره باغ غزنین را
مساحت خواستند جمع بزرگان و مشیران حضور تصدیق رفتن کرد ـ بعد از ان بارادة خداوند
از منزل مقر حرکت فرمـاشدند سردار محمد سرورخان که با قلیل لشکر در قره باغ عزنین


(٤٠)
جلد دوم
پادشاهان متاخر محمد اعظم و... . امجد سید امان الله حمعروف
استقامت داشتند وقتیکه از ورود سرکار با دریای لشکر اطلاع یافتند تاب مقاومت باخود
ندیده جانب غزنین راه سپار شدند لا كن قصد قلعه بندی بخاطر داشتند این بود که سرکار
امیر شیرعلی خان وارد قره باغ شدند و سرابرده بر پا کردند بار دیگر مجلس کنکاش
کرد فرمودند که بندگان اقدس را بخاطر میرسد که بجزوی مقدمه که شهر غزنین باشد
خود را گرفتار نکرده بصا ف در دك وفندی مرسل که جای فراخ و وسیعی و غله خیز میباشد
لحرکت فرمائيم و لشکر گاه سازیم و استقامت داریم زیرا که نفس افغانستان است و بهر
ولایت آوازه میرود و خلقی میشنود اضافه بران از هیچ وجه الخر شك رو نمید هد چه از
خوراک پشه و پانزده گرا مورات تهیه باب فراوان حاصل است تا دیده شود از دشمن چه میا ید
و چگونه مقابل میگردد چون فرمان سر کار با نجام رسید و بزرگان حضور متوجه فرمان
بودند بعد از آن باتفاق عرضه داشت کردند که را ی سرکار حق و فر موده اقدس عين
صواب است و صلاح و صواب دیلامان هم همین است لهذا بعد ار كنکاش از حدود قره باغ
غزنین مراجعت فرموده منزل و منازل طی فرمودند تا اینکه درفندی مرسل رسیده خیمه
و بارگاه در جای مناسب که سزاوار شاهان است برپا کردند و بفضل خداوند امیدوار
بودند چون یکی دو یوم گذشت بمصلحت دید بزرگان دربار و مشیران حضور در جمع اطراف
کابل فرمان فرستاد مردم را بخد مت گذاری حضور ترغیب می کردند و بدون خوف
ورجا بخا طر جمعی تمام عریضه جات فرستاد ارسال و مرسول می نمودند و رفت و آمد پیوسته
بود و کسی مزاحم نمی شد اما بندگان سرکار از زمانی که از هرات حرکت فرماشده
بجانب کابل عزیمت فرمود ند شب و روز بدر گاه خدا وند عجز و فروتنی کرده دست
بر دعا برداشته التجا میکردند و فتح وظفر را در باب سلطنت موروثی از درگاه کریم
ورحيم و حافظ حقیقی میخواستند چنانچه هر ساعت و هر لحظه بی یاد خدا نبوده بزبان مبارك
جاری بود اکنون سرکار امیر شیر علیخان را در حدود فندی مرسل با لشکر فراوان وشوکت
جمشیدی اقبال سکندری وصولت بهرامي با این همه شان وشوکت شب و روز به عجز وفروتنی
بگذارید.
چند کلمه سخن از رویداد و گذارشات دارالسلطنه شهر کابل که
بندگان سرکار امیر محمد اعظم خان پادشاه بالاستقلا ل برتخت دارالمی
نشسته اند شنوید
قبل ازین تحریر شده بود که سرکار چندی در ده سوری لشکر گاه کرده
اراده سفر قندهار بخاطر داشتند بعد از شکست قندهار فسخ عزیمت نمودند بعد از آن رجوع
بلشكر جدیدی کرده بسرعت تمام لشکر بسیاری از هر جانب اطراف کابل جمع نموده
مكمل ومسلح نمودند زیرا که سر کار صاحب تدبیر در امور دنیوی وسلسله سلطنت و آمارات
دولتی مشهور آفاق بودند بهر حال افواج جدید با افواج قدیمی یکجا شده گویا در زمان
اندك لشكر عظیمی سراپا گردید لا کن شب و روز انتظار ورود لشکر سر کار امیر شیرعلیخان
بودند تا اینکه به تواتر و توالی خبر ورود سر کار مذکور رسید و به یقین پیوست بعد از آن


(٤١)
جلد دوم پادشاهان متاخر
متاخر
به تهیه و تدارک لشکر کشی شده در موعد یکهفته از جمیع سرشته جات سفر و انجام لشکر
خودرا فارغ ساخته رفتن سفر را بخود مصمم نمودند و درده بوری خیمه و بارگاه برپا کردند
و یکهفته دیگر بجهت بعضی امورات لشکری و شکست وریخت افواج و انجام سفر در ده بوری
توقف نموده بعد از آن بساعت نيك از ده بوری حرکت فرموده در قلعه قاضی فرود آمدند
و خیمه و بارگاه زدند سه روز دیگر استقامت کردند لاکن مدتی بود که از حرکات سردار
محمد شریف خان متحیر و متفکر بودند و با خوف و رجاء می گذراندند و بحیرت مانده که با سردار
مذکور که اصلا اعتباری ندارند و دایم بر خلاف اعتبار و قاعده دولتی که سزاوار بزرگان است
عمل می دارند و حرکت میکنند چه باید کرد و عاقبت چگونه رفتار خواهم نمود خصوص در این وقت
که دشمن قوی عنقریب میرسد چنانچه بهاك کابل داخل گردیده سردار مذکور بارها بر ملاء
وخفا از دولت خداداد شکایت می کند و دایم بطمع خام افتاده ومقرر خیال حکومت قندهار
به خاطر دارد و به مطلب خود کنایه می کند اما حکومت قندهار دائر باشی دارد و شیوه محبت و صداقت
و راستی می خواهد کداميك ازینها بصداقت سردار است که سزاوار حکومت قندهار باشد
این خیال است و محال است و جنون
چنانچه از کردارهای حضور امیر شیر علیخان بخاطر نمی آرد که با سرکار مذکور چه رفتار
وچگونه کردار کرد اکنون که بهمه باب آسودگی دارد و آسوده می گذراند سزاوار شکر است
نه لایق شکایت بندگان سرکار می دانند که از کردار ناصواب خود دست بر نمی دارد خصوص
که سرکار امیر شیر علیخان در غندی مرسل رسیده بهتر آنست که از شر سردار مذکور خودرا
محافظت باید کرد زیرا که بندگان اقصی اراده دارد که تقابل دشمن رود باید و شاید که از شر
سرکار والا آسوده شده عازم سفر شود چنانچه سردار محمد شریف خان را محبوس نمودند
و آسوده خاطر شدند بعد از آن سردار شمس الدینخان را در دارالسلطنه شهر کابل
حاکم مقرر نمودند و بتوکل خداوند کریم ورحیم با دریای لشکر که از مور و مار بیش بودند
بجانب دشمن حرکت فرما شدند و بطرف غندی مرسل که منزل گاه دشمن بود عازم گردیدند
و کوچا کوچ بدون توقف منزل و مراحل طی فرموده بسرعت میرفتند تا اینکه وارد غندی مرسل
شدند و در مقابل سرکار امیر شیر علیخان لشکرگاه کرده خیمه و بارگاه باوج ماه رساندند
و یکصدو یک توپ شاد یانه امر کردند تا گوشرد دوست و دشمن کرد دو بعد از آن از طرفین آماده
جنگ شدند اکنون سرکار امیر محمد اعظم خان و سرکار امیر شیر علیخان را
در حدود غندی مرسل به تقابل همدیگر بادر یای لشکر بگذارید تا چند وقتی دست بازی
و ترك تازی کرده در میدان نبرد میدان داری نمایند.
چند کلمه سخن از رویداد و گذارشات ترکستان و رویداد قلعه
بندی میمنه و واقعات حضور سردار عبدالرحمن شنوید.
قبل از این در قید تحریر در آورده بودم که سردار عالی تبار سبب میر های نمك
حرام که در میمنه جمع آمده بودند قلعه میمنه را حصاری کرده اطراف آنرا بلشکر


(٤٣)
جلد دوم
ظفر اثر چون سد سکندر ما بین گرفته بودند از این واقعه شش ماه گدارش یافت و در
قتل و قتال از طرفین داد مردانگی داده سرمویی تقصیر نکردند خلقی انبوه تلف شدند
وشب و روز زد وخورد می نمودند و بضرب توپ و تفنگ چندین دفعه خرابی کردند و از
طرفین بقتل رسیدند خصوص از مردم میمنه که از شما و بیرون واز حد افزون بهلاکت
رسیدند اضافه بر آن هفته چهار نقب از چهار جانب شهر با امر عالی متعالی بهوا بلند می
شد لاکن قبل از پراندن نقب تدبیری بکار می بردند که بسیار مردم غریق دریای آتش
شده زیر نقب می ماندند با وجود اینقدر تردد وسعی و کوشش که بندگان سردار
دلا ور می کردند هیچ کاری از پیش نمیرفت زیرا که عنان اختیار در قبضهٔ اقتدار
پروردگار بود و کوشش بنده سود نمی بخشید چنا نچه فر موده ا ستاد است .
فرد
بدرد وصاف تراکار نیست دم در کش
که هر چه ساقی ما ریخت عین الطاف است
و شاعر دیگر فرمود .
نظم
به زور وزر نشاید رد احکام قضا کردن
نمی زیبد کسی را در قضا چون و چرا کردن
خلاصه کلام چون شهر میمنه بتصرف دولت خداداد نیامد و مدتی طول کشید لشکر طرفین
دل تنگ شدند و متفکر ماندند قضا را در همین فرصت که شورش مقدمه با وجود دل تنگی بود
وشب وروز می کوشیدند از دار السلطنهٔ کابل حضور سرکار امیر محمد اعظم خان فرمان
رسید و گذارشات قندهار و مقدمهٔ گرشك و تا اینکه سرکار امیر شیر علی خان قندهار را
تصرف کرده در غندی مرسل رسیده همه را در فرمان درج نموده بودند و امر کرده بودند
که بهر عنوان که ممکن باشد مقدمه میمنه را انفصال داده بسرعت تمام عازم کابل شوید
زیرا که دشمن از سوء تدبیر سردار محمد سرورخان و سردار محمد عزیز خان که قندهار را
بر باد دادند و بنیاد دولت را کندند دشمن گلوگیر آمده و در مقابل سرکار مقابل افتاد
چنانچه پنچ فرمان از حضور سر کار بتواتر در میمنه بحضور بندگان عالی رسید و تحقیقات
کلیه از آمدن کابل بود خصوص فرمان اخیر که امر نموده بودند بدون تحمل و توقف
خود را از گرفتاری میمنه خلاص کرده بزودی وارد حضور شوید که دشمن قوی بالشکر
مور و مار بسرعت آمده در حدود غندی مرسل بالشکر دولت خدا داد تقابل میباشد البته
در آمدن تاخیر نباید کرد .
که در تاخیر آفتهاست طالب را زیان دارد
خصوص مردم افغانسان که رفتار و کردارشان سراسر شورش وبلو است و هر سال طالب
يك پاد شاه میباشند زیرا که پاد شاه نو جیب و دامان شان را از زر پر می سازد باری
سردار دلاور سردار عبدالرحمن خان از رسیدن فرمان های پی در پی از کابل و خبرهای
وحشت انگیز شنیدن پیرا گنده شده مستغرق دریای حیرت گردیدند چنانچه یکشب
ویکروز در پریشانی گذرانیدند بعد سردار محمد اسمعیل خان و بزرگان دربار وافسران


(٤٣)

جلد دوم پادشاهان متاخر

لشکر و مشران حضور را جمع کرده کنکاش کردند و مشورت نمودند و مصلحت خواستند
جمعی بزرگان حضور باتفاق سردار محمد اسمعیل خان مصلحت دادند که رفتن کابل
ضرور افتاد باید و شاید زودتر رفته شود بهر عنوان و هر طریقه که میداند زودتر به والی
میر حسین خان که والی میمنه می باشد از در صلح درآمده بتدبیر دست از میمنه ومقدمه
آن بر کشید و صلح را پیشه کنید و زودتر معالجه بدارید که فرصت تنگ و رفتن کابل ضرور
است زیرا که بملل امیر شیر علی خان پادشاه بزرگ در حدود کابل رسيده خدا نخواسته
چشم زخمی بدارالسلطنه کابل هرگاه برسد گویا اعتبار از پای تخت افغانستان میرود
باقی چیزی نمی ماند مختصر کلام بعداز سخن بزرگان ومشران بندگان عالی راجع بتدبیر
صلح شدند قضا را هنوز سردار عالی و سردار محمد اسمعیل خان و بزرگان بفکر تدبیر
بودند که عریضه عذر آمیز و التماس بسیار از میرحسین خان والی بحضور سردار محمد اسمعیل خان
آمد طالب صلح شدند سردار مذکور عریضه والی را منظور بندگان سردار عبدالرحمن خان
نموده را جمع بصلح گردیدند باینطریق که فورا بیست هزار طلا ومسکوك ويكضرب توپ
قندوزی بحضور بفرستند و بعد ازین خود را بدولت خداداد بسته مدام عریضه خود را ارسال
حضور نموده امیدوار احسان و نوازش باشد هرگاه بجهة بعضی امورات دولتی ایلچی
از حضور سرکار وارد و داخل میمنه شود باید عزت ایلچی را داشته باشد و در حال دونوبت
والی عریضه صداقت وار مغان نقد وجنس که سزاوار صاحب سلطنت و پادشاه قوی شوکت
باشد در کابل فرستاده بخلعت های فاخره و اسپ تازی بازین و یراق و بعضی تحفه های لایق
سر افراز شود. مقصد بهمین منوال که ذکر شد و بقرار دستور العمل عمل نماید و رفتار کند
و رشته دوستی و شیوة صداقت وطريقة خدمت گزاری را بامداد رساند و برقرار بماند و تجاوز
نکند. خلاصه کلام بهمین طریقه از طرفین عهد نامه نوشته شد و کار جنگ بصلح انجام
گرفت و دشمنی بدوستی مبدل گردید چنانچه فردای آن که عهد نامه تمام شد يك دروازة
میمنه کشاده شد و از طرفین رفت و آمد دست داد تا اینکه روز سوم والی میمنه پانزده هزار
طلاء و توپ قندوزی با ارمغان های بسیار بصحابت پسر خود و پنجنفر بزرگان میمنه
بحضور سردار عالی فرستادند و از حضور سزا مزاری کاملی از اسپ و خلعت و اسباب های
اعلی از هر اجناس حاصل کردند سواء از والی و پسرش دیگر خدمتگاران و معتبران
والی مذکور هريك بخلعت های فاخره سرافراز شدند و از حضور مرخص شده وارد شهر
میمنه گردیدند لاکن خود والی بقرار قانون سابقه از بسکه و خوف و بیم بحضور نرسید.
عذر خواستند و معذرت جستند باری بعد از یکهفته دفعه ثانی از حضور بندگان عالی بجهت
والی و پسرش خلعت های قیمتی فرستاده شد و باعث خرسندی والی گردید بعد از ان درعوض
نوازش سردار عالی والی میمنه پنجهزار طلاء باقیمانده را بسه ماه وعده بر ذمه گرفت
که در کابل بفرستد لهذا چون کار میمنه بصلح انجام یافت بنداران سردار عالی مقدار
از اطراف میمنه حرکت فرمودند و بجانب ترکستان عازم گردیدند. و بساعت نيك روانه شدند

اکنون از گردشات فلکی شمه باید در قید تحریر درآورده شود

لهذا بندگان سردار عبد الرحمن خان وسردار محمد اسمعیل خان در شیوه


(٤٤)
جلد دوم
محبت و دوستی و در طریقت الفت و یگانگی چنان بود ند که لحظه
از همدیگر جدا نمی گشتند از یمن محبت فلك را شك آمد
و کینه دیرینه را بنیاد کرد وسلسله کینه را نجنبانید تا اینکه دولت بزرگ را برباد داد
و خلقی را تباه گردانید مصدقات این مقال آنکه اصلاح میمنه که کار بزرگی بود بمعرفت
سردار محمد اسمعیل خان انجام یافت و در مقدمه ها نیز لشکر سردار مذکور پیش دستی
کرده داد مردانگی میدادند در اینوقت سردار مذکور امید وار بودند مناصفه طلا بامن برسد.
تا بلشكر یان خود بطريق انعام بدهم سردار عالیقدر سردار عبد الرحمن خان این چنین
نکرد و پانزده هزار طلا را تحویل خزینه کرد لاکن از صافی طینت بخاطر داشت که
سردار محمد اسمعیل خان شريك دولت و هم شريك است البته هر دو لشكر از يك دولت
است هر وقت مصارف شود مضایقت میشود فرقی ندارد ازین رهگذر سردار محمد اسمعیل
کدورت کرد تا که ورث بالا گرفت و فی مابین هر دو شخص بزرگ عداوت دستداد و خرابی
پیش آمد و دست آویز فتنه انگیزان و غمازان و سخن چینان شد و فتنه خوابیده بیدار گشت
تا اینکه سردار محمد اسمعیل خان بدون اجازه سردار عالی مقدار سردار عبدالرحمن خان
از لشکر گاه حرکت کرده با لشکریان خود از اردوی ظفر شکوه جدا شده راه ترکستان
پیش گرفتند و تلاش تمام منزل میزدند و سرعت تمام مرحله پیما بودند تا خود را در شبرغان
رساندند و آسوده شدند زیرا که از لشکر دنیا، احتیاط میکردند بعد از آن دو شب تو قف
کرده روز سوم به شبرغان مراجعت فرمود و دو یوم منزل کرده روز سوم وارد شهر آقچه شدند
و در حدود آقچه فرود آمدند و منزلگاه کردند سه روز بخاطر جمعی تمام استقامت نمود.
روز چهارم از راه دشت ارژنه که در باریفیض آثار خلیفه چهارم است روانه شدند لاکن
باعث حرمت جناب علی مرتضی علیه السلام که در باریفیض آثار است خود را ولشکر خود را
دخل نداده کناره رفتند و بکسی مزاحم و غرضدار نشدند با وجود یکه در آقچه دست اندازی
نموده بودند اما در هجده نهر و بلخ و مزار شریف دخل نکرده کناره گذشتند تازمانی که
وارد تاشقرغان شدند بعد از آن بلشکر خود امر کردند که دولت و خزینه به بنده گان ما
موجود نیست که بشما داده شود و ششماه تنخواه شما هم نرسیده و باقی بخزینه دولت نمانده حالا
بجانب کابل میرویم و یار ماندگان ماوشما امیدوار سوقاتهای بسیارند اکنون چاره غیر
ازین نیست که بهر جای برسیم و تاراج کنیم و دست اندازی بداریم شاید که آسوده حال
وارد کابل شویم اضافه بران سلسله دوستی هم از میان برداشته شده ظاهر است که دیگر
پیوند نمی شود .
و زدیم بر صف رندان هر آنچه بادا بادا بمختصر کلام از حرکت آقچه که مردم لشکری
دست بخرابی و تاراج کردند و از اسپ و گوسفند و گاو و اشتر و غیره اسباب که بدست می آمد تاراج
میکردند و مضایقه نمی نمود چون وارد تاشقرغان شدند سه روز دو تا شقرغان توقف نموده سو کردن
زشت وفعل قبیح که سزاوار شان بزرگی شان نبود بعمل آوردند و جبرو ستم بفقرای بیچاره
رساندند و مال فقرا را چون شیر مادر حلال دانستند بهر حال روز چهارم از تاشقرغان
کوچیده بهمین منوال مردم را تلف و تاراج کرده بمنزل میزدند تا اینکه وارد ايبك شدند اما مردم


جلد دوم پادشان متاخر (٤٥)

ايبك قبل از وارد شدن لشکر خود را گوشه کرده در كوه ها فراری بودند بهرحال در ايبك هم
لشكريان از تاراج بی بهره نماندند حتی المقدور باز یافت كردند وتصرف نمودند زیرا كـــه
لشكريان بـمثل باز طعمه خورشده بودند و بهر جادست درازی کرده از مال رعيت صرفه نمی نمودند
و باك نداشتند مقصد بهمین طمطراق که سزاوار شان خود دانسته از غضب الهی بــاك
نکرده رفتار ميكرد ند چنانچه از ايبك حركت كرده از راه غوری و كيله كی و دو شی
و خنجان عازم کابل بودند و در تاراج کردن ومال فقرا را بجبر و ستم گرفتن سر مو ئــی
تقصیر نمیکردند تا اينكه در منزل دوشاخ که زیر کوتل هندوکش است رسيد ند و فرود
آمدند و خیمه و خر گاه برپا کردند بعداز آن سردار محمداسماعیل خان لشکریان خود را
از تاراج منع کردند و فرمودند که تا این حدود تعلق بتر کستان داشت بتصرف سردارعالی
مقدار سردار عبدالرحمن خان بود از کوتل با نطرف تعلق بدارالسلطنه کابل میباشد و بندگان
ما را خیال آنست که شهر کابل را تصرف دارم هرگاه خواست خداوند باشد لازم که
مردم اطراف کابل را بدانه ریزی از خود ساخته باتفاق اوشان که مردم سپاه پیشه میباشند
وارد کابل شویم و بیضای الهی شهر کابل را بتصرف درآوریم لهذا روز دیگر از منزل
دوشاخ حرکت کرده از کوتل هندوکش گذشتند و در اول باغات غوربند منزلگاه نمودند
ودیگر راجع بتاراج نشدند و بامردم فقراء رفتار نیکو پیش گرفتند وقضا را در همین
منزل که اول باغات غور بند بود شخصی بحضور سردار محمداسمعیل خان آمده عرضدا شت
کرده که سهراب خان جرنیل که قبل ازین از حضور بندگان سردار عبدالرحمن خان با دوصد
راس اسپ عازم کابل بودند امشب درحدود کوشان استقامت دارند و آسوده قرا رند
درعین غفلت اند و از ورود بندگان شما اطلاعی ندارند هرگاه شبیخون زنند و یکفوج
چپاول اندازند ظاهر است که جرنیل مذکور با اسپ و اسباب بتصرف بندگان عالی در آید
و خیلی ملا زمان حضور از تصرف نمودن اسپ و اسبـــاب آنها مســـرور شـــو نـــد
زيرا كـه جانب وطــن میر وند بخلاصة كلام بعد از عرا يـــض شخص مذ كور سردار
محمد اسمعیل خان چهار صد سوار جرار در ساعت نه بجه شب مامور فرمودند سوا ران
مذکور در ساعت يك بجه شب در فرصتی که سهراب خال جرنيل وملازمان مذكور درعین
استراحت آسوده بخواب رفته بودند که چون بلای ناگهانی چهار صد سوار چپـــاول زدند
اول در بالای خیمه جرنیل رسیده در عالم رویاء بدست آوردند ومحبوس فرمودند و اسپ
و اسباب شان را بتاراج گرفتند و جمیع ملا زمان جرنیل را اسیر کردند و بفتح وفيرو زی
واپس مراجعت کرده وارد لشکر گاه خود شدند روز دیگر از آنجا کوچیده کوچا کوچ
د ا خل کو هستان شدند و با مردم کوهستان را بطه سابقه داشتنـــد زیرا که در سابق
سردار محمد ا مین خان مرحومی حاکم کوهستان بودند و بسیاری نمك پرورده وخدمتگار
شان از آن سبب بعد از ورود سردار محمد اسمعیل خان مردم بسیا ری جمع آمده کمر
بخدمت بستند بر کاب سردار محمد اسما عیل خان روانه دارالساـ طنه شهر کابل شد ند
سردار شمس الدین خان که حسب الامر سر کار حاکم شهر کابل بودند و شخص بزر گ
کهن سال جنگ دیده وصاحب تدبیر محسوب میشدند چنانچه در زمان امیر کبیر که واجعه سنگ


(٤٦)
جلد دوم
از پاد شاه افغانستان یاری و كمك خواست سر كرده فوج كابل سردار شمس الدين
خان مذكور بود سردار شمس الدين خان كـــــه از
ورود سردار محمد اسماعیل خان شنید و با خرد ولشكر قلیل خود تاب مقابله و مقاتله ندیده
نا چار در بالاحصار خود را حصاری كرد . وسپاه قلیلی که در بالا حصار بركاب خود
داشتند. در اطراف قلعه تقسیم كردند لكن چه سود كه در بالاحصار اسبابی كه سزاوار
يکماهه قلعه بندى باشد موجود نمیشد و بی عاقبت بود تا اينكه سردار محمد اسماعیل
خان با شان و شوكت و لشكر ظفر اثر و مردم بسـیاری از کوهستان كه بركاب شان حاضر
بودند بدون خوف داخل شهر کابل شدند و در حدود مراد خانی که نیزديك قلعه
محمود خان بود فرود آمدند و خیمه و بارگاه و سرا پرده ها بر پا نمودند شخصی از
خدمتگاران معتبر حضور شان عرضداشت نمود که جای لشكر گاه مقابل كلاه فر نگی
بالاحصار است ممكن است به ضرب توپ خیمه و بارگاه لشکریان را زیروز بر كند ومتفرق
سازد و بهتر آنست که علاج واقعه قبل از وقوع بـاید كرد سرد ا ر محمد اسمعیل خان
که تو کل بخداوند داشت وبقید چون و چرا نبودند و در آل جهاندا ری مرد غیوری
اندیشه و در نبرد مرد دلاور خود را بمثل رستم می پنداشت واصلا اندیشه جهانداری
که لازم وملزوم است بخاطر نمی آورد و در جواب شخص خدمتگار بیان کرد که امروز
بندگان ما در جوار فرزند شیر خدا پنا آورنده وخود را از جمله غلامان و مفاصان اهل
بيت رسول ا كرم صلی الله عليه و آله میشماریم وچنان اعتقاد کامل داریم که بفضل خداوند
آثاری از كدورت بلشكر یان ما از جزوی و کلی نرسد ظاهر است كه خود شما را
طينت خالص نیست والا اين بزرگوار دریای غضب مرتضى على عليه السلام است چگونه
میگذارد توپ دشمن را که پناه آورنده را اذیت برساندلا كن از درگاه خداوند ومرحمت
خود بزرگوار اميد وارم که عنقریب بمراد خویش بندگان ما را برساند و مطلب ما را كه
تصرف کابل است بدست آرد وسر افرازی برای ما حاصل سازد ای شخص غافل ديگر
باره از خاندان نبوت وو لایت غفلت نو رز ید و امیدوار نوازش باشید خلاصه کلام بعد
از اینکه خیمه وسر ا پرده ها بر پا شد ولشكرها جای بجای فرود آمدند لشکریان كابلی
را با مردم کوهستان که بر كاب وارد شهر كابل شده بودند از حضور مامور فرمودند
که بـاطراف بالاحصارحد بحدو حدود بحدود سر كرده سپاهی رفته تقسيم شوند
و بالاحصار را چون نگین بمیان گرفته حصاری سازند و شرط سپاهی گری بجا آرند
و متنفسی را واگذار نشوند زیرا که لازمه قلعه بندی چنین است خحوص كوهی است در
جانب قبله بالاحصار که كوه عقابین و بلفظ دیكر بالا كوه مى نامند وسر كوى بالاحصار
و پیوسته به رواره چوبی میباشد در آنجا توپ های آتش فشان را بالا کنند و جزایر
چیان مهر كن و تفنگ چیان شیر افگن که چشم مور را در شب تار به تیردل دوز
و تفنگ جانسوز میدوزند مقرر فرمایند که باتفاق توپ درهمان جا استقامت کرده


جلد دوم پادشاهان متاخر (٤٧)

عرصه را بمردم بالاحصار تنگ سازند وبضرب توپ وتفنك مردم حصاری را چون
حصاری حصاری دارند چنانچه بعد امر سردار عالی در يك شبانه روز با ضرب توپ
و تفنگ دود از نهاد خان پر آوردند و احوال زن و مرد حصار را بخرابی رسانیدند
بدرجة كه قدرت دم زدن ونفس کشیدن باقی نماند و چندین عمارتهای عالی بضرب توپ با
خاك زمین یکسان گردید وخلق بالاحصار بجان آمدند از همه افضل آنکه از غله ودانه
و اسباب خورا که و انجام قلعه بندی چون عنقا ناپیدا ویکدانه گندم در کهکشان فلك
نایاب از هر جانب نا امید بدوسه يوم سپاه و فقراء حصار از گرسنگی
داد میزدند چنانچه در روز پنجم قلعه بندی جميع نفوس قلعه از خورد و بزرگ و سپاه
وفقراء ببه تنگ آمدند و بحضور سردار شمس الدین خان داد خواه شدند الا آن سردار
شمس الدین خان که شخص بزرگ کهن سال نما مدار بود نه متفکر شده جواب صریح از
خجالت داده نمیتوانستند زیرا که نه دست ستیز داشت و نه لازم گریز بهر حال چون
کار ببالاحصار بخرابی رسید وعرصه از چهار جانب بر ایشان تنگ شد مجر محمد كريم
که مقرب حضور سرکار امیر محمد اعظم خان بود در اینوقت بفرمان سرکار در کابل
مامور بودند و در چپوتره کنار دار چون سپاه پیشه وصاحب تدبیر بودند احوال زمانه
را دیگر گون و پای تخت کابل را سر نگون دید رجوع به تدبیر خلاصی خود کرده با
سردار شمس الدین خان مشورت کرد که کابل از دست رفت و این قلعه بندی نگفته
مردم جویای کوتل است و سود نمی بخشد خصوص که را ها از چهار طرف مسدود
است و بندگان سرکار از رویداد کابل اطلاع ندارند چنانچه فرمان سرکار بسته شده
و دو هفته میشود که در کابل نمی رسد بهتر است که این نیازمند در گاه الله را مرخص
فرمائید بهر عنوان توانم و ممکن باشد خود را بحضور سرکار در غندی مرصل برسانم
و رویداد کابل را عریضه بدارم تا ایرادی برای ما وشما باقینماند سردار شمس الدین
خان پسندیده و مرخص کرده مجر محمد کریم خود را بهمین تدبیر از چنگ دشمن
قوی سردار محمد اسمعیل خان رها کرده نجات داد لهذا هر گاه مجر محمد کریم چنین
نمیکرد و بهمین تدبیر فراری نمیشد از حضور سردار محمد اسمعیل خان بدون از مبلغ
های کلی ودولتهای عظیم نجاتی حاصل نمیکرد بهر حال مجر محمد کریم خان شب از
بالای قلعه از جانب الاه فرنگی خوقیه فرود آمده بجانب غندی مرصل روانه شدند
اکنون باقی رویداد مذکور را در جایش تحریر کرده میشود از اصل مدعا سخن سازیم :
سردار شمس الدین خان که حاکم وقلعه دار بودند هفت شبانه روز بهتر از مهر
و زحمت بسیار و دست تهی بالاحصار را نگهداری کردند روز هشتم از لاچاری
ترك بالاحصار گفتند ظاهر است که هر گاه چنین نمی کردند یکی دو یوم سپاه وفقراء
که در قلعه بودند سردار مذکور را محبوس کرده بحضور سردار محمد اسمعیل خان تحفه
میبردند و دست آویز نجات خود میکردند اینبود که دروازه های بالاحصار کشوده شد
و سردار محمد اسمعیل خان بفتح و فیروزی داخل بالاحصار شدند ونقاره خانها را
بصدا در آورده بنام نامی سرکار امیر شیر علی خان زدند وسکه و خطبه را هم باسم


(٤٨)
جلد دوم
نامی سرکار ذوى الاقتدار خواندند بعد ازان عریضه بحضور پادشاه ظل الله فرستادند
وشرح رویداد خود را از میمنه الی دارالسلطنه شهر کابل و تصرف نمودن کابل را بعرض
اقدس کماحقه در عریضه درج کردند و امیدوار فرمان نوازش و مهربانی بودند و بدولت اقبال
در تخت دار السلطنه شهر کابل بعیش و عشرت نشستند ا کانون سردار محمد اسمعیل خان را
در شهر کابل بر قرار بگذارید .

چند کلمه سخن از رویداد غندی مرسل بشنوید

زیرا که هر دو لشکر در مقابل همدیگر افتاده امید وارند که تحریر کننده گزار شات
زودتر رجوع بلشکر یان دارد وازهر دو لشکر سخن کند باری هر دو لشکر شب و روز
در بین همدیگر میدان داری کرده یکی بدیگر دست بردی میکردند خصوص در میدان
داری از لشکر سر کار امیر شیر علیخان که چند هزار سوار هراتی در لشکر ظفر اثر بودند پادشاهان
و آنها در سواری و تر کتازی و روبا بازی گوی سبقت از میدان نبرد ربوده چنانچه مشهورند
بهر حال هر روزه خود را چون شیر غران و ببر بیان بلشکر کابل زده رو با بازی می نمودند
واسپ واشتر و آدم بدست می آوردند و باز گشت میکردند و داخل لشکر گاه خو د میشدند
تا اینکه مدت یکماه بهمین منوال گزارش یافت و فتح به هیچ طرف دست نداد تا زمانیکه
خبر فتح کابل بدست سردار محمد اسمعیل خان رسید و در لشکر سر کارامیر شیر علیخان
توپ رعده و شاد یانه کردند ازین رهگذر که لشکر کابل شنیدند دل شکسته ومغموم شدند .

فصل سوم

مقدمه غندی مرسل و شکست امیر محمد اعظم خان و لشکر کابل و فتح
نمودن امیر شیر علیخان و تصرف کردن دار لسلطنه کابل را

ا کنون چون خبر تسخیر کابل شهرت یافت سر کا رامیر محمد اعظم خان دلشکسته شدند
اضافه بران بعضی خوانین سوار که صد سوار و پنجاه سوار نوکری داشتند خوفیه فراری
شده بلشکر سر کار امیر شیر علیخان میرفتند و ملحق میشدند و یومیه ازین حادثه مو جب تنزل
لشکر کابل میگردید خصوص یکشب نوبت گزمه حبیب الله خان و امیر محمد خان پسر ان
خانشیرین خان قوم قز لباش بود که بزرگ زاده وصا حب قوم و بحضور بند گان سر کار
امیر محمد اعظم خان با اعتبار از حدود گزمه که مامور بودند فرا ری شدند و بلشکر
گاه امیر شیر علیخان رفتند و چون قطره بدریا پیوستند لا کن ازین رهگذر کلیه اعتبار
از لشکر کابل برطرف شد و بی اعتباری دستداد اما سر کار امیر محمد اعظم خان چون
شخص کهن و بزرگ و صاحب تدبیر و پاد شاه صاحب فکر و صاحب فهم بودند و در کار
جهانداری افلا طون عصر و لقمان زمان محسوب میشدند ازین قدر رویداد خرابی که
روز بروز پیش آمد و دستداد اصلا باك نکرده چون کوه پا بر جا خود را ولشکر خود را
بتدبیر نگاهداری کرده هر روزه در بالای توپ بزر گ که نزديك لشکرگاه بود تشریف
میبردند و به تمکین بالای کرسی نشسته به نفس نفیس خود چنگ می انداختند


(٤٩)

وتدبير جنگ میفرمودند و بخورسندی روز را به تماشای جنگ به شب میرساندند از بن باعث
لشکر کابل تسلی می یافتند و امیدوار آمدن بندگان سردار عالی سردار عبدالرحمن خان
بودند قضا را بمكتب كرم صحبت در بارگاه فلك فرسانشسته بودند که مجر محمد کریم خان
از دارالسلطنه کابل رسید لکن تماشا از آمدن مذکور و کردار مذکور بود زیرا که در بین
راه مردم رعيت و فقرا دعا گوی دولت سر کار امیر شیر علیخان بودند مجر محمد کریم خان
احوال مردم را دیگرگون دیدار جان خود ترسید با فضل از ان سردار محمد اسماعیل خان یکصد
سوار رساله مقرر فرموده بودند که مجر محمد کریم را دستگیر سازند مجر محمد کریم خان
واقف شده تدبیر کار خود را چنین دانسته از ریش و بروت گذشت و کلان ندی بر سر گذاشت
و چهل تار در سر و کمر بسته تخته پوستی بشانه انداخته بلباس قلندران داخل لشکر گاه شد
يا هو و یا من هو گویان قلندرانه بهر خیمه و بارگاه گدایی میکرد خود را بدر خیمه بارگاه
پادشاه صاحب تدبیر یعنی امیر محمد اعظم خان رسانید و ایستاده سلام کرده امر كبار والاتبار
بنظر اول شناخت و دریافت که معامله چیست بعد بندگان اقدس خود را بدر تجاهل زده
سوال کرد که ای قلندر غیر مکرر از کجایی آئی وشخص کجایی و رسیده کدام دیاری وازاده
کجا داری که از دیدارت بوی آشنائی بمشام سر کار میرسد مرد قلندر که پخته کار وشخص
کار دیده و مردذکی نکته رس بود در جواب عرضداشت کرد که مرد غریبم و در غربت قدم زده
میرسم و از دیاری می آیم که برباد و از ولاتی میرسم که هر چند فریاد زدم و داد خواه شدم
دادم بجائی نرسید و فریاد رس ندیدم ناچار ترک دیار و فرار دشت ادبار شدم و راه های
خطر ناک طی کرده بسرم نزل راحت رسیده ام دستم گیر که اسیرم و فقیرم وغریبم و جگر کبابم
و تشنه سرابم بعد از ان سر کار امیر محمد اعظم خان بحضور در باریان و معتبران حضور درباره
قلندر غیر مکرر نوازش فرموده باحترام در خیمه خلوت جای دادند و سخن را بدیگر طرف
بنیاد کردند تا شهرت نشود و مردم سپاه و لشکری آگاه نگردند تا اینکه مجلس تمام شد
وزیر کان در بار متفرق شدند و به آرامگاه خود رفتند و استراحت کردند و کسی در بارگاه
باقینماند بعد مجر محمد کریم خان را بخلوت حضور طلب کرده از رویداد و گزار شاهای
دارالسلطنه کابل جویا شدند و مجر محمد کریم خان بی کم و کاست کماحقه رویدادی که
گذشته بود و دستداده از اول تا آخر بعرض اقدس رسانیدند سرکار محمد اعظم خان که شخص
صاحب تمکین و پادشاه صاحب تدبیر بودند و در امور جهانداری ونشیب و فراز عالم بس دیده
و از نظر گذرانیده بودند به عقل کامل دریافتند که تأخیر شدن سردار عبدالرحمن خان
ظاهر میکند که علامه بهت بر گشتگی و شکست دولت است باید و شاید که دولت قوی شوکت
بر باد و سرنگون گردد بعد از ان تفکر در ماندند و مستغرق ادریای حیرت گشتند با وجود تدبيرات
کلی که عامل آن بودند بحیرت فرو رفتند خصوص بخاطر میگذراندند که امروز و فردا بریادی
که از دو نامی لشکر خبر میرسد و شهرت می یابد البته اعتباری باقی نمی ماند بلکه راه چاره
مسدود خواهد شد آن زمان سخت مینگر دد و بزرگان در بار و خدمتگاران حضور و مخلصان


(٥٠)
نزديك و دور که امروز چون پروانه بدور شمع جمع اند و غلام و خدمتگارند و دم از وفاداری
میزنند در آنوقت هر کس بتدبير جان خود شده از جادة وفا داری تجاوز مینمایند و بجای
نمكخوارگی راجع بصفت حرامی میشوند بلکه به شکست بندگان سر کار قدم میزنند و خود را
بدولت امیر شیرعلیخان پیوند میدهند که شاید بنکامی یابند و اضافه بران بسیاری مردم دیگر را
فریب خواهند داد وبمثل خود نمك حرام خواهند ساخت پس بهتر آنست که خود را بتدبیر ازین
گرداب بلاخيز وطوفان شور انگیز که سراسر خطر است بساحل نجات برسانیم وخود را
وامور جهانداری را که بتقدير پیش آورده بخداوند كريم ورحيم سپرده واز درگاه الهی
امیدوار باشیم تا از پردۀ غیب چه بظهور خواهد رسید هر گاه چنین نکنیم و علاج واقعه را
قبل از وقوع ندار ك نداريم مردم افغانستان که درین باب استاد کارند و هر سال خواهش
يك پادشاه داود ممکن است که بندگان اقدس را محبوس واز بدست دشمن بدهند زیرا
که از قدیم این عادت بمردم افغانستان جاری است و باك از ننگ و ناموس ندارند خلاصه
کلام بهمین خیال وفكر مستحکم شده سرشته رفتن بجانب ترکستان نمودند و خدمتگاران
محرم را سرشته رفتن دادند و فرمودند که تا نماز شام خود را از جميع اسباب سفر آماده
ونياز سازید و عزم رفتن را جزم کنید اما خوانده گان سر کار بهمان روز با دل قوی و شوکت بسیار
بو جود فیض آلود در بالای توپ بزرگ که گاه گاه تشریف میبرد اليوم نيز تشریف
فرما شده و دو رجمنت رساله را که هر روزه مامور حضور بودند امر بمیدان جنگ نمودند
وفرمودند که در مقابل سوار هراتی میدان داری کرده بقرار هر روزمتر کتازی بدارید
لا كن شرط احتیاط بجای آرید که فریب سوار هراتی بسیار است و شما را برابه نفس نگیرند
زیرا که سوار هرات دایم بروبه بازی جنگ می اندازند بهمین منوال عصری ببر برده اندو خواندگان
دارا دربان لحظه بلحظه بتوپ میزدند و دود از نهادشان میکشیدند مختصر کلام از تمامی
روزها که میدان داری میکردند و جنگ میدان مینمودند امروز افزون تر و خیلی دست
ازی لشکر طرفین کردند که سزاوار تحسین و آفرین گشتند اما لشکر کابل و سوار رساله
جانب میدان داری مردانه و ترکتازی دلاورانه نموده گوی سبقت از میدان نبرد بردند و چنان
سوار هراتی را بمردی عقب نشاندند و از حضور سر کار به نقد و خلعت های فاخره سرافرازی
حاصل کردند که گاهی چنین مردانگی دست نداده بود بهمین چند یوم بمثل امروز دلاوری
و غیرت نه نموده بودند چنانکه امروز گویا بلشکر هرات شکست فاحش داده نام بمردی
بر آوردند و همچنان از حضور سرفرازی حاصل میکردند وبمنصب بزرگ میرسیدند تا زمانی
که شام شد و گروه ها بقرار ماموری جدید مامور شدند که محافظت لشکر خودرا کرده
متوجه لشکر دشمن باشند و خود بندگان سر کار بدولت واقبال از بالای توپ بزرگ برخاسته
داخل بارگاه و سرای پرده شدند و سر تخت دارائی برقرار نشستند و گرم صحبت شدند بعد طعام تناول
فرمودند و ساعتی دیگر با بزرگان در بار نشسته از هر در سخن کردند بعد از آن بزرگان حضور مرخص
شدند بخیمه های خود رفتند و میل راحت کردند چون بارگاه از در باریان ومجالسیان خلوت شد محرمان
حضور که همسفر بودند ومامور تهیه وتدارك حسب الامر شده بودند حاضر حضور گردیدند واز
سرشته رفتن خود و آماده نمودن و مکمل گردیدن عرضداشت کردند سرکار والا تبار با دل افگار


(٥۱)
جلد دوم
و جگر آشام از بارگاه زرین نگار برآمده سوار اسپ دشت پیمای تازی نژاد شدند و بعنوان
خبر داری لشکر خرامان خرامان بقوت قلب و شجاعت ذاتی که در طینت داشتند روانه
شدند و خود را با آهنگی از لشکر گاه جدا کردند چون از افواج بدرشده قدری آسوده
شدند بخدمتکاران حضور که همه محرمان صدیق بودند و اعتبار کلی داشتند و سال ها پرورده
نمک بودند و خود را فدائی میگفتند چون نظر افگندند که بعضی حاضر و برخی غائب و بسیاری
برکاب سر کار نیامده اند و خود را از خدمت باز داشته در جاده نمک حرامان قرار گرفته اند افضل
از آن که هر کدام اوشان دولت عظیمی را با خود برده اند و تصرف خود نموده اند لهذا
چون وقت باريك و دست تصرف کوتاه بود لاچار تحمل کرده سکوت ورزیدند و از آنجا
یا اراده خداوند ...... جانب ترکستان رفته میشد روانه شدند و بسرعت اسپ می راندند....
از حدود قرنین در همان شب دور کرده ...... وقدری آسوده شدند و ساعتی از اسپ فرود
آمده تا اسپ و آدم استراحت کرده بهر حال چند شب و روز بهمین منوال مرحله پیما بودند
تا خود را بسرحد ترکستان رساندند ............ بحضور سرکار ....... سرکار والا از روی
تدبیر و پرده باری و بزرگی تحمل میکردند ........... (۱) چون بمام افتد تحمل بایدش
لهذا هرگاه شرح .......... را تحریر دارم و در گفتار و کردار و رفتار ......... بعد از آن
اطلاع یافتند که بندگان سردار عالی مقدار ........ از ترکستان حرکت فرمایده بجانب
کابل روانه میباشند در حدود غوری نزول اجلال فرمودند سر کار دل افگار از شنیدن این
اخبار ناچار بجانب غوری منزل و مراحل طی کرده میرفتند تا اینکه وارد غوری شدند و بلشکر
ظفر اثر چون قطره بدریا پیوستند لاگن خوفیه در لشکر گاه داخل شدند چنانچه فردا
مردم لشکری واقف شدند بهر حال بملاقات بندگان سردار عبدالرحمن خان داخل کردیده
بر تخت سلطنت ترکستان بر قرار نشستند و گزارشهای کابل و غندی مرسل را اول تا آخر
بحضور سردار عالی کما حقه بیان فرمودند بعد از آن متوجه لشکر گیری و انجام سفر
وشکست و ریخت لشکر و تدارک افواج از جزوی و کلی گردیده شب و روز آسوده و آرام
نبودند زیرا که دشمن قوی نزديك و اعتبار سلطنت جزوی بلکه ساقط شده بهر حال تا
دشمن فرصت یافتن سر شته لشکر کردن و مکمل ساختن بهتر است اکنون سردار با و قار
سردار عبدالرحمن خان و سر کار دل افگار امیر محمد اعظم خان را باللشکر بسیار در حدود
غوری بگدارید با کمال استقلال و شوکت بی ملال بسرشته سپاه و انجام سفر متوجه باشند محرر
کتاب در سابق از سپاه داری سردار با غیرت سردار عبدالرحمن خان قطرة از دریا نوشته
بودم اکنون به تکرار نمی پردازم چنانچه ظاهر است که از تقدیرات از لی کنیه سلطنت افغانستان
از دست سر کار امیر محمد اعظم خان برطرف شد و بك ولایت ترکستان بدست مانده سردار
شجاعت پیشه با لك لشکر ده شب و روز بقصد انتقام کمربسته متوجه لشکر گیری میباشد و میخواهد
که از دشمن قوی انتقام بکشد البته این کار دار از کمال شجاعت و تهور و دلاوری میباشد .

(۱) روی بعضی سطور کتاب را سیاهی طوری مسطور ساخته که مطلبی از آن گرفته شده
نمی تواند جاهای مذکور نقطه گذاری شد .


(٥٢)

اکنون چند کلمه از رویداد غندی مرسل وفتح لشکر ظفر اثر سر کار
بلند اقبال امیر شیر علی خان شنوید :

لهذا چون سر کار امیر محمد اعظم خان تقدیری فراری شد ساعت ده بجه شب بود دو ساعت دیگر
همچنان گذشت واصل مدعا ظاهر شد بساعت دوازده بجه شب بقدرت کامله خداوندی چنان غوغا
و شورش در لشکر گاه امیر محمد اعظم خان افتاد که گویا بازار قیامت بر پاشد و روز رستخیز
قایم گشت چنانچه از هر جانب لشکر گاه آواز توپ بر آمد و بازار گیرودار برپا گردید تا اینکه
غوغای لشکر کابل نشر کرده با فواج ظفر امواج سر کار امیر شیر علیخان رسید بعد بامر
سر کار افواج در یاموج مکمل و مسلح گردیده انتظار فرمان بودند ونفر مان اقدس ولا
در اطراف لشکر گاه چون مهتاب ها روشن کرده شب تار را چون روز روشن منور ساختند ومتوجه
احوال لشکر گاه دشمن بودند ونمی دانستند که باعث این شورش چیست میگویندگان سر کار
امیر شیرعلیخان میفرمودند که این شورش از دوشق خالی نیست یا تدبیری است که سر کار
امیر محمد اعظم خان بکار برده شاید فریبی بخاطر دارد یا اینکه از یر، دشمن کابل شخصی خبر
رسانده و برای امیر محمد اعظم خان خوف خالق شده بنابراین راه صحرا پیش گرفته که جان
بسلامت برد لا کن سردار محمد یعقوب خان و فرامرز خان سپاه سالار که فوج دار بودند در ابتداء
شورش شخصی را پی تحقیق فرستاده بودند باز آمده خبر آورد که سر کار امیر محمد اعظم خان
بدون جنگ وجدل از لشکر گاه بعنوان تماش و یا غیری گز بدها برآمده فراری شدند ولشکر
کابل بی صاحب و بی سرپرست مانده اند با وجود شمس تحقیق جی سرکار امیر شیر علیخان
این شورش را تدبیر امیر محمد اعظم خان پنداشته امر فرمودند که لشکر ظفر اثر تا صبح از لشکر
گاه خود تجاوز نکنند و حرکت نفرمایند وجای بجای انتظار شفق صبح باشند تا دیده شود که
از پرده غیب چه ظهور میدارد با وجودیکه بعضی از سرکردگان لشکر کابل شباشب باردوی
لشکر ظفرشکوه وارد گردیده اخبار میکردند و احوال فراری شدن امیر محمد اعظم خان را
عرضه داشت مینمودند اما سر کار بلند اقبال که زحمت دیده و رنج کشیده بودند شرط احتیاط
بجای آورده فرامور سلطنت خودداری میکردند زیرا که از در بدری سابقه خوف کلی
بخاطر داشتند بنا بران تا صبح افواج خوانده از را اجازه حرکت نفرمودند
تا زما نو بکه صبح صادق دمید و روشنی پیدا شد و نشان اقبال ظاهر گشت و آفتاب
جهان تاب طلوع کرده و عالم را فرو گرفت بعد از آن روشن و هویدا شد که لشکر کابل بی سرو
سرکرده تاپیدا و خلقی پراگنده وحال تباه چون تحقیق شد بامر بندگان اقدس اسردار محمد یعقوب خان
و سردار فتح محمدخان و فرامرزخان سپه سالار با افواج سوار روانه لشکرگاه دارا لسلطنه
کابل شدند و خود را باردوی مذکور رسانیدند و از حقیقت دانستند فوراً بحضور اقدس عریضه
مژدگانی فرستادند و رویداد شب را به طریقه که گزارش یافته بود در عریضه عرضه اشت
کردند بعد از آن رویداد را بخود مدال کرده سردار فتح محمد خان را مامور قلعه شاه علی اکبر
فرمودند زیرا که از مردم اخره واشراف وبزرگان دربار و بعضی سرداران از خوف جان جای
امن و امان دانسته شباشب در قلعه آقای مذکور پناه برده بودند که شاید از طفیل جد امجد آقای


جلد دوم
(٥٣)

موصوف نجاتی برای شان حاصل شود سردار فتح محمد خان در قلعه شاه علی اکبر رسیده فرود
آمدند آقای سید استقبال کرده به اعزاز واکرام پیش آمدند و سردار مذکور را عزت داری
نموده بعد از آن التماس پناه آورنده ها را کردند و سردار فتح محمد خان بلحاظ شاه علی اکبر
آقا قبول کردند و بد مه گرفتند که از حضور سرکار خداجوی و پادشاه دادگر عدالت پرور بخوبی
کدرا ده عفو گناه شان را عرضداشت دارند و بخشش بگیرند بهمین منوال از قلعه آقا عازم
لشکر گاه شدند سردار محمد یعقوب خان و فرامرز خان در لشکر گاه کابل توقف کرده بجمع
آوری خزینه نایبدا و دفینه نامعلوم و اسباب پادشاهی و انجام سلطنت از توپ و توپخانه و خیمه
و بارگاه و سرایر ده های گل دوزی که دولت عظما همیشه بتصرف دولت خداداد در آوردهند
و لشکرهای پراگنده سرکار فراری را از لشکر گاه کابل حرکت داده باردوی ظفر شکوه
برده در پهلوی لشکر دولت سرکار والا تبار جای دادند و خیمه و خرگاه برای شان زدند مقصد
در مدت سه روز از شکست و ریخت لشکر کابل آسوده خاطر شده بحضور سرکار اشرف امجد
والا وارد شدند و رویداد را بحضور پادشاه قوی شوکت چیزیکه در لشکر کابل دست داده بود
عرضداشت کردند بعد از آن که از همه امور سلطنتی فارغ شدند بندگان سرکار بدولت و اقبال
از منزل فرخنده فال غندی مرسل حرکت فرمایده منزل و مراحل طی میفرمودند و بهر منزل نیکو
فال که میرسیدند بجمع فقرا و به تمام رعایا بخصوص درباره فقیر و بینوا بهر کدام دادرسی فرموده
از انعام و احسان مضایقه نمیفرمودند وطی منازل چون نوشیروان عادل میکردند تا اینکه
بهم الخير والعافيه شهر بار عدالت گستر و پادشاه قوی شوکت همایون فرنيک منزل که پیوسته
بشهر کابل بود بقلعه قاضی بام داشت فرود آمدند و سرایر درة زرین قبا ب را باوج ماه
رسانیدند سردار محمد اسمعیل خان که قبل ازین از رویداد سردار مذکور و کابل را تصرف
کردن تحریر نموده بودم و از حضور سرکار مامور حکومت کابل بوده باستقلال فرمان
فرمائی نمودن مذکور را شرح وار نوشته در قید قلم در آورده بودم درا ینوقت که بند گان
اقدس در قلعه قاضی نزول اجلال فرمودند با مر سرکار باتفاق بعضی بزرگان وارد قلعه قاضی
شده قدم بوسی سرکبار والامشرف گردیدند و نوازشهای شاهانه از حضور در یافتند خصوص
درباره سردار محمد اسمعیل خان از حد افزون مرحمت فرمودند و از گناهان گذشته مذکور
گذشتند و عفو فرمودند و مرخص کردند که فرمان سرکار را فردا بجای آرند و مردم کابل را
از نظامی و ملکی و اعزه و اشراف بقاعده و قانون باستقبال بر آورده انتظار ورود سرکار
والا باشند چنانچه فردای آن روز حسب الامر بندگان سرکار افواج نظامی را از توپخانه
و پلتن و رساله و خاصه دار و بعد آن مردم فقرا از سادات و علما و فضلا و قاضی و قضات
و اهل کسبه از تجار وغیر آن در بیرون شهر کابل برآورده بقرار قاعده وقانون صف
بصف ایستاده کرده انتظار ورود بندگان سرکار بودند لاکن از ذوق و شوق دیدار
پادشاه را دیدن از خورد هفت ساله تـاپیر یکصد ساله که همه آرزومند چنین روزی بودند
و شبها از درگاه خداوند خواهان و بدعا یاری میکردند جمله به تماشا برآمده امید وار
قدوم فیض لزوم شهنشاه عدالت پرور انتظار میکشیدند و از پنجاب دریای لشکر که همه


(٥٤)

چون شیرغران و ببریسیان بركاب شهریار ذوی الاقتدار حاضر بودند برکاب سردار
محمد یعقوب خان و سپه سالار فرا مرزخان در بغل فوج کابل صف کشیده ایستادند و
انتظار ورود سرکار ذوی الاقتدار پادشاه خداجوی میکشیدند تا اینکه پادشاه ممالک
پرور چون خورشید تابان از دور نمایان شدند و ابتدا سر فوج نظامی رسیده توقف فرمودند
افواج رکابی ولشکر دارالسلطنه کابل که در پهلوی همدیگر صف بسته بودند یکباره
سلامی گرفتند و جمیع سابه خانه ها بصدا در آمدند و توپهای آتش فشان زمین لشکر
گاه را بلرزه درآوردند ، مختصر کلام یکساعت نجومی بهمین طمطراق آواز توپ
وصدای موزیکان ونقاره خانه های رساله بلند بود و غلغله بگنبید دوار در انداخته
گوش فلک را کرساخته چنانچه از دود توپ و تفنگ و گرد وخاک میدان گویا شب ظلمانی
پیدا بود تا اینکه سلامی آخرشد و هوا روشن گردید بعد ازآن سرکار ذوی الاقتدار
از ابتدا لشکر تا انتهای افواج جق جق برور از افسر وسپاهی باهر کدام از درمهر
ومحبت ملاقات میکردند تانصف لشکر آخرشد و نوبت به فقرا که آرزومند چنین روزی
بودند رسید بهمان منوال متوجه يك بيك از سادات وعلما وقاضی وفضلا و اهل کسبه از
تجار وغیرآن شده با هرکدام درعین نوازش ومهربانی الفت کنان ملاقات میفرمودند
ودل جوئی داده تکلم میکردند بدرجه رسیده که بجميع فقرا وجد وشعف دستداد رجوع
بگریه نموده بودند اما نه بران از خرسندی دیدار پادشاه سر را از پا فرق کرده
نمیتوانستند گویا پدر مهربان خود را دیده باشند لا آن بندگان اقدس که امار دیگر
خود را صاحب مملکت کابل دیدند از شیوۀ فقرا افزون تر مدهوشانه قدم میزدند تازمانی
که داخل شهر کابل شدند سه ساعت باسپاه وفقرا بیرون شهر به محبت گذراندند تااز
ملاقات شان فارغ شدند بعد بصوات واقبال وارد شهر کابل شدند و بهمان طریقه که در بیرون
شهر بملاقات مردم مجیبانه رفتار کردند هم چنان درکوچه وبازار و دربام بازنان
ومرد خرد وبزرگ که مشتاق دیدار پادشاه ومنتظر ورود سرکار ظل الله بودند
حد بحد کوچه بکوچه بازار بپازار بدیدارفیض آثار مشرف ومسرورمیگردیدندو در بارۀسر کار
خجسته آثار دست بدعابرداشته درحق شان دعای خالص ازدل وجان مینودند وبآوازبلند و
شوق تمام دعارابادامیرساندندچنانچه غوغای بزرگی درجمیع شهر کابل برپاشدوبندگان
سرکارنیز درمقابل فقرا که زن ومرد درکوچه وبازارانتظاربودندبربان گهربارآمین
گویان درمحبت ونوازش مرحمت های پدرانه می افزودند وسخن میکردندومیگذشتندتا
اینکه داخل بالاحصارشدند ودر باغ شاهی که نیت کرده بودند ازآن روی که تخت نشین
امیرکبیربود فرودآمدند ودرمسندامیرکبیرکه مسند خلافت وسریر سلطسنت وتخت
موروثی بود بادولت خداداد بر فراز نشستند و سجدات شکر بدرگاه کریم وخالق
مور ومار بجای آوردند وحسب الامر سردار عالی مقدار که صاحب فوج وصاحب اختیار کل
ممالک بودند یکصدویکتوپ شادیانه زدند ونقاره خانه بالاحصار دور ان بندگان سرکار
گفته بصدا درآمدند چنانچه روزاول ودوم امرسلامی ورفت وآمد مردم موقوف بود
روزسوم امرسرکار وفرمان شهریارجاری شد که ازسپاه وفقرا هـرکس حضورحاضرشده


جلد دوم (٥٠)

مبارك بادی کنند و بدیدار همدیگر مسرور گردند زیرا که پادشاه بیدار فقرا وسپاه
آرزومند خصوص مردم کابل که نشوو نما و یافته يك دياريم مختصر کلام بعد از فرمان پادشاه
همايون خصال يوميه بحضور آمده ملاقات میکردند و دعا و فاتحه میشدو بندوارمغان های خود
را از حضور میگذاشتند و بخلعت های فاخره سرافرازی حاصل کرده
مرخص میشدند چنانچه یکهفته بهمین منوال گزارش یافت تا کلهم مردم از حضور
گذشته مسرور ومنور گشتند بعد از ان پادشاه خدا جوی سجدات شکر بجای آورده
بر تخت سلطنت برقرار نشستند و داد عیش دادند .

باب پنجم

سلطنت دوم باره سرکار امیر شیر علیخان پادشاه رعیت پرور مشتمل
بريك فصل در مقدمه قلعه زنه خان وشش کار وشکست امیر محمد اعظم خان
وسردار عالی مقدار سردار عبدالرحمن خان وفتح سرکار امیر شیر علیخان
در تاریخ سنه یکهزار و دوصدو هشتاد وهفت هجری تا لغایت سنه یکهزار و دو صدو
نود هشت هجری مدت سلطنت سرکار دوازده سال کامل .

خلاصه سخن بعد از رفت و آمد سپاه وفقراء که بندگان سرکار فارغ شدند روز
جمعه مردم دارالسلطنه کابل را حبا لامر در مسجد جامع جمع فرمودند بعد از ادای
نماز جمعه خطیب بالای منبر بر آمده خطبه را بار دیگر بنام نامی سرکار والا تبار خواندند
وسکه دولت خداداد افغانستان را بار دوم باسم گهر بار عدالت گستر زدند و جمله خلق الله
بشوق تمام مبارك گفتند وازسر نو توپهای شادیا نه زدند وسه شب وروز شهر کابل را
آئینه بندان وچراغان کردند واز خوان احسان بی کرانش بهره مند گردیده سه شب
وروز طعام تناول فرمودند وجمیع مردم کابل داد عیش و عشرت داده شب وروز بساز
وسرود موزیکان گذراندند لاکن سرکار ذوى الاقتدار رجوع بفقیر و بیچاره و گدایان
درمانده اززن ومرد وپیر وجوان نموده در جمیع آنها بقدر وقسمت ازلی ازرسرخ وسفید
مسرور گردانیده از يك يك دعا وفاتحه گرفتند بعد ازان که از غریب و بیچاره فارغ شدند
و بخرسندی تمام خورد و بزرگ شان ملاقات کردند چنانچه نام برده صحبت میکردند و
محبت می ورزیدند اما از صحبت سرکار حالتی بمردم دست داده بود که گویا بی پدر بودند
وپدر دار شدند ونمود وجود مسعود بندگان سرکار از دیدار مردم کابل وصحبت های
دوستانه ایشان چقدر مسرور وخوشنود میشدند و هر لحظه شکر گزار درگاه الهی بوده
عاجزی میکردند زیرا که مشهور است که مردم فقرا فرزندان پادشاه میباشند
وفقرا نیز پادشاه خود را پدر میدانند و متابعت مینمایند خصوص سرکار اقدس که با وجود
پادشاهی تولد یافته وبزرگ شده همین ولایت بودند و جمیع مردم را ازخورد وبزرگ
میشناختند بنا بران در محبت می افزودند لهذا چون ازین امور فارغ شدند وبر تخت سلطنت
افغانستان برقرار نشستند وچند روزی داد عیش وعشرت دادند بعد سردار محمد یعقوب خان
وفرامرز خان سپاسالار را بحضور فیض ظهور طلب کرده امر فرمودند که ابتداء لشکر


(٥٦)
طفر اثر را یومیه از حضور انور بگذرانند تا بندگان سرکار ایک را از بند جدا کرده
فتنه انگیز غماز را پایبند و شایبه که در لشکر نماند زیرا که آنها بنوا گر و شویش انداز
میباشند چنانچه یومیه لشکرهای رکابی را از حضور میگذراندند و هر کدام را خواه
افسر خواه سایر سپاهی بحضور منظور کرده مطابق خدمت منصب و خلعت سرافرازی
داده رخصت میفرمودند واشخاصیکه در جادۀ نمک حرامان قدم میزدند و بحضور بندگان
اقدس ظاهر و هویدا بود خصوص چند اشخاصی که از زمان وزیر محمد اکبر خان در
نظام بودند و بسیار آن بیرق چی منصب داشتند و مقرر نمک حرامی پیشه داشتند کلهم را
از نظام برآوردند و از خدمت موقوف فرمودند لاکن آنها عمری به نظام گذران کرده
بودند با وجود کهن سالی جبله به نزد ایشک آغاسی شیر دل خان پناه برده در رساله مذکور
دوباره نوکر شدند که در وقتش محرر کتاب شرح وار تقریر میدارم انشا الله تعالی خاص
سخن بعد از سان دیدن و از حضور فیض ظهور گذراندن سه ماهه تنخواه برای شان امر فرمودند
بعد ازان مرخص خانه و منزل شان نمودند زیرا که ارسفر بعد از مدت مدید آمده بودند
چون از فوج رکابی فارغ شدند و جمیع شان را وجه از نظر مبارک گذرانده از خوان
احسان بهره مند فرمودند بعد ازان نوبت بلشکر پراگنده سرکار امیر محمد اعظم خان
رسید سردار محمد یعقوب خان و فرامرز خان سپه سالار یومیه فوج بحضور والا بیار میآوردند
و منظور میکردند اشخاصی که سزاوار خدمت بودند خواه افسر خواه سایر سپاهی داخل
دفتر کرده مامور خدمت میفرمودند و بلشکر ظفر اثر پیوسته میکردند و مردما نیکه لایق
خدمت نبودند و یا در امور دولتی نقصانی داشتند و خواهش بندگان سرکار در خدمت
گزاری اوشان نبود بدون زجر و زحمت اسباب سر کاری را از وی گرفته مرخص
میکردند لاکن پادشاه رعیت پرور با وجود مرخص فرمودن بمهر و محبت و خرسندی از
حضور موقوف مینمودند بهمین منوال مدت چهار ماه گزارش یافت تا لشکرهای ظفرییشه
و لشکرهای شکست خورده از حضور مبارک گذرانده شدند تابات خدمت دولت عظیمی
از تنخواه و انعام و خلعت درباره اوشان مرحمت فرمودند چنانچه تمامی افواج از خورد و بزرگ
مسرور و خرسند گردیده دعای دولت پادشاه قوی شوکت را باداء رسانیدند و هریک
بخدمت ماموری خود رفته متوجه خدمت خود شدند و بندگان سرکار از افواج نظامی
کلیه خاطر مبارکشان جمع گردید بعد ازان رجوع بحاکمان و عاملان هر محل و هر دیار
و شهر و قصبه نمودند و هريك را بحضور مهر ظهور طلب کرده حق و باطل را بقرار سنجش
دفتر مشخص کرده و سواء از دفتر درباره هريك تحقيقات بعمل آورده مطابق آن باز
خواست فرموده تغیر و تبدیل نمودند و در بار اشخاصیکه خدمتگار صادق بودند و پاس نمک
بجای میآوردند از انعام و احسان سر افراز گردانیده هر کدام بمسند حکومت سرافرازی
حاصل کردند و اشخاصیکه سزاوار حکومت و لایق خدمت نبوند از حضور موقوف فرمودند
لاکن در بارۀ دوست و دشمن ظلم و ستم روا نداشته از دور ترحم ومحبت سخن میکردند
و مرحمت های شاهانه و نوازشات بی کرانه میفرمودند و بطريقه عدالت گستری
که سرشت بندگان اقدس والا بود یومیه در باره سپاه و فقرا بظهور میرساندند

پادشاهان متاخر محمد اعظم ۱۰۰ جلد سید امان الله ح معروف ۱ هدیه سال ۴ طبع ۲


(٥٧)
پادشاهان متاخر
۱۰۰۰ اعظم
مخصوص که چندی خودبندگان سر کاررنگه دوت گرفتارشده بودند بنابران در مروت و عدالت
میفرمودنداضافه بران لحظه بلحظه بدر گاه خداوند شکر گزار بودند مختصر کلام چون
از بسیاری گرفتاری امور سلطنتی از لشکری وملکی آسوده خاطر شدند و خاطر جمعی الحاصل
نمودند بعدازان سردار محمد اسمعیل خان پسر سردار محمد امین خان را که برادر زاده سر کار
اقدس بودند بحضور انور طلب کرده پدربانه نوازش و مرحمت فرمودند و از هر رهگذر نصایح
دادند وپدرانه نصیحت نمودند و فرمودند که دیگر خرد سالی بکنید و بندگان اشرف را
پدرمهربان ودولت خدا داد و سلطنت قوی بنیادرا از خود شمرده بسخن غماز وفتنه انگیز
وسخن چین عمل نکنید و خودراپراگنده و پریشان وسر کار والاتبار را زحمت ندهید که سزاوار
بزرگی نیست خصوص شخصی که بزرگ زاده باشد ازیتقرار حر کت نقصانی کمی بهم میرساند
و اعتبار بزرگی باقی نمیما ند چنانچه مدتی از تقدیرات ازلی با سردار عبد الر حمن خان
اتفاق افتاد و همسفر شدید زحمتهای بزرگ نمود ید ولشکرهای خودرادر مقدمه میمنه بقتل
رساندید و چه قصورها نکر دید و در مردی و مردانگی کمی و کوتا هی نکردید .
دائم درخدمات شما افراز بودند و میدانستند که ازعهده هر گو نه خدمت بر آمده میتوانید
چگونه بمل شما شخصی را کسی از خود جدا میکند و در اموردنیا داری کدمتاعی نیست حقه میبازد
دیگر اینست که هیچوقت دوست دشمن نمیگردد و دشمن دوست نمیشود یقین بندگان سر کار که
ازابتدای دوستی شما باسردار عبدالرحمن خان تا حالق طر فین مابین خوف ورجاء گذرانده
باشیدظاهراست که دشمن دوست نمیشود و نخواهد شد و همچند گاهی دوست دشمن نشده و نمیشود
چنانچه دراندك وجه قلیل که آنهم نکوشش شما بدست آمد و باسعی شما وو اسطه شما والی
میمنه پرده گرفت عافیت از شما دریغ کردند و شمارا بیگانه پنداشته خودرا بهتر دانست پس
ظاهر شدوهو یداگردید که از خود تا دیگری فرق بسیار است اکنون گذشته را گذشته دانسته
بعدازین بندگان اقدس ازشما توقع فرزندی میدارد و همچنان فرزندی کنید کـه گويا داغ
سردار محمدعلی خان را اردل سر کار بدر کرده بجای آن فرزندشوید و بمثل آن فرمان برداری
کنید ورضامندی سر کار والاتبار را از همه چیز افضل شمارید خلاصه کلام بعد نصایح بسیار
ونوازش بیشمار سه پلتن مکمل که بسیاری آن ازپلتن های سردار محمد امین خان پدر سر دار
مذ کوربودیایک توپ خانه مکمل جلوی و يك توپخانه قاطری و يك رجمنت رساله مکمل و دوسد
سوار خوانین که از خودسردار مذ کور بود از حضور مامور خدمت سردار محمد اسمعیل خان
گردید دلا کن ابن از نوازشات از حصور سر کار والا شد درباره سردار مذکور گويا مرحمت
پدری فر مودند و خلعت های فاخره و اسپان تازی با دبا زین و یراق طلا وشمشير جواهر نشان
با کمرند دانه نشان به وی عنایت فرمود ند و از حضور در کمال محبت وسرافرازی مرخص نمودند
لهذا چون از ورود سر کار اشرف اقدس در دار السلطنه کابل مدت هشت ماه گذارش یافت
وجمیع امورات ملکی و نظامی انجام یافت بعدازان به تواتر و توالی خبر رسید کـه سردار
عبدالرحمن خان باتفاق امير محمداعظم خان شب وروز به تهیه و تدارك لشکر گیری وسرشته لشکر


(۸)
جلد دوم
داری میباشند و به قصد انتقام ازاده دار السلطنه کابل دارند و عنقریب با دریای لشکر از تخته پل
حرکت فرما خواهند شد سرکار اقدس اشرف همایون هر چند که بکلمات ازین فکر خارج
نبودند با وجود آن سردار محمد یعقوب خان و فرامرز خان سپاه سالار را تاکیدات تمام فرمودند
و امر کردند که افواج ظفر شکوه را جمع آوری نموده تهیه و تدارک سفر را بزودی انجام بدهند
و بلاتأمل از همه امورات لشکری خود را فارغ ساخته آماده و تیار باشند زیرا که بورود فرمان
تاخیر نشده حرکت فرما شود هلاکن قبل از فرمان همایونی سردار محمد یعقوب خان و سپاه سالار
که شخص جنگ دیده و سپاه پیشه بودند و از اخبار ترکستان و میه اطلاع داشتند شب و روز متوجه
سرشته عسکری و شکست و ریخت افواج و تهیه و تدارک انجام سفر بوده انتظار فرمان نقد گان
سرکار را میکشیدند ويك لحظه فارغ بودند و یکساعت در غفلت نمیگذراندند و بجان و دل
میکوشیدند تا زمان که خود را از سرشته لشکر داری آسوده کرده انتظار فرمان میبردند
تا آنکه در ماه میزان خبر تحقیق رسید که امیر محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان با افواج
بسیار و لشکرهای خونخوار که از حساب بی شمار و از شمار بیرون بود از تخته پل حرکت کرده
کوجا کوج به ارادۀ خداوندی بقصد انتقام عازم دارا اسلطنه کابل گردیده اند هر چند که در گذشته
سردار نامبر بعد از انفصال میمنه بسرعت تمام عازم کابل شده در حدود غوری فرود آمده بودند
چون قضیه سرکار امیر محمد اعظم خان برعکس اتفاق افتاد و پایتخت کابل از دست رفت
و مقدمه بلندی میسر برنیامده و بوجود مسعود سرکار کم اقبال امیر محمد اعظم خان از قندی
مرسل فراری شده در غوری به لشکر ظفر اثر پیوست بعد ازان سردار بلند اقبال و سالار
صاحب تدبیر که کار دولت را دیگر گون و پادشاهی و سلطنت را سرنگون دیدند دانستند
که دولت برباد شد و اقبال برگشت اکنون در غوری استقامت کردن چه حاصل بهتر آنست
که بازگشت کرده در تخته پل که پایتخت ترکستان است رفته بار دیگر به سرشته لشکر گیری
شده خود را و لشکر خود را مکمل ساخته بعد ازان بقصد انتقام کمر بسته عازم کابل شویم
این بود که از غوری واپس مراجعت کرده در تخته پل رفته به سرشته داری لشکر گرفتار شد
تا این زمان که از همه امورات افواج فارغ شده روانه کابل شدند سرکار امیر شیر علیخان
که شب و روز متوجه همین احوال بوده و میدانستند و مدنظر داشتند و یقین شان حاصل بود
که خواهی نخواهی سردار عبدالرحمن خان باین طرف خواهد آمدند و عزم آمدن را جزم
خواهد داشتند چنانچه در ینوقت حقیقت آمدن لشکر ترکستان ظاهر شد بعد ازان سرکار
ذوی الاقتدار سردار محمد یعقوب خان و فرامرز خان سپاه سالار از حضور امر به تهیه و تدارک
لشکر کرده فرمودند که مدعی بقصد انتقام کمر بسته میرسد لازم که آماده و تیار باشید
تا آمدن لشکر ترکستان مشخص شود که از کدام جانب میایند و از کدام توپ اراده این
طرف دارند زیرا که تاحال اخبار مختلف بحضور سرکار رسیده چنانچه بعض اوقات از
جانب دره صوف و گاهی از راه کلان و برخی از راه غوری و کوتل هندو کش تاحال که
به تحقیق رسید که ورود لشکر از راه کلان مامور کابل است و عنقریب وارد بامیان میشوند
بلکه به دوسه یوم در بامیان خواهد رسیدند مختصر کلام بعد از حقیقت آمدن لشکر مدعی
افواج کابل که قبل ازین آماده و مکمل بودند حسب الامر از شهر کابل حرکت فرما


(٥٩)

پادشاهان متاخر

شده در ده بوری قبله شهر کابل بر آمده خیمه و خرگاه وسرا پرده های زرنگار بر پا کردند
و فرود آمدند و از حضور يك هفته توقف امر فرمودند که هر گاه شکست و ریخت باشد و هر کس
متوجه باقیمانده کار خود شوند زیرا که دروازه شهر است بعد از ان دیگر توقف جائز نیست
چنانچه بعد از يك هفته که هر کس سرشته خود را بافتند و شکست وریخت لشکر ولشکر یان
انجام یافت روز دیگر به توکل خداوند واراده پروردگاری ازده بوری حرکت فرما شده
منزل دوم در قلعه قاضی که آنهم يك منزل شهر کابل است رفته نزول اجلال فرمودند باعث
احتیاط سه روز دیگر امر به توقف نمودند خصوص شخص کامل هوشیار را که به هر خصوص
نکته رس وصاحب فهم بود به لشکر ترکستان فرستاده بودند که خبر تحقیق برساند روز
ورود قلعه قاضی وارد شد و عرضداشت کرد که لشکر ترکستان از ورود امیال بجانب
غزنین مراجعت کردند و میفرمودند که غزنین و اطراف آن غله خیز است و غله وافر دارد
سر کار امیر شیر علیخان بعد از ان از قلعه قاضی حرکت کرده و کوچا کوچ منزل بمنزل چون
ماء سریع السیر بادریای لشکر که افزون از شمار بود . میرفتند تا اینکه در منزل شیخ آباد
فرود آمدند و سرا پرده ها باوج ماه رسانیدند اتفاقاً در منزل مذکور خبر رسید که سردار
عبدالرحمن خان بسرعت منزل میزند چنانچه سه منزل باقیمانده که داخل غزنین شوند و غزنین
را تصرف سازند باری سر کار امیر شیر علیخان از شنیدن این خبر فورا از منزل شیخ آباد
حرکت کرده کوچا کوچ در منزل شش گاو فرود آمدند ولشکر گاه کردند و خیمه و بار
گیاه باوج ماه برآوردند

ازینجانب سر کار بالتدبیر امیر محمد اعظم خان و سردار دلاور و سالار کل لشکر
سردار عبدالرحمن خان چون شیرغران و ببر بیابان بالشکر های فراوان خود در يك منزل گاه
فرود آمدند که یکطرف هزاره جات و دیگر طرف غزنین و اطراف آن نزديك بود زیرا که
از دو جانب غله فراوان میرسید و باعث بود و باش لشکر خونخوار میشد لا کن قبل ازین
از سپاه داری سردار عبدالرحمن خان تحریر نموده بودم که در خطه افغانستان ثانی نداشتند
چنان لشکر دار بودند که گویا پیر مهران در باره فرزند نامدار با وجود همین قدر
پراگنده گی و شکست های پی در پی و خرابی لشکرها و مخارج افزون از شمار امروز در
مقابل دشمن همچنان لشکر بهم رسانیده و مکمل و مسلح بجنگ دشمن آورده و تسقابل
میروزد که مدبشر همی باشد و فلك با همه کجروی و کج رفتاری انگشت حیرت بدندان
تفکر میگزرد وملک تحسین و آفرین میگوید و درین مدتهای چندین سال از پادشاهان
چنین لشکر داری بهم نرسیده جای هزاران توصیف است خصوص در مدت قلیل و زمان
اندك و دست تهی بس دشوار است مختصر کلام چون لشکرهای سردار عالی مقام در منزل
مذکور فرود آمدند و جا بماندند گویا يك فرسخ طول وعرض لشکر ظفر اثر میشد همین
يك فرسخ گویا اشاره اثبات لشکرداری بندگان عــالی کافی است . ا کنون سخن
بطول انجام یافت ملخص کلام بعد از آن که از فرود آمدن لشکر و جا بحا شدن افواج
ظفر اثر فارغ شده ود متوجه قله و دانه و بفکر سرشته کردن انبار گردیدند که باید و شاید
زمستان نزدیک است واجناس خورا که وغیر آن در لشکر گاه آماده و تیار باشد چنانچه


جلد دوم
(٦٠)
نصیر خان جرنیل که صاحب اختیار کل لشکر ومنصبه دار بزرگ لشکر گیاه بودند با مر بندگان
عالی مامور این خدمت شدند و یومیه اسپ واشتر باطراف دور ونزدیك غزنين به جهۀ غله
خورا که لشکر میفرستادند لا کن مقرر يك رجمنت دو رجمنت رساله بهمرا ی اسپ و اشتر
میرفتند وشرط احتیاط بجامیآوردند ومعا فظت میکردند بعضی اوقات خود نصیرخان جرنیل
با اتفاق اسپ و اشتر و رساله همراه بودند تا اینکه سرکار عدالت گستر پادشاه قوی شوکت
سرکار امیر شیر علیخان اطلاع یافتند بعد از آن متوجه اطراف غزنین وغیر آن شده بهر جاه
فوج و اشخاص کاروان وسپاه مقرر کردند که محافظت کنند و نگذارند که غله بجانب
لشکر ترکستان برود و اضافه بران اسباب جنگی و آماده کار و زار گردیده چنانچه
سردار فتح محمد خان وايشك آقاسی شیر دل خان باسه هزار سوار و پیاده پلتن و توپخانه
ما مور شهر غزنین فرمودند چنانچه رفته سرعت وارد غزنین شدند و حدودات آنرا
سوار و پیاده مقرر کرده محافظت کردند به نحوی که یکدانه غله تا بيده وكياه بجانب لشكر
ترکستان نرود و کسی ندهد که موجب سخط و جر یمه سر کاری میشود و دیگر بعد از
مرخص کردن سردار فتح محمد خان وايشك آغاسی شیر دل خان از حضور شهر یار
عدالت پرور ايشك آقاسی خوشدل خان را با هشت بیرق جزایر چی و یکصد سوار
خوانین مکمل اسباب در قلعه زنه خان که مابین لشکر ترکستان و غزنین بود و نصیرخان
جرنیل دایم از همان راه به لشکر ترکستان غله میبردند و بدون آن دیگر راه غله بردن
نبو د که غله میکشیدند مامور ومقرر فرمودند که بزودی رفته قلعه را تصرف دارد
و سد راه لشکر ترکستان شوند ايشك آقاسی مذکور با لشکر ماموری به تلاش تمام
رفته خود را درون قلعه رسانیدند و تصرف کردند و انتظار ورود لشکر دشمن بودند
و منتظر کار و زار بوده شب را بروز و میا وردند و قلعه را بدرستی
ومردانگی محافظت مینمودند اتفاقا روزی نصیر خان جرنیل بقرار ماموری بايك ريچمنت رساله
و دو صد سوار خوانین و پنجصدراس با بو از لشکر گاه بر آمده بقانون هر روزه بجانب غزنین روانه شدند.
در بین راه واقف شدند که سردار فتح محمد خان وا یشك آقاسی شیر دل خان با فوج
بسیار در غزنین رسیده انتظار آمدن دشمن میباشند و مانع از غله بردن لشکر ترکستان
بخاطر دارند و نمیگذارند که از جانب غزنین و اطراف آن غله به لشکر دشمن برسد اضافه
بران در بین راه لشکر ترکستان قلعۀ بزرگی بود که آنرا قلعۀ زنه خان مینامند ايشك آقاسی
خوشدل خان باهشت بیرق جزایر چی و یکصد سوار خوانین مامور است ورفته تصرف نموده
اند و سد راه لشکر ترکستان شده نمیگذراند که غله ببرند و راه رفت و آمد را مسدود کرده اند
نصیر خان جرنیل ازین راه فورا عریضه بحضور بندگان عالی سردار عبد الر حمن خان
فرستاد و از کمال سپاه پیشه گی و شجاعت دور بجمنت رسالة دیگر از لشکر گاه طلب کرده
بر کاب خود همراه کردند و بادل قوی بجانب غزنین روانه شدند .
فصل : در مقدمه قلعه زنه خان وشش گاو و شکست سرکار امیر
محمد اعظم خان و سردار عالی مقدار سردار عبدالرحمن خان و فتح نمودن
سرکار امیر شیر علیخان بعون و عنایت ایزدمنان
اکنون قلم دوزبان را راجع بداریم بجانب مقدمه و سخن را بطریق اختصار
زودتر تمام بداریم تا بر خواننده و شنونده ملال خاطر نگردد و نکته گیران دربارۀ محرر


(۱۱)

یاد شاهان متأخر

آفتاب عیب گیری ندارند باری چون نصیر خان جرنیل روانه غزنین شدند و با دل قوی اسپ
می راندند تا در حدود قلعه زنه خان رسیدند و قلعه را به تصرف دشمن دیدند در سوء تدبیر خود
هزاران ملامتی را با خود گرفتند و خود را به گفتند و فرصتی تأمل نمودند و متوجه آن شدند
که از حدود قلعه چگونه گذارش خواهیم کرد زیرا که در آن ایام و در آن وقت زمستان
سخت و برف و خنک و صاعقه قاتل بود و جمیع راها را برف مسدود کرده که اصلا گذشتن
ممکن نبود با وجود آن بزحمت بسیار از حدود قلعه قدری دور تر راه رفتن به تردد بسیار
پیدا کرده روانه شدند و بسرعت خود را در نزدیک رباط روضه مبارکه که یکفرسخ تا غزنین
راه است رسانیدند لکن مردمان آنجا را بقرار سابق فرمان بردار ندیدند بلکه برعکس آن
دریافتند که گویا مایل به غله دادن نباشند چون جرنیل نصیر خان احوال مردم را دیگر
گون دید بوجۀ خریداری نکرده دست انداز از منزل و مکان فقراء غله وغیر آن گرفتند
و بتلاش جمع آوری میکر دند و متوجه دشمن بودند که گزندی نرساند بهمین منوال قشلاق
به قشلاق یا بوو مهتر فرستاد جهة محافظت سوار رساله همراه فرمودند و امر کردند که
بسرعت عرصه نمایند و شرط احتیاط از دشمن بجاه آرند اما دور بجمعت رساله را مکمل در

نزد خود نگهداشته و بفکر ورود دشمن بودند که بناگاه سردار فتح خان و ايشك آقاسی
شیر دل خان بالشکرهای فراوان چون بلای ناگهان و چون اژدهای دمان از جانب غزنین
روان شدند و بیکباره خود را بقلب لشکر دشمن زدند و جنگ در انداختند و جنگ مغلوبه
نمودند و از دو جانب مردانه بجنگ در افتادند و دلاورانه میکوشیدند و داد مردانگی میدادند
لکن سوار رساله که بامر نصیر خان جرنیل بجهة جمع آوری غله باتفاق مهتران در قشلاق
و دهات رفته بودند از رویداد جنگ شنیده بسرعت خود را بمقدمه جای رسانده بدویه لشکر
خود پیوستند و جنگ در انداختند و مقدمه مغلوبه شد و در مردی و دلاوری لشکر طرفین کمی
و کوتاهی نکردند چنانچه زخمی و کشته بسیار شد تخمینا دو ساعت با هم در آویخته حدود
رباط روضه مبارکه را از خون رنگین کردند و همچنان گرم ستیز و مشغول جنگ بودند
که صاعقه و برف و خنک بمد نظر شان منظور بود و به غیرت و دلاوری میکوشیدند و میجوشیدند
و داد مردانگی میدادند و چنان قتل و قتال میکردند که گویا از جن و آباد شان دشتی باقی
نمانده بود و قصاص آنرا از همدیگر میگرفتند باز هم تسلی نه شده دست به شمشیر بهم در
افتادند و با کارد و خنجر خون از بدن طرفین برآوردند نیم ساعت با تیغ و خنجر مقدمه کردند
قریب نماز عصر شکست به لشکر سردار فتح محمد خان افتاد و تاب و طاقت به لشکر سردار
مذکور باقی نماند دست از دارو زار کشیده فرار را بر قرار اختیار نمودند و بجانب غزنین
فراری شدند ايشك اقاسی شیر دل خان که شیر دل نام داشت با وجود شکست فاحش خودداری
کرده ملاحظه کرد که مبادا سردار فتح محمد خان دستگیر شود و بدست دشمن اسیر گردد
فردا بندگان سرکار که سردار مذکور را از فرزندان خود عزیز میدارد از غلام باز
خواست دارند چه جواب خواهم گفت البته مرگ افضل است از گرفتار شدن سردار


(٦٣)
جلد دوم
فتح محمد خان بعد از آن با قلیلی سوار رکابی که همه جان نثار و جان فدا بودند از روی غیرت
و مردانگی خود را بقلب لشکر دشمن زد و جنگ در انداخت و داد مردانگی
داد و لشکر دشمن را بخود گرفتار ساخت لا کن بصدمت کاران سردار فتح محمد خان
امر نموده بودند که در وقت مقطعه مایان بر پاشده سردار مذکور را از جنگ جاه بدر
کرده جانب غزنین رهسپار شوید اما خود ایشك آقاسی شیر دل خان با خدمتگاران
جان فدا چنان بقلب دشمن حمله میکردند و مردانگی مینمودند و شمشیر میزدند که سزاوار
هزاران احسن و آفرین بودند تا اینکه سردار فتح محمد خان از جنگ ماه بدر رفته وخاطر
ايشك آقاسی شیر دل خان جمع شد دوباره متوجه جنگ گردید و بتفنگ در انداخت و مقطعه
مردانه کرد و حمله های شیرانه نمود تا اینکه دشمن را از جاه برکنده و عقب نشانید لاکن
باطراف ایشك آقاسی مذکور از قلیل خدمتگار قلیلی باقی ماند و دیگران کشته
و زخمی و دستگیر گردیدند بعد از آن متفکر مانده جنگ را مصلحت ندیدند زیرا که خود را
در مقابل دشمن بخوبی نه شمردند با وجود آن در میدان رزم مردانه ایستاده بودند و تدبیر
بر آمدن و فرار شدن بخاطر میگذراندند که چه سو فراری شوند که ناگاه از چهار جاب
لشکر دشمن حمله آورده و اطراف ایشك آقاسی شیر دل خان را احاطه کردند و مابین
گرفتند و راه فرار را بستند ایشك آقاسی مذکور که دست ستیز را کوتاه و پای گریز را لنگ
دیدند نا چار بد ستیزه در آمدند و قلیلی سوار که عبارت از سی نفر پروانه وار بدور آن
سردار نامدار جمع بودند بدشمن حمله کردند هر چند که قلیل بودند در ده مقابل کثیر
بمردانگی کوشیدند و جنگ رستمانی کردند و خود را بمردی به دشمن زده احاد و صحن جنگ
از روی تدبیر بجانب غزنین مقدسه میکردند و میرفتند وصف دشمن را پراگنده میکردند
تا زمانی که خود را بمردی از مهلکه جاه بدر کردند و فراری شدند چون از چنگال دشمن
خود را نجات دادند و آسوده خاطر شدند بعد از آن که بخود و خدمتگاران خود پرداختند
و متوجه شدند و نظر افگندند که از جمع سواران رکابی که همه خدمتگار قدیمی و جان
نثار صمیمی بودند هجده نفر با قیمانده اند و هفتاد و شش نفر از سله اوشان تلف گردیده
که همه جان فشان بودند و جان فدا کردند اعنی بعضی کشته و برخی زخمی و اسیر دشمن
شده بودند بهر حال چون نزديك قلعه غزنین شدند تحقیق نمودند که قلعه را حاکم از
خوف و هراس محکم کرده دروازه را بسته اند و دوست و دشمن را درون قلعه نمی گذارند
چنانچه سردار فتح محمد خان بالشکرهای پراگنده و شکست خورده که همراه داشتند
از غزنین گذشته بجانب کوه باغ هزاره رفته بودند ایشك آقاسی شیر دل خان چون دانستند
بسردار فتح خان بودند و از حضور سرکار اقدس باتفاق مامور خدمت شده بودند ناچار
بجانب سردار فتح خان روانه شدند تا اینکه خود را بسردار مذکور رسانیدند و ملحق
و متفق شدند اما ايشك آقاسی شیر دل خان که هیچ وقت اینچنین شکست فاحش نخورده
بود ازین رهگذر خجالت میکشید زیرا که شخص شمشیری و نامدار و غیور بودند بهر حال
شاعر میگوید :
رباعی
چون رفته باشد بر دگرگون نشود
ینکه رم از انچه هست افزون نشود
هان تا جگر خویش زخم خون نکنید
کز خوردن غم بجز جگر خون نشود


(٦٣)

پادشاهان متاخر

مختصر کلام بعد از شکست بی موقع سردار فتح محمد خان ايشك آقاسی شير دلخان
و فرار شدن بجانب غزنين و فتح نمودن نصير خان جرنيل با قتل و قتال بسيار بعد ازان
امير خان جرنيل که بفضل خداوند فتح کرد و فتح مردانه کرد و مقتولان را بفقرا امر نمودند که
مدفون کنند و باقیمانده از زخمی و دستگير شدگی را با خود گرفته با دوصد و بيست بار
غله نماز خفتن بخاطر جمعی تمام بجانب لشکر گاه خود روانه شدند لاکن قبل ازین خبر
شکست سردار فتح محمد خان وايشك آقاسی شير دلخان در قلعه زنه خان به ايشك آقاسی
خوشدل خان رسيده بود ايشك آقاسی مذکور با سوار و پیاده به نيت چپاول
خود را آماده و تيار کرده انتظار باز گشت لشکر نصیر خان جرنیل بودند تا آنکه
لشکر نصیر خان جرنیل نزديك به قلعه رسیدند ايشك آقاسی خوشدلخان که کمین کرده بد وجانب
انتظار دشمن می بردند اطلاع یافته بیکباره خود را بلشکر نصیر خان جرنيل زدند
وشبیخون انداختند و جنگ پیوسته و مقصده کردند و چند راس قاطر را تاراج کرده بدرون
قلعه بردند لاکن دیگر آثاری که سزاوار کمین کردن و قصاص گرفتن بود از پیش نرفت
و به اندك زد و خوردی پس شدند و یکمتر کروفری شکست خوردند و راه قلعه پیش گرفتند
باری نصیر خان جرنيل با فتح و فيروزی روانه شدند تا به لشکر گاه خود رسیدند و شرح
رویداد را بحضور فیض ظهور بندگان عالی سردار عبدالرحمن خان غرضه داشت کردند
از حضور انعام و احسان وافر ديدند و خلعت ها فاخره و اسپ و یراق مکمل اسباب سرفرازی
یافتند و سه رجمنت رساله یکماهه تنخواه انعام نمودند و نوازشات بسیار فرمودند زیرا که
عبارت از چهار ساعت در جنگ جاه شمشیر کردند و داد مردانگی دادند و در مقصده
کمی و کوتاهی نکردند و نمك حلالی نمودند سبب بران از حضور سرافرازی حاصل کردند
بهر حال چون خبر شکست سردار فتح محمد خان و ايشك آقاسی شیر دل خان بحضور
سر کار امير شير علبخان در منزل شش گاو رسید سرکار اقدس متفکر شدند واندوه ناك
گردیدند بعدازان بزرگان حضور را طلب کرده مجلس کردند و از بزرگان حضور مشورت
خواستند جمله بعرض حضور رسانیدند که اشخاص که وطن دار کابل می باشند و در لشکر
ترکستان بحضور سردار عبدالرحمن خان بمقصده آمده اند ظاهر است که هر یکی از آنها
در کابل پدر و برادر وعیال و اطفال و اقوام دارند از حضور محصل مقرر شود که در
خانه های شان رفته يك هفته مهلت بدهند بزرگان تا يك هفته آدمان خود را از لشکر ترکستان
و خدمت سردار عبدالرحمن خان طلب کرده بخانه و منزل خود رسیدند فهوا لمراد والا
از سایر سپاهی هشت صد روپیه جرم و پنجاه روپیه محصلی و از افسر از یکهزار تا دو هزار
بقرار منصبداری جريمه و یکصد روپیه تا دو صد روپیه محصلی از باز ماندگان و اقوام شان
بزجر و زحمت و ضرب چوب و ستم بسیار گرفته شود لهذا چون این مشورت بحضور بند گاه
اقدس منظور شد بعد از آن سوار رساله مامور شد که در بدر و قشلاق به قشلاق بالای خانه
و منزل شان رفته رجوع بظلم و ستم بدارند چنانچه سوار رساله رفته رجوع بظلم نمودند
تهدید از حد افزون گذراندند مردم فقراء ورعیت که این چنین ستم کمتر دیده بودند
ناچار از ترس جان ومبلغ جریمه و ستم لت و کوب از خاندان یکنفر مقرر کردند که


(٦٤)
جلد دوم
بزودی خودرا در لشکر سردار عبدالرحمن خان رسانیده خبر باشخاص خاندار بدهد وبزودی
باخود بخانه ومنزل شان بیارد چنانچه فرستادگان هردء وقشلاق خو درا در لشکر گاه
تر کستان رسانیده هر يك باشخاص خاندار گفتند و اطلاع دادند وقضیه را سراپا نقل کردند
بعد از آن در لشکر ترکستان پراکندگی دست داد و پریشانی پیش آمد بسیاری مردم از خدمت
سردار عبدالرحمن خان روگردان شده بعضی آشکار و بعضی مخفیه از لشکر گاه فراری
شدند و بخانه و منزل خود آمدند و خودرا از جریمه و محصل سر کاری نجات بخشیدند
وبعضی از سپاه که پاس نمك کرده در خدمت ماموری خود ماندند و خور سندی ادبار خود را
طلب کسردند سردار عبدالر حمن خان در باب اشخاص که پاس نمك
کرده بودند مبلغ های کلی به عوض جریمه شان دادند که برای خاندن خود
بفرستند تا جریمه شان خلاص شود و مبلغ جریمه بکار کنان امیر شیر علیخان داده سند بگیرند
و خودرا آسوده بسازند مختصر کلام در وقتیکه سردار فتح محمد خان و ايشك آغاسی شیر دلخان
از حدود غز نین شکست یافتند به ساران عریضه بحضور سر کار والا فرستاد شرح رویداد شکست
را در عریضه درج نموده بودند اکنون که سر کار والا از سرشته سپاه تر کستان فارغ شدند
فرمانی از حضور اسمی ايشك آغاسی شیر دل خان فرستادند
مضمون فرمان اینستکه عریضه شما با شکست فاحش بحضور رسید و منظور حضور شد زیرا که
مردانه وار از شکست خود تحریر وتقریر نموده بودید عجب است که چگونه غیرت و حیا محو مردی
شما را گذاشت که از شکست خود عریضه کرده بودید شیر دل نام داشتید لازم داشت که خود را
مقتول میکردید و نام شکست را بربان جاری نمیکردید در انوقت سردار فتح محمد خان عریضه
میکردند که ايشك آغاسی بیمان کشته شد همان زمان بندگان اقدس خرسندی میکرد که
الحمد الله بمردی خود را فدا کرد حالا هم جای تعجب است که چرا زنده میگردید سزاوار کشتن
دارید نه لایق زیستن والسلام ، جواب فرمان فدایت گردم فرمان سر کار والا را خوانده
بر تارك گذاشتم در این شکست شیر دل شکست میخورد نه روباه غلام از ان سبب شکست خوردم
و چنان گریختم که حاشه بدمم بنده شد شکست کار بزر رگ است شخص که شکم بزرگ وتن
قوی و نام شیری دارد می گریزد حیف که در وقت گر یزاز میدان ستیز که غلام قوی هیکل اسب
میراندم و مهمیز میکردم بندگان سر کار تماشاء میکردید خیلی تماشاء وبسیار خنده داشت
زیرا که شکم از قریوص زین یال اسب افتاد در جه گریختم و میترسیدم که غز نین را فراموش
کرده راه قر باغ هزارء را پیش گرفتم فدایت گردم در گریز بسیار تیز و در جنگ بسیار لشكم
باوجود آن از درگاه خداوند امیدوارم که فتح ونصرت نصیب روزگار فرخنده فال بندگان
سرکار است خلص کلام سخن بطول انجام یافت سر مطلب باز گردیم لهٰذا بعد از مردم
سپاه که از لشکر تر کستان فراری شده بخانه و منزل خود رفتند با وجودی که بسیاری پاس نمك
کرده قدم استوار داشتند در لشکر تر کستان بی اعتباری پیدا شد و پرا کندگی دست داداضافه
بران از قدرت کامله خداوندی چنان زمستان سخت و برف بسیار وخنك زمهریر وصاعقه
و باد قاتل رخداء که گویا در مدت های مدید و سالهای سال کس ندیده بود و کهن سالان بخاطر
نداشتند و بیاد نمیدادند بحدیة خنك غلبه کرده بود و کار را بر لشکریان تنگ گرفته بود که طاقت
دم زدن و حرکت کردن باقی نمانده بود با وجود آن چار ناچار بدوواسطه تردد میکردند
آریا [ILL]


(٦٥)

پادشاهان متاخر

اول آنکه خورا که اسپ و آدم ضرور بود که باید و شاید تردد میکردند و بزحمت دست یاب
مینمودند و شب و روز افواج خود را بزحمت میگذراندند . دوم مقدمه بزرگی پیش آمده بود
دو پیادشاه قوی و ازرک در مقابل همدیگر به قصد انتقام افتاده بودند که لا چار باید کوشش
میکردند چنانچه طرفین امیدوار فتح وظفر میبودند و تردد و تلاش داشتند که شاید گوی
مراد را از میدان نبرد ربوده بمراد خویش واصل گردند لا کن محرر کتاب میگوید :

شعر
بدرد وصاف ترا کار بست دم در کش که هر چه ساقی ما ریخت عین الطاف است

خلص کلام بهمین منوال شب را بروز می آوردند ونصرخان جرنیل در هفته يك مرتبه
با دور بجمعیت بر ساله گاهی با سه ربجمعیت رساله مکمل باشش عراده توپ قاطری بجهة آوردن
غله بطرف غزنین با با بوهای سرکاری میرفتند و غله دست انداز جمع آوری کرده
به لشکر گاه می بردند و تقسیم میکردند خواه بسیار بود خواه کمتر مقصد که وقت نازك
و فرصت تنگ و دشمن قوی در مقابل وغله نایاب هرچند که حه اطراف لشکر گاه ترکستان
بطرف هزاره جات خالی بود لاکن درینوقت که قهر زمستان بود در هزاره جات غله موجود
نمی شد دیگر جانب غزنین که فراوانی غله بود اما به تصرف سرکار امیر شیر علیخان بنا بر آن
بزحمت میرفتند و به تشویش بسیار غله می آوردند خصوص كه ايشك آقاسی خوشدل خان
در بین راه چون سدسکندر پابرجابود و در کمین گاه آماده و تیار به نسبت چپاول انتظار
می کشید چنانچه بارها از قلعه برآمده دست اندازی میکردند و خالی بر نمی گشتند و مدام
ازین رهگذر بندگان سردار دلاور سردار عبدالرحمن خان ملال آگین بودند و به قصد
انتقام کمربسته داشتند لا کن سرکار امیر محمد اعظم خان مانع میشدند تا اینکه یکدفعه
ايشك آقاسی خوشدل خان با سوار و پیاده خود را در بالای بارهای غله لشکر ترکستان
چپاول زده بسیاری با بوهای غله را تصرف کرده درون قلعه بردند زیرا که مقرر در کمین
دشمن بودند ازین دست برد و چپاول نصیرخان جرنیل با آنهمه تدبیر سپاهی گری که مشهور
افغانستان بودند عاقل ماندند و خجل شدند بلکه این بی خبری موجب بی اعتباری دولت شان
گردید و جرنیل مذکور نیز بد نام حضور بندگان عالی گردید و اعتبار سابقه باقی نماند اما
سردار غیور که در جنگ شیر شرزه را چون روباه بدست و پا منظور نمیکردند واز دلاوری
و شمشیر زنی وشجاعت گویا خودرا چون زال زورمیدانستند و هیچ از جنگ دشمن رو گردان
نشده بودند و دایم لشکر شکن بوده چندین مقدمه ها را بوجود مبارك فتح میکردند درین
خصوص هرچند شکستی نبود با وجود آن غضبناك گرديده طاقت نمی آوردند و بدن مبارک شان
از غیظ میلرزید چنانچه بدون فكر وتأمل و بدون صلاح وصوا بدید پنجنفر خدمتکاران حضور
که همه صاحب تدبیر وشجاع بودند بی اختیار بجانب قلعه زنه خان روانه شدند و بر کاب ظفر
انتساب شش عراده توپ و دوپلتن ويكرساله مکمل اسباب گرفته بسر قلعه به غضب تمام عازم
گردیدند لا كن شا هر میفرماید :


(٦٦) جلد دوم

بیت
هر که در کار ها شتاب کند
خانه عقل خود خراب کند
چون نهال شتاب بنشانی
بر دهد میوة پشیمانی

مکن ستیزه که چرخ از ستیزه کاری خویش
ره ستیزه ببندد ستیزه کاران را

و در باب تعجیل کردن شاعر سخن دان و رموز فهم بیان می‌فرماید :

رنگ ها دارد فلك مغرور آسایش مباش
جامه ات زین خم نمی‌آید برون هر بار سرخ

خاص سخن سردار صاحب انجمن خود را باطراف قلعه رسانیدند اما ايشك آقاسی خوشدل خان با وجود خردسالی تجربه کار و تجربه آموز وسپاه پیشه بودند دایم در لشکر گاه دشمن اخبار نویس داشتند و یومیه اخبار میکردند چنانچه از ارادة سردار عبدالرحمن خان پیشتر اخبار کردند وتحریر نمودند که سردار مذکور بقصد گرفتن قلعه روانه شده باخبر باشید ایشك آقاسی خوشدل خان فوراً چگونگی را که محققه عریضه فرستادند وبندگان سر کار اقدس را عرض داشت کردند زیرا که سرکار والا در منزل شش گاو توقف داشتند بعد از فرستادن عريضه ايشك آقاسی مذکور با لشکر قلعه آمادة جنگ و انتظار دشمن بودند تا اینکه سردار عالی سردار عبدالرحمن خان باطراف قلعه رسیده منزل گاه کردند وبعد از زمانی که آرام و آسوده شدند ابتدارقعة دوستانه از کمال بزرگی بجهة ايشك آقاسی خوشدل خان فرستادند . مضمون رقعة بندگان عالی : عالیجاه عزت نشان صداقت بنیان ايشك آقاسی خوشدل خان بدیدن رقعه خوشدل باشند ويقين دانند که آمدن بندگان عالی باين حدود بقصد تصرف کردن قلعه میباشد باید و شاید که بتوکل خداوند بازنگردم تا زمانی که قلعه را تصرف دارم لاکن سزاوار بزرگی اطلاعدهی بود بشما اطلاع دادم که هم قوم پادشاه وهم خدمتگار صادق میباشید و امروز ايشك آقاسی کلان بحضور سرکار امیر شیر علیخان میباشید نمیگویم که فوراً بحضور بندگان عالی آمده سلام کشید امر است که جنگ باندبیر کنید و مقدمه را پیش گیرید و خود را از بدنامی بری ساخته ثانی قلعه را واگذارید و رقعه بندگان عالی را دست آویز عزت خاندان خود نگاهدارید که سراسر احسان و نوازش ومرحمت خواهد بود و هرگاه چنین نکنید بیاری خداوند بدوساعت قلعه را بخاکدان دهر برابر خواهم کرد بعد از آن اسباب دوستی ثمر نخواهد بخشید والسلام لهذا چون رقعة سردار عالی مقدار بدرون قلعه رسید و مطالعه شد در جواب ايشك آقاسی خوشدل خان عریضه نموده بحضور سردار عبدالرحمن خان فرستادند باین منوال .

مضمون عريضة ايشك آقاسی خوشدل خان در جواب فرمان

فدایت گردم فرمان عالی متعالی را دیدم و بوسیدم و بر تارک گذاشتم امروز ما خاندان نمك پرورده حضور سرکار امیر شیر علیخان میباشیم وسر كار والاتبار بفضل خداوند قهار حاضر و در حدود شش گاو با لشکرهای فراوان قرین صحت میباشند سزاوار خدمتگار عریضه فرستاده بود قبل ازین روز گذشته عریضه فرستادم هرگاه تا فردا نماز پیشین جواب آمد فهو المراد والا فرمان عالی را فرمان بردارم زیاد حد ادب است لہذا چون این عریضه بحضور سردار


(٦٧)

پاد شاهان متأخر

عبدالرحمن خان رسید در غضب در آمده رقعه بدیگر فرستادند مضمون رقعه ثانی بندگان عالی
عالیجاه ايشيك آقاسی خوشدل خان را واضح باد عريضه شما كه سراسر فریب بود از نظر گذارش
يافت واز مکر وفریب شما دانسته بندگان عالی گردید مهلت یکساعت ممکن نیست یا از در صلح
سخن سازید یا از در جنگ پیش آئید فقط . باری چون رقعه سردار دلاور سردار عبدالرحمن خان
بدرون قلعه رسيد وملاحظه شد ايشيك آقاسى مذكور كه از پدر میراث مردانگی و شمشیر زدن
داشت بدون خوف ورجا عريضة فرستاد .
مضمون عریضه :صاحبا من سرشت ما خاندان راستی میباشد نه غدر وفریب اماغلام خوشدل
نام دارم وپسر شیر دل میباشم و پدرم شیردل نام دارد و شیر دلانند نخواهند که از پسر شیر دل روباه
صفتی پیش آید هر گاه عریضه غلام فریب باشد و قبول خاطر خطیر بندگان عالی نشود مهتارنه
سرغلام و گنگره قلعه سزا وار است والسلام مختصر کلام چون امور قلعه بصلح انجام نیافت ونوبت
بشمشیر تیز و تفنگ خون ریز و خنجر بی تمیز رسید سردار عبدالرحمن خان که شخص نامدار
غیور و شجاع مردانه بود ودر خطه افغانستان بشمشیر مردی ودلاوری معروف ومشهور روز گار
بودند از عریضه ايشمك آقاسی خوشدل خان در غضب شده توپهای اژدر دهان آتش فشان را
امر کردند که قلعه را در میان گرفته كن فيكون سازند وبخاك دهر برابر کنند و تفنگ چیان
مهر کن نیز دست بر احکام فرمودند که به تفنگ مارتین که چشم مور را در شب تار میزدند دود
از نهاد قلعه گیان بر آرند و فغان شان بملکوت رسانند حسب الامر توپ چیان وتفنگ چیان
چابك دست بدو ساعت دود از نهاد قلعه بر آورده در و دیوار قلعه را بخاك زمین یکسان کردند
وچنان کاو امریزی کردند که گویا تگرک از آسمان قهر و میر بخت تخمینا دو ساعت کامل کلوله
ریزی بود تا در و دیوار قلعه فرو نشست و دو حصه از در و دیوار قلعه با قبیاماند لاکن لشکر درون
قلعه در مقابل جنگ و جوش لشکر بیرون داد مردانگی را بغیرت و مردانگی دادند و جواب به جواب
به تفنگ جانسوز جواب میگفتند و به غیرت میکوشیدند تا آنکه از شب دو ساعت گذشت
و در ودیوار یکطرف قلعه باقی نماند بعد ازان لشکر بیرون بامر سردار همایون بجانب قلعه
ولشکر درون پرش بردند و بمردانگی و دغدغه خود را بدیوار قلعه رسانیدند و جنگ پیوستند
از انطرف لشکر درون که سر کرده شیر دل داشتند بمثل شیر غران و ببربیان در میدان نبرد
جولان کرمیدان بودند و در مقابل دشمن تقابل شده مردانه جنگ پیوستند و خودرا بسر بالئن
رسانیدند و با کار دوخنجر و شمشیر بران و سرنیزه خون چکان بهم در آمیختند و بمردانگی
و دلاوری کوشیدند و جوشیدند و خروشیدند و بجنگ در آمدند و در غیرت سر موئی تقصیر
نکردند تخمیناً یکساعت کامل هم چنان زد وخورد میکردند و در بازار جان فروشی جان خود را
گویا بهر کاهی نمی شمردند چنانچه فلك كم رفتار وفتنه انگیز باوجود کم رفتاری از بن
شمشیر زنی وازین رفتار و ازین کر دار متحیر بود وانگشت حیرت بدندان حسرت گزیده
متفکر مینگر پست خلاصه کلام از طرفین خیلی کشته وزخمی شد گویا از قدیم پدر کشی داشتند
ای فلك خانه ات خراب شود چگونه گناه از خطه افغانستان صادر شده که در زمان قلیل اینقدر
جوانان به قتل رسیده و هنوز هم خواهند رسید حیف از افغانستان وصداحیف از قتل جوانان
كاش اينقدر قتال ومقتولی براه دین مبین می شد که موجب سر افرازی دین و دنیا میگشت


(٦٨)

جلد دوم

مقصد از دست نرود بهر حال بعد از مدت یکساعت کماحق که در لب دیوار قلعه با تیغ تیز و خنجر خون ریز داد مردانگی دادند اما تردد بسیار و کوشش بیشمار در مقابل تقدیر چه بکار چنانچه استاد میفرماید .
بیت
با قضا کار و زار نتوان کرد گله از روزگار نتوان کرد
کردگار هر چه میکند نیکوست حکم بر کردگار نتوان کرد

مصداق این افراد از لشکر سردار عالی مقدار است که از ابتدای اینکار و ارادۀ این حرکات بی فکر و تامل حرکت کرده کار بشتاب افتاد تا اینکه از تقدیرات ازلی که چون و چرا را در ان مدخلی نیست لشکر سردار عبدالرحمن خان بعد از کوشش و کشش بسیار شکست فاحش یافتند و از دیوار قلعه پس شدند و در منزل جاه که تپه جای ماهولی بود رفته استقامت کردند و خیلی این شکست خاطر بندگان عالی را مکدر ساخت لهذا بعد از شکست لشکر بیرون لشکر درون قلعه بخاطر جمعی گشته و زخمی های خود را بدرون قلعه بردند و سرشته کردند و از لشکر بیرون باقی مانده اکنون ازین شکست فاحش که اصلا بخاطر بندگان عالی خطور نمیکرد زیاد از حد کدورت آمیز شدند و غضب بر طبیعت سردار مذکور مستولی گردید زیرا به وجهه غضب ناک بودند که به آنکه از خیمه و خوراك و هیزم که امر شده بود تا همان وقت از لشکر گاه بندگان سرکار امیر محمد اعظم خان نفرستادند با آنکه سه دفعه از حضور سردار عالی آدم فرستاده تاکیدات فرموده بودند که صاعقه از حد افزون و گرسنگی افضل از آن و خنک و باد و زمهریر بدرجه اعلا و مقدمه پیش رو بهیچ يك طاقت دم زدن باقی نمانده هر چند زودتر بفرستید بهتر است لاکن از لشکر گاه آثاری ظاهر نشد و لشکریان در بالای برف شب ظلمانی را بسر می بردند و دیگر دشمن در مقابل و مقدمه بر پای و اضافه از فضای الهی مردمان کهن سال ازین خنک و صاعقه عمری بیاد نمیدادند و میگفتند شنیده نداریم تا بدیدن چه رسد اما لشکر بیرون بدرجه گرفتار صاعقه بودند که قوت دم زدن و حرکت کردن باقی نداشتند اکنون محرر کتاب میگوید که انصاف بدهید سرکرده بزرگ و پادشاه زادۀ شجاع که عمری لشکر خود را تربیت فرزندی کرده باشند امروز در شب ظلمانی مابین برف و خنک و صاعقه و گرسنگی ملاحظه فرمائید آیا باین شخص بزرگ چه میگذرد و چگونه احوال داشته باشد و بکدام زبان حواله بدشمن قوی کند و حکم جنگ بدهند باز هم آفرین به قوت و شوکت و دلاوری اینچنین سرکردۀ بزرگ که لشکر خود را بدشمن حواله میکند و صد آفرین به لشکر مردانه که با وجود بیست و پاو گرسنگی بدلاوری بجنگ دشمن رفته، قدمه مردانه میکند بهرحال سخن مختصر بندگان عالی متحیر و متفکر و راه چاره مسدود نه دست ستیز و مپای گریز پراگنده احوال مانده بودند و فکرشان بجایی نمیرسید لاکن از تقدیرات ازلی بی خبر چنانچه فرمودۀ استاد است.

مثنوی
قضا شخصی است پنج انگشت دارد که خواهد بر کسی محنت گذارد
دویی چشمش نهد دو بر بناگوش یکی بر لب نهد گوید که خاموش


(٦٩)

نام شاهان متاخر

مختصر کلام ساعت نصف شب بعد از تفکر و تحمل بسیار وملاحظه کردن بی شمار دفعه
دیگر بجهة ايشك آقاسی خوشدل خان نامه فرستادند .
مضمون نامه بندگان عالی متعالی بعالیجاها ازین شکست تقدیری که اندک به لشکر ظفر
اثر دستداد وقلیلی فتح بی موقع بشما حاصل شد فخر و مباهات نباید کرد احتیاط باید کرد
و ملاحظه باید نمود زیرا که این فتح چندان ثمری بشما نمی بخشد واین شکست قلیل به
لشکر کثیر بندگان عالی ضرری نمیدارد نباید که از جادهٔ خود تجاوز کنید وفخر ومباهات
نمائید اضافه بران دانسته باشید و بخاطر نگذارائید که بندگان عالی از گرفتن قلعه دست
کشیده دارد وبی نیل مرام بازگردد لکن سزاوار بزرگی جناب سردار عالی را بران
داشت که بار دیگر بشما اطلاع بدهد اقل آنکه فرصت بدنید تا کشته و زخمی های خود
را از میدان جنك سرشته کنیم و دویم ازین مقدمهٔ شما که مردانگی کردید و یاس نمك بجا
آوردید و در مقابل لشکر ظفر اثر شمشیر زدید و دلاوری نمودید و مردانه کوشیدید خاطر
بندگان عالی از شما خرسند است زیرا که خدمت بادار بجاه آوردن کمال صداقت خدمتکار
است اکنون امید وارم که بار دیگر سخن بندگان عالی را بسندیده و بعقل کامل خود
متوجه شده پیرامون جنك وجدل نگردیده دست از جنگ کشیده دارید و جنگ با تدبیر
انداخته خاتمه قلعه را واگذارید و خود را بیشتر ازین بزحمت گرفتار نسازید و دو است
خداداد بندگان عالی را از خود بشمارید و سراسراز حضور عالی خود را سزاوار مروت
و نوازش و احسان بدارید زیرا که سخن بندگان صدق است و هر گاه چنین نکنید آمادهٔ
جنگ باشید تا خداوند چیزیکه خواسته باشد بظهور خواهد رسانید لهذا چون نامه سردار
عالی عبدالرحمن خان بمطالعهٔ ايشك آقاسی خوشدل خان رسید واز نظر گذراند در جواب
عریضه فرستاد باین طریقه مضمون عريضه ايشك آقاسی خوشدل خان بحضور عالی فدایت
شوم فرمان بندگان عالی که سراسر خوف وبیم و ترس بود رسید معراج سپاه و رسم سپاهی گری
مرگ است و بر کتب بادار مرگ فخر خدمتگار است زهی سعادت خدمتگاری که بحضور پادشاه جان
خود را فدا سازد و یکقطره خونیکه دارد بر کباب ولی نعم خویش ریزد و نام نيك حاصل دارد و تا
قیامت بنیکی یاد شود و در جریده عالیت گردد امروز که پدر واجداد غلام که همه کوه
نشین بودند و شهرستان ندیده بودند بدولت سرکار امیر کبیر وبعد از آن بمیراث بحضور
سر کار عدالت پرور مجلس نشین شده رگ وریشهٔ غلامان از نمك سر كار امیر شیرعلیخان پر گشته و نام
بلند و مقام و مرتبه ارجمند دریافته ایم واز حضور شهریار عزت تمام حاصل کرده ام تا جان در تن
و رمق در بدن داریم بخدمت حضور بندگان اقدس اشرف همایون میکوشیم و می خروشیم
و خود را فدای حضورش میسازم و آنچه ربکه از روز ازل بسر نوشت غلام رفته باشد از نصیبهٔ
ازلی میدانم خواه فتح حاصل شود خواه شکست و ما النصر الا من عندالله چنانچه شاعر فرموده .

بیت
چون رفته به تقدیر دگر گون نشود
یکذره از آنچه هست افزون نشود

باقی جناب قبله ام در هر خصوص مختارند . مختصر سخن ومخلص کلام و خلاصه مدعاچون