(١٧٦)
دولت ترکستان گردیده در خان آباد وارد حضور شد واز جمله بزرگان دربار محسوب گردید
وحکومت خداداده بر یادرفت ودیگر اشخاص بجای وجای داد سردار مذکور حکمران شدند
وبعدازان سردار سلطان مرادخان هذيك ميرقطغن که برکاب سردار عبدالله خان فرمان
فرمای قطغن وبدخشان عازم دارالسلطنه کابل حضور پادشاه بودند در خنجان رسیده
معطل بعضی امورات جهانداری شدند که از خان آباد باوشان برسد این بود که قضیه برعکس
افتاد ولشکر ترکستان وارد خان آباد شد سردار سلطان مرادخان با چند نفر افسر نظامی
که مامور کابل بودند اتفاق کرده از خنجان عازم وروانه خان آباد شدند و بحضور
سردار محمداسحق خان رسیده بیعت نمودند وعهد وميثاق کردند
خلاصه سخن بیست ودوروز در خان آباد توقف شد کلیه سبب توقف وتاخیر در خان آباد
معطل شدن جرنیل عبدالخان بود که در شفغان دیر ماند ودیر ترادرخان آباد رسید اما تاخیر
نمودن جرنیل مذکور ضرر کلی بلشکر ترکستان پیش آمد چنانچه در همین موعد که لشکر
ترکستان در خان آباد توقف داشت این شورش در تمامی افغانستان اشتهار یافت و تمامی
افغانستان اطلاع یافتند و بعدازان پادشاه افغانستان از هر جانب امر فر مودند که لشکر
بطرف ترکستان روانه شوند چنانچه از چهار جانب افواج افغانستان چون موروماروافزون
از شماروهمه کوه دامن در بر مامور ترکستان به قصد انتقام گردیدند اول غلام حیدر
نائب سالار با دریای لشکر خونخوار از حضور فیض ظهور امرشد که از راه بامیان بسرعت
تمام عازم ترکستان گردیدند دویم سردارعبدالله خان که در خنجان توقف داشت ازحضور
بندگان اقدس توپ خانه وباتن ورساله آمده باوی متفق شدند و عازم ترکستان گردید ند
سوم سو ا ر ملکی از هر طایفه با افواج نظامی از راه دره صوف وهزاره
جات بالای ترکستان و مزار شریف که سردار محمد اسمعیل خان
فرمان فرماست عازم وروانه شدند که انشاء الله هر قضیه را جداکانه بوقتش تحریر کرده
می شود اکنون ازغلام حیدر خان نایب سالار وسردار عبدالله خان سخن کرده شود
لهذا غلام حیدر خان نایب سالار با افواج خونخوار ولشکر بسیار از دارالسلطنه شهر کابل
حرکت کرده کوچا کوچ در حدود کوتل دندان شکن که کوه بزرگی است و در
افغانستان مشهور است فرود آمدند اکٹون باینطرف كوتل يك قلعه بزرگی است که
شش برجه می‌نامند وتعلق ترکستان دارد قبل ازین خیلی در تعمیرات قلعه مذکور افزوده
گویا یقول ترکستانی چون سد سکندر ساخته بودند در اینوقت که مقدمه پیش آمد
سه نفر سر کرده بزرگ با شش بیرق جزایرچی(؟)وسوار ملکی از جانب بندگان سردار
محمد اسحق خان مامور مقرر شد که یکی جرنیل نجم الدینخان و عبدالقادر خان
سرعسکر وسردار دلاورخان دو آبی بود ند باحاکم و افسر ان بجهة نگاهداری
وسد راه لشکر کابل فرستادند در فرصتی که از حضور همان اشخاص مرخص می‌شدند
سخن از تعریف قلعه ومستحکمی آن شد محرر کتاب حاضر بودم وهر کس در محکمی قلعه سخن
کردند محرر تما شا می کردم وسکوت بودم از حضور امر شد که چرا سکوت هستید
وسخن نمیزنید بعد از امر وفرمان عرض کردم که فرمان حضور وسخن های بزرگان دربار


(۱۷۷) پادشاهان متأخر جلد دوم

در مستحکمی قلعه حاجت بگفتگو و دلیل و برهان ندارد لاکن غلام عرض دارد که در بالا کوه دندان شکن که سر کوب است چه معالجه فرموده اید هرگاه علاج کوتل شده باشد خوب است والا از ضرب توپ از بالای کوتل در یکساعت همین قلعه را کن فیکون کرده باسفل السافلین میرساند که حاجت بجنگ و جدل ندارد بهتر آنکه دره باج گاه که جای تنک و ضیق میباشد و علاج گذشتن باسانی ندارد سنگر زنند و سد راه دشمن گردند اضافه بران اردوی پیاده تاتار که تعلق بسردار دلاور خان دوآبی دارد و بلدیت تام در این حدود ات و سرحدات دارند امر کنید که از گوشه و کنار یومیه خودرا بلشکر دشمن زده كوك شكار كنند هرگاه ازین طریقه بنیاد شود بعقل ناقص غلام بهتر است باقی بندگان والا بهتر مید | نند حسب الامر چیزی که بفکر غلام رسید عرضه داشت حضور نمودم مصرع حافظ « وظیفه تو دعا گفتن است و بس » لهذا بعد از عرضه داشت محرر کتاب بندگان عالی فرمودند که شما قبل بچند سال قلعه را دیده بودید که همه فرسوده بلکه خرابه بود اکنون دوسال قبل تا حال در تعمیرات قلعه سعی بلیغ بکار برده گویا قلعه آهنین ساخته شده یقین اینکه گلوله توپ اصلا بدر و دیوار قلعه مذکور اثر نکند و تا ثیر نه بخشد ازین رهگذر اطمینان کلی بخاطر بندگان ما میگذرد چنانچه افواج سابق که تجر برشد بان حدود که قلعه آهنین بود با سه افسر بزرگ فرستادند و سد راه لشکر دشمن فرمودند مختصر کلام این بود که لشکر کابل دران حدود که کوتل دندان شکن میگفتند وارد شدند و توپ ها را بجانب قلعه از دامنه کوتل که سرکوب قلعه بود مقابل کردند و امر بزدن فرمودند در مدت یکساعت در و دیوار قلعه را کن فیکون کرده قلعه را تصرف نمودند و سه افسر بزرگ که جرنیل نجم | لدینخان و عبدالقادر خان سرعسکر و سردار دلاور خان دوآبی را و افسران كوچك كه هـــمه درون قلعه فولادی بودند محبوس كردند و باقی جزایر چی و سوار و پیاده که درون قلعه بودند سلام كردند و نجات یافتند مگر برخی کـه گــرفــتار اسيری شده با تفاق افسران کابل رفتند چون قضیه قلعه شش برجه با تمام رسید و افسران شان کابل فرستاده شد بعد از ان بسرعت تمام با لشکر فراوان کوچا کوچ روانه ترکستان شدند تا اینکه خود را در ايبك رسانيده اييك را تصرف کردند عامل و حاكم اييك قبل از ورود لشکر کابل از ايبك فراری شدند و خفیہ در حدود بغلان بلشکر ترکستان ملحق گردیدند و بحضور والا رسیده خفیه سلام کردند و رویداد لشکر کابل را عرضه داشت کرده بیان نمودند لاکن با وجود فراری اييك خوفيه داخل لشکر گاه شدند باز هم گوشزد لشکر ترکستان شده یکی بدیگری سخن می کردند اما احوال بندگان سردار عالی سردار محمد اسحق خان دیگر گون شد و توقف کردن خان آباد را مصلحت ندانسته روز سیم از خان آباد حرکت فرما شده در جلو گیر منزل نمودند و از تلاش بسیار فردا آن منزل را در بغلان امر فرمودند که بتخمیدا چهل و پنج کروه می شد لاكن اسب و آدم از طول راه و گرمی هوا از کار باز ماندند چنانچه بسیاری پیاده از پلتن و جزایری وغیره تا اخیر روز بمنزل نرسیدند و در بین راه معطل شدند که نفس راست کنند چون احوال لشکر بدین منوال قرار گرفت لاچار دوشب توقف فرمودند


(۱۷۸)
بعد از توقف کردن مجلس کنکاش برپا و در باب تقابل شدن با لشکر کابل گفتگو ها
نمودند و در خصوص سد راه دشمن سخن ها گفتند و شنیدند عاقبت رای همگنان بر این
قرار گرفت که از راه چون بسرعت تمام خود را در تاشقرغان رسانیده مقابل لشکر کابل
لشکر گاه سازیم و کمر بمردانگی بسته جنگ در اندازیم و داد مردانگی بدهیم .
تا یار کرا خواهد و میلش بکه باشد * لہذا روز سیوم بمصلحت دید بزرگان حضور
از بغلان حرکت فرموده از راه چول مرحله پیماء شدند روز اول در اجرم که آب شور
ناگوار داشت فرود آمدند نماز عصر همان روز از اجرم کوچیده فردا نما ز پیشین
در ینگی اریغ رسیده منزل نمودند روز سیوم از منزل مذکور حرکت فرما شده وارد
تاشقرغان شده در نمازگاه فرود آمده لشکر گاه نمودند و معطل با قواج ماموری دشت
سفید که بسرکردگی آخند زاده نظام الدین قبل ازین از خان آباد فرستاده بودند
تعطل نمودند در استقامت خان آباد که خبر لشکر کابل بجانب ترکستان منظور حضور
شد بنا بسبب یاری کردن بلشکر شش برجه آخند زاده مذکور وملا محمد خان برکه
با شش عراده توپ قاطرى ودو پلتن ويك رساله مکمل مامور دشت سفید شدند چنانچه
روزی که آخند زاده نظام الدینخان با لشکر های رکابی شان وارد دشت سفید
گردیدند همان روز مقدمه شش برجه تمام شده خود شش برجه سد سکندر با افسران
مذکور تصرف لشکر کابل در آمده بودند چنانچه قیاس ترکياتی قلعه شش برجه گویا
قلعه فولادی محسوب بود لاکن در مقابل لشکر کابل در طرفة العين بضرب توپ
بزمین هموار شده کن فیکون ساختند بهرحال آخند نظام الدینخان که شخص هوشیار
و سپاه پیشه بودند و بامید فتح کمر بسته عازم دشت سفید گردیدند چون قضیه را
دیگر گون و دوک ترکستان را سر نگون دیدند لاچار از دشت سفید برگشته وایس
بجانب ترکستان راه سپار شدند روز سیوم توقف لشکر در تاشقرغان آخند زاده با
لشکرهای رکابی شان صحیح و سالم داخل تاشقرغان گردید چون قطره بدریا پیوستند
لاکن هزاران آفرین به آخند زاده نظام الدین خان از حضور گفته شد زیرا که
مقابل دشمن در عین شکست لشکر ترکستان رسید و افواج مذکور پراگنده نشد و همچنان
که بسلامت رفته بودند بسلامت باز گشته باصل واصل شدند گویا فوج خود را از دهن
اژدها بسلامت نجات داده باز آورد خلاصه کلام روز چهارم توقف تاشقرغان جر نیل
محمد حسین خان که سرکرده لشکر ترکستان و بمنصب جرنیلی سرافرازی داشت برتبه
نایب سالاری نیز سر افرازی یافت بعد ازان باتفاق آخند زاده نظام الدینخان با
دریای لشکر که همه چون شیر غران و ببر بیان در میدان رزم با شمشیر بران و خنجر
جان ستان داد مردانگی میدادند روانه غربی کته شدند و خیمه و بار گاه برپا کردند
لاكن محكم جنگ نداشتند و خود داری کرده متوجه دشمن بودند و اطراف لشکر گاه
خود را بنظر بصیرت ملاحظه فرموده بعد جنگ جا را خوب نظر کرده انتظار فرمان
جنگ داشتند از ان طرف لشکر کابل دویم غیل در منزل حضرت سلطان رسیده آماده
جنگ بشودند و خیمه و خرگاه باوج ماه رساندند روز دیگر لشکر طرفین مکمل
و مسلح در مقابل همدیگر در بالای تپه ها صف آرائی کردند لاکن لشکر کابل سر کرده


(۱۷۹)

پادشاهان متاخر جلد دوم

جرار داشت بقاعده وقانون نظام مطابق امر سر کرده حرکت نمودند و لشکر ترکستان
که افسر قانونی نداشت خلاف نظام رفتار کردند آخندزاده نظام الدینخان هرچند که
نظامی نبود لاکن از روی عقل و کمال تقاضای وقت را دیده سخن می‌کرد سخن مذکور
منظور نایب سالار صاحب نمی‌شد و رفتار خود را افضل میدانست و بعمل می‌آورد اکنون
محرر کتاب هرگاه بخواهد که سخن بانی کند در همین فقره اینقدر سخن باقی بخاطر
است که دفترها گنجایش نمی‌داد اشارتا عرض می‌گذارم آخندزاده نظام الدین خان
در عقل و تدبیر خود را افلاطون عصر و زمان می‌پنداشت و افغانستان را با وجود خود
مذکور افغان بودن در عقل و کمال و هوشیاری ورمز ورموز قومی وتدبیر کامل منظور
نمی‌کرد چنانچه در خطه ترکستان در عقل مشهور شده بود و دیگر محمد حسین خان
نایب سالار هم چنان هوشیار و دانا ورمز شناس ولیک رس و رموز دان خود را توصیف
می‌کرد که گویا ثانی نداشت خصوص هرگاه شخصی در مجلس مذکور یا لچان درقاب
می‌چید و نایب سالار را نسبت بولی بودن و کرامات نشان دادن می‌گفت یقین می‌کرد
وفخر می‌نمود ومباهات می‌کرد که حق و یقین است بیان مختصر در فرصتی که مقرر
غزنی كک می‌شدند همین توصیف در مجلس حضور بنیاد شد شخصی بیان کرد که آخندزاده
مذکور از اشخاصی است که ،
يك ته مو شبکو آن توان کرد
که نتوان با سپاه بیکران کرد
لهذا تعجب درینجاست که هم چنین دوشخص کامل در غزنی كک برعکس همدیگر
عمل کردن چرا و برضد طرفین کار فرمودن چگونه خصوصی در موقع باريك خاتمه نفاق
ایشان در یکروز و یکشب اخبار حضور بندگان سردار محمد اسحق خان گردید هرچند
که بندگان سردار عالی رفتن خود را در مقابل نایب سالار کابل مناسب و لازم نمی
دانستند اکنون از بد رفتاری و نفاق دو افسر بزرگ که از عهده افسری و سرشته
داری لشکر برآمده نتوانستند غا بتقديـه كـردن چــاره لاچار بندگان
سرکار بموجـود مبارك روز سی و م ا سد پشین از نماز دیگر همان
حرکت فر ما شد ه ساعت هشت بجه شب در غزنی اگـك داخل لشکر گاه
شدند حسب الا مر پغما و يكتـو ب شاد یا نه زده گوش زد دشمن نمودند بهرحال شب
مذکور باسودگی گذشت لاكن فلك كينه جو بقصد انتقام تمام شب طبل کج رفتاری زد
و انتظار صبح صادق بود كمر بقتل لشکر طرفین بسته داشت تا اینکه شفق دمید و صبح صادق
ظاهر شد هنوز آفتاب عالم تاب بعالم نتابیده بود که لشکر کابل مکمل و مصلح از خیمه گاه
خود بدر شده هر کجا که سرکوب لشکر ترکستان بود فرو گرفتند و بهر حدود که سد
راه دشمن دانستند بلشکر جرار مستحکم کردند و انتظار دشمن شدنداما لشکر ترکستان
از بزرگ و كوچك بخیمه گاه خود برقرار و آسوده حال در بستر راحت آر ميده باك
از دشمن نداشتند وخاطر جمع بر قرار نشستند لاکن این آسوده نشسن لشکر ترکستان
سبب داشت دیروز که بند گان سردار عالی عازم غزنی كك شده شب وارد لشکر گاه
شدند ساعت یازده بجه شب از لشکر گاه کابل شخصی داخل لشکرگاه ترکستان شده


(۱۸۰)

عریضه از شش پلتن و توپ خانه و دو رساله با سوار ولایتی بمهر افسران رسانید و التماس کرده بودند که در روز ترك محاربه کرده انتظار فتح و نصرت باشید که انشاء الله تعالی هر گاه توانیم و فرصت یابیم افسر بزرگ را با خود گرفته بحضور فیض ظهور وارد خواهیم شد و هر گاه از عهده افسر برآمده نشود ما غلامان از اول مرحله که جانب ترکستان عازم شدیم بهمین اراده عهد و پیمان وقسم کرده ایم چنانچه همان قران مجید را بصحابت شخص فرستاده بحضور فرستادیم صدق است و هر گاه در بین دو روز بمد نظر دشمن لشکر آرائی کنید مختارید لاکن جنگ را موقوف دارید که سراسر خیر است باری سخن بدراز کشید این بود که ساعت ده بجه روز بندگان عالی سرکار اسحاق خان بعد از تناول چای سوار اسپ کوه پیکر گردیده لاکن مقصد از تماشای مقدمه جای را بنظر بصیرت دیدن داشتند خیال جنگ و مقدمه اصلا بخاطر عاطر نداشتند تا اینکه در بالای تپه بلندی رفته خواستند که تماشای اطراف و میدان جنگ را نظاره کنند قضا را نظر شان بلشکر کابل افتاد و نظر افگندند که همه مکمل و مسلح چون کوه آهن صف بسته سرکوب میدان جنگ را بلشکر ترکستان تنگ گرفته اند عجب ماندند و متفکر شدند بعد ازان امر کردن که لشکر ظفر اثر ترکستان مسلح و مکمل عازم جنگ جا شوند و مقابل دشمن ایستاده مردانه وار تماشا دار ند چنانچه لشکر ترکستان قبل ازان کمر بسته انتظار فرمان بودند فورا حسب الفرمان فوج فوج بقاعده و قانون نظام روانه نبردگاه شدند این بود که مقابل لشکر رسیده صف ببستند لاکن حکم جنگ نداشتن بدو وجه یکی امیدوار سلامی لشکر کابل بودند و دیگر بندگان عالی مقرر میفرمودند که شرط احتیاط بجا آرید و توپ و تفنگ بجانب دشمن بیشتر نیندازید که عهد شکنی از طرف ما نشود زیرا که با بندگان سرکار امیر عبدالرحمن خان قسم کرده ایم بگذارید که ابتدا از طرف لشکر کابل آواز توپ و تفنگ برآید بهر حال نقشه مقدمه بدو جانب مامور بود یکی در مقابل دشت در نظر هویدا بود و دوم در حدود تپه ها که شاید پشت لشکر کابل گرفته شود نقارا لشکر کابل نیز بهمین طریقه تقسیم کرده بودند خلاصه کلام لشکر ترکستان ماموری دشت شش عراده توپ جلوی و دو پلتن مکمل و يك رجمنت رساله و پنج بیرق خاصه دار و دوسه سوار ملکی داخل دشت شده مقابل دشمن صف کشیدند و باقی دیگر لشکر نظامی برکاب محمد حسین خان نایب سالار بجانب تپه ها روانه شدند لاکن قصد جنگ نداشتند و جانب تپه ها راهی بودند هنوز لشکر جانب تپه نرفتن بود که نا گاه توپ دشت از جانب لشکر ترکستان صدا کرد و غلغله در ملکوت انداخت چنانچه از طرفین مقدمه توپ جنگی پیداشد وفلك كج رفتار را بر قس آورد باری بعد از زمانی لشکر ترکستان و لشکر کابل در بغل تپه ها مقابل افتادند اما لشکر کابل هشت پلتن وهشت عراده توپ جلوی و چهار هزار سوار ملکی بسر کردگی سردار عبدالله خان و لشکر ترکستان دو پلتن و يك رجمنت رساله حیدری لاکن سه پلتن دیگر از ترکستانی دنبال مانده که بمقدمه مقابل نشده بودند بمجردیکه مقابل شدند ورو برو گردیدند از طرفین جنگ پیوستند و جنگ در انداختند و بضرب توپ و تفنگ دود از دودمان ها


(۱۸۱)
پادشاهان متاخر جلد دوم

بر آوردند و دادمردانگی دادند وسر موئی در کشتن و بستن تقصیری نکردند خصوص که
به آن جنگ چون دل بخیلان تنک بود در نیم ساعت از کشته پشته ها پر شد وزمین معر که
ازخون روانان ودلاوران گل گون گشت وسرهای غضنفران چون گوی در میدان نبرد
بهرطرف غلطان بود واز تردد دلاوران وشمشیر زنان گرد وخاك معر که با دود توپ
وتفنگ همراء شده زمین رزم گاه را چون شب دیجور سیاه و تاريك گرد انید لا کن
در اول جنگ دوصد سوار رساله حیدری باسوار ملکی که سردار عبدالله خان سر کرده
بودند مقابل افتادند و بيك حمله دو طرب رساله حیدری سردار عبدالله خان باسوار ملکی
الفرار گویان فرار دشت ادبار گردیده بجانب کابل رهسپار شدند و سواران
مذکور بعضی بجانب هرات و هزاره جات و برخی برکاب سردار عبدالله خان جانب کابل
روانه شدند جلس کلام بعد از يك ساعت بلکه کمتر شکست باشکر کابل افتاد و فراری
کابل وغوری وجانب خان آباد گردیدند و تاب وطاقت نیاورده از ضرب دست لشکر
ترکستان فراری شدند اما فوج ترکستان از شکست لشکر کابل آگاه نبودند زیرا که
میدان جنگ از دود توپ وتفنگ وگردوخاك میدان تیره وتاريك گرديده بود وظاهر
نمیشد تا اینکه آواز الامان الامان از لشکر کابل بر آمد ولشکر ترکستان دست از قتل
باز داشتند بعد از زمانیکه هوا روشن شد لشکر کابل سلامی گرفتند و با مر محمد حسین خان
نایب سالار ساعتی بگوشه توقف کردند لاکن لشکر ترکستان بجانب خیمه گاه لشکر
کابل رفته تاراج نمودند نایب سالار کابل غلام حیدر خان که قضیه را چنین دید
باقی مانده افواج در بالای تپه بلندی رفته خود داری میکردند و بحیرت مانده بودند
ومتفکر بهر طرف مینگریستند اکنون از مقدمه دشت شنوید لشکر ترکستان که مامور
دشت بودند و خودرا سد راه لشکر کابل میدانستند در فرصتی که مقدمه تپه هم بر پاشد
و آواز توپ وتفنگ بر آمد در دشت نیز مقدمه دستهاد و نایب غلام حیدرخان درمقابل
فوج ترکستان که در دشت بودند فوج مکمل و جنگجوی فرستادند وهر دو لشکر بهم در افتادند
وجنگ پیوستند .

فرد
دو دریای لشکر بجوش آمدند
دلیران بهم در خروش آمدند

شاعر میگوید:

شعر
روزجنگ توشود سرخ و سیاه ازخون وگرد
موج دریای محیط و اوج گردون برین

بهر حال لشکر طرفین بمردی شمشیر کین بهم میزدند و در قتل وقتال دست و بازو کشاده
بودند چنانچه از گیرو دار مردان کار وزار زمین معرکه در لرزه افتاده بود و صدای


(۱۸۲)
طبل وکوس وکرنا میدان رزم را چون میدان بزم ازخون جوانان لاله گون کرده
گلستان ارم ساختند وتوپ های تپین آن آتش فشان چون شیرغرنده وببردرنده آواز
رعد آسا، برآورده آوازة فتح بگوش لشکر کابل میرسانید وسنان جان ستان شقایق
وشقوق ازهرطرف درطرفةالعین ظاهر می‌کرد و دلیران ختم کین بهر جانب که حمله ور
می‌گشتند مانند غضبناك غضب میکردند و بهادران جنگجوی بهر طرف رو می آوردند
با سیف وتیر و خنجر خون ریز سر های پیرو برنا را چون گوی در میدان غلطان
می‌نمودند مختصرکلام مدت سه ساعت هردو لشکر درمردانگی کمی و کوتاهی نکردند
لاکن هاتف غیبی نداء درداد که ای لشکر ترکستان ازکوشش بی‌فایده چه سود .

رباعی
با قضا کارو زار نتوان کرد گله از روز گار نتوان کرد
کردکار هر چه می‌کندنیکوست حکم برکردگار نتوان کرد
وشاعر دیگر میگوید

شعر
باخدا دادگان ستیزه مکن که خداداده را خدا داده است
واستاد دیگر می فرماید

فرد
چراغی را که ایزد برفروزد هرآنکس پف کندریشش بسوزد

تا اینکه شکست فاحش در لشکر ترکستان افتاد و فراری شده راه تاشقرغان
پیش گرفتند بندگان سرکار ترکستان سردار محمداسحق خان که دربالای تپۀ بلندی
باافواج رکابی تماشای جنگ دشت میکردند زیراکه مدنظر بود ازملا حظه شکست
لشکرخود پراکنده شوند وملال اگین گشتند اضافه بران از لشکر تپه‌ها که مقدمه را
فتح کرده بودند ازآنهم واقف نبودند سبب‌که تپه‌ها سدراه نظرشده بودمحمدحسین‌خان
نایب سالارکه بمرض وشبشیر لشکرظفر اثرفتح نمایان شده وشکست فاحش داده بودند
لازم بودکه لحظه بلحظه تاخیرنکرده رویداد فتح را بی کم و کاست بحضور بندگان
عالی متعالی باهزار فرحت ومبارك بادی میفرستادقطعاً نفرستاد غصوص که محررکتاب
باجانبانه حاضر بودم وعرض می کردم که قلم دان موجود است یکی دوخط فتح نامه
پی درپی بایدفرستاد تا تسلی خاطر بندگان والا شده برقرار باشند لاکن چون سزا وار
افسری وبزرگی نداشت ازسود عقل ونادانی سخن ناصح وخیر خواه را منظور نکرد
افضل ازهمه ازحضور بندگان سردارعالی تامقدمه جای یکفرسخ دوری داشت وهر گاه
ازحضور باعث اخبار واگاه شدن شخصی مامور می‌شد درجنگ جاه نمیر سیدند ازبین راه
بازگشته خبرمی آوردند که لشکر ترکستان باجمیع افسران بقتل رسیدند وازتمامی افسر
کسی باقی نمانده ازین باب خوف عظیمی پیداشدوجزو شکیبائی برطرف گردید غصوص
که سبب کلی یافت خرابی وشکست دسته‌اذ یکی بربادی شکردشت که بمدنظر جلوه کرد
دویم به تحقیق نارسیدن مقدمه تپه‌ها وفتح نمودن لشکرترکستان که اصلا خبری به تحقیق


(۱۸۳)
پادشاهان متاخر جلد دوم

بحضور سرکار ترکستان نرسید و هیچ شخص نمک خوار با وجود سال ها نمک دادن موجود نشد که در بین جنگ جا درفته از افسر کلان جویا شده و بچشم سر ملاحظه فرموده بحضور آمده براستی عرضه داشت دارد لاکن محرر کتاب میگوید که حق بجانب آنها بود از یکطرف تکرگ می بارید و از دیگر جانب صدای توپ رعد سا و آواز مرګ بکوش بیچارگان میرسانید و جانهم بسیار عزیز است مشکل است از جان گذشتن همان بهتر بقول شاعر

جوی زمردی خود کم کن و فراغت باش

باری از تمامی اینگونه سخن ها سه نفر از وزیران حضور که محرك خرابی و بر بادی سرکار ترکستان بودند هر لحظه خوف و وحشت می دادند و لشکر شکست خورده دشت را بمدنظار برنگ زنگ جلوه می دادند تخمیناً دو ساعت بهمین احوال گذارش یافت با وجود اینقدر خوف وبیم اتفاق دیگر دستداد پلتن های کابلی که بحضور محمد حسین خان نایب سالار سلام کرده بودند در اینوقت بحضور سرکار ترکستان فرستاد و قیاس کرد که مزده فتح ګویا همین است بعضی افسران دیګر هر چند مانع شدند نایب سالار مذکور منظور نکرد قصداً پلتن های مذکور نزديك شدند و بحضور سرکار جلوه دادند سه نفر وزیر فتنه انګیز بد سرشت که طینت شان عبری بمعطینی گذشته بود برنګ دیګر جلوه دادند و سرکار ترکستان را بخوف عظیم انداخته از بالای کرسی حرکت دادند چون خوف غالب لاچار دست از همه باز داشته ترك پادشاهی گفتند و سوار اسپ کوه پیکر ګردید . بهر سو نگران نگریستند چون ترك سلطنت کردن امریست دشوار هم چنان بالای اسپ سوار بسر توپخانه رکابی آمده امر بز دند کردن چند پنر فیل بطاف دشت که مردمان متفرقه می گشتند نمودند بعد از ان راه تاشقرغان پیش گرفتند و بزرگان حضور و درباریان نزديك ودور ولشکر رکابی که بحضور شان حاضر بودند چون پروانه وار بر کاب شان روانه شدند لشکر شکست خورده دشت که بهر گوشه و کنار پراگنده احوال چون مرغ شکسته بال نیم جانی که داشتند غنیمت دانسته بر کاب پادشاه خود حیات تازه یافته فراری شدند لاكن لشكر فتح کرده وظفر نموده که در تپه زار های نزديك حضرت سلطان بفتح و فیروزی با چپاول بسیار که جیب و دامان پر شده بود بحضور افسر بزرگ نایب سالار ترکستان انتظار فرمان می بردند ازین واقعه جان گداز آگاه نبودند و نمی دانستند که سر کرده کل که بقصد ریاست کمربسته باشد با وجود فتح وفیروزی چگونه اختیار گریختن بخود رود داد و بدون سبب با اینقدر اساسه سلطنت و پادشاهی فراری شود و ترك ریاست کند و خلقی را بعذاب الیم ګرفتار سازد و نباید عالم را بر کنده مختصر کلام نما ز عصر خبر ها تم تباه فراری سر کار ترکستان شهرت یافت وشورش عظیمی برپاشد و لشکر با غیرت مردانه ترکستان ازین حادثه جان فرسا، بحیرت ماندند و بغم فرو رفتن و عجب ماندند و باعث این شکست غیر حق را ندانستند تا زمانی که تحقیق شد و باصل مدعا پی بردند بعد از آن باهزار غم و اندو از دنبال سرکار ترکستان بجانب تاشقران روانه شدند تا خود را بشکست سرکار رساندند و یکی


(١٨٤)
به دیگر ملحق شدند لکن تحریر کننده کتاب که یکی از آن ها بودم عرض میدارم
که همان فرصت را خداوند میداند که چگونه اسبابی بر پاشد و چه نحو حادثه پیش آمد
که به تحریر گنجایش نمیدارد گویا مردگان بر خواست و زنده ها را بکام خود
نهنگ وار فرو بردند چنانچه بسیاری از لشکر ترکستان از افسر و سپاهی اسیر و دستگیر
لشکر کابل گردیدند و برخی با دل مجروح و قلب شکسته فرار دشت ادبار شده
سر را از پا فرق نمیکردند تا اینکه با هزار گیرو دار خود را در تاشقرغان رساندند
و خورد و بزرگ قدری آسوده شدند ساعتی در تاشقرغان توقف کردند و بيك خیل را
بهر طرف جولان دادند عاقبت فرار شدن را افضل دانسته شخص معتمدی را امر فرمودند
که در مزار شریف رفته مختصر عیال های معتبر را فوراً سوار کجاوه و اسب که موجود
است بار کرده بجانب دریای آمویه رهسپار شوید و بندگان ما هم تا حدود کورمزار
رسیده در آنجا امیدوار برآوردن عیال ها میباشیم چون عیال ها سوار شده از شهر بدر
شوند فوراً احوال بفرستید که آسوده خاطر شده بلا معطل بجانب دریا خواهیم رفت
چنانچه عیال ها نزدیک بصبح از مزار شریف برآمدند و عازم دریا شدند و بحضور سرکار
ترکستان اطلاع دادند لکن تا همان وقت بندگان سیما بوار در طپیدن بودند و هر ساعت
آدم فرستاد تحقیق میفرمودند و امر به تعجیل میکردند بعد از آنی که از بر آمدن عیال ها
آسوده خاطر شدند خود را بمزار شریف نزدیک نکرده از حدود الایجان بجانب
دروازه سیاه گرد روانه شدند و راه دریا پیش گرفته ترك سلطنت کردند و زندگی را
غنیمت شمردند تا اینکه در قشلاق سیاه گرد که چهار فرسخ از مزار شریف دور است
رسیدند و ساعتی توقف نمودند در آن حین عیال ها هم رسیده از حضور بندگان والا گذشتند
و خاطر خطیر والا را بکلی جمع کردند بعد خود سرکار ترکستان بخاطر جمعی تمام از سیاه گرد
سوار شده بجانب دریا مرحله پیما شدند نزدیک بشام لب دریای آمویه که پشکه سر می نامند رسیده
فرود آمدند و ساعتی توقف فرمودند ثانی از دریا گذشتند پنج روز دیگر در صالح آباد
لب دریاء معطل شدند تا جمیع مردم فراری از عیال و اطفال و بزرگ و کوچک و شاه
و گداء از دریا گذشتند لکن پروردگار عالم می دانست که با مردم فراری چه میگذشت
با وجودی که بندگان سرکار سردار سلطان احمد خان پسر سردار سلطان عزیز خان
مرحومی را مقرر فرموده بودند که متوجه مردم باشند و نگذارند که یکی به دیگری
دعوا کند و یا زحمت رساند زیرا که صحرای محشر برپا بود و غوغای قیامت ظاهر چنانچه
دولت های عظیمی از زن و مرد تلف شد و بخاطر نداشتند و بتلاش جان خود گرفتار
بودند که زودتر از دریا گذرند و نیم جانی بسلامت برند خصوص که دو شخص دیوسیرت از
جانب پادشاه بخارا مامور بودند که از مردم فراری گرفته از کیسه میگذراندند
لکن با وجودی دیو سیرتی در بغض و کینه افزون تر و در عداوت افضل تر و در پل گرفتن
شعت طبع که یکی ازین دو پلید دیوزاد میرزا نظام مزاری که سالها برتبه منشی باشی
از زمان نایب محمد علم خان ترمان غلام حیدر وردک که حاکم ترکستان بودند
این شخص صاحب عرض وشعك پروردهٔ افغان بود چنانچه مردم فراری را کماحقه میشناخت


پادشاهان متأخر جلد دوم
(١٨٥)

و بهمه آشناء بود در اینوقت از طریقه بدزاتی ونمك حرامی اصلاً بکس آشنا نشده گویا
ابلیس لعین یا ملائیکه عذاب پادشاه بخارا اما حق بطرف مذکور است زیرا که در
شان اصت مذکور شاعر میگوید .

مصرع

گر تو مردود الهی چشم چپت کور چراست

زیرا که چشم چپ آن ملعون مردود کور بود و دوست و دشمن را بيك چشم میدید
از ان سبب زحمت کلی به مردم فراری میرساند اکنون شمه از شوخی بطر معر ر
کتاب آمده که سزاوار خنده داشت خواستم که بنوسم کلمه تحریر داخل کتاب دارم
وسر مطلب روم لهذا در فرستی که فراری از دریا میگذشتند در آنوقت آوازه بود که
سوار رساله از مزار شریف میآید و مردم فراری را باز میگرداند اتفاقا روز سوم
در بین جنگل مرکبی شاید چرا میکرد چون شکمش سیر شده مست گردید و بانگک داد وصوت
خجا ز بنیاد کرد مردم فراری لب دریا که غوغای گذشتن داشتند باشکه مرکز اقبالی
طرم رساله کردند و یکی بدیگری افتادند و بجانب کیمه تلاش نمودند چنا نچه سه نفر
بدریا غرق شد تا به تلف کردن مال چه رسد که دولتهای عظیم برباد رفت اکنون
از مطلب سخن رانیم مختر کلام روز ششم از صالح آباد اب دریا کوجیده دو منزل بر زاد
روز سوم وارد شهر آباد گردیدند بعد از ان روز دویم امر شد که مردم فراری را سنجش کنند
که مخارج داده شود در ان وقت از رقم میرزا هفده نفر حاضر بودند دو رقم میرزاء امور
خدمت شد که عیال دار و بدون عیال را جداگانه سنجش کنند جمع فراری از خاندار
وغیر آن شش هزار و هفتصد و سی و دو نفر میزان شد اظافه بران تا ورود فر جیبی
یک هزار وشش صد و چهل و پنج نفر دیگر داخل دفتر و مخارج شد در بهر حال بعد
از یکهفته تو قف شهر آباد بجانب فرجی مرحله پیما شدند تا اینکه
و ار دفرجی گردیدند لاکن در شهر فرجی مدت دو ماه و نیم استقامت فر مو د ند
اما از بسیاری مردم فراری حاکم شهر مذکور شب و روز بخوف ورجاء می گذراند وترس
وبیم بسیاری داشت زیرا که چند هزار فراری وهمه سیاه ومکمل عراق در کوچه و بازار
میگشتند و مردم از بك همه جامه دراز وجامه کثال گا لی اینقدر مردم مکمل ومسلح
ندیده بودند و بحیرت مانده تعجب میکردند خصوص ارقام افغان حذر میکردند کجا طاقت
دیدن داشتند در اینوقت بچشم سر می بینند جای آن دارند که هلاك شوند لاكن حاكم فرجی
واضع بحضور پادشاه بخارا شکایت مردم فراری را عریضه کرد چنانچه پادشاه بحضور
بندگان سردار محمد اسحاق خان خط مشفقانه فرستاد التماس نمود که حاکم فرجی از مردم
افغان خوف کلی می دارد امید که مردمان خود را سرزنش کنید تا بترور ومواسات رفتار
دارند اما شکایت بسیاری در سمرقند بحضور کارکشان دولت اروسیه فرستاد و التماس
کرد که مردم فراری را از فرجی متفرق سازند تا بمردم شهر مذکور آسودگی پیدا شود
این بود که بعد از دوماه ونیم چاری گوپ کنصر بخارا وارد شهر فر جی شده و بحضور
بندگان سردار محمد اسحق خان آمده ملاقی گردیدند و دو ساعت با هم نشسته صحبت نمودند
مقصد از صحبت وملاقی شدن اینکه سه صد نفر از مردم افغانیه حسب الخوا هش سواء کرده


(186)
بركاب همايون عازم سمرقندشوند وباقی مردم فراری بشهرهای پادشاه بخارا از قرشی
الی کولاب وحصاردوشنبودجویچی وغیره متفرق شوند وبخاطر جمعی متوجه بیچاره‌گی خود
گردند احدی بانها مزاحم وغرضدار نمی‌باشد باری بعد از بیان کنصر بندگان سردار عالی
هرچند گفتگو كردند و مبالغه نمودند وفرمودند که این مردم فراری بندگان ماست
از حضور جدا کردن ممکن نیست هرگاه چنین بشود بدولت ایران خواهیم رفت کنصر اروسیه
عرض کرد که ثمر قند و شهرهای پادشاه بخارا دوری ندارد يك دولت است کاشی که خواهش
کنید در بین بیست روزه مه فراری بحضور بندگان سردار عالی حاضر میشوند لاکن فراری
جناب شما كويايك لشکر عظیمی میباشند در يك شهر استقامت کردن خوف بزرگی دارد
چنانچه حاکم قرشی خوف کلی بخاطر رسانده بحضور پادشاه بخارا عارض شده ویاد شاه نیز
بکار کنان ثمرقند اطلاع داده است اضافه برآن خلاف قانون است لهذا سر دار عالی
متعالم لاچار شده بهمین منوال رضا دادند و باسه صد نفر از مردم فراری که کلیه غره واشراف
بودند عازم ثمرقند شدند و دیگر مردمان فراری بدون سرپرست نااهل تبا وکدورت
بسیار بشهرهای پادشاهی متفرق كشتند و بسیاری از افسران نظام وغیر نظام هم بركاب
سردارعالی ثمرقند در حدود دو توم جویچی رفته استقامت کردندلاکن از حضور بندگان عالی قطع
مراوده نمودند بهرحال از بسیاری رویداد هرچند سعی میدارم وکوشش میکنم که مختصر تحریر کنم
ورودتر ختم سازم باز ممکن نمیشود .
می تراود آنچه در آونده هست
ملخص کلام سردار عالی مقداد ازقرچی فرما شده وارد سمرقند شدند از قضای
الهی در بین راه قرچی و سمرقند يكباره زمستان خروج کرد و برف قائل فرود آمد
وسردی جنگ بدرجه رسید که در دو منزل رفتن سیزده نفر از بزرگ وكوچك مردم
فراری مقتول شدند بهرحال بعد از ورود سمرقند چهارماه زمستان وخنك در شهر بامر
کارکنان اروسیه منزل و خانه بمردم فراری دادند بعد از آن چهار باغ پادشاهی را
بحضور سردار عالی مقرر کردن که استقامت فرمایند بعد از آن بندگان سردار عالی
هشتادونه هزار سكه مخارج عمارات کرده تا تعلقات شان سکونت فرمودند و از دولت
اعلیحضرت امپراطور اعظم در یکسال دوازده هزار مناط کاغد روسی که عبارت
از هشتاد هزار سکه بخاری باشد وظیفه مقرر نمودند لاکن دو هزار سوم را از جمع وظیفه
وضع کردند وفرمودند که اجاره چهارباغ میشود باقی ده هزار سوم را ماه در ماه از خزانه
میدادند اما سردار محمد اسحق خان ازین وجه بمردم افغانیه فراری سمرقند قلیلی
میدادند وباقی را مصارف عیال داری خود میکردند اکنون سخن را ختم سازیم
وازرویداد سردار عالی وتوقف سمر قند دست بازداریم زیرا که سزاوار تحریر وتقریر
ندارد .
شعر
عمرت دراز باد برین ختم شد سخن بیرون نمینهم زره اختصا ر پای
بدرد مردن ولب ناکشودنم به از آنست که ناله کنم آن موجب ملال تو باشد


(۱۸۷)
پادشاهان متأخر جلد دوم

لهذا قبل ازين کتاب يك كتاب دیگر تحریر نموده بودم که از ابتداء سلطنت سرکار همایون قال تخت نشین موروثی سرکار امیر عبدالرحمن خان و گـدارشات هفت ساله حکومت سردار غازی محمد اسحق خان وخاتمه آن مقدمه سردار مذکور درغزای گگ با لشکر ظفر اثر بندگان سرکار اقدس سرکار امیر عبدالرحمن خان وشکست سردار مذکور وفراری سمرقند ورویداد چند ساله سلطنت توقف سمرقند تمامی در كتاب مذکور درج بود لاکن درین کتاب هذا خواستم که شرح مقدمه سردار مزبور را مختصر ثبت دارم بنابر آن خلاصه تحریر نمودم هر چند رویداد چندساله سلطنت سردار محمد اسحق خان در ترکستان موجب تطویل کلام شد وسخن بدراز کشید وعمداً بطول انجاميد اما علاج پذیر نبود باید که تحریر می‌شد وداخل كتاب هذا می‌گردید زیرا دراول رویداد سر دار مذکور تقریر شد که در اوایل حـکومت ترکستان سـردار محمداسحق خان آنقدر گفتار صداقت آمیز ورفتار محبت خیز بحضور مردم درخصوص حضور سرکار والا تبار بـکار میبرد کـه گویا جزوی از فدای بندگان سـردار محسوب می‌شد بلکه ظاهر بود زیرا که پسر عمو و برادر به فرق دارد وجه تفاوت است وهرگاه چنین نبودی چرا مبلغ ها از کابل بجهة تنخواه سپاه می‌آمد وچرا تفنگهای اننگریزی دندانه پر با جبه خـانه های فراوان داخل ترکستان می‌گردید چنانچـه خاتمه با همان تفنگ های مارتین بروی لشکر کابل زده شد وخلقي از لشکر كابل تلف گردید همين ترکستان بود که سال بسال مبلغ ها بصيغة ماليات وبطريق تعارفي كابل می‌رفت که بزوار به محرر كتاب معلوم ومشخص است پس درین صورت لازم افتاد که شمه باید ذکر میشد تا حقیقت اصل مدعا ظاهر میگشت اکنون سخن را راجع بطرف دیگر بداریم لهذا در زمانی که محرر كتاب بشغل نوشتن كتاب هذا بودم روزی رفقای جانی وبرادران روحانی سردار احمد علی خان ولد سردار سلطان علی خان نواسه سردار کهندل خان مرحومی قندهاری وسر دار سلطان احمد خان پسر سردار سلطان عزیز خان مرحو می وسردار سيف الدينخان نواسه عبدالوهاب خان مرحومی که از جمله فراری ها بودیم درمجلس گرم صحبت بودداز هرجاه سخن میزدیم ومیشنیدیم اتفاقاً صحبت از مردی و شمشیر افغانستان درمیان آمد چنانچه مقدمه غزای میوند ذکر شد بعد سردار احمدعلی خان فرمودند که هرگاه غزای میوند را در کتاب هذا که تواریخ پادشا هان افغانستان است درج کنید عجب نیست زیرا که اینهم صفت شمشیر افغانستاں است وخود این نیاز مند درگاه الله درمیوند حاضر بودم ويعقوب وجه اطلاع دارم محرر كتاب بنا بفرمايش رفقاء تصدیق کردم ورجوع به تحریر نمودم لاكن غزای میوند در زمان سلطنت پادشاه خدا جوی عدالت پرورسـ کار قوى الاقتدار پادشاه جم جاه خورشید کلاه سرکار امیر عبد الرحمن خان اتفاق افتاده بود بنا بران محرر کتاب در اواخر سلطنت پادشاه رعیت پرور در قید تحریر وترقیم در آوردم.
غزای دشت میوند، اكنون يك فقره اخباری از غزای میوند که مشهور است تحریر می‌دارم زیرا که در تحریر آن سه خصلت ظاهر است اول قوت اسلام وغيرت دين داری دویم ذلیل نمودن كفروقتل آن سيوم نيك نامى دولت افغانستان وشمشیر مردم افغان


(۱۸۸)

و مردانگی مردم آن چنا نچه در اوایل سلطنت سرکار عدالت پرور سرکار
امیر عبد الرحمن خان بود در آنوقت فوج انگلیس در قندهار توقف داشت و سردار شیر علیخان
قندهاری از جانب دولت انگلیس حاکم قندهار و بمنصب نوابی سرافرازی داشت و از طرف
دولت حکمرانی می‌کرد و شب را بروز می‌آورد وسردار محمد ایوب خان پسر سرکار
امیر شیر علیخان فرمان فرمای هرات بود اما به نیت غزا کمر بسته داشت و متوجه لشکر
و انجام سفر بود تا اینکه باراده غزا و تصرف ملك موروثی قندهار از هرات حرکت فرمـاشد
و کمر همردانگی بغزای محمدی (ص) بر بست و با لشکرهای خون خوار عازم قندهار شد
و مردم فقراء که نام غزا شنیدند منزل بمنزل بلشکر سردار مذکور چون قطره بدریا پیوستند
تا وارد فراه شدند این خبر جانسوز یومیه در قندهار میرسید و گوش زد فوج انگلیس
می شد چنانچه از ورودشان بحدود فراه آگاه شده بحیرت افتادند بعد از ان اراده کردند
که در مقابل لشکر هرات رفته تقابل ورزند برهمین اراده بسرکردگی سردار شیر علی خان
قندهاری با دوازده هزار فوج مکمل جنگی از قندهار حرکت کرده به استقبال لشکر اسلام
روانه شدند تا در حدود میوند رسیدند بعد از ان متوجه جنگ جاه شده زمین میوند را
سزاوار جنگ دیدند زیرا که زمین مسطح و هموار بود بیقین داشتن که لشکر اسلام را
دريك ساعت قرار دشت ادبار خواهیم کرد و فتح فوج خود را کمربسته داشتند خصوص
که آب دریا را بتصرف خود نموده بود اما لاکن از تقدیر الهی نمیدانستن
چنانچه شاعر می‌فرماید
رباعی
هر چه دلم خواست نه آن میشود
هر چه خدا خواست همان میشود
واستاد دیگر میگوید
شعر
جامه ات زین خم امن آید برون همیار سرخ
زانگها دارد جهان مغرور آرایش مباش
مختصر کلام فوج انگلیس در حدود زمین میوند لب دریا فرود آمده انتظار ورود لشکر
اسلام بودند از انطرف لشکر اسلام که در فراه توقف داشتن از حرکت لشکر فرنگی
اطلاع یافته بلا محمل از فراه حرکت فرما شده بتلاش تمام خود را با جميع لشکر نظام و غیر نظام
که بنام نامی غزا انبوه شده برکاب سردار محمد ایوب خان حاضر بودند وارد دشت میوند
که مقابل لشکر فرنگی بود گردیدند لاکن خود را با جمیع لشکریان در جزیره بی آب و علف
مشاهده نمودند و آب دریا را بتصرف لشکر دشمن ملاحظه فرمودند خیلی متفکر و پراگنده
شدند بزرگان لشکر را طلب نموده کنکاش فرمودند عاقبت شخص کهن سال سال خورده
تجربه آموز را دستیاب کرده از آب دریا و یا غیر آن جویا شدند آن شخص کهن سال
جهان پیموده عرضه داشت کرد که قبل از ین به شصت سال کاریزی بخاطر دارم که
در همین موضع بود کهن سالان میگفتن که از زمان احمد شاه پادشا باقی مانده
در حینی که من شباب بودم روزی چند در همین کاریز مزدکاری نموده مدتی در آنجاء
استقامت داشتم و آب فراوان از کاریز مذکور دیده بودم هر گاه مردکار بیار
مقرر شود وزحمت را بخود بگیرند امید است که آب جاری شود بعد از عرضه داشت


پادشاهان متاخر جلد دوم
(۱۸۹)
شخص مذکور سردار محمد ایوب خان وبزرگان حضور سخن ها رغ را پسند یده
سه هزار نفر مرد کار همراه شخص بلد مقرر فرمودند وحد بعد را بگفته شخص بلد
امر بکندن نمودند اضافه بران مردمان فقراء از هر طرف با بیل وکلند بشرا فت
عام غزا بكمك كندن کاریز آمده مامورکندن شد ند .
شاعر می گوید : سالی که نکوست از بهارش پیداست
از تفضالت خداوندی و مددکاری صاحب شریعت غرا هم چنان کار پر مسدود که
از عقل بعید بود وعقل تقاضا نمی کرد در سه روز انجام یافت چرا زود انجام نیا بد
سه هزار نفر مرد کار لشکری و دوسه هزار نفرامرد کار فقرائی که ثوا بی آمده
بكندن کاریز شدند و ثواب کملی حاصل نمودند چنانچه دریای آب جاری شد .
ولشکریان سیر اب گردیدند از مرحمت پروردگاری چنان آب فراوان شد که دشت
و بیابان بعد از قرنهای بسیار وسال های بی شمار سیر آب گردید ند ومسرور شد ند
باری چون حق سبحانه وتعالی لشکر اسلام را از آب غیبی سیراب گردانید ازین
مژده سیرابی جميع لشکر اسلام شکریت خدا وندی را باداء رسانیده فتح اسلام را
بفال نيك گرفتند لاکن در بین سه روز که آب نایپدا بود و تشنگی غالب وگر می هواه
شدت حرارت آفتاب کویا دشت و بیابان چون کور ۀ آهنگران سوزان گرد ی ده بود
لشکریان حکایت کربلای معلا و آب بستن بروی فرزند رسول خدا و تشنگی اهل بـیـت
طاهرین را بخاطر آورده یکی بدیگری تسلی می دادند و مست ومدهوش غزا بوده از
جان خود باك نداستند بعضی اوقات سوز وگداز شان از تشنگی حیوانا ت بود کـه
بی زبان بودند و به هلاکت رسیده خوراك نمی کردند این بودکه از تفضلات الهی از
آب رحمت حیوان وانسان سیراب شدند واز غیرت دین احمدی همچنان آب فراوان شد
که گویا دریای میوند جزوی ازین آب شمرده نمی شد چنانچه همان شخص کهن سال
راه بلد سوگند می خورد که اول این کاریز که آب جاری شده تازمان مفقودی يك چشمه
کوچکی بود که کفایت صاحبش بزحمت می شد بهر حال در بارۀ شخص راه بلد که خضر
راه لشکر اسلام شده بود از نقد وجنس چه از حضور سردار محمد ایو ب خا ن
وچه از نزد بزرگان دربار بهره مند گردید که سال های بسیار آسوده و آرام شد .
خلاص کلام چون لشکر اسلام از آب سیراب شد ند و از هلاکت نجات یا فتند مشتا ق
جنگ وغزا گردیدند و از شوق شب ها نمی خوابیدند تا اینکه روز هفتم ورود دشت
میوند آماذۀ جنگ شدند و لشکر طرفین کمر بجنگ بستند و از د و جانب در میدان
جنگ حاضر شده صف ها راست کردند وبا توپ وتفنگ جنگ در انداختند و از دود
توپ وتفنگ زمین معرکه را تیره وتار نمودند ولشکر اسلام مردانه ر ز م کـرد ند
وغیر ه تا نه کوشیدند و دلاورانه بجانب دشمن دین مبین حمله بردند وجنگ کردند تا زمانیکه


(۱۹۰)
که بلشکر انگلیس نزدیک رسیدند ودست بقبضه شمشیر کین نمودند و جمله مستانه و تاختن
مردا نه کردند لشکر اسلام در عین جوش و خروش بودند که ناگاه از جانب لشکر
انگلیس صدای رعد آسای برق نمای توپ از در دهان آتش فشان با آواز تفنگ
های مارتین بر آمد و بازار ملک الموت را گرم ساخت و دود از نهاد لشکر اسلام
بر آورد گویا در دشت میوند تگرک از آسمان بلشکر اسلام می بارید و دود از
دودمانها بر آمد هزاران پسر بی پدر و پدران بی فرزند شدند و سر های جوانان چون
گوی در میدان بهر طرف غلطان گردید و فلك کج رفتار را بازار کج رفتاری برپا شد
شاس سخن کا ر لشکر اسلام بدرجه رسید که تاب وطاقت باقی نماندهر قدر کوشش کردند
قدم از قدم پیش نهاده نشد بلکه نزديك به فراری شدند لاکن از قول علما ء که از
کفر باز گشتن ضرر دین داوی داردصبر و شکیبا ئی نمودند و تفنگ از فراری کردند قتل
خود را افضل دانستنداما متحیر و پراکنده بودند حفیظ الله خان که سر کرده کبل بود و
برتبه نائب سالاری سر افرازی داشت و افسر بزرگ و سرکردهٔ صاحب تد بیر بود
چون لشکر اسلام را پراکنده دیدند بقرار قاعده و قانون نظام امر کردند تا تمامی
فوج ظفر امواج خود را برو در انداختندو از مقدما و تفنگ زدن بلشکر کفر باز ماندند
و خلق عظیمی از سپاه اسلام خواه نظامی خواه فقرا بودند بقتل رسیدند و بدرجه
شهادت و اصل شد ند لاکن احوال لشکر اسلام دیگرگون گرد ید و تدبیر جنگ ا ز
دست رفت و خرابی دستداد اما دو رساله مکمل بادو هزار سوار هراتی که همه در توپ
نشانی کری ثانی نداشته بحضور سردار محمد ایوب خان حاضر بودند چون از قضیه
افواج و خرابی لشکر شنیدند بفکر تدبیر افتادند و تدبیری در یافتند اینکه یکهزار
سوار از رساله و پلن شرط احتیاط بکار برده حضور سردار محمد ایوب خان مکمل
توقف دارند باقی سه هزار سوار رساله و سوار هراتی چهار تقسیم شده پنهان از آنجا
رفته بجانب دشت در جله پیما شویم که لشکر د شمن آگاه نشود چون نیم فرسخ از آنجا
دور شدیم باقی بجانب لشکرگاه فرنگی اسپ تاخته دست بشمشیر شود را در لشکرگاه
کافر در اندازیم و دست بقتل گذاریم و مردی را از دست ندهیم تا خداوند چیزی که
خواسته باشد بظهور میرساند ز یراکه کلیه فوج فرنگی بجنگ است و از لشکر
گاه خود آسوده میباشد امید است که همین تدبیر نیکو افتد و مقابل تقدیر آید و فتح
خدا وند نصیب اسلام گرداند باری بعد از مصلحت قرار یافتن از حضور
سردار محمد ایوب خان دعاو فاتحه گرفته ابتدا ، بچهار جانب که راه مقصود نبودرفتند
از گرد وخاك اسپان شان گمان لشکر فرنگی
که سردار محمد ایوب خان شاید فراری شده باشد .
ویا لشکریان با ختیار خود از سردار مذکور آزرده گردیده عازم اوطان خود شده
باشندتا اینکه از نظر غایب شدند و آثاری ظاهر نشد تخمیناً نیم ساعت گذشته بود که
از چهار جانب چنگ و چاك بالا گرفت و بسرعت خود را در لشکرگاه فرنگی رسانیده
دست بقتل گذاشتند قدری لشکر فرنگی که در بونه بودند با تو پ و تفنگ جنگ


( ۲۹۱ )
پادشاهان متاخر جلد دوم
انداختند و اندک کر و فر نمودندلاکن ثمر نه بخشید و کاری از پیش نرفت عاقبت از ضرب
دست غازیان راه جهنم پیش گرفتند القصه بران لشکر اسلام که در جنگ جابه نفس
بلاگرفتار بوده بر و افتاده بودند اصلا سر بالا کرده نمی توانستندازجای جسته بتوکل
خداوند بجانب لشکر انگلیس حمله بردند و تاختن کردند و بمقصد انتقام بسرعت رفتند و
بمردانگی داد مردانگی دادند چنانچه باندک زمان لشکر کافر را از جنگ جابدر
کردند و فراری نمودند و درقتل کافر سرموئی تقصیر نکردند اما فوج انگلیس که گاهی
گمان شکست را بخود نداشته و حال خود را اسیر پنجه غازیان دیدند بغیر از فرارشدن
دیگر راه نجات وند بیر جنگ نیافتند لاچار فراری شدند باوجود آن كوك شكاردست
غازیان گردیدند خصوص شش صد نفر كه در يك باغچه بند شدند و مرگ را بخود مشاهده
نمودند لاچار بجنگ پیوستند و دادمردانگی دادند تا منفس باقی نماندند و راه جهنم پیش گرفتند
مختصر کلام از طلوع آفتاب که از طرفین جنگ بر پا شد تا نماز عصر در ان دشت
میوند که از آئینه صاف تر بمثل زاهدان صافی دل نرم و هموار بود و آثاری از پست
و بلند ظاهر نبود مقدمه کردند و داد مردانگی دادند و در قتل و قتال تقصیری نكر دند
بخصوص فوج انگلیس که از حضور سردار شیرعلی خان نواب خبر خواه دولت خود خیلی
تسلی داشتند و لشکر اسلام را خیلی ذلیل و زبون پنداشته سخن کرده بودند بنابران فوج
انگلیس در کمال جرئت تردد می کردند لوحمله میبردند وتلاش مینمودند لاکن شاعر می
میگوید فرد .هرکه در کارها شتاب کند خانه عقل خود خراب کند.بهر حال مقدمه میوندهم
چنان مقدمه شد که گویا در افغانستان کمتر بیاد می دادند چنانچه لشکر انگلیس
دوازده هزار فوج جنگی بودند که در مقابل پنجاه هزار شمرده می شد ند از مرحمت
پرور دگار وقوت دین اسلام هم چنان شکست فاحش خوردند وقتل شدند که بیست و پنجنفر
افسر و سیاهی از ضرب دست غازیان باقیماند که آنهاهم بتدبیر سردار شیر علی خا ن
قندهاری که نواب با شوکت لشکر انگلیس بود با لباس مسلمانی ازمقدمه جان بر آورده
راه قندهار پیش گرفت لاکن در بین راه خوف عظیم از مردمان اسلام بخاطر داشتند که
مبا دا بقتل رسانند تا اینکه وارد قندهار شدند واز مرگ نجات یافتند باری بعد از فتح
لشکر اسلام سردار محمد ایوب خان مدت پانزده روز در جنگ جا توقف فر مو دند
زیراکه از لشکر اسلام از سپاه وفقرا خیلی بدرجهٔ رفیعهٔ شهادت رسیده بودند بلکه از شمار
برون شهید گردیده جنت الماوا شتافتند و به آرزوی خود رسیدند البته ظاهر بود که نرد
دوازده هزار فوج فرنگی که همچون آتش غاسه مسلح بودند از صبح تا نماز عصر آواز
تفنگ هم يك لحظه آرام نشد چقدر خلق خدا از اسلام تلف شده باشد لاكن زهى سعادت ونيك
بختی شان که بامر خدا عمل کردند و برای حق سر دادند و خدا و رسول اکرم(ص) را از خودخوشنود
نمودند بهر حال در مدت پانزده روز جمیع شهدا را بامر علما بخاک دفن کردند و لشکر کفر که
همه بقتل رسیده در زمین میوند بخاک وخون افتاده بودند بقرار آن سرزمین امر شد که جرهای
بزرگ عمیق کنده در جر مذکور اندازند و از بالای شان خاك ريز ندوجسم پلیدشان را زیر
خاك كنند حسب الامر بعمل آوردند واشیایی که از خزینه و جباخانه و توپ و تفنگ و کرچ


(۱۹۲)

وغيره خیمه و بارگاه و اسباب دیگر که گویا مبلغ‌های خطیر می‌شد از لشکرگاه فرنگی بجنگ جا مانده بود بتصرف لشکر اسلام در آمد بعد از ان که از همه امور آسوده شدند از دشت میوند حرکت کرده بجانب قندهار رهی گردیدند تا اینکه با دبدبه و شوکت وارد قندهار گردیدند و اطراف شهر قندهار را محاصره نمودند و افواج فرنگی درون شهر قندهار قلعه بند شدند لاکن بعد از شکست دشت میوند سر کردهٔ لشکر انگلیس دور اندیشی کرده خورا که بجهتهٔ لشکر خود قلیلی آماده کرده بودند که تا پنج روز کفاف لشکر مذکور می‌شد بهر حال بعد از رسیدن لشکر اسلام در قندهار و دور شهر را محاصره کردن احوال فرنگی دیگر گون شد و خوف بسیار غالب آمد بفکر تدبیر حیله افتاده عاقبت چهل روزه از سردار محمد ایوب خان مهلت خواست لاکن واسطه مهلت گرفتن اینکه از سردار مهردل خان عیال کهن سال باقی مانده بود عیال مذکور افسر بزرگ انگلیس را که در قندهار افسر بود فرزند خوانده بود و افسر فرنگی عیال مذکور را در خطاب میکرد در اینوقت که کار فرنگی سخت آمد و قلعه بند شد مادر خوانده خود را واسطه مهلت کرده حضور سردار محمد ایوب خان فرستاد و چهل روزه مهلت خواست سردار مذکور بپاس خاطر عیال سردار مهردل خان را کرده مهلت داد بزرگان لشکر و افسران حضور مانع شدند و عرض کردن و دلیل‌های واقعی و بیان‌های کین گفتن سود نه بخشید و سردار مذکور بگفتهٔ خود عمل کرد چنانچه جمع افسران آزرده خاطر شدند و بخفه گان از حضور سردار سوخته بیرون آمدند این شد که بعد از چند روز لشکر بسیاری از جانب کابل وارد قندهار شد و در شهر قندهار شب داخل شدند فردای آن بحضور سردار محمد ایوب خان جواب فرستادند که مهلت تمام روز دیگر آماده مقدمه باشید چنانچه روز دویم لشکر انگلیس از شهر بدر شده سردار محمد ایوب خان خودرای خود پسند جنگ در انداختند و مقدمه را بر پا کردند در بین دو ساعت سردار عالی مقدار را از سؤ تدبیر که فرنگی را باختیار خود مهلت داده بود شکست دادند و فراری نمودند باری فرمودهٔ استاد است فرد

هر که را دانش است بیداری
نکند بی‌مشاورت کاری
و استاد دیگر فرموده
دشمن چو بدست آمد و مغلوب تو شد
حکم خرد آنست که امانش ندهی

وشاعر می‌گوید فرد
جنگ وصلح بی‌محل ناید بکار
جای گل گل باش جای خار خار

اکنون قلم دو زبان را ازین وادی پر خطر باز داشته از جای دیگر سخن را نیم و مطلب مختصر تحریر داریم زیرا که اینگونه سخن بسیار و اینطریقه رویداد بی‌شمار است لاکن خواجه حافظ میفرماید .

شعر
گفتمش زلف بتکین که کشادی گفتا
حافظ این قصه در از است بقرآن که مپرس

هرگاه خواهم که شرح دار این فقره را تحریر دارم اشکال دارد بل ممکن نیست بهتر اینکه فقرهٔ بی‌ثمر را بی‌ثمر پنداشته در گذریم مقصد از مقدمه غزا و نیکنامی مردم افغانستان بود که در قید تحریر و ترقیم در آورده شد اکنون قبل ازین مختصری از سلطنت پادشاه عدالت گستر سرکار امیر عبدالرحمن خان تحریر کرده خواستم که کتاب را بنام نامی شان ختم سازم زیرا که در اول کتاب قرارداد چنین بود لاکن


(۱۹۳)

پادشاهان متاخر جلد دوم

در این اواخر كتاب كه خواستم ختم نمایم از عدالت شهزاده بلند اقبال فرزند رشید
بندگان سركار بخاطر خطور كرد كه در این اوان فرحت نشان آوازه عدالت و
رعیت پروری شان مشهور آفاق گردیده حیف دانستم كه اسم سامی شان در پرده خفا
ماند وعدالت نوشیروانی شان داخل كتاب نشود زیرا كه از طفیل قدوم مباركشان
کینه برا آوری و خواننده و شنونده را سروری حاصل میشود بنابران شمه از سلطنت و خدا
جوئی بندگان شان تحریر کرده كتاب مذکور را ختم میدارم چون پادشاهی و سلطنت
پدر بفرزند میرسد ختم كتاب هم بمیراث بشهزاده بلند اقبال رسیده شود تا کتاب مذکور
زیب وزینت پیدا کند باری سر سخن باز كرديم خلص کلام فقره چند از حضور سركار
ذوی الاقتدار پادشاه باعدالت سركار امير عبدالرحمن خان در قيد تحرير در آورده
بفرد اسناد ختم کردم که می فرماید
شعر
این همه گفتم ولی بالا له تمام افسانه بود
فرق کن افسانه را از اصل ای کامل نصاب
اکنون دو كلمه از شاهزاده بلند اقبال و پادشاه زاده خجسته خصال جانشین پدر با مر
پدر سركار خدا جوی تخت نشین افغانستان امير حبیب الله خان خلد الله ملكه وسلطانه
باری چون سركار امير عبدالرحمن خان بعد از سلطنت بیست و چهار سال که با مر
پرور دگار عالم فانی را پدرود كرده بعالم باقی شتافت قبل از آن كه بيك اجل میرسید
در زمان حیات بادل قوی كه خوف از مرگ نداشت و برضای الهی تن در داده بود پسر
بزرگ خودرا كه شاهزاده بلند اقبال سردار حبيب الله خان نام داشت و بمنصب ولی عهدی
سر فراز بودند جانشین مقرر فرمودند و بسریر سلطنت افغانستان نشاندهند این بود كه
بامر پدر به تخت سلطنت موروثی نشستند و فرمان فرمای ولایت افغانستان شدند از آنجا
که بفضل خداوند فرشته طینت بودند و ملك طبيعت را جمع بعدالت شده و عدالت را در خطه
پاك افغانستان جاری ساختند چنانچه در عصر خود از عدالت انوشیروان گذراندند و نوشیروان
ثانی نام برآوردند در اول سلطنت نو شيروان پسر قبا د پا د شاه
خیلی ظالم بود و ظلم پرستی میكرد و دست تعدی دراز داشت و در خمیر دل
تخم کین می کاشت تا زمانی که بواسطه برزویه طبیب که در آن وقت سرآمد اطباء بود
بامر نو شیروان هندوستان رفت و به تدبیرات تمام كتاب كليله ودمنه را بدست آورده
منظور نو شیروان كرد از ان بعد دست ظلم وستم را كوتاه ساخت وراجع به عدل وداد
شد تا نوشیروان عادل گشت و نام نیكو در عالم گذاشت و تا قیامت باقی ماند و این پادشاه
عدالت پیشه ذاتی عدالت پیشه بود لاكن در زمان پدر مخفی بود زیرا که دست قدرت
نداشت امروز كه از تفضلات الهی قدرت یافت و صاحب قدرت شد عدالت را ظاهر کرد
و در طینت پاكش كه ظلم وستم نبود پیرامون آن نگشت پس ظاهر شد كه از عدل
نوشیروان عدالت این پادشاه خداجوی افزون گشت و مشهور آفاق گردید سركار
جنت مكان عدالت داشت لاكن باسیاست همراه بود و این پادشاه عدالت پرور تخم سیاست را
از خط افغانستان از بیخ و بن بركند و برانداخت و تخم عدالت را در رگ و ریشه
افغانستان بر شاند و دست قدرت خدا داده را در قبضه عدالت کرد و خطه افغانستان را


(194)

از عدالت پر ساخت چنانچه اول نشان عدالت آنکه در ابتدای تخت نشستن چند ساله
باقیات مالیات ملک که مبلغ های خطیر و خزینه های موفور می‌شد وافزون از شمار بود
در نزد فقراء چند ساله باقی مانده و حصول نمی‌شد آن همه مبلغ های کلی را بفقرای ولایت
بخشیدند و معاف کردند بزرگان حضور و مستوفیان دفتر ومقیران دربار که شریک
دولت خواه و نمک خوار بودند طریقه طریقه عرضه داشت نمودند که این باقیات ملك
دولت عظیم و گرفتن آن از فقراء ضرور و موجب وفور خزینه هاست پادشاه سخاوت پیشه
اصلا بسخن خیر خواهان دولت و دولت خواهان پاد شاه عمل نکرده و منظور نفرمودند
واز طریقه فقراء نوازی در آبادی ولایت و آسودگی رعیت کوشیدند و دیگر در بارهٔ
فقراء بی دولت که از عهده کشت وزراعت برآمده نمی‌توانستند و از کار زراعت باز
مانده بودند مبلغ های خطیر بطریق مساعده تقاوی کرم نمودند که باعث آبادی ولایت
شود و تا مدت ده سال وجه تقاوی بفقرا باشد و تحویل خزانه ندارند اضافه بران از
زراعت خود مالیات هم تا موعد مذکوره که ده سال باشد ندهند تا مامور شوند دیگر
محبوسانی که از زمان سابق در بندی خانه سال‌های سال محبوس بودند خط آزادی دادند
و همه را آزاد فرمودند و دیگر مردمان افغانستان که فراری ولایت های خارجه بودند
و چندین سال بغربت در ولایات بیگانه بزحمت می‌گذراندند و چارهٔ بازگشتن بولایت خود
نداشتند جمله را امان دادند و خط آزادی بهر ولایت نوشته بدیوار ها نصب کردند
وبعهد خداوند و قرآن مجید بهر شهر و دیار نوشته ثبت فرمودند و اجازهٔ آمدن بولایت
شان دادند که بخاطر جمعی بخانه و ماوای خود آسوده باشند زیرا که فرمان امان
پاد شاه امان است و بکسی با باکسی دخلی و غرضی نیست الا که گناه جدید بشرط گواه
باز خواست کرده می شود و خصوص فراری هندوستان تعلق سردار محمد ایوب خان
و فراری ترکستان تعلق سردار محمد اسحق خان که در زمان امیر جنت مکان سرکار
امیر عبد الرحمن خان فرار شده بودند اصه آنها فرمان امان فرستادند افضل ازان
مبلغ ها انعام و احسان و مخارج راه فقراء نوازی کردند و منزل و مکان شان
که ضبط پادشاهی بود همه را بصاحبانش رد نمودند و دیگر قانون نظام داری چنان قاعده
گذاشتند که افسر وسپاه از جادهٔ خود یکذره تجاوز نمی‌دارند و بخدمت ماموری خود
مامورند و بيك ديگر بقرار سابق که شب و روز بخرابی همدیگر می‌کوشیدند دخل و غرض
در این عصر نمی‌دارند هرگاه خیال بدی بخاطر گذرانند از عمل عزل می‌گردند و دیگر
بمرتبه افسری نمیرسند اضافه بران سابق در بارهٔ فقراء زحمت میرساندند وظلم وستم
می‌کردند الحال قدرت ندارند گرگ و گو سفند گویا در یکجا برادروار چراء می‌دارند
بلکه گرگ از گوسفند ترسان است و دیگر در خصوص فقراء از حضور دستو را لعمل
داده شده است که حاکمان و عاملان از قرار دستورالعمل عمل بدارند و اضافه طلبی نکنند
که موجب بازخواست و سزاوار سرزنش است و فقراء نیز از قرار دستور العمل عمل دارند
از طنابانه وزکوة و غیره که امر پادشاه است بکارکنان سرکار بدون مضایقه برسانند
وسند بگیرند که سند سند است و بدون سند پرسیده نمی‌شود افضل از جميع عدالت اینکه
بندگان سرکار با وجود شوکت و عظمت که از فضل خداوند پادشاه قوی شوکت و شهریار
عظیم الشان است و بسلطنت عظماء رسیده اندا ما سرشت شان گویا فرشته و طینت شان


یادشاهان متاخر جلد دوم
(190)
كويا ملك چنان شکسته دل وحلیم طبیعت وعلماءپروروسادات نوازوفقیر خصلت كه حد بشر نیست
وبوجود مبارک ختم است خصوص بعبادت پروردگار وعجز وعاجزی قرین ظل الله پیدایش
ندارددولت افغانستان اززمان اول تاکنون این چنین پادشاه انصاف پیشه رعیت پرورندیده
باشند زیرا که قبل ازین پادشاهان افغانستان عدالت داشتندلاکن پیوسته باسیاست بود
بلکه سیاست وستم افزون امروز ازمرحمت خداوندی وطینت پادشاه عدالت گسترریشه
های سابقه که به آب ظلم پرورده شده بود ازپاك طینتی وعدالت پروری ازبیخ وبن برکنده
شدوتخم مهرومحبت سرسبز درضمیردل پادشاه وفقرا کاشته گردید امیداست که ازدعای
خالص خلق الله این پادشاه نیکو خصال که عطای پرور دگار است وقوت اسلام خدا وند
حافظ وناصر باد وسال های سال بسریر سلطنت عظماء برقرار وبردوام دارد باالنبی واله
الامجاد زیرا که عمری بفقرانوازی ورعیت پروری سرسبز وخرم بوده و باشند وعدالت
پروری را ازدست ندهند این دعا از من وازخلق جهان آمین باد لہذاهرگاه رجوع بعدالت
سرکار عدالت پیشه بدارم وخواهم که تحریر دارم سال های دراز وخاطر جمع می خواهد
چنانچه درجه خدا جوئی واسلام پرستی دراول تخت نشستن از فرشته طینتی ظاهر کردند
جمیع عیال های افغانستان ازشاه وگدا وبزرگ وكوچك كه بقره پوش بودند وازصحن سفید
كمرك بقره می ساختندوبچندطریقه زینت می دادند و جلوه گبری می کردند لاکن خیلی کدورت
داشت زیرا كه عیال ولباس جلوه گری درکوچه و با زار و مزارات گشتن و بجلوه گری
قدم زدن و بر نظر خلق جلوه دادن قبیح ترین قبح است هم گناه هم کدورت ازفرشته طینتی
فورامانع شدند ولباس خاکی ساده امر فرمودند که عیال شاه وگداء بهمین منوال بقره ساخته
پوشیده حرکت کنند بار دیگراز حضورفیض ظهور فرمان شد که عیال شاه وگدا بدون
امرضروری ازخانه ومنزل خود حرکت نکنند ودر کوچه وبا زار بنظر خلق نگردند
که موجب باز خواست خواهد بود وسر زنش کلی خواهد شد لا کن پادشا هان
جلیل الشان سابقه چرا اینقدر متوجه اسلام نشدند و ترقی اسلام را نخواستند
از زمان امیركبير امير دوست محمد خان تا حال محرر کتاب بخاطر دارم که هیچ يك
از پادشاهان باین امر که سر پر ستی اسلام است التفات نکردند كه موجب ترقی اسلام
بود مگر در آخر سلطنت امیرکبیر یکسال سردار محمد شریف خان حاکم كابل شدند
يكنفر عیال را در بازار بر خلاف رفتار ناموس داری دیدندکه قدم میزند امرکردند
بجوال انداخته چوب زدند تا به هلاکت رسید بعد ازان بنظر نرسیده الا این زمان فرحت
نشان که سرکار بلند اقبال از طریقه اسلام پیروی و دینداری در قوت دین مبین سعی
وكوشش می فر مایند و ترقی اسلام را خوا هانند اكنون تبركا فقرة مختصری از
عدالت شهر یارکشور كشادر اخل كتاب نمودم مفصل از عدالت نو شیر وانی سرکار
خدا جوی بودكه مشهور آفاق گردیده د رجریده های کل دول خارجه ها ثبت است شكر الله
که کتاب هذا با برکت بود و امید وارم که به یادگار باقی بماند زیرا که در زمان هم
چنان پادشاه عدالت پیشه بتوفيق الهی ختم گردیدسبحان الله من و حتی صحرائی هیچ
مدان کجا و این قدرگفتار از دل برآوردن كجا وكتاب تواريخ ساختن کجا وگذارشات
هفت پادشاه بزرگ تخت نشین افغانستان را تحریر كردن كجا و چند ین مقدمه ها ی


(١٩٦)

بزرگ و كوچك كه قتل عام گرديده و افغانستان بخاطر كمتر دارد بخاطر آوردن و جزواً
جزءاً دريافت كردن و بشرح نوشتن كجا چنانچه يكسال كامل شب وروز را فرق نكرده
چقدر زحمات را بخود گرفته تا اينقدر اسباب بزرگ را جمع آوردم و هر كدام را
بموقع در جايش ثبت كردم و در قيد تحرير و ترقيم در آوردم اما عجب دارم كه با اين
كوتاه فكرى وعقل ناقص كه بخود ملاحظه مى دارم پيوند سخن چگونه ادا كنم فكرم
نمى آيد مگر از عقل اميدوارى نيست راه خدا مال الله داده شد ندانم چه حكمت است
و چه حكمت خواهد بود لاكن چه توانكرد لباس از كار خانه تقدير باين كس عطا شده
ناگزير لوازم اين لباس را بجا آوردن و شكر اين لباس كردن اساس رضامندى را
استحكام دادن است احمدالله والمنه كه از فضل مرحمت حق سبحانه و تعالى واز مددگارى
خاتم النبيين وختم المرسلين سيدكونين وفخرالياسين
محمد مصطفى صلى الله عليه وآله واصحابه اجمعين .
و اهل بيت طاهرين ختم يافت و تمام شد كتاب تواريخ پادشاهان متاخرين افغانستان
بعون الله تعالى بفضلك وكرمك يا اكرم الحاكمين ويا ارحم الراحمين لهذا اميدوارم كه
مقبول طبع خرد مندان ودانش وران ودشموار پسندان و خوانندگان و سامعان گردد
اما مامول از بزرگان ونكته گيران وخرد مندان وخوانندگان مجالس بل التماس از
ناظرين آنكه به عين صلاح ملاحظه فرمودند بر غلطى كه لازمه طبع انسان خصوص
منجيل اين نادانست در اصلاح آن كوشند و از عين انصاف پوشيده سازند كه از شاخاز
كارى روزگار وزمان كهن سالى و جلاى وطن ودست تهى در مدت يكسال در شهر سمرقند
در قيد تحرير وترقيم در آمد غرة شهر ذى الحجةالحرام ١٣٢١ .

هر كه خواند دعا طمع دارم	زانكه من بندۀ گنهكارم
راه دنيا چو بد بود ياران	هر كه بر حق رسيد با ايمان
من كه اميدوار دار از حق احسان	باش دائم امن بر شيطان

اكنون شرح فقرة از رويداد باقى بود خواستم كه در قيد تحرير و ترقيم در آوردم قبل
در تاريخ سنه يكهزارو سه صد و بيست وشش هجرى كتاب تواريخى از پادشاهان افغانستان
نوشته ختم كرده بودم بعد از ختم آن بمرور ايام چندين رويدادى بخاطر آمد كه داخل
كتاب مذكور نشده بود متحير شدم ومتفكر ماندم كه حيف از چندين زحمت كه رايگان
رفت و كتاب ناقص ماند چنانچه مدتى در پريشانى گذشت عاقبت بخود خطاب كردم كه
ازين اندوه وغم چه حاصل خداوند عالم بزرگ است ترك اندوه و پريشانى كرده رجوع
كنيد بكتاب ثانى زيرا كه قوه نوشن باقى است هر گاه خداوند خواست و عمر طويل
عطا كرد وقضيه ديگر از تقديرات ازلى دست نداد انجام مى يابد وانشاالله تعالى ختم
مى گردد وهر گاه پيك اجل در رسيد اختيار بخداوند است هر چه از دست ميرسد
نيكوت اين بود كه تكيه بر ضماير الهى كرده رجوع بكتاب ثانى كه تواريخ پادشاهان
متاخرين افغانستان است نمودم باهزار اشغال روز گار ومددكارى پروردگار در مدت
يكسال كامل از ابتدا تا انتها با رويداد از قلم ماندگى كه سابق بخاطر نرسيده باقى
مانده بود همه را داخل كردم وبمرحمت خداوندى ختم نمودم چون در كتاب اول شش غود
نوشته بودم آنرا نيز در كتاب ثانى درج كردم تا بيادگار بماند

انجام


[BLANK PAGE]


انجمن تاریخ افغانستان
Société des Etudes Historiques d'Afghanistan