تیمورشاه درانی

نویسنده عزیزالدین وکیلی
پوپلزائی

کابل
١٣٣٣


الملک لله

شاه تیمور جهان دار ظفر صبت من
که مترانه و بخط دائرہ پر کار است

١١٨٦

علم شد از عنایات الهی
بعالم دولت تیمور شاهی

تیمورشاه درانی

نویسنده : عزیز الدین فوفلزائی

از نشرات انجمن تاریخ نمره - ۴۸ -

کابل ۱۳۳۳

زرنجور مطبعه کابل


کتاب تیمور شاه درانی

که مجموعه سرگذشتهای عمری و تذکره داستانهای حماسی
اعلیحضرت تیمورشاه سدوزائی فوفلزیائی شهنشاه معروف افغان
و نماینده افکار عالی مردان نامی و معرف رجال رسمی و معاصران
فرهنگی و حاوی هرگونه معلومات مدنی عصر شهنشاه موصوف است
بهوا خواهان اعتلای کشور عزیز افغانستان و طرفداران آزادی
پشتونستان تقدیم میگردد.
«عزیزالدین»


از سلسله نشرات انجمن تاریخ
چرخ می آرد طلا و نقره از خورشید ماه
تا زند بر چهره نقش سکه تیمور شاه
١١٨٦

تیمور شاه درانی

نویسنده : عزیز الدین فوفلزائی

تاریخ طبع ۱۳۳۲ شمی
تعداد طبع ۷۰۰ جلد

طبع مطبعه عمومی کابل


توضیح التوضیح

نگارنده از سبب اعتبار مضامین و قناعت قارئین محترم در بعض قسمتهای صفحات کتاب هذا مطالب مجملي را كه از کتب قدیمه اقتباس میکنم عين مطلب او را با تصحيح الفاظ ورفع عبارات غامضه می نگارم و حقا ئقی را که موثوق تر و لازم بیان میدانم برای تسهیل افادۀ مطلب باسندی که قناعت خواننده را خوبتر حاصل نماید در تحت عنوان توضیح - تشریح و تقدیم میدارم .
ازینکه در آغاز گفتار بعض حکایات و روایات مسموعی را قابل الذکر دانسته ام خواننده گان محترم ملتفت باشند که بنده در نگارش تاریخ اتکا به داستان های خیالی نکرده و آنرا بر ماخذ کتب ترجیح نداده ام ولی در جائیکه روایات استماعی واختلاطهای فاملی را نگاشته ام در پهلوی آن شواهدی را اعلام کرده ام که با عتبار هر صفحه وسطربیشتر افزوده است یعنی حکایات مندرجۀ مسموعه را محض افسون وخیال نه پنداشته و افسانه نویسی را باین احقر پیرایه نه پیوندند .


المتوكل على الله اعليحضرت محمد ظاهرشاه پادشاه
محبوب ومعظم افغانستان آنكه باحترام گذشتگان
بزرگ و احياء آثار تاریخ وحفظ مفاخر ملی و نیروی
علمی این مملکت علاقه خاص و ذوق سرشاری دارند .


[BLANK PAGE]


تیمور شاه درانی
تاریخ معاصر افغانستان رویهمرفته شامل سه دوره است دوره سدوزائی عروج بارکزائی ، دوره محمد زائی راجع به دوره اخیر کتاب «افغانستان در قرن ۱۹» تالیف فاضل دانشمند سید قاسم رشتیا اثر قیمتدارى است که انجمن تاریخ آنرا در سلسله تاریخ افغانستان پذيرفته و روش تتبع و اسلوب نگارش آن سبب شده است که اثر مذکور بحیث یک کتاب تدریسی هم در خارج و داخل مملکت مورد استفاده قرار گیرد. برای اینکه زمینه تتبع و معلومات مردم در دوره مذکور وسیع تر گردد انجمن تاریخ متون و وثایق و کتب دیگری هم دستیاب و تالیف کرده است چنانچه بعضی مانند «پادشاهان متاخرین افغانستان» تحت طبع است و بعضی دیگر مانند «اکبر نامه» « در زوایای تاریخ معاصر افغانستان » « رجال و رویدادهای تاریخی » «نوای معارک» از طبع برآمده و هر قدر آثار دیگر چه متن و چه تتبع جدید دستگیری کند به تدریج طبع و نشر خواهد شد .
راجع به دوره عروج بارکزائی هم کتابی در دست انجمن است که از طرف یکنفر متتبع انگلیسی تحریر و تدوین شده و دو نفر از نویسندگان بر جسته معاصر ښاغلی عبدالرحمن پژواک و ښاغلی محمد عثمان صدقی آنرا ترجمه کرده اند و علاوه بر نشر آن قسمت قسمت از مجله آریانا هزار نسخه علیحده هم از آن طبع شده است که عنقریب به معرض اشاعه گذاشته خواهد شد .
تالیف يك كتاب مستقل راجع به دوره سدوزائی جزء آمال دیرینه انجمن تاریخ بوده و هست ولی با تمام خواهش از کسانیکه در نگارش این دوره تاریخ صلاحیت دارند و یا کوشش های دیگر که بعمل آمد تا حال هیچ نویسنده و متتبعی حاضر نشد که این خواهش را بپذیرد و این مجلد تحریر شود. آنچه تا حال درین زمینه نشر شده مقالات متفرق شرح حال احمد شاه بابای
(اول)


درانی موسس سلالة سدوزائی ، زمانشاه یادداشت های شاه شجاع (تحت طبع است) که بیشتر به شرح حال یکی از پادشاهان سلاله مذکور تعلق میگیرد.
چندماه قبل دو پیشنهاد به انجمن تاریخ واصل شد: یکی شاغلی محمد اکبر اعتمادی داوطلب شد که کتابی راجع به گذارشات دوره سدوزائی بنویسد و دیگری شاغلی عزیزالدین فوفلزائی خطاط معاصر که متصدی امور خوش نویسی در مطبعه عمومی کابل میباشد موضوع نوشتن کتابی را مربوط به شرح حال و دوره سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه درانی به انجمن تقدیم نمود. چون انجمن تاریخ به كمك نویسندگان ومتتبعين نياز مند است و هر که درین راه قدمی گذارد حسن استقبال میکند هر دو پیشنهاد را پذیرفت.
شاغلی عزیزالدین فوفلزای پنج ماه قبل به نوشتن کتاب تاریخ تیمور شاه درانی توفیق حاصل نمود و انجمن تاریخ فوری درصدد طبع آن برآمد واينك کتاب مذکور امروز به دسترس خوانندگان گرامی گذاشته میشود.
شبهه ئی نیست که شاغلی عزیز الدین فوفلزائی در تتبع و نگارش آثار تاریخی نو وارد است ولی چون علاقمندی زیاد به احیای نام و کار نامه های نیاکان دارد و از مدتها نظر به دلچسپی و ذوق شخصی برخی اسناد معتبر را در کانون خانوادگی خود جمع آوری کرده وعلاوه بر مأخذ متعارف ومعلوم بر اساس مسموعات وحکایات خانوادگی و بعضی مکاتیب ویادداشتها و اوراق شخصی معلومات زیاد گرد آورده است انجمن تاریخ اثر مدونه ایشان را که بر اساس ذوق و نظریات خودشان طبقه بندی شده به طبع رسانیده و باثر میگند ویقین کامل دارد که این مجموعه مفید که با متون فرامین ومكاتيب خطی مستند میباشد بسا نکات را در شرح حال ودوره سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه درانی روشن خواهد ساخت.
مؤلف در اثر خویش بیشتر سعی کرده است تا در طرز تشکیلات اداری وحیات اجتماعی و ادبی عصر و معرفی القاب رسمی و ملی وطرز حیات در باریان وغيره روشنی اندازد و این روش تازه از نظر تاریخ نویسی بیشتر مفید و دلچسپ است
۲۸ ثور ۱۳۳۳ احمد علی کهزاد
(دوم)


فهرست مندرجات
صفحه سطر عنوان
۱ ۱ آغاز گفتار
٤ ۱ اظهار نظر مؤلف بر تعريف مآخذ
۱۰ ۱ تشریح اسماء عبدالله خان ها
١٤ ۱ حکومت شهزاده داراب در شهر کابل
۱۷ ۱ ولادت شهزاده تیمور
١٨ ١٤ ورود شهزاده تیمور از مشهد به قندهار
١٩ ۱۳ اولین مزاوجت شهزاده تیمور در قندهار
۲۰ ۱ اولین سفر شهزاده تیمور بجانب هند
۲۱ ۱ تقرر شهزاده تیمور بحکومـت هنـد
۲۳ ۸ دومین سفر شهزاده تیمور بجانب هند
٢٤ ۸ تقرر شهزاده تیمور بحکومت هـرات
۲۷ ٦ عمر شهزاده تیمور در هنگام جلوس
۲۹ ۱ شخصیت تیمورشاه از نظر احمدشاه کبیر
٣٥ ۱ اطلاع شهـزاده تيمـور در هرات از واقعه فوت اعلیحضرت احمدشاه
٣٦ ٥ جلوس سلیما نشاه در قند هار
۳۷ ۱ اطلاع سلیمانشاه از ورود شهزاده تیمور به صوب قندهار
٤١ ۱ نظریه عبدالله خان دیوان بیگی
٤٢ ۱۳ دوام سلطنت سلیما نشاه در تخت شا هی قند هار
٤٤ ۱ جلوس اعلیحضر ت تیمورشاه به سریر سلطنت
٤٥ ١٦ اجداد تیمور شاه
تاریخ تیمورشاه هفت «جلدا» رسید آقا ج خطاطان حبت علی ۱۳ رام ۲۳ ، ۷


صفحه سطر عنوان
٤٦ ٢٢ مادر اعلیحضرت تیمور شاه
٤٧ ١١ برادران تیمورشاه
٤٨ ١ ازواج تیمورشاه
٤٩ ١٩ اخلاف تیمور شاه
٥١ ٧ بنات تیمورشاه
٥٢ ١ معلم عسکری تیمور شاه
٥٤ ١٢ عفو خواهی برخوردار خان
٥٥ ٥ فرمان تیمور شاه بعنوان نصیرخان بلوچ
٥٦ ١ « « « سردارجهان خان
٥٧ ١٠ نقل دارالسلطنه از قندهار به کابل
٦٣ ١ اعزام برخوردار خان و پیردوست خان جانب بلخ
٦٤ ١٢ صدور فرمان اعلیحضرت تیمور شاه به عنوان شیخ
عبداللطیف خان
٦٩ ١٨ طرح حیلۀ عبد الخالق خان سدوزائی
٧١ ١٤ عدم اعتنای دیوان بیگی بمقابل استمداد مادر تیمورشاه
٧٩ ٨ عدم رسمیت حافظ شیر محمدخان درعهد تیمور شاه
٨٠ ١٠ سلب اعتبار سردار رحیمداد خان بارکزائی
وارتقای برادرش سردار پاینده خان
٨٤ ١٨ واقعۀ سوء قصد علیه تیمورشاه از طرف فیض الله خان خلیل
٨٧ ١٤ توجه اعلیحضرت تیمور شاه به طرف ملتان
٩٠ ١ يك حکایت تاریخی
٩١ ١ لشکر فرستادن اعلیحضرت تیمورشاه به طرف بهاولپور
٩٣ ١٤ خیال مزاوجت سردار کریم خان پوپلزائی و عواقب آن
٩٦ ١١ فرستاده شدن رقم شاهی از کابل بعنوان سردار جهانخان
ب


عنوان صفحه سطر
سرزنش شاه مرادبی حکمران بخارا ۹ ۹۸
فتنه آزاد خان صوبه دار کشمیر ۱۵ ۱۰۰
توجه خود اعلیحضرت تیمور شاه جانب کشمیر ۱ ١٠٤
دستگیر شدن آزاد خان ٦ ١٠٥
سرزنش سردار اسدالله خان قطاع الطريق ۲ ۱۰۷
بغاوت فتح الله خان یوسف زائی ۱ ۱۱۰
تشکیل کابینه اعلیحضرت تیمور شاه ۱ ۱۱۱
دوائر دربار اعلیحضرت تیمور شاه ۱ ۱۳۳
دیوان خاص [ دارالتحریر شاهی] ۹ ١٤٤
مصاحبان و ندیمان خاص تیمورشاه ۱ ١٤٦
نائب الحكومه ها و حکام عصر تیمور شاه ٤ ١٤٧
خوانین بزرگ و قائدین ملی عصر تیمورشاه ۱ ١٤٨
دفاتر دیوان اعلی ۱ ١٥٢
خط راهداری [پاسپورت] ۱۸ ١٥٣
عوائد دولت تیمورشاه ۱۲ ١٥٤
مصارف دولت تیمور شاه ۱ ١٥٦
اخذ مالیات و خراج سالانه عصر تیمور شاه ۱ ١٥٨
راتب عسکری عهد تیمورشاه ۱۲ ١٦٠
اندازه مواجب [ معاش] عسکری ٦ ١٦١
عنوان های رسمی مامورین ملکی عهد تیمور شاه ۱ ١٦٢
منصب لالاکی ۸ ١٦٣
نوع تقرر و تبدل حکام عصر تیمورشاه ۱۳ ١٦٤
القاب رسمی مامورین ملکی و نظامی عهد تیمورشاه ۱۰ ١٦٥
طریق حفظ امنیت راهای اطراف بلاد مملکت ۱۸ ١٦٦
میعاد معاش عساکر و مامورین تیمورشاه ۱ ١٦٨
مواجب مستمری مامورین ۱۳ ١٦٨


عنوان
صفحه
سطر
توجه اعليحضرت تیمورشاه در مورد محکمه مالیاتی
۱
۱۷۱
مستاجر
١٦
۱۷۲
قافله باشی
١٤
۱۷۰
نواختن نقاره بنام پادشاه
e
١٧٦
تعريف توغ و نقاره
۱۱
۱۷۷
طرز زندگانی اعليحضرت تیمورشاه
١٦
۱۷۸
تشریفات سلطنتی تیمور شاه
۲۱
۱۷۹
همنشینان تیمورشاه در محفل صرف طعام
٦
۱۸۰
مراحم اعليحضرت تیمورشاه در باره افراد لشکر
۱۷
۱۸۰
عادت اسپ سواری اعليحضرت تیمورشاه
١٨٢
صفات اعليحضرت تیمورشاه از نظر فریبر
۱۱
۱۸۳
تاریخ کوه نور و فخراج بی نظیر
۱
۱۸۰
عمرانات عصر اعلیحضرت تیمورشاه
۱
۱۹۰
ترقی صنایع نفیسه در عصر اعلیحضرت تیمور شاه
۱۸
۱۹۱
صنائع معمول « « « « «
۹
۱۹۲
نهضت های عالی اعلیحضرت تیمور شاه
۱
١٩٤
تحصیلات تیمور شاه
۱
۱۹۷
استعداد ادبی اعلیحضرت تیمور شاه
۱۱
۱۹۸
تذكرة شعراء معاصر اعلیحضرت تیمور شاه
٢٠٦
وفات اعلیحضرت تیمورشاه
۱
٢٣٦
مراسم فاتحه داری اعلیحضرت تیمور شاه
۱
۲۳۹
آرامگاه اعلیحضرت تیمور شاه
١٤
۲۳۹
سواد فرمانهای شاهان سد و زائی
۱
٢٤١
تاریخ وفات شاه محمود سدوزائی
۱
٢٤٦
سوانح وزیرشاه ولیخان اشرف الوزراء
۱
٢٤٩
فهرست ماخذ کتاب
۱
٢٥٦


تقسیم عمارات ارگ شاهی
تیمور شاه (یعنی بالاحصار کابل)

عصر اعلیحضرت تیمور شاه و دوره های سلطنت اخلاف او که در تشکیل امور
لشکری و کشوری فرق و مغایرتی از هم نداشته اند بلا شبهه تشکیل و تقسیم
عمارات عصر تیمورشاه را بطور عموم باستناد و اعتبار نقشهٔ تعمیر اشرف البلاد
[شهر احمد شاهی قندهار] که بهترین مأخذ تاریخ آنعصر است و با وصفی که
اکثر اسماً و اصطلاحات آنعصر در قسمت تشکیل کابینه و دوائر دربار و دیوان
اعلی و غیره از طرف ایننگارنده در عواقبش بهر فصل و باب این کتاب ایضاح
خواهد شد ولی از اینکه اغلب سطور و کلمات را از باعث تشتت مضامین در متن
صفحات حذف و از نشر آن خودداری خواهیم نمود لهذا قبل از آغاز کتاب
میخواهیم بصورت فهرست جداگانه و بطور علاوه بغرض استفادهٔ قارئین محترم
الصاق نمائیم تا از یکطرف به تشکیل عمومی عمارات و اصطلاحات و عهده ها
و عنوان های عسکری و ملکی آنوقت آشنا گردند و از طرف دیگر متن نقشه
را که برای اعتبار کتاب درج شده است اگر در صفحهٔ زینکگراف شده از
حیث علت مندرس بودن اصل کاغذ و تغییر فوتوگرافی خوبتر بمطالعهٔ آن موفق
نگردند عین نقل آنرا با ترجمه و تصریح بعض الفاظ و معرفی عدهٔ اشخاص قبلاً
ملاحظه نمایند تا ازین نقطهٔ نظر عمارات نقشهٔ شهر قندهار را که از داشتن
الفاظ و اصطلاحات و تشکیل ادارات عیناً به عصر اعلیحضرت تیمور شاه مطابق
بوده و مجموعهٔ خوبی پنداشته میشود طرف استفادهٔ متتبعين و ارباب ذوق
قرار گرفته و مباحث و مطالب کتاب تیمورشاه نیز که بامرام صحيح و توام
باین شواهد بزرگ بعمل آمده است در موقع مطالعه رویهمرفته بنظر دقت اوشان
مستند بشمار آید.
در عصر اعلیحضرت تیمورشاه عمارات ارگ شاهی [بالاحصار کابل] و ادارات
مامورین دولتی و اماکن خدمه و فعله به عناوین ذیل منقسم و معین بود:
(ع)


۱ : سرا پرده ـ [یعنی حرمسرا ]
۲ : دیوا نخانه اعلی ـ دیوان اعلی [وزات مالیه آنوقت]
۳ : خلوت : ـ [یعنی سلامخانه خاص ]
٤ : دفتر خانه خاص ـ [دار التحریر شاهی ]
ه : همیشه کشک : [یعنی پهره داران دائمی]
ه : کشک خانه : [پهره دار خانه عموم قصر شاهی . ]
٦ : دولت خانه : [خزانه عمومی]
۷ : شربت خانه .
۸ : عطار خانه ـ [یعنی دواخانه]
۹ : طباخ خانه :
۱۰ : خباز خانه :
۱۱ : قاپوچی خانه : [اطاق محافظین]
۱۲ : نقاره خانه :
۱۳ : قوشخانه : [مهمانخانه دولتی]
١٤ : قور خانه : [سلاح خانه]
١٥ : خیام خانه : [یعنی تحویلخانه کمپ ها وخیمه های سفری پاد شاهی]
تقسیم اطاقهای لوازم حربی عصر تیمور شاه
۱ : علم دار : [علم بردار] .
۲ : شهنگخانه [کمند توپخانه ]
۳ : جباخانه .
٤ : باروت خانه :
ه : توپخانه .
٦ : زنبورک خانه [توپ های کوچک ]
۷ : نجار خانه .
۸ : اسلحه سازی [شعبه تخنیک الات حرب]
۹ : نعلبند خانه
۱۰ : فیل خانه
۱۱ : شترخانه
۱۲ : قاطر خانه
۱۳ : طویله [مخصوص کمند اسپ]
« ۶ »


متن نقشه شهر احمد شاهی قندهار

از ینکه اصل ورق قلمی شدۀ نقشۀ شهر احمدشاهی قندهار پس از [۱۹۹] سال بدست استفادۀ ما رسیده است اکثر اسماً و عبارات متن نقشه از قدامت کاغذ بخوبی خوانده نمی شود لهذا برای شناخت رجالی که اسماً ایشان در نقشۀ مرتبۀ شهر قندهار نوشته و خانه ها و گذر ها بنام هريك از اشخاص و اقوام قبایلی قندهار تعیین و تحدید شده است عین عبارات او را نقل و بغرض تسهیل مطالعه بطور ذیل می پردازم [۱]
شروع از طرف شرق شمال :

سطر بیرون نقشه که در کنار شهر واقع است :
۱: دسته اندری .
۲: دسته صافی- تره کی .
۳: بردرانی توابع پشاور .
٤: علی خیلی :
٥: جزایر چیان خراسانی
٦: دسته هوتکی :
۷: دسته نور زائی :
۸: دستۀ غلجائی سلیمان خیل .
۹: دسته بابکرزائی و غلزائی
۱۰: دسته اچکزا ئیان
۱۱: دسته همیشه کشك و با میزائی [پهره داران دائمی از قوم با میزائی عشیره از قوم فوفلزائی]
۱۲: دسته توخی

[۱] متن نقشه در تقسیم اطاقهای قصر شاهی تیمورشاه باستناد همین نقشه تذکار یافته است
« ز »


دسته قریشی ۱۳:
دسته علی زائی ١٤:
دسته پوپلزائی ١٥:
دسته الکو از ائی ١٦:
دسته بنگشی ١٧:
ختك ١٨:
کنری ١٩:
برکی ٢٠:
تر کلانی ٢١:
دسته خراسانی جدید ٢٢:
باشقولان ٢٣:
اورنگ زیب خان ٢٤:
کریم خان پوپلزائی [ پسر اعظم سردار جهان خان ] ٢٥:
بینی ٢٦:
جزائر چی [ محافظ جزائر ] ٢٧:
سطر داخلی کنار نقشه :
شروع از طرف شرق شمال :
١: توپخانه :
٢: مدد خان وقرا ولان [مددخان اسحق زائی ]
٣: دسته جوان شیر .
٤: شهداد خان وجمعه خان .
٥: یساول وریکا و جارچی وچاوش .
٦: ضبط بیگی :
٧: شاطر خانه :
( ح )


۸: مستوفی الممالك و وکیل الدوله: [سردار عبدالله خان فو فلزائی]
ملقب به دیوان بیگی .
۹: دسته احمد خان :
۱۰: دسته خلیل خان :
۱۱: دسته بنیاد خان :
۱۲: محمد عطا خان و میر صفی الله خان و محسن خان و میر زا خا ن و غیره
غلامان کابلی :
۱۳: دسته میرزا کلان خان :
١٤: غلا مان تحت پاینده خان بار كزائى [ثم ملقب به سر افراز خان]
١٥: دسته خد ....
١٦: دسته دلاور خان : [اسحق زائی ]
۱۷: دسته ملا عیسی خان :
۱۸: دسته نشان خان [بن سردار جهانخان ]
۱۹: غلامان قورت تحت علم خان فوفلزائى [ ايشيك اقاسی عصر تیمورشاه
ثم و كيل الدوله ]
۲۰: غلامان .....
۲۱: دسته ....... غلامان قلماق و غیره اقوام قزلباش که
۲۲: دسته ........ ۱۲ هزار نفر ایشان را اعلیحضرت احمد شاه
۲۳: دسته ....... از ایران با خود آورده بود.
٢٤: غلامان ......
٢٥: خزانه
٢٦: اکبر خان
۲۷: نجار خانه
۲۸: بارود خانه

(ط)


۲۹ : کجاوه خانه :
۳۰ : نعلبند خانه .
۳۱ : وفادارخان [ فتح الله خان سدوزائی پدر رحمت الله خان ]
۳۲ : قاپوچیان
۳۳ : نقاره خانه
٣٤ : فاضل خان و نسا قاچیان تحت او [سر مامور و یا قوما ندان امنیه
باعملۀ پولیس ]
٣٥ : چپا خانه :
٣٦ : شهنگخانه :
چند اسمی که بطرف شمال و جنوب نقشه در بین هر دو سطر کنار نقشه
مرقوم میبا شد عبارت از اسماء ذیل اند طرف راست :
۱ : قاطر خانه ۲ طویله
طرف چپ:
۱ : عطار خانه :
۲ : شربت خانه : ٥: يك اسم چنین نوشته است [ چوح خانه ] فهمیده نشد:
۳ : طباخ خانه ٦: فیل خانه :
٤: خباز خانه ٧: علم دار

توضیح : طول نقشه ٦٥ سانتی عرض ٥٥ سانتی کاغذ زرد ابریشمی
نوشته ها به مرکب سیاه جداول به رنگ سرخ سنه و مهر
و امضاء ندارد وعلاوتاً تجدیدات را به كز شاه و معمار معمول آنوقته نیز نشان
نمی دهد محض قسمت های شهر را [ به فکر اعلیحضرت احمدشاه غازی که
اتحاد اقوام را میخواست ] بلا تفاوت تعيين وتقسیم بدارد ترتیب نموده است
یعنی این نقشه را نه تنها اساس شهر قندهار بلکه اساس وحدت ملی در افغانستان
بنیاد گذار گذاشته است که ایندم ازان اشخاص جز نام نشانی بنظر نمیرسد .

از دیده زمانه روان است جوی خون ای دیدۀ زمانه بگو تا چه دیدۀ
دی ،


بسم الله الرحمن الرحیم
آغاز گفتار
حضرت خالق متعال را شکر گزار بوده وسپاس میگویم تا در سایة رأفت ومراحم مخصوص شهریار معارف پرور افغانستان اعلیحضرت المتوکل علی الله محمد ظاهر شاه ایده الله بنصره که به سنن باستانی کشور علاقه دارند ورحمات شبانروزی والا حضرت سردار محمد داود خان صدراعظم که از اثر توجه بهی خواهانه وافکار عالی شان مطبوعات وطن بتوسعة شعب نشراتی وتورید دستگاههای بزرگ طباعتی موفق شد، و در اثر قدردانی یکه دربارة سلاطین بزرگ وسائر اسلاف نامور وطن داشته وهمگیان را برای بجاآوردن حقوق گذشتگان تشویق میکنند و تربیة فکری وعملی میفرماید این حقیر به نوشتن کتاب تیمور شاه درانی سدوزائی که مجموعة داستانهای حماسی وکنایة وقائع تاریخی شهریار موصوف وتذکرة احوال مدنی شهزادگان نامی ومعاصرین نامور آن است نظر بذوق مفرطی که در تاریخ کشور عزیز افغانستان عموماً وبدربرههای سلاطین آن خصوصاً بخاطر دارم بجمع آوری يك سلسله مضامین متعلق آن عصر باستناد بعض فرمانها و مدارك خطی که به مهر وامضای رجال رسمی وعالی رتبة آن عصر پر افتخار در دست است و با معاونت آثار مطبوع وقلمی کتب تواريخ وحكايات محقق استماعی که به یافتن موقع مساعد توسعة مطبوعات موفق آمده ام خواستم این اثر را هدیة انظار علاقمندان تاریخ این سر زمین کرده و اظهار نظر خودم را درین باب توضيح وتقديم بدارم :
از ادوار پر افتخار جهان گشایان بزرگ و شهریاران نامی کشور عزیز افغانستان کتب ورسائل بسیاری به هر زبان تالیف گشته است و مؤرخین


داخلی و معاصرها عموماً و بالخاصه فاضل دانشمند احمد علی کهزاد آمر انجمن تاریخ بیشتر از همه در حسن مطالب و بیان حوادث و اظهار حقائق و تعریف شخصیت های مهم این سرزمین کنجکاوی بلیغ و کوشش های بیدریغی نموده اند اما از اینکه عصر سدوزائی نزد مردم از حیث کلیات بسی مشهور و از حیث جزئیات تاحدی مجهول است که امروز در تاریخ وطن عزیز از وقائع عصر سدوزائی و تشکیلات اداری شان ما بطور عنوان اسم می بریم که اگر دربارۀ متن وقائع و شناخت حقیقی هر شخص از امراء آن عهد تتبعی بنمائیم یقین که شرح احوال و وقائع متعلق به چندین کتاب ضخیم برسد و این نکته قابل اعتنا را فراموش ننمائیم که از کثرت داستان سرایی هم گوهر مقصود بر نمی آید تا از اظهار حقیقت و قضاوت صحیح و انصاف کار نگرفته و در نگارش تاریخ وطن دست بکار نزنیم زیرا که در کلیۀ واقعات دقت تام ضرور و به زاویه های گم گشته روشنی اندازی زیادی بکار است ، تا از پارچه های مستند و کتیبه های تاریخی و دیوانهای اشعار قلمی و یا لاخره ضبطیه های منقول سینه بسینۀ مردان معمر احتیاج تاریخی دو صد ساله را بطور مفصل و محقق رفع نمائیم این عقدۀ مهم اخلاقی و عدالت ایمانی را در برابر حقوق رجال سلف و آمال ابنای وطن حل نتوانسته و آرزویی را که مدنظر همۀ فرزندان قدردان امروز و نسل های ما بعد افغان است نمی توان برآورد .
ازین لحاظ در قسمت ایجاد مطالب عمده بیشتر از کتب تواریخ عصر سدوزائی بدریافت اسناد خطی و اشعار شاعران معاصر آن عصر کوشیده و بمفاد آن باین نهج پی بردم که برای دریافت و اکمال تاریخ عصر سدوزائی کتب مطبوع و قلمی بصورت وافی و حقیقی تاحال بدست نیست و بدسترس استفاده همگان گذاشته نشده است آنچه مرقوم و موجود است خواننده را از حیث سبک تاریخ نویسی قدیم و پهلو های افراط و تفریط و اوصاف بیجا که در شرق عموماً رواج دارد و بالخاصه جنبه های خصومت قبیله ای افغانستان
« ۲ »


که بسی نامها از سطور صفحات تاریخ حذف شده است خواننده را زودتر
بمطلب نمیرساند و علاوةً بمقتضيات شخصی مؤرخان گذشته که مدعای خویش را
در پیش گرفته اند و رجال نامور را در ضمن معاملات مملکتین ووقایع خونین
حیات عسکری اسم برده اند که از شرح احوال مدنی و مراتب علمی و ادبی
وخدمات کشوری و ارزش اجتماعی هر شخص و معرفی نام پدر وقومیت وسکونت
هر يك فاقد است و از آنهمه مضامینی که کتب خودرا باوصاف زاید بی نیاز
کردا نیده اند در تاریخ عصری ومدنی امروز سرمطابق نداشته و ملال خاطر
همگان را بار می آورد .
ازینجاست که بسی شخصیتهای مهم عرفانی و کشوری از عدم التفات
مؤر خان متعصب گمنام شده و از کار نامهای اوشان بی خبر مانده ایم
که امروز جز اسناد خطی سلاطین واقوال شعراء معاصر آنها برای معرفی
هر يك از گذشتگان هیچ اثر خویترى باقی نیست . لهذا با وصف همه مشکلات
و گرفتاری های پی در پی جزئی معلوماتی را که در عصر سدوزائی داشته
و دارم در سلک نوشته مختصر آوردم و از زحمت خود درین ره اند یشه ای
نکردم تا شاید که بعنایت ایزد توانا اين يك اندازه معلوماتی را که از هر طرف
فراهم آورده ام بغرض معاونت قلمی بتاریخ وطن بصورت کتابی باین عنوان
و بدون دخالت کدام غرض شخصی درمنصه طبع ونشر بگذارم و بیشتر ازذکر
وقائع خونین چنانچه خاصهٔ مؤرخان گذشته بود گذشته و بشرح احوال
مدنی و تشکیلات اداری و اوضاع اخلاقی وصفات ادبی آنها بپردازم وخوبتر
قصه کردم تا در ضمن نوشتهای مختصر خود بهراسمی که برخورم حتی المقدور
دریافت کنم که بتمام معنی جزئیات سوانح اشخاص را با سجع های مهر واسم
اجداد ایشان باثبات رسانیده و روح مردمان بینامی که باهمه اوصاف عالم فاتح
شاعر مصلح و مفکر در گذشته انداز سطور این صفحات خشنود گردانم
انشاء الله تعالى
قلعة دیوان بیگی چهار دهی کابل عزيز الدين فو فلزائی
« ۳ »


فصل (١)
اظهار نظر مؤلف
و
تعريف مأخذ این کتاب

در تاریخ معاصر افغانستان مؤرخین اجنبی کتب ورسایل زیادی
نوشته اند که از حیث بیگانگی و بی خبری از موضوعات داخلی و بیگانه
بودن از عرق ونژاد افغان مطالب غرض آلودشان که در هر قسمت مقاصد خود
را پیش بر ده اند وبطور ضمنی از وقایع افغا نستان اسم می برند مسلم است
که غالباً در نوشته های آنها سطور صحیح و جملات قابل اعتنا حذف شده و کلمات
غرض آمیز و الفاظ غیر محقق برای منافع ایشان جا داده شده است و رویهمرفته
نگارش مؤرخین اجنبی از نظر سیاست از هرامما خوب نمایندگی نمیکند و کتب
تواریخی هم که در خود افغانستان نوشته شده غالباً در اثر بی توجهی اشخاص
و تقالیب زمان از بین رفته ر اغلب نسخ قلمی تواریخ از افغا نستان خارج
شده و بدست غیر افتاده است که در یافت آنها کا ریست مشکل و آنچیزی هم
که بداخل خاک موجود است تا هنوز طوریکه شاید و باید در محضر استفاده
نویسندگان عصر گذاشته نشده است و از حیث عدم رسایل مطبو عاتی بطبع
نرسیده و بلکه نسخه های قلمی آن در کتابخانهای شخصی محفوظ و
منحصر بشخص است که استفاده و مطالعه از آن نیز امریست دشوار
و باوصف چیزیکه بنظر میرسد همه بسبک نویسندگی قدیم با عبارات پرپیچ
و تاب و بی نیاز از اوصاف يك شخص میباشد که اگر انسان روح مطالب
را از صفحات باطل و کلمات زاید بر کشا ند بطور يقين از يك كتاب
« ٤ »


بجز چند محیطه ای برون نمی آید و از اینکه از آغاز عصر سدوزائی ۲۱۲ سال
سپری میشود اختلافها و شنید گیهای خانوادگی که بطور ضبطیه در فامیلهای
معتبرین آنعصر تا هنوز باقیمانده است نظر بتاثرات اقتضای ایام و تکالیب
زمان از خواطر فراموش شدنی و غالباً فراموش شده است و در تاریخ معاصر
افغانستان عصر سدوزائی خیلی تاریک بنظر میرسد بناء بتعریف هریـک
از مآخذینکه در وطن عزیز ما مد نظر همگان است بقدری تفصیلات لازم
پرداخته میشود.
سراج التواریخ
کتابیست که چهل سال قبل در اثر توجه و تاریخ پسندی شهریار فقید
اعلیحضرت سراج الملة و الدین امیر حبیب الله خان شهید نظر بذوق عالی ایشان
که بهترین نمونه قدر دانی در بارۀ گذشتگان افغانی از خود بیادگار
گذاشته اند بوسیلهٔ ملافیض محمد خان محرر سراج الاخبار افغانیه تالیف و در
مطبعهٔ حروفی دارالسلطنه کابل در سنه [۱۳۳۱] قمری بطبع رسیده است
و جلد اول آن از آغاز جلوس اعلیحضرت احمد شاه غازی به بعد بحث میکند ،
این کتاب بنسبت سائر کتب خارجی و داخلی مفصل و مرتب بوده و نظر
بتازگی طرز نگارش خود خوبتر از دگران خواننده را راهنمائی میکند
ولی قسمتهای زیاد تر وقایع عصر سدوزائی را باعتبار امور وطنی از صفحات
تاریخ سلطانی مؤلف سلطان محمد خان خالص و تاریخ احمدی مؤلف منشی
عبدالکریم خان اقتباس میکند و مؤلف سراج التواریخ بدون جزئی تغییرات
مطالب کتب متذکره را با ازدیاد انشاء بپردازی عصری مینگارد اما
ازینکه سلطان محمد خان خالص و یا صاحب تاریخ احمدی و غیرهم نیز
اطلاعات را طوریکه شنیده اند نگاشته و باعدم اعلام شواهد موثوق در هر
فصل و باب باختصار مضامین متعلق نیز پرداخته اند و مؤلف سراج التواریخ
در رفع بعضی اشتباهات از سبب اعتبار مضامین کمتر قضاوت کرده و بلحاظ


رفع طوالت سطور زاید بمعرفی هر شخص در هر فصل و باب باختصار حکایات
متعلقه پرداخته است : و امروز که احتیاج معاصران قدردان و تاریخ دوست
از شنیدن کیفیت رویداد های تاریخ معاصر بیشتر بشناختن رجال فرهنگی
و اداری و موفقیتهای اوشان و تعیین سنوات حس میشود و علاوه بر خدمات
عسکری از امور مهم کشوری و اداری و عرفانی و عمرانی آن عصر میخواهند
معلوماتی داشته باشند و اشخاص را بشناسند، پس طرز نگارش کتب تواریخ
گذشته که بیشتر شرح وقایع خونین طرف ذوق ایشان واقع بوده برای
ازدیاد معلومات مدنی کافی نیست و محذوفات اسماء صاحب منصبان بزرگ
و اختصارات مضامین سراج التواریخ و تاریخ سلطانی و امثالهم در بدست آوردن
مطالب عمده و معرفی شخصیتهای مهم عرفانی و اداری علتی داشته که به
قناعت قارئین محترم عند الموقع دلایل ذیل را عرض پرداز میگردم :
نظر باینکه سراج التواریخ در اثر ذوق عالی اعلیحضرت سراج الملة و الدین
امیر حبیب الله خان شهید به تعجیل تالیف شده و بطبع رسیده است از حیث
قدردانی آن پادشاه جنت آرامگاه که درباره قدیمان و سلاطین سلف
افغانی بکار برده اند خیلی قابل احترام میباشد ولی از سبب عدم وسایل
طباعتی و ادراک ماخذ تاریخی که دران وقت کمتر وجود داشته است و ازینکه
اجمال واقعات یکصد و پنجاه ساله کشور عزیز افغانستان (آریانا) مد نظر
بوده تدوین کیفیت رویداد های تاریخی در هر قسمت بحجم سراج التواریخ
چنان می افزود که از حیث مصروفیت مؤلف و مصحح وعدم وسایل کافی
طباعتی آنوقت مقتضی شرح و تفصیل بیشتری بوده و به زودترین فرصت
نمی توانست تکمیل شود ولی اگر نیک دقت کنیم هر عصر سلطنت طبعاً به
چند کتاب ضخیم محتاج است وعلی الرغم در کتابیکه از چند عصر بحث
شده باشد صفحات سراج التواریخ در خور تقدیر ومؤلف آن سزای آفرین
است چه تمام زوایای تاریک و داستانهای پر افتخار ادوار گذشته این
« ۱ »


سر زمین را در رشته تحریر آوردن کاریست مشکل. بنا بران وظیفه اخلاقی
نویسندگان امروز وطن است که برای روشن ساختن واقعات و نگارش
سوانح مردان بزرگ حتي المقدور کوشیده و شخصیت هائی را که با تمام
فضایل و خصایل پسندیده شان فراموش کرده ایم مجدداً با اسماء و سر گذشت های
تاریخی شان با ابنای امروز و نسل های ما بعد وطن بدون افراط و تفریط
و اظهار تعصب معرفی بدارند.
تتمت البیان فی تاریخ الافغان: اثر علامه حضرت سید جمال الدین افغان که
بزبان عربی نوشته و طبع اول آن در ۱۹۲ صفحه به تصحیح و اهتمام علی
یوسف الكريدلى صاحب و محرر جريده العلم العثمانی در مطبعه
[الموسوعات بباب الخلق] در مصر طبع شده و بتاریخ ۱۳ شوال ۱۳۱۸ هجری
با تمام رسیده است: با وصف زبان شیوابیان و خامه در افشان آن علامه
زمان چون وقایع افغانستان را از عهد هوتکیها ببعد بيك نظر نوشته اند
و از یثیکه خیلی مختصر است تمامی چگونگیها را نمی توان از ان سراغ
کرد حضرت علامه تنها از عروج طایفه افغان و دوره های سلاطین این سر
زمین اسم برده اند و تفصیلات وقایع هر عصر مرغوب خاطر و مرام کتاب
اوشان نبوده تنها تاریخ جلوس و تاریخ فوت وعزل ونسب هريك از
سلاطین را باختصار کلمات نگاشته اند و از خواص قبیله ای افغانستان و
رسوم و رواج آن بحث میکنند و مرام اثر حضرت سید را با همان منظور
نظر حکیمانه خود شان که اوضاع سر زمین کشور عزیز افغانستان را
بمحيط مصر معرفی کردن میخواستند قدر نموده و از ينكه برای ادراك
امور تاریخی وطن يك ماء خذ معقول و مستمند پنداشته میشود خیلی احترام
مینمائیم:
مجمل التواریخ زندیه: پس از نادر بقلم میرزا ابوالحسن نام ابن محمد امین
گلستانه ایرانی نوشته شده است و رویدادهای عصر اعلیحضرت احمد شاه
« ۷ »


غازی را از زمان جلوس آن الی ١١٩٥ قمری که سال دهم سلطنت اعلیحضرت
تیمور شاه است حاوی میباشد این کتاب در همان عصر نوشته شده است و
میرزا ابوالحسن وقایع داخلی افغانستان را بدون کم و کیف مینگارد
اما طرز عبارت آرایی او در اکثر حصص از حیث تعصب شخصی مؤرخ و
سیاست عصر خیلی زشت و دلخراش واقع گردیده است و اغلاط قصدی در
آن دیده میشود که اگر انسان مطلب را حفظ و عبارات ركيك را تصحيح
نماید انصافاً که مطالب داخلی افغانستان را به تحقیق نگاشته است
در همه حال مطالعه کتاب مذکور از لحاظ صحت مطلب دلچسپ و از زشتی
الفاظ قدری ملال آور ست منگر نویسندۀ مذکور در خلال احوال متعلقه
افغانستان وقایع تخت نشینی اعلیحضرت تیمورشاه را بطوریکه از اختلاطهای
خانوادگی شنیده و میشنوم نوشته این محمد امین را کامل موافق و مطابق
دریافتم و آنچه از ان کتاب اقتباس شده است در مواقع لازمه این کتاب در
هر فصل عليحده باسم کتاب و صفحه و سطر آن اشاره کرده ایم :
تاریخ افغانستان : اثر شهزاده علیقلی میرزا اعتماد السلطنة
ایرانی اثر جامع و مفیدی میباشد که از لحاظ تفصیل و تحقیق رویدادهای
عصر سدوزائی قابل ستایش و از حیث طرز تحریر به مجمل التواریخ
میرزا ابوالحسن شباهت میرساند .
سیر المتاخرين : اثر میر غلام حسین طباطبائی طبع هند و مورخ
موصوف تاریخ ختم کتاب خود را - ١١٩٥ قمری مینویسد و در ضمن
واقعات هند جسته جسته از اردو کشیهای اعلیحضرت احمد شاه غازی
در آن سر زمین مینویسد ولی چیز عجیبتری که در صفحات سير المتاخرين
به مطالعه پیوست اینست که در معاملات طایفه سکهان آنجا طرفداری خود
را با اعلیحضرت احمدشاه غازی بافراط نشان میدهد ولی در معاملات دیگری
که متعلق به سلاطین وزعمای اسلامی هند است در هر قسمت اظهار تفریط میکند
یعنی نویسندۀ سیر المتاخرین از اوضاع افغانها در برابر رجال مقیم آنجا نظریات

« ۸ »

تاریخ تیمور شاه (ب) قادرعلی ج عزیز الدین د احمد علی ن رجب علی تعداد طبع (٧٠٠٠) ٢٢ ٫ ٩ ٫ ٢


خوبی نشان نداده ووضع عادلانه را از دست میدهد منکر از نگارش او حقایق بدست
می آید و در اثر حکمیت مطالعه کننده - طور جمعی محذوف قرار داده میشود .
دپشتنو تاریخ : اثر جناب اترییل قاضی عطاء الله خان سابق وزیر زراعت
سرحد که کتابی باین عنوان نگاشته و از زمان هوتکی و سدوزائی و محمدزائی
بحث میکند نگارش موصوف از حيث عدم افراط و تفريط و از ینکه تمامی
اطلاعات را با تعیین سنوات و مستند باسناد ماخذ صحیح مینگارد قابل
احترام است و کتاب مو صوف تازه بطبع رسیده و در شرح احوال شاهان
معظم سدو زائی در هیچ قسمت دریغ نکرده و اگر چه مختصر مینگارد ولی
هر جمله او مصدر و مولد يك داستان میتواند بشود و در همه موارد بی غرضانه
قلم فرسایی کرده وجنبهٔ طرف نداشته و احدی را به تعظیم و تحقیر بی جا یاد نکرده
است ازین نقطه نظر اثر مستند او را بیشتر تقدیر و بخوا نندگان محترم معرفی میدارم.
خورشید جهان : اثر شیر محمد خان گنداپوری طبع هند نیز از احوال
اعلیحضرت احمدشاه و اعلیحضرت تیمورشاه و سردار معظم سردار جهان خان
ایوب زا یی پوپلزایی در ان سرزمین بحث میکند و اگرچه تمامی کیفیات
متعلقه را مفصل نگاشته است ولی در زمره ماخذ تاریخ معاصر افغا نستان
يك ماخذ صحیح قرار داده میشود. مراد از نگارش ومعرفی چند ماخذ فوق این
است که مؤرخین گذشته بجز واقعا ت خونین در هیچ قسمت تاریخ
التفاتی نکرده اند یعنی شخصی که هر قدر رتبهٔ بزرگ داشته و بخدمات
کشوری لا ثا نی بوده اسم ان بکلی حذف شده است و عالمان وفاضلان و
صنعتگران ماهر آنوقت را طوری ممکنست شناخت که در یکی از احوال حربی
آ نوقت حصه ای داشته باشد و یا از سلسله نوادهای هر يك سراغی شود و الا طوری
که گفته شددریافت اسماءرجال قابل قدر و ترتیب تاریخ مدنی ادوار گذشته
سلاطین افغانی مشکل است وقصوری که از مؤرخان گذشته بیادگار ایشان
میراث مانده است همین عدم اعتنای امور کشوری دوره های سلاطین افغانی
است که از تذکار ادوار پر عظمت و افتخار عصر سدو زا یی کمتر علایمی
بنظر رسیده است و از آثار پدیدار نظر ایشان استفاده ای نمی تواند بشود.

« 1 »


فصل (٢)
تشریح اسماء عبدالله خان ها
در عهد سدوزائی و محمد زائی
برای اینکه مطالعین تاریخ همیشه بچند اسم عبدالله خان بر میخورند
و غالباً اسم عبدالله خان ها مورد اشتباه واقع میشوند ازین لحاظ مقدم دانستم
که اسماء عبدالله خان ها را باعناوین رسمی وحتی سجه های مهر ایشان معرفی
بدارم که هر یک بکدام عنوان و در کدام عصر حیات داشته اند اينک
يک اندازه معلوماتی را که با سم چند عبدالله خان مشهور عصر سدوزائی
و محمد زائی بدست است بغرض تدقیق و تمییز اسماً آنها وقناعت قارئین محترم
در آغاز کتاب می پردازم تا در ضمن مطالعه به بعضی اشتباهات جزئی متصادف
نگردند:
١ : عبدالله خان اردو باشی .
٢ : عبدالله خان امير لشکر و یا لشکر باشی .
٣ : عبدالله خان حاکم شهر سرهند .
٤ : عبدالله خان عضد دربار .
٥ : عبدالله خان ايشيک اقاسی .
٦ : عبدالله خان دیوان بیگی - مستوفى الممالک و وکیل الدوله
در عهد احمد شاه كبير .
٧ : عبدالله خان وکيل الدوله - در عهد تیمور شاه .
بهفت عنوان فوق همين يك شخص بوده از قوم ايوب زائی فوفلزانى
بن علی محمد خان بن سلیم خان بن مقيم خان بن آکونیکه
« ۱۰ »


بن ایوب که در عهد اعلیحضرت احمد شاه بابا و اعلیحضرت تیمورشاه
می زیسته چنانیکه شرح احوال آن مرحوم در قوم شده و نیز بعضی رقم
شده می آیند این شخص از سنه ۱۱۶۱ قمری الی ۱۲۰۱ آن عهده های هفت
گانه را بسر برده است و قبل از آن از جمله یساولان نادری بود که به
معیت اعلیحضرت احمد شاه کبیر در ایران اقامت داشت :
عبارت مهرش در عهد احمد شاه این بود [لا اله الا الله الملک الحق المبین
عبده عبد الله ]
عبدالله خان قاضی: در عهد اعلیحضرت احمد شاه بابای غازی در محکمه
شهر کابل قاضی بوده و این اسم از يك قباله آن عصر با سجع مهر آن
ظاهر شده است که معلومات بیشتر را در باره او در ذکر حکومت شهزاده
داراب پسر اعلیحضرت احمد شاه در شهر کابل نوشته ام :
۹: خواجه عبدالله خان: معروف به كوچك [خرد] بن نواب عبدالصمدخان
سیف الدوله قوم محمد زائی . زمانیکه اعلیحضرت احمد شاه غازی
در سنه ١١٦٥ قمری عازم فتح کشمیر و پنجاب وسند شده و باستقامت غزنی
و کابل راه بر گرفت قوماندان بزرگ افواج اعزامی آنوقت همانا
سردار عبدالله خان پوپل زائی ایشیک اقاسی بود و وقتیکه سردار عبد الله خان
پوپل زائی کشمیر را فتح و تحویل گرفت عبدالله خان بن نواب عبدا لصمدخان
را بحيث نایب الحکومه کشمیر مقرر کرد و سکجیون مل هندوی کابلی
را مستوفی کشمیر مقرر ساخت اهالی کشمیر بمقابل بزرگی عبدالله خان
پو پل زائی که آنوقت مکرر رتبه امارت لشکر داشت این عبدالله خان
بن نواب عبدالصمد خان محمد زائی را برای رفع اشتباه بنام کوچک
[خرد] یاد میکردند یعنی عبدالله خان نایب الحکومه کشمیر
سوای عبد الله خان پو پل زائی فاتح کشمیر است:
« ۱۱ »


۱۰ : عبدالله خان پسر علی محمد خان رو هیله یکی از معتمدان قمر الدین خان
وزیر الممالک دولت کور گانیه : وقتی که نواب قمر الدین خان در جنگ
سرهند از گلوله توپ لشکر احمد شاه بابای درانی که بخیمۀ اقامتگاه
او اصابت کرد و بقتل رسید این عبد الله خان روهیله اموال او را بمعیت
برادر خود فیض الله خان میخواست بجای دیگری نقل دهد ولی در عرض
راه لشکریان دلیر احمد شاه درانی اموال و اثقال او را با خودش دستگیر
کردند اعیحضرت احمد شاه غازی اموال بیشمار او را امر ضبط داده
و خودش را نظر به وابستگی که با حافظ رحمت خان و دوندی خان داشت
و علاوه از روی حلم طبیعی خود عبدالله خان روهیله را معاف گردانید و این
عبدالله خان پسر علی محمد خان از ناموران دولت کورگانی و معتمد علیه
نواب قمر الدین خان وزیر الممالک بود و ازین تصادف عجیب که اسم و والد
او با سردار عبدالله خان پوپلزائی قندهاری تمییز نداشت مؤرخان هند با اعتبار
نوشته صاحب خزانۀ عامره و بعده سیر المتاخرین در فتح پانی پت عبد الله خان
قندهاری را بنام رو هیلهٔ مذکور نوشته اند و باین سهو مورخان هند
مؤرخان افغانی مشتبه شده و در معامله پانی پت عبدالله خان قندهاری پوپلزائی
را روهیله نگاشته اند :
۱۱ : عبد الله خان الکوزایی : ملقب به مخلص الدوله در مین حاکم کشمیر
در عصر اعلیحضرت شاه زمان حیات و این رسمت را داشت که بعضاً
حاکم کشمیر و اخیراً در بالاحصار حبس بوده و در زمره حکام شاه زمان
اسم او در ماخذ قید است :
۱۲ : عبد الله خان ملقب به جان نثار خان : حاکم و امیر دار السلطنه
کابل و در عهد اعیحضرت شاهزمان میزیسته سجع مهر آن جان نثار خان این بود
بود عبدالله در عهد شه گردون سریر   جان نثار از رتبۀ مختار کاری شد امیر
سجع مهر این شخص در دو پارچه کاغذ آن عصر بدست ما تا هنوز موجود
است که باسم محمد امیر خان پسر دو مین عبد الله خان وکیل الدوله مرحوم
مرقوم شده است : و علاوه در يك فرمان اعلیحضرت شاه زمان که برای
« ۱۲ »


محمد علم خان وكيل الدوله آن عهد نوشته است نیز باسم او معنون است :
۱۳ :عبدالله خان نور زائی: قند هاری شخص دیگری سوای اشخاص
فوق است او نیز د عصر اعلیحضرت شاه زمان و اعلیحضرت شاه شجاع می زیسته
ووقتی که شهزاده قیصر پسر اعلیحضرت شاه زمان بحکومت قند هار قیام
داشت این عبدالله خان نور زائی در قندهار به نیابت او برقرار بود چنانچه
در وقایع عسکری آنوقت نیز اسم او در ماخذ قید است وعبدالله خان نور زائی
يك تن از زعماء ملی آ نوقت بشمار میر فت :
١٤ عبدالله خان اچکزائی : از مجا هدین معروف افغانی که در جنگ های
افغان و انگلیس مشاركت داشته است و درجنگ بی بی مهرو در کابل
حین حمله بچهاونی انگلیسی شیر پور در حالیکه از دسته قوا ی ملی قیادت
میکرد بتاریخ ۱۳ نوامبر مطابق ۲۷ رمضان ١٢٥٧ شهید شد و این
عبدالله خان اچکزائی مجاهد ملی در قلعهٔ سرخ چهاردهی مدفون است .
١٥ سردار عبدالله خان توخی : معاصر ا علیحضر ت ا میر شیر علی خان و
امیر عبدالرحمن خان وامیر حبیب الله خان شهید که يك تن از معززین
قومی افغانستان بوده و در قرب آن اعصار حیات دا شت این شخص پسر
خواندهٔ ضیاء الملةوالدین امیر عبدالرحمن خان مر حوم نیز بود و در عهد
اعلحضرت امیر حبیب الله خان شهید نائب الحکومه مزارشریف مقرر بوده در
هنگام نائب الحکومتی خود به مزارشریف فوت شد،ودر آنجا مدفون است :
١٦ عبد الله خان ولیعهد : مشهور به سر دار عبد الله خان : فر ز ند
اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم که بتاریخ غره شوال المکرم [روز عید فطر]
در سنه ۱۲۹۰ قمری نظار بخواهش اعاظم طبقات ملت افغانستان از حضور
پدر مهربان خود امیر شیر علی خان مرحوم رتبه ولایتعهدی حاصل کرد
و این شهزاده ناکام در ظرف شش سال ولا یتعهدی در اوقات تفریح در فرزه
کوهدامن کابل در شب۱۷ماـ شعبان سنه ١٢٩٥ قمری به عمر هفده سالگی وفات
ودر حرم باغ کابل [حال مشهور به باغ نقیب صاحب ]مدفون گشت :
« ١٢ »


حکومت شهزاده داراب در شهر کابل
و معرفی سردار قلندر خان
طوریکه گفته شد در سالهای اخیر زندگی اعلیحضرت احمد شاه غازی
يك پسر آن پادشاه مغفور محمد داراب اسم داشت وحا كم شهر کا بل بود
قاضی محكمه آن ملا عبد الله بود که پسر او ابو الفضل اسم دا شت مفتی
محكمه آن عصر شاه بیگ نا م داشت وسر دار قلند ر خا ن پو فلز ائی
که يك تن از اعاظم عصر اعلیحضرت احمد شاه بشمار میرفت و شخصی بود که
اولین بار از حضور اعلیحضرت احمد شاه غازی بحيث سفير و يانما يندۀ فوق العاده
بدر بارشهنشاه مغولی فرستاده شده وزماني هم از حضور اعلیحضرت احمد شاه
غازی برای تقسیم اراضی حکومتی مثل نواحی شکارپور وارغنداب و خا كريز
وغير ه که قبلاً بصورت مكا فات برا ی طائفه درانی در تحت نظارت
شخص دیگری تقسیم و تحدید شده بود مقرر شد چه در اثر نا راستی ممیز
گذ شته که بیشتر بنفع طايقۀ فوفلزایی کوشیده بود آواز شکا یت قوم
بار کزایی بلند گردید سپس همین سردار قلندر خان فوفلزایی بغرض تقسیم
عادلانه بین فوفلزایی و بار کزایی مقرر گردید تا بر حسب خواهش طرفین
وقناعت حکومت مساویانه توزیع و تحدید نماید. سردار قلندر خان در دفعه ثانی
اکثر اراضی نقاط مذکور را چنانچه تا امروز محدود ومعین است باهالی
آنچا تحديد نمود سردار قلندر خان يك تن از رؤساء نامور ورجال معتمد عليه
حضور اعلیحضرت احمد شاه كبير بود که از شرح احوال موصوف در صحائف
تاريخ وطن کمتر معلوماتی سراغ میشود ولی در اواخر سلطنت اعلیحضرت
احمدشاه يك دربند قلعه را با هشت قلبه زمین از عمر خان نام قورملی در باغباتان
چهاردهی خریداری نموده واخيراً در سنه ١١٨٣ قمری به سردار عبدالله خان
فوفلزائی دیوان بیگی بفروش رسانیدۀ است که سجع مهر سردار قلندر خان
را از قبالۀ فروش املاك او چنین کشف کرده ایم:
«١٤»


ز فضل ایزد و لطف پیمبر غلام شاه در ان شد قلندر
۱۱۷۹
بتاف دولافور مورخ انگلیس در تاریخ هند که از طرف محمد تقی شیرازی
ایرانی ترجمه شده است ازین شخص و نمایندگی او بدربار شهنشاء مغولی
توضیحات میدهد، و برای اینکه گفته ها مستند باشد سطور اول و اخیر
يك قباله شرعی را جهة معرفی اشخاص عینا نقل و درج مینمائیم :
در تاریخ ۲۴ شهر صفر ختم الله خیر و ظفر سنه ۱۱۸۳ قمری بود اقرار معتبر شرعی
نمود مسمات عفت پناه بی بی بنت قدم بن اکرد رالی که وکیل است از قبیل
عالیجاه معلی جایگاه قلندرخان بن روح الله خان زوج خود برین وجه که
فروخته است به بیع بات بنیات قطعی به عالیجاه معلی جایگاه امیر الامراء العظام
اسوة الكبراء الفخام رکن رکین سلطنت القاهره مقرب الخاقان سردار عبدالله خان
درانی فوفلزائی دیوان بیگی سر کار دولت مدار . . . . . . . . . . .
به مبلغ شش هزار روپیه سفید رائج الوقت . . . بمحضر من العدول والثقات
افوض امری الی الله افوض امری الی الله بنده سبحان از ان ظفر شد صدیق لشکر
خادم شرع رسول الله عبده شایگ محمد خان ابن عاشق ۱۱۳۵
قاضی شد عبد الله ۱۱۸۰
۱۱۷۳
ز فضل ایزد و لطف پیمبر دار د امید شفاعت محمد داراب
غلام شاه در ان شد قلندر
متن قبالة فوق يك متر طول و ۳۰ سانتی عرض دارد و مهر قاضی به چهار کنار آن
ممهور میباشد و شخص محمد داراب فرزند اعلیحضرت احمد شاه حاکم آن
وقت کابل بود که عبارت مهرش را در اخیر صفحه ملاحظه میفرمایید .


ماخذ این فصل :
١: صفحه ۱۷ سراج التواریخ
۲:شمارهٔ اول جدی سال دهم مجلهٔ آریانا مقاله انکشاف تاریخ اثر خودم.
٣:صفحه ١١٤ـ١١٥ مجمل التواریخ زندیه .
٤: صفحه ۱۲۲ احمد شا ه با با غبار وتاریخ احمدی.
٥: صفحه١٧٢ - ۱۷۳ خورشید جهان .
٦: صفحه ۱۱۲ د پښتنو تاریخ
٧: استناد فرمانها ی مکرر عصر سدوزائی.
٨: کتاب درزوایای تاریخ معاصر افغانستان اثر کهزاد.
٩ :صفحه ۲۱ شماره ٤ سال چهارم آریانا ـ اثر کهگدای.

«۱۹»


باب اول

حیات تیمور شاه

در دامان هستی پدر

از سنۀ

١١٥٥ ـ الی ـ ١١٨٦ قمری


اگر اطفال حساس و سائر فرزندان وطنخواه امروز افغان از حیات يك طفل
عزیز این سر زمین که دو صد سال قبل در مهد شیر پرور افغانستان بادامان
هستی يك پدر مظفر تربیت شده باشد بخواهند آگاه گردند .
ماجراء زندگانی آن فرزند فرزانه و عالی همتی را که ما درش تیمور
نامیده بود مطالعه فرمایند چه آن فرزند نامی مراحل عهد طفولیت و شبابش را
در بزرگترین معارك خونین بسر برده که صوت توپ و تفنگ را ناله بلبل
دانسته و بیابان وسیع هند و خراسان را میدان قنچال مشاهده کرده
وریگستان صحاری را صحن گلستان شمرده و رایت لشکریان را افسر گل
پنداشته و برق شمشیرها را اشعه چراغان فهمیده و همهمه دشمنان را بازی طفلان
قیاس نموده و موجه بحر چناب و جیلم را شناخیال کرده بود :
می زیبد که از بعد هر موفقیتش در میدان نبرد با چهره قطرات عرق و خون
آلوده اش اندر حضور پدر شده و مهر پدر مقتضی آن بود تا در معرکه
آخرین مشهد با او و همقطارانش به نعره میگفت :

[پلرونه داسی او ځوانان دي دغسی وی]
پدران چنین و پسران چنان باید

زنده باد پاینده باد آزاد باد
افغانستان استقلال پښتونستان


[BLANK PAGE]


حکم شد از قادر بیچون باحمد پادشاه
سکه زن در سیم و زر از پشت ماهی تا بماه

برد سلطان زمان خاقان اعظم ملك گير
گوهر بحر جمانا هشتم در دران

جهاندار احمد شه سر فراز که در های دلهاست بروی فراز
خداوند دولت برابرائيان در درج اقبال درانيان

[ متعلق صفحه ۲۹ - ۳۰ کتاب تیمورشاه ] [ از اقوال يك شاعر طوسی معاصر شهنشاه موصوف ]


لشکر بخت من از همت عالی تیمور
سوی شهری که رخ آورد بهر باب گرفت

اعلیحضرت تیمور شاه درانی سدوزائی شهنشاه
معروف افغان که در سنه ١١٨٦ قمری در قندهار
سریر آرای سلطنت افغانستان گردیده و در سنه
١٢٠٧ قمری در کابل جهان فانی را وداع
گفته است.


فصل ( ۱ )
ولادت تیمور شاه
زمانی که شهنشاه معروف و بزرگ افغان اعلیحضرت احمد شاه كبير
نور الله مرقده پدر نامور اعلیحضرت تیمور شاه از طرف نادر شاه افشار مأمور
اقامه مازندران گردید و با چهار هزار سوار از اقوام ابدا لی قند هار
[ حال مشهور بدرانی] که در تحت را یت داشت ور تبه ملکی اعلیحضرت
احمد شاه كبیر همدران وقت ایشیک ا قا سی [ ۱ ] و ر تبه عسکری اش
باصطلاح زبان ترکی [ سریاول ] سر افسر یعنی امیر لشکر چهار هزار
سوار آتش خوار افغان در انی قندهار و دگر یاو لان قو می خود بود .
اعلیحضرت تیمور شاه در سنه ۱۱۵۵ قمری در مازندران ایران متولد
شده و والده ماجده او که حرم محترم اعلیحضرت احمد شاه بابا بود در
وقت اقامت مازندران شرف معیت شوهر نامور خود را همدر ان جا داشت
كه محل ولادت و مسقط الرأس اعلیحضرت تیمور شاه یقیناً همان موقع
حکومت مازندران بوده و در همان جا پا به عرصه وجود گذاشته است : [ ۲ ]
وقتیکه در موضع فتح آباد واقع در فرسنگی خبوشان از مضافات مشهد
مقدس که آنجا اوردو گاه نادرشاه افشار بود نادر شاه افشار از طرف یکعده
قاتلين او در شب یکشنبه ۱۱ ماه جمادی الآخر سنه ١١٦٠ قمرى بقتل رسید
و فردای این واقعه بزرگ همدر انجا که اعلیحضرت احمدشاه درانی کوه
[۱] صفحه ۲۹ تاریخ افغانستان اثر علی قلی میرزا
[۲] ایلغستن مورخ انگلیس سال ولادت او را - ٤٦ ١٧ عیسوی مینویسد اما هیچ
مدار اعتبار نبوده و بصورت یقین که تولد او در سنه ۱۱۰۰ قمری بو ده زیرا که در هنگام
ورود در قندهار به سن هفت سالگی بود .
« ۱۷ »


لور وفخراج بی‌نظیر را که تا ایندم شهرت جهانی دارد به جایزهٔ معاونت
ذی قیمت و باشرافت خود که در حفظ شرف حرم نادر شاه افشار و سائر
دودمان او بانتهای عزم افغانیت و مردانگی در واقعهٔ آن شبه جنگیده و
کوشیده بود بدست آورده و بطرف وطن آبائی خود افغانستان معاودت
کرده راه قندهار بر گرفت و پس از جلوس اعلیحضرت احمد شاه غازی
از سنه ١١٦١ قمری و بعد آن که سه بار عازم پشاور و لاهور و هند شدند
و بان طرفها مکرر یورش و حملات کرده و بعد معاودت کرده بودند تا این
وقت که ١١٦٢ قمری مطابق ١٧٤٩ عیسوی میباشد شهزاده تیمور در مشهد
مقدس با والدهٔ محترمه واقارب فامیلی خود حیات بسر می بردند که سبب
بودن آن شهزاده در مشهد مقدس با والدهٔ محترمه و اقارب او درین مدت سه
سال از حیث گرفتاریهای پیهم اعلیحضرت احمد شاه غازی بود که در حملات
هند و امور مهم داخلی مملکت مصروفیت داشت :
فصل (۲)
ورود شهزاده تیمور
از مشهد به قندهار
در سنه ١١٦٢ قمری در دفعهٔ اولی که اعلیحضرت احمد شاه غازی بطرف
خراسان بعزم ضمیمه ساختن هرات به ممالک متصرفهٔ خویش متوجه گشت
بعد از طی معاملات متعلقهٔ مشهد و پس از چهار ماه جنگ [۱] عیال و پسر خود
شهزاده تیمور را با مستخدمین فامیلی ایشان که از زمان سلطنت نادر شاه
افشار تا این وقت در مشهد مقدس بودند با مبالغ بسیاری که امیران خراسان
بنام ثعلبها حضور اعلیحضرت احمد شاه تقدیم کرده بودند اعلیحضرت

[١] ص ٤٥ تاریخ افغانستان اثر علی قلی میرزا

١٨

تاریخ تیمور شاه (ب) نادر خان ج عزیز الدین و احمد علی خان بورد چیپ علی بیداد طبع (۷۰۰) کر ۹۴۲۳


احمدشاه پس ازتهدید وتسخیر آنجا شاهرخ میرزا بن رضا قلی میرزا بن
نادرشاه افشاررا اززندان بدرآورده و بحکومت آنجا به تحت الحمایگی
سلطنت افغان منصوب کرد چنانچه درسجع مهر شاهرخ میرزای ایرانی
این بیت مسجع ومحكك شده بود : [۱]

یافت از الطاف احمد پاد شاه
شاهرخ بر تخت شاهی تکیه گاه

اعلیحضرت احمدشاه غازی درانی باسیاه معیتی راه نیشاپور برگرفت
وپس از انجام امور متعلقهٔ آن دیار بالشگری که همراه داشت وارد قندهار
شدو درامور مهم دولت پرداخت یعنی شهزاده تیمور در این وقت بمعیت پدر
والاگهر ووالدهٔ محترمهٔ خود اولین بار ازمشهدوارد قندهار میشوند که
این سنه ۱۱۶۲ قمری میباشد و درین سال عمرشهزاده تیمور به هفت سال میرسد ۰

فصل (۳)

اولین مزاوجت شهزاده تیمور درقندهار ۰

اعلیحضرت احمدشاه غازی پس ازتسخیر مشهد ونیشاپور که درسنه ۱۱۶۲
قمری وارد قندهار گردید بعد از اقامهٔ چندی از روی مهر پدری که در
بارهٔ فرزندش شهزاده تیمورمبذول داشت صبیهٔ حاجی جمال خان بارکزائی
را برای او خواستگار شده و بحباله نکاح شهزاده تیمور پسر ارشد خویش
درآورد که در حال خرد سالی این دفعهٔ اول مزاوجت شهزاده تیمور بوده
و در قندهار صورت گرفته است چنانچه شاه محمود وحاجی فیروز الدین
ولدان اعلیحضرت تیمورشاه ازبسران همین محترمه اند[۲]

[۱] ص۳۴ تاریخ علی قلی میرزا
[۲] صاحب تاریخ سلطانی و سراج التواریخ بالاتفاق مادرشاه محمود وحاجی فیروز الدین
را ازقوم فوفلزائی مینویسند اما حقیقت چنان است که در بالا تذکاریافت؛زیرا دلیل دیگری
که موجود است اینکه : استواری علائق شاه محمود ووزیرفتح خان در آوان سلطنت اوازحيث
قرب مامازاده و عمه زادگی آنها بود چنانچه منشی احمدجان نیز همین معطلب را می نگارد.

« ۱۹ »


فصل (۴)

اولین سفر شهزاده تیمور
« بجانب هند ومزاوجت او بادختر شهنشاه مغولی »

در سنه ۱۱۷۰ قمری که اعلیحضرت احمد شاه بابای غازی در سفر پنجم
خود از قندهار بجانب لاهور وهند حرکت کرد شهزاده تیمور که پسر ارشد
او و به سن ۱۵ رسیده بود برای آموزش درس تدبیر و غیرت و پیمودن
راه فدا کاری و جهان گیری که عزم یگانه او مرام عالی اعلیحضرت احمدشاه
غازی بود نیز شرف همرکابی پدر جلیل القدر خود را داشته و در همین
سنه که اعلیحضرت احمد شاه بروز جمعه هفتم ماه جمادی الاول ۱۱۷۰
قمری در دهلی رسید پس از توقف یکماه نواب گوهر نسا بیگم [۱] دختر عزیز الدین
بن اعلیحضرت محمد شاه بن اعلیحضرت محمد عالمگیر را که این عزیز الدین برادر
عینی اعلیحضرت عالمگیر ثانی مغولی بود برسم و رواج پادشاهی بحبالهٔ نکاح و ازدواج
شهزاده تیمور پسر ارشد و اعظم خود در آورد و پس از طی بساط سرور شاهانه دهلی را
به عزیر الدین محمد بن اعلیحضرت محمد عالمگیر ثانی مغولی سپرده
و نظام الدوله پسر قمر الدین خان وزیر الممالک را منصب وزارت و نجیب الدوله
را لقب امارت بخشید : یعنی این بار دوم مزاوجت شهزاده تیمور بود که در
سنه ۱۱۷۰ قمری صبیهٔ عالمگیر ثانی مغولی را در دهلی ازدواج نمود

[۱] نواب گوهر نسا بیگم بنت شهنشاه مغولی هند زوجهٔ دوم اعلیحضرت تیمور شاه درانی
در سنه ۱۲۰۲ قمری در کابل فوت شده و در جوار قبر اعلیحضرت ظهیر الدین محمد بابر پادشاه
در باغ بابر شاه کابلی مدفون گردیده است و این مضمون در کتیبهٔ قبر آن مخدره حجاری
شده است [ هذا مرقد شریف منور مغفرت مآب خدیجهٔ الزمانی اوغلد آشیانی نواب گوهرنسا
بیگم بنت فردوس آرامگاه عالمگیر ثانی پادشاه غازی بتاریخ بیست و هفتم
شهر شعبان المعظم از دار فنا بدار البقا رحلت نموده ۱۲۰۲ ] اسماً پسر این این مخدره
ملاحظه شود در ذکر ازواج و اخلاف اعلیحضرت تیمور شاه .

« ۲۰ »


فصل (٥)

تقرر شهزاده تیمور بحکومت هند
ومعاودت او جانب قندهار

در موقعی که اعلیحضرت احمد شاه غازی بطرف افغانستان خیال معاودت داشت چون وارد لاهور شد شهزاده تیمور را که جوان رسا و حلیم الطبع بود بنائب الحکومتی لاهور و ملتان و تته و کشمیر و جمووسائر ولايات پنجاب سرافراز فرموده و سردار جهان خان ایوب زائی فوفلزائی سپه سالار را كه يك تن از اعاظم عصر سماد نخصر او بود بنام پیش کنار [بطور معاون و مستشار ملکی و نظامی] تعیین نمود اما فراموش نکنیم که زمان حکومت شهزاده تیمور را در هند شیر محمد خان گنداپوری صاحب کتاب خورشید جهان از حسن اداره وروبه نيك وحلم طبیعی و از ینکه در زمان حکومت اولاهور شایستگی و رونق خوبی بخود گرفته بود خیلی وصف مینماید که این اداره و رویه او نیز عاری از دو دلیل نیست : اول اینکه خود شهزاده تیمور جوان دانسته بود و فکر پدر را در سر داشت و ثانیاً که همچو سردار جهان خان فوفلزائی به مستشاری و نیابت او بر قرار و حاضر و ناظر کلیه امور و بیشتر زمام حکومت عصر آنجا به کف با کفایت او بود که در تاریخ عصر سدوزائي يك مارشال بزرگ افغانی بشمار میرود :
بعد از اینکه اعلیحضرت احمد شاه غازی از هند مراجعت کرده وارد قندهار شد در سنه ۱۱۷۲ قمری سردار جهان خان آدینه بیگ نام را که در اکی جنگل جا گرفته بود بنابراین که از عمل و دخل مملکت معلومات کاملی داشت بار سال فرمان بحکومت دو آبه سر فراز ساخت .

«۲۱»


آدینه بیگ که شخص جاه طلب و بدخو بود چنین روز را از خدا میخواست و انرا عطای بزرگ دانسته به نظم و نسق حکومت دوآبه پرداخت و بعد از چندی که شهزاده تیمور او را ذریعهٔ فرمان به حضور خویش طلب فرمود نظر به کردار ناشایستهٔ سابق او که در سال ۱۱۷۰ قمری به ظهور رسیده بود اطمینان نکرده و بحضور شهزاده تیمور حاضر نشد و راه فرار اختیار کرده داخل کوهستان آن دیار بشد.
شهزاده تیمور ازین رویه او مکدر شده و به صوابدید سردار جهان خان پوپلزائی سردار مراد خان قلندرزائی پوپلزائی بن انزله خان را بحکومت دوآبه بجای او مامور فرموده و آدینه بیگ در کوهستان آنجا مصدر شورش و فساد گشته طائفه سکها ن را به مقابل شهزاده تیمور با غوا برانگیخت و بهمراهی فوج به سر مراد خان قلندر زائی پوپلزائی حاکم دوآبه حمله آورده و جنگ شدیدی دست داد که در نتیجه باند خان معاون مرادخان حاکم بقتل رسید و مراد خان تاب نیاورده بطور گریز نزد شهزاده تیمور و سردار جهان خان رسیدند و لشکر سکهان تمام دوآبه و خصوصاً جالندر را باشارهٔ آدینه بیگ بکلی تاراج کردند و در عین حال بمعيت يك عده سرداران اهل هنود روی ستیز جانب سند آور دند چون قریب شاه جهان آباد شدند در اثر ارسال مکاتیب آدینه بیگ نام روی فساد بسوی لاهور آوردند چون به نزديك سهرند رسیدندسردار جهان ایوب زائی پوپلزائی نظر به ازدحام اهل هنود و قلت جمعیت خود اقامه لاهور را از صواب دور دانسته از حیث احتیاط با شهزاده تیمور لاهور را گذاشته در [چهار محل وزیر آباد] که یکی از محال آنجاست رفته و به چهار اطراف خویش سنگری افراشته و گوش بآواز نشستند و ازان سواهل هنود لاهور را تصرف شده از عقب شهزاده تیمور روبه جانب [چهار محل] نهادند درین وقت از بیم زیادت لشکر هند وقلت فوج افاغنه سردار جهان خان
( ۲۲ )


فوفلزائی راخوف مستولی گشته وبخود اندیشید که مبادا از حادثه تقدیر
شهزادۀ روشنضمیر باخودش یکجا دستگیر شوند .
پس لشکر خود را به بهانۀ شبیخون مسلح ساخته خود ش در هنگام
شب شهزاده تیمو را همراه برداشته وبغرض انتقام راه مراجعت بر گرفتند
درماه شعبان سنه ١١٧١ قمری از راه پشاور بدون توقف وارد کابل شده
واز کابل به شتاب زیاد عازم ووارد قندهار گردیدند :
فصل (٦)
دومین سفر شهزاده تیمور
(بجانب هند بعمر هجده سالگی)
در اوائل سنه ١١٧٣ قمری که اعلیحضرت احمدشاه درانی از شنیدن
ماجرا ء آدینه بیک و خبر شکست یافتن شهزاده تیمور و در خواست
مکرر افغانها و راجهای اسلام هند عازم لاهور وشاه جهان آباد گردید
درین مسافرت تاریخی که فتح پانی پت وقتل [دتا] و [سابا] نامان هندو
که شهرت جهانی دارد [١] صورت گرفت ، شهزاده تیمور مکرر بمعیت
پدر والا گهر وتمامی امیران بزرگ افغان وبالخاصه سردار جهان خان
فوفلزائی که قبلاً معیت آن شهزاده را در لاهور داشت همراه شده
ودر محاربات پانی پت بمقابل افواج دتا وسابا و غیره سرداران صلبهای
آنجا مشارکت کرده بود چنانچه شخصی ملقب به شجاع الدوله یکی
از زعیمان معروف هند و معاصر اعلیحضرت احمد شاه غازی که در آنجا
انتظار شرفیابی حضور را داشت . وزیرشاه ولیخان با میزائی فوفلزائی
[١] اعلیحضرت احمد شاه غازی سزای راجپتان و مرهتیان را پس از شنیدن این
ماجرا درسال ١١٧٣ قمری که واقعات اهل هنود در همانجا به مقابل شهزاده تیمور بوقوع
پیوسته بود چنان سرزنشی نشان داد که در تاریخ هند نام دارد ولی درین قسمت (بقیه در صفحه ٢٤)
(٢٣)


مرحوم شجاع الدوله موصوف را مشایعت نموده و بحضور اعلیحضرت
احمد شاه غازی رسانید .
اعلیحضرت موصوف حین مواجهه مراحمی که درباره شجاع الدوله
اظهار فرمود اول اینکه خود از جابر نخاسته و شهزاده تیمور را در ان مجلس به

( بقیه از پاورقی صفحه ۲۳ )
چون سوانح شخصی اعلیحضرت تیمور شاه قبل از سلطنت او منظور ماست از بیان مفصل
این حکایت تاریخی و امثال آن خود داری مینماییم ، تنها به دو رباعی که در تاریخ
فتح بزرگ آنجا میر غلام علی بلگرامی متخلص به آزاد در باره قتل [دتا] و [ سابا ]
نامان هند افسران بزرگ واقعه پانی پت که با هشتاد هزار سوار لشکر و تمامی سرداران
اهل هنود يك جا از شدت حملات اعلیحضرت احمد شاه کبیر و مظفریت لشکر درانی قندهار
به قتل رسیده بود اکتفا نمودم :
قطعه
کرد سلطان عصر درانی
گفت تاریخ این ظفر آزاد
قتل دتایه تیغ دشمن کاه
نصرت پادشاه عالیجاه
۱۱۷۴ ق
اعلیحضرت احمد شاه غازی که در ماه جمادی الاول ۱۱۷۴ قمری در جنگ مرهته
پس از قتل دتا به نیروی درانیان کنده ر شاه بهاو وجنگو نام را با ایرا هیم کار دی قتل
نمود و ۲۲ هزار غلام و کنیز و گنتی نژاد که اکثر اولاد سرداران آنجا بود در لشکر
درانی تقسیم یافت با غنایم بیشمار و جواهر ثمینه و توپ خانه و پنجاه هزار اسپ ودولك گاو
و چندین هزار شتر و پانصد فیل که بدست سپاه مظفر احمدشاهی افتاد بتاریخ فتح معاملات
شاه بهاو وقتل او که پس از محاربات مداوم قتل او بوقوع پیوسته بود میر غلام علی بلگرامی
متخلص به آزاد مکرر دريك قطعه و رباعی خود چنین میگوید :
شاه بها و رئیس ازدتا بگذشت
صورثانی خامه تاریخش نواخت
کرد در انجام و در آغاز فتح
شاه درانی نموده باز فتح
عدد شاه درانی نموده باز فتح بحساب جمل ۱۱۷۴ قمری میشود و بخیالم که عدد
يك درین تاریخ زاید است :
در قسمت دیگری بتاریخ این فتح بزرگ اسلام دران سر زمین [ میر محمد اولاد ]
نام بلگرامی متخلص به [زکیا] برادر زاده میر غلام علی آزاد موصوف چنین میگوید :
رباعی
آصف جاه دوم سلیمان اعلام
تاریخ شنو ز شعله طبع زكيا
[صفحه ٩١٤ - ٩١٨ سیر المتا خرین طباطبائی]
آبادی قوم برهمن سوخت تمام
آتش زد پونه راسپا ه اسلام
«٢٤»


معانقۀ شجاع الدوله امر فرمود شهزاده تیمور رسم معانقه را وكالتاً بجا
نمود يعنی تا زمانيكه اعليحضرت احمد شاه كبير به سر کوبی سکهان
آنجا با تمامی امراء افغان الى اوائل سال ١١٧٤ قمری مسافرت داشت
شهزاده تيمور پس از طی محاربات پانی پت همدرین سنه که عمر آن شهزاده
به نزده سال میرسد به معيت اعليحضرت احمد شاه غازی وارد قندهار میشود:
[ ص ۹۰۸ سير المتا خرین ]

فصل (۷)

تقرر شهزاده تیمور
به حکومت هرات

در اواسط سنه ١١٧٤ قمری که اعلیحضرت احمد شاه غازی پس از فتح
محاربات هند شهر احمد شاهی قندهار را بنیاد گذاشت شهزاده تیمور پسر
ارشد خود را در همین سنه که تقریباً نزده سال عمر داشت به حکومت هرات
مأمور و سرافراز ساخته و شهزاده تیمور در هرات رفته وده سال يعنی الی
١١٨٣ قمری عهده حکومت هرات را بسر برد .

در سنه ١١٨٣ قمری مطابق ١٧٦٨ عیسوی که نصر الله میرزای ایرانی پسر
نادر شاه افشار بمقابل احمد شاه غازی بنای بغاوت گذاشت
و میخواست که حکومت آنجا را مستقل قرار دهد . اعلیحضرت
احمد شاه بابای درانی بغرض سرزنش نصر الله میرزا و تسخیر
خراسان از قندهار راه بر گرفت حین مواصلت به هرات شهزاده تیمور فرزند
ارشد خودرا که تا این وقت عهدۀ حکومت هرات را داشت از حضور اعلیحضرت
موصوف - با يك لشكر بزرگ بمعيت نصیر خان بلوچ و سردار جهان
خان ایوب زائی فوفلزائی جهة دفع شرارت نصر الله میرزا فرستاده شد
«٢٥»


تاريخ تيمور شاه (پ) قادرزی ح عزیز الدین ر احمد علی ن رجب علی تعداد طبع (۷۰۰) ۲۹ قوس ۱۳۰۲
وقتی که لشکر نصرالله میرزا ولشکر درانی در اطراف مشهد مواجهه شدند
پس از يك جنگ خون ریز ایرانیان شکست یافته وپس از محاصرهٔ شش ماه
که ایرانیان ناچار بصلح راضی شدند شاهرخ میرزا گوهر شاد بیگم دختر خود را
بحبالهٔ نکاح شهزاده تیمور پسر اعلیحضرت احمد شاه غازی که این وقت مقام
افسری بزرک افواج اعزامی درانی را در انجا داشت درآورد وعلاوه بـدادن يك
دسته فوج امدادی بلشکر اعلیحضرت احمد شاه درانی نیز قایل شد .
ونصر الله میرزا اسپ سر خننگ مشهور و بی مانند خودش را که موسوم بـ
[غریب] بود ویازده هزار روپیه دران وقت قیمت داشت بحضور اعلیحضرت
احمد شاه پیشکش نمود یعنی این سومین مسافرت شهزاده تیمور بود که
قبل از سلطنت خود به خاکهای هند و ایران رفته بود وسومین مزاوجت او بود
که بعد از دختر حاجی جمال خان بار کزائی و دختر عزیز الدین شهنشاه
مغولی هند گوهر نسا بیگم یا گوهر شاد بیگم دختر شاهرخ
میر زای ایرانی مزاوجت نمود .
ولی با آنکه عقد قرار داد ومصالحه اینکه بین اعلیحضرت احمد شاه درانی
وشا هرخ میرزای ایرانی بعمل آمده کر اداره حکومت آنجا را نظر بسلب
اعتبار شاهرخ میرزا که احسان بزرک اعلیحضرت احمد شاه بابای غازی
را فراموش کرده بود از ید اختیار شاهرخ میر زا بر کشانید و تحت حمایهٔ
سیاسی خویش قرار داده و پس از تنظیم امور خراسان و مقام جام ولشکر
ومشهد مقدس نظر بصوابدید و مصلحت رؤسای افغان راه معاودت بطرف هرات
بر گرفت وحين معاودت بهرات چون درد ماغ شهنشاه معروف رو بشدت
گذاشت خود روانه قندهار گردید و حکومت شهر ونوابع هرات را چنانچه
قبلاً بشهزاده تیمور وا گذاشته بود بعداز سفر مشهد مقدس و انجام معاملات
شاهرخ میرزا مجدداً زمام حکومت هرات وتوابع آنرا بکف با کفایت
شهزاده تیمور سپرده وهکذا بامر وصیت د گر شهزادگان عظام نیز پرداخت

«٢٦»


که تفصیل محقق آن در موقعش ذکر شده می آید یعنی تاز مانی که
والد ماجدش بقیدحیات سپرد ازسنه ١١٧٤ قمری الی ١١٨٣ قمری ومکرر
از اواخر سنه ١١٨٣ قمری الی ١١٨٦ قمری ١٣ سال بحکومت هرات
قیام داشت که چگونگی آنرا در فصول آینده مطالعه مینما یید .

فصل (۸)
عمر شهزاده تیمور در هنگام جلوس

از بنکه عمر اعلیحضرت احمد شاه کبیر را مؤرخین بالاتفاق در آغاز
جلوس آن به سریر سلطنت افغانستان ٢٢ تصریح میکنند وشهزاده تیمور
که به گفته مؤرخین قبل از فوت نادرشاه افشار بمعیت پدر خود در مشهد
مقدس اقامت داشت اینجا ملتفت شوید که اگر اعلیحضرت احمد شاه غازی
درسن ١٨ سالگی بامر مزاوجت پرداخته باشد به طور تخمین در سنه ١١٦٠
- ٦١ قمری که مصادف جلوس احمد شاه غازی است عمر شاهزاده تیمور
پنج ساله بوده ولی هیچ ممکن نیست که اعلیحضرت احمد شاه غازی در
سال جلوس آن به سریر سلطنت افغانستان لااقل از ٢٥ سال کمتر بوده
باشد و به یقین میتوان گفت که اعلیحضرت تیمور شاه در هنگام جلوس
خود به سریر سلطنت به سنه ١١٨٦ قمری مطابق ١١٧٣ عیسوی ٣١ سال
عمر داشته و در سال ۱۲۰۷ قمری مطابق ۱۷۹۳ عیسوی که سال فوت آن
شاه معظم است طول عمر او به ۵۲ سال میرسد :
سوانح اعلیحضرت تیمور شاه را از زمان ولادت الی بدو سلطنت با تعیین
سنوات وعهده های جداگانه او را در بلاد هند ومشهد و افغانستان امروزه
قرار ماخذ صحیح باین حد تصریح و تثبیت نمودم ولی ازینکه تاریخ ولادت
او را در تاریخ قمری از يك ما خذ صحیح و مستند نتوانستم بدست بیاورم
از قاریین محترم معذرت خواسته وعلاوه مینمایم که عمر او در هنگام

«۲۷»

تاریخ تیمور شاه ( ب ) قادرفعلی ح عزیز الدین ر احمد علی س رجب علی تعداد طبع (۷۰۰) ۲ر٩ر۳۲


جلوس اعلیحضرت احمد شاه غازی کمتر از پنج سال نبوده لهذا تولد او
را در سنه ١١٥٥ قمری تخمین میداریم :
قلعه دیوان بیگی چهاردهی کابل
عزیز الدین فوفلزائی
ماخذ سوانح اعلیحضرت تیمور شاه از زمان ولادت الى بدو سلطنت او :
١ : - صفحه ١٠ - ١٣ - ١٤ - ١٥ - ١٩ - سراج التواريخ
٢ : - صفحه ٢٩ تاريخ افغانستان - اثر علی قلی میرزا
٣ : - صفحه ١٧٣ خورشید جهان
٤ : - صفحه ٩٠٨ - ٩٠٩ - ٩١٤ - ٩١٨ سيرالمتاخرين
٥ : - صفحه ١١٤ مجمل التواريخ زنديه
٦ : - صفحه ١٢٨ د پښتنو تاریخ
٧ : - صفحه ٢٩٤ احمدشاه بابا غبار
٨ : - صفحه ٦٠ زينت الزمان في تاریخ هندوستان
٩ : - صفحه ٣٥ شماره ٣٨ مجله کابل مقاله کهگدای
١٠ : - یادداشتهای جناب احمدعلی خان درانی

«٢٨»


شخصیت تیمورشاه

از نظر احمد شاه کبیر

«وصیتش درباره وراثت سلطنت وفوت آن شاه معظم در کوه توبه»
اعلیحضرت احمد شاه درانی در سالهای اخیر حیات خود در سنه ۱۱۸۳
قمری مطا بق ۱۷۷۳ میلادی که سوم بار بفر ض تسخیر شهر طوس بمقام
جام ولنگر و مشهد مقدس رفته و مجدداً اداره آنجا را که قبلاً به شاهرخ
شاه بن رضا قلی میرزا بن نادرشاه افشار سپرده بود در تحت حمایت سیاسی
خود قرار داده و پس از تسخیر و تنظیم آنجا نظر بصوابدید سرداران افغان راه
هرات بر گرفت وحین معا ود ت بشهر هر ا ت شهزا ده تیمور که قبلاً به
حکومت هرات از سنه ۱۱۶۴ قمری قرار داشت و هکذا در معاملات آنوقت
مشهد نیز شرف همر کابی پدر را بسر برده بود زمام حکومت هرات و توابع آن را
مجدداً به شهزاده تیمور وا گذاشته و خود اعلیحضرت احمدشاه از حیث شدت درد دماغ
[۱] و امور مهم سلطنت به مصلحت سر کرد گان افغان روانه قندهار گردید.
در ورود به قندهار که احوا ل خو د را از حیث درد دماغ دگر گون دید
و با آنکه در حال توقف در هر ا ت نیز از امر وصیت خویش بامراء کبار
معیتی یاد دهانی نموده و بشخص شهزا ده تیمور خطا ب ولایتعهدی فرموده
و وصایای سود مندی بخودش نیز کرد [۲] این و قت مجدداً سران طائفه
درانی و غلزائی را بحضور خـ واسنه ور سـمـاً در محفل منعقـدۀ
[۱] سبب درد دماغ اعلیحضرت احمدشاه غازی در صفحه [۲۲] کتاب هدا مطالعه شود.
[۲] متن وصایای اعلیحضرت احمدشاه غازی در بارۀ شهزاده تیمور اینکه : بینی و گوش
هیچ انسان را قطع نسازی ، قبائل درانی وغیره را همیشه در بین خود ایشان درجه ظن محبت و اتفاق
تلقین نمائی. اختیار قتل غلام را بر مالك آن هیچ گاه نگذاری .وحكم کنی (بقیه در صفحه ۳۰)
«۲۱»


ایشان بامر وصیت ثانوی پرداخت که نتیجه وصیت آن پا دشاه مبرور
درباره شاهزادگان عظام ازین قرار بود :
۱ : زمام حکومت هرات و توابع آنرا به کف با کفایت شهزاده تیمور
سپرد چنانچه قبلا وفعلا بانجا قرارداشت .
۲ : قندهار را به شهزاده سلیمان پسر دوم خود نامزد کردو کابل را به ولد
دیگر خود که پرویز نام داشت [۱] داده وشاهزاده سکندر را به همراهی
(بقیه پاورقی صفحه ۲۹) که هر کس اندشت اعتراض به کار پادشاه آزادانه
بنهد تا کار سلطنت در اثر رای و نظریات همه صورت پذیرد. و به همین طریق آنها را سلام بددوئی
و اکثراً به همین غرض مجلس علما وفضلا را تشکیل نموده و آنها را دعوت کنی که بوسیله
آنها خودرا با مورمذهب وطبیعیات و دگرعلوم واقف نمائی وعلاوه امور سلطنت نیز باتفاق رأی
و نظریات آنها آراسته گردد.برای انتظام حکومت قاعده وقوانین را هم منضبط کنی و نه آنکه
تنها به تعمیل آن خلق را مجبور ومکلف بسازی بلکه نفس خود و همه امراء و وزراء
و پسران و عزیزان خودر اتابع قانون بشماری و همچنان عسکر را باید بدست خود تنخواه
دهی واز مالیات اراضی مملکت یک پول برای خراجات شخصی خود نگیری ورسم کرنش
وتعظیم را منع نمائی که هیچ مسلمان سر به کرنش چنانچه معمول است فرونیارد .
رسم کرنش امر قبیحی بود که در اعصار پیشین بحضور پادشاه و هر اولوالامر سر باطاعت
چنان فرو می بردند که العياذبا بالله تقریباً سجده بود و شاهدی بخاطر داریم : وقتی که نادر شاه
افشار لاهور را فتح نمود با مردم آنجا از حیث استبداد امر قتل عام داد : محمد شاه کورگانی
شهنشاه مغول ناچار بفرض شفاعت جرم اهالی شهر حضورش رسیده و حین مواجهه با اعیان
معیتی رویخاک اوفتاد. نادرشاه افشار وقتی که سرش را از خاک برداشت محمد شاه کورگانی
فرمود : اگر شاهی ببخش . اگر تاجری بفروش اگر قصابی بکش ، نادر شاه افشار بخنده
گفنت بلحاظ ریش سفید تو بخشیدم و آنگه امر کردتا سپاهیان سفاک دست از قتل عام برگیرند.
اعلیحضرت احمدشاه غازی درانی این امر شنیع کرنش را در عصر خود مطلق منع قرار داده
و بفرزندان جانشین خودنیز توصیه نمود .
[۱] ابن محمد امین نویسنده کتاب تاریخ زندیه در قسمت حکومت شهر کابل
سهو میکند : اولادر جائی که میگوید زمام حکومت شهر کابل را به پرویز سپرده بود
در يك قباله شرعی آنوقته در ماه صفر ۱۱۸۳ قموی اسم محمد داراب ذکر است نه پرویز
معلوم شد که حاکم کابل شهزاده محمد داراب بوده است و یا اینکه اعزام و تقرر شهزاده
پرویز بعد از حکومت شهزاده داراب در کابل به وصیت اعلیحضرت احمد شاه بایا صورت
گرفته است : رجوع به نقل قباله در صفحه [۱۵].
در قسمت وصیت اعلیحضرت احمد شاه درباره شهزادگان و مسافرت و معاودت او از
مشهد و ظهور مرض آن شاه معظم قول صاحب مجمل التواريخ و ديهنتو تاريخ و ايلفنستون
مطابقت دارد ولی قولی که از همه مؤرخین درین باره محقق و مدلل است مجمل التواريخ
زند یه است که در خود عصر و در همانجا نوشته شده و قضایا را به تحقیق میرساند .
«۳۰»


سردار جهان خان فوفلزائی باسی هزار لشکر بسمت پنجاب مامور نمود
و در حالی که صحت اعلیحضرت احمد شاه غازی زیاده خراب شد از ین
سبب در محضر وزیران و امیران فرمود که شاهزاده تیمور پسر بزرگ
خود را ولیعهد سلطنت و وارث تاج و تخت مقدر نمودم.
سرداران افغان بعضاً از ین امر و ارادۀ اعلیحضرت احمد شاه غازی
ناراض شدند [۱] و اگرچه مرتبۀ احترام اعلیحضرت احمد شاه نزد آنها
خیلی بزرگ بودولی با نتهای محبو بیت آن پاشاه که فیصله اورا درهمۀ
امور فیصلۀ ولی الله میدانستند اما درین موقع امیران بزرگ افغان بانتهای
ادب در خواست کردند که در انتخاب جانشین خود از ما چرا راءی
نگرفته و شاهزاده سلیمان چرا ولیعهد مقرر نشد [۲] اعلیحضرت
احمد شاه بجواب آنها فرمود که در انتخاب ولیعهدی
شهزاده تیمور مدعا و مقصد شخصی خودم چیزی نیست :
غرض یگانه من آسایش ورفاه خلق است، وعلاوه فرمودند که در دوران
حکومت خود نسبت بسلیمان زیاده قابلیت ولیاقت از خود نشان داده است
سرداران بجواب عرض کردند که ثبوت این امرچه است؟ اعلیحضرت احمدشاه
مکرر بجواب آنها فرمود که سلیمان هیچ يك از قبائل افغان و بزرگان
[ ۱ ] استدلال بعضی امراء نسبت ولایت عهدی شهزاده سلیمان ازحضور اعلیحضرت
احمد شاه همان پارتی وزیر شاه ولیخان و عبدالله خان دیوان بیگی بود که وزیر
شاه ولیخان بغرض اینکه شهزاده سلیمان داماد او بود طرفداران خود را باین امر
تحريك میکرد ولی نتیجۀ این تحریکات ومخالفت او پس از فوت اعلیحضرت احمد شاه
بمقابل عبدالله خان دیوان بیگی طرفدار بزرگ شهزاده تیمور چنان بظهور رسید که
حقیقت معاملات طرفین را در مباحث اینده مطالعه مینمائید.
[ ۲ ] فرير وصاحب كتاب دپشتو تاریخ انتخاب شهزاده سلیمان را بولایتعهدی
از طرف امراء بلحاظ بزرگی سن او نظربشهزاده تیمور نوشته اند اما در قسمت
بزرگی سن او سهومی کنند زیراچیزی که بیشتر سبب ولایتعهدی او شده بود اولا بزرگی
سن و دوم کار آزمودگی شهزاده تیمور که در دوران حکومت هند وهرات ومعاملات
پانئ یت ومشهد ازو به ظهور رسیده بود :
«۳۱»


آنرا از خود راضی نداشت وی شخص سخت طبیعت است و دل بی رحم دارد و فکر دوراندیشی نداشته و برای خاموش ساختن بغاوت و فساد کدام تدبیر و قابلیت هم ندارد و علاوتاً سردار ذال بیگ خان افغان را هم که بقتل رسانیده است شاهد قول ماست بعد ازین مباحثه سرداران قوم غالباً به ولیعهدی شاهزاده تیمور رضا شد ه و به مشاوری آنها به ولا یتعهدی سلطنت منتخب و مقرر گردید.
وقتی که اعلیحضرت احمد شاه به سر داران قوم جانشینی خود را بشهزاده تیمور تسلیم نمود پس از انجام امور از حیث تکالیف درد دماغ در شهر قندهار راحت نمود و با آنکه مرض اکله از چند سال شامل حال او گردیده و این وقت بینی مصنوعی مکملی به الماس ساخته و در برابر آن میگذاشت با آنهم دو سال را به همین علالت مزاج گذشتانده و اخیراً در اثر درد دماغ که شدت کرده به سینه و حلقش ریخته اعضایش را بقات و تب انداخت [۱]

[۱] وقتی که اعلیحضرت احمد شاه غازی از علاج طبیبان حاذق بهبودی ندیده بامید شفاء از ارواح پاك صالحان استمداد جست اول بزیارت مرقده لا نصر وصاحب در دهله واقع سمت شمال شهر احمد شاهی رفته و پس از ادای مراسم زیارت موصوف وصرف صدقات بشهر معاودت کرده و پس از چندی به فتوای حكماء از شهر قندهار کوچیده در سه منزلی قندهار در کوه سلیمان واقع علاقه اچکزائی که بنام کوه توبه یاد میشود و جای خوش آب و هوا میباشد در بهار سال ۱۱۸۶ قمری مطابق ۱۷۷۳ میلادی آنجا برفت زیرا که نسبت قندهار خیلی سرد و آب و هوای آنجا خوشگوار است ولی در حال اقامت خودچه در شهر قندهار و چه در کوه توبه با وجود علیل بودن نگران نظام سلطنت نیز بود و وقتی که علالت مزاج اعلیحضرت احمد شاه غازی رو به شدت گذاشت شهزاده تیمور ازین واقعه آگاه شده بطور عیادت از هرات راه قندهار بر گرفت وزیر شاه ولیخان بامیرانی فوفلزائی به فکر اینکه شهزاده سلیمان را به تخت و سلطنت جلوس دهد از حضور اعلیحضرت احمد شاه غازی مستدعی شده و باین حیلت که شهزاده تیمور زمام حکومت هرات را نا گاه ترک گفته و بدون ارادهٔ شما عازم قندهار شده است و باید زمام اختیار هرات را درین موقع از کف ندهد اعلیحضرت احمد شاه غازی از لطائف الحيل وزیر موصوف بیخبر و از انکه تجربه احمد شاه غازی نیز خالی بودن یك شهر را از وجود والی آن بعید از سیاست میدانست این استدعا را قبول کرده وحسب الامر وزیر موصوف نسق چیان را مأمور نمود تا شهزاده تیمور را نگذاشته و از چهار کروهی قندهار او را به طرف هرات
(بقیه در صفحه ۳۳)

« ۳۲»


اما متاسفانه که مریضی آن پادشاه حق آگاه روز بروز زیاده شده و در آخر ماه جمادی الثانی سنه ۱۱۸٦ قمری مطابق آخر ماه جون ۱۷۷۳ میلادی در کوه تو به دنیای فانی را وداع گفته و بسرای آخرت شتافت [۱] امرا و امنای دولت احمد شاه بابای کبیر سیاسة از باعث تارج اساس سلطنت این خبر را مخفی ساخته و جسد مبارک احمد شاه کبیر را در محافه گذاشته بدستور ایام حیات آن پاد شاه مغفور موافق مراسم سلطنتی ازان مکان کوچیده روانه قندهار گردیدند.
(بقیه از پاورقی صفحه ۳۲)
هرات معاودت دادند مطلب اینجاست که افکار وزیر شاه ولیخان از همین موقع برای سلطنت شهزاده سلیمان دامادش معلوم میگردد و هکذا ارادتمندان شهزاده تیمور که او را نیز قبلا آگاه ساخته و روانه قندهار گردانیده بودند از همین جا در پی کار خود افتادند و از اینکه اعلیحضرت احمد شاه برای معاودت شهزاده تیمور نسق چیان مقرر کرده بود معلوم میگردد که بشتاب زیاد آمده و نمی خواست که به محض امر بر گردد.
[۱] فوت آن شهنشاه معظم را با همان درد دماغ همه مؤرخین نگاشته اند ولی باین حقیقتی که اساس جراحت آنرا تصریح کرده باشند تا حال به مطالعه نپیوسته است:
حقیقت اینکه: روزی در یکی از محافل خصوصی که اعلیحضرت احمد شاه غازی در خلوت نشسته و در جان مصاحبه بود از حرم محترم خود نظر به حس ارتقا استفسار فرمود که آیا به سراپای وجود من عیبی به نظرت میرسد.
حرم محترم فرمود که هیچ عیب در نظرم بر نمی خورد الا دانه ایکه در بغل بینی شما است [آن نوع دانه را که مردم کابل مشنگک میگویند] اعلیحضرت احمد شاه غازی از فرط غیرت و شهامت ذریعهٔ چاقوی تیزی که در بر داشت آن دانه [مشنگک] را فی الحال بدست خود قطع نموده و بیکسو انداخت این زخم چنان به تکلیفش گرفتار ساخت که به هیچ نوع تداوی علاج نشده و طبیبان حاذق عصر اخیرا از تداوی و علاج آن عاجز شدند و بقول صاحب مجمل التواریخ زندیه که در اواخر حیات باستثناء خواندن نماز و ادعیه واقرار کلمهٔ شهادت از مکالمه و الفاظ به کلی خودداری میفرمود چنانچه بعضی خواهشهای خود را به کاغذ نوشته و بدست یاقوت خان خواجه سرایاشی که ملازم خاص او بود میسپرد، حکایت درد دماغ آن پادشاه جنت مکان به طوریکه گفته شد یکی از یادداشتهای خصوصی میباشد که به مفهوم علو همت و عروج غیرت آن شهنشاه معظم نپنداشتیم اگر چه انسان هیچگاه از عیب منزه نمی تواند باشد ولی حرف زن و باین عبارت گستاخانه بخود از خشم چنان پیچیده و جزئی طعنه ایرا در برابر شهامت خود بر داشت نکرد تا حیات با سعادت خود را از فرط غیرت با آن نتیجه در خطر انداخت.
برق از تیزی خود زود فنا میگردد
نیست ممکن که نتازد سر خود نیز جلو
«۳۳»


درین موقع دختر شاه ولیخان وزیر که زوجهٔ شهزاده سلیمان و در
موقع فوت اعلیحضرت احمد شاه با جمعیت اهل حرم در کوه تو به بود از
فوت شاه درانی با ستعجال قاصدی به شهر قندهار نزد زوج خود شهزاده
سلیمان فرستاد و شهزاده سلیمان شوهر خود را از فوت پدر نامورش اطلاع
داده و باو نوشت که پیش از اطلاع برادران و سرداران دیگر بند و بست سلطنت
را باید کرد [۱] شهزاده سلیمان اول با تمام امیران و اهالی شهر و اطراف قریب
قندهار با تشریفات شانداری جنازه را آورده دريك منزلی قندهار که قبل
ازین واقعهٔ بزرگ پوشیده بود حقیقت را ظاهر نمودند . شهزاده سلیمان لباس
تعزیت در بر کرده و خود را سیه پوش گردانیده جنازه را آ شهر ورده در
با غچهٔ که نزديك دو لتخانهٔ شاهی آنوقت در گنبدی که خود اعلیحضرت
احمد شاه بابای کبیر در حیات خود تعمیر کرده بود در دخمهٔ تحقانی آن
مدفون نمودند :

[۱] از اقامت زوجه شهزاده سلیمان نیز معلوم میگردد که بغرض اخذ اطلاع مو ثوق
با جمعیت اهل حرم در کوه توبه بوده و به صورت فوری به والد وزوج خود نامه اطلاع فرستاد.
(٣٤)


باب دوم
وقائع تخت نشینی تیمور شاه
و شاه سلیمان


فصل (۹)
اطلاع شهزاده تیمور در هرات
از واقعۀ فوت اعلیحضرت احمد شاه غازی
و ارادۀ آن شهزاده بصوب قندهار

وقتی که اعلیحضرت احمدشاه غازی در قندهار فوت شد شهزاده تیمور
ثم تیمورشاه از واقعۀ فوت اعلیحضرت احمد شاه پدر مبرور خویش و تخت نشینی
شهزاده سلیمان که در اثر پشتیبانی خسر او شاه ولیخان با میزلای فوفلزایی
وزیر اعلیحضرت احمد شاه صورت گرفته بود در هرات مطلع و متألم شده
عالمان، رئیسان، سادات ومشایخ و افراد لشکر هرات را که بیشتر از مردم
هزاره وایماق بودند فراهم آورده و در يك مجمع عمومی باوشان خطاب کرد و گفت :
پدرم در حال حیات خود مرا ولیعهد خود گردانیده بود ولی ایندم وزیر
شاه ولیخان برعکس بخلع ولایتعهدی من کوشیده و بعوض من برادرم سلیمان را
بر اریکۀ سلطنت جلوس داده و او حالا در قندهار مایل سلطنت بنام
سلیمان می کوبد و بتمامی خزائن پدرم دست گذاشته است . آیا من ازان
غاصب تخت وسلطنت حق استرداد دارم یانه ؟
پس از شنیدن بیانات شهزاده تیمور والی آنوقت هرات که تا آندم
زمام حکومت ایالت هرات را به کف با کفایت خود داشت عالمان و مشایخ
و زعیمان لشکر معیتی او ندا کرده و شیوۀ اطاعت بجا آوردند و گفتند که
اينك ما اهالی شهر ونواح هرات همراه و تمامی افراد سپاه بغرض بدست
آوردن این حق تابع شما می باشیم : بعداز ان بمزار خواجه عبد الله انصاری
رحمة الله علیه اجتماع نموده و شیخ یحیی عالم مشهور آلدیار شمشیر و حمایل
مروج سلطنتی را بدوش شهزاده تیمور آویخت و جمیع اقوام افغان حاضر
«٣٥»


آنجا تابع شده و بمعاونت او كمر همت بستند. شهزاده تیمور بسرعت ممکن
راه قندهار بر گرفته و از راه دشت بکوا وارد شهر احمد شاهی قندهار
گردید که احوال بعد از انش در مواقع لازم نوشته شده می آید انشا الله : [1]

فصل «2»
جلوس سلیمانشاه در قندهار

شهزاده سلیمان پسر اعلیحضرت احمد شاه غازی نظر به پیشنهاد و پشتیبانی
خسرش وزیر شاه ولیخان اشرف الوزراء قوم صالح زایی با میزبایی فوفلزایی
که در هنگام وصیت اعلیحضرت احمد شاه غازی در بارهٔ شهزادگان
جمعی را باین امر تحريك كرده و ولیعهدی شاهزاده سلیمان داماد خود را
تقاضا داشت پس از انجام مراسم تدفین جنازهٔ آن شاه والا تبار در اثر
انتخاب شخص وزیر شاه ولیخان خسرش به سریر سلطنت متمکن گشت.
بعد از مراسم جلوس شهزاده سلیمان ثم سلیمان شاه به تحريك
وطرفداری وزیر شاه ولیخان که او را بدون موافقهٔ امیران بخیال خود
انتخاب نموده بود و در اثر مخالفت عبد الله خان دیوان بیگی قوم ایوب
زایی فوفلزایی همد رین مورد بحث بطوالت کشیده اخیراً موضوع
شاهزاده تیمور وشاه سلیمان بپادشاهی در مجلس عمومی امیران و عالمان
رویت داده شد و در مجلس عمومی هم افکار دیوان بیگی تأیید شده
بود ولی با وصف وزیر شاه ولیخان بقول احدی اعتنا نکرده زمام
سلطنت را به کف شاهزاده سلیمان سپرد و مدت قلیلی در مرکز قندهار
بحیث پادشاه شناخته شد . [ص 138 د پښتو تاریخ]

[1] ص 69 تتمت البیان - 115 مجمل التواريخ زنديه و ص 275 تاریخ افغانستان
مؤلفه منشی احمد جان .

« 31 »


فصل
اطلاع سلیمان شاه از ورود
شهزاده تیمور بصوب قندهار
بعد از خبر جلوس سلیمان شاه در قندهار شهزاده تیمور لشکر
اطراف هرات را فراهم آورده روانه قندهار گردید. سلیمان شاه که
از ارادهٔ او به طرف قندهار مطلع شد باشاه ولیخان وزیر مشورت نموده
و چند قاطر را [ ۱ ] اشرفی حمل نمود و به سمت قلات که مکان
و سکنای جماعت غلزائی است بصحابت دوست محمد خان [ ۲ ] ولد
وزیر شاه ولیخان فرستاد که هر قدر لشکر بیشتر شود بزودی
سر انجام نموده خود را به قندهار برساند . وولد دیگر اشرف الوز را
[۱] اینجا دو حقیقت بهم تلاقی میشود: اول اینکه در نقشهٔ شهر احمدشاهی قندهار لفظ
قاطر خانه باثبات رسیده است که در خود آن نقشهٔ تاریخی به سمت شمال شهر تعیین شده
وازان اسم برده شده است وقول میرزا ابوالحسن چند قاطر اشرفی را که درین واقعه ذکر
میکند معلوم است که اکثر حمل ونقل آنوقت بوسیله قاطر بوده.
[۲] دوست محمد خان پسر وزیر شاه ولیخان قوم صالح زایی بامیزائی همان شخصی
بود که در اواخر سلطنت احمدشاه بابای غازی رتبهٔ اعتماد الدوله حاصل نموده بود که نقل
فرمان مقرری او را که اصلاً بقلم میرزا هادی خان منشی باشی عصر اعلیحضرت احمدشاه بابا
نوشته و بعداً بتاريخ غرهٔ جمادی الاول سنه ۱۲۷۴ قمری بوسیلهٔ میرزا سیف الدین خان منشی
در کتاب موسوم به [مجموعهٔ منشآت اکثر منشیان مشهور زیبارقم] نوشته شده واین کتاب
در کتابخانهٔ شاهی کابل محفوظ است، نقل همین فرمان که در کتاب موصوف مندرج است
جههٔ اعلام تاریخی از طرف دوست گرامی ام آقای خلیل در صفحه ۵۱ شماره [۶] سال
چهارم مجلهٔ آریانا نشر شده است ولی افسوس که سنه فرمان تحریر نبوده تنها از طرف منشی
هادی خان سنه ایلان ئیل ذکر شده است، وعلاوهٔ اسم پدر دوست محمدخان نیز در متن
فرمان ذکر نبوده بنده از نگارش منشی هادی خان منشی معروف قومیت اورا که بامیژائی
ذکر کرده است دریافتم که همین ولد وزیر شاه ولی خان است .

تاریخ تیمور شاه (ب) قادر علی ج عزیز الدین د احمد علی ن رجب علی تعداد طبع (۷۰۰) ۲ / ۶ / ۳۷
« ۳۷ »


شاه ولیخان که شیر محمدخان [۱] نام داشت بسمت بلوچستان به نزد نصیرخان
بلوچ جهت كمك واستماد فرستاد و نظریه وزیر شاه ولی خان این بود که
در صورت رسیدن كمك از طرف نصیرخان بلوچ وطایفۀ غلزایی قندهار اول
عبدالله خان دیوان بیگی را که یگانه مخالف او در تعیین شهزاده سلیمان
به پادشاهی بود چنانچه از مجلس بزرگ اقوام قندهار برای تردید این نظریه
دوروز قهر کرده از خانه خود بیرون نشد و یگانه طرفدار شهزاده تیمور بود وزیر
شاه ولی خان که خیلی از اوضاع عبدالله خان دیوان بیگی در هراس بود و ازین که
عبدالله خان دیوان بیگی از رؤسای افغان و از شاهزاده سلیمان رنجیده خاطر بود
بوقت عصر از قندهار بدون اطلاع بر آمده بمیان قوم فوفلزائی خود رفت جماعت
درانی که از سلیمان شاه مذکور به سبب تشیع او و قتل جمعی از افغانها وخصوصاً
قتل سردار ذال بیگ خان که در ایام احمد شاه بابا ازو بوقوع رسیده بود
هم متوحش شده و باعث رفتن عبدالله خان دیوان بیگی که رئیس ایشان بود
يك يك ردود و از قندهار برآمده خود را به میان قوم به خانه های خود میرسانیدند
سلیمان شاه از حرکات آنها مطلع شده برخوردارخان را به محافظت شهر
ومنع مردمان مأمور نمود واختيار دروازۀ شهر را به برخوردار خان واگذاشت
خان موصوف به حراست شهر پرداخت درین موقع که خبر آمدن شهزاده تیمور
به طرف قندهار انتشار یافت دوست محمدخان پسر وزیر شاه ولی خان از استماع
این خبر مضطرب شده قبل از جمعیت فرقه غلنزایی روانه قندهار گردیده
در عرض راه بمیان قوم عبدالله خان دیوان بیگی رسیده در آنجا فرود آمد

[۱]حافظ شیر محمد خان بن وزیر شاه ولیخان قوم صالح زائی با میزائی قسو فلزا ئی
شخصی که بعد از قتل پدر و برادرها در طول سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه نظر بکدورتی
که با پدرش شاه ولیخان داشت رتبه و مقامی نیافت از اول الی اخیر بیکار بود و درعهد
اعلیحضت شاه زمان از سنه ۱۲۰۷ قمری الی اخیر رتبه مختارا لدوله حاصل نمود
که غلام محمد خان وعطا محمد خان و سلطان محمدخان بامیائی ولدان اوست ولی حافظ
شیرمحمد خان درعهد شاه شجاع به تحريك شاهزاده قیصر در پشاور و بمقابل شاه
شجاع برخواسته با حاجی میراحمد خان برادر خود همدرانجا کشته گشتند ص ٧٤ سراج

۳۸۰


عبدالله خان دیوان بیگی در ظاهر بطور فریب با وازراه مواسات درآمده
ودر خفیه جمعی را تعیین نمود که اگر اراده رفتن کند اورا اجازه بیرون
رفتن ازمیان قوم ندهند . خبر قید دوست محمدخان پسر وزیر شاه ولی خان
در قندهار انتشار یافت والدۀ او بیقراری واضطرب نموده وزیر را برفتن خانۀ
عبدالله خان دیوان بیگی ترغیب نمود وزیر موصوف که مصمم رفتن گردید
سلیمان شاه که نتیجۀ کیفیت را خوبتر دانسته بود در صدد منع بر آمد ولی نافع
نیفتاد وزیر مذکور ولدان دیگر خود را که یکی شکر الله خان و دیگری آزادخان
نام داشت با دو نفر خواهر زاده ها همراه رفته به سمت قوم روانه و بخانۀ
عبدالله خان دیوان بیگی وارد گردیدند عبدالله خان هر پنج نفر را حبس و عرضهای
به تیمور شاه نوشته و گرفتن وزیر و ولدان اورا اطلاع داده بعد خود هم
محبوسین را همراه برداشته روانۀ لشکر تیمور شاه گردیده در منزل سیاه
آب از مضافات فراه بلشکر تیمور شاه رسیده وزیر ومحبوسین را به نظر او
رسانیده ولی افسوس که بعضی مدعا طلبان مفسده جو درعرض راه بین هرات
وقندهار تیمور شاه را بقتل او تسلیم کرده بود ند و بگفته
آنها تیمور شاه عهد کرده بود تا ایشان را ندید به قتل رسانم
همان بود که تیمور شاه حین مواصلت طرفین در دشت بکوا انکو خان
بامیزائی فو فلزائی را که قبلا خصومتی با وزیر شاه ولیخان داشت به قتل او
مامور نمود انکو خان همان وقت وزیر را باشکر الله خان و دوست محمدخان پسرانش
بقتل رسانید و بعد اسلام خان ولد محرا بخان[1] فوفلزائی پدر نائب گل محمدخان
دو خواهر زادۀ اور ابقتل رسانیده بالشکربسمت قندهار مرحله پیما گردیدند

[1] کدورت اسلام خان فوفلزائی با وزیر شاه ولیخان از سبب بوستان خان برادرش
بود که در عهد احمد شاه اورا بزندان انداخته واخيراً به قتل رسانیده بود. ولی آنوقت
اسلام خان با ساس توصیۀ اعلیحضرت احمد شاه که فرموده بود تاحیات من است خواهش
میکنم که هیچ یك از اقوام واشخاص پی کدورت و عناد با همی نگیرند همان بودکه پس از
فوت اعلیحضرت احمد شاه موقع یافته و درین وقت به چنان عمل مرتکب گردید .

«۳۹»


بعد از قتل وزیر شاه ولیخان و فرزندان و خواهر زاده هایش تیمور شاه روانه
قندهار گردید سلیمان شاه از وقوع قتل وزیر شاه ولیخان و فرزندان او و میل
جماعت افغانها با آنطرف بی استقلال و خائف شده کلام الله شریف را سبب نجات
خود نموده حمایل و باستقبال برادر از قندهار برآمده در دو فرسخی
با تیمور شاه ملاقات نموده قرآن را بهر دو دست گرفته بجهت عفو جرایم
شفیع نموده تیمورشاه قرآن را گرفته بوسیده بر سر گذاشت و برادر را در بر
گرفته دلجویی بسیار نموده باتفاق روانه قندهار گردیدند در همه جا تیمورشاه
در پیش و شهزاده سلیمان در عقب باین نهج وارد شهر احمد شاهی قندهار شده
و اهل قندهار همگی علی قدر مراتبهم پیشکشها گذرانیده مورد نوازش گردیدند
[ صفحه ١٤٩ تاریخ سلطانی و صفحه ١١٦ مجمل التواريخ زنديه]

توضیح : دلیل صحت قول میرزا ابوالحسن ابن محمد امین آنست
که حافظ شیر محمد خان بن وزیر شاه ولیخان یکی
از اخلاف عاليقدر وزیر موصوف و دلیر تر از همه برادران خویش
بود و بهمین مناسبت شکر الله خان و دوست محمد خان را نزد اقوام
غلزایی قندهار فرستاد و او را نزد نصیر خان بلوچ و چگونه
دگر برادران او و پسران عمه اش از دست اسلام خان و انگو خان به
قتل رسید و او حیاتش باقی شد نوشته مورخ مذکور قناعت میدهد که در
حال مواجهه شهزاده تیمور و وزیر شاه ولیخان در دشت بکوا همانا غیاب
حافظ شیر محمد خان [ مختار الدوله عهد شاهزمان ] بود که دران موقع در
بلوچستان و بنزد نصیر خان بلوچ پناه جسته بود و بعده به صوا بدید نصیر خان
عازم قندهار و رهگرای کابل گردید :


فصل (۴)

حقیقت نظریه عبدالله خان
دیوان بیگی در مورد وزیر شاه ولی خان
و منافع نتیجه آن

در ان وقت عبدالله خان دیوان بیگی محض بطر فداری سلطنت تیمورشاه میکوشید و کوشیدن آن دو سبب داشت اول اینکه اعلیحضرت احمد شاه بابا در حیات خود و باینها سلطنت را بشهزاده تیمور از حیث بزرگی سن و کبار آزمودگی و جراری او وصیت نموده بود و دگر بعقیده عبدالله خان دیوان بیگی که در عدم سلطنت تیمورشاه خواه مخواه علامه نفاق بین برادران ظاهر میشود و نفاق برادران یگانه سبب بر بادی اساس سلطنت وملت میگردد چنانچه همین نظریه فی الحال ظاهر شد و مقاومت عبدالله خان دیوان بیگی بمقابل وزیر شاه ولی خان با میرزایی فوفلزایی الی اخیر در تردید نظریات او درباره انتخاب شهزاده سلیمان به پادشاهی جز همین مذکوره هیچ جنبه غرض نداشت.
وزیر شاه ولی خان میخواست که فکر خود را پیش ببرد و در وقتی که از هیچ طرف درانی و غلزائی قندهار و نصیر خان بلوچ كمك با و نرسید بخانه دیوان بیگی رفته دوستانه مصلحت خواست و عبدالله خان دیوان بیگی نیز از حیث محبت او را وادار ساخت تا باستقبال تیمورشاه برود تا شاید کدورتی که در دل دارد از بین ببرد و به همین اعتماد برای حفظ آبروی وزیر موصوف راه استقبال بر گرفتند مگر افسوس که حین مواجهه شدن وزیر را به حرف زدن نگذاشت و امر قتل داد ولی ازینکه در اخفا عبدالله خان دیوان بیگی بقل او راضی بود یا نه اسنادی بدست نیست ، اما تنها چیزی که باعث تردید قول ابن محمد امین
«۴۱»


است باید بشکاریم که يك حصهٔ بزرگ مخالفت عبدالله خان دیوان بیگی
در ابتدای سلطنت تیمورشاهی از سبب قتل وزیر شاه ولی خان بود و آنکه
وزیر شاه ولی خان را برفتن به نزد تیمور شاه وادار ساخت میخواست که آبروی او
از بین نرود و دگر دلیل تردید اینجاست که پس از فوت انها علایم دوستی تا هنوز
بین این دو سلسله باقیست چنانچه چند بار بین دودمان اوشان وصلت های زیاد
بعمل آمده است ولی از ینکه سند دیگری برای اثبات این مطلب در زمینه
وجود ندارد بقول صاحب مجمل التواريخ زنديه اكتفا نموده و باحتیاط میگذریم :
نوت : در نگارش وقائع تخت نشینی سلیمان شاه و قتل وزیر شاه ولی خان
اگر خوا ننده را اشتبا هی حاصل شود به صفحات ١١٤ - ١١٥ - ١١٦ - ١١٧
۱۱۸ - ۱۱۹ - ۱۲۰ - ۱۲۱ - ۱۲۲ مجمل التواريخ زندیه و صفحه ۱۳۸
دیتنتو تاریخ رجوع نماید :

فصل (۵)
دوام سلطنت سلیمانشاه
در تخت شاهی قندهار

از جلوس شهزاده سلیمان دومین فرزند اعلیحضرت احمد شاه كبير قبل
از سلطنت تیمور شاه بسریر سلطنت افغانستان در قندهار همهٔ مؤر خان
باوقایع متعلقهٔ آن نگاشته اند ولی هیچ معلوم نمیگردد که پس از فوت
اعلیحضرت احمد شاه غازی الی ورود شهزاده تیمور از هرات وخلع سلطنت
سلیمان شاه چقدر وقت را در بر گرفته است و لی از ینکه ملا پیر محمد
کاکړ شاعر معاصر موصوف که بقولی حق استادی باشهراده سلیمان نیز
داشت يك كتاب گرامر زبان پشتو را که بنام [ معرفت الافغانی ] یاد میشود
باسم شهزاده سلیمان اهدا کرده ومفهوم نظم اهدائیهٔ ملا پیر محمد کاکړ
«٤٢»


اثبات میکنند که ابیات موصوف در عهد سلطنت او سروده شده است اما
ازینکه دلایل واضحتری را تاحال استدراك نكرده ايم تنها به نقل ابیات
ملا پیر محمد كاكړ شاعر شير بن زبان پښتو اكتفا ورزيده ودوام سلطنت
اورا لااقل بدوسه ماه تخمین مینمایم :
پس له حمـد ه له درود ه شـوه دشـاه مدحـه مقصوده
شـاه سلیمان د حـكـم نمردی كــل عـالـم يـری منـو ر دی
دشاه تخـت سليمانی دی عجیب لطف بنز دانی دی
زیـب زينـت ذى شـاه د علــم سیال ئی نشـتـه څوك په حلم
په میـدان د جنګ هم شـیـر دی داعـدا په حق شمـشـیـر دی
صبـــا عـقــه د ده د قهـر ورانـوی ددښـمـن ښهـر
پښتـانه ور بـانـدی شـاد شـوه له همـــه غـمـه آزاد شـوه
شـازاده د علــم كــان دی تن رونق د درست جـهـان دی [۱]
د دولـت ئـی زه دعــا كړم د بخـت خـواسـت ئـي تل له خـدا كړم
خـوامـكــان د بـقـــا ويـنــه د آفـتـاب دی رب لـريـنـه
چـه عـالـم بـانـدی رو شـن دی تمام ملـك پـه ده كـلـشــن دی

[ ص ١٥ دیوان پیر محمد كاكړ ]

[١] ازین بیت ملا پیر محمد مرحوم معلوم میگردد كه شاه سلیمان مو صوف مثل پدر
الا گهر وبرادران نكوسیرش دارای علم كافی بوده و از فضل و هنر حصه وافی داشته است
«٤٣»


جلوس اعلیحضرت تیمورشاه
به سریر سلطنت افغانستان

فصل دهم

مراسم جلوس و تعریف
مهروسكه تیمور شاه

قرار یسكه در فصول گذشته از نوع انتخاب آن شاهزاده وسوانح اورا هم
كه از زمان ولادت الى بدو سلطنت شرح دادیم اعلیحضرت تیمور شاه
در سنۀ ١١٨٦ قمرى مطابق ١٧٧٣ عيسوى در اثر وصیت اعلیحضرت احمد شاه
غازى و طرفداری سردار عبدالله‌خان فوفلزایی دیوان بيگى وسائر امراء
کبار قبائل افغان بجای پدر نامورش اعلیحضرت احمد شاه كبير بحيث
دومین پادشاه طائفه جلیله درانی شناخته شد و پس از مراسم اجلاس بسریر
سلطنت افغانستان به تصویب وزیران وامیران وندیمان خاص شكل مهر
آنیاد شاه درانی بصورت مهر اعلیحضرت احمد شاه غازى بطور صراحی
نماچنانی که در فرمانهای مندرج این كتاب مشاهده می‌نمایید ساخته شد
که در بالای مهر [الملك لله] و در خود مهر این بیت منقر شد :
علم شد از عنایات الهی بعالم دولت تیمورشاهی
در بالای فرمانها که باصطلاح آن عصر رقم می گفتند بر حسب احترام دینی
اولا [بسم الله خير الاسما] بخط سرخ نوشته و در پایان آن بطور عموم مهر
پادشاه و در تحت مهر پادشاه در آغاز مضمون فرمان به رنگ سرخ که در
قدیم اورا مرکب طاوسی میگفتند بخط پیچیده به شکل طغرا [ اعوذ بالله
تعالى و بيضا ( حکم همایون شد ] مینوشتند و در گوشه چپ بالای فرمانها

«٤٤»


به همین مرکب طارسی بقسم طغرای دیگری بخط پیچیده از سبب اعتبار ورق لفظ [هوالسلطان] نوشته میشد و این شکل مهر فرمانها از ابتدای سلطنت اعلیحضرت احمد شاه بابا الی ختم سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع به يك شكل بود تنها سجع مهر وسنه تغییر میکرد و روی سکه طلا و نقرۀ عصر تیمور شاه درانی باین بیت مسجع بود :
چرخ می آرد طلا و نقره از خورشید و ماه
تا زند بر چهره نقش سکۀ تیمور شاه
این بیت نیز به تقلید سجع مسکو کات طلا و نقرۀ عصر اعلیحضرت احمد شاه گفته وحك شده بود که سجع سکۀ آن پادشاه ذیشان چنین بود :
حکم شد از قادر بیچون باحمد پادشاه
سکه زن در سیم وزر از پشت ماهی تا به ماه
ولی در مهر اعلیحضرت احمد شاه غازی بیت نوشته نبود و این عبارت در مهر حك شده بود :   ا لملك لله
الحكم لله يا هو يافتاح احمد شاه در دران
فصل «2»
اجداد تیمور شاه
تیمور شاه ولد اعلیحضرت احمد شاه ولد محمد زمان خان ولد دولت خان ولد سر مست خان ولد شیر بن خان ولد خواجه خضر خان ولد اسدالله خان [معروف به سدو ] ولد عمر ولد معروف ولد بهلول ولد كنی ولد بامى ولد حبیب ولد پوپل و لد زيرك .
وجه تسمیه اسدالله به سدو
بدانکه در طرز تکلم مردم افغان که در الفاظ واسماء همیشه اختصار میکنند ابوالفضل را به ابوالپضل و اخیراً به فوفل و پوپل تبدیل کرده اند
«40»


این گراف محض برای معرفی
اجداد اعلیحضرت تیمورشاه
درانی ترتیب و ترسیم شده است و از سائر اشخاصی که در متن
صفحات این کتاب ذکر شده اند چون «شجره» و «ماثآ»
هر یک اوشان بژده بند وجلوه موثوق معلوم نبود از نگارش
(بغرض اینکه اشتباه و یا اغلاطی ظاهر نشود) منصرف گردید
در ارقام این محترم معذرت میجویم :
مآخذ گراف :
1: صفحه 103 – 104 خورشید جهان
2: " " 102 وجهته التاریخ
3: " " 122 حیات افغانی
4: کتاب مخزن افغانی نسخته خطی
5: " " تاج سلطانی
6: " " خصال السادات
7: صفحه 35 سراج التواریخ
ترسیم کننده : کر یم د اد خا ئف
پوپل
حبیب
بامی اسماعیل حسن ابوسعید
گنی بساما هست قلندر
بهلول زینک بانو ایوب
معروف علی خان زیرک یعقوب
عمرخان شرخیل
سدو صالح ایوب
خواجه خضر خان مودود خان کامران خان بهادرخان بهادرخان
شیر محمد خان مقیم خان
یحیی خان سلیم خان حکیم خان
زمان خان علی خان خلیل خان
محمد زمان خان رستم خان ظفر خان سردار مهر دلخان سردار رحمدلخان امان خان زمان خان
احمد شاه بابا ذوالفقار خان وزیر فتح خان محمد نعیم خان سردار شیر دلخان امیر دوست محمد خان
آن ممدوح معروف
تیمور شاه سلیمان داراب شهاب اسکندر پرویز
پسران اوشان که در صفحات این کتاب مسطور اند
موضوع این گراف که متعلق با جداد شاه موصوف نیست
این اشخاص متعلق بسردار محمد یحیی خان که یکی از وزرای
احمد شاه با با است. «نه سردار یحیی خان که در عهد اعلحیضرت امیر
شیر علیخان مرحوم در کابل بوده»
حکمران بقائی و هرات بودند
بیشک اقای لوینگر بودند


[BLANK PAGE]


همچنان اسم اسدالله را که از طرف شیخ آکوی زاهد در ماه ذیحجه سنه 965
قمری که سال تولد او در قندهار است به پدرش عمرخان فوفلزائی توصیه
نموده بود باین لحاظ به اسدالله مسمی شده و اخیراً به سدوشهرت یافته وطوری
که در زبان فارسی زاد میگویند در پشتو عین همین کلمه را به زی ترجمه
و افاده میکنند .
لهذا اولاد سدو به سدوزی شهرت پیدا کرده است :
مثلا :
پوپلزی - بارکزی - الکوزی : یعنی پوپل زاد - بارکزاد - الکوزاد .
مثلا در خود طایفه فوفلزائی :
بامی زی - بادوزی - حسن زی - قلندر زی - ایوب زی و بعد از بنها که
شهرت آنها کمتر است: مثل صالح زی - حبیب زی - ایتک زی - اورك زی
علیخان زی: نیز از اقوم فوفلزائی و در قندهار در بین خود قوم شهرت دارند:
شهرت خاندان سدوزائی در میان قوم فوفلزائی بلحاظیکه خاندان
سلطنتی شمر ده شد در الفاظ عامه و کتب تواریخ مشتهر گشت و الا قبیلهٔ
سدوزائی قبل از سلطنت اعلیحضرت احمدشاه غازی بنام فوفلزائی یاد میشد
و قبیلهٔ سدوزائی عشیرهٔ کوچک از قوم فوفلزائی میباشد و خصوصاً که
در ان وقت تعداد قوم سدوزائی در قندهار وملتان وغیره محدود بود و آنوقت
بین خود ایشان برای شناخت به پنج خاندان شهرت داشت مثلا: خواجه
خضر خان خیل - مودود خان خیل - کامران خیل - زعفران خیل - بهادر خیل و
اعلیحضرت احمد شاه غازی از سلالهٔ خواجه خضر خان سدوزائی میباشد .
فصل(3)
مادر اعلیحضرت تیمورشاه
مادر اعلیحضرت تیمورشاه زوجهٔ اول اعلیحضرت احمدشاه کبیر
و دختر سردار عربهای سنی مذهب متوطنهٔ بهسود جلال آباد بود
«46»


[۱] ولی از اسم مادر اعلیحضرت تیمور شاه و اسم پدر و شخصیت پدر او معلومات بیشتری را از حیث عدم ماخذ معتبره متذکر شده نمیتوانیم و ازینکه اعلیحضرت احمد شاه درانی قبل از سالهای سلطنت خود با آن محترمه مزاوجت کرده است معلوم است که پدر آن محترمه و مغفوره بقول دبئی محمد حیات خان صاحب کتاب حیات افغانی که سردار آن طائفه بوده است و ازینکه سبب وصلت اعلیحضرت احمد شاه غازی با آن محترمه در بهسود جلال آباد چگونه اتفاق او فتاده است دلیلی جز این وجود ندارد که شاید پدر آن محترمه یکی از همراهان لشکر نادری بوده و حین رفاقت پدرش بنای مزاوجت با آن عفیفه بجا آورده شده است : [۲]

فصل (۴)
برادران تیمورشاه

۱ : شهزاده سلیمان ثم سلیمان شاه.
۲ : شهزاده سکندر.
۳ : شهزاده ایوب .
۴ : شهزاده شهاب .
۵ : شهزاده داراب .
۶ : شهزاده پرویز .

[۱] صاحب حیات افغانی قومیت خسر اعلیحضرت احمد شاه کبیر را ازین سبب سنی مذهب تصریح میدارد زیرا که يك قسمت اقوام عرب متوسطة افغانستان شیعه مذهب نیز میبا شد چنانچه در سالهای گذشته بسیار تر از آنها در قریب بالاحصار کابل سکونت داشته و بنام عربهای بالا حصار یاد میشدند و الان متفرق شده در دگر قسمتهای کابل سکونت دارند و ذکر این قسمت مورد کدام تعصب نیست بلكه يك خاطرة تاریخی را برای مزید معلومات قارئین محترم قابل نشر میدانیم :
[۲] ص ۴۴۶ حیات افغانی وصفحة ۶۰ احمد شاه با با مؤلفة غبار

«٤٧»


فصل (۵)
ازواج تیمورشاه
اگر چه تعداد ازواج اعلیحضرت تیمور شاه را به راویات صحیح به
سه صد زن میشنویم ولی از اسماء همۀ آنها با تعیین قومیت هریک ایشان
معلوماتی موجود نشده تنها از يك عدۀ آنها که در کتب تواریخ اسم
برده شده است به معرفی آنها می پردازیم :
۱ :- حبیبۀ حاجی جمال خان بار کزائی زوجۀ اول او که شاه محمود
وحاجی فیروز الدین ولدان اوست .
۲ : گوهر شادبیگم دختر شاهرخ میرزا بن رضا قلی میرزا بن نادر
شاه افشار که شهزاده کشور - سلطان علی و نادر میرزا و لدان اوست .
۳ : گیوهر نسا بیگم از قوم مغل دختر شهنشاه مغلی هند که شاهزاده
هاشم : شاه پوروشاه پورولدان اوست .
۴ : زوجۀ چهارم: از قوم سدو زائی که شهزاده همایون ولد اوست.
۵ : زوجۀ پنجم: از قوم اسحق زائی که شهزاده عباس و کهندل
ولدان اوست .
۶ : زوجۀ ـ ششم : از قوم یوسف زائی که اعلیحضرت شاه زمان
وشاه شجاع ولدان اوست.
۷: زوجۀ هفتم : ازقوم نورزائی که شهزاده احمد ، محمد سلطان
ویزدان بخش ولدان اوست.
۸ : زوجۀ هشتم : ازقوم اچک زائی که شهزاده اشرف ، مظفر ،
جهان والا ولدان اوست .
۹ : زوجۀ نهم: زن آزادخان حاکم کشمیر که بعد از قتل او به
حباله نکاح اعلیحضرت تیمور شاه درآورده شد .
«٤٨»


۱۰ :- زوجه دهم: دختر پادشاه بخارا .
از تعداد ازواج تیمور شاه بقول صاحب د پښتنو تاریخ که در صفحه
١٤٧ – ١٤٨ کتاب مؤلفه خویش مینگارد تنها همین چند نفر معلوم
میگردد ولی در دو سه قسمتی که سهو کرده بود از طرف بنده تصحیح
گردید و از سائر ازواج اعلیحضرت موصوف که در کتب تواریخ ذکری
نیست معرفی هريك كاریست مشکل و سلاطین گذشته افغان که به وابستگی
اقوام و کثرت نسل میکوشیدند معلوم است که از هر قوم يك دو زن
گرفته بوده و این عادت از سلاطین معلی هند بافغانستان سرایت کرده
بود چنانچه وقتی که نادر شاه افشار به دهلی فاتح شد از محمد شاه
کورگانی سوال کرد که تعداد ازواج شما فعلاً به چند میر سد شهنشاه
معلی گفت نهصد : نادر شاه افشار با مراه در بار او به خنده گفت یکصد
زن دیگر نیز برایش بدهید تابك هنگ شود. باصطلاح عصر حاضر یعنی
يك غند ـ در همه حال چیزی که بخاندان سدوزائی مضر ثابت شده و
باعث انقراض سلطنت او شان گردید همانا مفکوره کثرت نسل بود که
برادران از کدورت اندری در پی نفاق یکدگر کمر بسته و اساس سلطنت
را بر باد داده و افغانستان از اثر کشمکش آنها دستخوش بیگانگان
گردیده بود .

فصل (۶)
اخلاف تیمور شاه

۱ : شاه زاده همایون
۲ : " محمود – ثم شاه محمود .
۳ : " حاجی فیروز الدین
٤ : " عباس

« ٤٩ »


ه : شهزاده کهندل
٦ : « زمان - ثم شاه زمان.
٧ : « شجاع الملك - ثم شاه شجاع الملك.
٨ : « احمد .
٩ : « محمد سلطان .
١٠ : « یزدان بخش .
١١ : « کشور .
١٢ : « سلطان علی .
١٣ : « نادر میرزا .
١٤ : « اشرف .
١٥ : « مظفر .
١٦ : « جهان والا .
١٧ : « مراد .
١٨ : « میران میرزا .
١٩ : « حسین میرزا .
٢٠ : « هاشم .
٢١ : « شاه نور .
٢٢ : « نورده .
٢٣ : « ملك گوهر .
٢٤ : « اکبر .
٢٥ : « حسن .
٢٦ : « بلند اختر .
٢٧ : « شاهرخ .
٢٨ : « شاه پور .


۲۹ : شهزاده ابراهیم
۳۰ : " فرخ
۳۱ : " خاور
۳۲ : " ایوب
۳۳ : " جلال

فصل (۷)
بنات تیمور شاه

صاحب کتاب تاریخ افغانستان [۱] وسائر مؤرخین تعداد بنات اعلیحضرت تیمورشاه را ۱۳ نفر تعیین کرده اند ولی ازین که در ادوار گذشته ذکر اسماء افراد اناثیه را در صفحات تاریخ خوب نمی پنداشتند اسماء ۱۳ نفر بنات محترمات با اسماء همسران و والده های اوشان معلوم نمی گردد ولی تنها یك محترمه که مهر جهان بیگم نام داشته در جوار گنبد اعلیحضرت تیمورشاه در باغ عمومی کابل مدفون است این عبارت در لوح مزار مرحومه نقر شده است:

وفات مرحومة مغفورة خلد آشیان عالیجناب مخدرۀ زمان رضوان مکان مهرجهان بیگم بنت سلطان جنت مکان رضوان آرامگاه تیمور باد شاه درانی سدوزائی بتاریخ شهر شوال المکرم سنه یکهزار ودوص دوبازده بود که از دارالفنا بدار البقا رحلت نمود [۲] .

[۱] ص۲۸۰ کتاب تاریخ افغانستان مؤلفه منشی احمد جان
[۲] فوت این محترمه مصادف به سال پنجم سلطنت اعلیحضرت شاه زمان بوده است .

«۱۵»


فصل (۸)

معلم عسکری تیمورشاه
[در آوان طفولیتش]

اعلیحضرت احمد شاه غازی چون در بارۀ اولادش از نقطۀ نظر تربیت عسکری و امور کشوری توجه خاصی داشت در اکثر مسافرتهای حربی او با آنکه شهزاده تیمور و سلیمان و سائر اخلافش همراه بوده‌اند ولی در اوقاتی که شهزاده تیمور فرزند ارشد خود را در یکی از حکومات و یا مسافرتهای بعیده میگماشت برای قوی ساختن نیروی عسکری و تنویر ذهنیت او در امور مملکت داری سردار جهان خان فوفلزائی را که بعد از خودش در فن عسکریت آنوقت مهارت و شهرت به سزا داشت بحیث مربی فکر و منور خیال و معلم عسکری او تعیین نموده بود که آن رادمرد گرامی در اوقات حکومات هند و سائر مسافرتهای بعیده او از دارالسلطنۀ قندهار همراه و بنام يك فرد مستشار و رهنمای فکری او باین عهده دائماً مؤظف شده بود که شهزادۀ بلند اقبالش نیز در حال طفولیت این شیوۀ مبادرت را از آن عسکر مظفر آموخته و در اثر تلقین و مشاوریت او بچنان صفات ستودۀ متهورانه موفق آمده بود.
برای اینکه اندازۀ علو همت جناب سردار جهان خان مرحوم معلم و مستشار عسکری شهزاده تیمور پوشیده نماند اين يك حکایت حماسی و تاریخی او را که نمونه از شهامت سردار موصوف است جهت مطالعۀ فرزندان امروز افغان میپردازم تا چنین درس غیرت را که زادۀ خیال يك فرد نامی عساکر گذشتۀ وطن میباشد فراموش ننمایند:
«۴۲»


سردار جهان خان قوفلزائی سپه سالار [نبر کو بیگم] نامۀ خواهری داشت
حسين ونيك سيرت . اعلیحضرت احمد شاه غازی که همیشه اتحاد و ارتباط
سرداران قوم را بین هم و خصوصاً به شخص خویش خواهان بود در یکی از ایام
برای تحکیم محبت و استواری علائق قومی و نژادی خواهر سردار جهان خان را
خواهش نمود تا به حبالۀ نکاح آن شاه معظم در سلك با نوان محتر مش
در آورده شود . پس از بجا آوردن رسم خواستگاری مادر سردار جهان خان
ازینکه هم پادشاه و هم قوم این خواهش او را عطیۀ كبیری دانسته و جواب
این امر را به آمدن سردار جهان خان به خانه موعود گذاشت :

عصر روز که سردار جهان خان به خانه واردشد والده او امر اعلیحضرت
احمد شاه غازی را بیان نمود سردار جهان خان مرحوم بدون تفکر ملازم خود را
فرستاد تا هر شخصی که از اقوام من برون در یافتو مواجهه شود في الحال نزد من
بیار : وقتی که ملازم از خانه بدر شد يك نفر عبداللطیف نام که از اقوام
سردار جهان خان ولی سر او کل و لباس ژولیده در برداشت حسب الامر
حاضر خانه شد. سردار جهان خان امر فرمود تا به زودترین فرصت او را در حمام
شسته و لباس او را نیز تبدیل نمایند و در عین حال ملا امام را هم حاضر دارند
پس از ينكه هر سه امر بجا شد سردار جهان خان بامر نكاح همشير ۀ خود
با عبد اللطيف نام [ کل بچه] پرداخت پس از عقد ازدواج این خبر به سمع
اعلیحضرت احمد شاه با بارسید .اعلیحضرت احمد شاه بابا ظاهراً بطور گله ولی
در باطن خیلی به قهر سوال کرد که این امر چگونه صورت گرفته است :
سردار جهان خان فرمود که بلی : تا این دم تمام افتخارات فتوحات مرا
در سر تا سر مملکت از اثر شمشیر وعزتم را از صیب او میدا نستند و رتبۀ
سپه سالاری مرا از حسن خدمات و فدا کاریهایم می شمردند : اگر بنده
باین وصلت می پرداختم بعد ازین هر گونه عزت مرا از طفیل خواهرم میدانستند
من که شخص افغان و شهرت مردانگی بسر دارم هر گز به قرب خویشاوندی


غرفه تیمور شاه (ب) قادر علی ج عز الدین شمس الدین د سلطان احمد تعداد طبع (۷۰۰) ۲۳۹-۲
خودرا منسوب نمیسازم : اعلیحضرت احمد شاه غازی با وصفی که بدل خیلی مکدر و به قهر بود ولی ازین علو همت و علامه مردانگی و شهامت او زیاده بخنده شد: منظور بنده در نوشتن این حکایت تنها افکار مردانه و روح قوی مردان آن عصر است که تا چه اندازه همت خودرا بزرگ و آبروی خودرا در برابر افکار جامعه از دست نمیدادند و عزتی که جز با دادن خدمت بوطن میسر آنها بود متوقع نبوده و از همین علو همت بود که آن مردان نامی افغان در هر مقام کامیابی و فیروزی تام حاصل نموده و از روش شجاعانه خود ها به نسل های مابعد درس تدبیر وغیرت ونمونه عزم وهمت تقدیم کرده اند:
همت عالی ندارد تکیه بر بازوی کس
کاسمان با این بزرگی بیستون استاده است
فصل (۹)
عفو خواهی برخوردار خان
«افغان از حضور اعلیحضرت تیمورشاه در آغاز سلطنت»
برخوردار خان افغان که يك تن از خانان مشهور افغان و در ایام سلطنت اعلیحضرت احمد شاه بابا به ضبط ونسق لشکر مأمور ودر هنگام جلوس شهزاده سلیمان به پارتی وزیر شاه ولیخان به بند و بست شهر قندهار مقرر و سلطنت سلیمان شاه منظور ش بود
از ورد تیمور شاه درا لی به قندهار و نتیجه بر عکس خیال او که منظورش سلطنت شاهزاده سلیمان بود و بر علیه تیمور شاه در موقع جلوس سلیمان شاه تحریکات داشت روزی که تیمورشاه به سریر سلطنت متمکن شد برخوردارخان افغان متزلزل و مخوف گشته خود را به مقبره اعلیحضرت احمد شاه بابا رسانیده ریسمانی در گردن بسته و میخ ریسمان را نزديك لحد کوبیده نشسته بود بعد از دوروز که تیمورشاه پس از انجام محفل فاتحه داری
«٤٤»


در سر قبر پدر نامور شان اعلیحضرت احمد شاه مغفور بر فت آنجا دید که
بر خور دار خان با مهد علو جر اثم میخ دوز و مضطر گردید. پس شاه
موصوف خط نسیان بر صفحه عصیان او کشید و او را دل آسا کرد و با خود
همراه گرفته به مقام پاد شاهی خو دمعاودت نمود.[ س١١٤ مجمل التواريخ]
فصل (۱۰)
فرستادن فرمان از حضور
« اعلیحضرت تیمورشاه به عنوان نصیرخان بلوچ »
اعلیحضرت تیمور شاه در آغاز سلطنت خویش فرمانی به عنوان
نصیر خان بلوچ که در نزدیکی قندهار سکنا داشت مبنی بر جلوس خود
و طلب شیر محمد خان ولد وزیر شاه و لیخان که قبلاً از طرف پدرش
بغرض استمداد نزد او فرستاده بود نوشته و با خلعت شاها نۀ خود از
نصیر خان بلوچ ذریعه فرمان او را بخواست .
نصیرخان بلوچ در فرستا دن شیر محمد خان ولد وزیر شاه ولیخان تعلل
ور زیده و فعلاً از امر فرمان سر کشیده و امر تیمور شاه را لا جواب
گذاشت . [س ١١٥ مجمل التواريخ ]
تبصره : فرمان فرستادن تیمور شاه در بارۀ شیر محمد خان اینسکه :
مبادا از حیث واقعه قتل پدر ویرا درهای خود در ایل بلوچ مصدر کدام
فتنه و فساد گرددویا آنکه حافظ شیر محمد خان این اراده را نداشت
تنها از بیم جان همد را نجا پناه داشته و نصیر خان بلوچ نیز از همت
مردانه که مبادا حادثه قتل او نیز رخ دهد حافظ شیر محمدخان را از این
لحاظ حمایه میکردتادر ثانی خود شیر محمد خان پس از واقعه عبدالخالق
خان خودرا تسلیم نموده و با پنج برادر از خود کوچکترش عازم کابل شد .
...


فصل (١١)

فرستادن فرمان اعلیحضرت

تیمور شاه به عنوان سردار جهان خان پوپلزائی و نتیجه آن

اعلیحضرت تیمور شاه برای حفظ سیاست داخلی و از کسانی که بیشتر خوف داشته و از مقابله ایشان مثل سلیمان شاه در هراس بود و ازینکه مبادا توسط یکی از شهزاد گان کار را دگرگون سازند يكايك را ذریعه فرمان به مرکز سلطنت به قندهار طلب نمود.

سردار جهان خان ایوب زائی پوپلزائی بن حلیم خان که از سنه ١١٨٣ قمری پس از طی معاملات مشهد و تاريخ معاودت اعلیحضرت احمد شاه كبير در قندهار به معیت شهزاده سکندر به پشاور اعزام شد. و تا این وقت اقامت داشت پس از وصول دو قطعه فرمان اعلیحضرت تیمور شاه باسم شهزاده سکندر و سردار جهان خان که با خلعت زیادی به اسم اوشان شرف صدور بخشیده بود هر دو تن مطیع فرمان شده ووارد کابل گردیدند . در ورود شهر کابل شهزاده پرویز ولد اصغر اعلیحضرت احمد شاه با با که در اواخر بحکومت کابل قرار داشت او را نیز همراه گرفته روانه قندهار و بحضور اعلیحضرت تیمور شاه رسیدند .
شاه موصوف برادران را احترام و سردار جهان خان سپه سالار و سایر سرداران را نوازش نمود .

چند روز بعد از مواصلت آنها در قندهار بهانه نموده سردار جهان خان را محبوس و زما نخان برادرش را که پدر میر هوتك خان باشد چوب بسیاری زده مبلغی بعنوان جریمه از سردار جهان خان وزمان خان برادر ش نیز بگرفت و در نتیجه مظاهره سرداران و خانان قندهار سردار جهان خان را در اثر استدعای مردم درانی از حبس بدر آورده

«٥٦»


و بقید نظرش میداشت [۱] مگر سردار جهان خان نسبت واقعه قتل وزیر شاه
ولیخان خیلی بدل از تیمور شاه مکدر و تیمور شاه از نفوذ سردار جهان خان
نیز در هراس بود و سردار جهان خان با همان شجاعت و شهامت خویش
که در سرتاسر مملکت اقتدار او بر همگان ثابت بود اما در قسمت
حفظ سلطنت تیمور شاه خیلی محافظه کار و اخلاصی کاملی داشت تنها
چیزی که به کدورت تیمور شاه در برابر آنها می افزود همان نیات
سوء مخالفان آنها بود که بغرض مدعای شوم خود ها به تیره گی اوضاع
سلطنت و بر هم زدن امور سعی می ورزیدند [ ص ۱۱۷ مجمل التواريخ ]

فصل (۱۴)

نقل یافتن دار السلطنه از قندهار

بکابل و تعیین گذ رها بنام ارا کین سلطنت

در اواخر سال ۱۱۸۶ قمری که سال جلوس اعلیحضرت تیمور شاه درانی بود
دار السلطنه قندهار را ترك گفته و تمام ارا کین سلطنت و خزائن و جبا خانه
وعسا کر را طرف کابل با خود آورد ولی این حرکت بجانب کابل وقتی شد
که تقریباً شش و یا هفت ماه از جلوس تیمور شاهی سپری شده بود وقتی که
اعلیحضرت تیمور شاه به کابل رسید در اول اقامت خود به واقعه شرارت
قباد خان اوز بك برخورده و بعد آن که بغاوت عبدالخالق خان رونما شد و بعد از ان
در زمستان سال آینده که عازم پشاور شد فتنه فیض الله خان خلیل خیل مهمند

[۱] سبب خواستن سردار جهان خان فوقلرائی از پشاور و حافظ شیر محمد خان
از ایل بلوچ اخیراً حبس و نظر بند شدن سردار جهان خان در قندهار همان تحریکات سری
قاضی فیض الله خان دولتشاهی و عده قارس ها بود که میخواستند همه وزراء و امراء طائفه درانی را
يكبايك پس رو وزیر شاه ولیخان بسازند و اعلیحضرت تیمورشاه را خائف ساخته و از بیم ایشان
بدان سر آورده بود که بدون جرم آنها را مجرم شناخته و چنانچه اخیراً در سنه ۱۱۹۱ قمری
سردار جهان خان را در دلارام قندهار مسموم ساختند تا به همان درد مسمومیت جان
او را به جان آفرین سپردند .


بر پا شد با وصف همه گیر و دارهای آنوقت در تشکیلات اداری و امور مملکتی تیمور شاهی تاثیری وارد نکرده اعلیحضرت تیمور شاه به تقلید و تائید فکر پدر نامور خویش اعلیحضرت احمد شاه کبیر محلات شهر کابل را [۱] مثل محلات شهر قندهار که از طرف اعلیحضرت احمد شاه بابا بلاتفرق وتفاوت با سماء امر او درانی وغلزائی وغیره طرح ومسعی شده بود [بقیه در صفحه ٦٠]
[۱] اعلیحضرت احمد شاه غازی پس از طی محاربات [پادو] وفتح پاني پت وقتیکه از راه کابل وارد قندهار شد خواست که شهر نادر آباد را ترك گفته و شهر مستحکمی بنام شهر احمد شاهی در یکی از مواقع خوش آب وهوای قندهار بغرض اجتماع اقوام قبائلی ودسته های غلامان قلماق و قزلباش ومستخدمین بتایان هندی و تحکیم وحدت ملی که پیش از همه مد نظر او بود احداث نماید ، باین اراده اولا" نهرعریض وعمیقی در ساحل رودار غنداب و آن موضعی که در قسمت غنی خائی واقع است در همان دشت تعمیر شهر نماید ولی طائفه الکوزائی که مالك آن اراضی بودند خیال اعلیحضرت احمد شاه را تردید نموده ومانع آمدند و بار دیگر عزم کرد که در حدود قریتی قریب [مرو قلعه] بنای شهر جدید نماید همچنان طائفه بارکزائی مانع شدند.
اعلیحضرت احمد شاه نظر به حلم طبیعی خود هر دو طائفه را از روی ترحم به واگذاشتن اراضی شان مجبور نگردانید ، وقتی که طایفه فوفلزائی از اراده اعلیحضرت احمد شاه کبیر وممانعت طائفة الكوزائی و بارکزائی که مانع خیال اوشده بودند آگاه گردید. واز غیرت قرب قومیت که اعلیحضرت احمد شاه قبلاً از آن دو طایفه درانی رنجیده خاطر شده بود بخوداندیشیده سرداران قوم فوفلزائی باتفاق هم دوازده قلبه وارزمین مزروعی خودهارا که در بهترین موضع با صفای قندهار که شهر موجوده واقع است به اعلیحضرت احمد شاه غازی بغرض احداث شهر جدید اهدا نمودند.
اعلیحضرت احمد شاه غازی از فتوت این طایفه خیلی مسرور شده و در نیمۀ سال ۱۱۷۱ قمری به مهندسی تعمیر شهر موجوده امر فرمود ، و بعداً تمامی علماء سادات، مشایخ و سرداران و بزرگان طوائف قندهار را از هر طبقه دعوت عام فرموده و پس از صرف طعام و توزیع صدقات همه اهالی شهرجهة مراسم تهداب گذاری شهر گرد آمدند اعلیحضرت احمد شاه فرمود که میخواهم اولین سنگ تهداب شهر را کسی بگذارد که از زمان طفولیت الى بقیة عمر بدون از حصة عبادات نماز تهجد را [نمازیکه صلحا بحد نصف شب میگذارند] قضا نکرده باشد، بمقابل این امر و شرط بزرگ تمام علما وسادات ومشايخ سر به سکوت فرو بردند، پس از لحظۀ تامل یکنفر درویش روحانی ندا کرد که جز احمد شاه باین شرط احدی آراسته نیست و باید خود سنگ شهر را بگذارد اعلیحضرت احمد شاه غازی به تلاوت این کلام [رب اجعل هذا بلداً آمناوارزق اهله من الثمرات من آمنهم بالله واليوم الاخر قال ومن كفر فامتعه قليلا ثم اضطره الى عذاب النار وبئس المصير] دعا نموده و با چهرة متبسم اولین سنگ تهداب شهر را گذاشته و بنام شهر احمد شاهی اش نام نهاد [ص ٣٦ سراج التواريخ و ١٤٣ تاریخ سلطانی.]
* ۸ *


« نقل فرمان اعليحضرات حمدشاه غازی که درسنه ۱۱۸۰ قمری باسم مرادخان »
« قلندرزائی فوفلزائی رئیس تعمیرات شهر احمدشاهی قندهار مرقوم شده است »

بسم الله خير الاسماء
الحكم لله ياهو يافتاح
احمد شاه دردران - ١١٧٥

« اعوذ بالله تعالی : آنکه عالیجاه رفیعجایگاه امیرالامراء العظام »
« اسوةالكبراء الفخام مرادخان درانی قلندرزائی نائب و سردار سرکار والا »
« باشفاق پیوستۀ شاهانه و الطاف نهایات خدیوانه سرافراز بوده بدانند که در امور »
« تعمیر قلعۀ مبارکه اشرف البلاد احمدشاهی قندهار مختار کل است و بتمامی »
« اختیارات اشرف البلاد عالیجاه متوجه امور مزبورالدنهايت در مقدمۀ اجاره »
« تعمیر مزبور که قبل برین چندنفرشريك بكار شده اندعزت پناه ملاعرب ...»
« باشی سرکار والا را نيز شريك مستأجران امر مزبور نماید که هر کس حسن »
« خدمت خود را پیش از پیش در امر تعمیر قلعۀ مذکوره ظاهر سازد و آن عالیجاه »
« که مختار کل است ... ... ... ... ... بهتر است ... ... ... ... ... ... »
« که امور مزبور را به کمال استحکام و خوبی تمام داشته و درعهده »
« میباشند فی ٢٠ شهر ربیع الاول ۱۱۸۰ هجری .
۱ : محمد یوسف بن علی رضا سنه مهر ١١٦١
۲ : افوض امری الی الله عبده محمد هاشم سنه مهر ١١٦١
٣ : عبده کپل محمد سنه مهر ١١٧٥
٤ : لا اله الا الله الملك الحق المبين - عبده یاقوت سنه مهرش معلوم نشد
ه : عبدۀ سعادت -
٦ : لا اله الا الله الملك الحق المبين - عبدۀ عبدالله سنه مهرش معلوم نشد

توضیح : سنه مهر بالای فرمان ١١٧٥ نوشته شده است معلوم است که این مهر
درسنۀ مذکوره نقر شده است والاستۀ جلوس اعلیحضرت احمدشاه غازی ۱۱٦۰-۱٦میباشد.


فرمان حضور اقدسحضرت احمدشاه کبیر مؤرخه ۱۱۸۰ قمری که شش سال بعداز تأسیس شهر [اشرف البلاد] قندهار جهة اکمال تعمیر آن به عنوان جناب سردار مراد خان قزلباش شرف ارقام و اصدار یافته است .

[ متعلق مضمون صفحه ٥٩ کتاب تیمور شاه ]