قسمت های اراضی شهر کابل را نیز با فراد بزرگ اراکین سلطنت
عصر تقسیم نمود تا هريك به تعمیر عمارات جدید بپردازند و این نکات قابل
اعتنا را فراموش نکنیم که گذر های مشهور امروزه کابل باین اسما
تا حال شهرت یافته و هنوز بعضی از ان عمارات در حال اندراس یا
برجاست :

شروع از طرف بالا حصار

۱ : گذر دیوان بیگی : نزدیك تربه بالاحصار قرب شتر خانه و این
همان سردار عبدالله خان فوفلزائی بن علی خان بن سلیم خان بن آکوئیکه
بن ایوب – دیوان بیگی عهد احمد شاه بابا است که رتبه امیر دفاتر
[ وزارت مالیه ] داشت و در عهد تیمور شاه رتبه و كیل الدوله حاصل
نمود [۱] و گذر آن الان بمقابل چهار راهی سپاهی گمنام واقع شده است
و در خانه دیوان بیگی در سالهای اخیر محمد اکبر خان دارا لعدالت
اقامت داشت و فعلا نواده هایش سکوت دارند :

[۱] یکی از شعرای عصر تیمور شاه در تاریخ تعمیر سردار عبدالله خان وکیل الدوله چنین گفته است
چه خوش تعمیر اندر شهر کابل
که دیوار صفا بخشش تو گوئی
ز گلمیخ درش خورشید هر دم
شدی هر کس که محرم در حریمش
فقیران را خوشی در غا نقه داد
ز بان خامه بر وصفش بنا زد
خرد تا گفت تا ریخش به عسکر
وکیل دولت تیمور شه ساخت
سوی با لا حصار آئینه انداخت
امروز ساعت گر دون همیتاخت
دل خود آندم از دلخانه میباخت
عزیز ان را بهر قشقانه بنواخت
کز ان آب گهر این صفحه تر ساخت
سر از عشق سخن هر لحظه بفراخت
دل [خوش] بر گرفت [طرح نو] افگند
[جناب آن وکیل الدوله بر داخت]

۱۱۸۹ هجری - قمری

از شعر فوق معلوم میگردد که گذر دیوان بیگی و گذر سردار جهان خان و امثالهم هريك در
سنوات ۱۱۸۹ و ۱۱۹۰ در کابل بنا یافته است .

« ۶۰ »


۲ : گذر سردار جهان خان : بن حلیم خان بن حکیم خان بن مقیم خان
بن آکو نبیکه بن ایوب — این همان سپه سالار و میر شبان خان عهد
احمد شاه کبیر است که تا این وقت بهمان اسم وعنوان شهرت داشت وگذر
آن مرحوم تا هنوز قریب جاده میوند موجود ونواده های آن مرحوم دران
محله سکونت دارند.
۳ : گذر قاضی فیض الله خان : این همان قاضی فیض الله خان دولتشاهی
بود که در عهد حکومت تیمور شاه در هرات قاضی محکمۀ شرعیۀ هرات
و در وقت سلطنت شاه موصوف حیثیت وزیر عدلیه را داشته که بعضی
مؤرخان قتل وزیر شاه ولیخان را از اثر تحریکات او میدانند .
وگذر قاضی تا هنوز در شور بازار کابل شهرت دارد .
٤ : گذر علی رضا خان : علی رضا خان موسوی قوم قزلباش مستوفی
عهد تیمور شاه است و پسران آن علی رضا خان یکی عبد الرحیم ودیگری
محمد یوسف نام داشته که هردوتن درعهد تیمور شاه وشاه زمان وشاه محمود
و شاه شجاع اسماء ایشان در پای بعضی فرمانها به عبارت عبد الرحیم
ابن علی رضا ومحمد یوسف ابن علی رضا مشاهده میشود .
وهر دوتن از منشی های آن عصر بوده اند یعنی گذر علی رضا خان
از همین شخص و از همان عهد نشئت کرده است .
ه گذر اچکزائیها: این همان اچکزائیها بودند که به معیت اعلیحضرت
تیمورشاه بطور عسکر وغیره وارد کابل شده بودند چون شخص ناموری
از آن قوم شاید دران عصر نبوده لهذا خوبتر بنام قوم شهرت یافته نه بنام
شخص وهمچنان گذر فور ملی ها وغیره تا هنوز از همان تقسیمات شهرت دارند.
٦: مرادخانی : درشهر کابل محل مشهوری به سمت شمال دریا بنام
مرادخانی یادمیشود: این همان سردار مرادخان قلندرزائی بوفلزائی میباشد که
(٦١)


در سنه ۱۱۸۰ قمری از طرف اعلیحضرت احمد شاه غازی بحیث مختار کل
یعنی آمر و متصدی امور تعمیر شهر احمد شاهی قندهار مقرر شده وشهر
احمد شاهی در تحت نظارت و ریاست او اعمار و اکمال گردیده است یعنی
مراد خانی کابل در عصر تیمور شاه از طرف سردار مرادخان قلندر زائی
فوفلزائی بن انزله خان بن قلندرخان مرحوم بنا یافته و تا حال به مرادخانی
شهرت دارد و اکثر نواده های مرحوم تا حال درهمان محله اقامت دارند
و علاوه قسمتی که در بازار خیابان بنام دروازه سردار یاد میشود دروازه
باغچه او بود که در ابتدا متصل راه واقع شده و تا ایندم مشهور است :
و فرمانی را که در صفحه مقابل ملاحظه می فرمایید همان فرمان تاریخی میباشد
که از حضور اعلیحضرت احمد شاه باسم موصوف مرقوم شده و با نقشه شهر
قندهار تا هنوز موجود است که اصل نقشه و فرمان منطبعه صفحه مقابل از دست
دین محمد خان دلاور قوماندان عسکری مشرقی وصوفی عبدالحبیب خان وکیل
فعلی خیابان و مرادخانی در بلدیه کابل که هر دو تن
از نواده های سردار مراد خان قلندر زائی فوفلزا یی مختار کل تعمیر
آنوقت شهر احمد شاهی قندهار میباشند به ملاحظه اینجانب
عزیزالدین پیوست و نظر بر اهمیت او که بناء بزرگ و تاریخی شهر احمد شاهی
قندهار را با معرفی اشخاص به اثبات میرساند زینکو گراف نموده و از نظر
قارئین محترم از سبب لزوم موقع گزارش میدهیم:
یادداشت: تاریخ بنای شهر احمد شاهی ملاحظه شود در اشعار فارسی سردار
عبدالله خان وکیل الدوله در تذکره احوال شعراء معاصر تیمورشاه که او نیز
در اظهار این بناء تاریخی اهمیت به سزا داشته و بنده عین ابیات و عبارات متعلقه
او را نقل و درج نموده ام:
«۶۲»


باب سوم
واقعات عصر تیمورشاه
از اواخر ١١٨٦ ـ الی ١٢٠٧ قمری


فصل «1»
اعزام برخوردار خان
و
پیردوست خان جانب بلخ

اعلیحضرت تیمور شاه درانی بعد چند ماه که در شهر کابل اقامت
نمود بغرض سر از تش قباد خان اوزبك که بعد از فوت اعلیحضرت
احمد شاه غازی بنای خود سری را نهاده بود بر خور دار خان [1]
و پیر دوست خان را باجمعی از سپاه به سمت بلخ فرستاد وهردو تن با سپاه
معیتی خودها در نزديك بلخ ازحملهٔ قباد خان اوزبك شکست خور ده ولشکر
ایشان متفرق وسر داران مذکور فرار نموده به لشکر اعلیحضرت تیمور شاه
که از عقب ایشان فرستاده شده بود ملحق گردیدند . قباد خان اوزبك
که حین موا جهه شدن دسته اول افواج اعزامی تیمور شاهی را پرا گنده
ودر هم شکست نظر باین فتح نمایان مصمم کابل و ارادهٔ حرب تیمور شاه
گردید ودر عین این گیرودار از طالع اعلیحضرت تیمورشاه یکی از خویشان
قباد خان مذکور که با او عداوت دیرینهٔ داشت در شب او را به قتل
رسانیدواز انتشار خبر قتل او مجددا تیمور شاه بر خورد ار خان را با

[1] برخور دارخان افغان همان افسر نظامی عهد اعلیحضرت احمد شاه غازی که
در موقع تخت نشینی شهزاده سلیمان قلعه دار شهر احمد شاهی مقرر شده و به طرفداری
سلیمان شاه بمقابل تیمورشاه برخواسته وبعد از به قتل رسیدن وزیر شاه ولیخان مرحوم بامید
عفو جرائم در پهلوی قبر اعلیحضرت احمدشاه کبیر ریسمان در گردن نشسته انتظار ورود
اعلیحضرت تیمور شاه را داشت تا اخیراً به همان حیله اعلیحضرت تیمور شاه از خطای
او در گذشته و اولین بار در عهد حکومت خویش بمدا فعۀ قباد خان اوزبك نامبرده
را بدا نصوب فرستاد .
<6>


جمعی از سپاه افغان و قزلباش به سمت بلخ فرستاد چون برخوردار خان در دفعة ثانویه که بدانصوب حمله و یورش نمود مقابل خود مانعی نداشت شهر بلخ و اطراف اورا به حیطۀ تسخیر در آورده و بعداً چند رأس اسپ بلخی و قریب سه هزار نفر غلامان قلماقی بخدمت اعلیحضرت تیمورشاه فرستاد اما در آن وقت زمستان شدت داشت بجایی حرکت نکرده در بلخ قشلاق نموده و بعد از نوروز نظر به واقعۀ اغوای عبدالخالق خان سدوزائی که از طرف قندهار بوقوع پیوست بر حسب فرمان اعلیحضرت تیمور شاه حاضر کابل گردیده و در حصۀ شش گاور دك با لشکر معیتی خود در انجام محاربۀ عبدالخالق خان بخدمت شاه موصوف در رسید [ ص ١١٨ مجمل التواريخ ]

فصل (۲)

صدور فرمان اعلیحضرت

«تیمورشاه به عنوان شیخ عبداللطیف خان وزیر مالیۀ آن عهد»

در سال اول سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه که کمتر از یکسال از جلوس شاه موصوف سپری شده و در حالی که از قندهار کوچیده و به شهر کابل اقامت داشت و یکدسته فوجی که قبلاً در تحت قوماندۀ برخوردار خان افغان جهت سرزنش قبادخان اوزبك بطرف بلخ اعزام شده و بعد از کشته شدن قبادخان مظفرانه در شهر بلخ متمکن گردیده بود درین وقت که آغاز سال شمسی و باصطلاح آنوقت ایام محالات مستاجری به سر شده بود یعنی وقتی که مستاجران مالیات اراضی رعیتی پول مالیات سالانه را به خزینه شاهی می سپردند. اعلیحضرت تیمورشاه نظر به پراگندگی اوضاع و عدم دارایی فرمانی باسم شیخ عبداللطیف خان که در آغاز سلطنت موصوف حیثیت وزیر مالیه را

«٦٤»


داشت صدور یافت و متن فرمان اینکه ازعمال و مستاجران زر سر کار را حصول
نموده و به زودترین فرصت تحویل خزانه شاهی نمایند ، شيخ عبداللطيف خان
موصوف برحسب امرفرمان اعلیحضرت تیمورشاه همهٔ مستاجران حاضر کابل
واطراف را که باقی ده سنوات ماضیه بودند آگاه ساخته و ازان جمله
كاكا عبدالخالق خان سدوزائی را که مستاجر شکار پور ومبلغ شش لك
روپیه باقی ده حکومت بود محصل فرستاد. [ ص ۱۱۹ مجمل التواريخ]

فصل «۳»

محصل فرستادن شيخ عبد اللطيف خان به عنوان مستأجر ان وظهور
يك واقعهٔ بزرگ از طرف عبدالخالق خان سدوزائی

چنانی که ذکر شد شيخ عبداللطیف خان وزیر مالیهٔ آن عهد بر حسب
فرمان اعلیحضرت تیمورشاه جهة حصول ماليات ذمت عبدالخالق خان
سدوزائی که به شش لك روپیه اراضی شکار پور را اجاره نموده و تا این
زمان دیناری تحویل خزانه نکرده بود محصل فرستاد عبد الخالق خان
سدوزائی که برادر خود را برای تحصیل مالیات فرستاده بود در جواب شیخ
عبد اللطيف خان گفت که تاحال زرنرسیده است هر وقت رسید به خزانه
عاید خواهد شد شیخ عبداللطيف خان برای تاکید چند نفر دیگر به
عبد الخالق خان محصل فرستاد عبد الخالق خان مذکور چون زر موجود
نداشت از خوف محصلان شباشب با یکنفر پیش خدمت به سمت قندهار روانه
شد اعلیحضرت تیمور شاه از فرار او مطلع گشته جمعی را برای گرفتن او
فرستاد سواران لشکر شاهی از عقب اوتلاش بسیاری کرده او را نیافته
برگشتند وب عرض رسانیدند که عبدالخالق خان مذکور به میان قوم غلزائی
رفته شب را در آنجا بسر برده روز دیگر از انجا روانه شده خود را به جماعت

«٦٢»


درانی رسانیده بعد از ملاقات با سرداران و صاحبان اختیار قوم درانی لب
به شکوه و شکایت تیمور شاه گشوده و ازین شکوه که همه سرداران
قوم از تیمورشاه ناخوش بودند عبدالخالق خان مذکور را به سرداری خود
اختیار و بخطاب شاهی موسوم و با بیست و پنج هزار سوار جرار افغان روانه
قندهار و در ورود آنجا قندهار را محصور نموده و شهزاده همایون ولد
تیمورشاه که در سن ده سالگی و از جانب پدرش تیمورشاه نائب بود باولاد
میر هزار خان الکوزائی که نائب و معاون شهزاده همایون بود بدست
آورده قندهار را متصرف و سر انجام شهر احمد شاهی قندهار هر چه بود
حیطه ضبط آورده و از تاجران آنجا پنج شش لك روپیه گرفته به جماعت افغان
تقسیم و به هرات و سند و بلوچستان وقوم غلزائی نظربه استقرار پاد شاهی
خود و اطاعت آنها به سلطنت و بغی از تیمورشاه نوشته فرستاد و برادر خود را
در قندهار حاکم نموده و خود بالشکری که فراهم آورده بود از قندهار
بر آمده عازم فتح کابل گردید [ ص ۱۱۹ مجمل التواریخ زندیه ]

«متهم واقع شدن عبدالله خان دیوان بیگی و دستگیر شدن عبدالخالق خان»
«سدوزائی بدست لشکر تیمورشاه و انجام کار آن»
از استماع خبر بغاوت عبدالخالق خان تیمورشاه در کابل مضطرب شده
وامراء وسرداران اطراف کابل وجلال آباد و پشاور را فرمان نوشته احضار
فرمود احدی از امراء آن دیار اطاعت فرمان نکرده و جواب هم نشوشتند
اعلیحضرت تیمورشاه جعفر خان و صادق خان و ادولی محمد خان جوان شیر
ساکنین چنداول را بابك هزار سوار به جهت محافظت شهر غزنين ودفع حملة
عبدالخالق خان سدوزائی اعزام نمود و فرمانی برای برخوردار خان افغان
که در آغاز سلطنت جهت سرزنش قباد خان اوزبك در بلخ فرستاده شده و تا

«٦٦»


این وقت همدر آنجا اقامت داشت با لشکر معیتی اش امر احضار صادر فرمود
و قبل از وصول آنها در کابل سردارانی که در لشکر تیمور شاه حاضر شهر
کابل بودند از استماع هنگامه آرائی اطراف کابل و اقتدار عبدالخالق خان
در قندهار و مربوطات آن هر يك امراء را همدرین موقع رأی جدا و بخواهش
خود رویۀ نفاق را پیشنهاد خاطر کرده منتظر ورود عبدالخالق خان بودند
[والدة تیمورشاه که احوال سرداران لشکر را مختل دید عبدالله خان فوفلزائی
که در ایام احمد شاه کبیر صاحب جمعیت و رتبۀ دیوان بیگی مقرر بود در حرم
بنز د خود طلبیده دست تیمور شاه را گرفته بدست او داد و چادر خود را در پیش او
افگند و گفت این پسر شاه درانی را بتو سپردم ۱] اگرچه در میان افغان چادر
در پیش کسی انداختن علامت دخیل شدن است چون محمد علم خان پسر بزرگ
عبدالله خان دیوان بیگی فوفلزائی و جمعی از قوم او در لشکر عبدالخالق خان
بودند فائده ازین گفته گوی و دخیل شدن مترتب نگردید . تیمورشاه زیادہ
مضطرب گشته بوقت عصر با شش هزار لشکری که با خود داشت همان وقت سوار شده
با جمعیت خود و توپخانه آهنگ حرب عبدالخالق خان نمود عبدالخالق خان
در ورود به غزنین مردم قلعه دروازه را کشوده غزنین را بتصرف او دادند
عبد الخالق خان جعفر خان وصادق خان چند اولی را خواسته پس از دلداری
با هزار سواری که همدر آنجا اعزام شده بودند ایشان را در نزد خود نگاه داشت.
روز دیگر عبدالخالق خان را مرض اسهال عارض گردید . که او را بیحال
و ناتوان ساخت و اراده داشت که دوسه روز در غزنی توقف نماید جماعت افغانها
قبول نکرده قسم یاد نمودند که الی دروازۀ کابل بجای مکث ننمایم
عبدالخالق خان را سوار عماری فیل کرده روانۀ کابل گردیدند در عرض راه
قراولان یکدیگر را دیده خبر به سرداران خود رسانیدند و برخور دارخان
افغان که با سرعت ممکنه بر حسب فرمان اعلیحضرت تیمور شاه از بلخ آمده بود
[۱] صفحه ۱۱۹ مجمل التواريخ زنديه .
« ۶۷ »


در شش فرسخی لشکر تیمور شاه بالشکر خود فرود آمده در آمدن تعلل
می ورزیدوخرائین لشکر کابل از کثرت لشکر قندهار که بیست و پنج هزار سوار
[۱] بودند از فتح مایوس و توکل برخدا کرده مستعد شهادت میبودند
که لشکر عبدالخالق خان از دربند که مشهور بشش گاو است نمایان گردید
تیمور شاه با سرداران لشکر خود دهنه در بند را گرفته توپخانه را طرف دست راست
و زنبورك خانه را در طرف چپ قرار داده سوار را در وسط نگاهداشت
چهار صد نفر غلامان قلماق ترك را برای مقابله مامور نمود دسته قلماق مذکور در دهنه
دربند طرح جنگ انداخته به کمانداری مشغول شدند دسته های عبدالخالق خان که
لشکر تیمور شاهی را مستعد حرب دیدند لشکر خود را سه تیپ کرده یکدسته در میان
و دو دسته از دو طرف دامن کوه را گرفته جمعی را به مقابل قلماق ها فرستاده با ایشان
در آویخته تیمور شاه توپچیان را با زنبورك چیان مامور به کمانداری فرمود
توپچیان از طرف راست و زنبورك چیان از طرف چپ تزلزل در دستهای
قندهاری انداخته از ضرب گلوله تیپ طرف راست را متفرق وپای ثبات
آنها از جا بدر رفته از فراز کوه میل به نشیب کردند تیمور شاه
شیخ عبدالطیف خان را با دو هزار سوار به كموك دسته قلماق فرستاد
عند الورود تیپ لشکر قندهار از فراز به نشیب با تیپ وسط لشکر قبائل
قندهار لشکر تیمور شاهی به یکباره گی از جا برآمده با تیغهای آخته
به لشکر قندهار حمله ور گردیده با یکدیگر در آویختند جماعت
قبائلی قندهار مقاومت شدید بخرج داده نزديك بود كه قلماقی ها را
از جا بردارند که دلاوران دیگر لشکر تیمور شاهی مانند برق بر آنها
تاخته جمعی را مقتول نمودند و هر چه دسته هائی قبائلی قندهار میکوشیدند
لیکن عسکر تیمورشاهی چون همه با سلاح آراسته و جباخانه بادشاهی با خود
[۱] تعداد لشکر عبدالخالق خان را نویسنده تاریخ سلطانی و سراج التواریخ ببالغ
برشصت هزار نوشته است معلوم است که تعداد سوار به بیست و پنج هزار صحت داشته و تعداد
پیاده و سوار مجموعاً به شصت هزار می رسیده است .
«٦٨»
تاریخ تیمور شاه ( ب ) نادر علی ع عزیز الدین و شمس الدین و سلطان احمد متعلم طبح (۷۰۰) پرورده شد


داشتند لشکر قبائل قندهار از ضرب گلوله های توپ و هجوم عسکر منظم
پادشاهی پای ثبات آنها لغزیده شکست فاحش خورده رو بفرار گذاشتند
وازجمله لشکر عبدالخالق خان سدوزائی دو هزار نفر آن مقتول
و هشتصد نفر آن زنده دستگیر وبخدمت تیمورشاه مراجعت کردند
وبرخوردار خان که قبل از وقوع حرب درشش فرسنگی باسپاه مقام ودر
آمدن تعلل می ورزید بعد از شکست فوج قندهاری از منزل سنگ سفید بعزم
ملازمت تیمور شاه کوچیده و در عرض راه به تیمورشاه رسیده ملازمت نموده
چندان منظور نظر عاطفت نگردید پیشکشها ئی که از بلخ آورده بود
گذرانیده داخل لشکر سرکار شد:

نوشته میرزا ابوالحسن ابن محمد امین در مورد اغوای عبدالخالق خان
سدوزائی تا اینجا خاتمه میدهد و مضمونی که از ذکر مأخذ کشف کرده ام
بنده در تحت عنوان علیحده بغرض مزید معلومات خوانندگان محترم
درج مینمایم :
و کسانی هم که در مطالعه صفحات گذشته این مبحث اشتباهی داشته باشند
به صفحات ۱۱۸-۱۱۹-۱۲۰-۱۲۱-۱۲۲-۱۲۳ کتاب مجمل التواريخ زندیه
طبع ایران رجوع نمایند .

فصل (۵)
طرح حیله عبدالخالق خان
سدوزائی ورهائی اواز قتل وحلیه بصر ماری شدن آن

درین موقع که تقریباً و یا بیشتر از يك سال از جلوس تیمورشاهی میگذرد
بعضی از خوانین قندهار در کابل و بعضی در خود قندهار در حال مراوده
میباشند عبدالخالق خان سدوزائی عم خوانده اعلیحضرت احمد شاه با با

«٦٩»


در قندهار جهة بدست آوردن مدعا سیاست بزرگی که به کار برد این
بود که پسران و یا برادران و اقارب امراً درانی را که پدر و یا اقوام
اوشان به کابل بود به پسران و برادران آنها که زعماء معیتی او بود
در ابتدا چنین گفته بود که از جمله محمد علم خان پسر عبد الله خان
دیوان بیگی را تحريك کرد که تیمورشاه در کابل با پدرت چنان سرخوشونت
بر گرفته که تمامی اموال و جایدا کابلش را ضبط و خودش را به زندان
انداخته است و همچنان دیگر اقارب کسانی را که در کابل بودند به همین
طور به دام حیلت در آورده و در يك عالم هیجان و انتقام گیری
کمر بسته و با اقوام قبائلی شان برخواستند. عبد الخالق خان
سدوزائی با تعداد زیاد اقوام قندهار برای حصول
مدعای خویش به کمال شتاب در شهر غزنی در رسید حین وصول در شهر غزنی
که بعضی از همین امیران و امیرزادگان که مشهور تر از دیگر روبر تافته گان
جمیعت او بود یکی دلاور خان اسحق زائی و دیگری پاینده خان بارکزائی
فرار کرده و احوالات قندهار را تا غزنی به تیمورشاه رسانیدند و بعد از ان
که لشکر عبدالخالق خان سدوزائی به دشت شش گاو رسید حیلۀ مرض اسهال
را پیشه کرده به همراهان خود گفت که شما محاربه را در پیش گرفته
و ادامه بدهید ولی افراد باهوش معیتی آن این سخن را قبول نکرده و گفتند
بزرگ و مو سفید همه شما میباشید اگر خود همراه نشوید لشکریان مایوس
شده و از شکسته دلی هزیمت می یابند اخیراً عبد الخالق خان را وادار
ساختند تا به عماری فیل نشسته بمعیت لشکر مرحله پیما گردد
و طوریکه گفته شد عبدالخالق خان را با سواری فیل همراه لشکر ساختند
و وقتی که در دشت شش گاو جنگ سخت در پیوست کاکا عبدالخالق
خان شدت مرض اسهال را فرموش کرده و در حال گیر و دار شدید که
پس از مقاتله طرفین و زیاد تر دو هزار نفر قندهاری به قتل رسید لشکریان
«۷۰»


دلیر تیمور شاه خودش را با سائر طرفداران و لشکریانش دستگیر کرده به حضور اعلیحضرت تیمورشاه آوردند وقتی که خان موصوف را حضور تیمورشاه رسانیدند دفعة تیمورشاه امر قتل داد ولی بالمقابل عبدالخالق خان گفت از خدا شرم نمی داری که مدت ها با پدرت احمد شاه بابا در يك ظرف نان خورده ام درین سخن جسارت آمیز او تیمورشاه باخشمی که داشت معترف شد که حقیقه در اکثر مجالس حیات پدرم کسی که بیشتر با پدرم همظرف طعام میبرد تو بودی لهذا از قتل معاف ولی وقتی که به کابل میرسیم از حلیه بصر عاری شود و اگرچه حیله دیگری نیز تراشید اما امر ثانی رد نشد و همان بود که از چشم ها کور شد :
اینجا قضاوت شود که جرم عبدالخالق خان نظر به جرم وزیر شاه ولیخان خیلی سنگین تر بود ولی موی سفید او و همین حیله عبدالخالق خان تیمورشاه را از قتل او باز داشت .

فصل (۲)

عدم اعتنای عبدالله خان
«دیوان بیگی بمقابل استمداد مادر اعلیحضرت تیمورشاه و دستگیر شدن
«محمدعلم خان پسر دیوان بیگی بدست لشکر تیمور شاه و اقرار آن»
در جائی که صاحب مجمل التواریخ زندیه – کوت عبدالله خان دیوان بیگی را بمقابل استمداد مادر اعلیحضرت تیمور شاه اظهار میکند میگوید پسر او محمدعلم خان در لشکر عبد الخالق خان همدست و فتوای او کمربسته بود عبدالله خان دیوان بیگی به خواهش مادر تیمور شاه ازین سبب اعتنا نکرد : ولی این کیفیت باید واضح شود که حقیقت چنین بود: دران موقع سه کار نا عاقبت از تیمورشاه به عقیده امراء درانی بظهور رسید که رؤسای افغان

«۷۱»


تماما آزرده در شدند چنانچه طرفداری دیوان بیگی در موقع جلوس تیمور شاه
بدرجه افراط و در مرور يك سال چگونه بتفریط رسید اولا وضعیت قتل وزیر
شاه ولی خان که سردار جهان خان و دیوان بیگی را خیلی مایوس گردانیده بود
و ثانیاً نقل دادن دار السلطنه را از قندهار به کابل که اینها از حیث مفارقت
بین قوم و وطن اصلی خود از وضع تیمورشاه دلسرد شدند و سوم اینکه در ابتدا
تیمورشاه افکار فارسی ها را بر ایشان ترجیح میداد و میخواست که اقتدار امراء
درانی را روز بروز سلب نماید از همین لحاظ بود که عبدالله خان دیوان بیگی به
خشونت تیمورشاه افزوده بود و همچنان تیمورشاه به خشم خود افزوده در ابتداء
اراده قتل دیوان بیگی را داشت و با آنکه چند نفری که از لشکر عبدالخالق خان
فرار کرده ورو به لشکر تیمورشاه آورده بودند این واقعه را مفصل بیان نموده
بودند ولی تیمور شاه باور نمی کرد در موقع این استفسارات محمد علم خان
پسر دیوان بیگی را که در محاربه عبدالخالق خان شراکت داشت چنین
بیان نمود : که عبدالخالق خان در قندهار چون بنای مخالفت گذاشت هر يك را
به نوعی فریب داده به هیجان آورد، خصوصاً که بمن قتل پدرم عبد الله خان
دیوان بیگی را خاطر نشان کرد با تمام اقوام خود به غرض انتقام کمربستم
و هیچ ندانستم که این امر حقیقت نداشت با آنهم چون پسر دیوان بیگی شخص
نوجوان بود بافکار او چندان اعتنا نشده او را نظر به کم تجربگی اش معذور
پنداشتند و مخالفین تحريك كردند كه خود عبدالله خان دیوان بیگی درین
معامله بصورت سری مشارکت داشت و پسر او محمد علم خان با اراده پدر
همدست عبدالخالق خان شده بود اما عبد الله خان با وصفی که از روی زرنگی
زبان اتهام و طعنه را بیشتر درباره خود بسته بود مدتی افکار تیمورشاه درباره او
خیلی خراب بود اما نظر به خدمت گذشته عبدالله خان دیوان بیگی که در موقع
جلوس آن مدنظر بود تا چه اندازه کوشش و بمقابل اعضاء مخالف مجلس
رأی د هی سلطنت او مقاومت نموده بود لهذا به پاداش همان خدمات از قتل

(۷۲)


معاف و چندی محبوس گردید و در حال مقهور و محبوس شدن مالیات اراضی
اش که از عهد احمد شاه کبیر تا این وقت معاف و مرفوع القلم بود امر شد تا
بعد ازین گرفته شود و وقتی که از حبس رها شد سپس رتبۀ جلیلۀ وکیل الدوله
حاصل نمود و بعده مالیات اراضی اش مثل عصر اعلیحضرت احمد شاه غازی
برایش پرداخته شد که اينك اصل همان فرمان تاریخی را عيناً بمقابل صفحۀ
هذا ملاحظه می فرمائید .
نقل فرمان اعلیحضرت تیمور شاه که در سنه ۱۱۸۹ قمری باسم سردار عبد الله خان
فوفلزائی و کیل الدوله مرقوم داشته است

بسم الله خیر الاسماء

علم شد از عنایات الهی

بعالم دولت تیمور شاهی

١١٨٦

« اعوذ بالله تعالی . حکم همایون شد : آنکه چون قبل ازین حسب الرقم»
« مرحمت شیم مبارک املاک زرخرید عالیجاه رفیع جایگاه حشمت »
« وشوکت دستگاه امیر الامراء العظام اسوۀ الكبراء الفخام رکن ركين »
« سلطنت القاهره مقرب الخاقان مخلص لائق العناية والاحسان سردار عبد الله »
« خان درانی فوفلزائی وکیل الدولة سر کار اشرف که در کابل دارد »
« به تیول همه سالۀ او در عوض مواجب مقرر است که مالية آن در حساب »
« مواجب او محسوب میشود ، درین وقت نظر بر حسن عقیدت او و مزید »
« الطاف شاهانه در باب عالیجاه مشاراليه املاک زر خرید کابل او که »
« به تیول عالیجاه موصوف است کما کان بدستور سابق به صیغه تیول »
« همه ساله او مقرر و مرحمت و برقرار فرمودیم که متصرف بوده هر ساله »
« به نحویکه رقم مبارك دارد محصول آن را صرف ما يحتاج خود نمايد »

« ۷۳ »


و لشکر نویسان دیوان مالیه [۱] آن را هرساله بموجب او محسوب و وضع
نمایند . حکام و عمال حال و استقبال دار السلطنه کابل املاک زر خرید
عالیجاه مشارالیه را بدستور سابق به شرح رقم مبارک که دارد در وجه
او به تیول همه ساله مقرر و مالیه آنرا به خرج خود مجری دانسته
رقم مجدد مطالبه ننمایند؛ مستوفیان و لشکرنویسان عظام کرام صورت
رقم اشرف را ثبت و حسب المقرر معمول دارند فی شهر صفر سنه ۱۱۸۹[۲].
مهرهائی که در پای فرمان تیمورشاه ممهور است : اسماء اشخاص مهر کننده
با تعریف رتب و سنه مهر هر یک ایشان قرار ذیل است :
۱ : اقل خلق عبداللطیف الجامی : سنه ندارد .
عبداللطیف خان نبیرۀ شیخ احمد ژنده پیل مستوفی عهد تیمورشاه که اسم او در
واقعۀ عبدالخالق خان درین کتاب چندبار ذکر شده است :
۲ : عبده گل محمد : سنه مهر ۱۱۷۵
نائب گل محمد خان بن اسلام خان بن محراب خان قوم پوپلزائی
۳: افوض امری الی الله عبده بهادر : سنه مهر ۱۱۸۱
بهادر خان بن فیض طلب خان قوم محمدزائی :
۴: لا اله الا الله الملك الحق المبین عبده یاقوت :
یاقوت خان همان خواجه سرای عهده احمد شاه بابا بود که در واقعۀ فوت
احمد شاه بابا کبیر اسم او در این کتاب قبلا ذکر شده است :
مهرش سنه ندارد :
۵ : مهر پنجم خوانده نشد .

کسانی که در ظهر فرمان فوق مهر کرده اند اسماء ایشان با تعیین رتب ایشان در پهلوی
همین فرمان در ین کتاب پس از ختم نگارش واقعۀ عبدالخالق خان سد وزائی
مندرج است لهذا از شرح مکرر آن صرف نظر مینمائیم :
[۲] جملۀ مستوفیان ولشکر نویسان قول بنده را د ر قسمت تشریحات و تشکیل
دیوان اعلی تأیید و تصدیق میدارد .
«۲۴»


معتبر ترین فرمان اعزازی حضور اعلیحضرت تیمورشاه درانی مؤرخه شهر صفر
سنه ۱۱۸۹ قمری که پس از ختم بغاوت عبد الخالق خان سدوزائی جهت معافی
مالیات املاک جناب سردار عبد الله خان فوفلزائی [که قبلا در اثر اشتباه
همدستی با عبد الخالق خان مصادره شده بود] شرف اصدار بخشیده و آن
فرمان تا هنوز بدست نگارنده موجود است!
[متعلق مضمون صفحه ۷۳ کتاب تیمور شاه]


[BLANK PAGE]


٦ : عبدالطيف الجامي : سنه مهر ١١٨٣ خلاف شکل مهر اول :
٧ : افوض امری الی الله عبده محمد قاسم : این مهر سنه ندارد .
٨ : عبدالرحیم ابن علی رضا : سنه مهر ١١٨٤ :
شرح حال این شخص قبلاً در این کتاب ذکر شده است :
٩ : افوض امری الی الله عبده محمد هاشم : سنه مهر ١١٦٥
ولی در سنه ١١٨٠ مهر این شخص در يك فرمان احمد شاه بابا نیز ملاحظه شد .
١٠ : مسرت شاه است غلام تیمور : سنه مهر ١١٨٦ رتبه او شناخته نشد :
١١ : خوانده نشد .
١٢ : الله خير سنه مهر ١١٨٨
١٣ : شکرت مد در حمیداد : سنه مهر ١١٨٤ و حمیداد خان بارکزائی برادر بزرگ سردار پاینده خان.
١٤ : عبده الله بردی :
١٥ : نظر لطف الهی احمد : سنه مهر ١١٧٨ شناخته نشد .
١٦ : اللهم اجعلنی فی الدارین سعید : سنه مهر ١١٦٧ :
مهر ملا محمد سعید قوم خوانچه زائی بارکزائی و آن شخصی که در عهد شاه محمود رتبة قاضی القضاة یافت .
١٧ : ومن يتوكل على الله فهو حسبه : عبده محمد اكبر . سنه مهر ١١٨٦
١٨ لا اله الا الله الملك الحق المبين عبده اسلام : بن محراب خان :
پدر نائب گل محمد خان قوم پوپلزائی و اسلام خان یکی از افسران لشکر تیمور شاهی که در محاربه آزاد خان در کشمیر همراهی سردار مدد خان اسحق زائی را داشت : رتبۀ اش نسقچی باشی
١٩ واثق الله المذنب حفیظ الله : مهر سنه ندارد .
«٧٠»


نزده مهری که در عقب فرمان اعلیحضرت تیمور شاه ممهور است عبارت از اسماً
فوق بوده که عنین مضمون هر يك نقل شد و شاید در اثر انکشاف سوانح
هر يك را در آینده خوبتر تحقیق بتوانیم .
سواد فرمان مکرر اعلیحضرت تیمور شاه که در سنه ١١٩١ به عنوان
سر دار عبد الله خان و كیل الدو له مرحوم مرقوم شده است :
علم شد از عتا یات ا لهی
بعالم دولت تیمور شا هی
١١٨٦

« هوالله : حكم هما يون شد : اینکه چون حسب الارقام مبار ك »
« مطاع موازی هشت زوج خوداراضي ويك حجر طا حونه واقع در قلعة »
« عمرخان مشهور به قلعة قلندرخان در قريه باغبانان من توابع بلوك بفقان »
« من محال دار السلطنه كابل که از خرید عا لیجاه رفيع جا یگاه »
« امير الامراء العظام واسوة الكبراء فخام مقرب الخاقان عبدالله خان درانی »
« فوفلزائی و کیال الدوله سر کار خاصه شریفه به صیغه تیول همه ساله »
« مشار اليه مقرر است بد ين مو جب از قرار ضمطو . . . . . »
« . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . »
« . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . [١] »
« عمل كردی عالیجاه رفيع جايگاه مقرب الخا قان خاص خان مشخص »
« وهر ساله بمواجب عا لیجاه مز بور محسوب میشود درینوقت استدعاى »
« رقم مجدد نمود لهذا عرض واستدعای عالیجاه مشار اليه مقرون بانجاح »
« موازی هشت زوج خود آب واراضي ويك حجر طاحونه مزبوررا بمواجب »
« ارقام مبارك سابق که در دست دارند كما كان به صیغه تیول دروجه او »
« شفقت و مرحمت فرمودیم که هر ساله حاصل ومنافع آن را باز یافت »
[١] درین فرمان اعدادومبلغ ماليات ومقدار حبوب وغيره قرار تقسيم زمين تحریر بوده
و ازحيث طوالت مضمون صرف نظر شد .

«٧٦»


فرمان مکزر اعلیحضرت تیمور شاه درانی مورخه سنه ۱۱۹۱ قمری که به اسم و عنوان جناب سردار عبد الله خان پوپل زائی
وکیل الدوله مرحوم مرقوم گشته است [ متن این فرمان در صفحه ٧٦ کتاب تیمور شاه درانی ملاحظه شود ]
یا فتاح
آنکه چون بناب عالیجاه با باریکان سردار حشمت نشان عبدالله خان پویلزایی و غیره بموجب فرمان
صنف شجاعت شعار پشاور قرار مییافتند بهین توقیع میمون نشان پیر شرف انشطابکر ک د قر بر ای یارانه ای را با نام پر دایر شد
ینخوب ایشان صادر شد یکو با توجه به انی بند باز مجمل حوالجات کارخانه خاصه سرکار پادشاهی بمقرریت و ایجاب توجیعات
بحسب دالمان و قباله جات اشتهار
از ابتدای پیج ئیل
مدارک د فقه دز به جیب خرج محولات کارخانه خاصه سرکار محمله بیجابت توجیہات
تیار مکه قووت
از بابت پیج ثانیل بموجب فرمان مرحمت عنوان
توضیحات سر کار خاصه مبلغ سی و دو هزار روپیه تا فتاون
محوی بابای باریان یا ای یار یار یار با راه ها دارای راد
محسوس و مقدر سامی نیاورند تا به مقدرات جامع مجراست مبالغ خوتاب را بزعم در گیر جانداران با رواج نمانند چنانکه سالی بکه درست تمام
تکا توان الصبح حول را بجهه او صفت امر حق فرمودند که برساند و بصرف ما یحتاج الیه ستا یا مات خانه حاصه مرمت د با بش
امیدوارنام برامور کلر نکام اعمال مه دار را بدان ها را در رده را حلا بانه ریمه ی رود
شمارند بر نقدی استعمر در شه ی مجاه طروق ناب در سائر راهم بخاور طاب ندارند و در بعرض محدث و مطالبات ایکه از حکام
خلاف و مریخ بعله باشد و یای کار تمام را روان را با اریام برده اسرار با رای دی در ایران اریای
طبع و کوبیده مخلصه عباد ترین ما حسب المجرا بگر اس دالیم در عهده ایند تحریر ٢٧ شهر ذی الحجه ۱۱۹۱


حسب الامر اشرف ارفع
عالیجاهان حکام و عمال افغانیه و تاجیکیه دارالارشاد کابل بدانند
در یک قطعه باغ دیوانی ملا عبدالرحمن وکیل الدوله مرحوم واقع
کوی دامن
از جمع وضع و ماله ان در وجه ورثه مرحوم وکیل الدوله
باید در تصدیق و امضای رقم هذا حرفی و حکایتی در معافی باغ
[مرفوع القلم؟] مرحمت و معافی فرمودند در این عهده شناسند
فی ۱۲ محرم سنه ۱۲۰۷

عکس خط حافظ شیر محمد خان مختار الدوله که در سنه ۱۲۰۷
قمری در سال اول سلطنت اعلیحضرت شاه زمان برحسب امر شاه
موصوف نسبت معافی مالیۀ باغ وکیل الدولۀ مرحوم واقع
در کوی کوهدامن [ که تا حال بنام باغ دیوان بیگی مشهور است ]
بخط خود نوشته و بمهرش ممهور است .


و مصرف شدة صرف معیشت حیات و بودنی قیام نمایند مقرر آنکه حکام »
« وعمال حال واستقبال دارالسلطنة کابل موازی هشت زوج خود اراضی »
« ويك حجر طاحونه به صیغه تیول همه ساله بدستور قبل در وجه عالیجاه »
« مشار الیه برقرار و مستمر داشته بجمع خود مجری و محسوب و هر ساله »
« رقم مجدد طلب ندارند و در خصوص تحمیلات وصادریات از قرار ارقام »
« مبارك معاف و مرفوع القلم داشته مستوفیان عظام کرام ولشکر نویسان »
« دیوان اعلی صورت رقم موصوف را ثبت و موازی هشت زوج خود اراضی »
« ويك حجر طاحونه مزبور را بخرج حا كم وعمال و مبایزین کابل مجری »
« ومحسوب دانسته درعهده میباشند فی شهر رمضان سنه ۱۱۹۱ قمری »
« معرفی کسانی که درظهر فرمان مهر کرده اند:
۱ : اقل خلق امی عبداللطیف .
۲ : عبده گل محمد .
۳ : افوض امری الی الله عبده بهادر .
٤ : کفایت است مرا لطف پادشاه جهان .
ه : عبداللطيف الجامي .
٦ : عبدالرحیم ابن على رضا .
۷ : افوض امرى الى الله عبده محمد هاشم .
۸ : « « « « محمد ابراهیم .
۹ : مسرت شاهست غلام تیمور .
۱۰ : اللهم اجعلني في الدارين سعيد .
۱۱ : لا اله الا الله والله اكبر .
۱۲ : لا اله الا الله الملك الحق المبين - عبده اسلام .
۱۳ : من یتوکل علی الله فهو حسبه عبده محمدا کبر .
١٤ : واثق الله المذنب حفيظ الله .

«۷۷»


فصل (۱۴)
ورود حافظ شیر محمدخان بن وزیر شاه ولی خان مرحوم از ایل بلوچ
در قندهار
وفرستادن عریضه او از قندهار به حضور اعلیحضرت تیمورشاه در کابل

طوریکه گفته شد حافظ شیر محمد خان برحسب استدعای والد او وزیر
شاه ولیخان به نزد نصیرخان بلوچ جهت كومك در واقعه تخت نشینی سلیمان شاه
فرستاده شده بود و دران موقع که وزیر شاه ولیخان با دو پسر دیگرش شکرالله خان
و دوست محمدخان و دو خواهرزاده اش بامر اعلیحضرت تیمورشاه بقتل رسیدند
وزمام سلطنت بدست اقتدار تیمور شاه گذاشته شد حافظ شیر محمد خان
نتوانست که از خوف جان اراده آمدن به قندهار کند وحتی بامر فرمان
اعلیحضرت تیمور شاه بقول صاحب مجمل التواریخ که نصیر خان بلوچ
هم تعلل ورزید و تا زمانی که واقعات عبدالخالق خان سدو زائی بانجام رسید
حافظ شیر محمد خان ولدوزیر که در بلوچستان وقت بسر می برد از خروج
عبدالخالق خان ازقندهار مطلع شده و باهیئت معیتی خود روانه قندهار
گردید و دو روز بعد از ورود خود به قندهار که خبر شکست لشکر و دستگیر
شدن عبدالخالق خان انتشار یافت برادر عبدالخالق خان را که تا این
وقت از طرف برادرش بحيث نائب الحكومه در قندهار اقامت داشت او را
مغلوب و دستگیر کرده و شهزاده همایون پسر ارشد اعلیحضرت تیمورشاه را
که تا عهده مقید گردانیده بود از حبس برآورده وشادیانه فتح بنام تیمورشاه
بنواخت در آورده عریضه مشتمل به اظهار این مطلب و ظهور خدمت خودنوشته
بحضور اعلیحضرت تیمور شاه در کابل فرستاد و شهزاده همایون هم حقیقت
احوال خودرا ازدست جور برادر عبدالخالق خان و مساعدت حافظ شیرمحمدخان
«۷۸»


توام با معروضه حافظ شیر محمد خان در کابل مرسول داشت و ورود حافظ
شیر محمدخان با این صداقتى كه ازو دران ایام به ظهور رسیده بود درجه
قبول يافته عفو جرائم اوشد و قلاع وقصباتی که درین برهم خوردگی از ید
تصرف ورثة وزیر شاه ولیخان بیرون رفته بود بپاداش اطاعت واخلاص
شیر محمد خان مجدداً بحیطه تصرف اوشان آمده از آنجا کوچیده بالشكر
باستقلال تمام روانه کابل گردید . [١]
فصل (۸)
عدم رسمیت حافظ شیر محمد
خان
در عهد سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه
چون حافظ شیر محمدخان بن اشرف الوزرا شاه ولیخان از وقتی که ازنزد
امیر خان بلوچ پس از ختم معاملات عبدالخالق خان سد وزائی بخدمت
تیمورشاه رسید نظر به کدورتی که تیمورشاه از پدرش وزیر شاه ولیخان بخاطر
داشت و هراسی هم که حافظ شیر محمد خان از حادثه ناگوار قتل پد رو دو
برادر خود شکرالله خان ودوست محمدخان وپسران عمه خود بد ل داشت ازین
سبب حافظ شیر محمد خان تاختم سلطنت تیمور شاه يعنی از سنه ١١٨٦ قمری
الی سنه ۱۲۰۷ قمری سوای تصرف جایداد موروثی خویش که قبلاً مصادره شده
بود مورد کدام لطف ونوازش بیشتر تیمورشاهی واقع نشد و در سنه ۱۲۰۷ قمری
در آغاز جلوس اعلیحضرت شاه زمان رتبه مختار الدوله حاصل نمود و سبب اعزاز
[١] این محمد امین در ذکر وقائع فوق علاوه میکند که الی سنه ١١٩٥ قمری تیمورشاه
در کابل به سرير فرمان فرمائی متمکن وقندهار وبلخ وبلوچستان و پشاور وغزنی و سائر امكنة
متصرفه احمد شاهی درید اختیار وزیاده برهشتاد هزار پیاده وسوار با توپخانه وسرانجام
پادشاهی در رکاب اومی باشد.
«۷۹»


و اقتدار او درین عصر ازان بود که اعلیحضرت شاه زمان عیناً افکار جد خود
اعلیحضرت احمدشاه کبیر را در مورد رؤسای قوم تعقیب میکرد و کسانی که در عهد
تیمورشاه پدرش دچار تکالیف شده بود از آنها دستگیری کرده و کسانی که
برعکس در پی خلل دیگران کمر بسته بود مثل قاضی فیض الله خان تمامی جایدادش
را ضبط و خودش را حبس گردانید چنانچه عبدالکریم خان بن سردار رحیمداد خان
محمدزائی را که پدرش فرار بهسود جلال آباد شده و قبل از سلطنت شاه زمان
فوت شده بود بحضور خواسته در جملهٔ اعاظم دربار سرافرازش گردانید.
[ص ۱۲۲ مجمل التواریخ ]

فصل (۹)

سلب اعتبار سردار رحیمداد خان

محمد زائی بارکزائی وارتقای برادرش سردار پاینده خان

در بارهٔ سلب اعتبار سردار رحیمداد خان بن حاجی جمال خان
محمد زایی بارکزایی اگرچه صاحب تاریخ سلطانی و سراج التواریخ و غیره
مفصل می نویسند ولی کتب تواریخ از کیفیتهایی که به حقیقت پیوسته
است از بیان اصل ماجرای آن یک اندازه فاقد است و شاید این نوشته
در ان باره خوبتر مدلل و محقق باشد:

تنزیل رتبه وسلب اقتدار سردار رحیمداد خان این بود: سردار رحیمداد
خان بارکزائی پسر بزرگ حاجی جمال خان مرحوم رئیس و زعیم طایفهٔ
بارکزایی آنوقت پس ازینکه پدر نامورش حاجی جمال خان وفات نمود
رتبهٔ خانی وریاست قوم بارکزایی داشت چنانی که در طایفهٔ افغان
مروج بود رتبهٔ سرداری قوم از پدرش بعد بطور ارثی از طرف اعلیحضرت
احمد شاه کبیر و بعده از طرف اعلیحضرت تیمورشاه باو داده شد و معاش
«۸۰»


سر فراز دولت شاه دران پاینده باد

جناب سردار پاینده خان محمدزایی بارکزایی
که در اواخر سنه ۱۱۸۶ قمری از حضور
اعلیحضرت تیمور شاه درانی بلقب سرفراز
خانی سرافراز گردیده و سپس بریاست قوم
بارکزایی نیز برگزیده شد .


زیادی هم حسب الاقتضاء برایش تادیه میگر دید.
سردار رحمداد خان در سن بزرگتر از اعلیحضرت تیمور شاه و در هرات
وقندهار قبل از اوان سلطنت او همصحبت و در شکار گاه ها دائماً وقت بسر
می بردند.
سردار رحمداد خان باهمان آزاده خویی قبل از آوان سلطنت تیمور
شاه بخیال رفاقت و همصحبتی که در هنگام جوانی با او داشت در همه
محافل گستاخانه با او حرف میزد و اعلیحضرت تیمورشاه را اگر چه از وضع
بی با که او کدورت بدل بود ولی بظاهر از حیث ترحم چیزی نمی گفت تا در
یکی از روزها که اعلیحضرت تیمورشاه در يك جلسه عمومی مصاحبت میکرد
درعین حرف زدن سردار رحمداد خان بحرف تیمورشاه ناگاه خندۀ تمسخر
آمیزی نمود اگرچه تیمورشاه هم از خندۀ بی مهابا و تمسخر او بدل مکدرشد
ولی در آندم نیز چیزی نگفت و موعود به فرصت گذاشت. روز دیگری این
فکر را به ندیمان خاص در بار خود اظهار نمود. اما مفکوره های عجیبی
که در آن وقت بیشتر از روی خصومت شخصی و عناد قبیله ای وجود داشت
كه يك جمیعت ترقی و برتری دگر هم چشم وطرف مقابل خود را نمی خواست
از موقع استفاده نموده در اخفا و غیاب سردار رحمداد خان تیمورشاه را با
الفاظی که کدورت او را صد چندان و به چنان غیظش آورده گفتند که تا
سردار رحمداد خان را از کابل فرار قندهار و بعداً برای اینکه شخص
با رسوخ است مبادا به نیروی قوم بارکزائی در قندهار بنای مخالفت
بگذارد در اثر پیشنهاد بدخواهان او فرار جلال آباد شده و معاش خانی او را بکلی
امر سلب نمود [۱] و اعلیحضرت تیمورشاه فرمود که اگر بار دگر حاضر کابل شد

[۱] سردار رحمداد خان در بهسود جلال آباد فرار شده و اخیراً يك اندازه زمین برای
گداره اش بعوض معاش اعطا شد چنانچه محمدزائی های مسکون بهسود جلال آباد نواده های
او میباشند.
و يك تن از اخلاف نامور او عبدالكريم خان بود که پس از فوت تیمورشاه بدر بار شاهزمان
در قطار امیران باریاب - دور شده بود چنانچه وقتی از طرف شهزاده همایون به حفاظت
و حراست شهر قندهار نیز مقره شده بود [سطر ١٧ص ٤٨ و ص ٣٧ سراج التواريخ ]
«٨»


هر دو پای اور ازحصه زانو قطع نمایند. پس از انجام وقایع متعلقه روزی دریکی از محافل
بزرگ اعلیحضرت تیمورشاه حین صحبت فرمود که از خاندان حاجی جمالخان
بار کزایی شخصی که سزاوار ریاست قوم بارکزایی باشد از ان خاندان در
کابل که خواهد بود .
سرداران حاضر مجلس از سردار پاینده خان برادر خرد سردار رحیمدادخان
اسم بردند و گفتند همین شخص سزاوار ریاست قوم بارکزایی است.
در موقعی که سردار پاینده خان موصوف حاضر دربار تیمورشاه شد سردار
پاینده خان را به عین رتبه و معاش پدر و برادرش سردار رحیمداد خان بلقب
سرفرازخانی سرافرازدشته و زمام ریاست قوم بارکزائی را سلف با کفایت او
سپرد که این وقت اعزاز خاندان حاجی جمال خان مرحوم وا پس بدست
ایشان آمد : [1]
اما چیزهائی که دربارهٔ سردار رحیمداد خان مینویسند رخصوصاً استغاثه
محراب خان و کدوخان وغیر هم و اظهار شکوه ایشان از طرف قوم بار کزائی به نزد
قاضی فیضل‌الله خان دولتشاهی نه چندان مدار اعتبار است که حتی استغاثه
محراب خان و کدوخان وغیرهم نیز در اثر تحريك قاضی فیض الله خان وطرفداران
او بود و چیزی که باعث سلب اعتبار او شد اول عدم اطاعت او بود که از بی اعتنایی
زیاد خودفکر تیمورشاه را در بارهٔ خود خراب ساخت ودوم عدهٔ مخالفین او بود که
اعلیحضرت تیمورشاه را ازو بدرجه‌ای خایف ساخته بودند که مکرر باریاب حضورش
نساخت وعلت آن مفکوره هاچنانی که گفته شد بیشتر خصومتهای قبیله‌ای طایفه
درانی و سرداران آنوقت بود که هريك عزت و اعتبار خودرا انظار داشتند و
بدیگری مقام برتری و ترقی را برداشت نکرده و زود حسد می بردند و هم چشمی های
زیاد امیران قبائل باندازه‌ای کارسلطنت را بدشوار رسانیده بود که پادشاه عصر
[1] سردار پاینده خان در سنه 1190 قمری بجهت حاکم بنون نیز مقرر شده بود اما پس از
حصول قلمتك يعنی خراج سالانه آنجا واپس به کابل خواسته شد [ص 329 حیات]
«82»


از یکطرف موازنه فکری امراء و سرغنه های قوم را درباره هر يك و بمقابل خود مراقبت داشت و از طرف دیگر سیاست خارجی را چنان باریك می پنداشت که در اثر جزئی حرکات داخلی دست تعرض بیگانگان بخاك وطن در از میشد و ازین سبب شخص پادشاه برای جلوگیری ایشگونه حادثات داخلیه قبل از آنکه در مورد دیگری متوجه میبود شب و روز افکارسوء و مخالفتهای شدید و بیهم امراء را دقت مینمود تا آتش نفاق از کجا و چگونه در می گیرد.
از همین خوف بود که شخص پادشاه باندك ايما و تحريك يك نفر مخالف طرف مقابل را ضایع و نابود میساخت و آن ضایعات و یا سلب اعتبارات تنها از اندیشه وخایف بودن پادشاه صورت میگرفت که از طرف امیران حس میکرد و در آن وقت بیشتر حس ارتقا وجاه طلبی بدماغ خانان ومتمولان جا داشت که هر کس از وفرت قوم و یا ثروت نیرویی در بازوی خود می دید ادعای سلطنت میکرد. چرا که در اثر عزت يك شخص سوء نیت دیگری پدیدار میشد وتحقير يکنفر موجب تکلیف و مبداء شور و نفاق يك قوم میشد ازین سبب انسان نمی تواند حدس بزند که چرا پادشاه آنوقته به عزت واقتدار و یاسلب اعتبار هر يك افراط و تفریط میکرد:
اما تنها چیزی که باعث سلب اعتبار سردار رحیمداد خان شد اول شیوه سرکشانه خود او وثانیاً تحریکاات مخفیانه قاضی فیض الله خان دولت شاهی و امثال او بود که برای بدست آوردن مقاصد خود سلب اعتبار رؤسای بزرگ درانی را مد نظر داشته و هموار، خلل وارد می کردند. چنانچه قتل وزیر شاه ولیخان وحبس سردار عبدالله خان دیوان بیگی [مستوفی الممالك ووكیل الدوله] و مسموم شدن سردار جهان خان فوفلزائی سپه سالار در دلارام قندهار و سلب اعتبار سردار رحیمدادخان بهترین شاهد افکار معندین دربار تیمورشاه است که در اوائل سلطنت او بمقابل سران بزرگ درانی قیام کرده بودند
«۸۳»


توضیح : نویسندۀ تاریخ سلطانی و سراج التواریخ سلب اعتبار سردار رحیمداد خان را در سال جلوس اعلیحضرت
تیمور شاه در سنه ١١٨٦ مینویسند صحت ندارد زیرا که درینای فرمان
اعلیحضرت تیمورشاه که در سنه ١١٨٩ قمری به عنوان سردار عبدالله خان
ایوبزائی فوفلزائی وکیل الدوله مر حوم مرقوم شده و به نزد اینجا نب
عزیز الدین موجود است مهر سردار رحیمداد خان خوانده میشود ازین مهر
بصورت موثوق بر می آید که تا این سنه به عین رتبه حاضر در بار بوده
ولی در فرمان دیگری که درسنه ١١٩١ قمری مکرر باسم سردار عبدالله خان
وکیل الدوله مرقوم شده است مهر سردار رحیمداد خان در پای فرمان وجود
ندارد معلوم است که در سنه ١١٩٠-٩١ سلب اعتبار او بظهور رسیده است
و نه در سال اول سلطنت او و همچنان لقب سرفراز خانی سردار پاینده خان
را در سال اول جلوس مینویسند یعنی موقعی که از لشکر عبدالخالق خان
رو بر تافته و بلشکر تیمور شاهی پیوست لقب سرفراز خانی حاصل نمود
مگر این حکایت به تحقیق پیو سته است که رتبۀ خانی بارکزائی
سردار پاینده خان پس از سلب اعتبار سردار رحیمداد خان
صورت گرفته است و لقب سرافراز خانی را شاید از اول داشته است:
فصل ۱۰
واقعۀ سوء قصد علیه تیمور شاه
از طرف فیض الله خان خلیل در پشاور - و کشته شدن وی
پس از انجام اغتشاشات داخلی و تنظیم امور ابتدائی سلطنت و تشکیل
کابینۀ عصر چنانچه که قبلاً ذکر شد اعلیحضرت تیمور شاه اولین بار [ و بقول
صاحب دپنتنتو تاریخ درسنه ۱۱۷۹ میلادی که متصادف سال ششم سلطنت او بود]
«٨٤»


برای گذشتانیدن ایام زمستان عازم پشاور شد حین وصول اعلیحضرت تیمورشاه در پشاور فیض الله خان امام قوم خلیل خیل مهمند که رئیس زمین داران نواحی پشاور بود به طمع سلطنت جمعیتی را با خود آورده و با قبوت خان خواجه سرا را که يك شخص معتمد و مقرب تیمورشاه بود با چندی از سرداران معیتی تیمور شاهی را نیز با خود متفق ساخته و خیال قتل تیمور شاه را نمودند و باتفاق زمین داران پشاور به طور حیله بحضور شاه عارض شدند که مردم سکهان ازدحام نموده و خیال ضرر رسانی مسلمانان پنجاب را دارند اگر اجازه باشد با جمعی از قبائل خلیل و مهمند و غیره جهت سرزنش آنها کمر همت بسته و ولایت پنجاب را که به تصرف آنهاست باز به تصرف کار کشان سلطنت آریم . اعلیحضرت تیمور شاه از حیث عدم اطلاع عرض آنها را منظور فرمود
فیض الله خان خلیل پس از امرو اجازه تیمور شاه برای حصول مدعای خود موقع را غنیمت دانسته با بیست و پنج هزار لشکر بانتظار فرصت روز وشب بسر می برد تا که روزی اعلیحضرت تیمور شاه پس از صرف طعام به عزم خواب چاشت در بالا حصار پشاور تشریف برده بر بستر استراحت نمود این وقت فیض الله خان خلیل و همراهانش به بهانه عرض داخل بالاحصار شده و بهره داران و محرمان پادشاهی مانع آنها شده و هرچه از استراحت شاه بایشان گفتند کمتر شنیده و جواب دادند که ما را شاه جهت عرض سپاه معیتی ما طلب حضور فرموده است و هنوز بسر پردۀ شاه نارسیده از سبب ممانعت بهره داران دست به تیغ برده و چندی از دربانان و ملازمین شاه را قتل نموده و چند تن افغان را که در مطبخ شاهی برای صرف طعام حاضر بودند با ناظر کار خانه طعام مجروح نمودند .
درین وقت محافظین هزاره و قلماق که در موقع خودها هر يك به پا ایستاده بودند ازدحام لشکر فیض الله خان خلیل را دیده شاه را از خواب بیدار نمودند
( ۸۰ )


وشاه از هجوم آن گروه شرارت پیشه هراسیده بزیر عمارتی که طرف جنوب
بالاحصار واقع بود زینه نهاده و بدسته غلامان و غیره محافظین اطراف بالاحصار
امر نمود که بقتل آن گروه بپردازند حسب الامر شاه ایشان بقتل آنها پرداخته
وحتی بعضی مردم شهری را بی گناه از حیث شباهت لباس به شهادت رسانیدند
وجمعیت مفسده جویان را به مسافت هفت کروه راه تعقیب کرده و در طول راه درحین
گریز ایشان را مقتول ساخته و از پیش راندند و از کثرت اجساد مقتولین در صحن
قلعه و حوالی سرایپردۀ شاهی جای پا نهادن نبود و تعداد مقتولین بالغ بر شش هزار
میشد و خود فیض الله خان خلیل نیز با پسرش گرفتار و بقتل رسید ند .
شخص دیگری که پیر زاده میان محمد نام داشت بن شیخ عمر ساکن
چمکنی که او نیز از دسته مخالفین تیمور شاهی بود
از سبب او حکم تاراج قریه چمکنی صادر شد . وپس از اندك
غارتی به شفاعت سرداران درانی از غارت و تاراج آن قریه مانع شدند و یاقوت
خواجه سرا که در این فتنه شريك و بافیض الله خان خلیل عهدست وعلاوة
از حصه در قلعه الی محل استراحت تیمور شاه به غرض رهنمائی دشمنان
برنج پاشیده بود به مکافات این کردار پس از گرفتاری بحکم شاه از
زندگی محروم گشت و خود اعلیحضرت تیمور شاه پس از خاموش ساختن
آتش فتنه و فساد آنها همدرین سال از پشاور به کابل مراجعت نمود :
این واقعه را ملا فیض محمد خان مؤلف سراج التواریخ در زمستان
سال ۱۱۸۶ قمری وصاحب دپشتنو تاریخ در سال ۱۱۷۹ میلادی مینویسند ولی هیچ
ممکن نبود که پس از طی معاملات مقدماتی سلطنت و ورود او از قندهار
به کابل و انجام بغاوت عبدالخالق خان سدوزائی و پراگندگی اوضاع
مرکزی کابل این مسافرت در سال اول صورت گرفته باشد درین قسمت
قول هر دو مؤرخ مورد اشتباه است و اغلب گمان میرود که در سال دوم
وسوم سلطنت تیمور شاه این واقعه به ظهور رسیده است :
توضیح: در فرمان مورخۀ ماه صفر سال ۱۱۸۹ قمری که اعلیحضرت

«٨٦»


تیمور شاه به عنوان سردار عبدالله خان فوفلزائی وکیل الدوله نوشته است.
مهر یاقوت خان خواجه سرا به عبارت [لا اله الا الله الملک الحق المبین -
عبده یاقوت] خوانده میشود این عبارت مهر مذکور از حیث اعتبار موضوع
به فرمان تاریخی ۱۱۸۰ قمری که اعلیحضرت احمد شاه کبیر به عنوان
سردار مراد خان فوفلزائی مرقوم نموده است نیز تطبیق شد که مهر
یاقوت خان در هر دو جا به همین عبارت ممهور است یعنی از اینجا معلوم میگردد
که اسم یاقوت خان درین واقعه سهواً گیرفته شده است زیرا که در
عهد شاه شجاع یاقوت خواجه سرا در شهر غزنی با شاه شجاع حاضر خدمت
بوده و در صفحه ۱۵۰ سراج التواریخ مکرر از و اسم برده میشود مراد
آنکه استناد فرمان های موجوده و اظهار مکرر سراج التواريخ عدم مشارکت
یاقوت خان را در ین واقعه نشان میدهد که مشارکت او حقیقت نداشته
است و این خبر قتل او بامر اعلیحضرت تیمورشاه در پیشاور سهو مؤرخ است.

فصل «۱۱»
توجه اعلیحضرت تیمور شاه
طرف ملتان وسر زنش طایفهٔ سکهان آنجا

پس از فوت اعلیحضرت احمدشاه غازی طایفهٔ سکهان در سنه ۱۷۸۱ میلادی
که مصادف به سال یازدهم سلطنت تیمورشاه بود از وقایع داخلی مملکت آگاه
شده و شهر ملتان و اطراف آنرا درین آوان یازده ساله متغلباً متصرف گردیدند
اعلیحضرت تیمورشاه نظر باختلال ونفاق داخلهٔ مملکت سرزنش آنها را معطل
به وقت گذاشت. وقتی که اعلیحضرت تیمورشاه از کابل راه پشاور برگرفت
آگاه شد که طایفهٔ سکهان شصت هزار تن جمع شده و از نهر چناب و دریای راوی
گذشته قصد تصرف دیرهٔ اسمعیل خان و دیرهٔ غازی خان وغیره را دارند و هم
عزم نموده اند که پس از تسخیر دیرجات ولایت سند را نیز متصرف شده و از دست

«۸۷»


حکام درانیه برکشند . اعلیحضرت تیمورشاه اولین بار حاجی علی خان
نامی را که شخص فصیح زبان و از مردم چنداول کابل بود به طور نماینده
به نزد سکهان فرستاد تا آنها را از کردار زشت ایشان بازدارد مگرطایفه سک
باعتبار وفور جمعیت خود که تا اواسط سلطنت تیمور شاهی کویی بمقابل
خود ندیده بودند حاجی علی خان چنداولی نماینده تیمور شاه را بدرخت
بسته وهدف گلوله قرار دادند و گفتند که تیمور شاه بما بیم نشان میدهد
ودر حالی که خودش از ما میترسد .
همراهان حاجی علی خان که گریخته و جان بسلامت آورده بودند عین
واقعه را به تیمور شاه حکایت نمودند شاه از فرط غضب برای علامه خون ریزی
لباس سرخی را در بر کرده و افراد عسکر را عموماً مسلح بحضور بخواست
وقتی که لشکر همه آراسته و مسلح شد اعلیحضرت تیمور شاه برپشت پیلی
نشسته وعسکر خود را معاینه نمود وبعداً هجده هزار سوار از درانی و هزاره
وقزلباش انتخاب و در تحت رایت زنگی خان غازی قلندرزائی قوفلزائی جارچی باشی
قرار داده و فرمود که بصورت فوری راه جهاد برگیرند زنگی خان غازی به وقت
عصر براه افتاده واز عقب او خود اعلیحضرت تیمور شاه نیز رو به راه نهاد
وزنگی خان غازی از نهرنیلاب عبور کرده تمام شب را تا عصر روزدیگر راه نوردیده
به فاصله هشت کروه قریب لشکر گاه مخالف رسیده ازاسپ فرود آمد
ومحافظین خود را تعیین کرد تا راه رفت و آمد عابرین را به طرف لشکر سکهان
مسدود نمایند یعنی که لشکر دشمن از ورود لشکر ما در اینجا آگاه نشوند
زنگی خان غازی پس از رفع خستگی با لشکر هجده هزاری خود حرکت کرده
وسحر گاهان به فاصله دو کروه قریب لشکر سکهان دررسیده و پس از
ادای نماز صبح ناگهان حمله کردند ومردم سك با آنکه از دوری راه پشاور
و دشواری عبور روداتک که در تصور داشته از وصول لشکر افغان نیز بیخبر بودند
که لشکر افغان ناگهان در رسیده ولشکر سکهان بقدر سد زرع از لشکر گاه
«۸۸»


شان پیش آمده خودرا بدم تیغ غازیان دادند ولشکر افغان عموماً دست به شمشیر
به قتال لشکر سکهه پرداختند و به يك حمله بسیار تن از طائفه سکهه را بخاك
و خون انداختند و زنگی خان غازی بعد ازینکه تمامی دشمن از هیبت اورو به هزیمت
نهاده بودند از تعاقب لشکر افغان تعداد کشتگان طائفه سکهه درین معرکه
سی هزار به شمار آمد و بعضی از سواران آن طائفه که از بیم جان خود را
با اسپان بدریا افگنده بودند از ضرب گلوله متعاقبین غرق موج فنا شده
وراه آخرت پیمودند و در نتیجه دو هزار لشکر سکهه جان بسلامت برده
و دیگران همه مقتول و سرهای مقتولین را بریده بر اشتران بار کرده در روز
چهارم از حرکت ایشان از پشاور مراجعت کرده بحضور تیمورشاه واصل شدند و خبر
فتح و فیروزی و قتل سی هزار سکهه را به ایشان دادند زنگی خان غازی و شاه ولیخان
بن فتح الله خان کمال زائی و بهادر خان بن فیض طلب خان محمد زائی و سران قوم
یوسف زائی و اعیان طائفه قزلبا شیه و هزاره که درین معامله سهم بزرگی
داشتند افراد لشکر آنها همه مورد تحسین و این افسرهای موصوف هریک
بانعام بزرگ شاه نائل گردیدند.
اعلیحضرت تیمور شاه که قبلاً راه ملتان بر گرفته بود وارد ملتان
شده و پس از محاصره ملتان سکھان تاب مقاومت بخود ندیده کلید قلعه را به
کار کشان پادشاهی سپرده سلامتی جان و مال را غنیمت شمردند. اعلیحضرت
تیمور شاه پس از انجام امور آنجا نواب شجاع خان سدوزائی راحاکم ملتان
مقرر کرده و خود عازم پشاور شدو پس از چندی سردار مدد خان اسحق زائی
را به خواهش حاکم شکارپور جیهۀ سرزنش سندیان که بغاوت نموده بودند
فرستاد. سردار مددخان وارد محال سند شده پس از سرزنش سرکشان سندی
امور متعلقه سندرا به حاکم شکارپور تفویض داشته خود شرفیاب حضور شاهی شد
و اعلیحضرت تیمور شاه بعد از حصول اطمینان به کمال شوکت شاهانه
از پشاور راه بر گرفته وارد کابل شد.

[ص ١٤٤ دپشتنو تاریخ وص ٣٩ و ٤٠ سراج التواريخ]
«۸۹»


فصل «۱۲»

يك حكايت تاريخى

در واقعه اولى كه اعليحضرت تيمورشاه بعزم تنبيه وتاديب طائفه سيكان از كابل عازم و وارد پشاور شد :
در موقعی که عسکر مظفر خود را به عزم غزا معاینه میکرد در اثناء معاینه سردار مددخان اسحق زائی و وكيل السرعايا كه صاحب پانزده هزار سوار بود و هر دو تن بزیر سایه اسپان نشسته وراحت کرده بودند نسق چیان را امر فرمود تا هر يك را به ضرب ده چوب تأديب نماید، پس از بجا شدن امر یکی از علماء همرکاب شاهی سوال کرد که این امر شاه درباره تادیب آنها خالی از حکمت و نتيجۀ مفید نیست.
تيمور شاه فرمود که بلی : دروقتی که هردو تن از افسرهای بزرگ لشکراند اگر اینها بدیشگو نه استراحت جویند افراد لشکر که در این حرارت آفتاب به پا ایستاده اند هرگز طریق خدمت نپویند . خصوصاً درین وقت که عزم غزا در پیش و ارادۀ جهاد بیش از بیش است : استراحت نباید کرد . بلکه زحمت باید کشید .
لهذا امروز به ضرب چوب تادیب نمودم و فردا به اعطای خلاع شاهانه هر يك را سرافراز خواهم نمود :
حقیقتاً وقتی که می شنویم بوسیله سواری اسپ شاهان سدوزائی برای چندین بار پشاور،سند،ملتان، کشمیر و مرتبه و لاهور و سر هند و فارس و بخارا را تسخیر و متواتراً به افغانستان الحاق نمودند چیزی که به قوۀ آنها افزوده بود تنها عزم وارادۀ قوی و همت و شجاعت آنها بود که در تمامی محاربات شخص شاه پیش قدم و حاضر بوده و از هیچ نوع فداکاری و خونریزی جهاد هراسی نداشته و عمر گران مایه را دریغ نداشته و بلکه در میدانهای محاربه بدین شیوه افسران و افراد لشکر اعزامی را تادیب واخیراً تشویق مینمودند :
( غفر الله لهم اجمعين )
«۹۰»


فصل (۱۳)
لشکر فرستادن اعلیحضرت
تیمورشاه به طرف بهاولپور جهة تنبیه رکن الدوله بهاول خان وعزم خود
اعلیحضرت تیمورشاه به جانب ملتان

در سال های اول سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه درانی که رکن الدوله بهاول خان عباسی والی ورئیس بهاولپور ونصرت جنگ حافظ الملك سردار قوم داؤد پوتره بسیاری از مضافات سند وملتان را متصرف شده وهريك به حکمرانی پرگنه [۱] پرداختند وباج دهی وخراج گذاری را ازسپردن عمال حکومت تیمورشاهی باز داشته هر يك خود راحاكم مستقل شناخته وازحکم شاهی سرکشیده بودند.
اعلیحضرت تیمورشاه برای سرزنش آنها و بدست آوردن ولایات متصرفه ایشان فوج زیادی در تحت رایت سردارمددخان اسحق زائی اعزام نمود و در ورود به آنجا سردار مددخان اسحق زائی سالار فوج آنوقت را به ریاست بهاولپور فرستاد. و بهاول خان نام والی مذکور از بیم جان در قلعه مرسوم به [ديهمه راول] مستحصن شد. ودر ایام محاصره [ديهمه راول] عالم خان نام ولدا کبرخان گنداپوری قوم کمان خیل وموزك خان نام خیری خیل را به دعوای خون پدر خود بر [سرچاه که اسم محلی است] واقع گنج شهر بهاولپور به قتل رسانیده وازبیم فوج تیمورشاهی از [ديهمه راول] نیز فرار کرده در قلعه که در ریگستان بی آب برای چنین روزخود بیناد کرده بود با اطفال واموال خود پناه برد. و سردارمددخان اسحق زائی وقوم گنداپوری نیز رخصت شده به گنداپور آمدند :
در ین نزدیکی که خود اعلیحضرت تیمورشاه به معیت سردار جهان خان و کریم خان پسر سردارجهان خان عازم ملتان شد. و از قرار بهاول خان و پناه گزیدنش
[۱] پرگنه یعنی زمینی که ازان مال و خراج و با صطلاح امروز مالیه گیرند.
«۹۱»


همدر انجا که به فاصلهٔ ٣۵ گروه جانب شرق جنوبی ملتان واقع است آگاه شده و لشکر
قراولی اعلیحضرت تیمورشاه که جانب بهاولپور ره نورد بود داخل آن شهر شده
دست تاراج کشوده و بسیاری از عمارات آنجار اطعمهٔ حریق نمودند و خود اعلیحضرت
تیمورشاه از عقب لشکر خود در رسیده بقیة مال و منال بهاول خان را ضبط دیوان خاص
فرمود و سردار جهان خان ایوب زائی فوفلزائی و سردار مدد خان اسحق زائی را
با بیست هزار سوار امر نمود که سه روزه آب و علوفه برداشته و بهاول خان همدران
قلعهٔ که قبلا پناه برده است محاصره نمایند و بعد سه شبانه روز لشکر تازه دم دیگری
به همین ترتیب رفته و لشکر ما قبل از ان جزیرهٔ بی آب[ که سکونت ایشان از حیث
نبودن آب دشوار است ]عودت نمایند، اما سردار جهان خان و مدد خان اسحق زائی
قبل از بسر رسیدن سه شبانه روز موعوده بقوة افراد عسکر اول چاه آب حفر نموده
و احتیاج عسکر را ازین حیث رفع نمودند و بعداً قلعهٔ را که پناه گاه بهاول خان
مذکور بود هدف گلولهٔ توپ قرار دادند و از کثرت گلوله باری آتش به[جبه خانه]
اندرون فعله[که آنکاه قورخانه نامیده میشد] افتاده از صدمهٔ اصابت گلوله های
توپ و انفلاق ذخیرهٔ باروت یکطرف دیوار قلعه ویران شده و لشکر شاهی یورش برده
قلعه را فتح و تمامی اموال بهاول خان را با خودش بدست آوردند و خود
بهاول خان و پسرش نظر به عفو خواهی و تضرع ایشان از حضور
اعلیحضرت تیمورشاه از قتل معاف گردیده و خراج
آن محال را بذمه گرفته تعهد نمودند که همه ساله بکار گزاران وعمال
پادشاهی رسانیده و علاوه تا قرار دادند تا موقعی که اعلیحضرت تیمورشاه بفرض
سرزنش طایفهٔ سکهان متوجه لاهور شود با اقوام و او لس خود از هیچگونه
معاونت خودداری ننمائیم و پس از موثق داشتن این میثاق از حضور اعلیحضرت
تیمورشاه به خلعت و حکومت آنجا سرافراز شده و خود اعلیحضرت تیمور شاه
حین معاودت بطرف ملتان علی محمد خان نام [خاگوانی] را که قبلاً بطور
غلبه سوبهٔ ملتان را قابض شده و نواب شجاع خان سدوزائی خان خیل صوبه دار

«٩٢»


ملتان را قید کرده بود حین رسیدن به ملتان علی محمد خان را همراه گرفته و به کمال اذیت او را آویزان کرده و شکمش را دریده وصوبه داری ملتان را به نواب شجاع خان سپرد: درین وقت اقوام شداپوری که نیز همرکاب تیمورشاه بودند همدران ایام سردار کریم خان فوفلزائی پسر بزرگ سردار جهان خان سپه سالار که پدر نامورش تا این وقت سپه سالار تیمورشاه بود مع نهصد سوار از قوم درانی بنا بر وصول معامله و تنظیم [دراجون] همدرانجا مقرر وفرستاده شد و سردار کریم خان مذکور وقتی که پدرش سردار جهان خان بعد معاودت اعلیحضرت تیمورشاه بطرف کابل پس از ختم معاملات برای تنظیم پشاور وغیره محال آنجا اقامت ورزید. کریم خان پسر موصوف به درابهن رسیده وبه کناره [هاموسومه که نام محلیست] چند روزی توقف کرده ودر اثنای همه گیرودارهای مسافرت به فکر مزاوجت پرداخت که تفصیل این حکایت عجیب باوقایع متلقه آن در فصل جدا گانه نوشته شده می آید [۱]

فصل ۱۴

خیال مزاوجت سردار کریم خان

« فوفلزائی بادختر عجب خان همشیرۀ اعظم خان ومقاومت قوم »
« گندپوری برای تردید امر کریم خان و کوائف مابعد آن »

کریم خان فوفلزائی در موقع اقامت خود در آنجا شنید که مسمات بی بی سندو نامه دختر عجب خان همشیرۀ اعظم خان رئیس گنداپور در حسن صورت بی نظیر است: شخصی را از ندیمان خاص خود بطور خواستگاری نزد اعظم خان فرستاد و اعظم خان جواب این سوال را بمصلحت خانگی موعود ومشروط گذاشته هیچ طرفدار نشد که به عقد نکاح کریم خان فوفلزائی این معامله صورت بگیرد

[۱] صفحه ٢٩٤ خورشید جهان.

« ٩٣ »


واو میدانست که اگر دفعتاً با نمایم سردار مذکور بطور ژور در انصرام این
معامله پیش خواهد آمد . ناچار ملازم خود را نزد اقوام گنداپور فرستاده
و پیغام کرد که شرم شرفاورؤسا تماما به قوم مربوط است و من نمی خواهم که
خواهر خود را باین شخص کابلی بدهم [۱] و ازین سبب به قوم خود گفت
که مورد طعنه مردم دامان] شوم اما چون تاب مقاومت بمقابل
کریم خان ندارم لهذا جواب صاف هم نمی توانم بگویم اگر شما از بجا
آوردن ننگ و شرافت دامان ] اعانت من برد مه خود واجب دانسته
بمدد من می آیید من جواب صاف خواهم داد ورنه بکوهستان خواهم
گریخت: گند اپوریان پس از شنیدن این خبر بعد صلا ح با همی آدم
فرستادند که هرگز خواهر خود را به سردار مذکور ندهند و وقت شب
جواب بدهند و فردای آن جهه مددگاری شما همه اقوام خواهیم رسید:
اعظم خان مذکور پس از شنیدن خبر قاصد گنداپوریان مطمئن شده لشکر
لونی اور هتری و کلاچی را جمع کرده شباشب روانه درا بهن شد . و قبل از
طلوع آفتاب به درا بهن رسیده به طرف بالا متوجه و رود فوج درانی شدند
در انیان نیز از استماع این خبر از شوخ چشمی گنداپوریان آگاه شده بعزم
جنگ بر آمده مقابل هم ایستادند : [ ص ٢٩٤ خورشید جهان ]

فصل (٥١)
جنگ سردار کریم خان ایوب
زائی فوفلزائی با طایفه گنداپوری و شکست یافتن سردار مذکور
از دست آن طایفه و کوائف ما بعد آن

چون مردم چالاك میان خیل که موقع را نازک دانسته و علاوتاً طائفه گندا پوری
[۱] از قول اعظم خان رئیس گنداپور معلوم میشود که از شخصیت و خا نوادگی
کریم خان و حیثیت او در وطن نیز معلوماتی نداشته است .
<٩٤>


از حيث بيش بينى لشكر بيشمارى به مقابل لشكر سردار كريم خان كرد
آورده بودند ناگاه بر لشكر سردار كريم خان كه مجموعاً تعداد آنها
به نه صد سوار ميرسيد حمله آورده و به يك حمله خود چون لشكر آنها
بيشمار بود فوج درانی را شكست داده و اموال و اسباب فوج درانی را
غارت كردند كريم خان موصوف بعد هزيمت سواران خود رو نها د سمت
بنون گرديده در ملك بنون بخدمت سردار جهان خان كه مع چهار توپ
و چند هزار سوار فوج درانی آنجا اقامت داشت رسيده خرابی زياد
لشكر خودرا از دست گندا پوريان بيان كرد با ستماع اين خبر سردار
جهان خان فوفلزائی برآشفته با افواج و توپ ها عازم ملك گنداپور گشت
چون گنداپوريان از آمدن سردار جهان خان شنيدند عيال واطفال واموال
خودرا به قلعة موسوم به [تكواره] برده در قلعه مذكوره مستحصن شدند
وسردار جهان خان قلعه را محاصره نموده مورچه های توپ ها را به نزديك
قلعه رسانيده و ملاتوران خان بها در مع بها دران قوم گندا پور وقت
شب برمورچه ها یورش برده بسياری از فوج سردار جهان خان را به قتل رسانيده
از توپ ها بيدخل ساخت بعد آن [گد] تيار نمود وايلچيان درانى بالای
[گد] رفته مردم گنداپوری را ازان بلندی اندرون شهر به ضرب گلوله ها
به طرف جزائر می رانيدند و شب ديگر باز ملاتوران خان به سر كردگی
جوانان گنداپور خودرا به [گد] رسانيده و آتش در [گد] انداخته آنرا
حريق نمودند : چون مدت محاصره بامتداد كشيد وفتح قلعه كارى بود
نهايت مشكل و [سردار جهان خان فوفلزائی هم از عزم آهنين افغانی برنمی
گشت در همين مدت محاصره قلعه] روزی سردار جهان خان بحضور سيد
نانك شاه مجذوب كه يكي از مشايخ بزرگ عصر آنجا بود پابرهنه در پيش رفته
درخواست دعای فتح قلعه نمود نانك شاه موصوف او را فرمود كه برو گوشت و
پلو و ميوه های كابل را بخور و اين [ملك ماچری] را باين مردم بگزار اكبرتو

۰۹۰،


و پدرت و تمام اسلاف تو تا پوپل نیکه از گور بر آمده به مدد تو آیند قلعه [ تکواره ]
را فتح نخواهی کرد تا حضرت سرور عالم صلی الله علیه و علی آله و سلم به چهار
یار و حسنین و خاتون زهر ابرو حانیت پاک درین قلعه تشریف آورده
من می بینم تو نتوانی دید بعد از آن سردار جهان خان موصوف
چون شخص نيك عقيده و دارای صفای باطن بود دستار خود را از سر برداشته
به کمال عجز گفت از برای خدا دعا کن که پرده ما بشود که من تمام نام نيك
چندین ساله خود را در محاصره این قلعه از دست دادم نانك شاه موصوف
بعد فرمود برو نزد فوج خود باش ششم روز پرده تو خواهد شد
[ ص ٢٩٥ خورشید جهان ] .

فصل (١٦)
فرستاده شدن رقم شاهی از کابل

همدست چاپار [۱] به عنوان سردار جهان خان از طرف اعلیحضرت
تيمور شاه درانی »

قرار گفته شیخ نانك شاه موصوف روز ششم ازدار السلطنه کابل
رقم شاهی [۲] همدست چاپار بنام سردار جهان خان حسب الامر اعلیحضرت
تیمورشاه مواصلت کرد و متن فرمان اینکه : در کابل سورت بلوارونما شده
فوراً بلافرصت دريك لمحه مع افواج و توپها روانه کابل شوند و خواب
و خوراک و آرامی را در انجا بر خود حرام شناسند بر طبق وصول این حکم نامه
سردار جهان خان قوفلزائی بخدمت نانك شاه رسیده و مکرر عرض کرد که

[۱] چاپار باصطلاح امروز یعنی پسته رسان تا مردم عام قدیم آنرا چپرمیگفتند و کسی
می بود که توسط سواری اسپ از شهری به شهری پسته رسانی وخط بری میکرد .
[۲] در اعصار قدیم فرامین پادشاه بنام رقم وجمع آن ارقام یاد میشد و حکمنامه ها را تعلیقه
یاد میکردند .

٠١٦٠


برحسب فرمودة شمايك گونه پرده ماشد که به مجبوری تعمیل حکم شاهی
قلعه را نا کشاده می روم اما اگر برای آبرومندی ام [ ثمن] گنداپور را بفرمایند
که سه کس ازعورات وسه کس از مشائخ وسه کس از علما را بطور سنوات نزدما
بفرستند و از من التماس عفو تقاصیر نمایند تا بعد ازین عذر خواهی قوم گنداپور
کوچ کرده بروم وپر دۀ من از حیث ننگ افغانیت بسیار خوب خواهد شد
نانك شاه تبسم نموده وبه يك نفرجولا هـا کن [ نکواره] که دراکثر اوقات
درخدمت نانك شاه موصوف حاضر خدمت میبود باو فرمود که از من به میان
[ نوره ] وميان [ شیره ] و ثمن داران [۱] گندا پور را بگوئی تا موافق التماس
سردار جهان خان بعمل آرند و آن شخص بر حسب فرمو دۀ نانك شاه
به گنداپوریان پیغام رسانیده و گندا پوریان که بولايت نانك شاه از دل وجان
معتقد بودند بموجب فرمایش نانك شاه عمل كردند وسر دار جهان خان نیز
بدان قرار عمل کرده بهر يك از ان نه نفر که قرآن مجید بر کرده نزد او
بطور سنوات آمده بودند نه صد روپیه بحساب فی نفر یکصد روپیه هدیه
قرآن مجید عطا نموده هماندم حکم کوچ به لشکر صادر فرمود وبا وجود آن
جوانان بی باك آنقوم بتعاقب سردار سوار شده بسیاری از اموال واسبا ب
او را در عرض راه غارت نموده آمدند وسر دار جهان خان كه حسب الحكم
اعلیحضر ت تیمور شاه به سرعت معاودت بطرف کابل میکوشید هیچ خیال
آن تلفات نکرده به فوریت کامل عازم کابل شد :
[ص ٢٩٥ خورشید جهان]
[۱] ثمن بمعنی سر کرده وكيل اختيار .
توضيح : شير محمد خان گندا پوری استدهای سر دار جهان خن را به رسم سنوات
مردم آنجا ازحیث آبرو مندی قوم خود علاوه کر ده است ولی حقیقت همان است که مردم
گنداپور ازسبب فشار سردار موصوف به وسیله نانک شاه ورسم سنوات خودها رهائی حاصل نموده
و سردار جهان خان جرم ایشان را عفو کرده است .

(۹۷)


تبصره : درباره وادار ساختن طائفه گنداپوری را به رسم فتوات چقدر
سردار جهان خان فوفلزائی درین قسمت روح افغانیت را قوی نشان میدهد و تا کدام
اندازه نیک نامی خود را میخواهد که يك قلعه نا گشاده را ترك گفته و به طرف
وطن معاودت خود را بی قیمت میداند که از یکطرف قول آن شیخ را از حسن
عقیدت و احترام به خوشی تعمیل کرد و از جانب دیگر عزم واراده صحيح يك زعيم
افغان را چنان صحیح و متین نشان میدهد که رو گردانیدن قبل از رسیدن مطلب
را یگانه موجب نا کامی خود میداند .
فصل (۱۷)
سرزنش شاه مرادبی حکمران
( بخارا از طرف اعلیحضرت تیمور شاه درانی )
در حین واقعات عصر اعلیحضرت تیمورشاه در سنه ١٢٠٤ قمری شاه مرادبی
حکمران بخارا از مسافرتهاى تیمورشاهی به صوب پنجاب و سند و غیره
آگاه شده و از ان موقع چنین استفاده نمود که به جنوب امو دریا به خاک
افغانستان تجاوز کند و اموال مردم را غارت نماید شور و آشوب را در اندازه
ولی در موقع مسافرت موکب تیمورشاهی بجانب بهاولپور شاه مراد بی بعزم
غارت و تاراج لشکر کشیده مرور انیز متصرف شده و سکنه آنجار اتأراج کرده
سی هزار نفر از مسکونین آنجا را کوچ داده در نواحی بخارا جمعی را با قامه
مروگماشته بنیاد تعمیر و ترمیم آنرا برای مردم رعایای خود نهاد و این خبر
پس از مراجعت سفر ملتان بگوش اعلیحضرت تیمورشاه به عین حقیقت رسید
اعلیحضرت تیمور شاه اولین بار به سواید یدارا كين بزرگ سلطنتی خویش
مکتوب شفقت آمیز به شاه مرادبی نگاشت تا شاید از فکر سر کشی که در
سردارد جیش به جنبش در نیاورد . مگر شاه مرادبی مذكور مكتوب
تيمور شاهی را نه پذیرفته و بلکه جواب هم نگفته رد کرد .
«۹۸»


اعلیحضرت تیمورشاه حین مواصلت تردید مکتوب در بهار سال شمسی
مطابق ۱۲۰۴ قمری و ۱۷۸۹ میلادی عزم سفر به صفحات شمال نمود و امر حرکت
باردو صادر فرمود و اعلیحضرت تیمورشاه از ین سبب است که شاید از شهرت لشکر
افغان بدان صوب شاه مرادبی آگاه شده بدون خون ریزی و اسلام کشی از فعل
خود منفعل و سر تسلیم بنهد و به همین نظر به اعلیحضرت تیمورشاه با يك لك فوج
افغان راه قندوز بر گرفته بدون شتاب آهسته آهسته اسپ رانده در ماه ذیحجه
وارد آقچه شد و ازانسوی شاه مرادبی با پنجاه هزار سوار رویه مقابل نهاده
در برابر اردوی شاهی صف آرا گشته و یومیه قراولان لشکر جانبین به هم
مواجهه می‌شدند تا که روزی شاه مرادبی [عمر خوشبیگی] نام برادر خود را با
سی هزار سوار بعزم شبیخون از نهر جیحون عبور داد و از طرف دیگر علی ویردی نام
يك افسر بزرگی نظامی خود را مقرر نمود که راه رس رسانی لشکر درانی را
قطع نماید که طرفین در عقب لشکر افغانی خویشتن را رسانیده بوقت شب بر سپاه
افغان حمله نمایند .

اعلیحضرت تیمورشاه از ین ارادهٔ شاه مرادبی قبلاً آگاه گشته افسران
لشکر افغانی را بآراستن سلاح امر کرده و هنگام عصر سر راه بر گرفته جنگ
شدیدی رخ داده و در نتیجهٔ خون ریزی آخرالامر لشکر مظفر افغان چیره دست گشته
دسته های شاه مرادبی شکست یافتند و شش هزار تن از اوزبکان و جمعی از افغانان
کشته شده شاه مرادبی از ین فتح بزرگ افغانها خائف شده چند تن از علماء بزرگ
عصر بخارا را خواسته و قرآن مجید بدست هر يك به عذر خواهی حضور اعلیحضرت
تیمورشاه درانی فرستاده و پیام داد که پس از ین با مری که موجب عتاب شاه افغان
باشد مرتکب نخواهم شد . اعلیحضرت تیمور شاه عذر او را پذیرفته ولی باین
شرط مشروط گذاشته که تادم واپسین برین گفتهٔ خود راسخ و ثابت قدم باشد و الا
جزای لازمه در موقع کارش خواهد دید. شاه مرادبی عهدنامهٔ خود را با تحف
و هدایای بسیار برسم پیش کش فرستاد و شاه افغان نیز از عطای خلاع خسروانه

«۹۹»


سرافرازش فرموده و سرحد مملکتین را به رود جیحون محدود گردانیدند ولی در موقع معاودت اعلیحضرت تیمورشاه به طرف کابل اکثر حیوانات لشکر شاه افغان در کتل هندوکش از شدت برودت نیز قتل شد ولی شاه افغان ازین فتح و ظفر بزر گ خود که مثل فتوحات ملتان وغیره مظفر گردیده بود بخود بالیده و باحشمت شاهانه وارد کابل شد :

[ ص ١٤٦ دپښتنوتاریخ وص ٤١ سراج ]
وص ۲۷۸ تاریخ افغا نستان

نوت : لعل محمدخان عاجز طبیب و شاعر معاصر تیمورشاه در يك قصيدة خود که درین مسافرت تیمورشاهی همراه بوده چنین میگوید :
آن یکی میرهوتك در شاعری افغان لقب و آن دگر میرزا قلندر باغ معنی را بهار
اصل قصیده درموضوع همین مسافرت وفتح بلخ گفته شده است که در يك بيت ازین دو شاعر معاصر خود اسم برده است و علاوتاً تاریخ این واقعه را به حساب جمل از كلمة غدر دریافته است.

فصل ( ۸۱ )
فتنه آزادخان صوبه دار کشمیر
(در سنه ١٧٨٦ میلادی)

حاجی کریمداد خان پوپلزائی پدر آزاد خان[و محمد اکرم خان امین الملك اواخر عصر اعلیحضرت شاه زمان وشاه شجاع] این حاجی کریمداد خان درعهد اعلیحضرت احمدشاه غازی رتبهٔ عرض بیگی داشته و بعداً از طرف شهنشاه مبرور افغان به حکومت کشمیر بنام صوبه دار مأمور گردید و پس از فوت حاجی کریمداد خان پسر خوردش آزاد خان ازطرف پادشاه افغان جانشین پدر خویش شده و بحککومت کشمیر سرا فراز گشت و در عهد اعلیحضر ت تیمورشاه آزاد خان برادران خود را که در آنجا به معیت پدر

«۱۰»

تاریخ تیمورشاه ( ۷۰۰ جلد) شیر محمدخان طبع کرده


و ایندم همراهی برادر خود آزاد خان را داشت آزاد خان به خیال فاسد
آنهارا که طرفدار حکومت تیمور شاهی بودند از کشمیر پرون کرده
وایشان راه کابل بر گرفته و از حضور تیمورشاه هريك نوازش زیاد یافتند
[ از بدر کردن آزادخان برادران خود را از کشمیر و نوازش تیمور شاه
درباره آنها نتیجه همان معلوم شد که برادران آزاد خان طرفدار حکومت
تیمورشاهی بودند و نوازش تیمورشاه نیز درباره آنها همان موقع را مدنظر بود
که شرح کیفیات مابعد درپای این مقاله نوشته شده می آید : بعضی تدبیر
صحیح اعلیحضرت تیمور شاه از دانستن افکارسؤ آزاد خان و بدست آوردن
مطلب بوسیله برادرهای او قبل ازوقوع واقعه سیاست پسندیده تیمورشاه را
درین باره خیلی بلند نشان میدهد] که بعدازین معامله خود آزادخان به حکومت
کشمیر پرداخته و مالیات آنجارا هر چه بود در کیسه اقتدار خود انداخته افسرهای
لشکر را به خلعت بیشمار خود نیز سرافراز گردانیده و سه هزار نفر ازمردم
سكهه وغيره متوطنین آنجارا در لشکر خود افزوده و ازرسانیدن مالیات
كشمير را باو رزيد. بمقابل تیمورشاه اعلان بغاوت داد. تیمورشاه ازین کار
او نهایت آشفته شده بدواً میرمحمد علی خان موسوی ملقب بکفایت خان را
جهت هدایت او از کابل مأمورنمود که اورا بزبان فصیح خود از گردن کشی
بیجا بازدارد تا کار بشمشیر نرساند میر محمد علی خان موسوی وارد کشمیر
شده باوجود سفا کی و بی با کی آزادخان دلیرانه زبان با ندرز و نصیحت او کشوده
و از امرشاه تخویفش نمود. بعداً سه لك روپيه نقدوجنس عوض مالیات کشمير
که نداده وخود تصرف شده بودظاهراً بنام تهیه اسباب مسافرت کابل پرداخته
ولی در باطن چون از شرارت آزاد خان که ازاو ضاعش معلوم میشد کیفیت را
حضور تیمورشاه نوشته و بطرف کابل فرستاد .
اعلیحضرت تیمور شاه پس از رسیدن نامه میر محمد علیخان موسوی که
کیفیت را به تفصیل نوشته وفرستاده بود مرتضی خان و زمانخان برادران بزرگ

(۱۰۱)


آزادخان را که ازوی به سبب بیرون کردن از کشمیر رنجیده و مکدر بودند
با سی هزار لشکر به آن دیار فرستاد و هنوز میرمحمد علی خان در کشمیر
اقامت داشت که مرتضی خان وزمانخان در قریب کشمیر رسیده فرود آمدند
و اینوقت آزادخان نیز در قصبه مذکوره به خانه خسر خود بود که آزاد خان
از ورود لشکر خبر شده به کنار دریایی که فاصل بین اور جنود شاهی بود
آمده و چشم بتماشای لشکر کابل بکشود . درین حال رجال اردوی شاهی
به آواز بلند ازوی پرسیدند که کیستی و برای چه ایستاده ؟ آزاد خان
جواب داد که پدر شمایم و نام خود گفته سه فیر تفنگ نموده راه مرا جعت
بر گرفت و روزدیگر محاربه شدیدی بین هم رخ داده که در نتیجه ملا اعظم خان
امیرلشکر آزادخان مقتول وافواج تیمورشاهی غالب گردیده تبعه آزادخان
مغلوب ودوهزار تن به آب مظفر آباد غرق شدند وخود آزادخان خواسـت
که در کشتی نشسته فرار نماید اما پهلوان خان عموزاده او مانع آمده و گفت
که درحین اختیار کردن بغاوت سخنم را نشنیده ولی ایندم مقاومت کن
تامن مردانه کوشیده وشاید رنگی بروی کار آرم چنانچه او را از گریختن
بازداشته لشکری فراهم کرده سامان جنگ تهیه کرده و با لشکر شاهی
درآویخت در نتیجه لشکر تیمورشاهی را شکت داده برهان خان فوفلزائی
را نیز دستگیر نمـوده و با آزاد خان بکمال مسـروريت داخـل
کشمیر شد .

عساکر تیمورشاهی روزدیگر مکرر تن به سلاح آراسته عزم جنگ نموده
ویورش بردند و در اثر شدت محاربه لشکر شاهی شکست یافته وروی از
دشمن برتافته و سه نفر از سرداران با بسیاری از افراد سپاه اسیر و دستگیر
لشکر آزادخان شدند و باقی متفرق گشتند : در حین محاربه تنها یکنفر
سید از سادات متوطنۀ قوم یوسف زائی بمقابل لشکر آزاد خان تا اخیر
پایداری کرده و مدافعه نمود که حتی پایداری اوخیلی پسند خاطر آزاد خان

(۱۰۴)


واقع شد و وأمر کرد تا او را زنده گرفته حضورش آرند. هر چند مامورین
آزاد خان او را مژدۀ خواستن دادند و به امان قتل او نیز پیام اطمینان
فرستادند ولی سید موصوف دست از جنگ بر نگرفت تا که یکنفر هندویه
ضرب شمشیر مجروحش ساخت باز هم روش مردانه گی را از دست نداده
تیغ بدست گرفته و به لشکر آزاد خان به نعره گفت که هرگز بشما تن در
نمی دهم مگر اینکه شمشیر بدست مرا بگزارید تا نزد آزاد خان بروم
لشکر آزاد خان ناچار او را راه دادند که همچنان سواره و شمشیر برهنه
بر کف نزد آزاد خان شده سلامی گفته پیش روی صف لشکر بایستاد و در
جواب سوال آزاد خان نام ومقام خود را بگفت که سیدم و [علول شاه]
نام دارم و در قریۀ اتمان خیل یوسف زائی سکونت دارم و سیادتش به شهادت
نجیب الله خان نام به یقین پیوست و از طرف آزاد خان صد روپیه معاش
بصورت ماهوار برای او مقرر شده وجهة التيام جراحتش که از ضرب شمشیر
یکنفر هندو برداشته بود یکنفر جراح لائق نیز مقرر شد و پس از صحت
یابی پنجصد روپیۀ دیگر نیز انعام فرموده و آزاد خان وعده داد که بواسطۀ
او هر که از مردم یوسف زائی خیال ملازمت عسکری داشته باشد حاضر شده
و معاش مقرره دریابد بدینگونه هزار و پنجصد نفر اسیرانی را که دستگیر
شده بودند نیز تکلیف ملازمت کرده ولی آنها نه پذیرفته واز نزد آزادخان
مرخص شدند ولی آزاد خان ظالم ظاهراً رخصت داده و در اخفا کشتی
بانان دریای مظفر آباد را امر کرد که در وقت عبور همه را غرق نموده و از
حیات محروم نمایند چنانچه کشتی بانان هزار و پنجصد نفر لشکر تیمور شاهی
را بدان نوع غرق دریا ساختند.

یاداتی عمل آزاد خان را در فصل ما بعد ملاحظه فرمائید.
«۱۰۳»


فصل (۱۹)

توجه خود اعلیحضرت تیمور شاه
(جانب کشمیر جهة سرزنش آزادخان و انجام کار آن)

وقتی که اعلیحضرت تیمورشاه از واقعهٔ شکست سپاه خود در کشمیر آگاه شد با عسکر منظم راه پشاور بر گرفته و به سرعت مستانه وارد آنجا شد حین ورود در پشاور سردار مدد خان اسحق زائی را با چندی دیگر از سرداران و فوج زیاد جهة دفع فتنه و فساد آزاد خان جانب کشمیر فرستاد. سردار مددخان اسحق زائی با دیگر سرداران معیتی از گذر گاه اتک عبور کرده چون نزديك كشمير رسيدند آنجا فرود آمدند. آزادخان بمدافعه برخواسته به جنگ قراولی [باصطلاح امروز گزمه جنگی] پرداخت و چند روز طرفین به گزمه جنگی سپری شده و اخیرا سردار مدد خان چند نفر از لشکریان آزاد خان مثل احمد خان و غیره را بعضاً بامید زر و بعضی را از بیم خشم متحد ساخت و در عین حال آزادخان از طرف مقابل شادی خان نام را به شبیخون تعیین نموده بود مگر سردار مددخان از تعیین شادی خان به شبیخون لشکر تیمور شاهی آگاه شده و قبلا به حفاظت لشکر خود پرداخت چنانچه در زمان حملهٔ شادی خان در وقت شب محاربهٔ سختی رو داده و خود آزاد خان نیز از عقب لشکر در رسیده چند و جهد بسیار نمود اما درین شبی خون کار او بجائی نرسیده بمقام خود معاودت کرد ولی با همین زد و خورد در چند روز طرفین فتح حاصل نمی کردند تا که آزاد خان از متفق شدن افسران لشکر معیتی خود با سردار مددخان اسحق زائی خبر یافت از جنگ روبه گریز شده جانب تبش شتافت و جنگ کنان با چندتن از همراهانش در کوهستان آنجا که صعب المرور بود رفته و بخانهٔ راجه رستم خان نام خسر خود پناه گزید و او از حیث اعزاز
(١٠٤)


وا کرام به تهیهٔ اسباب عزت داری کوتاهی نکرد و در اخیر که پیام خالقانهٔ
سردار مدد خان اسحق‌زائی بـدرسید به حیله و تدبیر اسلحهٔ هـمـراهـانـش را
با سلاح خود آزاد خان تمام گرفته والا تفنگچهٔ که آزاد خان در کمر داشت
واگذاشت

فصل (۲۰)
دستگیر شدن آزاد خان
«بوسیلهٔ خسرش و وضع خود کشی آزادخان»
مفصل حکایت اینکه: سردار مدد خان اسحق زائی حین پناه گزیدن آزادخان
به خانهٔ راجه رستم خان نام خسرش به راجه رستم چنین خوف نشان داد که
آزادخان با تو در یک گلیم خواهد پیچید و با آنکه راجه رستم قبلا از آزاد
خان خائف بود که مبادا جایداد متصرفهٔ مرا تصرف شود به حیله و تدبیر زیاد
اسلحهٔ آزادخان را با همراهان او بر گرفته و تنها یک تفنگچه که آزادخان
در کمر داشت نزد خودش گذاشت؛ در یکی از همین ایام که آزادخان در
حجرهٔ علیحدهٔ خواب بود راجه رستم در خانه را برویش بسته و قفل نمود
و شخصی را به نزد سردار مدد خان فرستاده و ازین کیفیت او را اطلاع داد.
سردار مددخان اسحق زائی اسلام خان پوپلزائی که آنگاه رتبهٔ نسقچی
باشی داشت اسلام خان را با دو هزار سوار تعیین نمود تا آنجا رفته آزاد خان
را گرفته با خود بیاورند. ولی شخص آزاد خان که یک نفر افغان جسور
و از اصل واقعه دانست قبل ازینکه لشکر سردار مددخان برسد دریعهٔ تفنگچهٔ
که با خود داشت در آن حجره خود کشی نمود ولی قبل از انیکه روحش بدر شود
اسلام خان رسیده در بکشود و چشمش را از بن برآورد اما در چنین حالت
اسلام‌خان را دشنام داده گفت که اگر سلاح و حربهٔ باخود میداشتم ترا
زنده نگذاشتم مگر اسلام خان فرصت سخن گفتن بیش ازین نداده سرش ببرید
(۱۰)


وبحضور اعلیحضرت تیمورشاه فرستاد و تیمورشاه با وجودیکه از شورش وی متألم
بود نظر به همت و شجاعتش متأسف گشته امر دفنش فرمود: و در ثانی
مادر و زن آزادخان که در قندهار سکونت داشتند آنها را از روی ترحم
از قندهار ذریعه فرمان طلب نمود، مادر و زن آزاد خان از اندوختهٔ آزادخان
مبلغ دو لك روپیه نیز پیش کش آورده ومورد الطاف شاهانه قرار گرفتند
و با اینکه اعلیحضرت تیمورشاه زن آزاد خانرا تکلیف شوهر نمود در ابتدا
به هیچ کسی راضی نشد و اگرچه برای حفاظت نفس آن عفیفه هر چند زنان
و هم نشینانش نصیحت کردند نشنید و اخیراً از طرف اعلیحضرت تیمور شاه
برای آن عفیفه و مادر آزاد خان و پسر آزاد خان (فتح جنگ) نام معاش
کافی مقرر نموده و رخصت رفتن قندهار ایشان را نیز منظور فرمود:
اما از نصیب ازلی که وسیلهٔ آن فهمیده نشد اخیراً این عفیفه را اعلیحضرت
تیمور شاه در سلک بانوان حرم شاهی خود در آورده و از هم بستر شدن شاه
بین اقران سرافراز گشت:
در این قسمت خوب ملتفت بباشید که دستگیر شدن آزاد خان
و قتل او به طور نامردانه صورت گرفته است و در حق او از طرف
راجه رستم و سردار مددخان ظلم هم شده است مگر چیزی که انسان را به
سرزنش آزاد خان بدین گونه سزا تسلی میسازد همانا غرق ساختن
هزار و پنجصد نفر اسیر اسلام بود که به دریای مظفر آباد امر غرق دادو ازین
کرده به کیفر کردار خود رسید، اما افسوس که کتب تواریخ از بیان
سنه این واقعه عاجز است تنها صاحب دیشتنو تاریخ این قضایا را در سنوات
اخیر سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه نشان میدهد که پس از ختم همین معاملات
اعلیحضرت تیمور شاه در پشاور مریض شد و با تن تب دار عازم کابل گردید.
(١٠٦)


فصل (٢١)
سرزنش سردار اسدالله خان
قطاع الطريق مشهور به ارسلاخان

اسدالله خان نام قوم مهمند که لقب سرداری نیز داشت شخصی بود که در عهد سلطنت احمد شاه غازی به صوبه داری سرهند مامور شده بود ولی در عصر اعلیحضرت تیمور شاه چون شخص نمک به حرام بود در دسته فیض الله خان خلیل در اوایل سلطنت تیمور شاهی شامل شده و پس از مقتول و مستاصل شدن دسته او شیوة قطاع الطریقی گرفته در موضع دکه واقع دهنه خیبر نشسته از اقوام افریدی و مهمند جمعی را با خود متفق و شريك اين معامله ساخته و در ممانعت عبور و مرور قوافل و سفر بریهای افواج شاهی همیشه می افزود .
با آنکه چندبار لشکر شاهی جهت بدست آوردن او مأمور شده بود ولی از صعوبت راه در آن جبال شامخه که اقامت گاه او بود ظفر نیافتند اخیراً اعلیحضرت تیمور شاه که در آن وقت نیز در پشاور اقامت داشت از سبب عدم بدست آوردن او در ظرف تقریباً ١٦ سال رنجیده خاطر شده کار گذاران پایه سرير سلطنت را عتاب و انتباه نمود که بدست نیاوردن يكنفر دزد با اسباب و لشكر سلطنتی درین مدت چه معنی دارد .
قاضی فیض الله خان دولتشاهی از حیث تسكين نائره غضب شاه عارض شده و آوردن ارسلاخان را به عهده خویش گرفت ولی به وسائل ممکنه ارسلاخان را به مژده امان قتل و سرزنش در مرکز پشاور حاضر نمود .
اعلیحضرت تیمورشاه نظر به شفاعت قاضی فیض الله خان از خون او ابتداء در گذشته و آخر الامر از روی کثرت عرائض مردم که از دست او تا چه اندازه زحمت دیده بودند امر قتلش صادر کرده و جسدش را به امر شاه به پای پیل تیز بسته بدور شهر گردانیدند .

(۱۰۷)


توضیح : عبارات فوق که از بعض ماخذ بدست آورده شده است درمورد اسدالله خان مهمند قدری مختصر ومبهم است ،
حقیقت موضوع اینکه سردار ارسلاخان مذکور بهمدستی فیض الله خان خلیل مهمندی به قتل اعلیحضرت تیمورشاه کمر بسته بود و آنگاه که فیض الله خان خلیل به کیفر کردار خود رسید اسدالله خان مشهور به ارسلا خان که به مرام خاطر خود موفق نگردید لابد از بیم تیمورشاه فرار کرده و میان قوم خود پناه برد و از انکه دانست که اعلیحضرت تیمورشاه جرم او را نبخشید نی است کوه گردی را اختیار نموده و اخیراً از تنگی معیشت طریق راه زنی را در پیش گرفته و از عابرین راه پشاور بصورت قطاع الطریق وجه معیشت حاصل مینمود . یعنی سردار ارسلا خان مهمند اصلاً شخص نامور و باوقاری بوده که به عمل سرقت و قطاع الطریقی عادتی نداشته و در اثر همدستی فیض الله خان خلیل مهمند که در معامله سوء قصد علیه اعلیحضرت تیمور شاه در پشاور شرکت داشت اعلیحضرت موصوف درباره او غضب شده و ارسلاخان تا این وقت از بیم جان که به آن عمل شنیع مرتکب شده بود حضور اعلیحضرت تیمورشاه بازیاب شده نتوانست و وسیله هم که باعث عفو جرائم او میشد نیز وجود نداشت تا اخیراً قاضی فیض الله خان رفته به حیله قسم و طوریکه در حاشیه قرآن مجید مهر کرده به او فرستاد و به مضمونی که حاشرم تا جزئی ضرر از طرف خلق و یا تیمورشاه بتو نرسد بعداً ارسلا خان و پشاور حاضر شده و به قاضی فیض الله خان خود را تسلیم نمود پس از آنکه هر دو تن وارد شهر پشاور شدند مدعیان او عرضا یض کنوناکون حضور اعلیحضرت تیمور شاه تقدیم کردند و این وقت اعلیحضرت تیمور شاه درباره اوامر قتل داد قاضی فیض الله خان از سوگند و عهدی که با او بسته بود با آنکه در حاشیه قرآن مجید مهر کرده بود درباره او جزئی معاونتی نکرد این بدعهدی بزرگ دران موقع به قاضی مذکور نسبت شد و اگرچه منشی
«۱۰۸»


احمد جان مؤلف کتاب تاریخ افغانستان این عهد و سوگند ناحق را به اعلیحضرت
تیمور شاه نسبت میکند منکر هیچ حقیقت ندارد چنانچه در آغاز سلطنت خود
که اعلیحضرت شاه زمان قاضی فیض الله خان را امر حبس فرمود دو طعنهٔ
بزرگی که با او خطاب کرد اول آنکه از حضور اعلیحضرت تیمور شاه
فرمان حاصل کرده بود تا بر علاوه معاش مقررهٔ خود مبلغ شش هزار روپیه در
سال بنام صرف نسوار دماغ [ که قاضی مذکور عادت نسوار دماغ داشت ] از خزانهٔ
شاهی اخذ نماید اعلیحضرت شاه زمان که او را مشاور خصوصی و بد خواه عدهٔ خیر
خواهان سلطنت سدوزائی میدانست به فحوای آیه [ ان المبذرین کانوا اخوان
الشیاطین ] او را خیلی مقهور و به تادیهٔ همین پول اخذ کردهٔ چند سالهٔ او
وضبط تمامی اموال او مجبورش ساخت و دگر همین عهد و سوگند ناحق او را که
در مورد اسد الله خان بجا نکرده و به بدنامی پدرش اعلیحضرت تیمور شاه منسوب
کرده بود به زندان بالاحصارش محبوس کرد و اگرچه در روز جلوس اعلیحضرت
شاه زمان در قطار امراء درانی حاضر شده و به طرفداری او بیش از همه شهزادگان
اظهار عقیده کرده و به سلطنتش میگوشید ولی در اثر تحريك ستمدیدگان
دست قاضی مذکور مثل حافظ شیر محمد خان وغیره باین حیله او را مقید و معذب
دائمی گردانید وحتی بعد از حیات او به هیچ يك از اولاد و احفاد او مثل دگر امراء
عنایتی نشد [ ۱ ]
[ ۱ ] علی قلی میرزای اعتضادالسلطنهٔ ایرانی میگوید اعلیحضرت تیمور شاه در اواخر سلطنت
خود پس از معلوم شدن این حقیقت از قتل ارسلاخان خیلی تأسف میکرد ولی این حقیقت وقتی ظاهر شد
که مدتی از قتل ارسلاخان سپری شده بود - صفحه ۲۷۹ - ۲۸۰ تاریخ افغانستان مولفهٔ منشی احمد جان
و صفحه ٦٥ تاریخ افغانستان اثر علی قلی میرزا وصفحه ٤٦ سراج التواریخ وصفحات کتاب
دپشتنو تاریخ در بحث وقائع عهد تیمور شاه.
« ۱۰۹ »


فصل (۲۲)
بغاوت فتح خان یوسف زائی
و عزغزه شدن او به حکم اعلحضرت تیمور شاه
فتح خان نام یوسف زائی که طریق گمراهی در پیش گرفته و از حکم حکام
شاهی سر کشیده و بطور تغلب ریاست مظفر آباد را متصرف گردیده مالیات
و عائدات کشمیر را بروی کار گذاران شاهی بسته بود و لشکر تیمور شاهی
که به تنبیه و تهدید او مأمور گردیده بودند ظفر نیا فته اخیراً ذریعه
فیض طلب خان محمد زائی حاضر دربار شاهی شده و حسب الحکم اعلیحضرت
تیمور شاه به عزغزه شدن محکوم و مقتول گشت وظفر نام پسر فتح خان
یوسف زائی مقتول پس از قتل پدر خود از طرف تیمور شاه بجایش مقرر گردیده
و تا سال ۱۲۱۳ هجری [یعنی الی سال هفتم سلطنت اعلیحضرت شاه زمان]
مطیع فرمان شاهی افغانستان بوده ایذا به کسی نرسانید و از مظفر آباد
تا حسن ابدان در تصرفش بوده و پول مالیات حکومت آنجا را بطور جا یگیر
خود صرف نموده به عمال دیوان سلطنت نمیداد و هم چنان از خوف قتل شدن
پدرش حاضر دربار تیمور شاهی نیز نشد.
[ ص ٤٣-٤٤ سراج التواريخ ]
«۱۱۰»


باب چهارم

تشكيل كابينه و دوائر دربار

و

مصاحبان و ندیمان خاص تیمور شاه


تشکیل کابینۀ اعلیحضرت تیمورشاه
(١) وکیل الدوله
درحاضر پادشاه بحيث نائب السلطنه وصدر اعظم و مشاور بزرگ بامور لشکری و کشوری سلطنت وظیفۀ معاونت داشته و در رأس کابینه و دوائر رسمیۀ آنوقته چه عسکری و چه ملکی بحیث رئیس الوزراء از همه امور وارسی میکرده و در غیاب پادشاه در هنگام مسافرتها وظیفۀ نیابت السلطنه داشته و در مرکز سلطنت عیناً پادشاه متصدی تمام امور و فرمان فرمای کل بلاد مملکت بوده و ازینکه حکومت تیمورشاهی مثل عصر حاضر دارای تشکيل اساسی بوده است آن دوره را از بهترین دوره های مدنيت گذشتۀ افغانستان میتوان شمرد.
وکیل الدوله یا نائب السلطنۀ عصر اعليحضرت تیمورشاه سردار عبدالله خان ایوب زائی پوپلزائی بود که در عهد سلطنت اعليحضرت احمد شاه کبیر رتبۀ دیوان بیگی [امیر دفاتر] داشت.
«مختصر سوانح وکیل الدوله»
سردار عبدالله خان ولد علی خان ولد سلیم خان ولد مقیم خان ولد آکو نيکه ولد ایوب ولد شيخل ولد يعقوب ولد ابراهيم ولد ايتك ولد گنفی ولد بامی ولد حبيب ولد پوپل در سال ١١٦٠ که نادر افشار به قتل رسید به معیت سردار احمد خان و دگر رفقای معیتی اش مثل بگی خان با میزائی پوپلزائی ثم ملقب به شاه ولی خان و سردار جهانخان ایوب زائی پوپلزائی
(۱۱)


سردار عبدالله خان پو فلزائی وکیل الدوله [مشهور به دیوان بیگی]

عبدالله پوپلزای ښاخه در انبار كړه
چه په ټول کی دهغزولو شوی ممتاز

به راستیء دنیه کارم یم بها خلاص
عبدالله د هیڅ منصب هوادار نه دی

اولین فاتح وحاکم افغانی شهر سر هند در ۱۱٦۲ قمری ـ اولین فاتح
و فرمان فرمای کشمیر در ۱۱٦٥ قمری ـ ایشيك اقاسی ـ اردو باشی ـ امیر لشکر
[در اوائل سلطنت احمدشاه كبير] واولین وزیر مالیه در افغانستان.
[متعلق مضمون صفحه ۱۱۱ کتاب تیمورشاه]


[BLANK PAGE]


[ که سردار جهان خان و سردار عبدالله خان هر دو از یک
طائفه و یک تبار بودند و سلسله اجداد هر دو به آکوزیده با هم وصل
میشود ] و نور محمد خان علیزائی ملقب به میر افغان وعبد الغنی خان
الکوزائی و شاه پسند خان اسحق زائی و سردار مراد خان فوفلزائی و قلندر خان
فوفلزائی ومحبت خان فوفلزائی وموسی خان اسحق زائی ومیر هزار خان
الکوزائی وچندی دیگری به طرف وطن خود بر گشته و پس از جلوس
اعلیحضرت احمد شاه غازی که اشخاص با تجربه و آزموده کار را و خصوصاً
به رؤسای طائفه درانی که عنایت خاصی داشت سردار عبدالله خان موصوف
اولین بار چون از زعمای طائفه درانی بود به رتبه اردو باشی و یا امیر لشکر
و یا قواه عام آنوقته لشکر باشی اعزاز یافت به خلاف شخص سپه سالار
و در سنه [ ۱۱۶۱ ] در دفعه دومی که اعلیحضرت احمد شاه غازی عزم مسافرت
به جانب هند نمود سردار عبد الله خان اردو باشی در ان وقت تقریباً
حیثیت نائب سالار نظامی را در امروز داشت با سی هزار لشکر درانی از قندهار
رهسپار آن دیار شد یعنی در ین سفر پس از شخص پادشاه دران سفر و معرکه
مقام اولیت داشت و وقتی که شخص اردو باشی از راه کابل و پشاور با آنجا
مرحله پیما گردید از رود جهلم و اتك در گذشته به نواحی لاهور در رسید
در دفعه اول با میر پهلوی حیات الله خان مخاطب به شهنواز خان بن ذکریا
خان ناظم لاهور جنگید. و پس از هزیمت ناظم مذکور و تسخیر لاهور و به
قتل رسیدن وزیر الممالک نواب قمر الدین خان اعتماد الدولة دولت
کورگانیه این شخص اردو باشی عبدالله خان بپاداش خدمت مهم عسکری
خود بحیث قوماندان بزرگ عسکری وحاکم شهر سرهند که آنوقت سهرند
نامیده میشد مقرر گردید و تا کم وقتی که اعلیحضرت احمد شاه غازی در انجا
اقامت داشت عبدالله خان اردو باشی به حکومت شهر سرهند می پرداخت
وحین مراجعت اعلیحضرت احمد شاه درانی عازم قندهار شد.
« ۱۱۲ »


چون سردار عبدالله خان موصوف در محاربات هند سهم بزرگی داشت و از جمله
سه نفر زعمای بزرگ يك تن همین شخص بود عبدالله خان موصوف کمی وقت بنام
عضد در بارو بعداً بنام ايشيك اقاسی [تقریباً وزیر دربار درامروز] اعزاز
و افتخار یافت و رتبهٔ امارت لشکر را به شاه پسند خان اسحق زائی اعطا نمود
و در سنه ١١٦٥ قمری که اعلیحضرت احمد شاه غازی مکرر عازم هندوستان گردید
درین موقع مجدداً عبدالله خان با عهدهٔ ايشيك آقاسی درین سفر سنه ١١٦٥
قوماندان بزرگ افواج اعزامی بلاد هند بوده و به معیت اعلیحضرت احمد شاه
از راه کابل باستقامت پشاور حرکت نمود و موقعی که به پشاور رسید با ۱۲ هزار
عسکر قومی درانی قندهار که از سوار و پیاده قرار تقسیم آنوقته عمر کتاب
دائمی داشت و به قوهٔ همین لشکر ۱۲ هزاری اباسین را از حداتك عبور و از قصبهٔ
حسن ابدال بجانب کشمير مارش نمود. این ولایت که تا کنون بنام شهنشاه هند
اداره میشد سردار عبدالله خان ايشيك اقاسی تمام کشمیر وولایات آنرا فتح
و تحویل گرفته و حاکم مغلی را که تا ایندم در آنجا اقامت داشت بر کشیده
و چون صلاحیت فرمان فرمائی را از طرف اعلیحضرت احمد شاه غازی داشت
خواجه عبدالله خان بن نواب عبدالصمد خان محمد زائی ملقب به سیف الدوله را
که باسم كوچك شهرت یافته بود بحیث نائب الحكومه کشمير وسكجيون مل را
بحيث مستوفی کشمير وزین خان مهمند را بحکومت سهرند مأمور فرموده
و بهيكن خان مالیری و مرتضی خان هریچی و قاسم خان نام و غیره را نیز بحکومات
ولایات آنجا مقرر کرده و پس از تنظیم امور متعلقه از کشمير مراجعت کرده
و به معیت اعلیحضرت احمد شاه غازی به قندهار معاودت نموده و به جائزهٔ
همه خدمات و خصوصاً فتح کشمیر که بیشتر مدنظر اعلیحضرت احمد شاه بود
سردار عبدالله خان را بحیث وزیر استیفای دیوان اعلی یعنی وزیر مالیه مقرر کرده
و به اصطلاح مروجهٔ وقت او را [دیوان بیگی] یعنی امیر دفاتر میگفتند و این
عهده را تقریباً ۲۰ سال الی ختم سلطنت اعلیحضرت احمد شاه بسر ببرد و در هنگام
« ۱۱۳ »


تخت نشینی اعلیحضرت تیمورشاه و بعدتر آن چنانچه قبلا نگاشته شد دچار تکالیف زیاد شده و اخیرا در سنوات ۱۱۸۸ - ۸۹ قمری از حضور اعلیحضرت تیمور شاه به رتبهٔ رفیعهٔ [وکیل الدوله] ارتقا یافته و الی سنه ۱۲۰۱ قمری که سال فوت اوست این عهده را نیز به سر ببرد: اینک ابیات ذیل که در لوح مزار مرحوم در جوار زیارت خواجهٔ بلغار غزنین منقور است نگاشته میشود:

بود عبدالله امیر با وقار - از امیر آن شه والا تبار
خیر خواه خلق و تیمورشاه بود هم زعهد شاه در ان یادگار
دامن خاصان حق بگرفته او ای خدایا حاجت او را برار
جنت عالی بکن او را مقام از کرم ای خالق آمرز گار
آخر عمرش دگر وصیت برفت مدفنم سازند در پای مزار
خواجهٔ بلغار را خوش کرده بود در حیات خویش اندر روزگار
حشر او با مصطفی کن ای کریم دستگیرش ساز دست چار یار
حق بفردوسش دهد آرامگاه چون بجمع اولیا گشتست یار
رحمت حق و افرش بادا که آن خوش برفتی صالحا اندر جوار

یوم دوشنبه برفت از ین جهان
جنت علیین اعلی بر قرار

اگر خواننده را در بارهٔ سوانح مرحوم اشتباه عائد شود علاوه بر صفحات سراج التواریخ و تاریخ سلطانی و تاریخ احمدی به شمارهٔ ۱۲ سال دهم مجلهٔ آریانا به مقالهٔ اینجانب و اسناد فرامین اعزازی مندرجهٔ این کتاب واشعار میرهوتک خان معاصر مرحوم و نسخهٔ قلمی دیوان اشعار خود مرحوم وصفحهٔ ۱۳۸-۱۱۲ دپښتنو تاریخ وصفحهٔ ۱۱۶-۱۲۲و-۲۱۵-احمدشاه بابا مؤلفهٔ غبار و-۱۷۲-۱۷۳ خورشید جهان و ۱۱٤ - ۱۱۵ مجمل التواريخ - و ۹۱۸ سير المتأخرین رجوع نماید.


تاریخ وفات سردار عبدالله خان
و كیل الدوله مستند با شعار میرهوتك خان
شاعر معاصر مرحوم

چو دیوان بیگی از دار فنا رفت
نمودند از غمش پیر و جوان حیف
لقب بودش و كیل الدوله از شاه
میرى از اعتبا رات جهان حیف
وجود او بعالم مغتنم بود
بشد آن گوهر از كف رایگان حیف
چو او می بست بار رحلت از دهر
زمین افسوس میگفت آسمان حیف
گذشت عمر شریفش از نود بیش
صد حرمان بشد زین خا كدان حیف
دمی غافل زیاد حق نمی شد
چرا رفت این چنین شیخ زمان حیف
بپرسیدم ز افغان رحلتش را
بگفتا ز مرك عبد الله خان حیف
۱۲۰۱ ق

عاقبت رفت از سرای دهر عبدالله خان
آن چراغ بزم عشرت آن امیر نامور
خیر خواه عالم و اخلاص كیش پادشاه
صاحب لطف و كرم دریا دلی عالی نظر
بود باقی تا نفس او را براه حق نداشت
جز عبادت شغل و غیر از بندگی کار دگر
سال فوتش صدم افغان آه بیرون کرد و گفت
کرده آن از دهر فانی جانب عقبا سفر
۱۲۰۱ ق

شد چو دیوان بیگی از عالم وفات
داغ شد از ماتمش پیر و جوان
آنکه شاه او را و كیل الدوله كرد
عزتش افزود اندر همگنان
از نود هم بیشتر بگذشته بود
عمر آن دریا دلی عالی نشان
يك زمان از یاد حق غافل نشد
بود باقی تا حیاتش در جهان
۱۲۰۱ ق

تاریخ تیمور شاه (ب) قادر علی چتر عزالدین و شیر محمد بمعداد طبع (۷۰۰) ۲۹ را ار ۳۲


سیزده نفری که در بزرگترین ممالک خونین دست انسان سودائی حرص
و جهان نثاری کرده اند .


يارب اكنون كن غريق رحمتش
سال فوتش را بجستم از خرد
عاقبت از دهر فانی رفت و گفت

جاهش اندر بهشت جاودان
اشک ریزان از غمش افغان كنان
در جوار ایزد عبد الله خان
١٣٠١ ق

داد از غارت بیداد گر دست قضا
بست چون شمع سحر دیده ز بزم احباب
رفت آنكس كه زعشقش بجنون پیوستم
سال فوتش چو بجستم ز افغان میگفت

زانکه از گلشن عالم همه گلچینی كرد
آنکه تا بود در آفاق خوش آئینی کرد
لفظ بنمود مرا و خبر از معنی كرد
در هزار و دو صد و یک سفر دینی كرد
١٣٠١ ق

ياس گل كرد غنچۀ امید
من به ظلمت كه غمش ماندم
خون شو ایدل به كلفت جاويد
عقل تاريخ فوت او گفتا

تا ز دهر آن انيس دلها رفت
كه چنان شمع محفل آرا رفت
که کنون دور عشرت ما رفت
دل پر آرزو ز دنیا رفت
١٣٠١ ق

توضیح: درجائی كه شاعر كلمۀ مبارك [الله] را به اله و عقبی را از [ی] به [الف] تبدیل نموده است غرض آن پوره شدن عدد جمل است که جهة مادۀ تاریخ گرفته شده است یعنی به عدم لیاقت شاعر محسوب نشود زیرا که جناب میر هوتک خان فوفلزائی متخلص به افغان در عصر خود در صفت شاعری سمت استادی بر همه شعرای معاصر خود داشته و دیوان مكطلی از خویش بیاد گار گزاشته است.
«١١٦»


(ب) سپه سالار
سپه سالار عصر اعلیحضرت تیمورشاه از سنه 1186 قمری الی 1191 قمری
سردار جهان خان ایوب زائی فوفلزائی بود که از سال جلوس اعلیحضرت
احمد شاه غازی تا این وقت رتبه سپه سالاری داشته و در عصر تیمور شاهی در جنگ
بهاولپور وملتان وغیره معاملات هند الی ختم سال 1191 قمری که سال ششم
سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه بود این عهده بزرگ را دارا و در ختم همین سال
حین مراجعت به طرف وطن در دلارام قندهار فوت گردید .
مختصر سوانح سردار جهان خان سپه سالار
سردار جهان خان ولد حلیم خان ولد حکیم خان ولد مقیم خان ولد آکو بیک
ولد ايوب ولد شيخل ولد يعقوب ولد ابراهيم ولد ایشک ولد كني ولد بامی
ولد حبیب ولد پوپل قوم ایوب زائی فوفلزائی اسم مادری او خان جهان و بعداً از
حضور اعلیحضرت احمد شاه کبیر به [سردار جهان] ملقب گردید .
سردار جهان خان از جمله نه نفر زعماء ابدالی [درانی] قندهار است که
بعد از قتل نادر افشار در 1160 هجری قمری رهسپار قندهار شده و پس از
جلوس اعلیحضرت احمد شاه بر تخت سلطنت از حضور اعلیحضرت ممدوح به
خطاب خان خانان ومنصب سپه سالاری سرافراز گشت و در لشکر کشی اول
اعلیحضرت احمد شاه بجانب کابل و پشاور سردار جهان خان مقدمه الجيش
یعنی پیشر و لشکر بود و قوماندانی قوای اعزامی به او تعلق داشت حین وصول
در پشاور ناصر خان نام حاکم عهد نادرشاه که به نواب عبدالصمد خان محمد زائی
اذیت رسانیده بود سردار جهان خان به تنبیه او مامور شده و از معبر اتك او را
فرار لاهور نموده و مال ومنال او را بدست آورده و تحویل خزینه شاهی نمود.
در سنه 1162 قمری که اعلیحضرت احمد شاه غازی بعزم تسخیر طوس ومشهد
بر آمد پس از وصول به هرات پنج هزار سوار را در تحت رایت سردار جهان خان
«117»


فوفلزائی بعزم شبیخون بر لشکريكه از خراسان راه مدافعهٔ اعلیحضرت احمدشاه را پیش گرفته بودند روانه کرد و خراسانیان كه به تربت حضرت شیخ جام رسیده بودند از کشته شدن امیر عالم خان و از دست رفتن هرات و ایلغار نمودن سردار جهان خان فوفلزائی بجانب ایشان آگاه شده راه مراجعت بجانب خراسان پیش گرفتند و سردار جهان خان فوفلزائی به ساقهٔ لشکر خراسان دچار گشته همه را غارت کرده به هرات معاودت نمود یعنی این دومین موفقیت بزرگ سردار موصوف بود که الی ختم سنة ١١٦٢ قمری از خود ابراز نمود .

در لشکر کشی دوم اعلیحضرت احمد شاه بجانب طوس در سنة ١١٦٤ قمری سردار موصوف با نصیر خان بلوچ به تنبیه و سرزنش علی مردان خان زنگوئی حاکم طون و طبس مامور گردیده و خود اعلیحضرت احمدشاه از نیشاپور حرکت کرده وارد مشهد شد . سردار جهان خان و نصیر خان بلوچ در ان ولایت رفته قتل و غارت زیادی بعمل آورده در نتیجه بین سردار جهان خان و علی مردان خان و نصیر خان بلوچ در موضع كاخك و گناباد محاربهٔ شدید روداده جانین از اسپان فرود آمده بکارد و خنجر و مشت و گریبان بهم در آویخته و بسیار خون یکدیگر ریختند تا كه علی مردان خان به قتل رسیده و از جنگ رو بر تافتند . سردار جهان خان و نصیر خان بلوچ پس از ضبط و ربط آنجا به طرف اعلیحضرت احمد شاه غازی که در نیشاپور اقامت داشت مظفرانه معاودت كردند .

و این سومین علامهٔ شهامت و بهادری او بود که الی سنه ١١٦٤ قمری از خود بیا دگار گذاشت.

در یورش پنجم اعلیحضرت احمدشاه غازی بجانب لاهور و هند در سنة ١١٧٠ قمری سردار جهان خان نیز شرف معیت داشته و در هنگام اقامت اعلیحضرت احمد شاه در دهلی سردار جهان خان فوفلزائی به صلاح و صوابدید اعلیحضرت عالمگیر ثانی شهنشاه مغلی مبلغ پنجاه لك روپیه برسم پیشکش از شهنشاه هند گرفته

«۱۱۸»


بحضور اعلیحضرت احمد شاه غازی درانی تقدیم نمود اعلیحضرت احمد شاه ازین فعالیت او خیلی مسرور شده و این یکی از خدمات برجسته سردار جهان خان بود که چهارمین بار احر از موقع نمود و نام نيك خود را در صفحهٔ تاریخ وطن مزین گردانیده است.

سردار جهان خان در حال اقامت آنجا در علاقه [دور] در بنون رفته مردم آن علاقه را مطیع گردانیده و مبلغ ۱۲ هزار روپیه مالیات اراضی آنجا را اخذ نموده و مقرر نمود تا همه ساله مالیات خودها را تحویل خزانه بنمایند و هکذا با [مسمات بی‌بی] دختر شاه بزرگ علاقه بازار احمد خان که اسم محلیست عروسی کرده و سپس بحضور اعلیحضرت احمد شاه غازی شرفیاب گردید.

وقتی که اعلیحضرت احمد شاه غازی جهة سرزنش سورج مل جات عازم اکبر آباد بشد سردار جهان خان مامور تسخیر قلاع سورج مل جات تعیین گردید و در حالی که سردار موصوف مصروف قلعه کشائی و خصم کوبی بود که مرض و با در لشکر احمد شاهی رخ داده و بامر اعلیحضرت احمد شاه جنگ آن معرکه را ترك گفته بعزم مراجعت افغانستان رو بسوی دهلی آوردند آنگاه شهزاده تیمور را به نائب الحکومتی لاهور و ملتان مقرر نمود و سردار جهان خان را بنام پیشکار [یعنی مستشار ملکی و نظامی] او تعیین فرمود و سردار موصوف مدتی این عهده را به کمال آبرومندی در هند بسر برده و پس از مراجعت اعلیحضرت احمد شاه بجانب افغانستان که مدتی در گذشت مردم هند و پنجاب آتش فتنه و فساد افروخته بمقابل شهزاده تیمور با غوایر خاسته سردار جهان خان بغرض سرکوبی آنها که آندم لشکر کافی با خود نداشت عازم افغانستان گردید و در سنوات ۱۱۷۲-۱۱۷۳ قمری که اعلیحضرت احمد شاه غازی بغرض انتقام شورش مردم سکهان کمر همت بربست سردار جهان خان مکرر به همرکابی اعلیحضرت احمد شاه و همراهی عدهٔ

«۱۱۹»


سرداران درانی قندهار بحیث یکنفر قوماندان بزرگ در میدانهای پانی پت
حصۀ مهمی داشت و در آن نبرد گاه تاریخی تا فتح آخرین خدمات قابل قدری
را انجام نمود .

پس از ایفای ۲۳ سال خدمت بیهم با عهدۀ سپه سالاری در سنۀ ۱۱۸۳ قمری
که اعلیحضرت احمد شاه از یورش سوم طوس رجام ولنگر و مشهد مقدس
برگشت سردار جهان خان مرحوم را به پیشکاری شهزاده سکندر پسر خود
بحکومت هند مامور نمود که این وظیفه خطیر و مستشاری را به معیت شهزاده سکندر
تقریباً چهار سال به هند بسر ببرد و در هنگام جلوس اعلیحضرت تیمور شاه
ذریعۀ فرمان به قندهار خواسته شد حین ورود اعلیحضرت تیمور شاه او را
نظر به تحريك مدعاطلبان محبوسش گردانید ولی در اثر مظاهره و پشتیبانی
اکثر امراء درانی از حبس رها شده و اورا به قید نظر میداشت و بلکه بنام جریمه
از خودش و زمان خان برادرش پول زیادی هم میگرفت سبب این مخالفت
اعلیحضرت تیمور شاه با او چنین بود که سردار جهان خان شخصی بود خیلی
با شهامت و شجاعت و همیشه معاندین او که برای تخلیۀ میدان
استفادۀ خود میشدند اعلیحضرت تیمور شاه را از وتخاويف
نموده و هراسان میساختند و علاوتاً سردار جهان خان در اثر قتل
وزیر شاه ولیخان مرحوم با او از راه مخالفت نیز پیش آمد میکرد و اعلیحضرت
تیمور شاه که میخواست ساحبان رسوخ عصر پدرش را به گفتۀ دیگران
یکایک از پا در اندازد سردار جهان خان را در آغاز سلطنت خود چندی
به نهایت تکلیفی گرفتار نمود و پس از رفع تکالیف موقتی نظر با آنکه لطف
خسروانه تیمورشاهی مجدداً دربارۀ امراء بزرگ درانی مبذول گشت سردار
جهان خان بغرض تنظیم امور هند به معیت پسرش سردار کریم خان با چهار
عراده توپ و چند هزار سوار درانی بدا صوب فرستاده شده و در بنون اقامت
داشت و بعد از ختم معاملات بهاول خان و گنداپور و غیره وارد قندهار گردید

« ۱۲۰ »


ولی قبل از اینکه وارد قندهار شود از طرف عدهٔ فارسی ها در دلارام
قندهار زهر خواره شد و دران وقت توسط سردار مراد خان قلندر زائی
پوفلزائی خطی بحضور اعلیحضرت تیمور شاه فرستاده و معروض داشت که
صحتم خوب نیست و هنگامی که صحت یاب شدم به حضور شاه به کابل خواهم
رسید همان بود که از قسمت ازلی دردلارام قندهار در سنه ۱۱۹۱ قمری
فوت شد. و این ابیات منقورهٔ لوح مزار مرحوم که به همت عالیهٔ [ بهره مندنامه ]
همشیره سرفراز خان زوجهٔ سردار موصوف فرمایش و حجاری شده است
نقل و درج مینمائیم : [۱]
افسوس ز بیو همی ایام جفا کیش بیداد ازین سفله که مهرش همه کین شد
خانجان که سپهرش لقب جان جهان داد تا نام سپه داری او نقش نگین شد
شد فرش زمین پرتو خورشید جهان تاب تا مسند سرداری او زیب گزین شد
از برق حسامش جگر کفر ز بس سوخت خاکستر او صیقل آئینه دین شد
از صیت شجاعت که با فاق در افکند از لرزه رخ هندو ختن لجه چین شد
گشته چنان زاب حسامش ورق کفر کز هند سیاهی به دل خاک دفین شد
بگرفت چو آوازه رزمش دو جهان را رستم ز نهیب آب در آغوش زمین شد
بگرفت دمی تیغ او آرام چو خورشید قرنی به غزا چون دل مهرش همه کین شد
تا که بسرش لشکر بیدا داجل ریخت روحش ز بدن جانب گلزار یقین شد
زین داغ مصیبت جگر اهل جهان سوخت هر کس که شنید از غم او خاک نشین شد
تاریخ وفاتش ز سر آه قضا گفت در منزل فردوس بقاجای گزین شد
۱۱۹۱ ق
نظمی که در تاریخ وفات سردار جهان خان مرحوم از طرف میرهوتک خان
افغان پسر زمان خان برادر سردار جهان خان گفته شده است نیز جهت اثبات
تاریخ وفاتش مرقوم میگردد :
[۱] بهره مندنامه مادر موسی خان پسر سردار جهان خان مرحوم بود.
«۱۲۱»


سردار جهان ز عا لم نمود رحلت رفت از سرای فانی روجانب بقا کرد
آن مهر اوج امید عزلت ز دهر بگزید بیگانه گشت از خویش دوری از آشنا کرد
با بینوا و مسکین تا بود در ره حق لطف بلا نهایت طاعات بی ریا کرد
افغان پس از تحمل تاریخ رحلتش را چون رفت از جهان گفت اندر بهشت جا کرد
۱۱۹۱ ق

(ج) وزارت داخلیه و عدلیه

در عهد اعلیحضرت تیمور شاه وزارت داخلیه وعدلیه عنوان مستقل
نداشته اند امور مقتضیۀ وزارت داخلیه و عدلیۀ امروز در ان وقت بد و نوع
اجراء میشد : قسمت ارفع و اهم پس از پادشاه متعلق بود به شخص وکیل الدوله
یعنی امر تبدل و تقرر حکام برای حفظ امنیت عمومیه و تعیین قضاة وافتا
در بلاد متسلطه ومحاکم شرعیه و معرفی قضاة و مفتی ها با نظارت امور کلیۀ شرعیه
ارتباط خاص داشت به مدار المهام و مشیر ومدبر سلطنت که وظائف قضائی
و جزائی تماماً به دو عنوان فوق مستقیماً در تماس بوده و ارتباط خاص داشته است :
در عصر اعلیحضرت تیمور شاه وزارت عدلیه به عنوان مدار المهام یاد میشده
که علاوه بر وظائف محاکم شرعیه پاره امور وزارت داخلیه در امروز نیز
تحت اداره و نظارت او بود و دار ندۀ این وزارت بعضاً عنوان خان علوم و
بعضاً قاضی القضاة میداشته [۱] زیرا که در وثائق معتبرۀ آن عصر بجز مهر
قاضی عنوان دیگری مشاهده نشده است یعنی قاضی القضاة و یا خان علوم
عین همین حیثیت وزیر عدلیه را در امروز داشت . چون احکام شریعت
غرای محمدی صلی الله علیه و علی آله وسلم در ممالک اسلام در هر عصر به
وجه اکمل جریان داشته و دارد در عصر اعلیحضرت تیمور شاه این عنوان
[۱] : قاضی عهد احمد شاه در قندهار محمد ادریس و در کابل عبدالله اسم داشت
و قاضی عهد شاه شجاع سید عطا اسم داشت که عین همین وظیفه را اجراء میشدو قدص ۶۲ و ۷۴ سراج
و دیباچه کتاب فرسنامه .
(۱۲۲)


با حیثیت قضاة آنوقته که در تحت اثر مشير و مدبر و مدار المهام سلطنت ايفاء
وظيفة مقدسه مینمودند در تشكيل حكومت آن عصر مقام عالی داشته
است ولی باسم خان علوم وقاضي القضاة آن عصر اسم شخصی ظاهر نشده است
زیرا که مدار المهام آنوقته عين همین وظائف مقدسه را اجراء مینموده
که منصدی بزرگ مدار المهام قاضی فیض الله خان دولتشاهی بود و آن حیثیت
وزیر عدلیه و مشاورت شرعی دربار پادشاه را در امروز داشت که بعضاً امور
وزارت داخلیه امروز را نیز اجراء مینمود اما امور مقتضية حسابيه تماماً
متعلق بود به دیوان اعلی که سائر عناوین آنوقته اداره دیگر حسابی نداشتند
و در عهد اعلیحضرت شاه محمود مدار المهام به نام دارالقضاة تبدیل یافت
چنانچه قاضی القضاة آن عصر ملا محمد سعید آخوند زاده قوم خوانچه زائی
بار کزائی بود که به لقب خان ملا خان ملقب شده وسجع مهرش باین
بیت مسجع گردیده بود :
محمد سعید از فضل حق مشهود شد قاضی القضاة شاه محمود شد
در عهد اعلیحضرت تیمور شاه مهر ملا محمد سعید مذکور در ظهر فرامین بچنین
عبارت دریافت شد: [ الهم اجعلني في الدارين سعيد ]
برای نفوذ مقام مدار المهام در يك مملكت اعلیحضرت شاه شجاع الملك
چنین می سراید :
عقل از حد قلمرو او سر بدر نهاد در کشوری که عشق مدار المهام شد

(د) وكيل الرعايا

از مفهوم کلمه وكيل الرعایا در عصر حاضر بصورت تطبیقی معنی
ریاست شوری و پارلیاست قبائل قیاس میشود اما حقیقت این است که اعلیحرت
تیمور شاه برای تسهیل معاملات مردمان دور از دارالسلطنه کابل چندی

تاریخ تیمور شاه ( ٧٠٠جلد) ب عبد اللطيف ج عزیز الدین د شیر محمد ن رجب علی ٥ -١٢-٣٢
«١٢٤»


برای اخذ محصلات مملکتی خصوصاً قسمت های طوس و مشهد شخص
با اعتمادی را چون شیخ عبد اللطیف خان که از مستوفیان عمده و نویسندگان
باسابقۀ عصر او بود بنام وکیل اخذ مثال دیوانی به عنوان وکیل الرعایا
مقرر کر ده بود تا محصولات اراضی و مواشی و تجارتی طوس و مشهد
را جمع نموده و به دیوان اعلی تحویل دهد و این وکیل الر عایا وقتی در جنگ
ملتان نیز به همر کابی اعلیحضرت تیمور شاه حاضر خدمت بوده چنانچه در
معر کۀ ملتان در حال شتاب سوقیات لشکر به زیر سایۀ استراحت کرده بود
وا علیحضرت تیمورشاه که آنگاه بر پشت پیل نشسته بود نا گاه چشمش
اوفتاده و به ضرب ده چوب او را تأ دیب کرده و در اثر استدعای یکنفر عالم
فرمود وقتی که اینها از سر کردگان لشکر اند بچنین حالت امر جهاد سا یۀ
راحت جویند افر ا د لشکر هر گز راه خد مت نپویند وفر دا اعلیحضرت
موصوف در اثر همین ضر ب ده چو ب خلعت فراوانی به شیخ موصوف عطا
فرموده بود یعنی به عنو ان وکیل الرعا یا بطوریکه ذ کر شد مد تی شیخ
عبد اللطیف خان الجامی سر افراز بوده و این وظیفه را می انجامید .
[ص ٣٩ و ٤٠ سراج التواریخ وص ٢٧٥ تاریخ افغانستان اثر منشی احمد جان
و قصیدۀ جناب میرهو تک خان افغان .]
(٥) امین الملک
اگر چه این رتبه برای حفاظت ملک قیاس میشود ولی معنی تطبیقی این
عنوان در عصر حاضر مدیر املا ک و بلندتر ازان رئیس زرا عت است که
همد را ن عصر املاک حکو متی را که بنام خالصه جات یاد میشد مراقبت
داشته و محصول سالانه را جمع و به شرف حوائج حکومت میرسانید و این اداره
در وقت اعلیحضرت احمد شاه و تیمور شاه جزء دیوان اعلی شمر ده میشد
امین الملک عصر اعلیحضرت تیمورشاه نور محمد خان بابری بود که وقتی
بنام مهتمم دفا تر و بعداً به حیث ناظر محکمۀ مالیات آن عصر افتخار داشته
ء ١٢٤٠


و نور محمدخان موصوف این عهده را الی اواخر سلطنت اعلیحضرت شاهزمان
بسر برده است و علاوتاً صبيه نورمحمد خان با بری زوجه اعلیحضرت شاهزمان
نیز بود، و مهرش در هردو عصر به چنین بیت مسجع و منقر شده بود:
بدو لتخواهی سلطان دوران      امین الملک شد از دل و جان
و پس از فوت او محمداکرم خان فوفلزائی ولد حاجی کریمداد خان عرض بیگی
عهد اعلیحضرت احمد شاه باین عهده سر افراز گشت که الی زمان
شاه شجاع باین وظیفه ادامه داده و عبارت مهرش چنین بود.
[دارد امید شفاعت محمداکرم]
[س ۶۷ سراج التواریخ]
در پهلوی عنوان امین الملک در عصر اعلیحضرت شاه محمود وشاه شجاع
عنوان نظام الملک نیز علاوه شده بود که نظام الملک آن عصر گل محمدخان
با میزائی فوفلزائی ولد وزیر شاه ولی خان مرحوم بود که
سجع مهرش درین وقت بچنین بیت مسجع گردیده بود :
زفضل ایزد و الطاف احمد      نظام الملک شد گل محمد

(و) مستوفی
در عهد اعلیحضرت احمد شاه و تیمورشاه چند نفر عنوان مستوفی داشت که
به حیث ارکان بزرگ دیوان اعلی اجراء وظیفه مینمودند که از ان جمله شخص
معتمد و معروف تر از همه جناب شیخ عبداللطیف خان الجامی بود که سلسلۀ
نسبش به حضرت شیخ احمد جام زنده پیل میرسد و این شیخ عبداللطیف خان
اصلاً از مردم سکنه کشمیر بوده و در اواخر عصر اعلیحضرت احمد شاه وارد
دار السلطنه قندهار شده و الی اواخر عصر اعلیحضرت تیمورشاه عنوان
وکیل الرعایا و بعضاً مستوفی وحتی در اوائل سلطنت شاه موصوف مقام

١٣٥ء


وزارت مالیه نیز داشت [۱] چنانچه صاحب کتاب مجمل التواریخ زندیه
در ضمن واقعات آغاز سلطنت تیمور شاهی يك ويا دو بار از وزارت او اسم
می گیرد اما این قسمت واضح است که شیخ عبداللطیف خان موصوف برای
همیشه مقام ومرتبه استيفاء داشت و شخص دیگری میرزاعلی رضا خان
موسوی قوم قیزلباش بود که او نیز حیثیت استيفاء داشت و دیگری
ملا عبدالغفار خان جدیدالاسلام بود که او نیز وقتی حیثیت مستوفی و بعداً
رتبۀ خزانه چی [ وعنوان امانت دار جواهر ثمینه ] حاصل کرد اما درین
قسمت آقای غبار در تاریخ احمدشاه بابا می نویسد که در عهد تیمور شاه
عنوان دیوان بیگی [امیردفا تر] به مستوفی تبدیل یافت حقیقت چنین است
که در دیوان اعلی چند نفر عنوان مستوفی داشته و نه اینکه مستوفی متصدی
دیوان اعلی بوده زیرا که در هورق فرمان این عبارت منکررد کر شده است
که [مستو فیان عظام و لشکر نویسان دیوان اعلی بدانند ] این سندمستند
و اضح میکند که مستو فیان اعضاء دیوان اعلی بوده اند ومتصدی کل
دیوان بیگی بوده که در اواخر عصر اعلیحضرت احمد شاه وعهد تیمورشاه
به وکیل الدوله ارتقا یافت [۲] .

[۱] در وقتی که سردار عبدالله خان وکیل الدوله بجرم بغاوت عبدالخالق خان سدوزائی
مظنون شده و محبوس بود متصدی بزرگ دیوان اعلی بعنوان وزیر شیخ عبداللطیف خان
سرافراز شده بود .
[۲] وقتی که نقشه شهر قندهار راملاحظه نمودم در قسمت شمال شرق شهر خانه
سردان عبدالله خان به نام مستوفی الممالك ووكيل الدوله تعیین شده بود که همان نقشه
تا هنوز موجودودرین کتاب مندرج است.
ودره۱۲۰قمری چندی میر هزارخان الکوزائی نیز باین رتبه سر افراز شده بود
ولی در کم وقت موقتی که برای تنظیم بلخ پس از سرزنش شاه مرادبی اعزام شده بود فوت
گردید و علی قلی میرزای افشار قائمقام اوواسم مگردد
«١٦٦»


(ز) ضبط بیگی

در مواقعی که شخص پاد شاه اموال متمردین را در مرکز مملکت و یا در هنگام سفر قهراً امر ضبط میداد شخصی باین عنوان وظیفه دار امور اموال ضبطیه بوده وعلاوتاً وظیفۀ دزد بگیر نیز داشته ولی این شخص و این شعبه جزء دو اثر وزارت داخلۀ آن عصر محسوب شده و بعضاً مستقل بوده که باداشتن قوۀ جزائیه جهة توبیخ و سرزنش سارق و متمرد وظیفه دار بوده و در عصر حاضر در تشکیل رسمی دولت لله الحمد این عنوان و وظیفه وجود ندارد مگر پنجاه سال قبل نظر بمقتضای عصر در وطن ما شهرت داشته است :
اسم ضبط بیگی عهد تیمورشاه در یافت نشد ولی شخصی را که بهر دو وظیفۀ فوق در عهد سلطنت شاه شجاع شناختیم محمد شریف خان نام داشت .
[ص ٧١ سراج]

(ح) هرکاره باشی

شخصی که برای حفظ اخبار سیاسی برای ضبط احوالات ماموریت داشته و در عصر حاضر عین همین وظیفه و عنوان را به رئیس ضبط احوالات تطبیق میتوانیم والا با تشکیل تمام دوائر رسمی آنوقته که از پیش رقم شده آمد لفظ هر کاره باشی جزین معنی ندارد و خواه مخواه شخص هر کاره باشی دارای وظائف ضبط احوالات و استخبارات آنوقته بوده و اسم هر کاره باشی از مآخذ رسمی و شخصی به تحقیق پیوست که اولا آقا وقار نام داروغه بود. و بعداً به وظیفه و رتبۀ هر کاره باشی و داروغه گی میر هو تک خان فوفلزائی سرافراز گشت والی عصر اعلیحضرت شاه شجاع این عهده را بذمت خویش داشته و ما سوانح مرحوم را در زمرۀ شعراء عصر تیمورشاه به تفصیل نگاشته ایم:
[ ص ٥٦ سراج التواريخ ]
«١٢٧»


(ط) داروغه
[اسم اداره آن داروغگی]
داروغه تقریباً مثل مدیر عمومی سیاسی وزارت خارجه امروز و یا مدیر قلم مخصوص دارالتحریر شاهی و امثالهم وظیفه معینی داشته که در حفظ عرائض مخصوص امراء قبائل و اوراق سیاسی دول خارجه وارسی میکرده است . اسم داروغه در تحت عنوان هر کاره باشی در بالا ذکر شده است که بهر دو صفت اولاً امیر آقا وقار نام و بعده میر هوتك خان فوفلزائی بوده است .

(ی) صوبه دار
کلمه صوبه دارو سپه دار چون هر دو دران عصر معمول بود بخوبی تصریح نمی شود زیرا که اصطلاح فارسی سپه دار و اصطلاح بلادهند صوبه دار بوده است اما به معنی تطبیقی از حیث وظیفه فرقی ندارد . شخص صوبه دار معادل قوماندان های عسکری نائب الحکومتی های بلاد امروز است که افسر بزرگ نظامی شهر بوده و در غیاب نائب الحکومه امور ملکی را نیز وارسی میکند همچنان دران عصر شخص صوبه دار به عین وظیفه باسم صوبه دار مقام افسریت بزرگ لشکر و حتی حکومت شهر را داشت که يك تن از صوبه داران مشهور عصر تیمورشاه همانا آزادخان بن حاجی کریمدادخان صوبه دار کشمير بود که شرح حال او را در ضمن وقایع اخیر عهد سلطنت تیمور شاه در موقعش نگاشتیم :
[ص ٤١ - ٤٢ سراج التواريخ ]
و صفحات ديهتو تاریخ در ذکر وقایع عهد تیمور شاه
«۱۲۸»