اعلیحضرت شاه شجاع الملک

يك شاعر عالي قريحة افغان

اعلیحضرت شاه شجاع الملک بن اعلیحضرت تیمور شاه و برادر عینی اعلیحضرت شاهزمان در سنه ۱۱۹۸ قمری در کابل تولد شده و مادر هر دو شاه از قوم یوسف زائی میبا شد .
اعلیحضرت شاه شجاع در هنگام جلوس اعلیحضرت شاهزمان در سنه ۱۲۰۷ قمری اگر چه به سن ده ساله بود ولی نظر به تخویف دگران که اعلیحضرت شاه زمان را از داشتن نعمت برادرهایش محروم قرار میدادند او را نظر با ینکه برادر عینی اش بود مثل دگر برادر ها حبس نکرد ه و به قید نظر میداشت .
اعلیحضرت شاه شجاع الملک پس از سر گذشت های زیاد اولین بار در ماه ربیع الثانی ۱۲۱۸ قمری که بغرض انتقام کور شدن چشم برادر خود شه زمان کمر همت بر بسته و به مقابل اعلیحضرت شاه محمود غا لب آمده و به تخت مور و ثی سلطنتی به سن ۲۱ سا لگی اجلا س نمود بعد از انقضای هفت سال سلطنت افغانستان در سنه ۱۲۲۳ قمر ی که مجدداً شاه محمود برا درش به گرفتن تاج و تخت غالب آمد اعلیحضرت شاه شجاع به خاکهای هند از چوراو پناه برد و در پی بدست آوردن سلطنت افتاد تا همان بود که پس از مجادلات زیاد با اعلیحضرت شاه محمود و امیر دوست محمد خان دومین بار روز دو شنبه ۱۳ ماه صفر سنه ۱۲۵۰ قمری در میدان عید گاه قندهار به اخذ مقام سریر سلطنت افغا نستان موفق آمد . اعلیحضرت شاه شجاع الملک شخص شاعر ومتدین بود و دیوان اشعاری که در زبان فارسی تصنیف کرده است قطع و حجم دیوان آن با تعداد غزلیات و افراد و رباعیات مساوی دیوان حضرت خواجه علیه الرحمه میباشد .

« ۲۰۶ »


اشعار موصوف همه عشقی میباشد واکثر اقوال او بتایید واستقبال کلام
حضرت حافظ بوده یعنی در گفتار خود بیشتر به عشق الهی پیچده است که
در امور زندگانی دنیا هیچ علاقه از خود نشان نداده است واوصاف بیشتری که
از چند اشعار او به مشاهده شده پیوست یک حقیقت عجیبی رانشان میدهد
که گویا اوضاع شهادت خود را قبلاً تجسم کرده و دروصف حال خویش
چنین میگوید :
شهید خنجر قاتل شدم چو شاه شجاع
زخون من بنویسید داستان مرا
دگر جا میگوید :
ز بعد مرگ من بگذار بخاکم
که آخر کشته هجرانم ایدوست
درین دوبیت دیگر محبت وطن را بدرجه افراط وفراق معشوق میهن را
چنین از خود نشان میدهد :
مگوشهید نگاهت بزیر خاک آسود
هنوز ازتف تب دیدمش کفن میسوخت
جدا زکوی تو شاه شجاع را دیدم
بداغ بیکسی ودوری وطن میسوخت
یکی از افراد دیگر او که در عشق میسراید :
شجاع از پرتو دیدار جانان گر فنا کردم
چراغ طور روشن میکند شمع مزارم را
درین بیت دیگر در مصرع اول از جور معشوق مینالد ومصرع دوم را
ازین فریاد چور زندگانی به اعلیحضرت احمدشاه کبیر جد بینظیر خویش اشاره مینماید
لشکر حسن تو ملك دل ودین غارت کرد
عرض حالم که رساند شه درانی را
بیت دیگری که نیز درمورد شهادت خویش قبلا بصورت الهام میسراید :
کشته گردیدم زغم لب تشنه در دشت فراق
نامه برکشتگان کربلا خواهم نوشت
«۲۰۷»


بیت دیگری که مراتب عدالت و حق پسندی آن شاه جنت مکان را در
آوان سلطنتش اظهار میدارد :

مکن بیداد در دوران خود بر داد خواهان
چه مینازی بدورانت که این دوران نمی‌ماند

بیت دیگری که در حال مسافرت خود در هند بغرض معاودت بطرف وطن میسراید :
در غربت آباد جهان افتاده از جور فلك
شاه شجاع از لطف حق عزم وطن دارد غرض

این یکی از غزلهای پر حسرت اوست که در خاکهای هند بیاد وطن سروده
و دريك بياض به قلم خود نوشته است :
مرغ دلم بیاد وطن گریه میکند این بلبل از فراق چمن گریه میکند
فواره ایست هر سر مویم ز خون روان گویا که در غمت همه تن گریه میکند
زان لب شکر همیشه دل من بگیریه است مانند طفل بهر لبن گریه میکند
تا دل سفر گزید بچین دو زلف او غربت کشیده بهر وطن گریه میکند
زان چشم آبدار وزان زلف مشکبار آهو بدشت چین وختن گریه میکند
ای گلبدن بگریهٔ من خنده میزنی بر حال من زمین و زمن گریه میکند
بیمار نرگس تو پس از مرگ هم نرست اندر لحد میان کفن گریه میکند
این اشك ابر دانه شبنم مکن خیال گردون بناامیدی من گریه میکند
ای شه شجاع از ستم چرخ وجو ريار
همچون سحاب دیده من گریه میکند

اعلیحضرت شه شجاع الملك در سرودن شعر فارسی قریحه عالی و طبع
روانی داشته و کلام اومنزه از فکر دنیا پرستی وسراپا عشقی میباشد و اشعار
او اغلباً افراد حالی دارد که به تمامی اشعار او ابیات تکلفی به نظر نمی‌رسد
و در ختم دیوان افراد و رباعیات خوبی دارد که در تصنیف دیوان خود اشعار
حافظ را بیشتر تقلید کرده است :


شده ازینکه بانتخاب اشعار تاریخی نظر به مقتضای طبیعت خود ومرام
کتاب مائلم وعلاقه مندان تاریخ هم که مقتضی آنست به درج ابیات فوق
اکتفا نموده و از لحاظیکه دیوان او به طبع رسیده است از ذکر و معرفی
بیشتر اشعارش منصرف شده و به شرح حال دیگران می پردازم .

شهزاده نادر یکی از خلاف منور
( اعلیحضرت تیمورشاه درانی و شاعر نامور دودمان جلیل سدوزائی)

شهزاده نادر یکی از فرزندان منور وعالی همت اعلیحضرت تیمور شاه درانی
بوده که ما در این شهزاده نامی بنت شاهرخ میرزا بن نصر الله میرزا بن
نادرشاه افشار ایرانی بود که اساس مزاوجت اعلیحضرت تیمورشاه درانی
با گوهر شادبیگم نامه بنت شاهرخ میرزا والی مشهد این بود که درسنهٔ
۱۱۸۳ قمری اعلیحضرت احمدشاه کبیر وقتی که دفعهٔ سوم برولایت طوس
ومشهد حمله نموده بود چون شاهرخ میرزا بن رضا قلی میرزا بن نادرشاه افشار
به حکم آن شهنشاه نامی افغان نظر به وضع سر کشی او مقهور گشت با مبالغ
زیادی که شاهرخ میرزا به نام لعل بها به پیشگاه آن شهنشاه معروف افغان
تقدیم نمود برعلاوه گوهر شاد بیگم نامه صبیهٔ خود را نیز برای خوشی
اعلیحضرت احمدشاه به حبالهٔ نکاح شهزاده تیمور [ثم تیمور شاه ] درآورد
و در سنه ۱۱۸۹ قمری در کابل فرزندی از و بوجود آمد که به جهة اسم جد
مادرش نام او را نادر گذاشتند و آن شهزاده به تقاضای افکار عالی وارثی
در دودمان جلیل سلطنتی به سن رشد به سرودن شعر فارسی لب به سخن کشوده
وازاقوال آن فرزند فرزانه افغان چند رباعی که زادهٔ طبع خود او را درلوح
مزارش [ در چهار باغ کابل به سمت شمال گنبد اعلیحضرت تیمورشاه ]
نقر کرده اند استعداد ادبی و قدرت ذهنی او را درسخن سرائی خوب نمایندگی
«۲۰۹»


میداند که قریحه عالی و ذوق جبلی داشته ولی متأسفاً که درعین شباب و به
هنگام جلوس اعلیحضرت شاه زمان در سنه ۱۲۰۷ قمری به تحريك بعضی معندین
که اعلیحضرت شاهزمان را از سوءنیت شهزادگان عظام تخویف مینمودند
شهزاده نادر را با دگر شهزادگان در محبس بالاحصار محبوس گردانیدند
تا نقد حیات گرانمایه خود را به سن ۲۱ سالگی درسنه ۱۲۱۰ قمری به زندان
چوراخوان در بالاحصار بدست اجل سپرده و در جوار مدفن پدرش اعلیحضرت
تیمور شاه مدفون گشته است :
اينك چهار رباعی که زادۀ طبع آن شهزاده و در لوح طرف سر مزارش
منقر است بغرض اثبات مدعا عیناً نقل و درج مینمایم :
هرچند به شاهزادگی مشهورم
از سلسلة نادر و تيمورم ليك

نبود سر وترك سلطنت منظورم
نادر به گدائی درش مسرورم

نادر چه شد از صلب شه تیمورم
گر دوست گدای در خویشم خواند

وز دودۀ نادر به جهان مشهورم
عسار است زملک قيصر وفغفورم

هرچند توئی به سلک اصلاب و شراف
تیمور پدر ، زنادرت مادر شد

وز سلسلة حيکم بطون الاطراف
نادر به گدائی در عشق علاف

ا یضت : يك رباعی حزن آوری که در بالاحصار به وقت محبوسیت
خویش گفته :
تا چند توان به درد و حرمان بودن
شد طاقت من طاق نجاتی یارب

در قید زظلم و چوراخوان بودن
زین بیش نمی توان بزندان بودن

ابيات كتيبة قبر شهزاده نادر که در لوح مزارش منقور و موجود است :
فغان کزر حلت شهزاده نادر
همان شهزاده کز فضل و کمالش

فغان مردمان تا آسمان رفت
سخن ها برزبان كاملان رفت

(۲۱۰)


پدرتیمور شاهش بود کنا برا
ز احمد شه شرف بر خسروان رفت
زنسل شاهرخ شه مادرش را
نسب تا ناد ر صاحبقران رفت
بجان ما در و اخوان و خواهر
ازین غم رنجهای بیگران رفت
همه اخوان به آه و ناله گفتند
که این گنج از کف مارایگان رفت
بزندی عمری و از بیدادا خوان
مکانش بود آخرزین مکان رفت
خدا یا شاد کن در ان جهانش
که به اندوه بیحد زین جهان رفت
بگو با آب چشم از سال فوتش
زدنیا نامراد آن نوجوان رفت
۱۲۱۰ قمری
تاریخ فوت شهزاده محمد جلال فرزند اعلیحضرت تیمورشاه که این شهزاده
مثل شهزاده نادر به زندان بالا حصار به عمر ۱۳ سالگی داعی اجل را لبيك
گفته و در سمت جنوب گنبد اعلیحضرت تیمور شاه مدفون و این ابیات در لوح
مزارش منقور است :
نور دو چشم شه والا گهر
تیمور شاهنشه بحر عطا
کز صدف کون ومکان شد برون
گوهر ارزندۀ قیمت بها
آن که شهزاده محمد جلال
مونس قلب دل شاه و گدا
در نظر بند بالا حصار
از روش چرخ ..... دغا
باقی ابیات در گل فرو رفته بود و بر کشیدن سنگ موجب ویرانی قبر
میشد لهذا از باقی ابیات آن منصرف شده و اينك بدرج يك رباعی که مولوی
جائز شاعر معاصر مرحوم بتاریخ فوتش سروده است اکتفا مینمائیم :
نزد خرد از پی تاریخ او
جانز ما داشت بسی التجا
با سر یاری خردتی دوش گفت
رفت چه شهزاده به ملك بقا
۱۲۱۵ قمری
یکسال بعد از فوت این شهزاده اعلیحضرت شاهزمان از حلیۀ بصرعاری
شده و زمام سلطنت بدست اعلیحضرت شاه محمود برادرش قرار میگیرد :
«۲۱۱»


اشعار وكيل الدوله

چون سوانح مرحوم با تعیین رتبه های رسمی اش در عهد اعلیحضرت احمد شاه غازی و اعلیحضرت تیمور شاه همدرین کتاب مذکور شده آمد اینك به تذکرۀ احوال وسلسلۀ اسماء آن عصر دیوان مکملی موصوف را که از ردیف [ا ـ تا ـ ی] در زبان پښتو وقسمتی فارسی از خود بیادگار گذاشته و حاوی قصائد حمد و نعت وقصص و افراد و قطعات تاریخیه و تقریبا سه صد غزل پښتو و فارسی میباشد از ان نسخۀ قلمی دیوان موصوف نمونه چند از آثار شعری مرحوم را علاوه بر ان دو مرثیه که در تاریخ فوت اعلیحضرت احمد شاه غازی و تاریخ تهداب گذاری شهر احمد شاهی قندهار بعد از نمونۀ اشعار پښتو متذکر میشویم افراد و قطعات تاریخی ذیل را نیز منتخب وبر مزید افتخار بعد از مرگش مندرج مینمائیم : [١]

ابیاتی که اظهار اسم وقومیت وشهرتش را میکند :

عبد الله پوپلزى بيا څه در لښکر كره

چه په ټول كى د هُمز ولو شوى ممتاز

***

خونۀ کاهی و سوء دیوالونه می پاخه سوه

مشهور عبدالله خان وم اوس رسوا په عاشقی سوم

***

پارچه دی سپو کړیدی تر هغه وخت تر اوسه

دا خوار عبدالله که منصبدار باله سی څه کوم

***

عبد الله د هيڅ منصب هوادار نه دى

د راستى د ښه كلام يم په اخلاص

[١] وكيل الدوله كتابى را بنام فتاواى احمد شاهى در علم فقه نیز تاليف كرده و كتاب موصوف در ٦٨٨ صحیفه و سراپا به زبان پښتو و مقدمۀ كتاب را به هشتاد بیت پښتو انشاء كرده است .

«٢١٢»


ابیاتی که اظهار مسافرتهای او را در بلاد هند و ایران و افغانستان میکند :
پشه په رکاب ده داد نیا رخصت د خان که کمانه
و طن دی پاته دهر چا څو به پر نو ر ملکو نه

عبدالله په کوم عمل شوم سرگردان
چه همیش دی و یشم ښوری پر دښتو نه

ډیر یم سرگردان سیا حت ځله خوی شوی
تن می دی لری هډونه و چ لکه عصا

د عصا په شکل گرچه سرگردان یم
باری یم تکیه دهر و انده شب خیز

عبدالله جلوی نیسه د بغداد گړندی سپور دی
گندیو ارستاد یاره مدد په ابلق سپور شو

در تعریف دیوان و اشعار خود میگوید :
ښائی داغزل دی ليك شی په سرو زرو
ټول دیوان دی لکه گل کی دبوستان سپین

دپارسی په شعر لیږهم ږ غیږم
که حا فظ نه د شیراز غواړی خواشته

درین بیت با مردم فارسی اظهار تعصب میکند :
په پښتو کی هیڅ را بڼا نه نشو خلقو
مگر ولا ړ شم په جوار دیار سیا تو

وكيل الدوله شعراء معاصر خود را معرفی مینماید : [۱]

[۱] چون اشعار پښتو و فارسی مرحوم زیاد است درین قسمت تنها به چند بیت مرحوم
که بتاریخ عصر خودش و تاریخ فوت احمد شاه غازی و تاریخ بنای شهر احمد شاهی قندهار
و معرفی شعراء معاصرش كومك مینماید اكتفا شد و انشاالله در اثر مساعدتهای عرفانی ریاست
مستقل مطبوعات که در بارۀ امثال این شاعر گرامی مبذول داشته است دیوان موصوف
اکاملا به طبع خواهد رسید .

« ۲۱۳ »


حمید
د حمید موی شگاف خیال ته نظر کړه گنډی شی د ده په جذب تیز نظره
میرزا حنان
د میرز احنان د شعر بنائی زده کړه معلومیږی چه پر ډیر د باندی غور
رحمت داوی
پل رحمت داوی کتاب لری دلیلش گمان نکرم چه یی څوك لری دفتر
شمس الدین آخند زاده
شمس الدین آخندزاده د فولج آبادی د قلم په شان یی ژبه وه دومره
ملا محمد اکرم
پل ملا محمد اکرم ځما اوستاد دی ښه دست رس ووخدای یی و زر
ملا میران
ملا میران که بیا وکوری پلاوای وای بهترین تر حمید بخو هنره
ملا پیر محمد کاکر
د کاکر ملا پیر محمد ډیر ښه کتاب دی ډیر رقیق غزل لری لکه گوهره
به نسبت ضیاع الملك اعلیحضرت احمد شاه غازی میگوید :
احمدشاه چه ددرانی دعالم ؤ سرور څه شادی کړی چه یی سرشوی خوار بوبله
در شکایت امراء میگوید :
وهیچا په رضا کار تلجی لمخه که امیردی که وزیردی که لوی ناب
تاریخ بنای شهر احمد شاهی قندهار اثر طبع جناب سردار عبدالله خان
فوفلزائی دیوان بیگی عصر موصوف ثم وكيل الدوله :
دمیكه شاه شهامت مدار احمد شاه با ستو اری همت بنای شهر نها د
بنای ظلم چو ویران نمود آنکه خواست که پای تخت شود زیب بخش جمله بلاد
زهر قبیله در ان مرزوبوم جمع شدند تمام قوم تو گوئی ندا ملک در داد
بروز جمعه مسعود یوم کاف والف که بود جمع در ان وقت خاص وعام زیاد
«٢١٤»


خط شعاعی نهدا ب داشت جلوه گری چوبرق خاطف شمشیر قوم روز جهاد
نخست سنگ به تهداب ماندشاه دران که خواست مملکت خویش را کند آباد
بگوش حضرت خاقان زهر طرف آمد زخاص وعام همین جمله مبارکباد
بلی چو حصن حصین بود این مقام ظفر تمام خلق از ان داشتند خا طر شاد
جمال ملک خراسان شد این ستوده بنا زحادثات زمانش خدا نگه داراد
پی نوشتن تاریخ آن چو عبد الله بجیب برد سر خود به نیمهٔ مرداد
فلک هلال برون کرده گفت در گوشش
٦٦
بنا ی شهر مبا رک بر و ز سعد نها د
١١٧٤ هجری
به میامن فیض وفضل ربانی ومساعدت تایید سبحانی بنای شهر عالی فیض متوالی اشرف البلاد قندهار که بدست مبارکجناب فیض مآب قدس انتساب معلی القاب قطب فلک کرامت مرکز دائرهٔ هدایت منبع علوم روحانیه ومجمع فیوض سبحانیه امیرجهانیان وشاه شاهان دردران صاحب کریم مدظله افتتاح وابتدا گردیده است بنده در گاه الله حقیر سراپا تقصیر عبدالله درانی ایوب زائی قوفلزائی چندحرفی بطریق یاد گار بنای شوکت احتوای رفیع بنیان معلی ارکان بطور تاریخ انشاد وارقام نمودم :
فی تا ریخ ٢٥ شهر رجب المرجب سنه ١١٧٤ هجريه
تاریخ وفات اعلیحضرت احمدشاه
( غازی اثرطبع سردار عبدالله خان وکیل الدوله )
شاه و الا جاه ما احمد شه گیتی ستان
آفتاب معدلت اند ر سپهر عز و شان
بود سلطان زمان خاقان اعظم ملك گير
گوهر بحر عطا شاهنشاه دردران

٢١٠٠


شیر را تعلیم جرئت داد . بود از وضع خویش
گرگ از عدلش همی بر میش بودی مهربان

بسکه در عدل و سخاوت بود فرد روزگار
کس نبردی هیچ نام حاتم و نوشیروان

از عروج همتش بالید طبع مسلمین
وز شکوه هیبتش لرزید روح کافران

دست عزم افسر انش پاره کنام خصم کرد
از لهیب قهرمان سطوتش اندر جهان

سند و ملتان را گرفت و جمله اطرافش کشاد
دشمن از پا بر فکند و فتنه مرها تبان

فر جمشید و فریدون نزد او تحت الشعاع
نادر صاحبقران از صولت او ذره سان

تاج بخشای ملوك مالك جم بودست او
حکمفرما ی بلاد کشور هندوستان

از شعاع برق تیغش روی گیتی منجلی
وز جلای باطنش روشن دل صاحبدلان

صيت آواز ظفر از موج فوجش می شنید
افسر اعدا بگوش از ناله شیر ژیان

در قفای لشکر او وقت حمله میدوید
چون غلامان کمینه فتح و نصرت تو امان

از حسام ابدار خویش در روز دغا
بی تکلف تر نمودی حلق خشك دشمنان

بیرق او از فروغ بخت میمون شد بلند
در بلاد شاه غازی اکبر کشورستان

«٢١٦»

تار بخه تمبرواره (٧٠٠) جلد اتمام عزالدين غلام حيدر ابن رحمت على ١٣٠٥ ش م


دشمن اقلیم او چون بود اندر هر مصاف
گوهر مقصود ذاتش داد بر کف رایگان
گوهر پاک از محیط قدس آن کبریا منش
شاد کام بخت خویش آن جاعد جنت مکان
رخت عمرش را در اندم بست چون زال فلک
ناله بر جست از دیار درد و در انبان
ماه عالم از غمش گردید آندم در كسوف
مهر گردون ماتم آرا گشت اندر آسمان
ما در ایام درمو کندن و فریاد شد
کاین چنین فرزند رفت از پیش چشمش رایگان
چشم مردم از فراق او تمای اشکبار
مردم چشم همه در ماتم او خون فشان
سال فوتش بود چون منظور عبد الله ما
لحظه سر در گریبان برد تا گردد عیان
هاتف غیبش ندادر داد، گفت از هجر او
غصه را باناله گیر، آه را سر بر کشان
١١٨٦ هجری

قطعه مرثیه دیگری که جناب وکیل الدوله صاحب مرحوم سردار عبدالله خان
بتاریخ وفات اعلیحضرت احمد شاه غازی به زبان پښتو انشاد کرده است :
قطب زمان ولا رآشیانه خالی شوه له شاه د درانی
عالم شو ټوله ليمه تر قندهار شوه و يراني
د فيوضاتو ښه تخمونه يې کرل پر جهان
آفرین صد آفرین بر داسی شاه حقانی
(٢١٧)

انا تیمور شاه (۷۰۰) جلد عبد اللطیف ج عزيز الدين غلام حيدرن رجب على ٥-١٢-٣٢


آشنای د خوار و غريب د خوز وزر وو طبيب
پل په را څي يا نصيب د ده په شان نوراني
د حق په لور شو روان په ډير عزت په چه شان
عالم يي پريښو گريان جهان يي پريښو فاني
وو خبر دار په اسرار په معنو پر گفتار
ډير باريك وو رفتار لكه محمود په سلطاني
ډيرې مشهور وو په کرم هغه محبوب په عالم
ستر كي مې شوي له غم نل په اوښكو طوفاني
د محققو روش د ده و و دا پروري
زړه يي د عشق په آتش ايل كر اوه نهاني
د[شاهزاده تیموروسلیمان حب] په زړه درلود
۱۱۸٦ قمری د خپل وفات تاريخ په هغدا ر نگه نشاني
عبد الله خواريم مدام له غصه زار مه
چه احمد شاه خپل ولار او پريږدي دا ويرانی
سردار محمد علم خان
و كيل الدوله متخلص به ( علم )
سردار علم خان پسر بزرگ سردار عبدالله خان قزقازائی وكيل الدوله مرحوم است . سردار علم خان و آن شخصي كه در عهد اعلیحضرت احمد شاه كبير د سته غلا مان قورت در تحت اثر او بود كه اسم سردار پاینده خان بار كزائی وسردار علم خان قز قازائی در دو گوشۀ راست وچپ سمت غرب شهر احمد شاهی قند هار با قيادت دسته های غلا مان قز لباش در نقشه تعمير شهر موصوف بمشاهده پیوست كه عكس و نقل آن نقشه همدرین كتاب مندرج است.
سردار علم خان اسبق ايشيك اقاسی ته وكيل الدوله با آنكه از هفده برادر خود
«۲۱۸»


به سن بزركتر بود ولی از روی فراست از حضور پادشاهان سدوزائی به
اخذ مقام ورتبۀ پد رنا مورش نیز سرافراز شد. و ازسائر فرزندان پدر
و اقارب خویش برتری حاصل نمود و نظر بمقتضای عصر و در بار ادب پرور شاهان
ذیشان سدوزائی که همۀ ارکان سلطنت و اصحاب دربار ایشان دارای علم
وفضل کافی بوده اند این شخص به سرودن شعر پشتو و فارسی مائل ودارای
قریحۀ خوبی بوده و اگرچه از آثار مرحوم بجز چند صحیفۀ که بصورت
پراگنده وغیر مرتب بدستر س بنده رسیده است از مجموعۀ اشعارش
که اگر درزبان ملی پشتو وفارسی دیوان مکملی تدوین کرده باشد] اطلاعی
حاصل نیست ولی از جملۀ چند غزل پشتو و فارسی مرحوم اين يك غزل
مختصر فارسی آن را انتخاب و قدرت ادبی اش را بخوانندگان گرامی کتاب
تیمور شاه درانی معرفی میدارم :
شمع روی آن پری فانوس کرده دل مرا
غیر سوز سینه دود ما به حاصل مرا
پرد دن آئینۀ رخسار حسرت سای او
عکس دیدارش همی از عمر مستعجل مرا
این دل شوریده چون دیدار گلرخسار کرد
از خیال چشم بیتابی کند منزل مرا
زیور گوش بشان چون عقد پروین داد ماه
رسته در سلك شبنم شد گل محمل مرا
تا نقاب از عارضش چون غنچه گل باز شد
شمع و پروانه پری و حور در محفل مرا
از سر غفلت ندارد اختر من چون فلك
کی بد لبر میرسد این طالع کاهل مرا
«۲۱۹»


تا جرس آوازه وصلش بگو شم مژده داد
مهر منزل میگشاید عقده مشکل مرا
بسکه محو چشم مست آن پری رویم بسی
خنجر مژگان نازش ساخته بسمل مرا
کن علم را در سخن سازی به شهر قندهار
پیرو صاحبدلی چون حضرت بیدل مرا

از سائر اشعار مرحوم که به حجم کشاف می افزود منصرف شده و به معرفی
اسما و آثار شعرا دیگر می پردازیم .

میر هوتك خان فوفلزائی
متخلص به (افغان)
میر هوتك خان بن زمان خان [١] بن حکیم خان بن حلیم خان بن مقیم خان
بن آکونیکه بن ایوب [٢] بن یعقوب بن شیخل بن ابراهیم بن پوپل :
میر هوتك خان قوم ایوب زائی فوفلزائی در قندهار متولد شده و مادر
او از سادات استالف بنت میر سیف الدین آقای مشهور به ایشان صاحب
استالف است چنانچه اسم او و دو پسرش که به لفظ میر نسبت شده اند
هم از حیث سیادت، والده اوست :
میر هوتك خان از بزرگترین شعرا و دری گویان عصر تیمورشاه بوده و در
مشاعرۀ که با اعلیحضرت تیمورشاه درانی نموده انصافاً که داد سخنوری داده
است و این شاعر عالی قریحهٔ ایوب زائی فوفلزائی که از سلالۀ دودمان های
نجیب میباشد در عصر اعلیحضرت تیمور شاه و اعلیحضرت شاهزمان به عموم

[١] زمان خان حاکم کشمیر در عهد اعلیحضرت احمدشاه غازی وزمان خان برادرعینی
سردار جهان خان سپه سالار بود که در قندهار در جوار قبر سردار جهان خان مرحوم مدفون است.
[٢] ایوب همان شخصی که قبیله ایوب زائی فوفلزائی باسم او نسبت شده است.

«٢٢٠»


شعرای آنو قته مر تبۀ او ستادی دارد . اندازۀ بلندی کلام او نسبت به
میرزا لعل محمدخان عاجزولد مرزاپیر محمدخان واحمدخان احمدو جانزونقی
وغيرهم امتیاز و مرتبۀ خاصی دارد و چیزی که به عقید ۀ بنده به حلاوت گفتار
او می افزاید اینکه اغلب گفتار او قسمتهای مهم تاریخ عصرش را نمایان میسازد:
میرهوتك خان باوصف لياقت شاعری در عهد خود وظائف مهمی داشته و اگرچه
از عصر اعلیحضرت تیمورشاه رسمیت او را به جز همین عهدۀ دا روغگی بیشتر
سراغ نداریم اما در عهد اعلیحضرت شاه زمان نیزر تبۀ هر کاره باشی وداروغگی
اخباررا بر ذمت همت خویش داشت و در فرمانی که از طرف اعلیحضرت شازمان
در سنه ١٢١٤ قمری به عنوان سردار علم خان وکیل الدوله نوشته شده است
عبارت مهر ميرهوتك خان چنین خوانده میشود : [ غلام شاه زمان میرهوتك ]
و دريك فرمان اعلیحضرت شاه شجاع الملك که درسنه ١٢١٨ قمری به عنوان
محمد امبر خان فوفلزائی برادر سردار علم خان وکیل الدوله نوشته شده
است سجع مهر مير هو تك خان باین عبارت خوانده میشود [ غلا م غوث
اعظم مير هوتك ] از عبارات مهر مو صوف معلوم میگردد که در هرسه عصر
رسمیت داشته است : [ ١ ]
مير هو تك خان در قر یۀ فریب پغمان کابل سكونت داشت چنانچه
میرداد خان ومیر محمد خان و الله داد خان و محمد اشرف خان ومو لوی
محمد ابراهیم خان اخلاف او بود و نواده های مرحوم تاحال در قلعۀ موروثی شان
در قرغه سکونت دارند .
اولین نظمی که میرهوتك خان افغان باسم سامی اعلیحضرت تیمور شاه
درانی بطور مد حیه گفته و این نظم در دیوان قلمی شان موجود است از جمله
اشعار وقصائد مد حیه تنها همين يك شعر انتخاب و به نشرآ ن اكتفا شد :
نظام ملك اساس جهات شمع یقین نهال باغ شریعت چراغ ملت ودین
[ ١ ] رسمیت مرحوم در عصر شاه محمود سدوزائی معلوم نشد .
« ٢٢١ »


جهان عدل سپهر کرم سحاب عطا
محیط گوهر عصمت شهی نکو آئین

سپهر مرتبه تیمور شاه نيك اختر
که سوده بر کف پایش ز بدر چرخ جبین

زفیض گلشن مدحش بهشت فرصت دل
زوصف شکر نامش لب و زبان شیرین

زخد متش دل من را هزار بزم سرور
ز نقش نام رویم طبع صد چمن رنگین

چنگویم آن فلك جود را نمیدا نم
کمال رنگ صفاتش گذشته از تحسین

زهی شهی که نهاد آفتاب از پر تو
سرنیاز بخاک جناب او به زمین

سزد که مطلع آنسرو قد موزون را
اگر بمصرع طو با نما یمش تضمین

چه ممکن است شود کوه قاف هم سنگش
بگاه لنگر قدرش ببخشد از تمکین

بهر کجا که بخواهم بقای دولت تو
کنند اهل سما وات يك قلم آمین

برنگ حیرت آئینه ات صفا فرش است
ز نور پر تو خورشید بر بساط زمین

غبار مقدم عزمش جبین بد خواهان
سپند مجمر اوباد چشم کو ته بین

میر هوتك خان افغان در مزار حضرت میرسیف الدین آقادر استقامت مدفون است

«۲۲۲»


ولی افسوس که تاریخ تولد و تاریخ فوت او را سراغ نتوانسته اما ابیاتی
را که در قسمتهای تاریخ از دیوان قلمی مرحوم از کتابخانه شخصی آقای
غلام حسن خان و غلام مصطفی خان نواده های مرحوم بدست آورده ایم از سائر
اشعار رنگین او نسبت اعلام تاریخی امتیاز بیشتری را قائل شده و ازینکه
درین کتاب چند بار اشعار تاریخی مرحوم را باسم شان اشاره کرده ایم
از درج بیشتر اشعار عشقی شان منصرف شده و عندالاقتضا به نقل دو رباعی
که نسبت مزار حضرت ایشان صاحب فرموده اند اکتفا می ورزیم :
این مرقد مرشد صفا کیش ان است وین بارگه شیخ عظیم الشان است
هر فیض که امروز دلت میخواهد در خاک مزار حضرت ایشان است

جایی دیدم که لائق تحسین است باغ ارم و بهشت گفتم این است
از صاحب آن مکان نشان می جستم گفتند مزار میر سیف الدین است

میرزا لعل محمد خان
( عاجز )
از سوانح میرزا لعل محمد خان مرحوم متخلص به عاجز در تحت عنوان طبيب
معاصر تیمور شاه همدرین کتاب قبلاً متذکر شده ایم و ازینکه يك شاعر معاصر
اعلیحضرت موصوف و ديوان مکمل از اشعار دری تصنیف کرده و در قطار
شعراء آنوقت بیادگار گذاشته اند اين يك قصيده مرحوم را که [ بنام
اعلیحضرت تیمور شاه و همراهان او در مسافرت عزم سرزنش شاه مراد بی
حکمران بخارا بصوب بلخ ] انشاد کرده است [۱] بحیث نمونه کلام آن
شاعر و طبيب مرحوم و تصريح يك مسافرت تاریخی اعلیحضرت تیمور شاه
درانی که مصادف به اوائل بهار سال شمسی مطابق آخر ماه رمضان
۱٢٠٤ قمری میباشد ارقام میداریم :

[۱] چند بيت عاجز مرحوم را از منتخبات آقای غلام مصطفی خان نواده میرزا نگه خان
مرحوم استفاده و درج نمودیم.

«۲۲۳»


داستان طرفه دارم شنیدن لازم است
بشنو د هر کس دلیل عبرتی دارد بکار
در سر سالی که تاریخ ظهورش بود (غدر) [١]
طرفه رنگی ریخت چرخی حیله سنج بدقمار
اول فصل ربیع و آخر ماه صیام
بود کز نیرنگ کاریهای دهر بی مدار
بر من عاجز بلای شد محیط از چارسو
در برویم بسته بود از شش جهت راه فرار
داشتم از جملۀ یاران دو یار مهربان
چون دوچشم خود عزیز وخورده بين ونيك كار
آن دو تن همچون دو لب سرپوش حرف وصوت من
من از ایشان چون سخن مشهور هر شهر و دیار
آن یکی از بی نظیری شوکت وقت سخن
وان یکی از طبع سالم صائب این روز گار
آن یکی میرهتک در شاعری افغان لقب
وان یکی میرزا قباقندر بباغ معنی را بهار
آن دو تن را كرد ما هور سفر دست قضا
سوی بلخ اندر رکاب شاه نصرت اقتدار
شاه شاهان جهان تیمور شاه جم حشم
آنکه دارد قیصر رومش بدولت افتخار
آنکه در ایران و توران رستم و افراسیاب
گر همی بودند میکردند خدمت بنده وار
[١] کلمۀ غدر بحساب جمل ١٢٠٤ قمری میشود یعنی چهار سال قبل از فوت اعلیحضرت
تيمور شاه که واقعۀ شاه مراد بی حکمران بخارا از وقائع اخیره حیات اعليحضرت تیمورشاه
درانی بوده و بعد از ان بغاوت آزاد خان حاکم کشمیر و ارسلانخان در پشاور رونما
گردیده بود.
«٢٢٤»


میر هوتك خان فوفلزائی در دیوان اشعار خود چند جا از میرزا لعل محمد خان
عاجز اسم برده و با او اظهار محبت کرده است و ازان رابطه ادبی و علائق
صمیمی هردو شاعر موصوف چند بیت میرزالعل محمد خان عاجز نیز مظهر لطف
و محبت یکدیگر شده و مسافرت میر هوتك خان را با میرزا قلندر بهمرکابی
اعلیحضرت تیمور شاه بصوب بلخ تصریح میدارد :

الله یار خان متخلص به (راسخ)
جناب الله یار خان ولد محمد زمانخان ولد حلیم خان ولد حکیم خان
ولد مقیم خان ولد آکونبیله ولد ایوب ولد شیخل ولد یعقوب ولد ابراهیم
ولد ايتك ولد گبنی ولد بامی ولد حبيب ولد يويل :
راسخ مرحوم دومین فرزند جناب محمد زمانخان حاکم کشمیر [ در عهد
اعلیحضرت احمد شاه ] و برادر خورد و عینی جناب میر هوتك خان فوفلزائی
متخلص به [ افغان ] است که جناب راسخ در عصر اعلیحضرت تیمورشاه
و اعلیحضرت شاه زمان و اعلیحضرت شاه محمود وشاه شجاع الملك امرار حیات
داشته و در قریه پغمان کابل میزیسته و ازینکه بملاحظه مجموعه اشعار
مرحوم تاهنوز موفق نشده ایم و علاةً نظریه پراگندگی اوضاع خانوادگی
سلاله محمد زمانخان مرحوم که در اعصار ما قبل اموال و جایداد اوشان تاراج
شده است سوانح راسخ مرحوم را از نبودن مأخذ و مقام سخنوری ایشان را از
روی عدم پیدایش آثار شعری شان نمی توان سراغ کرد :
تنها يك غزل عشقی مرحوم را که آقای غلام مصطفی خان نواده میر هوتك خان
بوسیله ای دریافت کرده و باینجانب معرفی داشته اند بفرض خشنودی روح
مرحوم و زینت کتاب تیمور شاه درانی در قطار آثار شعراء گرامی آنوقت
می پردازیم :

«۲۲۰»


مرا ز دست فراق تو در دل افتاده
هزار عقده که بر عقده مشکل افتاده
ازین یکمینه گر آنماه میرسدای قاصد
بگو ز تیغ جفای تو بسمل افتاده
شب فراق نهان با خیال خود گفتم
برد به بستر خوابش که غافل افتاده
بباغ عشق تو شا ها نها ل امیدم
زخشک سالی هجران ز حاصل افتاده
بس گذشت بسویم نیامدی ای گل
زگیوئی که بپایت سلاسل افتاده
شنیده ام که تمنای کشتنم داری
عجب عجب که ترا رحم بر دل افتاده
تمیر سد بز مین پای آرزوی دلم
زبس بکوی تو دل بر سر دل افتاده
زتیر ناز تو مرغ دل ای کمان ابرو
بخون تپید ه و بر خاک بسمل افتاده
مردودیده دوا بروش دید «راسخ» گفت
دو ماه نوچه بيك رو مقابل افتاده
غلام محمد شاه جی
غلام محمد درویش نوادۀ باقر شاه که از عصر اعلیحضرت تیمور شاه الی ختم سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك با وضع فقر در کابل امرار حیات داشته و يك تن از شعراء خوش قریحه آن عصر بشمار میرفت نظر بمرام کتاب ما که بر موضوعات مختلفۀ تاریخ آن عصر بنا یافته است يك مرثیۀ شاعر
(٢٢٦)


موصوف را که بتاریخ شهادت اعلیحضرت شاه شجاع الملك انشاد کرده است
بغرض نمونه کلام او و تاریخ شهادت آن شاه جنت مكان عيناً می پردازیم:
طـرفـه تر نقشه به کـا بـل شد خـا رج از مر کز تعقل شد
سلطنت زیب شه شجاع الملك متو کل علی التو کل شـد
بـا مـدا دا ن بی غزا بيرون بـا تن چـند بی تأمـل شـد
در رهـش از قضای ربـا نـی قا تلش بـا كـان مقابل شـد
آن سكندرمنش فلاطون عقل بند در مطرح تغا فل شـد
از قـضا و قـدر به سمع همه چونکه پنهان خطاب اقتل شـد
پس چنان دست جو ر بکشو د ند که بر ون از حـد تـحـمل شد
تن سيمين و جسم نـا ز ك شـاه از دم تيغ پـاره چون گل شد
رفت ز ين ملك به خـلد بر ين صاحب حشمت و تجمل شد
مـوی سـرشانه کند اهل حرم پر سرا سر، سـر از سنبل شد
از پی جـمع مـا د ه تـا ر يخ صورت عـقـل محو بـا لكل شد
هـا تـفـم گفت آه ونـالـه بـرار
شـمع دولت به صبحد م گل شد
١٢٥٨ هجری

میر محمد اولاد متخلص به
« ذ کا »

درزمرهٔ شاعران معاصر اعلیحضرت احمدشاه غازی واعلیحضرت تیمورشاه
واعلحضرت شاه زمان یکنفر شاعر باسم مير محمد اولاد ومتخلص به ذکا
در لاهور حیات و اقامت داشته است که بقول صاحب کتاب سير المتأخرين
این شاعر برادر زادۀ مير محمدعلی آزاد بلگرامی است چنانچه ازاقوال
«۲۲۷»


هر دو شاعر سه رباعی تاریخی که در فتح پانی پت و قتل «دتا» و «سابا» در عهد
احمد شاه کبیر سروده اند در پا ورقی صفحه [٢٤] این کتاب باسماء ایشان
منسوب و مذکور است ولی يك قطعهٔ تاریخی دیگری که بمدح اعلیحضرت
شاه زمان وسردار محمد علم خان فوفلزائی وكيل الدوله که در سنهٔ ١٢١١
قمری بمعیت اعلیحضرت شاه زمان به لاهور رفته و اخیراً به امرو ارادهٔ
اعلیحضرت موصوف برای تنظیم حکومت لاهور بآنجا قیام داشت در همان
اوقات از طرف شهباز نام مصور که مسکن خود را او نیز بلگرام نوشته
است در وصف وتاريخ تصویر سردار علم خان كه اثر دست شهباز مصور
میباشد و در ظهر كاغذ تصویر مرقوم است چنین میگوید:

جهاندار جمجاه گیتی گشای شهنشاه خاقان گردون حشم
زمان شاه آفاق دوران مدار که دریای عدل است و موج کرم
ببازو چو رستم بحشمت سکندر به هیبت چو دارا بشوکت چو جم
به لاهور بخشید شایستگی برانداخت کاخ جفا و ستم
زمام عدالت سپردی زخوبش یکی را بکف چون محمد علم
که او هست رونق ده مسلمین بعدل و بانصاف وجود و كرم
وکیل امیر است و روشنضمیر وحید زمان است و صدر همم
بیا را ست شهباز صورت کشا شبیه عـلـم خـان عـرفـان شیم
که تاریخ از رشحهٔ كلك ذكا
بدر کرده آب و چمن شد رقم

بیت اخیر قطعهٔ فوق که مادهٔ تاریخ است خود ذکا و یا كاتبی که
قطعهٔ او را به پشت تصویر قلمی نگاشته است متأسفاً از نو شتن اعداد سنه
خود داری کرده است ولی از پشکه اعلیحضرت شاه زمان بغرض سر کو بی
سکهان به لاهور رفته بود سنهٔ ١٢١١ قمری ومعاودت او [ ازسبب شورش

«٢٢٨»


شهزاده محمود برادرش ] بطرف کابل ۱۷ماه رمضان سنه ۱۲۱۲ قمری بود [۱]
و عزیزالله نام کاتب که در اخیر کتاب جنت الفردوس تاریخ تحریر کتاب
موصوف را بفرمایش سردار علم خان وکیل الدوله نوشته است از پاییز سنهٔ
۱۲۱۲ قمری بر می آید [۲] لهذا این قطعهٔ تاریخی بطور محقق در سنهٔ ۱۲۱۱
و ۱۲ قمری نوشته شده است :

عیدی
(شاعر معاصر اعلیحضرت تیمور شاه )
عیدی ولد مراد قوم تاجك ساكن شهر غزنی [محلهٔ دروازهٔ میری] است
از انیکه تخلص خود را در مقاطع اشعار عیدی گرفته واضح میشود که اسم
آن عید محمد و یا عیدی بوده است چنانچه خودش نیز عیدی ولد مراد می نگارد .
این شاعر شیوا بیان از يك فاميل غريب سکنهٔ شهر غزنه بوده و بعد از
اکتساب علوم ذوق سر شاری که بادبیات زبان دری داشت اخیراً به شعر
سرایی موفق شده و در صفت شاعری معروف گردید چنانچه از دیوان مکمل
موصوف که بملاحظهٔ جناب منشی علی احمد خان شالیزی غزنوی پیوسته است
می فرمایند که دیوان عیدی مرحوم بطور تخمین دارای شش هزار بیت است
و علاوه می کنند که از اشعارش چنان بر می آید که در علوم متنوعه و تاریخ
و تصوف مهارت خوبی داشته و قدرت شعر سرایی او از فنون ادبی معانی' بدیع، بیان
و عروض و صنعت های تجنیس ظاهر میگردد . وقتی که عیدی موصوف بدربار
اعلیحضرت تیمور شاه درانی در سنهٔ ۱۲۰۲ قمری در کابل شرف بار حاصل
نموده بود این عبارت را بصورت تاریخ در قسمتی از صحائف دیوان خود
به قلم خود نوشته است .
[۱] صفحه ۵۲-۵۳ سراج التواريخ .
[۲] صفحهٔ ٢٤ شماره ۸ سال ۱۱ مجله آریانا سوانح محمد عمر خان پوپلزائی .

« ۲۲۹ »


[عبدی ولد مراد الغزنوی در ۱۲۰۲ هـ ق بدارالسلطنه كابل پادشاه ملك
سپاه سکندر دستگاه تیمور شاه يك مصراع بخاطر گذرانیده بود که آن
مصراع این است :
ز سردی های آهم اشك اندر دیده یح بندد
دیگرش بخاطر نمیرسید بشعرای دارالسلطنه فرموده بود که تکمیل شود
دران حین بنده در انجا بودم امیر الامراء العظام نواب خان ايشيك [۱] اقاسی
باینجانب گفتگو کرده دلالت کرد و من آن غزل را تکمیل کردم .]
این است غزل عبدی كه يك مصراع اعلیحضرت تیمور شاه را تکمیل
وتضمین کرده است :
بجولان آن پری هر گه که گیسو در زنخ بندد
بپای صید دل از تار آن صیاد نخ بندد
توان از رشته آهی ببست اغیار را زان کو
بلی دانا ببه دفع راج هردم مو به ز خ بندد
سلیمان با همه حشمت عجائب داستان دارد
كه مور طرح مهمانش از پای ملخ بندد
محبت محوساز د فکر نام از خاطر یوسف
ز بهر شوق بشکر تهمت دزدی به اخ بندد
شنو عبدی که شاه از طبع اعلی اینجه در سفته
ز سردی های آهم اشك اند ر دیده یخ بندد
عبدی مرحوم دريك غزل از ناسازگاری اقوام خود در غزله اظهار شکایت
کرده و اخیرا ًوطن را ترك كفته وقرار معلوم در سنه ۱۲۰۵ قمری در حدود

[۱] در تحت عنوان ایشك اقاسی محررین كتاب ختم این عهده را باسم محمد علم خان
فولادزائی درسنه ۱۲۰۱ نوشته ام واثر این شاعر گرامی که تازه به ملاحظه واستفاده بنده
پیوست قول شاعر تثبیت میکند که درسنه ۱۲۰۲ قمری این عهده به نواب خان نام مفوض شد ه
وشاعر موصوف در توطئه خود از ان اسم می برد .


قلات نصیر خان مریض و فوت گردیده و در قریب [چوت لات] بلوچستان در نزدیکی
قلات نصیر خان مدفن است : واز يك غزل دو قافيتين مرحوم دوبيت ذیل
را نیز بغرض خشنودی روحش نگاشته و از سائر اقوالش نظر بعدم گنجایش
صفحه منصرف شدم .
بر من بیدل گهن از لعل گوهر بار یار
کاین ستم شد از غم آن زلف همچون تار تار
اشك اكنون از غمش ای دیده خون ریز ریز
گشته ام دور از جمال آن گلی بیخار خار
شعرای کشمیر در عهد استیفا۶
سكهيون مل [١]
صاحب كتا ب سير المتاخرین میگوبد سکجیون مل مستو فی کشمیر
در آنجا هفته يك مرتبه مجلس مشاعره ترتیب میداد که شعرای عصر زبدهٔ
کشمیر را دعوت نموده و پنج نفر از شعرای عالی قریحه را باده ده کس موزون
طبعان به معاونت اوشان مقرر نموده بود که تاریخ کشمیر را از ابتدای آبادی
تازمان خودش بدرشتهٔ نظم در کشند که پنج شاعر زبده و مشهور آنجا اینها بودند :
[١] سكجيون مل از قوم کهتری اهل هنود متوطن کابل : يك هندوی صاحب قلم
و فهمیده و این شخص منشی خاص و متصدی امور دفتری وزیر شاه ولیخان با میزائی بود
و در اوائل سلطنت اعليحضرت احمد شاه این سکجیون مل را برای استرداد پول مالیات
ولایت کابل نزد معین الملك به سفارت هند فرستاده بود و پس از حصول مد عا و معاودت
او به قندهار در سال ١١٦٥ قمری که اعلیحضرت احمد شاه غازی سر دار عبداللّه خان
ایوب زائی قو للرائي ايشيك آقاسی دربار خود را بغرض فتح کشمير بمعيت قوما ندان
بزرگ فوج دوازده هزاری درانی قند هار بدانصوب فرستاد این وقت سكجيون مل نيز
در جملهٔ ملتزمین رکاب سردار عبدالله خان موصوف همراه فرستاده شد .
وقتی که سر دار عبد الله خان ا يشك آقاسی که این وقت رتبۀ امیر لشکر حاصل کرده
بود کشمیر را فتح و تحویل گرفته و بافغانستان الحاق نمود و کارگزاران عالمگیر ثانی
مغلی را از انجا برکشیده خوا جه عبد الله خان معروف به كوچك بن نواب عبدالصمد خان
«٢٢١»


۱ : محمد توفیق متخلص به [ لاله جو ] و این شاعر در عهد خود در کشمیر
نظیر نداشت و این مطلع از وست:
تیرت از سینه من دل زده آید بیرون همچو آبے کہ زما تم کده آید بیرون
۲ : محمد علی خان متخلص به متین : این شخص مؤلف تذکره احیاء الشعرا میباشد
پسر حسام الدین خان ایرانی و این وقت باشنده کشمیر و در زمره منصبه داران
پاد شاهی انتظام داشت.
( بقیه پاروقی صفحه ۲۳۱ معاملات سكجيون مل )
محمد زائی سیف الدوله را بحيث نائب الحکومه و این سکجیون مل را مستوفی و چند دیگری
را در محال آن دیار حاکم مقرر نمود و خود سردار عبد الله خان پوپلزائی [ امیر لشکر که
بجائزه این خدمت بزرگانه فتح کشمیر در ثانی رتبه وزارت استیفاء دیوان اعلی مملکت
را به عنوان دیوان بیگی حاصل نمود ] پس از انجام امور هندیه‌معیت اعلیحضرت احمد شاہ غازی
عازم قندهار شد .
بعد از معاودت اعلیحضرت احمد شاه درانی و سردار عبدالله خان امیرلشکر ثم دیوان بیگی
در قندهار اخیرا این سکجیون مل نمک به حرام چون باوضاع کشمیر وروحیات مردم آنجا
خوبتر آشنا شده بود و از طرف دیگر را بطه خصوصی خود را باشہاب الدین عماد ا لملك
و عالمگیر ثانی قائم نموده بود خواجه عبدالله خان نائب الحکومه را حبس واخیرا از کشمیر
اخراج نموده وبوسیله شہاب الدین ملقب به عمادالملك از عالمگیرثانی مغولی فرمان بر قراری
خود را بجرت نائب الحكومه بہمرا وطابیده وخطبه وسکه بنام عالمگیر ثانی رواج داد
و تمام محال کشمیر را متصرف گشت و بقرار نوشته صاحب سیر المتاخرین که شخص زیبا
روى ونيك خوی و در عقاید قریب الاسلام بود و از خصائل او اینکه مزار
بزرگان کشمیر و باغهای آنجا را مرمت نمود و هر روز بعد از فراغ امور دیوانی دو صد نفر
اسلام را در مجلس خود دعوت طعام مینمود ودر دوازدهم هر ماه طعام پخته بر مساکین
تقسیم مینمود و باوار دین اگر درویش واگر غیر آن میبود در خورحال هر کس رعایتی
میکرد و در هر هفته يك روز مشاعره قرار داده شعرای کشمیر را احضار نموده بنامر
مشاعره می پرداخت .
اعلیحضرت احمد شاہ غازی پس از شنیدن اوضاع خود سری سکجیون مل هندوی
نیم مسلمان نورالدین خان با میزائی پوپلزائی را که یکی از عموزاده های وزیر شاه ولیخان
مرحوم بود با فوج زیادی از طایفه جلیله در انی وقزلباش وایلات طوس و جمعی را از
راجه جمو بدلالت راه و اعانت خواسته به تسخیر کشمیر تعیین فرمود . پوشیده نماند که
راجه جمو درابتدا به طرفداری سکجیون مل از معاونت با اعلیحضرت احمد شاه درانی
ابا کرده و سکجیون مل نیز از شنیدن ورود لشکردرانی در جاهای دوردست وصعب المرور

۲۳۲
تاریخ تیمورشاه / ۷۰۰ جلد / ب قادرعلی ح عزیز الدین علام قادر ل رجب علی ۲۵-۱۰-۳۳


میرزا قلندر برادر دوم متین موسوف پسر میر حسام الدین خان ایرانی
که گاهی بنام متین و گاهی بنام قلندر تخلص خود را در مقاطع اشعار ذکر
میکرده و گاهی تغییر یاد میکرده و صاحب کشفات سیر المتاخرین
میگوید که این شخص دارای یك لك بیت بود.
٤ : محمد علی ملقب به یتیمه: یکی از شعرای عمده کشمیر که بامر سکجیون مل
تاریخ کشمیر را به عهده همت ادبی خود گرفته بود ولی متأسفانه که از اسم
شخص پنجم و معاونین اینها صاحب کتاب سیرالمتاخرین خود داری کرده است:
ص ٩٢٠ سیرالمتاخرین

(بقیه پاورقی صفحه ۲۳۱ و ۲۳۲ معاملات سکجیون مل)
رفته واقامت کرده و به فرستادن مبلغ پیش کش خود را از صدمات مردم آنجا محفوظ میداشت
چون رفتن لشکر شاه درانی به کشمیر بدون رهنمائی دولاک کشمیر پیمان صورت نداشت
و سکجیون مل نیز که راه عبور و مرور را به مقابل افواج بربسته بود اعلیحضرت احمدشاه
غازی در پی تدارک شده و درین خصوص به جهة رهنمائی لشکر درانی از راجه جمو تیام
زعیم آنها امر استعانت فرمود وزیر شاه ولیخان حسب الامر اعلیحضرت احمد شاه غازی
راجه جمو رو طلب نموده و راجه جمو درین مواقع اندیشه های بسیاری که بخاطر داشت
راضی به آمدن حضور اعلیحضرت احمد شاه غازی نشد. شاه ولیخان وزیر دوست محمدخان
پسر خود را پیش او فرستاد که تا معاودت را جه جمو بوطنش بطور ضمان نزد اقوام
او باشد چون باین صورت اطمینان خاطر راجه جمو میسر آمد حاضر حضور گشته و جمعی
را براهنمائی افواج درانی بطور بدرقه تعیین نمود تا به دریای چنهای که بین کوهستان
راه کشمیر میگذرد و نهایت عمق دارد و عبور اسب و شتر ازان متعذر است از درختهای
طولانی پل بسته و نورالدین خان بامیزانی فوقلرائی را مع فوج بگذرانند خواجه جموی
مذکور بعد ازین اظهار معاونت از حضور اعلیحضرت احمد شاه درانی امر رخصت حاصل
نموده بجای خود معاودت کرد و نورالدین خان بعد جنگ و مقاتله لشکر طرفین غالب
آمده کشامره را از شعاب جبال برداشته و اکثری را آواره صحرای عدم ساخت و خود
از عقب گریز خستگان تاخته به شهر کشمیر رسید سکجیون مل با جمعی که همراه او بود
صف آرا گردیده بقدر طاقت دست و پا زده و اخیراً مغلوب گشت همراهان او گریختند
و خود با بعضی از خواص و جميع اهل و عیال اسیر آمده خودش به قتل رسید. اعلیحضرت
احمد شاه غازی بجائزه فتح بزرگ که نورالدین خان بامیزائی فوقلرائی ثانیاً کشمیر
را در سنه ۱۱۷۷ قمری بافغانستان الحاق و سکجیون مل را اسیر گردانید موصوف را
به نائب الحکومتی کشمیر سرافراز گردانیده و خود با امراء لشکر درانی عازم قندهار یشد.
صفحه ٩٢٠ سیرالمتاخرین

« ۲۳۳ »


میرزا علی عسکر خان متخلص
به « وصفی »
مرحوم یکی از شعرای معاصر اعلیحضرت تیمور شاه و شاه زمان - قوم قزلباش ساکن چنداول کابل میباشد و متأسفانه که از ذکر اشعار او اثری موجود نشد و هکذا از سوانح عمری مرحوم نیز اطلاعی کافی حاصل نیست تنها چند غزل اورا که از بیاض قلمی جدم محمد عمر خان بدست آورده ام در زمرهٔ اسماء و آثار شعرای آنوقت معرفی میدارم و از خوانندگان محترم خواهشمندم اگر از سوانح مرحوم معلومات بیشتری داشته باشند در یکی از مجلات وطن بغرض خشنودی روح وصفی مرحوم بنگارند :
این يك مطلع غزل وصفی مرحوم :
دیده هایم بت خدا از اشك گلگون بسته اند
وانکه دریای تو مردم تهمت خون بسته اند
این مطلع نیز ازوست
ای دهانت ز لب و لب ز دهان شیرین تر
خنده شیرین و سخن گفتن ازان شیرین تر
وصفی مرحوم به قافیهٔ شیرین تر چهار غزل سروده و هکذا چند غزل دیگر او نیز دران بیاض نوشته شده است :
در يك فرمان اعلیحضرت شاه محمود سدوزایی که در سنهٔ ١٢٣٤ قمری باسم محمد اکبر خان پوپلزایی جارچی باشی مرقوم شده است در پای فرمان يك مهر باسم محمد عسکر ابن علی داد ممهور است و اغلب گمان میرود که مهر موصوف ازهمین شاعر است وخواه مخواه دران عصر بکاری مامور بوده است :
«٢٢٤»


عصمت

اثر شاعر دیگری ببه تخلص عصمت دریافت شد که این مطلع از وست :
زخور شید رخت پیوسته رو شن بود کار من
چو در زلف تو پیچیدم سیه شد روز گار من

درباره این شاعر نیز از بیاض موصوف معلومات بیشتری حاصل نشدولی
بغرض معرفی بخوانندگان محترم همین قدر اکتفا شد وشاید کسانی که
به تذکره نویسی شعرا مصروف و متجسس اند عطف توجه خواهند فرمود ولی
ازینکه غزل وصفی وعصمت را به محض مطلع آن اکتفا داشته ام سبب عدم
نگارش بنده از حیث نبودن جنبه تاریخی اقوال اوشان بود که بمرام کتاب
تاریخ مثل سائر آثار شعراء عصر تیمور شاه خوبتر تمام نمی گردید .

«٢٣٥»


فصل (۲)
مراسم فاتحه داری
اعلیحضرت تیمور شاه درانی
چون اعلیحضرت تیمور شاه درانی در روز یکشنبه هفتم ماه شوال المکرم چهار روز بعد از عید سعید فطر جهان فانی را وداع گفت جنازه شهنشاه موصوف را با تشریفات شانداری در چهار باغ کابل نقل داده همدر آنجا بخاك سپردند و به لحاظی که اولین واقعهٔ فوت يك پاد شاه بزرگ افغانی در شهر کابل انعقاد یافته بود محفل بزرگ فاتحه داری شهر یار مبرور باجتماع تمام طبقات ملت قرب و جوار کابل سه روز در عمارت دیوان خاص [دارا لتحریر شاهی آنوقت] از طرف شهزاده زمان [ثم اعلیحضرت شاهزمان] به عمل آمده و حین مراسم فاتحه داری اعلیحضرت تیمور شاه زمام سلطنت نیز از طرف امراء کبار به شهزاده زمان سپرده شد.
فصل (۳)
آرامگاه اعلیحضرت تیمورشاه
در کابل
و آغاز تعمیر آرامگاه و انجام کار آن
در روز یکشنبه هفتم ماه شوال المکرم سال ۱۲۰۷ قمری پس از فوت اعلیحضرت تیمور شاه جسد آن پاشاه مبرور در چهار باغ کابل [حال مشهور به باغ عمومی عقب لیسهٔ حبیبیه که آن وقت موضع باصفا و گوشهٔ از باغستان وصفهٔ نشیمن گاه او بود نظر با صوابدید امراء کبار و شهزاده گان عظام در آن موضع باصفا در بین سفه محل قبر حفر شده و در آن محفوره مدفون
(۲۲۹)
تاریخ تیمورشاه (۷۰۰ جلد) ب قادر علی ح عزیز الدین و غلام قادر ن رجب علی ۲۵-۱-۳۲


فصل (۱)
وفات اعلیحضرت تیمور شاه
درانی
اعلیحضرت تیمورشاه در پشاور که اکثر پسران كوچك او نيز شرف معيت
پدروالا گهر خود را داشتند درین وقت شهزاده همایون [١] نائب الحكومة
قندهار وشهزاده محمود به نائب الحکومتی هرات از طرف پدر سر افراز
بودند شهز اده زمان که ولیعهد پدر خود بود در ین سنه ۱۲۰۷ قمری
بدارالسلطنه کابل نیابت واقامت داشت :
در پشاور هنگام مسافرت اخیر مزاج اعلیحضرت تیمور شاه بعلت عدم
سازش اطعمه و تکلیف در ده معده تغییر یافته بمرض مراق [۲] گرفتار گردید
واطبای حاضر رکاب پادشاهی از معالجه آن مرض عاجز شده و این مرض
شاه آنجا علاج پذیر نشد . وازيكه آب وهوای پشاور را به صحت شاه ناگوار
دانستند اطبا این نظریه خود ها را معقول پنداشته و عرض کردند که پشاور
را ترك گفته و تشریف فرمای کابل شوند .
اعلیحضرت تیمور شاه با تن تب دارراه کابل بر گرفته و حین ورود
در چهار باغ جلال آباد نزول اجلال فرموده و آنجا برای دو سه روز اقامت
داشت . پس از اینکه خبر مریضی اعلیحضرت تیمور شاه در کابل انتشار
[١] وقتی که شهزاده همایون به حکومت قندهار قیام داشت يکنفر مفتی محكمه
مهر خود را به چنین سجع منقش گردانیده بود :
ز الطاف شاه جهان خوشدلم غلام همایون روشندلم
[۲] مراق : بقول صاحب غياث اللغات بكسر ميم و تشدید قاف در اصل نام پردهٔ
غشائیست که زیر جلد محسوس شکم است وزیر آن سفاق وزیر آن پردهٔ ثرب است که
برمعده وجگر و طحال وامعاءمحیط است چون مادۀ سودا در معده یا طحال وغیره جمع شود
نفخ در پردۀ مراق واجب میکند پس انجره از ان مادۀ سوداوی تصاعد کرده بدماغ رسیده
باعث اختلال حواس وخيالات فاسده میشود و بيضا این مرض را ما لیخولیای مراقی هم مینامند.
«۲۴۶»


یافت شهزاده زمان خلف الصدق اعلیحضرت تیمورشاه که از ناخوشی پدرش آگاه شده بود به طور عبادت و به سرعت ممکن راه جلال آباد بر گرفت که حتی از سرعت رفتار و عجله رسیدن بمنزل جلال آباد دو اسپ سواری شاهزاده زمان در عرض راه نیز سقط شد ولی در منزلی که اعلیحضرت تیمورشاه به چهارباغ جلال آباد اقامت داشت خود را رسانیده و شرف دست بوس پدر حاصل کرد. اعلیحضرت تیمورشاه از مهر پدری جبینش بوسیده و بعوض دور أس اسپی که از ان شهزاده در عرض راه سقط شده بود از اسپان خاصه شاهانه بازین و یراق طلا عطا فرمود و از آنجا اعلیحضرت تیمورشاه روانه کابل شد.
شبی در یکی از منازل عرض راه اعلیحضرت تیمور شاه به خواب دید که چندنفری پیش آمده تاج شاهی مرا از سرم بر داشته بر فرق این فرزندم شهزاده زمان میگذارد و تعبیر خواب را نیز خود فرمود [که آفتاب عمرم را وقت غروب است] از بیان تعبیر این خواب و کلمات تاثر آمیز اعلیحضرت تیمورشاه شهزاده زمان و حضار مجلس به گریه و اضطراب شدند که حتی از گریه و ناله حاضرین مجلس و شهزاده اشك از دیده های خود اعلیحضرت تیمورشاه نیز جاری شد و پس از چند نصیحتی که به فرزند ارجمندخود شهزاده زمان فرمود از منزلی که اقامت داشت کوچیده و داخل کابل شد:

ولی این قسمت مهم در تاریخ فهمیده نشده است که آیا پس از ورود اعلیحضرت تیمورشاه در کابل چند روزدیگر حیات داشته است اما مؤرخین تاریخ فوت اورا وخصوصاً حضرت علامه سید جمال الدین افغانی در قسمتی از کتاب تتمت البیان فی تاریخ الا فغان مؤلفه خویش روز یکشنبه هفتم ماه شوال سال ۱۲۰۷ هجری قمری مینویسد که دارفانی را وداع گفته وطائر روحش به فردوس برین در شد. بقول نویسنده تاریخ سلطانی و مؤلف سراج التواریخ که میرزا محمد نام اصفهانی متخلص به فروغی شاعر معاصر اعلیحضرت تیمور شاه ماده تاریخ وفات آن شاه جنت مکان و جلوس
«۲۳۷»


اعلیحضرت شاه زمان را بر سبیل تعمیه برشته نظم چنین در آورده است :
در نقش چه دلخواه و چه جانکاه نشست خورشید بر آمد از افق ماه نشست
از گردش مهر و ماه تیمور ز تخت بر خواسته نواب زمان شاه نشست
۱۲۰۷ قمری
بکم کردن عدد جمل تیمور از عدد تخت و افزودن عدد نواب زمان بران مطابق سال فوت او ست که سنه ۱۲۰۷ قمری بود [۱] و علاوه برین قطعه تاریخیه بنده بهر سنه مهر امراء بزرگ عصر اعلیحضرت شاه زمان که دقت کرده ام سنه مهر ۱۲۰۷ قمری خوانده شد و هکذا سنه مهر بزرگ خود اعلیحضرت شاه زمان در بالای فرامین نیز ۱۲۰۷ میباشد یعنی این سنه در فوت اعلیحضرت تیمورشاه و جلوس اعلیحضرت شاه زمان محقق است [۲].
توضیح : از سفر آخرین اعلیحضرت تیمور شاه که در تاریخ فوت او و معاودتش به طرف کابل نیز تصریح میشود معلوم میگردد که جنگ آزادخان و کشته شدن او و واقعه ارسلا خان از وقائع اخیره زمان حیات و سلطنت اوست که در سنوات ۱۲۰۵ - ۱۲۰۶ و ۱۲۰۷ بوقوع رسیده است چنانچه منشی احمدجان صاحب تاریخ افغانستان فوت اعلیحضرت تیمورشاه را سیزده ماه بعد از به قتل رسیدن ارسلا خان مهمند مینویسد اما ازینکه صاحب سراج التواریخ قتل ارسلاخان را در کابل مینویسد حقیقت ندارد زیرا که نامبرده در شهر پیشاور خود را به طوریکه گفته شد به قاضی فیض الله خان تسلیم نموده و اخیراً به قتل رسید :

[۱] از مهارتی که میرزا محمد فروغی در بستن عدد جمل درین قطعه تاریخیه بکار برده است باین غرض عبارت دریافتن عدد جمل برای اثبات تاریخ فوت و جلوس خیلی دشوار و گوینده آن در خور هزار آفرین است .
[۲] علی قلی میرزای اعتضاد السلطنه میگوید اینکه منجمان کابل و قندهار تاریخ فوت تیمورشاه را [ تیمور شاه مرد ] یافتند مگر در حساب جمل يك حرف کم است زیرا عدد تیمور شاه مرد ۱۲۰۶ میشود و حقیقت ۱۲۰۷ است چرا که در تمامی مهر های عهد شاه زمان سنه ۱۲۰۷ نوشته است و خصوصا که سنه مهر خود اعلیحضرت شاهزمان نیز ۱۲۰۷ میباشد .

<۲۲۸>


فصل (٢)
مراسم فاتحه‌داری
اعلیحضرت تیمور شاه درانی

چون اعلیحضرت تیمورشاه درانی در روز یکشنبه هفتم ماه شوال المکرم چهار روز بعد از عید سعید فطر جهان فانی را وداع گفت جنازهٔ شهنشاه موصوف را باتشریفات شانداری در چهار باغ کابل نقل داده هدر آنجا بخاک سپردند و به لحاظی که اولین واقعهٔ فوت يك پادشاه بزرگ افغانی در شهر کابل انعقاد یافته بود محفل بزرگ فاتحه داری شهر یار مبرور باجتماع تمام طبقات ملت قرب و جوار کابل سه روز در عمارت دیوان خاص [دارا لتحریر شاهی آنوقته] از طرف شهزاده زمان [ثم اعلیحضرت شاهزمان] به‌عمل آمده وحین مراسم فاتحه داری اعلیحضرت تیمور شاه زمام سلطنت نیز ازطرف امراء کبار به شهزاده زمان سپرده شد.

فصل (٣)
آرامگاه اعلیحضرت تیمورشاه
در کابل
و آغاز تعمیر آرامگاه و انجام کار آن

در روز یکشنبه هفتم ماه شوال المکرم سال ١٢٠٧ قمری پس از فوت اعلیحضرت تیمورشاه جسد آن پاشاه مبرور در چهار باغ کابل [حال مشهور به باغ عمومی عقب لیسهٔ حبیبیه که آن وقت موضع باصفا و گوشهٔ از باغستان وصفهٔ نیشیمن گاه او بود نظر به صوابدید امراء کبار وشهزاده گان عظام در آن موضع باصفا در بین صفه محل قبر حفر شده ودر آن محفوره مدفون

تاریخ تیمورشاه (٧٠٠ جلد) ب قادرعلی ج عزیز الدین رغلام قادر ن رجب علی ٢٥-١-٣٢

«٢٤٩»


[BLANK PAGE]


آرامگاه اعلیحضرت احمد شاه بابای غازی (در درانی) شہنشاہ مبرور افغانستان در قندهار که این بنای بزرگ و قبه متبرکه
در آوان حیاتش بامر و اراده سنیه شہنشاہ مبرور موصوف اعمار و اکمال گردیده است :
[ مطابق مضمون صفحه ٢٤٠ کتاب تیمور شاه درانی ]


گردید و اعلیحضرت شاهزمان باساس آرامگاه اعلیحضرت احمدشاه کبیر جد
مبرور خویش نقشه گنبد اعلیحضرت تیمور شاه را به همان اساس منظور
فرموده و تعمیر فعلیۀ آنرا بنیاد گذاشت : اگرچه اساس نقشۀ گنبد مزار
اعلیحضرت احمد شاه کبیر به مفهوم امر آن پادشاه ذیشان به چنین فکر
اساس یافته و برار کان دولتش توصیه شده بود که : در خود صحن فوقانی
گنبد خرقۀ مبارك حضرت سید الکونین محمد رسول الله صلی الله علیه
وعلی آله واصحابه وسلم که در سنه ۱۱۸۲ قمری به روز دوشنبه نهم ربیع الاول
از جوز گون بخارا در قندهار آورده شده بود گذاشته شود و در دخمۀ
تحتانی گنبد جسد خودش را دفن نمایند .

برای همین مقصد عمارت موصوف معمور شده بود چنانچه پس از وفات آن
پادشاه خودش در دخمۀ تحتانی گنبد دفن شده ولی نقل دادن خرقۀ مبارکۀ
شریفه را علماء باین نظریۀ معقول ابا کردند که اگر این وصیت بجا شود
خرقۀ مبارك دستخوش سلاطین میشود و بعد از این هرجا بخواهند نقل میدهند
یعنی بجائی که گذاشته شده است ابداً نقل داده نشود . چون صحن
فوقانی گنبد خالی ماند بمقابل مدفن که در قسمت تحتانی واقع بود شکل
قبر را علیحده بصورت قبر نما تعمیر نمودند .

به همین ترتیب و تقلید گنبد آرامگاه اعلیحضرت تیمورشاه در کابل نیز
تعمیر شد که جسد خود اعلیحضرت تیمور شاه در دخمۀ تحتانی و در صحن
فوقانی گنبد شکل قبر نما تعمیر شده است اما کدام کتیبۀ تاریخی هیچ
وجود ندارد ولی از اینکه احاطۀ فعلیۀ قبر اعلیحضرت تیمور شاه صفۀ نشیمن
گاه و گوشۀ از باغستان بود این اطلاع محقق است و آنچه اصل قبر در قسمت
عمق زمین مشاهده میشود بفرض متانت احداث گنبد در ابتدا قبل از دفن
حفر شده است اما خود این عمارت گنبد خیلی بزرگ و تماماً از خشت پخته
و چونه به اصول بناهای بخارائی معمور گردیده است که به عظمت و شوکت

«٢٤٠»


يك پادشاه بزرگ از هر حيث مطابقت دارد و اين گنبد در عصر اعليحضرت
شاهزمان آغاز و انجام شده است و اگرچه سنة آغاز و انجام آن واسم رئيس
تعمير و يا باصطلاح آنوقت مختار کار آن هنوز معلوم نشده است ولی از دركی
تعمير و صعوبت کار این آرامگاه بطور یقین که در ده سال سلطنت اعليحضرت
شاه زمان به اكمال رسيده است یعنی از ۱۲۰۷ قمری الی ۱۲۱۶ قمری
و پس از فوت اعلیحضرت ممدوح قبور فامیلی سلطنتی سدوزائی نیز غالباً
در اطراف همین گنبد واقع است که اکثر آن نامعلوم و بعضاً كتیبه ها
دارند و اعلیحضرت شاه شجاع الملك بن اعلیحضرت تیمورشاه نیز که در سنة ۱۲۵۸
قمری به شهادت رسید در جوار مدفن پدرش اعلیحضرت تیمورشاه در دخمه تحتانی
همین گنبد مدفون شد کادرین گنبد دو پادشاه افغان مدفون اند ولی دگر
اخلاف و احفاد اعليحضرت تیمورشاه بمرور زمان در بلاد دیگر دفن شده
اند چنانچه خود اعليحضرت شاهزمان با چندی از فامیل جلیل شان در سرهند
شریف مدفون اند و هكذا اعلیحضرت شاه محمود بن اعليحضرت تیمور شاه
و شاهزاده کامران پسرش در روضه باغ هرات مدفون اند واکثر از آن
خاندان در قندهار نیز مدفون اند يعني يك قسمت از بازماندگان تیمور شاه
درانی در جوار گنبد آن در کابل دفن شده اند که علائم قبور ایشان
غالباً ظاهر است .

تا فشانم به سرتربت جان سوختگان
عوض گل پر پروانه بدا من دارم

«٢٤١»


دورنمای آرامگاه اعلیحضرت تیمورشاه درانی سدوزایی شهنشاه معروف و مجاهد بزرگ
افغان در چهار باغ کابل و این بنای شوکت احتوا در آوان سلطنت اعلیحضرت شاهزمان
آغاز و انجام گردیده است [متعلق مضمون صفحه ۲۴۱ کتاب تیمورشاه]


باب نهم
ضمائم کتاب تیمور شاه درانی
و
فهرست مآخذ و مدارك آن


سواد فرامين شاهان سدوزائی
با توضیحات متعلقة آن

مراد از نقل و درج سواد فرامين چنان است که مهر و عنوان و ار قام
مخصوصة هرورق فرمان گرا‌ف شده در صفحات منطبعه خوانده نمیشودومفادی
که از سواد هر يك ورق فرمان متصور است چه از حیث معرفی اشخاص و چه
از لحاظ اصطلاحات دیوانی‌وسبك مضمون نويس وسجع های مهروزراء و کار
برد از آن بزر گ آن عصر لازم می بینم تا برای در یافت اسماء واد راك
حقائق اداری و کشوری‌آنوقت وخاصةً دوقطعه فرمان اعليحضرت شاه محمود
وشاه شجاع که‌ازما های‌اول‌سلطنت های اولیة هردوشاه موصوف بدست آمده
است باستناد هر يك ورق به رفع بعض اشتباه ونقائص مبا درت ورزم :

توضیح : مؤلف سراج التواريخ و تاریخ سلطانی وصاحب ناسخ
التواريخ فص خاتم اعليحضرت شاه محمود درانی را
چنین مینویسند [١]
علم شد از عنایات الهی
بعا لم دو لت محمو د شاهی
مؤلفين كتب موصوف این سجع را از مهر اعلیحضرت تیمور شاه قياس
کرده اند ولی حقیقت نداشته واصل عبارت چنین است :
چوبر گزیدۀ سبحان وظل‌معبوداست
فراز مسند شاهی مقا م محمود است
و درعهد سلطنت ثانویه اش چنین منقور شده بود:
[١] صاحب تاريخ سلطانی روزجلوس اعليحضرت شاه‌محمود درانی را پنج شنبه١٢ماه‌ربيع‌الاول
١٢١٦ قمری مینو يسد اين تار یځ به کلی حقیقت د ارد زيرا که فرمان موجوده نيز در
ماه ربیع الا ول سنة مذ کور رقم شده است ولی سهو‌صاحب ناسخ التواريخ که در جلد
پنجم قاجاريه نگاشته است وا شتباه صاحب سراج التواريخ قابل اصلاح وتذ كر است .

«٢٤٢»


پادشاه عدل گستر خسر و عالم پناه مظهر لطف الهی ظل حق محمود شاه
از اینکه بیت اولیه در عهد سلطنت شاه محمود در قص خاتمش نسبت
شده است عاری از حقیقت است زیرا که با استناد فرامین مکرر
هرسه مورخ مذکور سهو کرده اند و همچنان در تعیین ماه اول سلطنت شاه محمود
درانی ترددی را اظهار کرده اند که این حقیقت تاریخی را نیز از سواد فرامین
مندرجه صفحات آینده میتوان سراغ نمود . همچنان يك ورق فرمانی که
از ماه اول سلطنت اولیه شاه شجاع الملك سدوزائی بدست آمده است او
نیز در برابر این آرزوی تاریخی ما بهترین شاهد مدعا گردیده و قناعت
خواننده را به درج آن حاصل مینمائیم :

«٢٤٣»


سواد فرمان اعلیحضرت شاه محمود
بسم الله خير الاسماً
چوار گزیده سبحان وظل معبود است فراز مسند شاهی مقام محمود است
بعد از طفرا : آنکه چون قبل ازان حسب الرقم مبارك سلطان جنت مكان انار الله برهانه مبلغ يك تومان وچهار هزار ويا قصد دينار برأت نقد ومقدار بيست وسه خروار و دومن به وزن برای غله وغيره و چهارده خروار وچهل و چهار من کاه از با بت مالیات دیوانی زوج فرد ارا ضی ويكحجر طاحونه واقع قلعهٔ عمر خان مشهور به قلعهٔ قلندر خان من توابع بلوك يمقان ملك زر خريد مرحوم عبدالله خان درانی فوفلزائی ایوب زائی بوده
[١]
از قرار شرح رقم سلطان جنت مکان به سیغهٔ بخشش دروجه عا ليجاهان مشار اليهم وا گذاشته و املاك مزبور را از قرار سابق از ده بیگار و بیکار وسیگار وتحميلات وصادريات وعوارضات و ملازم و تدارك ملازم وغيره تكاليف سابقه معاف دانسته قلم و قدم كوتاه و كشيده دانند و هر ساله درین خصوص رقم مجدد مطالبه ننمایند مستوفیان عظام كرام ديوان اعلى صورت رقم مبارك مطاع اشر ف را در د فاتر جلود لاز مه ثبت و حسب المقرر معمو لدا شته در عهده میباشند. تحریر شهر ربیع الاول ١٢١٦
العبدالمذنب گلستان
افوض امرى الى الله عبده فتح الله
افوض امرى الى الله عبده عوض بن هاشم
بسم الله الرحمن الرحيم
اقل خلق على رضاء الموسوى
عبده جلال
المتو كل على الله عبده ولی محمد
عبدالرحيم ابن على رضا
عبده محمد مهدی
العبد المذنب رجب علی
محمدا كبر
عبدالهادی ابن امان الله
سه مهر دیگر در پای فرمان فوق خوانده نشد
[١] توضيحات متن فرمان كه مقدار مبلغ وغله بود نظر به طوالت مضمون صرف نظر شده
٢٤٤٥


نقل فرمان اعليحضرت شاه شجاع
بسم الله خير الاسما
مدار عدل شد از عنايات الهی
مسلم بر شجاع الملك شاهی
طغرا : گفته چون درين وقت عاليجاه رفيعجا ينگاهان امير خان
ودين محمد خان درانی ايوب زائی بعرض عاكفان سدة سنية اعلى رسانيدند
كه حسب الارقام سلطان جنت مکان و سلطان ثريا مكان شاه زمان
مبلغ يك تومان چهار هزار و پانصد دينار [۱]
مالية مزبور را تصرف وصرف دخل خود نموده باشند حكام و عمال حال
واستقبال دار السلطنة كابل به نحو مقرر بدستور باقی نقد وجنس مفصلة
فوق ماليه موازی هشت زوج خودويك حجر طاحونه قلعة قلندر خان مذكوررا
به صيغه بخشيده گی داده عاليجاهان اميرخان ودين محمد خان مشاراليهما
واگذاشته از قرار سواد رقم مبارك مطاع بخرج خود مجری دانند و از بيگار
وسيگاروصادريات و تحمیلات وغيره عوارضات ونوكرومدارك نو كرمعاف دانند
وازان قرار تفحص رقم مجدد مطالبه ندارند مستوفيان عظام و آدم ديوان اعلى
صورت رقم مبارك مطاع را در دفاتر خودثبت حسب المقرر ماليه ديوانی قلعة قلندر
خان را از قرار تفصيل فوق هر ساله شرح حكام وعمال حال واستقبال درالسلطنه
كابل مجرى ومحسوب دانسته در عهده ميباشند فی شهر ربيع الثانی سنه ۱۲۱۸
العبد المذنب گلستان افوض امرى الى الله عبده فتح الله
دارد امید شفاعت محمدا کرم حافظ شير محمد
افوض امرى الى الله عبده محمد شرف زفضل ايزد والطاف احمد ــ نظام الملك شد گل محمد
غلام شاه شجاع علی محمد است غلام غوث اعظم میرهو نك
شرف يافت از نام محمد احمد ابن علی رضا عبدا لرحيم افوض امرى الى الله عبده يحيى بن ابن هاشم
عبده محمد مهدی ابوالفضل ابن عبدالله عبده جلال
العبد المذنب محمد كريم
[۱] كلمات زائد مقدار مالیه وخله نوشته نشد .
٢٤٠٠


تاریخ وفات اعلیحضرت
شاه محمود بن اعلیحضرت تیمورشاه درانی

چون اسم اعلیحضرت شاه محمود سدوزائی را در ضمن مباحث جسته جسته
و بالخاصه در قسمت سواد فرمانهای منتشر این کتاب بغرض تصریح قص
خاتمش مکرر متذکر شده ام لازم میدانم که برای بجا آوردن احترام
سلاطین بزرگ افغانی و احیاء اسماء سامی سلف و اخلاف نامی اعلیحضرت
تیمور شاه درانی این معلومات مختصر را نیز که مستند به فرمان های
خود اعلیحضرت شاه محمود و شاه شجاع الملك سدوزائی است درباره شهریار
موصوف بپردازم [۱].

اعلیحضرت شاه محمود دومین فرزند اعلیحضرت تیمور شاه [ و برادر عینی
حاجی فیروز الدین ] اولین بار در ماه ربیع الاول سال ۱۲۱۶ قمری
علیه اعلیحضرت شاه زمان غالب آمده و به اخذ سریر سلطنت افغانستان
موفق گردید و بعد از طول دو سال سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك
[ برادر عینی اعلیحضرت شاه زمان ] که بغرض انتقام نابینا شدن چشم
برادر خود شهزمان کمر بسته بوده مقابل اعلیحضرت شاه محمود غالب آمده و به
ماه ربیع الثانی سال ۱۲۱۸ قمری به پادشاهی افغانستان برگزیده شد.
اعلیحضرت شاه محمود پس از محاربات زیاد علیه اعلیحضرت شاه شجاع

[۱] ازینکه نگارش تاریخ عصر سلطنت اعلیحضرت شاه زمان و اعلیحضرت شاه محمود
و اعلیحضرت شاه شجاع الملك هريك به چند کتاب ضخیم می انجامد بنده درین قسمت از
شرح بیشتر منصرف شده و محض به نقل ابیات لوح مزار اعلیحضرت شاه محمود سدوزائی
و نشر فرمانهای مکرر او که بدست استفاده بنده رسیده است از حیث اعتبار کتاب اکتفا نموده
و برای نوشتن تاریخ عصر شاه محمود عاقبت محمود را بر خود و سائر علاقه مندان تاریخ وطن
نیاز میکنم.

«٢٤٦»

تاریخ تیمور شاه (۷۰۰) جلد ب قاورغلی ج عزیز الدین غلام قادر و رجب سال ۱۳۵۰ - ۳۴


الملک به دفعة ثانی در سنه ۱۲۲۳ قمری مکرر به اخذ سرير سلطنت موفق
شده و بعد از چندین سال سلطنت پر فتنه و آشوب که چهل و دو واقعه بزرگ
در عصر سلطنت او از هر طرف رخ داده بود اخیراً در حال اقامت در شهر هرات
که پیوسته در رنج روحی پسر خود شهزاده کامران وقت بسر میبرد و از فرزند
هم دل خوشی نداشت و از زندگی بستوه آمده بود در سنه ۱۲۴۵ قمری
همدر انجا به مرض هیضه بدرود حیات نموده و در گذره هرات [که اسم محلیست]
مدفون گردید و آرامگاه شاه موصوف حال در کنار جاده عمومی شهر واقع
شده است . و اينك عين ابيات لوح مزار شاه ممدوح را که در ماه قوس
۱۳۳۲ شمسی جناب آقای خلیل در اثر خواهش بنده حین سیاحت خود
در هرات نقل گرفته و بغرض استفاده ناشر کتاب تیمور شاه درانی ارسال
داشته اند برای اثبات تاریخ وفاتش مینگارم :
خدای مالك الملك دو عالم را ستایش کن
که ذات او قدیم از دهر حادث هست و خواهد بود
فلك در عمر فرسائی جهان در کار خود رائی
شهنشاهی و دارائی شود معدوم هر موجود
چو گردد لا بقا اقبال و عالم خود بود فانی
چه اورنگ سلیمانی و چه افزودن داؤد
سپهر مکرمت [شاه محمود] آن خسرو عادل
که بودی آفتاب بخت او را طالع مسعود
اولو الامری که از حلم و وقار و عدل و انصافش
ورای سلطنت این دهر و را مرتبت افزود
ز سر کل شیء هالك الا وجهه شد آگه
ندای جان فزای ارجعی در گوش جان بشنود
«٢٤٧»


ز شاهی جهان ماهش ملال آورد در ساعت
بفرمان قضا جانش رضا گردید و دل خوشنود
بتاريخ وفات او سروش غیب خوش گفتا
جنان جا و دان جو ملك شاه عاقبت محمود
١٢٤٥ قمری

توضیح:
مؤرخان سال وفات اعلیحضرت شاه محمود را -١٢٤٤ قمری تصریح کرده اند ولی از مصراع اخیر بحساب جمل که مادة تاریخ است ١٢٤٥ بر می آید اینجا حرف [ا] در کلمه شاه مورد اشتباه است شاید که شه صحیح باشد و یا مؤرخان سهو کرده اند ولی تاریخ عزل و نصب سلطنت اورقص خانمش در عصر سلطنت اول وثانی که مستند به فرمانهای خود اوست از قول همۀ مورخان افغانی و ایرانی مدار اعتبار است.

«٢٤٨»


وزیر شاه ولی خان
اشرف الوزرا

قراری که در مبا حث تخت نشینی اعلیحضرت تیمور شاه وشاه سلیمان
وسائر قسمت های این کتاب مکرر از اسماً جناب وزیر شاه ولی خان
اشرف الوزرا واخلاف نامور او متذکر شده ایم با وصفی که شرح احوالات
شخصی جناب وزیر موصوف از نظر قدامت وقت بمرام کتاب ما که بنام
اعلیحضرت تیمور شاه درانی بنا یافته است موافق تمام نمی شود زیرا که
وزیر شاه ولی خان مرحوم قبل از جلوس اعلیحضرت تیمورشاه بشهادت
رسیده است . چون نویسنده کتاب تیمورشاه درانی در ذکر سوانح معاصرین
سلاطین افغانی علاقه خاصی دارد لازم می داند تا ازان چشم انتظاری که
گذشتگان بزرگ افغان معناً بطرف اخلاف ایشان نگران است بقدر معلومات
در پای کتاب سوای مباحث ضمنی به نگارش مختصر سوانح وزیر شاه ولی خان
مرحوم بغرض معلومات قارئین محترم بپردازد :
سوانح وزیر موصوف گرچه متعلق بعصر اعلیحضرت احمد شاه کبیر است
اما ازینکه مثل سائر رجال گذشته طوریکه شاید وباید در منصه طبع ونشر
گذاشته نشده است برای توضیح وتحقیق مطالب تاریخ خرسند وزائی
و احترامی که به همچه شخصیت های قابل قدر این سر زمین لازم است
میخواهد بقدر كمك حافظه دربارۀ مرحوم بنگارد وازینکه در ج سوانح
مرحوم درپای کتاب هذا اتفاق افتاده است شاید نواده های وزیرموصوف
وياسائر کسانی که به همچه رجال نامی ارادتی دارند اعتذار بنده رامحض
از سبب قدامت عصر که درین کتاب خارج بحث پنداشته میشود قبول
خواهند فرمود .

«۳۱۹»


وزیر شاه ولی خان مرحوم قوم صالح زایی یا علی زایی فوفلزائی که سلسلهٔ
اجداد وزیر موصوف و یعقوب علی خان برادرش در ترسیم سلا له های امراء
درانی مندرجهٔ کتاب هذا از پیش رقم شده و علاوه در صفحهٔ مقابل نیز
مشاهده میشود :
وزیر شاه ولی خان از جمله نه نفر زعماء معروف درانی قندهار و معاصرین
اعلیحضرت احمد شاه غازی است که به معیت اعلیحضرت احمد شاه غازی
قبل از آوان سلطنتش از جملهٔ افسران لشکر نادری بوده و بعد . چون
اسم مادری او [بکی خان] بود در عهد سلطنت اعلیحضرت احمد شاه غازی
از حضور اعلیحضرت ممدوح به لقب شاه ولی ملقب گردید که پس از یافتن
رتبهٔ وزارت اعظم مهر خود را ابتداء باین بیت مسجع گردانیده بود :
در بارۀ من چون کرم لم یز لی شد
بکی بودم و نامم بجهان شاه ولی شد
پس از چندی عبارت مهر خودش را چنین مسجع و منقر گردانید :
در بارهٔ من چون کرم لم یز لی شد
القاب زشاهم بجهان شاه ولی شد
یعنی در دفعهٔ ثانی لفظ بکی را حذف کرده و عوضش کلمه القاب را
افزوده بود [۱]
درسنهٔ ۱۱۶٤ قمری که اعلیحضرت احمد شاه غازی دومین بار بصوب جام ،
لشکر باخرز ، طوس و طبس رفته و پس از تسخیر مسکر ر آنجا حینی که
وارد هرات بشد و ز بر شاه ولی خان از حضور اعلیحضرت مغفور جههٔ
تسخیر و تصرف رود جیحون ماء مور گردیده از مرو عبور کرد . میمنه
و اندخوی و شبرغان و بلخ و بامیان را تا بدخشان مسخر نمود و در هر يك از

[۱] هردو عبارت مهر وزیر شاه ولی خان را با قسمتی از سوانح مرحوم از زبان پدومحترمهم
جناب حاجی نظام الدین خان میشنوم که با ملاحت حکایت میفرمایند وعلا وه میکنند که مهر
دومی وزیر را در سرو پای يك کاغذ احوال پرسی که درینکی از بلا دهند برای جناب
سردار عبدالله خان دیوان بیگی ارسال داشته بود ممهور ومرسول شده بود ولی افسوس
که کاغذ مذکور با دگر اوراق قدیمه در حال انقلاب ۱۳۰۸ شمسی از نزدبنده بیمدررفت .
.٢٥٠.


ولایات مذکور حاکم افغانی مقرر کرده و خود از راه کابل عازم
قندهار شده و اولین بار از حضور اعلیحضرت احمد شاه کبیر بجایزه این
فتح به رتبهٔ وزارت اعظم سرافراز گشت [۱]
درسنهٔ ۱۱۷۳ قمری وقتی که اعلیحضرت احمد شاه غازی به دهلی رسید
پس از فرار غازی الدین خان عماد الملک سردار جهان خان فوفلزوائی را
بعقب غازی الدین خان عمادالملک که از خوف ورود شاه موصوف فرار
کرده بود فرستاده شد و با آنکه عماد الملک را بدست نیاورد ولی بامر
اعلیحضرت احمدشاه درانی طایفهٔ هنود متهرا را قتل عام نموده وجههٔ امری
حضور اعلیضرت احمد شاه خواسته شد . سپس بعوض سردار جهان خان
وزیر شاه ولی خان فرستاده شد تا [متهرا] را که معبد قدیم اهل هنود
است تخریب نماید . وزیر موصوف پس از انجام بت شکنی و تخریب متهرا
بحضور احمدشاه غازی معاودت نمود ودرسنه ۱۱۷۴ قمری در جنگ پانی پت
معیت اعلیحضرت احمدشاه را دران جنگ تاریخی نیز داشت . و در فتح
ثانی کشمیر که از طرف نورالدین خان عم زادهٔ وزیر موصوف فتح شده بودقبلاً
با پسران خود شامل آن معاملات نیز بوده که برای بدست آوردن سکجیون مل
مستوفی متمرد کشمیر تدبیر وزیر موصوف درخور تقدیر است [۲] .

[۱] شهزاده علی قلی میرزای اعتضادالسلطنهٔ ایرانی که کتابی بنام تاریخ افغانستان
نوشته است لفظ وزارت اعظم را وزارت دیوان اعظم نگاشته است وملا فیض محمدخان
مؤلف سراج التوا ریخ عبارت او را عیناً اقتباس و به کلمه دیوان اعلی تعدیل کرده
است اما سهو مؤلف سراج التوا ریخ نظر به سهو علی قلی میرزا بیشتر قابل اصلاح است
زیرا که رتبهٔ وزارت اعظم وزیر موصوف محقق و دیوان اعلی سهواً نسبت شده است
زیرا که دیوان اعلی در پنج سال اول سلطنت احمد شاه کبیر در تحت اثر میرزا باشی
اداره میشد که میرزا باشی آنوقت شاه پسند خان اسحق زائی بود واخیراً درتحت اثر
سردار عبدالله خان قرار گرفت که عنوان موصوف دیوان بیگی [ امیر دفاتر ] قرار
گرفته واخیراً به وکیل الدوله ارتقا یافت .
[۲] شرح مضمون بدست آوردن سکجیون مل مستوفی متمرد کشمیر درپاورقی مضمون
شمرای کشمیر در عهد استیلاء سکجیون مل همدرین کتاب ملاحظه شود تا وزیر شاه ولی خان
و پسران او چه فعالیت به سزا ازخود نشان داده اند .

«٣٥١»


در سنه ۱۱۸۲ قمری از حضور اعلیحضرت احمد شاه غازی باشش هزار سوار از قندهار جانب بلخ و بدخشان که مردم آنجا عصیان ورزیده بودند جهة سرزنش ایشان فرستاد شد وقتی که شاه مراد بی حکمران بخارا از ورود وزیر موصوف همدران جا آگاه گشت بغرض معاونت مردم بلخ و بدخشان برخواست. وزیر شاه ولی خان ازین ارادۀ شاه مراد بی آگاه شده وعریضۀ به قندهار حضور اعلیحضرت احمدشاه فرستاد پس از وصول عریضۀ وزیر در قندهار اعلیحضرت احمد شاه کبیر از راه هرات عازم بخارا شده خود رو بدانسو نموده و وزیر شاه ولی خان را مأمور قندوز و بدخشان نمود با وصفی که وزیر موصوف به فتح آنجا [شاید نظر به قلت فوج خود] موفق شده نتوانست ولی وقتی که اعلیحضرت احمد شاه غازی از شیوۀ اسلامیت که باعث قتال نشود به شاه مراد بی حکمران بخارا از وضع گذشتۀ او پیام واخطار داد تا از جنگ منصرف شود. شاه مراد بی که از هیبت او آگاه بود بخوشی تابع شده وخرقۀ مطهرۀ حضرت محمد صلی الله علیه و علی آله و اصحابه و سلم را که اعلیحضرت احمدشاه از جوزگون بخارا در قندهار نقل دادن میخواست وزیر شاه ولی خان برای نقل او مأمور گشت وقتی که در شهر کابل رسانیدند در سنگ عقب زیارت شاه مردان گذاشته چون مردم گرد و نواح کابل به زیارت خرقۀ مطهره همه روزه مشرف میشدند ازین لحاظ دو ماه در همانجا نهاده شده و بعداً با همراهی سردار عبدالله خان دیوان بیگی و شهزاده داراب فرزند اعلیحضرت احمد شاه به طرف قندهار رهسپار شده و بتاریخ روز دوشنبه نهم ربیع الاول سنۀ ۱۱۸۲ قمری با آنجا رسیدند که اينك ابیات کتيبۀ تاریخی عمارت مطهر ومبارك خرقۀ شریفۀ حضرت رسالت پناهی را که از طرف احمد شاه غازی اعمار گردیده است بغرض افتخار آنان ومزید مباهات مسلمانان این سرزمین و گذشتگانی که از حیات جهان به شرف نقل او از جوزگون [ فیض آباد ] الی قندهار برخوردار گردیده اند احتراماً مینگارم:
«۲۵۴»


زهی خرقه با سعادت که شد خراسان ز فیض قدومش منور
معلی جناب احمد آن شاه والا که بد رتبه اش برتر از بام اخضر
بباز و چور ستم به هیبت چو دارا بحشمت سلیمان به تمکین سکندر
مطیغش ز مه تا به ماهی جهانی بپابوسش آسمان حلقه پیر در
از انجا که آمد زویشر داشت مسکن حب حق تعالی و حب پیمبر
فرستاد در جو ز گون بهر تعظیم [ولی خان] وزیر خود آن نيك اختر
که تا آورد خرقه شاه لولاك حبیب خدا شاقع روز محشر
بیاوردش از جوز گون آن نکونام بصد عز و تکریم بسیار و صد فر
نهم از ربیع اول و روز دو شنبه که شد قندهار از از واثر معطر
با لف مأ ته ثما نین وا ثنان خرد گفت بنویس تاریخش اندر
۱۱۸۲ قمری

وزیر شاه ولی خان اگر چه خدمات او بیشتر جنبه عسکری نداشت ولی شخص با عاطفه و صاحب جود و در امور سیاسی عهد احمد شاه غازی مصدر خدمات قابل قدری شده و همیشه با اعلیحضرت موسوف در سفرهای بلادهند همراه و همقدم بوده وعلاوه در قسمت بخشایش صفات بزرگی داشت چنانچه روزی از يك بازار لاهور میگذشت در حین رفتار سارقی دست به حبیب او فرو برده بود و در حالی که خودش متوجه نبود یکی از ملازمینش که در عقب روان بود به وضع کیسه بر نگران شده و به شتاب دستش بگرفت و قتی که وزیر موصوف متوجه شد فرمود که دست به حبیب مرد فرو برده است متاعی که هست بر گیرد چون در جیبش چیزی نبود لهذا دست سارق را بحبیب دیگر خود فرو برده گفت هر چه هست بر گیر اهل بازار به حیرت شده گفتند این سارق است باید سرزنش شود نه نوازش بجواب فرمود شخصی که به حبیب مرد دست فرو برد محل نوازش است نه سرزنش :
وزیر شاه ولیخان در سنهٔ ۱۱۸۶ قمری در اثر طرفداری داماد خود شهزاده

«٢٥٣»


سلیمان باهر اعلیحضرت تیمور شاه توسط اسلام خان بادوزائی فوفلزائی
وانکوخان باهزیائی فوفلزائی باشکر الله خان و دوست محمدخان پسرانش
ودوخواهرزاده اش در دشت بکوای قندهار به شهادت رسیده و ازوزیر موصوف
۱۱ پسر دیگر سوای آنها باقی ماند . وزیر شاه ولیخان شخص عالم متدین
وجواد بود ولی ازینکه برای سلطنت داماد خود کوشش زیاد نمود و ازاینکه
شهزاده سلیمان شخص بیگانه پرست و بی لحاظ بود کوشش وزیر موصوف
بی نتیجه شده و اخیراً سرداران افغان را ازسبب آنکه وصیت اعلیحضرت
احمد شاه را دربارة فرزند انش تعمیل نکرد همه را از خود مکدر ساخته
وحیات عزیز خودش را نیز درخطر انداخت و همچنان حافظ شیر محمد خان
مختار الدوله پسرش نیز که در اثر تقرب محمد اکرم خان فوفلزائی امین
الملك ومخالفتی که شخصاً با او داشت به معیت برادر خود حاجی میر احمدخان
در پشاور شهزاده قیصر را تحريك كرد تا از دست شاه شجاع کاکای خود
زمام سلطنت را برهاند ولی این تدبیر وزیر شیر محمد خان نیز مثل پدرش
مفید نیفتاده درحال محاربه ومقاتلة لشکر شهزاده قیصر و اعلیحضرت
شاه شجاع که کاکا وبرادر زاده در اثر تحريك حافظ شیر محمد خان
درپشاور بهم درآویختند حافظ شیرمحمدخان و برادرش حاجی میراحمدخان
هر دو همد ر انجا به قتل رسیدند یعنی این دومین حادثه وواقعهٔ بزرگی
بود که درخاندان وزیر شاه ولی خان مرحوم از حرص جاه طلبی بوقوع پیوست .
با وصف سهوی که از جانب وزیر شاه ولیخان بعمل آمد ولی قتل او هیچ
سزاوار نبود زیرا گویند از بسکه شخص حمیده خصال بود درسفر ۱۱۷۵
قمری که اعلیحضرت احمد شاه غازی تشریف فرمای پنجاب و هند گردید
وزیر شاه ولی خان از حضور اعلیحضرت موصوف التماس کرد تا برای رفع
كينه وعناد اهل هنود زمام حکومت لاهور را به امرسنگ نام هندو بسپارد
اعلیحضرت احمد شاه باین نظریهٔ وزیر موصوف موافقت کرده حکومت لاهور
«٢٥٤»
تاریخ تیمورشاه (۱-۲ جلد) ب قادرعلی ح عزیز الدین وغلام قادر ن رجب علی ٢٥-١-٣٣


[BLANK PAGE]


را با امرسنگ هند و سر دو امرسنگ مذکور از راه اخلاص شعاری خود
را بنام امرسنگ بامی زائی [ که عشیره ازقوم پوپلزائی ووزیر شاه ولیخان
ازان قوم بود ] شهرت داده بود .
مراد از نگارش این حکایت مضحک آنکه وزیر شاه ولی خان در واقعات
آنوقته با اعلیحضرت احمد شاه به حیث معاون امور لشکری و کشوری همسفر
بوده و دارای چنان اخلاق پسندیده بود که شخص هندو به قوم او خود را
نسبت کرده و افتخار میداشت :
چنان با نيك و بد خو کن که بعد از مردنت عرفی
مسلمانت به زمزم شوید و هندو بسوزاند

« ٢٥٥ »


مآخذ و مدارک این کتاب

۱: مجمل التواريخ زنديه : تاليف ميرزا ابو الحسن ابن محمد امین
گلستانه ایرانی - طبع ایران.
۲: تاریخ افغانستان - نسخه قلمی تاليف شاهزاده علی قلی ميرزا
اعتضاد السلطنه.
۳: خورشيد جهان : تالیف شیرمحمدخان گنداپوری، طبع هند
٤: سير المتاخرين : « مير غلام حسين طباطبائی ، « «
٥: حیات افغانی بزبان اردو: « دپتی محمد حیات خان ، « «
٦: د پښتو تاريخ : « قاضی عطاء الله خان ، « «
۷: خصائل السعادت: « محمد سعادت خان « «
۸: تاریخ افغانستان : « منشی احمد جان ، « «
۹: اکبرنامه حميد كشميری : اثر منظوم طبع كابل
۱۰: نادرشاه فرزند شمشير « نورالله لا رودی ، « طهران
۱۱: تاریخ سلطانی : « سلطان محمدخان خالص ، طبع هند
۱۲: سراج التواريخ : « ملافيض محمد خان طبع كابل
۱۳: ديوان اشعار نسخه قلمی اثر سردار عبدالله خان فوفلزائی وكيل الدوله.
١٤: ديوان اشعار نسخه قلمی اثر جناب مير هو تك خان فوفلزائی متخلص به افغان.
١٥: زينت الزمان في تاريخ هندوستان: طبع هند
١٦: ديوان ملا پیر محمد کاکر: « کابل
۱۷: لوی احمد شاه بابا : تاليف عبدالحی حبيبی : طبع كابل
۱۸: احمدشاه بابا : « مير غلام محمد غبار، « «
۱۹: پادشاهان متاخرافغانستان : « ميرزا يعقوب علی خافی، « «
۲۰: درزوایای تاریخ معاصر افغانستان : اثر احمد علی کهزاد، « «

«٢٥٦»


۲۱: سالنامهٔ ۱۳۱۱ کابل : طبع کابل
۲۲: شماره های مجلهٔ آریانا .
۲۳: « کابل .
٢٤: تاریخ هند تالیف«اِ،ف،دولافور انگلیس ترجمهٔ محمد تقی شیرازی طبع ایران .
٢٥: جلد دوم مطلع الشمس طبع ایران .
٢٦: نقشهٔ شهر احمدشاهی قندهار که قبل از احداث شهر قندهار ترتیب و ترسیم شده است :
۲۷: فرمان اعلیحضرت احمدشاه در سنه ۱۱۸۰ قمری .
۲۸: فرمان اعلیحضرت تیمور شاه در سنه ۱۱۸۷ قمری .
۲۹: فرمان اعلیحضرت تیمور شاه در سنه ۱۱۸۹ قمری .
۳۰: فرمان اعلیحضرت تیمور شاه در سنه ۱۱۹۱ قمری .
۳۱: فرمان اعلیحضرت تیمور شاه در سنه ۱۲۰۲ قمری .
۳۲: فرمان اعلیحضرت شاه زمان در سنه ١٢١٤ قمری .
۳۳: فرمان اعلیحضرت شاه محمود در سنه ١٢١٦ قمری در ماه اول سلطنت اول او .
٣٤: فرمان اعلیحضرت شاه شجاع در سنه ١٢١٨ قمری در ماه اول سلطنت اولیهٔ او .
٣٥: مکرر فرمان اعلیحضرت شاه محمود در سال اول سلطنت ثانویهٔ او در سنه ١٢٢٣ قمری .
٣٦: يك قبالهٔ شرعی در سنه ۱۱۸۳ قمری .

«٢٥٧»


عزیز الدین «فوفلزائی»


تقریظ

عزت آندین و قدرانی آن خطاط ثانی
کتابی ساخت طبع انیجه تیمور شاه درانی

تارخ کردوی مجدوب در صنعت
بمعجز طی کر را بخشن با نوا خوانی

ترسیم اثردلی طبع را می افزاید نقش
مبارک باد در خصران پر از شوق وجدانی

چنان رو شنطت اثباتر که دپیش
برب گوشه تاریک کلک نور افشانی

تنویر تابی با سرا رد در معتقد های
کسانی را که در راه فن دارند پیا نی

ندارین تقویم رانت رفع و منابع عالم
جزاین سبب نقش یا معنی شایگانی

مجرد مقصرت بیهال زیر قیه بود
بقفعت شایگانی وجی خه ثانی

شخص کر د نز است او طه به
مباد اخلاف نان در منگنای

سفینه سود مندی به در ابحر قیاقنال
زیاده هرحرت در تیتی فیش بیانی

بید و او دورن اسناد تفصیل بوم
شیوخ واقعه است فصول جلوه خوانی

مبا نقشای مقول تاریخ دس اکبر
سواد خامش کیک جیبون کململمانی

خلیل نایم از ان اعظیم کتریک
در ین کال وجود معجزه ات بابایی

دشاعق نجیب او که استاد شعرا
مطلب دست او در وادی معنی فنانی

تحهید نام و قدر این جبر سالار
نخستین نکته زادادب پر در افشانی

درین مخزون شصت نود و سه سال ۱۳۰۳
سیف قامه شریف اور طفین
مضامین بدر و دایم مقصوریت خوانی

گواد اسا شرفت دارد ای معنی نویم
ر مقصد طشت رو ز کردون تبانی

درین کز جیب این نسخه از هر گوشه پیدا
رایح مشتاقان ما بر ارمعانی

در جواب فضولیتی و هراسی
سرورا با جرت عبده خیر اندیش

تقریظ فوق اثر طبع و خامه جناب فاضل محمد ابراهیم خان خلیل شاعر شهیر و خطاط باذوق وطن است که به مناسبت تالیف کتاب تیمور شاه درانی انشاد کرده اند و بر مؤلف آن منت گذاشته اند .


اغلاط طباعتی کتاب تیمور شاه درانی

چنین تصحیح شود

صفحه | سطر | غلط | صحت
---|---|---|---
۱ | ۴ | رحمات | زحمات
۲ | ۱۹ | وشیده | کوشیده
۸ | ۱۳ | رده | کرده
١٤ | ۱ | شهزاد | شهزاده
١٦ | ۱۰ | شماه | شماره
۱۹ | ۱۰ | شهزاة | شهزاده
۲۰ | ۲۳ | مظعم | معظم
۲۰ | ۲۳ | پسر این این | پسران این
٢٤ | ۹ | هنیید | هندو
٢٦ | ۷ | سرخننگ | سرخنگ
۳۱ | ٤ | میقدر | مقرر
۳۱ | ۷ | پاشاه | پادشاه
۳۱ | ١٦ | معاملا | معاملات
٣٤ | ۹ | آبشهر | بشهر آورده
٤١ | ۱۹ | بقل | بقتل
٤٢ | ٦ | زميه | زمینه
٤٣ | ۱۸ | الاکهر | والاگهر
٤٨ | ٦ | می پردازیم | می پردازیم
٥٤ | ۱۸ | ورد | ورود
٥٤ | ۲۲ | نز يك | نزديك
٥٧ | ۱۷ | برخوره | برخورده
٦٨ | ۳۱ | دسته هائی | دسته های


صفحه
٦٨
۷۱
٧٤
٧٤
۹۳
۱۰۰
۱۱۰
۱۱۸
١٥١
١٥٣
١٦٥
١٦٩
۱۷۰
۱۸۲
۱۸۲
۱۹۰
۱۹۲
۱۹۲
۱۹۳
..
٢٠٥
۲۲۹
٢٤٣
٢٥٥

سطر
٢٤
۳۱
۱۷
۱۸
۱۲
١٤
۱۰
۱۰
۱۸
۹
١٦
۱۷
۱۸
ه
۱۰
۹
٤
۹
۲۱
۸۲
۷
۸
٦
۱

غلط
نوشته است
تا عاقبت
عهده
پا با كبير
متلفه
فصل ۸۱
م
طون
قطات
دفتر خانه
عاليجا
عاليجا
خوانده شد
شا
جوم
آیا تو دیدی
كاروايتبا
ميداد
زمان
دند
سه
ود
فرمانی
سرد

صحت
نوشته اند
تا عاقبت
عهد
با بای کبیر
متعلقه
فصل ۱۸
هر
طوس
قطعات
دفتر خانه خاص
عاليجاه
عاليجاه
خواند نشد
شاه
هجوم
سرود آریائی ویدی
کاروائیها
میدارد
زمام
ددد
خه
ولد
فرمائی
سیرد


بگلشن رنگ گل پنهان شه تیمور نمی ماند
بود معنای رنگین ظاهر از طرح بیان ما


از چراغ رفتگان جز گفتگو آثار نیست شخص هستی در نگین بی نشانی نام داشت
(بیدل)

تیمورشاه درانی

نویسنده : عزیز الدین فوفلزائی

تعداد طبع ۷۰۰ جلد
تاریخ طبع ماه ثور ۱۳۳۳