(ك) قلعه دار [ یعنی قلعه بیگی ]
در عصر اعلیحضرت تیمور شاه عنوان قلعه بیگی امروزه را بنام قلعه دار
یاد میکردند و قلعه دارهمان شخصی که آمر و مختار ابواب شهر و قصر و سلطنتی
بو ده و تمام کشکچیان و حاجبان در تحت اثر و مطیع امر او بود:
یکی از قلعه داران آن عصر برخور دار خان افغان بود که در هنگام
جلوس شهزاده سلیمان این عهده را مؤقتاً بر ذمه داشته و شرح احوال او را
در ضمن واقعات مربوط به عبدالخالق خان عم درین کتاب مفصل نگاشته ایم
ولی در عهد سلطنت اعلیحضرت احمد شاه و تیمور شاه ازینکه یک شخص
به بیست سال و پانزده سال یک عهده را بسر میبرد اغلب عنوان رسمی اشخاص را
بجای اسماء ایشان یاد میکردند با اینکه این عنوان خیلی مشهور است
ولی اسم شخص باین لحاظ معلوم نمیشود:
(ل) نساق چی باشی
این شخص عیناً وظائف قوماندان امنیه و ژاندارمۀ امروزه را داشت
و در مواقع لازمه حسب الامر پاد شاه و اراکین سلطنتی اجراء و طائف
جزائی را مینموده و از لفظ باشی ثابت میشود که عددۀ بزرگی برای امنیت
شهر به تحت اثر نسق چی باشی بوده و نسق چی باشی تیمور شاه از حیث وظیفه
به قوماندان امنیه و سر مأمور پولیس این عصر تقریباً مطابقت دارد:
نساق چی باشی این عصر اسلام خان بادو زائی فوفلزائی بن محراب خان
بود که از عهد احمد شاه کبیر تا این وقت این وظیفه را دارا بوده که بعد از
فوتش این رتبه بطور ارثی به پسر کلانش اعظم خان داده شد . بود که نائب
کل محمد خان مر حوم پسر دومین اسلام خان مر حوم بود[۱]
عبارت مهر اسلام خان نساق چی باشی چنین بود:
[ لااله الاالله الملک الحق المبين - عبده اسلام ]
[۱] اسلام خان وقتی به نیابت و مستشاری شاهزاده محمود والی هرات نیز سرافراز شده بود.
ص ۶۳ تاریخ افغانستان اثر علیقلی میرزا .
« ۱۲۹ »


(۴) میر بزن- میر آتش- میر شب

در عصر اعلیحضرت تیمور شاه عنوان کوتوال و آمر محافظین شب بنام میر بزن و میر آتش و میر شبگیر نیز یاد میشد که حفاظت شهر و وظائف جزائی را مثل دو عنوان فوق اجراء مینمود ولی از اسماء آنها اثری موجود نیست و اغلب گمان میرود که همین شخص قلعه دار و نسقچی باشی عین همین وظائف را به تغییر عنوان اجراء مینمودند.

(ن) خزانه چی
(خزانه دار)

در عهد اعلیحضرت تیمور شاه خزانه در تحت اثر دیوان علی اداره میشد و تمامی خزائن دولت در آنجا ذخیره میگردید و این ذخیره سوای پول مالیات سالانه املاک رعیتی بود زیرا که یک قسمت بیشتر مالیات بطور عموم به معاش امراء و خوانین و افراد لشکر و مأمورین محسوب و مجری میشد تنها محصول سالانه بلاد مفتوحه هند و علاقه طوس و مشهد و سائر منافع دولتی در آنجا ذخیره و بصرف امور حکومت میرسید.

خزانه دار عمومی و باصطلاح آنوقت خزانه چی التفات خان بود که در عصر اعلیحضرت احمد شاه رتبۀ خواجه سرائی داشت و درین عصر تقریباً رئیس خزانه عصر حاضر ارتقا یافته و ادارۀ خزائن تیمور شاهی تماماً در تحت نظارت او بود که این شخص عنوان ذخائر چی نیز داشت.

(ص) سیورسات چی باشی

وظیفۀ این شخص واضح است: در موقع سفریه ها که برای اعاشۀ انسانی و حیوانی از مردم رعیتی معلو بین عرض راه که بعضاً به پول نقد و غالباً به مالیات او شان محسوب میشد مصارف خوراکۀ یومیه و محروقات و غیره توسط
«۱۳۰»


سیورسات چی باشی از رعیت اخذ میشد که شخص سیورسات چی باشی یا به پول نقد و یا عوض مالیه سالانه املاک رعیتی مقدار سیورسات را محسوب مینمود و این سیورسات چی باشی عده زیادی بنام سیورسات چی ها بزیر دست داشت تا تمام مصارف لشکر را در هر شب و روز به همین ترتیب از سلفه دیار عرض راه حاصل مینمود اما این قسمت هم پوشیده نیست که مردم بی وسیله و بی بضاعت ازین رویه در سال يك بار خیلی به تکلیف میبودند زیرا که صاحبان رسوخ عسکر در لشکر پادشاه بطور عهده برار شامل ساخته اومدعای خود را در موقع محاربه بطور غنیمت و چپاول بدست میآوردند و خانوار رعیتی ازین شربت ها چنان چشیده بودند که نواده های آنها تاحال فراموش نمی کنند ولی این کار را به ظلم و تعدی سلاطین گذشته نسبت نمی توانیم زیرا کاری بود مشکل و از عدم وسائل حمل و نقل چاره نداشتند و علاوتا اوضاع خانه جنگی و فتنه جوئی نیز به تکلیف ملت و حکومت می افزود که در مواقع محاربه تلفات جانی و مالی از دست مخالفت های قومی خود میدیدند.

توضیح: ازینکه معامله سیورسات محض در اوقات محاربه صورت میگرفت در همه اوقات وجود نداشت لہذا بنام سیورسات چی باشی و سیورسات چی عصر تیمورشاه احدی شناخته نشد ولی این عنوان با وظیفه آن محقق بود.

(ع) لشکر نویس ها

برای نام نویس و یا احصائیه افراد لشکر قومی و اخذ و ترخیص افراد لشکر منظم شاهی عده زیاد نویسنده ها بنام لشکر نویس ها موظف بودند ولی دفتر نظام آنوقت مستقل نبود و دفتر لشکر نویسی و لشکر نویسان جزء دیوان اعلی [وزارت مالیه] محسوب میشد چنانچه در تمامی اوراق عصر سدوزائی و محمدزائی صد سال قبل که بنده نظر اندازی کردم به طور عموم این جمله خطاب میشد [مستوفیان عظام و لشکر نویسان دیوان اعلی «۱۳۱»


بداند ! از ین عبارت مطلب ما بخوبی برمی آید که در دیوان اعلی چند
نفر مستوفی و عدهٔ زیادی بنام لشکر نویسان وجود داشته اند که حساب معاش
وداخل وخارج افراد لشکر در دیوان اعلی بتوسط آنها بوده ونه تنها لشکر
نویسان دیوان اعلی به حقوق افراد لشکر می پرداختند بلکه از اسناد خطی
معلوم میگردد که لشکر نویس ها علاوه بروظیفهٔ لشکر نویسی مؤظف امور
ادارهٔ مالیه نیز بوده اند که هم وظیفهٔ لشکر نویسی و هم وظیفهٔ امور مالیات
وجمع وخرج را داشته اند [۱]

[۱] یکی از همین لشکر نویس ها محمد ابراهیم نام داشته که دیوان ملاییر محمد کاکر را
بخط خود تبییض کرده ولی در مقدمهٔ دیوان موصوف لشکر نویس را در دو جا بنام شکر نویس
یاد کرده اند شاید سهوطبا عتی باشد والا شکر نویس معنی ندارد .

« ۱۳۲ »

تاریخ تیمورشاه ( ۷۰۰ جلد ) عبد اللطیف ح عزیز الدین جلاد حمید رن ج ب علی ه ۱۳۰۲ س ۳۳


تشکیل دوائر دربار اعلیحضرت تیمورشاه
دوائر در بار عصر اعلیحضرت تیمور شاه مثل دیگر تشکیلات دوائر آن عصر نیز منظم بوده که از حیث تشکیل شعبات و عناوین رسمیۀ آنوقته که ازینأخذصحیح به نظررسید به تشکیلات دوائر در بار امروزیه بی شباهت نبوده ومتصدیان مربوطه از اعلی تا ادنی به عناوین ذیل یاد میشدند.
ایشیک اقاسی [وزیر دربار] و بعده عرض بیگی، مهماندار باشی، پیش خدمت باشی، ناظر کارخانۀ طعام، چهرچی باشی، خزانه چی [خزانه دار] میر آخور باشی، شاطر باشی، پیش خانه چی، قورخانه چی، تعلیندباشی، خیام خانه چی، قاپوچی باشی، خواجه سرا باشی، وعلی هذا لقیاس اسماء و عنوان های دیگری هم بوده که بیشتر ازین از کتب تواریخ و اسناد خطی استفاده نتوانستم و از نوشتن تقریبی صرف نظر کرده و در تحت عناوین جداگانه به شرح وظائف متعلقه و معرفی اسم هر یک از دارندگان عهده های فوق می پردازم :
ایشیک اقاسی
ایشیک اقاسی تقریباً حیثیت وزیر دربار امروز را داشته و امور کلیۀ دربار را باستثناء دفتر انشاء که در تحت اثر منشی باشی اداره میشد، تمام شعبات و مامورین حضور پادشاه را وارسی کرده و همۀ دوائر دربار ومخارج آن در تحت نظام و ادارۀ شخص ایشیک اقاسی بوده و ایشیک اقاسی حضور اعلیحضرت تیمورشاه از سنۀ ١١٩٠ ــ الی ١٢٠٠ سردار محمد عـلم خان فوفلزائی بود(١) که پس از فوت پدرش سردار عبداللّه‌خان وکیل الدوله
[١] ايشيك اقاسی عهد تیمورشاه بعد ازین شخص دگر شناخته شد ولی در عهد شاه زمان نواب خان نام قوم الکوزائی بود که در سطر سوم صفحۀ ٥١ سراج التواریخ ازو اسم برده شده است :
«١٣٢»


سردار علم خان ایشیک اقاسی ثم وکیل الدوله

یکی از مینیاتورها و تصاویر قلمی که از طرف شیوا ز نام بلگرامی در عهد اعلیحضرت شاه زمان در لاهور ساخته شده و معلومات بیشتر درمورد این تصویری که چپاق سدوزائی [کلاه نمدی معمول آنوقت] بر سر دارد در صفحه ۳۲۸ کتاب تیمور شاه به اسم مصور و شاعر قطعه تاریخ آن ایضاح گردیده است.
[متعلق مضمون صفحه ۱۳۳ کتاب تیمور شاه]


[BLANK PAGE]


بطور ارثی رتبه وکیل الدوله حاصل نموده و الی اخیر سلطنت اعلیحضرت
شاه زمان این عهده بزرگ را بسر میبرد. که سجع مهر ایشیک آقاسی
موصوف چنین بود:
بعالم از عنایات الهی
علم شد خادم تیمور شاهی
۱۱۹۰
این سجع مهر را از مهر اعلیحضرت تیمور شاه تقلید و تحریف کرده بود
که عبارت مهر شاه موصوف چنین بود:
علم شد از عنایات الهی
بعالم دولت تیمور شاهی
وقتی که سردار علم خان به رتبه رفیعه وکیل الدوله ارتقا یافت سجع مهرش
چنین منقر شد:
بحق سوره یاسین و رحمان
علم شد در جهان از فضل سبحان ۱۲۰۰
در وقت اعلیحضرت شاه محمود سجع مهرش چنین منقر شده بود:
استان طالع بیداد و بخت مسعود است
که در جهان علم از دل غلام محمود است [۱]
تاریخ وفات سردار علم خان ایشک اقاسی ثم وکیل الدوله
دریغا ز بیداد دست اجل
که دائم کند خانه ها را خراب
درستی مجو ابد از جور او
بسی شیشه بشکسته همچون حباب
چو شمع سحر رفت از بزم وای
محمد علم خان عالی جناب
علم شد ز دیوان بیگی که بود
یکی مصرع لایق انتخاب
چو بحر سخا بود آن کان جود
گہر در محیط کرم شد حساب

[۱] این سجع مهر را نیز به قافیه و وزن سجع مهر اعلیحضرت شاه محمود موافق ثبت کرده
است که سجع مهر شاه موصوف چنین بود:
چو برگزیده سبحان و ظل معبود است
فراز مسند شاهی مقام محمود است
مهر اعلیحضرت شاه محمود در عهد سلطنت ثانویه اش چنین منقور شده بود:
پادشاه عدل گستر خسرو عالم پناه
مظهر لطف الهی ظل حق محمود شاه ۱۲۲۳
۱۸۱


بدوران شاهان گردون حشم
امیر امیران دولت خطاب
در آفاق دانش چو مهر سپهر
شهنشاه جمجاه گردون قباب
زعمرش چو بگذشت هشتاد و پنج
بعالم تنا بر در خفش عتاب
سپس دفن در خواجه بلغا رشد
کزان عارف حق شود فیض یاب
عزیزان بویل زی از فرقتش
بنگشتند در آتش غم کباب
چو افغان ما آرد سال وفات
سوال از دل زار پر اضطراب
گفتا که (مغرب) بواید شناخت
غروب علم را که بود آفتاب
١٢٤٢ قمری

سواد فرمان اعلیحضرت شاهزمان که در سنۀ ١٢١٤ به اسم علم خان فوفلزائی وكيل الدوله عصر خویش اسبق ايشيك آقاسی دربار تیمورشاه مرقوم داشته است

بسم الله خیر الاسماء

قرار داد ز الطاف خویشتن یزدان
نگین حکم جهان را بنام شاه زمان

١٢٠٧

حكم همايون شد : آنكه سلالۀ دودمان دولت و اقبال نقاوة خاندان ابهت واجلال فرزندار شد ارجمند سعادت دستور شاهزاده سلطان منصور بالطاف موفورۀ شاهانه سرافراز گشته بداند درینوقت عالیجاه رفیع جایگاه حشمت و شوکت دستگاه امير الامراء العظام اسوة الكبراء الفخام ركن ركين سلطنت القاهره مقرب الخاقان مخلص لائق العناية والاحسان علم خان درانی ایوب زائی فوفلزائی وکیل الدوله سرکار خاصه شریفه بعرض اشرف رسانید كه مدت چهل سال از قرار بالمناصفه آب چشمه بالاجوی و پائین جوی واقع موضع يوسف بنگی و يك قطعه چمن آبی جلگه باغبانان .................. ١٢٠١


بسم الله الرحمن الرحیم

انکه سلاله دودمان دولت و اقبال غنچه خندانی بهجت و اجلال فرزند ارجمند

ارجمند سعادت دستور شاهزاده سلطان محمود بالطاف موفور و عنایات سراتور گذشته بداند

که در اینوقت عالیجاه پسندیده جایگاه حشمت و شوکت دستگاه امیرالامرا العظام اسوه الکبرا

بالفخام رکن رکین سلطنت القاهره مقرب الخاقان لایق العنایه والاحسان علم خان درانی بجهت

وکیل الدوله سرکار خاصه شریفه بعرض اشرف رسانید که مدت چهل سال زیاده رعیایان قلعه چشمه

با نا حومی و بابات جو و باغ موضع یوسف خیل و قطعه مرغزار جلگه باغانان زایام خانان عهد شهیدان

حسب کان با رافقه به بانه در دست و تصرف والد و برادران او بوده که متصرف بودند تا اینوقت

مضطرب و قرا علی و قطره نیزه سکنه باغانان در خصوص ملک و چمن مذکور دعوا نموده بنسخ انور مقدسه

دروز قلعه شیخ انور اثار اعدم وقاب کرده خانکو بصورت حال بمهر اعلی شرع انور در دست دارند از ترحم

اشرف استدعای صدور رقم مبارک نمودند بنا بر آن امروز مقرر فرمودیم که باید انفرزند بمدعیان

برادر عارض قدغن نمایند که از قرار کو سابق ادعای آنها انفصال یافته است و بصورت حال را

در دست دارند چنان قرار معمول و منظور داشته دو ترانه ما حضه ننجایند و مختلصه چمن ملکی برادران عارض

غرض مرجوع ندهند من بعد حقوق کسان در پای حین او نشوند در اینباب قدغن دانند و از شرد دان تخلف

شداره شهر شعبان المعظم ۱۲۱۳

یکی از فرامین اعلیحضرت شاه زمان که در سنه ١٢١٤ قمری به عنوان سردار علم خان فوفلزائی وکیل الدوله عصر خودش و آن
شخصی که از سنه ۱۱۹۱ - الی ۱۲۰۰ قمری در عهد اعلیحضرت تیمور شاه رتبه ايشيك آقاسی داشته و شرح حال او را در تحت
عنوان ایشیک آقاسی همین کتاب متذکر شده ایم.


[١] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
« اشخاصی که در ظهر فرمان مهر کرده‌اند اسماً وعبارات مهر هر يك ايشان »
« قرار ذيل است : حافظ شیر محمد
بد و لت خواهی سلطان دوران  چو فضل ایزد و لطف محمدی یار است
امين الملك شد از دل و جان  وزير اعظم شاه زمان وفادار است
عبدالرحیم  غلام شاه زمان  مير سيد الاحمد  لااله الا الله الملك الحق المبين
مهر هو تك  ١٣٠٧  عبده محمد شريف
١٣٠٩  ١٣١٤
ملا عبدالغفار  عبده علی رضا الموسوی  عبده شكور
ناظر کار خانه طعام
مثل رئیس کارخانه طباخی امروز که در امور اطعمه مجالس پادشاهی وظيفه نظارت داشته و خصوصاً در ان اوقات خرج دستر خوان پادشاه در مرکز و در هنگام سفر از حیث زیادت نفر کاری بود نهایت مشکل و خصوصاً که حیات شاهان سدوزائی بیشتر در معاملات حربی هند و ایران و بخارا به صرف رسید و بیشتر از همه که مامورین در بار آنوقته علاوه بر وظائف ملکی جنبه عسکری نیز داشته اند چنانچه اکثر رجال ملکی در محاربات آنوقته با داشتن همین وظائف ملکی شان اشتراك داشته اند که حتی اسماء اوشان بوسیله خدمات مهم عسکری شان در ماخذ ثبت و قید است ازین لحاظ تغییر وظائف و عهده هر يك از اعضاء دربار آنوقته را از حیث وظیفه عسکری و ملکی خیلی دشوار و قابل اهمیت میدانیم :
[١] در متن فرمان کلمات زائده که نسبت آب رز مین نوشته بود از حیث طوالت مضمون و معاملات شخصی صرف نظر شد .
« ۱۳۰ »


ناظر کارخانه طباخی اعلیحضرت تیمورشاه هاشی خان بارکزائی بود که از عهد اعلیحضرت احمد شاه غازی تا این وقت این عهده را به ذمت خود داشت و در موقع نقل دارالسلطنه از قندهار به کابل در حصه فرغه پغمان اقامت گزید چنانچه قلعه مرحوم بنام قلعه ناظر هاشی خان تاهنوز یاد شده و نواسه های مرحوم تا این وقت همدر انجا سکونت دارند :

جهرچی باشی

شخصی بود که اطلاعات پادشاهی را یوماً بدوائر متعدده دربار و اعضاء و مامورین آنوقته رسانیده و در هنگام سفر ارشادات و اوامر پادشاه را جهراً به همگان اطلاع و ابلاغ میداشت و این شخص چند ین نفر را باسم جهرچی در تحت اثر داشت ولی فراموش نکنیم که دران اعصار که وسائل نشراتی مثل امروز مهیا نبود وعلاوتاً معاملات سفرهای پادشاهی در همه جهات بصورت پیهم و هر منزلی که در عرض راه از ساعت شام الی دامان صبح محل اقامت واقع میشد برای اطلاع حرکت عموم افراد لشکر و یا معطلی که بنا بر عدم لزوم در هنگام سفر رخ میداد موظف تبلیغ اطلاعات یومیه همانا شخص جهرچی باشی وزیر دستان او بود اما نظر به وسائل نقلیاتی و نشریاتی امروزه این عنوان باوظیفه آن کوچک بنظر میرسد اما ازینکه رجال آنوقته بروظائف حربی نیز اشتغال داشتند ضمناً عناوین ایشان از حیث سنگینی وظیفه لشکری و کشوری خیلی بزرگ بوده که متاسفاً از عهده های متعهده ایشان امروز از صفحات تاریخ بیشتر سراغ نمی توانیم .
جهرچی با شی تیمورشاه زانگی خان غازی قوم قلندرزائی فوفلزائی ولد محمد شریف خان ولد انزله خان ولد قلندر خان بود که در جنگ ملتان به عهد تیمور شاه بمقابل طائفه سك قوماندان هجده هزار سوار بود و از حیث شهامت و رشادت خود قهرمان معرکه تاریخی ملتان شناخته شده است و این زنگی

«۱۳۷»


فرمان اعلیحضرت تیمور شاه درانی مورخۀ ۲۰ ربیع الاول سنه ۱۱۸۷ قمری که بیکسال بعد از تاریخ جلوس شاه موصوف و بعنوان جناب
زنگی خان فوفلزائی جد اعلای قورچی باشی عصر تیمور شاه ممدوح شرف اصدار یافته و تا هنوز با نزد عطا محمد خان نواده اش موجود است.
[عکس صفحۀ ۱۴۸ کتاب تیمور شاه درانی]


خان برادر زاده سردار مراد خان بود که مراد خانی کابل بنام او مشهور است :
پوشیده نماند که محمد اکبر خان پسر زنگی خان مرحوم نیز در عهد اعلیحضرت
شاه زمان و شا . محمودعین وظیفه و عهد : چهر چی باشی داشت :
[ص ۳۹ سراج التواريخ ومتن فرمان مورخه شهر صفر ١٢٣٤ ]
نقل فرمان اعلیحضرت تیمور شاه درانی که در سنه ١١٨٧ قمری باسم جناب
زنگی خان قلندرزائی قوفلزائی جارچی باشی آنوقته مرقوم شده است [١]
علم شد از عنایات الهی
بعالم دولت تیمور شاهی
١١٨٦
« نعوذ بالله تعا لى : آنکه حاکم وعمال و و کيل و ضابط ماليات »
دار السلطنه كابل با لطاف بیکران خدیوا نه سر افراز گشته بدانند :»
« که درین وقت عالجاہ رفیع جایگا . اخلاص و عقیدت دستگاه »
«زنگی خان درانی چارچی باشی سر کار خاصة شريفه بعرض اشرف رسانید»
« كه يك قطعه زمین که بقدر دو جریب میشود در برون شهر کابل »
در پهلوی خانه مرادخان در جلو خانه سردار جلایر که فیل رود خانه بوده »
و حال تا کار افتاده و در پهلوی رودخانه و در کاودان است وخاك آنرا»
«مردم برده اند استدعانمود که رقم مبارك صادر شود که همان زمین را»
«باغ نماید وحقابه آن از هر جا که آب در آن زمین جاری شود بدهند»
«لهذا باید که هر گاه دو جریب مزبور بی صاحب باشد و خارج جمع است»
«باید که مانع نشوند که عالیجاه مشار اليه زمین مزبوررا باغ کند و»
«حقابه آن را خواه از باغ شریف خان و خواه از جای دیگر که آب بر سر زمین»
[١] این فرمان از دست عطاء محمد خان و دلشاد محمد خان نواده زنگی خان قلندرزائی
قوفلزائی به ملاحظه اینجانب پیوسته و نظر براهمیت اثبات اسم وعنوان زنگی خان
جارچی باشی مرحوم زینت فوگراف شده است :
«١٣٨»


مزبور سوار میشود بدهند که باغ مزبور دایراً با باد نمايد قدغن
و لازم دانسته در ذمه میباشند فی ۲۸ ربیع الاول سنه ۱۱۸۷
معرفی اشخاص مهر کننده با عبارات مهر هريك ايشان :
۱ : اقل خلق عبداللطيف الجامی مهر سنه ندارد .
۲ : عبده گل محمد سنه مهر ۱۱۷۵ .
۳ : من يتوكل على الله فهو حسبه عبده بهادر . سنه مهر خوانده نشد :
۴ : لا اله الا الله الملك الحق المبين عبده ياقوت :
۵ : خوانده نشد :
۶ حاجی رحیمداد سنه مهر ۱۱۷۱
عرض بیگی
عرض بیگی مثل مدیر عرائض امروز و در اجراء پاره وظائف بلندتر از ان
تقریباً سر یاور حضور امروزه بشمار میرفت که این عنوان ووظیفه آن جزء
شعبات دوائر دربار آندقته محسوب میشد و عرض بیگی حضور اعلیحضرت
تيمورشاه وقتی محمد اکبر خان نام بود که عبارت مهرش چنین دریافته شد
[ من يتوكل على الله فهو حسبه – عبده محمد اکبر ] سنه مهرش ۱۱۸۶
نام والد وقومیت او فهمیده نشد :
مهماندار باشی
تقریباً مدیر تشریفات وحتی معین دربار این وقت بشمار میرفت چنانچه
درعصر اعلیحضرت احمد شاه كبير قبل از سنه ۱۱۶۵ قمری همین عهده بنام
مهماندار باشی شناخته شد ولی افسوس که در قطار مامورین دربار حضور
تیمورشاه باسم مهماندار شخصی شناخته نشد و درعصر اعلیحضرت شاه زمان
در تشکل دوائر در بار لفظ مهماندار باشی به مشاهده پیوست که
مهماندار باشی عصر شاه زمان یوسف خان نام داشت [ سطر ۲۱ ص ۸۴ سراج ]
۱۳۹


چندال باشی

در اعصار پیشین که رواج پاپوش به صورت کفش و پیزار وغیره در طبقات
عالی عصر هم رواج داشت و در نشیمن گاهها میز و چوکی وجود نداشت
کفش های اعاظم دربار پادشاهی و سائر رجالی که به حضور پادشاه
سرو کاری داشت کفش و پیزار آنها در کفش کن گذاشته میشد .
آمر دربار آنوقته از حیث انتظام حضور پادشاهی شخصی را بنام
چندال باشی در تحت اثر داشته و چندال باشی را چندین نفر چندال به تحت
اثرش بود که یومیه موظف حفاظت پاپوش های مراودین حضور پادشاهی
عصر بوده و به آن وظیفه می پرداختند و با آنکه چندال باشی و چندال در تشکیل
دوائر دربار آنوقته حقیقت داشت مگر اشخاص عامل از حیث پستی وظیفه
شناخته شدند .

میر آخور باشی

شخصی که در رأس امور حیوانات نقلیه آنوقته ریاست میکرد. مثل مدیر
نقلیه امروزه جمع و خرچ مصارف خوراکه حیوانی را از قبیل جو و کاه
و معاش مستخدمین کمند های خاصه وغیره را پاسبانی کرده و در هنگام
سفر هکذا اسپهای خاصه سواری و بارگیر پادشاهی را حمایه و زعامت مینمود
طبعاً به زیادت افراد لشکر منظم تنخواه خوار و اسپان خاصه سواری و بارگیر
شاهی عده مهتر وغیره نیز در تحت اثر او به همان اندازه بود و شخص میر
آخور باشی تنها به اداره اسپان خاصه شاهی و بارگیر او می پرداخت سوای
اسپان سواری افراد لشکر و افسر های قومی که خود آنها مکلف امور
حیوانی بارگیر خود بوده و به شخص میر آخور باشی [ یعنی مدیر نقلیه ]
و شاطر باشی احتیاجی نداشتند : ناگفته نماند که در عصر سدوزائی برای

« ١٤٠ »

تاریخ تیمورشاه ( ۷۰۰ ) جلب ) عبد اللطيف ج عزیز الدین ر غلام حیدرن رجب علی ۵ ۲۰ - ۳۴


اداره امور نقلیاتی آنوقت از میرآخور بلند تر رتبه سراغ نشد مسلم است که آمر بزرگ امور نقلیات شخص میرآخور بوده است : میر آخور باشی عهد تیمور شاه عبد الکریم خان اسحق زائی و بعد ه مهر علیخان نام قوم قزلباش ومیر آخور وقت شاهزمان فتح خان بن سردار پاینده خان بارکزائی بود.
[ سطر 16 ص 49 سراج ]
پیش خانه چی
پیش خانه چی عیناً فراش باشی عصر حاضر :
موقعی که پادشاه خیال مسافرت به دور و نزدیک مملکت میداشت این شخص با جمعیتی و کشد بارگیری که از قبیل فراش و مهتر و اسپ وغیره سامان فرش و بساط اطعمه شاهی را در هنگام راه نقل دادن و در موقع اقامت به منزل گسترا نیدن را وظیفه دار بوده و همچنان در اوقات اقامت پادشاه به مرکز سلطنت عین وظیفه را اجراء مینمود :
اسم شخص پیش خانه چی دریافت نشد :
پیش خدمت باشی
آمر پیش خدمتان حضور پادشاه :
چنانی که در عصر حاضر هم باین اسم وعين وظيفه یاد میشوند :
در حضور پادشاه مكلف تنظیم بساط طعام و ترتيب اقسام ميوه و تنظيف سامان نان خوری و بساط ميوه و آب ودران عصر که میز و چوکی و کارد و پنجه وجود نداشت گستريدن دسترخوان و ترتیب اطعمه وهكذا شستن دست اعاظم حاضرین مجلس نان خوری پادشاهی وظیفه دار بوده و پیش خدمت باشی چند ین نفر پیش خدمت زیر دست داشته ولی این قدر گفته میتوانیم که در آن اعصار پدربار شاهان پیشین صرف طعام و دعوت های پادشاهی با اعاظم امراء وعلماء عصر وحتى سائر طبقات مردم که به حضور پادشاه در اوقات مراسم
«141»


مذهبی وعلی حاضر میشدند کاری بود نهایت مشکل و عهده پیش خدمت
باشی ازین نقطه نظر خیلی قابل اهمیت بود :
خواجه سرا باشی

شخصی که ادارة داخل حرمسرای شاهی را داشته ومثل يك نفر منتظم خصوصی
در رأس عموم کارهای شخصیة داخلیه حرمسراصلاحیت داشته و بروظائف محولة
خدمة [سرا پرده] حرمسرا رسیدگی مینمود وچندین کس را از عمله و فعله
اداره میکرد ، خواجه سراباشی عصر اعلیحضرت احمد شاه غازی التفات خان
و یاقوت خان نام داشته اند و خواجه سرا باشی عصر اعلیحضرت تیمورشاه همان
یاقوت خان بود که تا این وقت باین عهده سر افراز بود :
تبصره : ازینکه در عصر اعلیحضرت احمد شاه غازی یاقوت خان خواجه سرا
بحیث آمر تعمیر مقبرۀ حضرت سید اسحق ختلانی در کابل مامور شده و در تحت
نظارت او اکمال گردیده است معلوم میشود که شخص خواجه سرا همدران
وقت تقریباً عهده يك نفر رئیس را داشته ولی امروز چون تشکیل دوائر سلطنتی
بطور دیگری متشکل است عنوانهای آن عصر كوچك بنظر میرسد اما از روی
دقت وظائف ایشان واضح میشود که در عصر خود تا چه اندازه کارروائی کرده
و شهرتی تا هنوز از خود بیادگار گذاشته اند :
قاپوچی باشی

این اسم در عصر اعلیحضرت احمد شاه غازی در بعض کتب تواریخ بنام کشکچی
باشی هم یاد شده است این شخص مثل حاجب بزرگ مؤظف نگهبانی ابواب
سرا پرده [حرمسرا] وسائر بار گاها بوده و برای حفاظت در باریاد شاهی
و غیره مواضع و مساکن عدة بزرگی در زیر اثر داشته و ایفای خدمت مینمودند.
قاپوچی باشی عصر تیمورشاه خیرالله خان نام بود که عبارت مهرش به کلمة
[الله خیر] منقر شده و بنده عهده او را باین صفت کشف کرده ام .

«١٤٢»


زرگر باشی
زرگر باشی متصدی امور فنی و اداری ضرا بخانۀ دستی آن عصر بوده و این
وظیفه نهایت بزرگ و شخص زرگر باشی تقریباً حیثیت رئیس ضرا بخانۀ امروز
را داشت زیر اتمام مسکوکات طلا و نقره ود نانیر آنوقته که در بلاد مملکت
ضرب میشد و خصوصاً قسمت زیاد و ثمینۀ آن در خود دارالسلطنه در ضرا بخانۀ دستی
مرکزی آنوقته که زرگر خانه نامیده میشد چندین زرگر ضراب و مستخدمین
داشته که این وظیفۀ مهم را اجراء مینمود ولی چون شخص زرگر باشی و سائر
ارباب صنعت در ان عصر بلحاظیکه در معاملات حربی اشتراکی نداشتند مورخین
ازین قبیل اشخاص و صنائع مروجۀ عصر ابداً اسم نگرفته و امروز محل تاسف
واقع شده است و علاوه برینکه از اسماء رجال منصرف شده اند دوره های مدنیت
افغانی را نیز ضعیف نشان میدهند . و ازینکه به صنائع و مسکوکات زر و سیم
آن وقت آثاری بنظر میرسد بهترین صنعتگران ماهر درهمۀ فنون موجود بوده
که در زمرۀ آن فن زرگری وضرا بخانه شاهی یک شعبۀ مهم و در تحت اثر دیوان
اعلی اداره میشد :
عنوان زرگر باشی عصر تیمورشاه محقق ولی اسم زرگر باشی و یا کدام
نفر زرگر ماهر سراغ نشد .
به محشر میتوان جست آنچه در گل مانده است]
خیام خانه
در مواقع سفر چون وسائل امروزی وجود نداشت لہذا برای رفع
گرما وسرما از خیمه زیاد کار میگرفتند ولی نظر به کثرت تعداد لشکر
تحویلخانه بنام خیام خانه و شخصی برای این وظیفه عهده دار بوده که در همه
اوقات از امور تحویلداری و رفع نقائص خیمه های سفری وارسی میکرد.
« ١٤٣ »


و کمند پارگیری را با مستخدمین آن در تحت اثر داشته و در هر موقع
حراست آنرا مینمود.

در عهد اعلیحضرت تیمور شاه حتی بنام سقا باشی و نعلبند باشی و غیره و غیره
به تحقیق بوده زیرا که در عصر اعلیحضرت شاه زمان و شاه محمود و شاه شجاع
در تاریخ روشن تر است ولی درین عصر نظر به قدامت وقت از نظر ناپدید است
چرا که بنده در عهد شاه شجاع سقا باشی در بارش را بنام بابا اکرم در یافتم
ولی تاریخ عصر تیمور شاه قدری نسبت اعصار ما بعد او تاریک و از معرفی همچه
اشخاص فاقد است.

دیوان خاص
یعنی دار التحریر شاهی

سر منشی عهد اعلیحضرت تیمور شاه را بنام منشی باشی و دار التحریر
شاهی را بنام دیوان خاص یاد میکردند.

منشی باشی عصر اعلیحضرت تیمور شاه از لحاظ وظیفه حیثیت سر منشی
عصر حاضر را داشت که چندی از منشی‌های زبده و نویسنده‌های عمده عصر
در تحت اثر و اداره او بوده و تمام فرامین که آنوقت رقم و جمع آن ارقام
نامیده میشد با ذکر اوراق معتبره حضور و معاملات شخصی پادشاه با و
مربوط بود و حقیقتاً که وظائف تحریریه آن عصر محدود به منشی باشی
و امور حسابی محصور به دیوان اعلی بود که جز این دو اداره دفتر و دیوان
دیگری وجود نداشت و بعضاً اگر بوده هم در تحت اثر دیوان اعلی و منوط
به همین شعبه بوده است.

ازینکه مضامین فرمان‌های آن عصر را انسان مطالعه مینماید میداند
که اقتدار و لیاقت یکنفر منشی و نویسنده آن عصر تا کدام اندازه بوده
که زیبائی خط و حسن املا و انشاء و مترادف نمودن کلمات و جملات مسجع


کاری بود نهایت مشکل که مراتب نویسندگی آنوقته و آثار مابقی منشیهای
اعصار گذشته در خور هزار آفرین و قابل بسیار تقدیر است .
منشی باشی:
منشی باشی حضور اعلیحضرت تیمور شاه همان میر زا هادی خان منشی
معروف بود که از عهد اعلیحضرت احمد شاه غازی تا این وقت این عهده را
اشغال نموده و بعد از وفاتش میرزا میر ابراهیم خان ملقب به مشرف خان
به این عهده نائل گردید :
منشی ها :
١ : مشرف خان .
٢ : میرزا میر احمد خان .
٣ : میرزا شریف خان قوم قزلباش .
٤ : عبدالرحیم خان ابن علی رضاه خان مستوفی قوم قزلباش .
٥ : محمد هاشم خان که بنام میر زا هاشم شهرت داشته و باین صفت
شناخته شد [ ١ ]
٦ : محمد قاسم خان .
در ماخذ تاریخ آن عصر تنها اسم همین چند نفر قید است ولی از زیر
دستان اینها [٢] وعده دیگر منشی ها اسمی ظاهر نشد .
[ ١ ] پسر محمد هاشم خان منشی عنبرین اسم داشت که منشی عهد شاه شجاع بوده
و عبارت مهرش به [ عنبرین ابن هاشم ] منقر شد . و از اسناد خطی دریافته شد .
[ ٢ ] در سابق معمول بود که زیر دست منشی باشی چند نفر منشی زیده و با کفایت
میبود و هر منشی سه و یا چهار نفر زیر دست میداشت که هريك بحیث سر کاتب و کاتب دفاتر
امروزه در تحت اثر منشی ایفاء وظیفه مینمودند .

«١٤٠»


مصاحبان و ندیمان اعلیحضرت
تیمور شاه
۱ : - سردار رحیمداد خان محمد زائی بار کزائی ازسنه ۱۱۸۶ قمری
الی ۱۱۹۰ قمری :
سردار رحیمداد خان بن حاجی جمال خان بارکزائی از ندیمان دربار
تیمورشاه که اخیراً ازرتبهٔ سرداری قوم ومصاحبت حضور اعلیحضرت تیمورشاه
معزول گشت وشرح احوال این شخص در همین کتاب مفصل ذکر شده است :
۲ : - سردار پاینده خان محمدزائی بار کزائی برادر سردار رحیمداد خان
بن حاجی جمال خان که ازسنهٔ ۱۱۸۶ قمری به عنوان سردار سرفراز خان
ملقب شده و درزمرهٔ مصاحبین خاص تیمور شاه عز اقتدار حاصل نموده و بعداز
خلع برادرش سردار رحیمداد خان به ریاست طائفهٔ بار کزائی نیز شرف افتخار
حاصل نمود که با لقب سرافراز خانی عنوان قولرا قاسی نیز داشت :
۳ : ـ فتح الله خان سدوزائی بن هارون خان بن یعقوب خان بن یوسف خان
بن کامران خان [و کامران خان شخصی که خاندان کامران خیل سدوزائی باسم
او منسوب شده است] قبل از ان فتح الله خان مذکور در ملتان اقامت داشته و در
اوان سلطنت اعلیحضرت احمد شاه کبیر وارد قندهار شده لقب وفادار خانی
حاصل نمود و در عهد تیمورشاه به کابل آمده و باعزاز ندیمی خاص تیمورشاه
شرف بار حاصل نمود و این فتح الله خان پدر رحمت الله خان وزیر شاه زمان بود که
اخیراً پسرش بطور ارثی به لقب وفادار خان ملقب شده و محرك قتل پاینده خان
بار کزائی نیز همین شخص بود که در عصر شاه محمود به قتل رسید یعنی
فتح الله خان سدوزائی کامران خیلی پدر این شخص و مصاحب خاص تیمور شاه
و عبارت مهرش چنین بود [لااله الا الله الملك الحق المبین عبده فتح الله ] و در قسمت
«١٤٦»


جنوب شرق شهر قندهار اسم او در نقشه تاریخی به ملاحظه پیوست [۱]
٤ : میرهزارخان الکوزائی : سردار قوم الکوزائی ندیم ومصاحب تیمورشاه
که درشهر بلخ وفات نمود .
نائب الحکومه ها و حکام عصر
تیمورشاه
١ : ـ شهزاده همایون ولد ارشدتیمورشاه نائب الحکومة قندهار .
٢ : ـ شهزاده محمود [ثم شاه محمود] نائب الحکومة هرات .
٣ : ـ آزادخان ولد حاجی کریعداد خان فوفلزائی [ عرض بیگی عهد
اعلیحضرت احمدشاه ]صوبه داروقایم مقام نائب الحکومة کشمیر و آن شخصی
که در کشمیر اعلان خودسری داده واخیراً به قتل رسید .
٤ : ـ زمانخان ایوب زائی فوفلزائی برادر سردار جهانخان بن حلیم خان
دومین نائب الحکومة کشمیر در عصر اعلیحضرت تیمور شاه [۲] .
٥ : ـ آمو خان ولد اشرف خان قوم سلیمان خیل حاکم قلات و توخ
و هزاره جات .
[١] رحمت الله خان وزیرشاه زمان پدر نائب محمد عثمانخان وزیر شاه شجاع و سجع مهر
رحمت الله خان کامران خیل چنین بود :
چوفضل ایزد واطف محمدی یار است
وزیر اعظم شاه زمان وفادار است
[۲] زمان خان پدر میرهوتک خان شاعر معروف عصر تیمورشاه بود و زمان خان در سنه
۱۲۰۰ قمری فوت شده در جوار قبر برادر خود سردار جهان خان در قندهار
مدفون است .
(١٤٧)


خوانین بزرگ وقائدین ملی
عصر تیمورشاه

۱ : نصیرخان بلوچ یکی از رؤسای مشهور افغان و يك قائد بزرگ ملی
و معاصر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه و تیمور شاه زعیم بزرگ
و مقتدر قوم بلوچ
۲ : نورالله خان هوتك : ولد حاجی زنگوخان سردارقوم خودش ومخاطب
به اخلاص قلی خان و جهة صرف معیشت خود او و قوم او عائدات دیره
اسمعیل خان وبتون وارگون ازطرف اعلیحضرت تیمورشاه به او اعطا شده بود.
۳ : سعادت خان : قوم هوتك ملقب به سرفراز خان درین عصر رتبهٔ
اعزازی و خانی داشته و در عصر اعلیحضرت احمد شاه بایا حاکم آکوره
مقرر بود .
٤ : عبدالخالق خان قوم سدوزائی : قائد بزرگ ملی و این همان شخصی
که در سال اول جلوس تیمورشاهی به هوای سلطنت اقوام قندهار را علیه
تیمور شاه به اغوا برانگیخته وپس از ظهور يك واقعهٔ بزرگ اخیراً به امر
تیمورشاه ازحلیهٔ بصر عاری شد که شرح احوال این شخص در همین کتاب
مفصل مسطور است :
ه : میرمحمدعلی خان موسوی : ملقب به کفایت خان قائد ملى ويك تن
از زعماء دربار آنوقته که سجع مهرش چنین بود : [کفایت است مرا لطف
پادشاه جهان]
٦ : امانخان ایوب زائی پوپلزائی : برادر دوم سردار جهان خان قائد
بزرگ ملی :
۷ : پیردوست خان : قائد ملی و همان کسی که در آغاز سلطنت تیمورشاه
به معیت برخوردارخان بطرف بلخ اعزام شد. و بعد از شرارت قباد خان
«١٤٨»


به جهت خاموش ساختن آتش فتنه عبدالخالق خان سدوزائی با لشکر از بلخ خواسته شده بودند یعنی این مسافرت او از کابل سوای مسافرت ثانویه لشکر تیمورشاهی بود که در معامله شاه مرادبی بدانصوب اعزام شده بودند:
۸: یاقوت خان: اسبق خواجه سرا در عصر اعلیحضرت احمد شاه و این يك تن از اشخاص بسیار باسابقه و معتمد دربار احمد شاه وتیمور شاه و این وقت يك تن از زعماء دربار او قائد ملی، ناگفته نماند که مهر یا قوت خواجه سرا در فرامین اعلیحضرت احمد شاه در زمره وزراء نیز مشاهده شده است و مسلم که در اواخر سلطنت شهنشاه مبرور اعلیحضرت احمد شاه حیثیت ايشيك اقاسی داشته است:
۹: سردارمددخان: قوم اسحق زائی صاحب پانزده هزاز لشکر قومی و این شخص چندی به عهده حکومت شیکار پور نیز بر قرار بود اگر چه بمرتبه سپه سالار او را نیز معرفی کرده اند مگر حقیقت ندارد.
۱۰: بهادر خان بن فیض طلب خان محمد زائی قائد ملی.
۱۱: شاه ولیخان ولدفتح الله خان قوم کمال زائی قائد ملی، این شاه ولیخان سوای وزیرشاه ولیخان بامیزائی فوفلزائی اشرف الوزرا است که در معامله تخت نشینی تیمورشاه به شهادت رسیده است.
١٤: اختر محمد خان نور زائی زعیم ملی.
۱۵: امیراسلان خان جوان شیر قوم قزلباش ساکن چنداول کابل زعیم ملی.
١٦: جعفر خان قوم قزلباش ساکن چند اول زعیم ملی.
۱۷: یارمحمد خان سدوزائی زعیم ملی.
۱۸: عبدالله خان نورزائی زعیم ملی.
۱۹: کدوخان بارکزائی زعیم ملی.
۲۰: سید خدا داد پوشنجی زعیم ملی.
٢١: ملا خدا داد زعیم روحانی.

«١٤٩»


۲۲ : عبدالستار شاه فقیر زعیم روحانی .
۲۳ : توکل خان سردار قلماق از دسته غلامان زعیم ملی .
٢٤ : کشن خان سردار قلماق از دسته غلامان زعیم ملی .
٢٥ : میان عبدالحمید درویش زعیم روحانی
٢٦ : پلنگ توش خان زعیم ملی .
۲۷ : عطا محمد خان علی زائی زعیم ملی .
۲۸ : محمد خان محمد زائی زعیم ملی .
۲۹ : بوستان خان زعیم ملی .
۳۰ : نور الله خان ختك زعيم ملی .
۳۱ : صافی سلطان هزاره جاقوری زعیم وحاکم هزاره جاقوری .
طبیب عصر تیمورشاه
طبيب مشهور عصر اعلیحضرت تیمورشاه ومعالج او میرزا لعل محمد خان متخلص به [عاجز] مرحوم ولد میرزا پیر محمد خان بود که در عصر خود به فن طبابت یونانی شهرت به سز۱ داشته ودران عصر اغلبأ در کابل و بعضاً در مواقع سفر با اعلیحضرت تیمور شاه شرف همر کا بی داشته است ونظر به اهلیت خود در فن طبابت از حضور اعلیحضرت تیمور شاه به کلمه عبد الشافي که عنوان حکیم باشی های آن اعصار بودنیز ملقب شده بود و این شخص علاوه بر فن طبابت نویسنده لایقی نیز بوده ودر فن شاعری هم لیا قت کاملی داشته است که در مقاطع اشعار تخلص خود را عاجز گرفته و در زبان فارسی دیوان مکملی از خود بیادگار گذاشته است و این طبيب وشاعر گرا می باجناب میرهو تک حیان ایوب زائی پو فلز ائی معاصر و محب و همنوای یکدگر بوده اند چنانچه در اکثر اشعار مشاعره داشته وغزلهای


یکد گر را تخمیس کرده اند و پسر این میرزا لعل محمد خان طبیب مرحوم
میرزا عبدالواسع خان طبیب متخلص به واسع بود که او نیز [۱] طبیب
ماهر و شاعر با ذوق و همچون پدر محترمش در فن طبابت و شاعری مهارت خوبی
داشته و یک دیوان مکمل در اشعار زبان فارسی تکمیل و تدوین کرد ه است
[۲] و این طبیب بصورت موروثی پس از فوت پدرش میرزا لعل محمد خان
بحیث طبیب دربار شناخته شده و الی ختم دورۀ سلاطین سدوزائی تا عهد
سلطنت امیر کبیر دوست محمد خان امرار حیات داشته و در کابل این وظیفه
را بسر برده و در حفظ صحت عامه خدمت کرده است .

فن طبابت در خاندان دو طبیب مرحوم از عرصۀ دو صد سال باینطرف
در کابل شهرت داشته چنانچه میرزا محمد ابراهیم خان طبیب
و میرزا عبدالنبی خان طبیبان معروف و مرحوم از سلالۀ دودمان لعل محمد خان
عاجز بوده و تا چند سال قبل در کابل حیات بسر برده و باین صفت موصوفند .

[۱] اگرچه به ملاحظۀ دیوان اشعار میرزا لعل محمد خان عاجز مرحوم موفق نشده ام
ولی بعض نمونۀ اشعار او را که در دیوان میرهوتک خان و منتخبات محمد عمر خان قوقازائی
بهم ملاحظه کردم در قسمت سوانح شعرای آن عصر در همین کتاب مندرج ساخته ام :
[۲] نسخۀ قلمی دیوان اشعار واسع مرحوم را که از دست میرزا محمد شفیع خان طبیب
نوادۀ مرحوم به ملاحظه ام پیوست اشعار موصوف خیلی رنگین و سراپا عشقی ولی اینکه
از قطعات و رباعیات تاریخیه فاقد بود بارزوی بنده و مرام این کتاب خوبتر تمام نشد :

«۱۵۱»


باب پنجم

اسماء دفاتر و عوائد و مصارف

و

عنوان های عسکری و ملکی تیمور شاه


فصل (۱)
دفاتر دیوان اعلی
۱ : دفتر خاصه : دفتر جمع و خرج خاص پاد شاهی .
۲ : دفتر خالصه : دفتر محاسبات املاک شاهی و امراء و رؤسای
بزرگی که از مالیات وسائر تکالیف پادشاهی معاف ومرفوع القلم بوده
و این دفتر بعضاً به معاش و بعضاً به احکام دست داشته امراء قبائل مالیات
اوشان را محسوب وبقناعت دفاتر مالیاتی پرداخته ومحصول املاك حكومتی را
از مستاجران حاصل نموده و بصرف مایحتاج حكومت میرسانید .
۳ : دفتر مواجب : یعنی دفتر معاشات .
٤ : دفتر ثبت : دفتر ثبت جميع اسناد واحكام معتبره چنانچه امروز
بصورت مجلد و دو پارچه و سه پارچه در دفاتر رواج دار دآنوقت بطور ورق
جداگانه و هر حکم نامه که بدست اشخاص سپرده میشد برای اعتبار دفتر
حكومت يك ورق دیگر نقل او بنام ثبت نوشته و در دفتر ثبت انگاشته میشد
اما بر اساس همین موضوع کتاب رواج گرفت زیرا که اکثر اوراق ثبت مفقود
شده و حکمنا مه های دست داشته اشخاص از اعتبار ساقط میشد واز طرف دیگر
احکام جعلی اشخاص بدون نقل و ثبت فهمیده نمیشد چنانچه يك ورق فرمان
اعليحضرت شاه شجاع را حاکم آنوقتۀ جلال آباد حصص نوشته آنرا مکیده
وثانياً بقلم خود نوشته بود اعلیحضرت شاه شجاع متعجب شده و باين حيله
خود اظهار بی خبری کرد تا وقتی که منشی باشی در پارش پی برده وشخص
عامل به جزای عمل خود پرسید .
ه : دفتر حساب : یعنی كنترول ومحاسبه .
٦ : دفتر اسناد : یعنی اوراق در امروز .
( ١٠٢ )


يك پارچه خط راهداری که ٨٤ سال قبل و در عصر اعلیحضرت
امیر شیر علی خان مرحوم در قندهار نوشته شده و در ظهر
این ورق مهر [ مستوفی الممالک ] ممهور است که خط
راهداری به همان اساس عصر سد و زائی تا آن وقت ها
در افغانستان معمول بوده و بعدا به لفظ پاسپورت تبدیل
یافته است. [متعلق مضمون صفحه ١٥٣ کتاب تیمورشاه درانی]


[BLANK PAGE]


۷ : دفتر ثاثات : یعنی سه كوت و یاسه سکه : دفتری بود که عائدات
اراضی حکومتی را نظر برواج محل آن بازار عین سه کوت مینمود یعنی دوحصه را
برای حكومت و يك حصه را برای زارع میگذاشت و این اصطلاح بنام ثالثات
و دفتر آن دفتر ثالثات شهر ت داشت .
۸ : دفتر راهداری : یعنی ویزه و پاسپورت درامروز .
۹ : دفتر انشاء : ديوان خاص : دار التحرير شاهی امروز که احکام
بزرگ یعنی فرامین پادشاه دران متعلق بوده وحسب الامر پاد شاه به عنوان
وزراء و امراء وحكام وخوانین نوشته میشد و این اداره سوای دیوان اعلی بود
زیرا که در نقشه شهر قندهار سوای دیوان اعلی دفتر دیگری بنام [دفتر خانه]
معین بود و این مطلب را واضح میکند که همین اداره انشاء یعنی دیوان
خاص بوده ولی ارتباط او بدیوان اعلی طرف اشتباه است .
توضیح : دفاتر كوچك دیگر مثل دفتر خزانه و زر گرخانه وقور خانه
وخيام خانه وغيره وغيره در تحت اثر همین چند دفتر فوق اداره شده و به
دیوان اعلی [ که خود کلمۀ اعلی حاکمیت مطلق خود را از روی لفظ بر تمام
دواوين حكومت عصر ثابت ميكند آنجا ] ارتباط خاص داشته و به قناعت
زمامدار بزرگ آن می پرداخت :
فصل (۲)
خط راهداری
(یعنی پاسپورت)
در عصر اعلیحضر ت تیمور شاه [وبعدازان الى زمان اعليحضرت ضیاء
الملة والدين پاسپورت بنام خط را هداری یاد میشد وحتى از شهری به
شهری بدون خط راهداری احدی حق مسافرت نداشت .لهذا هرشخص مسافر
از دیوان اعلی پارچه بنام خط راهداری حاصل مینمود که اسم شخص مسافر
۱۰۳


با اسماء خدمه و بر چهره هريك نفر ونوع مرکب بار گیراو و تعداد عائله
اش واضح نوشته میشد و حتى اسم مسکن فعلى اش يا اسم جای دیگری که
در انجا خیال مسافرت داشت هر دوجا تعیین شده و بعد از حاصل نمودن این
امر به سفر خویش ادامه میداد .

نوت : برای اینکه موضوع فوق در تاریخ وطن روشن تر ملاحظه
شود و هکذا از انضباط حكومات گذشته افغا نستان
که از دوره های مدنیت این قوم نمایندگی میکند يك پارچه حكماً مه
خط راهداری راعيناً در صفحه مقابل زينگو گراپ مینما ئیم تا همگان از
پارچه خط راهداری که زبان تکلم اشخاص را نیز نوشته است آگاه شده
وطرز مسافرت دوره های گذشته را به وضاحت بدانند .

فصل (۳)

عوائد دولت تیمورشاه

عوائد حکومتی عهد اعلیحضرت تیمور شاه علاوه بران منافع فتو حات
که از بلاد متسلطه به مفهوم لعل بهاو پیشکش بدست می آوردند نظر به مزید
موفقیت او شان که در خز ینۀ دو لت عائد میشد ورؤ سای قوم خصوصاً
درانیان قندهار بهره وافی حاصل نموده و به صرف همت اقوام خود متلذذ
میگردیدند سوای تمام منافع مملکتی آنو قته بوده و پول فوق العاده در
قطار عوائد رسمیه و ملیه بشمار می آمد . و دگر منافع را باقسام ذیل عائد
خزینه شاهی مینمودند :

قسم اول : عائدات حکومت آنوقته همانا مالیات سالانۀ افغا نستان و
خاك های مفتوحه در هند ومشهد امروزه بود که از بلاد هند باصطلاح تو من
دار واز افغانستان بنام مستاجر از ولایات متعلقه مالیات یکساله شان را حاصل
و تحو یل خزینه شاهی مینمو دند و تو من داران و مستاجران نیز حق مقننه خود
را در فی هزار حاصل داشته و به قناعت دیوان مالیه می پرداختند .
«۱۵۴»
تاريخ مطبعه شاه ( ۷۰۰ ) جلداپ عبد الطيف عـز ز الدین و غلام حیدر و سحط ۱۳۰۵ ٣٢


قسم دوم : محصول املاک حکومتی بود که توسط شخص امین الملک و بارئیس محکمة مالیات از تمام بلاد متصرفه و قصبات متعلقه از نزد زارعین چهاریک، و سه یکه باز یافت و به ذخائر ار تزاقی حکومت می افزودند .
قسم سوم : محصول عائدات باجگیری بود که از نزد مردمان کوچی تجارت پیشه، وظیفه بازرگان بلاد کشور حاصل میکردند. چنانچه عین همین وضعیت با جگیری و باخرج گیری باصطلاح امروز گمرک نامیده میشود که از حیث اسم تغییر یافته ولی مطابقت کلی داردو محصول زراعتی ومواشی را بر حسب احکام شرع شریف بطور عشر حاصل و عائد خزانۀ دولتی میکردند:
ولی ازینکه مستملکات حکومت تیمور شاهی به عین تحدیدات عصر اعلحضرت احمدشاه غازی محدود بود خراج بلاد هند وافغانستان ومشهد وغیره از بهترین مدارک عائداتی بود که به نفع حکومت افغانی تمام شده و به صرف کلیۀ امور لشکری و کشوری ومعاش هر فرد امراء قوم منقسم میگردید.
قسم چهارم : عائدات نقدی از اقوام دور دست کابل وقندهار که در معاملات مملکتی از قبیل عسکر وسائر معاونت های شخصی با مور محاربات آنوقته سهیم نمی بودند سالانه به تادیۀ پول نقد مکلف بودند و این محصول شخصی جزءعائدات سالانه وحکومت محسوب میشد :
توضیح: حکومت تیمورشاهی در پهلوی استقلال سیاسی خوداستقلال اقتصادی نیز داشت . زیرا که احتیاج حکومت آنوقت از بلاد هند و مشهد و داخل افغانستان امروزه بدون قید و شرط تحصیل وحوائج عمومی تکمیل میگردید و ازینکه به پیداوار ممالک متصرفۀ خویش بی نیاز بودند و به ممالک اجنبی احتیاجی نداشتند عائدات سالانه شان نسبت مصارف آنوقته بیشتر بوده و بلکه به زیادت ذخائر و پیمانه خزائن خود می افزودند :
«155»
تاریخ تیمورشاه (700) جلد ب عبد اللطیف و ـ محمد اعظم خان ـ ح عزیز الدین خان ـ ن رحیمداد خان 10 ـ 12ـ 1303


فصل (٤)
مصارف دولت تیمور شاه
قسم اول : عمده مصارف عصر اعلیحضرت تیمور شاه عبارت از معاش
افراد عسکر حکومتی بود که از دفتر مواجب [معاشات] حکومتی سالانه
امر نامه خاصی حاصل نموده و حامل هر ورق حکمنامه معاش شش ماهه و یکساله
خود ها را از نزد زمینداران اطراف شهر حا صل نموده و بحق خود
می پرداختند .
قسم دوم : معاش اعزازی واسپی امراء ورؤسای قوم بود که فی نفر
سال بیست هزار ده هزار ، شش هزار و یا کمتر از آن علاوه برذ کر مصارف
خود از خز ینه دولتی بنام خرج دستر خوان نیز اخذ مینمودند .
قسم سوم : مصارف سفرو خورا کۀ حیوانات باری کمند خاسۀ شاهی
وافراد لشکر دائمی بود وازینکه فتوحات ومسافرتها ی اعلیحضرت تیمورشاه
را در تاریخ وطن مکر ر ملا حظه کردیم فهمیده شد که بزرگترین قلم
از اقلام مصارف آن عصر سامان راحلۀ سفر در هرظرف سال بوده وا گرچه
مصارف طول را ه غالباً به تکلیف اهالی قرب وجوار راه تمام شده و به مالیات
سالانۀ او شان محسوب میگردید بازهم به بودجه دولت خسارۀ بزرگی وارد
کر ده و به تکلیف دولت نیز تمام میشد :
قسم چهارم : یکی ازمصارف عمدۀ آن عصر خرج دسترخوان دربارپادشاهی
ومجالس امراء بزر گ دیوانی بود زیرا که سر ف طعا م در آن او قات هنر
بزر گی پنداشته میشدواقوام قبائلی وافراد لشکر بدون معاش نقدی از طباخ خانۀ
حکومتی درهرشباروز استحقاق طعام پخته داشتند . چنانچه در اعیادوسائر
ایام مذهبی شخص پا د شاه ورؤ سای قوم به صرف طعام قو م مکلف بودند
(١٥٦)


زیرا که [ خان بی دستر خوان ] ومردبی نان را قابل پرستش ندانسته وبلکه
اوضاع او را خیلی قبیح می پنداشتند لهذا تمامی امراء ورؤسا برای حفظ
وقار و سیاست خود از صرف نان هیچ دریغ نکرده و هم چنان حکومت عصر
در راه بجا آوردن آبروی امراء و خوانین به پرداختن این حق ارثی و طبیعی
شان که وابسته به آن بود عنایت خاصی داشته است :
قسم پنجم : مصارف سالانه حفظ شوارع عمومیه اطراف کردو نواح
مملکت بود که هر قسمت فواصل طول راه به یکی از خوانین قوم قرب
وجوار راه سپرده میشد و خوانین با افراد قومی خود جهت تهانه دار و عمله
معابر و یا پلیس امروز در بدل پول هنگفتی بحفظ شوارع قریبه متعهد بوده
و سالانه از خزینه حکومتی مقابل این تعهد حق معینه را اخذ و به مستحقین
قومی خود می پرداختند.
قسم ششم : مصارف شخصی پاد شاه بود که عندالاقتضاء از خزینه شاهی
[ دولت خانه ] حاصل و به صرف ضروریات خود میر سانید :
قسم هفتم : مصارف تعمیرات دولتی :
قسم هشتم : صرف آلات و ادوات حربی از قبیل باروت و سرب مخصوص گلوله
توپ وزنبورك كه نوعی از توپهای كوچك و اقسام مواد انفلاقیه و نقب وغیره
بود که از طرف حکومت در هر محار به نهایت به صرف میرسید :
قسم نهم : مخارج خوانین عهده دار لشکر موقتی که در مواقع محاربات
حاضر خدمت شده و مصارف لشکر خود را از قبیل نقد و جنس حاصل داشته
و به صرف خود میرسانیدند.

«۱۰۷»


فصل [٥]
اخذ مالیات و خراج سالانه عصر
اعلیحضرت تیمور شاه از بلاد هند
در عصر اعلیحضرت تیمور شاه مثل عصر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه بابای کبیر از تمام بلاد مفتوحه هند بوسيله یکنفر مستاجر معتمد مبالغ مقرره تحویل خزانه حکومت میشد وازد کا کین اهل هنود بنام جزیه گرفته میشد و سوای آن اقوامی که در مواقع محاربات وغزوات عسکر قومی میدادند وماليهٔ آنها بیاداش لشکر قومی معاف میبود چنانچه در بارۀ مالیات و خراج وجزیۀ گندا پور که شیر محمد خان گنداپوری مؤرخ خورشید جهان در صفه ٢٩٩ و ٣٠٠ آن کتاب تصریح میکند : ظفر خان نام یکنفر رئیس قوم گنداپوری مالیات گنداپور را سالانه ده هزار روپیه بنام نذرانه می‌دادند و آن را بدین شرح از مردمان علاقۀ گنداپور به سه نوع تحصیل میکردند :
١: قسمت اول از تجار : مثل مالیات بر عائدات امروز.
٢: قسمت دوم از زارع : مثل عشر و یا مالیه .
٣: قسمت سوم : از اهل هنبود به طور تفریق از هردکان بنام جزیه.
مبالغ فوق توسط حکام ونواب ها و ثمن داران آنجا تحصیل میشد و نواب ظفر خان نام رئیس گنداپور از لاهور از نزد رنجیت سنگه نیز مبلغ ده هزار و پنجصد روپیه سالانه مقرر داشته بود که اخذ وتحویل خزانه تیمور شاهی مینمود: ومستاجران بلاد هند باصطلاح آن عصر وآن دیار بنام ثمن دار وثمنی شناخته میشدند ولی قوم گنداپور در عصر اعلیحضرت احمد شاه بابا که زعما ومستاجران آنها به ثمنی ها معروف بودند سوای عسکر قومی سواره که وقت غزوات هندوستان به پادشاه میدادند دگر هیچ درم مالیه بر اوشان مقرر نبود بعد از وفات اعلیحضرت احمد شاه بابای کبیر در عهد تیمورشاه


در سالی که قومی نمیدادند ده هزار روپیه نذرانه میدادند و لی این
ده هزار روپیه تنها در قسمت کندا پور ذکر شده است شاید که به تفاوت
کم و بیش ازین از هر شهر هندوستان تحصیل میشد . [۱]

فصل ( ٦ )
ثالثات
(بمعنی سه يك و با صطلاح زارعین سه کوت)
در عهد سدوزائی اصطلاحی بود بنام ثالثات که شخصی از طرف دیوان
اعلى بحيث مأمور ثالثات [ سه يك] مقرر بود. و این شخص در اراضی حکومتی
که خالصه جات نامیده میشد محصول سالانه را بازارعین سه کوت مینمود
که دو قسمت را برای حکومت و يك قسمت را برای زارع میگذاشت و این
مأموریت جزء تشکیل دیوان اعلى ومحكمة مالیاتی شمرده میشد.
[ س ١٥٦ سراج]

فصل ( ٧ )
اهمیت پول عصر تیمورشاه
در فصول گذشته این کتاب از نوع معاش و مصارف عهد تیمورشاه اسم برده
و از اندازه معاشات و بخشش های آنوقت متذکر شدیم برای اینکه ارزش پول
دو صد سال قبل را خوبتر واقف شویم بهتر آنست که اهمیت در اهم مروجه آنوقته
را به خرید قلعه و اراضی زراعتی امروزه تطبیق نمائیم که مثلاً يك هزار روپیۀ
آنوقت در عصر حاضر معادل چقدر افغانی میشود :
[۱] ص ٢٩٩-٣٠٠ خورشید جهان
( ١٥٩ )


در سنه ۱۱۸۳ قمری يك در بند قلعه و هشت قلبه زمین فی قلبه چهل جریب
ويك حجر آسياب وده جریب باغ در بهترین حصه چهاردهی باغبانان که حال
موسوم به قلعه دیوان بیگی است به مبلغ شش هزار روپیه پخته سفید رائج الوقت
خریداری شده است بائع قلندر خان درانی و مشتری سردار عبدالله خان فوللرآئی
دیوان بیگی و با آن کثرت اشجار وزینت سیرابی زمین خوش زراعت باغبانان
که شهرت تامه داشته و امروز فی جریب ۲۰ هزار افغانی قیمت دارد و قیمت مجموعی
اراضی آن با مستغلا، باغ و آسياب وقلعه بالغ بر شصت و چهار لك افغانی
میگردد .
مراد از توضیح فوق تعیین و اهمیت پول آن عصر بود که با آن شمار تفاوت
قیمت و سویه حیات را بخوبی تمثیل میکند :
فصل (۸)
رتب عسکری عهد تیمورشاه
۱ : سپه سالار : بلندتر از وزیر حرب .
۲ : امیر لشکر : معادل وزیر حرب .
۳ : اردو باشی : معادل نائب سالار و احیاناً فرقه مشر :
٤ : قوللراقاسی : تقریباً فرقه مشر .
ه : صوبه دار : قوماندان عسکری بلاد ولایات .
٦ : سپه دار : تقریباً صوبه دار آنوقته و در عصر حاضر غند مشر .
۷ : بیکلر بیگی : تقریباً کرنيل .
۸ : سر هنگ : همچنان .
۹ : سرتیپ : بلو كمشر و یا کپتان .
۱۰ : پنجاه باشی :
۱۱ : بیست باشی :
۱۲: ده باشی :
«١٦٠»


در پهلوی دوازده عنوان گذشته عناوین ذیل نیز یاد شده و به مشاهده پیوست: مثلاً
بر گیت ـ یوز باشی [صد باشی] توپچی باشی ـ شاهنچی زنبورك چی [1]
هفده رتبه فوق سوای افسران لشکر قومی آنوقته بود یعنی این عناوین مخصوص
راتب عسکری بود که در لشکر منظم شاهی بصورت تنخواه خوار حاضر خدمت بودند،

فصل (۹)
اندازه مواجب عسکری

(یعنی معاشات)

از معاش منصبداران عسکری عصر تیمورشاه اطلاع موثوق حاصل نشد تنها از
عصر اعلیحضرت شاه زماني يك فرمان که درسنه ۱۲۱۲ به اسم محمد امیرخان
قوللراقاسی برادر سردار علم خان وکیل الدوله نوشته شده است دران فرمان
سوای معاش سالانه او بنام خرج دسترخوان دویست تومان ذکر است و هكذا
درصفحه ۵۶ سراج التواریخ از معاش افراد عسکری اقلا ده الی پانزده تومان
سالانه اسم برده شده است.

[۱] زنبورك توپ خورد معمول آنوقته که اورا دو ویا سه نفر به شانه از جائی بجائی نقل
میدادند و تا جنگ دوم افغان و انگلیس معمول بود و در افواه مردم چهار دهی بنام توپ
زنبورك غازیها تا هنوز مشهور است و میگویند از اینکه قلت داشت اهل جهاد سکنه چهار دهی
نوبت گذاشته بودند که در هر روز توپ های زنبورك را به عده نفر هر قریه تقسیم مینمودند
وعلاوه میکنند که توپ مذکور در وقت فیر دو نفر را با خود مصروف میساخت که یکنفرنشان
می بست و دیگری ذریعه نوك چوب رنجه او را آتش میداد.

(١٦١)


فصل (۱۰)
عنوانهای رسمی مامورین
ملکی عهد تیمورشاه
۱ : وکیل الدوله : [نائب السلطنه]
۲ : مشیر ومدبر و مدارالمهام . [وزیر داخله ووزیر عدلیه]
۳ : مستوفی .
٤ : امین الملک . [ رئیس زراعت]
٥ : لوی ناب [نائب الحکومه]
٦ : ایشک آقاسی . [ وزیر دربار ]
۷ : منشی باشی . } بمنزله سر منشی
میرزا باشی .
۸ : سردفتر . [مدیر]
۹ : صندوقدار یا خزانه چی : بمنزله رئیس خزائن .
۱۰ : ذخائرچی - تقریباً رئیس ارزاق
۱۱ : عرض بیگی . [ مدیر عرائض ]
۱۲ : جهرچی باشی . [ آمر نشر و تبلیغ اوامر حکومتی]
۱۳ : فیصله بیگی [ رئیس محاکمات یا رئیس فیصله منازعات ]
١٤ : نساقچی باشی . [ قوماندان کوتوالی ]
١٥ : هر کاره باشی . مدیر استخبارات
١٦ : قافله باشی [ رئیس قافله تقریباً رئیس حمل و نقل ]
۱۷ : داروغه . ناظر و یا مفتش .
«١٦٢»


۱۸ : لشکر نویس [دفتر دار نظام]
۱۹ : خواجه سرا باشی
۲۰ : ناظر کار خانه
رتبه های بعدتر ازین در قید صحائف تاریخ نیامده و در نسخه های خطی نیز
ملاحظه نشده است و آنچه معادل عنوان های فوق است در تشکیل دیوان
اعلی و دوائر دربار ذکر شده است :

فصل (۱۱)
منصب لالاگی
(یعنی مستشار و بعضا معاون)

در تاریخ عصر سدوزائی بعضی رتبه ها وعناوین بنظر میرسد که امروز از
حیث لفظ خیلی كوچك و لی از مفهومي كه با شرائط مستند بر می آید
نهایت بزرگ :
وقتی که یکی از شهزادگان خورد سال بحکومت بلاد متصرفه بحيث
نائب الحكومه عز تقرر حاصل مینمود برای رشد وپر ورش هر يك از
شهزاد گان ولو که کمتر از ده سال عمر میداشت بان عهده مقرر شده
و از ينكه طبعاً يك طفل خورد سال بامور حکومت وسياست عصر تجربه و
اقتدار کافی را حائز نمیبود شخصی را كه يك تن از اعاظم عصر و با مور
کشو ری ولشگری مهارت کاملی میداشت باعتماد نیروی فکری وعملی
او با صطلاح پیشکار واغلباً لالا و یا لالاگی شهزاده مقرر می گردیدتا به
حيث مستشار ومتصدی بزرگ در کلیه امور حکومت چه عسکری و چه ملکی
حق مختاریت داشته و مربی فکر شهزاده میبود چنانچه سردار جهان خان
پوپلزائی مدتی بهمراهی شاهزاده تیمور وبعده به معیت شاهزاده سکندر در هند
«١٦٣»


چند سالی بسر برده و همچنان اسلام خان پوپل زائی و لد محراب خان به
معیت شاهز اده محمود در هرات و هکذا عبد الله خان نور زائی در عهد
سلطنت اعلیحضرت شاهزمان به ایالت شاهزاده قیصر باحکومت قندهار
سرافراز بوده و این مستشاران را در آن وقت در بعضی صفحات تاریخ به
کلمۀ پیشکار و لالا اشا ره کرده اند که از روی لفظ در تطبیق عنوان های عصر
حاضر کوچک ولی به مفهومی که متذکر شدیم عهدۀ بزرگی را دارا بوده اند
تا تمام مسئولیت امور کشوری و لشکری یک شهر و ولایات آن بذمت همت
همان شخص مستشار نائب الحکومۀ عصر بوده که بطور یک فرد مسئول اعزام
وبر قرار میگر دید .
[ ص63 تاریخ افغانستان اثر علی قلی میرزا و ص 173 تاریخ خورشید
جهان وصص 10-13-1514-19 سراج التواريخ وص 114مجمل التواريخ زنديه ]

فصل (12)
نوع تقرر و تبدل حکام عصر
تیمور شاه
در عهد تیمورشاه صلاحیت تقرر حکام وقضاة راغير ازشخص شاه واحياناً
وكيل الدوله احدی نداشته زيرا كه در تقرر حكام وقضا ة وسا ئر
مامورین عالی رتبۀ لشکری و کشوری و تعیین مواجب [ معاش ] آنها
فرامین پادشاه مشاهده میشود مگر برای تصویب و تأیید امردرا پا یان
هر ورق فرمان موا هير تمام ارکان بزرگ سلطنتی درج میگردید یعنی
صلا حیت امر تقرر رتب عالیه منحصر به فرد پادشاه و تصویب و تایید ارکان
سلطنت بود که فرداً وزراء به مقرری حکام و یا قضاة و افسران بزرگ
لشکر آنوقته صلا حیت نداشتند و شاهد مدعای ما همان اوراق فرا مین

«164»


آن عصر است که هیچ امری بدون فرمان پادشاه که دران وقت
اصطلاحاً رقم مینامیدند حکمنامه دیگری وجود نداشته تنها بعضی
اسناد خطی که به مهر هر يك وزراء مشاهده میشود اغلبأ حسب الا مر
پادشاه وبعضاً فقرات جزئی به مهر فردی وزراء عصر اجراء شده است .
یعنی درامر تقرر حکام وقضاة بجز فرمان پادشاه حکمنامه دیگری
وجود نداشته و هکذا بغیر از رؤسای قوم احدی بحیث حاکم بالای طائفة
مقرر نمی گردید و عهده حکومت قوم بزدمه رئیس قبیله ایشان بود و در عوض
معاش ماهواره مالیات اراضی خودش و اقوامش معاف و مرفوع القلم می بود .
فصل (۱۳)
القاب رسمی مامورین ملکی
و نظامی عهد تیمور شاه
القاب اول : مخصوص شهزاده ها منحصر به اخلاف و برادران تیمورشاه :
آنکه سلاله دودمان دولت و اقبال نقاوه خاندان ابهت واجلال فرزند ارشد
ارجمند سعادت دستور شاهز اده سلطان منصو .. .. .. .. .. خان !
القاب دوم : منحصر به نائب السلطنه ویا صدر اعظم و احیاناً وزیر :
عالیجا رفیع جایگاه حشمت وشوکت دستگاه امیر الامراء العظام
اسوة الكبراء الفخام ركن ركین سلطنت القاهره مقرب الخاقان مخلص
لائق العناية و الاحسان .. .. .. خان قوم .. .. .. .. خاصه شریفه که
به رتبه رفیعه .. .. .. .. و الطاف موفوره شاهانه سرافراز گشته بداند :
القاب سوم : منحصر به سائر وزرا وامراء :
عالیجاه رفیع جایگاه حشمت وشوکت دستگاه امیر الامراء العظام
اسوة الكبراء الفخام ....... خان !

« ١٦٥ »


القا ب چهارم : منحصر به حکام ومستا جران و رؤسا :
عالیجاه رفیع جایگاه امیر الامرا ء العظام اسوة الكبراء الفخام مقرب
الخا قان ... ... ... . قا للر اقامی ...

القا ب پنجم : مخصوص اعضاء و مامورین عالیر تبۀ دربار :
عالیجا ه رفیع جایگاه اخلاص وعقیدت : ستنگا ه ... ... خان

القا ب ششم : منحصر به مشاهیر و خوانین قوم :
عا لیجاه رفیع جایگاه عمدة الخوانين الكرا م ... ... خان !

القاب هفتم : برای مامورین سائر ه :
عا لیجاه ... .. خان !

القاب هشتم : برای علماء شرعی ومعززین ر عيتی
فضائل ماب ! جناب " عا ليقدر :
درعنا وین آنوقت کلمۀ رکن ر كین ور کن اعظم و حشمت و شو کت
دستگاه خیلی محدود ومنحصر بود كه به شخص کمتر از اندازۀ وزیر اول
واحياناً وزیر استعمال نمیشد : و بعضی عناوین والقابی که بیش و کم ازین
عنوا نها به شخصی نسبت میشد نظر به شخصیت وفضیلت او بوده که سوای القاب
معمو له بوده است :

فصل (14)
طریق حفظ امنیت راهای اطراف
بلاد مملکت

درعصر اعلیحضرت تیمور شاه رقبل و بعد ازان طريق حفظ امنیت عمومیه
سر ک‌ها و را های اطراف مملکت چنین بود که دران عصر عدة محافظین
عرض راه وعملة معابر درهر حصه و بندر گا ها ازطرف حکومت بصورت پولیس
( 166 )


وتها نه دار وغیره وجود نداشته وچون حفظ امنیت را ها و بندرگاه ها ازحيث
مراودات لشکری وقوافل سلطنتی و اموال تجارتی و مسافرتهای خانواری
کاری بود نهایت لازم و لی اساسی که برای بجا آوردن امنیت شوارع
قرار داده شده بود خیلی معقول زیرا در هر حصه خوانینی که مساکن ایشان
در اطراف قریب راه واقع بود هر شخص مواجب مقرره و معینی داشت که سالانه
معاش اخذ نموده توسط اقوام خودها حصه طول راه را که قریب ومعين او بود
بالمقابل معاش سالانه حفظ مینمود واگر در اموال حکومتی وتجارتی خساره
واقع میشد طبعاً خوانین اقوام مسئول آن بود .
برای اثبات این مدعا یکی از قضایای مشهور عهد شاه شجاع همین بود
که محمد عثمان خان نظام الدوله بن رحمت الله خان سد و زائی به صوا بدید
میکما تن انگلیس معاش خوانین محافظ شوارع را بغرض مخالفت قوم عليه
شاه شجاع قطع نمود و در نتیجه خوانین راه فتنه و فساد بر گرفته به سرقت و تاراج
اموال تاجران و رهگذران همی کوشیدند تا در نتیجه روزی در تنگی خورد
کابل واقع راه جلال آباد بمقابل افواج انگلیس برخراسته محاربه شدیدی
رخ داد [۱] که باعث این انقلاب همان قطع معاش خوانین محافظ را ها بود
که دران آوان بمقابل معاش سالانه از طرف حکومت این عهده حفظ امنیت
را بر ذمت خود داشتند و اخیراً در اثر تحريك محمد عثما ن خان نظام الدوله
که سلب اقتدار شاه شجاع را مدنظر داشت باین نظریه معاش محافظین راه را
قطع نمود و میدانست که در اثر قطع معاش آنها آتش فتنه و فساد از همین جا
افروخته و بیشتر باعث هیجان و اضطراب ملت میگردد [۲]
[۱] صفحه ۱۶۲ سراج التواريخ
[۲] از تفصیل بیشتر این حکایت نظر به عدم لزوم موقع منصرف شديم :
«١٦٧»


فصل (١٥)
ميعاد معاش عساكر و مامورين
عصر تیمور شاه

اعلیحضرت تیمور شاه در مواقعی که محاربه و مسافرتی را مدنظر میداشت
از حیث مساعدت و تکمیل سامان راحله و تأمین وجه معیشت عائلة شخص
عسکر و یا مأمور مبلغ معاش ایشان را یکسال قبل از وقت تادیه مینمود
و ببه کسان متمول بعد از معاودت ایشان یکساله معاش گذشته ایشان را
امر تادیه عنایت میکرد ولی در حال اقامت و در مواقعی که کدام مسافرت
دور و نزديك متصور نمی بود در حال عادی معاشات عسکر و مامورین
دربار را در هر شش ماه تادیه مینمود.
[ص ٦٨ تاریخ افغانستان اثر علی قلی میرزا]

فصل (١٦)
مواجب مستمری مامورين
تیمور شاه
[ بصورت غله گی ]

مامورین عصر اعلیحضرت تیمور شاه بعضاً به عوض پول نقد از نواحی
قریبه کابل مثل لوگر و میدان و وردك وغيره سالانه يك مقدار معين
غله میداشتند که بحامل فرمان شاهی دست داشته خود ها غله مقرره را
از نزد حکام محلی که بعضاً صفت مستاجری مالیات را نیز میداشتند اخذ
مینمودند و مستوفیان دیوان اعلی در دفتر مواجب [ معاشات حکومتی ]
۱۶۸۰ء


فرمان اعليحضرت شاه محمود سدوزائی [ بن اعليحضرت تیمور شاه ] مؤرخه شهر صفر ١٢٣٤ قمری که به عنوان جناب محمد اكبر خان
چورچی باشی عصرش ارقام یافته و متن این فرمان در صفحه [١٦٦] کتاب تیمور شاه مندرج است [ مطابق مضمون صفحه ١٦٨ ]


[BLANK PAGE]


استحقاق مقرر غله گی شان را که عوض مالیه اراضی مردم رعیتی اخذ مینمودند بحساب معاش نقدی سالانه شان محسوب مینمود و این نوع معاش مستمری غله گی الی زمان اولاد اعلیحضرت تیمور شاه رواج داشته و مامورین عصر ایشان از ینشگونه مواجب مقرره همیشه مستفید بوده اند .
[رجوع ببه متن فرمان اعلیحضرت شاه محمود مورخه سنه ١٢٣٤]
نقل فرمان اعلیحضرت شاه محمود درانی که در سنه ١٢٣٤ قمری باسم محمدا کبر خان جارچی باشی آنوقت پسر زنگی خان جارچی باشی مرحوم مرقوم داشته است [١]
پادشاه عدل گستر خسرو عالم پناه
مظهر لطف الهی ظل حق محمود شاه
۱۲۲۳
اعوذ بالله تعا لی : آنکه حکام وعمال ستوده اعمال حال واستقبال بلوك لهو گرد و بتخاك با الطاف موفورۀ شاهانه سر افراز ومقرر گشته بدانند که درین وقت از ابتداء هذه السنه بارس ئیل سال پلنگ وسنواد بعد همه ساله مقدار چهل وچهار خروار به وزن تبریزی غله به صیغه مواجب مستمری همه ساله در وجه جارچیهای سر کار خاصه شریفه مرحمت وعنا یت فرمودیم که هر ساله مقدار مزبور را از بابت مالیات بلوك مذکور بازیافت وصرف خودها نموده در تحت عالیجاه رفیعجایگاه منتخب الخوانين محمدا کبر خان جار چی باشی سر کار فیض مدار خاقانی قیام و اقدام نمایند مقرر انکه باید آنها به نحو مقرر معمولداشته هر ساله مقدار مذکور را از بابت مالیات لهو گرد ابواب جمعی خود ها سال به سال مهربانی نموده از قرار قبض سخن سوا د رقم مبارك مطاع بخرج خود ها مجری
[١] فرمان فوق از دست عطامحمد خان ولد شاد محمد خان نواده محمدا کبر خان جارچی باشی ولد زنگی خان به ملاحظه واستفاده بنده پیوست .
«١٦٩»


و محسوب دانسته هر ساله در بخصوص رقم مجدد مطالبه ندارند مستوفیان
عظام و لشکر نویسان کرام صورت رقم مطاع را در دفاتر ... ثبت
و حسب المقرر معمول دارند تحریر شهر صفرا لمظفر سنه ١٢٣٤٨

عبارات مواهیر ظهر فرمان هذا :
۱ : خوانده نشد .
۲ : افوض امری الی الله - عبده محمد علی .
۳ : افوض امری الی الله - عبده پیر محمد سنه مهر ١٢٣١
٤ : حافظ شیر محمد مختار الدوله
٥ :
٦ :
} خوانده نشد :
۷ : اقل خلق مهدی الموسوی .
٨ : عبده محمد عسکر ابن علی داد
٩ : عبده محمد علی سنه مهر ١٢٠٤
١٠ : یاتی من بعدی احمد .
۱۱ : محمود ابن مهدی سنه مهر ١٢٣٢
۱۲ : العبد المذنب نصر الله
۱۳ : عبده محمد شفیع
١٤ : عبده اقل .
۱٥ : خوانده شد
١٦ : عبده جلال سنه مهر ١٢٣٢
۱۷ : بالعافیة - عبدالوهاب
۱۸ : محمد حیات محمد حسین
۱۷۰ .

تاریخ تیمورشاه (۷۰۰) جلد ب عبداللطیف ر - محمد اعظم خان ح عزیز الدین خان ن رجب خان ۱۰۱۳۱۳


فصل (۱۷)
توجه اعلیحضرت تیمور شاه
در مورد محکمه مالیاتی

در عهد اعلیحضرت تیمور شاه در تشکیل دیوان اعلی اداره بنام محکمهٔ مالیاتی یاد میشد. که رئیس ومتصدی آن نور احمد خان بارکزی بعنوان امین الملک مقرر بود و در اثر توجه خاص اعلیحضرت تیمور شاه و فعالیت آن رئیس محکمه پیمانهٔ خزانه را بانتها انتظام بلند برده و خراجات شخصی اعلیحضرت موصوف در اثر افکار خیرخواهانه اش روز بروز صورت تقلیل بخود گرفته و نظر به عادت و توصیه اعلیحضرت احمد شاه غازی تنخواه افراد لشکر و سائر ملازمین دربار را از حیث انضباط وقتاً فوقتاً خودش توزیع و تادیه مینمود و پول مالیات اراضی رعیتی و غیره محصول مملکت را به بهترین صورت جمع مینمود و صورت حساب و کشاف وطرز دفتر داری دوائر مالیه هم با قاعدهٔ صحیحی ساخته شده بود که در نتیجه همین حسن اداره به زودترین فرصت خزائن حکومت عصر او ذخائر کافی یافته و لشکر قبائلی را که قبل از ان به صورت عهده برار رواج داشت عدهٔ بیشتر ایشان را رخصت نموده و صرف لشکر تنخواه دار بدار السلطنه کابل نگاه داشت که آن عسکر بامور رعیتی هیچ تعلقی نداشته و عسکر منظم شاهی شمرده میشد و بدین گونه اوضاع وزراء را در تسلط و اقتدار خود نگاه میداشت و میخواست که روز بروزا زاختیارات امراء قبائل و وزراء مختار کاسته شود تا حکو مت مقتدر بوده واحدی بدون نظریهٔ حکومت به کاری اقدام ننماید و بعوض امراء قبائل که بافن شاه قبلاً بالای اقوام خود در یراج و اطراف مملکت بطور ملوک الطوائفی حکومت مینمودند حکام و ملازمین تنخواه دار از طرف حکومت مقرر نمود.
[صفحه ۱۴۰ - ۱۴۱ دپینتتو تاریخ مستند بر ماخذ کتب انگلیسی]
«۱۷۱»

تاریخ تیمور شاه (۷۰۰) جلد ب عبد اللطیف - سعید افغان ح عزیز الله بیجان - ل حبیبجان ۲۱۳۰۱۱۴۰


تبصره : باوصف آنکه اعلیحضرت تیمورشاه از بیداری وحسن
انتظام و قابلیت خود با واشر عسکر تنخواه‌دار حکومتی
خوبتر دفع شرارت‌ها را میخواست بنماید و از آنکه ریشه ملوك الطوائفی را
حتی المقدور از بن بر کنده رفت رشته اتحاد امراء افغانرا با حکومت
نیز ضعیف و بلکه گسلیـده ساخت چرا آن دلچسپی که بشخص اعلحضرت
احمدشاه داشتند علائق و محبت ایشان روز بروز از دل طائفه افغان کم شده
رفت واگر چه نظریه او خیلی معقول بود که سلب اختیار امراء قبائل باعث
آبادی ملت واقتدار کامل حکومت بود چرا که هر يك امراء پادشاه
علیحده خود را میپنداشتند وعلاوتاً اعلیحضرت تیمورشاه تشكيل يك حكومت
اساسی شاهی را مدنظر داشت اما بی‌خبر از ینکه مخالفت امراء قبائل هم دران
وقت نتیجه داشت که از نفع آن صد چند ان بیشتر بمضرر مات و حكو مت
تمام میگردید چنانچه عین همین مفکوره با مراء بزرگ افغان در عصر
اعلیحضرت شاه زمان ـ شاه محمود ـ شاه شجاع طوری به ظهور رسید که باعث
انقراض سلطنت سدوزائی شد .
فصل(١٨)
مستاجر
در عصر سدوزائی مالیات اراضی رعیتی به اقسام ذیل تحصیل میشد :
اولاً يك قسمت اراضی رعیتی که در تحت رایت زعیم قوم خود ها در خدمات
حربی آنوقته حصه داشته جایداد اوشان دردیوان اعلی بنام دفتر خالصه جات
دفتری بود که مالیات اراضی رؤسا وخوانین قوم را بعوض معاش
آنها که در ان وقت موجب وجمع آنرا مواجب میگفتندمحسوب میکردند
چنانچه از همه دیگر تکالیف سواء میداشتند و از دیوان اعلی به مهر
دیوان بیگی [امیر دفاتر] خط برائت حاصل مینمودند وزعماء ورؤسای
۱۷۲


بزرگ قوم يك فرمان علیحده بنام رقم از طرف پادشاه میداشتند که مالیات
ایشان نیز معاف و از دفتر خالصه دیوان اعلی مرفوع القلم میبود و قسمت
ثالث حصول ما لیات ارضی بلاد ولایات بعیده با ین ترتیب بود كه يك
شخص بسیار معتمد ومتمول از طرف حکومت بحیث مستاجر شناخته میشد
وشخص مستاجر سالانه مالیات يك سمت را از رعیت وزمینداران حاصل نموده
بده دیوان اعلی می سپرد وبا لمقا بل مبلغی در فی صدویا فی هزار بطور
کمیشن با صطلاح امروز به نفع خودمی برد اخت همانا از جمله مستاجران
روشنایی یك تن عبدالخالق خان سدوزایی عم خوانده اعلیحضرت ا حمد شاه
غازی بود که در عهد اعلیحضرت موصوف اراضی شکارپور به شش لك روبیه
آ نوقت در اجاره او بود که اخیراً در اثر باقیدهی ماجراء عجیب او را در
وقائع آغاز سلطنت تیمور شاهی همد رین کتاب به تفصیل انگاشته ایم :
و همچنان سردار پاینده خان بار کزائی نیز وقتی باین وظیفه موظف بوده
و در متن فرمان صفحه ١٧٤ اسم و عنوان او بوضاحت ذکر شده است .
با آنکه در قسمت تصریح اصطلاح مستاجر وغيره شواهد زیادی از قسم اسناد
خطی موجود داریم علاوتاً حضرت سید جمال الدین افغان نیز در صفحه ٦٨
کتاب تتمة البيان فی تاریخ الافغان که یکی از تصانیف قیمت دار اوست در
اثبات این مدعا چنین فر موده اند که بنده عین عبارت عربی آ نرا بغرض
اعتبار مطلب درج مینمایم :
و كان رجال مملكته من الغنى والثروة بمكان الاان مالية الحكومـت
كانت فقيرة فان خراج اقطار کابل و قندهار قدوهبه لامـراء ا لقبائـل
الافغانية ولم يكن بطلب منهم على ذالك عوضاً سواى الطاعة والانتظام في
سلك العسكرية
[صفحه ٦٨و ١١٩ تتمت البيان - و ص ١١٨ مجمل التواريخ]
« ١٧٣ »


نقل فرمان اعلیحضرت تیمور شاه به عنوان جناب سردار پاینده خان بارکزائی
علم شد از عنایات الهی
به عالم دولت تیمورشاهی
١١٨٦

اعوذ بالله تعالی آنکه عالیجاه رفیعجایگاه امیرالامراء العظام
اسوةالكبراء الفخام مقرب الخاقان سرافراز خان درانی بارکزائی
قوللر اقاسی سرکار خاصه شریفه وسردار ریکستان وحاکم وعستا جر مالیات
طایفه غلجائی تحت خود به عنایت وفورۀ شاهانه سرافراز گشته بداند که
بحصول اطلاع بر مضمون رقم مبارك مطاع مقدار بیست خروار غله
و سی خروار به وزن تبریزی کاه بجهۀ اعاشۀ پنج ماهه مادیان های
سرکاری ابوابجمعی عالیجاه رفیع جایگاه عبدالکریم خان درانی
اسحق زائی امیرآخور باشی سرکار خاصه شریفه بر اینموجب که از
دفترخانه همایون اعلی برآمده ومشخص شده از بابت مالیات هذه السنه...
.....[١].....
قوى ئيل سال گوسفند غلجائی که از جلال آباد داده بجمع خود تحویل
عالیجاه رفیع جایگاه خالقدادخان درانی علی زائی نائب امیرآخورباشی
نموده ازقرارسرو آخر رقم مبارك مطاع بخرج خودمجری داند مستوفیان
عظام صورت رقم اشرف را ثبت و درعهده میباشند شهر محرم ۱۲۰۲ قمری

مهر های فرمان فوق :
١ : اقل خلق الله عبداللطیف الجامی .
٢ : افوض امری الی الله عبده نورمحمد .
[ ۱ ] مضمون متن فرمان مقدار حوالۀ گندم و گاه وغیره بود که از طوالت مضمون
منصرف شده ومطالب مفیداو را دردیگر قسمت ها توضیح کرده ام .

١٧٤٦


فرمان اعلیحضرت تیمور شاه درانى مورخه شهر محرم ۱۲۰۳ قمری که بعنوان جناب سردار پاینده خان بارکزائی ملقب به سرفراز خان
شرف اصدار واز قایم بخشیده وما متن این فرمان را در صفحه ۱٧٤ کتاب تیمور شاه درانى نگاشته ايم [متعلق مضمون صفحه ۱٧٢]


۳ : عبده محمد رحیم .
٤ : مهر سردار مراد خان :
صد شکر کانچه بود مرا مطلب مراد
دولت تیمور شاه کامم بداد
ه
١٦ خوانده نشد
١٧
۸ : لااله الاالله الملك الحق المبين ـ عبده يا قوت .
۹ : لااله الاالله و الله اکبر .
۱۰ : افوض امری الی الله ـ عبده اسلام .
۱۱ : عبدالرحمن ابن علی رضا .
۱۲ : افوض امری الی الله غنيم بن ابن هاشم .
۱۳ : میرت شاهت غلام تیمور .
١٤ : اقل خلق فتح الله .
(فصل ۱۹)
قافله باشی
در عصر سدوزائی وقتی که خزائن دولتی را از شهری به شهر نقل میدادند مثلاً خراج بلاد هندو ایران و سائر بلاد آنروزه را که در مرکز دارالسلطنه و یا از دارالسلطنه کابل و قندهار را برای مصارف امور حربی وغیره به شهر های دیگری لازم نقل میدانستند چون وسائل نقلی امروز دران اوقات مهیا نبود لهذا به اسرع وقت نمی توانستند خزائن گران بار را در محل مقصود رسانیده تحویل دهند ازین رو طوالت راه بین الامصار وحمايه خزائن بیشمار دولتی به عمله و بار گیر زیاد و نظارت يك شخص معتمد حكومت مقتضی بوده و شخصی که دران آوان صفت ریاست حمل و نقل نقدی منافع
( ۱۷۰ )


سالانه دولتی را دارامیبودعنوان قافله باشی میداشت [۱] كه يك تن ازان
قافله باشی هادرچهاردهی كابل قلعهٔ را تعمیر كرده است كه متصل مهتاب
قلعه باسمش تا هنوز شهرت دارد . [۲]

فصل (۲۰)
نواختن نقاره بنام پادشاه
در اعصار پیشین

در اعصار پیشین قاعده بود كه در بلاد متصرفه پادشاه عصر در نقاره خانه ها
هر صباح بنام پادشاه نقاره اطاعت نواخته میشد و بعداز نوبت نقاره پادشاه
بنام نائب الحکومه وزعامدار بزرگ قریهٔ آن دیار مینواختند.وقتی که اهالی
يك شهر بنای بغی وسرکشی میگذاشتند نقاره را ترك میگفتند و اين يك علامهٔ
خودسری وعدم اطاعت بود که بمقابل پادشاه عصر از خود نشان میدادندورسم
نواختن نقاره اين بود كه از پادشاه بیشتر وا ز نائب كمتر از ان و از صاحب
منصبان كمتر از ان ها چنانچه درعصر حاضر عین همین نزاکت در سلام موزيك
در قطعات لشکر اجرا میشود :

مقصد اینكه درعهد سلاطین عظیم الشان سدوزائی در بلاد متصرفه هند و

[۱] تقی خان نام اخته بیگی یکی از همین گونه معتمدین حکومت نادر شاه افشار
وقافله باشی های او بود كه مالیات چندین سالهٔ کابل و پشاور را كه بالغ بر ٢٦ كرور
روپیه میشد به معیت نواب ناصر خان نام حاکم آنوقته کابل بطرف مشهد نقل میدادند
تا حین عبور از قندهار که متصادف ایام جلوس اعلیحضرت احمدشاه غازی بوده را علحضرت
ممدوح ٢٦ كرور روپیه او را از عطایای حضرت یزدان دانسته امر ضبط و تحویل خزانهٔ
شاهی اش فرمود [ صفحه ١٠ سراج التواريخ ]
[۲] بعضی ها در افواه عام کلمهٔ قافله باشی را باسم تاجر نسبت میکنند مگر حقیقت
چنان است که درمتن صفحه ذکر شد واین تعبیر غلط است زيرا كه لفظ باشی در آن اعصار
از عناوین رسمیه بوده چنانچه اردوباشی توپچی باشی یوزباشی خواجه سرا باشی و غيره
باین عنوان شباهت میرساند .
(١٧٦)


ایران امروزه نقاره اطاعت بنام واحترام شان اجرا میشد و برای همین
غرض درسنهٔ ۱۱۷۳ قمری وقتیکه شجاع الدولة هندی بحضور اعلیحضرت
احمدشاه کبیر در هنگام فتح مرهته مشرف گردید نوبت نواختن نقارهٔ خودرا
بعد از نقارهٔ پادشاهی استد عانمود اعلیحضرت احمدشاه کبیر اگرچه استدعای
او را اولاً ازحيث عدم ضابطه قبول نکرد ثانياً نظر به سابق داری او که از
پادشاه هند شاهی نقاره نواخته میشد و مراحمی که در بارهٔ زعما اسلام هند
مبذول داشت منظور فرموده و در نقاره خانهٔ خود شجاع الدوله از طرف
اعلیحضرت احمد شاه غازی ماذون گشت که پس از نواختن نقارهٔ پادشاهی نقارهٔ
شجاع الدوله را می نواختند. [ ص ۹۱۰ - ۹۱۱ سير المتاخرين ]

فصل (۲۱)
تعریف توغ ونغاره

در عهد اعلیحضرت احمد شاه غازی و اعلیحضرت تیمور شاه
نواختن نقاره مروج بود چنانچه در عصر حاضر موزيك نواخته میشود
هکذا علم شریف افراشته میگردد در آن وقت علم و یا بیرق
بنام توغ یاد میشد و همچنان در موقعی که پادشاه عازم سفر میگر دید
با نواختن نقاره و افراشته شدن بیرق شاهی لشکر پاد شاهی در حرکت میشد
ولشکر قبائلی نیز در تحت رایت جداگانهٔ رئیس قوم حاضر شده و از عقب لشکر
منظم شاهی رهگرای منزل مقصود میگردید ند و به هر منزلی که میر سید ند
علم افراشته و نقاره نواخته میبود تنها اصطلاح عام و بیرق بنام توغ وموزيك نقاره
یاد میشد ، برای روشن ساختن این اصطلاح يك رباعی بزبان ملی پښتو که اثر
طبع اعلیحضرت احمدشاه کبیر است بطور خاطرهٔ تاریخی مینگاریم :
چه بر کڑی می خدای لاس په رقیبانو
چه د هند د ملکو فتح می روزی شوه
تری به زهد هند په لوریه تماشاخم
نو ا یران لره په توغ په نقاره ځم
«۱۷۷»


فصل (۲۲)
موجودیت اقسام کاغذ مروج
آنوقته
اگرچه ازهمهٔ آثارخطی آنوقته يك نوع کاغذ زرد گون ابریشمی نازك
بنظر میرسد که تمامی فرامین وارقام معتبره بدان نبشته شده است و علاوتاً
نقشهٔ شهراحمدشاهی قندهارنیز درهمان کاغذ رسم شده است ومعلوم میگردد
که اقسام کاغذ ضخیم دران وقت وجود نداشته وسوای پوست آهو ازهمان
کاغذزردابریشمین کارمیگرفتند ولی بهترین نوع کاغذ مروج آن عصر
کاغذ کشمیری بوده چنانچه ملا پیرمحمد کاکر شاعر معاصر اعلیحضرت
احمدشاه وتیمورشاه دریکی از اشعار خود چنین و سف کرده است :
باريك خط كتيلی مخ به صفحه ز یب کا
كاتب کښی پر کشمیری کاغذ هموارخط
این بیت ثابت میکند که بهترین نوع کاغذ معمول دفاتر آنوقته کاغذ
کشمیر ی بوده است : [س ۱۲ دیوان ملاپیر محمد کاکر]

فصل (۲۳)
طرز زندگانی اعلیحضرت
تیمورشاه درانی از نقطهٔ نظر معاشرت سلطنتی
اعلیحضرت تیمور شاه درانی به وضع سلاطین بزرگ گذشته وخصوصاً
سلاطین مغلی که در قسمت عیاشی وزینت آرائی بیشتر متوجه بودند به همین
ترتیب جیغهٔ مکلل از الماس به سرمیزد وحمائل مکلل بدوش می آویخت
وبالاپوش خودرا بجواهر قیمت دار می آراست و کوه نور را به ساعد راست

«۱۷۸»


و - خراج را ببازوی چپ می بست وجیغۀ مکلل به جواهر بفرق اسپش
نصب میکرد و چون شخص کوتاه قد بود کرسی بصورت صندلی برای
اعلیحضرت موصوف ساخته بودند که در تمام کناره های آن دانه های الماس
و جواهر قیمت دار نشانده بودند که در وقت سوار شدن به اسپ آنرا بزیر پایش
می گذاشتند یعنی طرز لباس وزینت پسندی اعلیحضرت تیمور شاه به عصر
پدر نامورش اعلیحضرت احمد شاه کبیر مغایرت کلی داشت ولی با آنکه
شخص عیاش وراحت پسند بود در امور کلیه سلطنت نیز با خبر و از تمامی
امور مملکت وارسی میکرده وشیوهٔ عدالت را هیچگاه از دست نمی داد
و از احوال رعیت وسپاه همیشه آگاه و به عرائض اهالی متوجه بوده و در شیوۀ
پادشاهی هم از نوع فیشن و تزئینات در امور لباس و خوراک وغیره نیز مائل بوده
ووضع سلطنتی را در همه قسمت ها متغیر نساخته و به طنطنه خسروانه میپرداخت
و با وصف آن طرز زندگانی اعلیحضرت تیمور شاه نظر بایجاں وضع سلطنتی
خیلی عادی بوده و چیزی که به عیاشی و استراحت طلبی او نسبت شده تنها
وضع بی آلایش اعلیحضرت احمد شاه بود که حیات بی تکلفی داشته و هیچ به زینت
لباس خسروانه مثل سائر شاهان معاصر خود طرفدار نبوده و تغییر این وضع در عهد
تیمورشاه به ذهنیت مردم چنان جا گرفت که اعلیحضرت موصوف را به صفت عیاشی
بی مثال دانستند والا در امور زندگانی او بطوری که رقم شد مفرط از طرز معاشرت
يك پادشاه ذیجاه نبوده و به وضع عادی سلطنتی می پرداخته : [ ص ٣٥-٤٤
سراج التواريخ و صفحات دپښتو تاریخ در مباحث عهد تیمور شاه ] .

فصل (٢٤)
تشریفات سلطنتی تیمورشاه

اعلیحضرت تیمور شاه در مواقع تشریفات سلطنتی بدستور پاد شاهان
گذشته خود در پیش و شهزاده سکندر نظر به خوردی او که محبوب پدرش
«۱۷۹»


اعلیحضرت احمد شاه بود [1] ازعقب و شاهزاده سلیمان وسائر برادرانش
بعد ازاسکندر واخلاف خودش که در کابل میبودند در صف دیگر از عقب
آنها خواه به سواری اسپ وخواه درحال پیاده درراه میرفتند واین تشریفات
وهمرکابی شهزاده گان سوای مواقع سفرومحاربات داخلی وخارجی عصر او بود.
فصل (٢٥)
همنشینان تیمور شاه
در محفل صرف طعام
اعلیحضرت تیمورشاه همهٔ برادران را با ولدان لقمان خان که از عهد
اعلیحضرت احمدشاه درحرمسرا می بودند بنابر سلوك گذشته همگی رادر
حرمسرا جاداده و بوقت صرف طعام درخوان مخصوص پاد شاهی خود خواسته
وعلی الدوام طعام را با ایشان یکجا صرف مینمود و حتی شهز اده سکندر
را نظر بانکه پسرخورد وهمظرف طعام حیات پدرش بود درظرف خودشريك داشته
وشهزاده سلیمان وپرویز را بايكديگر در ظرف اكل شريك فر مو ده
بود وهمچنان سائر برادران اوبا اخلاف لقمان خان مرحوم واخلاف خودش
همظرف و همنشین خوان طعام میبودند . [ س ۱۱۷ مجمل التواريخ ]
فصل (٢٦)
مراحم اعلیحضرت تیمور شاه
در بارهٔ افراد لشکر
نظر باینکه اعلیحضرت احمد شاه کبیر افراد عسکر رانهایت دوست وعزیز
میداشت دراواخر عمر خویش فرزند جانشین خودش شهزاده تیمور راتوصیه

[1] صاحب مجمل التواریخ همظرفی شهزاده اسکند ررا با اعلیحضرت تیمورشاه ازحیث
اینکه ولیعهد احمد شاه غازی بود مینگارد اما ولایت عهدی اسکندر حقیقت ندارد .
«180»


کرده بود تا همیشه افراد سپاه را بدست خود تنخواء دهی و در همه وقت
افراد لشکر را از خود راضی داشته باشی [۱] اعلیحضرت تیمور شاه که
خود را خلف یگانه و فرزند فرزانه پدر نامورش میدانست فرمایش ها
و ارشادات او را در تمامی امور تعمیل کرده و این وصایای ذی قیمتس را بجا
میداشت و به همین نظریات خیر خواهانه در طول سلطنت خویش به ترقی و
انتظام لشکر بیش از پیش کوشید. و حتی لشکر قبایلی را به لشکر منظم
تنخواء خوار شاهی مبدل نمود و در سال یکبار و دو بار قرار معمول عصر
مواجب [ معاش ] لشکریان را بغرض اینکه حق افراد زیر دست تلف نشود
شخصاً بدست خویش توزیع و تادیه مینمود.
یعنی در مورد افراد لشکر عین نظریات پدر نامورش را تائید میداشت

(۱) اعلیحضرت احمد شاه غازی در حین محاصره نیشاپور چون مردم سپاه تنگدست و پریشان
بودند باتفاق هم خزانه شاهی را تاراج نمودند صندوق دار از پی ادعای سپاه بحضورش استغاثه نمود
و از کمال بردباری اعلیحضرت احمد شاه جواب لا و نعم نشنود شخص صندوق دار بی حوصله
شده و گستاخانه واقعه را بعرض رسانید اعلیحضرت احمد شاه غازی پس از اطلاع او را توبیخ
نموده گفت ای آبلۀ نادان من نیز بیکی از ایشانم که باتفاق ایشان و قوۀ شمشیر آنها
بدین دولت رسیده ام چرا اوشان را شریک دولت خود ندانم در هر وقت که اوشان از مال من
که در حقیقت نتیجۀ همت و محصول شمشیر خودشان است چیزی مطالبه دارند و من ندهم
به نزد خالق و خلائق ملامت خواهم بود.
و دگر از وصایای اعلیحضرت مغفور چنبن برد که فرموده بود زن پیره افغان را ورثه میت نکاح
کند و نه بیگانه یعنی افغانها برای حفاظت نام و ننگ همیشه کمر همت بسته باشند و طلاق دادن
زن را قباحت بزرگ شمرند که هیچگاه افغانها زن را طلاق ندهند. زیرا که طلاق دادن زن
از هر حیث به بی ننگی شوهر و خاندانش نسبت میشود و ازین لحاظ بود که به فرزند ارشد خود
شهزاده تیمور نیز در ضمن وصایای قیمتدار همین تلقین کرده بود که در بین افغانها طلاق زن را
رواج ندهی.
خوش آن پادشاهی که چون در گذشت از و باز ماند چنین سر گذشت
[صفحه ۱۸۰ تاریخ سلطانی وصفحات کتاب تاریخ افغانستان مؤلفۀ علی قلی میرزای
اعتضاد السلطنه ایرانی]

« ۱۸۱ »


فصل (۲۷)

عادت اسپ سواری

اعلیحضرت تیمور شاه

باوصف آنکه دران اعصار بهترین وسیلهٔ سواری وحتی حمل ونقل اسپ
بوده وطبعاً به تربیه و زعامت آن میکوشیدند ولی اعلیحضرت تیمور شاه
نظر به عادت ارثی خود که اعلیحضرت احمد شا کبیر در تربیهٔ اسپ علاقهٔ
مخصوصی داشت [۱] این ذوق و عادت مفرط اسپ سواری بطور ارثی باین
فرزند نامی اش خوبتر اثر کرده بود یعنی با آنکه احتیاج کلیهٔ حمل
ونقل مملکتی را از سواری و بار گیر ذریعهٔ اسپ رفع مینمودند نظر به عادت
تاخت و تاز جهان کشایی و کشور ستانی که ذوق خاص ایشان بود در تربیه

[۱] اعلیحضرت احمد شاه غازی نظر به ذوق کشور کشائی که در تربیهٔ اسپ علاقهٔ
سرشاری داشت کتابی بنام [کامل الصناعتین] را که اصلا بزبان عربی نوشته شده است
به قاضی محمد ادریس خان قاضی عصر خویش در قندهار امر فرمود تا آن کتاب بزبان
فارسی ترجمه و نوشته شود قاضی موصوف کتاب [کامل الصناعتین] را ترجمه کرده و برای
استفادهٔ عموم بانجام رسانیده و بنام فرسنامه موسومش ساخته است که کتاب موصوف
دارای نه مقاله و هر مقاله دارای چند فصل میباشد و اقسام اسپ را در ان کتاب رسم نموده
که معلومات جامعی را در هر فصل و باب ایضاح میکند و تعداد صفحهٔ آن کتاب تقریباً
یکهزار میباشد و در یک نسخهٔ قلمی که بنده ملاحظه کرده ام در صفحهٔ اول آن چنین
عبارت از طرف کاتب نوشته شده بود:
حسب الحکم جهان مطاع عالم مطیع شاه سلیمان جاه دین پناه سلطان المجاهدین
فی سبیل الله ظل الله حق آگاه منظور نظر خاص حضرت رحمان ملجاء ماءوی عالم وعالمیان
معز اسلام وحامی مسلمانان هم نام سرور دوجهان احمد شاه بادشاه دردان لازال مویدا
بتائیدالسبحان ومؤید دولتـه تـابـدالله المنان اعلم العلما افضل الفضلا علامی فهامی مقرب الخاقان
قاضی محمد ادریس خان مد ظله الی یوم القیام امر کرد که کتاب کامل الصناعتین را
که بزبان عربی است به جهت فایده مند شدن خاص وعام بزبان فارسی باید نوشت :

۱۸۳۰ م


و كثرت اقسام نسل اسپ نیز توجه مخصوصی داشته اند که بهترین نسل
های معروف آن را از بلاد هند و ایران و ماوراء النهر برای سواری رجال
سلطنتی و افسران و افراد سپاه مملکتی خویش باندازه کافی خواسته
و حاضر خدمت داشته بودند زیرا که اقسام معروف و مختلف نسل های اسپ
تا حال در افغانستان به چندین نوع موجود و به اسماء نسل میمنه ئی و قطغنی
و ارزگانی و وزیری و هزارگی و غیره یاد میشوند و این موجودیت اقسام
نسل اسپ از اثر مساعی ایشان در مملکت عزیز ما باقی مانده است که
از قسمتهای مختلف بلاد هند و ایران و بخارا با خود آورده و بیادگار
گذاشته اند :

فصل (۲۸)

صفات اعلیحضرت تیمور شاه

از نظر فریه

فریه میگوید که : تیمور شاه در حکومت افغانستان به عدل و انصاف
مشهور است که رحمدل و تن آسا پادشاه بود و سختی کردن را در طبیعت خود
بالکل مخالف میدانست مگر آن پادشاه در جای رواج های افغانی و طرز
زندگانی آن طائفه طرز معاشرت ایرانی را زیاده ترجیح میداد و آن نوع
زندگی که در عهد حکومت اعلیحضرت احمد شاه دران سرزمین رواج داشت
درین عصر يك اندازه برطرف شده و حتی زبان افغانی هم از خودش و سرداران
معاصرش کم کم فراموش شده و زبان فارسی در افغانستان به امور رسمی و درباری رواج
زیاد حاصل کرد و هم از عصر حکومت تیمورشاه زبان پشتو عقب مانده
«۱۸۳»


وزبان دفتر ودیوان هم عوض پشه و فارسی شد [۱] وطرز لباس ومعاشرت
افغان ها نیز آهسته آهسته بدل شده خوی های سرداران افغان به طرف ایرانیها
وقزلباش ها مائل شده وهمان افکار بدماغ شان پیدا شده که این هم اثر
عهد تیمور شاه است :

درجای دیگر فریزر علاوه بريك سلسله بیانات خود میگوید که : در زمان
سیاحت من بافغا نستان چنان موقع مصاحبه با کسانی حاصل نمودم که هر يك
بدربار تیمورشاه صاحبان رتبه های جلیله بودند و آن سردارانی که ازعادات
وخصائل اعلیحضرت تیمور شاه به کلی واقف بودند واز گفتار سردا ران
مرا معملوم شد که فراست ودانائی تیمورشاه نهایت زیاد بوده [۲] وازهمان
قدر بهادری واستقلال مزاج اوبود که پدرش اعلیحضرت احمدشاه اوزا بدگر
فرزندان خودش ترجیح داده بود .

[ صفحه ١٤٧ دپښتونتاریخ ]

[۱] فریزر تبدیل زبان دفاتر را از پښتو به فارسی در وقت تیمورشاه بصورت جعلی نوشته
وصاحب دپښتونتاریخ نیز باصلاح او از حیث عدم معلومات قادر نشده است :
زبان دفتری عصر سدوزائی ازید وسلطنت اعلیحضرت احمدشاه كبیر الی ختم آن
دوره وبعد ازان هم درافغانستان فارسی بوده چرا که فرامین ووثائق شرعی و پارچه های اسناد
دیوانی را ازان دوره ها خیلی ملاحظه کرده ام وهمه بزبان فارسی نوشته بوده ونه به پښتو
وزبان فارسی از دوره های پیشتر در بین شاه و خاندان منور آن بحیث يك زبان افغانی
بیش از پیش ارتقا یافته امانه بعمومی که زبان پښتو را از بین برده باشد زیرا که خود اعلیحضرت
تیمور شاه مثل پدر خود ادیب زبان پښتو وفارسی و اخلاف و احفاد او نیز در هر دو زبان
دارای استعداد كافی علم وادب بودند که معلومات بیشتر این قسمت را بنده در فصل
شعرای معاصر اعلیحضرت تیمورشاه در همین کتاب نگاشته ام .

[۲] از گفته فریزر معلوم میشود که اعلیحضرت تیمور شاه حقیقتاً نهایت فکر سلیم
داشته زیرا که متانت فكر اعلیحضرت تیمور شاه به صحت قول فریزر ازین دلیل بیشتر
می افزاید که خود او را هم بدربار کابل و بحضور خویش راه مصاحبت نداده
بود و فریزر اوضاع تیمور شاه را از قول اعضاء مخالف دربار او دریافت کرده
و نوشته است :

« ١٨٤»


باب ششم
تاریخ کوه نور و فخراج
بی نظیر
ترقی عمرانات و صنائع و نهضت های عالی
و
استعداد ادبی اعلیحضرت تیمور شاه


فصل [١]

تاریخ کوه نور و فخراج

بی نظیر

در فصول گذشته این کتاب چند بار از بدست آوردن کوه نور و فخراج بی نظیر و موجودیت او به عهد شاهان عظمت نشان سدوزائی در ضمن نگارش حرفی بمیان آورده ایم و برای اینکه يك افتخار مهم تاریخی افغانستان پوشیده نماند معلومات ذیل را درباره او می نگاریم :

کوه نور کبه حال در موزه امپراتوری بریتانیا میباشد . کوه نور از الماس های نامی جهان است و انگلیسها آنرا « پادشاه الماس هامیخا نند». ولی با آب و رنگ و تراش بی مانند خود از شهرت تاریخی در ادوار مختلف اهمیت بیشتری داشته و این داستان شگفت آور آن بر بهای آن می افزاید:

از داستان «مهابهارتا کبه یکی از افسانه های تاریخی و باستانی هند است چنین بر می آید که پنج هزار سال پیش ازین در کنار تایرب النوع (سوریا) و پهلوان بزرگ هند نخستین کسی بوده که کوه نور را با خود همراه داشته است . این الماس صد سال قبل از میلاد مسیح در دست «او به ئین» راجه هندوستان و راجپوتانا بوده و از سنه هشتم هجری قمری تاریخ حیرت آور آن باین تفصیل آغاز میشود :

در سنه هشتم کوه نور در دست پادشاهان «مالوا» از کشورهای شمال غربی هند بوده و در سال ۷۰۹ هجری پس از شکست یافتن شاه مالوا بدست شاه زاده علاء الدین محمد خلجی داماد و برادرزاده جلال الدین فیروز شاه افتاد و به دهلی برده شد. درسنه ٩١٣-٩٦٣ هجری قمری همایون پسر بابر شاه بر دهلی فاتح شد و آنرا بدست آورد بدین گونه تا به او ر نگ زیب وشاه جهان و محمد شاه رسید . گویند محمد شاه چون این الماس را بسیار

« ١٨٥ »

تاریخ تیمور شاه (۷۰۰) جلد ب عبداللطیف - ر محمد اعظمخان - ح عزیز الدینخان ـ ل رحیمعلیخان ۱۰-١-٣١٣


دوست داشت آنرا در دستار خود پنهان نموده بود که بدست نادر شاه
نیفتد ولی یکی از کنیزان قصر شاهی نادر شاه افشار را که دران موقع
بر دهلی حمله نموده و فاتح شده بود آگاه نمود و نادر شاه افشار دستار
محمد شاه را بتعارف وشوخی بر داشته بر سر خود گذاشت [۱] و بدینگونه
آنرا بدست آورد :
پس از کشته شدن نادر شاه افشار که در شب یکشنبه یاز د هـم ماه
جمادی الثانی سال ۱۱٦۰ قمری در فتح آباد نز دیکی قو چان در نیمه شب
از طرف یکعده قاتلین او به قتل رسیده و سرش رادر اردو گاه انداختند دران
حالت یکی از خدام حرم اعلیحضرت نادر شاه اعلیحضرت احمد شاه غاز ی
افسر بزرگ لشکر درا نی آ نو قته را از ین قضیه بز رگ آ گاه نمود
و او با چهار هزار لشکر درانی قند ها روسواران اوزبکیه که در تحت رایت
او بود تا دامن صبح بمقابل هجوم لشکرقزلباش و اشرار افشار جنگیده و ایشان
را هزیمت داد و به جائزه این احسان بزر گ در قطعه الماس که به کوه نور
ودریای نور معروف و تاحال شهرت جهانی دار ندآن هر دو الماس نزد حرمش
موجود بوده کوه نور را با یکدانه فخراج بی نظیر حضور اعلیحضرت احمد شاه
غازی تقدیم نمود ودر ٢٦ سال سلطنت اعلیحضرت احمد شاه کبیر کوه نور

[۱] اصح روایت این است که میرزا مهدی استرآ بادی ذریعهٔ خدمهٔ حرمسرا قبلاً
ازموجودیت کوه نور آگاه شده بود که در بین دستار محمد شاه گور گانی شهنشاه
هند جا دار دولی حین مصاحبهٔ دوستانه مرد و پادشاه میرزا مهدی استرا بادی مشهور به
میرزا ذکی بمضمون اینکه هر دو پادشاه بزرگ تعارفی از یکه گر داشته باشند برای
اظهار محبت و باین علامه دستار و کلاه شما را ا جازه میخواهم تا تبدیل نمایم بعده کلاه
مر صع نادر را بفرق محمدشاه گور گانی و دستار او را بفرق نادر شاه افشار گذاشت در باطن
نادر شاه افشار از وضع میرزاذ کی خیلی مکدر شد و در غیاب گفت دستار خود را باز کنید
تا متاعی که در بین اوست معلوم شود بعد از دریافت آن متاع گرانبها نادر شاه فر مود
که من حیرت داشتم که از میرزا ذکی چنین فکر ناسنجیده هیچگاه به ظهور نرسیده است
ولی آقای لارودی نویسندهٔ کتاب نادر شاه فرزند شمشیر از بیان اصل حکایت خود داری
نموده اند .
١٨٦


و فخرا ج بی نظیر نزد آن شهنشاه نامی افغان با قی بود ودر عهد سلطنت
اعلیحضرت تیمور شاه یعنی از سنه ۱۱۸۶ قمری که زمام سلطنت با و تفویض شد
کوه نور را بساعد راست و فخرا ج بی نظیر را ببازوی چپ می بست و این متاع
گرا نبها الی ۱۲۰۷ قمری منحصر به شخص اعلیحضرت تیمور شاه درانی بود .

بعد از فوت اعلیحضرت تیمور شاه درانی از سنه ۱۲۰۷ قمری با علیحضرت
شاهزمان تعلق گرفت و بعد از خلع سلطنت او در سنه ۱۲۱۶ قمری به اعلیحضرت
شاه محمود قرار گرفت که در آوان سلطنتش نزد او می بود و وقتی که
اعلیحضرت شاه شجاع المليك در عهد سلطنت ثانویه شاه محمود بر ادرش
از کابل به کشمیر ولاهور پناهنده شد هر دو الماس قیمتدار را آنجا با خود
داشت . رنجیت سنگ مهارا جای سك ابتدا از طرف پاد شاه سد و زائی
افغانستان شاه زمان حکمران لاهور مقررشد و بعد دراثر بغاوت در پنجاب
از سنه ۱۱۹۴ قمری تا ۱۲۵۵ قمری مهاراجا شد كرك سنگ نام پسر ارشد
و درام سنگ رکن اشد خود را با غیره اعیان لا هور باستقبال شاه شجاع
فرستاده و باعزاز و احترام تام از شاه دره به شهر لاهور در آورده خودش را
در سرای ساده سنگ واهالی حرم محترمش را در سرای علیحده جای نشستن داد.
چون شاه شجاع با عیالش در مقام جدا گانه جای گزیدند رنجیت سنگ
رعایت مهمان بودن اورا نکرده و روز دیگر رام سنگ را نزد شاه شجاع
فرستاده کوه نور را خواستگار شد و شاه از دادن آن دانه گرانبها اباورزید
و رنجیت سنگ دست از طلب باز ندا شته متوالیاً خوا هش کوه نور را
می نمود و شاه شجاع رد می فر مود .

ولی از یکطرف که شاه محمود برادرش ثانیاً به شاهی افغانستان
بر گزیده شده بود شاه شجاع از عزم قوی افغانیت که استرداد تخت وسلطنت
افغانستان از نزد شاه محمود برادر اندرش مفطور او بود و از طرف دیگر
که رنجیت سنگ ناسپاس زمینه رهایش اعلیحضرت شاه شجاع را در آن

«۱۸۷»


قرار داد ز الطاف خویشتن یزدان
نگین حکم جهان را بنام شاه زمان
۱۲۰۷

چوبر گزیدۀ سبحان وظل معبود است
فراز مسند شاهی مقام محمود است
۱۲۱۶

طراز یافت بحکم خدای هر دو جهان
رواج سکۀ دور ان بنام شاه زمان
۱۲۰۷
[متعلق صفحه ۱۸۷ کتاب تیمورشاه]

پادشاه عدل گستر خسرو گیتی پناه
مظهر لطف الهی ظل حق محمود شاه
۱۲۲۳
[متعلق مضمون صفحه ۱۸۷ و ٢٤٦ کتاب تیمورشاه درانی]


[BLANK PAGE]


مدار عدل شد از عنایات الهی مسلم بر شجاع الملك شاهی
۱۲۱۸

شجاع از پرتو دیدار جانان کرقنا کردم
چراغ طور روشن میکند شمع مزارم را

ز بیداد تو ای بیدرد آخر زین وطن رفتم
شجاع آسایی عزم سفر کردن کمر بستم

شهید خنجر قاتل شدم چوشاه شجاع زخون من بنويسيد داستان مرا
[متعلق مضمون صفحه ۱۸۷ کتاب تیمور شاه درانی]


سر زمین از حیث بدست آوردن مطلب خودش تنگ ساخته بود درین موقع
لرد اکلاند انگلیس رنجیت سنگ را وادار ساخت که شاه شجاع سدوزائی
را در بدست آوردن تاج وتخت افغانستان یاری نماید و در برابر کوه نور
را بگیرد. اعلیحضرت شاه شجاع بطوری که گفته شد برحسب موافقهٔ
که توسط لرد اکلاند انگلیس بعمل آمد جهت بدست آوردن سلطنت
افغانستان و رفع تکالیف او همدر انجا بتادیۀ کوه نور راضی شده
و رنجیت سنگ نیز به همین موافقه کوه نور را بگرفت.
این الماس در دست رنجیت سنگ ماند تاپس از مرگ وی به پسرش رسید
در سال 1263 هجری قمری [دلیپ سنگ یا دهو لیپ سنگ] پسر کوچک
رنجیت سنگ از انگلیسها که در سرتاسر خاک هند رخنه کرده بودند
شکست یافته گنجینه هایش باالماس کوه نور بدست انگلیسها افتاد و
[لرد دالهوزی] فرمانفرمای هندوستان این الماس را بهمراه دو افسر انگلیسی
برای ویکتوریا ملکۀ انگلیس ارمغان فرستاد وبتاریخ [22 رجب 1266
قمری] کوه نور درلندن به ملکۀ انگلیس تقدیم شد .
کوه نور پیش از آنکه به تراش برسد ۳/۷۹۳ قیراط سنگینی داشت ولی
شاه شجاع برای نخستین بار آن را بدست يك جواهر ساز ایتالیایی بنام [ هور
تنز" بوبیرگیو ] به تراش رسانید ولی از تراش بداو چنان پشیمان شد که
گذشته از ندادن دستمزدش 10 هزار روپیه هم ازوی تاوان گرفت .
پس ازینکه کوه نور بدست ملکۀ انگلیس رسید آنرا در جواهر غازی دربار
به تراش رسانید واکنون بیش از 1061/2 قیراط سنگینی ندارد .
در بارهٔ این الماس هندی ها میگویند که نگاه داشتن آن شگون ندارد
زیرا چندین تن از پادشاهان و مردان نامی که آنرا داشته اند قرار این
فهرست کشته و یا بدبخت شده اند.
«188»


۱— کارنا پهلوان باستانی هند نخستین دارنده آن کشته شد
۲— او بهتین— تاج و تخت خودرا از دست داد
۳— راجه مالوا — از تخت شاهی برافتاد.
٤— نادر شاه کشته شد.
٥— كرك سنگ از نواده‌های رنجیت سنگ را زهر خورا نیدند.
٦— شیر سنگ در هنگام جشن تیر خورد.
۷— دلب سنگ از انگلیسها شکست یافته گنجینه‌های پادشاهی
خود را از دست داد.
نور الله لارودی ایرانی نویسندۀ کتاب نادرشاه فرزندتوضیح:
شمشیر از قول هندیها بید شگونی اشخاص دارندۀ اهل هنود
را چنان اظهار کرده است و از شرح احوالات سلاطین اسلامی خود داری
کرده اند چنانچه بجز اعلیحضرت احمد شاه غازی افغان و اعلیحضرت
تیمور شاه که بادا شتن او حیات مرفه و مسعودی بسر برده اند یقیناً که قبل
و بعد هر يك از دارندگان او اغلبأ به قتل رسیده و بعضاً از حلیۀ بصرعاری شده اند:
۱— محمدشاه کورگانی بدان تیره بختی در حال مغلوبیت اورا از دست داد.
۲— نادر شاه افشار ایرانی بدان حالت به قتل رسید:
۳— اعلیحضرت شاهزمان درانی از حلیۀ بصر عاری شده و از سلطنت
معزول گردید که بنده ماجرای دلخراش او را نتوانستم بنکارم.
٤— اعلیحضرت شاه محمود محبوس گردید.
٥— اعلیحضرت شاه شجاع الملك از سلطنت خلع شده و باچنان مصیبت
گرفتار شد که اخیراً کوه نور به رنجیت سنگ تعلق گرفت و اخیراً در عهد
سلطنت ثانویۀ خود به شهادت رسید.
مأخذ مقالۀ کوه نور :
ص ۱۰—٤٤ — ٨٦ سراج التواريخ :
ص ١٦٦—١٦٧—١٦٨— ۲۲۱ نادر شاه فرزند شمشیرطبع ایران.
«۱۸۹»


فصل ( ٢ )

عمرانات عصر اعلیحضرت

تيمور شاه

طوريكه جناب ميرهوتك خان افغان شاعر معاصر اعليحضرت تيمورشاه
بپای کار اعمار يك قصر در عصر سعادت حصر اعليحضرت تيمورشاه قصيده
می سرایند ازان قصر كدام علامة امروزه به نظر نمیرسد ولی چیزی که از روی
قرائن طرف قناعت تمام میشود همانا تعمیر بالاحصار است ؛ که در تواریخ
جزء شهر کابل يادشده است اما شهر کابل که شهر قدیمی است چنانچه
جغرافيون يونان مثل بطلیموس ازو بنامهای کابوره اورتوسپانه ذکر کرده
ودر سرود اریائوویدی رودخانه كابل بنام کیها یاد شده است؛ بالا حصار که
در تواریخ قرون وسطی بنام قلعة بالاحصار کابل يادشده حتماً در دورۀ چوم
و تسلط چغتائی ها موجود بوده است و در عهد بابر شاه گورگانی یکی از
شاهزاد گان تیموری که مامای بابر بودحاکم کابل و در بالاحصار سکونت داشت
ابابر بالاحصار را محاصره واخیراً فتح نمود چنانچه با بر ازان در تزك خودنیز
ذكر میکند. بابر در بالاحصار تعمیرات زیادی نمود و بعدازان کامران میرزا
نیز در ین تعمیرات افزود در دورۀ سدوزائی ها که در بالاحصار تعمیرات
زیادی گردید و احمدشاه با با دیوارهای تاریخی شهر کابل را که علامه اش
تاهنوز موجوداست توسط سردارج هان خان فوفلزائی سپه سالار خود مرمت کاری
نموده و بامتداد او افزود در عهد اعلیحضرت تیمورشاه بطور يقين همان بالاحصار
اقامتگاه پادشاهی بود که اعلیحضرت موصوف در آوان سلطنت خود به کثرت
عمارات داخلی وخارجی او می پرداخت و این اشعار تاریخی جناب ميرهوتك خان
فوفلزائی متخلص به افغان اساس يك عمارت جديد را درسنه ١٢٠٤ قمری
«١٩٠»


[سه سال قبل از فوت اعلیحضرت تیمور شاه] که در عهد فرخنده او اعمار شده بود
با نظار عالم خیال زیبائی تعمیر را چنین مجسم میکند :

شاهی که به عهد دولت او گردید بنای ظلم ویران
تیمور شه آن خدیو آفاق دریای عطا و در دران
فرمود بنا کنند قصری مانند حریم بهشت سامان
استاد زمانه طرح افگند قصری به زمین چو خلد رضوان
آئینه صبح مشرق فیض باب الفرج سپهر الوان
بگشاد نظر چو بر عمارت شد در گهش از نظاره حیران
کوهیست به رفعت و بلندی باشد فلك به عظمت و شان
آن مصدر فیض از در باز بر روی جهان لبست خندان
ای دست بلند فطرتت پست دستی بدعا برار افغان
تا حشر فروغ بخت شه باد طالع به جهان چو مهر تابان
بادا در دولتش به رخ باز تا هست بنای قصر امکان

از سال تمام او خرد گفت
دروازه بارگاه خاقان
۱۲۰٤ قمری

فصل (۳)

ترقی صنائع نفیسه
در عصر اعلیحضرت تیمور شاه

در عصر اعلیحضرت تیمور شاه با آنکه معاملات عسکری آنوقته مترقی
و به عادت فطری افغانی خود می پرداختند ولی با وصف ترقیات صنائع
مستظرفه نیز دارای اهمیت خاص و از شخص پادشاه الی امراء کبار و وزراء

«۱۹۱»


و شهزادگان و سائر مامورین و معاصرین آن به ترویج علوم و صنائع مستظرفه بیشتر پرداخته اند تنها چیزی که امروز از نظر ما پوشیده و بدان آگاه نیستیم قصور مؤرخین بوده که از یادداشت های تاریخی و تذکره های عرفانی آنوقت که خودداری کرده و ما با لتفصیل از حسن کار و ابها و اسماء رجال آن عصر اطلاعی حاصل نمی توانیم ولی چیزی که از ترقیات صنائع آن عصر نمایندگی میکند همانا آثار باقی مانده میباشد که تا هنوز مشاهده شده و ما بشرح آن حتى الوسع می پردازیم .

فصل (٤)
صنائع معموله آنوقته

خطاطی، نقاشی، مهندسی، زرگری، معماری، نجاری، حجاری، آهنگری و امثالهم از جمله صنائع آن عصر از آنانی اسم می بریم که نمونه های آن بانظار مردم امروزه بیشتر مجسم و موجود است .

خطاطی و نقاشی : آن عصر را از کتیبه های مزارات و ابنیه آن عصر بخوبی سراغ میتوانیم که صنعت خطاطی و نقاشی و حجاری چقدر رو لغریب و ماهرانه بوده و کسانی که درین فنون اشتغال داشته اند نظر به نفاست آثار شان بهترین سمت اوستادی خودها را در مدنیت عصر اثبات میکنند

صنعت مهندسی و معماری : از ساختمان گنبد های مقابر و ابنیه دیگری که متعلق آن عصر است خوبتر مشاهده مینمائیم که این صنائع نیز در آن وقت چقدر مترقی و مروج بوده است که هیچ نقص مهندسی و معماری در ساختمان بناهای آنوقته به نظر نمی رسد و تنها سیستم تعمیر در هر عصر و زمان طبعاً فرق داشته و عدم لیاقت مهندسین و معماران گذشته پنداشته شده نمی تواند .

«۱۹۲»


حکاکی وزرگری: نمونه این صنایع حکاکی وزرگری راخوبتر وبیشتر
ازهمه درمواهر ومسكوكات آنعصر مشاهده مینمائیم كه حقيقتاً صنعت
حکاکی آنعصر تقریباً بفن زینکوگرافی نوع تیزاب امروزه شباهت
میرساند زيرا كه درهر قطر مهريك در نيم انج كوچك عبارت مهر را به
نفاست خط نستعلیق بصورت معکوس گنجانیدن انتهای فن حکاکی را نشان میدهد
و در بین همه حروف هريك مهرباریکتر ازهمه حروف ديزين وگل وبرگ
دیگری کنارمیشده كه بوسيۀ دست محیرالعقول است وشخصی که دماغ آرت
وصنعت داشته باشد بیشتر تعجب نموده واین نمونه های صنایع را به مدنیت
عصر محسوب میدا د: همچنان فن زرگری ازمسكوكات عصر خوب معلوم
میشود كه توسط دست چند نفر ضراب دراهم مروجۀ مملكت تماماً ضرب شده
وعبارت سکه در پشت ورو بخوبی خوانده میشود:
على هذا القياس آهنګری واسلحه سازی وخیاطی وسراجی ودباغی ومسگری
برای رفع حوائج آنعصر ازهر قبیل وجود داشته ونمونه‌های آثار متریه
آن عصر تاحال به کثرت دیده میشود.

فصل(٥)
نقاش ماهر عصر تیمور شاه

نقاش ماهر ومعاصر اعلیحضرت تیمور شاه درانی محمد هاشم نام بود
كه مسکن اصلی او لاهور بوده ودرعصر اعلیحضرت تیمور شاه می زیسته
ويك تمثال بی‌مثال نواب گوهرنسا بيگم زوجۀ اعلیحضرت تیمور شاه درانی
وصبیۀ سلطان عزیزالدین مغل شهنشاه هندرا که اثرمهارت ويادگار رسامی
اوست ازدست جناب شهزاده احمدعلی خان درانی به مشاهدۀ اینجانب پیوست
که لیاقت میناتوری وشاهکاری فن رسامی محمد هاشم مصور موصوف
درخور تقدير وبسی آفرین است:

توضیح تاریخ مزاوجت دختر شهنشاه مغلی در سوانح اعلیحضرت تیمور شاه قبل از آوان سلطنش در آغاز این کتاب ملاحظه شود:

(١٩٣)


فصل (٦)
حجار ماهر عصر تیمور شاه
در عصر اعلیحضرت تیمور شاه شخصی بنام آقا بابای اصفهانی در فن سنگ تراشی شهرت و مهارت به سزا داشته وا کثر کتیبه های مدافن رجال معتبر آن عصر اثر حجاری او میباشد که در فن خود لاثانی و در قسمت تزئینات حجاری از لوح مزارات شهزادگان متوفای سدوزائی و معاصرین معتبر آن عصر اندازه مهارت او را بخوبی تمثیل میکند و این شخص اصلاً از مردم اصفهان ایران و با آن نام شهرت داشته و معلوم میگردد که در عصر اعلیحضرت احمد شاه غازی مثل سائر صنعتگران ما هر هند و ایران استخدام شده و آثار حجاری آنوقته ذریعه دست نفیس او تکمیل گردیده است.
و همچنان خطاطی را بنام مصطفی هراتی در بعض کتیبه ها در یا فتیم ولی خامهٔ ناتوان او قابل ستایش مالیست.

فصل (۷)
نهضت های عالی اعلیحضرت
تیمورشاه درانی در مورد تشکیلات اساسی سلطنت و بعضی موانع آن
اعلیحضرت تیمورشاه درانی از نقطه نظر اساس تشکیلات دوائر سلطنتی از ادوار مدنیت های گذشته افغان بهترین نمونه از عصر خود بیاد گار گذاشته است که اساس تشکیلات آنوقته را با نهضت های عالی آن که در بارهٔ پیشرفت امور مملکت و توسعه دوایر سلطنتی خویش داشت متانت فکر و مستقل مزاجی و آرام پسندی و مفکوره های عصری او را از چند دلیل میتوان سراغ کرد : اولاً تشکیل کا بینهٔ عصر او که تقریباً در عصر حاضر مطابقت
(١٩٤)


دارد و تغییر دادن اساس لشکر را که قبلاً بطور قومی در تحت لوای امراء
قوم بطور عهده برار حاضر خدمت پادشاهی میشدند به نوع لشکر منظم
تنخواه خوار شاهی تبدیل داد و اینکه در ابتدا متدرجاً از رسوخ امراء
بزرگ کاسته میرفت مفکوره بود که اگر در حقائق موضوع انسان پی برد
از مفاد ملت و حکومت آنوقتہ خالی نبود زیرا که رسوخ و اقتدار هر يك
از امراء که بمنزلة پادشاه علیحده بشمار میرفتند و هر چه میخواستند میکردند
و در اثر مخالفت ووسوسه حرص وحسد بعضی شخصیت های مفسده جو آتش
نفاق وخانه جنگی افروخته شده و در اثر جنبش و نفاق داخلی دست اجانب
نیز در بلاد متصرفه احمد شاهی دراز میشد چنانچه به همین فکر در ابتدا
تمام عهده های بزرگ را بدست اشخاص سوای قوم درانی سپرد مگر اساس
این فکر اگرچه برای از بین بردن شخصیتهای جاه طلب خیلی معقول ولی
بدماغ امراء درانی ناشایسته آمده وهکذا قتل وزیر شاه ولیخان ونقل دادن
دارالسلطنه را از قندهار به کابل هم بعضی را به مخالفت تیمور شاه واداشت
ومخالفين سلطنت سدوزائی سرداران طائفه قوفلزائی را که بیشتر مترقی دربار
شاهان سدوزائی بودند برای بدست آوردن مطلب خود اعلیحضرت تیمورشاه
را از رویه آنها چنان تخویف میکردند که به اضطراب و کدورت او بدرجات
می افزودند و تازمانی که اعلیحضرت تیمورشاه باین خرابی ها وانعکاس فکر
خود پی بردرخنه های نفاق وخرابی زیاد در امور سلطنت او رخ داده بود
ورقتی که میخواست دررفع نقائص حکومت وتشکیل اساسی سلطنت خویش
بپردازد همین مفکوره مانع اراده و نهضت های عالی او شده و ازین رهگذر نمی
توانست که دوره های تجدد را در امور سلطنت زودتر طی کند و با
آنکه از یکطرف موازنة فكر امراء قوم را حمایه مینمود اوضاع سیاست
خارجی نیز بحدی خلل پذیر بود که پس از انجام و سرکوبی آنها ولشکر کشی
های پی در پی برای تحکیم امور سلطنتش کمتر وقت دست میداد و لی

( ۱۹۰)


باوصف تاحدی که انسان دقت میکند چه از اسار روزیائی تشکیل سلطنت و سرعت انجام محاربات آنوقت و حفظ سیاست داخلی و خارجی در بارعلم پرور او نمونه ایست از ارتقای ادب زبان فارسی چنانچه پیدایش شعرای آنوقت که از اثر تشویق و ترغیب افکار صحیح او بهم رسیده است عهد سلطنت او را در تاریخ کشور عزیز افغا نستان خیلی پر تجمل نشان مید هدولی موانع افکار متجدد آن شهر یارنامی همان بد خوا ها ن او بود که دو ستان صمیمی وفدائیان سلطنت سدوزائی را همواره در نظرش بحیث دشمن بزرگ و خود را بجلد دوست حضورش معرفی میکردند و اعلیحضرت موصوف هم ازین اضطراب دائمی بمقاصد اصلی خودزودترطی مراحل نتوانسته واز انچه آرزوئی که بخاطر داشت خوبتر موفق شده نمی توانست مگر با وصف نسبت اوائل سلطنت خود که در اثر افکار تحريك کارانه معندین سلطنت سدوزائی چون طرفداران تیمور شاه را به وضع مفسده خومعرفی میکردند اعلیحضرت تیمور شاه در اواخر پی برده وزود تر جلو گیری نمود والا اوضا عی که در زمان اخلاف او به ظهور رسید در عهد تیمورشاه بیشتر ازان ادوار متصور بود که اينك بعض قسمت های مرموز مطالب فوق را بغرض رفع اشتباه خواننده قدری آهسته حرق زده وحقائق لازم بیان را اظهار میکنم : چون يك عده فارسی های آنوقته در آغاز سلطنت تیمور شاهی عهده های بزرگی را اشغال کرده ومیخواستند رقیبان خود را که عبارت از امراء بزرگ عهد احمدشاه کبیرو آن طرفداران حقیقی سلطنت تیمورشاه را از بین ببرند اعلیحضرت تیمور شاه را برای ازبین بردن آنها تحريك میکردند زیرا که فکر ترجیح و ارتقای فارسی هارا بمقابل امراءافغان وسپردن زمان اموررا بدست فارسی ها سومین کار ناعاقبت اعلیحضرت تیمور شاه [ که بعداز قتل وزیرشاه ولیخان و نقل دارالسلطنه از قندهار به کابل ] دانسته وبه عقیدۀ ایشان افکار تیمورشاه را در بارۀ رشد فارسی هاخیلی شنیع پند اشتند اساس مخالفت را در آغاز سلطنت باتیمور شاه ازین سبب قائم کرده بودند.
(196)


فصل (۸)
تحصیلات تیمور شاه

با وصف آنکه حیات اعلیحضرت تیمور شاه از زمان ولادت الی سال
وفاتش علاوه بر امور حکومت هند و هرات و بعده بار گران عهدۀ سلطنت
با لشکر کشی ها و معرکه های خونین حیات عسکری و راه پیمائی مصروفیت
تامه داشت ولی اعلیحضرت تیمور شاه از فضیلت علم نیز بی بهره نبوده و در هر
مسکن و مامنی که قیام داشته است اغلب اوقات خود را به تحصیل علوم
شرعیه و ریاضی و ادبیات و غیره [۱] چه از اثر تاکید و توصیه پدر نامورش
اعلیحضرت احمد شاه غازی و چه از رسائی فکر خودش از اساتید زبدۀ عصر
علوم مروجه و دروس مقتضیه را آموخته و استعداد کافی در علوم عربی و
ادبیات زبان پشتو و فارسی حاصل نموده بود چنانچه برادرش شهزاده سلیمان
را ملا پیر محمد کاکر در دیباچۀ دیوان خود بنام کان علم یاد کرده است
معلوم میگردد که شهزادگان دودمان جلیل سلطنتی سدوزائی همچنان
که در امور عسکریت شهرت به سزا حاصل کرده بودند در پهلوی آن از فیض
علم و هنر نیز بی بهره و بی خبر نبوده اند ولی از پشکه سائر علوم مروجه
امروزه در ان اعصار خوبتر رواج نداشته و وسائل تعلیمی موجوده باین

[۱] شاهان ذیشان سدوزائی جغرافیای هند و ایران و افغانستان امروزه را از حیث سیاحت
خوبتر از دگر علوم آموخته بودند زیرا که دران آوان مسافرتهای پیایی و سواری اسپ
و اقامت در هر منزل به تمام خواص از اوضاع ممالك خود و چنان آگاهی حاصل نموده بودند
که زبان علماء جغرافیه عصر ایشان از بیان اظهار خواص و عادات وطنیه خیلی قاصر بوده
و صفحات کتب جغرافیه حقائق را نظر به مشاهدات اوشان درین قسمت هرگز تمثیل و ترسیم
نمی توانست و ازینکه دران آوان به جز راه کعبۀ المکرمه بغرض ادای فریضۀ حج با دگر
قسمت های جهان مراودات سیاسی و اقتصادی نداشته اند مطالعه و تحصیل جغرافیای دنیا
بنظر اوشان آنقدر ذی اهمیت نبوده و بلاد هند و ایران و افغانستان امروزه را در سال یکبار
توسط سواری اسپ مشاهده میکردند که به جغرافیای آن احتیاجی نداشته اند.

«۱۹۷»


سهو ات دستیاب نمی گردید شهزادگان وسائر مردمان علم دوست آنوقت، از روی تقوی پرستی و دیانت شعاری بیشتر علم فقه و تفسیر وحدیث وصرف نحو زبان عربی واصول و تجوید را می آموختند و بعضاً به ریاضیات و عروض و معانی وحتی علم طب اکتفا مینمودند و ازینکه به علم انشاء وتحریر ازحيث سبك نویسندگی آنوقته به فرط مهارت علاقه مندی داشته اند بعد از علوم دینیه زیاده به صرف و نحو و حسن خط می پرداختند که اعلیحضرت تیمورشاه یکی از شاهان با علم و فضل افغانستان بوده و در اظهار فضیلت خود چنین میگوید:
به گلشن رنگ گل پنهان شه تیمور نمی ماند
بود معنای رنگین ظاهر از طرح بیان ها
فصل (٦)
استعداد ادبی اعلیحضرت
تیمور شاه درانی
در مباحث گذشته این کتاب بیشتر از وقائع سیاسی و حیات عسکری آن شهنشاه معروف و شهریار مبرور سدوزائی فوفلز آئی افغان اعلیحضرت تیمورشاه درانی به تفصیل متذکر شدیم ولی شخصیت بزرگ و مقام عالی و مراتب علمی آن شهریار فقید وطن که در زمرۀ شاهان سخنور و تاجداران بازیب وفر افغانستان مقام ارجمندی داشته و مثل پدر والاگهرش اعلیحضرت احمد شاه غازی کبیر داد سخنوری داده و در قطار شعراء بزرگ افغانی اثر نفیس ادبی شان که دیوان اشعار فارسی [ و یا گنج شایان سخن ] ازخود بیاد گار گذاشته اند به ترتیب و تذکار اشعار گهر بار وخصائص ادبی آن شهریار نامدار که مزید افتخار فرزندان امروز افغان را بار می آورد پرداخته و پس از ذکر اوصاف ادبی شاه موصوف از آثار منتخبه شعری شان جهت مطالعه علاقه مندان تاریخ فرهنگی وطن تقدیم میداریم:
«۱۹۸»


اعلیحضرت تیمور شاه درانی که پروردۀ خاک و آب کشور عزیز وو طن
مالوف افغانستان بوده و با آن مصروفیت عهدۀ بزرگ سلطنت ولشکر کشی
های پیهم اطراف مملکت بهترین در بار علم پروری داشته که از نتائج
همان عشق سرشار به ترویج علوم و فنون و پرورش علما وشعرا وخوشنویسان
وصنعتگران عصر خود بیش از پیش کوشیده و به ترقی علم و معرفت زیاده
پرداخته است و از عصر اعلیحضرت تیمور شاه بسا اشخاص را می شناسیم که
با داشتن وظیفهٔ جدا گانه عسکری که حیات عزیز شان را وقف خدمات
وطن نموده بودند از فیض استعدا د فطر ی و تربیت های عالی از ذوق جبلی
سخن سرائی بی بهره وعاری نبوده اند چنانچه اکثر شعراء نامور آنوقته
چه از اعاظم دربار وچه از اخلاف والاتبار او که از اسماء سامی آنها بعد ازین
فصل ردیف بسته ایم ملاحظۀ آثار ایشان به نور نگاه ابنای علم دوست و هنر
پرور امروز وطن می افزاید اينك در ضمن نگارش خود از نمونهٔ اشعار
اعلیحضرت تیمور شاه درانی و معا صرین دربار علم پرور او با عتبار رتب
رسمی از سخنوران عصر سعادتحصر شان متذکر احوال شده به شرح سوانح
و درج اشعار ایشان مبادرت می ورزیم :
افرادی که از مقاطع غزلهای اعلیحضرت تیمور شاه درانی انتخاب شده است :
شکوه از کو کب اقبال ندارم تیمور
تخت شاهی بود از طالع فیروز مرا
***
میکنم تیمور دائم شکر احسان خدا
داده تخت سلطنت آن ذات بی همتا مرا
***
لشکر بخت من از همت عالی تیمور
سوی شهری که رخ آورد بهر باب گرفت
***
شاه تیمور جها ن د ر نظر همت من
کمتر از دور خط دائرۀ پر گار است
***
ند ارم با ك از قصد رقیبان
که از دشمن نه اندیشد به دل مرد
<۱۹۹>


تیمور گر چه شاه جهان است ای خدا لیکن زصدق دل بدو عالم گدای تست
***
گر چه شاهم در جهان تیمور لیکن چون گدا
رو بدرگاه تو دارم ای کریم کار ساز
***
باحذر باش زآزردن دلهای خراب دسته تیر قضا آه دل افگار است
***
هر که با کس نرساند ضرر نیش جفا در گلستان جهان همچو گل بیخار است
***
ستم بر مردمان زیر دستان طریق دستگاه و سروری نیست
***
ازان سفله بیرون میشود حرف سبك حرف ناسنجیده گفتن از شعار مرد نیست
***
دمد به وقت جوانی طلب کین از پیران که کار همت شمشیر را عصا نکند
***
ز یمن صحبت صافی دلان چرا هر کس مس وجود تن خویش را طلا نکند
***
تیمور شود مخزن اسرار الهی دل هر که کند پاك ز اخلاق ذمائم
***
شجر با ثمر آسوده نباشد ز خطر فارغ از باد خزان خار سر دیوار است
***
وفا ز مردم ناکس مخواه شه تیمور گیاه هرزه ز گل بوی می دهد هرگز
***

اعلیحضرت تیمورشاه درین فرد از قول اعلیحضرت احمد شاه غازی تایید
کرده است که می فرماید:

احمد شاهه دار ذالو احتراز کبره چه وفا ثمر به مومى له اشراف

***

«۲۰۰»


تیمور بدر كعبه دل خاك نشین باش در دهر اگر صاحب صد تاج و نگینی

جنبش تسکین عاجز به هوای تونیست بر سر کنار نوشد صرف سرو کارها

من و معشوق هم رنگیم از آمیزش الفت ز یکر نگی نمی گنجد جدائی در میان ما

به گلشن رنگ گل پنهان شه تیمور نمی ماند
بود معنای رنگین ظاهر از طرح بیان ما

طبیعت شه تیمور در سخندانی
رفیق مطلع ابروی یار موزون است

قصیده که اعلیحضرت تیمور شاه به وصف زمستان کابل سروده اند:

چون از کمین سر ما، ترکان کمان کشادند
بر کوهسار کابل خفتان ز نقره دادند

سلطان دی چو بگذشت بر تخت عاج قوچش
دست ادب به سینه و ز پیش ایستادند

فرمود تا نمایند تاراج گلستان را
دست تظلم آنها بر گلستان کشادند

اشجار باغ یکسر بی برگ و بار گشتند
داد برهنگی را اطفال شاخ دادند

چون فوج دی درآمد در باغ بهر یغما
شمشاد و عرعر و سرو لرزیده ایستادند

گلشن کشیده بر سر از برف چار آلجا
ریحان و سنبل و گل بر مرگ دل نهادند

«۲۰۱»

تاریخ تیمورشاه (۷۰۰ جلد) ب عبدالطیف ح عزیزالدین غلام حیدر ن رجب علی ۵-۱۲-۲۲


لاله بر طرف دامان زین غصه داغ بر دل
شمشاد و سرو عرعر از پای اوفتادند
بلبل به ماتم گل ، قمری به ماتم سرو
داد فغان وزاری در کنج غم بدادند
زائل شد از نباتات ، یکسر نمو وا کنون
در خاصیت تو گوئی يك سر همه جمادند
باد خزان کند چون زینگونه ترکتازی
خوبان صحن گلشن بر باد زین عنادند
مرغان باغ و گلشن از ترکتاز سرما
جمله زآشیانها ، آواره در بلادند
افزود از گل سرخ در دهر قدر آتش
از بس مرد میانش در بزم جای دادند
گردید آب و آتش با خاك و باد یکسان
اندر جهان عناصر گوئی زيك نژادند
پوشید آسمان را خاکستری لباسی
اجرام آن سراسر پوشیده زین رمادند

***

شد موسم ، زمستان مستان به بزم شاهد
درهای عیش بر رخ ، از هر طرف کشادند
مطرب بده بشارت پیران پارسا را
شکرانه گو حریفان در پای خم فتادند
سبزان هند دار ند گرچه بسی ملاحت
خوبان پارسی دان و انجا بسی زیبادند
گلبن شکوفه دارد از برف در گلستان
جمعی بدین تماشا ، رو سوی باغ دادند
خرگاه گیرم ما را هنگامۀ گیرم تیمور
خرگاه آسمان را ..................
«۲۰۲»


غزل
ای همدمان زآتش آهم حذر کنید دلدار را ز حال دل من خبر کنید
ای مردمان ز حسرت من یاد آورید چون بر جمال مهر مثالش نظر کنید
گر آید حال زار مرا پیش یار من گر گیردش ملال سخن مختصر کنید
دانید بر دل مسکین چه رفته است گر سینه پیش تیغ جفایش سپر کنید
یا از ستمگر ما را کشید منع یا از من ستم زده قطع نظر کنید
دانید حال دیده شب زنده دار من گر در فراق یار شبی را سحر کنید
یاران ز زلف یار بیا دم نیاورید دیوانه را مباد که دیوانه تر کنید
تیمورشاه گشته جگر خون ز عشق یار
فکری بحال عاشق خونین جگر کنید

غزل
سر قدم ساخته پابوس تو احرام کنم چند در دست صبا بوسه به پیغام کنم
تلخ کامم ز بس از زهر فراق تو رواست طلب بوسه اگر از تو به پیغام کنم
یکدم آرام نگیرم بجهان در طلبت آخر ای آهوی وحشی بچه اترام کنم
بسکه بینم به چمن جور و جفا از خس و خار گه تمنای قفس گه هوس دام کنم
شب خود را بخیال رخ تو کردم صبح روز خود را بغم زلف تو چون شام کنم
چند پیش رخ زلفش شه تیمور مدام گریه هر صبح نمایم گله هر شام کنم

غزل
روم چگونه به گلگشت گلستان بیتو بروی گل ننگرم سرو من چسان بیتو
چو دوزخم بنظر آیدای بهشتی روی اگر روم بسوی روضه جنان بیتو
و بال جان شومم زاد کی چه کار آید چو خضر گر بودم عمر جاودان بیتو
رسیده ام بلب از ضعف جان نمی آید چنان ز غم شده ام زار و ناتوان بیتو
چه سود از ین که چمن سبز گشت غنچه دمید
که گلخن است مرا گلشن جهان بیتو

٠٣٠٣٠


چو لاله داغ بدل افتدم زديدن گل
قدم نهم چو به گلگشت گلستان بیتو
ززندکی شده ام آنچنان بخود بیزار
که از خدا طلبم مرگ هر زمان بیتو
مرا بدولت دیدار ساز باز جوان
که پیر گشته ام ای نازنین جوان بیتو
بیا که گشته به هجر و غمت شه تیمور
ضعیف و خسته و رنجور و ناتوان بیتو
نمونه از رباعیات آن شاه
جنت مکان
دارم دلی از فراق افگار بیا
جانی زغمت خسته و بیمار بیا
عمرم بگذشت در تمنای رخت
یکبار بیا ، از لطف یکبار بیا
***
تا کی میم ازعتاب خواهی دادن
وز مرغ دلم کباب خواهی دادن
امروز سوالیست مرا از تو بگو
فرداچه بحق جواب خواهی دادن
***
از باد رخت شگفته گلها ی دمن
قربان گل روی تو جان و دل من
با شد خجل از نگهت زلفت سنبل
حیران خرام قامت سرو چمن
***
در عشق توام کعبه و بتخانه یکیست
دورفلك و كردش پیمانه یکیست
مطلب توئی زهر دو جهان عاشق را
شهرو صحرا ، بچشم دیوانه یکیست
«٢٠٤»


يك غزل
از غزلیات پشتوی اعلیحضرت موصوف

هی هی دیار صورت لکه كملونه چه وهلی ئی پر مخ دی شنه خالونه
تیر سوعمر دوصال په انتظار کښی اوس به زړه می دهجران لګی اورونه
په رخسار باندی ئی زلفی تاریه تار کری دعاشقو آویزان په هر تارزر ونه
دیتنک په دو ددیار په غمو وسوم دیاتوناو کښی ایږدی په زړه زخمونه
تو کل دی پر خپل خدای کړه تیمورشاه
سه په کار دی دفا نی دنیا کارونه

توضیح:
متاسفاً که تا حال به مطالعه دیوان اعلیحضرت تیمورشاه درانی موفق نشده ام واشعار فوق برای اثبات شخصیت ادبی و درج سوانح آن پادشاه ذیشان درانی از شماره های ۷-۸ سال سوم مجلۀ کابل اقتباس شد. و ازان شهریار شهیر افغان دیوان مکملی که در اشعار فارسی و بعضاً اشعار پشتو بیادگار مانده است نسخه های خطی آن در کتابخانه های شخصی محفوظ و استفاده از آن ناممکن است.

«۲۰۰»


باب هفتم

تذکره شعراء معاصر اعلیحضرت تیمورشاه