١٩٤

او هلاك شدند درین ایام بحمراه اهل و اموال خود در بیت المقدس امده بود اهل
بیت المقدس از براي او گفتند که چه مصلحت میدانی اینکه در حین که مسلمانان نماز مشغول
اند وا لات و اسباب حرب را بخود همراه ندارند و نه چیزی بخود دارند که ما را بان چیز
از طرف خود منع شوند تا اینکه بضرب و قتل نرسند تا دران وقت ما در بالاي شان حمله اوریم
ابو جعید گفت ای قوم . از براي قوم عرب حیله و مکر را بدلهاي خود راه ندهید و اگر مکر
و حیله را اراده کردید من قوم عرب را واقف میگردانم .
اهل بیت المقدس گفتند پس چه عمل کنیم . ابو جعید گفت که اموالها و زینت هاي
خود را بنظر قوم عرب ظاهر گردانید زیرا که هر که متاع و اسباب دنیا را دید صبر و طاقت
ندارند چون اموال ها را دیدند از طرف شما طالب میشوند چون طالب شدند شما -
میدانید و هر چه اراده دارید . (باقی دارد)

اعلان سرکاري

براي عموم اهالی این مسئله روشن و ظاهر خواهد بود .
اول که از حکومت گذشته سکه ده پولی و یا پنج پولی و غیره مسکوکات مس نسبتاء به تعداد -
كثيري موجود است در داد و ستد که مبلغ زیاد باشد بخزائن و دوایر رسمی که عوض مالیات
و محصولات وباقیات دولت بوده تحویل مینمایند و یا از خزانه ها بعوض معاش مامورین و -
مصارفات حکومت براي نفر برات داران داده میشود در هرد و صورت بشمار و حساب -
تعداد بردن واوردن يك تكليف شاقه وتضيع اوقات مامورین و اهالی است .
دوم - نوت هائیکه رائج شده نوت هاي مذكور بمصرف زياد خزينه بيت المال مسلمانان بطبع
رسیده بود که بخزائن موجود بود نظر بمصرفش اگر رائج نمیشد گویا نقصان بیت المال
دیده میشد ه بناءً بران براي رفع تکليف و تسهیلات معاملات داد و ستد و نقصان نشدن نقد
مصرف نوتها چنین تصویب و منظور حضور شاهانه گردید . که نوت یکروپیه گی و پنجروپیه گی
و ده روپیه گی باندازهء مبلغ ده لك روپیه كابلی برواج داده شود بالمقابل نوت روپیه نقد
در خزینه گذاشته و بر خزاین حکومت نوتهاي مذكور بعوض مالیه و محصول گمرکی وباقيات و غیره
معاملات گرفته شود علاوه بران اگر اشخاصی نوت را بخزائن دولت برده وجه نقد بخواهد خزانه
داران نوت را گرفته بدون معطلی براي اسامی وجه نقد بدهند نوتهاي مذكور عموما بسحر
پادشاهی و مهر مستوفی کابل و خزانه دار عمومی و معین وزارت مالیه محصور میباشد - مواهير
اشخاصی که در نوتها شده براي شناسر و معرفت شما در تحت اعلان هذا نشان داد ه شده
در نوتھائيكه مواهير مذکور نباشد قابل اطمینان ورائج نخواهد بود.


- ۱۹۵ -

لهذا از تصویب رواج نوت که صرف برای سهولت کار منظور مروج گردیده بذریعه اعلان هذا بشما آگاهی داده مرقوم میشود که بعد از نشر اعلان هذا نوت های مذکور را بقرار نرخ معین یکروپیه‌گی و پنجروپیه‌گی و ده روپیه‌گی بدون کم و زیاد رائج دانسته مثل سکه نقره و مس داد و ستد گردد و بعوض مالیات و محصولات و باقیات خود دولت به خزائن حکومت تحویل نمائید واگر احتیاج بروپیه مسکوک داشته باشد نوت را بخزائن برده وجه نقد بخواهید هم از خزانه های دولت بعوض ان بشما وجه نقد داده میشود تنها رواج نوت را برای امسال ۱۳۰۸ امر داده ام اگر در سال اینده لازم دیده شد امر و اعلان علیحده میشود والا نوت های مذکور را امر میدهم که بخزانه های دولت تحویل داده وجه خود را نقد بگیرند - این نوت را نوت داخلی دانسته مردمان خارجی حق ندارند که بخارج افغانستان ببرند اگر برده بودند در وقت استرداد حق ندارند که وجه قیمت نوت مذکور را از خزائن دولت افغانستان مطالبه نمایند خلاصه مخصوص تبعه مخصوصه داخله افغانستان است در خود داخل هم خارجی ها از این معامله تمتع و فائده بیع و اشترا کرده نمیتوانند و معامله این مسئله با خارجی ها داخل این رسمیت نیست .

مهر مخصوص همایونی و معین مالیه و مستوفی کابل و مهر مخصوص نوت خزانه جات عمومی .

(مطبعه سرکاری کابل)


_ ١١٦ _

صفحه ١ _ (جریده هفتگی حبیب الاسلام _ سال اول _ شماره ١٥) (نمره مسلسل ١٥)

واعتصموا بحبل الله جميعا ولا تفرقوا

حبیب الاسلام

اداره خانه _ ده افغانان کابل افغانستان _ نمره تلفون ٠
همه امور تحریریه و حسابیه بنام اداره فرستاده شود ٠
اداره در انتشار و اصلاح مقالات وارده مختار است.
در هر هفته یکمرتبه یوم پنجشنبه نشر میشود ٠
اوراقیکه درج نشود اعاده نمیشود ٠

قیمت سالانه قیمت ششماهه
در داخل هـ افغاني ٣ افغاني
در خارج ١٥ شلنگ ٨ شلنگ
(قیمت تک شماره ١٠ پول)

(تاریخ قمری ٦ محرم الحرام ١٣٤٧) پنجشنبه (تاریخ شمسی ٣ اسد ١٣٠٨ هجری)

صواب الکلام فی عقائد الاسلام

نبذه از صفا تمستوده رسول اکرم (ص) وقدسیت فرقان مجید _________

(٢)

حاضر غرسول اکرم (ص) زمانیکه به نشر و اجراي این تبلیغات دینیه و این وظیفه ٴ قدسیه رسالت صروف
بودند در امة عربیه فصاحت و بلاغت بدرجهٴ فوق العاده و طنه رواج واصحاب این علم وفن حریف هم _
خیلي زیاد بودند چنانکه در فصاحت و بلاغت عرب‌ها نسبت بسائر ملل ممتاز و از این حیث خطباٴ و شعرای بسیاري
را مالك و دارا بودند ٠ اعظم علومیکه امت عربیه دانسته و محترمترین امتیازیکه اسباب فخر و مزایای خود _
شماریده و مي شماریدند شعر و خطبه بود لهذا بتأیید ارائي فن فصاحت و بلاغت باین اندازه درجه فصاحت
و بلاغتی را که در دائره حوصله بشراست و مرتبه عموق انرا که طاقت بشریه احاطه کرده نخواهد توانست
تنها عربها در يك صورت عار فدار و شعولداري میفهمیدند و دانستن اسرار این فن قوت ممیزهٴ که چه چیز است
هم مخصوص عربها بود ٠

اینک حضرت مفتخر موجودات در بین اینطور یک قوم تبلیغ رسالت فرموده وانهمر ابشاهراه اسلامیت و
دیانت جلیله ٴ خود بمعجزهٴ قرانیه دعوت مینمودند قرآن عظیم الشان بفصاحت و بلاغت قدسی خود که
فصاحت و بلاغت عربیه را بغایت درجه ٴ ضعیفی میگذاشت و از این امر اواصحاب علم فصاحت و بلاغت هم
انکار نداشتند سرو گردن هر يك از گردنکشان و متکبران را باستان عرش مطالت صاحب خود نه تنها باعتراف _


- ۱۱۷ -

بلکه مسجد ، وپرستش خم میکرد .

حاضر تفکر کائنا تمخلص ، "موجودا ت در هر محفل و هر مجلس ارشاد مینمودند که به مختصرترین
ایه "مبارکه " قراني احدی معارضه کرد ، نخواهد توانست حتي اگر عموم فصحا وبلغا اجتماع نموده يك
بدیگر خود معاونت کنند بمانند کوتاه ترین ایه "شریفه فرقانی موفق نخواهند شد جمله " اظهار کنندگان
وباین قدرها هم اکتفا ننموده مشایخ به تصور قراني هدایت میفرمودند که شما گروه سفهادستخوش ضلال
و خسرانید معبود ان شما احقر واضعف جمادات است وانها را جز طعن ولعن نشاید .

وقتا که ارباب تفنن فصاحت وبلاغت و امراي عرب و داهیائیکه در میان اینقوم موجود بودند باین از
اندازه تبلیغات عالیه "رسالت پناهي شاثر ادیبند وعلی الخصوص که مقابل بتقلل بجمادات و عبادات و
معبودانخود طعن وتشنیع ها شنیدند قران عظیم الشان را که شاهد رسالت ودلیل نبو تان میشد به
تدقیق کرد نشروع نمودند يعني در ان میان ذواتیکه علمای تحریر فصاحت وبلاغت شناخته میشدند همه در
یکجا جمع امده مقدانه وبصورتکارانه این فرقان مجید را با کمال تعمق وتفکر تدقیق کردند و برای اینکه
باین کلام حق معارضه کرده بتوانند يك طریقی یا مماثل فصاحت قدی ، ان سخن کرده توانند ـ
چاره ها می جستند و می اندیشیدند ولی هیهات هیچ يك طریقی وادنايكچاره 'پیدا کرده نتوانستند
باطل و عاجز مانده در پیشگاه مجاز وعظمت قران عظیم الشان سر تعظیم و تسلیم در زمین نهادند همچنان
که این قوم ممتاز درفن فصاحت وبلاغت موفق نشدند يكطرز ويكراهي براي رسیدن بغرض خود پیدا کنند بعد
ازانها هم منکران ومعترضان بسیاری که امده اند نتوانسته اند بمقصد باطله "خود کامیاب شوند چنانچه
تا این زمان که متجاوز از هزار وسه صد وچهل سال گذشته است چه از علمای مذاهب باطله و دهریون و
چه از علماي ادیان مختلفه "نصاری که در مرور تهمیشه بتدقیق این کلام مقدس مشغول و مصروف اند نمیتوانند
یکطریق معارضه ئی بدست ارند هكذا الي يوم القیام وتا ابدالاباد باین اغرار باطله "خود نائل نخواهند
شد لذا ما هم بکورمغزی وکورچشمي معاندین امروزي اسلام حیران بوده ملي ومسرالاشهاد اعلام واعلان مینمائیم
همچنانکه تابه امروز فصحائیکه در دنیا امده ورته واکثربلغائیکه در هزار وزمانی دیانت احمدیه (ص)
خصومت وعداوت نشان داده اند چنانیکه در صدر اسلام وعصر سعاد تفصحا وبلغاي عرب نتوانسته انــد
معارضه کنند وازان به بعد هم منکران ومعترضان موفق نشده اند نمیتوانند بشریعت پاك محمدي (ص)
وفرقان مجید که بحق من عند الله نازل شده است رخنه اندازند وادنا معارضه ئی کرده توانند چنانچه


- ۱۱۸ -

بسیاری از ایات فرقاني نيز این مطلب را ایضاح واشکار میسازد واز قدسیه اعجاز قران عظیم است که در ــ
هرجا و در هر مملکت و در هرخانه حتي از طلاب مکاتب اجانب که فی الجمله تحصیلی داشته باشند و قران
ترجمه شده را خوانده وميخوانند بسياري از ملل نصراني شوق و فرستنها از فیض مطالعه * ان مستفید شده
بشرع پاك محمدی (ص) ایمان و اسلام اورده و مياورند .
عرب ها امرا وعلما وفصحاء متهلاغه که هر يك دهان بزرگ عصر خود گفته ميشدند قران شریف را
بدرجه * اخرين تدقيق و تعمق نموده بعد از انکه با کمال بصیرت مرتبه * عاليه * فصاحت و بلاغت انراخارج
از قوه * بشریه دیدند به قدسیت و حقیت فان قائیل شدند واعتراف نمودند این فتنه و اعتراف از ان بود که به
حضرت قران نظيره * تنظیم داده نتوانسته واگهای فروتنــــــه کردند راسا باستھزا 1 تلخ و ناگواری ــ
مضروس ماندند حقیقتا باینصورت که معارضه کردن از دائره امکان خارج بود با کمال خضوع عجز همها تحقق کرد
نه تنها عجز همها بلکه از تمام نوع بشر بالكل واضح وثابت گرديد لذا بعد از انکه قلوب خود را از شبهات
و هواجس شيطاني پاك نموده رسالت ونبوت حضرت ختمي مرتبت (ص) را تصدیق کردند بالطبع ترك عادات ـــ
قبیحه قديمه خود ها وعبادا ت باطله * مخصوصه * موروثی کوشيده بدیانت مقدس محمدی (ص) که تشریع ان با
قران عظيم الشان از طرف حضرت واجب الوجود امرا حکام شده بود تمسک میورزیدند .
در امت عربیه کسانیکه امرا و ارباب فصاحت و بلاغت گفته ميشدند باينصورت در نتیجه * تدقیقات و
تحقيقات عمیقه کلان بشر نبودن حضرت قرا ن وكلام مقدس الهي و يکي از معجزات بزرگ جلیله * نبویه بودن او را
با قناعت كامله تصدیق کردند اشخاص و اقوا میسائره ئیکه نژادا از امت عربیه ولي از جمله ارباب فصاحت و ــ
بلاغت نبودند ولي في حد ذاته عرب نبوده از مزايا و فقفلات فصاحت و بلاغت عرب بیخبر بودند تصدیق
و اعتراف فرق نخستین را دیده سرتسلیم فرونموده میگفتند که حضرت قرآن الحق برای تصدیق رسالت و
نبوت حضرت فخر کائنات (ص) معجزه * باهره و سند شائسته اسـت باید قائیلشد و باین دین توسل جســـــت
خلاصه موافق و همها را که خود با قامه * دلائل اعتراضیه نپرداخته خود بخودقانع میشدند دلیل اینها و
استدلال شان به حقیت قران ونبوت محمدي (ص) این بود که میگفتند :
در حالیکه حضرت فخر موجودات (ص) تنهایی یار بی معین و بی یاور اند تماما مخالفه با عادات و عبادات
ما نهاد ها و رسالت در میدان با همها ن مخالف و معاند خونرا انداخته اند که هيچ يك ناصر و معاونت ـــ
کننده ئی در معیت شان موجود نیست غصحا و بلغای عرب که در علوم طول ومقول عرب با کمال فصاحت وبلاغت شهرت
شعار اند به نظیر مختصر ترين يك آيه * شريفه قرانی که من عند الله برایشان نازل شده جمله ایراد کرده


- ۱۹۱ -

نتوانستند وهمه انهارا باعجاز قرانیه بدیانت جلیله اسلام دعوت مینماید - اینها که ازقرن های سالک
بمادا غارشی بوده بمبادا عمالوفه شیکه ابا و اجداد شان مینمودند متمسک اند و از طفولیت بعادت و -
اثرشیکه دارند متدین شده اند، اندتعصب ها متعتنه های قدیمه قومی وعشریتی شان روی کار است -
علی الرغم همه ، این چیزها حضر ت محمد (ص) که درمیان این قوم یک فرد یتیم بی یار و مددگار و بانیودن -
اموال دنیوی که این قوم بساثر تو ع بشر را باتباع خویش وادار خواهد توانست ونه با بطش وسطو تیکه -
خلق را مرعوب خواهد ساخت گویا اینکه در بدایت دعوی نیز عوادعای رساله تا ول تر ازهمه اهل واقربای ان
با تمخلفا خشود و بعدها بالعصر و از طرف خلایق دو ر ونزدیک معاند او شده بودند اینهمه بلغا وفصحا
را بعجز معترف ساخت عوسوی شاهراه اسلامیت مدلل نمود زیراکه بکوشاء ترین یک آیه شریفه قرآن عظیم
نظیری اورده نتوانستند وخارج ازقوه ، بشریه بودن انرا اقرار ومن طرف الله رسول بودن پیغمبر ذیشان-
مان را تصدیق فرمودند پس همه، اینها بدون شک وشبه یک شاهونور حقیقیت متنی است که حضرع واحد
قدیم عزا سه مددگار حقیقی ایشان است ظاهراورحقیقت است که اذهان اینهمه فصحا وبلغا را تنویر
کرده و در حضور حضرت رسالتماب ومخضر بقرآن تصدیق واقرارمعترف واز این رو شترك عادات عتیبه ، و
قدیمه وعبادات سابقه ، مالوفه، شان وادار ساخته است .
برای تولید و ایجاد همچو يك انقلا ب عظیميك اند ازماموال دنیویه، شیکلا زم است درمخزن
حضرت فخرکائنات (ص) موجود نیست تا باین ذریعه جلب رقبت مفت را قوام موجوده را کرد ه -
بتواند و یا خود يك سطوت و احتشامیکه از ان درقلوب خلق خوف و رعب اید ه در میان نیست و باز
چنانیکه بهمه کس معلوم است ترك عاد اعمال و تفویعادات است که تا این در از اسلاف بطنا بعد
بطن تلقی شد ه است . اما با عدم وجود این اسباب خیلی از فضلا وعقلا بالطبع بعد از رسیدگی به
کنهه معنی وحقیقت دین و شریعتیکه حضرت محمد (ص) انرا انتشار میدهد خود بخود به
بدیها و خرابی های عاداتی و عادات و بوجود ه شان پی برد ه انهارا با کمال خوشی ترك و شریعت
مقدس محمدیه (ص) را قبول کردند وقلوب خود را صفا ساخته بخوبی تمام در این دین وشرع جدیده
نجات وفلاح را قائل شده اند پس این کرد ارفصحا وبلغا باین وجه مستند باین است که بحضرت
خیرالبشر وبدین پاكو اقداوایمان اورد ماند لهذا ایمان انها وتصدیق اوشان برا نما نيزيك
دلیل کافی است مثلی که انها ایمان اورده رسالت جلیله، محمدیه (ص) را وقران مقدس را تصدیق
کرده وقبول داشته اند بما هم مصدق وقبول است .


- ٢٠٠ -

اينك بعضی از اقوام كغز و اعرب و اقسمی از عجم كه غير عرب بوده از علم فصاحت و
بلاغت بهره نداشته اند طريق قبول و استدلالشان اينطور بوده است كه بيان داشتيم ايمان اين
فرق كعحقيقت از اهل ايمان گفته شد و ميشوند از نوع تقلید با يمان اهل فصاحت و بلاغت يك
ايمانی است زيرا ايمان اينها مبني طريق استدلال است اين طريق استدلال و امثال ان بر او اين
بوده است كه قسما ملت ها ئيكه در لسان عرب موقوف نداشتند مكلف بر اين بودند كه رسالت جليله
فخر كائنات عليه اكمل التحيات را تصديق نموده بمديات صنف ايشان داخل شوند و بس، ناتمام
مير محمد شريف خواجه

خبرهای واصله

بمصداق (كل شیء يرجع الی اصله) اكنون از فضل و مراحم حضرت الهی وطالع همايونی
سائر اطراف و اكناف از روسراسلاميان امير صاحب غازی حامی اسلام مستحضر شده مايل بحكومت
مرکزيه اسلاميهء خودشان گشته اند چنانچه درين تازگی ها عريضه از عبد الكريم خان كه سابق
بحيث نائب الحكومه قندهار امتياز داشته واخيرا با سد جماعتی و فوج ملكی وارد هزاره شده بود
از هزاره بحضور امير صاحب واصل گشته استرحام عفو كردار سابقها ترا نمود موعده بحصول بیعت نامه
ميران هزاره بنام نامی امير صاحب غازی كرده بود ـ كه از حضور ملوکانه شرف گذارش يافته عريضه او
مورد اجابت پیدا كرد و جوابا فرمان مرحمت أران عنوان او اصدار و طلب مركز شد تاست كعثانی از
ورود او اطلاع حاصل خواهد شد همچنين جهت طمانیت ديگر مواضع اهالی هزاره كه تا حال
بیعت نامه هايشان بحضور تقديم شده يك هيئت برياست جناب نورالدين و عضويت محمد زمان
خان پسر مرحوم محمد سرور خان جهل السراجی و فيض محمد خان كاتب و غيره از حضور امير صاحب
مقرر و بآن صوب اعزام شد که از اجراءات و کار روائی های هیئت موصوفه اینده اخبار خواهد شد ـ
فعلا صرف از اعزام هيئت مذکور مشما را مستحضر ميدارد .
مجددا عریضه از جناب فضائل ماب نور المشايخ حضرت صاحب شورا زار مشهور به (شیر اقا)
از گردیز بحضور جناب امیر صاحب غازی ورود نموده متذکر است که ایشان با و امر حضور والا ـ
باتفاق اقوام سليمان خیل ـ کٹواز ـ زرمت ـ خروار ـ وغیره عازم گرديز شده و اهالی گرديز هم
بانها تواپو متفق گردیده به شاه ولی خان در گردیز و محمد نادر خان درسیچنگ سنگل پیغام


- ۲۰۱ -

فرستاده اند که در محل معین حقه حاضر شد، بصورت خیر اسلام و اتحاد و اتفاق اقوام را بحسن
صورت انجام دهند تا بریختاندن خون برادران مسلمین مسئله نمانجامد و صلاحیت گرائیده
مجلسی از علما و خوانین انجا منعقد و اصلاح نمایند چنانچه نتائج انرا باکواثف اتیه ثانی
و کله دمیله بل .

طوریکه از ورود علی احمد والی سابقه از شایعه گذشته مطلع شده بودید اینک بعد
ورود او بحضور ملوکانه تقدیم گشته بعداً در ارگ قید و محبوس شد، ولی حبس او بطور محترمانه
بوده براحت استضمنا از حضور شاهانه یک هیئت استطاقیه منتخب و مقرر گردیده تا ازو استنطاق
و استفسار نمود. نتیجه را بحضور معروض دارند بعد استنتاج مسائل قوی و اوامریکه از حضور در
باره او شرف انفاذ یابد مفصلا دراتی اطلاع خواهد شد .

خبرهای رادیواز مقام بمبئی

شب ۱۸ ذیحجه .

امان الله امروز ساعت ده صبح وارد بمبائی گردید ظاهر است که امان الله دراتیه قریب
اراده حکومت افغانستان را ندارد .
۱۹ ذیحجه: حینیکه امان الله با برادرش عنایت الله خان و خانواده خودش وارد بمبئی
میشد يك جمعیت از مسلمانان بر استیشن اجتماع نموده بودند در اثنائیکه از استیشن خارج میشد
نفری افاغنه و مغل ها و بساکر بمبائی شروع بکف زدن نمودند و امان الله هم جواب آنها را باشاره
دست داده بسوی هوتل تاج محل رهسپار گردیدند از صور و سیما ی او اثار یاس و نا امیدی -
ظاهر بود مروز یکشنبه عازم ایتالیه خواهد شد .

۲۸ ذیحجه: از قندهار خبر میدهند که عسکر امیر حبیب الله خان شهر قندهار را فتح
و علی احمد خان را دستگیر نموده بکابل فرستادند از کابل خبر میدهند که علی احمد خان از طرف
نفری عسکری بحضور امیر حبیب الله خان احضار و از طرف امیر صاحب حکم حبس او صادر گردید .

۲ـ محرم: ازلند ن خبر میدهند که حالت مزاجی پادشاه رو بترقی است چنانچه ( مستر بالد ون
وزیر اعظم سابقه انگلستان ) حینیکه بحضور شاها نه شرفیاب میشد پادشاه برچوکی نشسته
بود .
از مسکوب رمیدهند عده از افغانان مسلح که در ترکستان روسیه سکنا دارند میخواستند
سرحد را عبور نمود. و با قشون غلام نبی خان ملحق شوند اما روسها از قضیه مطلع وایشان را متفرق و مانع شد .


-٢٠٢-

فرار غلام نبی خان

فطرت نیک وطینت پاک وجود شاهانه که یگانه عامل تکامل وتنویـر دین نبوی (ص) وعدالت
گستریست اثرات سجیۀ خود را کسب کرد ه از طرفی چون اراکین وزمامداران حکومت عادلۀ
افغانستـان بيك اقـدامات صادقانه وصالحه بدون اغراض نفس و شخصى و بی آلایش و بد ادخـل
اجراات امورات هستند ولله الحمد حکومت واراکین حکومت و تمام ملت به یك عزم واراده هستند
لهذا تحريك تو اغتشاشات محرکین اهل غرض نمیتواند بمکامیابى ماکه برای دستيابى ان ـ
هزاران زحمات را برخودها گوارا نموده ایم خللی وارد نماید، بنابران بسلسله اطلاعات
سابق به استحضار میرساند از جمله اورد و غلام نبی خان سایر مخیر کبیرا فغانها که تماسکو بامده
از اشرار سرحدی وقضيا تصرف شدن شهر مزارشریف را و ترتیباتی که از مرکز برای دفع ایشان
گرفته شده بود سابقاً اشاره شده بود. اینک اطلاعات واصله حاکیست که نامبرده در اثر ـ
تعرضات غیر رانه عساکر حکومت که زیر قومانده حضرت عالی نايب السلطنه صاحب بودند وبعضى
حملاتیکه از طرف اکٹراها لى مزار شریف که مهمترین آن حمله جناب خليفه صاحب قزل ایا ز با ۱۲
هزار نفری معیتی شان محط اورده شده بود و از جانب میمنه قوماندار میمنه باغند خود و از یکطرف
جناب شیر علی خان قوماندان عسکری مزار شریف حمله اورشد بودند غلام نبی خان و معیتی اوتاب
مقاومت را نیاورده پس از انکه قوه مادی و معنوی او مضمحل گردید با چند نفر مفسدان معیتی خود
فرار نموده از طزق پته كيسر از خاك افغانستان خارج شدند للہ الحمد والمنه ولایت مزار و
وابس بزیرا مر اعلیحضرت غیور دین پرور پیوست که عماً قريب صورت واقعات و معاملات گذشته و
اجرا ات آتیه را بعد حصول فرامین جنا بعالی السلطنه صاحب مفصلاً به قارئین محترم تبلیغ خواهیم نمود.

ورود

میدان جولان قوای مستعده انسانی ومحاذ تك وتاز قواى مادی و معنوی بشری را اگرـ
انسان پا ساز عرصه وسیعه شریعت غراى نبوی قرارداده از مناهج مستقیمه اسلامی انحراف
واعوجاج نورزد همانا دستك خداوندى بهر حال سد و معاون او بوده مفهوم ( وكم من فئته
قلیله غلبت فئه کثیره ) را بروی همه عالمیان مشهود میفرماید ــ چنانچه شاهد تا همین
نکته در انقلاب افغانستان معاینه شده وهنوزهم اثار انرا بروی اساس امر متصلاً دید میرویم ـ


- ۲۰۳ -
و از همینجا است که الحمد لله سایر نقاط مملکت یکی بعد دیگری میلان خود شا نرا به نقطه مرکز اسلامی
شان نشاندا د ه پیشه اطاعت را براه اسلامیت بر قبه خود میگذارند که از اشاعه های سابقه ما
حالی شده باشند .
اینك تا زمیا نعد ما ز میران هزاره کها شخاص صاحب رسوخ اقوا م خود اند ونام نویس شان
ذیلا مندرج است شایق بلقای حامی الاسلام امير صاحبغازی شد ه بمعیت جناب شجاعتنشان
جرنیل صاحب ملکی حاکم کلان غزنی آقای مقتلش محمد کریم خان بتاریخ اول محرم وارد کابل گردیده
بحضور مبارك هما يوني مشرق ومورد نوازشات پادشاهی گردیده از طرف باقی اقوام خود ها -
بیعت نمودها ر ز و ز مخد متکردند با زحضور ملوکا نمیشر ف مرحمت و مهربانی نائل گشته و در مهمانخانه
پادشاهی رهایش دارند و خوانین اندری کها اقوام خویش در غزنی مقو قلات مطا بق مسلك اسلامی
شان با تفاق عساکر امیر صاحبغا زیعر صه جد و د ا توسربازیهای زیاد نموده در حصه مبارزات با -
عسكری اسلامی شان دوزید و شهود مبر ا با سلا میت کوشثر و مجاهد تنموده حکومت را از خود -
خوشدل ساخته اسامی اوشان ذیلا بخدام حکومت اسلامی افتخا را معرفی نمود ه میشود - نیز
بتاريخ مذ کور برا ی تجد یذ شرفیابی حضوریه مر امحاكم موصوف بحضور مشرف شده اند که همچنان
از حضور شاهانه بمراحم خسروانه نائل وبمهمانخانه حکومتی رهایش دارند .
از دیگر طرف آقای علیشاه خان و عبد اللطیف خان که قبلا حامل فرمان حضور مبارك امیر
صاحب بود ه بسمت جنوبی عزیمت نموده بودند اینك ازان سمت مراجعت کامیابانه فرموده اند که
احوالات مفصل شا نرا بعد انگاز دایر ه مربوطه واصل گشت با تفصیلا ت اینده اشعار خواهد شد .
سیاه ده نفری اقوام عزتمند اندری که بمعیت جناب احمد شاه خار جرنیل به مراه جناب -
محمد کریم خان حا کم غزنوی وارد کابل و بحضور همایونی مشرف شده اند :
جنا ب احمد شاه خان جرنیل - محمد د ین خان کوتوال- تیمورشاه خان-ملا احمد جانخان-
حمید اللہ خان - خداداد خان - عبد الغفار خان - محمد دین خان - نظر محمد خان -
عبد الله خان- امیرجانخان- غلام صدیقخان -عبد الله خان - عبد الحلیم خان- طلب دین خان
غلام محمد خان - عبد الله خان - عبد القدیرخان - ملا شیر محمد خان- فتح محمد جان -
مصل الد ین خا ن بسم الله خا ن- محمد صابر خا ن- عبد الاحد خان-الله خا ن- محمد اکبر
خان- غلام محی الدین خان-دشت خان- محمد نورخان-عبد الرحمن خان-مددجارخان -
سرورخان - امر الدین خان - زرین خان - خان محمد خان-فتح محمد خان -سیدالله خان


- ٢٠٤ -

عبد الظاهرخان سرمضانخارـ محمدعليم خان ـ خيرالدين خان ـعلم خان ـ ميرولى خان ـ
فاطو خان ـ ملك ولى محمد خان ـ محمدنبى خان ـپيرمحمد خان ـعبد الرحيم خان ـ ملا
حيدرخان ـ غلا محيدرخان ـ بهادرخان ـ پاينده خان كرنيل ـ كتب خان كرنيل ـ محمدعظيم
خان ـ خان اخندزاده ـ ملا قطب الدين خان قاضى ـ محمدرفيق خان ـ سلطان محمدخان
ملفغاغ غلا منبى خان ـمحمد جانخارـ ملك مختارخان ـعبد العزيزخان ـ محمددين خا رـ
عبد الرحمن خان ـملا گزارخا ن قاضى مقرـملا خداداد خان ـ فتحخان ـ نصيحت الله خان ـ
ادم خان ـ ميان خان ـ رحيم خا ن ـ درزو خان ـ ملا صاحبخد وخيل ـحاجى اقاجا ن ـ
ملا محمدسعيد خان ـ ملا ولى محمد چاردهـ صاحبزاد هعبد الحكيم خان ـ
ب ـ نفرى خوانين ومعتبرين وملاك هاى علاقه جفتو وقره باغ طوايف هزاره:
مستوفى سيد قاسم خان جرنيل ملكى ولد ميرابيشاه خا روكيل سراب جفتو ـ
نيازمحمد خان ولد حاجى محمد خان ساكن كترك معتبرمردم كترك وتركمان .
سردار محمد ايوبخان ولد سردارمحمد حسن خان قوم محمد زائى ساكن كلهورى .
ميرزا محمد حسن خان ولد مير زامحمد اكبرخان خانزاده ومعتبرقوم كترك وتركمان .
وكيله رويشعليخان ولد سلطان محمد خان ساكن قلقله كلهورى قوم بيات .
ملكغلا محى الدين خان ولد پيرمحمد خان خانزاده مردم احمدا جفتو.
احمدعلى خا ن ولد براتعليخان ساكن قياغ قوم بياتمعتبرمرده قياغ.
ميرزا محمد سرورخان ولد محمد شريف خان ساكن قياغ .
غلا محسين خان ولد محمد شادخان خانزاد ه ومعتبر مردم بيات .
حيدرعلى خان ولد نوروز عليخان بيا تساكن ومعتبر قياغ .
عبد اللطيف خان ولد ملا حيدرجوگائى ومعتبرمرد م انجا .
ميرزاغلا منبى خان ولد شيرعليخان معتبروساكن تركان وكترك .
محمد الله خا ن ولدغلا محمد خا ن ساكن قرهبا غ وكيل وخا ن مردم چهارشنبه و
محمد خواجه هزاره قره باغ .

تبريك فتح قندها ر
تبريك نامه را که كلا نتران گذرهاى شهر كابل راجع بفتح قندهار بحضور امير صاحب


- ۲۰۵ -

تقديم نموده و از حضور شاهانه مجاب شده استغل ان از طرف ریاست بلدیه كابل برای نشر
باداره رسیده كجا ذیلا بدرج ان مبادرت نمودیم :
بحضور پدر تاجدار امیر صاحب بهادر: هر دعایان نفری کلان تران از طرف خود اصالتا و از
طرف اهالی وكالتا اینکه دیروز بذریعه جارچی از فتح قندهار شنیدیم مایان طنافنانستان
خصوصا اهالی شهر کابل بك ابد رجه خوشی و خرمی و خورسندی نمود ها ز فرحت و خوشی كیرا ی مایان
بیتر شده زبان گفتار نداریم الحمد الله تعالی كه برای ما نفری چه اسود موارامی بخلقد و رفاهیت
ازین بشارت بیتر شد كهیر اد ران بهادر وعسکری غیور ما فالر وبدون اسلا چکشی فاتح شدند -
بنابراین ما اهالی از تبريك این فتح و منعدم شدن اشخاص صاحب غرض از وطن مقدس مـا
مبارك گفته دهای مزید عمر واقبال حضور شاهانه را از خدای لایزال خود نیاز میكنم . نوازش حضور
اینكه : اخلاص كیشان صداقت همر اهان.
حسن نیت و خلوص عقیدت شما را كه مظهر مرحب دین مبین و دوستی این خادم ملـــت
سيد المرسلين (ص) است انسته شد م و مبارك گونی شمارا از فتح قندهار به خیلی خورسندی
فهميدم و صميم قلبی و صاف باطنی و پادشاه دوستی شما را مطلع گردیده بسیار از شما رضامند
میباشم و در نتیجه این صداقت براتنان نيكی دو جهان را ارزو مندم .

ترانه عسکری
از اثر طبع شاعر شهیر ملك الشعرا میرزا شیر احمد خان
ای عسكر غیور نموقت درنگ ماست هنگام ازمودن تیغ و تفنگ ماست
كافر زد برامد بان بحر جنگ ماست مطلوب او گرفتن این خاك سنگ ماست
امروز روز غیرت و ناموس و ننگ ماست
ما را سزد که تکیه بلطف خدا کنیم در حفظ دین ود ولت خود سرفدا کنیم
شرط دلاوری و حمیت بجا کنیم نام نکو حصول باین مدعا كنیم.
رهبر سید مجانبه فقط شیرو پلنگ ماست
امروز روز غیرت ناموس و ننگ ماســـت
چون بی اجل د را بود را تنر نمرد ه کس از وقت خویش هر گله پیشتر اید و نه پس
مضمون پاك اینمقران بماست پس خود را بزن بفرقه کافر بصد هوس


- ۲۰۶ -

خونی مغز خصم که اوصید لنگماست
امروز روز غیرت ناموس وننگ ماست
خوش حمله ها کنیم دلیرانه برعدو کز ضرب تیغ ما نپرد جان وسر عدو
گردد اسیر یا برود در سقرعدو جان را بکف نهیم کمیاید خبر عدو
گور ا نشان سینه زبهر خدنگ ماست
امروز روز غیرت ناموس وننگ ماست
مشهور عالم است چرا غزان بمیردلی اقلیم سوز، جنگ جو، شیران بمیردلی
ریزیم خون فرقه خصمان بمیردلی گیریم چار جانب میدان به پردلی
الحق که پردلی همه جا زیب ورنگ ماست
امروز روز غیرت ناموس وننگ ماست
میدان جنگ باغ گل مومنان بود رایات قد ان مقابل سرو روان بود
چون مرغ ها فرشته درو نغمه خوان بود خون شهید لاله وهم ارغوان بود
بزم طرب هر آئینه میدان جنگ ماست
امروز روز غیرت ناموس وننگ ماست
حوران ستاد بهر تماشا بهر طرف جام شراب ودسته گل هر یکی بکف
انکس که از بدگله کافر شود هدف اورادهندان گل وطره ازین شرف
با نافه دامن جنت بچنگ ماست
امروز روز غیرت ناموس وننگ ماست
شیر احمد اگر پختن از جنگ کافران نبود طریق مرد بجز شیوه زنان
بنگر بچشم همت کسرتا سر جهان دردولت حبیبیه امروز بیگمان
مردی لباس عسکری شوخ وشنگ ماست
امروز روز غیرت ناموس وننگ ماست

عریضه محبوسین هزاره

بحضور مبارک خادم دین رسول الله (ص) امیر صاحب عرض میشود :


- ۲۰۷ -

عریضه عاجزان ۲۴ نفر نفری هزار ساکنین کالو — شبر شیخ علی که در حین محاربه دستگیر
شده و حاضر مرکز گردیده تا حال محبوس بودیم بحضور مبارک این است که :
از مضمون فرمان مبارک راجع برهائی ما غربا که مرحمتا از حضور شاهانه نظر بر رعیت
پروری اصدار و ذریعه جناب رئیس صاحب اصلاحیه تنظیمه هزاره جات برای ما قرائت شده
استمستحضر گردیده این مرحمت عظما و قدر باری را که درباره ما عاجزان فرموده اند و برای —
هر کدام ما حیات تازه بخشیده اند به هیچ زبان ادا کرده نمیتوانیم و از تشکر آن عاجز و —
قاصریم بجز اینکه ما قوم هزاره فردا فردا برضای خاطر شاهانه و خدمت اسلامی و اتفاق و اتحاد
برادران مسلمانان خود یک دل و یک دست و یک زبان بوده در نثار مال و سروجان مضایقه نکنیم —
حضور مبارک ازین استمالت و جان بخشی که نموده اند فی الحقیق عموم هزاره جات را ممنون و
مرهون احسان پادشاهی فرمودماند امید قوی بخداوند جل علی شانه داریم که با قبال —
شاهانه رئیس صاحب تنظیمه در اصلاحات و تنظیماتی که خیر ملت و حکومت باشد موفق شده
برای مردم بیچاره هزاره جات که درین سالها گرفتار زحمات و تکلیفات مالایحایه بود ماند درین عصر
سلطنت امیرصاحب اسباب سعادت دنیوی و اخروی ما حاصل شود .
ساکنین کالو : بازمحمد — محمدعظیم — سیدحسن — سیدغلام — فیض علی — قدیم احمدعلی —
سیدمحمد — غلام رضا — غلام حسین — جمعه‌خان — بختیاری — پاینده محمد — دادمحمد —
محمدعلی — نظرمحمد — عوار — غلام — نیک‌قلم محمد — شیرمحمد — سیدجلال — سیدحسن
گلبی حسین — سیدقدم .
ساکنین شیخ علی : علی‌بخش — محمدعلی — غلام‌نبی — علی‌مراد — سیدعلی — سیدمیر — محمدعلی —
سیدعلی — صاحبداد — شادمحمد — محمدامین — محمدعلی —
ساکنین شبر : دولت‌بیگ — محمدامیر — جمعه — محمدعلی — دلیرداد — اکبر — تاتار —
بازعلی — بازار — علی‌نظر .
مروج زر اسلام
( مقدمه ما )
قارئین محترم مامیدانند که منظور حقیقی این اداره در نشر مقالات و منتخب‌ات و خبرهای
واصله محض تنویر افکار و بیداری ملت واعلام آنها از خبرهای حق و حقیقت و تذکر دادن از حالات
تاریخیه مسلمانان برای کسب عبرت و یا بنوسایل خدمتی بملت و جامعه خویش کردن است و بس.


- ٢٠٨ -

لهذا کارکنان اینجریده همیشه درمیدان تجسس قدم میزنند تا هرگونه خبرهای حقیقی
وکتب تاریخی وعلمی وغیره مطبوعات مفیده متناسبه متلازم بحال خود وملت خود را پیدا کرده درمعرض
انتشار میگذارند .
اینک درتاسس همین نظریه کتابی را که موسوم به د وجزر اسلام است بدست اورده ایم خیلی
بهترخود مسرور ومحظوظیم زیرا اولا این کتاب که با یونانیا اثر خامه فاضل محترم مولی عبیدالله
امرتسری وفد اکار اسلام ونوع خود بود مود رهندوستان بطبع میزند د وثالثا مندرجات منظوم و
مسدس این نسخه قیمتی دار اثر تاریخ وحالات پرفلاکتم و بشر را قبل ازظهوراسلام وظهوراسلام
واحوال سعاد تشتمال فداکاران اسلام وترقیات وفتوحات ان عصر وبعد ازین اسباب تنزل وانحطاط
عالم اسلام را تحریف میکند که اینها تماما هم نشاط اور وهم حزن اورحتی اگرحالت موجوده مسلمانان
درنظرمقایسه گرفته شود گریه اوراست پس ما این نسخه گرانبها را ازمطالعه فارغین عزیز دریغ
نداشته ابتدا ازاین شماره بعنشر ان شروع میکنیم . البته قارئین ما ازمطالعه ان محظوظ گردیده
وبعد ازبانکه کتاب مذکور تمام شود گویا کتابی ازان نزد خود موجود دارند لذا اگر انها ازاین
خدمتما خشنود شوند درجه سرور ما مضاعف وفرا موترنشید نی وموجب افزونی کوشش ماد ر پیدا
کردن نسخه های مفیده دیگر برای نشرخواهد گردید این است شروع کتاب که بصورت مسدس
با تشریح حالات تاریخی نوع بشر وعالم اسلام است :
یاد ایامیکه فطرتمی بطوفان داده بود .
زورق روما (١) بگرداب بلا افتاده بود .

(١)- باستثناء خوارعامه خلائق ازاصلیت نام روم اگاه پنداشته همواره ازان قسطنطنیه مراد
میگیرند بناءعلیه نوشته میشود که روم دراصل مملکت اطالیاست که برلباب ( تائیر ) واقع شده
است و ٧٥٣ سال قبل ازمیلاد حضرت عیسی (ع) معموری پذیرفته است وای برای مملکتها ئیکه
زبان رومی دران متداول بود این شهر دارالسلطنه قراریافت ودرزمان پیشین سلطنت جمهوریه
بران حکمرانی میکرد . اما بعد شکسته شدن ان مجلس شاهان ان مملکت را قیصرالروم وکبیرالروم و
عظیم الروم لقب دادند دران اوقات همه ساکنان ان سرزمین مذهب اصنام پرستی میداشتند و
سلطنت شان بحدی قوت و شوکتقه پذیرفته بود که بروفق جغرافیای ان زمانه تقریبا کل دنیا زیر
علم شان سرفروکرد مبود وزبان رومی ( لاطین ) را مثل یونانی مخزن علوم وفنون میدانستند در


بقیه حاشیه ۱)
سنه ۳۳۰ ع قسطنطنین اعظم در جوانب شرقیه ان مملکت در حدود یونان شهر بزنیتن (برنطائن) را وسعت و معموری افزود قسطنطنیه نام نهاد چون توجه خاطر پادشاه بر این شهر زیاد میبود این معموره نو نیز بنا م روم شهرت گرفت ساکنان این شهر نیز اصنام پرست بودند مگر از توجه وتلقین قسطنطنین بدیانت عیسویه درامند. الپ ارسلان شاه سلجوقی در سنه ٤٦٧ هـ ١٠٧١ ع اکثر مقامات اسیای کوچک را مسخر نمود در حدود شرقیه این شهر حکومت اسلامیه قایم نمود. در اخر کار سلطان محمد خان ثانی در سنه ٨٥٧ هـ ١٤٥٣ ع بعد از محاصره عظیم در حوزه تصرف خود دراورد بدارالخلافه سلطنتی برگردانید چنانچه از ان روز تا قریب این زمان پایه تخت دولت عالیه عثمانی بود و شاهنشاه این سلطنت عظمی را خلیفه الروم و سلطان الروم میگفتند پس درین جزو زمان دو روم زبان زد خلائق اند یکی همان روم قدیم که دارالملک ان ایتالیا (طلی) است و تا هنوز شقه شاهان ان سر زمین پا بند دیانت عیسویه هستند و تصویر حضرت عیسی و مریم را عبادت میکنند و پاپ را مرشد دین خود و خلیفه پطرس حواری میدانند در زمانه قدیم جمیع نصاری پاپ را حاکم دین و دنیا میدانستند و حکم او را چون احکام انجیل واجب العمل تصور میکردند مگر اخر کار لوتر جرما نوی در سنه ١٤٨٣ ع پرده از روی کارش برانداخت و مذهب جداگانه بنام (پرو تسطنت) قایم ساخت از ان باز پاپ را ان دستگاه نمانده است البته فرانسه پرتگال و اندلس و ایطالیا او را يك بزرگ مذهب خود میدانند این روم را رومیه کبری وروما - وروم مغرب مینامند چراکه از قسطنطنیه بجانب مغرب واقع شده است و قسطنطنیه را اسلامبول وروم مشرقی و ترکی میگویند ازین جهت که از ملک ایطالیا به سمت شرقی بنا شده است.


- ٢١٠ -

هم جهازاهل جرمن برکنار استاده بود تا گريك ( ٢ ) از خود خبر گیرد بغرق اند میبود
حقا حسبنا الله گفته ما کشتی براب انداختیم حسبته الله حال ایران برد اختیم
پرتگال از سهم موجش بادبان خواباند میبود – روس را جنگی سفائن در طلاط پله ماند میبود
لطمه اثری نیای نورا ( ٣ ) در خفا بنشاند میبود سهما ا ینراین کهن معموره ( ٤ ) طوفانراند میبود
حیل امواج کهن معمور
اندران موج حوادث آشنائی کرد مایم نيك میدانند خدامانا خدائی کرد مایم
کشتی اطریش ( ٥ ) بود از مد وجزرش بی قرار بود اسطول ( ٦ ) فرانسه در تموج لطمه خوار
بود از بی لنگری قاپور ( ٧ ) جرمن بیقرار بود خود شد طوره ( ٨ ) لندن زصد جا عیبدار
همعما از مهان زبان ( ٩ ) ابن واپیر ( ١٠ ) بود مرکب ( ١١ ) انگلیز گزا موجها منقح مقتد می بود
در تلاطم دید تا از دور خلقی را نژند در تموج گشته ششدر ماند در گرد اب بند
خواند بسم الله مجریها و مرسمها بلند غیرت مادر میان لجه زورق را فگند
بر سر مستشرقان بهترا نکه خود را رساند صد فریب بحرا فتوا بساحل برنشاند

( باقی دارد )

٢ ) گريك ملك یونا نرا میگویند . ٣- مراد از براعظم امریکاست
٤ ) کهن معموره . اشاره تست به نصف کره علیای ارض که در مقابل ان ملك امریکا واقع است.
٥ ) ملك استریا ٦ ) اسطول . جهاز جنگی یعنی کشتی نظامی
این لغت در ابتدای اسلام داخل اشعار عرب شده .
٧ ) قاپور و یا پور مطلق جهاز را گویند خواه نظامی باشد خواه تجارتی .
٨ ) کشتی خرد -
٩- ناخدا نگهبان جهاز .
١٠- جهاز
١١) جهاز .


– ۲۱۱ –
بیعت های ولایات وملحقات ان
(۱۰)
بیعت اهالی اقچه مزارشریف
۲۰ شعبان :

الحمد لله علی دین الاســلام الاسلام حق والکفر باطل قال الله تعالی اطیعوا الله واطیعوا الرسول واولا امرمنکم .
قطعه حکمنامه ولایت برای خبردادن و قبولیت امارت اعلیحضرت امیر حبیب الله خان خادم وغاوه دین رسول الله یوم سه شنبه رسیده وهزار شکرانه خداوندی را بجــا اورده مایان طایفه قندهاری وترکمان ساکنان اقچه همگی به تمامه سر بامارت حبیب الله خان مانده نامبرده را بامارت قبول نموده ایم و اضافه بران اشیا لاجواز شرعا را که از ما مردمان رعایا موقوف ساخته خداوند تبارک وتعالی امارت شانرا مقبول درگاه خود گردانده امضا‌ء ات :
حاجی ملا امرالدین ـ ملا شیرعلی قندهار ـ میرسخان ـ قارا الدین ـ حاجی ولیداد قندهاری محمد رسول قندهاری ـ عبدالغفور ـ گل بای ـ محمد الیاسر ترکمان ـ باقی امضاء ونشان ـ انگشت ۲۹ نفر دیگر .

بیعت نامه اهالی میدان
۱۰ شوال المکرم .

بسم الله الرحمن الرحیم .
بموجب ایه کریم وانی هدایه که اطیه والله واطیه والرسول واولا الامر منکم .
الحمدلله الذی هدانا الا الاسلام وانعشنا امرا عادلا ومجاهدا فی سبیل اللمخادم دین متین رسول الله الغازی امیر حبیب الله خان خلد الله ملکه وسلطانه اللهم اید مادام ـ شرعا لها ومطاعا واقعا وایمانه عبورا که مایان اهالی کل محال میدان همیشه بدعا گویان ذات خجسته صفات رعیت پرور مشغول هستیم وازخداوند بی نیاز شاکریم که برای مایان ـ رعایای بیچاره چنین پاد شاهعادل وخیرخواه را حیا کننده دین وملت حضرت رسول اکرم (ص) اعطا کرده بفضل ومرحمت خود دین ان حضرت (ص) که تنیر شده بود بواسطه ـ همین پادشاه عدالت شعار سربازدین حضرت رسول اکرم را روشن ومامور گردانیده ـ مایان رعایا شکرانه این نعمت بی شمار را به هیچ زبان ادا کرده نمیتوانیم و در ـ ابتدای ورود وگرفتن تخت سلطانت کابل امیر صاحب غازی مایان اهالی محال میدان ـ همین ذات همایونی را به پادشاهی خودها بسر وچشم قبول کرد میویم والحال نیز بسر وچشم قبول نمودیم وانچه امر امیر غازی ما مطابق شرع شریف باشد قبولداریم وبزبان ـ اقرار وبدل تصدیق داریم . امضاء ات :


- ۲۱۲ -
میر حضرت شیر آقا ـ عبد الله محمد اقا ـ عبد الاحد ـ تقوا نصر الدین ـ اقاجان ـ
عبد اللهـ عبد الستار ـ ملا نور محمد ـ زین العابدینـ حاجی لالا گل ـ حاجی احمد جان
ملا فضل الدین ـ عبد الله خان ـ فیض محمد باقی نشان انگشت واسامی ١٨٦٠ نفر دیگر.

تشکر

خصائص ستوده هر چند در ماورای کمال شخص متواری باشد از خلال پرده هاي ـ
صداقت با قوت پرتو ذاتی خود خود نمائی میکند .
ما بمجموع صداقت کاران وراستی پیشه گان تشکرات صمیمانه خودرا تقدیم میکنیم .
خصوصا بجناب مستوفی صاحب میرزا عبد القیوم خان چه ترشحات کمال شان قدر
سهم بماهم رسیده بجريده ما ١٣٠ نفر مشترك معرفی کرده اندکه هم مشترکین از ـ
قرائت مضامین جریده ما بهره ور میشوند وهم يك معاونت مالی بحکومت متبوعه مان نموده
انـــــد .

( مطبعه سرکاری کابل ) ـ


- ۲۱۳ -
صفحه (۱) (جریده هفتگی حبیب الاسلام ـ سال اول شماره ١٦) (نمره مسلسل ١٦)
واعتصموا بحبل الله جميعا ولا تفرقوا
حبیب الاسلام
اداره خانه ـ ده افغانان کابل افغانستان ـ نمره تلفون
همه امور تحریریه و حسابیه‌تا بنام اداره فرستاده شود.
اداره در انتشار و اصلاح مقالات وارده مختار است.
در هر هفته یکمرتبه یوم پنجشنبه نشر میشود.
اوراقیکه درج نشود اعاده نمیشود.
قیمت سالانه ششماهه
در داخل هـ افغانی ـ ۳ افغانی
در خارج ۱۵ شلنگ ۸ شلنگ
يك شماره (۱۰) پول.
تاریخ قمری ۱۳ محرم الحرام ۱۳۴۷ ـ پنجشنبه
(تاریخ شمسی ۳۰ جوزا ۱۳۰۸ هجری)
علم النفس
تمهید
دنیا یا میدان هرم ومرجی است که خشونت وتعدی بايك قوت فوق التصور دران کامن است
از زمانیکه تاریخ تنازعات اقوام بشری را یا مفصل ویا مختصر بحر ترتیب ثبت ونگهداشته ـ
مطالعات ان در هر عقل بازمنه مختلف قدر استعداد اثری وارد کرده چون استعدادهای
عقلی در نفوس بشری بتفاوت وجود است ازینجا است که عقول برجسته در اعماق ان حوادث
فرو شده واطوار وخصائل میلی مشترکه ان زمان را در مفکوره خود تصویر کرده واز تطبیق با حالات
مشروحه وچهره مجسمه يك نتیجه بیرون اورد ه که : اصل وماد ه ان همه تنازعات بوده این نتایج
اینکه بسلسله توارث باخلاف رسید مزایای تعمق وفلسفی اوشان دامنه ان موضوع را وسیعتر ساخت
تا اینکه خورد، خورد، يك مقام علمی را احراز کرد. واین زمان بترقی ونشو ونمای خود از روی
همان مبدا اصلی (تاریخ) قدیم ومبادی جاریه مشترکه میتواند سرنوشت يك قوم را باراده خداوندی
پیش بینی کند. چون نشر اینگونه مقالات علمی وجولان افکار علما در زمینه (پسيکولوژی) علم الروح
جوامع ملل بی فائده وعبث نیست این است که فاضل محترم هاشم شائق که یکی از متبحرین این
علم اند براى كمك معنوی از روی اخوت ویگانگی مذهبی باین موضوع حاضر شده اند که معلومات
علمی خودرا راجع بغرورهم دردی برای مطالعه فضلا و علمای محترم بسط وشرح بدهند این است
كه يك مقاله اوشان در تحت عنوان (میلان نفسی) بعارسیده ذیلا درج میکنیم:
میلان نفسی
فلاسفه سابقه میلان نفسی را چنین تفسیر میکنند : میلان نفسی میلی است که از محل خود ممتاز


_ ٢١٤ _

و جدا نبود ه لیکن بشعور مقرون و صادر از اراده میباشد . تفسیر و یا تلقی هذا خیلی مبهم و
پیچیده است . این قدر معلوم است که میل شعوری و ارادی بوده اما وظیفه و متعلق آن در
این تعریف معلوم نیست . پس تعریف میل را از نقطه نظر معاصرین باید مطالعه کرد .
میلان استعداد ی است که فطرتا در نفس موجود است برای حفاظت و یا تنمیه وجود
نفس یا بواسطه خواهش بعضی اشیا و احتراز از بعضی اشیا میکند . در اصطلاح امروز مراد
از عاطفه نیز همین میل است . نفس درین خواهش منشی و یا مثبت خود قبلا مجبور نیست که
تجربه داشته باشد . تنها تعقل مفید و یا ذوق اور بودن یکشی برای بلقوا بیداری هرگونه
میل کافی است و یا اینکه نفس مضرت یکچیز را بمحض اینکه تصور کرد میل نفرت حاضر است .
حتی بی فائده و عبث نمودن انچیز بس است . در حال نفس در تنفر مساهله نخواهد کرد .
بالاتر ازین نفس با استعداد ببعضی چیز مایل است و از بعضی گریزان . معنی قبل التجربه
همین است یعنی نفس احتیاج نیز ندارد به حس کردن قبلی در مفید و مضر بودن متعلق ان
میل .
این استعداد ذاتی منبع تهیج و حساسیت نفس است . هرگاه میل نفسی بیدار و بلقوة
بحال فعل نباشد نفس منفعل نمیگردد . متألم و یا مسرور نمیشود . میل اگرچه در جلب نفع
ورد ضرر بغریزه میماند اما غریزه قطعی است. در فعل غریزی نه عقل مانع شده میتواند _
نه اراده حائل . مگر مثله میل متردد ممکن الوقوع و قابل زوال است عقل و اراده در فعل
میل مداخلت کرده میتواند . نفس را از يك میل منحرف وبيك ميل ديگر وادار کردن در تحت
قدرت عقل و اراده است . علاوه برین افعال غریزی بیکطرز دائمی و خاص ایفا میشود . اما
خط مشی میل مختلف است . میل مطالعه های انسانه ها تفقد تماشای تمثیلات و سیاحت بطور
گوناگون اجرا میگردد . اما چشمک زدن و تنفس کردن و ازدواج غریزهء ثابت وخاصی است که
هر شخص تقریبا بيك اسلوب انجام میدهد . گذشته برین میل اگاه است از هدف وغایهء خود .
لیکن درنزد غریزه علت ابتدائی وغائی مکشوف ومعین نیست .
چنانچه در بالا دیده شد : ازمیلان دو فکر و مقصد اساسی نشأت میکند . یکی
حفاظت موجود ، دیگر تنمیهء وجود . حیوان در میل غذا بحمین دو هدف متوجه است :
تلافی مافات وتنميهء حجیرات. مگر یکی اصلی ودیگر طفیلی است .
خدمت میل در حیات خیلی بزرگ است . خواه تعلق بوجود مادی بگیرد و خواه بماهیت
معنوی . علاوه برین میلان بقدر نما و انکشاف مخلوق ترقی و تزاید میکند و در مقابل هر شکل هستی
و دارائی جدید میل حفاظت و تنمیهء انحا تشکل و یا تقویت می یابد . چنانچه حساسیت _
نگهبان نفس است نسبت بچیزهای الم خیز و یا سرور بخش . اینچنین میلان محافظ هرگونه
لوازم و اوظف مادی ومعنوی انسان است . اگرچه اشکال میلهای انسان بسیار است اما بسه
اشکال عمدهء ارجاع کردن از عادات روحیون میباشد . میل شخصی میل اجتماعی میل روحی
( ميل عالي ) لهذا بحث میل را در سه فصل بیان باید کرد ./


میل شخصی :
از بسکه میل شخصی تعلق بمعنی وماده هر دو دارد بنابران در دو قسمت باید دید :
اولا میل شخصی مادی . مرام این میل حفظ سلامت حجرات وجهاز عضوی است . فی الحقیقه و وجود مادی مقدمات است از برای اکتساب کمال ذات . بربنوجه محبت این عضو نیز وسیله است برای عشق روح . راه فعالیت وجودی وشرط ارتباط ناسوتی نفس همین عناصر مرکب میباشد . اگرچه این میل شخصی بالاخره بخود کامی میکشد . لکن این خود کامی معقول ومشروع است اگر برخرد قهر نباشد وسوء استعمال نگردد نردبان بقای حیات گردید، حلقه از سلاسل دوام نوعی را در بر میگیرد . فائده از فوائد این دستور حیاتی ونفسی (نفس خود را در تهلکه میندازید ) همین است . اثار میل شخصی مادی عبارت است از شهوتها وارزوهای تعمیر و حفاظت وجود . گرسنگی تشنگی عریانی ماندگی وسائره و این احتیاجات اگر رفع نشود انسان خیلی مضطرب میشود . چنانچه یکی از جهاز عضوی هرگاه علیل ومریض شد در تعمیر واصلاح ان مسلطه گردید چقدر بی ارام خواهید گردید . چنانچه میرزا سعد الدین راقم مشهدی گوید :
شدم دور از عزیزان دیگر از حالم چه میپرسی - ندارد زندگی عضوی که از اعضا جدا گردد
واگر تعمیر واصلاح یابد چقدر محظوظ و قلق مسشریخ خواهید شد . کذا بفعالیت - داشتن هرکدام عضو از جمله میلهای طبیعی انسان است باید تطمین کرد ومفید ومعقول وادار ساخت از عطالت باید کشید وگرنه اثار الم وانقباض حاضر است . میرزا نظام دست غیب درین باب سه عصر قبلتر چه خوش گفته :
دل کجا فسرد، شد از سینه بدر باید کرد - مرده هرچند عزیز است نگه نتوان کرد
بربنوجه دیدن شنیدن حرف زدن بالجمله حس وحرکت بعد از استراحت از ارزوها (میلهای) ذاتی انسان است .
ثانیا میل شخصی روحانی : این میل باعتبار قوای عقلیه اقسام متعدده دارد عمده قوای معنویه عبارت از همین سه قوت است که در بحث تقیسم قوا معلوم است :
شعور (ذهن) حساسیت واراده . لهذا میل شخصی روحانی نیز بحمین اعتبار بر سه قسم عمده مطالعہ میشود .
(۱) میل شخصی ذهنی این میل عبارت از اقتضائات ذهنی است . ذهن دارای خاصه تجسس بوده این خاصه باسم حس تجسس (حس کنجکاوی) یاد میشود . در حیات معنوی انسان حس تجسس خیلی مفید ولازم است : اگر حس تجسس نمی بود کیفیات اجسام واشیا هیچ معلوم نبود . ذهن بواسطه این حس در مقابل هر شی بحلقه چون وچرا وکه وچه می اویزد .
انطباع اشیا را از راه حواس تامین مینماید اثر وانطباع انرا ذهن حفظ داشته در وقت ضرورت موافق مذاق ومنطق خود از ان اشکال بدیعه و یا معموله تشکیل میدهد یعنی (تخیل) میکند . ذهن باینقدر ها نیز قانع نیست . این صور جزئیه را از خواص سائره خود مجرد


- ٢١٦ -

نموده (کلی) (متضمن) و ( شامل) میسازد یعنی (تجريد) میکند .
علاوه برین صور اشیا را در حضور خود جلب نموده استنطاق کرده وصف مشترک انرا -
استخراج نموده (حکم عام) میدهد . يعنی (تعمیم مینماید) .
این وصف مشترک ومثابه را با یکدیگر نزدیک ساخته (مقایسه) میکند در نتیجه این مقایسه
(تعمیم) و (تجرید) وحكمها استدلالها و (تعلیل) و(استقرا) ها میرسد . از کلی بجزئی
واز جزئی بکلی سیر تدریجی میکند .
خلاصه ذهن بحر چیز وبحر موضوع که متوجه شد این میل خوشنود میشود . خواه نتیجه
عبث وبیفاید، براید وخواه مفید وبدیع . مطالعه، تماشا سیر وسائره ازاثر همین میل است که
ذهن بدین طریق احتیاج مشغولیت خودرا رفع کرده است .
(٢) میل شخصی حسی : محرك قد میل اگر حساسیت باشد احتیاج حساسیت نسبت
تهییج در صف اول مینشیند . بلکه همه اثار میل حسی از خود حساسیت وهیجان مقتبس
میباشد يعنی حساسیت مقتضی است که همیشه قبول الم وسرور کند . چه حساسیت دو جنبه
دارد : جنبه الم جنبه سرور. ذهن از هر حادثه الم ویا سرور اطلاع میخواهد .
اگرچه الم انسانرا مضطرب میدارد . لیکن کشیدن غصه برای حساسیت بعضا بحدی -
گوارا میاید که خالی از الم بودن بی ارام میدارد . قراری گیلانی درد ور نا در غصه ونشاط را
در يك بیت چقدر شیرین بسته است :
مردم از نومیدی وشادم که نومید از تو ساخت - سختی جان کندنم امیدواران ترا
كذا جنبه سرور . تنوع ودوام انرا چهار دسته میبالد .
ازین رو تقاضای حساسیت هیچ احتیاج بشرح ندارد . جشنها سیاحتها عید ها خواه
از طرف قانون عرفی باشد وخواه از طرف ائین دینی البته احتیاج جنبه حساسیت را نیز
تامین میکند . چنانچه قرائت کتابها زیارات مجالس وعظ وذکر ضیافتها علاوه بر اوامر دینی ویا
مراسم مذهبی وملکی بودن احتیاج حساسیت را نیز رفع مینماید . اینقدر را نیز باید گفت -
حساسیت برای خوشی بعضا بهانه ها می پالد ووسائط صنعی ترتیب میدهد . تفریح های علمی
وادبی تماشا های بدیعی وصنعی برای تطمین حساسیت است که احتیاج سرور انسان بقوه -
مخیله اینها را اختراع نموده است قمی کاشی بحمین احتیاج اشاره میکند :
قانع بخیالی شدم از دیدن رویت - بی منت پا میگذارم از سر کویت
(٣) میل شخصی ارادی : میل متعلق باراده ازین دو میل فوق رنگین تر است . زیرا
در میل ارادی بسا حالتهای فوق العاده وکشمکشهای گوناگون دیده میشود . این میل انقدر
فعلی وانقدر اقتداری است که مظهر این میل درعالم حیات خیلی باحترام یاد میشود . مثلا
عزت نفس حس شرف عشق استقلال عشق حریت عشق امریت وغیره اگر تطمین نشود وحرارت
این میلها به کامیانی فرونہ نشیند از یکطرف شورشها خون ریزیهای بزرگی پیدا خواهد شد و
از طرف دیگر عزت نفس حس شرف وحیثیت وغیره بغرور کبر کلان کاری وحسد میکشد .


— ۲۱۷ —

چونكه عزت نفس عبارت از مبالغه در محاسن و تنزیل در نواقص و متوقع زیاده بودن از —
حال موجوده بوده خلاف ان هتك عزت میباشد .
عزت نفس هرگاه اندكی از موقع خود انحراف نمود بغرور و تفاخر بیجا می انجامد .
همچنین ارزوی حس شرف همين احتراز است از افعال و اقوالی كه در نظر خود و خلق—
سبب تنزیل قدر شود . این بوده كه متین اصفهانی در عصر قبل انلره بحس شرف و استغنای
ذاتی نموده :
دست من از لقمه چرب كسی الوده نیست — میخورم چون شمع مغز استخوان خویشرا .
چنانچه نگاهداشت شرف در نزد بعضی انقدر ضرور است كه وظیفه و احتیاج روحی بوده
بر خلاف ان عصیان خواهد كرد . كذا غبطه یمعنی صحیح روحی ان است كه نفس میخواهد در
میان جامعه محافظه موقع بنماید و بجائیكه همقدمان ارتقا كرده اند سعی میكند كه در دائره
ناموس و صمیمیت بر انجا برسد . بشرط انكه ضرر شخص دیگر برا نخواهد وگرنه افراط نموده حسد
میشود . كذا اگر این حس تطمین نیابد بصورت منفی بماند نه تنها سبب تنزل روح میشود بل
در وجود مادی نیز خیلی امراض و انقباض تولید كرده از نما و انكشاف باز میدارد . درینجا ازین
بیت شاپور طهرانی كه بدور جهانگیر میزیست چقدر استفاده میتوان كرد .
اگر دلداری محرست من هم غیرتی دارم — كراورفت از نظر من نیز خواهم رفت از یادش .
( یاقیدارد )

مابعد از شماره (١٤) . نقل از جريده شريفه الايمان
واعتصموا بحبل الله جميعا ولا تفرقوا
چون خیال بنده در نشر جریده موصوف اینست كه مضامین مندرجه ان ب چهار حصه توزیع
یافته باشد : اصول ایمان فروع ایمان حوادث داخله حوادث خارجه لیكن در این اوقات چون
شیرازه جمعیت بعضی اقوام وطن عزیز ما گسسته شده و منازعات و مناقشات نفسانی و اختلافات و
اضطرابات داخلی در بین شان نهایت زیاد رخداده از همه مسائل اسلامیه ضرورتر و مهمتر —
مسئله اتفاق و اتحاد را دانسته نشر فواید و عوايد اخوت اسلامی و نتائج اتحاد قومی را اولا مندرج
نمودم تا قارئین كرام از این مسلسل استفاده گرفته بیشتر در انطفای نائره نفاق وشعله شقاق
كوشان وساعی ومجاهد شوند كه اگر فضل خداوند ذوالجلال و شفاعت ورافت رسول با كمال باری
كند جامعه ملیه افغانيه ( صانها الله تعالی عن البليه) در زير لواء شریعت غرای محمد یه عليه
الف صلوت وتحيه متفق ومتحد بوده رخنه های شكستگی از بین برطرف شود و علم ترقيات اسلامی —
شان بر تمام صفحات زمین برافراشته گردد .
معلوم بالبداهه است كه خساره مالی و تلفات جانی كه امروزه روز در تمام عالم اسلام
به مسلمانان عايد است از بی اتفاقی است و اگر متفق باشیم تمام منافع خود را كه امروز بدست—
دشمنان ما مستناثل خواهیم شد هر قدر علم داریم یا عمل جان داریم یا مال تقریر داریم


۲۱۸

یا تحریر ـ سیادت داریم یا شیخت قیادت داریم یا شوکت باید ولازم بلکه واجب است
که تمام اقتدار و استعداد روحانی و بدنی و مالی را در اتفاق و اتحاد برادران خود و اصلاح و
بهبودی و ارامی و خیرخواهی مسلمانان صرف کنیم تا داخل خطاب ایه کریمه: (انما المومنین
اخوه فاصلحوابین اخویکم) بگردیم . (باقیدارد)

مد وجزر اسلام
(۲)
جو صبا بر بحر وبر اکثر گذرما کرده ایم در بلند وپست کوه و در سفرما کرده ایم
صد طریق ناسپرده پی سپرما کرده ایم خانه ها اباد در هربم و(۱) برما کرده ایم
بود اسیا سر بسر معمور از اثار ما
بود یورپ نیز زیر سایه دیوار ما
گه بمغرب حکمت(۲) یونانیان اموختیم گه بمشرق(۳) از تجارت سیم وزراندوختیم
هرطرف در کوی و برزن شمعها افروختیم مصریان (۴) راداغ حسرت برجگر میسوختیم
مصریان(۴) لاثل را قلم زین قصد رقصد در بنان
گبن(٦) رابالد رقم بر خویشتن زین داستان

(۱) یعنی دران اوقات هر قدر براعظم از اسیا ویورپ و افریقہ که در معرفت انسان در امده
بودند همین سیر ورهگذر مسلمانان بودند .
(۲) در طبیعات وهند سه مریان اندلس و مغرب بر عربان دارالخلافہ بغداد بلکه بر سائرا فاق
فضیلت میداشتند ایشانرا در عهد خلافت عبدالرحمن اموی بطرف علم هندسه رغبت پیدا
شده بود چنانچه تصنیفات ـ دمرکار دنیز هیوکرتیز جالینوس ارسطو اپالومیس وغیره
حکمای یونان را از زبان رومی(لاطینی) و یونانی در دارالخلافه قرطبہ بزبان عربی شرح نمودند و
علم نباتات وکیمیا و اصطرلاب را در ملک یورپ اشاعت دادند (۱۲ سنین الاسلام دکتورلنیز.)
(۳) بعد از تسخیر بلاد ایران و افریقہ واندلس اهل عربرا رغبت تجارت پیدا گردید و در خیال
ایشان این امر جا گرفت که در مقامات تجارت اسلام را اشاعت داده ایند تا بوجہ اتحاد ـ
مذهب ویگانگی زبان هم تکالیف سفر رفع گردد وهم تجارت را رونق تازه بر روی کار اید ـ
مصارف شان و شوکت خلفای بنی عباس و تمدن اهل بغداد تجار را بر سفر هندوستان تحريك
داد . چنانچه اهل عرب قبل از شہ ۱٦۰ هـ ۸۰۰ عیسوی در اکثر مقامات هنوستان طرح
اقامت انداختند واز فیضان صحبت ایشان بعضر رایان هندوستان مسلمان هم شدند بعد ازان
اهل عرب از برای ترقی تجارت روبہ جزائر هندوستان اورده تا به سیلون وسماطر اوجاوا سلبس رسیدند
بلکہ ازانجا هم پیشتر گذشته در نواحی چین قدم نهادند و از جانب دیگر کاروان عرب تا تار وسیبریا
را محط رحال خود گردانید و در افریقیه تا لب ابنیگار ورسیده ملک گانا وملک ونگره نکوور و کوکورا در


- ٢١٩ -

بقیه حاشیه (٣) .
حوزه تصرف اوردند و بعد از ان بر سنا ار و در فور ویرنو و تمبکتو و ملی که بر ساحل بحر افریقیه واقع بودند متصرف شدند ازان پس از اپنای پاپا الضبگشت تا زنگبار رسیدند و مقدشون ملنده و سونالا و کلو وموزنبیق را لنگرگاه جهازات خود قرار داده و از انجا نیز گذشته قدم در جزیره مدغاسکر نهادند بلکه همت عالی ان جوانمردان بر این اکتفا نه نموده با رومر و اسکندرونیوپا ارتباط تاجرانه پیدا کرد میبود - و کنولا نیز در سنین الا سلام می نگارد که بعضی از مورخان یورپ اقبال این معنی نموده اند که برخی از اهل عرب که در اندلس قیام میداشتند و برای تجارت در- دریا امد رفت میکردند در سنه ١٤٩١هـ ١٠٥٠ ع پیشتر از کولمبس بر دنیای نو اطلاع - حاصل نموده اند مگر غیر از اینکه بلادنگاه انرا دیده باشند فائده دیگر ازان نبرداشته ونه ان مقام را مسکن وما وای خود ساختند .
(٤) . مصر بیشتر از سائر ممالک در صناعت و حرفت ترقی نموده بود چنانچه یونان نیز از پرتو ان روشنی پذیرفت در سلسله تفریح علوم اگرچه هندوستان بر مصر هم تقدم میدارد مگر چونکه ساکنان این سرزمین نیز چون اهالی چین با دیگر ممالک کمتر تعلق میداشتند بناءً علیه در نشر علوم ان سبقت بمصر راجع گردید و در عهد قدیم علوم وفنون دنیا بدینگونه اشاعت - پذیرفته است که از همه پیشتر اشراقات علمیه در هند یا فارس متجلی شده و مصرو غالیا ازهند - اقتباس نموده ومجموعه علوم هند و فارس و مصر در یونان درامده و از یونان رومیه الکبرا فرا گرفته و از رومیه کبری عرب اخذ فرموده ویورپ برخی از عرب و برخی از رومیه ویونان حاصل نمود ، مگر عرب و یورپ اکثر علوم بلاواسطه از هند وفارس نیز فرا گرفته است .
(٥) : کار لائل نام مورخی است که در سنه ١٨٨٨ ع در انگلستان وفات یافته تاریخ اهل اسلام را خیلی با انطاف نوشته است .
(٦) : اورود گبن در سنه ١٨٦٤ ع تاریخ زوال سلطنت رومیه الکبری را نوشته است دران کتاب عهد مبارک حضرت خاتم النبيين عليها لصلواه والسلام و خلفای راشدین را خیلی با تعریض و تمجید یاد کرده است .


- ۲۲۰ -

در صناعت بود ما را دستگاہ ذو شجون
بود فکر ما حریفان را بحرفت رهنمون
ما بطبع کار کن کردین ایجاد فنون
ما بعقل پرهنر بودیم از یاران فزون
خلق را پیدایش سر مشق کار ما بس است
در نمایشگاه عالم یادگار ما بس است
بم مادر بلخ بود ورتم مادر خاوران
تاج مادر مصر بود وتخت مادر اصفهان
پیل مادر هند بود ورخش مادر سیستان
تیغ مادر سند بود ونیزه درمازنداران
دشت موسی (۷) گاہ میلرزید از غوغای ما
کوه ادم (۸) گاه سر میسود زیر پای ما
شد ارسطو (۹) زنده جاوید از اعجاز ما
شد فلاطون (۱۰) شاد ازبطیغنون پرد ازما
هیچکس درد هر درحکمت (۱۱) نبود انباز ما
برجهان روشنتر از روز است اری راز ما
ازدم خود صد چراغ مرده را پر کرده ایم
هومر (۱۲) شیوا بیان رادر سخن تر کرده ایم
گرنشد صقلیه (۱۳) از ما نامور بسراز که شد
گرنشد قبرس (۱۴) زما زیر وزیر بس از کهید
رنشد کار دمشق (۱۵) ازما چوزر پس از که شد
گرنشد غرناطه (۱۶) از ما پرهنر بس ازکه شد
از که شد سکندریه (۱۷) درسگاه علم وفضل
از که شد ایوان (۱۸) دهلی شهر و با میزان عدل

(۷) - عبارت از تیه بنی اسرائیل که بر کنار بحر احمر واقع است .
(۸) - برسلسله کوهستان جزیره سراندیپ از ساتر قله هارفیتز کوه ادم است .
(۹) - ارسطو . استاد سکندر اعظم شاگرد افلاطون واضع عالم منطق ۳۲۲ سال قبل از میلاد حضرت (ع) وفات یافته .
(۱۰) - افلاطون حکیم الهی شاگرد سقراط باشنده اتییه اتیهنز) دارالخلافه یونان ۳۴۸ سال قبل از مسیح ع ازین جهان رحلت نمود ، مصنفات ارسطو وافلاطون را حنین ابن القا سحاق یحیا نحوی ابولبشر متی احمد بن الطیب اسحق ابن مقیع ثابت ابن قره ابویحی مروزی یحیی ابن عدی ابوزیه بلخی ابراهیم ابن الصلت ابوالفرج ابن قدامه - ابوالقاسم انطاکی - ابو خلف خراسانی - علی ابن احمد عمرانی . حجاج ابن یوسف - سطرالکونی ابن رشد - وغیره بلغت عرب ترجمه وتفسیر نمود ، روح تازه بقالبان علوم مرده دمیده اند ۱۲ .
(۱۱) - در عهد خلفای عباسیه اکثری از کتب حکمیه از زبان یونانی وسریانی ورومی وعبرانی و فارسی وهندی ترجمه پذیرفت است . خلیفه ابو جعفر منصور دوانقی پیش قیصر روم قاصد فرستاده تراجم ونقول کتب فلسفه بدست آورد وافقط تحریر اقلیدس ومجیطی وکلیله ودمنه را بزبان عربی شرح کنائید وهارون رشید نیز حکم داده بود از هرجا کمبدست افتد کتب حکمیه را بزبان تازی در ارند ومامون از قلقه جزیره قبرس خیلی کتب فلسفه حاصل نموده بمترجمه نمودن انها حکم فرمود . و در ملاء پورپ هرجا که دستش میرسید کتب حکمت گرد اورده زبان تازی را ذخیره انباشت .


بقیه حاشیه (۱۱) :

(۱۲) ۰ هومر شاعری بوده است در یونان که سقراط حکیم دیوان اشعارش را همیشه در مطالعه خود میداشت ۰ غالبا نهصد سال قبل از مسیح دنیا را گذاشته ۰

(۱۳) ۰ صقلیه نام جزیره ایست در بحر روم که تا مدت مدید در قبضه اهل اسلام بود حالا از دست ایشان بدر رفته و در قبضه اطالیاست و انرا الحال سسلی میگویند در عهد هارون رشید مفتوح شده بود ۰

(١٤) ۰ قبرس نام جزیره ایست در بحر روم خلیفه هارون رشید در سنه ١٦٥ هـ ٧٨١ ع انرا در تصرف آورده بود ۰

(١٥) ۰ دمشق شهریست مشهور پایتخت ملك شام بنا کرده دمشق بن نمرود از عهد حضرت خلیفه اول در قبضه مسلمانان است در سنه ٤٢ هـ ٦٦٢ ع امیر معاویه انرا دارالخلافه خویش مقرر ساخته بود ۰ بعد ازان در ایام خلافت بنی امیه ترقی روز افزون پذیرفت ۰ خلیفه ولید ابن عبد الملك در وسط آن مسجدی بنا کرده است که انرا جامع بنی امیه میگویند آورده اند که صد ملیون و شش کرور و چهار لك روپیه برای تعمیر آن بمصرف درآمده بود در عهد سلطنت یونانیان هیکل عظیمی بود منسوب بسیاره مشتری چون نصاری بر ملك شام استیلا یافتند انرا کنیسه ساختند بنی امیه انرا مسجد نمودند ۰

(١٦) ۰ غرناطه ۰ (گریندا) شهریست در ملك اندلس (هسپانیه) که در عهد قدیم دارالسلطنه خلفای بنی امیه مغرب بود الحال در تصرف اهل هسپانیه درآمده است ۰

(۱۷) ۰ اسکندریه نام شهریست بنا کرده سکندر اعظم کند رزمانه ملوك فاطمیه در ملك مصر مرکز علوم وفنون بود ۰

(۱۸) ۰ در عهد سلاطین تیموری اندرون قلعه معلی پیش روی ایوان شاهی يك ترازوی کلان ـ آویزان بود که با میزان عدل شهرت میداشت ۰

(۱۹) ۰ اهرام مصر مینا رهائی چهار گوشه مثلث نما که از دریای نیل بمسافت پنج میل واقع شده است ۰

(۲۰) ۰ در سنه ١٠٩٥ ع ترسایان صلیب برداشته قسم خورده از برای انتزاع بیت المقدس بـا مسلمانان جنگ آغاز نهادند چنانچه بعضی ازان اماکن طیبه را از دست تصرف اهـــــل اسلام بدر هم بردند اما آن جان نثاران (شكرالله سعیهم) شکسته خاطر نشده علی الاتصال از برای استخلاص آن ارض مقدسه هنگامه کار زار را جاری داشتند تا انکه سلطان صلاح الدین صفدی رحمه الله علیه آن بلدیه طیبه را از دست نصاری بازپس کشید ازین خبر رچرد شیردل شاه انگلستان سخت متوحش شده باتفاق لوئیس شهنشاه فرانسه و شاه جرمن و پاپای روم و عسکری زیاد از امور وملخ برملك شام بریخت اما در سنه ۱۲۹۱ع سلطان انهمه را شکست داده ملك را از تسلط نصاری به پرداخت ۰ ۰


٢٢٢ -

بر سر اهرام (١٩) مجوی نوبت ما میزدند
قرعه روز بهی بر دولت ما میزدند
در جهان حرف کرم از همت ما میزدند
در شجاعت داستان از صولت ما میزدند
گرچه شد از دست چرخ این روز بد ما را نصیب
لیک عالم یاد دارد قصه جنگ صلیب (٢٠)
(باقیدارد)

بیعت‌های ولایات و ملحقات ان
(١١)
(بیعت اهالی مندرول لغمان)
بحضور شاهانه خادم دین رسول الله امیر حبیب الله خان

بحکم ایه وانی هدایه. یا ایهاالذین امنوا اطیعوا الله واطیعوالرسول واولی الامر منکم وبحکم مدلل اعتقادیه شرعیه لابد للمسلمین من امام ونظربه ترویج واحیاء دین متین حضرت سیدالمرسلین (ص) مایان نفری قوم ابراهیم خیل وغیره نفری ساکنون مندرول لغمان ـ حضور امیر حبیب الله خان را بامارت و پادشاهی خودها قبول کرده و بذات شاهانه بیعت نمودها ز خداوند تعالی بکمال خلوص نیات بر قرار و بر دوام ماندن همچو پادشاه ترقیخواه دین محمدی (ص) را استدعا داریم و از حضرت خداوند متعال توفیق ذات شاهانه را برای عبودیت واطاعت اوامر ونواهی خداوندی واستقامت به شریعت غرای محمدی وتوفیق اطاعت خود هارا حسب الشرع شریف برای اولی الامری خود بدعا طالبیم چون درین اثنا لغمان متفرق وپارچه پارچه بود مایان نفری مذکور بیعت نامه خودرا بذریعه نوشیرخان که از طرف خودها وکیل گردانیده ایم تقدیم حضور نمودیم که بحضور شاهانه مشرف وبیعت نامه مایان را تقدیم حضور نماید در خاتمه دعاگوئی واحترام ١٥ شهر رمضان المبارک ١٣٤٧ ٠
امضاء ات ومواهیر:
ملا امیر محمد ـ عبد الوهاب ـ محمد نبی ـ تاج محمد ـ امیر محمد ـ عبدالله ـ علی اکبر ـ فقیر محمد ـ باقی امضاء ومهر ١٥٠ نفر دیگر٠

بیعت نامه علاقه محمد اغه لوگرد
الحمدالله الذی لا اله الا هو ونصلی علی نبیه محمدصلی الله علیه وعلی اله واصحابه وسلم چونکه امان الله خان اقدام باختراع وبدعت نموده بود وحضرت باری تعالی که کفیل دین متین پاک حضرت سید المرسلین الی یوم القیامه است ان شجاع غیور دلیر دین پرور خادم دین رسول الله امیر حبیب الله خان را نصرت داده که بصدائت باعث خلع بدعیات وحفاظ ننگ وناموس ماها زمره ـ

(١٩) در صفحه ٢٢١ تذکر رفته ٠
(٢٠) ٠ در صفحه ٢٢١ تذکر رفته ٠


- ۲۲۳ -

اسلامیه گردیده ما اهالی اسلامی لغوکرد خصوصا اهالی علاقه محمد الله چکله پایان لغوکرد بیعت صحیحه جدیده بقرار امر خداوند جل جلاله وهدایت حضرت رسول اکرم وصحابه - معظم به امیر حبیب الله خان که شخص صادق وخدمتگار ملت و پیرو دین پاك محمدی واوصاف حمیده واخلاق خجسته و شجاع وغیور ورعیت نواز بود نمودیم او را برضا ورغبت با امارت سلطنت کابل قبول داریم والحمد لله که به تنفیذ امورات امارت را مطابق احکام الهی وسیاسات اورا بر وفق سیاسات شرعی اجرا میدارد وما اهالی اسلامی از حضرت الهی درخواست توفیق سعادت بامورات امارت ورعیت پروری و انصاف وعدالت او را مسئلت داریم که الهی افتاب عمر واقبال و - استقلال سلطنتش ومواج ودریای حشمت واجلالش در موج باد باله نبی والیه امجاد مبارك باد سلطنه افغانستان بر خادم دین رسول الله امیر حبیب الله انشاء الله تعالى لك العونت و النصر السلام عليك وعلى من معك من المسلمين باقی مباد هر که نخواهد بقای شاه -
۹ شعبان المعظم سنه ١٣٤٧ ٠
امضاء - ملا عبد الرحيم - اختر محمد - دین محمد - عبد الغفور - عبد القهار - عبد الغفار - خیرمحمد - قاضی عبد المجيد - عبد الكريم - گل احمد - خوشدل ساکنین محمد الله لغوگرد - باقی امضا وشصت ١٦٦ نفر دیگر.

بیعت نامه اهالی تکیه وردك

٣ شوال المكرم ٠
بسم الله الرحمن الرحيم ٠
الحمدلله الذي نجانا من ظلمت الكفر ونور ديننا بواسطه امیر زماننا خادم دین رسول الله صلعم اما بعد ٠ مایان عاجزان رعایای قریه سادات قریه شاری خیل تکیه وردك و مایان قریه عثمان خیل عرض و دادی برای رئیس صاحب میدارم که مایان عاجزان مبایعه شرعیه همرای امیر صاحب نمودیم و به سلطنت او شاکر میباشیم و دعا ول سلطنت مایان عاجزان مبایعه بطریق خرسندی میگردیم وچونکه از بیم بعضی تاخیر نمودیم باید معذور داشته باشیم و از توهم بغیه مایان را خلاص بدارد و امنیت داد بشود که فردای قیامت بر سر کسی ماخوذ نشود ٠
امضاء ان وموا هیر: ملا سید صاحب الدین - سید غریب - فقیر محمد - سید انا محمد - سید غوث الدین - ملا دین محمد - باقی امضا و مہر و انگشت ۱۰ نفر دیگر.

بیعت نامه اقوام طوطا خیل سمت جنوبی

١٠ رمضان المبارك ١٣٤٧ ٠
حضور مبارك شاه شجاع غیور امیر حبیب الله خان غازی را ندا دیم مایان ملکان وکیلان و ریش سفیدان و سائر اقوام طوطا خیل سمت جنوبی از حرکات و غیرت فداکارانه شاه شجاع که بمقاصدات و ترقیات وتنویرات دین اقدس سید المرسلین وخاتم النبيين (ص) اقدام نمود ، وبکمال مردانگی و بقوه شمشیر ابراز شجاعت نموده مدین نبوی (ص) را تازه وروشن کرده و امارت سلطنت کابل را تصرف شده است اطلاع یافتیم اکنون مایان اقوام طوطا خیل غیرت و شجاعت شاه غیور


- ۲۲۴ -
را تحسین کرده و امارت سلطنت کابل را تبريك نموده وبرضاء ورغبت خود ها بکمال ـ سیار افتخار بیعت امارت سلطنت شاه غیرتمند را قبول نمودیم و از حضر حق ـ بحانه و تعالی جل شانه وبه مدد حضرت سرور کائنات (ص) دوامیت اقبال دولت امارت شاه غیور دین پرست را در تزائیدات ترقیات رجاء داشته از خداوند کریم جل شانه برای خود ها حسن خدمت وتوفیق اطاعت را به سایه این شاه جوان مرد شجاع خواسته و خواهانیم . وهذا بیعت نامه خود ها را خط خاما برای حاصل کردن رضاء مبارك تقدیم نمودیم . زنده باد شاه غیرتمند وفدائی دین : ـ ول اکرم (ص) ـ امیر حبیب الله خان .
امضائات :
ملا سراج الدین خلیفه ـ ملك بهرام ـ ملك درانی ـ ملك گل محمد ـ ملك محمد ـ ملا شاه ولی ـ اکرم وکیل ـ محمد اسلم وكيل ـ شیر علی ـ ادم خان ـ صابوخان وکیل ـ سراج الدین ـ باقی امضاء ونشان شصت ٧٤ نفر دیگر .
١٦ رمضان المبارك . بیعت نامه اهالی دره صوف مزار شریف
اقرار معتبر صحیح شرعی نمودند بحضور مایان اهالی محکمه شرعیه دره صوف کلان شوند ، گان وموسفید ان وخوانین ومعتبرين وعلما وسادات وسایر رعایا ومامورین محال دره صوف اینکه :
ازانجا که خدای توانا نیکبختی ماملت را اراده فرموده و زمام اداره مملکت به کف کفایت ودیانت پادشاه اسلام پناه خادم دین رسول الله امير حبيب الله خان تفويض نموده والحمد لله چنانچه مشاهده میکنم همة تكالیفغیر مشروعي که بر ملت افتاده شده بود رفع ودفع گردیده است لہٰذا ما اهالی دره صوف شکرانه این نعمت عظما وموهبت کبرا را بجا اورده شرعا . اطاعتا به امیر مجاهد غیور امير حبيب الله خان بيعت نمودیم در هر حال وهر امر ذات والاي او را پادشاه شرعی و قطعی خود قرارداد ، و در اوامر و احکامات او بشرطیکه از جاده مستقیم شرع شریف متجاوز نباشد تخلف و تحرف نمی ورزیم و این بیعت نامه را که از جانب تمام مـــــا اهالی دره صوف ایجاب شد ذریعه جناب محترم والاشان میرزا محمد قاسم خان رئیس انتظامــی وهیئت مقرره او که ما را باین بیعت کسیدعوت داده اند بحضور مبارك پادشاهی تقدیم مینمائیم ودعا میگنیم که خدای متعال ما را توفیق رفیق سازد تا بزیر سایه همایونی پادشا ، دیندار غیور خود راهی را که خدا فرموده وحضرت رسول اکرم (ص) طی نموده سپری نمائیم . امضائات : محمد حسین خان ـ عبد الصمد منگ باشی ـ محمد مین ـ میرزا قل خان ـ پایه مراد ـ ملا یزدان قل ـ عبد الرحمن ـ غلام على وكيل ـ ملك عبد العزيز ـ محمد امین خان عبد الحميد قریه دار ـ محمد قل یوزباشی ـ باقی نشان شصت ٥٦٠ نفر دیگر .


-٢٢٥-

بیعت نامه کندك قومی فیض اباد بدخشان

حضور محترم مراحم ظهور مبارك خادم دین نبی (ص) اعلیحضرت غازی مد ظله را فدا و تصدیق شویم !
کمترین خدمت گاران اقا محمد تولمشر و الف شاه بلوکمشر و محمد کبیر بلوکمشر کندك قومی مقیم فیض اباد بدخشان بمعرض حضور لا مع النور مبارك میرسانیم : اینکه حینیکه فرمان لازم الاذعان از تشریف جلوس میمنت مانوس اعلیحضرت خادم دین متین حضرت سید المرسلین (ص) بر تخت سعادت بخت دارالسلطنه کابل بسر افرازی و چشم روشنی مردم بدخشان سرور ارزانی داشت ما اهالی بنوید چنین اخبار سعادت اثار حضرت باری جل ذکره وشکریه موهبت عظما وعطیه کبرای تقدیم نموده بصورت فوری جمع اوری و اتفاق نمود بصاحب تلگراف و ایراق گردیده توجه صادقانه مخلصانه در محافظت جباخانه وخزانه دولت متبوع مان واهالی شهر فیض اباد که حقیقتا برادران هم دین مان بودند ساعی

ومجاهد گردیدیم الحمد لله تعالی از طالعخیر مطالع طالع انچنان ذات تقدس ايات نيك خواه دین و خیر اندیش ملت اسلام و بتوجه این خدمت گران صادق نقصانی و ضرری به سامان دولت واذیت با هالی نرسیده ارام و اسوده حال میباشم ( سالی که نکو است از بهارش پیداست) همین است که حسن صداقت شعاری و خدمت گذاری که به نسبت خیر خواهی دین ودولت بود نخواستم که از حضور مبارك اعليحضرت شهریار غازی مخفی ومحجوب بود ومستور باشد .
لهذا خدمت صادقانه خود را لازم العرض حضور مبارك دانسته استرجا داریم که منظور حضور الطاف وفور اعلیحضرت ترقیخواه دین ودولت گردیده واسطه ترقی انبه و — سرفرازی این خدمت گاران جان نثار گردد — فقط زیاده افتاب عمر واقبال ذات — ملوکانه طالع ولامع باد .

حکمت

مهمان پیری بودم در دیار بکر که مال فراوان داشت و فرزند خوب روی . شبی — حکایت کرد که . مرا در عمر خویش بجز این فرزند نبوده است درختی درین وادی است که زیارتگاه است مردمان بحاجت خواستن انجا روند شب ها بحق نالیده ام و روی در پای ان درخت مالیده تا حق تعالی مرا این پسر بخشیده است .
شنیدم که پسر اهسته با رفیقان میگفت : چو بودی که من ان درخت بدانستی که کجا است ودعا کردمی تا پدرم بمردی ( حکمت :
خواجه شادی کنان که پس فرزندم عاقل است وپسر طعنه زنان که پس پدرم فرتوت
سالها برتو بگذرد که گذری نکنی سوی تربت پدرت
توبجای پدر چه کردی خیر — که دگر چشم داری از پسرت        (سعدی شیرازی)


-٢٢٦-

فتوحات اسلام - فتح بيت المقدس
(١٣)

راوی گفت که بعد ازان اهل روم هر چند قدرت داشتند از امتعه و اسباب دنیائی ظاهر
کردند و در میان کوچه ها وشوارع بنظر مسلمانان کشیدند و مسلمانان در حین دخول وخروج
بطرف امتعه واسباب های شان میدیدند وتعجب مینمودند ویکی میل بطرف متاع هاي شان
نمیکرد و مساسرنه نمود و میفرمودند که الحمدالله که خدای متعال جل شانه دبار همچنين -
قومی را بما بخشید و تمام مسلمانان این گفته را میگفتند که اگر دنیا به نزد خدای تعالی
جل شانه بقدر پشه قدر میداشت کافران شربت ابی نمیدیدند .
عوف بن سالم (رض) نقل کرد که والله قسم اینکه در میان مسلمانان کسی پیدا نشد
که دست خودرا بطرف امتعه های شان دراز کند یا مساسر نماید .
بعد ابو عبیده از برای شان گفت که ای قوم اینها همان گروه اند که خدای تعالی
جل شانه اینها را در تورات و انجیل صفت کرده همیشه بر حق ایستاده اند و کی از آنها
بطرف امتعه های شما نزديك نخواهد شد و تا حینیکه شما به عهد خود ایستاد بياشيد
آنها ایستاده اند .
واقدی (رح) نقل کرده که امیر المومنین عمر (رض) مدت ده روز در بيت المقدس
اقامت نمود . شهر بن حوشب (رض) فرمود که من از كعب الاحبار شنیدم که او گفت که چون
امیر المومنین عمر (رض) بهمرای اهل بيت المقدس صلح نمود و مدت ده روز در شهر
اقامت کرد من در قریه از بلده فلسطین بودم بعد ازان بطرف او آمدم که از برای شان -
سلام کنم و بدست شان اسلام آورم . .
این واقعه از سببی بود که پدر من از تمامی مردمان به احکامی که خدای متعال جل
ذکره از برای موسی ابن عمران (ع) نازل کرده بود بیشتر علم داشت و از برای من هم بسيار
مشفق و مهربان بود و بهر شی که علم داشت آن شی را نیز از برای من بیاموخت و هیچ شی را از من
نمی پوشید و هر چیزیکه مردمان می دانستند آن همه را بمن دانا گردانید چون وفات پدرمن
نزديك آمد مرا به نزد خود خواند و گفت ای فرزند آیا تو علم داری که آن چیز های را که من -
میدانستم هیچ چیز را از تو دریغ نکردم و همه را بقلب تو ذخیره گردانیدم چرا که میدانستم
که این گروه کاذبان بیرون میایند وطغیان وكينه های خود را ظاهر میکنند و تو انها را متابعت
میکنی وازین جهت دو ورق از برای نصیحت تو نوشته کردم و در میان این سبو نهادم حالا تو
فرزندار این سبو مشو و بطرف اینها نظر مکن تا حینیکه نبی آخر الزمان که نام خوشش محمد ع
است به نبوت مبعوث شود بعد ازان درین دو ورق نوشته میان سبو نظر کن . اگر چنانچه
خدای تعالی جل شانه از برای تو اراده خیر داشته باشد تو جناب رسول (ص) را متابعت
خواهد کردی .


- ٢٢٧ -

پدر من بعد ازين وصيت خود فوت شد كعب الاحبار گفت كه من آن سيبرا دفن كردم و
بعد از ايام تعزيت فوت پدر خود هيچ عملی را ازان بيشتر دوست نداشتم كه بطرف آن دو
ورق نظر كنم وبدانم كه در انها چه نوشته است بخوانم چون ورق ها را مفتوح كردم وبخواندم –
ديدم كه چنين نوشته ميباشد لا اله الا الله محمد رسول الله خاتم النبين است كه بعد
از وی ديگر پيغمبر نيست مولد او بمكه است ودار هجرت مدينه طيبه كه نه درشت حرف –
است و نه سخت دل ونه بانك وفرياد كنند وامتان او همه گی خدای تعالی جل شانه را
حمد و ثنا ميگویند و بحمد حال زبانهای شان بگفتن تهليل وتكبير گويا ميباشد واز ذكر حق
کام های شان تر وتازه ميگردد وهركس كه بهمراه شان دشمنی كند آنها بدشمنان خود نصرت
میيابند وهمیشه روی های خود شان را می شويند وتازه روی اند وكُمر خود ها را دایم در راه
خدای تعالی جل شانه بسته دارند وانجيل های شان دایم در سينه های شان جمع است
ورحم شان در بين شان بخوبی است كه رحم انبياء الله تعالی جل شانه در بين امتان شان
ميباشد واول كسانی كه در قيامت داخل جنت شوند – ( باقی دارد )

( مطبعهء ففففد سرکاری كابل )


۲۲۸

( صفحه ۱) جریده هفتگی حبیب الاسلام – سال اول – شماره ۱۷) (نمره مسلسل ۱۷)

واعتصموا بحبل الله جميعا ولا تفرقوا

حبیب الاسلام

اداره خانه د مافذانان کابل افغانستان – نمره تلفون
همه امور تحریریه و حسابیہ بنام اداره فرستاده شود.
اداره در انتشار و اصلاح مقالات وارده مختار است.
در هر هفته یکمرتبه یوم پنجشنبه فلته نشر میشود.
اورا تیکه درج نشود اعاده نمیشود.

قیمت سالانه قیمت ششماهه
در داخل
مرکز – ۵ – افغانی – ۳ افغانی
در ولایات داخله باضافه
اجرت پست ۷ – اف ۳,۵۰ رو
در خارج ۱۵ شلنگ ۸ شلنگ
( يك شماره ۱۰ پول)

تاریخ قمری ۲۰ محرم الحرام ١٣٤٨ ـ پنجشنبه ( تاریخ شمسی ٦ سرطان ۱۳۰۸ هجری)

علم النفس
(۲)

میل اجتماعی .

در باب میل شخصی صراحتا دید مشد که غایه میل شخصی خود کامی معقول است و
این معنی را اگر تفصیلا شرح نمیدادم نیز از تعبیر میل شخصی همین چیز را می فهمیدید .
حال از عنوان میل اجتماعی صراحتا باید معلم شود که غایه میل اجتماعی غیرکامی یعنی الفت
وخیرخواهی است این میل نیز مثل میلهای دیگر استعداد ی است که انسان از الفت گرفتن بنوع
و از خیرخواهی بغیر خود متلذذ میگردد. هرگاه این میل کامیاب شود البته صاحب این میل
را مسعود می سازد. روح این میل در همین حس الفت خیرخواهی دیده میشود چنانچه
همیشه از طرف مادر و پدر بفرزند از طرف استاد بمعلم بشاگرد و از طرف کریم بفقیر این رویه
دیده میشود. بسا نفوسی که مظهر این میل انسانی اند با وجود اینکه ساعتهای دراز تشنه و گرسنه
نشسته اند مستسقی و جوعی را دیده در حال بگوی اشتهای خود قفل خود داری میزنند و
راه جرعه اب و لب نان خود را با کمال ممنونیت و استراحت نفس بطرف ان تشنه و گرسنه –
ناتوان میکشایند. هیجان این میل نمیگذارد که بکام خود صرف کند .
سماحت – کرم – حمایت – ایثار – کظم – غیظ ستر عیوب و ... کلمه هائیست
که در لغت هر ملت عین معنی دارد و هیچ یکی بیجا وضع نشده است. چنانچه در عصر
سوریہ یدل علیه الرحمه میل اجتماعی کرم را چنین ایضاح میفرماید :
(حقیقت کرمی که از اینه هر فردی بظهور پیوسته است بذوق اشغال امداد دیگری –
نشسته) مشارالیه میخواهد که کریم در کرم کردن خود را مسعود میدارد بگوید کذا در
این یکی از افسانه ها خوانده ام :


- ٢٢٩ -

پاد شاهی از خدمت شخصی خورسند شده خلعتی بخشید . ساعتی بعد گفت . .
چقدر ممنون شدی . ان شخص جواب داد که از شما کمتر. پاد شاه را این جواب خوشش
نیامده از یسکه ان مرد عالم بود برای رفع انقباض خاطر گفت .. شما در مقام کریمید و با
بخود
حسن افتخار می بالید و من در مقام محتاجم با يك حال فقر تفوق می پیچم .
از تفصیلات فوق باید دانست که خلاصه میل اجتماعی استمدادی بوده که صاحب
میل بفعالیت ان مسعود می بوده است .
چنانچه شاعر روح شناس اخلاقی بابا افضل کاشی در تقویت میل اجتماعی چنین گفته :
با خلق بخلق زندگانی میکن نیکی همیوقت تا توانی میکن
کار همه کس را برار از دست زیان وانگه بنشین و کامرانی میکن
در باب تظاهر ا تمیل اجتماعی روحیون انقدر اثر منظوم ومنشور بوجود اورده اند که بیرون
از حیطه شمار است . میمانیه مال نظم نزایشان را در اشکال اتی جمع میکیم :
(۱) الف انسان در حال ناکامی این میل اجتماعی همیشه مضطرب است . این است که گاه گاهی
بوسیله های صنعی نیز حرارت این میل اجتماعی را تسکین میدهد . مثلا شخصی منفردا
در شب تاریک بطرفی میرود . تنهایی دهشتی در روح این شخص القا میکند. یا بخواندن
دعائی اگر دیندار باشد ـــ به پناه ایزد متعال خود را انداخته بدفع تنهایی میکوشد و یا
چند بیتی را بنا میکند بترنم کردن . یعنی از اواز خود رفیقی میتراشد . ( بطریق تـ بـيـيـــــر
شخصیت که در اینده نزديك خواهید دید ) در سایه این رفیق صنعی ازاله دهشت مینماید
کذا همین سبب است که در شبهای تاريك و یا نورانی بزرگران برای استا و یا تولیه کشی تنهایی
خود را بغزل خوانی تلافی میکنند . کذا ما درها و یا پدرها وقتیکه تنها مشغول بکاری باشند
خواه دوخت باشد و خواه دیگر کار با ترنم حزین ازاله دهشت تنهائی مینمایند . اگرچه این
ترنم معنی تنشط خاطر هم دارد لیکن با رفع دهشت ترکیب یافته است .
بارها بنظر خورده است که شخصی در مجلس بیگانگان افتاده از تنهائی دلگیر شد مبمعد
دماغی در زبان موضوع بحث قیافت عادت وغیره حضار رشته اشتراکی پیدا کرده از میان ــ
حاضرین رفیقی بدست اورده از دلتنگی برامده است چنانچه :
صائب اصفهانی سه عصر سابقتر گفته :
روشن شود چراغ دل ما ز یکدیگر چون رشته های شمع بهم زنده ایم ما
اطفال بالعبت های خود چقدر صحبت های معصومانه و حیوانات با هم نوعان خود چگونه
الفت های ابتدائی دارند که هر روز مشهود است .
انسان های قدیم ازدواج را از غریزه و ایتلاف بنوع را از همین میل مشهور کرده اند
جدائی وحشت است . وحشت موجب فلاکت چه از همین میل است که انسان مدنی بالطبع
و یا حیوان اجتماعی است . خلاصه هجران ناکامی همین الفت و وصل کامیابی این میل است
این است که بیدل ع بضمین معنی تجاهل عارف کرده است :


نه هجران دانم نی وصل لیکن اینقدر دانم – که الفت داغ کرده عالمی اندر ته بنیادش

(٢) – تعطف این میل عبارت است که از مربوط داشتن قلب بتاثیرات دیگران . فعالیت
این میل بستهء سیر تدریجی حالتهای ذیل میباشد : اولا احساس ثانیا سرایت –
ثالثا تخیل را یعا تقلید . چه ربط قلب بر تاثر غیر انوقت میشود که تاثیراتی در حیات
خود حس کرده باشد . قاسم چوبینی این حالت را سیصد سال قبل دريك فرد خود –
بقرار ذیل تصریح کرده :

بسکه ازرد دلم از رده نخواهم کس را درد لم میخکد ان خار در که پائی بکیست
در نتیجه این درك وحس که بعضا با فاده فعلی خود شخص متصبع وبعضا بتقرير علامات
اشک ان تظلم ورنگ زرد چهره در الم مشاهد ه میشود و یا به ظهور خطارت لحن شغف
خنده وطراوت سیما در سرور مشهود میگردد .
میرزا اکبر علائم الم را بنباسر صنعت ایهام وتوریه چه لطیف اراسته :
دوش از نامهربان چون رنگ زردم دید گفت – اینکه میگویند بیمارست صحت داشته است
قلب جليس با تعطف نیز در زیر تاثیر ان الم و سرور خواهد امد . این حکم تابع ادراک
و سرایت است . اینقدر دارد که استشعار ازین اشارات موقوف برحدت ذهن است . علاوه
برین تخیل نیز درینجا خیلی مداخلت و تاثیر بزرگ دارد . بچه مرده از مرگ بچه های دیگران
متالم میگردد . چونکه شبه پل عین آن زهر را در حیات خود چشیده است لذت آزادی را –
شخصی تقدیر میکند که پیشتر از الم اسارت بهره برده است .
ایضاح این نکته انست که چون هر شخص از هیجانات دیگران متاثر گردید مخیله صورت
مثالیه و یا شخصیت ان تاثرات را دوباره در ذهن بیدار و یا تصویر نموده است . خواه این
هیجانات در شکل الم باشد خواه در شکل سرور . چونکه اهتزازات خیالی و خاطره بیکی از
مناسبتهای مشابهت عينيت اتصال مربوط است . اگر یکی از این علاقه های سه گانه (مشابهت
عینیت واتصال) بشعور حسی برنخورد افاده اشارت و علامتهای خارجی اهتزازات خیالی بوجود
آورده نمیتواند . یعنی قوه مخیله با هیجان مبسوطا متناسب است .
آمدیم بمسئله تقلید : تاثیر تقلید در قبول هیجان دیگران حاجت بشرح واثبات ندارد .
تدقیق واقعات هر روزه بتاثیر تقلید شاهد عادل است . بتعبیر دیگر تاثیر تقلید بدهی است
تنها يك اخطار وتنبيه در ادراك آن کافی است . مثلا در پیش طفلی مادر و یا محبان گریه
جعلی آغاز کند در حال اشکهای طفل جاری و طراوت چهره اش متغیر میشود . برعکس اگر چهره
بشوشی ارائه نمایند تبسم در اطراف چشم و لبهای لطيفش نمودار میگردد . آری درین مسئله
تاثیر مخیله نیز حصه دارد ولی تاثیر مخیله خیلی ضعیف میباشد . چونکه حس تقلید طفل
قوی تر است .
بالجمله تعطف بتاثر دیگران اشتراك كردن است . مم ما فيه تجلیات تعطف ازینجا


ـ ٢٣١ ـ

بالاتر میبرد ، بطوریکه رحم ـ خیر ـ احسان ـ وسائره را این میل برای محبوب خود
مخصوص میداند عطوفت وشفقت تولید میکند . شفقت خیر دائمی گردیده صاحب خود را مظهر
حب انسانیت میسازد . بالاخره انقدر اشتداد میکند که ببذل نفس میکشد چه رسد بفدای
مال ومنال مناقب قهرمانان دین و وطن را هر کس خوانده است . گمان نرود که در میان این
تفصیلات از تعریف میل اجتماعی که در اول وهله کرده ام فراموش نموده ام نه خیر! گفته شد
که روح میل اجتماعی در الفت وغیر کامی بته پر دیگر در اتحاد وخیر بشیر دیده میشود . فی
تعطف
الحقیقه این جنس وفصل در معنی لغوی صریح تر وقوی تر بنظر میخورد چونکه میل اجتماعی ـ
اولا از يك رفیق شروع میکند مثلا از ازدواج دیر یا زود این حیات دوگانه مثلث مربع شده
به تشکیل عایله میکند . محله وسمت ـ قبیله وقوم ـ شهر ومملکت ـ کشور وقطعه را در بر ـ
گرفته بالاخره جهان شمول میشود .
هرتوجه تعطف بموضوع متعدد تعلق گرفته درجات مختلف پیدا میکند، لهذا مختصری
از درجات تعطف را باید مطالعه کرد .

درجات تعطف .
دو سه دقیقه پیشتر از یکطرف گفته شد که تعطف اهسته اهسته ترقی کرده غیر را محبوب
میسازد و از طرف دیگر این میل اجتماعی اگرچه ابتدا تعلق بيك رفیق میگیرد اما تا عائله
قوم ـ ملت ـ همدینان و بنی نوع ترقی میکند .
علاوه برین در اقامتگاه املاک و اشیا در ذهنیت وشرف رفیق عائله قوم وسائره نیز ـ
مربوط میباشد .
تعلق تعطف اگر تنها برفیق ازيك جهت مادی باشد قیمت بزرگی ندارد . بل خساست است .
چه درینصورت نفس حالا از دائره ذوق ومنفعت خود نبرامده است و فرح نفس که درین اثنا از
قبیل حزنی است که روح بطرف داخل نرم نرم درینحال میگریزد تا از مواذی امین بماند .
لهذا این فرح وحزن روحی فی الحقیقه بخود کامی میکند . درین مقام نفس بحالی است که
اگر بالم شخصی غیر تعلق بگیرد خوش نخواهد برد واگر بسرور خصوصی کسی شاهد شود ارزو
مند است که باوهم باشد ...
هرگاه فرح وحزن نفس از قلبی یعنی وجدان اخلاقی نشأت کند کام وارزوی شخصی خود را
فدا خواهد کرد . بادغدغه ها وخطرات خصوصی درعالم وجدان مقابله ومبارزه خواهد نمود .
وجدانها را توحید و روحها را تجنیس خواهد ساخت . در زیر رابطه های انسانی وعلائمهای
لاهوتی جمع خواهد شد . درینجا لذت در نفس تعلق خیر میباشد . تلخکامی از عدم اتحاد
ذات میخیزد . بته پیر (ا ـ رابو ـ مولف درسهای روحیات) درینحال يك تناسخ مفکوره وی
بوجود میاید . بالاخره نفس را يك حس مرحمت انسانی استیلا میکند . بحدیکه منافع و ـ
اذواق طرف مقابل را بر لذات وفوائد خود ترجیح میدارد . صاحب این میل خیرات و مبرات


را با خود جمع کرده است .
هرگاه تعطف با مرحمت يكجا بشد انسانرا شفیق وعطوف میسازد . شفقت وعاطفت حب
انسانیت تولید میکند . درینحال نفر عون منافع شخصی واذواق خصوصی خود همیشه نفع و
ذوق غیر را می اندیشد .
اينك بذل نفر وفداي جان براي هیئت اجتماعیه ازهمین نفر ظهور میکند .
خلاصه میل اجتماعی تعلق بعائله ملت همدین و همنوع گرفته همه ملك اشیا -
اخلاق واذواق ایشان را نیز محبوب میشمارد . لهذا تعطف در نقاط ذیل ظاهر میشود :
ا حب رفیق (حب شاگرد استاد خواجه ويادار وهم مسلك وهم پیشه درین حب
داخل است) .
ب . حب عائله ( يحب پدر ومادر وفرزندان وخویشان وخدام وزیردستان شمول دارد )
ج . حب وطن ( بالعموم وطنداران از هر دین ومذهب از همه قوم و ملت واز اهل کسب
وپیشه که باشند درین حب شامل اند .
د . حب ملت (حب هم دینان وهم مذهبان هم تاریخان هم منفعتان وهم زبانان را دربر
میگیرد .)
ه . حب نوع ( بالجمله درین حب جمعیت بشریه که در هر درجه مدنیت در هر مذهب و -
وملت ودر هر قطعه ارض سکونت دارند شامل میباشد .
درینجا فرق لسان مذهب نژاد در نظر نمیاید . ایندر را فراموش نباید کرد که
میل اجتماعی هر قدر بکمیت موضوع تعلق گرفت از کیفیت خود میکاهد یعنی هر قدر تعلق
این میل بافراد زیاد ويا کشور ــ يا بارباب مسالك متعدد وذهنيت متوزع پیدا شد شدت
خود را ازدست میدهد مگر تلقيات اين ميل لطیف تر و رابطهء ان وسیع ومستحکم تر ــ
میشود . البته در لطافت وسمت واستحکام این میل تربیه عائله و محیط سرایت و تقلید نیز
اثار بزرگی دارد و بضعف وقوت این میل مداخلت میکند .

بیانیهء شاه انگلستان راجع بافغانستان
( ترجمه از جریده تائمز لندن)
١١می ١٩٢٩ هـ ٢٩ ذيقعده الحرام ١٣٤٧ هـ .

اعلیحضرت پادشاه انگلستان در موقع افتتاح پارلمان در ضمن نطق که ایراد نمود چنین
متذکرشد : چون وضعیت افغانستان مشتبه وغیر معین بوده يك حكومت معظم دران وجود ــ
نداشت بنابران در اواخر ماه فروری ( مطابق رمضان المبارك ) نمایندهء خود را از کابل طلب
نمودیم امید واثق داریم عما قریب امنیت داخله مملکت بر قرار ويك حکومت که عموما ازطرف ملت
پسندیده باشد وحکومت من بتواند مناسبات دوستانهء سابقهء خود را با ان جاری نماید قایم
خواهد شد .


- ۲۳۳ -
اعلان
دو قطعه اعلان ذیل منتشره در ولایت هرات که در همین نزدیکی بدست امده و مشعر از حسن کار روائیهای جناب عبد الرحیم خان رئیس تنظیمه و نائب سالار نظامی هرات است بنام تقدیر خدمات مومی الیه والفت هراتیان نسبت بحکومت اسلامیه هردلعزیز خویش برای مطالعه قارئین محترم نشر و اشاعه مینمائیم : (ح ۱۰)
بخاطر اعلان اول
( باطلاع عمومی برادران دینی خود میرسانم )
چون حکومت مستبده خلاف شرع مطاع محمدی (ص) که سابق بدوره پادشاهی امان الله خان جاری بود که کاملا به اقدامات طرفداران شریعت و خیرخواهان ملت برطرف گردیده ـ امروزه بکلی اجرای امورات مطابق بامری که خداوند (جل جلاله) ورسول مقبول (صلعم) مقرر فرموده وموافق بمذهب مهذب حنفی جریان می یابد لذا حکومت میخواهد اهالی دارای قید نبود و ازادانه هر فردی به منافع عموم و ترویج امور شرعی داخل اقدامات شده بتوانند و اگر امری مخالف برفاء عامه و منافع مسلمین وخصوصا مخالف شرع مطاع صورت بگیرد اهالی بتوانند برای حکومت و هیئت جامعه ملت اظهار رای داده ترتیبات و هدایات مینا بموافقت شرع انور وموازنه برداشت اهالی بحرجا جاری گردد .
این است که بحمین ملاحظه چون پیشتر اهالی از خود يك مجلس و طرفداری نداشتند که بتوانند مقاصد دینی و مطالب حقه خود را در معرض قبول واجرا بیاورند تا اگر تعدی بحقوق شان بعمل اید بمرجع صحیحی استغاثه نمایند بلکه حکام مامورین سابقا از بستگان پادشاه امان الله خان و وزراء او بود که هر ظلمی وتعدائی که مینمودند بازخواستی نبود و کسی بعرض رعیت عاجز نمیرسید ـ ازین حیث حکومت موجوده شما در نظر دارد که رفع ان ظلمها واستبداد بعمل اید بلکه يك مجلس اعیان از سادات وعلما ومشایخ وخوانین وصاحب منصبان و معتبرین هرات در مرکز شهر تشکیل یابد که این مجلس قرار ذیل وظیفه خود را انجام میکند :
(۱) حفظ دیانت اسلام (۲) حفظ استقلال افغانستان (۳) تدوین دستوراتی که مطابق بشرع مطاع و روحیات ملت است (٤) تدوین دستورات مالیاتی ونقد زکوه و گمرکی نسبت بمنافع دولت وبرداشت ملت (٥) تحصیلات ذرایع امنیت عمومی (٦) قبول مراجعات وپیشنهادات هر فرد ملت که بنسبت وغرض فایده مملکتی باشد و در اطراف ان دقت و رسیدگی کردن (۷) تصدیق بصلاحیت واهلیت مامورین نمودن (۸) دفع رشوت وامورات ناجایز شرع شریف را بتبلیغات ناصحانه کردن (۹) مقرر کردن اصولی مطابق بشرعی برای مکاتب اطفال اهالی وتعمیم علم وسواد کردن (۱۰) ترتیبات صحیح برای کثرت صنایع وحرفه ماندن وتعمیم زراعت کوشیدن (۱۱) تصویب معاش و مصارف دولت .


تبصره

١ ـ این مجلس فعلا عبارت اند از پنجاه نفر اعیان اینولا و اینده از هر طایفه کلان
شوندگان شان از مرکز و حکومتی ها شامل این محفل شده میتوانند .
٢ ـ مجلس اعیان که یگانه وظیفه شان خدمت در دین است بایستی تا ششماه افتخاری
بدون معاش کار کنند بعد قرار تصویب خود مجلس معاش هم تعیین میشود .
٣ ـ محل انعقاد مجلس سلامخانه چهار باغ و وقت مقرره روزهای یکشنبه سه شنبه
پنجشنبه میباشد که در وقت معین و جای تعیین جمعیت کرده باشند .
٤ ـ برای این مجلس یک کاتب منظور شده تا نفری های که شامل محفل اند در قید
سیاهه داشته و حاضر بودن شانرا تصدیق کند و کسانیکه حاضر نشوند و بخدمت دینی خود
صرفه جوئی کنند البته از اعتبارات شان کاسته خواهد شد .
هـ دراین مجلس هر تصویبی که میشود اعتبار در کثرت اراست .
این است که شما اهالی را از تاسیس این مجلس محترم عالی اطلاع داده چون عموم
ترتیبات و اجراات اینده بفکر و تصویب نماینده ها و صاحب رسوخهای شما ملت میشود و ـ
هرچه علما ومشایخ و بزرگان تجویز کنند بشرطیکه موافق بشرعی باشد حکومت اجرا میکند پس
حالا هیچ فرد اهالی خود را مقید ندانسته بلکه دولت و ملت را از خود و حکومت را حکومت
ملی بشناسند نه استبدادی و ازادانه بمنافع اسلام و ترویج شرع مطاع هر پیشنهادی که در
خاطر دارند بمجلس پیشنهاد کرده میتوانند و اهالی عموما باتفاق با اداره مملکت وحفظ
دیانت و رفع نوائص خود اقدامات فرمایند .
امضاء رئیس تنظیمه نائب سالار هرات (عبدالرحیم)

اعلان دوم

اگرچه نظر بامدن برادران عسکری هراتی از حدود غزنی که در جمله قشون همرکاب
امان الله خان بوده و در اثر شکست خورد گی مراجعت بهرات نموده اند از قضایای غزنی
وقندهار بکلی اطلاع خواهید داشت که قشون امان الله خان کاملا منهزم و پراگنده شدند و ـ
خودش گریخته در قندهار امده بود و بعد فرار هندوستان شد اکنون بتائید این اطلاع ـ
خبر های ذیل انتشار می یابد .
(۱) تلگراف وزارت خارجه ما از کابل تصدیق میکند که امان الله خان با عائله خود ومعین
السلطنه و عبدالعزیز خان وزیر حرب کاملا در هندوستان رفته و در بمبئی رسیدند .
(۲) جرائد ایران نقل بتلگرافات پاریس مینویسند امان الله باثر شکستی که از قشون
امیر حبیب الله خان دید وقندهار را هم تصرف نمودند نامبرده بهندوستان رفت شاید در
روم پایتخت ایتالیا ـ یا برلن پایتخت المان برود .


- ٢٣٥ -

(۳) تلگراف بی سیم برلن اطلاع میدهد امان الله خان بعد از شکست فاحشی که دیده
در بمبائی فرار شد و روز چهار شنبه بايك کشتی ایتالیائی از بمبئی حرکت نمود .
این است اطلاعات صحیه ملیه مذکوره را برای استحضاری خاطر عموم ابلاغ کردم تا
اینده مطمئن بوده بکمال خاطر جمعی بفقرائی خود مشغول باشید بكفا الحمد لله تعالى
مخاطرات انقلاب بکلی خاتمه یافت و بعد ازین ماده کشمکش و خانه خرابی باقی نمانده به
راحت اهالی می گذرانیده باشند - فقط امضاء عبدالرحیم نائب سالار

مد وجزر اسلام
(۳)

بود مغرب از بحار سیولیزشن (۱) بی خبر
وزنوائین طرز استدلال باکن (۳) بیخبر
بوی بوریاندران روزان بنادانی اسیر
شمع تهذیب از چراغ بزم ما افروختند
گرچه اکنون داغ حسرت بردلها سوختند
در اروپا وانطی (۷) طرز رجز از ما ببرد
آن زمان کردیم بنیاد شریعت استوار
داده در حرص و هوا از کف عنان اختیار
طاعت ایزد بدوش روزگاران بار بود
راهب از تقلید پاپا (۱۰) ره چه نشناخته
قبله امال خواند تصویر مریم ساخته
از طریق راستی افتاد مجری طرية (۱۱) دور
خوار از کردار بد گردید نسل (۱۲) انبیا
کرده دور از چهره خود پرده شرم حیا
شربخود کرد مناهی (۱۳) شیوه شرب (١٤) الیهود
قهرت نیرون (۱۵) شد هر ایمپراطور (١٦) زمان
نی بشرع موسوی مائل کسی از پیر و جوان
فرنگ کوبیحوادث عالمی پامال بود
هیچکس جویای حکمت در همه یونان نبود
هیچکس زابناء فارس (۱۹) صاحب عرفان نبود
خود عرب جز تلخکامی بهره دیگر نداشت

وز چمن پیرای طبع نیوطن (۲) بیخبر
وزنگارین طور تحریر ادیسن (٤) بیخبر
بود ششصد ساله ره (٥) زان مدت تا قرنکبیر
مخزن حکمت (٦) زگنج علم ما اندوختند
خود بده انصاف اخر از کجا اموختند
روژنو (۸) لونارد (۹) از ما فن الجبرا ببرد
بود در لهو ولعب افتاده خلق از هر کنار
بود پست افتاده هر ملت ز اوج اعتبار
طبع عالم از هجوم معصیت بیمار بود
پیروان دین عیسی را به چه انداخته
در قمار حب دنیا دین و ایمان باخته
وز شعاع افتاب صدق چشمش مانده کور
ساخته از سر بدر اندیشه روز جزا
سر نهاده در معاصی از ره حرص و هوا
زانکه از تورات موسی در دلش حرمت نبود
ظلم وطغیان را رسانده سر باوج اسمان
نی سوی قانون سولن (۱۷) ملتفت خلق جهان
برجهان یکل با برسالت بیست ششصد (۱۸) سال بود
هیچکس پابند ملت در همه کنعان نبود
هیچکس از اهل لندن غمخورانسان نبود
فاش میگویم جز اب شور در ساغر نداشت
( باقی دارد )


- ٢٣٦ -

حواشی صفحه ٢٣٥ :

١) سیوالزیشن لغت انگلیسی است بمعنی تهذیب و تمدن چنانچه اهل عرب این زمان دول
یورپ را دول متمدنه میگویند .

٢) سر اسحق نیوطن - سر ازك نیوطن نام حکیمی است دانای علم ریاضی که در سنه ١٧٢٧ ع
وفات یافته .

٣) باکن ( فرانسیس بیکن ) این حکیم در سنه ١٥٦١ ع تولد شده و در منطق و فلسفه -
روح تازه دمیده است .

٤) ادیسن نام انشا پردازیست که فن انشای زبان انگلیسی را پایه نو بخشیده است در
سنه ١٧١٩ ع این جهان را پدرود گفته .

٥) مایعسا و سرعشر عیسویه را قرن کبیر میگویند که در ان قرن علوم و فنون ملك یورپ در ترقی
قدم نهاده بود و منجمله زمانه وسطی که از میلاد جناب عیسی علیه السلام تا اختتام سنه
١٥٠٠ ع میباشد کم و بیش ششصد سال سائر اقوام بر اعظم یورپ در ظلمت و جهالت گرفتار
بودند و حالت اسیا و افریقیه ازین هم بدتر بود دران هنگام اهل عرب محضه بدولت اسلام
هر گوشه دنیا را بنور تهذیب روشن نمودند .

٦) خیلی کسان از تاریخ نویسان یورپ مثل ادورگین و هنری لوئیس و دکتور هیلی و سد لبو
فرانسوی - سکندر نهاست - وغیرهم اعتراف کرده اند که سر چشمه فضل و کمال یورپ علم
عرب بوده است .

٧) وایٹلی اول کسی است که رجز عرب را بزبان انگلیسی شرح داده است .

٨) روژن اول شخصی است که علم الجبرا را از زبان عربی بزبان فرانسوی نقل کرده .

٩) لونارد اول کسی است که الجبرا و اقلید سر را از تازی به انگلیسی ترجمه نموده .

١٠) پاپ اسقف اعظم فرقه كاتوليك كه ايشان تصویر حضرت مریم وعیسی (ع) را سجد میکنند .

١١) سرداری از سرداران سلطنت رومیه .

١٢) نسل انبیا عبارت است از بنی اسرائیل که اولاد حضرت ابراهیم و اسحق ويعقوب ويوسف
ويهودا عليهم السلام وعلى نبينا وغیرهم هستند .

و ١٣) کاهن ماخوذ است از کوهین که لغت عبرانی است یعنی عالم و داننده تورات چون
ایشان از برای فریفتن عوام اکثر فال گیریها میکردند ازینجهت عربان ساحر و غیب گورا کاهن
میگفتند .

١٤) شرب الیهود در امر شراب خوردن یهود است چون در تورات در باره باده خوري
قدغن شدید وارد است انقوم شراب بر سبیل اختفا میخوردند بنابران شعرای زبان فارسی
در اصطلاح خود پنهان شراب خوردن را شرب الیهود میگویند .

١٥ و ١٦) نیرون - ایمپراطور سلطنت رومیه که در سنه ٣٧ ع از بطن ما در برامده
خیلی جابر وجائر گذشته است اولا مادر خود را کشته است سپس همه شهر را اتش درزده


ـ ٢٣٧ ـ

خود بر قصر درامده تماشا میکرد اخر رعایا ازدستش بجان امده علم بغاوت برافراشتند وان
بد سیرتاب مقاومت نیاورده خود را هلاك ساخت .
١٧) سولن از صنادید حکمای یونان است و مسقط الراس او بلده اوسن بود که معرب ان
اِثنيه است و اوجد مادری افلاطون بود از برای ملك یونان قوانین سیاست مدنیه خیلی خوب
وضع کرده بود در شصت صور مدفون گردید .
١٨) مراد از زمان فترت است که مابین جناب عیسی (ع) ومحمد فخر معد سرور عالم (ص)
بود در ان اوقات جمیع ملل ونحل در ظلمت جهالت سرنگون افتاده بودند .
١٩) اشارت است بحدیث شریف نبویه علی قایلها افضل الصلوات والسلام لوکان العلم
فی الثریا لناله الفرس .

بیعت های ولایات و ملحقات ان
(١٢)
بیعت نامه اهالی مرکز قندهار
بسم الله الرحمن الرحیم
حضور پرنور الطاف ظهور حامی دین مبین خادم حضرت خاتم النبيين امیر حبیب الله خان
غازی را تصدق شویم .
عرض مایان خادمان دعاگویان رعایا و برایا و سادات وعلما ومشایخ وخوانین و مامورین
ولایت قندهار بحضور مبارک پادشاه عدالت گستر شریعت پرور بنحویست ـ قبلا از بسیاری
دروغ وکذب اشخاص خائن ودشمن دین حضرت سید المرسلین (ص) که در ولایت قندهار
یوما فیوما نشریات می نمودند ما اهالی قندهار بسیار به بیم وبه تشویش بودیم تا اینکه
از فضل خداوندی جل شانه سردار عالی جناب معین السلطنه صاحب و نایباء ويحمركاب
ظفر انتساب شان جناب جلالتماب والی صاحب کابل تشریف فرمای قندهار گردیدند از ـ
مراحما ت ونوازشات رعیت پرورانه شاهانه شهریار غازی بیانات وتسکینات زیاد ابراز وانشا ء
فرمودند و در نتیجه از اجراات عدالتانه ممدوحین بمایان زیاده بر زیاده تسکین و تسلی
وخاطر جمعی ارشاد فرمودند جمیعا متفق اللسان سرهارا برهنه ودست هارا بدرگاه قاضی
الحاجات بلند نموده دعای عمر واقبال اجلال پادشاه مسلمین شریعت پرور خودها را
مسئلت نموده شکریه این فیض عظمارا بهیچ زبان ادا کرده نمیتوانیم الابد عای نماز خمسه که
دعاگوئی مینمائیم ـ وعلاوه بر ان از نوازشات و اجراات فوق العاده جناب جلالتماب والی صاحب
ممدوح که بر تمامی ما رعایای صادتم ولایت قندهار نموده است و تمام خوانین وسادات و ـ
علما و مشایخ مارا بخلعت های شاهانه مفتخر وسر افراز فرمودند چنانچه نفری نظامی وغیره
قندهار که از بیم خود هارا از خدمت دین ودولت کناره نموده بودند اینقدر نوازشات و
مراحما ت بیحدانه جلالتمابی را که ملاحظه کردند تماما نفری مذکور یراق واسلحه و کارتوس که


در نزد شان بود بحضور جناب والی صاحب محترم حاضر کرده تحویل نمودند وخود ها را از روی اخلاص وصداقت داخل نوکری دولت نمودند .
بمر ما اهالی ازین حسیات اسلامیانه ومراحملت جناب مدوح اظهار شکریه و رضامندی نموده از خداوند تبارك وتعالی جل علی شانه برای همچنین اشخاص فدائی وخدمتکارونا کیش دولت افغانه بر افغانه توفیق خدمت و عزت به تحت لوای اسلامی همچنین پادشاه شریعت پرور عدالت گستر التجا واستدعا وبذریعه عریضه اخلاص فریضه خود ها اظهار شکریه نموده وتحفه دعای بقای عمر واقبال اجلال همچنین پادشاه رعیت پرور شریعت گستر را که بخماز پنجگانه مینمائیم تقدیم میداریم الهی که قبول افتد . امین ثم امین فقط . (۲ شهر محرم ۱۳۴۸)
امضائات :
عبد الحمید اخند زاد متولی خرقه مبارکه ــ عبد الرزاق اخند زاده متولی خرقـه مبارکه ــ غوث الدین مستوفی ولایت قندهار ــ محمد هاشم رئیس بلدیه قندهار ــ غلام دستگیر قاضی مرکز ولایت قندهار ــ ملا اختر محمد مفتی ــ ملا محمد عثمان ــ خواجه محمد وکیل ــ احمد جان خطیب جامع شاه ــ سید علی اکبر ــ سید داود شاه ــ سید ولی محمد ــ عبد الغیاث اخند زاده ــ سید محمد اکرم علوی ــ محمد عبد الکریم قاضی ــ نورالله ــ عبد اللعجان هوتکی وکیل طایفه غلجائی ــ سید عبد الشکور ــ ملا سلطان محمد ــ سید محمد عیسی ــ عبد الرحیم ــ شاه محمد اخند زاده ــ خیر محمد اخند زاده ــ سید احمد ــ سید محمد علوی ــ ملا غلام عمر خطیب جامع موی مبارک ــ سید وهاب شاه ــ سید شیرین ــ ملا فضل احمد ــ ملا احمد ــ سید حسن آقا ــ ملا نور محمد ــ جمعه خان مفتی ــ ملا نظر محمد مفتی ــ ملا عبد الولی ــ عبد الحکیم قریشی مجددی ــ سید عبد الروف ــ سید سکندر ــ سید عبد القیوم علوی ــ عبد الرسول ــ سید عبد القدوس سید عبد الروف ــ خیر محمد فوفلزائی ــ سید محمد انور ــ عبد الاحمد مدیر محاسبه ــ میر عبد الجوار سرکاتب ــ حاجی غلام نبی تجار ــ حاجی عطا محمد تجار ــ محمد شعیب بارکزائی ــ محمد اعظم بارکزائی ــ نعمت الله سرکاتب ــ محمد موسی ــ میرزا محمد اسلم ــ حاجی محمد دین خان ترکی ــ محمد علم قوم توخی ــ میرزا غلام نبی ــ علی گوهر قوم بلوچ ــ عبد القیوم اخند زاده ــ حاجی محمد هوتکی ــ عبد الوهاب ــ محمد قاسم ــ میرزا غلام حسین . باقی امضاء ومهر ونشان شست ۲۴۴ نفر دیگر در خاتمه بیعت نامه فوق :
هزاران تحفه دعاء وشکریه بحضور مبارك معدلت دستور فاور اهل ایمان خادم دین رسول الله (ص) امیر صاحب غازی تقدیم میداقدریم که اخلاق پادشاه اسلام را جناب جلالتمآب سردار اعلی معین السلطنه صاحب وجناب والی صاحب نشر نموده از خداوند عالم (جل ذکره وشانه) توفیق دعاکوئی وخدمت گذاری چنین شهریار عدالت مدار که کمر دین را بسته کرده ودیده اهل اسلام را روشن نموده واعلام کلمه الله تعالی را کرده خواهانیم امین ثم امین ثم امین .
بامارت فاتحانه انه اوراضی وبا وبیعت نموده ایم اطاعت اورافرض میدانیم .


- ۲۳۹ -

فقط تحریر یوم دوشنبه شهر محرم الحرام ١٣٤٨ مکرر امضاء قاضی ومفتی های مرکز قندهار .
بیعت نامه اهالی گرشک مربوطه قندهار

به تعقیب ستایش وثنا طرازی ایزد بی همتا جل مجده ودرود تا محدود بر پیغمبر محمود
وال طاهریان اوشان ــ تشکر برتوفیق الهی مبذول ذات اعلا همت میمنت صفات امیرالمسلمین
امیر حبیب الله خان غازی ابدالله تعالی سلطانه وايد الله تعالی قوته !
اعلان متبرک تاریخی ٢٤ ذیحجه الحرام ١٣٤٧ راجع به بشارت ورود اردوی باشکوه
وتصرفی خالی (از ایذاء) قندهار وادعای بیعت نامه های ملی بتاریخ ٢٦ ذی الحجه الحرام
مذکور ضیاء بخش حواس قلبی این ملت میمون استیلای سلطنت ان فاور الدین وتولای دین
مبین گردید، لذا باظهار تشکر مکرر شکر گذار شده از طلوع ان افتاب فقه سعادت ــ
اسلام بوجود ذات محبوب القلوب موصوف تبریک گفته ما ملت یک بدیگر هم تهنیت نمودیم .
از خداوند تعالی بالا ید مسئلت کرده ایم که توفیق سعید را برای فاور الدین به نسبت
رفع نامشروعهای امانی ارزانی به تزئید نماید چنانچه بسعادت اعلان موصوف سعید شده
از مقصد دینی کمد اشتم کامیاب شدیم . ما تبعه حکومتی گرشک بامارت ذات والا صفات
ققققة حامی الدین امیر حبیب الله خان غازی راضی ومتشکریم خداوند تعالی ما ملت را در
ظل حمایت ان حامی دین مطابق اصول شرعی همیشه مرفه الحال واسوده بدارد چنانچه
اسودیم از جانب این ملت بحضور شان بیعت وتسلیم است صورت بیعت خود ها را بغرض
تاکید و تائید واخر مصافحه جناب یاور حضور وسیه سالار صاحب و نائب قققة سالار صاحب
وحضرت صاحب مجددی مقرر سمت قندهار ودعای ازدیاد نیکنامی ذوات موصوف و بوائی
حضرات مصحوب شان وابراز رضا مندی از اوشان بحضور ذوات موصوفه بذریعه ذوات ذیل
محمدعظیم خان کپطان مخصوص نظامی ملا اخترمحمدخان مفتی مخصوص علماء عبدالعزیز
خان بارکزائی ومحمدکریم خان مخصوص اهالی داود شاه خان مخصوص سادات شمس الدین خان
مخصوص مامورین بمقصد اینکه بحضور شاهانه گسیل شود تقدیم کردیم ما ملت به سلطنت
امیر المسلمین امیر حبیب الله خان غازی بیعت کرده خود هارا تسلیم نمودیم ذوات مذکوره
تبرکا بدست بوسی حضرات موصوله شرفیاب گردند تحریر ٢٧ ذی حجه الحرام . امضاء ها :
سید معصوم شامت سید قوام الدین اولاده سید محمد تاج دار ولی علیها لرحمه .
سید داودالله اولاده سید داودشاه ــ سید محمد صاحب موصوف اولاده سید تاجدار
ملا اخترمحمدخان مفتی ــ سردار گل خان مفتی ــ ملا عبدالحمید ــ محمد سرورخان ــ محمدعظیم
خان کپطان ــ حاجی محمداکبرخان بارکزائی ــ میرعبدالغفارخان بارکزائی ــ عبداله زیزخان
بارکزائی ــ باقی مهر وامضای ٨٥ نفر دیگر ازعلما وسادات وخواتین ومامورین نظامی وملکی
وا هالی گرشـــــــــک .


- ٢٤٠ -

بیعت نامۀ اهالی زمینداور قندهار
۲۰ شهرذی الحجه الحرام

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمين والعاقبه للمتقين والصلوات والسلام على خير خلقه محمد وعلى اله
واصحابه اجمعين . قال الله تعالى اطیعوا الله واطیعوا الرسول واولى الامرمنكم قال علیه الصلوات و
السلام السلطان عادلا رحمه الله على الخلق .
واما بعد محمد رفیق ولد محمد افضل خان ولد محمود خان برادر اخترجان الغازی قوم علی
زائی شاهبیك خیل ومحمدقاسم خان ولد عبد الرحمن خان ولد محمود خان مذکور ساکن نهر شرك
موسی قلعه وزمیند اور معه اشخاص قوم مذکور وریش سفیدان شهرك مذكور وقد نهر الخواجه داد و
نهر سلیمانی ونهر حاجی قلی ونهر ریگی ونهر ریکی علیا ودهان اشخاص نهرهای مذکورون اور ـ
اطاعت و فرمانبرداری بیعت در سلطنت امیر المسلمین امیر حبیب الله خان غاور دین رسول
الله راضی وخورسند میباشم .
در ایام تو می بینم ارام خلـق
بسرا ز تو نمی دانیم سرانجام خلق
امضاء ات :
محمد قاسم ـ حاجی بارگُل ـ گُل محمد ـ نیاز الله ـ محمدسلیم ـ محمدسعید ـ محمد رفیـــق ـ
محمد یوسف ـ خواجه نورحاجی ملا محمد حسین ـ جیلانی ـ عبد القد وسر باقی نشان شصت ٧٦
نفر دیگر .

بیعت اهالی شورنورك قندهار
٢٥ ذی الحجه الحرام .
اقرار میداریم مایان ریش سفیدان و کلان شوندگان ورعایای علاقۀ شورنورك برینکه خود
مایان برضای خودها امیر المسلمین امیر حبیب الله خان غازی که خادم شرع شریف میباشد قبول
داریم واجرای هر امر او را بالای خود فرض میداریم و امرشان قبولداریم خط هذا تقد بطریق
بیعت تحریر شـد .
امضاء ات : خلیفه عبد القیوم پوپل زائی ـ ملا عبید الله اخند زاد ه ـ ملا مقدراز محمد ـ محمد ایوب
ملك محمداسلم ـ ملك محمدعطا خان ـ ملك پیر محمد خان ـ حاجی نیاز محمد خان ـ ملك محمد عثمان خان ـ
محمدظریف خان باقی نشان شصت ٢٥ نفر دیگر .

بیعت نامۀ اهالی بازارشکارپر وغیره قندهار
٢٠ ذی حجه الحرام .
بیعت نامه اهل گذرهای بازار شکارپر وغیره با مارت خادم شرع رسول الله امیر حبیب الله خان
مشروط باجرای احکام شرعیه و امن و حفاظت رعبه .
امضاء ات :
حاجی محمدگُل ـ حاجی محمدحسین ـ مسونا عبد الرزاق ـ نورمحمد اخندزاده ـ سعید


٢٤١

ملا عبد الغفور - شمس الحق - میرزا علی محمد عبد الغیاث - عبد القیم - یار محمد - اختر محمد
شیر علی - راز محمد - ملا محمد عبد الحق - ضیاء الحق - نصرالدین شیر محمد - عبد العزیز -
محمد ابراهیم - عصمت الله - نور محمد - عبد الرحمان - نیاز محمد - اختر محمد - سعد الدین -
عبد الواحد - محمد انور - نور محمد - خیال - میرزانور محمد قله [?] محمد - حاجی محمد حنیف
محمد اکبر - باقی نشان شصت ۱۲ نفر دیگر .
بیعت اهالی ذاکر شریف
۲۰ ذی الحجه الحرام .
( یا ایها الذین امنوا اطیعوا الله واطیعوا الرسول واولی الامر منکم ) مطلب از تحریر اینکریمه
وتسطیر کلما تمعظمه فرمان برداری و بیعت انقیاد احکام الهی ورسول مقبول (ص) واولی الامر
منکم است چنانچه امر حدیث شریف است که ( اطیعو واذا امرکم ) لهذا مایان دعاگویان
برادران دینی و عزیزان مردم غلجائی صاحبزاده خیل اهالی قریه ذاکر شریف قوم هوتکی را بیعت
واعتراف همراه امیر حبیب الله خان خادم دین اسلام ادام الله برکاته علينا وعلى المسلمين همين
امر مذکور بواسطه احکام وافسران شاهی موافق امر کتاب الله وحدیث شریف میباشد .
امضاء ات :
دستخط محمد علی دستخط میان محمد عطا صاحبزاده دستخط عطاء الله -
دستخط نظام الدین - دستخط عبد الله صاحبزاده - دستخط حاجی ملا عبد الحق .
فتوحات اسلام - فتح بيت المقدس
(١٤)
همان گروه اند که از تمام امتان سابق تر داخل جنت میشوند کعب الاخبار گفت چون این اوراق
را مطالعه کردم بدل خود گفتم که ایا پدر من ازین افسانه تر هم علم داشت و بعد از وفات پدر
خود انچه قضاء الله تعالی جل شانه بود مکث کردم تا اینکه بسمع من رسید که همان نبی -
موصوف در مکه معظمه ظهور کرده و هر مرتبه بعد از مرتبه دیگر قوم جناب رسول اکرم (صلعم) به
همراه جناب شان صلواء الله تعالی علیه نزاع دارند من بدل خود گفتم والله قسم که تا محاله
این جناب همان نبی موصوف خواهد بود (ص) که پدر من مرا از احوالات او خبر داده وهمیشه
در امر قوم نبوت او بحث میکردم تا اینکه خبر امد که ان نبی (صلعم) از مکه هجرت کرده و در یثوب
منزل گرفته ومن همیشه امر جناب صلعم را انتظار داشتم تا اینکه بجمع ای قوم خود غزوه ها نموده
و در بالای دشمنان خود نصرت یافت بار اسباب سفر خود را سر رشته نمودم وعازم بودم کــه
بطرف او سفر کنم تا اینکه شنیدم که روح مطهر ان جناب قبض شد (ص) .
و وحی از زمین منقطع گردید ، باز بدل خود گفتم که شاید این ان پیغمبری که من امـــر
او را انتظار می بردم این پیغمبر نباشد تا اینکه شبی در خواب دیدم که در یهای اسمان -
مفتوح شده و ملائکه ها گروه گروه در زمین فرود میایند وقائلی میگفت که رسول الله (ص) فوت شد واند


٢٤٢
و وحی از اهل زمین منقطع شد باز بطرف ملك وتم خود بازگشتم تا اینکه خبر امد كه امــت
اورا ابابكر صديق (رض) خلافت ميكند و امامت ميدهد باز بدل خود گفتم كه بطرف ابابكر
خليفه او میروم اندکی مدت نگذشت تا اینکه لشکرهای او بطرف شام آمد بعد ازان خبر
وفات او بسمع من رسید باز خبرط پیاپی بسمع من میرسید که مرد گندم گونی که عمر (رض) نام ــ
دارد خلیفه امت او گردیده من بدل خود میگفتم که تا این دین را خوب تحقیق نکنم در و
داخل نمیشوم و همیشه توقف داشتم تا اینکه عمر (رض) در بلده بیت المقدس آمدند بهـمراه
اول و اهلش صلح کردند . (باقی دارد)
(مطبعة سرکاری کابل)


ـ ٢٤٣ ـ

صفحه (۱) جریده هفتگی حبیب الاسلام ـ سال اول شماره (۱۸) (نمر مسلسل ۱۸)

واعتصموا بحبل الله جمیعا ولا تفرقوا

حبیب الاسلام

اداره خانه در باغبانان کابل افغانستان نمره تلفون
همه امور تحریریه وحسابی بنام اداره فرستاد بشود.
اداره در انتشار واصلاح مقالات وارده مختار است.
در هر هفته یکمرتبه یوم پنجشنبه نشر میشود.
اوراقیکه درج نشود اعاده نمیشود.

قیمت سالانه
در داخل
در مرکز ۵ افغانی
در ولایات داخله با داکیاجرت پست
۶ افغانی
در خارج ۱۵ شلنگ
(یک شماره ۱۰ پول)

قیمت ششماهه
۳ افغانی
۳٫۵ افغانی
۸ شلنگ

تاریخ قمری ۲۷ محرم الحرام ١٣٤٨ ـ پنجشنبه (تاریخ شمسی ۱۳ سرطان ۱۳۰۸ هجری)

صواب الکلام فی عقاید الاسلام، نبذهء از صفات ستوده حضرت
رسول اکرم (ص) وقدسیت فرقان معظم
(۴)

حضرت فرقان مقدس که بوجه مذکوره من عند الله نازل شده است بزرگترین معجزات جلیله نبویه است که باعتبار فصاحت وبلاغت فصحای عرب و بلغای این قوم در اتیان مثل یک ایه ان عاجز و قاصر مانده به عجز وقصور خویش اعتراف نموده اند لهذا همچنانیکه بمصدیق رسالت حضرت ـ محمدی (ص) موید بود. است ازین طریق اعجاز واز سائر طریقه ها و نصوح زیادی که صدق رسالت مفخر موجودات علیها فضل الصلوات را تائید کرده ومیکند نیز همهء انرا این کلام مجید احتوا فرموده است که بمراتب ذیلا عرض وارائه میشود:

واقعا فصاحت وبلاغت قدسی حضرت قرآن معجزه باهرهء بوده وهست که عموم فصحا و ـ بلغای عرب را تعجیز فرمود وخارق العاده بودن ان به تحقیق ثابت و واضح گردید که ـ احدی از ان انکار نکرده ونمیتواند بکند. بلی نه تنها در بلاغت وفصاحت بلکه از هر حیث واز هر جهت هم یک معجزهء خارق العاده بوده وهست که بیان واتیان مثل ان از طرف نوع بشر قطعی صورت پذیر نبوده ونیست والا معاندین امروزی اسلام و کسانیکه مائل بامحای دنیوی اسلام هستند وبه مین طینت و سرشت پروریده شده اند چه تقلبات و چه دست بازیها که بحضرت قران نمیکردند. اینک ایضاحات اتیه نیز دلایل و شواهد منطقی خوبی ارائه داده ومیدهد:

اشخاص دقیق و بصیر و ذی معلومات که باصول تنقید کلام واقف وصفات فاضلهء ان باصول تنقید کلام واقف وصفات فاضلهء ان عارف اند یا اصحاب فن بدیع ومعرفت و یا ارباب اداره و سیاست و حکمت اگر با نظر امعان باسلوب بیان حضرت قرآن و به محتویات مقدس ان دیده و


- ٢٤٤ -

به بینند مسلما ظاهر میگردد که بجز از قران مجید هرگونه يك کلامیکه موجود شده و یا
بشود باین اندازه جامع خوام فاضله و صفات کامله شده نمیتواند اگر قائل کدام کلامی که در
صنعت تلقین بیان بدرجهء انتها محر و بامور حال وماضی و استقبال اگاه و باحوال شئون کافهء
امم و اقوام عالم مطلع و احاطهء فکریه و دماغیه اثر بجمیع علم وفنون اداب و احکام اداره و سیاست
واسع بوده و میبود و بنام کلام چیزی تالیف کرده و تا درجهء آخرین به تجرید کلام خود از تناقض
و تباین شواش و به تحسین اسلوب بیان خویش جهد میکرد بازهم باین درجه بابداع و اختراع حسن
بیان کلام موفق شده نمیتوانست علی الخصوص در نزد قوم عرب که اسالیب معروف و معهود موجود
بود . پس معلوم است که این کلام کلام مقدس حضرت واجب الوجود وحائز جمیع محاسن است
لهذا بصورت قطع میتوان گفت بنی نوع بشر را با این ضعف وجود وقصر فکر و عدم توانائی کجا
یارا و تواناست که مثل مختصر ترین یاتایتی از آیات قرانی جملهء تنظیم داده بتواند حقیقتا
حضرت قران کریم حقایق را از ازل تا ابد و عواقب مستقبله را خبر داده ومیدهد و این خبرها
بر وجهیکه اخبار شده است در وقت موعود مطابق بحقیقت ظهور کرده ومیکند چنانچه حضرت
فخر عالم (ص) نظر باشارت قرانی وعده فرموده که یکجا با اتباع خود امنا بمکه مکرمه داخل خواهم
شد وعینا فرمودهء رسول مقبول (ص) ظهور نمود هکذا قصص ماضیهء را کبدائر باحوال امم سالفه
و ازمنهء متقدمه بود طوری اخبار میفرمودند که گویا عین احوال را برای العین مشاهد فرموده
باشند علمای ادیان چه از یهود و چه از نصاری وقتیکه اینگونه اخبار را میشنیدندعین روایت
از تورات و انجیل است گفته انهارا تصدیق نموده بحیرت و تعجب میافتادند بل خالصا و مخلصا
ایمان میاوردند .
هواجسی که در قلوب اصحاب افکار مضمر بود درحالیکه قولا وفعلا بهيچ يك فردی
اظهار نداشته بودند انرا حضرت قرآن مکشوف و اشکار ساخته و پوره از انها خبر داده است زیرا
از این گونه مقوله و اخباره، درحق اتباع حضر تفلخر موجودات و چه درحق اعدای حضرت
سرور عالم (ص) بروجهیکه در تفاسیر واحاديث مسطور است خیلی زیاد بمطالعه میرسند .
و الحاصل حضرت فرقان مجید چه از علم اولین واخرین و چه از اسالیب متنوعه وطرق
متبدعه باشارت یا صراحت کدام نکتهء نباشد که بحث نراند . . یعنی از همهء ان خبر داده
است مثلا در محتويات قرانی که راجع باحکام اخبار مواعظه امثال اخلاق اداب ترغیب ترهیب
مدح از خوبی ها تقبیح بدیها نوع بشر را مامور به تحذیر ازسجاياي قبیحه و از مواقع و
احوال دنیه از تدابیر سیاسیه هدایت بمراعات احیاء و اودا مقابله و مدافعه نمودن با اعدا
مجادله نمودن با خصما ومعاندين رهنمائى بتوحيد حضرت واجب الوجود علم حاصل کردن
بحشر ونشر - دفع شبهات رزاله شکوکمان وصف دار نعیم احوال اهل جنت وجحيم
احوال جهنم کواکبی را که سماوات عالم علوی محتوی است ابطاء سحائب رعد وبرق چیستند .
عجائب سائره ئیکه در ارض وجبال و صحاری و ابحار وانهار موجودند اقسام نباتات وحيوانات ومعادن


− ٢٤٥ −

وازهار ـ اثمار ـ اشجار طيور ظلمات انوار وغيره چيز ها هرانقدر معلوماتيكه شامل است
در هيچ يك تناقضی واقع نيست واين كلام مجيد از كافهٔ معايب منزه ومبر است و بحسن نظم
وبيان از مشابهت بتمام اساليب خارج ٠ وقبل ازاين در اعصار گذشته برای هيچ يك از انبيای
كرام ما تقدم بمثل اين كلام مندرجه از كتب وجه از صحائف كه در فصاحت وبلاغت كثرت احكام
برنابر توان عظيم باشد از طرف حضرت رب الارباب نازل نشده است يعنی بلاغت وفصاحت فرقان
عظيم در فوق بلاغت فصاحت تورات حضرت موسی وزبور حضرت داود وانجيل حضرت عيسی عليهم
الصلوات والسلام است تا چه رسد بقصائد عربيه وخطب بدويه قرائت وتلاوت اين قران شريف
مقدس ما را در نفوس تاثير ياملاحتی ودر اقواق عذوبت يا فرحتی بوده در قلوب محبوب ودر اسماع
مرغوب است هر قدر كه تلاوتش تكرر يابد حلاوتش بحمان درجه زياد وشيرينی اش جانفزا ميگردد
خاصتا در زمان سعادت بعناد :
صوت
چه خوشست طوت قران زتو دلربا شنيدن ـ برخشخا؟ارمكردن سخن خدا شنيدن
كه از لسان نهر رمان حضرت ختمی مرتبت (ص) سامعين ـ با سعادت می شنيدند قلب شان مانند
مرغ نيم بسمل بخون می طپيد مآر روحشان حسرشان بيك ذوق قدسی مالامال وبيخود يك حالت روحانی
عجيبي حس ميكردند كه نمپروای خوردن ونعتم اشاميدن برايشا مييود زيرا از هر جهت غذای ـ
روحانی وجسمانی شان ميگرديد ٠
پس نسبت بقران عظيم كع در رای اينهمه صفات جليله وعليه است اين اتفاق وتصادفی واقع شد
گفتن ويا بمنظور يك ادعای ابلهانه قيام كردن غير موزون ومناسب واز طرف هيچ يك از ارباب عقل سليم
وفكر صحيح تصديق نشدنی است فصحا وبلغائيكه در باب حضرت قران تامل فرموده و نظر باين
تامل محاكمات فكری ودمانی واجتماعی اجرا داشته اند بالاخر با كمال نصفت وحقانيت بحقيقت و
قدسيتش اعتراف و به پيش عظمت واعجاز ان سر تسليم خم كرده اند ٠
راجع و دائر بقران عظيم كهمويد حضرت پيغمبر ذيشان ما محمد (ص) بوده بذات سامی شان
وحانيت دين اسلام معجزه با هره بوده وهست سلسله استدلال را تا اينجا كشانيديم از واسطه
اعجاز ان در فصاحت وبلاغت كه مظهر هدايت ارباب دين وعرفان شده است يك خيل وتود ه زيادی
از نوع بشر بشاهراه اسلاميت امده اند يعنی يك قسم از اقوام كه تصديق رسالت احمديه (ص) فرموده اند
تنها مفرو اوردگان به بلاغت وفصاحت حضرت قران معظم اند وقسم ديگر هم كه سعادت ايمان
يافته اند محتويات ومشتملات فرقانی را اعجا زدانسته و بان اعجاز سرفرو كرد ه قبول دين كرد ه اند
اعجاز حضرت قران خواه باعتبار فصاحت وخواه بجهت محتويات عاليه مبحوثه ان يعنی دو طريق
استدلاليكه بيان گرديد در زمان ماضی سبب هدايت شده وبرای اينكه خيلی سهل السلوك نقشه ه
امده است حالا هم ما ان نور هدا (اهتدا) در تنور كردن است وبد يهيست كه ازاين دو طريق