شعر العجم حصه چهارم
۳۴۳
نسبت به تمام اقسام آن مفید و نهایت وسیع و همه گیر
است و تمام انواع شاعری درین به نهایت خوبی ادا
شده می تواند - برائی ادا کردن جذبات انسانی ، مناظر
قدرت ، واقعه نگاری و تخیّل و امثال آن زیاده تر از
مثنوی دیگر میدان دستیاب شده نمی تواند علی الاکثر در مثنوی
واقعات تاریخی و یا کدام قصّہ بیان کرده می شود بنا برین
تمام پہلو ہائی معاشرت و زندگی در آن ادا میگردد و انداز
موقع نشان دادن وارائه منظر، و ہیئت و کیفیت عشق و
محبت و رنج و مسرّت و غیظ و غضب و کینه و انتقام . و
امثال آن دیگر جذبات انسانی یافته می شود.چون در تاریخ
تذکر واقعات مختلف و گونا گون پیش می آید لہٰذا درآن
ہر رقم کمال واقعہ نگاری را نشان دادن ممکن است و
تصاویر مناظر قدرت ، بہار ، خزان ، گرمی ، سردی ، صبح
و شام ، یا جنگل و بیابان و کوه و صحرا وغیرہ را می
توان کشید و مسایل اخلاق ، فلسفہ و تصوّف در آن
بالتفصیل ادا شده می تواند ۔ سبب این وسعت و آسانی
آن است که ہر شعر مثنوی علیحدہ می باشد و این طور
یک پا بندی بر شاعر عاید نمی باشد که کاملاً تمام نظم را
در یک قافیه ادا نماید طوریکہ در غزل و قصیده رعایت آن


شعر العجم حصہ چہارم ۳۴۴

لازمی است همچنین برائی مثنوی تعداد اشعارش نیز محدود
نیست و هر قدر وسعت دادن او را که مایل باشند می توانند
داد ۔ لہذا تخصیص مضامین ہم برای او نشده ۔ رزمیہ ،
عشقیہ ، تصوف ، فلسفہ واقعہ و ہر مضمونیکہ طبیعتش بخواہد در
آن ادا کرده می تواند ۔
معلوم کردن این امر مشکل است کہ ابتداء مثنوی در
ایران چہ طور بعمل آمدہ است یعنی مثنوی از ایجاد خود ایرانی ہا
است و یا کدام نمونہ عربہا را زیر نظر گذاشتہ بسرودن
آن موافق شده اند ظاهر است که تا بآن زمان ہیچ
یک چیز مثنوی موجود نبود البتہ رجز را مثنوی گفتہ مے
توانیم زیراکہ ہر ہر شعر آن ہم علیحدہ می باشد و دران
واقعات سلسلے بیان کرده می شود ۔ در ازمنہ بنو امیہ
رجز گوئی باندازہ ترقی کرده بود کہ رجز ہائے صد صد
بیت نیز یافتہ می شد ۔ الیوم نیز رجز روبتہ العجاج موجودند
و در دورہ عباسیہ عبداللہ بن المعتز حالات شکار را در
رجز نوشتہ بود و آن ہم یک مثنوی مختصری گفتہ می شود
الغرض کہ یا ایرانی ہا ذاتاً مثنوی را ایجاد نموده اند و یا اینکہ
نمونہ رجز را در پیش نظر گذاشتہ مثنوی را بر طبق آن
ساختہ اند و بہر تقدیر اگر تقلید رجز را ہم نموده باشند ہمانکہ


۳۴۵ شعر العجم حصہ چهارم

مرتبہ عین تقلید آنها بلند از درجہ اجتهاد است زیرا که
در عرب هیچیک مثنوی بسیطی تا بامروز بر سبک شاعرانہ
وجود ندارد و بالعکس در ایران هزار ها مثنوی های درجۀ
اعلی مشاهده میگردد ۔ اولین موجد ” مثنوی “ نیز معین
و معلوم شده نمی تواند لکن اگر رودکی را آدم شعر گوی
تسلیم کرده شود پس می بایست که موجد مثنوی نیز او
را بگوئیم زیرا که ما قبل از او ما هیچک نشان و سراغ
مثنوی را کرده نمی توانیم رودکی بفرمایش نصر بن احمد
سامانی ترجمۀ کلیله و دمنه را در مثنوی کرد و مشهور است
که چهل هزار روپیه انعام باو داده شد ۔ این مثنوی
امروز وجود ندارد لکن اسدی طوسی در لغت خویش اکثر بہ اشعاً
آن را بقسم سند نقل نموده است و این لغت فعلاً در
پیش نظر ما است و ما ازان بہ نقل نمودن چند شعرش
می پردازیم تا ناظرین از خواندن اندازۀ مثنوی آن دورۀ
اولیه را نمایند ؎
گفت با خرگوش ، خانہ خان من خیز و خاشاکت ازو بیرون فگن
شو بدان گنج اندر و ختی بجوی زیرا و سنجی است بیرون شو بدوی
چونک مالیده بدو گستاخ شد کار مالیده بدو در واخ شد
آفریده مردمان ، مر رنج را پیشہ کرده رنج جان آنرنج را


شعرالعجم حصهٔ چهارم
۳۴۶
معلوم می شود که رودکی در تمام بحور مشهوره بنیاد
مثنوی گوئی را افگنده است در وزن شهنامه هم یک
مثنوی را تحریر داشته است که یک شعر آن این است
نکو گفت مزدور با آن خدیوش
مکن بد بکس گر نخواهی به خویش
این اشعارش در هفت پیکر است :
گفت نقاش چونکه نشناسم
که نه دیوانه و نه فرزانم
خویشتن پاک دار و بی‌پرخاش
هیچ کس را مباش عاشق و تاش
بعد از رودکی اکثری از شعراء مثنوی ها نوشتند و قبل
از فردوسی یک ذخیرهٔ بزرگ مثنویها تیار شده بود اسدی
در لغت خویش بسیار اشعاری را از مثنویهای بیتی ،
ابوشکور عنصری نقل کرده است عنصری نیز در اکثری
از بحور مثنویهای را تحریر داشته است . و امق و عذرا
که مثنوی مشهور اوست درامروز وجود ندارد و چند اشعارش
حسب ذیل است :
مرا هرچه ملک و سپاه است و گنج
همه آن تست و ترا زوست گنج
به سنجید عذرا چو مردان جنگ
نرسنجید بر بارگی تنگ تنگ
چو مانی نباید ستردن بکام
بود راندن تعبیه بی‌نظام
پریزادگان رزم را دلپسند
به پولاد پوشیده چینی پرند


شعر العجم حصه چهارم ۳۴۷

آن زبانی که درین مثنوی ها مشاهده می شود از چند
صد سال باینطرف کاملاً متروک گردیده است لہذا نا
موجود بودن آن چندان سخن تعجب انگیزی نیست لکن
حقیقت این است که آنها هر چه که بودند ما بعد از طلوع
آفتاب شاهنامه می بایست که فروغ امثال آن مانده
نمی توانست -
بعد از فردوسی این امر علانیةً بنظر آمده که به پیش
آفتاب چراغ افروختن بے فائدہ است لہذا تحریر داشتن
مثنویہائے رزمیه موقوف گردید - چون نظامی زور طبیعت
خود را اداره کرده نتوانست و همت خود را نباخته سکندر نامه
نوشت و درین از شبه نیست که بطرز خویش یک کتاب
لا جوابی را تحریر داشته است لکن باز هم در بین قطره
و دریا فرق است به تقلید نظامی دیگر شعراء نیز سکندرنامها
و شاہنامہ ہا را تحریر داشتند ولی ہمہ آنها محض نقالی
بوده اند -
مخلص اینکه رزمیه و واقعه نگاری بر شاہنامه ختم
گشت لکن چون این دائره وسعت زیادی داشت
شاخهای زیادی از آن منشعب گشت و مثنوی یک وسعت
زیادی را حاصل نمود و در مثنویهای بیشماری در چیز تحریر


شعر العجم حصہ چہارم ۳۴۸

آمدند اگر باعتبار مضامین تقسیم تمام مثنوی ها کرده شود درعناوین
ذیل داخل شده می تواند :۔
رزمیہ یا تاریخ ، مثلاً شاہنامہ و سکندر نامہ وغیرہ
عشقیہ شیرین و خسرو وغیرہ
اخلاقی حدیقہ سنائی و بوستان وغیرہ
قصہ و افسانہ ، ہفت پیکر و ہشت بہشت وغیرہ
تصوف و فلسفہ ، مثنوی مولانا روم و جام جم و
اوحدی وغیرہ
ازین جملہ باستثنای رزمیہ ذکر باقی اقسام آن در تحت
عنوان فلسفہ وغیرہ خواہد آمد در اینجا تنہا نقد و تبصرہ
نمودن بر مثنوی رزمیہ یا تاریخی مقصود است رزمیہ را
در انگریزی ”ایپک“ میگویند و در اروپا در تمام اقسام
نظم آن منظومہ نہایت مہم بالشان و وسیع است کتاب
” الیڈ “ ” ہولر “ کہ در تمام یورپ کتاب آسمانی مذہب
شاعری پنداشتہ می شود تماماً رزمیہ است بنا برین ما برین
صنف مفصلاً بحث کردن را خواہشمندیم تا ازان اندازۂ
کمال شاعری فارسی کردہ شود
مثنوی ہای رزمیہ اگرچہ بسیار نوشتہ اند۔ مثلاً گشتاسپ
نامہ اسدی شاہنامہ دقیقی ، سکندر نامہ نظامی ، سکندر نامہ خسروی


۳۴۹
شعر العجم حصه چهارم
تیمور نامه هاتفی، و امثال آن لکن دران میان تنها سه مثنوی قابل ذکر است شاهنامه و فیضی گشتاسپ نامه اسدی سکندر نامه نظامی - ولی در میان این هر سه نیز معیار کمال فقط شاهنامه است لهذا ما بر شاهنامه نقد و تبصره مفصل خویش را می نگاریم - اگر چه نقد و تبصره شاهنامه در حصه نخستین قبلاً تحریر شده ولی آن یک بحث ضمنی بوده و در آن مقصد اصلی از نوشتن حالات فردوسی را داشتیم - قبل از آن که ما بر شاهنامه او ”ریویو“ بنویسیم ضرور است که معیار کمال مثنوی و اصول آن را توضیح بدهیم -
اگر مقصود از اندازه نمودن خوبی کدام مثنوی در نظر باشد پس این امر را باید دید که لحاظ این امور آتی دران بکدام پیمانه کرده شده است و شاعر در عهده بر آری آن تا کدام مقام کامیابی را حاصل نموده است -
حسن ترتیب :- مقدم از همه این شرط است که هر آن داستان یا واقعه را که نوشته است دیده شود که در آن حسن ترتیب تا بچه اندازه یافته می شود - آن مصالحه و موادیکه شاعر را در کدام واقعه تاریخی بدست


شعر العجم حصه چهارم
۳۵۰

می افتد محض چند واقعات اجمالی و خام غیر مرتب
می باشد اکنون ملاحظه باید کرد که وی استخوان بندی
و خاکه آن داستان را چگونه قائم کرده است ؟ و در
واقعات چطور ترتیب را بوجود آورده ؟ و آغاز واقعه را
از کدام مقام نموده ؟ از آن واقعات ضمنی که عبور
کنان تا باصل واقعه وصول نموده در میان آن چه قسم
ترتیب و تناسب را بکار برده ؟ و بر کدام کدام واقعات
محرر صرف قوهٔ خویش را خرچ نموده ؟ و کدامین واقعه را
بر انگزانیده زیاده تر نمایش داده ؟ و کدام مسئله را
بصورت مبهم و پیچیده ادا کرده ؟ و موقع بموقع از
تخیل خود چه چه کار ها را گرفته ؟ جہته پیدا کردن نتایج
اخلاقی آن سخنان فرضی را که پیدا نموده در بین آن
چگونه یک تناسب و توافقی را بوجود آورده ؟ تا از آن
این طور مغموم نگردد که وی قصداً این طور شیوهٔ
را اختیار کرده بلکه در مستحش دیگر کلامی طبعاً بوجود آمده
بر جذبات موقع بموقع چطور اثرات افگنده ؟ اگر شاعر
عهده بر آر تمام این مراحل شده باشد پس وی در
امتحان حسن ترتیب کامیاب پنداشته می شود -
کیرکٹر :- در مثنوی ذکر بسا اشخاص زیادی می


۳۵۱ شعر العجم حصه چهارم
آید و عند اللزوم حالاً مرد و زن، آقا و نوکر، طفل و جوان
امیر و غریب، سوداگر و پیشه ور عالم و جاهل و امثال
آن یاد کرده می شود و طبعاً اخلاق ، خوی بوی ، طرز
انداز ، مزاج ، طبیعت ، گفتگو و محاوره این اشخاص
مختلفه ، مختلف می باشد پس کمال شاعر این است
که بیان هر آن شخصی را که میکند می باید که تمام
خصوصیات امتیازی او را قائم کند بیان طفل را این طور
نماید که در کلمات او اثرات بچگی و خوردی ادا کرده شود
و اگر واقعه نوکر را می نویسد می بایست که طوری او
را بنگارد که از اخلاق و عادات و محاوره و طرز انداز او
بوی نوکری و محکومی ظاهر شود نه بقسمی که ناظرین حس
کنند که شاعر قصداً باظهار نوکر بودن او پرداخته است
و اگر بیان یک ذات شریفی را کند می بایست که در
حوادث نهایت سخت و ابتلا های بزرگ نیز جوهر شرافت
او مشهور گردد -
این امر را نیز ملحوظ نظر باید داشت که در عادات
و اخلاق مخصوصه هر شخص بعضی سخنها نمایان می باشد
و شاعر معمولی فقط همان سخنان را نمایان میکند که نظر
او تابان اصابت نموده است لکن نگاه یک شاعر اعلیٰ


شعر العجم حصه چهارم ۳۵۲
آن خصوصیات باریک و عمیق میرسد که بلند تر از نگاهای
عوام می باشد بر شاعری ایشیائی این اعتراض عمومی وارد
است که در آن امتیاز این قسم خصوصیات کرده
نمی شود -
اتحاد کیرکٹر :- در مثنوی لحاظ این امر ضروریست
که یک کیرکٹر مخصوص و تشخیص ممتاز هر شخص علیحده قائم
کرده شود و در هر موقعیکه ذکر این شخص بیاید آن کیرکٹر
آن باید که تبدیل نگردد - کم از کم باید که این طور یک
سخنی بنظر نباید که بر خلاف کیرکٹر قائم کرده باشد - اکثری
از شعرائی ما این نکته را در پیش نظر نمی گذارند
و فقط اثر لوازم مخصوص همان موقع را زیر نظر می
گیرند که در صدد بیان آن می باشند و این اثر باندازهٔ
بر آنها غالب می شود که ابداً خیال آن کیرکٹر مخصوص
و تشخیص ممتازی را که پیشتر قائم کرده اند بدماغ شان
خطور نمی کند و از همین جهته در بعض مواقع تناقض
بیانی در کلام شان یافته می شود در ادبیات اردو
میر انیس درین وصف ممتاز است مثلاً آنها آن
کیرکٹر مخصوص حضرت امام حسین رضی الله عنه را
که مقرر داشته اند صبر و حلم و برداشت و تمکین و


۳۵۳
شعرالعجم حصه چهارم
وقار است و در مراثی ذکر امام موصوف را بصد ہا
رقم نموده اند و هر قسم حالات برای آن مظلوم در
پیش آمده است لکن در هیچیک حالت و موقع آن
اوصاف مقرره او تبدیل نیافته است ۔
واقعه نگاری :- از اوصاف سته مثنوی
واقعه نگاری است تفصیل آن نقصی را که علی العموم
در کلام اکثری از شعراء در واقعه نگاری یافته میشود
ازین جهت ما قلمبند میکنیم تا ازان حقیقت اصلیه واقعه نگاری
دانسته و مفهوم شود که واقعه نگاری صحیح آن است
که در آن نقصی نباشد ۔
(۱) اکثری از شعراء چون به بیان کردن چیزی
می پردازند این چنین اوصاف مبهم و عام او را بیان
می کنند که قریباً بسوئی ہر چیزی نسبت آن کرده
می شود و هر شخص عامی آن را فهمیده می تواند و بیان
می کند و سخنهای نازک و دقیق آن را بیان نمی
کند مثلاً اگر تعریف یک قطعه خوش نویس درجه اعلیٰ
کرده شود پس این طور وصف او را نمودن که نهایت
عمده است" "لا جواب است" "بی نظیر است"
"چشم را بسوی خویش می رباید" " از دیدنش حیرت مستولی


شعر العجم حصه چهارم ۳۵۴

میشود، بوصف عمومی است یعنی نسبت بهر یک
چیز عمده این الفاظ استعمال شده میتواند ۔ و آن
شخصی که مطلقاً از فن خوشنویسی واقف نباشد نیز همین
الفاظ را در تعریف حسن خط گفته میتواند ولی یک
شخصی که ماهر فن خوشنویسی باشد همانا که تعریف آن
قطعهٔ خوشخط را این طور خواهد کرد که دوائر آن باقاعدہ
و کشش حروفش خوب ، و نشست کرسی ہائے
آن درست ، و نقاط آن موزون و قلم محرر آن
پُر زور است و بآن طریقهٔ علمی خواهد کرد که مطابق
با وصول فن خطاطی است یک شعر بر جسته را یک
عامی هم شنیده سبحان الله می گوید و در الفاظ عمومی
به تعریف آن می پردازد ولی آن تعریف ، تعریف
عامیانه است بر خلاف آن یک ماهر فن ذکر جدت
مضمون ، صفائی بندش ، خوبی طرز ادا ، شگفگی الفاظ
ربط و ضبط جملات اسلوب بلاغت او را میکند ۔
کمال واقعه نگاری این است که بیان هر آن
چیزیکه کرده می شود طوری نموده شود که یک ماهر
فن بتذکر آن می پردازد یعنی تمام خصوصیات اصلیه
و جزئیات آن بیان کرده شود ۔ شعرای ما وقتیکه


۳۵۵ شعر العجم حصه چهارم
بیان پهلوانی و محاربه دو پهلوانی را می نمایند طوری
آن را ادا می میکنند که زمین و آسمان را بجنبش می
آورند اما به بیان این امور نمی پردازند که دو حریف
با همدیگر چطور نزدیک شدند ؟ و چگونه بر همدیگر مبادله
ضرب نمودند و از کدام کدام مغالطه ها استفاده کردند ؟ و
تیغ های خود شان را بچه اصول بر همدیگر راندند ؟ نیزه
را چرا استعمال نکردند ؟ بر همدیگر چگونه تیر و کمان را
استعمال نمودند ؟ و بچه اصول سپر را بر سر خویش
گذاشتند وغیره ازانجا که شاعری هم یک رقم مصوری
است لهذا تا دروی این طور خصوصیات نشان داده
نشود ، تصویر صحیح و اصلی ٹھیک واقعه را بذهن آمده
نمی تواند ـ
(۲) نقص کلی واقعه نگاری این است که از تحریر
واقعات خورد و ریزه صرف نظر میکنند و شعرای ما چنان
می پندارند که بیان نمودن سخن های جزئی نادانی است
حالانکه آنها خیال نمی کنند که در اکثری از مواقع از
سخنان خفیف و جزوی این طور تصویر واقع کشیده
ذهن نشین می گردد که از ادا نمودن واقعات بزرگ
هم آن مطلب میسر نمی گردد چنانچه ما تفصیل این


شعر العجم حصہ چہارم
۳۵۶
مطلب را در بحث محاکات قبلاً نوشته ایم۔
(۳) چون شاعر کدام سخنی را بحیثیت واقعه می نویسد اگر چه فرضی هم باشد فرض ذمه او این است که در میان آن این طور یک سخن را داخل نکند که بواسطه آن واقعه مطلوب ناممکن و یا مشکوک بنظر آید این نقص از اسباب مختلفه پیدا می شود گاهی همان واقعه را که می نویسند فی نفسه ناممکن می باشد مثلاً این واقعه که چون رستم می رفت تا بزانو در زمین پایش فرو می رفت۔ یا اینکه فی نفسه ناممکن نباشد لاکن بملاحظه موقع و وقت و حالات ناممکن معلوم می شود مثلاً این واقعه کیکاؤس که بذریعه عقابها خیال صعود آسمان را آرزو نموده بود زیرا از روئی آن حالات و واقعات کیکاؤس که در شاهنامه مذکور است وی باین اندازه احمق ثابت نمی شود که این چنین یک کوشش بیهوده را نموده باشد۔ مخلص اینکه نسبت بهمه چیز مقدم ترین فرایض واقعه نگاری این است که واقعه بآن صورت ظاهر کرده شود که بر دل اثر کند۔
بعد ازین اصول ما بر خود شاهنامه نقد و تبصره مفصل خویش را می نگاریم : حیثیت تاریخی شاهنامه :۔ شاهنامه


۳۵۷ شعر العجم حصه چهارم
یک منظومه تاریخی است لہذا مقدم تر از همه ازین
حیثیت می بایست که بروی نظر افگنده شود که وی
باعتبار تاریخی چه اعتبار دارد ؟ نسبت باین مسئله ما
در حصه اول بمقامیکه بر شاہنامہ نقد و تبصره موجود
است مفصلاً بحث نموده ایم و در آن ضمن ما اقوال
محققین ارو پائی را نقل کرده ایم که از السنه ماضیه
ایران واقفند و تسلیم نموده اند که بیانات فردوسی با مندرجات
تواریخ قدیم حرف بحرف مطابقت دارد ولی درین محل
ما از حیثیت ہای مختلفه دیگری بر آن بحث نمودن
را خوشمندیم -
(۱) فردوسی باندازه لحاظ ذمه داری تاریخی خود را
دارد که قبل از بیان واقعات حواله دادن ماخذ خویش
را ضروری می انگارد طوریکه قاعده عمومی است تمام ماخذ
ہای شاہنامہ درجات مساوی ندارد یعنی بعضی ازان زیاده
تر مستند و بعضی کم و برخی کمتر است لہذا وی در ہر موقع
بفرق این مراتب تصریح میکند فردوسی می گوید که بنیاد
عمومی شاہنامہ بر اساس یک تاریخ قدیمی ایران نهاده شده
است که از تصنیف آن الی الآن دو هزار سال منقضی
گردیده چنانچه می گوید :- ۶


شعر العجم حصه چهارم ۳۵۸

(۲۰۰۰)
گذشته برو سالیان دویست

فردوسی واقعات عمومی را ازین کتاب می گیرد و حوالہ
دادن او را در هر مقام ضروری نمی پندارد - البته آن
واقعاتی را که از غیر آن تاریخ مینگارد همانا که به
تصریح ماخذ خویش می پردازد چنانچه داستان شغاد را
خودش از یک نفر خاندانی شغاد حاصل نموده است که
می گوید :

یکی پیر بد نامش آزاد سرو که با احمد سهل بودی به مرو

به سام نریمان کشیدش نژاد بسی داشت رزم رستم به یاد
بگویم سخن آنچه زو یافتم سخن را یک اندر دگر بافتم

در تمهید داستان بیژن تصریح نموده است که واقعات
او را یک شخصی که منظور نظرش بود مهیا نموده چنانچه
می گوید :

بدان سروبن گفتم ای ماه روی مرا امشب این داستان باز گوی
مرا گفت کز من سخن بشنوی به شعر آری از دفتر پهلوی

چون داستان ظلخدا درگو ، در ماخذ اصلی او بنود لذا
نام راوی او را با تصریح نشان داده میگوید :

چنین گفت فرزانه شاهوی پیر ز شاهوی پیر این سخن یادگیر


۳۵۹
شعر العجم حصه چهارم
تفصیل هر آن دوره را که نیافته در آن موقع واضح
به تصریح آن پرداخته است چون سکندر ایران را فتح کرد
محض جهته این که قوائی ایران منقسم گردیده کمزور شود در
هر هر سمت و صوبه او سلطنت جداگانه قائم داشت تا ازان
طوایف الملوکی در ایران برپا باشد تا دو صد سال این
حالت همچنین قائم ماند واحدی حالات این دوره را در قید
تحریر نیاورده است فردوسی بتذکره اجمالی این دوره پرداخته
می نویسد :
ازین گونه بگذشت سالی دویست تو گفتی که اندر جهان شاه نیست
چو کوتاه شد شاخ و هم بیخ و شان نگوید جهان دیده تاریخ شان
از ایشان جز از نام نشنیده ام نه در نامه خسروان دیده ام
آن واقعاتی که او را کاملاً با تفصیل بدست آمده
است آنها تماماً ادا کرده و به تصریح آن نیز پرداخته
است چنانچه در ختم داستان کاموس می نگارد :
سر آوردم این رزم کاموس نیز دراز است و نشاد ازو یک پشیز
گر از داستان یک سخن کم بدی روان مرا جای ماتم بدی
(۲) ابتدا ر فن تاریخ از قصه گوئی و افسانه خوانی بعمل
آمده است یعنی مردم یک خاندانی قصص پدر و اجداد خود
شانرا بیان می کنند چون تهذیب و تمدن بوجود می آید


شعر العجم حصہ چہارم
۳۶۰

همین قصص در حیز تحریر آمده تاریخ میگردد بنا برین در تمام
تواریخ ازمنه ماضیه بجز از حرب و ضرب دیگر واقعات نظم
و نسق مملکتی کمتر بنظر میرسد چون فردوسی هر آن چیز یرا
که می نویسد از روی تواریخ قدیمی است لهذا این فرق
علانیه در شاهنامه مشاهده می گردد آن حالاتی که تا بزمان
کیکاوس و خسرو بوقوع آمده در آن بجز از جنگ و
جدال و مسایل رزمیه دیگر چیزی بنظر نمی آید - بهمان
اندازه که زمانه رو به تجدد می گذارد بهمان پیمانه آمیزش
و اختلاط دیگر حالات در آن نیز واقع می شود چون نوشیروان
قریب العهد گذشته بود لہذا تمام انتظامات ملکی او مفصلا بنظر
می رسد و فردوسی نیز آن را با تفصیل نگاشته است تا
این که حکایه نویس آن احکام نوشیروان را نیز مشروحاً
نموده است که در اوقات مختلفه در حین سوال و استدعای
سائلین اصدار و تحریر نموده است که آن را توقیعات
میگویند و فردوسی برائی هر واحد آن ابواب جداگانه را قایم
داشته است -
در آن مواقعیکه در تاریخ ذکر محاربه دو حریف و
بیان واقعات کارروائی ہاے عسکرانه و حرکات خصمانه
و کش و گیر دست و گریبان شدن طرفین می آید


۳۶۱
شعر العجم حصه چهارم
علی العموم این شعبه پیدا می شود که چطور اطلاع این
وقایع کسب گردیده است حالانکه علی الاکثر یک نفر هم
ازان دو نفر متقابلین از میدان جنگ واپس نمی آمدند
به فردوسی بعد از تفتیش معلوم گردیده که در محاربات
عمومی جهت حفظ و حکایه نمودن صورت جنگ دست
گریبان گردیدن طرفین اشخاص مخصوصی مقرر و موظف
می بودند که باصطلاح آن زمان او را ترجمان می نامیدند
فردوسی در مواقع مختلفه بتذکر آن پرداخته است ے
نهادند پیمان که با ترجمان نباشند بر خیرگی بدگمان
بدان تا بد و نیک با شهریار بگوید ازین گردش روزگار
که کردار چون بود ؟ و پیکار چون ؟ بر رزم اندرون کارد کرار چون
(۳) قهرمان محبوب فردوسی رستم است و مقصد از
تحریر داشتن شاهنامه فقط بیان داشتن کار روائی های اوست
و فردوسی باندازه رستم را دوست دارد که در هر موقع که
نام او را بر زبان می آورد در جوش محبت سرشار بنظر
می آید . گویا بعد از دوره کیقباد تا بعهد گشتاسپ دست
و بازوی رستم قوام و نظام سلطنت ایران بوده است لہٰذا
بیان نمودن شجاعت و مردانگی و دلاوری و دیگر اوصاف
عسکرانہ رستم رجز قومی فردوسی است که صد صد بار آنرا


شعرالعجم حصہ چهارم
۳۶۲
خواند تسلی نمی شود باین هم فردوسی بر هیچ یک از عیوب رستم پرده را نیفگنده و بصورت غلط گاہی خواهشمند مداحی او نگردیده است -
ازان دروغ گوئی که رستم در مقابله سهراب کار گرفته است فردوسی آن را بکمال وضاحت تحریر داشته است همچنین آن بربادی و قتل عام فجائعی را که بضمن انتقام گیری سیاؤوش در آن حمله که رستم بر تو ران نموده نیز تصریح کنان می نویسد :- ع
همه غارت و کشتن اندر گرفت همه بوم ، بر دشت برسر گرفت
ز توران زمین تا به سقلاب روم نه دیدند یک مرز آباد بوم
همه سر بریدند بر ناوَ پیر زن و کودک و خورد کردند اسیر
چون اسفند یار رستم را از تیر بارانی خویش سوراخ سوراخ نمود ، رستم فرار کنان بر کوہی برخاست فردوسی همین واقعه را نیز بی کم و کاست نوشته است ازین واقعات معلوم می شود که هیچ چیزی در ادا نمودن فریضه دست او مانع شده نمی توانست -
(۴) فردوسی شاهنامه را ازین حیثیت تحریر داشته است که وی مورخ حضور و پای تخت بوده است و تمام واقعات را تاریخ شاہی به پنداشته است لہٰذا


شعر العجم حصه چهارم
۳۶۳
همین حیثیت در تمام کتابش هویدا میباشد آن تواریخ
قومی که امروزه در یورپ تحریر میشود پیرایه و سبک
آنها این طور است که در هر سخن عظمت و بزرگی خودها
را ثابت نموده در هنگامیکه بمقابل کدام سلطنت حریف
کامیابی و فتوحات را حاصل مینمایند آن را به نهایت
آب و تاب تحریر کنان و مسایل شکست و پسپائی خود
ها را بصورت مبهم و پیچیده تاویل کنان در هر موقع فخر
و عظمت و برتری خود را ثابت میکنند اگر چه این طرز
و شیوه را مورخین اسلامی ما بخود اختیار نکرده اند و فقط
در تمام واقعات با حقیقت و راستی سرو کار دارند ولی
فردوسی ازین قید مستثنی است و علت آن یا این است
که وی آن تاریخی را که برشته نظم در آورده چون همین
سبک و پیرایه را داشت نیز عیناً همان را گرفته و از
خویش در آن تصرفی نه نموده است و یا اینکه چون فردوسی
مجوسی النسل بود و اثر حمیت قومی از دلش نرفته بود. بهر
حال صورت واقعه چنان بنظر میرسد که شاهنامه سرا
پا برنگ پاسداری قومیت مغروق است چون مقابله
اصلی ایرانی ها با تورانی ها بوده لہٰذا در هر مقام یا تورانیها
مغلوب میشوند و یا اتفاقاً فاتح میگردند که آن


شعر العجم حصه چهارم
۳۶۴
هم فردوسی باثر گردش زمانه تعبیر میکنند و همواره در محاربات تورانی ها زیاده مجرم و متجاوز معلوم شده و ایرانیها محض مدافع بنظر می آیند چون گشتاسپ آتش پرست گردید جاسپ پادشاه توران برایش یک مکتوب ملامت آمیزی را نوشته گفت که تو چرا؟ دین آباء و اجداد خود را گذاشته این مذهب را اختیار کرده چون فردوسی مسلمان بود او را در اینجا موقع بدست افتاده از روی انصاف بیاناتی نموده است لکن درین موقع نیز ارجاسپ ملزم است و از همین جهت است که گشتاسپ بر آن فتحیاب میگردد و از دست اسفند یار مقتول می گردد ـ ذکر عربها در شاهنامه بسیار است لکن در هیچیک موقعی این طور دیده نمی شود که از تحقیر عربها خالی باشد ـ فریدون خواهش وصلت پسران خویش را با دختران شاه یمن ظاهر کرد شاه یمن اگرچه این خواهش او را بدل خویش منظوری نداد ولی بالمقابل او امر فریدون مجال سرتابی را هم نداشت چنانچه خودش میگوید :
اگر سر به پیچیم ز گفتار وی
هراسان شود دل ز آزار وی
کی کو بود شهر یار زمین
نه بازی است، با او سگالید کین
بعد از فریدون در زمانه کیکاؤس عربها از ایران سرتابی


۳۶۵
شعر العجم حصه چهارم
کنان از سرحدات مصر و شام علم بغاوت را برافراشتند
کیکاؤس بر شام حمله آور گردیده بالاخر عربها شکست
خورده خواستار پناه و امان شدند : ؎
همیدون شه بر برو مصرو شام بدین گونه دادند شه را پیام
کیکاؤس جان بخشی آنها را نموده و برایشان پیام
فرستاد :- ؎
که یکسر شما در پناه منید
نسبت به سکندر خود یونانیها این طور ادعای ننموده
اند که وی مملکت عربی را فتح کرده است - لکن فردوسی
میگوید که سکندر بر عرب نیز حمله آور شده حکمران عربها
که نصرقتیت نام داشت بصورت استقبال پذیرائی سکند
را کرد - سکندر بعد از زیارت خانه کعبه خاندان حضرت ابراهیم
را سردار مقرر داشته حریف او شان را که خزاعه بود
بر باد کرد :- ؎
از آن جای با گنج و دیهیم رفت بدیدار خان براهیم رفت
سکندر ز نصر این سخنها شنید زتخم خزاعه هر آنکس که دید
بکشت و به سرشان بر یخت پوست نماند پیچ از ایشان نه دشمن نه دوست
نژاد سمعیل را بر کشید کسی کو ازان مهتری را سزید
در شاهنامه نسبت بهمه آخرین ذکر عربها در عهد اسلامیه


شعر العجم حصه چهارم
۳۴۴
آمده است که حضرت سعد بن وقاص برای یزد گرد مکتوبی را که مشتمل بر دعوت اسلام بود فرستاد در اینجا فردوسی از خود بدر شده بی اختیارانه جذبات نسل و قومیت خود که مجوسی است که اظهار میکند :
ز شیر شتر خوردن و سوسمار
عرب را بجائی رسیده ست کار
که تخت کیان را کنند آرزو
تفو بر تو ای چرخ گردان تو
مقصد ازین تفصیل آنست که فردوسی تاریخ آن قومی را که نوشته روایات و خیالات آنها را کاملاً ادا نموده و از حیثیت روایات تاریخ همچنین یک طرز عمل از فرض ذمه او پنداشته می شد ۔ اگر ایرانی ها عربها را بنظر حقارت می دیدند می بایست که فردوسی نیز به تعقیب خیالات آنها می پرداخت ۔
انسائیکلو پیڈ یا بودن شاہنامہ : ۔ اگر چه دراز منه قدیم تنها واقعات جنگ را به تاریخ تعبیر میکردند و در شاهنامه نیز این وقایع بیشتر نمایان است ۔ تاہم شاہنامہ یک انسائیکلو پیڈیای جامع و مبسوط ایران است و تفصیلات مذہب ، فلسفه ، اخلاق ، نظام حکومت ، انتظامات ملکی ، اصول عسکری ، آئین ، عادات ، وضع ، لباس ، طور ، طریقه ، و امثال آن در آن مشاهده می شود درین محل ما سخن ضروری و اہم آن را می نگاریم :۔


۳۶۷ شعر العجم حصه چهارم
نظام حکومت :- از شاهنامه معلوم می شود که
اگر چه طریقه حکومت آنجا شخصی بود ولی پادشاه خود مختار نمی
بود و بجز از مشوره پیشوایان مذهبی که آن را موبد می گفتند
کاری را کرده نمی توانست، موبد و افسران دربار کمال
آزادی فرایض خود ها را انجام می دادند و در هیچ مواقع
پروای رعب و داب شاهی را چندان نمی نمودند - چون
کیخسرو اراده کرد که تخت سلطنت را گذاشته بکدام کوهی رفته
تجرد و گوشه نشینی را اختیار کند تمام منصب داران بمخالفت
او پرداخته زال علانیه گفت : ه
مگر دیو با او هم آواز گشت که از راه یزدان بسرش باز گشت
خود زال نزد کیخسرو رفته گفت : ه
گر این باشد ای شاه سامان تو نگردد کسی گرد فرمان تو
پشیمانی آید ترا زین سخن بر اندیش و فرمان دیوان مکن
کیخسرو بکمال حلم جواب سخنان زال و بیان مجبوریتهای
خویش را ظاهر کرده گفت هر آن چیز یرا که من می کنم نظر
به تعمیل هدایات غیبی است لہذا تمام نفری اعتراض خود ها
را واپس گرفتند -
چون کیکاؤس قصد حمله بردن خود را بر ماژندران
اظهار کرد اهل دربار باوی درین آرزوی او متفق نبودند


شعر العجم حصه چهارم ۳۶۸

لہذا تماماً مجلسی ترتیب داده بالآخره در آن این رائے خودہا
را اظهار کردند که زال از طرف همگنان وکیل شده
کیکاوس را ازین اراده او باز دارد : ه
وزان پس یکی انجمن ساختند ز گفتار ، او دل بپرداختند
نشستند و گفتند با یک دگر که از بخت مارا چه آمد بسر
یکی چاره باید نمودن برین که این بد بگردد زایران زمین
پدر بهرام یک شخص ظالم و سفاکی بود بهرام در موقع
مردن پدر خویش در یمن بود چون از وفات پدر اطلاع یافت
بغرض جانشینی پدر عازم ایران گشت اما مردم از تخت
نشینی او محض بدین واسطه که دادن حکومت بخاندان ظالم
مناسب نمی دانستند ، انکار کردند چون بهرام دلایل معقول
را بیان و بتذکر کارنامهای جنگی استحقاق خودش را ثابت
کرده به نهایت اشکال مردم به پادشاهی او رضا دادند -
چون پادشاه اولاً بر مسند سلطنت جاگزین می گشت
مقدم تر از همه نطق را ایراد و دران طرز عمل و اصول حکمرانی
خویش را اظهار و ضمناً نصائح محاسن اخلاق و پند و موعظتی
را نیز ایراد می کرد چنانچه تقریر و بیانات بهرام و یزد گرد
و نوشیروان ، و نرجی را بکمال تفصیل فردوسی نقل نموده
است احکام نظام جبری علی العموم جریان و نفاذ داشت


شعر العجم حصه چهارم ۳۶۹
(۱) د هر یک نوجوان بمجرد رسیدنش بسن رهوق و رشد تعلیمات جنگی را می آموخت : ع
سواری بیاموزد و رسم جنگ به گرز و کمان و به تیر و خدنگ
بعد از سن بلوغ حاضر شدن هر شخص در دربار ضروری بود و دفتر نفوس داخل می شد و برای رهائیش جای نشیمن برای آنها داده می شد و بر هزار نفر سپاهی یک نفر موبد مقرری بود۔
در میدان محاربه موبد نیز همراه عسکری می رفت و رپورت و اطلاع لیاقت و عدم لیاقت آنها را بما فوق شان می نمود نظر باین ترتیبات تمام مملکت عسکری گردیده بود۔
آن اشخاصیکه بواسطه تجرد و افلاس و تنگدستی بی خان و مان می بودند برای آنها از طرف حکومت عمارت ساخته می شد و مستمری مقرر می گردید در هر مقام که در انهار آب قلت می نمود و از آن کار زراعت بدرستی گرفته نمی شد خراج و مالیات آن اراضی معاف می گردید -
و برای دهاتین مفلس و کم بضاعت آلات زراعت و وجه نقدی نیز اعطا می گشت : ع


شعر العجم حصه چهارم ۳۷۰
گرایدون که دهقان بدی تفکرت سوئی نیتی گشته کارش زپست
بدادی زرنج ، آلت و چارپای نماندی که پایش برفتی زجای
در هر محله مکاتب و مدارس موجود که در آن تعلیمات مذهبی داده می شد : ۵
به هر برزنی بر دبستان بدی همان جای آتش پرستان بدی
تعلیم صرف برای شرفاء مخصوص بود در عهد نوشیروان یک کفن دوز به لکها روپیه را بدین غرض بحکومت تقدیم کرد که برای فرزندش اجازه تعلیم گرفتن را بدهند ولی نوشیروان این استدعای او را منظور نکرد -
در ذکر اردشیر و نوشیروان انتظامات ملکی را به نهایت تفصیل تحریر داشته است مورخین عرب می نگارند که حضرت عمر در قانون مالیات زیاده تر پیروی همان قوانین را فرموده اند -
تهذیب و تمدن :- شاهنامه که یک آئینه مکمل تهذیب و تمدن ایران است که از روی آن تهذیب و شایستگی هر دوره و عهد معلوم شده می تواند واقعات مهتم بالشان را بحیثیت مستقل ذکر نموده و سخنان خورد و ریزه را بطور ضمنی رقبطراز گردیده است آغاز تمدن را کیومرث نبوده که از پشم و موی گوسفند و بز البسه بافته را و ساخته قبل ازان مردم بر زمین می


شعر العجم حصه چهارم
۳۷۱

خفتند وی بستر و فرش ایجاد نمود اسپان را تحت تربیه
گرفت و از حیوانات وحشی هندویه سیه گوش را تحت قید
آورده از آن کار می گرفت همچنین باز و شاهین و مرغ و
امثال آن را نیز رام کرد جمشید زیاده تهذیب و مدنیت را
ترقی داده اسلحه جنگی را مثل خود و زره تیر و کمان و نیزه و
امثال آن را ایجاد کرد و بمثل منو تمام مردم را بر چهار
گروه تقسیم کرد-
جمشید فن عمارت را ترقی زیادی داد زیراکه قبل از وی
کس ساختن خانه را نمی دانست وی قالب خشت را ساخت
و عمارت از سنگ و خشت تعمیر نمود آتش گرفتن از سنگ
چقماق و گرفتن خوشبوی را از گلها و علاج و مداوات و جهازرانی
و غیره تماما از ایجادات اوست تمام این تفصیلات در شاهنامه
مذکور است رفته رفته یک تمدن درجه اعلی روی کار آمد که
بیانات آن را فردوسی در هر یک موقع می نماید-
در دربار پادشاه بر تخت طلائی که پایهای آن از
بلور می بود جلوس می ورزید: سه
یکی تخت زرین بلورینش پای نشسته برو بر، جهان کدخدای
شخصی سالار دربار می بود که مردمان را بحضور پادشاه تقدیم میکرد
برفت از در پرده، سالار بار


شعر العجم حصه چهارم
۳۷۲
امرا هنگامیکه بقرب تخت میرسیدند زمین را می بوسیدند و تا به مدتی در زمین افتاده می بودند ؎
چو نزدیک تخت اندر آمد، زمین
ببوسید و بر شاه کرد آفرین
زمانی همی داشت بر خاک روی
بدو داد دل، شاه آرزم جوی
طریقۀ سلام دادن دربار چنان بود که دست را بر سینه گذاشته سر خود را خم می کردند ؎
بیامد چو گودرز را دید دوست
به کش کرد و سر پیش بنهاد و پست
بر آن شخصیکه در دربار نوازشی بعمل می آمد بر ریش و چهرۀ آن مشک پاشانیده می شد ؎
بفرمود تا رویش از خاک خشک
ستردند و بر وی پراگند مُشک
چون بکدام محاربۀ عسکری فرستاده می شد منصبداران وی بدربار خواسته می شدند و همراه آن جواهرات، کینخواب اطلس، مشک، عنبر، غلامهای وجیه، کنیزکان صبیح و امثال آن نیز در دربار خواسته می شدند پادشاه با افسران مخاطبه کنان میفرمود هر آن شخصیکه فلان خدمت را انجام داد فلان


۳۷۳
شعرالعجم حصه چهارم
چیز از آن اوست افسران و پهلوانان بصورت واؤ طلبانه
پیش آمده هر کدام آن هر خدمتی را که انجام داده می نوانت
بحضور پادشاه ذمه داری بجا آوری آن را بگردن میگرفت
در فرصتیکه کیخسرو برائے انتظام سیاؤش افواج خویش را
میفرستاد بهمین قسم وظائف هر یکی از منصبداران عسکری
خود معین ساخت ، فردوسی با تفصیل زیاد نام و کار هر
منصبدار را علیحده علیحده شمار کرده است.
طریقه ہائے اعطای انعام نیز مختلف و پُر لطف می بود
گابی دهان شخص فاتح را از لعل و یاقوت مملو می نمودند
و گاهی انبار ہائے روپیه و اشرفی را به برابر قد او
تشکیل می دادند ؎
چو بر خواند نامه به خسرو دبیر
ز یاقوت رخشان دهان هجیر
بیاگند، و زان پس به گنجور گفت
که دینار و دیبا بیار، از نهفت
بیاورد بدره ، چو فرمان شنید
همی ریخت تاشد سرش نا پدید
در موقع سرود و استقبال بر پالہائے اسپان مشک
و شراب و بزیر سم آنها شکر و روپیه می ریختند ؎


شعر العجم حصه چهارم ۳۷۴

همی یال اسپان پر از مشک و می
شکر با درم ریخته زیر پی

برای انتقام خون عهد می نمودند که تا انتقام خود را
نگیرند اسلحه را از بدن خویش نخواهند کشید و بر سر و روی
خویش آبی را نخواهند ریخت رستم در فرست قتل سیاؤش
همین طور قسم کرد  س

به دادار دارنده سوگند خورد
که هرگز تنم بی سلیح و نبرد

گاه گاه حکم قتل عام را می دادند ولی این طور واقعه
بسیار کم پیش آمده است:
رستم در ضمن انتقام ستانی سیاؤش حکم قتل عام را
داده بود  س

ز توران زمین تا به سقلاب روم
نه دیدند یک مرز آباد بوم
همه سر بریدند برنا و پیر
زن و کودک و خورد کردند اسیر

آزادی مذهبی وجود نداشت منوچهر میگوید س
بر آن بدکنش کو نه بر دین بود
ز یزدان و ازمنش نفرین بود


شعر العجم حصه چهارم ۳۷۵

وزان پس به شمشیر بازیم دست
کنم سر بر کشور از کینه پست

سهراب از زال استدعا کرد که شما دعوت مرا قبول کنید
اما وی بنابرین سبب از پذیرفتن دعوت او انکار کرد که
سهراب بت پرست بود ه
که ما می گساریم و مستان شویم
سوی خانه بت پرستان شویم

در عرب زنان جگر دشمن را می خوردند و در ایران خونش
را می آشامیدند، چون گوورز لاش زخمی پیران ولیسه را مشاهده
کرد خون او را نوشید و بر چهره خویش مالید ه
فرو برد چنگال و خون بر گرفت
بخورد و بیالود روی ای شگفت

تعلیم فقط در طبقه شرفاء کسب عمومیت داشت و امراء
و منصبداران فوجی تعلیمات درجه اعلی را یاد میکردند چون
خواهش سبق خواندن و تعلیم گرفتن زال پدر رستم را سام
آرزو مند شد از تمام اطراف علمای مذهبی و هیئت دانان
و ماهرین جنگ را طلبید و برای تعلیم او مقرر داشت ه
ز هر کشوری موبدان را بخواند
پژوهیده هر چیز د هر گونه راند


شعر العجم حصه چهارم
۳۷۶
ستاره شناسان و دین آوران
سواران جنگی و کین آوران
موبدها بعد از چند سال چون امتحان زال را گرفتند و نسبت بریاضی وغیره از وی سوالاتی نمودند و زال بکمال فهمیدگی و قابلیت جوابات خویش را داده تفصیل تمام آن را فردوسی نوشته است، در زمانهٔ نوشیروان یک موچی دولتمندی عریضه پرداز شد که برای پسرش اجازه تعلیم عطا شود، نوشیروان عرض او را نشنیده گفت که اگر اشخاص تجارت پیشه و اراذل خوانده و نویسنده شوند پس بدست اشخاص صاحب خاندان و معزز چه چیز باقی خواهد ماند سه
هنر یابد ار مرد موزه فروش
سپارد بدو چشم بینا و گوش
بدست خردمند مرد نژاد
نماند جز از حسرت و سرد باد
دختران را عموماً تعلیمات موسیقی و رقص میدادند، بهرام گور یک پادشاه مشهوری گذشته چنان عادت داشت که به تغیر لباس بجانب دیهات و قصبات میرفت و بخانه های دهاقین و زمینداران مهمان می شد، در هر مقامیکه فردوسی بتذکر این حالات می پردازد این واقعه را همواره می نگارد


۳۷۷
شعر العجم حصه چهارم
که صاحب خانه دختران پاکیزه را مجموع میداشت تا بحضور
مهمان نغمه سرائی نموده غزل خوانی کنان میر قصیدند و اندین
غزل که آن را چامه میگفتند اولاً بگرفتن نام مهمان می
پرداختند :-
مراسم تجہیز و تکفین چنان بود که لاش مرده را
از آلایش پاک کرده دران مشک و کافور پر کرده در تابوت
او تاج شاهی و شیشه ہائے عطر گلاب و زعفران و
کافور می نهادند ۔
چون مولود پیدا می شد پدرش در گوش او آهسته
نام کسی را می گفت و باز بآواز بلند نام دیگری را میگرفت
بگوشش یکی نام گفتی پدر
نهانی دگر آشکارا دگر
نهانی بگفتش بگوش اندرون
همی خواندی آشکارا برون
برائے عبادت یک لباس مخصوصی میداشتند ع
نه پوشید نو جامۂ بندگی
چون پرستش آتش را می نمودند جامۂ سفید را در بر
میکردند چنانچه در حالات کیخسرو این امر بالتصریح مذکور
است :-


شعر العجم حصه چهارم ۳۷۹

ما بعضی ازاں امور را مفصلاً می نگاریم ، اکثر یہ اردوگاه عسکری
را بمقامی قرار می دادند که بطرف راست و یا چپ آن کوہ
یا دریا واقع بود پیشروی معسکر خالی و کشاده می بود ؎
سپه را سوی میمنه کوہ بود
ز جنگ دلیران بے اندوہ بود
سوے میسرہ رود آب روان
چنان در خور آمد که تن را روان
صورت جمع آوری و اجتماع عسکری این طور می بود که
مقدم تر از همه عسکر پیاده که بدستہائے شان بر چه می بود
و عقب آنها رساله و در خلف رساله صفوف پیلها می بود ؎
پیاده که بد در خور کار زار
بفرمود تا پیش روی سوار
صفی بر کشیدند نیزه وران
سپردار با باد پایان سران
پس پشت ایشان سواران جنگ
کز آتش به خنجر ببروند زنگ
پس پشت شان زندہ پیلان چو کوہ
ز میں از پئے پیل گشتہ ستوہ
طلایہ یعنی عسکر حفاظتی رکه باصطلاح عسکری ما آنرا پوستہ


شعرالعجم حصه چهارم
۳۷۹
ما بعضی ازاں امور را مفصلاً می نگاریم : اکثر به اردوگاه عسکری
را بمقامی قرار می دادند که بطرف راست و یا چپ آن کوه
یا دریا واقع بوده پیشروی معسکر خالی و کشاده می بود سے
سپہ را سوے میمنہ کوه بود
ز جنگ دلیران بے اندوہ بود
سوے میسرہ رود آب روان
چنان در خور آمد که تن را روان
صورت جمع آوری و اجتماع عسکری این طور می بود که
مقدم تر از همه عسکر پیاده که بدستھائے شان بر چه می بود
و عقب آنها رساله و در خلف رساله صفوف پیلھا می بود ع
پیادہ که بد در خور کار زار
بفرمود تا پیش روی سوار
صفی بر کشیدند نیزه وران
سپردار با باد پایان سران
پس پشت ایشاں سواران جنگ
کز آتش بہ خنجر ببردند زنگ
پس پشت شان زنده پیلان چو کوہ
ز میں از پئے پیل گشتہ ستوہ
طلایہ یعنی عسکر حفاظتی (کہ باصطلاح عسکری ما آنرا پوستہ


شرح العجم حصه چهارم
۳۸۰
می گویند) وظیفه هر رقم تفتیش و دیده بانی را بجا می آورند
که تا دشمن و فتنه از دیگر کدام طرفی نیاید و گردا گرد فوجی خندقی
را حفر کرده از آبش پُر میکردند ؎
بگردِ سپه بر یکی گنده کرد
طلایه بهر سو پراگنده کرد
در میدان خارهای آهنی را می پاشیدند تا دشمن قدم
خود را بطرف آنها پیش نکند ؎
خسک بر پراگنده بر گرد دشت
که دشمن نیارد بر آن جا گذشت
در عقب کوه یک عسکر سواره را جهته این امر مقرر می
داشتند تا دشمن از پشت آن بر قوای عمومی تعرض را
اجرار نکنند :- ؎
همیدون فرستاد بر سوی کوه
درفشی و سی صد ز گردان گروه
همچنین برای حفاظت نهره نیز یک مفرزه را مقرر میکردند
؎ درفشی فرستاد و سی صد سوار
نگهبان لشکر سوی رود بار
بر کدام یک مقام مرتفعی دیده بان مقرر می بود که از
نقل و حرکت عسکر مخالف اطلاعات بهم رساند. این دیده بان


شعر العجم حصه چهارم
۳۸۱

شب و روز بیدار بوده هوشیارانه وظائف خود را انجام میداد
یکی دیده بان بر سر کوه سر
برآمد برآورد ، ز انبوه سر
شب و روز گردن بر افراخته
ازان دیده گه دیده بر تاخته
بجستے ہمی راہ توران سپاه
پئے مور راگر بدیدی براه
چون هر دو فوج میجنگیدند بهمراه هر کدام آنها یک یک
ترجمان می بود تا تمام حالات و وضعیت محاربه را دیدہ متعاقباً
بہ نزد پادشاه مفصلاً حکایہ کنند و رپورت برسانند و قاعده بود
که بآن ترجمان ها احدی ضرر و گزند نرساند طوریکه امروز
هم به نامه نگاران جرائد که در میدان جنگ بهمراه عسکری
میروند هیچ شخصی ضرری را عائد کرده نمی تواند ے
نهادند پیمان که با ترجمان
نباشند بر خیرگی بد گمان
بدان تا بدو نیک با شهر یار
بگوید ازین گردش روزگار
که کردار چوں بود ، پیکار چون
به رزم اندرون کار و کردار چون


شعر العجم حصہ چہارم
۳۸۲
کسی را که باین وظیفه ترجمانی مقرر میداشتند که از چند السنه متداوله نیز اطلاع میداشت تا پیغام طرفین را بر همدیگر شان ابلاغ نماید ع
یکے ترجمان را ز لشکر بجت
که گفتار ترکان بداند درست
سرشته پوسته رسانی چنان بود که در هر منزل اسپان منتظر ایستاده می بود بمجرد رسیدن پوسته سوار خبر را گرفته میبرد و منزل به منزل اسپهای مذکور تبدیل میگردید ع
ز لشکر ز خویشان دو تن را بخواند
سبک شان بر اسپ تکاور نشاند
برون شد ز پرده سرای پدر
به هر منزلی بر هیونی دگر
در عسکر طبیب و جراح نیز موجود بودند ع
پراگنده از لشکرت خستگان
ز خویش و ز پیوند پیوستگان
بمان تا شوند از پزشکان درست
زمان جستن، اکنون بدین کار تست
در هنگامیکه دو حریف با همدیگر چندان میجنگیدند که طرفین مانده و زله می شدند از اسپهای خویش پایان شده دم میگرفتند


۳۸۳
شعر العجم حصه چهارم
و ترجمان لگام اسپہائے شان را میگرفت ؂
پس از اسپ ہر دو فرود آمدند
ز پیکار یکبارہ دم بر زدند
گرفتہ بدست اسپ شان ترجمان
دو جنگی بکردار شیر ژیان
گاہ گاہ طرفین پس از استرضائے ہمدیگر برائے آب نوشیدن
ہم میرفتند و بعداً واپس می آمدند ؂
دزاں جا بدستوری یکدگر
برفتند پویان سوئے آب خور
معلومات مفیدہ :- ہر داستان شاہنامہ یک افسانہ و
ناول دلچسپی است چون واقعہ نگار کدام واقعہ را نوشتن می خواهد
مقصدش تنها از بیان نمودن ہماں واقعہ نمی باشد بلکہ وی با
معلومات مفید دیگری را هم بذریعه آن روشناس میکند و افسانه
نگار با ذخائر ادبی، اخلاقی، علمی، تاریخی، معاشرتی، تمدنی را
بہ پیش روئے خویش گذاشته آن را موقع بموقع درمیان
واقعات عمومی طورے پیوند و منسلک میکند که هیچ شخصی این
طور خیال کرده نمی تواند که واقعه نگار قصداً این مسائل علمی را
دران بیان کرده است، بلکه وی آنرا باین چنین یک طریقهٔ
دلچسپی بیان می نماید که این مسئله هم بفهم احدی نمی رسد که


شعر العجم حصه چهارم ۳۸۴
دران مسائل علمی است؟ یا نی؟ پیرایه و سبک هر داستان شاهنامه بر همین اصول مبنی است و هر داستانش بجای خویش یک ناول علمی است تنها ما یک مثال آن بطور نمونه می نویسیم :-
در شاهنامه یک داستان عروسی زال پدر رستم مذکور است که آن یک واقعه معمولی است لکن فردوسی دران ضمن حالت تمدن ، تهذیب ، معاشرت ، اخلاق ، تعلیم ، فنون جنگ ، سیاست آداب سلطنت ، عشقیه جذبات ، محبت پدرانه ، ناز فرزندانه - حالت اثاثیه و بر طبق این دیگر سخنان مفید و دلچسپ ایران را نیز ادای نموده است و طوری دران مناسبت خود را بکار برده است که ظاهراً این چنین معلوم نمی شود که وی قصداً به تذکر این واقعات پرداخته است اگرچه این واقعات با همدیگر اجنبی هستند لکن بچنان حسن ترتیبی ادا گردیده که از یک واقعه آن واقعه دیگرش تولید گردیده است بنیاد عروسی را بر عشق و محبت گذارده است گویا بطرف این مسئله توجه داده که بدون از پسندیدگی طرفین قائم شدن اینچنین یک تعلقاتی که الی مادام الحیات باقی خواهد ماند مناسب نیست -
چون رودابه بر زال عاشقه شد اظهار این عشق خویش را با خواص خویش نمود آنها تماماً بمخالفت شدید او ایستاده گفتند


۳۸۵ شعرالعجم حصه چهارم
که زال یک شخص معمر مو سفید یست رودابه گفت هر چه است
باشد جانم فدائے اوست و الحق که وجود او داروی این درد
بیدرمان من است و بس: ے
دل من چو شد بر ستاره تباه
چگونه توان شاد بودن بماه
کرا سر که دارد بود بر حبگر
شود زانگبین درد او بیشتر
با این همه این سخن را پیش نظر نهاده است که معیار
پسندیدگی بجائے حسن وصورت می باید که حسن سیرت باشد
لہذا از زبان رودابه میگوید : ے
برو مهر بانم نه بر روئے و موئے
بسوی ہنر گشتمش مهر جوئے
در شاہنامه بہر مقام معیار رتبۀ زنان را بلند قائم نمود
است، لہذا درین مقام نیز ثبوت نکته سنجی و حقیقت پسندی
رودابه را نموده است، چون خاصان میلان طبیعت رودابه
را بطرف زال دیدند آنها نیز باد درین امر ہمنوا شدند: ے
بآواز گفتند ما بنده ایم
به دل مهربان و پرستنده ایم
درین چاکر کٹر وفاداری و جان نثاری کنیزکان و پیش


شعر العجم حصه چهارم ۳۸۶
خدمتهای او را نشاندارد از زبان آنها چنین میگوید :
اگر جادوی یا بد آموختن
به بند و فسون چشم با دوختن
به پریم تا مرغ جادو شویم
بپوئیم و در چاره ، آهو شویم
یعنی اگر در راه وصول این مطلب ضرورت به جادوگری
باشد ما خود را مرغ ساخته عقب آن خواهیم پرید و آهو شده
در تلاش آن خواهیم دوید - این سخن را گفته پنج تن کنیزکان
گلها را بر سر زده از حرم سرای بر آمدند زال در پهلوی کدام
تالابی خیمه خود را بر افراشته در زیر آن نشسته بود کنیزکهای
موصوفه باین طرف تالاب آغاز بجمع آوری گلها نمودند
چون نظر زال بر آنها افتاد غلام خود را امر داد که تیر و کمان
او را بیاورد و مرغابی ها را نیز از آب رم داده بپراند، وقتیکه
مرغابی ها به پرواز شدند زال بر آنها تیر افگنده آنها مجروح
شده افتادند، زال غلامها را بآن طرف تالاب بقرب همان
مقامیکه کنیزکان بجمع آوری گلها مصروف بودند فرستاد ، تا
مرغابی های صید شده را بیاورند درین ضمن مقصدیکه زال
ازین تیر اندازی و طریقه شکار خود دارد که پرنده ها را در حالیکه
در زمین نشسته بودند پراینده صید کرد همانا که نشاندادن جوهر


۳۸۷
شوالحجم حصه چهارم
کمال خودش را بود بآن کنیزکان تا فریفته او شوند چون غلام
بمقرب کنیزکهای مذکوره رسید آنها پرسیدند که این جوان کیست؟
که ما این طور یک تیر انداز ماهر را نمی شناسیم غلام نام
و نشان او را معرفی کنان گفت که احدی همسر و برابر او
نیست کنیزکان گفتند که این طور یک ادعای را مکن زیرا
که ملکه ما در همه چیز نسبت باو فوق است، بالاخر طرفین
تسلیم نمودند که نظیر این یک جوره که عبارت از رودابه
و زال است وجود ندارد غلام واپس آمده تمام این حکایت
را به زال بیان کرد بعد از فرستادن سلام و پیام خود
زال نیز به نزد کنیزکاں آمده از آنها تدبیر و طریقه وصول
و رسانی خود را تا به نزد رودابه پرسید بالاخر چنان قرار
دادند که زال بوسیله کمند بایست که بر بالا خانه رودابه صعود
کند چون تمام کمال و جوهر ذاتی زال عسکریت و عملیات
سپاهیانه بوده لهذا در هر موقع فردوسی لحاظ این مسئله
نموده همین جانب میلان طبیعت و قوه خود را صرف کرده
است زال بآن طریقه که کنیزکان را مفتون خویش می سازد
شکار است، و اگر زال خود را تا بلب بام رودابه رسانیدن
می خواهد آن بتوسط کمند است، وقتیکه کنیزکان واپس به نزد
رودابه آمدند به پیش او علاوه بر مداحی زال به تذکر تعریف


شعرالعجم حصہ چهارم
۳۸۸

رعنائی و خوبروئی او پرداختند - رودابه بعد از شنیدن این اوصاف بلهجه شوخی معشوقانه خویش میگوید:
همان زال کو مرغ پرورده بود
چنان پیر سر بود و پژمرده بود
به رخ شد کنون چون گل ارغوان
سهی قد و زیبا رخ و پهلوان

غرض زال به نزد محل رودابه آمده بزیر آن ایستاد و رودابه بر بام بالا خانه آمد - اولین ملاقات و هم صحبتی و هم سخنی و راز و نیاز بهترین یک موقع عمده ایست برای شاعری عشقیه - اگر چه فردوسی طبعاً متین و خشک مزاج است و موضوع کتابش نیز ازین کوچه جداست تا هم چون بوقتش رسید بلحاظ کمال شاعرانه خویش این داستان را به نهایت رنگینی و دلاویزی اداء نموده است -
رودابه بمجرد دیدن زال گیسوهای خود را دراز کرده یا آویزان کنان میگوید :
بگیر این سر گیسو از یک سویم
ز بهر تو باید همی گیسویم
بدان پرورانیدم این تار را
که تا دستگیری کند یار را


۳۸۹ شعر العجم حصه چهارم
زان گیسوان او را بوسید و بچنان یک ذوق بوسید که آوازش
تا بگوش رودابه رسید : ع
که بشنید آواز بوسش عروس
بعد از انداختن کمند چون زال بر بام بالا شد رودابه
نزدیک شده برائے سلام دادن خود را خم کرد و دست خود را
بدستش افگنده جانب ایوان زرنگار خویش روانه شدند : ؎
گرفت آن زمان دست دستان بدست
برفتند هر دو به کردار مست
با این هم رودابه لحاظ شرم و حیای خود داشته با اینکه
از دست طپش دل خود بیقرار بود تا هم به نگاه تیز بطرف
او دیده نمی توانست : ع
به دز دیده در وی همی بنگرید
هم آغوشی و بوس و کنار تماماً بعمل آمده لکن فردوسی
شهادت میدهد و ما هم بران شهادت یقین میکنیم که آنها
فقط بهمین قدر اکتفا نموده اند : ؎
همی بوس بود و کنار و نبید
مگر شیر کو گور را نشکرید
هر دو عاشق و معشوق با همدیگر عهد وفاداری را بستند رودابه
باین الفاظ مؤثر این مضمون را اداء نموده است : ؎


شعر العجم حصه چهارم ۳۹۰

جهان آفرین بر زبانم گواه
که بر من نباشد کسی پادشاه
چون هنگام صبح ببرسید هر دو ایشان بطرف مشرق دیده
گفتند که اے آفتاب امروز نباید که این طور سرعت را

بکار می بردی : ع
نبایست آمد چنین در ستیز
زال درباری را انعقاد داد و بحضور حاضرین نطقی را
کرد، اولاً به تعریف خداوند چنان پرداخت که وی دنیا
را پیدا کرده و موسمهای مختلفی را دران بوجود آورده و برای
هر چیزی یک جفتی را ساخته است . ۲
هر آنچه آفریده است جفت آفرید
کشاده ز راز نهفت آفرید

۱۔ ازین معلوم می شود که سلاطین در موضوع امورات مهمه در دربار نطق میکردند
۲۔ این فلسفه نکاح و عروسی است یعنی نکاح یک قانون قدرتی است که در تمام
کائنات جریان دارد . امروز این مسئله را تحقیقات جدید ثابت نموده که در هر چیز
نر و ماده موجود است و امتزاج هردوی آن دیگر انواع بوجود می آید چنانچه اکثر
از گلها نیز هم چنین اند که در یکی ازان ماده ذکوریت و بدیگر آن ماده اناثیت
می باشد و هر دو باهم ممتزج میگردند و بر همین مسئله فردوسی تصریح نموده است،ع
هر آنچه آفرید است جفت آفرید .


۳۹۱
شعر العجم حصه چهارم

سپس ازان ضرورت نکاح را بیان کرد که بدون ازان نوع انسانی زنده مانده نمی تواند : ع
بگیتی بماند ز فرزند نام
که این پور زال است و آن پور سام

تمهید و فلسفه نکاح را بیان کنان دفعتهً میگوید و این چه قدر یک عمده گریز است : ع
کنون این همه داستان من است

رودابه با خاندان ضحاک منسوب بود که با آنها کیانیها عداوت خاندانی داشتند چون این خبر بمنوچهر رسید وی برای سام نوشت که بر کابل حمله کنان آن خاندان را بر باد کنند سام یک لشکر بزرگی را گرفته بطرف کابل پیشقدمی را آغاز کرد، چون زال از این مطلب مطلع شد بخدمت پدر حاضر گشته اول موافق قاعده مقرره زمین را ببوسید بعد از زمین بوسی مدح و ثنای سام را نموده بعداً معروض داشت که سر تا سر دنیا از عدل و انصاف شما بهره ور و تنها من ازان محرومم زال بآن طور یک طریقهٔ موثره بیان مظلومیت خود را نمود که سام سر خود را بزمین افگند، زال گفت که :-
"من چنان یک مرغ بد قسمتم که پس از تولید من شما مرا گرفته در کوهی انداخته بودید، مرا نه خواب گهواره نه شیر مادر


شرا لجم حصه چهارم
۳۹۲
به نصیب بوده است و اضافه برین دیگر جرمی ندارم که فرزند
سام می باشم - شما می بایست که با خدا میجنگیدید که وی چرا
مرا بخاندان تو خلق فرموده - خیر بهر قسمیکه من بزرگ شده ام
و بهر صورتیکه من هزار هنر و قابلیت و زور و قوت و تاج و
نگین را حاصل کرده ام ازان صرف نظر - اکنون رجا میکنم که
شما ازین اراده خویش باز آمده خاندان محبوبه مرا بر باد مکنید
اینک سر من حاضر است اولاً آن را با تیغ بیدریغ بر زمین
بیفگنید لکن درین مسئله قصور کابل چیست ؟ شما قصد ویرانی
آن را چطور نموده اید : ؎
ز مادر بزادم بینداختی
بکوه اندرون جایگه ساختی
نه گهواره دیدم نه پستان شیر
نه از هیچ خویشی مرا بود ویر
ترا با جهان آفرین بود جنگ
که از چه سپید و سیاه است رنگ
ز ماژندران هدیه این ساختی
هم از گرگسان را بدین تاختی
که ویران کنی کاخ آباد من
چنان داد خواهی همی داد من


۳۹۳ شعر العجم حصه چهارم

من اینک به پیش تو استاده ام
تن زنده خشم ترا داده ام
به اره میانم بدو نیم کن
ز کابل مپیمای با ما سخن

افواج سام قریب کابل رسیده بودند محراب ازین امر سخت متاثر و پریشان گشته بیگم خود را که "سین دخت" نام داشت خواسته گفت که به هیچ صورت طاقت مقابله سام را ندارم و بجز ازین دیگر تدبیر را ندارم که تو و رودابه هر دو را بکشم تا این مجادله باین صورت محو و فیصله گردد، سین دخت گفت که من خود نزد سام رفته بندوبست این امر را می نمایم این فکر خود را تقدیم کنان به تهیه چنان پیشکش و لوازم تحایف پرداخت که مشتمل بود بر یک لک اشرفی و ده اسپ و شصت

بلند تر ازین تصویر جذبات بیکسی و مظلومیت کشیده نمی شود و پہلو رشتۀ اطاعت پدر را نیز از دست داده نشده است -
ازین معلوم می شود که طرز عمل و سلوک مردان همواره بازنان بیرحمانه بوده است -
فردوسی در هر جا قابلیت و لیاقت زنان را ثابت کرده و درین محل نیز حل کردن این مشکل را بزن سپرده حتی تنقیصش باظہار این بیامد صراحتاً میگوید :
یکی چاره آورد از دل بجای کہ او شدف بین هدایه تدبیر و رائے
ضمناً این امر را هم نشان داده است که زنان در ہر فہم مہمات شرکت میداشتند ، و بردن پیام و سلام برائے آنها معیوب پنداشته نمی شود :-


شعر العجم حصه چهارم ۳۹۴
غلام زرین کمر که بدست هر کدام آن یک یک جام زرین بوده
هر کدام آن از مشک و عنبر یاقوت مملو بود و در یک جام شراب و
دیگر آن شکر بود و چهل تھان کمخواب که بر آنها جواهرات ہم
منصوب بود و دو صد تیغ هندی و اُشترہائے کہ مویہائے
شان سرخ بود و صد اشتر بار کش و یک تاج جواہر نگار ، و
یک تخت زرین و طوق و دستوانہ و گوشوارہا :-
سین دخت در حالتیکہ بر اسپ سوار بود بقرب محل سام
رسید و بدر بانها اطلاع داد که خبر آمدنم را برسانید. سام او را
بدربار خویش طلبید ، سین دخت اولاً آداب شاہی را بجا آورد
و بعداً تحائف خود را تقدیم کرد و پس از جملہ ہائے مدحیہ گفت کہ
اگر مجرم است محراب خواهد بود لاکن شهر و اہل شہر چہ گناہ
و قصور کرده اند حالانکه شما بغرض بربادی کابل آمده اید
کے در تفصیل پیشکش نکتہ ہائے متعددی را در پیش نظر گرفتہ شدہ است ، اظہار رسم
و رواج آن زمانہ - رسم نگهداشتن غلام است ، چون امراء زیور می پوشیدند در ضمن
این تحفہ ہائے طوق و دستوانہ و گوشوارہ ہم ہست . برائے سواری اشترہائے سرخ
موی را می پسندیدند لہذا بہ تصریح نوشته کہ :ع
اشتر ہمه ماده و سرخ موئے
شکر و شراب گویا فال نیک کارہائے خوب است -


۳۹۵ شعر العجم حصہ چهارم

خدای ما و شما یک است ما تعظیم بتان را می کنیم ولی آنرا
خدا نمی پنداریم بلکه قبلهٔ عبادت خودش می انگاریم، طویکه شما
شما آتش را قبلهٔ خویش میدانید؟ ۱؎

گذشته ازو قبله ما بت است
چه در چین و کابل چه در هند و بست

رودابه باین طور یک خوبی این مطلب را بیان نموده که
سام نیز ازان متأثر گردیده تمام سخنان او را قبول کرد :-
سام بهمراه یک عریضه خویش زال را نزد منوچهر فرستاد
درین عریضه اولاً بیان حقوق خود را ظاهر کرد و بعداً نگاشت
که اکنون من بواسطهٔ کبر سن و ضعف معذور میگردم و خدمات
مرا زال انجام خواهد داد در خاتمه آن نوشت که زال بهمراه
رودابه محبت پیدا کرده ازانجا که وی در کوه پرورش یافته
ازین جهت فریفته شدن او بر یک ماه رو چندان محل
تعجب نیست حضور شما می بایست که اجازهٔ وصلت آنها
را عطا فرمایید :-
زال بدربار منوچهر آمده به نزدیک تخت قریب شده
زمین را بوسید و تا زمانی سر بسجده افتاد، منوچهر حکم داد که

۱؎ فردوسی درین موقع حقیقت بت پرستی و عیوب تعصب مذهبی را بیان کرده است -


شعر العجم حصه چهارم
۳۹۶
رخ او را پاک کرده بر چهره اش مشک بیفشاند
بروز دوم منوچهر یک دربار عمومی را انعقاد داده دران
از متخمین دین مورد رائے گرفت ۔ بعداً بہ موبدان امر داد
که از زال امتحان بگیرند موبد ہا بسا سوالات علمی را از
وی نمودند زال جوابات معقول ہر کدامی را داد بروز سوم
از زال امتحانات عسکری گرفته شد در نتیجه آرزو و تمنائے
زال مژور گردید زال در کابل آمده به کمال تزک و
احتشام مراسم عروسی آن تمام شد :-
در ضمن این داستان فردوسی معلومات مختلف و گوناگون
فلسفیانه مذهبی ، تمدن ، معاشرت ، رسم و رواج وغیره مسائل
متکثره آن زمان را ادار نموده است :-
کیرکٹر :- در شاہنامہ ذکر ہزاران نفر مختلف مذکور است
که دران عرب ، عجم ، ترک ، حبشی ، ہندی ، شاہ و گدا ، امیر
و غریب ، آقا و غلام ، عالم و جاہل ، شریف و رذیل ، تاجر
و پیشہ ور ، زاہد و رند ، پیر و جوان ، بچه و دختر و ہر جنس و
ہر قسم مردم شامل است درین ضمن ذکر ہر کسی را که نمود
له چول سلاطین ایران از کسی مسرور می شدند بر چہرہ و ریش او مشک می افشاندند ۔
علیہ درین ضمن فردوسی این مسلہ را ظاہر میکند که درین زمانه تعلیم باندازه علم شده
بود که خاندان عسکری و امراء نیز از ہر قسم تعلیمات بهره ور می بودند -


شعر العجم حصه چهارم
۳۹۷
وصف امتیازی هر واحد آن علیحده علیحده معلوم است.
از امثله ذیل اندازه هر کدام آن کرده می شود.
(۱) چون رستم بغرض رهانیدن بیژن به توران رفت، پس
پس بغرض این مطلب که مردم را از نام و نشان او اطلاعی
نباشد خود را سوداگر ساخته بسا مال و اسباب تجارتی را با خود گرفته
رفت، و به توران رسیده دکانی را ترتیب داد و سامان تجارتی
خود را بهر طرف انتشار داد ازین جهت به بسیار سرعت شهرت
او عام گردید و از مقامات دور مردم بغرض دیدن مال
و اسباب تجارتی او می آمدند. منیژه چون ازین امر اطلاع
یافت که کدام سوداگر ایرانی آمده است دوان دوان به نزد
رستم آمده گفت که در ایران نسبت به بیژن مردم چه میگفتند
رستم از خوف اینکه مبادا از امثال این اظهارات پرده من
فاش نه شود منیژه را به لهجه غضب آلود مخاطب کنان
گفت : سه
بدو کز پیش من دور شو
نه خسرو شناسم نه سالار نو
نه دارم ز گودرز و گیو آگهی
که مغزم ز گفتار کردی تهی
منیژه ازین قهر شدن رستم سخت متاثر و محزون گردیده


شعر العجم حصه چهارم
۳۹۸
گفت :
چنین باشد آئین ایران مگر
که درویش را کس نگوید بخیر
دل رستم از شنیدن این سخن از درد و الم مملو گردیده
گفت که واقعاً من از گیو وغیره اطلاعی ندارم و علت
رنجیدنم از تو این بود :
بدین تندی از من میازار بیش
که دل بسته بودم ببازار خویش
همی در نوشتی تو بازار من
ازین روی بد با تو پیکار من
این خاصته وصفت امتیازی دوکانداران و مردم تجارت
پیشه است که آنها از هیچ چیزی این قدر برهم و آشفته
نمی شوند که از معطلی کار و بند شدن سودای بازار خویش
آزرده میگردیدند ، چون رستم درین مقام بلباس سوداگرست
لهذا فردوسی کیر کتر مخصوص سوداگران را درین ظاهر کرد
همچنین یک موقعی برای اسفندیار نیز در پیش آمده وی
نیز بغرض رهانیدن خواهران خویش سوداگر خود را ساخته بود
چون بخواهران او این اطلاع بهم رسید که از وطن آنها کدام
سوداگری درین جا وارد شده است آنها دوان دوان نزد


۳۹۹

شعر العجم حصه چهارم

او آمده پرسیدند که آیا شما از اسفندیار چیزی اطلاع و خبری
دارید ؟ اسفندیار تجاهل عارفانه را بکار برده گفت که من
یک شخص تجارت پیشه هستم مرا با شاهان و شهزادگان
چه سروکار است : ؎
نه بینید کایدر فروشنده ام
ز بهر خور خویش کوشنده ام
(۲) فریدون خواهش وصلت پسران خود را با دختران
شاه یمن ظاهر کرد و باین مقصد سفارتی را بوی فرستاد
شاه یمن از استماع این خبر در تردد افتاد که اگر انکار
ورزم فریدون می رنجد و اگر اقرار کنم یک عیب بزرگی
را برای خاندان خویش کمائی میکنم (زیرا که عربها بجز باکفو
و همسر خویش وصلت نمودن را عیب می انگارند) درین مورد با
اهل دربار خویش مشوره کرده اعلام نمود که فریدون یک
پادشاه قوی شوکت و با اقتداری است و مقابله نمودن
او امریست محال و قبول کردن این خواهش او نیز مشکل
است شما درین مورد چه می گوئید ؟ آنها جواباً
گفتند : ؎
که ما همگنان این نه بینیم رائے
که هر باد را تو به بینی ز جائے


شعرالعجم حصه چهارم
۴۰۰
اگر شد فریدون چنین شهریار
نه ما بندگانیم با گوشوار
سخن گفتن و رنجش آیین ماست
عنان و سنان باختن دین ماست
سرچشمه هر نوع اخلاق و عادات عربها دو چیز است
اول فصاحت و بلاغت دوم حمیت و غیرت این هر دو
وصف را فردوسی در دو کلمه "سخن گفتن" و "رنجش" تعبیر نموده
تصویر یک کیرکٹر مخصوص عربها را قائم کرد :-
(۳) چون رستم انگشتر خود را به منیژه داده او را نزد
بیژن فرستاد، بیژن علی الفور آن را شناخته بساخته خندید
چون منیژه از رستم واقف نه بود متحیر شد که در همچو موقع
مصیب و خفقان مسرور گشتن و خندیدن چه معنی دارد
بیژن گفت که اگر تو عهد و سوگند میکنی که این راز افشا
نخواهی کرد البته که علت آن را من بتو خواهم گفت :-
یاد باید داشت که منیژه این طور با وفا یک دختریست
که محض بواسطه عشق و محبت بیژن عیش و آرام و قصور
و عمارات شاهی را گذاشته خود را بیک حال فلاکت و
مسکنت گرفتار کرده است و بیژن نیز برین وفا داری واقف
و معترف است مگر با وجود آن چون نگه داشتن راز کیرکٹر


۴۰۱ شعر العجم حصه چهارم

زنان نیست :

اگر لب بدوزی زبهر گزند
زنان راز بان هم نماند به بند

لهذا بیژن درین موقع از اظهار مطلب خویش باز
ایستاده از وی درین مورد یک عهد و پیمانی گرفته پس از
آن مطلب را باو می فهماند صدمه زیاده که برای منیژه
ازین بد گمانی بیژن میرسد فورا بشور و فغان در افتاده
میگوید که :

دریغا که شد روز گاران من
دل خسته و چشم گریان من


شعر العجم حصه چهارم
۴۰۲
نیست که پدر او بنابر کدام سبب پرورش او را در عرب
کنائیده بود که در وقت تولد او از یمن منذر نامی را خواسته
بوی گفت که این پسرم را من بتو می سپارم تا تو بندوبست
تعلیم و ترتیه او را بنمائی منذر گفت : ؎
ہنر ہائے ما شاہ داند ہمہ
کہ او چون شبانست و ما چون رمہ
سواریم و گردیم و اسپ افگنیم
کسی را کہ دانا بود بشکنیم
ایں جہالت را مشاهده کنید که همراه پهلوانی و شهسواری
خویش برین سخن هم فخر میکنند که ما اشخاص دانا و فهمیده
را هلاک میکنیم۔ الغرض منذر بهرام گور را به یمن برده به
پرورش او آغاز کرد چون بهرام هفت ساله شد۔ به منذر
گفت که شما سرشتهٔ تعلیم مرا بنمائید منذر گفت که ہنوز
وقت خواندن تو بسر نه رسیده است در ہر فرصتیکه وقت آن
برسد همانا کہ من انتظاست را خواهم کرد: ؎
چو هنگام فرهنگ باشد ترا
به دانائی آہنگ باشد ترا
به ایوان نمانم که بازی کنی
ببازی ہمی سر فرازی کنی


۴۰۳
شعر العجم حصه چهارم
بهرام گفت :- ع مرا بخردی هست گر سال نیست -
باز ضرورت تعلیم را بیان کنان بمندر گفت : ؎
ترا سال هست و خرد کمتر است
نهاد من رای تو دیگر است
نگه کرد منذر بر او خیره ماند
بزیر لبان نام یزدان بخواند
ذکر بر آن اشخاصیکه در شاهنامه می آید کیر کٹر مخصوص هر
واحد آنها موجود است و این کیر کٹر در هر محل محسوس میگردد
مثلاً کیر کٹر یا تشخیص امتیازی اشخاص ذیل قرار آتی است :-
کیکاؤس :- بهمراه جاه و عظمت و حوصله مندی احمق و
زود اشتعال است :-
کیخسرو :- علو ہمت ، شجاعت ، رحم ، عدل و انصاف دارد
رستم :- صفت پهلوانی و وفاداری تخت را دارد :-
سهراب :- لا ابالی و بدمستی شجاعت :-
اسفندیار :- بهمراه شجاعت زیاده تر حریص تحت حکومت
است :-
افراسیاب :- جور و ظلم و شجاعت :-
بیژن :- شجاعت وفاداری دوستانه :-
ہر موقعیکه تذکره اشخاص فوق می آید این کیر کٹر آنها


شعر العجم حصه چهارم
۴۴
تبدیل نمی شود و فوراً معلوم می گردد که این همان تصویریست
که قبلاً از نظر گذشته است مثلاً چون گشتاسپ خواهشمند شد
که فرزندش اسفندیار رستم را بکشد وی گفت که من تاج و تخت
را بتو باین شرط خواهم داد که رستم را گرفتار کرده نزدم بیاری
اسفندیار باندازهٔ حریص سلطنت بود که برای انجام دادن
این طور یک کار ناممکن و نا مناسب آماده گشت. رستم دران
وقت در زابل بود اسفندیار دران جا رسیده برستم این خواهش
خود ظاهر کرد. رستم آن شخصی بود که از زمان کیقباد تا باین
وقت سلطنت بهمت و شجاعت او قائم بود وی این ذلت را
چه طور قبول کرده می توانست وی گفت که باین قسم با تو
میروم که هر قسمیکه گشتاسپ امر کند آنرا تعمیل نمایم. اسفندیار
این سخن رستم را قبول نکرد بآلاخر جنگ در بین شان آغاز
گشت در جنگ رستم زخمی شد و باین سبب محاربه را بروز دیگر
ملتوی گذاشتند. رستم از سیمرغ طالب امداد شد. وی برستم تیری
داده گفت که این تیر خطا نمی رود. روز دوم چون رستم برای
مقابله رفت اولاً به نهایت عجز و فروتنی درخواست کرد که
اسفندیار ازین ارادهٔ خویش باز گردد اما وی قبول نه کرد
چون رستم مجبور شد تیر را بر کمان خود سوار کرد زیرا که
درین معامله کاملاً رستم بے گناہ و سراسر تجاوز و بے اعتدالی


۴۰۵
شعر العجم حصه چهارم
از طرف اسفندیار بود که قتل او را تصمیم کرده بود لهذا نگهداشت نفس بر رستم یک امر ضروری بود، با وجود آن چون اسفندیار ولیعهد سلطنت و رستم نمکخوار همان سلطنت بود لهذا بواسطه پاس وفا دلش میلرزید و بار بار از در خوشامد و عجز و نیاز با وی می جوشید اما فائده نمی بخشید بالآخر پشوتن نام برادر اسفندیار را خواسته برین واقعه گواه گرفت که من درین اقدام خود مجبورم زیرا که سراسر تجاوز و قصور از طرف اسفندیار است:
بداند که از من نه بد جنگ وکین
نه گردیدم از کیش و آئین دین
اسفندیار می خندد و می گوید که این بهانه جوئی است و از مقابله من پهلو تهی میکند مطلب اینکه پشوتن می آید و رستم باو میگوید :
چنین گفت پس با پشوتن براز
که ای پاک دل، مرد گردان فراز
بسی لابه کردم به اسفندیار
نیاید برش لابه کردن بکار
تو دانی و دیدی ز من بندگی
نه پذرفت و سیر آمد از زندگی
اگر او شود کشته از دست من


شعر العجم حصه چهارم
۴۰۶
ز من باز گوئی بهر انجمن
که رستم بی لابه و راز کرد
نه بد سود نزدیک آزاد مرد
پس از ختم این مقال اسفند یار می گوید :
بدو بانگ بر زد یل اسفندیار
که بسیار گفتن نه آید بکار
هنوز دل رستم میلرزد و بطرف آسمان دیده میگوید- ای
خدا !!!
تو دانی که بیداد کوشد همی
به من جنگ و مردی فروشد همی
به بادافره این گناهم مگیر
تو ای آفریننده ماه و تیر
رستم کمان خود را کشیده ولی هنوز تیر از دستش رها نه شده
تا اینکه نزدیک است که اسفندیار بر رستم نیز خود را رها کند
و بر شقیقه او بزند درین فرصت رستم مجبوریت خود را احساس
کنان فریضه نگهداشت خود اختیاری نفس خود را بجا می آورد
اگر دیگر کدام شاعر این واقعه را می انگاشت ابداً خیال
عذر خواهی رستم بدل او نمی آمد لکن فردوسی این امر را در
هر مقام به پیش نظر خویش می گذارد که وی کیرکتر رستم را


شعر العجم حصہ چہارم
۴۰۷

چطور قائم نموده است و در هر مقام از اقتضای همان کیرکٹر
بتذکر هچه بیانات می پردازد و در مقابله اسفند یار هر چند که
دست بلند شدن از حیثیت مجبوری باشد باز هم ارتکاب این
فعل چون بر خلاف شیوۀ وفا شعاری است لهذا وی خود
را بار بار باز میدارد و خوشامد میکند و پشوتن را گواه میکرد - بالآخر
بچه لجاجت و مجبوریت و عاجزی خداوند را مخاطب کنان میگوید
که اے خدا! تو میدانی اسفند یار آماده ظلم است ای خالق
زمین و آسمان مرا باین جرم ماخوذه نه فرمانی!
کیرکٹر سهراب جوش شباب و شجاعت و کارهای لااُبالیانه
است این سخنان از یک یک ادائے او نمایان است در معرکه
نخستین قسمیکه با رستم می آویزد بدان نظر بیفگنید : سه
برستم در آویخت چون پیل مست
بر آوردش از جا و بنهاد پست
نشست از بر سینه پیل تن
پُر از خاک چنگال و روی و دهن
چون رستم مشاهده کرد که عنقریب قتل کرده می شود بسهراب
گفت که در مملکت ما این طور دستور نیست که حریف را
در مرتبۀ اول گرفته بکشد بلکه او را رها میکنند - نوجوان بدست
ساده لوح ازین سخن فریب خورده رستم را رها میکند - و اگر


شعر العجم حصه چهارم
۴۰۸
دیگری بجای او می بود پس از اینکه این طور یک معرکه
بزرگی را بسر برده بود مجلسی را منعقد میکرد و داستان فخریہ
خود را بدیگران می شنوانید - لکن این شجاع مستانه هیچ احساسی
نداشت که انه بر سینه رستم برخاسته بطرف جنگل بعزم
شکار میرود : ؎
همی کرد نخچیر یادش بنود
ازان کس که باو نبرد آزمود
اہل نظر اروپا اعتراض میکنند کہ شعرائے ایشیائی
خصوصیات جداگانه اشخاص مختلف را بیان کرده نمی توانند
مثلاً اگر صورت محابہ یک جوان و یک پیر مرد را می نگارند
تصویر قوت و زور آزمائی طرفین را یکسان بنظر می نمایند،
در ضمن فرق جوانی و پیری ہیچ بنظر نمی خورد این اعتراض
شان نسبت بعموم شعرا صحیح است لکن فردوسی ازین جمله
مستثنی است، مثلاً چون سهراب به نزد کیکاؤس رفتہ مطالبہ
نبرو آزمائی را میکند، میگوید : ؎
ازان پس خروشید سهراب گرد
ہمی شاہ کاؤس را بر شمرد
چرا کرده نام کاؤس کے
چو در جنگ شیران نداری تو پے


شعر العجم حصہ چہارم
۴۰۹

چون از هیچ طرف صدا و ندائے بر نمی خیزد کاؤس از
جوش شجاعت بر خیمہ حملہ آور می شود و با ہر چہ میخہائے
خیمہ می بر آرد : ؎

خم آورد پشت و سنان ستیغ
بزد تند و برکند ہفتاد میخ

طوریکہ وی با رستم مشت و گریبان شدہ است از یک
یک ادار آن جوش جوانی ہویدا است : ؎

بزد دست سہراب چون پیل مست
چو شیر درندہ ز جا در بجست
یکے نعرہ بر زد پُر از خشم و کین
بزد رستم شیر را بر زمین
بہ کردار شیرے کہ بر گور ہز
زند دست و گور اندر آید بسر

چون بر فوج حملہ آور شدہ این چنین حالتش را بیان
میکرد : ؎

سر نیزہ پُر خون و خفتان و دست
چو شیرے کہ گردد ز نخچیر مست

حکمت و موعظت :- تمام مہمات و اصول حکمت
و موعظت در شاہنامہ مذکور است و آنرا باین طور یک


شعر العجم حصه چهارم
۴۱۰
خوبی و لطافت ادار نموده است که طرز ادائے شاعرانه نیز از دست داده نشده ورنہ بقسم ناصر دہلوی مسائل فلسفیانہ را بطور خشک و ساده بیان نمودن در ید قدرت ہر کسی است -
(۱) در انگریزی یک مثال است ”نالج از پاور“ یعنی علم قوت است اگر بظاہر این سخن صحیح معلوم نمی شود زیرا کہ بخیال عمومی قوت نام زور و زر و فوج و لشکر است ۔ ولے بعد از غور و وقت زیاد و فکر و تجربه معلوم می شود در حقیقت قوت نام عقل است در دنیا ہزاران اقوام در زور و قوت خویش نسبت بہ تمام دنیا عالی و بلند بودند اما غلامی و خدمت اقوام عاقل و شائستہ را می نمودند امروز تمام عالم یکطرف و یک مشت اروپا بدیگر طرف ۔ لکن تمام جہان خدمت و غلامی ہین چند اشخاص معدود اروپائی را میکند این ہمہ فقط از قوت ہمان عقل است و علم این نکتہ را فردوسی درین الفاظ مختصر ادار کرده است : ع
توانا بود هر که دانا بود
(۲) در بین کار ہائے جمہوریہ و شخصی بسیار فرق موجود است در کار ہائے شخصی مدار ہمہ چیز فقط بر یک شخص


۴۱۱
شعر العجم حصہ چہارم

می باشد اگر وی عاقل و صاحب الرائے باشد پس هر چیز میسر است و الا هیچیک صورت اصلاح بنظر نه خواهد رسید بر خلاف آن در کارهای جمهوری چون هزار عاقل شامل می باشد لہذا تمام عملیات آنها نتیجه و اثر قوت مجموع می باشد و ازین امر کدام شخص انکار کرده می تواند که یک شخص نہایت ادنیٰ نیز یک عقل و خردی داشته می باشد و اکثر این طور شده که یک شخص بسیار معمولی سخنی را که می سنجد بفکر و خیال بسیار اشخاص بزرگ هم آن سخن خطور نمیکند :-
در کارهای شخصی هیچیک فائدہ از قوت عمومی گرفته نمی شود و بالعکس آن در کارهای جمهوری عقل یک بچه نیز رایگان نمیرود و هر شخصی رائے خود را ظاهر کرده می تواند و رائے آن را شنیدن و عمل بر آن کردن ممکن است این مسئلہ را فردوسی این طور اداء میکند :؎
شنیدم ز دانا که دانش بسی است
ولیکن پراگندہ با هر کسی است
(۳) مردم ازاین سخن شاکی هستند که در دنیا اشخاص با وفاء و دوست یافت نمی شود لکن در حقیقت یافتن دوست خوب و یابد موقوف بر طرز عمل خود انسان است اگر


شوالنجم حصه چهارم
۴۱۴
در میان ما اخلاق و راستی و درومندی موجود البته که
هر شخص مخلص و همدرد ما شده می تواند ، اگر خود ما بد
خلق و بیدرد باشیم همانا که اشخاص خوب هم دشمن
شده می تواند فردوسی بانداز شاعرانه این نکته را چنین
بیان داشته : ؎
اگر یار خار است خود کشته
وگر پرنیان است خود رشته
(۴) نسبت بسخاوت و فیاضی اکثری از اشخاص مرتکب
اغلاط می شوند یعنی یا بحد اسراف و فضولخرچی میرسند و یا
کاملا بخیل می شوند ۔ فردوسی اصول ہذا را این طور
نشان میدهد : ؎
چنین گفت رستم خداوند رخش
که گر نام خواهی درم را به بخش
نه چندان که بے چیز گردی زچیز
جهان تنگ دارد پی از چیز نیز
بنوش و به پوش و ببخش و بده
برای دگر روز چیزی بنہ
(۵) تا اندازۀ که ممکن باشد باشد انسان بکوشد که با
کسی مخالفت و دشمنی خود را ظاهر نکند و علی العموم مردم را


شعر العجم حصه چهارم
۴۱۳
دوست دارد خود بسازد و این طور خیال نکنند که دوستان اندک کافی است فردوسی این مطلب را بواسطهٔ یک تشبیه ادار کرده است : ع
تو گرخاک یابی همه دوست کار

(۶) در تمام دنیا اصول مکافات جریان دارد یعنی هر معامله را که می نمائیم عیناً همان سلوک به پیش روی ما می آید. این سخن ظاهراً علی الاکثر صحیح معلوم نمی شود زیرا که در برخی از اوقات ما مشاهده می کنیم که شخصی یک عمل می نماید ولی عوض آن برای او درین دنیا یافته نمی شود امّا چون بنظر دقت دیده شود معلوم خواهد گردید که در دنیا عموماً اصول رد عمل قائم است اثر قول وعمل را هرذرّه با خود دارد و هر آواز در هوا یک تموجی را پیدا میکند و همین اثر و تموج واسطه بالواسطه تا بهمان مقام مطلوب که دیگری را ندا میکند میرسد لهذا اگر ما بکسی ضرری را عائد کنیم پس می بایست که ما هم بهمان درجه منتظر و آماده برای تحمّل ضرر او باشیم این نکته را فردوسی چنین ادار کرده است : سه
چنین گفت پور گو پیل تن
که چه را باندازهٔ خویش کن


شعر العجم حصه چهارم ۴۱۴

(۷) مقوله مشهوره "کار امروز به فردا مگذار" را فردوسی بیک اصول نهایت خوشنما و طریقه مدلل چنین اداء کرده است : ؂
گلستان که امروز باشد ببار
تو فردا بچینی نیاید بکار
(۸) معیار اصلی فضل و کمال عمل است نه علم : ع
که صد گفته چون نیم کردار نیست
(۹) خرچ باندازه آمدنی خویش باید کرد این یکی از اصول موضوعه پولیتکل اکانومی (علم الاقتصاد) است این مطلب را شیخ سعدی این طور ادا کرده : ؂
چو دخلت نیست ، خرج آهسته تر کن
که میگویند ملاحان سرودی
اگر باران به تابستان نه بارد
به سالی دجله گردد خشک رودی
همین اصول را فردوسی در دو مصرعه چنین بیان کرده
چو بر گیری از کوه و ننهی بجای
سر انجام کوه اندر آید ز پای
این شعر نسبت به شعر شیخ سعدی بلیغ است - مفهوم شعر شیخ سعدی این قدر است که چون آمدنی


۴۱۵ شعر العجم حصہ چهارم

نباشد خرچ را کم باید کرد ولی ذکر تدبیر و تحریص عوائد را
ننموده است، مطلب شعر فردوسی این است که چون خرچ
میکنی چیزی می باید برای دیگر روزت نیز بیندوزی۔
وطرف این امر نیز اشاره شده است که اگر از یک
اندوخته وافر چون انسان بی باکانه خرچ میکند و از روی
غلطی هیچ پروای آن را نمیکند بالآخر خمیازه اتمام آن
را می کشد طوریکه از کوه یک یک سنگ کشیده شود چیزی
در آغاز نظرش کمبود نمی آید ولی رفته رفته یکروزی تمام
ذخیره آن ختم میگردد.

بسیار ازان اصول حکمت و موعظت را که امروز کسب
عمومیت و ضرب المثل گردیده فردوسی بسیار پیشتر طوری
بیان کرده است که امروز نیز همان طرز ادای او
جدید بنظر می خورد ۔ مثلاً

فلک گاہی موافق و ہنگامی مخالف :
دو دل دارد این باژگونه سپهر
یکی پر ز کین و یکی پر ز مهر
دیر آید درست آید :
خداوند ما داور رہنمای
به شش روز کرد این جهانرا بپای


سفر پنجم حصہ چہارم
۴۱۴
عتاب عزیز بهتر از عنایت دشمن : ه
پدر گر پسر را بزندان کند
ازان به که دشمن گل افشان کند
مراتب بلند از جان نثاری حاصل میشود: ه
نشان بزرگی هر آنکس که جت
نخستین بخون بایدش دست شست
ده درویش در گلیمی بخسپند : ه
به یک خانه گنجند ده پارسا
به ملکی نه گنجند دو پادشا
دشمن دانا به از نادان دوست : ه
چو دانا ترا دشمن جان بود
به از دوست مردیکه نادان بود
مرگ با شرف بهتر است از زندگانی بد نامی : ه
بنام بلند، از بغلطی بخون
به از زندگانی به ننگ اندرون
دولت در حقیقت نام مسرت است : ه
توانگر شود هر که خوشنود گشت
دل آزرده خانه دود گشت
سخن نصیحت را بار بار باید شنید چرا که نصیحت از


شعر العجم حصه چهارم
۴۱۷
تکرار کهنه نمی شود: ؂
اگر دانشی مرد راند سخن
تو بشنو که دانش نه گردد کهن

اخلاق و موعظت و سیاست - اگر چه شاهنامه یک
منظومهٔ حربیه ایست ولی خوش قسمتی شاعری است که
فردوسی طوریکه فطرهٔ مذاق جنگی را باین واسطه با خویش آورده
که یک شخص دهقان نژاد بود همچنان فلسفه و اخلاق نیز
یک عنصر اعظم اخلاق او پنداشته می شود با خویش یکجا آورده
است چنانچه در عین محاربه نیز از پند و موعظت صرف
نظر نمی کند در حالتیکه منظره و هیئت میدان جنگ را
تشکیل داده که در هر طرف تیغها میدرخشند. غلغله نعره ها
در سر تا سر فضا طنین انداز و دلها از جوش لبریزیند و
خاقان چین بر پیل سپید می جلوه گر و بچهار جانب حضا
افواج قائم است. رستم مانند شیر غرش کنان افواج را در هم
و بر هم میکند و بتقرب پیل رسیده کمندش را می اندازد و
خاقان را در کمند گرفتار کرده بر زمین می افگند: ؂
چو از دست رستم رها شد کمند
سر شهریار اندر آمد به بند
ز پیل اندر آورد و زد بر زمین


شعر العجم حصه چهارم
۴۱۸
به بستند بازوی خاقان چین
رستم حق داشت که برین کامیابی خویش می نازید و تا مدتی
درین نشه فاتحیت خود سرشار می بود ولی دفعةً فردوسی
بمقابلش نمودار گشته می گوید : ؎
چنین است رسم سرای فریب
گهی بر فرازو گهی بر نشیب
چنین بود تا بود گردان سپهر
گهی جنگ زهر است و گه نوش مهر
حاصل شاعری فردوسی رستم است و بر کار نامهای عظمت
او افتادن یک لکه خوردی را هم فردوسی گوارا نمی کند تا هم
در وقت ادای فرایض اخلاقی رستم را فراموش خاطر خود میکند
یک منظره مشهور شاهنامه داستان رستم و سهراب است درین
معرکه فردوسی قوت کامل خویش را صرف کرده زیرا که رستم قهرمان
محبوب او و سهراب فرزند رستم است جنگ بانتتهای شدت
خود باین درجه رسیده که : ؎
به شمشیر هندی بر آویختند
همی ز آهن آتش فرو ریختند
دفعةً فردوسی را این خیال بدماغ می آید که تمام این
مساعی بمقابله کدام شخص واقع است؟ و حریف او کیست؟


۴۱۹ شعر العجم حصه چهارم
و دست خود را بالای کدام کسی بلند کرده ؟ یک حیوان نیز
فرزند خود را دیده می شناسد و خون و بوی او را حس میکند
حالانکه رستم انسان بود هم فرزند خود را نمی شناسد و علتش
جز این نیست که خود غرضی چشمهای او را پوشانیده
است :
همی بچه را باز داند ستور
چه ماهی بدریا چه در دشت گور
ندانند همی مردم از رنج آز
یکی دشمنی را ز فرزند باز
در ضمن شاهان ایران بهرام گور یک پادشاه بسیار
با شان و شوکت و عزم و استقلالی گذشته است و فردوسی
با وی محبت مخصوصی دارد و او را در عدل و انصاف و
شان و شوکت بر تمام سلاطین ایرانی ترجیح میدید و میگوید
به پنجاه خسرو ز تخت کیان
که بستند بر تخت ایران میان
نه بد ، هیچ مانند بهرام گور
به داد و بزرگی و فرهنگ و زور
با این همه سخت نکته چینی معایب بهرام گور را میکند
بهرام گور با وجود محاسن نفس پرست بود و یک عادت


شعرالعجم حصه چهارم
۴۲۰
عمومی او این بود که از شهر آمده در دیهات میگردید و بهر
مقامیکه کدام دختر دوشیزه بنظر او میخورد او را در حرمسرائی
خود داخل میکرد از همین سبب شبستان عیش چه یک ازدحام


۴۲۱ شعر العجم حصه چهارم

گفته نمیتواند بنابرین هر قسم عیب و خرابی بنابر هر علتی که باشد چون بوجود آید روزه مره کسب افزونی کرده بیشتر منتشر میگردد زیراکه بمخالفت او از هیچ طرفی هیچ یک صدا و آواز بلند شده نمی تواند لکن در شاهنامه هر شخص آزاد بنظر می افتد، پادشاهی که مرتکب کدام غلطی می گردد علی الفور اهل دربارش به نهایت آزادی تنقیدش را میکنند همچنین در هر طبقه زیردستان نکته چینی بالا دستهای خویش را می نمایند و او را از پی اعتدالیش باز میدارند۔ کیکاوس در دام سازش سودابه گرفتار شده فرزند خود را از دست خویش ضائع کرد چون رستم ازین امر اطلاع یافت در عین دربار به کیکاوس گفت :س
ترا عشق سودابه و بد خوئی
ز سر بر گرفت آن کلاه کیئی
کسی کو بود مهتر انجمن
کفن بهتر او را ز فرمان زن
این سخن را گفته و در حرمسرای رفته سودابه را گرفتار کرده آورد و سرش را برید کیکاوس ساکت نشسته این ماجرا می دید :س
به خنجر به دو نیمه کردش براه


شعرالعجم حصه چهارم
۴۲۲

نه جنبید بر تخت، کاؤس شاه
گشتاسپ بفرزند خویش اسفندیار سلطنت خود را دادن
نمی خواست لکن از شدت و عظمت اسفندیار علانیةً از
تخت نشینی او انکار کرده هم نمی توانست بالآخر این تدبیر
که او را بمقابله رستم فرستاده هلاک کرد و پشوتن که برادر
اسفندیار بود بعد از وقوع این واقعه بدر گشتاسپ رفت
و هیچ تعظیم و احترام پادشاهی را بجا نیاورد، و به گشتاسپ
گفت که ای پادشاه سرکشان تو اسفندیار را هلاک و
فرزند خود را قربانی تخت خویش نمودی: ؎
بآواز گفت ای سرسرکشان
ز برگشتن کارت آمد نشان
پسر را بکشتن دهی بهر تخت
که تا مبنیاد حشمت نه تخت
پدر بهرام گور بر مردم ظلم و ستم زیادی نموده بود،
بعد از وفات او چون بهرام گور دعوی تاج و تخت پدر
خود را نمود مردم گفتند که ما بدست خاندان ظالم حکومت
و سلطنت خود را دیده نمی توانیم - قباد پدر نوشیروان
مدارالمهام خویش را قتل کرد ازین جهته رعایای او،
وی را زنجیر و زولانه کرده بجای او برادرش را به پادشاهی


۴۲۳ شعرالعجم حصہ چهارم

خویش انتخاب کرده بر تخت بجائے او نشانیدند - نوشیروان از بزرجمهر بر کدام سخنی رنجیده او را بحبس فرستاد و بعد از چندے بوی پیام فرستاد که چطور هستی ؟ بزرجمهر بجواب گفت احوالم نسبت به تو خوب است نوشیروان قهر شده او را در سیاه چاه انداخت، متعاقباً باز بوی قاصدی فرستاده از احوالش پرسید که چه طوری؟ مکرراً بزرجمهر همان جواب نخستین خود را جواباً باز فرستاد درین مرتبه نوشیروان او را در تنور آهنی قید کرده باز از وی همان سوال نمود و مکرراً همان جواب را شنید : ع
که روزم به از روز نوشیروان
تمام شاهنامه از امثال همین طور خیالات و طرز علمهای آزاد مملو است شاید که ناظرین این طور خیال کنند که در همچو مسائل احسان فرودسی چیست ؟
حالت ایران واقعاً همینطور بوده که فردوسی او را بحیثیت واقعه نگاری ادار کرده است و از امثال این حکایات اندازهٔ خیال او شده نمی تواند لکن درین موضوع بسیار تواریخ ایران موجود است حالانکه در انها ابداً این طور خیالات آزادانه وجود ندارد و کم از کم این هم از کمال فردوسی است که همان واقعات را که مردم اہم ندانسته


شعر العجم حصه چهارم
۴۲۴
ازان صرف نظر کرده اند فردوسی آن را ضروری دانسته نقل
کرده و به تحسین آن افعال خوبی که از مردم سر زده
پرداخته و آن را خوب وسعت داده و طوری نگاشته است
که برای دیگران نیز نمونه قائم شده بتواند و در هر موقعیکه
از کدام شخصی بر خلاف معیار اخلاق چیزی سر زده بر وی
تنقید و نکته گیری نموده و علی الاکثر این فرض را خوش
ادار کرده است حتی در مواقع سرسری و ضمنی نیز از ادای
این وجیبه ذمت خویش غافل نه مانده - گودرز با پیران
ولیه که وزیر اعظم افراسیاب بود انین سبب عداوت
شدیدی داشت که از دست پیران ویسه تمام خاندان او
برباد گردیده بود - چون گودرز پیران ویسه را با بچه خویش
ہلاک کرد در جوش انتقام خونش را در کف خویش گرفته
نوشید و بر چهره خود مالید و بازش آشامید این واقعه را
فردوسی حکایه کنان بهمراه آن بہین بی رحمی و خونخواری او
اظہار حیرت نموده است : ۵
فرد برد چنگال و خون بر گرفت
بخورد و ببالود روی ای شگفت
گودرز میخواست که سر پیران را از تنش جدا کند ولکن
باز خیال کرد که این فعل او بر خلاف شیوه انسانیت


۴۲۵
شعرالعجم حصہ چهارم
است فردوسی درین موقع گودرز را تحسین
می کند :
سرش را همیخواست از تن برید
چنین بدکنش خویشتن را ندید
فردوسی در میان سلاطین ایران کیخسرو و نوشیروان را
مقتدای محاسن اخلاق و عدل و انصاف قرار داده و
بدین تقریب یک معیار بزرگ محاسن اخلاق را قائم نموده
کیخسرو چون بمقابله افراسیاب افواج خود را فرستاد حکم داد
که در خاک دشمن آن اشخاصی را که بر سر جنگ و پیکار
نباشند ایذا و تکلیفی رسانند :
نیازرد باید کسی را براه
چنین است آئین و رسم کلاه
کشاور زیا مردم پیشه ور
کسی کو بہ رزمت نه بندد کمر
نباید کہ بروے وزد باد سرد
مکوشید جز با کسی هم نبرد
چون افراسیاب شکست خورده گریخت بیگم او نزد کیخسرو
آمده گفت کہ گناہ ما چیست ، ما را نباید اسیر کنی ۔ کیخسرو
در جوابش گفت که من هر انچه را که بر خود نمی پسندم


شعر العجم حصہ چہارم ٤٣٤

بر دیگری نیز روا دار نمی شوم : سه
چنین گفت کیخسرو هوشمند
که هر چیز کو نیست ما را پسند
نیارم کسی را همان بد به روی
وگر چند باشد دلم کینه جوی
حکم عمومی را اصدار کرد که پس ازین هیچکس قتل و گرفتار
کرده نشود و فرمود که : سه
ز دل ها همه کینه بیرون کنید
به شهر اندرون کشور افسون کنید
ز خون ریختن دست باید کشید
سر بیگناهان نباید بُرید
تنها برین هم اکتفا نموده امر داد که هیچ شخصی بمال
و اسباب دیگری دست درازی نه کند. حالانکه تصرف کردن
بر اموال غنیمت دستور و رواج عمومی بود : سه
نه چیز کسان سر به پیچید نیز
که دشمن شود دوست از بهر چیز
افراسیاب پدر کیخسرو را به نهایت ذلت و خواری قتل
کرد و توهین والده او را نیز روا دار شده بود حتی قصد
هلاک ساختن خود کیخسرو را نیز آرزو داشت، از جهته همین


۴۲۷
شعر العجم حصه چهارم

انتقام گیری کیخسرو بدست خویش افراسیاب را مقتول کرد و بعد از کشتن بمردم گفت که قتل نمودن افراسیاب بلحاظ قصاص برایم جائز بود و مناقشه ما و افراسیاب پس ازین بحد اختتام رسید اندا امر میدهم که برای او کفن از کمخواب بدوزند و بیک تابوت زرین جدا و مدفون گردد -
درمیان اوصاف اخلاقی ایثار بهترین یک صفتی است فردوسی در اکثری از مواقع این وصف را بیک طریقه نهایت موثری ادار نموده است، چون بیژن بغرض جنگیدن با فوج ترکان میرود پدرش از فرط محبت از فراق او بیقرار میگردد و او را ازین رفتنش باز میدارد و بیژن جواب میدهد : سه
مرا زندگانی نه اندر خور است
گر از دیگرانم هنر کمتر است
با وجود این هم گیو قبول نمیکند و متسلی نمیگردد - گودرز که پدر کلان بیژن بود به گیو می گوید : سه
اگر بارد از میخ ، پولاد و تیغ
نشاید که داریم جان را دریغ
گستهم پهلوانی بود که همواره حمایه نفس بیژن را می نمود، روزی گستهم تن تنها به تعاقب دشمن خویش


شعر العجم حصه چهارم
۴۲۸
برآمد چون بیژن ازین مسئله مطلع شد اسپ خود را در پی او
بهمین غرض دوانید که برای گستهم صدمه عائد نه گردد گیو پدر
بیژن چون تعاقب فرزند خود را مشاهده کرد وی نیز در اثرش
اسپش را دوانید تا بیژن پس بگرداند - هر چند که گیو در پس
آوردن او کوشش کرده او را میگفت که درین پیری و
ناتوانی من ترا نشاید که در جنگ شامل شوی، و بسیار
ضرور است که پس بگردی، بیژن میگوید که این خلاف
اصول مردانگی است که دوست بدرد دوست خویش نخورد
گیو میگوید که تو از رفتن خویش باز ایست تا من بجای
تو با دوست تو معاونت کنم، بیژن میگوید که در وجود
پسر افتادن پدر در خطره توہین و ذلت شدیدی است
برای پسر درمیان این پدر و پسر تا مدتی گفت و
شنیدی در همین مورد رد و بدل میگردد بالاخر بیژن میرود
و گستهم را مجروح در می یابد، بیژن از دیدن این حال
بیقرار گردیده بنای گریه و فغان را میگذارد چون گستهم
چشم خود را میکشاید و بیژن را به نزد خویش می بیند او
را مخاطب کنان میگوید که برای من جان خود را در
تهلکه میفگن، فقط توقعی که از تو دارم همین است که
مرا تا بحضور کیخسرو برسانی که بدیدار پادشاه خویش چشم را


۴۲۹ شعر العجم حصه چهارم

روشن نمایم بیژن او را نزد کیخسرو می آورد چون گستهم
نزد کیخسرو میرسید و چشمهای خود را می کشاید علی الفور
از چشمانش اشک جاری میگردد -
در ضمن این واقعات فردوسی نیز یک تصویر مؤثر
جذبات انسانی را کشیده است ، گیو ضعیف و پیر شده مثل
بیژن یک فرزند رشید و نوجوان دارد - پدر پیرش در
افتادن خطرات مکرر پسر خود را دیده نمی تواند و لگام اسپ
او را گرفته از نقطه مطلوب او را میگرداند و می گوید که
تو بقدر نیم لمحه هم روا دار نیستی که من نفس خود را با ساطرات
بکشم، فرزندم! باین شدت بکدام طرف پویائی؟ و در
حرکت و وضعیت خویش چرا دلم را می رنجانی، آیا برین
پیری و ناتوانی من ترا رحم نمی آید؟ حالانکه نتیجه عمرم
فقط همین یک تو فرزندم هستی آیا برائے چه تو درین ده
روز پیهم مصروف جنگ و جدالی و چرا نفس خود را بهلاکت
می افگنی؟
بیژن میگوید که آیا بخاطر شما محاربه لاون نیست
که گستهم همراه من چه قسم مردانگی و احسان نموده لہٰذا من
ازین جنگ با دشمن گستهم و معاونت او باز ایستاده
نمی توانم :


شعر العجم حصه چهارم
۴۳۰

در شرق همواره حق تلفی جسم لطیف اناثیه بعمل آمده و در جمعیت درجهٔ آنها نهایت پست قرار داده شده که شعرا با این الفاظ آنها را یاد میکنند: ه
اسپ و زن و شمشیر وفا دار که دید
کس از زن راستی هرگز نه دیده

فردوسی اولین و هم آخرین شخصی است که این گروه مظلوم را بنظر عزت و رتبه دیده مراتب آنها را بلند قرار داده است در شاهنامه زنان نیز همسر و برابر مردان بنظر آمده در مهمات بزرگ از وی فکر و رای گرفته میشود و از طرف سلاطین بحیثیت سفارت میروند، و شهزادها و سلاطین از زنان مشوره میگیرند چون سام بافواج خویش بغرض حمله آوری کابل آمده امیر کابل درین مورد فقط همین قدر یک تدبیری را سنجیده توانست که یک لخت جگرش را که رودابه نام داشت بکشد لکن مادر رودابه خودش عهدهٔ سفارت را بر دوش خود گرفته نزد سام رفت طوریکه وی درین موضوع به نهایت خوبی و درستی تقریر نموده از آن اندازهٔ فهم و دانش زنان شده می تواند ه
اسفندیار باندازهٔ حریص تخت و تاج بود که در حیات


۴۳۱ شعر العجم حصه چهارم
پدر از وی مطالبه سلطنت خود را میکرد. و گشاسپ گویا
ازین امر انکار داشت بالآخر باسفندیار گفت که اگر تو
رستم را گرفتار کرده بیاوری همانا که من سلطنت را بتو ارزانی
خواهم داشت چون مادرش ازین واقعه مطلع شد اسفندیار
را نزد خویش طلبیده بسیار نصایح عاقلانه باو نمود : سه
پدر پیر گشت است و برنا توئی
به زور و به مردی توانا توئی
پدر بگذرد گنج و تاجش ترا است
همه کشور و تخت و عاجش تراست
مرا خاکسار دو گیتی مکن
ازین مهربان مام بشنو سخن
اسفندیار گفت که من برخلاف امر پادشاهی حرکتی
کرده نمی توانم و علاوه برین اگر رستم اطاعت مرا قبول کرد
همانا که من او را توهین نخواهم کرد ، مادرش گریه کنان گفت
که رستم شخصی نیست که از تو مرعوب گردد وی پروائے
کیکاؤس را نکرد ، کیقباد را وی بر سریر سلطنت نشاند
آیا وی آبرو و عزت خود را چطور خواهد پسندید که ریخته شود : سه
ز مادر سخن در پذیر و مرو
برائے و خرد، پند مادر شنو


شعرالعجم حصہ چهارم ۴۳۲
از خواندن شاهنامه معلوم میشود که در اکثری از
مقامات فقط از حسن تدبیر زنان مهمات بزرگی حل
گردیده است و بدست آن زنانیکه بصورت اتفاق تاج
و تخت افتاده آنها بکمال قابلیت فرائض حکومت را
انجام داده اند .
بهمن . هما نام دختر خود را ولیعهد سلطنت مقرر داشت
این دختر بآن قوّت و دماغی که حکمرانی نموده نسبت بآن
فردوسی می نگارد : س
ز دشمن بهر سو که بد مهتری
فرستاد بر هر سوئے لشکری
ز چیزے که رفتی بگرد جهان
بد و نیک بروے بنودی نهان
جهانی شده ایمن از داد او
به گیتی بنودے جز از داد او
عزّت اصلیه زنان عصمت و عفّت او است و فردوسی
خوش قسمت است که در هیچ یک مقامی اتفاق خجالت
و شرمندگی بوی واقع نشده است، چون رودابه بر زال
عاشق شد و موقع خلوت بر ایشان میسر گشت با اینکه
سخن شان به شراب و کباب و بوس و کنار رسیده لکن حدود


۴۳۴ شعر العجم حصه چهارم

عصمت را نگه داشته اند -
تهمینه نیز بر رستم عاشق شد و به لطائف الحیل او را مطیع خویش نمود و به مجرد توافق طرفین شاهد و قاضی را طلبیده نکاح خود را انعقاد دادند ، چون سهراب بر ایران حمله آور شد در منزل نخستین یک خانمی که دخت آفرید نام داشت بلباس مردانه از قلعه برآمده آماده مقابله و محاربه باو شد بعد رد و بدل متوالی بالآخر سهراب او را گرفتار کرد و از خاریدن مویهای او معلوم گردانید که وی زن است سهراب بر وی عاشق شد - دخت آفرید گفت که بمن اجازه بدهید که باندرون قلعه بروم شما نیز در عقب من در آنجا بیائید که من از آن شمایم چون سهراب بتقریب قلعه در عقب او رسید ، دخت آفرید از فصیل قلعه گفت : ع
که ایران ز ترکان نخواهند جفت
بالمقابل شاهنامه ناظرین بر کتاب الیڈ - ہومر نظر بیفگنند بنیاد قصه آن بر هیلن است و جنگ ده ساله قیامت انگیز ترک و یونان بواسطه همان زن بوقوع پیوسته لکن وی چنان یک زن بدکاره بود که شوهر خود را گذاشته بهمراه آشنائی خویش رفته بود با وجود آن یونانیها خیال واپس آوردن او را داشتند - در شاهنامه فقط سودابه


شعرالعجم حصه چهارم
۴۳۴
نام یک زنی است که عصمت خود را لکه دار نمودن میخواست
لکن فردوسی او را از دست رستم بهلاک میرساند تا دامن عزت
ایران بواسطه او داغدار نشود.
جواب این سوال را که : ع اسپ و زن و شمشیر وفادار که دید ؟
فردوسی به پهلوی اثبات داده می تواند -
امثله وفاداری و ایثار زنان در شاهنامه باین کثرت
موجود است که بران همیشه دنیا خواهد نازید - منیژه نور نظر
شهنشاه است اما چون افراسیاب مطلوب او را که بیژن
بود در چاه مقید کرد - منیژه نیز محض بخاطر داری مطلوب
خویش همه چیز را گذاشت و تمام روز در کوچها دریوزه کنان
پارچه های نان را بصورت سوال جمع نموده در چاه برای
قوت بیژن می افگند : ع
خبر چون بگوش منیژه رسید
شد از آب دیده رخش نا پدید
همه گنج او را بتاراج داد
ازان بد ره بسته بداں تاج داد
منیژه بیامد بیک چادرا
برهنه دو پای و کشاده سرا
غریوان همی گشت بر گرد دشت


۴۳۵ شرالعجم حصه چهارم
چو یکروز و یکشب بدینسان گذشت
بیامد خروشان به نزدیک چاه
یکی دست را اندر و کرد راه
چو از کوه خورشید سر بر زدے
منیژه ز هر در همی نان چدے
به بیژن ببردے و بگریستے
بدین شور بختی همی زیستے
چوں رستم بغرض رہائی بیژن خود را سوداگر ساخته
به توران آمده منیژه به نزد باین وضعیت حاضر گشت:ت
برہنہ تنان دخت افراسیاب
به رستم آمد دو دیده پُر آب
و احوالات خود را برستم باین الفاظ درد انگیز حکایه کردت
منیژه منم دخت افراسیاب
برہنہ نہ دیده منم آفتاب
کنون دیده پر خون و دل پُر ز درد
ازین در بدان درد و رخساره زرد
برائے یکی بیژن شور بخت
فتادم ز تاج و فتادم ز تخت
در حالت رنج و غصه بیژن را دشنام میدهد دلے ہیں


شعر العجم حصه چهارم
۴۳۶
دشنام او نیز از محبت و عقیدت او لبریز است. چون او
نزد رستم به پیش بیژن رفته حالات را بیان کرد. بیژن بر
وفا داری منیژه بیتاب شده او را چنین مخاطب ساخته میگوید:
نه
تو ای جفت رنج آزموده ز من
فدا کرده جان و دل چیز و تن
بکردی رها تاج و تخت و کمر
همان گنج و خویشان و مام و پدر
اگر یابم از جنگ این اژدها
بدین روزگار جوانی مرا
بسان پرستار پیش کیان
به پاداش نیکت به بندم میان
چون فرود (برادر اندر کیخسرو) محصور گردید بمادر خواص و خواص
خویش گفت که در اندک زمان دشمن آمده بر شمایان مقبنه
خواهد کرد. این سخن را گفته وی مرد، تمام خواص او
علی الفور بر فصیل قلعه بالا شده از قلعه خود را بزیر افگنده
هلاک شدند و مادر فرود پهلوی جسد او آمده روی خود را
بر چهره او نهاده و خنجری بر سینه خویش فرو برده خود را
هلاک و در ادای لاش پسر مرده خویش خود را افگنده:
بیامد ببالین فرخ فرود


۴۳۷
شعر العجم حصہ چہارم
بر جامه او یکی دشنه بود
دو رُخ را بروی پسر بر نهاد
شکم بر دریده برش جان بداد
با اینکه سودابه (بیگم کیکاؤس) یک زن بدکار بود، اما
چون پدرش کیکاؤس را حبس کرد و سودابه را طلبید از شنیدن
گرفتاری شوهر خود مویهای خود را بکندن شروع کرده گفت
که این کار بر خلاف شرافت بوده یکرقم نامردی است، اگر
مقصد از حبس نمودن کیکاؤس بود البته با وی جنگیده او را
اسیر میکردند بحیله و دسیسه گرفتاری او خلاف انسانیت
می باشد من نیز همراه کیکاؤس در محبس خواهم بود:؎
جدائی نخواهم ز کاؤس گفت
اگرچه ورا خاک باشد نهفت
تا وقتیکه کیکاؤس در بند خانه بود سودابه نیز محل شاہی را گذاشته
با وی می بود و مراسم خدمت گذاری او را بجا می آورد۔
اگر واقعات زنانه در یک حصہ جداگانه تحریر گردد و بر
اخلاق و عادات زنان نظر افگنده شود همانا ثابت خواهد گشت
که بهترین معیار شریف النفسی از اخلاق و عادات آنها
قائم شده می تواند :-
فردوسی از زبان بهرام آن مرتبہ را کہ برای زنان قائم


شعر العجم حصه چهارم
۴۳۸

داشته این است :
هم از وی بود دین یزدان بپای
جوان را به نیکی بود رهنمای
زیاده برین تعریف زن نی بلکه از مردم هم شده نمی تواند

مذهب : فردوسی در تقریبهائی مختلف باندازه در موضوع مذهب بسط کلام نموده که اگر همه آنها جمع کرده شود همانا که یک مضمون بسیار غرائی طویلی ازان بوجود می آید فردوسی مذهب را نسبت بهمه چیزها ضروری می انگارد - چون پادشاهی بدیگری مکتوبی می نگارد و یا در ملک خویش کدام فرمانی را نافذ می نماید و یا بدربار تقریری میکند مقدم تر از همه دران حمد و ثنای خداوند می باشد این مضمون اگرچه بکثرت مکرر گردیده لاکن فردوسی را نسبت باو چندان شغف و محبت است که در هر مرتبه آن را بیک جوش و سبک دیگری می نویسد -
آن سخنان الهی را که فردوسی نسبت بمذهب بیان کرده حسب ذیل است :-
(۱)
چنان دین و شاهی به یکدیگر اند


شعر العجم حصہ چہارم
۴۳۹

تو گوئی که در زیر یک چادر اند
نه پی تخت شاہی بود دین بجائے
نه پی دین بود، شهریاری بجائے
(۲)
حقیقت مذہب عدالت است یعنی اگر موجود باشد عینا همان مذہب است : ع
چه گفت آن سخنگوی با آفرین
که چون بنگری ، مغز داد ، است دین
(۳)
تمام مذاهب حق است و آن سخنان که امروز خراب بنظر می رسد، تعبیر آن را مردم غلط کرده اند ، مثلاً بت پرستی و آتش پرستی که بظاہر لغو است لکن بانیان مذہب حکم آتش پرستی و بت پرستی را گاهی نه داده اند، بلکه این اشیاء را قبلهٔ خویش قرار داده بودند طوریکه ما کعبه را قبلهٔ خویش می پنداریم درین وقت ، مادر کلان رستم بت پرست بود چون بحضور سام در اثنائے سفارت خویش ، مذاکره میکرد گفت : سه
خداوند ما و شما خود یکی است
به یزدان ما هیچ پیکار نیست


شعر العجم حصه چهارم
۴۴۰
گذشته از و قبله ما بت است
چه در چین و کابل چه در هند و بست
شما را عوزد آتش پر فروغ
تو دانی کزین در نه گفتم دروغ
پرستیدن هر دو راه بد است
چو ما را همه آرزو ایزد است
چون کیخسرو توران را فتح نموده جهت ادا کردن شکرانهٔ
آن بآتشکده رفت فردوسی این واقعه را با تفصیل رقمطراز
گشته می نویسد : ؎
به یک هفته بر پیش یزدان بدند
مپندار کاتش پرستان بدند
که آتش بدان گاه محراب بود
پرستنده را دیده پر آب بود
(۴)
تعصب و جیر مذهبی نا جائز است ـ به نوشیروان شخصی
تحریر کرد که در مملکت شما یهودی و عیسائی نیز سکونت دارند
حالانکه آنها دشمن شمایند و مذهب آنها مذهب
شیطانی است :؎
جهودان و ترسانترا دشمن اند


۴۴۱
شعر العجم حصه چهارم

دو رویند و باکیش اهرمن اند
نوشیروان گفت تا وقتیکه در یک مملکت مردم مذاهب مختلفه
سکنی پذیر نباشند در آن سلطنت عظمتی بوجود نمی آید نوشیروان
در جواب معروضه شخصی نوشت که هر شخص در امور مذهبی و
خیالات خویش آزاد است و می بایست که رائے شخصی خود
را قائم کند :
یکی بت پرست و دگر پاک دین
یکی گفت نفرین به آز آفرین
ز گفتار ویران نگردد جهان
بگوی آنچه رایت بود در نهان
(۵)
خداوند از زمان و مکان پاک است و ذات او بهیچ
یک حاسه محسوس شده نمی تواند و در عقل کسی گنجایش
آن ممکن نیست اگر بر خلاف تنزیه کدام شبه در کدام محل
پیدا شود فردوسی بالتصریح ازان خیال را باز میدارد. چون
سکندر بخانه کعبه رفت چون لقب عمومی "کعبه خانه خدا است"
لهذا فردوسی آنرا ضرورة چنین می نگارد :
از ان جای با گنج و دیهیم رفت
به دیدار خانه براهیم رفت


شعر العجم حصه چهارم
۴۴۲
خداوند خواندش بیت الحرام
بدو شد ترا راه یزدان تمام
ز پاکی در اخانه خویش خواند
نیالش کنان را بدو پیش خواند
خدای جهان را نیاید نیاز
بجای حوزه کام و آرام و ناز
(۶)
نسبت باثبات باریتعالی فردوسی دلائل متعدی را قائم کرده
که تفصیل آن قرار آتی است :-
(۱) هر چیزی بوجود او شهادت میدهد :- ع
پئے مور بر هستی او گواه
(۲) هر قدر اشیائیگه در عالم موجود است هیچ یکی ازان
خود مختار و حاکم مطلق بنظر نمی آیند هر آن چیزیکه بر دیگر
چیزی حکمرانی میکند ذاتاً خود آن هم محکوم بدیگر چیز است
هیچ چیزی ذی روح و غیر ذی روح آزاد محض و خود مختار
مطلق بنظر نمی آید ازین یک ثابت میشود که دیگر کدام وجودی
موجود است که موجد این سلسلۀ کائنات و فرمانروای عمومی
می باشد همان موجد و فرمانروا خداوند است این استدلال
را فردوسی درین الفاظ مختصر اداء کرده که :؎


۴۴۳ شعر العجم حصه چهارم

جهان بر شگفتی است گر بنگری
ندارد کسی آلت داوری
(۳) باین همه فلسفهٔ فردوسی نسبت بخداوند این است
که سوای این دیگر چیزی معلوم شده نمیتواند که ”هست“ و
”یکتا است“ و زیاده برین هر چیزیکه متعلق بذات و صفات
او گفته شود تماماً قیاسی است زیرا که ذات او بلند تر از
فهم انسانی است درین مباحث وی همرابی فلسفیان را
آرزو مند نیست و خودش فلسفه دانها را مخاطب کنان
میگوید : ؎
ایا فلسفه دان بسیار گوی
نپویم براهی که گوئی بپوی
فردوسی میگوید هر آن چیزیکه بدل و زبان ما می
آید و در خیال ما خطور میکند یا هر چیزی را که مشاهده میکنم
آن شیئی خدا نیست : ؎
ترا هر چه بر چشم بر بگذرد
بگنجد همی در دلت یا خرد
چنان دان که یزدان نیکی دهش
جز آن نیست و زین بر نگردان منش
بلاغت :- او بار ما علی العموم لحاظ بلاغت را بحیثیت


شعر العجم حصه چهارم
۴۴۴
انفرادی آن میکنند مثلاً در یک شعر خاص یا مضمون مخصوص چه بلاغت است لکن نسبت بکدام کتاب گاہی این بحث بعمل نیامده است که بملاحظه تناسب تمام اجزای آن در وی بلاغت است ؟ و یا نی - نسبت به گلستان عموماً متفق اند که یک یک حرف آن بلیغ است لکن اگر این لحاظ کرده شود که موضوع اصلی آن اخلاق است آن باب پنجم او که در و حکایات بیهوده عشقیه است کاملاً بر خلاف این موضوع می باشد - بنابرین اگرچه یک یک سطر گلستان فی نفسه بلیغ باشد اما بلحاظ موضوع سرتاسر آن کتاب بلیغ نیست -
شاہنامہ یک منظومه وسیع است و دران بسا داستانها و بسیار عناوین و بہزار ہا واقعات گوناگون و حالات بوقلمون موجود است با وجود آن این از کمال بلاغت است که از از ابتدای تا انتهای آن تناسب و ائتلاف موجود بوده بقدر یک ذره درین مسئله فرق نیامده است شاهنامه یک نظم رزمیه و یک نظم تاریخی و یک نظم شاعرانه است بلحاظ تمام این حیثیت ہا فرائض جداگانہ این حیثیت ہا طوری اداء شده که در حیثیت آن عصر او غالب است. بنابرین لب و لہجه و سبک تحریر این کتاب رزمیہ است در الفاظ


۴۴۵
شعر العجم حصه چهارم
آن علی العموم شان و شوکت و زور و هیبت یافته می شود
برای واقعیت تاریخی و یا پیدا شدن دلچسپی در میان آن
آن داستانهای عشقیه نیز وارد میگردد (مثلاً منیژه و بیژن،
رودابه و زال سهراب و ماه آفرید) این از منتهای نکتۀ
سنجی و بلاغت است که در عشق و عاشقی نیز لہجه رزمیه آن
تبدیل نیافته است و بهمراه او یک رقم ناموزونی نیز دران
پیدا نه گردیده چنانچه زال با معشوقه خود اگرچدر خلوت
بدون یک مانعی یکجا شده لکن دست ہوس خود را بر وی
بیش از یک بوس و کنار دراز نه کرده است این واقعه را
فردوسی این طور ادار میکند :- ع نگر شیر کو لور را فشکرید
چون سهراب بر ماه آفرید عاشق میشود، ہومان باو
چنین خطاب میکند : ؎
فریب پری پیکران جوان
نخواهد کسی کو بود پہلوان
توئی مرد میدان این سروران
چه کارت به عشق پری پیکران
قصۀ معاشقه زال و رودابه را فردوسی باندازۀ مطول
و دراز ساخته نوشته که یک مثنوی عشقیه ازان بعمل آمده
است و ہر قدر روایاتی که ضمناً دران آمده تمانگا درد مندرج


شعر العجم حصه چهارم
۴۴۶
می باشد ولی باوجود آن چنان معلوم می شود که هر دوی
آن در آغوش جنگ پرورش یافته اند در ناز و نیاز آنها
نیز طرز شان و شوکت دلیرانه موجود است اداء و کرشمه
معشوقانه نیز از پہلوی جنگی خالی نیست، چون زال بر
بالا خانه رودابه برخاستن می خواهد ، رودابه گیسوان خود
را آویزان کرده می گوید که بوسیله این بالا شوید من این
تار ها را برای دستگیری همین روز پرورش داده بودم
که بکار دوستم بیاید : ؎
بدان پرورانیدم این تار را
که تا دستگیری کند یار را
چون رودابه گیسوان خود را آویزان میکند و بر زمین
میرسد زال آن را بآن قدر یک جوش و محبت می بوسد
که آواز بوسیدن آن بگوش معشوقش میرسد : ؎
بمائید مشکین کمندش ببوس
که بشنید آواز بوسش عروس
زلف را تشبیهاً تمام شعراء کمند میگویند لاکن این از
جملہ کار نامہ ہای معشوق شاہنامه است که آنرا کمند
واقعی ساخت در تمام این مواقع ہر آن قدر الفاظیکه
آمده اند دران ہمراہ انداز عشقیه شان و شوکت رزمیه


۴۴۷ شعرالعجم حصه چهارم
نیز قائم است مثلاً تعریف زلف رودابه را این چنین
کرده شده ه
کمندے کشاد او ز سرو بلند
کس از مشک نان سان نه پیچد کند
خم اندر خم و مار بر مار بر
برال غبغبش تار بر تار بر
رودابه خیر مقدم زال را باین الفاظ اداء میکند :ه
دو بیچاده بکشاد و آواز داد
که شاد آمدی اے جوان مرد شاد
پیاده بدین سان ز پرده سرائے
برنجیدت این خسروانی دوپائے
لحاظ خصوصیت قومی در سراپائ شاهنامه موجود است
گویا که وی یک رجز قومی است که در دل ایرانیها این
طور یک جذباتے را تولید میکند که آنها نسبت به تمام اقوام
عالم بلند تر اند و حمله آوران ممالک خارجه همواره از دست
او شان شکست خورده اند ، عرب ، و ہند ، و حبش ، و بربر
و روم بآنها خراج میدادند - تورآن علی الدام یک حریف
مقابل آنها بود ولے ہمیشہ ناکامی به نصیب آنها بوده است
اگر افراسیاب کشته شد و ارجاسپ شکست خورد و سکندر فاتح


شعر العجم حصه چهارم
۴۴۸

گشت تماما عملیات فوری و امور اتفاقیه بودند ، رستم نسبت
به تمام پهلوانان دنیا فائق بود ولی در مقابله اسفندیار
گریه کرد و محتاج بمدد خواستن از سیمرغ گشت ۔ قهرمان
محبوب فردوسی رستم است و واقعا فردوسی را با نام او یک
عشق و محبت مخصوصی است ۔ لکن فردوسی بمقابله فریضه
قومیه خویش از جذبات خود نیز دستبردار می شود چون در
حیثیت تاریخی این مبحث مفصلا گذشته لهذا درین موقع
ضرورت مزید بیان کردن آن نیست ۔
تخیل :- چون شاهنامه سراپا مشتمل بر واقعات است
ازین جهت در وی بظاهر تخیل دیده نمی شود لکن اگر
کار شاعر فقط همین قدر باشد که هر آن چیزیکه به پیش
روی او موجود باشد عینا تصویر آن را بکشد پس این محض
واقعه نگاری است و مصوری ، لکن در اکثری از مواقع بر
شاعر اضافه برآن دیگر کار روائی نیز لازم می افتد ۔ واقعه
محض اجمالی و ساده و بی کیف می باشد و شاعر یک خاكه
عمومی او را قائم میکند و جا بجا دران رنگ آمیزی میکند
و بعضی واقعات را مبهم و پیچیده میگذارد و برخی را نمایان
و ظاهر می نماید و موقع بموقع رنگ جذبات و احساسات
را به آن افزوده میدارد تمام این امور به تخیل متعلق اند


۴۴۹ شعر العجم حصه چهارم
بنابرین زیاده تر در شاهنامه تخیّل مشهود است ۔
تخیّل محض که دران تنها سخنان خیالی و استعارات و
تشبیهات خیالی میباشد تا بزمانۀ فردوسی بوجود نیامده بود ۔ زیرا
که نظر بر رفتار تدریجی شاعری این وقت زمان تخیّلات محضه
نبوده تاهم این سخن حیرت انگیز است که فردوسی نمونۀ خالص
تخیل را نیز قائم نموده تا برای شعرای دورۀ آتیه یک دلیل
راه باشد در تمهید داستان بیژن اینطور رقمطراز است : ؎
شبی چون شبه روی شسته بقیر
نه بهرام پیدا، نه کیوان نه تیر
دگر گونه آرائشی کرد ماه
بسیج گذر کرد بر پیش گاه
زتاجش سه بهره شده لاجورد
سپرده هوا را به زنگار کرد
سپاه شب تیره بر دشت و راغ
یکی فرش افگنده چون پرّ زاغ
نمودم بهر سو بچشم ، اهرمن
چو مار سیه باز کرده دهن
هر آنگه که بر زد یکی باد سرد
چو زنگی بر انگیخت را مشت گرد


شعرالعجم حصه چهارم
۴۵۰

چناں گشت باغ و لب جوئبار
کجا موج خیزو ز دریائے قار
فرو ماند گردون گردان به جائے
شده سست خورشید را دست و پائے
زمیں زیر آن چادر قیر گون
تو گفتی شدستی بخواب اندرون
نہ آواز مرغ و نہ ہرائے دَدُ
زمانه زبان بست از نیک و بد
جذبات و احساسات :۔ بر شاعری فارسی این یک اعتراض عمومی کرده میشود که وی از عالم وسیع جذبات و احساسات صرف جذبه عشق و محبت را گرفته و در همین یک موضوع یک عالم گوناگونی را ظاهر کرده است و دائره این محبت نیز محدود بوده از موضوع عشق و عاشقی پیشتر نه رفته است، اگر جذبات محبت پسر و پدر، محبت برادر به برادر، محبت زن و شوهر، محبت دوست به دوست در شاعری فارسی جستجو کرده شود وجود ندارد۔
این اعتراض تا یک جای صحیح است ۔ ولی فردوسی ازین اعتراض بری میباشد زیرا که وی تمام جذبات و احساسات را بیک طریقه نهایت پر اثری اداء نموده تصویر مکمل نهایت خوب محبت احباب، شفقت اطفال، گرمجوشی ہای زن و شوهر


۴۵۱
شعر العجم حصه چهارم
اطاعت والدین، جوش انتقام، شان غرور، اندازه عاجزی
را کشیده است درین مورد به نوشتن چند مثال اکتفا میکنیم:-
(۱) چون سیاوش از سرد مهری های پدر خویش
کیکاؤس عاجز آمد نزد افراسیاب رفت، افراسیاب بخاطرداری
و دلدهی او پرداخته عروسی او را با دختر خویش فرنگیش نمود
ولی بالآخر از جعلی و در اندازی فتنه انگیزان از وی رنجیده
حکم قتلش را اصدار داد چون فرنگیش ازین مسلہ اطلاع
یافت گریه کنان با آه و ناله و فغان خاکها را بر سر خویش
باد کرده به نزد پدر خویش حاضر شده گفت که سیاوش برای
شما از خاندان پدرش برید و تاج و تخت را گذاشت و بزیر
سایۂ عاطفت تو پناه گزین شد امید که تو دستت را بخون او
نیالائی که پادشاهان را کسی قتل نمیکند : ؎
سیاوش که بگذاشت ایران زمین
همی بر تو کرد از جهان آفرین
بیازر و از بهر تو شاه را
بماند افسر و گنج و هم گاه را
سر تاجداران نه برو کسی
که با تاج بر تخت ماند بسی
بگفت این و روی سیاوش به دید


شعر العجم حصه چهارم
۴۵۲
دو رخ را بکند و فغان بر کشید
که شاها! دلیرا ! گوا! سرورا!
سرافراز ! شیرا! و کند آورا!
کنون دست بسته پیاده کشان
کجا اندر دگاه گردن کشان
کجا گیو؟ و طوس ؟ و کجا پیلتن
فرامرز و دستان آن انجمن
کجا شاہ کاؤس گردن کشان
که ببینند این دم ترا زین نشان
از اختلاف حالات کیفیت جذبات نیز مبدل میگردد، و کمال شاعر آنست که آن خصوصیاتی را که این اختلاف پیدا میکند و آن را نیز در هر مقام ملحوظ دارد فردوسی در ہر موقع این نکته نازک را ملحوظ نظر خود داشته است ، مثلاً چون سکندر وفات کرد بیگم دی روشنک برلاش او نوحه کنان آمد سکندر بیمار یک شخص فاتح و یک کشورستان بزرگ و روشنک دختر دارا بود که او را سکندر شکست داده بوده نظر باین حالات مخصوص حالت روشنک برین فوت سکندر چه طور خواهد بود فردوسی این جذبات روشنک را ملاحظه کنید که بچه قسم ادار کرده است :-


۴۵۳
شعر العجم حصہ چهارم
روشنک به پہلوی لاش سکندر ایستاده گریه کنان میگوید *
ز بس رزم و پیکار و خون ریختن
چه تنہا چه با لشکر آویختن
زمانه ترا داد گفتم جواز
ہمی داری از مردم خویش راز
چو کردی جهان از بزرگان تہی
بینداختی تاج شاهنشهی
درختی که کشتی چو آمد ببار
ہمی خاک بینیم ترا غمگسار
بروشنک همچنان که صدمه فوت شوہر کشور ستانش لاحق است همراه آن خیال مردن پدرش نیز بخاطر او می باشد و درینجا دو مضمون مختلف و جذبات متضاد باہم یکجا می شوند فردوسی ہمیں دو جذبات را با هم یکجا و بچه قسم ادا کرده که رنگ هر دو خصوصیات آن علیحدہ علیحدہ جلوہ گر است -
(۲) چون رستم را اسفندیار مجروح ساخت و امید حیات او باقی نماند وی بخانه آمد پدر و مادر و برادرش تماماً ایں حالت او را دیده بے اختیار بگریه افتادند لاکن محبت مادر و پدر و برادر ہمگی یکسان نمی باشد آں محبتی را که پدر


شعر العجم حصه چهارم
۴۵۴
با پسر دارد. برادر با برادر ندارد. محبت مادر نسبت بآنها از حد افزون است. اثرات این فرق محبت را ملاحظه کنید. زواره برادر رستم گریه کنان آمده اسلحه او را از بدنش فرو آورد زال پدر رستم مویهای خود را کنده کنده بر جراحات رستم رخسار و دهان خود را میگذاشت لکن رودابه مادر رستم بطرف رستم ندیده گریه و نوحه میکرد: س
چو رستم به ایوان شد اندر زنان
برو سر بسر گرد شد دودمان
بیامد زواره کشاده میان
از و کبر بکشاد در بهر بمان
جهان دیده دستان همی کند موی
بر آن خستگیها بمالید روی
ز سر بر همی کند رودابه موی
نهانی از ایشان همی خست روی
بطرف محبت مادر توجه کنید که دلش در وقوع همچه یک سانحه در اختیارش نیست اما درین حالت نیز این خیال را بخاطر دارد که اگر من بحضور فرزند خویش گریه و فغان کنم البته که بدلش ازین وضعیت من رنج و خفقانی عائد خواهد شد ازین جهته پنهانی گریه و نوحه میکند.


۴۵۵
شعر العجم حصه چهارم
فردوسی در یک موقع دیگر گریستن رودابه را نیز نوشته است
که در موقع مردن نواسه خویش سهراب بر لاش او در
موقعیکه بخانه آورده شده بود بیماخته از صمیم دل گریه کرده
است زیرا که دران وقت وی مرده بود و این طور یک خیالی
که در واقعه مجروحیت رستم برایش لاحق شده بود در اینجا دامنگیر
خاطرش نشده : س
چو رودابه تابوت ، سهراب دید
زچشمش روان جوی خونناب دید
به زاری همی مو به آغاز کرد
همی برکشید از جگر آه سرد
همی گفت زاری گو هر فراز
زمانی زصندوق سر بر فراز
نگوئی چه آمدت پیش از پدر
چرا بر دریدت بدینسان جگر
درین مقام نوحه مادر سهراب را بخوانید که در حصه اول
آن را نقل کرده ایم ازان اندازۀ این سخن نیز میشود که
محبت مادر و مادر کلان نیز یکسان نمی باشد .
(۳) چون رستم بفریب شغاد در چاه افتاده ہلاک شد
و خبر این سانحه بمادرش زال رسید لباسهای خود را از هم


شعر العجم حصه چهارم
۴۵۶

دریده و خاکها را بر سر ریخته می گوید :
که دارد به یاد اینچنین روزگار
که یارد شنید این ز آموزگار
که بشری چو رستم بدین تیره خاک
ز گفتار روباه گردد هلاک
گوا ! شیر گیرا ! یلا ! مهترا !
دلاور ! جهان گیر ! کند آورا !
کنون من اگر کوه و هامون کنم
وگر آب جیحون پر از خون کنم
مر این کینه را از که خواهم ؟ کنون
که بینم نه بر زد جهانی به خون
جهان تا تو بودی نگه داشتی
چو رفتی کنون بر که بگذاشتی

نوحه را که رستم بر مردن سهراب نموده می بایست ازین حیثیت که وی یک پهلوان دلیر و شجاع نامداری بود و بآن طریقه عبرت انگیزی که وی بهلاک رسیده است نوحه وی نیز نهایت پر اثر و حسرت انگیز می بود از انجا که حالات این طور در پیش است که ازان خیال این بد گمانی بر رستم میرود که وی دیده و دانسته از شناختن سهراب


۴۵۷ شعر العجم حصه چهارم
اغماز کرده لهذا درین نوحه رستم چندان تاثیر دیده نمیشود:
همی گفت زار ای نبرده جوان
سر افراز و از تخمه پهلوان
کرا آمد این پیش کا مد مرا
که فرزند کشتم به پیران سرا
بریدن دو دستم سزاوار هست
جز از خاک تیره مبادم نشست
چو من نیست در گرد کیهان یکی
به مردی بدم پیش او کودکی
چه گویم ؟ چو آگه شود مادرش
چگونه فرستم کسی را برش
چه گویم چرا کشتمش بیگناه!
چرا روز کردم بر و بر سیاه
کدامین پدر، این چنین کار کرد
سزا دارم اکنون به گفتار سرد
که داشت کین کودکی ارجمند
بدین سال گردد چو سرو بلند
به جنگ آیدش رای و ساز و سپاه
به من بر کند روز روشن سیاه


شعر العجم حصه چهارم ۴۵۸
بیشتر و زیاده تر ازین فردوسی از زبان رستم چه گفته میتوانست لکن علاج این امر چطور کرده شود که تمام این کلمات تصنع و ساختگی معلوم میشود سهراب بار بار بوی گفت که من از شما بوی محبت را احساس میکنم آیا تو رستم نیستی؟ لکن رستم خود غرض نام خود را نشان نه داد و بوی گوارا نشد که بالمقابل او در دنیا دیگری همسر و برابر او باشد - وقتیکه هرمز را اهل دربارش کور کردند خسرو پسرش چون به نزد او رفت پدر خود را کور دیده حالتی که بر وی از مشاهده این حال بوقوع پیوسته آن را فردوسی اینقسم اداء کرده است-
چو روی پدر دید خسرو به درد
بر آورد از دل یکی باد سرد
ببوسید چشم و سر و پای او
دلش پر ز خون بود پر آب رو
گر ایدون که فرمان دهی بر درت
یکی بنده ام پاسبان بر سرت
نه جویم کلاه و نه خواهم سپاه
بمیرم سر خویش در پیشگاه
(۴) چون کیخسرو بطرف توران افواج خود را روانه کرد به سردار لشکر طوس نامی تاکید کرده بود که در عرض راه برادرم


شعرالعجم حصه چهارم
۴۵۹

فرود بر یک کوهی سکونت دارد ازاں راه باید که نه روی
راهی که بطرف توران میرفت بر دو قسمت منقسم بود یکے
از ان همان راهی بود که بر مقام رہائش برادر او میرفت لہٰذا
کیخسرو تاکید کرده که باں راه من ، بلکہ بهمان راه دیگرش
لشکر عبور کند ولی طوس بلحاظ آسانی خویش بهمان راه ممنوعه
رفت فرود یک نوجوان ساده لوح شجاع و دلیری بوده که از
همه کس علیحدہ و جدا بر کوهی قلعه ساخته دران نشیمن داشت
طوس قصداً با او در آویخت چون وی نزدیک شهزاده کیانی
بود لہٰذا با وی در جنگ افتاد چند نفری را کشته بالآخره خودش
نیز ہلاک گشت چون این خبر به کیخسرو رسید از صدمه فوت
برادرش بیتاب گردیده و بعم خویش فریبرز بدین مضمون
مکتوبی نوشت که طوس را واپس بفرست درین خط واقعهٔ
مقتولیت برادر خود را باین طور یک مضمون درد انگیزی
قلمبند نموده است که از ان بوی خون برادرش می آید
مضمون خط قرار آتی است : ؎
ز کار پدر زار و گریان بدم
پر از درد یک چند بریان بدم
کنون بر برادر بباید گریست
ندانم مرا دشمن و دوست کیست


شعر العجم حصه چهارم
۴۶۰
که آنجا فرود است و یا ماور است
گویے نژاد است و کند آورست
نداند که ایں لشکر از بن که اند؟
از ایران سپاه اند یا خود چه اند
برون آید و در نازد همی
به جنگ اندرون سر ببازد همی
دریغ آن چنان گرد خسرو نژاد
که طوس فرو مایه دادش بباد
چون طوس بدربار کیخسرو حاضر شد. بآن الفاظیکه کخسرو او را ملامت کرده هر واحد آن یک منظر پُر اثر جوش و محبت برادرانه است وی طوس را مخاطب کنان میگوید :-
ترا من تاج و نشان کیانی را داده فرستادم و گفتم که از راه جهرم مرو و ندانستم که اولاً بر خودم حمله میکنی، تو نسل سیاوش را محو کردی آہ! ہزاران افسوس بر قتل آن برادر عالی رتبہ جنگجوی من ! کہ در زمانہ همسر و برابر او کسے نبود تو اینچنین یک شخصی را هلاک کردی که مانند تو هزاران شخص قابل فدا نمودن است بر او ! ای بد نش ! نشان تو از دنیا محو گردد. تو از خدا ہیچ ترس نداری ! از شجاعتمندان هیچ نمی شرمی !


۴۶۱ شعر العجم حصہ چهارم
کیخسرو یک پادشاه نهایت حلیم و بسیار متین و از حد
زیاده با وقار بود لکن از اثر درد و خون برادر بے اختیارانہ
آنچنان الفاظ از زبان او می بر آید که فردوسی حکایہ این
واقعه را باین عبارت اداء میکند : ع
به دشنام بکشاد لب شهریار
دشنام دادن از شیوهٔ سلاطین نیست لکن فردوسی میداند
که درین حالت کیخسرو کیخسرو نیست ۔
از جذبات فخر و غرور و غیظ و غضب تمام شاہنامہ پُر
مملو است چون برای مقابلهٔ سهراب کیکاؤس رستم را از زابل
طلبید در آمدن او از وقت مقرره دو سه روزی تعطیل
بوقوع انجامید ، کیکاؤس یک شخص مشتعل مزاج بود باندازهٔ
ازین درنگ کرده رستم برهم و آشفتہ خاطر گردید که طوس
را حکم داد که رستم را بر دار بخشد ۔ رستم شخصی بود که سلطنت
ایران بر دست و بازوی او قائم بود و بار ہا وی کیکاؤس
را از پنجهٔ مرگ نجات بخشیده بود بر این چنین یک
شخصی که یکتای وقت خود باشد خود ناظرین اندازه
کرده می توانند که این طور یک حکم چگونه تاثیری
را می اندازد - رستم از غیظ و غضب بیتاب
شده می گوید : ع


شعر العجم حصه چهارم
۴۴۲
چو خشم آورم شاه کاؤس کیست
چرا دست بازو به سن طوس کیست
چرا دارم از خشم کاؤس باک
چه کاؤس پیشم چه یک مشت خاک
گشتاسپ به اسفندیار حکم کرد که رستم را دست بسته
بیاورد اسفندیار به نزد زال رسیده از رستم این چنین استدعا
نمود رستم گفت : ۵
که گفتت برو دست رستم به بند
نه بندد مرا دست چرخ بلند
باندازه که درین شعر زور و جوش موجود است در
یک دفتر این مطلب اداء شده نمی تواند -
(۵) یک شکایت عمومی نسبت بایشیا این است
که درین قطعه جوش نامور پرستی نیست چنانچه در ایشیا
بهزاران نامور ها گذشته اند لکن هیچ یک شاعری
نه نوشته است که قوم وی بعزت و قدر دانی کمالات
او را چه طور نموده اند ؟ و از مردن او بر مملکتش چه
اثری واقع گردیده ؟ و مردم بچه صورت مراسم ماتمداری
او را بجا آورده اند و نتیجه این بے قدری چنان ثمرور
گردیده که شاعری ایشیا جذبات ناموری بر انگیخته زنده


۴۶۳
شعر العجم حصه چهارم
نمی تواند لکن فردوسی در مواقع متعدده اظهار این امر را بطریقهای موثره نموده است مثلاً چون رستم وفات یافت جسد او را نقل دادند از کابل تا به زابلستان چنان ازدحام و انبوه انام موجود بوده که جنازهٔ او دست بدست صرف در ظرف دو روز و یک شب درین قدر یک مسافهٔ دور به زابل رسید. بدین تقریب تمام مملکت ماتم کده بود و مردم بی اختیارانه میگریستند و ناله و فغان می نمودند و گلها را بر نعش او نثار می نمودند و میگفتند
نه گیری همی بادشاهی و بزم
نپوشی همی تنیز هنگام رزم
نه بخشی همی گنج و دینار نیز
همانا که پیش تو شد خوار چیز
تمت بالخیر والعافیهٔ
باهتمام شیر محمد خان ناشر