شعر العجم
حصہ چہارم
شعر العجم حصہ چہارم


شعر العجم
حصه چهارم
شعر العجم حصه چهارم


[BLANK PAGE]


وزارت معارف
سلسله
۱۲۹
ریاست دارالتألیف
ادبیات
۲۲
شعر العجم
حصهٔ چهارم
اثر علّامه مرحوم شبلی نعمانی
ترجمه
برهان الدین خان کشککی
و تصویب
ع، ج فیض محمد خان وزیر معارف
طبع اوّل — تعداد: (۱۰۰۰)
۱۳۰۶
مطبع مفید عام لاہور


وزارت معارف
سلسله
۱۲۹
ریاست دار التالیف
ادبیات
۲۲
شعر العجم
حصه چهارم
اثر علامه مرحوم شبلی نعمانی
ترجمه
برهان الدین خان کشککی
و تصویب
ع ۔ ج فیض محمد خان وزیر معارف
طبع اول — تعداد : (۱۰۰۰)
۱۳۰۴
مطبوعه مفید عام پریس لاہور


6
معنی تعریف جامع و مانع این است که هر چیز را که انسان میخواهد تعریف (بیان) کند
بیان او طور باشد که جمیع اوصاف آن مدعا را شامل بکند . و دیگر چیز در آن وصف
شرکت نداشته باشد. مثلاً اگر تعبیر از (انسان) بحیوان ناطق کنیم . تعریف جامع و مانع
است . و اگر محض حیوان گویم . تعریف جامع و مانع نیست . چرا که نه صفت
مخصوصه او را شامل شد . و نه شرکت غیر را مانع :


شعر العجم حصہ چہارم
۳
بسم الله الرحمن الرحیم
حدیثی دلکش ہر افسانہ از افسانہ می خیزد
دیگر از سر گرفتم قصۂ زلف پریشان را (شبی)
این حصہ چہارمین و قسمت آخرین «شعر العجم» است ۲
حقیقتاً حصص سه گانه سابقه بمنزلۂ دیباچه و تمہید این
حصه بودند درین قسمت بر شاعری عمومی ایران تنقید
کرده می شود ازین رو آن ابحاثی را که در حصہ ہائے
گذشته ناتمام گذاشته شده اند اکنون مفصلاً می نگاریم
این حصہ بر سہ فصل منقسم است :-
(۱) ماہیت و حقیقت شاعری :-
(۲) تاریخ عمومی شاعری فارسی و اثرات تمدن و اسباب
سائرہ بر آن :-
(۳) تقریظ و تنقید :-
حقیقت شاعری
چون شاعری یک امر ذوقی و وجدانی است، لہذا تعریف
جامع و مانع آن به چند الفاظ ممکن نیست که کرده شود
[Marginal notes]
۱
شروع
خ دیبا
چه
ایراد
۴
حصه
کردن
۵
اسباب
باطنی


شعر العجم حصه چهارم
۴
ازین جہتہ فہمانیدن حقیقت آن به طریقهای گوناگون بیشتر
مفید خواہد افتاد تا از ملاحظه تمام آن مجموعه یک نقشهٔ درست
شاعری زیر نظر آورده شود ۔
ایزد پاک برائے انسان اعضا و قوائے مختلف را عطا
فرموده که درمیان آنها وظائف و تعلقات هر کدام شان علحدہ
است ازین جمله سر چشمهٔ تمام ارادات و افعال دو قوه است
که "ادراک" و "احساس" نامیده می شوند ۔
وظیفه "ادراک" معلوم نمودن اشیا رو کار گرفتن از استدلال
و استنباط است و از نتایج عملش انواع ایجادات و تحقیقات
و انکشافات و تمام علوم و فنون پنداشته می شود ۔
خدمت "احساس" دریافتن چیزی و حل کردن امری
و غور کردن بر سخنی و سنجیدن نیست ، یگانه خدمتش متاثر
شدن اوست در موقع وقوع کدام واقعهٔ پر تاثیر چنانچه در
حالت غم محزون ، و بتقریب شادی مسرور ، و بر امور حیرت
انگیز متعجب می شود ۔ دویمین نام شاعری همین قوة است
که او را بنامهای "احساس" ، "انفعال" یا "فیلنگ" تعبیر کرده
می توانیم ۔ یعنی ہنگامیکہ همین جسم " احساس" جامهٔ الفاظ
موثره را در بر کشید بصورت شعر جلوہ افگن می گردد :-
وقتیکه بر حیوانات کدام جذبه طاری میشود، آنها ہم

ساده کردن
در ریحہ
دیگر

قاعدہ
جذبین


۵ شعر العجم حصه چهارم
به واسطه آواز ہائے بوقلمون و حرکات گونا گون باظہار آن می پردازند ۔
مثلاً شیر می غرد و شغال قوله میکشد و مار صفیر کنان خم و پیچ می خورد و طاوس رقص کنان ترنم میکند ، ہم چنین جذبات انسانی نیز بتوسط حرکات ظاہر میگردد ، اما برای او بلند تر از حیوانات دیگر قوتی نیز عطا شده که نطق و گفتار است و از همین جاست ، ہنگامیکه بر انسان کدام جذبه قوی طاری میشود، پس بیساخته از زبانش کلمات موزون ظہور می کند و اہم همین الفاظ موزون شعر است ۔
اکنون به پیرایه زیور منطقی تعریف شعر را باید کرد ، ازین حیث گفته می توانیم ، آن جذباتی که به توسط الفاظ ادا می شود ، شعر است از آنجا که این الفاظ بر جذبات شنوندگان نیز اثری بخشیده بر سامعین نیز ہمان تاثیر را ابراز میکند ، که بر صاحب جذبه طاریست، لہذا تعریف شعر را این چنین کرده می توانیم که ہر آن کلام انسانی که جذبات را بر می انگیزاند و او را به تحریک می آورد شعر است ۔
یک مصنف اروپائی می نویسد ۔ ہر چیزیکه بر دل استعجاب یا حیرت یا جوش یا دیگر قسم اثر را به وجود می آورد ، شعر است بنا برین فلک نیلگون ، نسیم سحر ، گلگونه شفق ، تبسم


شعر العجم حصہ چہارم
گل، خرام صبا، نالۂ بلبل، ویرانی دشت، شادابی چمن، تماناً یک جهان شعر است ۔ لیکن جای تعجب است ۔ که ششصد سال قبل برین خواجه فریدالدین عطار رح فرموده است ۔ ع ۔ پس جهان شاعر بود چون دیگران
اشیائیکه بر دل تاثیر می کند، بسیار است مثلاً موسیقی مصوری، صنعتگری و امثال آن، ولی اثر انگیزی شعر از حد افزون و فراخ است، زیرا موسیقی فقط قوۀ سامعه را محظوظ می کند، و اگر شنوائی نباشد، کاری را از پیش برده نمی تواند لہذا برای متاثر شدن از تصویر، بینائی شرط است، لکن شاعری بر تمام حواس اثری افگند، و از او باصره، لامسه ذائقه، شامه، تماماً لطف برداشته می تواند ۔ فرضاً اگر شراب در پیش نظر نباشد ازین نبودن شراب چشم ہیچ یک فائده را برداشته نمی تواند، مگر در وقتیکه کدام شاعر او را به آتش سیال تعبیر می کند از شنیدن این الفاظ یک منظر مؤثر در پیش چشم تجسم میکند، همچنین وقتیکه بوسه را به اندازۀ شاعرانه" به تنگ شکر" تعریف می نمائیم، مزۀ آن را کام و زبان محسوس می نماید ۔ طریقۀ آسان علمی معلوم و معین نمودن ماهیت و حقیقت چیزی این است که اولاً کدام وصف نمایان آن گرفته شود و متعاقباً نشان داده شود که در آن وصف با او کدام کدام

زبان ها
ره نوین
همچنین
جاری
یک عالم
لذت میدهد


شعر العجم حصه چهارم
۷
چیز ها شرکت دارد و باز این صفات را علیحده علیحده نموده
آن وجه ظاهر کرده شود ، که از روی آن این چیز از دیگر هم
جنسان خویش جدا و ممتاز شده باشد .
این جمله را تماماً تسلیم میکند که وصف نمایان شعر برانگیختاندن برانگیختن
جذبات انسانی است یعنی از شنیدن آن در دل اثر رنج
یا خوشی یا جوش پیدا می شود . همین خصوصیت شاعری را
از سائنس و دیگر علوم و فنون ممتاز قرار داده است . زیرا که مرتب
مخاطبه شاعر با جذبات است ، و از سائنس بالیقین می باشد
سائنس از استدلال کار می گیرد و شاعر محرکات را استعمال
می نماید ، سائنس نزد عقل مسئله علمی را پیش میکند ، مگر شاعر
مناظر دلکش را به احساسات نشان میدهد .
چون این خاصیت در موسیقی و تصویر بلکه در مناظر قدرت
نیز یافته میشود . لہذا بایستی که ایراد قید کلام یا الفاظ در انبار کرده
آن باشد ، تا این اشیاء نیز ازین دائره بیرون شود ؛ باز هم
خطبه (لکچر) تاریخ ، افسانه ، ڈراما در تعریف شاعری داخل
می ماند در میان اینها و شعر حد فاصل قائم کردن اشکال دارد
دقت مزید ازین رهگذر عاید است که اکثر نظمهای درجه پیش کند
اول بشکل افسانه می باشد و در اکثری از افسانه ها روح
شاعری یافته می شود ، هنگامیکه این هر دو چیز با همدگر یکجا


شعر العجم حصہ چہارم
۸

مشاہدہ میشوند، پس درمیان آنها امتیاز کردن مشکل بنظر می‌خورد :-

ولی در حقیقت افسانه تاجائی افسانه گفته می شود، که در آن واقعات خارجی و تصویر زندگانی موجود باشد. بمجردیکه درآن احساسات و جذبات اندرونی اغاز شد، پس در انجا سرحد شاعری مشاهده میشود، افسانه نگار اشیاء بیرونی را به کمال کوشش مطالعه میکند، بر خلاف آن شاعر تجربه کار، ماہر نیرنگهای احساسات و جذبات اندرونی نیز می باشد.
سے شبلی نعمانی
1304

فرق درمیان شعر و تاریخ

بواسطه یک مثال فرق شعر و تاریخ خوبتر ذہن نشین می شود، شخصے در بیشه روان است از گوشه می بیند، که شیری جولان کنان می بر آید و غرش پر از خوف و چهره ترش و تند و چشمهای زہر آلود او دل این مرد را بلرزه در آورده، با آن الفاظ موثری که این شخص نزد دیگری این هیئت و حلیه و شکل و صورت شیر را بیان کند، شعر است.

اگر یک عالم علم حیوانات به عجائب خانه رفته در آنجا شیری را اندرون پنجره محبوس دیده ہر عضوش را بحیثیت علمی علیحده علیحده می بیند و متعاقباً بطریقه علمی بحضور کدام


شعرالعجم حصه چهارم
مجمعی درین موضوع بیاناتی ایراد کند ، این اظهارات او
سائینس، تاریخ یا واقعه نگاری است -
نوعی از اقسام شاعری واقعه نگاری است ، یعنی شاعر تصویر
واقعات خارجی را میکشد ، اما نه ازین حیثیت که وی در
واقعه چیسیست، بلکه ازین حیثیت که آن واقعه بر جذبات ما چه
اثر می افگند ، شاعر تصویر آن چیز ها را بخط و خال ساده نی
بلکه در آن رنگ امیزی قوه تخیل را بیشتر میکند ، تا موثر گردد

فرق در بین شاعری واقعه نگاری
و خطابت

از تقریر فوق فرق بین واقعه نگاری و شاعری واضح میگردد
ولی تا اکنون هم حد فاصل خطابت و شاعری قائم نگردیده است
زیرا که مقصود در خطابت نیز ماند شاعری بر انگیختن جذبات
و احساسات می باشد، اما در واقع شاعری و خطابت دو چیز
ہای علیحدہ میباشند ، مقصد از خطابت مخاطبه نمودن با
حاضرین میباشد ، و ناطق مذاق و معتقدات و میلان طبیعت
حضار را جستجو میکند تا ازین رهگذر این چنین یک پیرائیه را
برائے تقریر خویش اختیار کند که توسط آن جذبات را بر
انگیزاینده سامعین را مطیع و همنفکر خویش بنماید - برخلاف آن


شعر العجم حصه چهارم
۱۰
آن شاعر را با دیگری سروکاری نیست و این امر را هم نمیداند
که آیا کسی بمقابلش است؟ و یا شخصی وجود ندارد؟ در
دل شاعر جذبات تولید میشود، و او بی‌اختیار را نه آن جذبات
را طوری ظاهر می‌نماید که در حالت درد و اندوه بی‌ساخته
"آه" خارج میشود، بلاشبه هنگامیکه این اشعار بنزد دیگران
خوانده میشود بر آنها نیز تاثیرات خویش را اجرا میکند، ولی
شاعر در وقت سرودن آن این مقصد را زیر نظر ننهاده بود
مَثَلیکه یک شخص بر مردن یک دوستدار خویش نوحه و ندبه می
کند و مقصدش ازان شنوانیدن مردم نمی باشد، ولی اگر دیگری
این ناله و شیون او را بشنود. حتماً می طپد و متاثر می‌گردد -
شاعر اصلی شخصی است که با سامعین سروکاری نداشته
باشد - مردمانی که به تکلف شاعری را اختیار می کنند - وظیفه
ذمت انها نیز همین است که از فحوای کلام شان مطلقاً این
امر مفهوم نگردد - که انها با سامعین گفتگوئی داشته باشد چنانچه
برای یک "اکتر" در اثنای عملیاتش در "صحنهٔ تمثیل" این
مسئله بخوبی معلوم است که بمقابل او بسیار اشخاص موجودند
اما اگر در عین کار روائی خود اظهار این علم خود را بنماید حقیقتهً
که تمام آن "پارت" و پرده را برباد میکند - شاعری که بعوض
خویش با دیگری خطاب میکند و یا تمنای برانگیختاندن جذبات


۱۱
شعر العجم حصه چهارم

غیر را داشته باشد و چیزی که می سراید، برای خودش نی، بلکه بدیگری می شنواند، پس وی شاعر نی بلکه خطیب است، ازین بیان واضح میشود، که شاعری نتیجه مطالعه نفس و تنها نشینی است، بالعکس آن خطابت ثمره نشست و برخاست و نتیجه خلط و ملط و مراعات رسم و رواج است، اگر جذبات و احساسات اندرونی شخصی تیز و مشتعل باشد، پس وی شاعر شده می تواند، ولی برای خطیب ضرور یست که نبض شناس احساسات و جذبات دیگران باشد . بچشم ۱۶ قوس ۱۲۸۹
عناصر اصلیه شاعری
در یک شعر عمده بسا امور مشاهده می شوند در آن وزن می باشد و محاکات دیده میشود، (یعنی در هنگامیکه تصویر کدام چیز یا کدام حالتی کشیده میشود) در آن خیال بندی بوده، الفاظش ساده و شیرین بنظر آمده بندش آن صاف و در طرز ادای او جدت می باشد، مگر آیا این همه امور اجزای شاعری میباشند؟ آیا ازین جمله هر کدام آن این چنین است، که اگر وی نباشد. پس شعر حیثیت شعری را نخواهد داشت؟ اگر این چنین نباشد (و قطعاً نیست) پس از بین این تمام اوصاف مخصوصاً اشیائی را معلوم باید

[Margin text:]
شماره
مادرزاد
غلط
۴
غلط
به
صدیقه


شعر العجم حصه چهارم ۱۲

کرد که از عدم آن شعر منزله شعری خود را فاقد باشد نزد عوام
الناس آن چیز ”وزن“ است ، و از همین جهتہ مردم عوام کلام
موزون را شعر می نامند ، مگر فکر محقیقن این چنین نیست
و آنها حصہ ضروری شعر وزن را می پندارند اما بمذاق اوشان
عنصر اصلی شاعری وزن نمی باشد ۔
نزد ”ارسطو“ این چیز محاکات (یعنی مصوری) است“ و این
ہم صحیح نیست زیرا که اگر در شعری تخیّل موجود و محاکات مفقود
باشد ، آیا آن شعر ، شعر نخواهد بود ؟ هزار ہا اشعار موجود اند
کہ در آن عوض محاکات فقط تخیّل موجود است و با وجود آن
این شعر عمده پنداشته میشود، درین صورت شاید این طور
خواهند گفت که محاکات این چنین یک مفهوم وسیعی را دارا
است که تخیل از دائره آن خارج شده نمی تواند ، ازین جہتہ
تخیل نیز محاکات گفته میشود ، اما این مفکوره مبنی بر زبر دستی
است و در سطوراتی که ما تعریف تخیّل و محاکات را می نویسم
واضح میشود ، که این هر دو، دو چیز علیحده هستند ، اگر چہ
ممکن است که در بعض امثال سرحد هردو باہم اتصال
یابد ، حقیقتہ شاعری در اصل نام دو چیز است، محاکات
و تخیل اگر یکی ازین دو یافته شود ، پس شعر مستحق می گردد
که او را شعر بگویم ، اوصاف باقی آن کہ سلاست و صفائی و

1
وزن = معیار
احساس
2
ایک شعر
3
معنا
4
الفاظ
ساده در
وجدان


۱۳ شعر العجم حصه چهارم
حسن بندش و امثال آنست اجزائی شعر نی، بلکه عوارض و عارض (مترجم)
مستحسنات آن می باشد،
تعریف محاکات حصه 22 نوی 1304
محاکات این طور ادا نمودن یک چیزی یا حالتی است که ازان تصویر اصلی آن در پیش نظر تجسم کند، فرق در بین محاکات و تصویر این است که در تصویر اگرچه علاوه بر اشیای مادی تصویر جذبات و حالات را نیز میتواند کشید، چنانچه مصوّر درجه اعلیٰ این چنین تصویر انسان را نقش میکند که از چهرهٔ آن جذبات انسانی مانند رنج، خوشی، تفکر، حیرت، استعجاب پریشانی، و بی تابی ظاهر میشود، شلپکه بحضور جهانگیر یک مصوری این طور یک تصویر زنی را تقدیم کرده بود، که کفهای او خارانیده میشد و به واسطهٔ آن خارانیدن (گدگدی) آن اثرات خندانیدن که به چهرهٔ او طاری شده بود، از آن تصویر هویدا می شد ولی در هر محل تصویر را با محاکات کشیده نمی توانند۔ بلی ہزارہا واقعات، حالات و واردات گوناگون موجودند که تصویر برگرفتن آن از دسترس مصوّر بیرون است مثلاً ”قاآنی“ در یک موقعی از هیئت و وضیعت بهار این چنین حکایه میکند ؎
نزک نزک نسیم، زیر گلان می خزد ٭ غبغب این می مکد، عارض آن می مزد


شعر العجم حصہ چهارم ۱۴
سنبل این میکشد، گردن آن می گزد پا گه بچمن می چمد ، گه به سمن می وزد
گاه بشاخ درخت گه بلب جوئبار
این ہئیت و وضعیت را مصور چه طور می تواند که نشان
بدهد -
چیزیکه مذکور شد اشیائے مادی بودند : ادا نمودن جذبات
و کیفیات بیشتر ازین مشکل است و تصویر به هیچ طور نمی تواند
که عمده بر آر انتقاش آن کیفیات شده بتواند - مثلاً درین شعر
نسب نامۂ دولتِ کیقباد ورق بر ورق ہر سوئی برده باد
این خیال ادار شده که بواسطه قوات دارا خاندانی کیان کاملاً
به باد فنا رفت این تخیّل بذریعہ تصویر چطور ادا کرده خواهد شد
یا مثلاً بعاشقان ہوس پیشہ اکثر یہ این چنین واردات پیش می
آید که بر معشوقی دل می بازد و بعد از مرور ایامی از بی مہری و
بی اعتنائی او بجان رسیده می خواهد که از وی بگسلد و با دیگری
بپیوندد ، باز ازین خیال خود متردد شده بدل می سنجد که باز این
چنین معشوق دلفریب کجا برائے او میسر میشود ، ازین جہتہ
خودش سر سر خود ازین خیال خویش برگشته مکرر با ہمان معشوقه
خود نرد عشقش را می بازد ، حالانکہ معشوق او را ازین وقائع
هیچ اطلاعی نمی باشد ، این حالت را شاعری این طور
ادا می کند ؎


۱۵ شعر العجم حصه چهارم

صد بار جنگ کرده به او صلح کرده ایم
او را خبر نبوده ز صلح و ز جنگ ما
این حالت را مصور بذریعه تصویر چگونه عیان کرده می تواند ، بر خلاف آن مصوری شاعرانه تصویر هر خیال و هر واقعه و هر کیفیت را بخوبی نقش کرده می تواند -
فرق بزرگی درین مصوری عمومی و مصوری شاعرانه این است ، خوبی تصویر آنست که تصویر هر چیزیکه گرفته میشود می بایست علیحده علیحده خط و خال آن نشان داده شود ، ورنه تصویر ناتمام و با اصل خویش مطابقت نخواهد داشت ، بالعکس در مصوری شاعرانه این التزام ضروری نیست - شاعر اکثریه آن چیز ها را می پسندد و عیان میکند که ازان بر جذبات ما اثری می افتد و باقی اشیاء را نظر انداز می نماید و یا بهم میگذارد که از تذکر آن در اثر اندازی شعر خللی بوقوع نه انجامد فرضاً اگر مقصد از گرفتن تصویر گلی باشد، پس کمال مصوری این است ، که علیحده علیحده خود گل و برگ و شاخ و خار گلبن و رگ و ریشه او را نمایان کند ، ولی برائے شاعر بیان نمودن این چیز ها ضروری نیست ، ممکن است که شاعر این اشیاء را بصورت اجمالی و پوشیده بنمایاند باز هم از مجموعه کلام خویش همان اثر را پیدا میکند که از دیدن اصلی "گل" به وجود می آید -


شعر العجم حصه چهارم ۱۶

دیگر فرق کلی در میان مصوّری و محاکات این است، که مصوّر از
کشیدن تصویر یک چیز بیش از بیش همان قدر اثر را پیدا
کرده خواهد توانست که از دیدن ذات همان چیز بوجود می آید
ولی شاعر با وجودیکه تمامی اجزائ آن تصویر را نمایان نمی کند
باز هم به اصل بیشتر آن چنان اثر را پیدا می کند که از ملاحظه
ذات آن چیز فهمیده نمیشود، چنانچه از دیدن شبنم این اثر
پیدا شده نمی تواند، که از خواندن این شعر بفکر می رسد سه
کها کها کے اوس اور بھی سبزہ ہرا ہوا
تھا موتیوں سے دامن صحرا بھرا ہوا
حاصلش اینکه:- از افتادن شبنم شوخی و سبزی چمن چندان
کسب افزونی و سبزی کرد. که سرا تا سر صحرا چنان پنداشته می شود
که از دانه ہائے دُر و لولو مملو باشد.
کمال اصلی تصویر این است که با اصل مطابقت داشته باشد
و اگر مصوّر درین امر کامیاب شد، پس او را خطاب اکمال
فن داده میشود، مگر شاعر در اکثری از مواقع بدو مرحله های
مشکله سر دو چار می شود یعنی نه تصویر اصلیه را پورا پورا
کشیده می تواند، زیرا که در بعض محلات این مطابقت کامل
احساسات را چندان بر انگیخته کرده نمی تواند، و نه از اصل زیاده
تر دور شده می تواند، ورنه بروی اعتراض خواهد شد، که


۱۷
شعر العجم حصه چهارم
تصویر بر اصل را گرفته نتوانسته است، درین موقع وی از تخیل کار میگیرد، و این چنین یک تصویری را میکشد، که نسبت به اصل خود در آب و تاب و حسن و جمال افزونی کند مگر از قوۀ تخیل بر شنوندگان این چنین یک اثری را می افگند که این همان چیز است، ولی مردم او را بدقت ندیده اند لہذا حسن او کاملاً برای آنها نمایان نشده بود -
تعریف تخیل
تعریف تخیل را ”هنری لوئیس“ چنین کرده است :-
قوتی است، که توسطش آن اشیائی را که مرده اند، یا از سبب کمی و ضعف حواس بر نظر ما نمی آیند، به پیش نظر ما میآورد، مگر این تعریف جامع و مانع شده نمی تواند و در حقیقت تعریف جامع و مانع منطقی امثال این چیز ها هم کرده نمی شوند -
در اصل تخیل نام قوۀ اختراع است و نزد مردم عوام بموجب منطق و فلسفه صاحب تخیل گفته نمی شود - بلکه اگر کدام فلسفه دان بصاحب مخیله خطاب کرده شود، او را ازین لقب عار خواهد آمد - ولی در حقیقت ضرورت قوت تخیل در فلسفه و شاعری یکسان است، بلی همین قوۀ تخیل است که از یک جانب در فلسفه کار ایجاد و اکتشاف مسایل را


شعر العجم حصه چهارم
۱۸

می دهد، و از طرف دیگر در شاعری مضامین شاعرانه را پیدا
میکند، از آنجا که اکثری از سائنس دانان مذاق شاعری را
مالک نمی باشند، و هم چنین شعر با فلسفه و سائنس چندان
انسیت ندارند، لہذا این غلط فہمی بوجود می آید- که قوۀ
تخیل را با فلسفه و سائنس تعلقی نمی باشد، ولی این فکر صحیح
نیست، بلاشبہ عموم آن سائنس و فلسفه دانائیکه در آنها
قوت ایجاد نباشد از قوۀ تخیل هم محروم می باشند، اما کسانیکه
موجد کدام مسئله و یا فن می باشند- از قوۀ تخیل آنها کدام
شخص انکار کرده می تواند، در ذات نیوٹن و ارسطو بهمان
اندازۀ قوۀ زبر دست تخیل موجود بوده، که در وجود ہومر و
فردوسی بوده است، البتہ اغراض و مقاصد این دو جماعت
جدا گانه و طریقۀ استعمال قوۀ تخیل هر دو یشان جدا بوده
است، غرض از استعمال قوۀ تخیل در فلسفہ و سائنس آنست
که یک مسئله علمی حل کرده شود، اما در شاعری از قوۀ
تخیل این کار گرفته میشود، که جذبات انسانی را به ہیجان
بیاورد، مقصود فلسفی تنها همان موجوداتی است، که در واقع
وجود دارند، بر خلاف آن شاعر از ان موجودات نیز کار می گیرد
که ابداً وجود ندارند، در پیشگاه فلسفه ”ہما“ ”سیمرغ“ ”گاو زمین“
”تخت سلیمان“، ابداً قدر و قیمتی ندارند، ولی همین اشیاء


شعر العجم حصه چهارم
۱۹
نقش و نگار قصر شاعری پنداشته می شوند، اگر از زبان
فلسفی لفظ ”سیمرغ زرین پر“ بر آید از هر دو جانب مطالبه
ثبوت سیمرغ خواهد شد - لکن شاعر از امثال این مخلوقات
فرضی عالم خیال خودش را آباد میکند، واحدی از وی طلب
ثبوت را نمی کند، زیرا که شاعر مانند فلیسو فها ادعائے تعلیم
مسئلہ را نمی کنند، بلکہ وی فقط اسباب خوشی و مسرت ما را
فراہم می آورد و بیشک وی درین مقصد خود کامیاب هم
میشود، از دیدن گل یک سائنس دان تحقیق می کند، که او
از کدام صنف نباتات است؟ و رنگش با کدام الوان آمیزش
دارد؟ خوراکش از کدام اجزای زمین است؟ در و اجزائے
نرو ماده هر دو و یا تنها یکی است، لکن شاعر با امثال
این تحقیقات سروکاری نداشته به مجرد دیدن گل بر وی
خمار مل طاری شده این خیال بدماغش پیدا میشود
ع- ای گل بتو خورسندم تو بوئی کسی داری
نسبت بماهتاب هیئت دان بآن مسائل دلچسپی دارد، که او
از کدام عناصر ساخته شده؟ آیا آباد است یا ویران؟ روشن
است یا تاریک؟ یا مدو جزر سمندر چه تعلقی دارد؟ و امثال
آن مگه شاعر با مهتاب این قدر مقصد دارد - که بیکبار وی
روشن معشوق تشبیه دارد -


شعر العجم حصه چهارم
۲۰
نزد شاعر (از طفیل قوۀ تخیل) تمام اشیای بی حس چیز های جاندار ساخته میشوند و بگوشهای او از هر طرف صدا ہائے مسرت افزای گونا گون شنیده می شود، زمین و آسمان و ستارہا بلکه تمام ذرات با وی گفت و شنید دارند ،
توسط قوۀ تخیل شاعر اکثریه یک دعوی جدیدی را می کند و دلائل خیالی را تقدیم میکند، ممکن است که عالم منطقی او را قبول نکند، لیکن آن اشخاصیکه با مثال این قوۀ تخیل عادی هستند، در تسلیم نمودن آن ابداً تامل نمی ورزند، مثلاً شاعری میگوید
دوش از برم چو رفتی آگاه نگشتم آری
عمری و رفتن عمر آواز پا ندارد
این دلیل دو مقدمه دارد (۱) اینکه ”معشوق زندگی عاشق است“ (۲) اینکه ”رفتن زندگی آواز پا ندارد“۔ ازین دو مقصد از کدام یک آن انکار کرده میشود ۔
تخیل محاکات از کدام امور بعمل می آید
وقتیکه محاکات بذریعہ کلام کرده میشود مقدم تر از ہمہ تناسب شرط است او این ظاهر است که آواز و لہجہ و اظہار ہر یک از درد و غم و رنج و جوش و غیظ و غضب مختلف است


۲۱ شعرالعجم حصه چهارم

لهذا محاکات هر یک ازین جذبات که مقصود باشد ، بایستی که وزن
شعر نیز بادی مناسبتی بهم رساند ، تا حالت و کیفیت آن تماماً ادا
کرده شود ، مثلاً در فارسی بحر تقاربی که شاهنامه دارد ، برائی
خیالات حربیه موزون است ، چنانچه بفارسی هر قدر یکه مثنویهای
جنگی نوشته شده اند ، اغلباً در همین بحر می باشند ، هم چنین
برائی غزل و خیالات عشق و عاشقی نیز بحور مخصوصی موجودند
اگر این خیالات در بحور قصیده ادا کرده شوند ، پس از تاثیر
آنها می کاهد -
(۴) کمال همم محاکات این است که با اصل خود مطابقت
داشته باشد ، یعنی بیان هر چیزیکه کرده میشود باید ، این طور
باشد ، که ذاتاً همان چیز مجسم شده در پیش نظر بایستد ، مقصد
اصلی از شاعری انبساط و خرمی طبیعت است ، و کشیدن تصویر
اصلیه چیزی ذاتاً انبساط طبیعت را تولید میکند (عام ازینکه
آن چیز خوب باشد یا خراب) مثلاً چلپاسه یا وزغه یک جانور
بد صورتی است ، که از دیدن آن نفرت می آید ، ولی اگر
یک مصور کامل این چنین یک تصویرش را نقش کند ، که باندازه
سر مو با اصل آن فرقی نداشته باشد ، از دیدن آن خواه مخواه . . .
لطف حاصل میشود ، و علت اصلی آن همین است ، که مطابقت
اصل با نقل ذاتاً خودش یک چیز مؤثریست ، اگر آن چیز بائیسکه


شعرالعجم حصه چهارم
۲۲

محاکات آن مقصود است، طبعاً دلاویز و لطف‌انگیز باشند پس اثر محاکات نیز کسب افزونی میکند -
مطابقت اصل به طریقهای مختلفه بعمل می آید :-
(۱) بیان نمودن هر آن چیزیکه مقصود باشد، بایستی که استقصای جزئیات آن باین طور بعمل آید که کاملاً تصویر آن چیز به پیش نظر آید، مثلاً اگر نوشتن واقعه جدائی احباب باشد پس بالیست که بکمال غور و دقت تمام آن جزئیات و کیفیات و حالات را پیدا کنیم، که در اینچه مواقع پیش می آیند، یعنی اندرین فرصت یکی بدیگری بکدام نگاه می بینند؟ و چه طور بغل‌کشی و معانقه نموده می گریند، چه قسم کلمات درد‌انگیز را استعمال می نمایند؟ و بکدام سخنها دلهای حسرت‌منزل خود را تسلی میدهند؟ در وقت تودیع و رخصت بچه صورت حرکات بی‌اختیارانه از آنها صادر میشوند؟ کیفیتی که در ابتدار پیدا شده چطور به بتدریج افزونی گرفته است؟ بر حاضرین از دیدن این کیفیات چه اثرات می افتد؟ اگر از میان این سخنها یک سخن بماند، پس در مطابقت نقص و کمی وارد میشود، در بین نظامی و فردوسی فرق بزرگی که موجود میشود، این است، که فردوسی بسیار سخنهای خرد و ریزه جزئی را می گیرد، و نظامی در قوهٔ تخیل سرشار شده از گرفتن جزئیات صرف نظر میکند، مثلاً


۲۳ شعر العجم حصه چهارم
فردوسی در یک موقعی حالات یک مجلس دعوات را چنین می نویسد :- ۵
دیگر باره بستد، زمین داد بوس ؛ چنین گفت ، کین باده بر روی طوس
سران جهاندار برخاستند ؛ ابر پهلوان خواهش آراستند
در آن عصر چنان مروج بود ، که اگر به یادگار کسی شراب می نوشیدند ، زمین را نیز همراه آن می بوسیدند ، علاوه بآن شخص خطاب کنان میگفتند ، که به "یاد فلان" در عقب آن حاضرین مجلس می ایستادند ، طوریکه (در مغرب زمین) درین ایام هم ، همین دستور جاری است ، فردوسی تمام این واقعات را ادا نموده است و اگر همین کیفیت را نظامی می نوشت ، پس طلسم استعاره و تشبیه جام و شراب را می بست و از تحریر این واقعات جزئی صرف نظر میکرد ، در یک قصیده بهاریه "قاآنی" که چند اشعارش این است :۵
یکی بر لاله پا کوبد که می رنگ می دارد یکی از گل بوجد آید که وه وه بوی یار آرد
یکی اینجا گسارد می، یکی آنجا نوازد نی صدآهای و هوی و هی زهر سوئی هزار آید
زهر کوئی صدای ارغنوان و چنگ و نی خیزد زهر سوئی صدای بربط و طنبور و تار آید
یکی بر لاله می غلطد یکی در سبزه می رقصد یکی گاهی رود از هوش یکی گاه هوشیار آید
الا یا ساقیا ! می ده ! بجان من پیاپی ده
دما دم بی خردی ده که میترسم خمار آید


شعر العجم حصه چهارم
۲۴
طوری تصویر دلچسپی بحال و سرمستی مردم کشیده شده که درجه
اعلیٰ محاکات را جائز است، این چنین بکمال کوشش حالات
جزوی آن موسم ادا کرده شده که از خواندن آن کاملاً هیئت و وضعیت
آن بزیر نظر می آید۔
(۲) اکثریۀ اشیا این قسمند، که مشتملبر انواع مختلفه بوده
هر نوع آن را خصوصیت جداگانه میباشد۔ مثلاً آواز یک چیز
عمومی است و انواع آن پست، بلند، شیرین، کرخت، موزون
و غیره اقسام مختلف است، در اشیای ذوقیه این فرق بیشتر
نازک میشود۔ مثلاً دوری معشوق یک امر عمومی است، ولی
بنا بر خصوصیات جداگانه آن علیحدہ علیحدہ اسما دارد، یعنی ناز
عشوه، غمزه، شوخی، بیباکی ۔ آن السنہ که وسیع و لطیفند، در آن
نظر به فرقهای بسیار دقیق برای هر هر چیزی الفاظهای جدا جدا
پیدا میشوند، پس اگر محاکات چیزی مقصود باشد، باید بطریقه
درست همان الفاظ را استعمال کرد، که بر همان خصوصیات دلالت
کنند، ساودی شاعر نظمی نوشته که اسباب موجبہ آن این
است، که یک فرزند خورد سالش ازو پرسید، که ”سیلاب چه طور
و چرا می آید“ ساوی در جوابش نظمی نوشت و باو نشان داد
که سیلاب چه طور آہستہ آہستہ شروع میشود و بچه قسم کسب
ازدیاد می نماید، درین نظم تمام الفاظ باینطور اندراج یافته اند


۲۵ شعر العجم حصہ چهارم

که همان آواز های را که در وقت باریدن باران و روان شدن
و منتشر گردیدن و بسیار گشتن آب (و غیره وغیره) بوجود می آید
و بهمه الفاظ اظهار آن میشود، حکایه کرده است ، و تا جای
کمال محاکات و تخیل خود را در آن بکار برده است، که اگر کسی
آن نظم را بآوازی خوش و مترنم درست بخواند ، مستمع چنان می
پندارد که بکمال قوت و بشدت سیلاب می آید و زیاده شده میرود
روزی در هنگام طالب العلمی من بیک مجلسی کسی این شعر
"کلیم" را خواند ه
سر به بستان چو دهد جلوهٔ یغمائی را
اول از سرو کند جامهٔ رعنائی را
والد مرحومم نیز تشریف داشتند. من اعتراض کنان گفتم که
بمناسبت اینکه جامه است پس می بایست ، که عوض"کند""کشد"می
گفت ، تا در شعرش فصاحت بوجود می آمد ، زیرا که جامه کندن اگرچه
صحیح است ، ولی فصیح نیست ، تمام حضار ساکت ماندند ، والد
مرحومم بعد از تامل اندک فرمودندنی ! همین"کند" روح و روان
این شعر است ، زیرا مطلب شاعر این است ، وقتیکه معشوق
در باغ بصورت غارتگری جلوه افروز میگردد ، اولاً لباس رعنائی
را از بر سرو بدر میکند ، "لباس کشیدن" دو معنی دارد (۱) اینکه
شخصی بواسطه گرمی وغیره لباس خود را کشیده بگذارد ، و یا نوکرش


شعر العجم حصه چهارم
۲۶
جامہ او را از بدنش بکشد (۲) اینکه بطور سزا لباس کسی کشیده
و یا دریده شود، در فارسی برائی این مطلب دو الفاظ مختلف جامہ
کشیدن و جامہ کندن“ موجود است ، چون درینجا مقصد این است
کہ معشوق بطور ذلت جامہ رعنائی سرو را بر آورده است ، لہذا
عوض ”جامہ کشیدن“ ”جامہ کندن“ بسیار موزون است ، تمام حضار
برین توجیہہ بی تکلفانہ حضرت پدز تحسین گفتند و آفرین دادند
درین شعر علی تقی :- ؎
بگذشت ز پیش من و غیرش بحکایت
پیچید کہ ہرگز نتواند بقفا دید
حاصل شعر این است کہ معشوق از مقابل من گذشت درحالیکہ
رقیب نیز ہادی بود، و او را آنچنان در افسانہ خوانی سرگرم
نموده بود، کہ عقب سر خود را ہم دیده نتوانست (ورنہ شاید بطرف
من نیز نگاہش مبذول میشد) از لفظ ”پیچید“ طوریکہ صورت
واقعہ ذہن نشین میگردد ، از بودن دیگر لفظ این مطلب حاصل
نمی شود ،
در وقتیکہ سکندر برائے دارا مکتوب مساوات و برابر بودن
خودش را با او دعوی کنان نگاشت از خواندن آن دارا سخت
رنجید، و متحیرانہ بر خود پیچیده خندید این حالت را نظامی
چنین تصویر می فرماید ؎


شعر العجم حصه چهارم
۲۷
بخندید و گفت اندران " زهر خند" { که افسوس بر کار چرخ بلند
فلک بین چه ظلم آشکارا کند { که اسکندر آهنگ دارا کند
وقتیکه کدام شخص محقر و بی منزلت ادعای برابری خودش را با کدام ذات معزز با وقار می نماید، در بعض احیان در عین غصه و قهر برای انسان خنده عارض میشود ، گویا ، همین خنده مجموعه رنج و غصه و عبرت می باشد در فارسی این خنده را "زهر خند" می نامند، حالتیکه بر دارا از خواندن خط مسادیانهٔ سکندر طاری شده تصویر آنرا بجز از لفظ " زهر خند " کشیدن بدیگر صورت ممکن نبود، همچنین محاورات و اصطلاحات مخصوصی برای مضامین مخصوصند، اگر آن مضامین بما سوای آن الفاظ بدیگر کدام طریقه ادا کرده شود، پس آن محاکات کامل شده نمی تواند .
(۳) وقتیکه حالت کدام قومی یا ملکی یا مردی یا زنی یا طفلی بیان کرده شود، پس ضرور است ، که تمام خصوصیات آن زیر نظر گرفته شود. مثلاً اگر مقصود از حکایه کردن بیان کدام طفلی باشد باید، که لحاظ زبان، طرز اداء خیالات و لهجه او کرده شود، و عیناً می بایست، که همان کلمات ادا گردد
مثلاً ے
" چلاتی ہے سکینہ کہ اچھے میرے بچا "


شعر العجم حصه چهارم
۲۸

محل میں گھٹ گئی ”مجھی گودی میں لو ذرا“
ترجمه :- ناله و فغان دارد سکینه که ای کاکای خوب من در میان
محمل نفس من حبس شده کمی مرا در آغوش خود بگیر -
بابا سے کھدؤ اب کہیں خیمه کریں به پا
ٹھنڈی ہوا مین لیکے چلو تم پہ میں فدا
ترجمه :- اکنون بابائے من بگو که به کدم جائے خیمه را ایستاده کند
مرا در ہوائے سرد با خود گرفته برو، من بر تو فدا شوم -
سایه کسی جگه ہے نہ چشمه نه آب ہے
تم تو ہوا میں ہو میری حالت خراب ہے
ترجمه :- در هیچ جائے نه سایه بنظر می آید، و نه چشمه و نه آب است
حالانکه تو در ہوائے تازه هستی و حالت من رو بخرابی گذاشته است.
این مخاطبه در موقعی است، که اهل بیت نبوی در نهایت
گرمی ہای سخت عازم کربلا هستند، و سکینه دخترک سیّدنا
حسینؓ به کاکائے خویش حضرت عباسؓ از گرمی شکایت دارد در
این قطعه تمام این خصوصیات و خیالاتیکه مخصوص بطرز گفتار
اطفال است، پیش نظر گذاشته شده است - ”اچھے چچا“ باصطلاح
اطفال ”کاکا جان گلم“ خاص لہجه اطفال است، در بغل
باطفال لطف و مسرت مزیدی حاصل میشود، لہذا از فرمائیش
”در آغوش گرفتن“ خواہش طفلانه ہویدا میشود، اطفال محض


۲۹
شعر العجم حصه چهارم

ذریعه بزرگ حاصل نمودن مقصد خود طعنه دادن را می
پندارند ، ازین جهته سکینه حضرت عباس را طعنه می دهد
که چون شما باستراحت تام در هوائے آزاد میباشید ، پس
پروائے خفقان و حبس نفس مرا چرا داشته باشید عوض ” شما “
گفتن لفظ ” تو “ بمنتها درجه شیرین و تفوق و حکومت طفلانه
را ظاهر میکند ، از اجتماع این خصوصیات مراتب محاکات
بدرجه کمال رسیده و کاملاً تصویر همان واقعه گرفته شده است ،
برای اکمال فن محاکات ، مطالعه نمودن هر نوع اشیای
کائنات ضروریست، زیرا شاعر گاهی حالات حرب و ضرب را می
نگارد و هنگامی تصویر اخلاق و عادات اقوام را می گیرد، وقتی
جذبات عالم انسانی را عرضه میدارد ، در موقعی بیان جاه و حشم
در بار های شاهی را میکند ، در فرصتی سیر و تماشای کلبه ہائے
احزان و چہرہائے شکسته و ریخته را می نماید ، اگر درین حالت
مشاہدہ عالم کائنات را ننمود ، خصوصیات و سخنہائے قابل انتخاب
هر هر چیز را بکمال دقت و غور ملاحظه نکرد، البته این مراحل مشکله
را طے کرده نمی تواند ، شکسپیر که در تمام شعرائے جہان
موقعیت بزرگی را احراز نموده ازین جہته است ، که وی تصویر
اخلاق و عادات مردمان هر طبقه را گرفته است ، و در این
زمینه این طور انتخاباتی نموده است که بلند ازان ممکن نیست


شعر العجم حصه چهارم
۳۰
بواسطه کمبود همین شرط در کلام بسیار شعرای نامور بزرگ رخنه های ظاهر مشاهده میشود، حضرت نظامی که خدای سخن گفته میشود. در یک مکتوبی که بنام سکندر از طرف دارا نوشته شده است، می نویسد ه
وگرنه چنانت و هم گوش پیچ
که دانی تو پیچی و کمتر ز پیچ
حضرت نظامی چون یک شخص گوشه نشین بود و به دربار های شاهی کمتر اتفاق آمد و رفت برایش افتاده بود، و از آداب و طریقه گفتگوی شاهانه ناواقف بودند، لہذا همان الفاظ بازاری ”گوش مالی“ را نوشته است، بواسطه همین نقص تصویر صحیح این واقعه گرفته نشده است، برخلاف آن فردوسی بهزارها امثال این وقائع را تحریر داشته است، ولی در هیچ کدامی ازان رشته این فریضه از دستش بیرون نرفته است، چون امثال متعدد و مفصلی درین موضوع آتیاً نگاشته میشود، درین محل محض جہته ذهن نشین شدن مطلب بر همین یک مثال اکتفا میشود -
ایرانیها میگویند، که فریدون خواهش وصلت پسران خود را با دختران شاہ یمن فرمود و باین مقصد پیامی بدست قاصد بشاه یمن فرستاد، پادشاه یمن بعد از شنیدن این پیغام با


۳۱
شعر العجم حصہ چہارم
ابل دربار خویش گفت، که در جواب این پیام سه صورت
بخاطر دارم (۱) اگر قبول کنم بدلم سخت صدمه میرسد (۲) اگر
انکار ورزم مقابله کردن با فریدون کار آسان نیست (۳)
اگر بدروغ وعده نمایم دروغگوئی خلاف شان سلطنت
است، شما درین موضوع چه فکر ورزید ؟ اگر چه فردوسی اصلاً
مجوسی النسل است و در قومیت خویش تعصب سخت داشت
چنانچه در هر موقعی که ذکر عربها می آید خواہش حقیر نمودن
آنها را می نماید، ولی درین محل نظر بفریضه ذمت شاعری
خود چون از انداز طبیعت عربها کاملاً واقف بود، صورت
مذکوره و اظهار رای درباریہائے مثالاً یمن را چنین قلمبند
می کند ۵
که ما جملگان این نہ بینیم رائے  که هر باد را تو بجنبی ز جائے
اگر شد فریدون چنین شہریار  نہ ما بندگانیم با گوشوار
سخن گفتن و رنج آئین ماست  عنان و سنان باختن دین ماست
به خنجر زمین را میستان کنیم  به نیزه هوا را نیستان کنیم
سخنهائیکه مذکور شد ، مخصوصاً از انداز طبیعت اعراب است
زیرا که عربها بدیگر قومی دختر دادن خود را اگرچه درجه بلند
میداشت نامناسب و عار می شمردند - لہذا اگرچہ پادشاه نظر
بمصالح ملک خود رد کردن این در خواست فریدون را


شعر العجم حصه چهارم
۳۲
مناسب نمی انگاشت، لکن اهل دربارش در جواب این مشوره
او همان جواب آزادانه را عرض کردند، که جوهر طینت او
شناخت :-
خصوصیات دقیق محاکات
فرق مراتب در محاکات بسیار است، بنابر همین فرق
مراتب در مدارج شاعری نهایت تفاوت موجودست لہذا
اولاً بایست که وی را توسط محسوسات ذہن نشین گردد - اگر
تصویر یک شخص خفته کشیده شود - پس یک مصوّر معمولی
فقط اینقدر نشان داده می تواند، که چشمهای او پوشیده است
که از آن ظاهر میشود، که آن مرد بیدار نیست، ولی یک
مصوّر دقیقه سنج ماہر لحاظِ این خصوصیات را نیز خواهد کرد
که خواب او از کدام قسم است ؟ خواب عمیق ؟ یا معمولی
یا نیم خواب ؟ میباشد، وضعیتی را که اعضای انسانی در
خواب اختیار می کند، آنهم هویدا کرده شود، در موقع پیری
بی انتظامی ہای که در ہیئت لباس و اعضاء بوجود می آید
آن نیز ظاهر باشد، فرقی که در میان خواب اطفال، جوانان
زنان، مردان، میباشد نیز به نظر آید، ہم چنین ہر قدریکہ
مصوّر در فن تصویر کشی کامل باشد بہمان اندازه باریکی ہائی


۳۳
شعر العجم حصہ چہارم
تصویر پیدا کرده خواهد شد :-
مصوری در یونان یکمرتبه در یک موقع عمومی اینچنین
تصویر مردی را کشید ، که بدست او خوشه انگور آویزان بود
این تصویر باندازه با اصل مطابقت داشت که پرندگان از
دیدن آن مشتبه شده بقصد خوردن انگور بروی حمله آورده
افتان و خیزان بر آن منقار ہائے خود را می زدند ، از دیدن
این تصویر اعلیٰ یک غلغله عمومی در مردم افتاد و همگنان از
اطراف و نواحی آمده به مصوّر تبریک و تحسین میگفتند - ولی
مصور گریه کنان اظهار تاسف میکرد ، که درین تصویر که
موجب تحیر شماست ، یک نقصی موجودست ، مردم تعجب
کنان پرسیدند ، که علاوه برین چه کمال و خوبی است ، که
درین تصویر وجود ندارد ؟ مصوّر گفت ، که بیشک تصویر
انگور خوب کشیده شده است ، ولی تصویر ہمان شخصی که
این انگور بدستش داده شده خوب گرفته نشده است ، ورنه
پرندگان جرات حمله آوردن را بر انگور نمی کردند ۔
بر طبق این دقائق و باریکیها ، در محاکات نیز یافته
میشود ، و بنا بر همین نکات در شعرار فرق مراتب می باشد
این دقائق محاکات ، در محاکات ہر چیزی یافته میشود ، یعنی
خواه بیان کدام واقعه کرده شود ، یا حکایه کدام منظر و یا


شعر العجم حصه چهارم ۳۴

جذبهٔ انسانی و یا از کدام حالت یا کیفیت گروه شود، ذیلاً ما
امثال هر نوعی ازین امثال را می نگاریم ۔
دو دن سے بی‌زبان پہ تھا جو آب و دانہ بند
دریا کو بہتا کے لگا دیکھنے سمند
ترجمہ - بر آن حیوان بی‌زبان که از دو روز آب و دانه بند بود دریا
را بکمال شوق و بیتابی می نگریست ۔
ہر بار کانپتا تھا سمٹتا تھا بند بند
چمکارتے تھے حضرت عباسؒ ارجمند
ترجمه :- در هر مرتبه بر خود می لرزید و بند بند خود را جمع کنان
می جنبانید و او را بمحبت صدا میکرد حضرت عباس رضی اللہ عنہ
تڑپاتا تھا جو جگر کو جوش آبشار کا
گردن پھرا کے دیکھتا تھا منہ سوار کا
ترجمه :- این اسپ بواسطهٔ آن شور آبشار که جگر بطپش می
آورد ، گردن خود را گردانیده بطرف چهرهٔ سوار خود می دید ۔
درین قطعی ذکر موقعی است ، که در کربلا حضرت عباسؒ
بغرض گرفتن و آوردن آب جهته فرو نشاندن تشنگی اهل
بیت رفته و بکرانهٔ نهر پیوسته است ولی نه خودش آب می
نوشد ، و نه اسپ خود را می نوشاند ، فقط مشک خود را
پُر آب کرده است ، که برائے اهل بیت آورده آنها را بنوشاند


۳۵ شعر العجم حصہ چهارم

اسپ نیز از فراستی که دارد ازین مقصد حضرت عباس واقف است، که او را آب نوشانیدن نمی خواهد، اکنون خیال کند حیوانی که از چندین روز تشنه باشد و هنوز نزد آب رسیده است حالت و وضعیت او چطور خواهد بود، از یک جانب تشنگی او را بی اختیار میکند، و از طرف دیگر مالکش او را از نوشیدن آب مانع میشود، در میان این کشمکش دو طرفه بار بار لرزیدن اسپ و بند بند خود را مجموع کنان با همدگر جنبانیدن او بالکل اظهار یک حقیقی و فطری است ع
زلفین ہوا میں اڑتی تھیں ہاتقونمیں ہاتھ تھے
لڑکے بھی بند کھولے ہوئے ساتھ ساتھ تھے
حاصلش اینکه :- زلفان آنها را ہوا باد میداد، در حالیکه دست بدست داده اطفال آنها نیز بآنها در گردش و حرکت بودند -
این فرضی است، که اہل بیت در میدان کربلا نزول فرموده اند و نوجوانها همراه اطفال با ہمدگر در آن میدان قدم می زنند، اگر کدام شاعر معمولی این منظره را میدید پس بیان دویدن و خیز زدن اطفال را بیان میکرد. لکن نظر شاعر نکتہ رس برین می افتد، که اطفال در آنجا تنهانی بلکہ ہمراہ انہا جوانها و اشخاص معمر نیز موجودند، لہذا این قدم زدن را به تفریح و بازیچه تعبیر کرده نمی تواند


شعر العجم حصه چهارم
۳۶
اما چون اطفال هم موجودند ، اگر خصوصیات اطفال درینجا
نشان داده نشود ، پس تصویر اصلی واقعه خوبتر کشیده نمی
شود و لہذا میگوید ، کہ

محاکات و توسط جزئیات

ولی در هر محل محاکات تمام اجزائی کدام چیز یا کدام
واقعه ضروری نیست ، ماہرین فن تصویر میدانند کہ اکثریہ
مصورین صاحب کمال بعض حصص تصویر را خالی میگذارند
مگر تصویر دیگر اجزا و اعضائے او را باین خوبی میکشند کہ
نظر بیننده حصه گذاشته شده او را خود بخود پوره می کند
مثالش را این طور بفہمید ، تصویریکہ بالائے کاغذ منقوش
شده بدیهی است ، کہ عمق ندارد ، زیرا کہ خود کاغذ ذاتاً
عمق ندارد و با وجود آن بالای کاغذ تصویر یک شخص فربہ
بکمال خوبی نقش شده می تواند و علت آن این است چون
در تصویر طول و عرض موجود است ، لہذا بتناسب آن قوۀ
تخیل خودش لاغری و چاقی و غیرہ عوارض را پیدا می کند
و در تصویر اینطور فربہی بنظر محسوس میشود . طوریکہ طول
و عرض آن محسوس شده است ، شاعر اکثریہ کدام واقعہ
یا ہیئتی را تشکیل می دهد و استقصائے تمام حالات را نمی


شعرالعجم حصه چهارم
۳۷
کند ، ولی این طور چند خصوصیات نمایان را ادا میکند
که از ملاحظهٔ آن کاملا بی کم و کاست وضیعت آن واقعه به
پیش نظر می آید ؎
بنفشه طرهٔ مفتول خود گره میزد
صبا حکایت زلف تو در میان انداخت
مطلب اصلی شعر فقط این قدر است که بنفشه مقابله زلف
معشوق را کرده نمی تواند و آنرا به اندازهٔ شاعرانه این طور
ادا نموده است که گویا بنفشه یک معشوق است ، و وی
زلف هائی خود را می آراست و بر ادا های خویش می نازید
اتفاقاً از جانبی ”باد صبا“ (که او را یکزن تماشابین فرض
کرده است) حاضر میشود و ذکر زلفین معشوق را شروع
میکند ، دفعتهً بنفشه شرمیده ازان ترتیبات خویش باز می
ماند - ذکر ”شرمیدن بنفشه“ در شعر مذکور نیست ، و روح این
واقعه در تمام این منظره همان است لکن وضیعت و هیئت
کلام را شاعر اینطور تصویر کرده است که شرمیدن بنفشه
خود بخود بصورت نتیجه لازمی در پیش نظر می آید
ہاں وہ نہیں وفارپرست جاو وہ بیوفا سہی
جسکو ہو جان و دل عزیز اسکی گلی میں جائے کیوں؟


شعرالعجم حصه چهارم
۳۸
ترجمه:- بلی معشوقم وفادار نیست ! برد ای معترض به زعم تو بیوفا
باشد، به نزد کسیکه جان و دل عزیز باشد پس در او چه او از چه جتهة میرود-
درین شعر تصویر این حالت کشیده شده است، که
عاشق در عشق خویش سرشار است، مردم نزد او رفته او
را نصیحت کنان می فهمانند، که چون معشوق بیوفا است
بر وی بیفائده دل نباید بست، عاشق فریاد کنان می
گوید، بلی خوب است، که بیوفا است، باشد نزد کسیکه
جانش عزیز باشد، وی از چه جتهة بر او دل می بندد- یعنی
من سر خود را باخته بر وی دل بسته ام و عشق من بر وفای
او منحصر نیست، درین شعر این الفاظ که "مردم عاشق را
می فهمانند در عشق، معشوق پابند وفا نیست" بالکل متروک
است، ولی دیگر دقایع باین لهجه و انداز ادا کرده شده
اند که جمله متروک خود بخود فهمیده میشود و این حصه گذاشته
شده، خودش در پیش نظر می آید-
تنبیه :- درین محل این نکته را بکمال توجه ملحوظ نظر
باید داشت، که در همچه مواقع احتمال اغلاط سخت می
باشد، اکثری از اشعار که پیچیده و ناقابل فهم میشوند،
علت آن همین است که شاعر بعض حصه مضمون را
میگذارد و می پندارد، که قراین مقالیه دور و پیش این


۳۹ شعر العجم حصه چهارم
خالی گاه را پر میکند، حالانکه از آن قرائن آن محل فهمیده
نمیشود و در نتیجه امثال این اشعار در بعض مواقع مهمل میشوند
ارائه پهلوی مخالف
در بعض اوقات تکمیل محاکات از نشان دادن
پهلوی مخالف میشوند، اگر بمقابل یک چیز سفید یک چیز
سیاه نهاده شود، پس سفیدی خوبتر و زیاده تر نمایان می
شود، همچنین اکثریه برای زیاده نمایان نمودن کدام حالت
این طریقه روی کار آورده که جانب مخالف آن مرقوم میگردد
ه برهنه دوان دخت افراسیاب
بر رستم آمد دو دیده پُر آب
"منیژه" که دختر افراسیاب است، بر "بیژن" عاشق
گردیده باین جرم افراسیاب او را از خانه خویش کشیده بود
وقتیکه وی از آمدن رستم اطلاع یافت، نزد او گریه کنان
آمد. درین موقع فردوسی تصویر بیکسی و غربت "منیژه"
را باین طور ظاهر میکند، که از یکطرف او را به لفظ
دخت افراسیاب تعبیر میکند تا تصور عزت و حرمت وی در
پیش نظر بیاید و از جانب دیگر میگوید، که وی برهنه دوان
و گریه کنان نزد رستم آمد، که از آن ذلت او ثابت، از


شعر العجم حصہ چہارم
۴۰
نشان این هر دو پهلو بیکس و قابل رحم بودن "منیژه" مجسم شده و پیش نظر می آید ؎
منیژه منم دخت افراسیاب برهنه ندیده تنم آفتاب
برای یکی "بیژن" شور بخت افتادم ز تاج و فتادم ز تخت
این هر دو شعر هم ازین سبب موثرند ، که دو حالت متقابل را پیش میکنند، یعنی کسیکه آفتاب برهنه ندیده بود. اکنون بواسطه یک بدبخت باین حالت گرفتار است
محاکات بتوسط تشبیهہ و طریقہ مبہم
یک آلهٔ بزرگ محاکات، تشبیهہ است، در اکثری از اوقات طوریکه اصلی یک چیزی بتوسط تشبیهہ نشان داده میشود، بدیگر ذریعه ممکن نیست، که ادا کرده شود، اما چون بحث تشبیهہ در پیش است. لہذا درین موقع آنرا قلم انداز می کنم
طوریکه بالا نوشتیم اگرچه کمال محاکات این است، که کاملاً تصویر همان چیز کشیده شود و طریقه اش این است که استقصای تمام جزئیات مهم آنرا نمایان کند، ولی در بعض مواقع جہتہ موثر ساختن محاکات ضرور است، که


شعر العجم حصه چهارم
۴۱
تصویر این طور مبهم و پیچیده کشیده شود که اکثر حصص آن بصورت درست بنظر نیاید -
آن تصاویر فرضی عالم ارواح یا ملائک که کشیده میشوند و امثال این صورتها را دیگر لباس ظاهر کرده نمی تواند زیرا که اثر عظمت چیزی بر انسان در آن وقت زیاده تر می افتد ، که وی خوبتر به نظر نیاید ، تصویر ذخار سمندر اینقسم کشیده میشود ، که تلاطم امواج و فضای آسمان بصورت مبهم و مخلوط بنظر افتد، وقتیکه در شب های تاریک از مسافت دور در یک جنگل یک عکس تیره و غلو به نظر می آید ، انسان را هیئت زده می سازد و تصویر میکند ، که این هیولای مجهول این تاریکی بچه اندازه مهیب خواهد بود -
همچنین در بعض اوقات که مقصود از کشیدن تصویر عظمت و بزرگی یک چیز باشد ، پس بعض حصص تصویر نمایان کرده نمی شود و ذکر تمام اجزای واقعه را نمی نمایند "برک" می نویسد - که " ملٹن" در (پریڈائیزلاسٹ : گم شده فردوس) از همه بیشتر شاعری بر آن موقع صرف کرده . . . است ، که در آن تعریف شیطان است و در آنجا از همین طریقه که مذکور شد کار گرفته شده است -
در فارسی مثال آن حسب ذیل است :- ۵


شعر العجم حصہ چهارم
۴۲
مگر شه نداند که در روز جنگ؟
چه سرها بریدیم در اقصای ننگ؟
بیک تاختن تا کجا تاختم؟
چه گردن کشان را سر انداختم؟

این اشعار در موقعی تحریر شده که سکندر مکتوبی بنام دارا نوشته و در آن کارهای مهم خود را باو خاطر نشان میکند، درین زمینه اگر وی صاف و صریح این امر بیان میکرد، که وی از کجا تا کجا رفته است، پس این حکایته چندان اهمیتی را حائز نمی نمود، حالانکه بآن قسمی که او خواسته است دیگر هیچ تفصیلی ترجمانی کرده نمی تواند بجز از همین اجمال :-
بیک تاختن تا کجا تاختم؟
بحث مفصل تخیل
اگرچه محاکات و تخیل هر دو از عناصر شعر پنداسته میشوند، لکن حقیقت این است، که اصلاً شاعری نام تخیل است، روحی که در محاکات دیده میشود فقط از طرف تخیل است، ورنه تنها درجهٔ محاکات بیش از نقالی نیست، عملیات محاکات این است، که هر آن چیز را که می بیند و یا می شنود. انرا توسط الفاظ عیناً ادا کند ولی یک ترتیب مخصوصی را درین دیدنی ها و شنیدنی ها


۴۳ شعر العجم حصه چهارم
پیدا نمودن و توافق و تناسب آنرا بروی کار آوردن و بالای آن رنگ و روغنی مالیدن کار قوه تخیل است قوت تخیل بصورتهای مختلفه کار میکند :- (۱) در نظر شاعر بواسطه قوه تخیل عالم کائنات یک عالم دیگر ساخته میشود، تقسیم کائنات بر دو قسم میکنند، حسّاس و غیر حسّاس ! لکن در عالم تخیل بنظر شاعر هر ذرّه دنیا حسّاس صاحب عقل و هوش و لبریز از جذبات دیده میشوند، آفتاب مهتاب، ستاره، صبح، شام، شفق، باغ، گل، برگ تماماً بهمراه او گفت و شنید دارند و بهمراه هر کدام تعلقاتی را قائم کرده است،
شاعر با شب وصل و صبح واصل اینطور خطاب میکند ه
ای شب! اگرت هزار کار است مرو!
وی صبح! اگرت هزار شادی است مخند!

در شب وصل با آسمان اینطور مکالمه کنان است ه
نه گویم ای فلک! کز کجرویہایت تو برگردی
شب وصل است خواهم اینقدر آهسته تر گردی

عالم فطرت تماماً در زیر اثر شاعر است، و بر همه حکمرانی


شعرالعجم حصه چهارم
۴۴
دارد و از جمله آنها کار می گیرد، چنانچه اگر برائے شاعر ضرورت
نصب نمودن کدام دانه در شاهواری بر تاج ممدوحش افتد
علی الفور بنام کارکنان فابریک فطرت اینطور فرمان شاہی
خودش را اصدار میدهد
علم برکش ای آفتاب بلند خرامان شو با ای ابر مشکین کمند
ببار ای ہوا قطرهٔ ناب را بگیر ای صدف درکن آن آب‌را
برآ ای در از قعر دریائے خویش بہ تاج سر شاہ کن جاے خویش

شاعر با دیگر افراد کائنات عجب تر ازین نیز راز و
نیاز می دارد
گلی خوشبوی در حمام روزی رسید از دست محبوبی بدستم
بدو گفتم که مشکی یا عبیری که از بوی دلاویزی تو مستم
بگفتا من گل ناچیز بودم ولیکن مدتی با گل نشستم
جمال ہم نشین در من اثر کرد
وگرنه من همان خاکم که هستم

یک واقعه دیگری ہم از همین عالم کائنات است
یکی قطرہ باران ز ابری چکید
خجل شد چو پہنای دریا بدید


۴۵
شعر العجم حصہ چہارم
که جائی که دریاست من کیستم
گر او هست حقا که من نیستم
چو خود را بچشم حقارت بدید
صدف در کنارش بجان پرورید
زندگانی شاعر درین عالم از دلچسپی ہائے عجیبی مالا مال است درین خاکدان تعلیم زمزمه سنجی را بلبل از وی آموخته است پروانه بگرد سر او می رقصد، شمع از شام تا سحر بادی از سوز و گداز دلش راز و نیاز دارد، اکثریه نسیم سحری را بقاصدی خویش استخدام نموده بحضور محبوبش می فرستد، بکرات و مرات پرده درشی غنچه گل را در عین همان وقت می نماید که وی تبسم معشوقش را دز دیده است،
احساسات شاعر نهایت لطیف و تیز و مشتعل می باشد جذبات عامه مردم نیز در بعض حالات مخصوص مشتعل میشود و در آن موقع عامة الناس نیز با مظاہر قدرت این طور جواب و سوال میکنند، فرض کنید نمیکه یک پسر نوجوان او مرده باشد، وی بچه الفاظ مرگ، آسمان، زمین وغیره را سرزنش میدہد و چه طور با آنها گفت و شنید می کند


شعر العجم حصہ چهارم
۴۶
و ظاهراً با او معلوم میشود، که تمام کائنات با وی عناد و دشمنی دارند و همین ها این فرزند محبوبش را از وی پرانده برده اند ! و دیده و دانسته بر حال این مظلومه روا دار ستم شده اند
از انجا که تمام احسات و جذبات شاعر سریع الانفعال سریع الحس، سریع الاشتعال میباشد، هنگامیکه وی به کوچهٔ معشوق میرود، پس علانیه از در و دیوار آن یک لذت مخصوصی را محسوس میکند، و این تلذذش را یک علامت مخصوصی جهته این امر قرار میدهد که معشوقش جلوه افروز خانه است، زیرا در هنگامیکه معشوقش در خانه نباشد، شاعر ،هم لذتی را از آن کوچه و برزن احساس کرده نمی تواند ، و بنابر همین شاعری میگوید
مگر از خانه بیرون بود که شب در کویش
هیچ ذوقم زنگاه در و دیوار نبود
هنگامیکه بر واقعات عالم نظر عبرت می افگند، یک یک ذره برایش ناصح و واعظ گشته تعلیم عظمت و اخلاق را یاد میدهد، درین عالم چون بر گور غریبان میگذرد استخوانهای بوسیده باو این چنین خطاب میکنند


۴۷
شعر العجم حصه چهارم

که زینهار! اگر مردی آهسته تر
که چشم و بناگوش و روی است و سر

وقتیکه در عالم شوق شاعر گل را بدست میگیرد، کاملاً
بوی معشوقه خودش را ازان استشمام کرده متعاقباً می سراید:-
ه ای گل! بتو خرسندم تو بوی کسی داری

اگر امثال این اقوال از زبان دیگری شنیده شود، ما
او را بخطاب دیوانگی سرفراز خواهیم کرد، ولی شاعر همین
مطالب را باین انداز و پیرایه میگوید، که بر مستمع اثری
افگند، زیرا هر چیزیکه او میگوید چون در عالم تاثیر مغروق
است، طبعاً مقولهٔ او نیز تصویر همان حالت حقیقی را به
پیش نظر ما تقدیم میکند.

شاعر در بعضی اوقات خودش اقرار میکند، چیزیکه وی
می بیند، ممکن است، که حقیقتی نداشته باشد، ولی در نظر
خودش همین طوریکه میگوید، جلوه داده است، مگر همین
مقصد را باینقسم یک پیرایه اداء میکند که از متاثر بودن
او تماماً متاثر میشوند:- هـ


شعر العجم حصه چهارم
۴۸

دارد جمال روی تو امشب تماشائے دیگر
یا آنکه من می بینمش، بهتر ز شبہائے دیگر

(۲) تصور نباید کرد ، که تخیل محض نام آن صورت‌های خیالی و سیمیای است ، که در وقت طاری شدن جذبات بنظر می‌آیند ، بلکه علی الاکثر تخیل آن راز پنهانی را هویدا نموده است ، که نه تنها از نظر عوام بلکه از چشم خواص هم مخفی بوده است ، وقت آفرینی و حقیقت سنجی که بنیاد فلسفه است ، در حقیقت یکی از کار نامه‌های تخیل است و از همین جہتہ است ، که درجات فلسفه و شاعری یک برابر تسلیم شده است ، زیراکه در هر دو جا تخیل یکسان بکار میرود - "ہومر" که یک شاعر مشہور یونان است ، در موقعی حیات داشت ، که در یونان نام و نشان فلسفہ نبود و از همین جہتہ وی از فلسفه و امثال آن کاملاً ناواقف و ناشناس بود - با وجود آن در ضمن آن اصول علمی شاعری را که ارسطو در کتاب المنطق خویش قائم نموده است از روی کلام او نموده است ، که در هر موقع به کتاب او حوالہ میدہد ، مصنف مشہور فرانسہ "گیزو" مے نگارد ، در اشعار "ہومر" این سخنها به نظر می‌آیند ، که او خیر و شر


۴۴ شعر العجم حصه چهارم
قوت و ضعف ، فکر و جذبات را به همدیگر یکجا ارائه داده
است ، و تنوع اقوال و خیالات و حالات فطرت را
باین وسعت و طریقهای رنگا رنگ می نویسد ، که
جذبات شاعرانه مشتعل می نماید ، و نظیر آن یافت
نمیشود ، و علت آن این است ، که در کلام او اصل
هر اصل و حقیقت کائنات و انسان مندرج است
کتابی را که ارسطو در علم الاخلاق تحریر داشته و
آنرا محقق طوسی و جلال الدین دوانی بفارسی ترجمه کرده
اند به پیش نظر ما موجود ست ، آن نکات فلسفه و اخلاق
را که شاعری اداء کرده است ، در کتاب ارسطو یافت
نمی شوند ، شاعر نه تنها در اخلاق بلکه متعلق به واردات قلبی
و فطرت انسانی و معاشرت عمومی نکتهای را که پیدا نموده
است ، از ان کتابها فلسفه خالی است :-
سخنهای طی شده مسلم را تخیل به نظر سرسری نمی
بیند ، بلکه مکرراً بر آن نظر تنقید را افگنده و در یک سخنی
سخن دیگری را به وجود می آورد ، مثلاً اهل منطق تمام اشیا
را بر دو قسمت منقسم نموده اند (۱) بدیهی (۲) نظری بدیهی
(۱) مقدمه ترجمه الیذ بزبان عربی مطبوعه مصر ص۶۲


شعر العجم حصه چهارم ۵۰

آن اشیا را میگویند، که به غور و فکر محتاج نباشد، بنا برین
نسبت به اشیای بدیهات غور و فکر نمودن را ضروری نمی پندارند
ولی شاعری می گوید ه
هرکس نه شناسندهٔ راز است وگرنه
اینها همه راز است که مفهوم عوام است

هزار ها مسایل را مردم یقینی و بدیهی می انگارند، ولی
الیوم تحقیقات جدید ثابت نموده است، که آن یقینات غلط
بوده اند، لهذا مکرراً محتاج غور و فکر ند، سائنس جدید الیوم
ثابت نموده است، که هر چیز در دنیا متحرک است، و ما آن
چیز های را که ساکن می پنداشتیم، ذرات آن نیز متحرکند
اگرچه آن حرکت او را ما احساس نمی کنیم، ولی شاعر این
نکته را چندی قبل برین باین لهجه ذهن نشین نموده است ه
موجیم که آسودگی ما عدم ما ست
زنده با آنیم که آرام نگیریم ه
از فلسفه ثابت میشود، که تمام عالم اشیای متضادی
موجودند و همواره در میان آنها مقابله و مزاحمت بوقوع می
پیوستند، مثلاً حرارت و برودت، سکون و حرکت، انحلال
و ترکیب، بهار و خزان، ظلمت و نور، عزت و ذلت،


۵۱
شعر العجم حصه چهارم

صبر و غضب، عفت و فسق، جود و بخل از کشمکش و موازنهٔ همین اشیا و امثال آن عالم قائم است والا اگر صلح عمومی بعمل آید، یعنی فقط از یک قسم اشیا بدون اضداد موجود باشند، پس نظام کائنات بر هم می خورد. این نکته را حضرت مولینای رومی باین الفاظ مختصر ادا فرموده است ؎
این جهان جنگ است کل چون بنگری

بطور عمومی مسلم است که برای بحث و تقریر و مناظره و مکالمه لیاقت بسیاری درکار است، خواجه عطار نیز رقمطراز است ؎
باز باید فهم و عقل بی قیاس تا شود خاموش یک حکمت شناس

یعنی بهمان اندازه که برای گفتار عقل درکار است برای سکوت زیاده بر آن عقل و خردمندی ضرورت دارد زیرا در وقتیکه انسان تمام مراحل تحقیق و تجربه را طی می کند، برایش معلوم میشود که هران چیزی را که وی تا حال دانسته است همه هیچ میباشد، چنانچه وقتیکه مردم از سقراط پرسیدند، که بعد از فکر و غور و خوضیکه درین قدر مدت نمودی ! بکدام نتیجه پیوستی؟ در جواب گفت که "این امر معلوم شد، که هیچ چیزی بمن معلوم نشده است" هنگامیکه این مرتبه برای انسان انجامد، خواه مخواه بجز


شعر العجم حصه چهارم ۵۲
ازینکه سکوت کند ، دیگر چه خواهد گفت ؟ لہذا برائے
ساکت ماندن نسبت بگفتن عقل مزیدی درکار است ،
در مسئله جبر و قدر ارباب اختیار بعد از غور و خوض
بسیاری چنین استدلال نموده اند ، که ارادهٔ ما فعل اختیاری
ماست ، لہذا ما در اعمال خویش مجبور نی بلکه مختاریم ، مگر
سحابی پردهٔ این غلطی را اینطور فاش نموده است ه -
بی حکمش نیست هر چه سر زد از ما
مامورهٔ اوست نفس امارهٔ ما
یعنی این اختیار ما هم یک امر مجبوری است ، که نفس
امارهٔ ما بلاشبه بر ما امر میکند اما وی نیز درین حکم دادن
خویش مامور و محکوم دیگری است ، الغرض که برطبق این
ہزار ہا نکات موجودند ، که آنرا قوهٔ تخیل حل نموده است
در مقامیکه بر شاعری فلسفیانه موقع نقد و تبصره میرسد
در انجا امثال این مسئله بکثرت موجودند ،
طریقهٔ استدلال قوهٔ تخیل نسبت باستدلالات
عمومی علیحدہ میباشد ، وی آن سخنها را که طریقهٔ دیگری
به ثبوت انجامیده است ، بصورت جدید و تازه تری ثابت
میکند ، اگرچه این استدلال در ظاهر مبنی بر یک قسم مغالطه
منطقی و یا بر خطابیات می باشد ، لکن بواسطهٔ قوهٔ


۵۳
شعر العجم حصه چهارم
تخیل شاعر او را باین پیرایه بیان میکند ، که سامع بجانب
صحت و غلط آن متوجه شده نمی تواند ، بلکه مسحور و فریفته ای او
گشته بی ساخته برای تصدیق آن امنا میگوید -

(۱)

مثلاً این مقصد را که اشخاص صاحب کمال متواضع و
خاکسارند ، شاعر باین قسم باثبات می رساند ۵
فروتنی است دلیل رسیدگان کمال
که چون سوار بمنزل رسد پیاده شود

(۲)

این مدعا را که در قبر شاه و گدا مساوی میباشند و زمین
مراتب تعظیم هر دو نفر را یکسان اداء میکند ، شاعر باین
پیرایه ذهن نشین میکند ۵
عزت شاه و گدا زیر زمین یکسان است
میکند خاک برائے ہمہ کس جا خالی

(۳)

این مطلب را که اشخاص پاک طینت خوشامد شاهان و
معتبرین را نمی کنند، باین صورت شاعر برملا میکند ۵
روشنمدلان خوش آمد شاهان نکرده اند
آئینه عیب پوش سکندر نمی شود


شعر العجم حصه چهارم
۵۴
حالانکہ بقول شاعر ” آئینه از ایجادات خود سکندر است
(۴)
قطع امید کرده ، نخواهد نعیم دہر
شاخ بریده را نظری بر بهار نیست
یعنی طوریکہ شاخ بریده را با آمد و رفت بهار سروکاری
نیست - ہم چنین شخصیکہ امیدش از دنیا بریده است، پروای
عیش و آرام را هرگز نمی کند
(۵)
روشنولان حباب صفت دیده بسته اند
روزن چه احتیاج اگر خانه تار نیست
یعنی آن ذواتیکہ دارای صفائی باطنی هستند ، اگرچہ
دیده ظاهری خود را می بندند مگر توسط دیده دل مانند حضرات
صوفیه مشاہدات میکنند ، کہ تمام ادراکات آنها از واردات
قلبی است و با بینائی ظاهری تعلقی ندارد ، شاعر ہین مطلب
را چنین ادا کرده است ، کہ اگر خانہ روشن باشد ، پس بہ
باز کردن روشندان چہ حاجت است ، طوریکہ خانہ حباب
روشن است ، در آن هیچ ضرورتی برائے کشادن دریچہ و
روشندانی نیست ،
(۶)


۵۵
شعر العجم حصه چهارم
آن سلسلۀ علت و معلول و اسباب و نتائجی که بطور عمومی تسلیم کرده میشود، قوۀ تخیّل شاعر کاملاً ازان علحده است، شاعر تمام اشیا را از نقطۀ خیال خویش می بیند و تمام این اشیا در یک سلسلۀ دیگری بنظرش مربوط می افتد غرض و غایت و اسباب و محرکات و نتایج هر چیز به نزدیک او آن قسمی نیست، که علی العموم آنرا مردم می فهمند
مثلاً ؎
در عدم هم ز عشق شوری هست ؛ گل گریبان دریده می آید
شگفتن گل را شاعر بگریبان دریده تعبیر نموده میگوید که در عدم نیز غلغلۀ عشق است، و در آنجا نیز مردم در جوش عشق و محبت جامهای خود را پاره میکنند، شاهد این مدعا گریبان دریدۀ گل است، در موقعیکه از کتم عدم بمنصّۀ شهود می آید -
(۷)
برقع برخ فگنده برو ناز بباغش تا نکهت گل بیخته آید بدماغش
هنگامیکه معشوق نقاب جالی را بر روی خویش افگنده به سیر باغ بر آمده است، این سخن بنظر شاعر از قوۀ تخیّل پیدا شده است، که چون معشوق نهایت نازک و لطیف الطبع است، میخواهد آن خوشبوئیهای معطر گل که بدماغش


شعر العجم حصه چهارم
۵۶

میرسد آنرا چیده جمع کرده واپس آید ، ازین رو نقاب جالی را
بر رخ گرفته بباغ رفته است -
(۸)
زاهد ز خدا ارم بدعوی طلبد شداد همانا پسری داشته است
شاعر میداند که شداد بهشتی ساخته و نامش را "ارم"
گذاشته بود ، ملائک بحکم خدا آن بهشت را از آنجا برداشته
ضمیمه جنت های دیگر نمودند و از دیگر پهلو بشاعر معلوم
شده که زاهدان دعوی میکنند، که حتماً جنت از آنهاست
باین مناسبت قوه تخیل شاعر بدین نتیجه واصل شده است
که غالباً زاهد از خاندان شداد است ، که دعوی میراث
پدری خود را از شداد داشته خواه مخواه طلبگار جنت است

(۹)
وضع زمانه قابل دیدن دوباره نیست
او پس نکرد هر که ازین خاکدان گذشت
ازین امر هرکس واقف است ، که مرده واپس زنده
نمی شود ، علتش را شاعر چنین قرار میدهد ، که مصائب و
مکروهات دنیا قابل این نیست ، که شخصی او را یک مرتبه
دیده دوم کرة باز شوق دیدنش را بکند ، لہذا هرکس که
از دنیا میرود ، باز واپس نمی آید -


شعر العجم حصه چهارم
۵۷

(۱۰)
سپهر مردم دون را کند خریداری
بخیل سوی متاعی رود که ارزان است

این طریقه را که اکثریه مردمان نالائق بمراتب بزرگ
فائز میشوند ، شاعر اینطور قرار داده است ، قسمیکه بخیل
در بازار حین خریداری ضرورت خویش بطرف اشیاء ارزان
میل و خواهش خود را ظاهر میکند ، همچنین زمانه هم چون
ممسک است میلان طبع خود را جانب اشخاص نالائق و
پست فطرت توجه میدهد ۔

(۱۲)
دیدی که خون ناحق پروانه شمع را
چندان امان ندارد که شب را سحر کند

ازین واقعا تیکه پروانها بر شمع خود ها را نثار کنان
می سوزانند ، قوه تخیل شاعر این نتیجه را بوجود آورده است
از سبب همان انتقام پروانه است ، که شمع بیش از یک
شب زنده مانده نتوانست ،

قوه تخیل یک چیزیرا بصدها مرتبه می بیند و در هر کره
آن چیز بوی یک کرشمه جدید خود را تقدیم می کند، گل


۵۹
شعر العجم حصه چهارم

شاعر قطرات شبنم را بر رخساره گل دیده دانه ہائے
عرق عارض معشوق را بیادش آورده چنین می گوید سه
نہ شبنم است چمن را بروی آتش ناک
عرق ز روی تو کرده است گل بدامن پاک

(۴)
شاعر گلهای سرخ آتشین را بر گلبن سبز شاداب پر
و مالا مال دیده بخیالش میرسد ، که ساغر ہای سرخ شراب
است ، متعاقباً برشک آمده می گوید ، ایکاش اگر من هم
اینیقدر پیالہ ہا را در آن واحد بدست خویش گرفته می
توانستم ، پس می گوید سه
دیده ام شاخی گلی بر خویش می پیچم که کاش
می توانستم بیک دست اینقدر ساغر گرفت

(۵)
برگهای سرخ ریخته گل را شعرا " زرگل " میگویند ، و
در وقت شگفتن شگوفه چنان معلوم می شود ، که گره
باز می شود ، از دیدن مجموعه این دو کیفیت بدماغ
شاعر این فکر پیدا شده است سه
در چمن باد سحر بوئے تو سودا می کرد
گل بکف داشت زر و غنچه گره وا می کرد


۵۹
شعر العجم حصه چهارم

شاعر قطرات شبنم را بر رخسارۀ گل دیده دانۀ ہائے
عرق عارض معشوق را بیادش آورده چنین مے گوید ؎
نه شبنم است چمن را بروے آتش ناک
عرق ز روی تو کرده است گل بدامن پاک

(۴)
شاعر گلهای سرخ آتشین را بر گلبن سبز شاداب پر
و مالا مال دیده بخیالش میرسد ، که ساغر ہای سُرخ شراب
است ، متعاقباً برشک آمده می گوید ، ایکاش اگر من ہم
اینقدر پیاله ہا را در آن واحد بدست خویش گرفته مے
توانستم ، پس می گوید ؎
دیده ام شاخی گلی بر خویش می پیچم که کاش
می توانستم بیک دست اینقدر ساغر گرفت

(۵)
برگهای سرخ ریختۀ گل را شعرا " زرگل " میگویند ، و
در وقت شگفتن شگوفه چنان معلوم مے شود ، که گره
باز می شود ، از دیدن مجموعه این دو کیفیت بدماغ
شاعر این فکر پیدا شده است ؎
در چمن باد سحر بوئے تو سودا می کرد
گل بکف داشت زر و غنچه گره وا می کرد


شعر العجم حصه چهارم
۶۰
(۶)
عادت اشخاص کم ظرف فرومایه اینست، که با هر شخص در مجلس تعیین خود که اولاً ملاقات میکنند و قبل از آن با او معرفی ندارند بے تکلفانہ حرف میزنند و بنای ساخت تیری و عشرت را میگذارند، ولی مردم با وقار وقتیکه مجدداً در کدام مجلسی شرکت می ورزند گرفتہ خاطر خود را نشان داده اندک اندک از صحبت آنها حصه میگیرند، چون شاعر دید، که گل در ابتدا غنچه و باز شگوفہ و متعاقباً گل مے شود، برایش همین خیال پیدا شد که گل نیز پابند همان اصول با وقارانه است، لہذا مے گوید : ؎
در مجلسی که تازه درائے گرفتہ باش
اوّل بباغ غنچہ گره بر جبین زند
(۷)
پریدن برگ گل را در ہوا دیده این خیال بباغ شاعر بوجود آمده که باغ مکتوبے بنام معشوق توسط قاصد مے فرستد که می گوید : ؎
برگ گل را بکف باد صبا می بینم ؎ باغ ہم جانب او نامه بری پیدا کرد
(۸)
شاعر گلہائے سُرخ آتشین را دیده خیال میکند، در باغ


شعر العجم حصه چهارم
۶۱
چراغان است ، بهمین موقع چون نظرش بفضا می افتد ، ابر
سیاهی را نگریسته یقین میکند، که این سیاهی دود چراغان باغ
است، بدیگران این خبر را چنین ابلاغ می کند. ه
ابر در صحن چمن دود چراغان گل است
(۹)
در ازمنه سابقه وقتیکه کدام کتاب یا کاغذ از کار می
افتاد - آن را در آب شسته می افگندند - روزی کدام شاعر
برگ گل را آب بازی کنان در نهر دیده این خیال بفکرش
پیدا شده است ه
دفتر حسن بهار است که در عهد تو شست
برگ گل نیست که از باد در آب افتادست
(۱۰)
شاعر را بدست کدام حسین خوش صورت دیده بنظرش گل
بدست معشوق نسبت به بودن آن در گلبن خوشنما رسیده
می گوید : ه
ز غارت چمنت بر بهار منت ها است
که گل بدست تو از شاخ تازه تر ماند
(۱۱)
روشنی که در سفیدهٔ صبح انتشار می کند آنرا "شیر صبح"


شعر العجم حصه چهارم ۶۲

می نامند ، تبسم و خندهٔ معشوق را لذیذ و شیرین قرار می
دهند ، چون در وقت صبح شگفتن گلها نهایت خوشگوار می
باشد ، ازین سخنها قوّهٔ تخیّل شاعر این خیالات را پیدا کرده
است : ع

شیرینی تبسم هر غنچه را مپرس در شیر صبح خنده گلها شکر گذاشت
بر طبق این هزار ها تخیّلات موجود است که قوّهٔ تخیّل
آنرا فقط نسبت بیک گل پیدا کرده است ازین چند مثال
ناظرین اندازه کرده می توانند ، که دقیقه آفرینی ها و موشگافی
های قوّهٔ تخیّل تا کدام اندازه می باشد

شاعر بواسطه قوّهٔ تخیّل تمام اشیا را بنظر نهایت دقیق می
بیند و بر هر هر خاصیّت و هر یک وصف آن نظر دقّت خود
را می افگند ، و باز با دیگر چیز ها مقابلهٔ او را می نماید و در
تعلقات باهمی آنها می نگرد - و جستجوی اوصاف مشترک تمام
آن را در یک سلسله مربوط می کند ، و گاهی آن اشیای
برخلاف او را که یکسان و متحد خیال کرده می شوند ، به
نگاه بسیار نکته چینی می بیند و در میان آن یک فرق و
امتیازی پیدا میکند ، از امثله ذیل اندازهٔ آن بخوبی هویدا
می گردد :


۶۳
شعر العجم حصہ چہارم

چنان با دوست آمیزم بدل گرمی و جانسوزی
که در هنگام جانبازی بدشمن دشمن آمیزد
آویختن دشمن با دشمن و آویزش عاشق با معشوق دو حالت متضاد است مگر در میان این هر دو شاعر قدری مشترکی را پیدا کرد ، یعنی در وقتیکه بعد از انتظار مدت مدیدی عاشق با معشوق ملاقات میکند بآن جوش و خروش و طپید نیکه با همدیگر معانقه و بغل گیری می نمایند ، هیئت ظاهری آن مشابهت بآن میرساند که دشمن یا دشمن در حالت غضب باهم می آویزند

(۲)

ای برهمن! چه زنی طعنه که در معبد ما
سبحهٔ نیست که آن غیرت زنار تو نیست
یعنی بر همن طعنه زنان میگوید ، که نزد مسلمانان زنار نیست شاعر میگوید که طرز عمل و افعال و اقوال مسلمانان امروزه عیناً همان افعالی است، که کفار دارند ، پس بین اینها و آنها از حیث عمل فرقی نبوده بنابرین تسبیح اینها کمتر از زنار آنها نیست ، حالانکه تسبیح و زنار بالکل باهم مختلف بلکه متضادند ، لاکن شاعر چون هر دو را بملاحظه قدر مشترک مشاهده کرد . نتیجه هر دو یک چیز عیان شد .

(۳)


شعر العجم حصه چهارم ۶۴

ناله میکشم از درد تو گا ہے لیکن
تا بلب میرسد از ضعف نفس میگردد

مسرور شدن معشوق از ناله و فریاد عشاق از مسلمات
شاعریست، شاعر درین شیوۀ خود بمعشوق خطاب می کند
که تو مرا ساکت دیده خیال مکن، که من ناله و فریادی نمی زنم
زیرا که ناله و فغان دارم، ولی باندازۀ ضعف برمن مستولی
است، که فریادم تا لب رسیده بصورت تنفس منقلب میگردد
درین ضمن این را هم ثابت میکند، که من هر وقت ناله می کنم
چرا که هر نفس من همان ناله ایست که بواسطه ضعف به تنفس
تبدیل میشود-
(۴)
من آن نیم که حرام از حلال نشناسم
شراب با تو حلال است و آب بے تو حرام

آب و شراب دو چیز مختلف الحکم است، یعنی شراب حرام
و آب حلال میباشد، شاعر میگوید، که این هر دو در اصل
خویش یک حکم دارند با معشوق شراب و آب نوشیدن هر دو
حلال مگر بدون از حضور معشوق اگر نوشیده شوند، هر دو حرام
است، این مضمون را به پیرایه از حد لطیف ادا کرده در
مصرعه اولی میگوید، که من اینطور نادان نیستم - که تمیز در


شعرالعجم حصه چهارم
۶۵

بین حلال و حرام نکنم، بلکه از مسائل فقه مطلع و یک شخص
فقیه هستم، باز با معشوق مخاطبه کنان میفرماید، که با تو اگر
شراب بنوشم، حلال و اگر بی تو آب نوشیده شود حرام است
در هر دعوی خویش یک یک جز آن را که حاجت گفتن
نداشت گذاشته است.
(۵)
به تکلم، به خموشی، به تبسم، به نگاه
می توان برد بهر شیوه دل آسان از من
سکوت و گفتگو با هم دیگر دو چیز متضادند، ازینجا که سکوت
و تکلم معشوق هر دو دلربا است، پس بملاحظه وصف دلربائی
هر دو یکسان میباشند، شاعر این مضمون را به نهایت خوبی
ادا کرده باینطور که اولاً اشیا متناقض را بلحاظ اثر
یکسان ثابت نموده حالانکه اثر اشیائی مختلف بایستی که مختلف
باشد بمراه آن از ایراد لفظ ”بهر شیوه“ این خیال ظاهر
می گردد، که تخصیص تکلم و خموشی نیست، بلکه هر ادا و
حرکت معشوق برائی دلبری کافی است از لفظ ”آسان“
این سخن را ثابت نموده است، که قطره دل درد آشنا
است و بهر ادا و کرشمه معشوق از دست میرود ۔


شعر العجم حصه چهارم
۶۶
مواد تخیل
اکثر مردم خیال میکنند، که برائے تخیل ضرورت
معلومات و مشاهدات نیست و اگر باشد کم خواهد بود، زیرا
عمل واقعی تخیل بر موجودات موقوف نی، بلکه هر قسم کار از
سخنان خیالی هم گرفته می تواند، برائے تعمیر قصر شعر مصالح
محالات اینطور بکار می افتد طوریکه ممکنات حاجت روائے
او را می نماید - شاعر از یک چیز خُرد، هزار ها خیالات را
تولید کرده می تواند، چنانچه آن شعرا تیکه هرگز واقعات یا
مشاهدات را بروی دست نگرفته اند یکعالم گونا گون خیالات
را بوجود آورده اند، جلال، امیر، شوکت بخاری، بیدل
ناصر علی و امثال شان فقط از گل و بلبل دیوانهای خود
را تیار کرده اند، و عالم شاعریرا چمنستان خیال ساخته اند
ولی این خیال نهایت غلط است و از ارتکاب بر همین غلطی
است، که شاعری متاخرین را کاملاً تباه و برباد کرده زیرا
اولاً هیچ خیال بدون مساعدت مشاهدات واقعات پیدا
شده نمی تواند - اشیای را که ناممکن می گویند - خیال آنها
نیز در حقیقت از مشاهده ممکن پیدا می شود - مثلاً ما
می گویم، که این امر ناممکن است، که یک چیز در آن


شعر العجم حصه چهارم
۶۷
واحد هم موجود باشد و هم معدوم " موجود و معدوم علیحده
علیحده هر کدامش ممکن است ، این هر دو را ترکیب داده
موجود و معدوم را یک مفهوم فرضی ساخته محال میگردد ، مگر
این ظاهر است ، که هر دو اجزا این مرکب علیحده علیحده
ممکن است -

(۱)

اکثریه در شاعری از ممکنات و اشیای ناموجود کار
میگیرند ، مثلاً در موقعیکه تعریف تیز روی اسپ را می نمایند
او را بدریا آتش تشبیه میدهند : ؎
آتشی می دوید آب چکان

(۲)

شراب را با یاقوت سیّال تشبیه می دهند - ابو نواس در
در تعریف بلبله بانی شراب می گوید :
حصباء در علی ارض من الذهب
خزف ریز های درّ است بر زمین طلائی
این همه تخیلات فرضی اند ، ولی خیال آنها از اشیار
واقعی پیدا میشود، مثلاً آتش دریا دو چیز جداگانه واقعی
و خارجی است ، این هر دو را جمع نموده یک مفهوم خیالی
"دریائی آتش" پیدا کرده شده اسپ تند خرام بوی تشبیه


شعر العجم حصه چهارم
۶۸
شده است، ازین تقریر ثابت میشود، که هیچ یک خیال
بدون از مشاهدات پیدا شده نمی تواند، لہذا برائے وسعت
تخیل خواه مخواه ملاحظه نمودن واقعات بسیار ضروریست،
(۳)
ابن الرومی شاعر مشهوری بود، یک مرتبه او را کسی
طعنه داد، که چون تو نسبت به ابن المعتز بزرگی پس چرا
مانند او تشبیهات پیدا کرده نمی توانی؟ ابن الرومی گفت
که تو کدام تشبیه ابن المعتز را بمن بشنوان که جواب او را
من نتوانم داد، وی این شعر را خواند ع
فانظر الیه لزورق من فضة
قد اثقلته حموله من عنبری
این شعر در تعریف ماه نو گفته شده است، حاصل اینکه
این مهتاب اول شبه چنان می نماید، که یک کشتی نقره آئینی
باشد و بروی باین اندازه و پیمانه بسیار عنبر بار کرده شده
است، که اکنون بسیار سنگین گردیده است، وقتیکه بر
کشتی زیاده بار انداخته می شود، بیشتر حصه نمایان آن
در آب فرو می رود، فقط همان کنار ہائے او بیرون از
آب دیده میشود، و بس ازین جهت در اینجا ماه نو را
بکنارۀ آن چنان کشتی تشبیه داده است، چونکه رنگ آسمان


۶۹
شعرالعجم حصه چهارم

نیلگون می باشند، شاعر اشاره می کند، کشتی از عنبر یار شده است، ابن الرومی این شعر را شنیده فریاد بر آورد : که لایکلف الله نفساً الا وسعها : (خداوند هیچ کس را زیاده بر توان او تکلیف نمی دهد) ابن المعتز پادشاه و پادشاهزاده است چیزيرا که در خانه خود می بیند، همان را می گوید، من همچه خیالات را از کجا اقتباس کنم (۱) معلوم است نقره و عنبر چیزہائے عدیم الوجود نیستند و چون این ظروف طلا و نقره را ندیده بود، ازین جہتہ خیال کشتی نقره ئی را که از عنبر محمول باشد، پیدا کرده نتوانست
(۴)
آن قطعه مشهور سیف الدوله که در آن تشبیهات قوس و قزح داده شده نسبت بآن عموم اہل ادب می نویسند که این تشبیهات بادشا هانه است، که بخیال هر کس آمده نمی تواند، یعنی تا لوازم و سامان و ضروریات پادشاهی از نظرش نگذشته باشد، اینطور خیالات برایش پیدا شده نمی تواند،

ما ازین امر انکار نداریم، که قوۀ تخیل بر یک چیز نهایت معمولی شده می تواند، که تا مدت مدیدی صرف گردد و پیدا

(۱) عمده ابن رشیق جلد دوم صفحہ ۱۸۴


آن نکته آفرینی ہائے شعراے متاخرین است، ولے مثال آن
مانند ”اسپ سرکس“ است که باندرون یک خیمه اقسام و
انواع نمایش ہا را نشان داده می تواند، مگر در طے مراحل و
میدان جنگ و اسپ دوانے در کار نمی آید - ہکذا عمل تخیل
نیز ممکن است که در یک دائره محدودی جاری مانده بتواند
ولے وسعت آن چه خواهد بود ؟ و اینطور شاعری بچھ درد
خواهد خورد ؟ برائے شاعری که آئینۂ جذبات متنوعه شده
بتواند و عقدۂ راز فطرت انسانی را کشیده تواند ، واقعات
تاریخی را بنظر دلچسپی آورده بتواند ، و دقائق فلسفہ و اخلاق
را تعلیم داده بتواند، این چنین یک تخیل محدودی بچھ کار
مے آید، بہر اندازه که تخیل قوی ، باریک ، متنوع و کثیرالعمل
باشد، بہمان اندازۂ برایش ضرورت مزید مشاہدات خواهد
بود، باندازۂ که مرغ بلند پرواز باشد، بہمان مرتبه برایش
وسعت فضا در کار است ،
برای فردوسی در وقت تحریر شاہنامہ ضرورت بنوشتن
ہزار ہا وقائع مختلفہ افتاده است، بنابرین قوۂ تخیل او
را کاملاً موقع ہر نوع تخیلات در اثنائے تحریر آن دست
داده است، از همین سبب است که در شاہنامه تمام اقسام


شعرالعجم حصہ چهارم
۷۱
شاعری موجود است، مثلاً یک میدان بزرگ شاعری اظهار
جذبات انسانی است، حالانکہ انواع جذبات نیز بسیار
اند، مثلاً محبت، عداوت، غیظ، غضب، حیرت، استعجاب
رنج، غم باز درین بین هر واحد این اقسام، مشتملبر انواع
متعدد است، مثلاً محبت پدر و پسر، محبت برادر به برادر
محبت مادر و بچہ، محبت زن و شوی، محبت وطن، بدست
فردوسی تمام این مواقع آمده است و در هر موقع وی از
تخیل کار گرفته است : چنانچہ وی در هر مقامی کہ
اظهار هر جذبه را کہ نموده است، از عمل و اثر تخیل آن را
موثر و جانگداز نموده است، تفصیلات این سخنها در آتی
خواهند آمد ۔

بے اعتدالی تخیل
بد قسمتی شعر بیشتر ازین نیست که بے محل تخیل در آن
استعمال کرده شود طوریکه در طبعیات قوۀ طبع حکمائے
یونانی بے کار رفته است، و تا امروز پیروان آنها بصورت
کج بحثی پیرو همان ابحاث فضول ہیولا و سورت بوده یک
عقدۀ کائنات را نتوانسته اند، که حل نمایند، عیناً همان طور
حالت شعرائے متاخرین شده است که قوۀ تخیل آنها نسبت


شعر العجم حصه چهارم
۷۲
بقدما ، بیشتر است ، مگر جای تاسف می باشد که بالکل رائگان
صرف کرده شده است ، شاعری میگوید ے
گوش ها را آشیان مرغ آتش خواره کرد
برق عالم سوز یعنی شعله غوغائے من
برائے فهماندن این شعر امور آتی را باید ذہن نشین
نمود (۱) مرغ آتش خواره پرنده ایست که خوراکش آتش است
(۲) از آنجا که در آه و فریاد گرمی باشد ، لہذا آه و
فریاد را به شعلۂ تشبیہہ می دهند ۔
(۳) مرغ آتش خواره ، بجای آشیانه میگیرد ۔ که در آنجا
آتش باشد ، شاعر می گوید ، که در ناله من آنقدر گرمی است
که در گوش ها رسیده آنجا آتش را بوجود می آورد ، بنابرین
مرغ آتش خواره در گوش های مردم اندر ، برائے خویش
آشیانه ساخته است ، که در آنجا غذای آتش برایش میسر
شود ۔
علی الاکثر نکتہ آفرینی ہائے متاخرین از همین قبیل
است ، و علتش این است ، که استعمال قوت تخیل
بی موقع بکار انداخته شده است ، اگرچہ تمیز بی
اعتدالی قوت تخیل را مذاق سلیم کرده میتواند ، تاہم چوں
تنہا حواله آن بمذاق سلیم ہم کافی نیست ، لہذا تا جائیکہ


شعر العجم حصه چهارم
۷۳
ممکن است، ما قدری درین موضوع تشریحات میدهیم:-
(۱) بیشتر موقع بی اعتدالی قوت تخیل در مبالغه یافت
میشود. بنابراین قوت تخیل دل بالا بلند پروازی خود را
نشان میدهد- پروای بی راهی و کجروی را هیچ نمی کند
مثلاً شاعری در تعریف اسپ میگوید ع
به کشوریکه در و نام تازیانه برند
بلوح سنگ نگیرد شبیه او آرام
یعنی اگر بر کدام سنگی تصویر اسپ را حک نمایند و
دران ملک که این سنگ باشد، نام تازیانه گرفته شود
پس تصویر آن اسپ از سنگ خواهد پرید. مطلب
اصلی اینقدر بوده که اسپ ممدوح باندازه تیز خرام است
که به محض اشاره تازیانه از قبضه اختیار بیرون می
شود، اکنون مدارج مبالغه را مشاهده کنید-
(۱) اثر تیز روی اسپ به تصویر آن نیز تجاوز کرده است
(۲) ضرورت نواختن تازیانه نیست بلکه گرفتن نامش نیز
کفایت میکند-
(۳) گرفتن نام تازیانه هم بمقابل تصویر ضرورت ندارد،
بلکه در آن ملکی که آن سنگ وجود دارد نام بردن
تازیانه کفایت می کند-


شعر العجم حصه چهارم ۷۲

(۴) در حالتیکه تصویر آن اسپ بر سنگ هم حک شده
باشد، در آن نیز این اثر موجود میباشد
لاکن درین شعر بے اعتدالی نهایت سخت قوۀ تخیل
موجود است، خوبے قوۀ تخیل اینست، که سخن محال را
باینطور ادا کند که ظاهراً ممکن بنظر آید مثلیکه "میر انیس"
ذکر آن موقعی را که حضرت عبّاس به نزد نهر فرات بغرض
گرفتن آب برائے سیرابے اہل بیت رسیده است ، چنین
می نگارد ۵

اُبھرین درود پڑھتی ہوئی مچھلیاں بہم
درود خوانان اجتماع ورزیدند تمام ماہی ہائے دریا۔
بولے حباب، آنکھوں پہ شاہا تیری قدم
حباب عریضه کنان گفت اے شاہ قدم تو بالائے چشماں
دریا میں روشنی ہوئی جسم حضور سے
بدریا از اثر وجو د مبارکش روشنی پیدا شد ، و
لے لیں بلائیں پنجہ مرجان نے دور سے
پنجه مرجان اشار ہائے تشریف بیاورید تشریف بیاورید را از
دور آغاز کرد -
مجملاً درود خواندن ماہیان ، عریضہ نگار شدن حباب
اشارۀ تشریف بیاورید، پنجۀ مرجان تماماً از جمله ناممکنات


شعر العجم حصہ چہارم
۷۵
است، ولی طلسم سازی قوت تخیل درین اشعار یک تصویر
حقیقی را به پیش نظر تقدیم کرده است، اولاً شاعر این واقعا‌ت
را نسبت بذاتی نموده است که بطفیل معجزه اش (به نزدیک
او) هر چیز شده می تواند دوم بعض اجزای این واقعه
صحیح یا مشابه به صحیح است، ماهی ها در میان آب اجتماع
می ورزند - حباب با چشم مشابهت دارد، مرجان نیز بشکل
پنجه میباشد، از حالت مجموعی این سخنها و علاوه بر آن
بواسطه لطافت بیانی شاعر این امر معلوم میشود که تصویر
یک حالت حقیقی را کشیده است،
(۲) اکثر یہ آن تخیل بیکار و بی اثر می باشد که بنیاد
تمام عمارات آن فقط بر کدام تناسب لفظی یا ایهام میباشند علی الاکثر
نکته آفرینی های متاخرین بر همین قسم است، مثلاً شاعری می سراید ۵۰
مستانه کشتگان تو هر سو فتاده اند تیغ ترا مگر که به می آب داده اند
زیاده تر بنیاد این خیال بر لفظ آب است، و "آب تیغ" بریق و لمعان
و درخشندگی و آبیاری آنرا میگوید و آب بمعنی مشهور خودش نیز مستعمل
بوده و شراب هم مانند آب سیال میباشد و درخشندگی تیغ را باب
تعلق و مناسبتی نیست، بلکه از مجاورت آب تیغ زنگدار می شود
از آنجا که در عرب فارسیان صفائی و درخشنده بودن تیغ
را نیز "آب" می گویند -


شعر العجم حصه چهارم
۷۶
لهذا شاعر نیز متیقن گردید، که ضرور در تیغ آب میباشد و از دیگر پہلو در مقامیکه آب مستعمل میشود، شراب نیز بالعوض آن کار داده می تواند، لهذا در تیغ ممدوح خود نیز آب شراب را تصور کرده است، و از همین جهت شاعر مقتولین آن را در نشه شراب سرشار پنداشته است بنیاد این عمارات فقط بر لفظ ”آب“ است، و اگر این کلمه دو معنی نمے داشت، پس این عمارت خیالی و بند ریگی شاعر قائم مانده نمی توانست ۔
بنیاد بیشتری از اشعاری که تعداد آن متجاوز بر صدها ہزار بوده و نمونه و تمثال نازک خیالی پنداشته می شوند بر همین قسم خصوصیت ہائے لفظی است، چنانچه اگر ترجمه آن بدیگر کدام زبانی کرده شود، پس این تخیل بالکل باطل میگردد، مرزا دبیر در تعریف تیغ میفرماید ۲
تلواروں پر وہ سیف جو شعلہ فشاں ہوئی
جل بھن کے آب تیغوں کی رن میں دھواں ہوئی
یعنی ہنگامی بر تیغہائے متقابلین شمشیر ممدوح شعله فشان گردید، کہ آب ہمہ شمشیر ہا سوخته و بریان شده از کشته آنها دودی برخاست ۔
(۱) ”آب تیغ“ را آب فرض کرده ۔


شعر العجم حصہ چہارم
۷۷
(۲) سوختن و بریان شدن و دود برخاستن و هر آن چیز
را که درین زمینه طبعیتش خواسته ثابت کرده است ،
(۳) موقع بزرگ بی اعتدالی تخیل در استعارات و
تشبیهات است ، تا جائیکه استعار ہا و تشبهات لطیف و
قریب الماخذ و با اصلیت خویش مناسبت و موافقتی را
بهم میرساند ، در شاعری نیز حسن و لطافتی را بوجود می
آورد ، بمجردیکه برائے تخیل موقع بی اعتدالی دست می
دهد، پس وی دور از مطلب و خارج از موضوع
استعارات و تشبیهات فرضی را تولید میکند و باز بران
دیگر بنیاد ہا را قائم کرده میرود مثلاً مرزا بیدل میگوید سه
تبسمیکه ؟ بخون بهار تیغ کشید
که خنده برلب گل نیم بسمل افتاده است
خیال اصلی این قدر بوده که تبسم معشوق با حالت گل
نیم شگفته زیاده خوشنماست ، این مضمون را اینطور ادا
کرده که تبسم قاتلی است ، که جهت خون ریزی بهار تیغ
خون ریزی خود را از نیام کشیده و ضربت او بر گل افتاد
است و از آن ضرب خنده گل نیم بسمل شده مانده است
بی اعتدالی که درین تخیل میباشد ، بواسطه استعارات
است ، خون بہار، تبسم تیغ ، بسمل شدن خنده گل ، تماماً


شعر العجم حصه چهارم
۷۸
استعارات دور از مطلبند -
(۴) بی اعتدالی دیگر تخیل این است که چیزیرا بدیگر چیز تشبیه می دهند ، باز تمام اوصاف و لوازم آنرا در آن ثابت کردن میخواهند، حالانکه مشبه با او هیچ مناسبتی را بهم نمی رساند، مثلاً "کمر را با "مو تشبیه میدهند و در عقب آن هر قدر اوصافی که موئی دارد همان را در آن ثابت می کنند. مثلاً ناسخ میگوید ؎
ابھی هرچند وه بت نوجوان ہے
سفید اُس کا مگر موی میان ہے
حاصلش اینکه :- اگرچه هنوز آن بت نوجوان میباشد مگر موئی میان او سفید است ، یعنی موی در پیری سفید میشود ، لاکن تعجب است ، که موی کمر معشوق فقط در همین جوانی سفید شده است ، بملاحظه "سیم بدن" بودنش موی کمرش را سفید گفته است یا مثلاً غنی میفرماید : ؎
دیدم میان یار و ندیدم دهان یار
نتوان بهیچ دید چو در دیده مو فتاد
بدیهی است، هنگامیکه در چشم موئی افتد، چون می خلد، باز چشم کشودن ممکن نمی شود، شاعر می گوید ، که من موی کمر معشوق را دیدم، ولی دهانش را دیده نتوانستم


شعر العجم حصه چهارم
۷۹
زیرا که در چشم من مو در آمده بود، هیچ چیزی از آن بنظرم نمی آمد -
یا مثلاً شاعری نسبت به "ناف" نوشته است که " در موی کمر گره افتاده است" یا مثلاً ابرو را تلوار قرار داده تمام لوازم آنرا که از قسم آب و تاب ، دم و خم ، جوهر و هیبت ، تیزی و بزرگی ، قبضه و میان میباشد ، برائے وی ثابت میکند
(۵) جولانگاه بزرگ تخیّل "حسن تعلیل" است ، یعنی بواسطه قوه تخیّل شاعر یک چیز را علت دیگر چیزی قرار میدهد حالانکه در اصل آن چیز علت آن نمی باشد ، شاعر میگوید
کسی کے آگے کوئی ہات پسارے کیا دخل
مٹھی باندھے ہوئے پاتا ہے تولد کودک
ہنگامیکه طفل از شکم مادر پیدا می شود ، مشت های او بسته میباشد، اکنون شاعر علت او را چنین قرار می دهد ، که ممدوح تمام مردم را اینقدر مالا مال کرده است که هیچ کسی را به هیچ چیزی احتیاجی نیست ، و از همین جهت است ، که چون طفل تولد می شود ، مشت های او پوشیده می باشد -


شعر العجم حصه چهارم
۸۰
اکثری از مضامین شاعرانه مبنی بر همین "حسن تعلیل" میباشد، مگر وقتیکه از قوهٔ تخیّل کار به اعتدال گرفته نمی شود، پس در او بیجا اعتدالی ها واقع میشود، مثلاً شاعری در تعریف یک معشوق الکن (تُتْلَه) خود میگوید ع
گفتم سخنت شکسته وش، چون آید
با آنکه همه چو درّ، مکنون آید
گفتا، که باین دهان تنگی که مرا است
گر نشکنمش چگونه بیرون آید
یعنی من به معشوق گفتم: الفاظیکه از زبان تو می برآید چرا شکسته شکسته ادا می شود - وی گفت که دهنم باندازه خورد است، که تا سخن شکسته و ریزه ریزه کرده نشود از دهانم چه طور بر آمده می تواند؟ ازین چند مثالیکه مذکور شد، ناظرین قدری اندازه بی اعتدالی قوهٔ تخیّل را کرده خواهند بود -
استعمال غلط تخیّل
اگرچه تخیّل و محاکات هر دو عنصر شاعری هستند ولی بملاحظهٔ اکثریت موقع استعمال هر دو جدا جدا هست این غلطی شدیدی است، که یکی بجای دیگری استعمال


۸۱ شعرالعجم حصه چهارم
کرده شود، مثلاً بیان مناظر قدرت در محاکات داخل
یعنی فرضاً اگه بیان بهار، خزان، باغ، سبزه، مرغزار
آب روان کرده شود، پس بایست از محاکات این طور
کار گرفته شود، که هیئت و وضعیت اصلی این اشیاء
در پیش نظر گردش کند غلطی شدیدی را که متاخرین روا
دار شده و بواسطه آن شاعری بالکل بر باد فنا رفته این
است، که آنها در همچه مواقع عوض محاکات از تخیّل کار
می گیرند. مثلاً در تعریف بهار کلیم میگوید :
به نوعی آتش گل در گرفته
که بلبل رفت و در آب آشیان کرد
یعنی بواسطه سرخی و بسیاری گلها باغ صورت آتشنزدگی
را بخود اختیار کرده و بلبل نیز از همین جهت برای خود
در آب آشیانه ساخته است
بصورت بید مجنون آبشار است
رطوبت برگ را از بس روان است
مجنون بید درختی است، که برگ های او از بالا بصورت
قوسی بطرف زمین آویزان میباشد، شاعر میگوید، که بواسطه
بهار اینقدر رطوبت کثرت نموده است، که مجنون بید صورت


شعر العجم حصه چهارم
۸۲
یک آبشار را تشکیل داده است
زمانه ایست که بر قفل گر نسیم وزید
بسان غنچه اش از انبساط خندان کرد
یعنی اثر آب و هوای امروزه انیست، که اگر باد حقیقی
بر قفل بچسپد، فوراً مانند غنچه از خوشحالی باز میشود
غور و دقت کنید، که از خواندن این اشعار چه کیفیتی
از بہار بر دل طاری شده میتواند، جائی تاسف است
که بیشتری از کلام متاخرین از امثال این شاعری مملو
است، ساقی نامه ظهوری که شهرت تمامی را حائز است
از قبیل همین خیالات دور از مقصد درو کاملاً مندرج
است.
ہمچنین شاعری مدحیات ہم در محاکات داخل است
یعنی اگر مدحی کسی گفته شود، پس می باید، که اوصاف
حقیقی او را بیان کرد، تا از آن عزت و عظمت آن
ممدوح در دلها جاگزین گردد، ولی بسیاری از شعرا
در مدح نیز از تخیل کار میگیرند و بہمین نهج در آن
چنان مضامین خیالی را پیدا می کند، که آن را با
محاکات و اصلیت هیچ سروکاری نمی باشد.


۸۳
نثر العجم حصہ چهارم

تشبیه و استعاره

تشبیه و استعاره نه تنها در شاعری بلکه در زبان دانی عمومی نیز خط و خال تحریرات عادی پنداشته می شوند و بدون آن جمال انشا پردازی قائم مانده نمی تواند در صورتیکه یک شخص عامی بمقابل عامی دیگر از جوش یا غیظ یا غضب لبریز میشود ـ چیزیکه از زبان او میبراید بقالب استعارات اندرون شده خارج میگردد ، در حالت رنج و غم خیال انشا پردازی و تکلف را کدام شخصی کرده میتواند ، ولی در همچو حالات نیز بی اختیارانه همین استعارات بر زبان می آید ، مثلاً اگر عزیز کسی می میرد ، در آن وقت میگوید ”سینه ام شگاف شد“ یا ”داغ دلم گشت“ یا ”آسمان افتاد“ یا ”زخم چشم که ترا خورد“ اینها تماماً استعارات هستند ، و ازین بیان ظاهر میگردد ، که استعاره در اصل خویش یک طرز فطرتی است مگر بی اعتدالی های مردم او را بحد تکلیف رسانیده است بنا برین ما میخواهیم ، که بحث تشبیه و استعاره را بتفصیل بنویسیم ، تا ازان ظاهر گردد ، که حقیقت آن چیست ، و آن در کجا ؟ و چه طور بکار می افتد ؟ و در آن قدرت


شعر العجم حصه چهارم ۸۴

و لطافت چه گونه بوجود می آید ؟ و بچه قسم یک خیال
بسیار از حد بزرگ و سیمی توسط آن بیک تلفظ ادا میگردد

تعریف تشبیهه

اگر خواسته باشیم که بگویم که فلان شخص نهایت
شجاع و بهادر است ، پس اگر بهمین الفاظ این مضمون را
ادا کنیم ، ظاهراً این طریقه معمولی اوست و اگر همین مقصد
را این قسم بگوئیم ، که فلان مانند شیر است" این تشبیهه خواهد بود
و نسبت بطریقه معمولی در کلام قدری بیشتر قوت را بوجود
خواهد آورد ، اگر اینطور بگویم که "فلاں شیر است" آن قوت
بیشتر تر خواهد شد ، لاکن اگر ذکر آن شخص مطلقاً نشده
این چنین گفته شود، که من "شیر را دیدم" و مرادش از آن
همان شخص باشد، پس این "استعاره" است ، یک طریقه دیگر
ادا نمودن این مطلب انیست، که نام شیر نیز گرفته نشود
بلکه آن خصائصی که در شیر موجود است ، نسبت بآن شخص
استعمال کرده شود ، مثلاً باین صورت گفته شود، هنگامیکه
او در میدان جنگ غرش کنان بر آمد یک لرزه و
غلغله در سرتاسر میدان افتاد ( غریدن خاص آواز شیر
را می گویند) این نیز استعاره است و نسبت بطریقه


شعر العجم حصه چهارم
۸۵
نخستین زیاده موثر و لطیف است ۔
ضرورت تشبیه واستعارات و اثرات آن
(۱) در اکثری از مواقع آن وسعت و قوتی که در
کلام بواسطه تشبیه و استعاره پیدا می شود ، از دیگر چیزی
حصول آن ممکن نیست ، مثلاً اگر این مضمون را که در
فلان محل نهایت زیاده اشخاص موجود بودند ، اینطور ادا
کرده شود ، که "در آن محل جنگل انسان ها بود" پس قوة کلام
کسب ازدیاد می کند چون در نیموضوع مقصد از بیان
نمودن کثرت نفری است ، بواسطه تشبیه دادن آن با
جنگل خیال کثرت آن بوجوه متعدد بیشتر زیادت و وسعت
را اختیار می کند ، زیرا که در زمین جنگل قوة نامیه بیشتر
می باشد ، لهذا در آن درخت و گیاه و بته و کاه و دیگر
روئیدنی ها باهم دیگر نزدیک نزدیک می رویند و بهمراه
آن سلسلهٔ نشو و نمائی آن همیشه یکسان قائم می ماند
و این قاعده عمومی است ، هر آن چیزیکه در کدام مقامی
بکثرت موجود شود ، قدر و قیمت آن کمتر می باشد ، و
از همین جاست ، که در جنگل چندان قدر و اهمیت
درخت و گیاه نمی باشد ، در امثال مذکوره تمام این


شعر العجم حصه چهارم
۸۶
ملحوظات را تشبیه در پیش نظر می آورد ، یعنی نفری باین اندازه زیاد بودند ، طوریکه در جنگل گیاه و درخت می باشد ، و سلسله نفری هرگز انقطاع نمی پذیرفت ، بلکه وقتاً فوقتاً از دحام انام بسیار شده می رفت ، اگر یکی رفت ، ده دیگری آمدند ، بواسطه کثرت چندان قدر و عزت نفری کرده نمی شد، تمام این سخنهائیکه بواسطه آن در مفهوم کثرت وسعت و فراخی پیدا نموده همانا که در یک لفظ جنگل مضمرند ، و چون تمام این مطالب را تنها یک لفظ جنگل ادا نموده است ، لهذا خود بخود در کلام قوۀ و زور بوجود آمده است در فارسی طریقه ادا نمودن این قسم خیال اینست ه
به برقع مه کنعان ، که بود "حسن آباد"
حجله گاه زلیخا که بود "یوسف زار"
چون در مصرعه اولی مقصد از بیان نمودن حسن چهرۀ حضرت یوسف بود، آنرا باین قسم ادا نموده که گویا نقاب او شهریست ، که در آن حسن آباد میشود و یا حسن در آن سکونت را اختیار کرده است ، در مصرعه دوم مطلوب از اظهار نمودن این امر بود که بواسطه حضرت یوسف خلوتکده زلیخا روشن شده بود آنرا باینطور ظاهر کرده


شعر العجم حصه چهارم
۸۷
که خلوتکده او قصر یوسف زار است ، و در آن بصد ها
هزار یوسف مجموع شده اند -
(۲) در بعض مواقع که شاعر ادعای کدام دعوی
فوق العاده را میکند، پس جہته ممکن الوقوع ثابت
نمودن آن برایش ضرورت تشبیه عاید میشود ؎
بسوز عشق شاهان را چه کار است
که سنگ لعل خالی از شرار است
شاعر دعوی میکند که در وجود پادشاهان بسوز و گداز
عشق نمی باشد و ظاهراً این یک دعوی غلطی است ، زیرا
که در پادشاهی و عشق و محبت هیچ یک مخالفتی نیست
لہذا شاعر او را توسط تشبیه ثابت میکند ، که در هر قسم
سنگ شرر آتش موجود است و بوقت رسیدن کدام ضربت
شدیدی بر آن ضرور از آن شعله های پریده روشنی می
افگند ، ولی در لعل و الماس این شعله افشانی ہا نمی
باشد ، و این ظاهر است ، که در اقسام سنگها گویا الماس
پادشاه است ،
ثبوت دویم این دعوی این است ؎
ز درد عشق شه بیگانه باشد
که جای گنج در ویرانه باشد


شعر العجم حصه چهارم ۸۸
مثال نهایت عمده آن در عربی این شعر متنبی است ع
فان فی الخمر محناً لیس فی العنب
کیفیتی که در شراب موجود است ، در انگور دیده نمی شود
مدعا اینست ، که پادشاه نسبت به تمام انسانها و مرتبه بلند است و آنرا به ذریعه تشبیه چنین باثبات میرساند که در شراب از انگور ساخته میشود ، ولی آن کیفیتی که در شراب است در انگور بنظر نمی آید -
شاعری مثالیه که در زمانه متاخرین نهایت وسعت را اختیار کرده است ، تماماً بر همین تشبیه و تمثیل مبنی است
(۳) در فرضیکه مقصد از بیان نمودن کدام حالت نهایت لطیف و نفیس باشد ، پس در آن الفاظ و عبارت کاری را از پیش برده نمی تواند و چنان پنداشته میشود که اگر مساس الفاظ بان مفهوم بعمل آید ، برایش صدمه شدیدی لاحق خواهد گشت ، طوریکه قبۀ حباب بمجرد و رسیدن دست می شکند ، در همچو مواقع شاعر از تشبیه کاری گیرد ، و بر طبق آن دیگر صورتهای لطیف و نازک را جستجوی کرده پیدا میکند و در پیش نظر میگذارد مثلاً نظیری میگوید ع
همه شب بر لب و رخسار و گیسو میزنم بوسه


شعر العجم حصهٔ چهارم
۸۹

گل و نسرین و سنبل را صبا در خرمن است امشب
چون نزاکت لب و رخسار، و بوسهای لطیف و نرم آن، قابل برداشت الفاظ تعبیری نبود، لہذا شاعر اُو را باین حالت تشبیه داد، که گویا نسیم صبا آنها را بار بار مماس کرده مکرراً برآن می وزد -
یا مثلاً این شعر
نه گفت و من بشنیدم، هر آنچه گفتن داشت
که در بیان نگهش کرد بر زبان تقدیم
لبش چو نوبت خویش از نگاه باز گرفت
فتاد سامعه در موج کوثر و تسنیم
درین شعر ذکر آن موقعی است، که عرفی به دربار ممدوح خویش رفته است و ممدوح باولین نگاه لطف آمیز خویش او را دیده و باز دیگر سخنان گفته است، میگوید، که ممدوحم هیچ چیزی نفرمود و من تمام سخنهای او را شنیدم که گفتن می خواست، زیرا که نگاههای او در ادای مطلب بر زبان پیشدستی کرد، پس از آنکه نوبت گفتار بلب های او رسیده از تاثیرات بیان آبدار او شنوائی من در موج کوثر مغروق گردید لطفی را که قوۃ سامعه از سخنان معشوق بر می دارد، آنرا بجز ازین طریقه، دیگر چیزی او ادا نکرده


شعرالعجم حصه چهارم
۹۰
نمی تواند، که سامعه در امواج کوثر مغروق گردید
در تشبیه خوبی چگونه بوجود می آید
تشبیه این طور یک چیز عمومی است، که هر کس از
آن کار گرفته می تواند، لهذا تا وقتیکه در تشبیه کدام ندرت
و خوبی مخصوصی نباشد، هیچ اثری را پیدا کرده نمی
تواند، ازان اسباب و اشیائیکه خوبی و حسن بوجود می
آید، اگر چه شمردن آن ممکن نیست، تاهم چند صورت
آنرا بطور مثال می نویسیم، تا ازان یک خیال عمومی
قائم شده بتواند -
(۱) در اول امر هر تشبیه نادر و پر لطف می باشد
فاماً بواسطهٔ استعمال مکرران تازگی و ندرت آن نایل گشته
بی اثر میگردد، لهذا فریضهٔ ذمت شاعر این است، که
دیگر تشبیهات جدید و نادری را جستجو کنان پیدا کند، و
معیار کلام شعرای بزرگ و نامور نیز همین است که در
کلام شان تشبیهات بکر و لطیف و استعارات تازه و
جدیدی یافته شود، مثلاً شعرای ایشیائی بوسه را شیرین
شکرین، و گلو سوز میگویند، ولی جادو طرازان اروپائی
تعریفش را چنین میکنند، که بوسه یک پیمان وفا است که


شعر العجم حصه چهارم
۹۱
مجسم میگردد. یک راز پنهانی است که عوض سامعه برای
ذائقه گفته میشود. نسیمی است که برای دل خوشبوئی
بهم میرساند. نگاهای لذت آلودیست ، که با هم یکجا شده
نقطه را تشکیل میدهد. برطبق این در زبان فارسی
استعارات لطیف و نازک در کلام (عرفی) و (طالب آملی)
یافته میشود ، عرفی در یک قصیده خویش قسم بسیار چیزها
را خورده ضمناً در یک موقع میگوید - ع
به پر شگفتن امروز و غنچه گشتن وی
دیروزی را که گذشته ، به غنچه و امروزی را که شروع
گردیده است به گل شگفته تشبیه داده است .
یکمرتبه جهانگیر از طالب املی رنجیده او را از دربار شاهی
علیحده کرد ، یکی از وزرای جهانگیر او را بخانه خویش
خواسته مقابله اش را بآن شاعر بزرگی که در دربار شاهی
بود ، نمود در نتیجه طالب برآن شاعر غالب گردید ، آن وزیر
این کیفیت مشاعره را بحضور جهانگیر حکایه کنان طالب
عفو طالب گردید ، چنانچه مکرراً طالب مطلوب پادشاه
گردیده شامل دربار شاهی گشت ، بیان این وقائع را
طالب به پیرایه تشبیه و استعارات بسیار لطیف چنین
ادار کرده است ۵


شعر العجم حصہ چہارم
۹۲

به نسبت گهرم، داده بودی از کف خویش | تراز جود زیانی چنین ہزار افتاد
چو رو شدم ز گفت چرخم از ہوا بر بود | به گرمی که زبانم به زینہار افتاد
یکی مقابل خورشید داشت آئینه ام | بدید کز عرقش موج بر عذار افتاد
ازین نشاط مگر دست آسماں لرزید
که باز در کف خاقان کامگار افتاد

(۲) تشبیه مرکب عموماً لطیف می باشد - مراد از
مرکب آن حالتی است که از اجتماع و یکجا شدن چند چیزی
پیدا میشود و بتوسط تشبیہ ادا کرده شود مثلاً ؎
کان مثار النقع فوق رؤسنا
واسیافنا لیل تھاوی کواکبه
یعنی گردی که در میدان محاربه بر می خیزد و بمیان
آن تیغها میدرخشد، اینطور معلوم میگردد ، که در شب
ستار ها بر ہمدیگر می افتند -
درین شعر مقصود از بیان کردن چیز ہائے علیحده
علیحده نیست ، بلکه یک حالت مجموعی را ادا کردن مطلوب
است که اجزائے آن این میباشد (۱) گردی که روی
فضا را فرا گرفته است (۲) در میان آن بودن تیغها (۳)
تیغ بازی و درخشندگی آن (۴) بی ترتیبی و اختلاف جہاتی


۹۳ شعر العجم حصه چهارم
که در اثنای تیغبازی دیده می شود، هیئت و وضعیتی که از اجتماع مجموعه بنظر پیدا میشود، تشبیه آن بآن ستار ها داده شده است، که به تاریکی شب راست و چپ و پست و بلند هر طرف از آسمان می ریزند -
یا مثلاً اینکه ه
دو زلف تا بدار او ، به چشم اشکبار من
چو چشمه که اندرو شنا کنند مارها
یا اینکه ه
باد در کُهسار ، جام لاله را بر سنگ زد
گل بخنده گفت ، آری این چنین باید، همین
وقتیکه باد بشدت می وزد ، گلبن های نازک به همراه گلهای خود بر زمین می افتند ، شاعر این حالت را اینطور اداء نموده است، که گویا باد پیالهای لاله را بر داشته بر زمین می افگند -
یا اینکه ه
نرگس که شب نخفت ز فریاد بلبلان
بنهاد سر به بالش گل میل خواب کرد


شعر العجم حصه چهارم
۹۴
جدت و لطف اداء
جدت و لطف ادار نسبت بهمه چیز مقدم است
بلکہ بہ نزد بعضی از اہل فن فقط مطلب از شاعری همین
جدث و لطف اداء است ، اگر یک سخن بطور ساده
گفتہ شود ، پس یک سخن معمولی خواهد بود ، اگر ہمان
سخن بیک طرز جدید و اسلوب تازه ادا گردد شاعریت
یک مرتبہ حجاج از بدوی پرسید ، کہ اگر بتو کدام
سخن مخصوصی گفتہ شود ! آیا تو مے توانی ، کہ آنرا محفوظ
نگہداشتہ بکسی نگوئی ؟ یا نہ ؟ وی گفت کہ ”سینہ من
مخزن اسرار است ، چون راز در سینہ من می میرد ، پس
از آنجا چہ طورے تواند کہ بر آید ؟“ اگر این مطلب را
اینطور ادا میکرد ، کہ من راز کسی را در ہیچ حالت و
بہ ہیچ کس ظاہر نمی کنم ، البتہ کہ این اظہارش مقارن بیک
سخن معمولی مے بود ، ولے از بدل کردن طرز اداء یک
لطف مخصوصی را پیدا کرد و اکنون ہمان سخن شعر گردید
(۱) جادوگری و سحربیانی شاعری و انشا پردازی و بلاغت
و امثال آن تماماً بر همین جدت ادا موقوف است
تعریف منطقی جدت و انضباط قواعد و اصول آن


۹۵
شعر العجم حصہ چہارم

نہایت مشکل بلکہ ناممکن است، زیرا کہ آن یک چیز
ذوقی است و ادراک صحیح آن فقط بواسطۀ ذوق صحیح شدہ
می تواند ، و پیرایہ آن در ہر محل علیحدہ است ، و باندازۀ
غیر محصور میباشد کہ نہ شمار تمام اجزای آن کردہ میشود
و نہ در آن یک قدر مشترکی پیدا میگردد ، لہذا جہتہ
ذہن نشین نمودن مفہوم جدت ادا، سوا ازیں دیگر
تدبیری بخاطر نمی رسد کہ امثال متعدد آن را تقدیم کردہ نشان
دادہ شود ، کہ خیال اصلی چہ بودہ است ؟ و آنرا در
پیرایۀ جدید چگوہ ادا کردہ اند ؟ و جدت ادا چہ اثری
را دراں تولید کردہ است ، چند امثلہ آن را ما در
ذیل می نگاریم ۱؎
زخمها برداشتیم و فتحها کردیم لیک
ہرگز از خون کسی رنگین نشد دامان ما
خیال اصلی این بودہ کہ اکثریہ اتفاق مقابلۀ ما با
حریفان فن افتادہ است ، و مردم بما نسبت ہای خوب
و بدی نموده ، بد زبانی ہا کردہ اند ، لکن ما از صبر و سکون
کار گرفتہ تا اینکہ رفتہ رفتہ سکۀ علم و فضل ما بر
دلہای مردم منقش گردید، حتیٰ کہ حریفہای نیز قایل

(۱) نزد کسانیکہ در شعر ضرورت وزن نمی باشد آنہا ہر بیانی را کہ بہ پیرایۀ شاعرانہ باشد شعر میگویند


شعر العجم حصه چهارم
۹۶
گردیده تماماً عظمت ما را قبول کردند، این خیال اینطور
اداء شده (که در شعر فوق ظاهر است) درین طرز اداء
علاوه برینکه ندرت تشبیه موجود است، این سخن تعجب
انگیز را نیز ثابت کرده است، که در میدان جنگ
احدی زخمی برنداشته معرکۀ حرب فتح گردید-
ساقی توئی و ساده دلی بین که شیخ شهر
باور نمی کند، که ملک میگسار شد
حاصل شعر اینست، هنگامیکه معشوق ساقی گردید
اشخاص فرشته خو نیز شراب نوشی را آغاز کردند، این
مطلب را چنین ادا کرده است، که معشوق را مخاطب
کنان میگوید، که حماقت واعظ را می بینی، که تو ساقی
شدی و او یقین نمیکند، که فرشتها شراب نوشی را اختیار
کرده اند، درین طریقه علاوه بر جدت این بلاغت نیز
موجود است، وقتیکه کدام واقعه از حیث واقعه بودن
آن ادا کرده میشود، پس در صحت آن اشتباه نمودن
ممکن است - لہذا شاعر او را از حیث واقعه بیان نمی
کند، بلکه او را یک واقعه مسلمه قرار داده بر حماقت
واعظ تعجب میکند، یعنی مقصدش از بیان نمودن
می خواری، فرشته نیست، و نه بنزدیک او این واقعه


۹۷
شعر العجم حصه چهارم

چندان تعجب انگیز یک واقعه ایست که قابل بیان باشد
البته حماقت واعظ یک امر حیرت انگیز یست ، که بر وقوع
همچه یک واقعه بدیهی باورش نمی آید -
شاعر بالذات واعظ را مخاطب قرار نداده و نه اینطور
خیال کرده میشود ، که این مقصد بغرض آزار دادن و
بر انگیختاندن واعظ گفته شده است ، بلکه در خطاب
نمودن بهمراه معشوق این بلاغت را بکار برده است ، که
تعریف ملک فریبی او را باین پیرایه می نماید ، که از ان
هم تنها تعریف معشوقش محسوس نمی گردد - بلکه فقط بر
حماقت واعظ اظهار حیرتش هویدا می گردد -

ای که همراه موافق بجهان می طلبی
اینقدر باش که عنقا ز سفر باز آید
این یک مضمون پامالی است وقتیکه مقصود از
ذکر کردن کدام چیز معدوم الاثر باشد ، میگویند که " عنقا"
است ، مطلب اصلی شعر اینقدر است ، که یافتن همراه
موافق و دوست صادق محال و عنقا مثال است ، و
آنرا اینطور اظهار میکند تو که خواهش همراه موافق را داری
قدری باش تا عنقائی که بسفر رفته است ، واپس بیاید - یعنی


شعر العجم حصه چهارم ۹۸

نه عنقا بر میگردد و نه دوست صادق میسر نمیشود، پهلوی بلاغت
درین بیت آنست که برای طالب همراه موافق امید دها پند شده
است، از آن ظاهر میگردد، که دوست صادق ممکن است، که یافته
شود، البته قدری انتظار بکار داده باز بر سختی آنرا محمول نموده
که آنهم ظاهر ناممکن گفته نمی شود ـ زیرا که واپس
آمدن مسافر از سفر چندان ناممکن نیست ، اما
آن اثر مایوسی و نا امیدی که بعد ازین حالت طاری
میگردد، نهایت سخت و رنج ده میباشد، گویا که این
سخن را خاطر نشین میکند، که درین تلاش اگرچه امیدواری
هم باشد، پس اینطور خواهد شد، که در خاتمهء آن
ناکامی خواهد بود ۵
نه به اندازهء بازو است کندم ہیهات
ورنه با گوشه بامیم سروکاری هست
مطلب شعر این قدر است، که رسانیدن خودم را تا
به نزد معشوق خواهشمندم ، ولی هیچ سامان رسائی من
موجود نیست، این مقصد را باین پیرایه ادا کرده است
که مرا هم با گوشه بام کاری هست و بی چکنم که بهمان اندازه
که قوت در بازویم می باشد برطبق آن کمندی موجود
نمیشود ـ تنکیری که در لفظ ”بامی“ و ”سروکاری“ موجود


شعر العجم حصہ چہارم
99

است، یک لطافت مخصوصی را بهم می رساند.
حسن الفاظ
این یک مبحث نهایت ضروریست، لہٰذا ما او را
با تفصیل می نگاریم، در کتاب العمدہ یک مضمون مخصوص
بنام ”باب فی اللفظ والمعنی“ قائم کردہ است، کہ مخلص
آن اینست:-
”لفظ جسم، و مضمون آن روح است، و ارتباط باہمی
این ہر دو طوریست، کہ ارتباط باہمی در بین روح و جسم
میباشد، کہ اگر آن کمزور باشد، پس این ہم کمزور خواہد بود
پس اگر در معنی نقصی نباشد و در لفظ بنظر آید، این امر
در شعر عیب پنداشتہ میشود، طوریکہ در جسم شل یاٹ
روح موجود است، ولی در بدنش عیب است، ہمچنین
اگر لفظ خوب باشد، اما مضمون او درست نباشد، در آن
صورت ہم شعر خراب گفتہ می شود و خرابی مضمون بر
الفاظ نیز اثری را می افگند، اگر مضمون کاملاً لغو باشد
و الفاظ آن خوبست پس الفاظش نیز بے کار خواہد بود
طوریکہ جسم مردہ در ظاہر تماماً صحیح و سالم بنظر می آید
ولی در حقیقت ہیچ حیثیتی را حائز نمی باشد۔ ہم چنین


شعر العجم حصه چهارم ۱۰۰

اگر مضمون خوب باشد مگر الفاظ آن خراب باشد، باز هم شعر بیکار می گردد، چرا که در هیچ جای روح بدون جسم یافته نمی شود" -

درین مبحث لفظ و مضمون اهل فن بر دو طبقه منقسم گردیده اند، گروهی لفظ را ترجیح می دهند و زیاده کوشش آنها بر حسن و خوبی الفاظ مبذول میباشد و همین پیرایه عربهاست، بعضی از مردمان مضمون را ترجیح می دهند و پروای الفاظ را نمی کنند و این مسلک ابن الرومی و متنبی است ،

ولی زیاده تر مذهب اهل فن این است، که لفظ را بر مضمون ترجیح میدهند و میگویند، که مضمون را هر کس می تواند ، که پیدا کند - لکن کمال معیار شاعری این است، که مضمون را در چنان الفاظ ادا کند، که معانی آن خوبتر و زودتر ذهن نشین و جاگزین گردد، و بندش و ربط آن خوب و درست باشد -

در حقیقت زیاده تر مدار شاعری یا انشاء پردازی بر الفاظ است ، مضامین و خیالاتی که در گلستان است چندان بکر و نادر نمی باشند، لکن فصاحت الفاظ و ترتیب و تناسب درمیان آن اینطور جادو بیانی را


شعرالعجم حصہ چہارم
۱۰۱

پیدا کرده است، که اگر همان الفاظ و خیالات در الفاظ
معمولی ادا گردد، تماماً اثر آن زایل خواهد شد، ساقی نامه
ظهوری طلسم نازک خیالی و موشگافی و مضمون بندی است
مگر یک بیت سکندر نامه چون بسیار عالی و بلند است، بر
تمام ساقی نامه ظهوری مزید پنداشته می شود و علت آن
همین است که در الفاظ ساقی نامهٔ ظهوری آن شان و
شوکت و متانت و پختگی مضمون موجود نیست، که جوہر
عمومی سکندر نامه می باشد، حافظ شیرازی میفرماید ؎
گفتم این جام جهان را بتو کی داد حکیم
گفت آن روز که این گنبد مینا می کرد
خیالی که درین شعر ادا کرده شده است، اگر الفاظ آن
تبدیل گردیده ادا کرده شود تماماً نزاکت آن با خاک
برابر میگردد،
درین دو مصرعه ذیل (اردو) نه تنها مضمون بلکه الفاظ
مشترکاند و باز هم در میان شان فرق زمین و آسمان
نمایان است ؎
ع - تھا بلبل خوشگو کہ چہکتا ہے چمن میں
خوشنو ا بلبلی بود، در چمن که نغمه سرائی می کرد :-
ع - بلبل چہک رہا ہے ریاضِ رسول میں


شعر العجم حصه چهارم
۱۰۲
بلبل خوشنوائی میکند در ریاض رسول -
وقتیکه حضرت امام حسین بمقابل فوج یزید اتمام
حجت میفرمود، آن اسلحه و البسه خود را که از رسول اکرم
صلی الله علیه وسلم بقسم میراث دریافته بود ، به آنها نشان
داده از آنها می پرسیدند، که این تبرکات از کیست؟ این
واقعه را امیر ضمیر اینطور ادا کرده است *
پہچانتے ہو؟ کسکی میرے سر پہ ہے دستار
آیا می شناسید؟ که دستار کدام ذاتیست بر سر من
دیکھو تو عبا؟ کسکی ہے کاندھے پہ نمودار
بینید که عبائے کدام ذاتی بر دوشم نمودار است؟
یہ کس کی زرہ؟ کس کی سپر؟ کسکی ہے تلوار
این زره، و این سپر، و این تیغ از کدام ذاتی است؟
میں جس پہ سوار آیا ہوں کس کا ہے؟ یہ رہوار
بر اسپی که من سوار آمده ام از کدام جناب است؟
باندھی ہے کمر جہیں یہ کس کی ردا، ہے
یا چیزیکه من کمر خود را بندیده ام بگوئید که چادر کیست؟
کیا فاطمہ زہرا نے ہتیں اسکو سیا ہے
آیا بی بی فاطمہ زہرا آنرا بدست خویش نه دوخته است؟
عیناً همین واقعه را میر انیس نیز ادا کرده است *


شعرالعجم حصہ چہارم
۱۰۳

یہ قبا کس کی ہے ؟ بتلاؤ یہ کس کی دستار
این قبا از کدام ذات است؟ و بنماید که این دستار کیست؟
یہ زرہ کس کی ہے ؟ پھنے ہوں جو میں سینہ فگار
این زره از کدام جناب است؟ که من سینه فگار آنرا پوشیده ام؟
بر میں کس کا ہے؟ یہ چار آئینہ جوہر دار
در برم این چار آئینہ جوہر دار از کیست ــــــ ؟
کس کا رہوار ہے؟ یہ آج میں جسپر ہوں سوار
این اسپ راهواری که من سینه فگار امروز بر آن سوارم از کیست؟
کسکا یہ خود ہے ؟ یہ تیغ دو سر کسکی ہے
این مغفر از کیست؟ و این تیغ دوسره از کدام جناب است؟
کس جری کی یہ کمان ہے؟ یہ سپر کس کی ہے
این کمان از کدام دلیر؟ و این سپر از کیست ـــــ ؟
ملاحظه کنید ، که در مصرعات فوق هر دو قطعات
کاملاً در مضمون و معنی با همدیگر مشترکند ، ولی تبدیل
و تحریف و تقدیم و تاخیر سخن را از کجا تا به کجا رسانیده
است !
مطلب ازین تقریر آن اینست، که بایستی شاعر
تنها با الفاظ سروکاری داشته باشد و لحاظ و پروازی
معنی را بپیچ ننماید بلکه مقصود از آن این است ، که اگرچه


شعر العجم حصہ چہارم ۱۰۴
مضمون بسیار بلند و عالی باشد، ولے اگر الفاظ آن مناسب نباشد، در شعر ہیچ یک تاثیری را پیدا کردہ نمے تواند لہٰذا مے باید، کہ شاعر فکر این مسئلہ را بنماید، کہ بر طبق ہمان مضمونی کہ بخیالش موجود است، الفاظی را ہم پیدا کردہ مے تواند؟ یا نہ؟ اگر این چنین الفاظی را کہ از عہدۂ تفہیم آن مطلب بر آمدہ میتواند، بوجود آوردہ نتواند، پس از مضامین بلند و عالی صرف نظر کنان ہمان مطلب خود را در مضامین معمولی و سادہ اداء کردہ بر ہمان چیزی قناعت کند، کہ درید قدرت و اختیار اوست و او را بہ پیرایہ عمدہ و الفاظ درست ادا کردہ می تواند ہر کسیکہ گفتہ است نہایت راست فرمودہ ۵
برای پاکی لفظی شبی بروز آرد
کہ مرغ و ماہی باشند خفتہ و بیدار
یعنی شاعر برائے جستجوی یک یک لفظ تمام شب را در حالی زندہ سحر میکند، کہ مرغ و ماہی ہم باستراحت خواب می باشند، این امر بالکل ممکن است، کہ یک خیالی نہایت عمدہ عالی و یک مضمون بسیار عمدہ خوب و یک نظم نہایت عمدۂ اعلیٰ بواسطہ یک لفظ نامناسبی کہ درمیان آن مندرج شدہ باشد، کاملاً تباہ و برباد شود،


شعر العجم حصه چهارم
۱۰۵
نسبت بآن شعرای مشهوری که گفته میشود ، که در کلام آنها خامی مرئی و مواقع تنقید موجود است ، زیاده تر علت آن همین است ، که از نزد آنها در درستی و متانت و وقار و بندش اشعار آنها نقصی واقع میشود شعرای متوسطین و متاخرین که شاہنامهائے دیگری را قلمبند کرده اند ، در مضامین و خیالات ہیچ یکی از شاہنامہ فردوسی کم نمی باشند ، ولی در مقابل آن گرفتن نام آنها سفاہت شمرده می شود و یگانه سبب آن اینست ، فردوسی در الفاظی که خیالات خود را ادا کرده بالمقابل آن رتبۀ الفاظ دیگران بالکل کمتر می باشد و بی وقعت معلوم می گردد -
شاید که معترضی بگوید ، که اثرات الفاظ نیز بواسطۀ معانی آن بوجود می آید ، یعنی در یک لفظ ازین جهتہ عظمت و خوبی می باشد ، که در معنی آن عظمت و حسن موجود است ، مثلاً درین شعر نظامی ؎
در آن "دجله" خون بلند آفتاب
چو نیلوفر افگنده "زورق" بر آب
اگرچہ بظاہر این طور معلوم میشود ، که اگر عوض "دجلہ" چشمہ و بجائے "زورق" کشتی آورده شود ، معناً


سراج النجم حصه چهارم
١٠٤
افاده همان مطلب را میکند ، ولی رتبهٔ شعر تنزل می
یابد ، اگر بنظر غور بدرستی دیده شود ، سبب آن از خصوصیت
لفظ نی ، بلکه از اثر معنی است ، یعنی در معنی "دجله" نسبت
بچشمه زیاده تر وسعت موجود است ، زیرا که اطلاق چشمه
بر آب کم و تنگ کرده میشود و بر خلاف آن "دجله" نام
دریای بزرگ است ، هم چنین در حقیقت "زورق" و کشتی
نیز فرق موجود است ، بنا برین عظمتی که در بین "زورق" و
دجله هویدا است ، بملاحظه معنی می باشد نه از حیث لفظ!
این اعتراض تا بیک جای صحیح است ، ولی اولا
بسیاری از الفاظ این چنین اند ، که در معنی آنها نی ، بلکه
در صورت و آواز آنها یک رفعت و شانی موجود می گردد
ضیغم و شیر معناً بالکل یک چیزند ، لکن از حیث عظمت
الفاظ صراحتاً فرق آن ظاهر است علاوه برین در امثال
این الفاظ حیثیت لفظی بانداره غالب گردیده است که گویا
آن رفعت فقط از جهته معنی پیدا شده است تا هم سامع
اینطور میداند که این عظمت تنها از اثرات الفاظ است
لهذا اثرات ، اینطور الفاظ را نیز بطرف الفاظ منسوب
باید کرد-


شعر العجم حصه چهارم
۱۰۷
انواع الفاظ و
اثرات مختلف آن
بعد از ثبوت این امر که مدار شاعری زیاده بر الفاظ
است ، برما لازم آمد که قدری به بیان این مطلب
هم بپردازیم ، که انواع الفاظ چیست ؟ و هر نوع آن
دارای کدام اثر مخصوصی میباشد ؟ و کدامین الفاظ در
کدام موقع بکار می افتد -
اقسام الفاظ متعددند ، بعضاً نازک و لطیف و
شسته و صاف و شیرین ، و بعضاً پر شوکت و متین
و بلند می باشند ، قسم اوّل برای ادا کردن مضامین
عشق و محبت موزون است ، زیرا که عشق و محبت
چون از جمله جذبات لطیف انسانی میباشد ، لہٰذا برای
ادا کردن آن نیز بایستی که هم چنان الفاظ بکار برده
شود ، و از همین جا ست ، که نسبت بمتقدمین غزلیات
متاخرین خوب و شیرین بنظر می افتد ، چرا که تا بدورهٔ
متقدمین تمدن عسکریانه باقی بود ، لہٰذا اثرات آن
در همه چیز ها یافته میشود ، تا اینکه الفاظ آنها هم
بلند و متین و پر زور می بود - فردوسی بعد از شاہنامه


۱۰۸
شعر العجم حصه چهارم

خویش قصه "یوسف زلیخا" را تحریر کرده ولی انداز و پیرایه آن چنین بنظر می رسد که
بدادی جوابی که سربسته بود بگفتی حدیثی که بگسسته بود
به بیهوده گوئی نسب ساختی سخنهای ناخوش در انداختی
ز هرگونه گفتی سخنهای سست سرانجامش این گفتی ای نیکبخت
که گر آزمائی مرا آزمائی که دارد دلم پای دانش بجائی
کنون دلبر ا گفت من کار کن دلت را بدین مهربان یار کن
بلندتر ازین دیگر فرصت برای اظهار رقت و درد و سوز و گداز کی میسر می گردد حالانکه فردوسی فقط همان خیالات را ادا کرده است، که عاشق با معشوق خویش می نماید، ولی الفاظ و طرز ادای آن طوری است، که به قسم رجزخوانی میدان حرب پنداشته میشود، نظامی بهر مقامیکه امثال این مضامین را ادا کرده بچنان لب و لهجه آنرا ایراد نموده که دل سنگ را موم می سازد -
سعدی که بانی غزل شمرده میشود، سبب آن همین است، که وی در غزل الفاظ رقیق، نازک، پرورد و شیرین را استعمال میکند، با این همه چون در بعض مواقع که همان الفاظ عتیقه و کلمات سخت و گرفته


شعر العجم حصه چهارم
١٠٤

در شعرش می آید، خصوصیت اصلیه او را زایل میگرداند
مثلاً ؎
تو میروی و خبر نداری ٭ و اندر عقبت قلوب ابصار
این قاعده خلاف بگذار ٭ وین خوی ”معاندت“ رها کن
گر برائی ترود، در برود باز آید ٭ تا گزیر است مگس ”دکه“ حلوائی را
نکته چینی ہائے را که علامه شبلی بر کلام متنبّی کرده
در میان آن یکی اینست، که وی در غزل و تشبیب این
طور الفاظ را ذکر می کند، که برائے خیالات عاشقانه
موزون نیست. نسبت به متاخرین یعنی کلیم و صائب
و غیره تسلیم کرده شده است، که آنها قصاید را خوب
نوشته نمی توانند و سبب آن همین است، که در زمان
اوشان در تمدن و معاشرت نہایت نزاکت پرستی بوجود
آمده جذبات عشقیہ کسب عمومیت نموده اثر آن بر
زبان نیز افتاده بود، یعنی زبان و محاورات آن زمان
بسیار لطیف و نازک شده بود، که فقط برائے غزل
گوئی موزون پنداشته میشد، لکن برائے شان و شوکت
و غلغله افگنی قصائد چندان مناسبتی را بهم می رسانید،


شعر العجم حصه چهارم
۱۱۰
عرفی در یک قصیده خویش که عیش و عشرت عید را بیان می کند، پیرایه و انداز آن قرار آتی است -

صباح عید که در تکیه گاه ناز و نعیم
گدا کلاه نهد کج نهاد و شاهیم

کلیم در تمهید یک قصیده خویش که هیئت و وضعیت عیش انگیزی هند را در آن بیان کرده مطلعش چنین است :

اسیر کشور هند مرکه از وفور سرور
گدا بدست گرفته است کاسه طنبور

فرقیکه در بین این اشعار مشهود است، ازین جهته می باشد که تا به وقت عرفی خیالات عیش و عشرت و اثرات آن چندان کسب عمومیت نکرده بود، نظیری نیشاپوری که از شعرای عهد اکبر است، در طبیعتش مذاق غزل گوئی افزون، و در طرز بیانش بیشتر کلمات ملاعبت آمیز و نزاکت خیز در آمده بود، لہذا در قصایدش چندان زور و قوتی نیست، اما تشبیب آن علانیه معلوم میگردد - تشبیب آن مضامین عشقیه را میگویند، که در ابتدائی قصائد گفته میشوند، اگرچه تشبیب هم غزل می باشد، ولی نکته دانان این فن همواره


شعر العجم حصه چهارم ۱۱۱

ملاحظه این امر را می نمایند، که چون آن جزو قصیده است، ازین سبب باید، که زبان آن با زبان غزل موافقت و مناسبتی را بهم نرساند، بنابرین تشبیهی را که عرفی نگاشته است، باین پیرایه می باشد سه
منم آن سیر ز جان گشته که با تیغ و کفن
در نشیب شکن زلف پریشان رفتم
علاوه بر قصیده در مثنوی نیز همین طور زبان پسندیده است و از همین است، که شعرائے متاخرین مثنوی خوبی را نوشته نمی توانند، زیرا که زبان آنها کاملاً زبان غزل ساخته شده است، لہذا هر چیزی را که میگویند، صورت غزل را اختیار می کند، البته مثنویهای عشقیه از آن مستثنی است، یعنی در آن می بایست که همان زبان غزل را استعمال کنند، سوز و گداز نمایند و نوعی چون بصورت مثنویهای عشقیه است لهذا در آن مورد همان زبان موزون است، ولی فیضی در آن موقع نیز همین نکته را ملحوظ نظر کرده، که در تحریر مفاخر خویش زبان خود را تبدیل داده است، تا شان و شوکت قصیده در آن وارد گردد، اینک ملاحظه فرمائید: سه


۱۱۲ حصه چهارم

امروز نه شاعرم حکیمم | دانندهٔ حوادث و قدیمم
بانگ قلمم درین شب تار | صد معنی خفته کرده بیدار
روبه منشان بمن چه دارند | پیشانی شیر را چه خارند
آنانکه بمن نظر فگندند | در معرکه ام سپر فگندند
تمام این بحث از حیثت انفرادی الفاظ بود، ولی مقدم تر ازین بایستی، که رعایت تعلقات و تناسبات با همی الفاظ کرده شود، این امر ممکن است، که در یک شعر هر قدر الفاظیکه اندراج یافته باشد، اگر هر کدام آن علیحده علیحده ملاحظه شوند، تماماً فی حد ذاته موزون و فصیح بنظر خواهند آمد، اما از حیث ترکیبی و اجتماعی در بین آن عدم موزونیت و ناهمواری مشهود خواهند شد لهذا از حد ضرور است، آن الفاظی که با همدیگر در کدام شعر و کلامی مندرج شوند، بایستی که در بین آنها این طور یک توافق و تناسب و موزونیت و هم آوازی موجود باشد، که تماماً جمع گردیده صورت حروف یک لفظ یا اعضای یک جسم را تشکیل نمایند، از ملاحظه همین مراعات است، که در شعر آن کیفیتی بوجود می آید، که آنرا در عربی "انسجام" می نامند، که تعریف آن در عرف و زبان ما سلاست و صفائی و روانی شعر است


شعر العجم حصہ چهارم
۱۱۳
و همین چیز است ، که بر آن خواجه حافظ ناز و افتخار کرده
نسبت بیک حریف خویش می گوید ، که فلان ”صنعتگر
است اما شعر روان ندارد“ ۔
بواسطه همین وصف در شعر موسیقیت پیدا میشود و
سرحد شاعری و موسیقی را با همدیگر اتصال می دهد ۔
مصرعه نخستین این شعر ”حزین“ را : ه
چون سر کنم حدیث لب لعل یار را
گرد از نهاد چشمه حیوان بر آورم
”خان آرزو“ قرار آتی اصلاح کرده است ۔ ع
چون سر کنم حدیثی از ان خط پشت لب
هر قدر الفاظیکه در مصرعه ”خان آرزو“ است ، یعنی
حدیث ، خط ، پشت لب تماماً فی حد ذاته فصیح میباشند
ولی از مجموع شدن آن این حالت به وجود آمده است
که در وقت خواندن آن مذاق سلیم بر هر لفظش خود
را از لغزش محافظه میکند ، برخلاف آن شعر حزین مانند
سلسله جواهر یکسان و نهایت عالیشان بنظر مذاق سلیم
جلوه کنان می آید ۔