شعر العجم حصه چهارم
۲۲۵
سحر آفرینی ہائی امثال فیضی و عرفی و نظیری مشاهده می شود
تماما از نکته آموزیہائی حکیم ابو الفتح گیلانی بود - در "ماثر
رحیمی بذیل تذکره حکیم حاذق مذکور است :-
"مستعدان و شعر سنجان این زمان را اعتقاد آنست
که تازه گوئی که درین زمان در میانه شعراء مستحسن است و
شیخ فیضی و مولنا عرفی شیرازی و غیره بآن روش حرف
زده اند - باشاره و تعلیم ایشان حکیم ابو الفتح بوده است"
از تنقیدات ظفرخان صوبه دار کشمیر ترقیاتیکه در
کلام میرزا صائب بعمل آمده است خود وی در یک قصیده
خویش بر آن این قسم اعتراف میکند ؎
تو جان ز دخل بجا مصرع مرا دادی
تو در فصاحت دادی خطاب سحبانم
یک مراتب خاقانی این شعر را نوشته به شیروان شاه
فرستاد - ؎
واثقی ده که در برم گردد یار شاقی که در برش گیرم
شیروان شاه بجوابش فرستاد - که "چرا هر دو را نخواستی"
خاقانی یک بال مگس را بالائی آن چسپانیده واپس ارسال
کرد- که من بر طبق فرمائیش شما آنرا "با وثاقی" نوشته بودم -
ولی مگس پهلوی نقطه 'با' نشسته "با" را "یا" ساخته است


شعر العجم حصه چهارم
۲۲۶
شاهجهان روزی بدربار گفت. که من دو اعتراض بر
سکندر دارم. اول اینکه بخانه نوشابه خودش چرا خود را
قاصد ساخته رفت، دیگر اینکه پدر خود را چرا به مرغ
تشبیهه داده گفت. ع
شد آن مرغ کو خایه زرین نهاد
بدر بار جهانگیر شخصی این مصرعه مولنا جامی را خواند. ع
بهر یک گل زحمت صد خار میباید کشید
جهانگیر برجستگی این مضمون را مشاهده کرده گفت که
شاید تمام این غزل برطبق همین مصرعه اعلیٰ خواهد بود
وقتیکه دیوان او را خواسته دیدند. که روح آن غزل
فقط همین یک مصرعه بود. و بسراین جهت در تزک خویش می نگارد
که ”غیر ازان مصرعه که بطریق مثل زبان زد روزگار شده دیگر کاری نساخته
است“ خود جهانگیر که برطبق آن مطلعی را نگاشته نسبت به مطلع جامی
نهایت بلند و غر است *
ساغری بر رخ گلزار میباید کشید
ابر بسیار است می بسیار میباید کشید
بابر شاه بحیثیت عسکرانه شهرت دارد ولی در
تزک خویش به تذکره تمام شعراء عصر خویش پرداخته
نسبت بهر کدام آن این طور تنقیدات صحیح و آرای


۲۲۷ شعر العجم حصه چهارم

درست خود را اظهار کرده است که هیچیک ماهر فن بیشتر از
آن تنقید کرده نمیتواند. مثلا در تذکره وفائی مینگارد. که
" صاحب دیوان بود و شعراء بد نبود "
علی شیر که مربی جامی بود نسبت با شعار ترکی او
رقمطراز است، که تا امروز نظیر آن موجود نیست - لکن
نسبت باشعار فارسی او مینویسد - که دیوان فارسی هم ترتیب
کرده و در وفائی تخلص کرده بعضی ابیات او بد نیست -
ولی اکثر سست و فرود اند نسبت بآصفی مینگارد - که
شعر او از رنگ و معنی خالی نیست اگر چه از عشق و حال
بی بهره است نسبت به کامی مینویسد - اگر چه بعض
ابیات او طوری واقع شده - اما مضمون این مثنوی و
استخوان بندی او را بسیار کاواک و خراب است -"
همچنین نسبت به بنائی - سبقی، میر حسن معمائی - یوسف بدیعی
آهی محمد صالح تماماً آرائی نهایت صحیح و ماهرانه خود را اظهار
کرده است - ازین قیاس میشود - که بدربار این سلاطین
شعراء بمحض سعی و سفارش و ندیمی و خوش آمد فروغ و
رسوخی پیدا کرده نمیتوانستند - بلکه کامل الفن بودن آنها
ضروری بود - و بهمراه ذاتاً خود امراء و سلاطین هم علی الاکثر
شاعر و یا در طبع خویش موزونیت میداشتند - و محض جهت


شعر العجم حصه چهارم
۲۲۸

تفریح طبعیت خویش گاه گاه اشعاری می سرودند- لاکن
سلاطین متعدد و اکثری از امراء در فن سخنوری شخصاً صاحب
کمال بودند - *
در باب اول آتشکدهٔ آذر احوال آن سلاطین و امراء
مذکور است که شاعر بودند همچنین حصه زیادی جلد اول لباب
الالباب در حالات همین قسم سلاطین مملو است - بابر - شاه
شجاع - خانخانان - ابو المظفر چغانی - سام مرزا - سہیل جفتائی
امیر قابوس از شعرای درجه اعلی و خوش مذاق و سخنگوئی بودند
و درین کلام یک ادا مخصوص و سبک مقبولی موجود است
که این شیوه به نصیب عوام الناس شده نمی تواند- این
فخریه شاه شجاع افغان را ملاحظه کنید * ۵
ترا نگفته ام ای روزگار بیحاصل
که من ز مهر تو و کین تو ندارم باک
به بحر و برتر و خشک خود چه می نازی
توئی قطرهٔ از آب شور و مشتی ز خاک
شاه شجاع بهمراه برادرش شاه محمود بر سر سلطنت
مجاوله و مناقشه داشتند - اتفاقاً درین اثناء شاه محمود
بمرگ خویش وفات کرد - شاه شجاع باین مناسبت این
رباعی را تحریر داشت * ۵


شعر العجم حصه چهارم
۲۲۹
محمود برادرم شه شیر کمین
میکرد خصومت از پئے تاج و نگین
کردیم دو بخش تا بیا ساید ملک
او زیر زمین گرفت ومن روئی زمین
غزل مشاعره خانخانان در حصهٔ سیوم مندرج گشته این
این شعر نیز ازو ست : -
بجرم عشق تو ام میکشند و غوغائی است
تو نیز بر سر بام آ که خوش تماشائی است
این مطلع سام مرزا قابل حفظ است :-
حاصل عمر نثار رهٔ یارے کردم
شادم از زندگی خویش که کاری کردم
جواب دادن این قطعهٔ شاه احمد هم ممکن نیست :-
این جوانی مرا نگر که چه گفت : گفت اے پیر من چه فرمائی
گفتم ای دوست ساعتی بنشین : گفت من رفتم و تو زود آئی
به شراب و کباب و رنگ خضاب : باز ناید گذشته برنائی
شخصی به نزد خواجه رشید یک دستهٔ نرگس و گلاب
را فرستاد - وی فی البدیهه گفت :-
شاخ کے چند نرگس رعنا : گل کے چند تازه چیده
آن همه دیده ہائے بے چہرہ : وین ہمہ چہرہ ہائے بے دیدہ


شعر العجم حصه چهارم ۲۳۰

سخن از سخن پیدا می شود۔ سلسلہ کلام بطوالت انجامید -
حاصل این است که در ایران شاعری بطغیل سلاطین وامرا
در منصہ شہود پیوست چون امراء و سلاطین موصوف علی الاکثر
نکتہ سنج و موزون طبع بودند لہٰذا شعر و شاعری ترقیات مزیدی
را جایز گشت *

دیگر اسباب قدر دانی

علاوہ بر مداحی و ثناء گستری و دیگر علل و اسباب نیز موجب
قدر و منزلت افزائی شاعری گردیدہ است ۔ چون امراء و
سلاطین بیشتر شائق بدیهہ گوئی بودند ۔ ازین جہت اکثری
از شعراء مشق بدیہہ سرائی را نیز میکردند ۔ نظامی عروضی در
چہار مقالہ خویش مینگارد :-
اما باید دانست کہ بدیہہ گفتن رکن اعلیٰ است ۔ در شاعری
و ہر شاعر فریفتہ است ۔ کہ طبع خویش را بہ ریاضت بدان درجہ
رساند ۔ کہ در بدیہہ معانی انگیزد ۔ کہ سیم از خزینہ بہ بدیہہ بیرون
آید ۔ و پادشاہ را حسب حال بہ طبع آورد ۔ و شعراء ہر چہ
یافتند ۔ از صلات معظم بدیہہ یافتند *
پس ازین نظامی چند واقعات دیگر بدیہہ گوئی را نیز نوشتہ
کہ دران بہ تذکر این امر پرداختہ است ۔ کہ شعراء را بواسطہ


شعرالعجم حصہ چہارم
۲۳۱
آن بدیہہ گوئی انہا بہائی بسیار فایقتی واصل آمده است -
اکثری از شعراو مشق بدیہہ گوئی را مینمودند. چنانچه قطب الدین
بدر بار امیر شیر علی در یک جلسهٔ خویش جواب چهل غزل
امیر خسرو را علی البدیهه تحریر کنان تقدیم کرد که نامش اربعینه
است - امیر شیر علی بصلهٔ این اشعار انعام گران بہائی را
برائی او میداد. ولی او از گرفتن آن انکار کرد * ۱؎
حاجی ربیع جواب مکمل دیوان نظیری را در ظرف هشت
روز نوشت - حیدری تبریزی در مدح اکبر قصیده را سرود -
ولی به تقدیم نمودن آن موفق نگشت - این قطعه را متعاقباً
نگاشته توسط اہل دربار آنرا بحضور شہریار تقدیم داد * ۲؎
در مدح پادشاه سخن سنج ملک ہند
گفتم قصیدهٔ که پسندیده ہر که دید
امّا چو روزگار مدد گار من نه بود
زان شاخ گل بپای دلم خار غم خلید
بودم ز آب دیدهٔ تر غرق بحر غم
کز غیب این ترانہ بگوش دلم رسید
حافظ وظیفهٔ تو دعا گفتن است و بس
در بند آن مباش که نشنید یا شنید
۱؎ تذکرهٔ مخزن الغرائب *


شعر العجم حصہ چہارم ۲۳۴

اکبر حکم کرده که ده هزار روپیه و خلعت با و داده شود-
ولی در تعمیل این امر اکبری بر خلاف توقع تعطل بوقوع
انجامید- بمجردیکه حیدری این قطعه را بحضور اکبر تقدیم کرد
فوراً تعمیل آن امر بعمل آمد ه
مشکلی دارم شها ! خواهم کنم پیش تو عرض
زانکه زین مشکل مرا صد داغ حسرت بر دل است
سیم و زر انعام کردی لیک از خازن مرا
ہم گرفتن مشکل و هم ناگرفتن مشکل است
سلطان تمش روزی رنجیده حکم داد- که سر نصرة الدین
را بریده بحضورش بیاورند- دی این رباعی را نوشته بحضورش
فرستاد- که شعر دویمی آن این است + ه
سر خواسته بدست کس نتوان داد
می آیم و بر گردن خود می آرم
پس از خواندن این رباعی پادشاه از جرمش در گذشته
معافش کرد :
شیخ سعید قریشی یک مرتبه بروز عید بدربار شہزادہ
مراد رفت ولی اتفاقاً خیال تقدیم تہنیت نامه را فراموش
کرده بود- شہزادہ او را دیده استفہاماً پرسید- که آیا شما چیزی
نوشته بدین تقریب با خود نیاورده اید- شیخ کاغذ سفید را


شعر العجم حصه چهارم
۲۳۴
از جیب خویش برآورده بخواندن آغاز کرد. ؎
روز عید است لب خشک می آلود کنید
چارهٔ خویشتن ای خشک لبان زود کنید
دیرگاهست که از دیر مغان دور نیم
زود باشید بکف جام زر اندود کنید
حرف بے صرفهٔ واعظ نتوان کرد بگوش
گوش بر زمزمهٔ چنگ و نی و عود کنید
ہست بہبود شما بندگی شاه مراد
بہتر آنست که اندیشهٔ بہبود کنید
ہنگامیکه این غزل را ختم کرد - شہزاده غزل را از شیخ خواست - شیخ ہمان کاغذ سفید را بحضورش تقدیم کرد- چون دید که آن کاغذ سفید و چیزی بر آن نوشته نیست - غرض بزرگ دیگری که بشعراء متعلق بوده این است - در ہنگامیکه در بین دو سلاطین هم چشم و حریف مراسلات و نامه و پیام بعمل می آید - این وظیفه را بشعراء محول می نمودند - و درصلهٔ آن شعراء انعامات بزرگی را حاصل میکردند - سلاطین طوریکه بمقابل حریفہای خویش بر دیگر چیزہای خویش اظہار مفاخرت میکرد - در آن ضمن شاعر دربارش نیز درین اسباب فخریہ اش حتماً شمولیت میداشت - لہذا ہر درباری کدام


شعر العجم حصہ چهارم ۲۳۴

شاعری شامل میشد- علی الفور حریف آں شاہ بہ ہم پلۂ
آں دیگر شاعری را جستجو نموده پیدا میکرد- و در اعزاز و
اکرام آں می افزود- *
در موقعیکه ظہیر فاریابی از قزل ارسلان رنجیده نزد
اتابک رفت- قزل ارسلان جهت شکستاندن و مزید
رنجانیدن ظہیر در افزودن مراتب و اعزاز مجر الدین بیلقانی
افزوده در ہر هفته خلعت و کمخواب و اطلس برائی او عنایت
میکرد- ۱؂
انہ شعراء کار سوانح نگاری خود را نیز میگرفتند- زیرا که در
نزد سلاطین دستور تحریر داشتن تاریخ شاہی نیز جریان داشت
یعنی حسب الحکم خود پادشاه در زیر نگرانی او تمام فتوحات
و واقعات سلطنت را می نوشتند- مثل شاہجہان نامه و
اقبال نامه و امثال آں- ایں قسم تواریخ را بہ نظم می نگاشتند
و بر آں اسم شاہنامه را می گذاشتند و گاہی باسم ہماں پادشاه
موسومش می نمودند- مثلاً ہاتفی حالت تیمور را نوشته بہ تیمور
نامہ اش تسمیه کرد- و قاسمی گونا بادی واقعات عباس صفوی
را منظوم نمود- و کلیم شاہجہان نامہ نوشت و آذری حالات
بہمنی ہا را قلمبند نموده که بنام بہمن نامہ شہرت دارد- و
۱؂ تذکرهٔ دولت شاه تذکره ظہیر فاریابی *


شعر العجم حصه چهارم
۲۳۵

اولاً ناتمام بعد متعاقباً به تکمیل آن نظیری و سامعی پرداخت
همچنین فیضی قصد تحریر اکبر نامه را نموده و چیزی را هم
درین موضوع نوشته - ولی ناتمام ماند - حضرت امیر خسرو
تغلق نامه نوشت و جهانگیر آن کتاب را پسندید - اما یک
داستان آن مفقود گشت - در سنه حکم فرمود - تا شعرائی
دربار شاهی همان داستان گم شده را از سر نو منظوم کرده
تقدیم کنند - تمام شعراء درین مورد فکر کردند ولی نظم
حیاتی کاشی را جهانگیر نسبت بدیگراں پسندیده قبول کرد -
و در صله آن جهانگیر اشرفی ہارا وزن کرده انعاماً بمدالش
داد - سعیدای گیلانی حکایه این واقعه را در نظم میکند :
چون حیاتی را بزر سنجید شاهنشاه عصر
پادشاه عدل گستر شاه گردون اقتدار
بہر تاریخش بروٹی کفهٔ میزان چرخ
"شاعر سنجیدهٔ شاهی" رقم زد روزگار
با وجود این همه قدر دانی شاعری رسائی شعراء بدربار
پادشاه به نهایت اشکال ممکن بود - سالها امیدوار می
میکشیدند - و به خوشامد و قائم داشتن مناسبت باہل دربار
بدین مطلوب خویش کامگار می شدند - امیر معزی ملک
الشعراء دربار سنجر بود - و باین رتبه فایزه گردیده بود - که سنجر


شعر العجم حصه چهارم ۲۳۶

حکم کرد که لقب او برابر به لقب شاهی خودم که "معز الدنیا و الدین" است
باشد بنابرین تخلص او به معزی قرار یافت- باین همه بآن
طریقه که وی تا بدربار رسیده است ازان اندازه کرده می
شود- که در رسیدن قصیده خوانان تا به دربار شاهی چه قدر
انتظار و امرار لیل و نهار را بکار دارد- خود معزی حکایه
میکند- که نام والدم "امیر الشعراء برهانی" بود- در ابتدائی
سلطنت ملک شاه والدم وفات یافت چون
قبل از وفات خویش مرا بخدمت پادشاه تقدیم و معرفی
نمود- ازین جهت معاش و منصب والدم را برائی من
وراثتاً دادند- امّا کاملاً یکسالی ازین امر منقضی شد- و
کسی به من یک حبه و دیناری نداد- در حالیکه من نهایت
مقروض بودم- ماه رمضان هم بسر رسید من نزد علاؤ الدوله
که یک شخص سخن فهم و قدر دان و داماد سلطان سنجر بود
رفتم- و ذکر پریشان حالی خودم را کردم- وی گفت بلی
در حق تو بے پروائی و عدم اعتنا بعمل آمده است ولے
بعد ازین نخواهد شد- امروز پادشاه برائے دیدن ماه
رمضان خواهد برآمد باید که تو هم در آن موقع حاضر باشی
ممکن است که کدام وسیله برایت پیدا شود- این هدایت
را داده صد اشرفی بمن داد- که این را بمصارف رمضان


شعر العجم حصہ چہارم
۲۳۷
خویش برسان قریب شام من بہ نزدو بارگاہ سلطانی رسیدہ
دیدم۔ کہ امیر علاؤ الدولہ پیشتر از من در آنجا حضور بہم
رسانیدہ بود مرا دیدہ دی نزد بادشاه رفت من نیز در عقب
او افتادم۔ درین بین سلطان سنجر را دیدم کہ کمانے
بدست دارد و بقصد دیدن ہلال رمضان بیرون آمد۔
اتفاقاً نسبت بدیگراں اولتر خود شاہ ماہتاب را دید۔ و
از کمال خوشی از جائے خویش برجست علاؤ الدولہ بطرف
من دیدہ گفت۔ کہ نسبت بہ مناسبت وقت چیزے
بشنوان من فی البدیہہ گفتم۔ ؎
ای ماہ چو ابروان یارے گوئی
نے ہمچو کمان شہر یارے گوئی
نعلی زدہ از زر عیارے گوئی
برگوش سپہر گوشوارے گوئی
پادشاہ از شنیدن ایں قطعہ نہایت مسرور شدہ
امر داد۔ کہ بہ اصطبل خاص رفتہ ہر اسپے را کہ مے
پسندی بر گیر۔ امیر علاؤ الدولہ یک اسپے را برایم پسندید
کہ قیمتس بر سی صد اشرفی بود۔ ؎
نظامی عروضی میگوید کہ در ۵۱۰ھ از ہرات بدبار
؎ چهار مقالہ مطبوعہ لاہور صفحہ ۳۶ *


شعر العجم حصه چهارم
۲۳۸
سنجر رفتم - و بنهایت پریشان و شکسته خاطر بودم - با ملک الشعراء
امیر معزی ملاقی شده بیان فلاکت خودم را باو نمودم - وی از
من امتحان گرفته و اشعار مختلف المضامین را بر من خوانانده
در آخر گفت - که شما درین فن زحمت زیادی کشیده اید - و
این ضایع میشود - اما نباید از سرعت کاریگری در انتظار
بائی حصول مقاصد مدت زیادی بکار است - برائے
تشفى خاطر من بعداً واقعه خودش را که در فوق بیان
شد اظهار نمود - ظهیر فاریابی در قصائد متعدد خویش به
شکایت این مسئله پرداخته است - که من از مدتهای
متمادی بر آستان انتظار افتاده ام و کسی را انین انتظار
من اطلاعی نیست - و مرا بدر بار نمی رساندند - در یک
قصیده خویش میگوید - ۵
درین سه سال که از درگه تو بودم دور
به هیچ صنعت و شغلم کسی نداد نام
در یک قصیده دیگر خویش میگوید - که از عرصه
یک سال است - که من آمده و کسی اطلاع این
ورود مرا نمی دهد - اکنون اینقدر اجازت بمن بدهید
که من قصیدۀ خودم را شناینده بروم * ۵
نشسته منتظر آنکه فرصتی یابم * اگر بسمع مبارک رسانم و بروم


۲۳۹
شعر العجم حصه چهارم
بعد از رسیدن بدربار و تقدیم داشتن قصیده
مرحله اعطائی صله قصیده و انعام میرسید - اولا تا
مدت متمادی حکم انعام صادر نمی گشت - و بعد از صدور
حکم در تعمیل آن باندانة دیر و عطالت واقع میشد - که
نفس آن شاعر مفلس و بیچاره در انتظار وصول آن می برآمد
دیوانهای ظهیر و انوری و سلمان ازین طور شکایت نامها
لبریز است - بالاخر بعد از برداشت این صعوبات و
تحمل این مصیبت های در طبع شعراء این احساس بوجود
آمد - که مداحی و تملق شعاری طریقه مذمومه الیست - و
اگر مفهوم شاعری همین چاپلوسی و خوشامدگری باشد
پس شاعری یک شغل فضول و بیکاری است درین
مورد اثیر الدین اومانی یک قصیده طولانی را نگاشته
است * *
یا رب این قاعده شعر بگیتی که نهاد
که چو جمع شعرا خیر دو گیتش مباد
ای برادر به جهان بدتر ازین کاری نیست
هان و هان تا نکنی تکیه برین بی بنیاد
خود ازان کس چه بکاهد که تو گوئیش بخیل
یا بر آن کس چه فزاید که تو اش گوئی راد


شعر العجم حصہ چہارم
۲۴۰
کاغذی پرکنی از حشو و فرستی بہ کسے
پس برنجی کہ مرا کاغذ زر نہ فرستاد
آن نہ خود حجت شرعی نہ خط دیوانی ست
پس از ان خط بہ تو چیزیش چرا باید داد
دین چہ ژاژ است دگر بارہ کہ ابیات مدیح
گر بود ہفت فرستی بہ تقاضار ہفتاد
پس بدین ہم نشوی قانع و از پی تازی
بسوی خانہ ممدوح چو تیرے زکشاد
ہم چو آئینہ نہی بر در او پیشانی
از تو او شرم کند ہمچو عروس از داماد
آنچہ مقصود ز شعر است چو در گیتی نیست
شاعران را ہمہ زین کار خدا تو بہ داد
ہمچنین ظہیر فاریابی مرثیہ کم قدری و بے اعتنائی
مردم را نسبت بہ شاعری باین سوز و گدازی تحریر
داشتہ است ۔ کہ دل سنگ را آب میکند :۔
مرا ز دست ہنرہائی خویشتن فریاد
کہ ہر یکی بدیگر گونہ داردم ناشاد
بزرگ تر ز ہنر در زمانہ عیبی نیست
زمن مپرس کہ این عیب بر تو چون افتاد


شعر العجم حصہ چہارم
۲۴۱
کمینه پایه من شاعری است خود بنگر
که چند بار ز دستش کشیده ام بیداد
گهی لقب بنهم آشفته زنگی را حور
گهی خطاب کنم ست سفله را راد
ز جنس شعر غزل بهتر است و آنهم نیست
بضاعتی که توان ساختن برو بنیاد
مرا از آنچه که شیرین لبی ست در کشمیر
مرا از آنچه نوشین لبی است در نوشاد
گلی که بشکفد او شعر حاصلش اینست
که بنده خوانم خود را و سرو را آزاد
درین زمانه چو فریاد رس نمی یابم
مرا رسد که رسانم بر آسمان فریاد
چیزی که انوری در موضوع بی مصرف و بیکار بودن شعر و شاعری تحریر داشته است ـ در حصه نخستین گذشت تماماً این اشخاص سبب خرابی شاعری را این چنین بیان داشته اند ـ که ازان فائده مرتب نشده منفعت مالی را حاصل نمیکند ـ مگر افسوس است ـ که آنها ازین مسئله اطلاعی نداشتند ـ که شاعری نام چیزی است که او را با صله و انعام تعلقی نیست ـ بلکه آتشی


شعرالعجم حصہ چہارم
۲۴۲

است ـ که خودش مشتعل میشود و چشمه ایست که سراسر
خود می جوشد ـ و برقی است که ذاتاً شعشعه پاشی میکند
و با صله و انعام و داد و گرفت و تحسین و آفرین .. ـ
سروکاری ندارد ـ
نظر باین ناکامی می بائیست که از شاعری مدحیه کلاً
دستبردار میشدند ـ ولی دون همتی و سفله طبعی بجائی آن
یک طریقه بد دیگری را ایجاد کرد ـ که در موقع نرسیدن
انعام اولاً توسط اشعار یاد آوری و تقاضائی انعام را
میکردند ـ و اگر با وجود یاد دهانی هم انعامی باوشان اکرام
نمیشد ـ به هجو گفتن ممدوح خود می پرداختند ـ چنانچہ
انوری به ممدوح خویش میگوید ـ ؎
سه بیت رسم بود شاعران طامع را
یکی مدیح دوم قطعه تقاضائی
اگر بداد سیوم شکر ور نه داد هجا
ازان دو بیت بگفتم و گر چه فرمائی
کمال اسمعیل هجو را آله کامیابی قرار داده میگوید :
هر آن شاعری کو نه باشد هجا گو
چو شیریست چنگال و دندان ندارد
اولاً هجو تا بدرجه شوخی و ظرافت محدود بود ـ مثلاً

شاعری در هیچ
خداوند تعالیٰ
روح یک نفـ
من کاره ده نـ
لہذا ای خدا
یا مرا عزل کن
لیکن ا
ازدیاد کرد ـ کـ
و محل تاسف
وسیله همین
اصلی شاعری
می شود *
وقتیکه
نفری دیہا ـ
مینویسند ـ در
سله چون ندار
و ہر درجه دیہـ
پست فطرتی
برائی آنها صـ


۲۴۴ شعر العجم حصه چهارم

شاعری در هجو کدام حکیمی میگوید- که ملک الموت بحضور
خداوند تعالی عریضه پرداز شد- که درینقدر فرصتی که من
روح یک نفر را قبض میکنم فلاں حکیم صاحب پیشتر از
من کار ده نفر دیگر را فیصلہ کرده آنها را ہلاک میکند
لہذا ای خدا !
یا مرا غزل کن ازین خدمت * یا او را خدمتی دگر فرما!
لیکن رفتہ رفتہ ایں طریقہ نا مرضیه باندازہ کسب
ازدیاد کرد- که بمرتبه فحاشی و بد زبانی رسید
و محل تاسف این است که اکثری از شعراء نامور بہ
وسیله همین ہجو گوئی ناموری حاصل کردند- چنانچہ قوۃ
اصلی شاعری انوری و سوزنی از ہمیں پہلو مشا ہده
می شود *
وقتیکہ شاعری آغاز شد خاندانهای خوب و
نفری دیہات و قصبات کہ عموماً پاکیزه و ساده مزاج
میبودند- درین کار مصروف شدند- و از امیدواری
صلہ چوں مذاق شاعری عام گردیده بود- مردم ہر طبقہ
و ہر درجہ درین کار شرکت ورزیدند- درین ضمن مردم
پست فطرت و فرومایہ نیز شرکت جستند و در مواقعیکہ
برائی آنها صلہ و یا انعامی نمی رسید زبان شان باز گردیده


شعر العجم حصه چهارم ۲۴۴

هجو و ناسزا میگفتند و چون از جوهری شرافت بی نصیب
بودند. ازین جهت هر چیزیکه از زبان آنها می بر آمد سب
و دشنام می بود.

انوری و خاقانی و سوزنی از همین قسم مردمان بودند
لهذا کار فحاشی و هجو گوئی را بدرجه کمال رسانیدند *
پدر خاقانی نجار بود. مردم نسبت به سوزنی میگویند
که چون معشوق او کدام خیاط بچه بود. تخلص خود به این
لحاظ سوزنی گذاشت. لکن خیال ما اینچنین است. که
خود او شخصاً خیاط بچه خواهد بود. اگرچه در ایران از
اختیار کردن کدام صنعت و کسب در ذات و حیثیت
کسی تغیر و تبدل واقع نمی شود. طوریکه در هند هم مروج
است. تا هم اثر هر جمعیت حتماً بر اخلاق تاثیر میانگند
و اگر این امر مطلقاً ذلت نمیبود. پس ابو العلا چرا در
هجو خاقانی چنین میگفت :-

دروگر پسر بودی نامت بشروان
به خاقانیت من لقب بر نهادم

مذاق هجو بتدریج اینقدر افزونی گرفت که بمجرد رنجیدن
شاعر از کسی هجو را شروع میکرد. از انسانها گذشته هجو
جانور هائی را نیز میگفتند و می نوشتند. در صدی پنجم


شعر العجم حصه چهارم ۲۴۵
و ششم چون تمدن مملکتی رو بویرانی گذاشته خراب شد ـ از همین
جهت بر زبان الفاظ فحش و ناسزا نیز جاری گردیده
هجویات تا باین اندازه زیاده تر در ترقیات آن خدمت
کرد ـ که زبان عمومی مملکت خراب گشت ـ اکنون
نهایت اشخاص معزز و با وقار هم خود ها را از فحش
شاعری نگاهداشته نمیتواند ـ چنانچه باب پنجم گلستان
و بعضی حکایات مثنوی مولنئ رومئ از نتائج همین
حالت خرابی زبان عمومی مملکت است این حالت مصیبت
کارانه تا وقتی قائم ماند ـ که شاعری صوفیانه کاملا بر ملک
قبضه نموده بود ـ در صدی هفتم مذاق تصوف عام شد
و بطفییل اوحدی مراغی و اوحدی کرمانی مغربی و حضرت
امیر خسرو دهلوی و امثال آن این رنگ و رواج در سر
تا سر مملکت بر داشته شده درین فرصت تمام خیالات و
افکار صاف و درست و مهذب گردید *
مناسبات با همی شعراء
رشک وحسد چنان یک خاصیت عمومی است که
شعراء هم از ان خود ها را خلاص و بری کرده نمی توانند
چون یکی از شعراء در کدام درباری شامل میشد و کامیابی را


شعرالعجم حصہ چہارم ۲۴۴

حایز میگشت ۔ جذبه و رشک دیگر شاعران بروی می انگیخت ۔ و
این رشک آنها بصور اشعار بمنصه ظهور می آمد ۔ و بنابر همین
سبب معرکہ آرائی شعراء آغاز میگردید ۔ عنصری ملک الشعراء
دربار سلطان محمود بود و صاحب منصب عموم شعراء بود
تاهم بر مقدر یک سخنی که سلطان محمود غضاری را در
صلهٔ دو شعر آن دو بدرهٔ اشرفی بخشیده بود ۔ عنصری به
تردید آن قصیدهٔ غضاری پرداخت غضاری بصورت
قصیده رد الرد عنصری را نگاشت درین قصائد
باین تفصیل اعتراض وجواب موجود است ۔ که گویا هر
واحدش رساله علمی است *
این مطلع یک قصیدهٔ قدسی است ۵۰
عالم از جلوہ حُسن تو چنان تنگ فضا است
که سپند از سرِ آتش نتواند برخاست
شیدا بر تردید یک یک شعر این قصیده طورے
پرداخته که دران رعایت همان بحر و همان قافیه را نیز
نمودہ است ۔ منیر لاہوری به محاکمهٔ ہر دو پرداختہ که آن
ہم به همین قافیه است ۔ نظیری نیشاپوری برین قصیدهٔ
عرفی که :۔ ع
بیا که با دلم آن می کند پریشانی


۲۴۷ شعر العجم حصه چهارم

در ذیل اعتراضاتی نموده است. و علی الاکثر همین هم چشمی ها سبب ترقی سر چشمه شاعری میگشت. اگر یک شاعری کدام قصیده را غرا و بلند می نوشت دیگر شعرای حریف وی در جواب این قصیده قوت زیادی صرف کنان مزید کمال و زور طبعیت خود را در آن آشکارا می نمودند. و بیشتر بطریقه های مشکله و اصول غامضه قصائد خود را بدین لحاظ می نگاشتند. تا حریف و شعرای معترض جواب آنرا گفته نتوانند *
ظهیر فاریابی قصیده دارد که ردیف آن گوهر است در آن میگوید e
درین دیار بسی شاعران پر هنر اند
که نور فطرت ایشان دهد بکان گوهر
قصیده که بمدح تو گفت بنده چوند
ردیف ساختش از بهر امتحان گوهر
هر آن کتاب و یا قصائد و یا غزلیاتی که زیاده تر مقبول و مشهور میشدند عموماً شعراء جواب آنها را می نوشتند. و در ان زور طبع خود ها را هویدا میکردند. مانند شیخ سعدی نیز ازین ولوله های همچشمی و تنقیدات نجات یافته نتوانسته چنانچه کدامی نسبت با دشان گفته


شعر العجم حصه چهارم ۲۴۸
بود - که وی در اشعار حربیه همسری نظامی را کرده نمی
تواند - به تردید این تنقید در بوستان یک بحث رزمیه
را نوشته شامل کرد - حالانکه بوستان را با مسایل جنگی
هیچ سروکاری نبود *
بر تمام قصائد مشهور و ممتاز ظهیر فاریابی شعرای
متاخرین اجوبه تحریر داشته اند - و در آن بسیار قوت
طبع خود ها را صرف کرده اند - این قصیده ظهیر که برع
ذکر لب تو طعم شکر در دهان دهد
نهایت یک قصیده غرائی است ولی کمال اسمعیل
جواب آنرا تحریر کنان در آخرش میگوید که : ع
روح ظهیر اگر شنود این قصیده را
صد بار پیش بوسه مرا بر دهان دهد
اگرچه معرکه آرائی هائی شعرای معاصر گاهی گاهی بستی
بد زبانی و هجو گوئی منجر میشد - چنانچه بنیاد هجو سرائی های
فوقی یزدی شفائی وحشی از همین است اما حصه ضررش
بر فایده آن کمتر بوده است - و آن شعرائیکه سوء استعمال
این جوهر عمده را نموده اند - تعداد شان چندان افزون
نیست *
چون سلاطین آنعصر مطلق العنان و خود سر می بودند -


شعر العجم حصہ چہارم
۲۴۹
و گاہی اشخاص بیگناہ و مشہور باصلاح را بر دار میکشیدند۔ و گاہی مجرمین معروف بالفساد بزرگی را معاف میکردند۔ لہذا این سخنان نیز در اوصاف شاہی داخل گردیدہ بود تا اینکه شعرائی اوصاف و کمال خداوندی را نیز ہمچنین بیان میکردند۔ شیخ سعدی گوید۔ ؎
بہ تہدید گر بر کشد تیغ حکم ٭ بمانند کرّ و بیان صم و بکم
وگر در دہد یک صلائے کرم ٭ عزازیل گوید نصیبی برم
شیخ صاحب بزعم خویش اعلیٰ ترین اوصاف خداوند را بیان کردہ است ۔ امّا اگر غور و وقت بکار بردہ شود۔ آیا این اوصاف کدام ذات عادل است ؟ و یا انہ چنگیز خان و ہلاکو ٭
اگر شیخ سعدی طرز حکمرانی اروپا را میدید ۔ البتہ کہ تعریف خداوند را این چنین میکرد ۔ کہ در حالت قہر نیز ہیچ یک بیگناہی را انہ مؤاخذہ او خوفے نیست ۔ زیرانکہ ہمہ کس میدانند کہ بدرگاہ عظمت و کبریائی او، ہیچ یک امر بر خلاف اصول جریان ندارد ٭
طرز حکومت غیر معتدل و نا ہموار سلاطین بر اشعار اخلاقی اثرات خرابی افگندہ کہ شعراء در ہر موقعیکہ اصول و قواعد دربار و تقرب طلبی شاہان را در مثنوی ہائی


شعر العجم حصه چهارم ۲۵۰

اخلاقی خویش نگاشته اند - تماماً به تلقین این امر تاکید
کرده اند - که :- ۵
اگر شه روز را گوید شب است این
بباید گفت اینک ماه و پروین
اسعد طوسی اصول دربار بادشاهان را این طور
نشان میدهد - ۵
دم بادشاهان امید است و بیم
یکی را سموم و یکی را نسیم
چو رفتی بر شه پرستنده باش
کمر بسته فرمانش را بنده باش
اگرچه نه داری گناه پیش شاه
چنان باش پیشش که مرد گناه
اگر پند گستاخ داردت پیش
چنان ترس ازو کز بد اندیش خویش
همه خوبی و کردار او را ستاے
چنان دشمنش را بکوهش فزای
یعنی می بائیست تعریف هر سخن بادشاه را بکنی - و
عموماً بدگوئی دشمنان او را بیان نمائی :- ۵
نباید شد از خندۀ شه دلیر نه خنده است دندان نمودن زشیر


۲۵۱
شعر العجم حصه چهارم

امثال این تعلیمات غلامانه فقط از اثرات همان
طرز حکومت مستبدانه بوجود آمده است - زیرا انکه دران
دور ها بدون از پابندی همین اصول زندگانی دشوار بود
این اثر در شاعری بیک واسطه دیگر نیز افتاده
است - وقتیکه بنو امیه حکومت ظالمانه را آغاز کردند
این رویه او را طبایع سر شور و خود سر اعراب بنظر قبول
ندیده - این وضعیت بر طبعیت آنها ناگوار افتاده بغاوت
هائی را بر پا کردند. درین فرصت از یک جانب مثل
حجاج وغیره ظالمی پیدا شدند - که آزادی و خودسری را
کاملاً پامال کنند. و از طرف دیگر بمردم مذهبی رشوتها
داده میشد - تا آنها بانتشار مسئله قضا و قدر پرداخته
بمردم تلقین نمایند - هر آن چیزیکه در دنیا به منصه شهود
می آید - تماماً بحکم و اراده خداوند است و شکایت نمودن
ازان عیناً شکایت کردن است از خدا بالمقابل آن معتزله
مسئله عدل را شایع کرده میگفتند - که خداوند عادل
است و گاهی بر خلاف اصول عدل کار برا نمی کند این
هر دو خیالات یکجا با همدیگر بصورت رقیبانه اشاعه یافت
اماً در عین زمان در یک جا زور و قوت حکومت مستبدانه
و بدیگر مقامی بواسطه آغاز شدن صدی چهارم آفتاب


شعر العجم حصہ چہارم
۲۵۲
علم و کمال زوال شده این خیالات اشاعره در سرتاسر مملکت سایه افگن شد که برائی خداوند عدل ضروری نیست ۔ و پادشاه سایهٔ خدا و عزت او عزت خدا و توہین او توہین خدا است (استغفر الله) امثال این خیالات از طبایع کاملاً آزادی دلیری راستگوئی بلند ہمتی را دور کرده خاتمه داد ۔ اگرچہ در موضوع خلاقیات بسیار کتابہائے درجہ اعلیٰ تحریر شده اما عناوین مسائل اخلاقی این است احسان، تواضع، حلم، عفو، سخاوت، توبه، وغیره درین کتب اخلاقی عنوانہائی آزادی، و حق گوئی یافته نمی شود ۔ بہ ہزارہا اشعار پند و موعظت موجود است لکن مضامین دلیری و آزاد روی در آنها بسیار شاذ و نادر بنظر میرسد این حالت تا بیک مدتے دوام ورزید ۔ اما در فرضیکہ حملہ تاتاریہا شیرانہ سلطنت اسلامی را ابتر کرد و ازان وقت الی الان ہیچ یک سلطنت عالمگیر مسلمانان سر دوباره قائم شده نتوانست ۔ پس درین شان جبّاریت و استبداد نیز فرقے بعمل آمد ۔ و قدری شعراء از اثرات حکومت آزاد شدند ۔ از دیگر سو تصوف قوتی را کسب کرده از حسن اتفاق بسیار اکابر نامور صوفیہ مثل سعدی، مولنا روم، حسینی، اوحدی، جامی، وغیره شعراء درین حلقہ صوفیہ


شعر العجم حصہ چہارم
۲۵۳

شامل شدند۔ ازین جهت شاعری صوفیانه قدری دران
کیف و حالت تبدل و تغیری را بوجود آورده امثال این
خیالات را از السنۀ آنها بر آوردے

اگر دو گاو بهم آوری و مزرعه
یکی امیر و یکی را وزیر نام کنی

بدین قدر چو کفاف معاش تو نشود
روی و نان جوین از یهود وام کنی

هزار بار ازان به که از پئے خدمت
کمر به بندی و بر مرد کے سلام کنی

موقع توسیع این مبحث دریں محل نیست ۔ در آتی
تحت عنوان اثر تصوف تفصیلات آن موجود است *
آں مضامین اہم و مطالب عمده اخلاق و پند و
موعظت و حکمت که در شاعری فارسی موجود است ۔
همانا بے ثباتی دنیا انقلاب زمانه و بے اعتباری آن
شکایت از آسمان گله مندی از عدم تمیز در بین نیک
و بد و قابل و نا قابل ، قناعت و زهد ۔ ترغیب توکل
میباشد ۔ تمام کلام اکابر مخصوصاً از شعرائی صوفی منش از
امثال همین مضامین مملو است ۔ بلکه این طور باید گفت ۔ که
زیاده تر سرمایه شاعری اخلاقی و واعظانه همین است ۔ و این


شعر العجم حصہ چہارم ۲۵۴

مضامین تماماً از اثر نتائج طرز و حالات حکومت است + نه تنها در ایران بلکه در تمام ایشیا چون آئین و اصول سلطنت منضبط نه بود - همیشه آب و آتش انقلابات شدیدی درین قطعهٔ جریان والتهاب داشت امروز یکی بر تخت شاہی می نشست - فردا سر آن بریده شده در دربار بحضور دیگری آورده می شد. امروز مشاهده میکنند که کوکبهٔ شاہی با خدم وحشم وطبل و علم درایت و پرچم روان است - علی الصباح آن همان پادشاہ را می بینید که در عقب گلهٔ گوسفند بحیثیت یک شبان خرامان می باشد - یک خاندان مینگرند - که صاحب تخت و نگین است - و دیگر مشاهده میکند - که مسکین و فقیر و خاکستر نشیں - شخصی را که تا دیروز پشتگی ہائی چوب و ذغال را در بازار بھائی فروش میگردانید - امروز می بینند - که مالک تاج و تخت است - دیلم و سلجوقی که از نام آن عالم واقف است از همین حضیض ذلت باوج رفعت ارتقاء یافته اند - آن کافوریکه خطبهٔ او در حرمین و شام و مصر خوانده شده از بازار بدو روپیه خریداری شده آمده بود - یعقوب صفاری که نبرد آزمائی او مشهور است - یک نحاس درجه ادنی بود - نتیجه لازمی این


شعر العجم حصہ چہارم
۲۵۵

تغیرات و تبدلات این بود ـ که اثرات بے اعتباری و
بے ثباتی دنیا بر دلها حاکم و جاگزین میگشت ـ و
ہمین اثرات است که در اشعار قرار آتی اداء میشوند
چیست این زندگانی دنیا
گفت خوابی است یا خیالی چند
گفتم اہل ستم چه طایفه اند
گفت گرگ و سگ و شغالی چند
گرہ بر باد مزن گرچہ بر آورد
که این سخن به مثل باد با سلیمان است
به باغ دہر بہار و خزان ہم آغوش است
زمانه جام بدست و جنازه بر دوش است
بس کن ز کبر و ناز که دیده ست روزگار
چین قبای قیصر و طرف کلاه کی
اعتمادی نیست بر دور جهان + بلکه بر گردون گرداں نیز ہم
شکوه تاج سلطانی که بیم جان در درج است
کلاه دلکش است اما به درد سر نمی ارزد
پرده داری میکند بر قصر کسریٰ عنکبوت
چغد نوبت میزند بر گنبد افراسیاب
اثر یک واقعه بر طبایع مختلف بصورت مختلفه واقع


شعر العجم حصہ چہارم
۲۵۶

میشود۔ اثر این بے اعتباری و بے ثباتی دنیا بر بعضی
طبعیت ہا این طور واقعہ گردید ۔ کہ چون ہیچ حالت دنیا
قابل اعتبار نیست۔ پس طلب جاہ و دولت یک امر
بے سودلبیست ۔ لہذا قناعت گوشہ گیری، توکل، زہد و
عبادت، را باید اختیار کرد ۔ کلام حضرات صوفیه از همین
مطالب مملو است ۔ رفته رفته این مسلک یک روش
عمومی قرار داده شد و آن شعرائیکه در عقب دنیا خودشان
سرگردان و پریشان میگردیدند نظر بفرض شاعری خویش
ہمین مضامین را بصورت پند و موعظت در اشعار
خویش افادہ مینمودند۔
بالعکس این تغیرات و تبدلات در بعضی طبائع این
قسم اثر بخشید ۔ کہ چون زندگانی و امور دنیوی قابل اعتبار
نیست پس چه ضرورت برائی جد و جہد فکر و تلاش سعی
و محنت تگ و دو است ۔ باید کہ زندگانی چہار روزه
خود را در عیش و عشرت، ساز و سرود رندی و شاهد
پرستی بسر برد۔ موجد این خیال خیام و حافظ شده
اند ۔ ؎
بنوش باده که ایام غم نخواهد ماند
چنان نماند و چنین نیز هم نخواهد ماند


شعر العجم حصه چهارم
۲۵۷

سرود مجلس جمشید گفته اند این بود
که جام باده بیاور که جم نخواهد ماند

ابر است ساقیا قدحی پر شراب کن
دور فلک درنگ ندارد شتاب کن

زان پیشتر که عالم فانی شود خراب
ما را به جام بادۀ گلگون خراب کن

شراب تلخ ده ساقی که مرد افگن بود زورش
که تا لختی بیاسایم ز دنیا و شر و شورش

کمند صید بهرامی بیفگن جام می در گیر
که من پیمودم این صحرا نه بهرام است و نه گورش

بیا تا گل بر افشانیم و می در ساغر اندازیم
فلک را سقف بشکافیم و طرح نو در اندازیم

حاصل کارگه کون و مکان این همه نیست
باده پیش آر که اسباب جهان این همه نیست

غم دنیائی دنی چند خوری باده به خور
حیف باشد دل دانا که مشوش باشد

که برد به نزد شاهان ز من گدا پیامی
که بکوئی می فروشان دو هزار جم بجامی

چون مدار کامیابی و شمولیت بدربار مائی سلاطین


شعر العجم حصه چهارم ۲۵۸
زیاده بواسطه سعی و سفارش به عمل می آمد ـ و نتیجهٔ
آن این طور مشاهده میگشت که اکثریه اهل کمال محروم
مانده اشخاص نا قابل و فرو مایه بمراتب بزرگی ترقی می
نمودند ـ و بهمراه آن چون موافق بمعتقدات ایرانیها و
یونان خیال مؤثر بودن اجرام فلکی در همچه مسایل نیز
مداخلت داشت لہٰذا بصورت لازمی این خیال بدماغ
آنها پیدا میشود ـ که فلک تمیز خوب و بد را نمی کند ـ و
بدین لحاظ شکایت آسمان یک مضمون نہایت وسیعی
را بوجود آورد چنانچه یک حصهٔ بزرگ شاعری از امثال
همین مضامین مملو است و درین مورد نکته آفرینی ہائی
عجیب و غریب نموده اند ـ ؎
سپهر مردم دون را کند خریداری
بخیل سوئی متاعی رود که ارزان است
آخر دور فلک شد به کدورت خو کن
بادهٔ صاف دگر در ته این مینا نیست
بعد ازین تاریکی شبها به خود خوش کن کلیم
شکوه کم کن در چراغ اختران روغن نماند
در شاعری اخلاقی تعلیم توکل و قناعت و گوشه گیری
بواسطه همان واقعات بوجود آمده اند که چو طبایع غیور


شعر العجم حصه چهارم
۲۵۹
مشاهده کردند که به دربار سلاطین بجز از خوشامد و تملق و
ساخته کاری و مراعات دیگر ترتیبات وجدان فروشی
فروغ قبولی ممکن نیست. پس این مردم ترک دنیا
را هم برای خویش مناسب پنداشتند - و هم بدیگران
تعلیم دادن این مسایل را شروع کردند تا اینکه رفته
رفته قناعت و توکل نسبت به همه مضامین یک موضوع
بزرگ شاعری گردید چون از پیدا شدن این موضوع
برای تخیل شاعرانه یک میدان خوبی بدست آمد -
لهذا آن شعرائی نیز در آن طبع آزمائی نمودند که نسیم
قناعت نیز بدماغ شان نه رسیده بود مثل مرزا صائب
و علی قلی سلیم و غیره *
اثر تمدن و زندگانی عسکریانه
در موقعیکه ایران بشاعری آغاز کرد در آن فرصت
زندگانی قومی آن مملکت صورت زندگی عسکرانه را حائز
بود در هر طرف زور و شور غلغله مسرت فتوحات و بهر
جانب محاربات و مقابلات برپا بود، ترک، دیلم، سلجوق
و دیگر اقوام جدیدی در حلقهٔ اسلام می در آمدند و از
همین جهت هر حکومت را برائی بقائی خویش تیغ در کف


شعر العجم حصہ چهارم ۲۶۰

میبود- و نتیجه آن این طور ظاهر میشد که هر هر فرد حتیٰ
اطفال آنعصر عسکر شده بودند - گروه امراء و سلاطین
که همیشه عیش پسند و مصروف معاشرت می باشند
درین وقت این چنین یک حالتی را داشتند که منصور
سامانی که آخرین تاجدار سامانیه بود - چوں مصاحبین و
ندیمان او بحضورش عرض کردند که شما از حیات خود
حظ و لذت برداشته اسباب تفریح خود را مهیا و عمارات
شاهی را بپا و از ترنم و خواندن مطربان خوشنوا طبیعت
خود را مسرور فرمائید - وی این قطعه را که از طبع خودش
است - جواباً بآنها خواند :- ع
گوئید مرا چون سیب خوب نه سادی
مادمی که آراسته و فرش ملون
با نعره گردان چه کنم لحن مغنی
با پویه اسپان چه کنم مجلس گلشن
جوش می ونوش لب ساقی بچه کار است
جوشیدن خون باید بر عیبه جوشن
اسپ ست و سلاح ست و مرا بر قله و باغ
تیرست و کمان است و مرا لاله و سوسن
همدرین زمانه شمس المعالی قابوس بن وشمگیر فرمانروا بوده


شعر العجم حصه چهارم
۲۶۱
اگر چه وی رنگین طبع و عیش پسند باز هم میگوید ه
من بیست چیز را ز جهان گزیده ام
شطرنج و نرد صید گه و بوز و باز را
میدان و گوی و بارگه و رزم و بزم را
اسپ و سلاح و جود و دعا و نماز را
معاصر دقیقی که اساس شاهنامه را گذاشته است میر
ابوالحسن آغاجی که یک رئیس ممتاز بود و مذاق شاعری را
هم داشت - میگوید - ه
ای آن که نداری خبری از هنر من
خواهی که بدانی که نیم نعمت پرورد
اسپ آر و کمند آر و کتاب آر و کمان آر
شعر و قلم و بربط و شطرنج و می و نرد
سلطان علاؤ الدین غوری همراه فاتح و حکمران بودن
خویش شاعر هم بود - عوفی یزدی مینگارد - که دیوان او نیز
تدوین شده و نمونه شعر او قرار آتی است :- ه
جهان داند که من شاه جهانم : چراغ دوده سامانیانم
چو بر گلگون من دولت نشینم : یکی باشد زمین و آسمانم
در سلطنت های ایشیائی بطرف هر چیزیکه میلان
طبعیت پادشاهان وقت شان می باشد ، همان چیز


شعر العجم حصہ چہارم ۲۶۲
رواج پذیر میشود۔ در ان زمانہ برائی انتشار مذاق و خیالات
رزميہ چند اسباب مختلفی مجموع گشته بود - (۱) ہمان حالات
ملکی کہ فی الحال آنرا نگاشتیم (۲) شجاع و بہادر بودن
سلاطین وقت و در اشعار ظاہر نمودن اینگونہ خیالات
(۳) علاوہ برہمہ چون در ان زمانہ در آب و ہوائی آن پایہ
تخت ہا و مراکز شاعری یعنی بخارا و غزنین و بلخ و سمر قند
و خوارزم اثرات عسکری و بہادری و جانبازی موجود بود
و مردمان این مقامات علی العموم دیو پیکر و قوی و تنومند
و بالا بلند می بودند - و اکنون ہم ہستند - شعراء نیز از
ہمین ملک ہا و از ہمین نسلہا بودند - از مجموعہ این سخنان
اثراتیکہ بر شاعری واقع شدہ آن حسب ذیل مفصلاً تذکار
میگردد - +
(۱) از جملہ انواع شاعری فقط دو صنف بوجود آمد یعنی
قصیدہ و مثنوی (قصیدہ) گویا ذریعہ معاشی بود کہ در آن
بمدح سلاطین میپرداختند- و انعاماتے را می ربودند- و
در مثنوی ذکر واقعات بودہ زیادہ تر بتذگر حالات حربیہ
می پرداختند - و بسوئی (غزل) مردم چندان عطف توجہی
نکردند- و نہ شعراء غزل را بموجب امتیاز خویش می
انگاشتند - +


۲۶۳ شعر العجم حصه چهارم
(۲) در قصیده علی الاکثر ذکر اکثر فتوحات ملکیه
سلاطین را می نمودند - هنگامیکه سلطان محمود سومنات
را فتح کرد - فرخی و عسجدی و دیگر شعراء این طور قصاید
را نوشتند که در آن کاملا تفصیل آن واقعات مندرج
بود - قصیده مکمل عسجدی را ما در حصۀ نخستین تحریر نموده
ایم و چند اشعار عسجدی ذیلا مرقوم میگردد ۔ ه
تا شاه خسروان سفر سومنات کرد
کردار خویش را علم معجزات کرد
شاها تو از سکندر بیشی بدان جهت
کو هر سفر که کرد به دیگر جهات کرد
تو کار ها به نیزه و تیر و کمان کنی
او کار ها بحیله و کلک و دوات کرد
هر آنقدر ممالکی را که محمود غزنوی فتح نموده نسبت
بهر کدام آن قصائد فتحیه عنصری و فرخی موجود است
که در آنها تصویر مکمل آن محاربه کشیده شده است
ما از بعضی قصائد آن دو دو چهار چهار شعر را نقل می
کنیم : ہ
امین ملت محمود شاه بادل شاد
به فال نیک و گرده بسوی خانه نهاد


شعر العجم حصه چهارم ۲۶۴

به سومنات شد امسال و سومنات بکند
درین مراد به پیمود منزلی هشتاد
قوی کننده دین محمد مختار
یمین دولت محمود قاهر و کفار
چو بازگشت بفیروزی از در قنوج
مظفر و ظفر و فتح بر یمین و یسار
(۲) در ضمن اوصاف ممدوح کمالات عسکری او را
از قبیل تیر افگنی و شمشیر بازی و اسپ دوانی و غیره را نیز
ذکر میکردند ـ چنانچه فرخی در مدح سلطان محمود غزنوی می
نویسد :
زگهواره چون پای بیرون نهادی
کمان بر گرفتی و ژوپین و خنجر
بجای قبادین بستی و جوشن
بجای کله خود جستی و مغفر
و ہمراہ آن بتذکر جفاکشی و محنت طلبی و دشت
نوردی ممدوح خویش تعریف کنان می پرداختند ـ فرخی
نسبت به محمود غزنوی میگوید :
نشست گاه شہان باغ و راغ خانه بود
نشست گاه تو دشت است و خوابگاه خرگاه


شعر العجم حصه چهارم
۲۶۵
همه زمستان در پیش بر گرفته بود
ری دراز دراز و شبی سیاه سیاه
تو بر کناره دریا سبز خیمه زده
شهان شراب زده بر کناره های عشر
بوقت آنکه همی خلق سیر خواب شوند
تو در شتاب سفر بوده و برنج سفر
(۴) چون از جمله اسباب عسکری شکار افگنی نیز
محسوب است انین جهت در ذیل تعریف ممدوح به
تذکر شکارش نیز می پرداختند. و گاهی در سر تا سر
یک قصیده فقط حالات همان یک شکار را قلمبند می
نمودند. یکمرتبه سلطان محمود (۵۰ ۵) فیل و ۳۳ گرگ را
در ظرف یکماه شکار کرده بود فرخی ذکر او را در قصیده
میکند. ه
ز پادشاهان نگرفت جز تو در یک ماه
ز گرگ سی و سه و زپیل پانصد و پنجاه
در موقعیکه پادشاه شیر را شکار کرده ارزقی قصیده
را سروده است مشاهده کنید که بچه خوبصورتی و نزاکت
تصویر مکمل آن واقعه را گرفته است :- ه
بامدادان ز پی صید بیرون رفت بدشت


شعر العجم حصه چهارم ۲۶۶

با می و مطرب و نا برده به پرخاش کمان
می همی خورد بشادی که بیامد دو سه تن
از یکی بیشه و از شیر بدادند نشان
شه سوئی شیر بپیچید و برون آمد شیر
سر به هامون زده از بیشه خروشان و دمان
از بلندی و ز پهنا و بزرگی که مگو
راست گفتی که نه شیرست هیولیست کلان
راست چون پنجه قصاب پر از خون دهنش
پنج قلاب درو بر سر هر پنجه نهان
مرد هر سوئی پراگند و برآمد به سپهر
از دلیران شغب نعره واز شیر فغان
تیر بگزید و به پیوست و کمان بر بکشید
شاه چون شیر، سوئی شیر بپیچید عنان
شیر اگر چند همی سخت بکوشید ولی
خوردن زخم همان بود و شدن ست همان
بر سر دشت فروخفت زمانی که مگر
گردد آسوده و باز آید و سازد جولان
بیلکی شاه بر آورد و به پیوست و بزور
در بن گوشش و بر جای بیفگند ستان


۲۶۷ شعر العجم حصه چهارم

لطف درینجا ست. که شعراء در ضمن کشیدن تصویر و
موقع بزم نیز هیئت و وضع میدان رزم را تشکیل میدهند.
یک دفعه سلطان کدام محاربه را فتح کنان واپس معاودت
کرده بود. ژینی که شاعر دربار بود. قصیده تهنیت را بدربار
سلطانی آورده سلطان را ترغیب داد. که اعلیٰ حضرت
اکنون قدرے استراحت بفرمایند. و طبع خود را از صحبت
مطرب و ساقی مسرور دارند. ولے همین بزم مطرب وساقی
را نیز بصورت خط محاربه بحضور سلطان تقدیم داشته چنین
میگوید :-

میسره مطربان خوش سازیم * میمنه، دوستان بس دلخواه
علم از ساقیان بپای کنیم * تار منجوقها ز زلف سیاه
بدل تیر، دسته ها گیریم * از گل و سنبل شگفته پگاه
غم گریزد ز پیش ما چونان که * خان و قیصر ز رزم شاهنشاه

پیرایه بزم در رزم بیک وجه مخصوص بوجود آمده است
که تفصیل آن قرارآتی است مطابق فطرت اصلیه انسانی
مرد عاشق و زن معشوق است. و در لسان ہندی
بالعکس مرد را معشوق و زن را عاشق قرار داده اند -
زیرا نکه آنہم مقاربت بفطرت انسانی است. لکن این
بے اعتدالی تعجب انگیز ایران را مشاهده کنید. که عاشق


شعر العجم حصه چهارم
۲۶۸

و معشوق هر دو مرد است ـ و اگر انصافاً گفته شود ـ این
بیهودگی شاعری عاشقانه ایران را که نسبت به تمام دنیا
بالاتر و لطیف تر است ـ با خاک برابر کرده است ـ ما را
نباید ـ که بتاویل این اعتراض بپردازیم و نه از عهده آن
برآمده می توانیم ـ البته چون این اعتراض فرض ذمهٔ
واقعه نگاران است ـ که آنها علل و اسباب آنرا تشریح
فرمایند ـ ”ابو هلال عسکری“ در کتاب الاوائل رقمطراز
است ـ که عربها مطلقاً از امرد پرستی ناواقف بودند ـ
وقتیکه در صدی اول سیلاب فتوحات تا به خراسان رسید
و نفری عسکری از مدتهائی متمادی از اهل و عیال و
اوطان خویش دور افتاده بودند ـ وبمعیت آنها از میدان
های محاربه نوجوانان ساده رو گرفتار شده بصورت غلام
در جلوت و خلوت بآنها نشست و برخاست داشتند ـ
لهذا مذاق شاهد بازی در آنها پیدا شد *
با وجود آنهم تابصدی اول و دوم دامن شاعری
عربی ازین داغ بچه بازی پاک بود و در صدی سوم ابتداء
آن آغاز گشت و در صدی چهارم این مذاق کسب
عمومیت کرد ـ چنانچه رائبه ابن المغتز داستان مفصل آن
است ـ تا هم بلحاظ اکثریت همان مذاق قدیمی قایم بود ـ


۲۶۹ شعر العجم حصه چهارم
و از همین جهت شاعری عربی این چنین یک حیثیت
امرد پرستی را حاصل نموده است که صفت نمایان آن
شده بتواند *
موقع آغاز شاعری ایران در همان فرصت است
که در عربها این مذاق پیدا شده بود ـ و علاوه بران آن
اسباب و عللی که در اعراب این مذاق را پیدا کرده
بود ـ همان اشیاء در ایرانی ها را به پیمانه بسیار وسیع و
افراط میسر آید ـ و غلامهائی ترکی که عموماً حسین و خوبصورت
میبودند ـ در هر خانه و کوچه موجود بود و در مجالس عیش و
عشرت خدمات ساقی گیری و بزم آرائی بآنها تعلق داشت
و آنها در خلاء و ملاء و در سفر و حضر یکجا و همراه در مواقع
پیش خدمتی همدم و همران می بودند ـ و بهر موقع آمد و
رفت و نشست و برخاست تجدید نظر بازی نموده
رفته رفته بجائی خادم و غلام مخدوم و محبوب و منظور نظر
میگردیدند ـ جابجا در کلام دقیقی و فرخی نه تنها اشاره بلکه
تصریحات این امر نیز یافته میشود ـ و حکیم سنائی میگوید
خادمان را زبهر آن بخرند تا برخسار شان می بوسند
معتصم بالله عربها را از فوج کشیده ترک را داخل
عسکری نمود و در آن وقت در خراسان و


شعر العجم حصه چهارم ۲۷۰
عراق عجم و در تمام شعبات نظامی فقط نو جوانان ترکی به نظر
بر میخورند- وبس این نوجوانها علی العموم حسین و برهنه رو
و خوش شکل میبودند- و قطع و وضع و گفتار و رفتار و نشست
و برخاست هر واحد آنها بجائی خود یک عالم اداء و یک جهان
کرشمه بوده بصورت طنازی و شوخی جلوه گر میشد- چنانچه از
ملاحظه اکثری از اشعار این امر مفهوم می گردد- که این
سپاهیان برهنه روی بجائی عسکر معلمان مکتب معاشقه
بودند- فرضی میگوید:- ٥
بر کش ای ترک و بیکسو فگن این جامه جنگ
چنگ بر گیر و بنه در قہ شمشیر از چنگ
دشمن از کینه کم آمد به کمین گاه مرد
شکر از جنگ بر آسود بر آسائی از جنگ
به مصاف اندر کم گرد که از گرد مصاف
زلف مشکین تو پر کرد سیه مشک به تنگ
تو رخ روشن خود را به زره خود مپوش
که رخ روشن تو زیر زره گیرد زنگ
نه مک از گرد سیه زلف سیه را بفشان
تا فرو ریزد بر گرد سوار و سرهنگ
ابو المعالی در یک قصیده خویش همین بیانات را


شعرالعجم حصه چهارم
۲۷۱

نموده که ما از انجمله به نقل نمودن این دو شعر اکتفا
میکنم :- ه
یا رب این بچۀ ترکان چه بتان اند که هست
دیدۀ مردم نظاره از ایشان چو بهار
بگه رزم ندانند بجز اسپ و سلاح
بگه بزم ندانند مگر بوس و کنار
کانی ہمدانی میگوید. ه
این شوخ سواران که دل خلق ستانند
گوئی تکه زادند ؟ و به خوبی به که مانند
ترک اند باصل اند و شک نیست ولیکن
از خوبی و زیبائی خورشید وشانند
شیر اند بزور و به ہنر گرچه غزال اند
پیرند به عقل و به خرد گرچه جوانند
بمہ معرکہ سوزنده تر از نار جحیم اند
در مجلس سازنده تر از حور جنانند
با قرطۀ رومی همه چون بدر منیر اند
بر مرکب تازی همه چون باد بزانند
در رزم بجز تیغ زدن رائی نه بینند
در بزم بجز دل ستدن کار ندانند


شعر العجم حصه چهارم ۲۷۲

نام ایاز را بحیثیت معشوقی شنیده خواهید بود. اما وی
در عسکر منصب نظامی را هم حایز بوده بسیاری از
محاربات را نیز فتح نموده است. چنانچه فرخی در یک
قصیدهٔ خویش به ذکر معرکه آرائی او چنین پرداخته است
به روز روشن از غزمین برون رفت
همی زد با جهانی تا شب تار
نماز شام را خندان بخوابید
که دشت از کشته شد با پشته هموار
معشوقیت ترک با باندازهٔ کسب وسعت نمود که
لفظ ترک مرادف و هم معنی معشوق گردید :- ع
جمله ترکان جهان هندوی تو
و این مذاق باندازه عام گردید. که سلاطین و امراء
نیز علانیهٔ بچه بازی میکردند. و بدربارهای آن ها،
معشوقهای شان خدمت نظر افروزی آنها را انجام
میدادند. و بر شعراء در موضوع وصف و تعریف همین
معشوقان آنها در عین دربار اشعار می نویسانیدند شعراء
نیز ذکر عشق پرستی این ممدوحین خود را بر ملاء مینمودند *
فرخی در یک قصیدهٔ که در مدح ایاز است - تعریف
حسن و جمال و جاه و جلال ایاز را تحریر کنان رقمطراز که


۲۷۳
شعر العجم حصه چهارم
بے موجب محمود ہماں دل نہ باختہ است :- ۵
یکے گوید کہ آن سرولیست بر کوہ
دگر گوید گلے تازہ است بر بار
نہ بر خیرہ بدو دل داد محمود
دل محمود را بازی مپندار
تا وقتیکہ زناں معشوقہ بودند ۔ عشق پرستی چندان عام نہ گردیدہ بود ۔ و نہ عشق بازی زنان عام شدہ می توانست ۔ زیر انکہ در خطہ ایشیاء ہیچگای زنان بے پردہ گشت ۔ و گذار نداشتہ اند ۔ و اگر میداشتند نیز ہمہ وقت (بجز اوقات مخصوص) با مردان نشست و برخاست کردہ نمیتوانستند ۔ اما در فرصتیکہ ایں بچہ ہائی نو خط بمیدان بر آمدہ روئی کار شدند ۔ تمام خانہ ہا و مقامات از آتش عشق آنها منور گشت حتی بسیار اشخاص مقدس و درویشها و صاحبان حال ہم در مکتب ہائی برائی دیدن جمال و مشاہدہ احوال بچہا رفتہ بے تکلف میگفتند ۔ ع
من بتو مشغول و تو با عمرو زید
در مواقع ورود طبیب خوشرو مریض دعا میکند ۔ کہ خداوندا ہرگز این مرض را بصحت مبدل مفرما ۔ تا این طبیب


شعر العجم حصہ چہارم
۲۷۴

را مکرراً به بینیم - ع
نمی خواستم تندرستی خویش
اگر بدربار شاہی کدام طبیب ساده روئی حاضر میشد
از زبان خود صاحب تاج و نگین بے ساخته اینطور الفاظ
سر می زد :- ع
خوش طبیبی است بیا تا همه بیمار شویم
تعلقات قابل ادب و نازک آقا و غلام و شاگرد و استاد
نیز از عشق پرستی خالی نمی بود - آن اثراتے را که این حالت
بر امور اخلاقی و سیاسی مملکت و ملت افگند نتیجه آن اینطور
بمنصئه شهود پیوست - که تمام آن خطه وسیعه را که از
خراسان تا بغداد امتداد داشت - تاتاریها مانند یک مشت
خاک برداشته پاش پاش نمودند - تفصیل دادن این موضوع
کار ما نیست البته آن اثراتے که بر نوعیت و وسعت شاعری
و انشاء پردازی واقع شده نوشتن آن بالتفصیل از
وظایف شعر العجم است - نتیجه این واقعه چنان ظاهر
گشت - که زبان شاعری کاملاً لسان عسکری گردید -
یعنی هر آنچه که میگفتند به پیرایه رزمیه می بود -
منوچهری در آمدن بهار میگوید - و باین پیرایه مینویسد
که گویا دو بادشاه جنگجو با ہمدیگر زور آزمائی میکنند .


شعر العجم حصه چهارم
۲۷۵

این باغ و راغ ملکت نو روز ماه بود
این کوه کوه لاله وین جوئے جوئبار
چون دید کوتوال زمستان که در سفر
نو روز ماه بماند قریب مہ چہار
برداشت تاجہائی ہمہ تارک سمن
بر تافت پنجه ہائی ہمہ ساعد چنار
اثر حالت جنگی بر زبان این چنین تاثیری بخشید
که اکثر محاورات و مصطلحات از همان الفاظ ساخته شدند
که برائی جنگ و جدال و زدن و مردن موضوع است در
ہر زبان قاعده که معنی اصلی لفظ یک چیزی میباشد - و
باز نظر با دلی مناسبت معنی او صورت دیگری را اختیار
میکنند - که آنرا معنی اصطلاحی آن لفظ می نامند - در
فارسی این معانی اصطلاحی علی الاکثر از امثال همین الفاظ
بوجود آمده اند - که آنرا با زدن و کندن تعلق است مثلاً
معنی اصطلاحی (زدن) علاوه بر معنی اصلی آن که ظاهر
است - حسب ذیل به نظر میرسد:-
حرف زدن - مثل زدن - می زدن فال زدن -
لوا زدن - گام زدن دم زدن - گره زدن *
ازین ظاهر میگردد - که در هر چیزی تخیل جنگی اولاً


شعر العجم حصه چهارم ۲۷۶

می آید - و متعاقباً دیگر سخنها نیز دران بوجود می آیند -
در اردو گل کردن چراغ را "بجهانا" و در عربی آنرا
"اطفا" میگویند - لکن بفارسی آنرا به چراغ کشتن تعبیر
میکنند - اگر مقصود از نشاندادن مسافت قریبی باشد
پس در اردو ما آنرا بیک جریب و یا یک فرسنگ تخمین
و ذہن نشین میکنیم - لاکن همین مطلب را ایرانی به
یک پرتاب تیر و یک تفنگ رس معرفی مینماید - این
تعبیرات فقط از اثرات همان خیالات حربیه بوجود آمده که
پیمایش اراضی را نیز به تیر و تفنگ مینمایند - نوک کوه را
در عربی قله و در فارسی "تیغه کوه" میگویند - موقع عاجز
آمدن از تحریر و یا تقریر را در اردو و عربی بدیگر الفاظ
تعبیر مینمایند - ولی در فارسی آنرا "سپر انداختن" میگویند
در جماعت که مردم دوش بدوش ایستاده میشوند - آنرا
در عربی "صف" میگویند - که از صف جنگ ماخوذ است - در
فارسی نیز همین لفظ را که مطابق خیالات شان است -
اختیار کردند - ع
تفرقه بخش صف طاعت نه
گرفتن و گریختن را در فارسی "زدو برد" میگویند -
باقر کاشانی میگوید - ہ


شعر العجم حصه چهارم
۲۷۷
نفسی وا شدنی داشت ز من گل زد و برد
مصرع ناله زمن بود که بلبل زد و برد
طی نمودن راه را به "بریدن راه" تعبیر میکنند و لذیذ
ترین ها، ضمیت و خوشگواری آب را " برنده" میگویند ۲
احشای دشمنت زحسد دارد امتلا
آب برنده از دم تیغ چو آب خواه
ع:- برنده بود پلے آب اشتہا آور
بر طبق آن بسیاری از محاورات و اصلاحات موجودند
هنگامیکه حرب و ضرب بر خیالات این طور اثر افگند طبعاً
در شاعری عشقیه نیز همین رنگ و روغن بکار برده شد
چنانچه در تشبیهات و استعارات اوصاف و سراپای
معشوق زیاده تر ساز و سامان حربی بوده تا اینکه مرقع
حسن بصورت میدان حرب جلوه گر به نظر می افتد *
مثلاً زلفین کمند است و ابرو خنجر، و مژگان تیر، و
چشم قاتل *
حزین
صید از حرم کشد خم جعد بلند تو
فریاد از تطاول مشکین کمند تو
محو سبک عنان مژه کافرت بشوم
رنگین نشد بخون دو عالم سنان تو


شعر العجم حصه چهارم ۲۷۸

قطعه ظهیر
خود از برای سیر زره از بر تن بود
تو جنگجوئی عادت دیگر نهادم ـ
در بر گرفتهٔ دل چون خود آهنین
وان زلف چون زره را بر سر نهاده

رفته رفته این خیالات چنان یک وسعتی را حاصل کرد
که یک حصه بزرگ غزل مشتملبر ساز و سامان قتل و قتال
و خونریزی و لوازمات آن گردید ـ ۵

قاتل من چشم می بندد دم بسمل مرا
تا بماند حسرت دیدار او در دل مرا
ز خون خویش بران قطره می برم غیرت
که گاه قتل بدامان قاتل افتاده است
چگونه جان بسلامت برم ز سفاکی
که بر درش ملک الموت بسمل افتاده است
تا قیامت دگر آن کشته نگیرد آرام
که دلش زخم دگر خواهد و قاتل برود
یک ناوک کاری زکمان تو نخوردم
بر زخم تو محتاج بزخم دگرم کرد
بزعم غیر چنان گشته مهربان با من که حرف قتل من آورد در میان با من


شعر العجم حصه چهارم
۲۷۹
خون ترا بچه قدر نظیری خموش باش
این بس که دعوی از طرف قاتل تو نیست
منکر نمی شود که من او را نکشته ام
باقرا کسی به خیره گی قائل تو نیست
بطفلی دایه دست او گرفت و زیر لب میگفت
که این سرپنجه از خون کسان رنگین شود روزی
ای خوش آن دم که من کشته بخون میگشتم
او زده تکیه بشمشیر و تماشا میکرد
ای بت ار تیر زنی بر جگرم هر باری
از جگر برکشم و باز بدست تو بدهم
اگرچه برائی شاعری ایشیائی ضرورت صحت و واقعیت
چندان نیست لکن این بد فالی ها خالی نرفته ـ بعضی شعراء
واقعاً از دست معشوقهای خویش کشته شده اند ـ دقیقی
را که موسس شاهنامه است ـ معشوقش بقتل رسانیده همچنین
نسبت به بعضی شعرائی دیگر نیز ارباب تذکره می نویسند ـ
که از دست معشوقهای خویش کشته شده اند *
تنزل اثرات عسکری و اثرات آن
در صدی ششم در جذبات عسکری تنزلی بوقوع انجامید


شعر العجم حصه چهارم ۲۸۰

تا اینکه چنگیز خان ایران و عراق را کاملاً بے چراغ ساخت
این وقایع بر عالم شاعری اثرات گوناگونی را افگند - قبل
ازین در عین زبان حربی شعراء از جذبات عشقیه خالی
نبودند و موقع بموقع بہ اظہار آن پرداختند ۔ آن قصیده
فرخی را ملاحظه کنید که قبلاً تحریر شده و مکرراً باز درین
موقع جهت ربط این مضمون منقول میگردد :- ه

برکش ای ترک بیکسو فگن این جامه جنگ
چنگ بر گیر و بنه ورقه شمشیر از جنگ
دشمن از کینه کم آمد به کمین گاه ، مرو
لشکر از جنگ بر آسود بر آسائی از جنگ
به مصاف اندر گم گرد که از گرد مصاف
زلف مشکین تو پُر کرد سیه مشک به تنگ
تو رخ روشن خود را به زره خود مپوش
که رخ روشن تو زیر زره گیرد زنگ
نمک از گرد سیاه زلف سیاه رابفشان
تا فرو ریزد بر گرد سوار و سرهنگ
در فرصتیکه ملک شاه سلجوقی سمرقند را فتح کرد ملک
الشعراء دربارش معزی قصیده را بحضورش تقدیم کرد- که
در آن حال حمله آوری و معرکه آرائی های آن محاربه تحریر


۲۸۱
شعر العجم حصه چهارم
بود درین قصیده در موقعیکه به تصویر کشیدن عسکری های
پرداخته آنرا چنین آرائه داده است ۔ ؂
همه کمان کش و رزم آزمائی و تیر انداز
همه مبارز و آهن گداز جوشن در
یکی بساعد سیمین درون فگنده کمان
یکی به سنبل مشکین درون کشیده سپر
یکی شگوفه و سوسن گرفته در جوشن
یکی بنفشه و عنبر نهفته در مغفر
پسر سلطان محمود غزنوی محمد نامی بشکار افگنی
رفت ۔ بہمراه او فرخی نیز بود۔ محمد بسیاری از آہوان را
شکار کرد ۔ چون فرخی چشم و شاخ پیچدار یک آہو را
مشاهده کرد ۔ زلف و چشم معشوقش بخیالش رسیده
در همانجا نشست و خوب گریه کرد ۔ که یکی از رفقاء این
واقعه را به محمد حکایه کردند ۔ وی یک آہوئی نہایت
خوبصورتی را زنده بجائی او فرستاد۔ چنانچه فرخی
تمام این حالات را در قصیده خود تحریر داشته است
ممکن است که این همه از تفنن شاعری بوده ،هیچ یک
حقیقتی را حایز نباشد ۔ لاکن از ملاحظه آن اندازه رفتار
و خیالات بخوبی کرده میشود :۔ ؂


شعرالعجم حصہ چهارم
۲۸۲
مرا از چشم و سیہ زلف یار یاد آمد
فرو نشستم و بگریستم بزاری زار
یکی بگفت ملک را که فرخی بگریست
بصید گاه تو بر چشم آہوئے بسیار
ملک چنانکه از آزادگی سنرید گزند
نہ آہوئی چو نگاری زبتکدہ فرخار
دراز گردن و کوتاه پشت و گردسین
سیاه شاخ وسیہ دیدہ و نکو دیدار
بمن فرستاد آنرا و معنی آن بوده است
که شادمان ز اندوہ دل برین بگسار
سلاطین نیز ازین مشغله خالی نبودند- شیفتگی را که
سلطان محمود نسبت به ایاز داشت شہرت عمومی دارد
تا اینکه شعراء نیز در قصائد به تذکر آن می پردازند - در میان
سلجوقی ها بادشاه باعظمت و جبروت شان سلطان سنجر بود -
عماد الدین اصفهانی نسبت باو در تاریخ سلجوقیہ یک عنوانی
را قائم داشته در ان مینویسید- ے
کان من عادة سنجر ان يشتری غلام اختار ها
ثم تيعشقة ويشتهر بحبه و يشتهر بقربه ويبذل
ماله وروحه الخ
ے تاریخ سلجوقیہ مطبوعہ مصر صفی ۱۴۰


۲۸۳
شعر العجم حصہ چہارم
سلطان سنجر چنان عادت داشت کہ می خرید ہر
غلامی را کہ می پسندید۔ و باز با وی معاشقہ میکرد۔ و
این عشقبازی او بشہرت میرسید۔ و جان و مال خود
را بران صرف میکرد۔
باوجود آنہم چون تا آن زمان قوائی عسکری باقی بود۔
اثرات عمومی این امور بمنصۂ شہودعلی العموم نرسیدہ و
بالکل طوری معاشقات اجراء پذیر بود۔ کہ امروز عالم
اروپا در ہر نوع عیش پرستی و میخواری مبتلا ہستند۔ تا
ہم ہمان شخصی کہ دیشب کہ در خانہ رقص بازنان
است۔ بدمست شدہ می رقصید۔ امروز قسمتی جدیانہ
و مردانہ مصروف کار است کہ گویا بالکل گوش او با
نغمہ و سرود آشنائی ندارد۔ لکن چون تاتاریہا قوت
عسکری را استیصال و کاملاً پامال نمود پس زان بجز از ہمین
جذبات عشقیہ دیگر چیزی باقی نماند۔ و این معاشقہ طوری
قوت و شدت گرفت۔ کہ از در و دیوار ہمین صدائی عشق
بر می خاست۔ مولنا جامی از کبار صوفیہ است۔ و مخصوصاً
تحفۃ الاحرار را در تصوف تحریر نمودہ باب (۱۷) او را در
تعریف حسن و جمال قائم داشتہ است۔ اگر تعریف حُسن
عمومی را درین باب مینمود۔ چندان مضائقہ نداشت


شعر العجم حصه چهارم ۲۸۴

اگر چه در ان تمام ذرات و جزویات حُسن یافته میشود لکن
مولنا ممدوح خصوصاً در آن بمدحیه نوخطان قصیده خود را
تحریر داشته تمهید او را ازین شعر آغاز کرده است ه
نقش سرا پردۀ شاهی است حسن
لمعۀ خورشید الہی است حسن
حُسن که در پردۀ آب و گل است
تازه کن عهد قدیم دل است
باز نو خطان را مخاطبه کنان میفرماید ه
قدی تو سروی است بهشتی چمن
روئی تو شمعی ست بهر انجمن
خضر خطت خرقہ کبود آمده
بر لب آن چشمہ فرود آمده
تعریف یک یک عضو را کرده میگوید : ه
جلوۀ حسن تو در افزونی است * آئینه چونی و بیچونی است
قبلۀ هر دیده درین آئینه است * منظر اہل نظر این آئینه است

چهره پنهان دار که آلودگان * جز ره بیهوده نه پیمودگان
چون به جمال تو نظر واکنند * آرزوئی خویش تمنا کنند
از یک جانب میفرمایند - که چهرۀ تو نور الهی است -


۲۸۵
شعر العجم حصه چهارم
و در دیگر شعر این مطلب را نیز میگوید - که چهرهٔ خود
را پنهان دار ورنه خطرات بمایت عائد خواهد شد - مگر از
زنان در گذشته آیا تکلیف پرده بالای مردان نیز گذاشته
می شود - حقیقت این است که این شاهد پرستی های
بیهوده تمام مملکت را برباد فنا داد - وقتیکه اکابر صوفیه
کرام این قسم تعلیمات حسن پرستی را بدهند و بفرمایند
که عشق مجازی نردبان و زینهٔ عشق حقیقی است پس می
بایست که سرتاسر مملکت علی الیقین در معاشقه مبتلا
شوند - بلکه درین مصیبت علی العموم مردمان سر دو چار
و مبتلا هم شده اند *
بہر حال نتائج نیک و بد این واقعه هر چه که باشد
حسب ذیل است :-
(۱) گویا شاعری رزمیہ فنا گردید - از صدی هفتم
الی الان بہزار ہا محاربات بوقوع آمده و سلاطین بسا
شاہنامہ ہا را تحریر داشتند - لکن تحریر آنها فقط تعمیل
اوامر همان پادشاہان بود- و در نزد عموم رواج عمومی
را پیدا نکردند- بلکه امروز نام و نشان آنها نیز بعوام
الناس معلوم نیست - و علت آن همین است که جذبات
رزمیہ کاملاً فنا گردیده و بر دلهای عموم این واقعات


شعر العجم حصه چهارم ۲۸۶

چندان اثراتی را تولید کرده نمی توانست *
(۲) اشعار رزمیہ نیز در الفاظ رنگین و استعارات شیرین
گفته می شد - کلیم قاسم گونا بادی ، علی قلی سلیم ، تماماً مثنوی
ہای رزمیہ خورد و بزرگی را تحریر نموده اند - کہ سبک و پیرایہ
آنها قرار آتی است :- ؎
ز زرین کلاهان آهن قبا شد آن رزمگاه جام گیتی نما
تبرزین آهن سپرهای زر هلالی بدست آفتابی بسر
پنہاں در زره شاہ فرخندہ فر چو در حلقۂ دیدہ نور بصر
سر انگشت آهن تنان بہر اس چو مقراض مایل بقطع لبا س
دویدی در ان بزم پر شور و شر یلانرا چو شمع آتش کین بـسر
ز بس باد شمشیر او تـند بود بسی کشتی عمرہا شـد فرود
ز بس بادہ شمشیر او تند بود حباب سر از دوشہا می ربود
بہم تیغ و زخم اند پیوستہ یار لب تشنہ را بالب جوست کار
زره را بہ تن دوخت خیاط تیر بچسپانی موج بر آب گیـر
زلالی خوانساری میفرماید :- ؎
چنان دست یلان ناوک فشاندی
که چشم زخم بی مژگان نماندی
این رنگ باندازہ غالب گردیدہ بود- کہ در موقع تزئین
محلات محراب و دروازہ ہائی او را ابروئی معشوق قرا ر


شعر العجم حصه چهارم
۲۸۷
میدادند - زلالی در سلیمان نامه که بجواب سکندر نامه
نوشته است می نگارد - که ع
همه طاق بندی ابرو شده
(۳) در قصائد آن ذکر معرکه آرائی و لشکر کشی و سپه
سالاری و قلعه کشائی و تیغ بازی و قدر اندازی ممدوح
را که مینمودند - متروک گردیده بود - در قصیده در بعضی
مواقع ذکر شجاعت می آمد - لاکن از حیثیت واقعیت
نے بلکه محض با ینغرض که جهت وسعت مبالغه دیگر یک
موقعی را پیدا کنند - ہ
اگر بصحن چمن فی المثل شجاعت او
دہد نہیب کہ ہین یاسمن ! د ہان نرگس
چو عکس لاله زند یاسمن در آب آتش
چو شاخ بید کشد خنجر از میان نرگس
(۴) تبدل حالت مملکتی زبان ملک را نیز تبدیل داد
این یک راز دقیقی است که هر آن حالت مادی را که
مملکت جایز باشد - اثرات آن بر زبان نیز واقع میشود
در هر ملکی که بیشتر جنگ و محاربات برپا باشد - ہر وقت
گفت و شنید و زمزمه آن جریان میدارد - مجرد چشم باز
کردن اطفال چون نگاه آنها بر تیغ و خنجر و توپ و تفنگ


شعر العجم حصه چهارم
۲۸۸
می افتد - زبان آنها هم بهمین مناسبت همان طور
عبارات را بر خویش می راند و در الفاظ آنها سنگینی و
وقار و عظمت شهود میگردد - در فقرات آنها جوش و
خروش موجود میباشد - در طرز ادائی شان متانت
دیده میشود - اثرات این تبدلات مادی بر قصائد و
مثنویها نیز افتاد یعنی درین صنف شعر تنزل واقع شد
زیرا که یک امر لازمی قصیدهٔ شان و شکوه الفاظ و چستی
ترکیب و وقار طرز ادا است و از همین جهت است
چون زبان متأخرین زبان غزلیات گردیده بود - در قصائد
آنها شان و شکوه دیده نمی باشد - بر مثنوی نیز همین
اثرات واقع گردیده از همین اثر و نتایج بوده که از صدی
هشتم تاکنون بهزار ها مثنوی ها مرقوم گردیده ولی یکی
از ان حیثیت نمایانی را مالک نه شده است - البته آن
مثنوی ها که ازین دوره شهرت یافته اند - علی الاکثر
مثنویہائی عشقیه بوده که مناسب آن همین قسم زبان
بوده است *
تشبیهات و استعارات نیز تبدیل گردیده اند - مثلاً
اول زلف را با کمند و چوگان تشبیه می دادند و اکنونش
با سنبل ، تار نظر ، دام ، خوشه انگور ، رشتهٔ عمر، کفر و غیره تشبیه


شعر العجم حصہ چهارم
۲۸۹
دادن را آغاز کرده اند * ۵
مغزی
گرفته زلف گره گیر درمیان دو لب
چو خوشه عنب اندر میانه عناب
قاآنی
دو زلف تابدار او به چشم اشکبار من
چو چشمه که اندر و شنا کنند مار ها
گفتن دعائی زلف تو تحصیل حاصل است
با خضر کس نگفت که عمرت دراز باد
سلمان
بعد ازین از گره زلف بتان کن تسبیح
بعد ازین از خم ابروئی مغان کن محراب
خسرو
بگفتمش که بخورشید چون توان رفتن
کشود کاکل خود را که نردبان این است
شیدا
فسونگر داند آن خاکی که از وی بوی مار آید
شناسم بوئی زلفت را اگر در مشک تر پیچی
ابتدائے ابرو را با کمان، تیغ، چوگان وغیره تشبیه میدادند


شعر العجم حصه چهارم
۲۹۰
و ہنوزش با ماہ نو، قوس قزح، طاق محراب، طغرا وغیرہ
تشبیہ نمودن را شروع کرده اند : ؎
در فراق تو نہادم دین و دل * ہر دو بر طاق خم ابروئی تو
ع : بعد ازیں از خم ابروئی بتاں کن محراب
طغرائی ابروئی تو با مضائے نیکوئی
برہان قاطع است کہ از خط مرور است
چشمہا را اولاً قاتل، سفاک میگفتند۔ و اکنونش
جام، شیشہ، نرگس، بادام وغیرہ می نامند : ؎
سرشار بود بسکہ ز مے چشم مست یار
مژگان بہر دو دست گرفت این پیالہ را
ہر کس کہ بدید چشم او گفت * کو محتسبے کہ مست گیرد
گردش چشم تو ہم مست است و ہم پیمانہ است
چشم گویائی تو ہم خواب است و ہم افسانہ است
ضبط نگاہ کن کہ بہ چشم تو دادہ اند
بیمارئے کہ نیست بہ پرہیزش احتیاج
شکر چشم تو کند محتسب شہر کزو
ہر کجا میکدہ ہست خراب افتاده است
این یک قاعدہ عمومی است ہر مملکتی کہ در جوش و
خروش شباب باشد۔ تمام قوت ہائی او بکمال قوت و


شعر العجم حصه چهارم
۲۹۱
شدت می جوشند ـ در فرانس امروز بهمان اندازه که عروج
هر نوع علوم و فنون است ـ بهمان پیمانه قوت عیاشی
وسيه کاری نیز موجود بوده که قابل تذکار نمی باشند *
صدی پنجم و ششم هجری عہد شباب شاعری فارسی
بود ـ و ہمدریں زمانہ ہمراہ دیگر اقسام شاعر ہجویات و
ہزلیات نیز ظهور کرد ـ چنانچه ہجویات سوزنی و انوری وغیرہ
شراء اکنون هم موجود است از سود و بدقسمتی در آغاز
صدی هفتم گویا طاقت اسلامی برباد رفت ـ و از همین
جہت شیرازه اخلاقی قوم نیز منتشر گردید ـ و اثرات آنچنان
نتیجہ بخشید ـ که در سرتاسر مملکت فحش و بدتہذیبی حکم
فرما گردید ـ شیخ سعدی اتالیق و معلم اخلاقی آن دوره
بشمار میرود ـ ولی در باب پنجم گلستان خویش این طور
حکایاتی را نوشته است ـ که امروز از زبان ہیچ یک شخص
مہذب آن عبارات و مطالب ادا شده نمیتواند ـ مثنوی
مولنا رومی که در تعریفش آمده :ـ ع
هست قرآن در زبان پهلوی
لکن قصہ کنیزک و خاتون آن قابل داخل نمودن
در نامه اعمال جعفر زٹل است ـ سلمان ساوجی که شاعر
مہذب است نیز از فحش گوئی خالی نیست ـ چیزی را کہ


شعرالعجم حصہ چهارم
۲۹۲

جامی به حکایه خانه هفتم در یوسف زلیخا تحریر داشته است ۔ کدام
شخص مهذب آنرا گوارا کرده میتواند ۔ الحق که این ذوات
بزرگوار اشخاص مهذب و پاک باطن بودند ۔ لاکن از اثرات
محیط و جامع زبان عمومی آن دوره طوری خراب گردیده
بود ۔ که امثال این الفاظ بر زبان عموم جریان داشت ۔
و مردم از استماع و تکلم به آن چندان مضائقه نمیکردند
تقریباً تا به سی صد سال این حالت جریان داشت
هنگامیکه حکومت سلاطین صفویه قائم گشت ۔ تہذیب
و شایستگی سر دوباره ترقی کنان این عیوب و نقایص
را از بین دور کرد ۔ *

درین موقع این نکته قابل لحاظ است ۔ که دامن
شاعری هندی ازین داغ پاک مانده است ۔ آغاز
شاعری (فارسی) را در ہند گویا مسعود ۔ سعد سلمان
نموده اند ۔ و بعداً خسرو ۔ حسن ۔ دہلوی ظہور کرده اند۔
پس ازان دوره تیموری آغاز شده و هزار ہا شعراء از
ایران آمده شرفیابی دربار شاہی ہند را دریافته اند ۔ و
در همین مملکت مانده اند ۔ ولی از زبان ہیچ کدامی
ازین گروه شعراء ہجو نه بر آمده و دامن آنها با فحش
نیالوده است *


۲۹۳
شعرالعجم حصه چهارم
عرفی در موقعیکه از غیظ و غضب از اختیار بیرون
رفته تا هم بیشتر ازین چیزی نگفته است :- ۵
با من از جهل معارض شده نا منفعلی
که گرش هجو کنم او بودش مدح عظیم
شخصی عرفی را بد رفتار گفته بود - وی در جواب
او قطعه را تحریر داشته که شعر اولش این است :- ۵
تهمت فسق بمن کرد یکی دور اندیش
کاید از صورت او معنی آدم برداشت
لطف درینجا است - تا وقتیکه شعرائی ایران در
ایران می بودند - از فحش گوئی و هجو سرائی دریغ نمیکردند
همین که در خاک هند داخل میشدند - زبان شان
مهذب میگشت و در ان موضوع چیزی نمیگفتند -
وحشی یزدی تا که در هند بود - زبانش از هجو و هزل
علیحده بود - همین که در ایران داخل شد - باز همان
بی نقط گفتن را آغاز کرد *
حکیم شفائی این چنین یک شخص صاحب مراتب
بود - که شاه عباس صفوی در عین سواری موکب
خود را بغرض تعظیم او استاده نموده و می خواست -
۵ بی‌نقط گفتن کنایت است از تعقیب کردن خوی و سرشت و عادات اصلیه


شعر العجم حصہ چہارم
۲۹۴

محض جہت تکریم او پیادہ شود۔ ولے اگر ہجویات او را بخوانید
البتہ در تردد و مغالطہ خواہید افتاد۔ کہ ایں مضامین از
وی نے بلکہ از جعفری و چرکین است ۔ در شعراۓ
ہندی زیادہ زباندار و ہجو گوئی شیدا و ملا شیری است
ولے ہجو آنها از حدود ظرافت متجاوز نگردیدہ است *
مثلاً شیدا در ہجو طالب آملی میگوید : ؎
شب و روز مخدومنا طالب
بے جیفۂ دنیوی در تگ است
مگر قول پیغمبرش یاد نیست
کہ دنیا است مردار طالب سگ است

شیری در ہجو اکبر بادشاہ میگوید :۔ ؎
شاہ ما امسال دعوئی نبوت کردہ است
گر خدا خواہد پس از سالے خدا خواہد شدن

اثر اختلاف معاشرت
معاشرت وحالات شهر و قریہ جات بالکل علیحدہ و
جدا است ۔ در دیہات چنان مناظر اصلی قدرت از ہر
جانب بہ نظر می افتد۔ کہ بر آن انسان دست تصرف
؎ جعفرو چرکین ہر دو ہجو گوئی و مسخرا ہائی مشہور بودند *


شعر العجم حصه چهارم ۲۵۵

خود را دراز نه کرده است ـ و زندگانی دیهات کاملاً
ساده و بے تکلف باشد ـ اگر چه اثرات این واقعات
طوریکه می بائیست ـ بر شاعری نیفتاده است و علت
آن همین بوده است ـ که شعرای قریه جات در تلاش
اعزاز و قدردانی خویش از دیهات بشهر ها میرفتند ـ و در
آنجا شهری میشدند ـ با وجود آنهم از روی تدقیق و تفحص
در بین این دو شاعر شهری و دیهاتی علانیةً فرق به نظر
می آید :
آن سادگی و بے تکلفی و سبک دلیرانه که در کلام
فردوسی به نظر می آید ـ از اثر همان زندگانی است ـ
دقت کنید ـ که فردوسی بدربار سلطان محمود رسیده در میان
الوان نعمت ها و جنت آباد تکلفات زندگانی خود را بسر
می برد ـ ولی در هنگام ورود بهار به تذکار این امور
می پردازد : ه
کنون خورد باید مے خوش گوار
که می بوئی مُشک آید از جوی بار
ہوا پر خروش و زمیں پر ز جوش
خنک آنکه دل شاد دارد به نوش
درم دارد و نقل نان و نبید


۲۹۶ شعر العجم حصه چهارم

سر گوسفندی نتواند برید
دقت کنید که باوجود بودن الوان نعمائی پادشاهی فردوسی را بر آن شخصی رشک می آید ـ که در هم چه موقع یک گوسفندی را ذبح کرده بتواند ـ حالانکه بمقابله تکلفات و اسراف امصار و قدر و قیمت یک گوسفند چه خواهد بود ؟
در تذکرهٔ عبدالوسع جبلی در آتشکدهٔ آذر وغیره مرقوم است ـ وقتیکه سلطان سنجر به گرجستان رفت شخصی را در در جنگل دید ـ که اشترها را می چراند ـ و بمقابل او پنبه زاریست ـ اشتری خواهش کرد ـ که گردنش را بسوی آن دراز کند ـ آن راعی او را باز داشته این فقرات موزون از زبانش در عین زمان بر آمد :ـ
شتر صراحی گردنا دانم چه خواهی کردنا
گردن درازی میکنی پنبه بخواهی خوردنا
سنجر او را یک جوهر قابلی پنداشته با خویش آورد و بعد از چند روزی این شخص عبد الواسع جبلی گردید ـ
عبد الواسع اگرچه در دربار آمده به قالب دیگر شعرای ریخته شد مگر علی العموم در کلام او یک قسم سادگی مخصوصی و خود داری درستی مشهود می بود ـ معاصرین مانند


شعر العجم حصه چهارم
۲۹۷
انوری و سوزنی وغیره هجو گوئی را فخر می پنداشتند
ولی وی فخریه میگوید :- ے
این فخر بس مرا که ندید است هیچ کس
در نثر من مذمت و در نظم من هجا
هرگز نه دیده و نه شنوده است کس ز من
کردار ناستوده و گفتار ناسزا
این فرق بملاحظه اختلاف حالات ممالک مختلفه
نیز محسوس میگردد - شاعری فارسی علاوه بر ایران و
فارس در ممالک دیگر نیز انتشار و مروج گردید - که
زبان اصلی آنها فارسی نبود - مثل غزنین و سیستان و بلخ
و سمرقند وغیره درین ممالک بسیار شعرائی ناموری پیدا
شدند مثلاً فرخی - سیستانی - حکیم سنائی غزنوی - حسن غزنوی
مغزی سمرقندی - عنصری بلخی رشید الدین وطواط بلخی در
بین کلام شعراء این ممالک و شعراء شیراز و اصفهان علانیةً
فرق و مبانیت ظاهر است - دور غزنین و بلخ وغیره آبادی
افغانان و ترکان بود - که طبعاً اقوام سرشور و جنگجو بودند و
در مقاماتی مسکن دارند - که در هیچ موقعی معاشرت آنها
بحد تکلیف و نفاست نرسیده است - و برخلاف آن در
آب و هوائی اصفهان و یزد وغیره لطافت و نزاکت موجود


۲۹۸ شعر العجم حصه چهارم

بوده و باشندگان آنجا نازک اندام و لطیف المزاج می
بودند- و بلحاظ معاشرت عصری این شهر گویا نمونه پیرس و
لکهنؤ بود این اختلاف اثر در شاعری هر دو مملکت صاف
و روشن محسوس میگردید که شعرای غزنین و سمرقند وغیره
پخته گوئی و ساده گوئی هستند- و بر خلاف آن کلام شعراء
شیراز وغیره چنان به نظر میرسد- که گویا عروس رعنائی
نزاکت و لطافت می باشد- این اختلاف حالت را
بسوئی اختلاف قومی نیز منسوب کرده میتوانیم- یعنی
بین ترک و اقوام ایرانی این فرق هویدا است- که
ترکها ساده وضع و سپاهی منش و سخت دل بوده در
طبعیت شان عصمت موجود است- در بخارا و سمرقند
وغیره نیز قومهای ترکی سکونت داشتند- و شعرای
آن خطه نیز علی العموم ترک بودند- لہذا کلام آن ہا
گاہی بحدود نزاکت و تخیل نرسیده برخلاف آن ایرانی
همیشه نازک ، لطیف، رنگین طبع ظرافت پسند میبودند
و از همین جهت بودن نزاکت و لطافت و باریک خیالی
و نکته سنجی در کلام آنها ضروری است- و این اثر تنها
بر خیالات محدود نبوده بلکه در الفاظ آن نیز علانیةً این فرق
هویدا است- آن نفاست و شیرینی و روانی و لطافت


شعر العجم حصه چهارم
۲۹۹
و تفنّن که در لسان اصفهان و شیراز یافته میشود - از
کجا به نصیب سمرقند و غزنین شده میتوانست - البته
دران ازمنه اخیره که ترکها بمرکز عمده و دار الصدارهای
ایران آمده سکونت را اختیار کردند - در کلام شان قدسی
ازین محاسن فوق ملاحظه میگردد چنانچه تصدیق آن از
کلام علی قلی میلی - انیسی - حالتی - ذوقی - عرشی میشود *
خصوصیت ہند
درین محل این نکته قابل تذکار است - که شاعری
فارسی پس از اینکه در ہند آمد این طور یک لطافتی را
مالک گردیده که گاھی در نصیب ایران نه گردیده بود -
ما این موضوع را اندکی مفصلاً ذهن نشین کردن میخواهیم
اولاً امور مادی را ملاحظه فرمائید - و خوب غور کنید
که در آب و ہوائی ہند این طور یک خاصیتی موجود است
که ہر آن چیزیکه درین وطن از محلات بیرونی می آید بعد
از چند روز در آن این قسم یک موزونیت و لطافتی پیدا
میشود - که در وطن اصلی او آن موجود نبوده است - در
حسن ہر یک از کشمیری ترکی ایرانی به یک نه یک چیز
ناموزونی میباشد چنانچه بینی کشمیری ہا کج و ساخت چہرۂ


شعر العجم حصه چهارم
۳۰۰

شان نیز چندان مقبول نمی باشد ـ و از چهرۀ ترکها نیز علانیةً
خشونت و سختی محسوس میگردد ـ در ایرانی ها کاملاً تناسب اعضا
موجود نمی باشد ـ امّا عین اقوام بمجردیکه دو پشت آنها در هند
گذاره را اختیار میکنند در چهرۀ آنها ملاحت و در دست و
پائی آنها تناسب و در رنگ و روئی آنها موزونیت و
صباحتی پیدا شده عجیب اشخاص جادو نما ساخته می شوند
و از همین جا است که آن انگریز هائی که در هند تولد یافته
اند ـ نسبت به انگریز هائی جزیره بریتانیا که منبع اصلی
آنها است ـ زیاده خوبصورت و ملیح می باشند ـ همچنین
اگر یک کشمیری خالص را بآن کشمیری که در هند بود و
باش دارد ـ معاینه و مقابله نمایند ـ این فرق علانیةً ظاهر
میگردد ـ

همچنین مقایسه دیگر اشیاء بکنید ـ خوردنی های
هندی مثلاً قورمه، قلیه پلاؤ وغیره از ایران آمده اند ـ
لکن همین اطعمه را در موقعیکه آشپز های هندی پخته می
کنند ـ آن طور یک مزه و رنگ و بوی را پیدا میکنند ـ
که ابداً در نصیب ایران نبوده است ـ کمخواب و مشجر
از ایرانی گرفته شده است امّا اکنون کمخواب و مشجر بنارس
را با کمخواب و مشجر ایران چه نسبت است *


شعر العجم حصه چهارم
۳۰۱
و بر طبق عمارت تاج گنج یک عمارتی در ایران
یافته نمی شود - عیناً همین فرق در شاعری نیز مشهود
آن شعرای ایرانی را زیر نظر بگیرید که از ایران به هند
آمده اند - و از آب و هوا و خیالات آن متاثر شده
اند - کلام آنها را نیز بان شعرای ایرانی مقایسه کنید- که
در ایران بوده اند پس در کلام هردوی آن این فرق بخوبی ظاهر میگردد
آن لطافت ، نزاکت ، ادا ، باریک خیالی ، رنگین ادائی که در کلام عرفی نظیری
طالب آملی - کلیم ، قدسی ، غزالی موجود است کجا در کلام امثال شفائی ، محتشم کاشی
یافته میشود - حالانکه این هر دو جماعت از شعرای همین زمانه
و تاج سر شعرای ایران و انتخاب شده دربار های
سلاطین اند - مزید تفصیل این نکته در بیان غزل خواهد
آمد - که ما در آنجا مدارج و طبقات غزل گوئی ها را
موازنه خواهیم کرد :
ایرانیها نیز این امر را تسلیم کرده اند - که پس از
فغانی یک طرز مخصوصی در شعر بوجود آمده است - :
عبدالباقی رحیمی که ایرانی است و او را به تازه
گوئی تعبیر می نمایند - و نسبت باد علانیةً تسلیم میکنند
که بانی و رهنمائی او حکیم ابو الفتح گیلانی بود - اگر چه حکیم
موصوف ایرانی است امّا نشو و نمای او در هند بوده است :


۳۰۲ شعر العجم حصه چهارم
نکته سنجی خانخانان را نیز تمام شعرا تسلیم نموده اند.
نسبت به ظفر خان صائب مینویسد : ع
تا جان ز دخل بجا مصرع مرا دادی
صاف تر و واضح تر ازان اینکه :- ع
ز وقت تو بمعنی چنان شدم باریک
این چنین مربیان سخن آفرین در ایران کجا بوده اند؟

اثر آب و هوا و مناظر قدرت
این یک امر بدیهی است. که اثرات آب و هوا سرسبزی
و شادابی مملکت بر خیالات نیز تاثیری بخشیده به همین
واسطه افکار و خیالات تا بمرتبه انشاء پردازی و شاعری
ترقی میکند . اگر کلام جاهلیت عربها را به بینید. سرمایه
شاعری آن ها صحرا، جنگل، بیابان راههائی دشوار
گذار خانه هائی شکسته و ریخته کوهها، گرمیها و سردیها
و امثال است لاکن همان عربها هینگا میکه در بغداد
رسیدند. کلام آنها چمنستان و سنبلستان گردید. ایران
یک چمن زار قدرتی است سرتاسر مملکتش از گلها مملو
و قدم بقدم آن آبهائی روان و سبزه زار ہائے
فراوان و آبشارهائی عالیشانی موجود است. بمجرد


شعر العجم حصه چهارم
۳۰۳
رسیدن بهار تمام آں زمین زمین نگین میگردد- وزیدن نسیم
سحر عطر آمیزی خوشبوی های معطر تسلسل و رقاصی سبزه
زارا و آوازی ہای بلبلان شیرین گفتار- زمزمہ سرائی
طاوس و شور و فغان آبشار ہای آن چنان یک منظره
و ہیئتی را به پیش نظر می آورد- که بجز در ایران بدیگر
جا نظیر آن به نظر نمی رسد *
اثر این حالت چنان نتیجه بخشید که بر تمام انشاء
پردازی های ایرانی نزاکت آفرینی ہا و رنگینی ها برافراشته
شد- که بیان خوبی و یا کمال هر چیز یرا که می نمایند
از رنگ و بو کار میگیرند- فردوسی که از زبان او بجز
از الفاظ و اصطلاحات پهلوانی دیگر چیزی نمی بر آید در
تعریف عسکر می نگارد:- سه
سوئی شهر ایران نہادند روی
سپاهی بدان گونه با رنگ و بوئی
بنا برین محاورات ”رنگین سخنی“ ”رنگین نوائی“ پیدا
شد و این لفظ بسا اصطلاحات دیگری را نیز بوجود آورد*
" رنگ بہ روئی کار آوردن" بجا آوردن کدام کار
را با آب و تاب آن ” رنگ ریختن“ رنگ زدن” رنگ
بستن“ تعمیر کردن :- ع


۳۰۴
شعر العجم حصه چهارم

نه رنگ چهرهٔ ما ریخت رنگ خانهٔ ما را
"رنگ بر آب ریختن" منصوبہ بستن :- ع
ساقی ما باز رنگ تازهٔ بر آب ریخت
"رنگ داشتن از چیزی" :- برداشتن فایده از
چیزی :- ع
سلیم از ما کسی رنگی ندارد
علاوه برین استعمالات رنگ را ملاحظه کنید :-
رنگ گرفتن، رنگ گذاشتن، رنگ نهادن، رنگ
ماندن، رنگ چسپیدن، رنگ مالیدن، رنگ پوشیدن
رنگ خندیدن - رنگ برخاستن، رنگ شکستن، رنگ
گسیختن، رنگ گرد آمدن - رنگ بستن رنگ بردن ہے
مقصد این است هر مصدری که خواهند - بهمراه رنگ
استعمال کرده می توانند - ازین یک اندازه کرده میشود - که
رنگینی خیال تا به کدام اندازه بر طبایع حاکمیت داشته و
مخلوط بوده است - که هر سخن از دهان آنها رنگین شده
می بر آمد *
همچنین بسیاری و افراط گل ها لفظ "گل" را باندازهٔ عام
گردانیده که هیچ چیزی از گل خالی نیست - مثلاً گل چراغ
گل چشم گل شراب - گل پیکان - گل صبح - گل مهتاب


۳۰۵
شعر العجم حصه چهارم
فیضی عجب درین گل صبح از صبا رسید
بیرون کشیم رخت کدورت صفا رسید
صاف دل را بنود زنگ زوال
گل مهتاب نمیگردد خشک
خوش آن مستی که از رخسار زیبایت قبا افتد
بجائی پرده بر روئی تو گلهائی شراب افتد
اگر مقصود از چند قدم زدن باشد آنرا گلگشت
میگویند. گویا هر قدم آنها بر گلهائی مفروش نهاده می
شود. اگر یک قطعه لک خورد زمین باشد - پس آنرا
”گل زمین“ می نامند ! ؎
یک دل هزار زخم نمایان نداشت است
یک ”گل زمین“ هزار خیابان نه داشت است
ظاهر شدن و یا فاش گردیدن را نیز گل میگویند.
ع :- عاقبت راز بلبلان گل گردد
فساد نمودن را گل در آب کردن میگویند :- ع
باده نوشان ”گل در آب“ و ما کتاب انداختیم
در موقعیکه کدام کسی یک سخن عمده و خوبی را می
گوید. تمام سامعین بقصد تصدیق و تائید او هم آواز
شده میگویند. که ”گل گفتی یعنی خوب گفتی در هنگامی که


شعر العجم حصہ چہارم
۳۰۶
پہلوان برائی دیگر حریف خویش پیغام کشتی گری را
میفرستند۔ برائی او گلی را ارسال میدارد:
درین بہار نشد کس حریف فریادم
بہ بلبلان چمن ہم گلی فرستادم
جال خورد را ”گلدام“ بے نامند :
ازین سخنہائی ہر شخص فہمیدہ میتواند۔ کہ گل و
لالہ دران اطراف واکناف بچہ اندازہ بسیار و بے شمار
است۔ کہ بسر برسخن خویش گل میزنند ۔ ہمچنین سبزہ زار
بودن مملکت بہزار ہا محاورات دیگری پیدا کردہ است
مثل :- سبز پیشانی ۔ سبز چہرہ ۔ سبز پوش ۔ سبز کردن سبز
شدن ۔ سبز شدن آفتاب سبز شدن بخت سبز شدن
اختر۔ سبز کردن حرف ۔ ٥
ای خوش آنروز کہ آن سیب ذقن سبز شود
ہرچہ می گفتمت ای عہد شکن سبز بود
آسمان جز از رو افتادگی : سبز نتواند شدن در کوئی یار
آن قدر مایہ نماندہ است ز چشم تر ما
کز نم گریۀ ما سبز شود اختر ما
اثر آن بر شاعری این چنین واقع شد :-
(۱) در ہر قسم تشبیہات و استعارات و مجازات و


شعر العجم حصه چهارم
۳۰۷

محاورات لوازمات باغ و بهار داخل گردید *
(۲) سبک و پیرایه عربها این بود که ابتداء قصائد را
به تشبیب و اشعار عشقیه می‌نمودند - لکن در ایران مطلع
قصاید علی الاکثر بهاریه می‌باشند - ما بصورت مثال چند
اشعار را ذیلاً نقل میکنم :- *
ابو الفرج رونی :-
نو روز جوان کرد بدل پیر و جوان را
ایام جوانی است زمین را و زمان را
ارزقی :-
بار دیگر بر ستاک گلبن بے برگ و بار
اند زرین بر آرد ابر مروارید بار
انوری :-
روز عیش و طرب بستان است
روز بازار و گل و ریحان است
ظهیر فاریابی :-
سپیده دم که زند ابر خیمه در گلزار
گل از سراچه خلوت رود به صفۂ بار
فرخی :-
بر آمد نیلگوں ابری ز روی نیلگوں دریا


شعر العجم حصه چهارم
۳۰۸
چو رائی عاشقان گردان چو طبع بیدلان شیدا
فرخی :-
بیا رید و زهم بگسست و گردان گشت بر گردون
چو پیلان پراگنده میان آب گون صحرا
قطران :-
ز بوئی باد نوروزی جوان گشت این جهان از سر
بنفشه زلف و نرگس چشم و لاله روی و نسرین بر
مسعود سعد سلمان :-
سپاه ابر نیسانی به صحرا رفت از دریا
نثار لولوی لاله به صحرا برد از دریا
منوچهری :-
ابر آذری برآمد زکنار کوه سار
باد فروردین بجنبید از میان مرغزار
ابر بینی فوج فوج اندر هوا ها تاخته
آب بینی موج موج اندر میان رود بار
ابر دیبا دوز، دیبا دوزد اندر بوستان
باد عنبر سوز عنبر سوزد اندر لاله زار
سعدی :- بامدادان که تفاوت نکند لیل و نهار
خوش بود امن صحرا و تماشای بهار


شعرالعجم حصه چهارم
۳۰۵
(۳) از همین اثرات بود تمام سراپای معشوق چمن زار
است یعنی قدش را با سرو، مویش را با سنبل، چهره اش
را با گل، چشمانش را با نرگس، دهنش را با غنچه، خطش
را با سبزه، دندانش را با شبنم، ذقنش را با سیب ،
سینه اش را با تختهء سوس، کمرش را بارگ گل تشبیه
می دهند *
نکته :- تشبیه دادن چشم با نرگس عام است لکن
چون نرگس را دیدم گل آن یک گل مدور و عمیقی است
که با چشم مناسبتی نه دارد- از تفتیش و تفحص معلوم شد-
که آغاز مر این شاعری ها بمه ترکان بود- و چشم آنها
علی العموم خورد و گرد می باشد- بنابرین قدماء تعریف
چشم خورد را چنین میکنند :- ع
بت تنگ چشم اندر آغوش تنگ
از همین جهت تعریف چشم سبز گون نیز موجود است
ع :- نرگس نیلوفری مژگان زرین را ببین
ع :- حذر کنید ز چشمی که آسمان گون است
ہ نگاه نرگس نیلوفری کشنده تر است
که فتنه از فلک لاجورد می خیزد
پس از بچه های ترک که نوبت بغ بچه ہائی


شعر العجم حصه چهارم
۳۱۰
و معشوقهائی ایرانی رسید - بادام و آهو و دیگر تشبیهات چشم نیز پیدا شدند - ولی نرگس هم به مثل یادگار زمان ماضی باقی ماند -

(۴) در هر زبان علاوه بر انسان در میان دیگر چیزهائی نیز عاشق و معشوق فرضی را قرار میدهند و ازاں سلسله یک مضامین گونا گونی تولید می شود در زبان ہندی معاشقہ جوڑہ کبوتر (خامہ) ضرب المثل است یا بورا (زنبور سیاه) که بر نیلوفر عاشق می باشد - ایرانیها در پرنده ها معاشقہ بلبل و گل و قمری و سرو را انتخاب کرده اند

ه :- قمری ریخته بالم بہ پناه کہ روم
تا کجا سرکشی ای سرو خرامان از من

این نیز از اثرات ہماں سرزمین است *

(۵) برائی فرستادن سلام و پیام بہ نزد معشوق علاوه بر قاصد اصلی در هر زبان یک قاصد فرضی نیز میباشد مثلاً در هند ایں خدمت را به زاغ سپرده اند - و در فارسی ایں کار را علاوه بر کبوتر از باد نسیم سحری نیز گرفتہ میشود - ایں نیز از اثرات آب و ہوائی ہمان مملکت است :- ہ

”صبا بلطف بگو آں غزال رعنا را


شعر العجم حصه چهارم ۳۱۱
که سر بکوه و بیابان تو داده ما را
ای صبا گر به جوانان چمن باز رسی
خدمت ما برسان سرو و گل و ریحان را
اثر حسن
در شاعری ایران اشعار عشقیه آن بر تمام اصناف سخن غالب است و علت آن همین است که سرتاسر آن مملکت از حُسن لبریز است و ایرانی ذاتاً خود شان هم حسین بودند و در ازمنه سامانی ها آمیزش خون ترک ها نیز بآنها شده بود. رواج غلامی نیز از مملکت های بعیده نسلهای متشتته را آورده در ایران مجموع داشت که ازین اخلاطها شراب حسن ایران از دو آتشه گذشته سه آتشه گردید. در هر ملک یکرنگی مخصوصی پسند کرده میشود. مگر چون ایران مجموعه تمام حسینهائی بود. لہذا هر رنگ به نزد آنها مقبول و برای هر کدام آن علیحدہ علیحدہ اسمائی را وضع کرده اند.
حسن گندم گون ۔ حسن سبز ۔ حسن لیمون ۔ حسن مہتابی ، حسن صندلی ۔ حسن شسته ، حسن نیرنگ ، حسن فرنگ ، حسن برشته :


۳۱۴ شعرالعجم حصه چهارم

معز فطرت :- ع
که مور خط تصرف کرد حسن گندمیش را
اشرف :- ع
حسن لیوٹی آن آئینه رو هم بد نیست
صائب :- ه
ماه هر چند خوش آینده نه باشد در روز
حسن مهتابی دلدار تماشا دارد
فطرت :- ع
گلستان لاله زاری گشت از حسن فرنگ او
سالک :- ه
این حُسن شسته که تو داری نداشت صبح
هر چند گرد چهرهٔ او آفتاب شست

عالمگیری حسن در تمام ملک آتش عشق را بر
افروخته و هر ذره از التهاب عشق مشتعل گردیده است
عشق تنها بر انسانها موقوف نی ۔ بلکہ تمام کائنات
عاشق و معشوق است در هندوستان و عرب برخی از
از اشیاء را بر همدیگر عاشق میپندارند ولی این تعمیم ایران
را مشاهده کنید ۔ ذره و آفتاب کاه و کهربا ۔ کبک و آتش
سرو و قمری، گل و بلبل پروانه و شمع، نیلوفر و آفتاب، ماه


شعر العجم حصه چهارم
۳۱۳
دکتان *
این همین جذبه تخیل است - که اگر کسی عاشق
باشد پس تمام عالم بنظر او عاشق زار معلوم میگردد - آن
وسعیتیکه درین حالت عشقیه شده است یک امر ضروری
و لازمی بود - علاوه بر آن اینکه در تمام ممالک مرد و
زن عاشق و معشوق میباشند - و از آنجا در بین این
دو عاشق و معشوق بواسطه پرده اختلاط دائمی ممکن
نیست - لہٰذا جذبات عشقیه آنها هر وقت به تحریک
آمده نمی تواند - امّا در ایران نوخطان و امردها معشوق بودند
که بآنها بلا تکلف هر وقت خلاء و ملاء نشست و برخاست
قائم میبود - از همین جهت سرتا سر آن مملکت دیوانه
شده بود - در هیچ موقع از بزرگان و صاحب دیانت
آنجا توقع کرده میشد - که دامن آنها شاید که از این
آتش محفوظ مانده بتواند ولی آنها نیز در موضوع قدر
دانی عشق مجازی این چنین حکمی را صادر کردند *
متاب از عشق رو گرچه مجازی است
که آن بهر حقیقت کار سازی است
و نتیجه آن چنین ظاهر گشت که خالقها بالنسبه بدیگران
بیشتر تر مالک این جنس گردید - که سعدی از همین


۳۱۴
شعر العجم حصہ چهارم

جهت بگفتن این سخن مجبور گردیده است *
محتسب در قفای رندان است
غافل از صوفیان شاهد باز
این عمل خواه خوب باشد یا خراب ما بآن سرو
کاری نداریم - مقصد ما همین قدر است - که آن
ترقیات عشقیه و شاعرانه که در ایران بوجود آمده
این همه اسباب لازمی و ضروری آن بوده است *


۳۱۵
شعر العجم حصہ چہارم
باب سوم
تبصره و تقریظ اجمالی بر شاعری فارسی
در مبحث محاسن و خوبی و مثالب و خرابی شاعری فارسی می باید که شاعری عربی را زیر نظر گذاشته از روی آن موازنه باید کرد تا ازین رهگذر بکمال وضاحت معلوم شود که در شاعری فارسی چه چه نقص موجود و کدام کدام محاسن را داراست -
آن خصوصیات شاعری عربی که از روی شاعری فارسی عاری و خالی است از قرار آتی است :-
(۱) در اشعار عربی مضامین شجاعت ، و بهادری ، و جانبازی و اباء نفس و شوق حرب و بے باکی ، و مهمان نوازی و ایثار و امثال آن بیشتر است - حالانکه در فارسی اینقسم مضامین بغایت کم است و اگر کم و بیشی در بعضی مقامات بملاحظه میرسد آنهم در مدح و وصف دیگری گفته شده است - اما شاعری عربی خودش بالذات باین اوصاف موصوف است و در همه مواقع فقط واقعات خود را بیان


شعر العجم حصه چهارم
۳۱۶
می نماید، و از همین جهته آن شعر دارای یک تاثیر و اثر
مخصوصی مشاهده میگردد بالعکس ازین وصف شعرای ایرانی
محروم اند - زیراکه در ایران حکومت شخصی می بود و بکمال
جباری و سطوت اجرا آت می نمود و از همین جهته جذبات
حمیت و آزادی در آن سرزمین پیدا شده نتوانست.
(۲) از شاعری عربی تمدن مملکت و اصول معاشرت
و حالات خانگی و طریقه بود و باش، رسوم البسه و پوشاک
و وضع و قطع و اسباب خصوصی و امثال آن بآن تفصیل
و تشریحی معلوم میگردد که از کتب تواریخ استحصال آنطور
معلومات مکمل ، هم ممکن نیست حالانکه در اشعار فارسی
تمام این امور ناموجود اند -
(۳) در عرب بازنان عشق بازی میکردند و ازین سبب
تمام جذبات آنها بصورت صحیح و درست اداء میگردید.
در ایران بجای زن بر (امارد) بچه های برهنه روی عشق
میزدند، لہٰذا بسا مضامین ناموزن در شعر آنها پدیدار شد
که از آنجمله یکی رقابت است - رقیب لفظ عربی است ولی
در عرب رقیب بمعنی محافظ مستعمل می باشد - در عرب
محافظت زنان را باکمال اهتمام می نمودند و محافظ را
رقیب می نامیدند - چون در ایران امرد معشوق می بود


۳۱۷
شعرالعجم حصه چهارم

و این شاهد برهنه روی بکوچه و بازار و مجمع های عمومی
می بر آمد - بهزار ها نظر بروی می افتاد و همین یک معشوق
چندین نفر عاشق را پیدا میکرد و در میان این عشاق علی
العموم کشمکش و مناقشت قائم می بود و همین عاشقها یکدیگر
خود ها را رقیب میگفتند - در اعراب اینقسم رقابت های
بیهوده وجودی نداشت اما در فارسی بعالم مضامین رقابت
انبار است و درین مورد و امثال آن قسم قسم افکار نو
پیدا و مضامین دیگری موجود است که اشعار عربی ازان
خالی است، البته متاخرین عرب تقلید فارسی را نموده اند
مگر شاعری این دورۀ آخیره را ما شاعری عربی گفته نمی
توانیم -
(۴) آن جوش و خروش مرثیه که در اشعار عربی پدیدار
است در فارسی دیده نمی شود - لہذا مرثیه در ایران ما
نوع مستقل شاعری نمی باشد.
آن خصوصیات شاعری فارسی که در اشعار عربی یافته
نمی شوند حسب ذیل اند -
(۱) در فارسی منظومه های تاریخی بکثرت موجود و در عربی
هیچ نیست - حالانکه واقعات تاریخی بجز در مثنوی بدیگر چیزی
ادا کرده نمی شود علاوۀ در عربی مطلقاً مثنوی وجود ندارد و


شعر العجم حصہ چهارم
۳۱۸
اگر باشد هم برای نام است.
(۲) آن مناظر بہار و خزان و برف و باران را که ایران
اداد کرده ، عرب نتوانسته بود چرا که آنها این هیئت و منظره
را بچشم ندیده بودند.
(۳) در خیالات عشق و محبت ایران بر عرب تفوق و
بلندی دارد. از آن واردات لطیف و نازک عشق و عاشقی
که ایران کار گرفته است عرب آنرا فهمیده هم نمی تواند. و
این از سبب اختلاف مدنیت ہر دو مملکت بوجود آمده است
(۴) باندازه که فلسفه و تصوف در فارسی است. در عربی
وجود ندارد. و عرب بمقابله مولای روم، وفریدالدین عطار
وسنائی، وسبحائی، وعراقی، واوحدی کدام یک شاعر خود
را تقدیم کرده می تواند.
(۵) بآن پیمانه که نظم های اخلاقی در فارسی است در
عربی دیده نمی شود. بهزار ہا شنوی ها مخصوصاً در همین یک
علم اخلاق مشاہدہ میگردد و در عربی یکی ہم نیست.
(۶) چون با اخلاق و حالت طبیعی قوم واعظہا و زاهدان
ریاکار نقصان کلی را میرسانند اما نظر بعظمت عمومی مذهبی
احدی به پرده دری آنها جراتی نمیکرد. فقط شعرای ایرانی این
فرض ذمه خود ہا را بکمال آزادی اداء کردند. درین امر ابتدا


۳۱۹
شعر العجم حصه چهارم
عمر خیام و سعدی شیرازی اقدام کرد و خواجه حافظ تماماً طلسم ریا کاری و زمانه سازی را بر هم زده شگستاند و این صنف شاعری در عرب نیست.
(۷) این یک از خصوصیت ها و امتیازات شاعری فارسی است که نه تنها در یک شعر بلکه در یک مصرع نیز یک نکتهٔ دقیق و یک خیال بزرگ و یک مسئله مهم باسانی ادا کرده می شود - حالانکه در شاعری اروپائی هیچیک خیالی در نصف شعر ممکن نیست که اداء کرده شود و از همین است که در انگریزی و غیره السنه فرد و اشعار متفرقه کمتر بنظر می رسد و در آن زبانها هیچ مضمون بجز در اشعار مسلسل بدیگر صورت اداء شده نمی تواند.
(۸) لطافت:- خیال عمومی آنست که لطیف و شیرین بودن الفاظ یکزمان نسبت بالفاظ دیگر زبان از خلاق واهمه است- زیرا بمذاق هر شخص زبان خودش شیرین و لطیف معلوم می شود و یک افغان پشتو را نسبت بفارسی زیاده شیرین می پندارد- و اہل عرب باستثنای عربی دیگر تمام السنه را غیر فصیح می شمارند- در یورپ زبان فرانسه نهایت فصیح و شیرین خیال کرده میشود- لاکن بفکر و گوش ما از شنیدن آن چنان میرسد که یک شخصی است که به بینی خویش تکلم می کند


شعر العجم حصه چهارم
٣٢٠
خودم با ترکها ملاقات و آنها را با کمال غور مشاهده کرده ام. که
در وقت سکوت مثل فرشته با عظمت و وقار بنظر می آیند
همینکه به تکلم شروع میکنند از استماع کلمات شان بمذاق خویش
نفرتی را احساس میکردم. حالانکه آنها زبان ترکی را افصح
السنه میگویند.
ازین امر انکار کرده نمی شود که دست و پای و جثه و
قواره اشخاص کوهی و وحشی نازک نمی باشد پوستش کلفت
و جسمش پرورده و در بشره اش کرختی مشاهده میگردد و
همچنان آله صوت و مخارج حروفش نیز سخت میباشد، بدیهی
است که الفاظ از حروف تشکل شده اثرات آله صوت و
مخارج حروف در آواز و تاثیر آواز در حروف نیز وارد می
شود. پس هر آن مملکتی که در ناز و نعم پرورش یافته باشد
حتماً در اجسام مردم آن نزاکت و حسن و نرمی خواهد بود
ضرورت که در الفاظ آنها نیز لطافت و نازکی و شیرینی باشد.
و فرق این امر طبعاً در ادوار مختلفه مدارج تمدن یک قوم
ملاحظه میگردد مثلاً در ایران اول الفاظ فرشته، چونان، ناخون
هشیوار ، اینج وغیره مستعمل بود، بهمان اندازه که در طبائع
نفاست و لطافت آمده رفت حروف ثقها، و زائد از ان ریخته


شعرالعجم حصہ چهارم
۳۲۱
باقی ماند۔

ایران از سالهای دراز در آبادی و تمدن زندگانی خود را بسر برده و طوریکه اطلی با مصوری و رومن با حکمرانی و یہود بامور مذهبی و مصر با صنعت و حرفت مناسبت داشت ۔ ایران در نفاست و تکلف پسندی و نزاکت ضرب المثل عمومی بوده برای اظهار شان و شوکت شان اینطور کلمات در لسان شان موجود است که در هیچیک زبان بلند تر ازان الفاظ که کلاه کیانی، تاج خسروی، مسند جم ، درفش کاویانی است وجود ندارد ۔ بنا برین این یک مسئله قطعی است که الفاظ زبان فارسی بالمقابل دیگر السنه بیشتر لطیف و زیادہ تر نازک و پر شوکت و بنهایت شیرین است ۔
این نکته نیز قابل لحاظ است که فارس تا مدتی محل جولانگاه تاتاریها و ترکها بود از ہلاکو گرفته تا زمان سلطنت سلطان حسین مرزا فرمانروائی آن خطه به ترکها متعلق بود ۔ اگرچہ این حکمرانی ہای سلاطین ترکیه بر مملکت ایران چنان اقتضاء داشت که بسیار زیاد الفاظ ترکی با فارسی می آمیخت مگر با وجود آنهم در فارسی فیصد وہ لفظ ترکی به بسیار اشکال بنظر می خورد و سببش بجز ازین دیگر چیزی شده نمی تواند که لطافت و نزاکت فارسی متحمل برداشت الفاظ


شعر العجم حصه چهارم ۳۲۲

ترکی شده نمی توانست و برخلاف آن هزار ها کلمات عربیه
در لسان فارسی داخل گردیده است حالانکه در ایران حکومت
عربی بسیار اندک مدت قائم مانده بود و در موقع حکومت عربی
نیز در ایران دفاتر رسمیه و تحریرات آنها بفارسی جریان داشت
و علت آن همان است که فصاحت زبان عربی با فارسی یک
پیوندی می خورد و مناسبتی بهم می رساند لہذا زبان فارسی
در پذیرائی و قبول داشتن اینطور یک مهمان لطیف هیچیک
عذری را پیش کرده نتوانست۔
لطافت پسندی فارسی را ازین امر قیاس کنید که وی
الفاظ ثقیل زبان خود را متروک و بجای آن الفاظ مناسب
درست عربی را اختیار کرده بهمان اندازه که زبان فارسی
صاف و سلیس شده رفت همانقدر الفاظ عربی در آن افزون
گشت ۔ آن زبانیکه از دوره رودکی تا به زمانه فردوسی موجود
بود در از منه ما بعد کاملاً تبدیل و تغییر یافت ۔۔ این یک
قاعده عمومی است هر آنچه چیزیکه در یک مملکت بکثرت و یا
بے شمار باشد ۔ نظر بخصوصیات جزوئیه او الفاظ جداگانه
بمقابل آن ساخته وضع میدارند ۔ چنانچه در عرب جزو اعظم
تمدن و معاشرت آنها اشتر است لذا برای شتر و متعلقات
آن هزار ہا الفاظ موجود است، ولی برای چراغ که از جملهٔ


۳۲۳
شعرالعجم حصه چهارم
اسباب تمدن یک چیز جزوی است یک لفظی هم موجود نیست
اولاً این مفهوم را از لفظ چراغ فارسی سراج ساختند و
متعاقباً یک لفظ مصنوعی «مصباح» را اختیار کردند که
معنی صحیح آن آلهٔ صبح کردن است یعنی چراغ اینطور
چیزی است که آلهٔ صبح ساختن است. چون تمدن و
تنعم ایران از زمان بسیار قدیمی است لہٰذا برائ اداء
نمودن آن جذبات نازک و معاملات لطیفی که در پیرایهٔ این
زبان الفاظ شیرینی برای آن موضوع است در دیگر السنہ
نظیر آن یافته نمی شود.
برای ادا های مخصوص و کرشمه های خاص معشوق بسا
الفاظی پیدا گردیده مثلاً۔ عشوه ۔ ناز ، اداء ، غمزه ، کم نگاهی،
مگر شاعر ایرانی بر آنہم متسلی نگردیده نگا های نکته بین
عاشقانه او را دیگر ادا های بسیاری نیز بنظر می رسد که
برای تعبیر آن الفاظی را یافته نمیتوانند و میگوید ۔ ؎
خوبی همین کرشمه و ناز و خرام نیست
بسیار شیوه ها است بتان را که نام نیست
(۹) حسن ترکیب الفاظ :۔ فارسی موجوده بلحاظ مفردات
خویش چندان وسیع نیست یعنی مفردات و اسماء و افعال درین
زبان بسیار کم است ولی خوبی ترکیبش این است که دو لفظ


شعر العجم حصہ چہارم
۳۲۴
را با ہمدیگر یکجا کرده از ان یک عالم گونا گونی را بوجود
آورده یک خیال از حد وسیعی را در دو لفظ ادا ر می نمایند
و بواسطهٔ این تراکیب دلاویز اظہار آن اداهای نہایت
نازک و عمیق کرده می شود که بیان آن از دسترس دقوه
برون است - اندازه این مطلب از امثله آن بخوبی ذہن
نشین میگردد و این سخن در اشعار عربی وجود ندارد -

(۱)

ارباب ہوس اکثریہ با معشوق دل می بندند اما ظاہراً
زیاده ربط و دلچسپی خود را باو اظہار میکنند تا از کار و بار
دینا باز نمانند - اما معشوق بر غرور دلفریبی خویش مطمئن
بوده میگوید که وی از دام محبت من نجات یافتہ کجا رفتہ
می تواند - این وقایع را شاعری چنین اداء میکند :؎
بہ دور گردی من، از غرور می خندد حریف سخت کمانی که در کمین دارم
حاصل این شعر این است :- برین دور دور گشتن و
علیحده بودم معشوق بر من میخندد و میگوید که تو از دست
من کجا نجات یافتہ می توانی - درین شعر لفظ ”دور گردی“
و ”سخت کمانی“ یک خیال وسیعی را با کمال اختصار اداء
کرده است -

(۲)


۳۲۵ شعر العجم حصه چهارم

هلاک طرز آن بیگانه خوی آشنا رویم
که با این بی وفائی با وفا دار است پنداری
آشنا رو :- شخصی را گویند که اثر محبت در دلش چیزی
نباشد اما از چهره او اثر محبت مشاهده گردد - آن مطلبی را
که درین شعر مذکور شد الفاظ "بیگانه خو" و "آشنا رو" بچه قدر
خوبی و درستی ادا کرده است-

(۳)

فغان از قاصدان بے تصرف زخود یک بار پیغامی نسازند
"بے تصرف" آن قاصدی را گویند که در پیغام از طرف خویش
چیزی را کم و بیش نمیکنند- بلکه هر آن چیزیرا که شنیده اند بے
کم و کاست اداء میکنند- مطلب این است که من از بے
تصرفی قاصد نالانم که اگرچه معشوق نسبت بمن کدام سخن
تسلی بخشی را نگفته بود- می بایست که قاصد از طرف خود یک
سخن مسرت آمیزی را بمن از طرف او حکایه میکرد تا من
خوشنود می گشتم-

(۴)

چه خوش است با دو یک دل، سر حرف باز کردن
گله گذشته گفتن سخن در از گفتن
اثر عتاب بیرون از دل هم، اندک اندک


شعر العجم حصه چهارم
۳۲۶
به «بدیهه آفریدن» به بهانه ساز کردن
بدیهه آفریدن :- جواب گفتن فوری معترض را گویند و
حاصل شعر این است که آن وقت چقدر یک لطف آمیز
است که دو دوست همراز باهم ملاقی شده یکی سخنهای گله آمیز
گذشته را یاد کرده بتذکر آن سخن خود را طوالت میدهد و
دیگری باین صورت آن شکایات را از دل او محو میکند
که علی الفور جواب هر شکایت او را می سازد -
(۵)
قمریان پاس غلط کرده خود میدارند ورنه یک سرو درین باغ باندام تو نیست
پاس غلط کرده داشتن :- آنرا گویند که شخصی بلحاظ عدم
واقفیت خویش یک سخن غلطی را بگوید و بعد از واقف شدن
بر غلطی خویش بر آن اصرار داشته به تائید همان سخن غلط
خود مقاومت کند (مطلب شعر ظاهر است) درین «پاس کرده»
یک مضمون وسیعی را در الفاظ مختصری اداء کرده است-
بر طبق این بسا ترکیب موجود اند که بواسطه آن در زبان
فارسی بسیار خیالات رنگین و نازک و وسیع بکمال لطف اداء
کرده می شود - با چند مثال آنرا یکجای در ذیل مینگاریم :- ع
ع هرچند بی نقاب تر از آفتاب بود -
با کم سخنیش ، می توان ساخت این است بلا که کم نگاه است


شعر العجم حصه چهارم
۳۲۷
شراب تلخ ده ساقی که مرد افگن بود زورش
که تا لختی بیاسایم ز دنیا وز شر و شورش
به برقع مه کنعان که بود حسن آباد
به حجله گاه زلیخا که بود یوسف زار
(۱۰) لطافت خیال:- چون تنعم و تمدن در ایران از ازمنه بسیار قدیم موجود است- و بواسطه همین ناز و نعمت مستقل چندین هزار ساله هر نوع خیالات آنها نهایت نازک و لطیف گردیده بود چونکه این زبان حلاوت آگین و شیرین و نهایت صاف و لطیف گردیده بود لہذا بذریعه آن لطافت آن خیالات نیز اداء کرده شده می توانست که نه تنها بعربی بلکه به نصیب دیگر السنه هم نگردیده است- از امثله آتی اندازه آن معلوم میگردد. ع
چشم چون پر عشوه کرد، اول بسوی خویش دید
پاره خود خورد ساقی ساغر لبریز را
آن مضمونیکه درین شعر اداء کرده شده است به نهایت اشکال در دیگر زبان اداء شده می تواند.
علی الاکثر اینطور واقع می شود که معشوق خودش را راست و درست و آرایش داده باندازه محظوظ و مسرور میگردد که این آراستگی و پیراستگی خویش را خودش مشاهده میکند. شاعر


شعرالعجم حصه چهارم
۳۳۸

تصویر این حالت را چنین میکشد :-
چون چشمهای معشوق از کرشمه مالامال گشت نخست بطرف خویش دید گویا که ساقی پیاله خود را در موقعیکه از شراب پر و لبریز نمود اولاً خودش جرعه ازان نوشید.
جای مشام دیده کشودم ببوی گل
پنداشتم که گرد ره یار می رسد
در شعر قوت این لطافت خیال را مشاهده کنید که بواسطه لطافت گرد کوچه معشوق را گل می پندارد لہذا ازان خوشبوئی گلها که باد رسیده در مغالطه افتاده که گرد کوچه یار است. این خیالات باندازه لطیف است که تاب اظهار را ندارد. و گویا حبابی است که بمجرد رسیدن دست می شکند و تاسف داریم که از ترجمانی و تشریح امثال این اشعار که ما بآن می پردازیم تمام لطافت آن با خاک برابر می شود. لطف صحبت احباب را یک شاعری بهمراه این لطافت بیان کرده است :
عادت بجمع بودن احباب کرده ایم ما بو نمی کنیم گلی را که دسته نیست

پریوخی به شکر خنده قتل مردم کرد چو گفتمش که مرا هم بکش تبسم کرد
ملاحظه کنید که این مضمون را بچه لطافت خوبی اداء کرده


۳۲۹
شعر العجم حصه چهارم

است. تبسم معشوق در موقع درخواست قتل عاشق پہلوهای متعددی را پیدا میکند - از آنجمله یک معنی جزوی و کم لطف آن این است که معشوق به "شکر خنده" خویش بسیار مردم را قتل کرد اکنون که عاشق درخواست قتل خودش از وی میکند تبسم کرد و مینمایند که برای یک نفر هم این قدر بس است : ه
تاک را سیراب دار ای ابر نیسان در بہار
قطره تامی تواند شد چرا گوہر شود

نسبت به ابر نیسان چنان می پندارند که قطره آن چون به پشت کاسه مانند ماهی می افتد گوهر می شود - شاعر درین شعر خویش آن قطره شراب را که از انگور تاک بوجود می آید نسبت بگوہر اہمیت داده آنرا ذی حیثیت می پندارد لہٰذا امر میکند که ابر نیسان بجای اینکه گوہر بسازد بهتر آنست که بسیرابی تاک و رویانیدن انگور بپردازد -

فیضی عجبی یافتم از صبح به بینید
این جاده روشن ره میخانه نباشد

"جاده روشن" :- راهی است که صاف باشد و بلا تکلف انسان را تا به سر منزل مقصود برساند -

خیال اصلی آن بوده که در وقت سپیده داغ صبح شراب لطف زیادی را عاید میکند لہٰذا آثار صبح را دیده طبیعت


شعر العجم حصه چهارم
۳۳۰
زیاده تر میل بشراب میکند و آنرا اینطور اداء کرده است که
از طلوع صبح فیض عجیبی بحصول آمده ملاحظه کنید که این جادهٔ
روشن راه میخانه نمی باشد ؟
در بوستان ، به یاد تو غنچه را امسال باغبان همه نشگفته چیده بو
درین شعر غنچه را بادهان معشوق تشبیه داده شده است
روی نکو معالجهٔ عمر کوته است این نسخه از بیاض مسیحا نوشته ام

لب گزیدی و من از ذوق فتادم مدهوش با تو کیفیت این باده ندانم که چه کرد
شراب لطف پر در جام میریزی و میترسم که زود آخر شود این باده ومن در خمارفتم
اکثر به این طور واقع می شود که محبوب در بعض اوقات از حد
زیاده تر مهربان می شود اما این مهربانی او بسیار دیر نمانده زائل
میگردد - شاعر این خیال را قرار فوق اداء کرده است -
آوازه خلیل ز بنیاد کعبه نیست مشهور شد از آنکه در آتش نگونشست
*
بر روی تو چشم باز کردن خمیازهٔ دیدن دگر بود
یعنی بیک دیدار متسلی نمی شوم ، بلکه دیدن هر مرتبه من
برای مشاهده نمودن مرتبهٔ دیگر آن بیقرار است -
روزم تو بر فروز و شبم را تو نور ده
این کار تست کار مه و آفتاب نیست


شعر العجم حصه چهارم
۳۳۱

درین شعر حالا این خیال اداء کرده شده است که بدن
از معشوق تمام دنیا بنظر عاشق تاریک و تیره معلوم میگردد
اما در واقع این امر صحیح است ۔ کہ اگر دل مسرور
نباشد روز روشن بنظر انسان شب تاریک معلوم میشود
تکرار لفظ ”کار“ یک لطف مخصوصی را به وجود آورده
است ۔

با تو گستاخی است گفتن ترک بد خوئی نما
با دل خود گفته ام آئینہ را بیرنگ ساز

درین شعر یکہ مذکور شد مطلب اصلی این قدر بوده
است ۔ کہ معشوق از بد خوئی خویش باز نمی آید لہذا می
باید که دل خود را اینقدر فراخ بسازم که از بدخوئی معشوق
نرنجد و آنرا طوری اداء کرده که در شعر مذکورش صیغه
خطاب بعوض صیغۂ غایب دیگر لطف مخصوصی را درین
شعر پیدا کرده است ۔

ہر چند بغیر لاف محبت نه ندبرت
مارا امید ہا بدل بد گمان تو است

مقصدش این است که اگرچہ رقیب بحضور معشوق ادعای
بزرگ عشق و جانبازی خودش می نماید لکن معشوق باندازه
ازو بدگمان است که آنرا گاہی یقین کرده نمی تواند ۔ این
خیال طوریکه در شعر فوق ہویدا است اداء کرده است ۔


شعر العجم حصه چهارم ۳۳۲
مرغی چو همای دل من گشته شکارت شکرانه این صید تهی کن قفسی چند
از گفتن این سخن بوده که ای معشوق وقتیکه ترا مانند من یک عاشقی بدست افتاد پس ترا می باید که از دیگر عشاق خویش قطع تعلق کنی این مضمون را قرار فوق اداء کنان بسوی این قاعده مقرره نیز اشاره بهم رسانیده است که چون در موقع رسیدن کدام مسرت مردم بطور صدقه پرنده ها را از قفس رها میکند تو نیز که مرا اسیر دام محبت خود کرده باید بشکرانه آن تمام قفسها را خالی نمائی ۔
نیست ممکن که گریزم زغزالان خیال ورنه مجنون تو تنها تر ازین می بایست
عاشق از همه کس علیحدہ وجدا می باشد و عمر خود را در عالم خیال بسر می برد لہذا شاعر در شعر فوق ازین امر معذرت می خواهد که از آهوان خیالات تو گریختن ممکن نیست و الا من از آنها هم گریخته مقامی را گوشه تنہائی خویش میگرفتم که در آنجا خیالات هم بدو رو پیش من آمده نتواند ۔
شاعر این مطلب را که معشوق در سر مستی شراب بی تکلف می گردد اینطور اداء کرده است ۔
فغان که بند قبای تو باز خواهد شد که بادہ بے ادب افتاده و هوا گستاخ
ہنگامیکہ سردی ہوا اینقدر افزونی میکند که پاره مقیاس الحرارة مطلقاً از جای خویش بر نمی خیزد و آنرا درجه صفر می


۳۳۳ شعر العجم حصہ چهارم

گویند و اگر نسبت بآن هم سردی شدت کند آن نیز بخود
مدارجی دارد و اینطور ادا می کنند که یک درجه از صفر پایان
و نظر بآن هم اگر مزید شدت خود را هویدا نماید پس درجات
عدیدهٔ ماتحت صفر را بمناسبت آن افزون می کند ۔ همچنین
پستی و بلندی آواز نیز درجاتی دارد لاکن وقتیکه مطلقاً آواز
نباشد البته که سکوت خواهد بود ۔ شاعر از روی تخیل خویش
مدارج سکوت را نیز قائم کرده می گوید : ه
از بس زبیم خوی تو دزدیده ام نفس یک پرده پست تر زخمو شی است ناله ام
ادا نمودن اینطور یک فرق باریک باین لطافت در دیگر
زبان مشکل است ۔

تعریف راز داشتن این است که سر کسی بدیگری گفته نشود
تا اینکه خودش نیز آن را فراموش نماید ۔ لہٰذا عاشق راز معشوق
را پنهان نمودن می خواهد ولی آن را از خاطر خویش فراموش
کرده نمی تواند ۔ لہٰذا این خیال بدماغش پیچیده می گوید ۔ ه
باین شائستگی چون محرم رازت توانم شد
زبس با خویش گفتم راز تو غماز گردیدم

اگرچه از تقاضای عشق آن است که معشوق بطرف دیگر


شعرالعجم حصہ چہارم ۳۳۴

التفات نکند. ولی در بعضی اوقات عاشق بدل خویش انصاف
کرده می گوید که چرا تمام دنیا از تمتع گرفتن حسن و جمال او
ممنوع قرار داده شود۔ این خیال را شعراء بطریقه ہاے
مختلفه اداء کرده اند۔ یکی می گوید: ؎
نرنجم زین که با هر عاشقی میل سخن داری
که تو حسنی زیاد از کار و بار عشق من داری
دیگری می فرماید:۔ ع
به بلبلی نتوان داد یک گلستان را
درین مصرعه این خیال را با تنهای لطافت اداء کرده می
گوید که اگر تو با هر عاشق خویش میل تکلم داشته باشی من
ازان نمی رنجم زیرا که وسعت حسن تو نسبت به کار آمد
من بسیار است یعنی برای حسن وسیع تو تنها عشق و عاشقی
یک نفر کافی بسنده نیست۔
اکثر به این چنین واقع می شود که معشوق در نشۂ ناز
خویش سرشار می شود و در آن موقع هیچیک ناز برداری
هم به نزد او نمی باشد لہذا وی با خویش می جنگد و خودش
بر کدام حرف خویش تنقید می کند و بر خویش بقهر و غضب
می شود تصویر این حالت را یک شاعر اینطور کشیده ۔ ؎
فغان زغزه شوخی که وقت تنہائی بهانه بخود آغاز کرد و در جنگ است


۳۳۵ شعر العجم حصه چهارم
از ملاحظه نمودن این امثله اندازه کرده خواهید بود که آن
خیالات لطیفی را که فارسی اداء کرده است از دسترس و
قدرت غربی و دیگر السنه بیرون است۔

بدیع الاسلوبی

معنی بدیع الاسلوبی این است که کدام خیال ببیک پیرایه
و سبک جدید و اعجوبه زائی اداء کرده شود و این همان
وصفی است که به نزد اکثری از اهل فن اطلاق شاعری بر
آن کرده می شود درین وصف شاعری زبان فارسی علانیهٔ
امتیاز بزرگی را جائز است ۔
اگرچه امثله بدیع الاسلوبی در ضمن تذکرهٔ شعراء متعدد قبلاً
تذکار یافته است ولی بلحاظ اقتضای این محل چند مثال
دیگر آن نیز تحریر می گردد تا حقیقت بدیع الاسلوبی به نهایت
خوبی ذہن نشین شود :
ای برہمن چه زنی طعنه که در معبد ما سجه نیست که آن غیرت زنار تو نیست
اصل مقصد چنان بوده که زاهد دعا بد باندازهٔ ریا کارند
که تسبیح آنها بد تر از زنار است ۔ پیرایه این مضمون را
باندازهٔ تبدیل داده که ظاہراً خیال بطرف آن بالکل رفته
نمی تواند و حاصل نمایان این شعر چنان بفهم می رسد که برہمن


شعرالعجم حصہ چہارم
۳۳۶

طعنه می زد که اسلام همسر مذهب هندو پانیست، شاعر که
مسلمان است جواباً می گوید که این طعنه بیجاء است در
عبادتگاهای ماکه هر قدر تسبیحات است تماماً اینطور می باشند
که بران زنار شما رشک می برید۔
درین مطلب بلاغتی که بکار برده شده این است
که اگر اینطور سخن به مسلمانها گفته می شد البته که از شنیدن
آن می رنجیدند لہذا درین موضوع برہمن را مخاطب کنان
باین پیرایه این مطلب را اداء می کند که مقصدم از توہین
اسلام نی، بلکه از ترجیح دادن اوست بمقابل کفر۔

درمیان کافران ہم بوده ام یک کمر شائستۀ زنار نیست
مقصد از اداء نمودن این مطلب این است که درین
زمانه هیچ کس در ہیچ فنی کامل نیست تا اینکه کافر نیز در کفر
خویش کامل بنظر نمی آید این مطلب را چنانچه که خواندید اداء
کنان می گوید که درمیان کفّار نیز این چنین شخصی نیست که
در مذهب خود کامل بوده قابل پوشیدن زنار باشد۔
ایکه ہمراہ موافق بجهان می طلبی اینقدر باش که عنقا ز سفر باز آید
مطلب این است که دوست صادق موجود نیست و
آن را اینطور اداء کرده که گویا شخصی دوست صادقی را برای


شعر العجم حصه چهارم
۳۳۷

خویش جستجوی می کند و شاعر او را در عین زمان میگوید که
درین تلاش کردن خود قدری معطلی نموده انتظار بکش که عنقا
از سفر واپس بیاید و مطلبش از گفتن این امر است که
دوست صادق مانند عنقا نا پیدا است .
عرفی بحال نزع رسیدی به شدی شرمت نیامد از دل امیدوار دوست
مطلب اصلی این است که عرفی بیمار شده قریب به نزع
رسیده بود معشوقش ازین حال اطلاع یافته مسرور شده امید
کرد که پس از مردن البته از شور و فغان او نجات خواهیم
یافت از سوء اتفاق عرفی نمرده واپس صحت یافت و
این امید واری معشوقش نتیجه نداد این مضمون را قرار فوق
در حالیکه خودش را مخاطب نموده است اداء می کند .
ای اجل جان ندهند اهل وفا سعی مکن
یا برو رخصت آن غمزه خونخواره بیار
مقصد این است که تنها بر عاشق اداهای معشوق اثر
افگنده می تواند و آن را طوری ادا کرده است که با اجل می
گوید که اگر واقعاً قصد قبض روح مرا داشته باشی پس بدیگر
وسائل و وسائط تشبث مکن که ناکام می شوی فقط از
غمزۀ خونخوار معشوقم اجازت مرگم را حاصل کن .
بآفتاب ازان ذره را در اندازند که عذر مردم کاهل به ناکسی نه نهند


شعر العجم حصه چهارم ۳۳۸

در انداختن :- بمعنی جنگانیدن - عذر نهاون - معذور شمردن
مطلب شعر آن است که دست فطرت ازین جهته ذرات
را بآفتاب می جنگاند تا کدام شخص کاہل این عذر را تقدیم نکند
که من بمنزلۂ هیچم با فلان شخص باین عظمت او چه طور مقابله
کرده می توانم زیرا که کمتر و ضعیف تر نسبت بدره که خواهد
بود ولی با آنهم با آفتاب مصروف پہلوانی است - این ذراتی
که در روشنی آفتاب می درخشند با آفتاب در حالت
جنگ فرض کرده اند که آنها درخشندگی و بریق
خود را با آفتاب نشان می دهند و دران مورد با
آفتاب مقابله می کنند -
ہزار بار قسم خورده ام که نام ترا به لب نیاورم اما قسم بنام تو بود
این خیال را اکثری از شعراء ظاهر نموده اند که عاشق از
خوف بدنامی و رسوائی نام معشوق خود را بحضور مردم گرفتن
نمی خواهند دلی بی اختیار از زبان او می برآید شاعری این
مضمون را قرار فوق اداء کرده است زیرا که در طرز اداء فوق قصداً
نام بردن معشوق هویدا است و در شعرآتی آن عیب هم مرفوع گردیده
گرچه میدانم قسم خوردن بجانت خوب نیست
هم بجان تو که یادم نیست سوگند دگر
در شعر گذشته خوبی است همانا که نام معشوق را گرفته اما


۳۳۹
شعر العجم حصه چهارم
اما دیده و دانسته نام او را بر زبان نیاورده بلکه این اطلاعی هم ندارد که آیا نام معشوق بر زبان او آمده است و یا خیر؟
مرا دو خضرعنان گیر باید از چپ و راست که کجروی نکنم ور نه قصد راه خطاست
مطلبش این است که در هر کار دو قسم غلطی از دست انسان سر میزند که افراط و تفریط است و از هر طرفی که زیاده خود را بکناره میکشد طبعاً از راه راست دُور میشود این مضمون را شاعر اینطور ثابت میکند که خواندیده از آن چنان مفهوم می شود که بجای یک خضر و راهبر ضرورت دو خضر ثابت می کند.
هیچ اکسیر به تاثیر محبت نرسد کفر آوردم و در عشق تو ایمان کردم
درین شعر مطلب اصلی چنان بوده است که طلب صادق بکار برده شود پس کفر و اسلام تماماً یک چیزند و آن را اینطور اداء کرده است که محبت اکسیری است که من مس کفر را آورده از تاثیر آن بطلای ایمان تبدیل نمودم.
تا کی بباغ وصل تو از بیم مدعی گلهای ناشگفته بجیب و بغل کنم
هنگامیکه در مجلس معشوق مجمع اغیار و رقیبان می باشد عاشق بطرف معشوق خویش حسب دلخواه دیده نمی تواند بلکه گاهی از نگاه دزدیده کار میگرد و در وقتی از زیر نظر بطرف او مینگرد لہذا این مضمون را شاعر طوریکه خواندید اداء میکند


شعر العجم حصہ چہارم
۳۴۰
تنقید و تقریظ مفصل بر شاعری فارسی
انواع شاعری :-
اہل ادب ما تقسیم شعر را بلحاظ وزن و قافیه وغیره
نموده اند - بنا برین در اقسام شعر قصیده - غزل ، مثنوی
وغیره را قرار داده اند ولی این تقسیم تقسیم علمی نیست - می
بایست تقرر انواع شعر اینطور باشد که بلحاظ آن حقیقت
شعر ، که از روئے ذاتیات او در آن مهجور است انواع
شعر معلوم کرده شود که حقیقت اصلی شعر مصوری
است ؟ یا تخیلی - زیرا که از تنوعات و خصوصیات و
اختلافات همین دو چیز اقسام شعر پیدا می شود -
اقسام شعر بلحاظ مصوری :-
ہر چیزیکه در عالم موجود است بر دو قسم تقسیم کرده
می شود (۱) مادیات مثل زمین ، آسمان ، ماہتاب، آفتاب
ستارہا ، باغ ، جنگل ، کوه ، بیابان ، گرمی ، سردی ، بہار
خزان و امثال (۲) کیفیات باطنی یعنی جذبات گونا گونی
که در دل انسانی بودیعت گذاشته شده اند مثل رنج ،
و مسرت ، محبت و بغض ، حسرت و غم ، غیظ و غضب
وغیرہ بلحاظ این دو تقسیم ، شعر نیز بر دو قسم منقسم گردیده


۳۴۱
شعر العجم حصہ چہارم
اول آنکه در آن تصویر مادیات و متعلقات آن کشیده شود. درین قسم تمام مثنوی ہائے رزمیہ ، افسانہائے تاریخی ، اشعار متعلقہ ، مناظر قدرت ، داخل است زیرا که در همه اینها تصویر مادیات و یا تصویر آن اشیای کشیده می شود که آنرا با مادیات تعلقی است این شاعری را مادر انگریزی بہ (ایپک) تعبیر کردہ می توانیم اگرچہ ” ایپک “ در اصل نام شاعری شجاعانہ بوده است ولے اکنون این لفظ در معانی نہایت وسیع دیگرے نیز استعمال می گردد -
قسم دوم شاعری جذبات است که در آن تصویر جذبات انسانی کشیدہ می شود و درین قسم اشیائے ذیل داخل است :-
(۱) غزلیکہ در آن بیان جذبات محبت باشد -
(۲) مثنوی ہائے عشقیہ -
(۳) مرثیہ ہا
(۴) اشعاریکہ در آن باظہار جذبات فخر ، غرور ، انتقام ، مسرت غم ، شکر ، صبر ، حسرت ، ندامت ، حب وطن وغیرہ پرداختہ می شود -
در شاعری تخیلی تصویر چیزی کشیده نمی شود بلکہ شاعر کدام دعوی را نمودہ دلیل خطابی آنرا تقدیم می کند . و یا کدام سخن را بعوض طریقہ معمولی آن بیک طریق عمدہ


شعر العجم حصه چهارم
۳۴۲

دیگری اداء میکند و یا در مدح یا ذم چیزی کدام مبالغه اعجوبه
آمیزی را جستجو میکند و یا کدام تشبیه نادر دیگر دور از نگاہی را
ایجاد می نماید ۔ این قسم شاعری را با واقعیت کمتر تعلق
می باشد و شاعری متاخرین زیاده تر در همین قسم داخل است
آن اقسام مشهوره شاعری که غزل ، قصیده ، و مثنوی
است بلحاظ اصول مذکوره فوق نوعیت آن این است که قصیده
و غزل در شاعری جذباتی داخل است و مثنوی مصوّری مظاہر
قدرت می باشد ۔ ولی شعرای ما ہیچ کدام از آنها را در
حدود خویش محدود نگذاشته اند و بجای اینکه در غزل اظهار
جذبات کرده می شد ، ہر قسم مضامین تخیلی و فلسفیانه را در
آن داخل گردانیده قصاید تماماً تخیّل ساخته شده و مثنوی از
حدود واقعه نگاری متجاوز گردیده بر ہمہ انواع شاعری تصرّف
نموده است ۔
اکنون ما برای انواع شاعری فارسی علیحدہ علیحدہ نقد
و تبصره میکنم لکن در قرار دادن انواع آن مجبوراً از مبحث
غلط کار گرفته می شود یعنی بعضی انواع آن بلحاظ تقسیم
علمی قائم گردیده و برخی ازان بهمان اصطلاح قدیمی آن
ترتیب شده ۔
مثنوی :۔ در تمام انواع شاعری این صنف