شعر العجم حصه چهارم
۱۱۴
اثر الفاظ به ملاحظه معانی آن
بحثی که تا به این جا مذکور شد، زیاده تر بملاحظهٔ
حیثیت لفظی بود، که آواز و صوت و لهجه است. لکن
مدار اصلی شاعری بر حالت معنوی الفاظ است. یعنی بلحاظ
معنی چه اثر در الفاظ تولید می گردد. و ازین حیث
چگونه در وی اختلاف مراتب دیده میشود، در هر یکی از
السنه اینطور الفاظ مترادف موجود می باشد، که هر
واحد آن بر یک معنی دلالت میکند، ولی اگر بنظر
غور دیده شود، در میان همین الفاظ نیز فرقی موجود
می باشد، یعنی در مفهوم هر لفظ و در معنی آن
این چنین یک خصوصیتی دیده می شود، که در دیگرش
یافت نمی شود، مثلاً خدا را در فارسی پروردگار، دادار
داور، ایزد، آفریدگار میگویند، و ظاهراً معنی تمام آن
یکی است، اما در واقع در هر لفظ برای یک مطلب
مخصوصی موضوع و چنان یک اثر علیحده در آن موجود می
باشد، که فقط برای همان لفظ مخصوص کرده شده
است، لہٰذا نکته دانی شاعر این است، که هر مضمونی را
که ادا نمودن می خواهد، مخصوصاً ازین بین همان لفظی


۱۱۵
شعر العجم حصہ چهارم

را استعمال نماید، کہ همان لفظ در آن محل موزون و
موثر باشد، ورنہ در شعرش اثر مطلوب بہ وجود نخواهد
آمد، این یک نقطہ دقیقی است و بجز ازینکہ در امثال
مخصوصی بر یک یک لفظ آن بحثی بعمل نیاید و بدرستی
فهمانیده نشود، بخوبی بفهم نمی در آید -
فیضی می گوید :
بانگ قلمم درین شب تار بس معنی خفتہ کرد بیدار
مطلب اصلی شعر این قدر است، کہ من در شاعری
بسیار مضامین بکر و جدیدی را پیدا کرده ام" این مقصد
را در پیرائیہ استعاره اینطور ادا کرده که صریر قلم
من بسیاری از مضامین خفتہ را بیدار نموده است
اکنون بر یک یک لفظ آن خیال فرمائید :-
(بانگ) مخصوصاً آن آوازی را گویند، کہ در آن
فخامت و بلندی موجود باشد، که برائے بیدار نمودن
موزون است، بانگ و آواز و صریر هم معنی است
ازین جہتہ عوض بانگ قلم آواز قلم و صریر قلم نیز
گفتہ می شود، ولی در هیچ موقع فقط بانگ موزون
است !
(قلم) را در فارسی خامہ و کلک نیز می نامند اگر


شعر العجم حصه چهارم
۱۱۶
آن فخامت و زینتی که در لفظ قلم موجود است ، در دیگر
الفاظ می باشد ، از اتصال میم متکلم بآن بیشتر در
فخامت آن افزود و ترکیب بانگ و قلم زیاده تر این
لفظ را پر وزن گردانیده است -
(تار) را تیره و تاریک نیز می خوانند ، اما در این
مصرعه بملاحظه حسن صورت فقط همین لفظ موزون معلوم
می گردد -
بكذا هم معنی (بس) بسیار الفاظند ، مثلاً بسیار
لختی ، خیلی وغیره لکن آن توسیع و کثرت که در لفظ
”بس“ میباشد ، در الفاظ دیگر دیده نمی شود، بعد
از غور نمودن بر تمام این الفاظ این نکته حل خواهد شد
آن اثری که درین شعر است ، ازین سبب می باشد
که برائے اظهار خصوصیت ہائے جداگانه آن الفاظی که
در کارند و بدون ازان آن خصوصیت ادا نمیگردد، تمام
آنرا شاعر جمع داشته است و بهمراه آن در اصلیت
خود مضمون و در طرز ادای آن جدت و ندرت را
بوجود آورده است ،
خیالات از بس بزرگ و جذبات تماماً تابع الفاظ
می باشد، فقط یک لفظ می تواند ، که یک خیال


شعر العجم حصہ چہارم
۱۱۷
بسیار بزرگ و یا یک جذبه از حد بلندی را مجسم نموده
بنمایاند :-
یک مصور اعلیٰ توسط یک مرقع خویش آن مناظره
غیظ و غضب و قهر و شان و عظمت را که نشان می دهد
شاعر فقط به واسطهٔ ایراد یک لفظ همان اثر را پیدا کرده
می تواند ، مثلاً فردوسی در مقامیکه داستان رستم و
سهراب را آغاز کرده می نویسد :  ؎
کنون جنگ سهراب و رستم شنو
دگرها شنیدستی این هم شنو
درین شعر مقصد از اظهار این مطلب بوده ، که واقعه
سهراب و رستم نسبت دیگر وقایع گذشته زیاده تر مؤثر
و بسیار عجیب و پردرد و عبرتناک است، شاعر فقط
از لفظ ”این هم“ آن خیالی را که ادا کرده نه تنها تمام
این سخنها را شامل است بلکه نسبت بسابق بیشتر
اهمیت و زیاده واقعه را اخبار می کند، و از فحوای
بیان خود بسامعین می فهماند، که در اثنای تذکر
این واقعه علاوه بر سابق دیگر تاثیرات مهم نیز موجود
است -
وقتیکه سکندر نزد دارا در حالت نزع رفت، دارا


شعر العجم حصه چهارم
۱۱۸

بوی میگوید :
زمین را منم تاج تارک نشین ٭ محنبان مرا تا بجنبد زمین
مصرعہ دومین این بیت آن اثری را تولید کرده است ، که یک لشکر جرار آنرا بہ وجود آورده نمی تواند بسیاری از الفاظ این چنین اند ، که معنی آن اگرچه مفرد است ، مگر در آن حیثیت های مختلفہ مے باشد و بدین ملاحظه گویا آن لفظ مجموعہ خیالات متعدد است ، لہٰذا اگر بعوض آن دیگر الفاظ مترادف ہا و استعمال کرده شود پس اثر وسعت مضمون کم میگردد ۔ مثلاً کعبه را حرم نیز میگویند ، مگر لفظ کعبه فقط مفہوم یک عمارت مخصوص است ، برخلاف آن در لفظ حرم مفہومات متعددی شاملند (۱) عمارت مخصوص (۲) این خیال که آن محل محترم است (۳) این خیال که در آن منطقہ قتل و قصاص ناجائز است ، این خیالات بنا برین بذہن مے آید ، کہ معنی لغوی حرم ہین است و از همین مناسبت نام آن عمارت حرم گذاشته شده است ، اکنون اگرچہ این لفظ عام گردیده است ، تاہم پرتو معنی لغوی آن ہنوز در آن موجود است بنا برین لفظ حرم آن اثراتی را که در مواقع لازمہ تولید می کند ، از لفظ کعبہ آن مقصد حاصل نمیشود ،


114
شعر العجم حصه چهارم

خاندان بنوت را نیز حرم می نامند، زیرا که حرمت و
خصوصیت آن دودمان معظم نیز ملحوظ است. بعد از
مشاهده نمودن این سخنها معلوم خواهد شد، که در شعر
آتی لفظ حرم چه اثر را تولید می کند، و اگر این لفظ
بدل کرده شود، پس از درجه شعر چه باقی خواهد ماند ع
از صاحب حرم چه توقع کنند باز
آن ناکسان که دست بر اهل حرم زنند
این شعر در شان اهل حرم و اشاره بطرف آن موقعی
است، که فوج یزید در خیمه های اهل بیت داخل شده
البسه و زیورات آنها را بتاراج بردند .

انتخاب الفاظ فصیح و مانوس

برای شاعر از حد ضرور است، که جستجوی و کوشش
باوردن الفاظ فصیح بنماید، تا هیچ یک لفظی برخلاف
فصاحت در شعرش داخل نشود، تعریف فصاحت را
اگر چه اهل فن بصورت منطقی بذریعه جنس و فصل نموده
اند، ولی واقعاً این است، که معیار فصاحت فقط
ذوق و وجدان صحیح می باشد، ممکن است، که در
یک لفظ هیچیک از تنافر حروف و ندرت استعمال و


شعر العجم حصه چهارم
۱۲۰

مخالفت قیاس موجود نباشد، و همراه آن فصیح هم پنداشته
نشود، و این هم امکان پذیر است، که یک لفظ کاملاً
نادر الاستعمال باشد و باز هم فصیح شمرده شود ، مثلاً
الفاظ آن زبانی را که ما هرگز استعمالش را نه نموده باشیم
بلکه در گوشهائی ما هم آوازش نرسیده است ، بمجردیکه ما
چند کلمات آنرا می شنویم ، در بین آن برخی بمذاق ما
فصیح و بعضی نامانوس و مکروه معلوم میشود، حالانکه به
ندرت استعمال هر دو برابر است ۔
مخصوصاً یک نکته درینجا قابل لحاظ است، که اکثريه
الفاظ اینطور می باشند، که در آن ثقل دیده می شود
مگر در دوره اولیه که احساسات مردم نازک نشده بود
ثقالت آنرا محسوس نمیکردند، بلکه کثرت استعمال زیاده
تر ثقل او را کمتر می نمود ، اما بالآخر وقتیکه احساسات
نازک میشود، پس آن لفظ ظاهراً گرانی و ثقالت خود
را نشان داده رفته رفته متروک میگردد، لکن شاعر
نکته دان و لطیف المذاق پیشتر از فتوی عمومی این طور
الفاظ را ترک می کند و گذاشتن شاعر مر این الفاظ را
گویا اعلان متروکیت آنست و همین شعراء هستند که شاعری
آنها آئین و قانون یک زبان شمرده میشود، مثال آن در


۱۲۱
شعر العجم حصه چهارم
اردو مشرح " امام بخش ناسخ" است ، که بسا الفاظ بدمزه
و ناگوار را مثل " ائے ہے " ۔ "جائے ہے" ۔ "کھوئے ہے"
یا جمع الفاظ اردو را به ترکیب فارسی مثل " خوبان" وغیره
و غیره الفاظ را که در زمانه ناسخ عموماً مروج بودند و تمام
شعرائے دہلی و لکھنؤ آنرا استعمال و در اشعار خود درج
میکردند ، اما مذاق ناسخ آن حالتی را که چندین سال
بعد بوقوع می پیوست ، پیش از همه اندازه کرده ترک
نمود ، که بالآخر دیگران نیز متروکیت آن مجبور شدند
معلوم نیست ، که خواجه حافظ احساسات چند صد سال
آینده را اندازه کرده که تا به امروز یک لفظ هم از
زبان او متروک نه گردیده است -
مقصد این است ، همان طوریکه شاعر در جستجوی
مضامین مصروف می باشد ، می باید ، که همواره در
تلاش و پالیدن و توازن و توافق آن نیز بهمان قسم
مصروف باشد ، و آنرا بکمال غور و خوض ملاحظه کند
که در کدام یکی از الفاظ اینطور معائب موجود است ، که
آن مخفی و یا دور از نگاه و یا ناگوار میباشند ، و در
از منه آتیه این معایب به همگنان محسوس می گردد
این سخن نیز قابل تذکار است ، که اگر چه بعضی از


شعر العجم حصه چهارم ۱۲۲

الفاظ فی نفسه ثقیل میباشد، ولی تناسب و مجمع الفاظ گرد و پیش آن ثقالت او را محو و یا کم می کند، ازین جهت می بایست که شاعر بحالت مجموعی نیز نظر خود را مبذول دارد، اگر بملاحظه معنی در کدام موقعی برایش استعمال نمودن آن بصورت مجبوری واقع گردد، پس باید کوشید که برای او در همچو یک موضعی جای تخلیه شود، که این عیب ثقالت او را الفاظ ماقبل و مابعد آن آن زایل نماید -
سادگی اداء
معنی سادگی اداء این است، که آن مضمونی که در شعر اداء کرده شده است، بی تکلفانه بفهم در آید، و این مطلب از اسباب ذیل میسر می گردد :-
(۱) طوریکه در فوق مذکور گردید، در اجزای جملات همان ترتیب را باید، قائم داشت، که عموماً در حالت اصلی آن می باشد و بواسطه ضرورت وزن و مجرد قافیه باید، که اجزائی کلام زیاده تر از مقامات مقرره خود بی محل واقع نشود،
(۲) هر قدریکه اجزای مضمون باشد، می بایست


۱۲۳ شعر العجم حصه چهارم
که هیچ یک جزو آن باقی نماند، که بواسطه آن اینطور معلوم شود، که در بین آن چنان خلوی باقی مانده است، طوریکه از میان زینه یک پته آن جدا کرده شود، مثلاً این شعر انوری : ۵
تا کف پای تو را نقش نه بستند
اسباب تپ و لرزه ندادند قسم را
فهمیدن این شعر بر ذهن نشین شدن امور ذیل موقوف است (۱) از قسم خوردن دروغ تپ لرزه عاید میگردد (۲) مردم بخاک پای ممدوح قسم می خورند، مطلب شعر آنست، آن تاثیریکه در قسم نهاده شده است، که هر شخصیکه بدروغ قسم کند، بروی تپ لرزه عاید میگردد از زمانی است، که نقش کف پای ممدوح بر زمین افتاده است، اکنون هم اگر کسی قسم خاکپای ممدوح را بدروغ بخورد، حتماً بروی تپ لرزه عاید میشود، و الا قبل ازین از قسم خوردن ناحق باحدی ضرر عاید نمی گشت - درین مضمون این جزوش که از خوردن قسم ناحق تپ لرزه عاید میشود، مذکور نیست، و نه این سخن چندان شهرتی دارد، که از مذکور شدن لفظ تپ خیال آن بدماغ عاید می گردد -


شعر الحجم حصه چهارم
۱۲۴
در اکثری از اشعار که تعقید و پیچیدگی باقی می ماند
علت آن همین است، که شاعر کدام حصه ضروریه مضمون
را میگذارد و بدون از آن در مطلب ابهام واقع میگردد
همراه آن این امر را نیز ملحوظ باید داشت ، که در
اکثری از مواقع گذاشتن بعض حصص مضمون یک لطف
مخصوصی را بوجود می آورد و این در موقعی است ، که
ذهن سامعین خود بخود بطرف این جزو منتقل شده
بتواند - مثلاً درین شعر:
سخت شرمائے ہیں اتنا نہ سمجھتا تھا میں
نهایت شرمید ، اینقدر نه فهمیدم من
چھیڑنا تھا تو کوئی شکوہ بے جا کرتا
اگر مقصد از ازار دادن او بود ، پس کدام شکوه بیجا میکردم
مطلب شعر این است ، که من معشوق را ساده لوح
پنداشته بنای آزار دادن او را نهادم و شکایتها ئے
راست و درستی از وی نمودم که شاید وی از آن رنجیده
و یا شرمنده نخواهد شد ، ولی وی پی به مطلب برده
نهایت شرمنده شد ، تاسف دارم که چون مقصد من محض
آزار دادن او بود ، پس بایستی که از وی شکایات
دروغ و ساختگی می نمودم ، تا وی شرمنده هم نمی شد و


شعر العجم حصہ چہارم
۱۲۵
لطف آزار دادن و مزاح نمودن نیز قائم می ماند، درین
شعر این حصه که من او را آزار دادم و شکایاتی راستی
از و نمودم گذاشته شده است ، ولی مضمون موجو د
مطلب آن حصه متروکه را تکمیل می کند -
این یک شیوه مخصوص و پہلوی نازک شاعری است
و طرز خاص تحریر اشعار مرزا غالب همین می باشد -
(۳) بایستی که استعارات و تشبیہات دور از فہم نباشد
و تفصیل آن در بحث استعاره و تشبیہ خواہد آمد -
(۴) در اکثری از اشعار حوالہ مسائل قصہ طلب موجود
می باشد و اکثر یہ بنیاد مضامین شاعرانہ برآن بوده آنرا
تلمیحات میگویند ، باید که این تلمیحات این طور نباشند ، کہ
کسی بہ مطلب آن نرسد - بیشتر اشعار خاقانی بر همین
قسم تلمیحات غیر متعارف مبنی میباشد و از همین سبب
است، که اکثریہ اشعار او بفہم مردم نمی در آید - مثلاً -
پرویز و ترنج زر
زرین تره کو برخوان
کسری و تره زرین
رو كَمْ تَرَكُوا برخوان
ممکن است که ترنج زر پرویز بمردم معلوم باشد، ولی
تره زرین کسری کدام کس فهمیده می تواند ، و بسوے
كَمْ تَرَكُوا بجز از کدام حافظ جیدی که بهمراه آن عالم ہم


شعرالعجم حصہ چہارم
۱۲۶

باشد ، خیال کدام شخص منتقل شده می تواند
(۵) در ”سادگی ادا“ این قید نیز شامل است ، کہ
لحاظ گفت و گوی روز مرہ و کلمات مروجہ نیز کرده شود
چون کلمات روز مره بر السنہ عموم جریان دارد، لہٰذا
بمجرد ادا کردن یک لفظ فوراً تمام جملہ در ذہن می
آید و بطفیل آن یک مضمون نہایت مشکل آسان میگردد
کمال اصلی شعرائے نامور ہین است ، کہ خیالات اعلیٰ
خود ہا را در گفت و شنید روز مره اینطور ادا می کنند
کہ گویا یک سخن معمولی را میگویند ، مثلاً در نزد حضرات
صوفیہ بعض مراحل سلوک مانند ، رضا ، ترکِ خودی و
توکّل سخت دشوارند ، داغ ہین مطلب را بچہ سادگی
در کلام خویش ادا می کند : ع
راہرو راہِ محبت کا خدا حافظ ہے
(ت) نگہبانِ راہرو راہِ محبت خداوند است :-
اس میں دو چار بہت سخت مقام آتے ہیں
(ت) درین راه دو و یا چهار مقامات سخت است :-
درین محل ممکن است ، معترضی بگوید ، که سادگی
یک چیز عمومی شده نمی تواند ، زیرا بفہم عوام خیالات
معمولی نیز عشیر الفہم است و بمذاق خواص مضامین مشکل


۱۲۷
شعر العجم حصه چهارم
نیز بآسانی فهمیده میشود، ولی این خیال صحیح نیست
سادگی آن است، که عوام و خواص هر دو بی تکلف آنرا
فهمیده بتوانند و فرقش این خواهد بود ، که عوام مطلب
ظاهری و سرسری آنرا فهمیده می توانند ، اما در نظر
خواص نکات و لطائف و دقائق آن نیز می رسد و
بر آنها اثر شعر نسبت بعوام بیشتر خواهد افتاد، مثلاً
این شعر : ؎
ما در پیاله عکس رُخ یار دیده ایم
ای بی‌خبر ز لذت شرب مدام ما
مطلب این شعر را هر خاص و عام فهمیده می تواند
البته درین ضمن آن مسئله تصوف که بیان کرده شده است
آنرا مخصوصاً صاحبان حال فهمیده می توانند -
خوبی بزرگ شاعری جدت ادا است ، در جدت
ادا خواه مخواه سخن قدری از پیرایهٔ معمولی آن تبدیل
شده از راه اصلیه آن قدری دور ادا کرده میشود، لہٰذا
درین موقع اشکالات سختی برای شاعر عاید می گردد
زیرا که قائم داشتن سادگی ادا ہمراہ جدت گویا مرادف
اجتماع نقیضین است ، لکن در واقع موقع کمال
شاعری ہمین می باشد، و صورت آن این است ، که


شعر العجم حصه چهارم
۱۲۸
ما سوای جدت ادا دیگر سخنهای سادگی تماماً موجود باشند
یعنی الفاظش سهل و تشبیهاتش قریب الفهم و محاورات
روزمره در آن مندرج باشد، و در ترکیبش پیچیدگی
بنظر نیفتد، بهمراه این ملاحظات در جدت ادا از اعتدال
تجاوز کرده شود، درین صورت بواسطهٔ جدت در سادگی
قدری فرق واقع خواهد شد، اما دیگر خوبی ہائے او
تلافی آنرا خواهد کرد۔
ترکیب اجزای جمله
ترکیب اجزای جملات یک جزو ضروری شعر است
در ہر زبان یک ترتیب مخصوصی برائے تقدیم و تاخیر
الفاظ مقرر است، که ازان تجاوز نمودن جائز نیست
ہنگامیکه بر طبق همان ترتیب آن اجزاء در کلام بیاید
مضمونش بلا تکلف بفہم مے رسد، وقتیکه این اجزا
از مقام اصلی خویش تجاوز میکند، در مطلب پیچیدگی
پیدا میشود و بهمان اندازه که این تبدلات افزونی مے
کند۔ ہمان قدر در کلام پیچیدگی را تولید میکند، اما
در شعر حسب ضرورت وزن و بحر و قافیه ترتیب
اصلی کلام کاملاً قائم نمی تواند، ماند بهمراه این شاعر


شعر العجم حصۀ چهارم ۱۲۹
را می باید که کوشش کرده تا جائیکه ممکن باشد ، تمام
اجزای و پرزه های آنرا در جایهای آن قائم بگذارد ، و
حتی الامکان روا دار نشود که اجزای کلام از مقام لازمه
خویش دور شود ، هر قدریکه این وصف در کلام افزون
باشد بهمان اندازه در شعرش روانی و سلامت بنظر خواهد
آمد ، بواسطۀ وجود همین وصف کلام سعدی از کلام تمام
شعرا امتیاز مخصوصی را حائز است ، و اکثر در اشعار
سعدی اینطور دیده می شود ، که اگر کسی خواسته باشد ، که
آنرا نثر کند نمی تواند . زیرا که ترتیب اجزای جمله های
کلام او همان ترتیب را شامل است ، که در نثر می باشد
و اینطور بسا اشعارش موجود است ، که در بین نظم و نثر
آن فرقی خفیفی مشهود است . مثلاً ے
خط سبز و لب لعلت بچه ماند؟ دانی من بگویم که بسر چشمۀ حیوان ماند
چکند کشتۀ عشقت که نگوید غم دل تو مپندار که خون ریزی پنهان ماند

ہی تماشا گاہِ عالم روی تو ہمہ تو کجا بهر تماشای روی

بسیار خلاف وعده کردی
آخر بغلط یکی وفا کن


شعر العجم حصة چهارم
۱۳۰

بر خیز و در سرائے بر بند بنشین و قبائی بسته کن وا

واقعیت

یک مسئله معرکتہ الآرا و مغالطہ انگیز فن شاعری
واقعیت کلام است ، فریقی خیال میکنند، کہ شرط ضروری
شعر واقعیت است ، و جماعتی ادعا دارند ، که از جمله
محاسن شعری مبالغہ نیز شمرده می شود ، بدیهی است
که واقعیت و مبالغہ دو چیز متناقض است ، این از
مدتے زیر بحث مانده فیصلہ نگردیده است ، ہر فریق
تنها دلیل خود را تقدیم کنان استدلال جانب مخالف خود
را بصورت مبهم و پیچیده ازاله میدهند . لہذا ضرور
است ، که استدلال طرفین بهمان اصلیت و قوت آن درینجا
بیان گردیده انصافاً فیصلہ کرده شود و بهمراه آن این
سخن نیز فہمانیده شود، آن فریقی که بر غلط می باشند
اسباب پیدا شدن این غلطی شان چه بوده است ،
طرفداران مبالغہ میگویند ، کہ آئمہ فن صراحتهً دروغ
و مبالغہ را زیور شاعری قرار داده اند ، از نابغہ ذبیانی"
مردم پرسیدند :-
من اشعر الناس ؟ کیست شاعر ترین مردمان ؟


شعر العجم حصه چهارم ۱۳۱
گفت : من استجید کذبه ! :- کسیکه دروغش پسندیده باشد
نظامی میگوید : ؎
در شعر مپیچ در فن او ٭ چون اکذب اوست احسن او
در کلام شعرائے بزرگ نامور که شاعری آنها نزد عموم مسلم است ، تماماً مبالغه و غلو موجود است ، علی الاکثر همان اشعار از جمله کار نامهای شاعری پنداشته میشوند که در آن دروغ و اغراق موجود باشد ، مثلاً این اشعار فردوسی : ؎
فرد شد بماهی و بر شد بماه ٭ بن نیزه و قبهٔ بارگاه
ز بس گرد میدان که بر شد بدشت ٭ زمین شش شد و آسمان گشت هشت
یکی خیمه داشت افراسیاب ٭ ز مشرق بمغرب تنیده طناب
ازین امر انکار شده نمیتواند ، که برخی از ائمه فن شعر ، دروغ و مبالغه را از جمله محاسن شاعری قرار داده اند اما بیشتر از دشمنان بر خلاف آن می باشند ، چنانچه حسّان بن ثابت میگوید : ؎
اعلیٰ ترین اشعاری که تو آنرا گفته باشی ، ٭ ان اشعر بیت انت قائله
شعریست که در موقع خواندت مردم بگویند که راست است ٭ بیت یقال اذا انشدته صدقاً


شعرالعجم حصه چهارم
۱۳۲
ابن رشیق در کتاب عمده خویش در موافقت آن بسیاری از اقوال ائمه را نقل کرده است - شعرائیکه نکتۀ شناس بلاغت اند بواسطۀ قوۀ طبیعت خویش مبالغه گوئی می‌نمایند، پس همراه آن اینچنین شرطی را ایزاد میکنند که بسبب آن مبالغه باقی نمی‌ماند، مثلاً بحتری در مدح متوکل یک قصیده نهایت پر زوری را نوشته که در آن ذکر رفتن متوکل را به نماز عید نموده است یک شعر مشهور این قصیده این است :
فلو ان مشتاقاً تکلف فوق ما
فی وسعه یمشی الیک المنابر
یعنی اگر کسی زیاده‌تر از امکان خویش کاری کرده می‌توانست پس ای ممدوح منبر بطرف تو پیش شده می‌آمد، چونکه حرکت منبر یک امر محال بوده، لہٰذا شاعر این قصیده را ایزاد کرده که اگر اینطور ممکن می‌بود پس منبر باستقبال تو می‌آمد -
درین موقع یک نکته مخصوصی را پیش نظر باید نهاد که شاعری و انشاپردازی قدم به قدم همراه تمدن رفتار دارد، یعنی قسمیکه تمدن می‌باشد، بهمان نهج شاعری نیز ملاحظه می‌شود، یعنی در زمانۀ ابتدائی


شعر العجم حصه چهارم ۱۳۳

ترقی اقوام، شاعری نیز ساده و بے تکلف می باشد، وقتیکه
زمانه ترقی میکند و تمام جذبات شریفانه مشتعل گردیده گویا
در شاعری نیز قوة و جوش پیدای گردد ، ولی تا این
فرصت هم از راستی و صداقت دور نمی شود ، زیرا این
همان زمانه می باشد ، که سراسر یک قوم همه تن عمل
می باشند، پس ازین که نوبت عیش و ناز و نعمت
میرسد، در ہر ہر سخن تکلف و ساخت و ترتیبات جدیدی
روی کار می آید ، در عین همین زمان در مراتب شاعری
مبالغه گوئی و اغراق آفرینی نیز تولید میگردد ، از نتیجه
همین است ، که در کلام قدمای اولین مبالغه دیده نی
شود و در ہنگامیکه دوره بمبالغه آغاز میگردد، ہوائی
عیش پرستی و ناز و تنعم می وزد و مقارن آن مبالغه و
اغراقات شاعرانه هم مشهود می شود ۔
غرض ازین تقریر آنست که از کلام آن شعرائیکه بر
خوبی مبالغه استدلال گرفته میشود نسبت بآن این امر
را مشاهده باید کرد ، که آن شعر در کدام زمانه گفته
شده است ، اگر از جمله اشعار متاخرین است ، باید
فهمید ، که آن مبالغه بواسطه خرابی تمدن بوده که
اثرات آن بر مذاق نیز اثر افگنده است ، که مردم


شعر العجم حصه چهارم
۱۳۴

مبالغات را می پسندیدند ، لہذا نه شاعر قابل سند است
و نه مذاق پسند کنندگانش بخوبی این استدلال شده
می تواند ، بلکه این را باید فهمید ، که خرابی تمدن مذاق
شاعر و مستمع را یکجا خراب کرده است .
کسانیکه کذب و مبالغه را زیور شعر قرار داده اند
بسبب غلطی آنها این است که در کذب و مبالغه ضرورت
استعمان تخیل می افتد مثلاً اگر نسبت با پی گفته شود ، که
در یک دقیقه صد لک کروه راه راطی میکند ، پس
این شعر بالکل بے مزه و مهمل خواهد بود ، لہذا وقتیکه شاعر
ایں قسم مبالغه سرائی را خواهشمند باشد ، حتماً از تخیل کار
میگیرد ، مثلاً شاعری میگوید س
رو برو سے اگر آئینہ کے اس گلگوں کو
پھینک دے لیکے کبھی مشرق سے غرب تلک
اتنے عرصہ میں پھر آئے تو اُسے باور کر
عکس بھی آئینہ سے ہونے نہ پائے منفک
ماحصلش اینکه اگر از مقابل آئینه آن گلگون را
بمسافه که بعد آن از شرق تا غرب باشد بیفگند و ازین
قدر عرصه دور در حالتی واپس بیاید ، که عکس او نیز از
آئینه جدا نشده باشد ، می باید ، که برین مسئله باور کنی


۱۳۵

شعر العجم حصۀ چهارم

ازین قطعه ظاهر میگردد ۔ که اگر در مبالغه حسنے بوجود
می آید ، بنا بر مداخله تخییل است ، در آن نه ازین
سبب است ،که آن دروغ و یا مبالغه مے باشد ، در
برخی از مبالغه ہا دیگر کدام یک از محاسن شاعرانه بوده
موجب خوبی آن میگردد ، مثلاً در مبالغه کمزوری و لاغری
این شعر : ؎

تنم از ضعف چنان شد که اجل جست و نیافت
ناله هرچند نشانہ او که در پیرهن است

درین شعر مبالغه حسنے را پیدا کرده است ، بلکہ این
خوبی حسن ادا است ، این مقصد را که از استماع ناله
وجود جسم معلوم شده مے تواند ، اینقسم ادا کرده که
گویا ناله یک ذی روحی است ، که سراغ جسم را باجل
میدہد ، الغرض اگر زیاده غور و کاوش بعمل آید ، معلوم
مے گردد ، هر قدر اشعار مبالغه که مقبولند ، در آن اضافه
بر مبالغه دیگر خوبی ہانیز موجود است و در واقع علت
مقبولیت آنہم بواسطه همان محاسن است ،
درین بحث یک غلطی دیگر ازین سبب واقع مے
شود ، که انواع شاعری مختلفند و لحاظ انواع آن کرده
نمی شود ، شعر بر دو قسم منقسم است (۱) تخیلی (۲) غیر تخیلی

شعر العجم حصۀ چهارم از مولانا شبلی


۱۳۶
شعر العجم حصه چهارم
در تخیل مقصود از اظهار واقع واقعه نمی باشد ، بلکه زیادہ تر در مطمح نظرش این مسئله می باشد ، که قوهٔ تخیل بچه اندازہ وقوت و وسعت را داراست ازین جهته درین قسم اگر از مبالغه کار گرفته شود - عیبی ندارد، ولکن آن اثری بر طبیعت سامعین و همچه موقع پیدا میشود بواسطهٔ مبالغه نی بلکه از اثر قوت تخیل است ولی در دیگر اقسام شاعری مثلاً در اشعار فلسفیانه، اخلاقی، تاریخی عشقیه و فطری مبالغه بالکل یک چیز لغو و بیکار است لہٰذا اگر در شعر مبالغه نیز جائز باشد ، پس فقط در یک نوع مخصوص آن که تخیل باشد درست است ، و ازین ثبوت محدود آن خوبی آن اثبات شده می تواند سه اگر از شاعری محض تفریح طبیعت مقصود باشد ، پس مبالغه کار آمد شده می تواند، ولی اگر شاعری مقصد از آن قوتی باشد، که اقوام را زیر- و زبر کرده می تواند و در یک مملکت هیجان و غلغله را تولید کرده میکند و یا همان شاعریکه در قبایل عرب آتش حرب و ضرب را می افروخت و از خواندن آن در وقت نوحه قطرات اشک از در و دیوار میریخت ، اگر آن از واقعیت و اصلیت خالی باشد ، پس کاریرا از پیش برده نمی تواند :-


۱۳۷ شعر العجم حصه چهارم

ناظرین در تواریخ خوانده خواهند بود ، که در ایام جاهلیت فقط یک شعر یک شخص معمولی را در میان تمام عرب روشناس و معرفی میکرد ، برخلاف این آن شعرای ایران که در تعریف و توصیف ممدوحین خویش دفاتر بسیاری را سیاه میکردند ، نام آنها را هم کسی بدرستی نمی شناخت ، سبب آن همین است که در کلام شعرای جاهلیت واقعیت و اصلیت مندرج می بود و طبعاً اثرات آنهم بصورت حقیقی و واقعی می افتاد و بالعکس در اشعار نغزی ایرانی مانند طوطی و بلبل کلمات دور از حقیقت موجود بود هم از شنیدن آن بغیر از تفریح موقتی و آنی دیگر حاصلی مرتب نمی گشت بلی اثر مفید و درست شعر در موقعی پیدا شده می تواند که در آن واقعیت و حقایق مندرج باشد ، ورنه از شعبده کاریهای لفظی چه فائده مرتب شده می تواند این تاثیر شاعری عرب که بواسطه شنیدن یک بیت آن در سر تا سر یک قبیله آتش را برمی افروخت تا هنگامی حکمفرما بود ، که در شاعری آنها واقعیت موجود بود و هر چیزیکه میگفتند ، تماماً راست و درست بود ، وقتیکه در دورهٔ عباسیه مبالغه سرائی آغاز کرد ، پس از آن شعر


شعر العجم حصه چهارم
۱۳۸
و شاعری اینچنین یک بانگ بے اثری گردید، که شعراء
دیوانہائے بزرگی از اشعار را می نوشتند، اما از آن
احدی مطلع نمی شد -
این یک امر ضروری نیست ، هر آن چیزیکه در شعر
گفته شود ، باید سرتا پا مبنی بر واقعیت باشد ، بلکه غرض
اصلی این است که باید از اثر اصلیت خالی نباشد، مثلاً اگر
یک واقعه که در حقیقت بوقوع نه پیوسته باشد ، مگر شاعر
کاملاً بر وقوع آن متيقن باشد و این واقعه را در شعر ادا
نماید - پس از اثر خالی نخواهد بود - میر انیس میگوید :ے
حملہ غضب ہے بازوی شاہ حجاز کا
لنگر نہ ٹوٹ جائے زمین کے جہاز کا
حاصلش اینکه :- "حمله که از بازوی شاه حجاز واقع شود
یک امر مدهش و بزرگی است ، مباد که از اثر آن حمله
لنگر جهاز زمین نگسلد" -
ظاهراً درین شعر مبالغه است ، زیرا از حمله هیچ
انسانی زمین از جائے خویش نمی جنبد ، اما اگر تصور کرده
شود ، که این سخن از زبان کدام شخص شنیده می
سود ، پس در کلام اثر واقعیت داخل گردیده و مبالغه
گفته نمی شود -


شعر العجم حصه چهارم
۱۴۹
صورت دیگر واقعیت این است که اگر چه آن واقعه را که بسوی کسی نسبت داده اند، در حقیقت این انتساب بطرف او صحیح و درست نباشد اما در نفس الامر وقوع آن واقعه ممکن بوده و در دیگر جائے دیده شود در آن صورت اثر شعر باطل نمی شود عرفی چه قدر خوب گفته : ہ
منکر نتوان گشت اگر دم زنم از عشق
این نشه بمن گر نبود با دگری هست
در اشعار عشقیه ازین جهته مبالغه سرائی چندان بد نما معلوم نمیشود، هرچند آن سخنها در شاعر نباشد ، اما در جوش عشق و محبت اینطور واقعات ناممکن نیست
سبب اصلی پیدا شدن مبالغه در شعر ازین امر شده است، که احساس شاعر نسبت به عموم نهایت قوی و مشتعل می باشد، لہذا ہر واقعه بروی نسبت بدیگران بیشتر اثری افگند و شاعر همین اثر را ادا میکند، اما چون عموم باین درجه حساس نمی باشند، برای آنها این اظهارات شاعر مبالغه معلوم می شود و ازین سبب آن اشخاصیکه در اصل مذاق شاعری را ندارند و شاعر شدن خود را آرزومند میشوند، آنها به تکلف


شعر پنجم حصه چهارم
۱۴۰
مبالغه سرائی را آغاز کرده از حدود اصلی تجاوز می ورزند
قدما به همین حدود جائز مبالغه می نمودند، مگر متأخرین که
در اصل فطرةً شاعر نبودند، قصداً و ارادهً آرزوی
قوی ساختن احساسات خود را نمودند، چون تجربه نداشتند
از کجا تا بکجا سر کشیدند و تا بحدی درین مورد افراط
کردند، که بهمان اندازه که اظهار یک امر ناممکن را
نموده باشند، بهمان مرتبه حسن مبالغه را می پندارند.
برای کلام واقعیت اینچنین یک امر ضروریست، که
در بسیاری از اسالیب بلاغت تنها بهمین واسطه خوبی
و اثر تولید میگردد. که در آن پهلوی واقعیت می
باشد، مثلاً آن موقعی را که شاعر مشتبه می باشد بصورت
شک و تردد چنین بیان میکند: سه
دارد جمال روی تو امشب تماشای دگر
یا اینک من می بینمش شهر ز شبهائی دگر
درین شعر اقتضای تعریف آن بود، که شاعر بصورت
قطعی دعوی میکرد، که حسن معشوق افزوده است، مگر وی
اظهار شک کرده میگوید که یا در صنعت ترقی پیوسته و
یا در نفس الامر بر حال خود است، لکن بشهر مخصوص
خود را بر من افگنده است. چون این سخن زیاده تر


شعر العجم حصہ چہارم
۱۴۱

قرین قیاس و در آن زیاده تر پهلوی واقعیت نمایان
است، لہذا این طرز ادا، زیاده پر لطف معلوم می
شود- یا مثلاً : ؎
یا مگر کاوش آن نشتر مژگان کم شد
یا کہ خود زخم مرا لذت آزار نماند

یا مثلاً در موقعیکه از اندازهٔ کدام چیز قدری کاسته
کمتر بیان کرده شود، در آنجا یک لطف مخصوصی پیدا از
اثر واقعیت است، پیدا میگردد، مثلا : ؎
پاس اورے رہ گئی فریاد کچھ ادھر
میں کیا کہوں کہ چرخ برین کتنی دور تھا

حاصلش مضموناً درین شعر است : ؎
از بسکه خشک شد نفس من ز تاب دل
مانند استخوان به گلو مانده ناله ام

مخلص اینکه شعر تا آن زمان اثری را تولید کرده نمی
تواند، که در وی اثر واقعیت نباشد، در عرب اوج
شباب شاعری زمان جاہلیت خیال کرده می شود، زیرا
در آن زمانه شعرا هر چه که میگفتند، سرتا پا مبنی بر حقیقت
و واقعیت می بود، که اگر از میدان جنگ شاعری گریخته
آنرا نیز بیان نموده است، یک شاعر جهت کیفیت


۱۴۲
شعر العجم حصه چهارم
محاربه خود دشمنان خویش را نوشته چون پله محاربه هر دو
جانب یک برابر بوده لہٰذا در ہر ہر سخن وکیفیت پله
خویش و متقابلین خود را یک برابر مقرر داشته تا اینکه
می نویسد :؎
فابوا بالرماح مکسرات وابنا بالسیوف قد انحنینا
(متقابلین ما) بر گردیدن در حالیکه نیزہای شان
شکسته بود و برگشتیم ماہم در حالیکه خم و شکن در تیغهای
ما واقع بود۔
اگر مدح و یا تعریف کدام پادشاہی را می نمودند
از واقعیت و حقیقت تجاوز نمی کردند، کدام رئیسی با
سلامته بن جندل گفت، که چیزی در مدحم بنویس، از انجا
که در وجود او ہیچ تعریفی نبود، که قابل وصف باشد
از مدحش انکار کرده گفت افعل حتی اقول :- تو مصدر
کدام عملیات بزرگی بشو تا من نیز برایت چیزی بگویم۔
اگرچہ ظاہراً در تخیل ضرورت واقعیت چندان
معلوم نمی شود، ولی در حقیقت در موقع تخیل
پر لطف و با اثر بنظر می افتد، که در آن واقعیت
موجود باشد۔ مثلاً این شعر :؎
کی بہر نا محرمی ؟ چاک خواہم نمود۔


شعر العجم حصه چهارم ۱۴۴

منکه زخمت را نهان از چشم سوزن داشتم
درین شعر سوزن را که بمنزله ذی روح قرار داده و مخفی
داشتن زخم را از و به صورت تخیل گفته است ، اما بنیاد اصلی
مضمون بر واقعیت مبنی می باشد ، مطلب اصلی آن اینقدر
است که من تنها به نزد عوام الناس شکایت معشوق را
نمی کنم ، بلکه از همدرد های مخصوص خویش نیز این راز
مخفی خود را پنهان میدارم -
چرا شعر موثر واقع میگردد ؟
این یک امر بدیهی است ، که شعر یک چیز موثر است
ولی این مسئله بحث طلب است ، که سبب اصلی اثر
آن از چیست ؟
سبب آنرا ارسطو در کتاب الشعر چنین می نگارد ، که
حاصل کلامش ذیلاً منقول است ، در وجود انسان نقالی
و محاکات یک ماده فطری است در دیگر حیوان یا این
ماده مطلقاً موجود نمی باشد ، اگر باشد هم نهایت اندک
است ، مثلاً طوطی تنها نقل آواز را میکند ونقل حرکات
و سکنات را کرده نمی تواند ، بوزینه نقل حرکات
و سکنات را کرده می تواند ، اما از نقالی آواز محروم
است ، بر خلاف آن انسان را آواز و اشاره و حرکات


شعر العجم حصه چهارم ۱۴۴

و سکنات و از دیگر تاریخ مختلفه نقل هر چیزی را کرده
می تواند، و این امر نیز از فطرت انسانی مشهود است
که برای او از محاکات یک لطف مخصوصی حاصل میگردد.
فرض کنید که اگر تصویر یک جانور بد صورتی را عیناً
بی کم و کاست تصویر کند. هر شخص را از مشاهده آن
یک لطف مخصوصی حاصل می گردد. حالانکه از دیدن خود
همان جانور طبیعتش مکدر میشود، ازین معلوم شد، که
محاکات یک چیزی ذاتاً لطف انگیزی باشد، عام ازینکه
آن چیز خوب باشد یا خراب، چونکه شعر نیز یک رقم نقالی
است لہذا خواه مخواه از آن بر طبیعت یک اثر مخصوصی
واقع میگردد۔
وجه دیگرش آن است که موسیقی و راگ نیز طبعاً یک
چیز موثری است و در شعر نیز یک جز موسیقی شامل است
لہذا در هر شعر یکه زیاده تر موسیقیت موجود باشد، زیاده
تر موثری باشد
وجوهی را که ارسطو بیان کرده، اگرچه بجای خویش
صحیح است، اما تاثیر شعر فقط بر همین چیزها موقوف
نیست، بلکه در شعر علاوه برین دیگر اشیا نیز شامل اندکه
بواسطه آن بر دلها اثری افگند، برای دلنشین نمودن


۱۴۵
شعر العجم حصه چهارم
این مضمون اولاً این نکته را باید فهمید، که ماشین
معاشرت انسانی از فلسفه و سائیس نی بلکه بواسطه جذبات
انسانی در حرکت و رفتار است فرض کنید که پس یک
شخص معمری مرده ولاش آن در پیش نظر افتاده است
این مرد اگر از سائیس فکر و رای بگیرد ، این جواب
را خواهد گرفت ، که اینچنین اسبابی در وجود این متوفی
مجموع شده اند، که بواسطه آن دوران خونش بند و یا
حرکت ولش سکون را اختیار کرده که نام دیگر آن وفات
گردیدن این متوفی بوده این یک واقعه ایست ، که
علاج پذیر نیست و خواه مخواه واقع میشود ، از آنجا
که زنده گانی مکرر ممکن نیست ، لہذا گریستن و نوحه
کردن و متاثر گشتن در وقوع همچو یک مسئله بالکل بیکار
و فضول و یک عمل احمقانه ایست ، لکن آیا در تمام
عالم یک نفر هم اینطور پیدا خواهد شد ، که برین نظریات
پابند بوده عمل کند ؟ و آیا خود سائیس ازین اصول
می تواند که کاری بگیرد ؟ شیرینی اطفال ! و مهربانی
و شفقت مادری ! و جوش محبت ! و هنگامه غم !
رنج مرگ! و مسرت ولادت را آیا با سائیس سروکاری
است ؟ اما اگر این اشیا کاملاً محو و فنا گردد، دفعتاً


شعر العجم حصہ چہارم
۱۴۶
یک غبار بسیار مدهش و تاریکی شدیدی سرتاسر دنیا را فرا میگرد و دنیا قالب بی جان ، و شراب بی کیفیت و گل بیرنگ و گوہر بی آب گردیدہ تماماً بر حال خود بیک صورت نامنتظمانه می مانند - سوز و گداز ، و عشوه و ناز ، و رنگینی و دلفریبی و دلاویزی دنیا بواسطهٔ سائنس نی بلکه بطفیل آن جذبات انسانی موجود است که تقریباً از حکومت عقل آزاد است.
چون تعلق شاعری تنها با جذبات است ، ازین جہتہ تاثیر انگنی نیز از اثر اوست، شاعری ہر رقم جذبات را بر انگیخته می کند، لہذا آن اثراتی که از رنج و غم و خوشی و جوش و استعجاب و حیرت بوجود می آیند عیناً همان تاثیرات در شعر نیز می باشد، شاعری مصورانه ازین جهتہ بر دل اثر نمی کند، آن مناظری را کہ اثر انگیزند، شاعری در پیش نظر تقدیم میکند -
از اهتزاز باد سحر، رفتار آب روان، شگفتگی گلها نسیم غنچہ ہا ، پیچ و تاب و خم دم سبزہ ہا، روائح عطریات ہجوم و اجتماع ابر ہا ، بریق و لمعان برقہا در پیش نظر باشند، حتماً بر دل کیفیت و وجد طاری میگردد شاعری عیناً همین مناظر را پیش میکند، لہذا از تاثیر آن


۱۴۷
شعر العجم حصه چهارم
چه طوری تواند شد، که انکار کرده شود.
شاعر تنها تصویر محسوسات را نمی کشد، بلکه جذبات
و احساسات را نیز در پیش نظری آرد ، اکثر یه خود
ما نیز از جذبات پوشیده و نازک خویش واقف نمی
باشیم ، و اگر می باشیم ، بیک صورت مبهم و سرسری
بنظر ما می افتد، شاعری همین چیز های پس پرده
را در پیش نظر مجسم میکند و چیز های پوشیده و مبهم
را بچشم انسان میدرخشانند و نقش محو گشته سر از نو
مرتسم گردانیده و چیز گم گشته را مجدداً بدست
میدهد، آن تصویر روحانی ما را که بذریعه هیچیک
آئینه آنرا دیده نمی توانیم شعر بما ارائه میدهد - طوریکه
کار و بار دنیا جریان دارد، فلسفه اصلی آن اصول
معاوضه و خود غرضی است، هنگامیکه بآن زیاده تر
وسعت داده شود - تمام اعمال و افعال ما یک سلسله
داد و ستد بنظر می آید، پرداخت و محبت با اطفال
ازین جهته کرده میشود، که آنها در از منه آتی بکار
ما خواهند افتاد و اطاعت پدر در حقیقت معاوضه
احسانات سابقه اوست، مهمان نوازی بنا برین اصول
کرده می شود ، که ممکن است، هنگام ضرورت همان


شعر العجم حصه چهارم ۱۴۸
شدن باہم لاحق گردد ، کار ہائے قومی ازین جهتہ اجرا
کرده میشوند ، که واسطه بالواسطه شخصاً بخود فاعل آن
عاید گردد ۔
نظر باین فلسفه بلاشبهه قوت عمل کسب ازدیاد
میکند ، تجارت ترقی و کاروبار وسعت می نماید ، دولت
کسب افزونی می ورزد ، اما تمام جذبات می میرد
و دل پژمرده می شود و احساسات نازک و لطیف فنا
میگردد ، عشق و محبت برباد شده تمام این دنیا یک
ماشین بی حسی میگردد ، که بقوت خود غرضی حرکت میکند
در ہمچہ یک حالتے جذبات شریفانه را شعر ترو تازه
کرده مارا از دائرہ محسوسات بدر آورده در یک
عالم وسیع و دلفریب دیگری با خود همراه برده و بما
یک تعلیم بے آلایش و بے غرض دوستی را داده بما
مسرت حقیقی و خوشی قلبی را اعطا می کند ، در موقعیکه
دلهای ما از ہجوم کاروبار و از کشمکش مقابله و پیچیدگی
معاملات و از داروگیر ترددات گرفته و ہمت خود
را می بازد ، شعر یک مجسمۂ سکون و اطمینان گردیده
بمقابله ما آمده می گوید : ؎
شراب تلخ ده ساقی که مرد افگن بود زورش


۱۴۹
شعر العجم حصہ چہارم
کہ تا لختی بیاسائیم ز دنیا و ز شر و شورش
وقتیکہ عمارت سائینس و مشاہدات ما را سخت دل
و عبوس می نماید ، و حقارت تمام مسلمات عامہ و معتقدات
را در دل ما بوجود می آورد ، بر ہیچ چیزی اعتبار نمی
آید و اثر ہیچ چیزی باقی نمی ماند ، ماسوائے مادہ اثرات
ہمہ چیز از دل بر می خیزد و در آن موقع شاعر چنان
دلہای ما را نرم و رقیق می نماید کہ ازان تسلیم و اثر پذیری
و اعتقاد پیدا می شود و عوض مادیت روحانیت قائم
میگردد و شعر ما را در عالم تخیل می برد ، کہ در آن بطرف
قلیلے ہما از نتیجہ حکومت بے رحم مشاہدات نجات
میسر می گردد ۔ در ہنگامیکہ سحر کاریہای دولت و امارت
دلہای ما را از حسرت و رشک مالا مال ساختہ و زندگانی
نظر فروز امراء و سلاطین بر دلہای ما زخمهای رشک
را تولید میکند ، ہاتف غیبی اینچنین آواز میدہد : ؎
بس کن ز کبر و ناز کہ دیدہ است روزگار
چینِ قبای قیصر و طرفِ کلاہ کی
استعمال شاعری
شعر چنان قوتی است ، کہ از آن کارہای نہایت بزرگی


شعر العجم حصه چهارم ۱۵۰

گرفته می شود مشروط برینکه بصورت صحیح استعمال
کرده شود ، ابتدای شاعری در عرب از رجز بوده ، یعنی
در موقعیکه بمیدان محاربه دو حریف باهمدیگر مقابل
و نزدیک می شدند ، در اثنای جوش و هیجان فقرات
موزونی از زبان آنها می برآمد ، که بیش از دو یا
چهار بیت نمی بود، ولی همین کلام مختصر کار یک
طبل بزرگ حربی را انجام می داد ، سپس از آن مرثیه
خوانی آغاز گشت و در فرصتیکه شخصی کی وفات می نمود
دوست و عزیزش بر لاش او نوحه سرائی میکرد، بلکه برخی
از شعرا در تمام عمر خویش بجز از مرثیه دیگر چیزی نه
سرودند ، خنسا نام زنی بود که بهمراه برادر خویش دوستی
و محبت مزیدی داشت بعد از مردن او چنان صدمه
شدید و حزن مزیدی باو لاحق گشت ، که تا بوقت
مردن خویش دائماً میگریست و بسا اشعاری را در
موضوع وفات برادرش انشا نموده چنانچه هزار ها
اشعارش در مرثیه مذکور موجود است ، بر متمم بن نویره
نیز همین سانحه بتقریب رحلت برادرش عاید گردیده که
شهر بشهر و ده بده نوحه کنان میدوید، و بهر مقامیکه میرسید
مرد و زن باطراف او جم غفیری را تشکیل داده مراثی مزبور


۱۵۱
شعر العجم حصه چهارم
را که بر وفات برادرش گریه کنان میخواند می شنیدند
و میگریستند، پس از مرثیه دور قصیده خوانی آغاز
گردید، اکثری از شعرای عرب صاحب تیغ و علم بودند
از همین جهته در قصائد خویش ذکر محاربات و معرکه آرائی
های خویش را می نمودند - عمرو بن ہند یک بادشاه
مشهور عرب گذشته است، وقتیکه تسلط او بر تمام
ملک قائم گردید، روزی بدربار شاهی خویش گفت
که آیا امروز در عرب کسی خواهد بود، که بمقابل من
گردن اطاعت خود را فرو نیاورد، اہل دربار عرضیه
پرداز شدند، که اگر عمرو کلثوم شاعر طوق اطاعت
شاه را بگردن اندازد، ہمانا که دیگر احدی طاقت
سرشوری را بحضور ملوکانه نخواهد داشت، پادشاه
عمرو کلثوم را با عائله و تعلقات او طلبید، والده
عمرو کلثوم بحرم سرای شاهی و خود او بدربار سلطنتی
رفته نشست، مادر شاه مادر عمرو کلثوم را بطرف
چیزی اشاره کنان برو امر کرد، که انرا برداشته بمن
بده وی بجوابش گفت، که خودت همان مطلوبت را
را برداشته بگیر، مادر شاه مکرراً همان امر نخستین خود
را بر و صادر کرد، تکراراً از مادر عمرو کلثوم ہمان


شعر العجم حصه چهارم
۱۵۲
جواب اولین را استماع کرد، بمرتبه سوم باز همان فرمائش خود را مادر شاه اعاده کرد ، درین بار مادر عمر کلثوم فغانی بر آورده گفت وا تغلباه یعنی الغیاث ای قبیله تغلب چون عمر کلثوم این آواز را شنید ، فوراً فهمید ، که تحقیر مادرش را کرده اند ، لہذا علی الفور تیغ را از نیام کشیده بیک ضربت بیدریغ سر بادشاه از تنش علیحده کرده از دربار بر آمده در عقب این واقعه معرکه آرائی های بزرگی واقع شده از طرفین نفری زیادی بقتل رسیدند در موقع انعقاد میله عکاظ عمر و کلثوم در یک مجمع عمومی ایستاده قصیدهٔ غرای را خوانده در ضمن آن تفصیل این واقعه را بیان کنان حمیت و پخرت خود را باین جوش و خروش تحریر داشت ، که تا دو صد سال هر طفل قبیله تغلب اشعار او را از آوان طفلی یاد میگرفت و میخواند اہل تاریخ می نگارند ، که بطفیل ہین قصیده او تا صد سال دیگر اوصاف شجاعت و دلیری در آن قبیله باقی ماند، امروز نیز همان اشعار اشخاص افسرده دل را بجوش آورده در طبیعت شان حرارت را بوجود می آورد ، این قصیده بدر خانه کعبه نیز تعلیق گردیده


۱۵۳
شعر العجم حصه چهارم
لهذا در سبعه معلقه نیز داخل است،
این همه از تاثیرات استعمال صحیح شاعری بوده
و از اثر همین استعمالات صحیح بود، که عموماً لگام
قوم عرب در دست شعرای بود و آنجا بهر جانبی آنها
را بر طبق اشاره خود می دوانیدند و از هر محلی
که آنها را باز می میداشتند می توان شد، جای
تاسف است که ایرانی ها گاهی اینطور خوابی را
هم ندیده و در آن سرزمین ابتدای شاعری بصورت
غلامی نشو و نما نموده دائماً شاعری حیثیت غلامی را
در آن مملکت حائز بوده گویا شعرای آن برای خود
بلکه مداحی و صنعت تراشی دیگران خلق شده بودند،
جهته پیدا نمودن اخلاق شریفانه هیچک آله بهتر
از شاعری نیست، علم اخلاق یک فن مستقلی است
و جزو اعظم فلسفه شمرده می شود، و در هر زبان در
این فن کتابهای زیادی تحریر شده اند، ولی برای
تعلیم اخلاقی یک یک شعر نسبت بیک کتاب ضخیم
آن بیشتر کار میدهد، چون شاعری یک چیز موثری
است، لهذا هر آن خیالی که بواسطه آن ادا کرده
شود، بدل جاگزین میگردد، و جذبات را بر انگیخته


شعر العجم حصه چهارم
۱۵۴
می گرداند، بنابراین اگر بواسطهٔ شاعری مضامین اخلاقی
بیان کرده شود و جذبات شریفانه مانند شجاعت، ہمت
غیرت، حمیت، آزادی را بذریعه اشعار انتشار داده
شود، پس هیچک طریقه در برابر آن کار را از پیش
برده نمی تواند،
عربہا قبل از طلوع نیر اسلام نہایت یک قوم جاہل
و مفلس بودند و بغیر از شیرگاؤ و شتر دیگر چیزی برائی
شان میسر نمی شد، عوض خانه در چرمیها و غزوی
ہا سکونت داشته شب و روز مصروف جنگ و جدال
و قتال می بودند، باین ہمہ آن اوصاف راستی و
ایفای عہد، و مهمان نوازی و جوُد و سخا و ہمت و
غیرت که در آن کنده وحشیها موجود بود، امروزه
روز به نصیب اقوام شائسته و متمدن دنیا هم نیست
نهایت راست گفته است: ؎
جیسے رہزن اور لٹیرے تھی ہمارے راستباز (۱)
راہنماؤن میں نہیں پاتے ہم آج اُنکی نظیر
در میدان محاربه موزلیقه آنچنان اثری را القا
(۱) بہر قسمیکہ راہزن دو باره باز بود راست باز ولے امروز درمیان
راہنمایان عالم ما نظیر آن را یافته نمی توانیم۔


۱۵۵ شعرالعجم حصه چهارم

کرده می توانست، که یک مصرعه رجز هیجان و جوش
مزیدی را تولید میکرد، وقتیکه حضرت عایشه صدیقه رض
در خونخواهی حضرت عثمان ذوالنورین رض با حضرت علی کرم الله
وجهه معرکه آرا گشت و بعد از جنگ در افواج او آثار
شکست ظاهر گشت، شخصی از قبیله ضبه پیش شده
مهار اشترش را گرفته این اشعار را خواند : ه
نحن بنوضبة اصحاب الجمل الموت احلى عندنا من العسل
ننعى ابن عفان باطراف الاسل ردوا علينا شيخنا ثم نخل

ترجمه:- ما از قبیله بنی ضبه و عسکر حرب جمل هستم، و مردن
بنزد ما شیرین است از شهد، طلب خونخواهی ابن عفان را با سر
نیزه می نمائیم، شیخ ما (حضرت عثمان) را واپس بدهند تا جنگ با صلح
مبدل گردید.

بسیار سرداران نامور جنگیده جنگیده مقتول می شدند
و تقریباً یک نیم صد نفر بهمین نهج سر بازی نموده
هلاک شدند.
تعلیم استقلال و جوانمردی از کتاب الاخلاق ارسطو
باین اندازه حاصل نمی شود، و ازین شعر بحصول می آید.
ه من آن گاه عنان باز بپیچم ز راه
که یا سر دهم یا ستانم کلاه


شعر العجم حصہ چہارم ۱۵۶
در مذمت ریا کاری در کتب اخلاق دفاتر بسیاری مرقوم گردیده است، ولی همین یک رباعی در این موضوع نسبت بہ ہمہ آن بیشتر اثر می بخشد : ع
زاہد بزن فاحشہ گفتا مستی
کز خیر گسستی و بہ شر پیوستی
زن گفت چنانکہ می نمائی ہستم
تو نیز چنانکہ می نمائی ہستی
مطلب قطعہ این است، کہ فاحشہ قطعاً می گوید کہ ظاہر و باطن من یکسان است و بالعکس باطن زاہد باہئیت ظاہری آن مطابقتی ندارد، و این مسئلہ را از خود زاہد بصورت استفہام معلومات می خواہد ۔
کتابهای نہایت مستند و عملی علم الاخلاق، اخلاق جلالی و اخلاق ناصریست ، ولی ایں یک سخن بدیہی است ، کہ آن اثری را کہ در اخلاق و عادات اہالی ایران گلستان و بوستان سعدی افگندہ است ، نسبت باثرات آنہا نہایت زیاد و افزون است ،
از تمام انواع و اقسام شاعری مثل فلسفیانہ و اخلاقیہ و عشقیہ و تخیّلہ کار ہائے مفید گرفتہ می شود شاعر فلسفیانہ خیالات دقیق را بر نہایت رسائی ذہن


۱۵۷
شعر العجم حصه چهارم

نشین کرده می تواند ، شاعر اخلاقی اخلاق را خوب و درست می سازد ، از شاعر عشقیہ زندگی و تازگی برائے روح تولید می شود ، از تخیل برای طبیعت اهتزاز و انبساطی محصول می انجامد ، ولی جای تاسف است که اکثری از شعرای ایران شاعری را بطریقہ صحیح و درست آن استعمال نہ نموده و بلحاظ اکثریت تنها شاعری را برای دو کار مخصوص نموده اند (۱) مداحی امراء و سلاطین که در آن طومارهای طولانی کذب و افترا را می نگاشتند (۲) عشق و معاشقہ که نیز از مبالغه سرائی های دور و دراز کار و فضول گوئی های معمور می بود -
البته متاخرین دائره تخیل را قدری وسعت دادند ولی در آن آنقدری از اعتدال تجاوز نمودند ، که ذاتاً تخیل باقی نمانده بلکه تخیل را بصورت یک معمای بی سروپا تحویل نمودند -
عظمت شعر و شاعری
هنگامیکه در عرب کدام شاعر نوی ظہور می کرد از هر طرف سفار تهای تہنیت گوئی و مبارکبادی بحضور


شعر العجم حصه چهارم ۱۵۸

آن می آمدند و جلسه های مسرتی را نفاذ میدادند، زنان قبیله مجموع گردیده اشعار فخریه را می سرودند و عزت و شان و قدر و منزلت آن قبیله دفعتهً بلند میگشت، یک یک شعر نام یک قبیله یا یک شخص را تا بقیامت زنده میکرد-
شماخ بن ضرار در شان عرابه اوسی این شعر را گفته
اذا ما راية رفعت لمجد
تلقاها عرابة باليمين
وقتیکه علم عظمت و بزرگی بر افراشته میشود، پس آنرا بدست راست خویش مضبوط میگیرد عرابه دفعتهً نام عرابه در تمام عرب مشهور گردیده و تا امروز این مصرعه ضرب المثل عمومی گردیده است، در عرب محلق یک شخص گمنامی بود. که سه دختر داشت، اما بیکی از آنها کسی طلبگاری نمی نمود، اتفاقاً گذر اعشی شاعر در آن اطراف و نواحی افتاد، بیگم محلق آمدن او را شنیده بشوهرش گفت که این شاعر شخصی است، و مدح هر کسی را که میکند در تمام مملکت آن شخص بنظر عزت دیده می شود، محلق دعوتی را برای اعشی ترتیب داده بعد از طعام دورهٔ شراب جریان یافت، درین


۱۵۹ شعر العجم حصه چهارم

ضمن اعشی از محلق حال و کیفیت گذاره و عیالداری
و غیره امور خانگی او را پرسیده درین ضمن به
تذکر دختر های خود نیز پرداخت ، که بسن جوانی رسیده
اند و طلبگاری او شان را هیچکس الی الان نه نموده
است ، اعشی گفت که انتظام این مسئله کرده شده
است ، شما مطمئن باشید ، وقتیکه ایام میله عکاظ
بسر رسید ، اعشی در مجمع عمومی قصیده را خواند و
پس از تمهید این شعر را گفت : ۱
العمری لقد لاحت عیون کثیره الی ضوء نار بالبقاع تحرق
تثب لمقرورین کی یصطلوا نھا وبات لدی النار الندى والمحلق
این قصیده هنوز به ختم نرسیده بود که با طراف
محلق از وحام انام حلقه بست و شرفار عرب آمده
از وی خواهش قرابت را نمودند و هر سه دختر های
او بخاندانهای بسیار معززی وصل شدند
منیر نام یک قبیله نهایت معززی بود و آنها را بر حسب
و نسب شان آنقدر غرور و نخوتی بدماغ شان جاگزین
شده بود ، که اگر کسی ازو شان می پرسیدند ، که شما از
(۱) یعنی قسم است بزندگانی من که به تحقیق روشن شده چشمهای بسیاری از مردمان
(۲) بسوی آن روشنی آتشی که در اماکن و بقاع بر می افروزد (۲) و بعالم جوانی رسیده است آن آتش


شعر العجم حصه چهارم
۱۶۰

کدام قبیله می باشید، پس بیک آواز بسیار مغرورانه با کمال
تکبر می گفتند، که از نمیر جریر نام که شاعر مشهور بود از
کدام شخص این قبیله رنجیده بخانه خویش آمده بفرزند خویش
گفت، امشب در چراغ قدری زیاده تر تیل بینداز، که
من در همچو قبیله نمیر چند اشعاری را می نگارم هنگامیکه
این شعر از زبانش بر آمد از جای خویش برجسته گفت
والله اخزيته اخر الدهر(۱) و آن شعر این است :
فغض الطرف انك من نمير  فلا كعباً بلغت ولا کلابا(۲)
وقتیکه در تمام عرب این شعر کسب اشتهار کرد
اثراتش چنین بظهور انجامید که در موقع استفسار نام قبیله
از کدام نفر آنها از گرفتن اسم نمیر صرف نظر کنان اسماء
اجداد و نیاگان ماضیه خود را برای معرفی خویش بزبان
می آوردند تا اینکه نام آن قبیله کاملا محو گردید -
عظمت و شان و جبروت و اقتدار سلطان محمود
باندازه مشهور است، که باظهار حاجت ندارد ولکن آن
اشعار ہجویه را که فردوسی نسبت باو گفت، محمود به هیچ

بقیہ صفحه ۱۵۹ برای آن اقامت گزینیان که در عقب آن تاپ تپش دارند (۳) یک شبے را بسر برند
بنزد آن تا تش لطیف و خوشبو و ملحق (۱) قسم بخداوند است ، که رسوا نمودم قبیله نمیر
را تا بروز قیامت -
(۲) پس بپوش چشمت ازین جهت که تو از قبیله نمیر هستی (۳) حالانکه در واقع تو بمرتبه بلند رسیده و نه نسب شما
به کلاب اتصال دارد -


شعر العجم حصه چهارم
۱۶۱

صورتی با محای آن موفق شده نتوانست ، حالانکه در سر
تا سر مملکت خویش اعلان کرد بنزد هر کسیکه این اشعار هجویه
پیدا گردد ، گرفتار و بمجازات شدیدی سر و چار می گردد
فردوسی خودش بصورت مخفیانه شهر بشهر و ده بده می گردید
ولی این اشعارش بزبان اطفال جریان داشت ، حتی
امروزه روز در تمام نسخهای شاهنامه که بهرجا بنظر می رسد
اشعار هجویه مذکوره در ان مسطور بنظر می آید -
در عرب رتبه شاعری بدرجه بلند بود ، که آنها تحریر
داشتن مدائح و اوصاف مردم را بخود عیب و عار کلی می
شمردند ، چنانچه از ابتدای تا یک مدت مدیدی قصاید مدحیه
را احدی ننوشتند ، اگر بهمراه شاعری کسی احسان
و الطاف را مبذول میکرد - همانا که بصورت شکریه
فی الجمله بتذکر آن می پرداخت ، اما اگر احسان کننده
مذکور اگرچه پادشاه هم می بود ، بصورت مدحیه لفظی
را نسبت باو بزبان خویش نمی راند -
اولین شخصیکه مدحیه نوشته نابغه ذبیانی بود ، اگرچه بطفیل
این مدحه سرائی نابغه باندازه دولت مند و صاحب ثروت
گردید ، که در ظروف نقره و طلا صرف طعام می نمود

(۱) کتاب العمده جلد (۱) صفه ۴۱


شعر العجم حصہ چہارم ۱۶۲

ولی مراتب عزت و احترام او از نظر عامہ اعراب روز
بروز کاسته می شد (۱) بعد از نابغہ پیشہ شاعری را
اعشی نامی اشغال کرده جا بجا مدح سرائی نموده و
انعامات را از ممدوحین خویش گرفته میگردید، تا اینکه
رفته رفته این مدح سرائی با یک رواج عمومی را پیدا
کرد و اکنون از مدتی قصیده خوانی و دریوزه گری با
همدیگر الفاظ مترادف می باشند، تاہم در ازمنہ
اسلام برخی از شعرا از مدح سرائی عار داشتند،
عمر بن ابی ربیعۃ القریشی که یک شاعر غزل گوئے
بود، ہیچگاہے مدح سرائی نه نموده است، در ہنگا میکه
خلیفہ عبدالملک بروی فرمایش مدح نگاری خود را نموده
در جوابش گفت که ”من مدح مردان رائے! بلکہ تعریف
و اوصاف زنان را می نگارم“ در کدام موقعی که جمیل
ہمسفر ولید بن عبدالملک بود، ولید از جمیل خواهشمند
گشت، که چند اشعاری را بر خواند و تصور داشت، که
جمیل نظر باین ایمای او حتماً در مدح او چیزی خواهد گفت
ولی بالعکس نسبت بحیثیت و شان خویش یک قصیده
فخریه خویش را بدو شنوانیده گفت : ؎
انا جميل في السنام من معد (۱)

(۱) منم جمیل نام که در بزرگی و رفعت خویش از خاندان معد ہستم.


۱۶۳ شعرالعجم حصه چهارم

في الذروة العليا والركن الاشد (۲)

درین موقع این سخن را ملحوظ نظر باید داشت که ولید آن شخصی است که یک طرف تا به اسپین و از جانب دیگر تا به سندھ تمام ممالک را در تحت قبضه خویش در آورده بود ، در بنی امیه بلند تر ازان دیگری این مفاخر با تاریخی و کارنامهای عالی را مصدر نگردیده است ، تاهم جمیل را چیزی گفته نتوانسته و با وی تعرض نه نموده مروان ابن ابی حفصه میگوید : ؎
مازلت آنف آن اؤلف مدحة (۳)
الالـصـاحـب مـنـبـر و سریر (۴)

ابن مباده در مدح خلیفه منصور قصیده نگاشته عزم رفتن بغداد را نمود تا در آنجا رفته آنرا بدربار مشعور بشنواند بعد از ورود او بدربار یکی ملازمین خلیفه برایش شیر آورده ابن مباده پس از نوشیدن شیر بر شکم خویش دست گردانیده گفت تا زمانیکه این میسر باشد ، مرا با منصور چه سروکاری است !
جلالت و عظمت سیف الدوله مشهور است، متنبتی شاعر

(۲) در دوره بلند و رکن مضبوط محسوبم .
(۳) همیشه عار و انکار دارم از اینکه میسازم مدحی را. (۴) مگر مدح سرائی من نیز برائے کسے است که باشد صاحب میز و تخت ۔


شعر العجم حصہ چہارم ۱۴۴
دربار مشار الیه بود سیف الدولہ جائے نشین متنبی را ہمراہ دیگر اہل دربار خویش یک برابر مقرر داشتہ بود، ازین سخن سخت متاثر گشتہ و برآشفتہ قصیدہ را قلمبند کردہ در اثنائے دربار با سیف الدولہ مخاطبہ کنان گفت : ؎
ما انتفاع اخی الدنیا بناظرہ ؛
اذا استوت عندہ الانوار والظلم
یعنی انسان را از چشم چہ فائدہ عاید میگردد ، درحالیکہ بنظرش روشنی و تاریکی یکسان باشد ۔
یا اعدل الناس الا فی معاملتی
فبک الخصام و انت الخصم الحکم
یعنی ای زیاد انصاف کنندہ نسبت بہمہ مردم باستثنای معاملہ من کہ تو در آن خصم ہستی و تو باین دعوی داری و تو حکم و فیصلہ کنندہ آن دعویٰ ہستی ۔
این قصیدہ را شنوانیدہ از دربارش بدر رفتہ بمصر آمد و از مصر بغداد آمدہ عزم شیراز را نمود ، در شیراز درین فرصت حکمران شیراز عضد الدولہ حکمران بود، کہ لقب شاہنشاہی را داشت ، واحدے در آن دورہ باوی ہمسری کردہ نمے توانست ، وقتیکہ بعضد الدولہ اطلاع آمدن او رسید ، بغرض استقبالش اہل دربار خود را فرستادہ


شعر العجم حصه چهارم ۱۶۵

متنبی داخل دربار شهنشاهی گردید، اما باین شرط که در قطار
دیگر شعراء دربار ننشیند و قصائد خود را ایستاده نخواند
عضد الدوله این شرائط او را قبول کرد در یک موقعی
عضد الدوله دیگری را مخاطب کنان گفت آن قصیده
را که متنبی در شام نوشته همسر این قصیده اش نیست
متنبی گفت که هر آن درجه رتبه را که شخصی داشته
باشد بموافقت آن شعر نیز گفته می شود -


شعر العجم حصه چهارم
۱۶۶
باب دوم
تاریخ
آغاز شاعری در ایران چگونه بوده است
این مبحث در حصۀ نخستین قبلاً گذشته است - ولی درین جا باین غرض اعاده آن ضروری است تا سلسله واقعات مربوط گشته ضمناً نسبت به بیانات گذشته معلومات جدیدی نیز اضافه میگردد *
قبل از اسلام اگرچه تمام علوم و فنون بدرجه کمال رسیده بود ولی در بین آن بسیار کم اثر و سراغ شاعری بنظر می خورد مستر براؤن که مدعی وجود آن است - ببیشتر ازین ثبوتی را پیش کرده نمی توانست - که "راگ" باربد از مدتی بزبان فارسی موجود بود - چنانچه شاعری میگوید -
نوای "باربد" مانده است دستان
مگر راگ "باربد" منثور بوده است نه منظوم - عوفی یزدی در


۱۶۷
شعر العجم حصه چهارم

لباب الالباب رقمطراز است :-
"در عهد پرویز نوائی خسروانی که آنرا باربد در صورت
آورده است - بسیار است فاما از وزن شعر و قافیت و
مراعات نظائر آن دور است بدان سبب تعرض بیان آن
نیامد *
یک مصنف مشهور زبان هندی بر بودن شاعری قدیم
ایران ازین اشعار استدلال گرفته است(۱) *
هر برا به گیهان انوشه بدی * جهان را بدیدار توشه بدی
منم آن پیل دمان و منم آن شیر یله * نام بهرام تراو پدرت بوجهله
زن شاه است در داور گردا * گوز گرد و ندارد بیم از کس
به همراه این اشعار این استدلال را نیز پیش کرده است -
که ایران اینقدر شائسته و ترقی یافته بود - که آن سر زمین گلزار
و آب و هوایش فرحت انگیز و ولوله خیز بوده چه طور امکان پذیر
میشود - که جوش دلهای مردم آن سر زمین بصورت موذن
شعر ظاهر نشده باشد - علاوه بران بحور مخصوصهٔ فارسی یا بحرهائی
عربی چندان موافقت و مناسبتی با بهم نمی رساند - اهل عروض
خواه زحافهای او را تراشیده در بحرهای عربی داخل نموده اند
جواب حصه استدلال عقلی آن این است - که در فرحت
(۱) لباب الالباب عوفی نمردی جلد اول مطبوعه یورپ صفحه ۱۹ *


شعر العجم حصه چهارم ۱۶۸

انگیزی آب و ہوائی ایران هیچ جائے شبهه نیست - مگر این امر
نیزانه بدیهیاتست - که امروز ہزار ہا تلمیحات و روایات موجود اند
که علوم و فلسفه زمان گذشته ایران باقی نمانده است - لاکن
نامهای نامی و اقوال حکمای ایرانی تا بامروز در کتب نقل
است - محققین اروپائی بسیاری از کتابهای زبان پهلوی
را جستجو و تلاش نموده بالاخر آنرا پیدا کرده اند - مگر چهار شعر
پہلوی ہنوز ہم دستیارشان نه شده است - اگر اشعار فارسی
یافت نمیشد - خیر ولی می باید که نام شعرای آن یافت
میشد - وقتیکه یکی ازین هر دو یافته نشد - پس تنها شهادت
ولوله خیزی آن بر زمین تا بکدام اندازه کار آمد شده میتواند
شعریکه فوقاً نقل شده است از ان میان شعر نخستین یک فقرهٔ
دعائیه است - که از حسن اتفاق موزون افتاده است - در
شاهنامه در موقعیکه کدام یکی از اهل دربار بحضور شهریار
چیزی عرض و استدعا نموده میخواهد اولاً این شعر را برزبان
می آورد *
کیفیت شعر دومین این است - که اتفاقاً بهرام گور میان
بادیه نشینان عرب پرورش یافت و ازین بود و باش خودسان
عربی زبان مادری او گردید - چون در عربستان شاعری علی العموم
مشعل بود لہٰذا این مذاق برای او نیز پیدا شد *


شعر العجم حصہ چہارم
۱۶۹

عوفی یزدی می نگارد ۱ ؎ کہ من در بخارا بمکتب خانہ سرپل
دیوان عربی او را دیده و ازاں جملہ چند شعرش را نقل نمودم
کہ دوسہ بیت آں قراء آتی است :- ۲ ؎

یریدون تزویجی من الکفو طالباً
ومالی من جنس الملوک عدیل

اری ان مثلی کالمحال وجودہ
ولیس الیٰ نیل المحال سبیل

مردم اراده دارند ۔ کہ عروسی مرا با یکی از همسران من بنمایند ۔
مگر ہمسر و سیال من در کجا یافت شده می تواند ۔ خیال خود
من ایں است ۔ کہ یافتن نظیر من یک چیز محال است ۔ و
برائے یافتن یک چیز محال پیچ یک تدبیرے نیست +

اگرچہ لہجہ ایں اشعار ابداً لہجہ آں ادوار نیست ۔ و در
زمان جاہلیت لفظ محال کجا بوجود آمده آمده بود ۔ تاہم ما انیں
بیان عوفی انکارے نداریم ۔ کہ بہرام بزبان عربی چیزے گفتہ
خواہد بود ۔ چونکہ بذریعہ زبان عربی از شعر و شاعری واقف شدہ
شدہ بود ۔ لہٰذا گاہے گاہے در فارسی نیز از زبان او فقرات
موزونے می برآمد ۔ عوفی یزدی می نویسید :-

”وقتے آں پادشاہ در مقام نشاط و موقع انبساط ایں
چند کلمہ موزون را بزبان راند“

منم آں شیر یگہ منم آں پیل یلہ + نام من بہرام گور، کنیتم بوجبلہ

۱؎ لباب الالباب جلد اول مطبوعہ یورپ صفحہ ۱۹ +


شعرالعجم حصہ چہارم
۱۷۰
درین محل چند سخنی قابل لحاظ است ۔ اولاً عوفی این شعر
را بچند کلمہ موزون تعبیر میکند ۔ او را شعر نمی گوید ۔ حالت تغیّتر
و تعریف دیگر روایات این است ۔ کہ تمام تذکرہ نویسان فارسی
این شعر را بنام بهرام گور نقل میکنند و ماخذ آنها فقط همین
روایت عوفی یزدی است ۔ مگر الفاظ او را این طور پیش و
پس و تغیّتر داده اند۔کہ وزن و بحر این شعر بالکل تبدیل یافته
است ۔ طوریکہ یزدی آنرا تحریر کرده بہ بحرے می ماند۔ کہ بیشتر
بہ نثر مقاربت و موافقتش را نشان میدہد ۔ کہ مطابق بہ
مذاق عربہا است ۔ برخلاف آن دیگر تذکرہ نویسان آن را
با بحور مروّجہ فارسی امروزه موافق ساخته اند۔ *
الغرض سنگ بنیاد شاعری را نظر بچندین کلمات موزون
بہرام گور در ایران ما قائل شده نمیتوانیم *
شعر سوئمین نیز عہدہ برا ر اعطائے جواب این چنین
یک مسئلہ بزرگ شاعری شده نمی تواند ۔ اصل واقعہ این
است ۔ وقتیکہ اسلام در ایران آمد ۔ تا مدتی در آنجا عربہا
براه راست حکمران بودند ۔ بلکہ تا زمانہ حکومت بنو اُمیّہ نائب
الحکومتہا و حکام اعلیٰ اضلاع و توابع ایران نیز عربہا می بودند
بدورۂ عباسیہ عہدہ وزارت بدست عجمی ہا افتاد و خاندان
مشهور برامکہ را این قدر اقتدار حاصل گشت کہ گویا عنان


شعر العجم حصه چهارم
171

عنان سلطنت نیز در قبضه آنها فتاد- مامون الرشید از جانب مادر
عجمی بود- و از همین جهت ایرانی ها او را خواهر زادهٔ خویش
میگفتند- در حیات ابتدائی مامون در عجم به هزار ها شعرا پیدا
شدند- ولی هر چه می سرودند- بعربی میگفتند- چنانچه علامه
ثعلبی در کتاب یتیمة الدهر باستقصاً تمام نامهای آن ها را
نوشته است- لکن چون بیگم مامون عجمی و زبان مادری او
نیز بوده اهل دربارش هم عموماً عجمی بودند- نظر باین سبب ها
که مذکور شد- شعراء ملکی را این خیال بدماغ آمد- که حیثیت
و قدردانی این زبان وطنی بسر رسیده می بایست- که از
وقت استفاده کنند- چنانچه عباس مروزی این قصیده را
سرودهٔ تقدیم کرد:-
ای رسانیده بدولت فرق خود بر فرقدین
گسترانیده به فضل و جود در عالم یدین
مر خلافت را تو شایسته چو مردم دیده را
دین یزدان را چه ما بسته چو سرخ را هر دو عین
کس بدینمنوال پیش از من چنین شعری نگفت
مر زبان پارسی را هست با این نهج بین
لیک زان گفتم من این مدحت ترا تا این لغت
گیرد از مدح و ثنائے حضرت تو زیب و زین


شعر العجم حصه چهارم ۱۷۲
مامون بعد از شنیدن این قصیده در صله هزار اشرفی
برائے او داد *
ازین اشعار ثابت میشود- که تا هنوز در زبان فارسی -
عربی آمیزشی نشده بود- لہذا این هر دو زبان در وقت
اختلاط آنها با همدیگر گرفته گرفته معلوم میشود- چنان معلوم
میشود- که مامون بعد از چند روزی چون به بغداد آمد.
شاعری فارسی انتشار نیافته تا یک مدتے هیچ سراغ
اشعار فارسی معلوم نمی شود- عوفی یزدی اشعار فوق را از
عباس مزوزی نقل کنان میگوید- که بعد از وی کسے شعر
پارسی نہ گفت *
هنگامیکه بعد از مامون الرشید در اقتدار خلافت عباسیہ
آثار ضعف آغاز نہاد- و صاحب منصبان ملکی خواجہائے خود
مختاری خود ہا را میدیدند- مقدم از همه درین سلسلہ خاندان
طاهریہ دیده شد- که بانی آن طاہر ذوالیمینین بود - این
خاندان تا (۴۵) سال حکمران مانده در ۵۹؁ھ خاتمه یافتند
و این خاندان اگرچہ عربی النسل و زبان رسمی شان عربی
بوده بطرف فارسی چندان رغبتی نیز نداشتند تا ہم چون
مستقر حکومت در خراسان بود- لہذا شاعری فارسی ترقی
یافت- و مثل حنظلہ، محمود رواق ، فیروز مشرقی بسیار شعرا


۱۷۳
شعر العجم حصه چهارم

بوجود آمدند - از واقعات مذکوره ظاهر میگردد - که شاعری در
ایران بصورت قدرتی نی بلکه بقسم اکتسابی پیدا شده
است - و در عرب آغاز شاعری این طور شده که در هنگام
محاربه وقتیکه دو حریف با هم نزدیک شده مقابله مینمودند
اولاً بصورت فخریه طرفین حسب و نسب و امتیازات خاندانی
خودها را بیان می نمودند - این فقرات ابتدائاً منشور می بود بعداً
کسب موزونیت نموده صورت رجز را اختیار نموده - چنانچه
اهل ادب میگویند - که در عرب از اقسام شاعری اولاً رجز
آغاز شد - و متعاقباً قصیده پیدا گردید - ولی در میان آن
مدح و ذم شخصی نمی بود - بلکه آن جذباتی را که در دل پیدا
می شد ادا می نمودند - و در مجمع عمومی بمردم می شنوانیدند -
و تا مدت مدیدی نوشتن و خواندن هیچ نبوده شعراء و رواة
را تمام آن اشعار حفظاً بر زبان می بود - برخلاف آن در
ایران در ابتداء شاعری بذریعه تعلیم و تعلم موجود گردیده
است - یعنی آن اشخاصیکه ماهر زبان عربی می بودند - و شعر
و شاعری اعراب در پیش نظرشان بود - آن ها نه تنها
شاعری را برای ترقی زبان خویش بلکه زیاده تر برای
مداحی و زر طلبی آغاز نهادند و از انها نتایج مفصله ذیل بوقوع
پیوست *


شعر العجم حصه چهارم ۱۷۴

(۱) در ایران ابتدائی شاعری از مداحی و قصیده خوانی شده
است - *
(۲) شخصیکه شاعر شدن خود را میخواست - بذریعه کتابها
تعلیم آن حاصل میکرد - *
نظامی عروضی در چهار مقاله خویش می نگارد :-
"اما شاعر بدین درجه نرسد - الا که در عنفوان شباب و روزگار
جوانی بیست هزار شعر از اشعار متقدمین یاد گیرد - هزار کلمه از
آثار متاخرین در پیش چشم کند - و پیوسته دواوین استادان
خواند - و عرض بخواند - دگر در تصانیف استاد ابوالحسن بهرامی
سرخسی گردد - و مانند غایته العروضيين، كنز القافيه، و نقد معانى،
و نقد الفاظ و سرقات و تراجم و اقارع این علوم بخواند"*
نظامی عروضی شرائط و مطالعات فوق را برائے شاعری
ضروری می انگارد - لکن شعراء عربی فقط صحیفۂ فطرت را
خوانده شاعر میشدند *

رفتار تدریجی شاعری
اینقدر به نظر هر شخص می آید - که شاعری فارسی دور ہائی
مختلفه دارد - و لہجہ و انداز ہر دوره آن علیحده علیحده است -
درین موقعہ فرض ذمت یک عالم نکتہ سنج آنجا است - که


شعر العجم حصه چهارم
۱۷۵

تمام خصوصیتهای هر دوره را سراغ نموده معلوم کنند- نه
تنها آن اشیا را هویدا و نشان بدهد- که بطور سطحی و سرسری
به نظر می آید- بلکه اصل حقائق و آن چیزهای را که در ته و
ماتحت آنست- و بر آن نگاهائی عمومی نمی افتد- و به همراه
آن وجوه و اسباب همان خصوصیات را نیز ظاهر و هویدا کند
که یعنی چه طور پیدا شده؟ و چگونه یکرنگ به رنگ دیگر
تبدیل شده است-؟
اگر چه شعر یک چیز غیر مادی است- ولی همراه مادیات
قدم بقدم رفتار دارد- این یک قاعده عمومی است-
وقتیکه کدام قوم ترقی میکند- ابتداءً تمام اشیاء خوراک
پوشاک، جائی، اسباب، آرایش، وضع و قطع شاں بے
تکلف و ساده می باشد- رفته رفته نفاست، لطافت، و
تکلف در بین شان پیدا شده روز بروز ترقی و ازدیاد
میکند تا اینکه این تکلفات از حد اعتدال متجاوز گردیده نهایت
کثرت و وسعت را پیدا میکند- و در عین همین وقت از
ترقیات باز مانده قومیت و ترقیات خود را برباد فنا میدهند
مثلاً در ابتدائی برائے بود و باش خانهای نے وخس پوش
و دیوار ہائے خامی را اتخاذ میکنند و باز آنرا بعمارت پخته
تحویل داده متعاقباً حصص مختلفی برائے آن از قبیل خانه


۱۷۶ شعر العجم حصه چهارم
انتظار، خانه ملاقات، خانه خواب، خانه تفریح برنده و بالاخانه
و امثال آن تعمیر کرده میشود - درون عمارت را بامثال
فروش رنگین قیمتی وغیره تزئینات می آرایند درختهای
فانوسی و قنادیل افقی و دیوار گیر و منبر و الماری وغیره
اثاث البیت را در آن می افزایند - ولی از حد اعتدال
نمی گذرند +
باز تعمیر عمارتهای سنگ مرمر شروع میشود - و دیوار
های آن به دانه نشانی و جواهر کاری آراسته میگرد - و بر در و
دیوار نقوش و گلکاریهای طلائی کرده میشود - و فرش اطلس
و کمخواب می گسترانند و بر دروازه ها پرده های گوهر نگاری
را آویزان میکنند - دشمعهای کافوری را می افروزند - این
آخرین دوره ترقی است وسپس ازین آثار تنزل شروع
میشود تا ایکه آن قوم برباد میگردد +
حالت شاعری نیز همین است - در اول امر خیالات
او ساده و راست صاف و بی تکلف می باشد استعارات
و تشبیهات دران بسیار کم داخل می شود در الفاظ او تراش
و خراشی به نظر نمی رسد - مضمون را که ادا میکند بدون هیچیک
پیچ و تابی او را میگوید - وقتیکه ازین مقام پیشتر قدم بر
میدارد - در خیالاتش بلندی پیدا میشود - و در الفاظ خویش


۱۷۷
شعر العجم حصه چهارم

خم و پیچ را دخل میدهد ـ مضمونی را که گفتن میخواهد برنگ
و روغن استعارات او را ادا میکند ـ در عقب آن نوبت
بدقت آفرینی ها و باریک بینی ها می رسد و مراتب مبالغات
را بآسمان رسانیده بکشیدن پوست از موی می پردازند ـ
و در استعاره استعاره دیگری را بوجود می آورند ـ تا اینکه
از محسوسات صرف نظر کنان تنها بر اشیائ خیالی مدار کلام
را میگزارند ـ این آخرین منزل ترقی شاعری ست ـ که
همدوش تنزل و هم آغوش تسفل پنداشته میشود ـ بنابرین
اصول از همه مقدم خصوصیت اہم دور اول شاعری فارسی
سادگی و بی تکلفی است ـ هنگامیکه در ایران شاعری آغاز
شد ـ دوره تمدن و معاشرت در اوج شباب بود ـ آن نمونه
شاعری که در پیش نظر بود رنگین بیانی ها و طلسم آفرینی ہای
متنبی، ابونواس، ابن المعتز بحتری، و ابوتمام بود ـ با وجود آن
در فارسی شاعری ابتدائ این چنین خیالات ساده و بی تکلف
و سرسری به نظر می آید ـ که گویا درین قوم ہیچک اثری از تمدن
پیدا نشده است ـ این همان سخن است ـ که ہر چیز در
ابتدای خود نہایت ساده و بی تکلف می باشد ـ اینک
نیان اردو را ملاحظه کنید ـ که اولاً بنیاد شاعری را ولی دکنی
نهاده است ـ که معاصر ناصر علی و بیدل بود ـ که ہرکدام آنها


شعر العجم حصه چهارم
۱۷۸

در مضمون بندی و خیال آفرینی پوست را از موی میکشیدند. و ولی با آنها تعارف راه و رسم داشت و همراه آن در شاعری فارسی نیز ماهر بود مگر در اردو شاعری او باین سبک آغاز شده است :-

جسے عشق کا زخم کاری لگے ہے
تو پھر زندگی اُس کو بھاری لگے ہے

به کسی که زخم کاری بعشق رسیده است پس دیگر زنده ماندن برای او امریست مشکل
این وصف سادگی قدما تا دورهٔ اخیر همچنان قایم مانده - ولی در مراتب و مدارج آن وقتاً فوقتاً فرق آمده است زیراکه هر قدریکه زمانه میگذرد - بعوض سادگی تکلف و نکته آفرینی آمده می رود :
ابو شکور بلخی این مضمون را که شخص فرومایه و پست فطرت بواسطه تربیت شریف و نجیب شده نمیتواند این قسم ادا نموده است :-
درختی که تلخش بود گوهرا * اگر چرب شیرین دهی مرورا
همان میوهٔ تلخ آرد پدید * ازو چرب شیرین نخواهی مزید

همین مضمون را فردوسی باین طور ادا نموده
درختیکه تلخ است او را سرشت * گرش بر نشانی بباغ بهشت


شعرالعجم حصه چهارم
۱۷۹
در از جوی خلدش بہنگام آب * بہ بیخش شکر ریزی و شہد ناب
سرانجام گوہر بکار آورد * همان میوه تلخ بار آورد
مطلب هر دو یک چیزلیست- لکن ملاحظه کنید- که چستی
بندش و شست الفاظ مضمون از کجا تا بکجا رسانیده شده است
شعر اول را به آتش مشابهت میدهند و این یک مضمون عمومی است
لاکن وقتیکه اولاً این خیال ادا کرده شده است- صورت
آن چنین بوده است :-
احوال دلم مپرس کان بیچاره * چو بیست در افتاده آتشدل نیست
متاخرین همین خیال را چنین ادا کرده اند * ع
یک پاره آتشی است دلش نام کرده اند
بواسطه اندک تغییر، مصرعه چست شده است- لفظ
"چوب" کہ علیحده بود- خارج شد و عوض آن "پاره آتش" لطافتی
را بوجود آورد کلمه "نام کرده اند بیشتر در لطافتش افزود *
این مضمون را که اگرچه معشوق نامهربان و دشمن است تا هم
محبت آن از دل نمی رود- اولاً فرضی این طور ادا کرده است:-
هم دشمنی از تو دیدم ولیکن * نگویم که تو دوستی را نشائی
همین خیال را سعدی ادا میکند :-
به لطف و خوبی او در جهان نه دیدم کس
که دشمنی کند و دوستی بیفزاید


شعر العجم حصه چهارم ۱۸۰

شعراء کمر معشوق و جسم عاشق را لاغر میگویند۔ هم چنین
دهن معشوق و دل عاشق را ”تنگ“ می نامند این مضمون
در اشعار متقدمین بحالت ابتدائی هم ادا شده است ولے
شعراء متاخرین تنها به یک بندش الفاظ او را نهایت خوب
صورت ساختند ۔

فرخی میگوید :- ه
گفتم بتا تن و دل من چیست مرا ترا
گفتا یکی میان من است و یکی دهن

همین سخن را سعدی این طور میگوید :- ه
دهان تنگ تو آموخت تنگی از دل من
وجود من ز میان تو لاغری آموخت

شعر مشہور سعدی این است ۔کہ ه
زنده است نام فرخ نوشیروان بعدل
گرچه بسی گذشت که نوشیروان نماند

قبل از سعدی در عہد قدماء این خیال باین لہجہ اداء
شده است * له
آن خسروان که نام نکو کسب کرده اند
رفتند و یادگار از ایشان خبر نماند

له لباب الالباب عوفی نزدی جلد اول صفحه ۱۱۳ -


شعر العجم حصه چهارم
۱۸۱
نوشیروان اگرچہ نزادش گنج بود
جز نام نیک از پس نوشیروان نماند
ناظرین از فوق انداژہ کردہ می توانند کہ در اول امر
ہر خیال چہ قدر سادہ و بیساختہ و بے تکلفانہ بودہ است
رفتہ رفتہ لطیف و شوخ و رنگین بیان میگردد ۔ این یک
سخن قدرتی است ۔ و درین اسباب و علل خارجی را دخلی
نیست :
اثر سادگی نہ تنہا در طرز ادا و بندش میباشد ۔ بلکہ
تمام اشیاء آن بے تکلفانہ بہ نظر می افتد ۔ وقتیکہ متاخرین
ذکر و جاہ وحشم ممدوح را می نمایند ۔ برائے سواری آنہا
وجود اسپ فلک و ابلق ایام را حتمی می انگارند ۔ ولی شعرائی
پیشین بیان فیل و اسپ معمولی را می نمایند ۔ و بلند تر
ازین مراتب سادگی سابقہ این بود ۔ کہ در اثنای تعریف
مال و دولت ممدوح بہ تذکر رمہ و گلہ و گاؤ و شتر او
نیز پرداختند *
فرالادی کہ باین اندازہ شاعری بودہ است کہ رودکی
بمدحش پرداختہ در یک قصیدہ خویش میگوید ۔ کہ :-
مادہ گاوان گلہ ات ہر یک : شاہ پرور بود چو بر مایون
بر مایون مادہ گاویست کہ از شیر آن فریدون پرورش


شعر العجم حصه چهارم
۱۸۲
یافته بود - *
در خیالات عشقیه نیز علی الاکثر سادگی ملاحظه میگردد -
آن تحرکی که بواسطه وزیدن باد برائے زلفہائے بالائی رخسار
محبوب عارض میشود - یک منظره دل کشی است و شعرای
متاخرین تشبیهات نہایت لطیفے را درین زمینه پیدا کرده
اند - مگر محمد بن صالح مروری که ایام شاعری او قبل از
دوره سلطنت سلطان محمود بود - میگوید که :- ؎
آن سیاه زلف بران عارض او گوئی راست
پر زاغ کسے آتش را باد کند
اگرچه حقیقتاً این تشبیه بالکل یک تشبیہ ساده و فطری
است - ولی مذاق امروزه کسی او را قبول کرده نمیتواند -
این یک بیان اجمالی بود - سر از حالا ما بالتفصیل آن
اثرات حالت ابتدائی را که نسبت به هر هر چیز بوده است
می نگاریم :-
بے پروائی نسبت بصحت الفاظ
اثر نخستین حالت ابتدائی این است که نسبت بصحت
و صفائی و موزونیت الفاظ چندان فکر خود ها را مبذول
نمیکردند - در بین اشعار قدما اینقدر زیاد اغلاط بنظر میرسند


۱۸۳ شعر العجم حصه چهارم
که اگر از انجمله دو لفظ در کلمات امروزه یافته شد همانا که قابل
آن از رتبه استادی سقوط میکند چند امثله انرا ناظرین ملاحظه
کنند : ۱

اسم شعراء | مصرعات | غلط | صحیح
بهرامی | نه هست اکنون و نی باشد و نه بوده است هرگزا | هر گیزا | هرگز
پورشرفی | شعر بکشاده و بر روی زنان ناخونا | ناخون | ناخن
" | سخنوران جهان پاک پیش او ابلاه | ابلاه | ابله
مغزی | چو خورشید به تر از و آید ترا | بترازو | به ترازو
" | کدام دل که نگشت از غم زمانه سقم | سقم | سقیم
" | نگرد نیز هم چو تو داد نگیرد | نگرد | نه گیرد
" | چو خواجہ ابو العباس آمد | ابوالعباس | ابوالعباس
فرخی | رای موافق و نیت و اعتقاد او | نیت | نیت
" | تا تو بگریختی به حیله و چار | چار | چاره
کشائی | ای میر بوحمد که همه محمدت توئی | بوحمد | ابوحمد
معروفی | آب انگور آب نیلوفل | نیلوفل | نیلوفر
منوچهری | قومو شرب الصبوح يا ايها النائمين | ايها | ايها

در فارسی تشدید نیست ولی قدماء بلا تکلف هر لفظی را
که میخواستند - مشدد در اشعار خود اندراج میدادند - ما چند
۱ این امثله بیشتر از معجم فی معایز اشعار العجم و از منوچهر ماخوذ است :


شعر العجم حصہ چهارم ۱۸۴
اشعاری را از یک قصیده رودکی که در معجم موجود است
نقل نموده این مقصد را ذهن نشین میکنیم ه
خزّ بجای ملحم و خرگاه * بدل باغ و بوستان آمد
مورد بجای سوسن آمد باز * مے بجای ارغوان آمد
درین اشعار بجای دے و خز مشدد درج گردیده است
برائے ضرورت قافیه هر لفظی را که میخواستند - الف - را
اشباع را می افزودند - مثلاً ه
نو بهار آمد و آورد گل و یاسمنّا
عدم مراعات قواعد عروض
قیودیکه فعلاً در قوافی ضروری پنداشته می شوند در اول
امر چندان ملاحظه آن کرده نمی شد - تا اینکه اتحاد حروف
ابتدائیه نیز چندان امر ضروری نبوده بلکه از حروف قریب
المخرج نیز قوافی را با هم مربوط میکردند - مثلاً ه
ره بجائی آر اندرین کار احتیاط * زانکه جز بر تو ندارم اتحاد
درین بیت ”ط“ و ”د“ را با همدیگر هم قافیه قرار داده
است :- ه
گفتی که با مخالفت تو زین سپس مرا
نبود به هیچ جائے پے امر تو حدیث


۱۸۵

شعر العجم حصه چهارم

رفتی و راز گفتی با دشمنان من
و آن کس که گوشدار تو بود آن همه شنید

درین قطعه "ت" و "د" را هم قافیه قرار داده است.
همچنین قافیه گزینی و زندگانی را جایز می انگارند e
کنی ناخوش به ما بر زندگانی :. اگر از ما دمی دوری گزینی
همچنین ایطائی جلی امروز سخت معیوب است ولی
نزد قدماء بطور عمومی شیوع داشت :.

ساده بودن تشبیه

تشبیهات نهایت ساده و معمولی می بودند - مثلاً انگشت
را با دم قاقم تشبیه میدادند - e
(۱) پشت دستش بمثل چون قاقم نرم
چوں دم قاقم کرده بر انگشت

(۱) در تشبیه چہر و زلف معشوق میگفتند - که بالائے
برف زاغ سیاه نشسته است :.
(۲) به روی برف زاغ سیه را نگاه کن
چون زلف بر رخ بتم آن شمه سیاه
در تشبیه دانه ہائی برف را که از فضا بسوئے زمین
پرواز کنان می آیند - شاعری میگوید e


شعر العجم حصه چهارم
۱۸۶

به هوا در نگر که لشکر برف   چوں کند اندر و همی پرواز
راست ہمچوں کبوتران سفید   راه گم کردگان ز ہیبتِ باز
در تشبیہ چہرہ و سبزۀ خط کشائی مروزی میگوئید ؎
روئی و بوئی تو نامۀ خوبی   پُر بود نامه جز سفید و سیاه

درماں زمانہ دہن را با غنچه و پسته وغیرہ تشبیہ میدادند-
متاخرین اولاً او را ذرّه و نقطه و جوہر فرد قرار دادند - و باز کاملاً
او را غائب شمرده ، ہیچ پنداشتند - زلف را با سنبل وصلیب
و خوشۀ انگور و کمند مشابہت میدادند- متاخرین دریں مورد
دام نظر و تسلسل وغیرہ تشبیہات را ایجاد کردند - کمر را قدماء
شاخ گل میگفتند - و متعاقباً بمو تشبیہ دادند- متاخرین
اخیراً به رگ گل و تار نظر وغیرہ گفته گفته معدوم ساختند *

سادگی در مدح

در اظہار خیالات مدحیه نیز در آں دورہ سادگی و واقعیت
موجود بود - ابو الفرح در مدح بادشاه خویش میگوید * ؎
ہمت بلند باید کردن که تو ہنوز   بر پایۀ نخستین از نزد باین بار
اگر در دورۀ متاخرین شاعری در مدح پادشاه اینطور میگفت
که شما در زینۀ نخستین ترقی ہستید - پس بعوض صلہ حکم قتل بر
وے صادر میگردد- ولے در آں ازمنه امثال ایں خیالات


شعر العجم حصه چهارم
۱۸۷
چندان معیوب پنداشته نمی شد. چنانچه یکی از شعرای قدیمی
در ضمن مدح پادشاه خویش میگوید: ۶
ما مرغکان گرسنه ایم و خرمنی
در آن عصر در مواقعیکه شعراء از سلاطین خود دیگر اشیاء
بصله خویش میخواستند. در آن خواهش عطیه غلامهای خوبصورت
را نیز نموده حتی اظهار این امر را برای خویش یک نوع گستاخی
هم نمی شمردند. شاعری میگوید ه
عید نوروزی و از شه هیچ نستانم مگر
بارگیر خاص و ترکی و ریخ گوهر بر میان
شعرائی ماضیه در قصاید مدحیه خود تعریف آن حسین ہائی
مه جبین را نیز می نمودند. که منظور پادشاهی می بودند. و
پادشاه از استماع آن نمی رنجید. بلکه بر ایشان علاوه انعام
را نیز اکرام می نمود. غضاری در یک قصیده خویش بابیائی
سلطان محمود تعریف حسن ایاز را نمود و در صله آن انعامی
را نیز از سلطان محمود می ربود. فرخی علانیه نسبت به ایاز
چنین میگفت ه
نه بر خیره بر دل داد محمود دل محمود را بازی مپندار
از ملاحظه نمودن این واقعات چنان مفهوم میگردد. که
تا بآن اثر باندانه سادگی و واقعیت موجود بود. که حالات


شعر العجم حصه چهارم ۱۸۸

خانگی و خصوصی را هم بے تکلفانه صراحتاً می نوشتند و این
نبوده که اگرچه پادشاه یک رندی از جمله رند ہائی مشہور
باشد - یا آنہم در قصائد ظل سبحانی و خلیفه الہی نوشته نشوند +

سادگی در خیالات عاشقانه

تا بآن دوره خیالات عاشقانه نیز نہایت ساده و فطری بود
شعرا و از ادا ہائے دقیق و از دیگر موارد وقوفے نداشتند - آن
خیالاتی را که بر آنها از اثر محبت و دوستی لاحق میگشت
على التصریح میگفتند - که پیرایہ خیالات غزل عاشقانه آن
دوره چنین به نظر میرسد ؎
ہمہ جز قصد جفا می نکنی حاجتم هیچ روا مے نکنی
نکنی بر من بیچاره سلام در کنی جز با یا مے نکنی
منوچہری میگوید ؎
چه دعا کردی جانان که چنین خواب شدی
که چنین چاکر تو نیز دعائے تو کند
حالانکه برین خیالات ساده و بے تکلفانه شعرائی متاخرین
بہ ہزار ہا رنگین بیانی ہای خود را نثار کرده اند +
فتوحی مروزی میگوید : ؎
ندہی ہر دو سہ ماہی یکبوس ور دہی نیز بصد ناز دہی


۱۸۹
شعر العجم حصہ چہارم
از سر بنده نوازی چه شود : گر مرا یک شبے آواز دہی
در غزلیات مضمون ضعف و ناتوانی عاشق یک مضمون عمومی است - درین مورد نازک خیالیہائی متاخرین برین طبق است * ؎
تنم از ضعف چنان شد که اجل جست و نیافت
ناله هرچند نشان داد که در پیرہن است
ہمین مضمون را قدماء باین صورت ادا کرده اند منصور رازی میگوید ؎
یک موئی بدزدیدم از زلفت : چون زلف زدی ای صنم بشانه
چونانش به سختی بے کشیدم : چون مور که گندم کشد بخانه
با موئی بخانه در شدم پدر گفت : منصور کدام است ازین دوگانه
الغرض که در ابتداء انه ہرہر سخن اثر طفلی و سادگی محسوس میگردد - و متعاقباً ہر قدریکه زمانہ ترقی کرده میرود - برطبق اصول ارتقاء شاعری نیز پیشقدمی کند *
بواسطهٔ آن حملات خونریزانه تیمور که سرتاسر مملکت را در تزلزل افگنده بود - بعد از دورۂ خواجہ حافظ تا بیک مدت مدیدے ترقیات شاعری بعقب افتاد ہنگامیکه دورۂ سلاطین صفویه آغاز و امن و امان عمومی قائم گردید - مکرراً سرچشمہ ہائے خشکیده شاعری جوشید و درآن میان مانند محتشم و شفائی و


شعر العجم حصه چهارم
۱۹۰

و نظیری وغیرہ پیدا شدند - اگر چه دریں دورہ فقط برائے غزلیات
ترقیاتے بہم رسید - اما در ہیمن غزل ہمہ چیز باستثنائی خیالات
حربیہ نہ تنہا امورات فلسفی و اخلاقی و پند و موعظت وتخیل بل
تمام انواع و کمالات شاعری بدرجه کمال رسیده دائرہ غزلیات
بر امثال این چیز ها محدودیت و تنگی نکرد- تفصیلات آن اصناف
و انواع شاعری را که عہد بعہد و نوبت بہ نوبت ترقی یافته اند
در ضمن آن تبصره و تقریظ خویش کہ بر عموم اقسام شاعری درآتی
مینمائیم - خواهیم نگاشت - در اینجا ضرورتے با عطائی تفصیلات
علیحده آن نیست - ہمچنین بنیان آن اثراتی را کہ اسباب
بہ شاعری افگنده است - بہ عنوانہائے جدا گانہ آن در
آئنده بہ نظر خواهد رسید +

اثر اشعار عربی بر زبان فارسی
اہل عجم در ہر موقع اعتراف میکنند کہ در فن شاعری استاد
آنها اعراب بوده است - انوری میگوید - ؎
شاعری دانی کدامی قوم کردند آن کہ بود
اول شان امرؤالقيس آخر شان بوفراس
منوچهری در معانی ترجیح خودش را بر یکی از معاصرین
خویش بدین الفاظ ثابت میکند ۔ ؎


شعر العجم حصه چهارم
۱۹۱
من بسی دیوان شعر تازیاں دارم ز بر
تو ندانی خواند الا هبّی بصحنک فاصبحین
یعنی بسیاری از دیوان اشعار عربی را حفظ کرده ام حالانکہ تو این قصیدهٔ سبعہ معلّقہ را هم خوانده نمی توانی۔ کہ مطلع آن الا هبی بصحنک فاصبحینا است *
منوچهری قصیده در مدح عنصری نگاشته در میان آن مقابلہ عنصری را باشعراء قدیم نموده میگوید۔ کہ آنها دعوای همسری را باو کرده نمیتوانند وے درین ضمن فقط نام شعراء عرب را نوشته است ؎
کو جریر و کو فرزدق کو ولید و کو لبید
او بہ عجاج و دیک الجن و سیف و ویزن
درین مورد حاجت بمزید روایت و استشهاد نیست ذاتاً شاعری عجم شہادت میدهد۔ کہ آنها سر انگشت عربہا را گرفتہ رفتار را آموخته اند۔
باوجودیکہ بحور عربی از فارسی علیحده است ۔ تاہم قدماء ایرانی اکثریہ بہ تعقیب قصاید عربی قصیده ها می نوشتند۔ و خود شان در ضمن قصیدهٔ خویش بسوئی همین مطلب نیز اشاره مینمودند منوچهری در یک قصیده رقمطراز است؎
جہانا چہ بد مهر و بد خوجهانی
چو آشفته بازار بازارگانی


شعر العجم حصه چهارم
۱۹۲

در ختام آن میگوید- ہ
بدان وزن این شعر گفتم که لغت : ابو اللیص اعرابی باستانی
سابقاک واللیل طلق الجران : غراب ینوح علی غضن بان (۱)
این شعر عربی از ابواللیص بوده- که در جواب آن این قصیده
نوشته شده است- اکثر از شعرائے فارسی فقرات مشهوره و
قطعات مصرع ہائے عربی را در اشعار خویش می آورند- که از
ملاحظه آن این مسئله معلوم میگردد- که قصائد عربیه در پیشگاه
نظر شان نهاده بود :
در یکی از قصائد متبنی مذکور است که ه
یک است و یا شش در یکی است-
احاد ام سداس فی احاد
این شب من که تا قیامت اتصال دارد
لیلتی المنوطته بالتناد
انور بسوئی همین شعر در یک قصیدهٔ خویش اشاره
کنان چنین می نویسد : ہ
بے سپیده دم شب خندان بد خواپت چنانکه
تا بصبح حشر میگوید احاد ام سداس
(۱) عنقریب میگفتند ترا و شب بشدت استعمال میکنند- تیغ تیز خود را- و
برین کیفیت زاغ نوحه سرائی میکند بر شاخهائے نمایاں درخت :


شعر العجم حصه چهارم ۱۹۳

شعرای عجمی بان اندازه امثال و محاورات و جملات عربی را بیشتر گرفته اند ـ که اگر همه مجموع شوند دفتری از ان تشکیل میگردد ـ بقسم نمونه تنها از کلام انوری که بمتابعت اعراب کمتر مشابهت دارد ـ چند مثالی را نقل میکنیم ـ ولی در اشعار متوسطین و متاخرین این مسئله کمتر ملاحظه می شود و علت آن همین است که در زمان آنها شاعری فارسی از حکومت عربی آزاد گردیده بود *
انوری میگوید :ـ
چه روی راه ترود تفنی الامر فقم * چه کشی نقش تخیل بلغ السیل بباھ
فیالیته کان فی غزلته * و یا لیتها کانت انقاضیه
چون غنیمت را مقابل می کنم با ایمنی
عقل می روزد طمع ماہی بود رأساً برأس
در لباس سایه نور زمان عقلش بدید
گفت با خود ای عجیب نعم البدل بئس اللباس
انظر و نانقبس من نور کم کی گفت چرخ
کافتاب از آفتاب همتت کرد اقتباس
(۱) حکم فیصله شده است برخیز (۲) رسید سیلاب با نتہائی شدت خود (۳) ای کاش اگر می بود آن در انتهای ـ ام ) ای کاش می بود آن مسئله در انقبا ( ۵ ) سر بسر (۶) خوب عوض و بدپوشاک (۷) بنگرید بما که از شما نور میگیریم )


شعر العجم حصه چهارم
۱۹۴
دین که من خادم همی پردازم اکنون ساحری است
سامری کو تا بیابد گوشمال لامشس
تا که باشد این مثل کا لباس احدی الراحتین
با دی اندر راحتی کانرا نه باشد بیم و یاس
بر نوشته بر کران نان او خطه سیاه
لم تكونوا بالغيه الا بشق الانفس
زلزله قهر تو شان کرد پست * زلزلتہ الساعۃ شیئ عظیم
میر آب است و حق بمیگوید * و من الماء کل شی حی
گفته بودم بخدمتت برسم * خبر دم گفت اننا من این
بعد ازین من چه بر زبان آرم * چکنم آخر الدواء الکے

عربی بودن اکثری از تلمیحات
آن تلمیحاتی که ازان ہزارہا نکات و مضامین شاعرانہ بوجود
می آیند - علی الاکثر عربی هستند مثلاً هر قدر الفاظیکه به عشق و
عاشقی است با وجودیکه در ایران ہزارہا معشوقان پری پیکر
گذشته اند - ولی شاعری برائے آن لیلی را انتخاب کرده است
و او را باندازه وسعت داده اند - که معشوق و لیلی با ہمدیگر
(۱) زلزله روز قیامت امریست بزرگ (۲) حیات هر چیزی از آب است (۳) من کجا این بخت طالع را دارم
(۴) آخرین دوار داغ دادن است - (۵) مالش (۶) نتیجه یکی از دو راحت است (۷) غمی یا
بیدمان را مگر بزحمت جان *


۱۹۵
شعر العجم حصه چهارم
مرادف شمرده می شود- چنانچه از گفتن "لیلای من" مطلب معشوق
من را استنباط میکنند- علاوه بران در بعض بعض مقامات
که ذکر دیگری را مینمایند- پس از سلمی و عذرا و دعد و رباب
نام می برند- که اینها نیز از جمله معشوقهای عربی شمرده میشوند-
همچنین سلسله بیعت عاشقی تا به مجنون منتهی میشود- و برای
حسن از نام حضرت یوسف کار میگیرند- و نسبت بقصه حضرت
یوسف بسا الفاظ و تلمیحات دیگری بوجود آمده که بر هر واحد
آن اساس و بنیاد هزار ها اشعار دیگر نهاده شده است- مثلاً دیده
یعقوب- چاک پیرهن- چاه کنعان- خواب زلیخا- زندان یوسف
برادران یوسف- *
نسبت بانبیای بنی اسرائیل بسیاری از قصص متعلق
است- و از طفیل آن سرمایه بسیار بزرگی شاعری مجموع میگردد
مثلاً آدم- بهشت- گندم طوفان نوح- قربانی اسمعیل- تعمیر کعبه
بت شکنی خلیل- صبر ایوب- تخت سلیمان- بلقیس ہدهد-
موسی- ید بیضا- عصای موسی- وادی ایمن- شمع طور- اعجاز
عیسی وغیره در نغمه و سرود- اگر چه ایرانی ها بیشتر نام مملکت خویش را
روشن کرده اند- مثلاً باربد- نکیسا وی باز هم نام معنی ہائی عربی
نیز کم کم بر زبان شان می آید- و اکثر به معبد معنی را می نمایند
که نغمه سرائی نهایت مشهور در بار بنی امیه بود- منوچهری گوید-۶


شعر العجم حصه چهارم
۱۹۶
مرغ حزین روایت معبد کند همی
در سخاوت حد مبالغه حاتم است ـ که او نهایت سخاوت
پیشه عربی بود ـ و جا بجا نام معن نیز تذکار میگردد ـ که در دوره
هارون الرشید موجود بود ـ سلمان ساوجی میگوید ـ
حاتم و معن بر درش هر دو گدای راستین
در عقل و حکمت و تدبر ارسطو فلاطون بقراط ـ سقراط
وغیره بکار می آیند ـ و در لشکر آرائی و جهان ستانی سکندر
نامور است ـ اگرچه ذوالقرنین هم کدام بادشاه عربی خواهد
بود ـ ولی از روئی مغالطه آن هبمراه نام سکندر ضم کرده شده
این همه اگرچه یونانی بودند ولی در قطعه ایشیا معرفی و روشناسی
آنها فقط بواسطهٔ عربها بعمل آمده است ـ آن خم فلاطون که
مشهور است ـ دران قدری غلطی واقعه شده که دیو جانس
حکیمی بود ـ که نزد خویش همواره خمی را موجود میداشت ـ و شباهنگام
در آن می خفت ـ از روئی مغالطه عوض خم دیو جانس به خم
فلاطون شهرت پیدا کرد *
هر قدر تلمیحات و اصلاحات که نسبت به امور مذهبی موجود
اند ـ تماماً از عربی ماخوذند ـ که بر هر واحد آنها بهزارها مضامین
بنیاد و اساس نهاده شده اند ـ مثلاً شراب طهور ـ حور و غلمان
چشمهٔ کوثر ـ بهشت ـ آتش ـ دوزخ ـ نامهٔ اعمال ـ محشر ـ هنگامهٔ


شعرالعجم حصه چهارم
۱۹۷

محشر- صبح محشر- فرشتۀ روح القدس و امثال آن :
بر طبق این دیگر الفاظ بآن کثرت زیادی در شاعری
فارسی داخل است - در تحت شمار آمده نمیتواند- *
هرقدر صنایع و بدایعی که هست - تقریباً تمام آن از عرب
گرفته شده است - در قدماء فرخی ازین تکلفات آزاد است
لکن در صنایع و بدایع اولین کتابی که در فارسی قلمبند شده
است - فرخی او را تحریر داشته است - که نام آن ترجمان
البلاغه است - موجب مزید توجه باین طرف آن بوده - که در
همین زمانۀ قریب در موضوع صنایع و بدایع عبدالر بن المعتز
کتابی را نگاشت - و این کتاب درین فن نسبت به دیگران
نخستین تصنیفی بود *
سپس ازان قدامه همان از دیار اتي نمود- و این کتب
در تمام ملک اشاعه یافته نهایت مقبول واقع گردید فرخی
که آنرا در زبان فارسی نقل کرد - زیاده تر این صنایع و بدایع
کسب عمومیت ورزید - و از اثر همین است که در بساط شعرائے
قدیم ما سوائی صنایع لفظی دیگر چیزی نیست - دقت فرمائید
که اگر از کلام عبد الواسع جبلی - ادیب صابر - مختاری - میر معزی
رشید الدین و وطواط ارزی هر دی این تکلفات خارج کرده شوند
باقی در آن چه چیز باقی میماند - این احسان از کمال اسمعیل است


شعر العجم حصه چهارم ۱۹۸

که وی این بدعیت را کم نموده و رفته رفته دامن شاعری ازین داغ
پاک شد -
در تشبیهات اثر عربها کمتر دیده میشود - و این بدیهی است
که شاعر شوخ و رنگین ایران که در دامن عیش و نعمت پرورش
یافته است زلف معشوق را با ریسمان و سیاهی زلف را با
ذوغال و کمرش را با کمر زنبور و انگشت معشوق را با مسواک
تشبیه داده نمیتوانست - این اشیاء فقط برائے اعراب مخصوص
بود - که صحرائی جنگل و شکار کوهی بودند - بنفشه و سنبل و یاسمن
و نرگس و امثال آنها عربها در خواب هم ندیده بودند - پس تصور
تشبیهات آن چطور می تواند شد - که بخیال آنها می آمد - البته
در فرصتیکه مقر سلطنت عربی در بغداد مقرر گشت - و مطمح انظار
عربها چمن زارهای دینا گردید - پس در شعر عربی نیز این همه
نزاکتهائی که مخصوص عجمی ها بود - بوجود آمد ولی ما شاعری این
دور را به شاعری عربی تعبیر کرده نمی توانیم بلکه این همه مذاق
شاعری عجمی است - که فقط در زبان فرق دارد -
تا هم اثر تقلید عربی درین مورد این قدر بنظر می آید - که
در اثرات قدمائی ایرانی خال خال همان تشبیهات که مخصوص عربها
است دیده می شود - مثلاً جعد مشکین معشوق را با خوشه انگور
تشبیه میدهند - میر معزی میگوید + ۲


۱۹۹
شعر العجم حصه چهارم

گرفته زلف گره گیر در میان دولب ٪ چو خوشه عنب اندر میانه عناب
زلف را با صلیب تشبیه دادن نیز از اثر اعراب است -
محمود میگوید - ع
زلف بکشاد تا دگر راهب نگوید کا لصلیب
پیرایه عمومی عربها این بود - که تشبیهات خود را با شیائ
نهایت ساده و محسوس و چیزهای مادی میدادند - در اشعار
قدمائی عجم نیز عموماً همین قسم تشبیهات یافته می شوند - که
آن هم از اثر همان تقلید عربها است *
ابو زچهر قایتی که از جمله امراء سلطان محمود بود تشبیه پسته
را این طور میدهد - ه
مانند دهان ماهی خرد ٪ آنگه که کند زتشنگی باز
تشبیهات منوچهری همچنین ساده و محسوسند زیرا که برمنوچهری
اثر عربها نهایت غالب بود - و از همین جهت امثال این خصوصیات
در کلام او بیشتر مشاهده میگردد *
شعرائی عربیه اکثریه در قصائد خویش فتوحات ملکیه و معرکه
آرائی ہائی حربیه ممدوحین خود را در سلک نظم می آوردند -
چنانچه اکثریه قصائد متبنی بر همین اصول مبنی است و آن قصیده
مشهور ابوتمام که دران فتح عمویه را به تفصیل نگاشته یک قصیده
مشهور نیست - اگر چه متاخرین در فارسی این طریقه را بالکل ترک


شعر العجم حصه چهارم ۲۰۰
نموده اند - مگر آن قدمائی عجمی که بر آنها اثرات عربی غالب بود
در اکثر از قصائد خود فتوحات و شیرکشی و شکار و دیگر عملیات
شجاعتمندانه پادشاهان را همی نمودند - چنانچه قصائد متعدده عنصری
و مجدی و فرخی قرار فوق بوده قصائد تاریخی شمرده میشوند - در
تمهید قصائد عربی علی الاکثر بغرض ملاقات معشوق به تذکار حالات
سفر و سختی راه و عبور از کوه هاء و جفاکشی اسپ و گرم افتادی
آن پرداخته بواسطه آن کلام را طول میدادند - در فارسی نیز
طرز تحریر شعراء قدیمی تا یک وقتی همین قسم بود - که بالآخر متروک
گردید - چنانچه منوچهری و دامغانی و عمعق بخاری قصائد متعددی را
بهمین نهج قلمبند نموده بکمال خوبی واقعات ادا کرده اند قصیدهٔ منوچهری
را در حصه اول این کتاب درج نموده ایم- و قصیدهٔ مکمل در
مجمع الفصحاء منقول است - امروالقیس قصیدهٔ مشهورهٔ معلقه خود
باین تمهید آغاز کرده است -
" ای همراهان من ! بائستید ! که این خانه شکسته و ریختهٔ
معشوق است - بیائید - که بیاد معشوق خویش قطره سرشک
خود ها را بیفشانیم "
این پیرایه باندازه مقبول شد - که تا مدتی ابتداء قصائد
بهمین الفاظ کرده میشد و شعرائی فارسی نیز تقلید همین طرز را
نموده لامعی جرجانی میگوید - ؎


شعر العجم حصه چهارم
۲۰۱
هست این دیار یار اگر شائد فرد آرم جمل
پرسم رباب و و عدا را حال از رسوم و از طلل

اخذ مضامین از عرب
در آغاز کار شعراء ایرانی اشعار عربی را زیر نظر گرفته شعر میگفتند ابتداء مشق آنها اینطور بود که فقط به ترجمه لفظی شعراء تازی می پرداختند.
امروزه بسیار این چنین قطعات و فردها بلکه قصائد فارسی موجود است که عوام الناس آنرا سرمایه اشعار ایرانی میپندارند. در واقعه آن ترجمه اشعار عربیه می باشند. ومترجمین دیده و دانسته آنرا بغرض اینکه نمونه و ذخیره شعر گوئی را برای شعرای خود فراهم آورند- ترجمه کرده اند. ذیلاً نقل آن قطعهٔ مشهور سیف الدوله تحریر میشود- که در ان پس از مضامین ابتدائیه تشبیهات بنهایت عجیب و لطیف قوس قزح باین سبک بیان نموده است- هوا بر افق اینطور یک چادری را برافراشته است که کناره هائی آن تا بزمین آویزان است- بر اطراف آن چادر ید قدرت خطوط سبز و سرخ وسفید رنگی را کشیده گویا این قسم معلوم میشود که بر وجود یک عروس نازنینی چند رقم پیرا ہنہائی که رنگہائی مختلف دارد- پوشانیده است


شعر العجم حصه چهارم
۲۰۲
که کرانهائی دامن هر واحد آن به ترتیب یکی از دیگری علیحدہ
معلوم میشود - *
نسبت باین تشبیہ در عرب مشهور بود که تشبیہ شاہانہ
است ۔ و خیال عوام الناس آنرا درک کرده نمیتواند *
سبب اشتہار قطعہ آتی ازان بوده است کہ امیر ابوالمظفر
طاہر بن الفضل کہ در مدح او قصیدہ مشہورہ فرضی را قبلاً نقل
نموده ایم - ترجمہ لفظی اور ا نمود - چنانچه در لباب الالباب عوفی
یزدی به تصریح نوشته شده که این ابیات به امیر طاہر بن الفضل
رسید - ہر بیتی را بہ نظم ترجمہ کرد- بپارس و آن این است
ما اصلاً ہماں قطعہ را با ترجمہ آن درین محل درج میکنیم - ولی عوفی
اشعار عربی او را نهایت غلط نقل کرده بود - لہذا ما بہ تصحیح آن
از روئی یتیمتہ الدہر و غیره کتب پرداختیم *
آن ساقی مه روئی صبوحی بر من خورد وساق صبيح المصبوح دعوته
وز خواب دو چشمش جو دو تا نرگس خرم فقام و فی اجفانہ سنته الغمض
وان جام می اندر کف او همچو ستاره يطوف بكاسات العقار کاننجمہ
تا خوره یکی جام و دیگر داده دما دم فمن بين منقض علينا و منقض
وان منبع جنوبی چو یکی مطرب خوش بود وقد نثرت ايدى الجنوب مطارفا
دامن زمین بر زده همچون شب اوہم على الجود کنا و الحواشی علی الارض
له لباب الالباب حصہ اول مطبوعہ یورپ صفحه ۲۸ *


شعر العجم حصه چهارم
۲۰۳
بربسته ہوا چون کمر قوس و قزح را
يطرز ہا قوس السحاب باصغر
از اصفر و از احمر و از ابیض معلم
علی احمر فی اخضر تحت بیض
گوئی که دوسه پیرہن است از دوسه کوله
کاذیاں خود اقبلت فی غلائیل
و زوا من هر يك خردگی پارہ کے کھا
مصبغه والبعض اقصو من بعض
چون طاہر به یا نتداری ترجمه اش نموده است ۔ بروی عیبی
عائد نمی شود ۔ لکن امیر معزی که ملک الشعراء سلطان سنجر است.
این مضمون را طورے ادا نموده است ۔ کہ گویا این مضمون از
خودش بوده است ۔ چنانچہ میگوید ۵
نماید خویشتن قوس و قزح چون چیز رنگین
که باشد در زمین پنہان شده یک نیم زان چنبر
چه پوشیده مہ پیرہن کہ ہر یک را بود پیدا
من و دامن یکے احمر یکی اصغر یکے اخضر
این یک قطعه مشهور ابو نواس که اسباب انشاء آنرا چنین
بیان میکند ۔ کہ در شبستان عشرت و عیش کدام کنیزکی در حالتیکہ
مخموره شراب بود ۔ به نظر ہارون الرشید برخورد ۔ ہارون الرشید
از وے خواہش نمود ۔ در جواب خویش از زبان آن مه پیکر
شنود ۔ کہ فردا علی الصباح آن مکر را ہارون تقاضائی ایفائی
وعده را ازاں محبوبہ نمود ۔ جواباً شنود ۔ کہ کلام اللیل یمحوا النارہ
یعنی سخن شب گذشته گذشت ۔ ہارون بدربار آمده شعراۓ خود


شعر العجم حصہ چهارم ۲۰۴

را طلب کرده حکم داد ـ تا هرکدامی به تضمین این مصرع بذل
مساعی ورزند ـ علی الفور ابونواس فی البدیهہ گفت ـ
و خود اقبلت فی العصر مسکریہ ولکن زین السکر لوقا رِ
و ہزالریج اردانا ثقاً لآ ـ و غفآ فیہ رمان صف یہ
و قد سقط الرداء عن منکبیہ من التخمیش و استرضی الانرایہ
فقلت الوعد سیدتی فقالت کلام اللیل یمحوہ النہایہ
نظام الملک محمود ترجمۀ آنرا بفارسی قرار آتی نموده است

مست آمد پیش در کشک آن زیب نگار
از خود آهستگی گفتی که است او هوشیار
از سرین او نموده باد از نسرین دو تل
وز بر چون علاج او انگیخته سیمین دو نار
آستینش را گرفتم در کشید از دست من
معجرش سر فتاده سست شد بند ازار
گفتم ای جان وعدۀ دوشین خود را کن وفا
گفت نشنیدی کلام اللیل یمحو النہار

یک قصیده مشهور ابوالفتح بستی است. که مطلع آن ست
زيادة المرء فی دناء نقصان + در محہ غیر محض الخیر خسران
بدر حاجر کاملاً ترجمه این قصیده را در فارسی نموده و همان قافیه
خودش را مقرر داشته که مطلعش این است :
ہرکمالیکه ز دنیا است نقصان است : سُود کو محض نکوئی نبود خسران است


۲۰۵ شعر العجم حصه چهارم

درین پرده شعر دزدی آغاز شد ـ در اشعار عنصری ـ اسدی کسائی ـ غفاری ـ بسیار این چنین مضامین ملاحظه می شوند ـ که قطعاً از عربها گرفته شده است ـ اما چون نظر عمومی بر کلام عربی نیست ـ لہذا کسی تا اکنون ندانسته است ـ که آن مضامین ترجمه است و یا سرقه اگر چه در مجمع الصنایع و غیره متذکر بسیاری از امثلهٔ سرقات پرداخته است ـ ولی در بحر و بیان یک شعری را هم از انجماله نه نموده اند ما از میان این سرقات چند مثال آنرا ذیلاً می نگاریم ـ این امر را باید ملحوظ داشت ـ که این مضامین از جمله مضامین مخصوص و ممتاز شعرای عربی است * که انسان هیچ یک عربی دان بخبر شده نمی تواند ـ ازین جهت خیال توارد درین مورد صحیح پنداشته نمیشود ـ
این شعر ابو نواس است :- ۵
ليس من الله بمستنكر ان يجمع العالم في واحد
یعنی از قدرت خداوندی بعید نیست ـ که تمام عالم را در وجود یک شخص مجموع نماید ـ اوّلاً دعوئی کرده است ـ که در ذات ممدوح تمام اوصاف جهان مجموع است و باز صورت امکان او را این طور ثابت کرده است ـ که اگر خداوند تمام عالم را در ذات یک شخصی بگنجاند ـ این امر از قدرت او خارج نیست *


شعر العجم حصه چهارم
۲۰۶
وقتیکه ابو نواس این شعر را گفت - در تمام بغداد یک غلغلهٔ
تحسین و آفرین گوئی بر پا گشت - و از پیدا شدن این طور
یک مضمون تازه عجیب باندازه متحیر شدند - که به نزد ابو نواس
آمده پرسیدند - که آیا این مضمون ایجاد کرده خود شما است و یا
از دیگری آنرا اخذ نموده ایم - ابو نواس از روی انصاف پرستی
گفت - که نی این شعر را از مضمون جریر اقتباس نموده ام +
عنصری همین مضمون را این طور ادا کرده است * ؎
گرش توانی دیدن همه جهان است او
بین سخن ہنر و فضل او بس است گواه
کس از خدائی ندارد عجب اگر دارد
ہمہ جہان را اندر یکے تن تنہا
متنبی در قصیده همه خویش می نگارد * ؎
اذا رايت يتوب الليث بارزة + فلا تظنن ان الليث تبسم
یعنی بر خنده روئی من حریفان من نباید - مطمئن باشند
زیرا اگر شیر دندانش بنمایاند - نبائیست تصور کرد - که وی
می خندد -
اسدی طوسی در گر مشاہیر نامه همین مضمون را اینطور
ادا کرده است :- ؎
نباید شد از خندهٔ شیر دلیر نه خنده است دندان نمودن زشیر


شعرالعجم حصہ چہارم
۲۰۷
این یک قطعه مشهوره صاحب بن عبادست ۵
رق الزجاج ورقت الخمر فتشابها متشاكل الامر
فكانها خمرو لا قدح وكانما قدح الأخمر
یعنی نازکی شراب و نازکی جام شراب ہر دو اینقدر لطیف است که در تمیز آن انسان مشتبه میشود و در مغالطه افتاده میگوید که فقط شراب بوده جام نیست و یا محض جام است و جام وجود ندارد۔
این قطعه کوکبی مروزی در حقیقت ترجمه همین اشعار فوق است ۔ ۵
قدح و باده هر دو از صفوت + همچو ماه دو هفته دارد اثر
یا قدح پے مے است یا می ناب + پے قدح در ہوا شگفت نگر
مگر غفاری رازی این مضمون را زیاده تر صاف و نهایت لطیف کرده است ۵
باده بمن داد و از لطافت گفتم + جام بمن داد ولیک باده نداده است
(۷) آن کرمها وحشراتی که در موقع بارندگی پیدا میشوند۔ در عربی آنرا اولاد زناء میگویند و مشتهر است کہ در هنگام طلوع ستاره سہیل تماماً این حشرات الارض فنا میشوند - متبنی ازین کیفیت این مضمون را ساخته است ۔ ۵
۱ لباب الالباب عمومی جلد دوم تذکره کوکبی مروزی *


شعر العجم حصه چهارم
۲۰۸
او تنکر موتهم وانا سهیل - طلعت بموت اولاد الزناء
یعنی من ستاره سهیلم و دشمنانم بمرتبه حشرات الارض اند. وقتیکه من نمایان میشوم
پس تماماً آنها هلاک میگردد.
نظامی عیناً همین مضمون را گرفته در قصیده فخریه خویش می فرماید :
ولد الزناء است حاسد منم آنکه طالع من - ولد الزناء کش آمد چو ستاره یمانی
اثر شاگرد بر استاد
تا باینجا رسیده اکنون نشان دادن این امر نیز ضروریست که
اگرچه عجمی ها به پیش اعراب زانوی شاگردی شانه اخوا بانیده اند
ولی بعد از مدتی باندازه ترقی نمودند - که ذاتاً خود عربها نیز از
آنها استفاده میکردند. در آغاز صدی چهارم که اوائل شباب
شاعری فارسی بود - شعرائی عربی اکثری از اشعار و حملات مشهور
و مضامین نادر فارسی را بصورت ترجمه در عربی ادا می نمودند. بلکه
برخی از شعرائی عربی همین ترجمانی فارسی را یک فن مخصوصی
برائے خویش قرار داده بودند -
ابو الفضل سکری مروزی در یک مثنوی به تراجم ضرب
المثلهای فارسی پرداخته در تمیتة الدهر بسیار اشعار او منقول
است. و محل تعجب میباشد - که اکثری از ان ضرب المثلها
همان است - که امروزه روز نیز شهرت دارند - مثلاً


شعر العجم حصہ چہارم
۲۰۹

فارسی عربی
آفتاب را بگل اندودن نتوان ۱؎ الشمس بالطین لا تغطی
شب است آبستنی بینیم چه زاید الیل حبلیٰ لیس یدری ما یلد
در یتیمته بر طبق این اشعار متعددی را نقل کنان مینگارد
و کان مریعاً به نقل الامثال الفارسته الی العربیة بقی ابو الفضل
نہایت حریص و راغب بود۔ بسوئی ترجمه نمودن ضرب المثلهائی
فارسی بزبان عربی ۔
پس ازاں چند شعر را نقل نموده که ما ازان میان بعضی
را بہمراہ فارسی آن یکجا ذیلاً نقل میکنیم ۔
خاک ۲؎ از تودۀ کلان بردار

اذا وضعاب علی الراس التاب غفصع
من اعظم التل ان النفع منه نقع

چو آب سر گذشت چه یک نیزه چه کلاست

اذا لماء فوق غریق طماء
فقاب قناتة والف سواء

درین زمانه یک شاعر دیگر ابو عبدالله اسوردی نیز در
یک قصیدہ ضرب المثلهائی ایرانی را ترجمه کرده است ۔ در یتمیتہ
چند شعر این قصیدہ را نقل شده که ازاں بین یکے ایں است ۵۰
و من عقمق قا، رام مشیة قبجة
فانسی همشاه و لمغتیں کا لجمل ،
۱؎ یتیمته الدہر طبع بیروت حصه چهارم ص ۱۷ ۲؎ یتیمتہ الدہر طبع بیروت صفحہ ۲۵ حصہ ۴


شعر العجم حصه چهارم
۲۱۰

این آن مثلی است که نظامی او را این چنین منظوم
نموده است ۱؎
کلاغی تک کبک را گوش کرد * تک خویشتن را فراموش کرد
این شعر از معروفی که یک شاعر دوره سامانیه بود - ۲؎
خون سپید بازم بر دو رخان زردم * اری سپید باشد خون دل مصوّر
ابوالحسن علی بن محمد بدیهی عیناً همین مضمون را گرفته میگوید ۳؎
و کان دمّاً بیض منه احمراراه  بنار ۱۱التصابی حین فامن مصور
در مقامیکه علامه ثعلبی در تیمتة الدهر این شعر عربی را نقل
نموده است - صراحةً مینویسد - که این مضمون در شعر معروفی این
طور منظوم گردیده است . و این شعر فارسی را نیز نقل نموده است۱؎

عدم تقلید شاعری اصلی اعراب

درین موقع نشان دادن این مسئله حتمی است - که آن تقلید
عربها را که شعرائی عجم نموده اند - در موقع این تقلید شاعری
اصلی اعراب موجود نبود - زیرا که شاعری اصلی عربها بسیار پیشتر
از طلوع نیّر اسلام آغاز یافته در دورهٔ بنو امیه باختتام رسید
پس ازان مرکز حکومت در بغداد قرار یافت - و درین محل
اختلاط اعجام باندازهٔ با عربها کسب ازدیاد کرد - که کاملاً مدنیت
۱؎ تیمته الدہر مطبوعه حصه (۳) صفحه ۱۲۳ و ۱۶۴ - +


شعر العجم حصه چهارم
۲۱۱
اصلیه عرب تبدیل یافت ـ و بهمراه این تبدل شاعری اوشان نیز کاملا منقلب گردیده سرمایه خیالات طرز ادا، استعارات تشبیهات، نوعیت، مضامین، قصاید، غزل شان تماما مبدل گشته بود *
شاعری اصلی عربها برین مضامین مبنی بود - نشان دادن و حکایه کردن از هیئت وضعیت بلندی کوها روانی و جریان چشمه ها، تیرگی و بزرگی ابرها التهاب و شدت گرمی ها وزیدن سموم و تف بادها سستی و تیزی اشترها رفتار اسپها سفر های دشوار گذار خرابی خانه ها ـ کهنگی عماسات و امثال آن در قصائد اولا بالكل مدعیات را نمی گفتند ـ مدح سرائی را نهیر آغاز کرد ـ و در زمانه بنو امیه کاملا شاعری مرادف مداحی گردید شعرای نخستین فقط واقعات جنگ خود را بصورت اشعار می نوشته وحصه بسیار شاعری آنها مشتمل بر ذکر همین کارنامه هائی جنگی خود آنها می بود *
از دوره بنی امیه الی لان هیچ یک شاعری واقعات شخصی خودش را قلمبند نه کرده است ـ و نه برای آن ها این طور کدام واقعه همی پیش آمده است ـ که قابل تحریر باشد در وقتیکه شعرای عجم چشم کشادند ـ خود شعر عربی حیثیت ادبیات عجمی را داشت ـ ولی فقط فرقیکه در بین بود ـ همانا


شعر العجم حصه چهارم
۲۱۲
مبانیت سان گفته می شد ـ اگرچه شعرای ایرانی ظاهراً تقلید
عربها را نموده اند. ولی در واقع آنها محض تقلید خودشان
را نموده اند ـ زیراکه سبب تغیر شاعری اصلی عرب همین
عجمی ها، شدند ـ و اثر آن چنین نتیجه بخشید ـ که شاعری فارسی
از تمام آن اوصافی که خاصه و امتیاز شاعری اصلی عربها
بود محروم ماند ـ اگر تفتیش و جستجوی مضامین مساوات آزادی
ترفع ـ بلندی حوصلگی ـ بهادری ـ جنگ آزمائی ـ مهمان نوازی
فیاض دلی و امثال آن در شاعری فارسی کرده شود ـ ابداً به
نظر نمی رسد ـ و یافته نمی شود ـ و اگر فرضاً یافته شود ـ
آنهم از واقعات شخصیه و کار نامهائی ذاتیه خود شاعر نمیباشد
بلکه حکایه وقایع دیگری را می نماید ـ اگرچه فخر و ادعاء در
شعرای ایرانی هم می باشد ـ ولی این همه در موضوع
شاعری و مضمون طرازی و امتیازات علمی شان محدود
است ـ برخلاف آن شاعر عربی اظهار این مفاخر خودش
را بحیثیت یک فاتح و یک سپه سالار و یک جنگ آزماء
میکند ـ و هرچه که میگوید فقط همان امری را بیان میکند ـ که
خودش مصدر آن شده باشد.
تاهم برخی شعرای این سبک را اختیار کرده اند ـ مثلاً
این پیرایه مخصوص عربها بود ـ که تمهید قصاید را اینطور میکردند


شعر العجم حصه چهارم
۲۱۳
که شاعر راه نورد است - و در اثنائی سفر به مقامی میگذرد
که در آنجا معشوقش چند روزی طرح اقامت را افگنده بود.
و هنوز در آنجا کدام خرابه شکسته و ریخته نیز موجود است -
شاعر باین محل رسیده بهمراهان خویش خطاب میکند - که
قدری درینجا بایستید - و بیادگار معشوق وفادار چند دانه
سرشک تاثرا بریزانید - و متعاقباً تذکره آبادی ماضیه و
ویرانی حالیه آنرا نموده این داستان را خوب شرح و بسطی
میدهد - باین پیرایه بعضی شعرائی فارسی نیز قصائدی نوشته اند
چنانچه لامعی درین قصیده خویش مینگارد :- ه
ہست این دیار یار - اگر شائد فرود آرم جمل
پرسم رباب و دعد را حال از رسوم و از طلل
جائی همی بینیم خراب اندر میان او سحاب
آتش زده گاهی دگه آب از قوت و ہیکل
در خانه سورے دے - آنگه از کف آن هر دومی
خوردم دو جام اندر دومی - این تسیم آن در بذل
بانگی پلنگ آید همی فریاد زنگ آید ہے
آشوب سنگ آید همی چون گاه زلزال از قلل
ه رباب و دعد قسمی که گذشت اسماء معشوقہائے عربی است ے ہر دو
نام ہائی معشوق است *


نثر النجم حصه چهارم
۲۱۴

گوئی کجا رفت آن صنم کو بود در عالم علم
خورده دیم عذرا بدم برده دل وامق بدل
برد از دلم صبر و خرد چوں بانگ بران ناقه زد
کاریم پیش آورد بد المانوی وارتحل
ملاحظه کنید چون این خیالات بر خلاف حالات ملکی است.
نامانوس و نا آشنا بنظر و بگوش میرسد. در ایران وحد و رباب
که می شناسند. در بر ناقه کدام شخصی قطع منازل می نماید.
از تمیم و بدل که اطلاعی دارد. که کجا است با اگر مقصد از
انقلاب و آبادی ویرانی باشد. پس شاعر ایرانی او را بین
پیرایه مقبول بیان میکند. ع
جائیکه بود آن دستان با دوستان در بوستان.
شد زاغ و کرگس را مکان شد مور و ماہی را وطن
برجائی رطل و جام مے ۔ گوران نهاد ستند پے
برجائے چنگ و نای و لئے آواز زاغ است و زغن
اثر نظام حکومت بر شاعری
در قطعه ایشیا علم و فن و صنعت و حرفت و تمام اشیاء تابع
حرکات، و اشارات سلطنت می باشد. طوریکه مذاق سلطنت باشد
در تمام اشیاء اثرات آن پدیدار میگردد. لهذا در ترقی و تنزل


شعر العجم حصه چهارم
۲۱۵
و نوعیت مذاق شاعری مقدم از همه چیز بایستی که سراغ مذاق و وضع حکومت نیز کرده شود-
قبلاً خواندید- که در ایران شاعری بطفیل حکومت پیدا شده است خیال عموم عموماً و از امراء و سلاطین خصوصاً چنان بود- که ذریعه بزرگی برائے ابقائے نام و نشان است چنانچه شاعری میگوید- ه
ازان چندان نعیم جاودانی   که ماند از ان سامان وال سامان
ثنائی رودکی مانده است هرجائی   نوائی باربد ماند و دستان
نظامی عروضی میگوید :- ے
بسا کاخا که محمودش بناء کرد   که از رفعت همی با مه ندا کرد
نه بینی زاں ہمہ یک خشت برجا   مدیح عنصری مانده است برجا
اگرچه این خیال کاملاً لغو است - زیرا که نام سعدی و خاقانی و ظهیر فاریابی و انوری در زمانه مشهور ولی کسی بخوبی نمیداند که ممدوحین آنها کیست ؟ تا هم این خیال بهترین ذریعه قدر دانی و ترقی پنداشته شده در دربارہائے سلاطین نهایت بزرگ و نامور منصب ملک الشعرائی موجود و برائے شعرائی تنخواہ مزید و معقولی داده می شد. *
علاوه بر ملک الشعراء شعرائی دیگری نیز داخل دربار شاہی می بودند که در مواقع جشن و اعیاد و امثال آں


شعر العجم حصہ چہارم
۲۱۶
قصاید خود شانرا بحضور پادشاه تقدیم میکردند ـ و صله ہائی بزرگی ..... را میگرفتند *
پادشاہان بسیار بزرگی شعراء را بر تخت شاہی در برابر خویش می نشاندند ـ تاجدار بزرگ و نامدار سلجوقیان که سنجر نام داشت ذاتاً خودش بخانه انوری بغرض ملاقاتش میرفت ـ عباس صفوی بغرض ایفائی رسم تعظیم شفائی در عین کوکبۂ سواری خویش موکبش را استاده کرده انه اسپ بمقابل او پیاده شدن خودش را آرزو میکرد ـ این نمونۂ تعظیم و تقدیر ظاہری آنہا بود ـ علاوه بین بر شعراء این طور یک بارش زر و جواہر را می نمودند کہ برائے تفصیل آن کتابہائے جداگانہ درکار است ـ عنصری را سلطان محمود باندانۂ اعزاز و اکرام میفرمود ـ کہ چہار صد غلام زرین کمر بہ ہمرکاب او میرفتند و در مواقع سفر بہ چہار صد اشتر ساز و سامان او ، حمل و نقل میگردید رو خاقانی میگوید ؎
شنیدم کہ از نقره زد دیگ دان
ز زر ساخت آلات خوان عنصری
وقتیکہ ولی عہد سلطنت سلطان محمود بقی مسعود از خراسان بغزنی آمد شعراء قصائد خود ہا را بحضورش تقدیم کردند ـ کہ بصلہ آن ہر شاعری را بیست بیست ہزار و عنصری


شعر العجم حصه چهارم
۲۱۷
و تولیتی را (۵۰۰) درہم عطا کرد ۔ (۲)
ناصر الدین چغالی بمقابل یک قصیدۂ فرخی را ۲۴ اسپ انعاما بخشید - برائی عصاری رازی بمقابل هر قصیدۂ او که از آنجا بحضور سلطان محمود میفرستاد ۔ ہزار اشرفی مقرر بود ۔ در ہنگامیکه بدربار آمد ۔ و رباعی خودش را بحضور سلطان تقدیم کرد ۔ در صلۂ آن برائیش دوکیسه اشرفی اعطاء کرد - چنانچه خودش میگوید ۔ ہ
بلی دو بدرۂ دینار یافتم به تمام
حلال و پاکتر از شیر دایۂ اطفال
در موقعیکه احمد شاه بهمنی والی دکن یک قصری را تعمیر کرد ۔ " آذری" این قطعہ را تحریر سرود ۔ ہ
حبذا قصر مشید که ز فرط عظمت
آسمان پایۂ از شنده این درگاه است
آسمان ہم نتوان گفت که ترک ادب است
قصر سلطان جهان احمد بهمن شاه است
ملا احمد مازندرانی که خوشنویس مشہورے بود ۔ قطعہ فوق را خوشخط تحریر نموده و بر سنگ تراشان ماہر او را بر سنگ حک نموده بر دروازۂ بزرگ عمارت مذکور شاہی نصب کرد ۔ چون نظر سلطان احمد بر آن افتاد ۔ پرسید ۔ کہ این


شعر العجم حصه چهارم
۲۱۸
شعر از کیست ؟ شهزاده علاءالدین در جواب نام آذری را گرفته گفت ـ که هنوز او را قصد رفتن بوطن است ـ سلطان علی الفور چهل هزار روپیه خواسته به پیش آذری گذاشت" آذری"گفت ـ لا یحمل عطایا کم الا مطایا کم ـ برداشته نمی تواند ـ بخشش هائی شاهی را بجز از نقلیات دربار گیر شاهی پس از شنیدن این قول به آذری پادشاه بیست هزار روپیه دیگرے را هم بر چهل هزار سابق افزود"
مولنا جمال الدین قصیده را در مدح سلطان محمد تغلق نگاشته بحضورش تقدیم کرد ـ که مطلع آن چنین است ؎
الهی تا جهان باشد نگهدار این جهانبان را
محمد شاه تغلق ابن تغلق ابن سلطان را
همینکه جمال الدین مطلع قصیده خویش را بر خواند سلطان اورا از مزید خواندنش باز داشته گفت ـ بس کن که من از اعطای صله اشعار مابقیه این قصیده جزای تو عاجزم پس از گفتن این جمله امر داد ـ که بحضورش اشرفی ها آورده شود ـ متعاقباً حکم فرمود ـ که از سر تا بقدم مولنا را در زر گیرند ـ هنگامیکه خرمن اشرفی تابسیر مولنا رسید مولنا ایستاد ـ سلطان این وضعیت او را نهایت پسندیده ثانیاً امر داد ـ که دیگر اشرفی نیز آوره ایستاده خرمن طلاء را برابر


شعر العجم حصه چهارم
۲۱۹
قدموننا تشکیل دهند - (۲)
امیدی رازی از دربار امیر نجم در صلهٔ هر قصیده ۱ و
۳۰ تومان اعطا می شد - (۳) خاقانی ملک الشعراء شیروان شاه
بوده صلهٔ هر قصیدهٔ او هزار دینار مقرر بود - هنگامیکه امیر خسرو
دهلوی ”نه سپهر را تحریر کرد - قطب الدین بن علاؤ الدین خلجی
هموزن فیل در صلهٔ او طلاء برایش عطاء کرد - (۱) چنانچه خود
خسرو همین واقعه را در (نه سپهر) خویش هم تذکار نموده است -
خانخانان حیاتی گیلانی را بخزینهٔ خویش برده امر داد - که هر قدر
اشرفی را که شما بردارید - گرفته میتوانید - (۲) دارا شکوه در صلهٔ
شعر ذیل دانش مشهد را یک لک روپیه داد - (۳)
طاق را سر سبز کن ای ابر نیسان در بهار
قطره تامی میتواند شد چرا گوهر شود
چون خانخانان سنده را فتح نمود - مرزا جانن حاکم آن
ولا را گرفتار کرده بدربار خویش آورد - شکیبی مثنوی را
تحریر داشت که یک شعر آن این است - ه
همائی که بر چرخ کردی خرام : گرفتی و آزاد کردی ز دام
خانخانان پانزده هزار روپیه انعاماً باو عطا کرد - لطف
(۲) خزانهٔ عامره تذکرهٔ جمال الدین دهلوی (۳) خزانهٔ عامره یک تومن آنعصر عبارت بود
از هشتصد - نمبرهای اول الی چهارم از خزانه عامره است :


شعر العجم حصه چهارم
۲۲۰
این است - که میرنا جالن نیز یکهزار اشرفی بخدمت او تقدیم کرده باد گفت که از جمله احسان توست - که مرا هما گفتی - و اگر بمن نسبت شغال را هم می نمودی - من ترا چه گفته میتوانستم (۴)
شاه عباس ماضی مرشانی تعلو را در صله این شعر طلاء زیادی وزن کرده عطا کرده
اگر دشمن کشد ساغر و اگر دوست
بطاق ابروئے مستانه اوست
مرزا صائب از اصفهان به وزیر عالمگیر نواب جعفرخان این شعر را نوشته فرستاده بوده
دور دستان را باحسان یاد کردن همت است
ورنه هر نخلی بپائے خود ثمر می افگند
نواب مذکور پنجهزار اشرفی برایش فرستاد *
جهان آرا بیگم دختر شاہجہان روزے بسیر باغ برآمده چهار طرف را در پرده گرفت - صدى طهرانی در بالاخانه پنهان شده مصروف تماشا بود- هنگامی که سواری ملکه از مقابلش میگذشت - بے ساخته این مطلع را آغاز کرد :-
برقع برخ افگنده برو ناز بباغش
تا نگهت گل سخته آید به دماغش


۲۲۱ شعر العجم حصه چهارم
بیگم امر داد۔ تا شاعر را بحضورش بیاورند۔ صیدی
بحضورش آمده تکراراً این شعر را بروی خواناند ۔ بالآخر
پنجہزار روپیه او را داده حکم کرد ۔ که او را ازین شهر بکشند (۱)
اکبر آفتاب پرستی میکرد ۔ فطرتی کشمیری نسبت
بآن این شعر را نوشت :- ۵
قسمت نگر که در خور هر جوہری عطاست
آئینہ با سکندر د با اکبر آفتاب
او کرو گر مشاهده حق در آئینه
این میکند مشاهده حق در آفتاب
اکبر در صله این شعر هزار روپیه باو عطا کرد *
ظہوری را در صله ساقی نامه او حضور برہان
نظام شاه چند فیلے کہ از نقد و جنس بار شده بود ۔
انعام داده شد ۔ بر طبق این هزار ہا واقعات موجود
است ۔ که اگر بہ تفصیل آن پرداختہ شود ۔ ہمانا کہ
این طعنۂ عرفی را خواهیم شنید :۔ ۵
بیا به ملک قناعت که درد سر نکشی
ز قصه ہا کہ بہت فروش طے بستند
فیصلہ این مسئلہ که آیا این فیاضی ہا بلحاظ اصول سلطنت
(۱) این واقعہ در تمام تذکرہ ہاو باختلاف روایات منقول است *


شعر العجم حصه چهارم
۲۲۲
جائز بود یا نه ؟ با تاریخ شاعری تعلقی ندارد. ولی ازین امر کدام شخص انکار کرده میتواند ـ که امثال این فیاضی ها برای وسعت و ترقی شاعری حکم آبحیات را داشت و بهمین وسیله در تمام ملک مذاق شاعری انتشار یافت ـ علماء و حکماء بسیار ناموری تعقیب علوم و فنون را گذاشته شاعر شدند ـ اگر همین فیاضی ها نمی بود ـ پس مراقلیم سخن را مانند خیام ـ انوری ـ نظامی ـ ناصر ـ خسرو ـ فیضی شعرائی نامداری از کجا میسر می شد؟ اما چیزیکه در ترقی شاعری بلند تر از فیاضی خدمت کرده همانا قابلیت و نکته سنجی شخص امراء و سلاطین بوده است ـ امروزه روز امیر بودن مرادف جاہل و ساده لوح بودن است اما در موقعیکه اسلام حقیقت اسلامیت را جائز بود ـ دولت دنیا و دولت علم ہر دو یکجا بودند ـ عبدالله بن المقتز یک شاعری بزرگ دورهٔ اسلامی است ـ لکن وی بر تخت خلافت بغداد نیز جلوه افروز بوده است ابو فراس که نسبت بدو انوری میگوید ه
شاعری دانی کدامی قوم کردند ؟ آن که بود
اول شان امرء القیس آخر شان بو فراس
یک رکن مشہور خاندان شاہی بود *


شعر العجم حصه چهارم
۲۲۳

بوعلی سینا که در عالم اسلامی همسر ارسطو قبول کرده شده
است - برتبه وزارت نیز امتیاز داشت جعفر برمکی ناظرین
بلباس وزارت مشاهده کرده خواهند بود - اما اولین کتاب
بلاغت ممنون احسان دست و قلم اوست - همچنین محقق
طوسی وزیر هلاکو خان بود :
نتیجه نکته سنجی و قابلیت علمی سلاطین و امراء اینطور
تاثیری می بخشید که هر قدم شاعری متوجه به تقدم و پیش
رفت بود - اینها فرمایش ہائی بسیار خوب خوب مینووند
و مصرف نہایت عمده شاعری را جستجو کنان به منصه
شہود می آوردند - سامانی ہا بتوسط دقیقی بنیاد شاہنامه
را گذاشتند - و سلطان محمود آن را تکمیل کنانید - نظامی
مخزن اسرار را حسب ایمائے بہرام شاہ مرقوم داشت
منوچهر شروانی که در سلاطین شیروانیر نسبت بهمه ممتاز
است - بدست خویش بخواجہ نظامی مکتوبی نوشته بود
فرمایش تصنیف لیلی و مجنون را کرد - همچنین سلطان
غیاث الدین اقنقری بر نظامی هفت پری پیکر را تحریر
داشت -
وقتیکه محتشم کاشی در مدح عباس صفوی قصیده
را نگاشت - وی برایش پیام فرستاد - که از مدح


شعر العجم حصه چهارم ۲۲۴

سرائی من چه فایده بتو عاید میگردد - در شان جگر
گوشه ہائے رسول چیزے بنویس تا اجر دنیا و آخرت
را مستحق گردی - محتشم این طور یک مرثیه امام حسین
را نوشته که نسبت باد علی العموم اتفاق دارند - که
در شاعری فارسی نظیر آن یافته نمی شود - در فرقتیکه
ماه ملک نام دختر سلطان سنجر و فات کرد - بسنجر
صدمه شدیدی اصابت کرده در صدد نویسانیدن مرثیه
او شد - اگرچه در دربار خودش بسیاری از شعرائی نامور
موجود بود - ولی وی میدانست که درین فن صاحب
کمال کیست - ازین رو عمق بخاری را طلب فرمود -
حالانکه وی باندازهٔ ضعیف و معمر شده بود - که معذرت
خواسته گفت من این طور یک مرثیه دور و درازی را
نمیتوانم که بنویسم - قصیده مختصری نگاشت - که دو
شعر آنرا دولت شاه نقل کرده است *
امراء و سلاطین دانشور موقع بموقع اظہار نظریات
تنقیدیه شانرا نسبت باشعار مینمودند - که بواسطه آن
شعراء اصلاح کلام خود شانرا می نمودند *
این امر مسلم است که آن اسباب دلکشی جدید و اسلوب
تازه را که شاعری در دورهٔ اکبری آغاز کرده از نتائج آن