۲۶۰

مهندس بوده و سرباز نابیخته است.
اختراع سرنیزه نیز از تکمیلاتی زمان لوئی چهاردهم میباشد

سرداران

لوئی چهاردهم برای فرماندهی سپاه خود چندین
سردار عالیمقدار داشته است :- در جنگهای وراثت هسپانیه
اسپانی و هلند. تورن و کندی یعنی همان پهلوانان جنگهای
سی ساله. در جنگ اتحاد اگسپورگ مارشال لوکزمبورو
و مارشال کاتیتا.
بالآخره در جنگ با تماوی وراثت اسپانیا دوک دواندا
و مارشال ویلار. هر چند که هر یک ازین سرداران دارای
مقام و رتبه ارجمند میباشند لیکن برجسته ترین ایشانرا باید تورن دانست.


۲۶۱

فصل یازدهم

اوضاع اجتماعی فرانسه در قرن هفدهم

روحانیون. نجباء. طبقهٔ سوم

مطالعهٔ اوضاع اجتماعی فرانسه در قرن هفدهم یکی از مسائل مهمی است
که نباید از نظر دور شود زیرا درین قرن تشکیلاتش تکمیل شده و گذشته ازان
مقدمه است برای فهم علل انقلاب کبیر فرانسه (۱۷۸۹) این تشکیلات
تا زمان انقلاب باقی مانده و بعد ازان بکلی در هم شکست.

اوضاع اجتماعی فرانسه در قرن هفدهم تقریباً مشابه با قرون
وسطی و همان عدم مساوات اجتماعی که از خصائص آن قرون
گفته میشود، در جامعهٔ قرن هفدهم نیز ملاحظه میگردد، ملت
فرانسه بسه طبقه و صنف مشخص تقسیم یافته بود: - روحانیون
نجبا. وطبقهٔ سوم - تمام تحمیلات بدوش طبقه سوم و دو صنف
اوّلیّه دارای امتیازاتی بوده و طبقه ممتازه را تشکیل میدادند
معہذا به مرور زمان تغییرات مهمی درین اوضاع عارض شده


٢٦٢

و با تامین قدرے آزاد تر گردیده ، امتیازات سیاسی
روحانیون و نجبا تقریباً از بین رفته و اطاعت از مقام سلطنت
عمومی گردیده بود .
مطابق احصائیه همان ارقرن نهم جمعیت فرانسه ب ٢٥ میلون
بالغ می شده از این عده پانصد هزار نفر جز و طبقه مختاره و بقیه یا
بیعده هزار و پانصد دیگر جزء طبقه سوم بوده اند .
روحانیون - روحانیون که خود را واسطه بین خدا و خلق تصور میکردند
البته محترم ترین و مهمترین صنوف بوده اند .
گذشته ازین بر خلاف سائر طبقات تشکیلات منظمی نیز
داشته، در عرض سال جلسات مرتبی از عموم روحانیون منعقد
و حتی نمایندگانی نیز برای حفظ حقوق صنف در مقابل حکومت
تعیین مینمودند، عایدات مخصوصه باین صنف تقریباً بسه صد میلون
لیره فرانسه (بهر لیره بیست فرانک) یا نزدیک بیک میاریام
لیره بنرخ امروز میرسیده و مخارج مخصوصه که عبارت از حفظ
امکنه مقدسه مذهبی، مریضخانه ها و سائر تاسیسات عام المنفعه


٢٦٣
باشند نیز در عهده داشته از محل عایدات صنفی میپرداختند.
روحانیون خود نیز داخل بدسته جات مختلفه منقسم شده بسته
طراز اول و جمعی کشیشان عادی فقط عایدی محدودی داشته
قسمت عمده مالیات های مذهبی را نیز ایشان تادیه میکردند
کفالت حقیقی امور مذهبی و وظائف واقعی روحانیت هم بر عهده
ایشان بود.
در قرن هفدهم این دو دسته برای حفظ منافع مشترکه مذهبی کاملاً
در مقابل طبقه سوم متحد بوده اما بعد ها در قرن ١٨ داد انقلاب
کبیر فرانسه کشیشان عادی با طبقه سوم اتحاد کرده بمقاومت با
نجبا و کشیشان طراز اول کمر بستند.
نجبا: نجبا بازوی راست سلاطین و دومین صنف ممتاز فرانسه
بودند، اگرچه تدریجاً حقوق و امتیازات سیاسی خویش را از دست
دادند، باز هم امتیازات اجتماعی ایشان باقی و بعضی معافیت ها
حقوقی مانند معافیت از پرداخت مالیات و انحصار پاره
مشاغل دولتی را دارا بودند، نجبا از اشتغال با مور صنعتی و تجارتی محروم


٢٦٤
محروم و شخص متمرد از تمام شئونات و امتیازات صنفی خویش میبدیم
پیوسته ، این امتیاز جسیم معلوم است که تا چه درجه مضر زندگان
در اجتماعی و مخرب اخلاق و روحیات ایشان میگردید.
در صنف نجبا هم شعبی پیدا شد، دسته نجباے خانوادگی بود
در دربار سلطنتی منزل داشته بمصاحبت شخص پاد مفتخر بودند
فوق العاده خودپسند و حتی اطاعت سلطان و ولی نعمت خویش را
هم زحمت می نمودند ، دسته دیگر اشخا صے بودند خارج
از صنف نجب که بقوه هوش و استعداد و یا خرید مشاغل و مناب
دولتی بمقاما تے رسیده و بدرجۀ نجابت نایل آمده بودند.
در قرن ١٧ و ١٨ - این صنف جدید بهترین صنوف ملت فران
شمرده شده با نهایت صداقت و کفایت خدمات شایانی انجام
داده و در اداره امور مملکتی معاونت های ذی قیمتی بپادشاه کردند.
طبقه سوم - اشخاصے که نه در صنف روحانیون و نه در صنف
نجبا بودند طبقه سوم یا طبقۀ غیر ممتازه را تشکیل میدادند
تودۀ ملت فرانسه ازین صنف مرکب د مرد مانی فعال و زحمت کش بودند


٢٦٥

زندگانی سائرین از نتیجه زحمات ایشان اداره میشد ، این طبقه
نیز بنوبه خود بسه دسته تقسیم میشدند :-
(١) : بورژواها .
(٢) :- صنعتگران .
(٣) :- دهاقین .
بورژواها مردمانے بودند که ثروتی داشته خود کار نکرده ، عده را
تحت ریاست خویش بکار میداشتند، یا اینکه مشاغل آزادی
از قبیل وکالت مرافعه ، طبابت ، معلمی و غیره را پیشه و وسیله
و یا ماموریت اے حکومتی مانند ماموریت قضائی ، مالیاتی و یا اداری
می پرداختند. مردمان متمول و تاجر های معتبر مملکت هم
جزو این صنف بوده ، و حقیقتاً صنف ممتاز را در طبقه سوم
تشکیل میدادند .
صنعتگران ، بعد از بورژوا ها قرار داشته و مقام دوم را دارا
بودند . صنعتگران کسانی را می گفتند که خواه مستقلاً و خواه در
تحت ریاست دیگری بصنایع می مشغول باشند بعضی


٢٦٦
از ایشان بکلی آزاد و بدون قید تنظیمات صنفی امور حرفتی خود را اجرا میکردند، و برخی دیگر داخل در اتحادیه ها بوده از حقوق و امتیازات صنفی بهره مند، و در ضمن مقید برعایت پاره نظامات نیز بودند، در تشکیل این اتحادیه ها نیز مانند اصطلاحیه های قرون وسطی مسئله شاگردی و استادی در کار بوده، هر شاگردی میبایست با بروز لیاقت بمقام استادی برسد، این ترتیب تا زمان انقلاب کبیر فرانسه باقی بوده، دهاقین قسمت اعظم سکنه مملکت را تشکیل میدادند، اما حیثیت اجتماعی ایشان بقدری ضعیف بوده که بقول نویسنده از سنه ۱۷۶۱ع باین طبقه جز آلۀ تحمل هر گونه مشقات و زحمات و تهیۀ وسائل اعاشۀ دیگران و پرداخت مالیات بدولت بنظر دیگری نگاه نمیشد، اما با وجود این باید گفت که وضعیت ایشان از رعایا در ماقبل قرون وسطی خیلی بهتر بوده در انتخاب زمین برای خود آزاد و حتی بعضی نیز از خود مالک زمین بودند.
تحمیلات بدهاقین : هر چند که اوضاع دهاقین در قرون

تاریخ اروپا ۴۰۰ ساله ضمیمه


٢٧٧
از بعضی جهات بهتر از قرون وسطی گردید. لیکن از پاره حیثیات
دیگر فوق العاده برای شان زندگانی دشوار گردیده بود.
همان حقوق مخصوصه ایام ملوک الطوائفی بغیر استعداد مالیاتهای ضمیمه
را تادیه میگردند و بعلاوه مالیاتهای مستقیم غیر مستقیم حکومتی نیز بایشان
تحمیل میشد بطوریکه حساب گروه انداز صد فرانک عایدی یک دهقاں
پس از وضع انچه بحکومت و ارباب کشیش میپرداخت زحمت
بیست و پنج فرانک برای او باقی میماند، مجبور بود که با ربع عایدات
خود زندگانی خویش و عیال و فرزندانش را اداره نماید
گلهبر وزیر لوی چهار دهم بواسطه عواطف شخصی و ملت نده پیش
خواست قدری از تحمیلات برد هاقین کاسته و اصلاحاتی
در امور حیاتی ایشان بنماید، لیکن چون نیات او مخالف با مقتضیات
بود البته بمقصود نائل نگردید.
بطور خلاصه باید گفت که به استثنای ایام سلطنت ہانری چهارم
قرن هفدهم برای رعایای فرانسه یکی از قرون مدهشه بوده،
خصوصاً در زمان لوی سیزدهم و چهاردهم کار فقر و فاقہ عمومی بقدری


٢٦٨
بالا گرفت که غالباً شورش و هیجان می نمودند و مخارج فوق
العاده ساختمان ها و جنگهای لوئی چهاردهم دیگر رمقی برای رعیت
باقی نگذارده بود، هر چند که این پادشاه در اواخر سلطنتش
بخبطهای خود پی برده در صدد علاج برآمد، ولی چه فائده که هیچوجه
اثری در بهبود حال رعایای او ظاهر نشد، لوئی چهاردهم در
ساعات آخرین عمرش لوئی پانزدهم جای نشین خود را احضار
چنین خطاب میکند ”فرزند من اگر میخواهی پادشاهی بزرگی
بشوی مقلد من مشو، و مثل من همتت را صرف جنگ و تجمل
ظاهری منمای سعی کن که با وسایل مفیده اسباب رفاه
رعیتت را فراهم کنی“ در زمان سلطنت لوئی چهاردهم (١٤) که شهرت
اعظم قرن هفدهم را فرا گرفته بود از حیث ثروت و متمول عمومی
مملکت تنزل فاحش کرده مردم شوق بکار نداشتند یکنوع
خستگی و سستی در جامعه عارض شده بود و از همین وقت تخم افکار
که در ١٧٦٩ باید ثمره انحطاطا هر شد، در مغز مردم افتاده و
شروع به نشو و نما نمود .


٢۶٩

فصل دوازدهم
صنایع مستظرفه فرانسه در قرن هفدهم

هرچند که در قرن شانزدهم در فرانسه نویسندگان و صنعتگران
مشهوری پیدا شدند، ولی در قرن هفدهم دوره شگفتگی و ترقی
ادبیات فرانسه بوده و شاهکارهای بزرگی از آن زمان
در دست است، اولویت ادبی درین قرن منحصر بفرانسه گردیده
و از حیث ادبیات و معماری سرمشق سائر ملل اروپایی واقع میشود
ترقی زبان فرانسه ازین عصر شروع و بجایی میرسد که بواسطه
کمالش تقریبا زبان درباری اروپا و زبان عمومی متفکرین میگردد
نویسندگان برجسته قرن هفدهم فرانسه عبارتند از:-
کرنی - دکارت - پاسکال - مولیر - بوالو - راسین -
لافونتن - بوسوئه - لابرویر - فنلون .
دوره اولی (دکارت) بقرن هفدهم را قرن لوئی چهاردهم مینامند
و هنوز این اصطلاح باقیست، هرچند که این فیلسوف و نویسنده


عالیقدر خواسته که ترقیات ادبی فرانسه را منسوب بشخص لوئی چهاردهم
نماید، لیکن حقیقة که در قرن هفدهم دو دوره مشخص ملاحظه میشود
یکی قبل از ١٦٦٠ که کرنی ـ دکارت و پاسکال در آن
زمان ظهور کرده و دیگری بعد از ١٦٦٠ که مقارن با سلطنت
شخص لوئی چهار دهم و موقع ظهور سائر نویسندگان این قرن است
نویسندگان قبل از لوئی چهاردهم : ـ
١ـ کرنی ـ در سال ١٦٠٦ در شهر روئن متولد شده، ابتدا
شغل وکالت مرافعات را برای خود اختیار ، و از همان
آوان جوانی بتالیفات ادبی پرداخت ـ در شروع بکار توجه
بکمدی داشته سپس یکمرتبه رشته تراژدی را اختیار و در
(١٦٣٦) سید اثر معروف خود را نشر نمود . با آنکه این اثر در ادبیات
فرانسه سر مشق و محل تقلید است ، باز پاره قسمتهای آن مورد تنقید
اکادمی فرانسه واقع شده، و کرنی هم بعد ها در نوشتجات
دیگر خود سبک آنرا قدری اصلاح نمود . چند سال
هراس ـ سینا (١٦٤٠) پولیوکت (١٦٤٣) را انتشار

سمیم عابـد المدیم ٠ تاریخ اروپا ٢٠٠ کا


۲۷۱

داده و پی در پی اثار ذی قیمت دیگری تالیف کرد .
بطور کلی باید گفت که کرنی در مؤلفات خود اشخاص معروف قدیم را
بمعرض نمایش آورده و طرز بیانش عالی و واقعاً فوق العاده ۱
این نویسنده بزرگ سالهای آخر زندگانی خویش در فاقه و بدبختی
گذرانیده، و بالاخره در (۱۶۸۴) درگذشت.
۲- دکارت یکسال پس از نشر اولین شاهکار نظمی فرانسه
دکارت شاهکار نشر فرانسه را نیز در سال ۱۶۳۷ در یک سند
انتشار داد. دکارت پسر یکی از قضات پارلمان شهر (رس
بوده در سال ۱۵۹۶ تولد شد. در جوانی بخدمت نظامی مشغول
گردیده در ضمن بتحصیل ریاضیات و فلسفه میپردازد چون محیط فرانسه را
برای اظهار افکار و خیالات خود مساعد و مستعد نمی دید بمملکت هالند مهاجرت
بیست سال در انجابسر برد عاقبت بملکه سوید اور ابا تعلیم طلبید در این شهر عمر خود را بآخر رسانید
مشهورترین اثار دکارت کتابیست که باسم "دیسکورد لامتد" تالیف کرده و اساس
خیالات خود را در آن بیان میکند. در این کتاب مطالب عالیه فلسفی را
باعبارتی ساده و قابل فهم عامه ذکر میکند و فقط بطرف توجه واقع میشود که تعلیم باید ازآن


۲۷۲

٣ - پاسکال ـ علاوه بر عالم ادب بلزپاسکال یکی از اکابر
ریاضیات و فیزیک بوده است، پدر او یکی از قضات شهر
اُوُرْنْیْ و تولد خود او در سال ١۶٢٣ بوده است در سن شانزده
سالگی کتابی راجع بهندسه منتشر کرده و از جمله معاریف عصر شبآ
می آمد، در علم فیزیک تحقیقات مخصوصه نموده در بیست و سه
سالگی ثقل هوا را تشخیص و میزان الهوارا مخترع شد ـ چون روزی
از حادثه مهلکی رهائی یافت خود را از علایق دنیوی کنار گرفته متوجه
مسلک روحانیت گردید ـ درین شعب نیز شروع به تحقیقاتی نموده
بالآخره دچار تکفیر شد .
برای دفاع خویش کتاب موسوم به « مکاتیب سیکل هاتی»
تألیف و حملات سختی بدشمنانش وارد آورد، این کتاب جنبه
ادبی بزرگی نیز دارد، پس از مرگ فیلسوف دانشمند
معظم (١۶۶٢) نیز اوراقی از یادداشتهای او بدست آمده
جمع گردیده و باسم «افکار و خیالات» بعرض ظهور آمد
یکی از نویسندگان معاصر در تعریف این کتاب میگوید که


۲۷۳
افکار و خیالات» نه فقط نفیس‌ترین و فصیح‌ترین اثار فرانسه بلکه
ذی قیمت ترین ثروتهای ادبی و فلسفی عالم بشریت محسوب است
(نویسندگان زمان سلطنت لوئی چهار دهم)
لوئی چهاردهم به ادبیات عشقی داشته و فضلا و نویسندگانرا تشویق
می نمود، میخو است که بواسطه وجود ادبا و فلاسفه نامی شهرت سلطنت
او تکمیل یا فتا نچه از سنه ۱۶۶۴ به نصیحت و اغوای کلبر شهریه و مقرفیته
برای غالب نویسندگان و علمای عصر خود برقرار کرده ایشانرا محضور پذیر
مورد اعزاز و احترام زیاد میساخت !
اما پس از جنگ هلند مخارج بسیار و کمی پول او را مجبور
گردانید که وظائف ایشانرا قطع کند ، این نکته را نیز
باید متوجه شد که ظهور متفکرین عصر لوئی چهار دهم تنها
منوط بتشویق پادشاه نبوده ، بلکه ذوق ادبی و علمی که در
مردم تولید شده بود، جای نشین تشویقیات پادشاه
میگردید. مولیر- لافونتن - راسین و بوالو چار
نفر نویسنده برجسته عصر لوئی چهار دهم بشمار می آیند.


(۱) ممولیر از حیث بعثت تاریخی مولیر اولین نویسنده
حاضر لویی چهاردهم بوده است. در موقعی که تاتر شهر پاریس
موسیو ژورندل پیکول را بمعرض نمایش گذاشت سی و هشت سال
داشت و از جمله نویسندگان عالمتعدار و منقدین زیرک
محسوب بود.
اسم حقیقش «ژان باقلیست بوکلن» و در سال ۱۶۲۲
در شهر پاریس متولد میشود. تحصیلات خود را در فن حقوق تکمیل کرد
ولی شوق طبیعی همیشه اورا بجانب تاتر میکشانید. بدون رضای
خانواده اش داخل دسته از بازیگران کمدی شده از پاریس مهاجرت
و در ایالات فرانسه مدتی مشغول به نمایش بود. بالاخره بپایتخت
مراجعت و پس از نمایش تاتر فوق الذکر خود مورد توجه مخصوص
پادشاه واقع میگردد.
در مدت چهارده سال قریب سی قطعه تاتر نوشته که مشهورترین
آنها مکتب نسوان «اکل ده فنم» - تارتوف - دن ژوان
میزانترپ - آوار (خسیس) بورژواژ نیتیلم - وله فم ثبات


۲۷۵
دزنتک عالی) میباشد .
مولیر در نوشته جات خود انسان را اساساً ، از هر عصر و هر مملکتی
که باشد منقش نموده ، رفتار غیر طبیعی اشخاص را تحت تعقیب گرفته
حتی الامکان ساعیست که اخلاق بشر را بسادگی طبیعی بکشاند.
بهمین جهت آثار او حقیقتۀ فنا ناپذیر و در هر عصری مورد توجه
بوده و خواهد بود .
مولیر در عین حال هم نویسنده و هم بازیگر زیر دستی بوده و عمر
خویش را در صحنه نمایش به آخر رسانید، یعنی موقع
یکی از قطعات خود موسوم به مریض خیالی (مالا دایما ژیار) را
یاری میکرد. دچار حلمه عصیانی شده و هما نجا پدر و د زندگا
میگوید .
۲- بوالو نیکلا بوالو- پسر یک ثبات پارلمان پاریس دُر۱۶۳۶
شهر پاریس متولد شده ابتدا به تحصیل علم حقوق پرداخته برتبه
وکالت مرافعه نائل میگردد ، اما بزودی ازین پیشه
دلسرد شده شروع بنویسندگی مینماید ، در سن سی سالگی

سعید غایب العلم - تاریخ اروبا ۲۴۰۰ گاه


۲۷۶
اولین نوشتجات هجویه خود را انتشار میدهد، موقعی که مولیر تا
مکتب نسوان» خود را بمعرض نمایش گذارده بود، بوالو تمجید
فوق العاده ازین اثر نموده، و ازین بعبد دو نویسنده مشهور
بایگدیگر بسیار دوست میشوند، در سال (۱۶۷۳) مجموعه بنام
"صنعت شعری" منتشر ساخته، و تألیفات بسیار
در علم ادبیات و شعر و شاعری دارد.
لوئی چهار دهم او را مأمور بنوشتن تاریخ سلطنتش گردانید
بوالو زبانی نقاد، و همیشه مؤدب و بیطرف داشته در دوستی
خود فوق العاده ثابت قدم و هرگز در حمایت دوستان خود مانند راسین
و مالیر کوتاهی نورزید.
(۳) - راسین - ژان راسین در ۱۶۳۹ در شامپانی متولد
شده بواسطه تمایل خانواده اش تعلیمات مذهبی گرفته لیکن در
ضمن تحصیل متوجه ادبیات گردید، در ادبیات شعبه تراژد اختیار
پس از تألیف چند تراژدی شاه کار معروف خود
اندروماك را منتشر میسازد. در ینمقت با مولیر و بوالونیز


۲۷۷
دوستی پیدا کرده پیا پے شاه کارهای شگرف نمود.
بریتانیکوس. برنیس - باژاذه - پلترپدات -
ایفیجنی وفدر را نظم میکند. پس از انتشار فدر دشمنان
و حسودان او آن نویسنده بزرگ مورد تحقیرات و صدماتی
قرار داده، اتا تمام اقدامات ایشان نتیجه جز ازدیاد شهرت
راسین نبخشید، منتها او را از تأثر ملول سرد کرده دوباره بعالم
روحانیت وانزوا رجعت داد.
درینحال نیز برای مدرسه دخترانه سن سیر دو آخرین
تراژدی خود استر و آتالی را نوشت، راسین نیز مانند مولیر
عالم بشریت را عموماً با قلم توانای خود وصف و نقش نمود
و آثار گرانبهای او در هر قرنی محیریتانه و نوین است.
۴- لافونتن - مانند راسین ژان دلا فونتن نیز از اهل شانپانی
بوده در ۱۶۲۱ تولد یافته است، پدرش مأموریت میاه و جنگلها
را داشته. پس از چندے شغل خود را بپسرش تفویض نمود
معلوم است که لافونتن باجرای این کارتن در نداده تعقیب


۲۷۸

خیالات و احساسات شاعرانه خویشرا مینمود.
پس از انکه مدتی در ولایت خود بسر برد بپاریس آمده فوکت نقاش
گل بالیا و را نیز حمایت خود گرفته مقرری سالیانه برایش تعیین کرد
در نیوقت با مولیر و بوالو و راسین اشنا شد. در ۱۶۶۸ مجموعه قابلهای
خود (حکایاتی است که از زبان حیوانات نقل میکند) انتشار داد، لافونتن
اثار خود مقلد و پیرو نویسندگان قدیم از قبیل ازپ وفدر بوده
بازبانی بسیار ساده و شیرین باصلاح اخلاق مردم پرداخته است.
قابلعهای لافونتن مقام و شان بلندی در ادبیات دارد.
یکی دیگر از اشخاصی که مقام ارجمند اعلی در عصر لوئی چهاردهم داشته
بوسوئه خطیب مشهور است که از وعاظ مشهور فرانسه بوده و خدمات
بزرگی بعالم ادبیات این ملت کرده است، در سال ۱۶۲۷
متولد و در سال ۱۶۵۹ وارد دربار سلطنتی شده بزودی
طرف توجه سلطان واقع میگردد، لوئی چهاردهم تربیت پسر خود را
به او واگذار میکند. درینموقع بوسوئه برای شاگرد خود کتابهای
فلسفی و تاریخی ترتیب داده که از بهترین نشرهای فرانسه شمار میرود


۲۷۹
ادبای دیگری که میتوانیم درینعصر در درجه دوم جای
انانرا ببریم عبارتند :-
۱- لابرويیر (۱۶۴۵-۱۶۹۴) که آثار افکارش مانند ادبا
سابق الذکر عمومیت نداشته و محدود بعصر خود اوست ، مجموعه که بنام
کاراکتر (صفات) مشهور است، معروفترین نوشتجات فکری
او میباشد .
۲- فنلن (۱۶۵۱) - (۱۷۱۵) نویسنده افسانه معروف ظلماک
و افکار و نظریات مخصوصی در اصلاح جامعه داشته است بواسطه
تنقیداتی که از وضع حکومت مینموده بزودی تبعید شد.
۳- بوردالو (۱۶۳۲-۱۷۰۴) که خطیب مشهوری بوده .
۴- لارشفو کول (۱۶۱۳-۱۶۸۰) که حکم وبنیات (ماکژم) او
معروف است.
۵- کاردینال در تغز (۱۶۱۶-۱۶۷۳) که در یادداشتهایش
تاریخ انقلاب زمان صغر لوئی چهاردهم را بیان نموده
۶- مادام دسوینیه (۱۶۲۶-۱۶۹۶) که در رشته
تاریخ اروپا ۳۰۰ کاغذ
جلد اول


٢٨٠
مکاتیب خود جزئیات عصر را تشریح و تنقید کرده و همین مکاتیب
باعث شهرت مشار الیها گردیده است.
۷- بالزاك (۱۵۹٤-۱۶۵٤) که نظم او شایان تمجید و در
فصاحت نیز مقامی عالی دارد.
صنعت و صنعتگران فرانسه در قرن هفدهم- شهرت و مقام
صنعتگران فرانسه در نیقرن بهیچوقت در تاریخ بیایه و منزلت
ادبا و متفکرین معاصر خودشان نمیرسد، صنایع مستظرفه فرانسیه
در قرن هفدهم تقلید ایست از سبک قدیم یونانی و رومی
ولی باید دانست که در ینکار کاملا مقلد نبوده ، بلکه ابداعاتیهم
و تغییراتی در ان داده بودند که طرز مخصوصی بوجود اورده استی
در اینجا صنعتگران معتبر را مختصرا نام میبریم :-
١- پوسن (۱۵۹۴ - ۱۶۶۵) که نقاش زبر دست
خصوصاً مجلس سازی بوده.
۲ - لبرون (۱۶۱۹ - ۱۶۹۰) که در تمام شعب صنایع
مستظرفه مهارتی بکمال داشته.
افزایش نفوس فرانسه در قرن ۱۷


۲۸۱

۳- منیسار (۱۶۱۰-۱۶۹۵) که معاصر و بالآخره جانشین لبرون بوده است.

۴- پایرپوژت (۱۶۲۲-۱۶۹۴) که بحجاری معروف وپیروسيك میکل آنژ بوده است.

۵- ژیراردن (۱۶۲۸-۱۷۱۵) که از حجاران مشهور بشمار می آید.

۶- سالومون دبروس (۱۵۶۶-۱۶۲۷) که از معماران معروف قبل از سلطنت لویی چهارده و قصر لوگزامبورگ را برا ماری دمدیسی بنا کرده است.

۷- لَمَرُسِیَتیه (۱۵۸۴-۱۶۵۴) که کلیسای سئوربُن را برایشیلیو ساخته است، امروزه این کلیسا در آنسلم مشهور است.

۸- كَلُد پُرُلَد (۱۶۱۳-۱۶۸۸) که تعمیراتی در قصر لودر نموده.

۹- بروان (۱۶۳۷-۱۶۹۷) که بنای مشهور هتل دنزتولید را به امر لوئی چهار دهم ساخته است.


۲۸۴
۱۰- هاردوئن مانسار (۱۶۴۰ - ۱۷۰۸) که بامر لوئی چهاردهم قصر
ورسای را بنا کرده است.
ادبا و صنعتگران ممالک مختلفه اروپا در قرن هفدهم:-
اگر فرانسه از حیث ادبیات و صنایع درین قرن محققاً مقام اول را حائز
بوده لیکن در بین ملل دیگر نیز نویسندگان و صنعتگران زبردستی ظهور
کرده اند. در اسپانی نویسنده ها مانند سر وانتس (۱۵۴۷-۱۶۱۶)
با اثر فنا ناپذیر خود - دن کیشوت- در انگلستان شکسپیر
(۱۵۶۴ - ۱۶۱۶) آن متفکر زبردست و میلتن (۱۶۰۸ - ۱۶۷۴)
شاعر شهیر و مصنف بهشت مفقود (پادادی پردو) شگفتہ و شہیر
نه تنها برای ملت خود بلکه برای جامعه بشریت موجب افتخار میباشند.
در شعبه نقاشی اسپانی - فلاندرو هُلند استادان ماهر
مانند ولاسكز- روبنس- وان دیك و دا ما بران داشته
که هرگز مقام ایشان را نمیتوان از استادان رنسانس ایتالیا
پائین تر دانست.
در خاتمه تذکره حال ادبا و صنعتگران قرن هفدهم اروپا مقتضی است


۲۸۳
اشاره نیز از علما و فلاسفه این عصر کرده شود.
علم و فلسفه جدید که اساسش بنظر است درین قرن ظهور کرده و
انقلاب عظیمی که نتایج آن در قرن هژدهم ملاحظه میگردد
بوجود آورد مبدعین این افکار دو نفر فیلسوف بزرگ
دکارت و باکن بوده اند که فلسفه را از جنجال فرضیات
و حدسیات آسوده کرده مانند علوم ریاضی مطیع قوانین ثابت
کردند .
دکارت (۱۵۹۶ - ۱۶۵۰) که موجد و مؤسس حقیقی فلسفه بود دو
اثر معروف او دیکورد لامتال میباشد فرانوا باکن (۱۵۶۰ - ۱۶۲۶)
که اصول پریشان و درهم فلسفه قدیم را رد کرده و مؤسس فلسفه جدید
گفته میشود. اثر مشهورش (اسیه د مویلتیک) میباشد.
از منجمین مشهور این عصر که لازم است معرفی بحال ایشان
پیدا شود با یکپلو المانی گالیله ایتالیائی (مخترع دور بین
سماوی) و نیوتن انگلیسی را که اولین شخصی بود که قانون جاذبه عالم را
طرح و توضیح داد دانست.


٢٨٤
منجمین فوق الذکر علاوه بر تحقیقات نجومی از سایر شعب علوم
ریاضی و طبیعی هم افکار بدیعه از خود بیادگار گذارده اند
فصل سیزدهم
تاریخ داخلی سایر ممالک اروپا از اواسط قرن نوزدهم تا
اواسط قرن هفدهم
بدیهی است جزئیات تاریخ هر ملتی وقتی بکار ملت دیگر خواهد رفت
که شامل یک فلسفه تاریخی مخصوص بوده، و یا آنکه در اعمال آنقوم
سرمشق واقع شود، لهذا ما هم درینجا بذکر مطالب وقایع
برجسته پرداخته ، و اگر بتاریخ فرانسه قدری بیشتر دقیق گردیم،
ازین جهت بود که دولت وملت فرانسه اگر در دورۀ تاریخ جدید فرد
واحد در سیر تمدن عمومی و تکامل طبیعی نباشد یقیناً از افراد ممتازه
بشمار می آید، بغیر از فرانسه شمارۀ ممالک مهمه اروپا درین
قسمت از تاریخ بقرار ذیل است:-
اول دول مختلفۀ آلمان - دول مختلفۀ شبه جزیرۀ ایتالیا سوم


۲۸۵

دول جدید التاسیس اسکاندینیاوی، چهارم دولت ترک که
پس از فتح قسطنطنیه داخل حوزۀ اروپائی شد. پنجم مجارستان
ششم - اسپانی و پرتقال
اول المان:- دولت با تجربه سیاسی خود تاریخ داخلیش شروع میشود
و بعلاوه وقایع قابل ذکری ندارد، انچه لازم بود در بیان تفصیلی جنگها
دو خانوادۀ فرانسه و اطریش و تشکیل امپراطوری شارلکن و
بالاخره تجزیۀ آن ذکر شد .
دوم - ایتالیا - که پیش از المان تجزیه شده شرح وقایع
آنرا سابقاً اشاره نمودیم . علاوه برین قسمتی از شبه جزیره جزو متصرفات
اسپانی شده و یکدولت خارجی در آن مستقر میگردد .
سوّم اسکاندینیاوی - سه دولت دانمارک و سوید و نروژ
با وجود آنکه در اوائل قرون جدیده دارای شخصیّت سیاسی میشوند
ولی وقایع داخلی آنها چندان مهم و قابل ذکر نیست و مختصری
که لازم بود در موقع ظهور گوستاد آدولف ذکر کردیم . تاریخ سیاسی
و داخلی قابل استفادۀ آن از اواخر قرن هفدهم و هجدهم شروع میشود


۲۸۶

چهارم دولت ترک چنانکه نوبسیم یکی از صفات مشخصه تاریخ جدید
بلکه مبدء تاریخی آن فتح قسطنطنیه است این برای هیئت جامعه اروپائی
از دو جهت اهمیت دارد.
اولا بواسطه فتح قسطنطنیه یک دولت شرقی در اروپا مستقر شد
عالم مسیحیت با عالم اسلام همسایه میگردد. ثانیا دولت روم شرقی
بعد از انحطاط تدریجی بالاخره از صفحه تاریخ محو میشود.
این واقعه مهم بدست ملت ترک انجام گرفت خط و ما تاریخ اینقوم را بملا
شرقیت قدری مفصلتر بیان کرده و آن را بدو قسمت تقسیم مینمائیم-
اولا از بدو تشکیل دولت ترک تا ۱۳۵۳ یعنی فتح قسطنطنیه.
ثانیا- از فتح اسلامبول تا اواسط قرن هفدهم.
قسمت اول تاریخ ترک از بدو تشکیل تا فتح قسطنطنیه
در سال ۱۳۰۷ که دولت سلجوقی متفرق میگردد یکی از امرا
ترک موسوم به عثمان معروف بغازی در آسیای صغیر اعلان
استقلال نموده حیوه سیاسی دولت عثمانی شروع میکند
عثمان در حوالی ینی شهر شرقی فتوحات جدیده نموده و در سال ۱۳۲۶


۲۸۷

وفات میکند بعد از عثمان غازی پسرش اورخان جای نشین او شده
نیکومدی و نیقسه را در آسیای صغیر متصرف شده بسواحل
بسفوره بحر مرمره میرسد و بالاخره برویسیه را مقر حکومت خود
قرار میدهد.
در سال ۱۳۵۶ قشون ترک در گالیپولی یعنی سواحل اروپائی
دردانل مستقر شده، و این واقعه در موقعی اتفاق افتاد که روم شرقی
سراپا طوری شته دوچار تجزیه بود.
اورخان بعد از این فتوحات عظیم در داخله مملکت خود هم شروع
به انتظامات کرده نظام نیچری را تاسیس و بالاخره در ۱۳۶۰
وفات میکند.
بعد از اورخان برادرش سلطان مراد اول که معروف بخداوندگا
بود بسلطنت میرسد، این پادشاه در تنظیم قشون مساعی جمیله
بکار برده سوره نظام ترکی را باسم سپا تکمیل میکند، آنگاه
بجانب ادرنه رفته دوم شهر هم تراس را بتصرف و پایتخت
خود قرار میدهد. استقرار دولت ترک در ادرنه امپراطوری


۲۸۸
شرق را متوحش و امپراطور را مجبور به اقداماتی در پیشگاه پاپ مینماید
اما از اقدامات خود مایوس گردیده ناچار سر اطاعت بسلطان
ترک فرود می آورد .
دیگر از وقائع مهمه سلطنت سلطان مراد اول جنگ با بلغار و صرب
است که بالاخره مغلوب سلطان شده و تقریباً مطیع میگردند
سلطان مراد در پایان جنگ بدست یکنفر صربی متعصب کشته میشود
بعد از مراد اول پسرش ایلدرم بایزید (۱۳۸۹ - ۱۴۰۲) بسلطنت
میرسد این سلطان « ایالات والاشی» و ملداوی را فتح و
صربها و بلغارها مطیع خود میکند ، قوای بحری مفصلی تهیه کرده در
آسیای صغیر با باقی ماندگان خوانین سلجوقی زد و خورد بسیار
نموده، سوریه و ارمنستان را بتصرف می آورد، بعد ازین
فتوحات ایلدرم بایزید متوجه فتح قسطنطنیه شده پنجسال آنشهر را بزیر
محاصره گرفته مانوئل امپراطور روم شرقی بسلاطین اُروپا متوسل استمداد
میکند، بایزید متفقین را شکست سختی داده (۱۳۹۶) قشون ترک
تا شبه جزیره موره و تسالی پیش میرود، آخر مانوئل را بتقسیم


۲۸۹
مملکت خود مجبور ساخته و حاکمیت خویش را بامپراطور
روم شرقی مدلل میسازد، با این طریق سقوط قسطنطنیه واقعهٔ
حتمی بنظر میامد، اما ظهور جهان کشائی مانند تیمور لنگ این
واقعه را بتأخیر انداخت بدین معنی که تیمور پس از تسخیر
خوارزم و کاشغر و ایران و لشکر کشی بروسیه و هند متوجه ممالک
بایزید شده، در جنگ انقره هشتصد هزار قشون تیمور با
چهار صد هزار سپاه بایزید مقابل میشود، درین جنگ
بایزید شکست خورده اسیر گردیده و در ۱۴۰۲ تقریباً تمام
متصرفات آسیائی ترک بدست امیر میافتد، اما باروپا توجّهی
نمیکند.
در ۱۴۰۵ که تیمور وفات کرد، ممالک عظیمه اش پس ازو
تجزیه میشود، درینموقع بایزید در حبس تیمور مرده بود، لهذا پس
از مرگ او چندی بین پسرانیش سلیمان اول - موسی و
محمد اول کشمکش و نزاع شده اوضاع داخلی ترک متزلزل میگردد،
تا اینکه عاقبت ۱۴۱۳ سلطنت بمحمد اول رسیده دولت متزلزل ترک


۲۹۰

باز جان و استجکامی میگیرد.

محمد اول از ۱۴۱۳ تا ۱۴۲۱ بلامنازع سلطنت نموده جز رد و خور مصطفیٰ نام
که مدعی وراثت سلطنتی بود و اتحاد با امپراطور شرق واقعه قابل
ذکری ندارد.

بعد از محمد اول پسرش سلطان مراد ثانی جای نشین او شده از ۱۴۲۱- تا
۱۴۵۱ سلطنت میکند. محاربات عدیده نموده، مصطفیٰ که بتحریک امپراطور
شرق مدعی وراثت ایلدرم بایزید بود دفع و برای انتقام شهر قسطنطنیه را
بزیر محاصره میگیرد، در ینموقع برادر مصطفیٰ طغیان کرده سلطان از محاصره
دست بر داشته یاغی را مغلوب نموده بقتل میرساند، مجدداً متوجه
فتوحات اروپائی خود گردیده در ۱۴۳۰ تسالنيك، ژانینا و
اتحصاد مرکز حکومت البانی را متصرف میشود.
بعد از فتح اتحصار و ژانینا ژان كاستريو پادشاه البانی
سر اطاعت فرود آورده، پسر خود را بعلامت تسلیم پدر بار سلطان
گرو میفرستد، این پیشرفت های هجوم رعبی در دل اروپائی ان خیال
انداخته اتحاد بزرگی که پاپ نیز در ان دخالت داشته بر علیه سلطان
ابجاد


۲۹۱
تشکیل داد را مجبور بصلح میسازند ، اما این وضعیت چندان دوام
نکرده در ۱۴۴۳ م اترک تا قشون متحدین را در و ارنا شکست داده و سلطان
متوجه تصرف پلو پونز و مصمم بای فتح اپیر و متصرف قطعی البانی میگردد
درینجا عملیات سلطان بیک مانع بزرگی بر خورده ، یعنی پسر ژانکاستیوت
که در دربار برسم گرو اقامت داشت قبول دین مبین را نموده خود را
اسکندر بیگ نام میماند لیکن بواسطه عداوتیکه با ملیت ترکان داشت
بعد از چندی فرار و بمملکت خویش میرود، هنگامیکه سلطان مراد
بتسخیر البانی مشغول بود مقاومت های سخت و دلیرانه
با او کرده با وجود شکستهای متوالی شخصا تسلیم سلطان نمی شود، سلطان مراد
پس از جنگ البانی رفع تعرض پادشاه ہنگری را از صربی کرده در
سال ۱۴۵۱ در ضمن فتوحاتش در شهر آدرنه وفات مینماید .
(قسمت دوم تاریخ ترک از فتح قسطنطنیت تا اوسط قرن هفدهم)
بعد از سلطان مراد ثانی پسرش سلطان محمد ثانی معروف بفاتح بسلطنت
میرسد آوان جلوس این سلطان بتصرفات اروپائی ترک عبارت بود از
تمام روملی، مقدونیه، قسمت مهمی از یونان و دوک نشین اتیناد


۲۹۲

ملل مغلوبه عبارت بودند از صرب و بلغار و انالی والا شی ،
البته حفظ این اراضی وسیعه بدون داشتن قسطنطنیه مشکل
و یا لا اقل موجب تزلزل اوضاع سیاسی عثمانی در اروپا میگردید
لهذا سلطان مراد ثانی از بد و جلوس با عزمی ثابت مصمم فتح
قسطنطنیه شده بالاخره در ۲۹ ماه مه ۱۴۵۳ این منظور کبریرا
انجام و پایتخت خود را از آدرنه به آنجا نقل میدهد .
این فتح بزرگ را دو امر مهم موجب شد :- اولاً عزم ثابت و فداکار
جنگ جویان ترک که در مقابل استحکامات طبیعی و مصنوعی شهر
قسطنطنیه مقاومت میکنند ثانیاً ضعف و نفاق ساکنین شهر
و یا امپراطوری که قوه مقاومت را از ایشان سلب و عملیات فتح را
مؤثر میسازد . بهر حال درین روز تاریخی کنستانتین هشتم آخرین
امپراطور شرق در حین جنگ کشته گردیده خود را عمداً بچنگ مرگ میدهد و
خانواده پائولوگ به او ختم و منقرض میگردد .
هر چند که فتح قسطنطنیه ظاهراً باستحکامی به اساس مملکات اروپائی ترک
میدهد لیکن رقابت و عداوت جامعه مسیحی را متوجه آن دولت نموده


۲۹۳

و چنانکه صفحات تاریخ نشان میدهد، بعد ها در پس گرفتن
آن از ملت ترک از بذل هیچگونه فداکاری مضایقت نکرده
و سیاست عمومی اروپا اخراج ترک از عرب بوده است.
این عظمت اروپائی عثمانی و فتوحات جدیده که در آسیا
شروع میکند رقیب دیگری برای ترک تولید و آن رقیب
دولت ایران است که پس از ظهور صفویه و ختم دوره ملوک الطوایفی
زدو خوردهای مفصلی بین این دو دولت واقع گردیده است
از طرف دیگر نیز ملل مختلفه که بزیر تسلط ترک آمده بودند، بواسطه
تحریکات خارجی و سوء اراده داخلی همیشه اسباب
زحمت عثمانی شده اند.
خلاصه سلطان محمد فاتح پس از تصرف قسطنطنیه متوجه
فتوحات جدیدی در یونان شد تقریباً در ۱۴۵۸ تمام
این مملکت را متصرف میشود و در ۱۴۶۱ طرابوزان
و حوالی آن را نیز در کنار بحر سیاه مالک میگردد.
استقرار دولت ترک در مدیترانه و بحر سیاه و همجواری با متصرفا


٢٩٤

و نیز این دولت كوچك تجارتی را متوحش ساخته شروع بضدیت با
دولت عثمانی میکند بدیهی است ملل مغلوبه نیز با او شرکت کرده
ابتداء اقدامات ونیز بی نتیجه مانده ولی پادشاه هنگری از پیشرفت
سلطان در سواحل دانوب جلوگیری میکند این است که
سلطان فاتح خط سیر خود را تغییر داده بجانب آلبانی توجه نموده حمله بر و نیز را
مصمم میشود. اسکندر بیک مقاومتی نموده لیکن موثر واقع نشده بقل
میرسد. لہذا و نیز مستقیماً طرف حمله واقع گردیده خواستار صلح
شده برای آزادی تجارت خود در بحر سیاه باجگزاری سلطان را
قبول میکند .
سلطان محمد قصد تسخیر مصر و حمله رم را نیز داشته اما درام ١٤٨١
در سن پنجاه و سه سالگی قبل از انکه به اجرای خیالات خود موفق شود
وفات میکند در اینجا لازم است متذکر شویم در همان موقعی که دولت
ترک قسطنطنیه را متصرف شده و رم شرقی را منقرض میکند
دولت روس تشکیلاتی یافته ترقی سیاسی خود را شروع میکند
بواسطه قبول مذهب ارتودکس و نژادش که ایولان [ILL]


٢٩٥
از سلاطین آن مملکت با یکی از شاهزاده خانمهای پالئولوک میکند یکه
بزرگی برای دولت ترک پیدا شده و دولت روس بقصد تصرف
دو ولت بایزانطین از انروز ببعد عامل مهم رقابت با دولت عثمانی شد
غالباً آنرا مورد حمله و تعرض خود قرار میدهد
جانشین سلطان محمد فاتح پسرش بایزید ثانی بوده در اول سلطنت یکی از
برادرانش مدعی سلطنت شده ولی بایزید بزودی او را دفع و متوجه فتح
مصر و سوریه میشود ولی در جنگ افسوس شکست خورده مجبور
بصلح میگردد.
بایزید حملاتی به اروپا نیز کرده اما نتیجه بدست نیاورده در اواخر
دچار سرکشی پسرانش شده و عاقبت هم استعفا داده سه روز
بعد بدست پسرش سلیم اول مسموم میشود.
سلیم اول هشت سال سلطنت نموده در ١٥٢٠ وفات میکند، مشارالیه
با شاه اسمعیل اولین پادشاه صفوی معاصر بود، شروع تعرض
به ایران کرده با وجود پیشرفت در چالدران مجبور ببا زگشت میگردد
سپس بسوریه و مصر قشون کشی کرده مالک شده حقوق خلافت را گرفته


۲۹۶

شریف را مالک شده و دعوی خلافت حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه و اله
و سلم را مینماید .
سلیم اول موقعی که مصمم فتح روس بوده در حدود سنه ۱۵۲۰
وفات میکند.
بعد از سلیم اول پسرش سلیمان دوم معروف بسلیمان کبیر سلطان
میشود، مدت چهل و شش سال از ۱۵۲۰ تا ۱۵۶۶ سلطنت
نموده فتوحات سوریه و مصر را تکمیل و بسوی اروپا توجه مینماید،
اولا ۱۵۲۱ شهر بلگراد و قسمتی از هنگری را متصرف و بجزیره ردس
حمله میکند، سلیمان برای جلوگیری از شورش و انقلاب ینیچریها
همیشه ایشانر ابجنگ مشغول میداشت در ۱۵۲۹ میلادی را بطیع
و با یکصد و بیست هزار بشهر وین حمله مینماید ، در تمام حملاتی که ازین زمان
تا ۱۵۳۲ بشهر وین نموده پیشرفتی برای سلیمان حاصل نمیشود ، در محاربات
بین فرانسوای اول و شارلکن مداخله و بالاخره در سنه ۱۵۶۶ در یکی
از محاربات با هنگری وفات می یابد. سلیمان یکی از سلاطین بزرگ
عثمانی است و باید او را آخرین نماینده قدرت ترک دانست چه بعد از و

محاربه محمد علی پاشا را هم شرح دهید


۲۹۷
عظمت و قدرت عثمانی رو به تنزل رفته است.
سلیمان در مدت سلطنت خود قشون و مالیه مملکت را منظم و ازین
حیث خدمات بسیاری نموده لیکن قتل برادرش مصطفی و
وزیرش ابراهیم به تحریک یکزن روس لکه تاریخی این مرد
بزرگ است .
بعد از سلیمان ثانی پسرش سلیم دوم معروف به دیوانه در
عثمانی سلطنت میکند در مدت سلطنتش این سلطان کارهای
نا شایسته بسیاری کرده فلی مین و قبرس را قطعا متصرف میشود
تونس را از ہسپانی گرفته شورش ملداوی را خاموش و بالاخره
در ۱۵۷۴ وفات میکند . مراد سوم پسر سلیم دوم (۱۵۷۴-
۱۵۹۴) بعد از پدر جانشین او شده برای استقرار سلطنت خود پنج
برادر خویش را به قتل رسانیده نیچریها را مطیع و عیسویان حوالی
لبنان (مارونیت ها) را منکوب ساخت با دولت ایران
جنگ کرده به اروپا حمله میبرد بالاخره قشونش شکست خورده
خودنیز در (۱۵۹۵) وفات می کند .

بقیه در صفحه ۳۰۰ مکتوب ۳ ام  ببینید


۲۹۸

محمد سوم پسرش جانشین او شده واقعهٔ مهمی در مدت پادشاهی او رُخ
نداده در ۱۶۰۳ پدرود زندگانی میگوید .

جانشین محمد سوم برادرش سلطان احمد اوّل است ( ۱۶۰۳ -
۱۶۱۷ ) با ردُلف دوّم امپراطور المان جنگ نمود ، در جنگ با شاه
عباس اوّل پادشاه ایران شکست خورده شیروان و گُرجستان را از دست
میدهد .

از ۱۶۱۷ تا ۱۶۲۳ عثمانی با چندین سلطان را عزل و اختلاف
خانوادگی و شخصی بسیار داشتند ، بدیهی است با اینصورت حسرت
اقدامات خارجی برایشان نبود .

بهرحال در ۱۶۱۷ سلطان احمد درگذشته برادرش مصطفای
اوّل بجای او نشسته بعد از یکسال معزول برادرزاده اش عثمان
ثانی بسلطنت رسیده ولی بالآخره در ۱۶۲۲ عثمان ثانی هم معزول
و مقتول شده مصطفی مجدداً بتخت سلطنت مینشیند .
دوره دوّم سلطنت این سلطان بیش از یکسال دوام نکرد ، در
۱۶۲۳ برادرزاده اش باسم مراد چهارم او را خلع و سلطنت را


۲۹۹
متصرف میشود.
مراد چهارم برای رفع اختلافات داخلی و عظمت دولت ترک اقدامات
مجددانه کرده در ترانسیلوانی جنگهای مفصلی نموده و بغداد را نیز
از ایران پس میگیرد، ولی در اواخر سلطنت بلهو و لعب مشغول
شده در ۱۶۴۰ وفات مینماید.
بعد ازین پادشاه برادرش سلطان ابراهیم سلطان عثمانی
شده واقعه مهم سلطنت او همان محاصره آزو و جنگ با ونیه
است، ولی دچار اغتشاشات داخلی شده معزول گردیده برادرش محمد چهارم
۱۶۴۹ جانشین او میشود.
این بود مختصری از تاریخ سیصد و پنجاه ساله ترک، چنانکه می بینیم
از اواخر قرن ۱۶ بواسطه اختلافات داخلی فتوحات ترک
متوقف شده مقدمه تنزل آن شروع میشود و ما تنزل
واقعی و تجزیه متصرفات این دولت بعد از قرن ۱۶ است.
پنجم دولت انگلیس - وقایع داخلی انگلیس از ۱۴۵۳
یعنی ابتدای قرون جدیده تا اواسط قرن هفدهم تقریباً یک


۳۰۰
۱- محاربات داخلی که معروف بجنگ دو گل میباشد.
۲- بسلطنت رسیدن خانواده تودُس
۳- بسلطنت رسیدن خانواده اسکاتلند یعنی خانواده
استواردت و اتحاد دو دولت انگلیس و اسکاتلند و بالآخره جنگها
داخلی و مذهبی که منجر بشورش عام و تغییر سلطنت بجمهوری میشود
وقایع مهمه را در ضمن بیان تاریخ سلطنت سلاطین این مملکت مختصرا
ذکر مینمائیم .
هانری ششم (۱۴۲۲- ۱۴۶۱) پادشاهیست که جنگهای
صد ساله در عهدا و متارکه و ختم و مبنای تاریخی عصر جدید یعنی سال
۱۴۵۳ در زمان او شروع میشود ، هانری ششم از شعبه لانکاسر
خانواده پلانتاژنه میباشد .
این پادشاه بواسطۀ ضعف نفسی که داشت طرف تنفر عامه واقع
شده و ملت نیز نتایج سوء جنگهای صدساله را از خانوادۀ لانکاستر
و خصوصا هانری ششم میدانست ، لهذا بریاست سنجای خود بعنوان عام
مشروعیت سلطنت این خانواده ضدیت با هانری ششم را شروع میکنند.


٣٠١
توجه مخالفین درین جنگ بجانب شعبۀ دیگر خانوادۀ پلانتاژته یعنی شعبۀ
یورک بوده و ریشار دوک ژیورک را وارث تاج و تخت انگلیس
میدانستند، این است که از ١٤٥٥ تا ١٤٨٥ بین شعبۀ لانکاستر
و یورک نزاع و کشمکش بود، ملت انگلیس قسمتی بطرفداری لانکاسترها
مت
دوسته بحمایت یورکها جنگ خونینی شروع میکنند، چون علا
شخصیۀ خانوادۀ لانکاستر و طرفدارانش گل سُرخ و از خانوادۀ
یورک گل سفید بوده، لهذا این جنگها در تاریخ بجنگهاے دو گل
معروف شده است.
تا موقعی که هانری ششم وارث مستقیم نداشت ریشار امیدوار بود
که بعد از و سلطنت را مالک شود، لیکن پس ازان که در ١٤٥٣
هانری صاحب وارثی مستقیم گردید ریشار مصمم شد که بوسائل مکنه
خیالات خویش را انجام دهد، لہٰذا بمساعدت لرد وارد یک علم
طغیان را افراشته بقشون هانری غلبه کرده پارلمان نیز وراثت
تاج و تخت انگلیس را براے او مسلّم میکند.
در نیو قع مارکریت دانژو عیال هانری ششم بقصد حفظ حقوق


۳۰۴
سلطنتی پسرش مصمم مبارزه با ریشار شده و شکست سختی باو داده گذ
ازین که ریشار درین جنگ بقتل میرسد کوچکرین فرزندانش نیز بدست
مارکریت کشته میشود ، بدیهی است تمام خانواده یورک مورد انتقام
مارکریت واقع میگردند .
ادوارد چهارم (۱۴۶۱-۱۴۸۳) از خانواده یورک و پسر بزرگ
ریشار بوده که انتقام پدر را بسته دشمنان را شکست داده بالآخره
۱۴۶۱ بتصویب پارلمان به اسم ادوارد چهارم پادشاه انگلیس شود
تانری ششم چون در ینوقت حبس بود مارکریت زوجه اش کوششهای پیگیری
نموده چون بمقصود نمیرسد بپادشاه فرانسه لوئی یازدهم پناه میبرو
با وجود کمکهای لوئی یازده باز مارکریت پیشرفتی ننموده با پسر خود پرنس دکال
بخاک فرانسه داخل میشود .
پس ازین که ظاهراً سلطنت ادوارد نظر مستحکم می آید ولی پاره عملیات
سوء او ملت انگلیس را رنجانیده لرد وارویک مصمم مساعدت خانواده
لانکاستر گردیده در ۱۴۷۰ ہانری ششم نیز از حبس خلاص شده با خوان
فرانسه و لرد مذکور ادوارد شکست میدهد، ادوار چهارم فراح


۳۰۳
و پارلمان باز سلطنت ہانری ششم را قبول و تصویب مینماید، لیکن ادوارد
دویم نیز دوامی نکرده ادوارد سلطنت از دست رفته را مجدداً تصاحب نموده
ہانری ششم را تلف کرده مارکر یت وانژو را در قلعه لندن حبس میکند
خود نیز بعد ازین دوازده سال سلطنت بوالہوسانہ کرده در ۱۴۸۳
وفات می کند.
ریشار سوئم (۱۴۸۳-۱۴۸۵) برادر ادوارد چہارم بوده برای غصب
سلطنت برادرزاده خود را کشته به اسم ریشار سوم در ۱۴۸۳ بلامنازع پادشاه
انگلیس میشود، ملت انگلیس ازین حرکت وحشیانہ ریشار خشنود نبوده
شعبه لانکاستر نیز فرصت اقدامی پیدا میکنند اعیان مملکت بر علیه او
اقدام دبانری تودسر را که از جانب مادر مذہب بخانواده لانکاستر بود
بسلطنت دعوت میکنند، ہانری حریف خود را مغلوب و باسم
ہانری ہفتم سلطنت را مالک میگردد و بواسطه وصلتی که با الیزابت دختر
ادوارد چہارم مینماید طرفداران شعبه یورک را ساکت و جنگهای
دو گل خاتمه مییابد.
در نتیجه این منازعات از قدرت بزرگان انگلیس کاسته شده


٣٠٤
اما از طرف دیگر دخالت عامه را در امور سیاسی مملکت زیاد مینماید.
خانوادۀ تو در:-
هانری هفتم- اولین سلطان این خانواده اینهدف بزرگان استفاده در داخل مملکت با وجود حفظ ظاهر شروطیت سلطنت مطلقه را شروع توجهی به پارلمان نداشته بیش از یکنوبت آنرا دعوت ننمود بالعکس در سیاست خارجی خدمات بزرگی به مملکت خود نموده تجارت انگلیس را در دریای بحر بالتیک آزاد ساخته صنعت انگلیس را تشویق با پادشاه اسکاتلند وصلتی کرده بدین وسیله زمینه اتحاد آتیه را فراهم می کند در ١٥٠٩ در وفات می نماید.
هانری هشتم- در فصل اختلافات مذهبی نامی ازین پادشاه برده گفتیم که انگلیکانیسم را تأسیس و با پاپ قطع رابطه نمود، در اداره امور مذهبی و شخصی افراط کار و مستبد بوده، کمک سلطنت ظالمانه و منتقد رائه گروه است اما در سیاست خارجی باز بطورے که دیدیم


۳۰۵
همیشه سیاست موازنه را در نظر داشته قدرت خارجی انگلیس را
بخوبی حفظ کرده در ترقی صنعت مملکت خود کوشش بسیاری
نموده است.
ماری تودور، پس از هانری هشتم پسرش ادوارد ششم که صغیر
بوده پادشاه میشود سلطنت او دوامی نکرده در سن هفده سالگی
در گذشته، در دوره او پروتستانها صدمات بسیاری بکاتولیکها
وارد آورده اند. هرچند وارث مشروع ادوارد ششم خواهرش
ماری تودور بوده، لیکن پروتستانها لیدی یکی از منسوبان دور هانری هشتم
بسلطنت انتخاب میکنند، این شخص ده روز بیشتر سلطنت
نکرده، ماری تودور تخت موروثی را تصاحب میکند، ماری تودور در
جنگهای دو خانواده دخالت نموده و در نتیجه آخرین متصرفات
انگلیس در خاک فرانسه یعنی بندر کاله را از دست میدهد این
ملکه در ۱۵۵۸ بدون داشتن وارث مستقیمی وفات میکند.
الیزابت (۱۵۵۸ - ۱۶۰۳) خواهر ماری تودر و بعد از مشارالیها حقا
بسلطنت انگلیس میرسد.


٣٠٦

این ملکه از معاریف فرمانروایان انگلیس بوده و در سیاست داخلی
و خارجی کار های تاریخی نموده است
مذهب جدید انگلیس را رسمی کرده و بموجب قانونی که معروف بفرمان
سی و نه ماده است اصول تشکیلات مذهب جدید را معلوم میکند
متوجه ترقی صنعت و تجارت انگلیس گردیده صنعتگران هلند را
بمملکت خود جلب، بحریه تجارتی و نظامی را تکمیل مینماید.
با ماری استوارت ملکه اسکاتلند که از خویشان او و پس از مشارالیها
صاحب تاج و تخت انگلیس بوده بغض و عداوت باطنی داشت
پس از انکه ماری در نتیجه انقلابات داخلی مملکت خود به الیزابت
پناه میبرد او را متهم بدسیسه برعلیه خویش گردانده بمحکمه جلب و محکوم
به اعدامش میکند.
چون ماری استوارت کاتولیک بوده فلیپ دویم که همواره
بهانه برای مخالفت با انگلیس جستجو میکرد قتل او را مستمسک نموده قوای
بحری مفصلی که بتاریخ مشهور بقشون مغلوب ناشدنی است بمختصر
از ان سابقا ذکر کردیم برای جنگ با الیزابت میفرستد انگلیسها


٣٠٧

با وطن پرستی قابل تمجیدی مصمم دفاع شده اتفاقات نیز با ایشان همراهمی
نمود و طوفان سختی کشتی های اسپانی معدوم ساخت، ازین ببعد بحریه
انگلیس روز بروز در ترقی بوده امسیرال در اک دور کره را گردش الله را
عده از کاشفین به امریکای جنوبی فرستاده سیب زمینی را در نیوقت
به اروپای آورد. در نتیجه همین مسافرتها تحفه دیگر نیز از امریکا بیا
آمد و سپس در تمام دنیا منتشر میشود و آن عبارت از تمباکو و توتون است.
ژاک اول (١٦٠٣-١٦٢٥) پسر ماری استوارت و نواده دختر
هانری هفتم بعد از الیزابت بلا معارض بسلطنت انگلیس رسیده بژاک اول
معروف میشود.
این پادشاه اولین سلطان خانواده استوارت بوده فوق العاده
سست عنصر و ضعیف النفس و بقولی سولی وزیر هانری چهارم
عاقلترین دیوانه های عصر خویش بشمار می آمد، هرچند اساساً عقیدت
بمذهب کاتولیک داشت، لیکن توجهی به انگلیکانیسم پیدا کرده بد
کاتولیکها را از خویش رنجانید با پیروان نیز چندان روابط خوشی نداشت
پارلمانرا چند مرتبه دعوت و فوراً منفصل نمود زیرا وکلا برای تصدیق


۳۰۸
مالیات های پیش نهادی او تصدیق حقوق عمومی ملت را از و خواستا
بودند بخارا از خود متنفر ساخته هرچند بعضی مساعدتهای اجبار
باملت خود نمود لیکن انگلستان در مرگ او تاسفی از خویش ظاهر نکرده
شارل اول (۱۶۴۰ - ۱۶۴۹) این پادشاه مصمم بود که با قوت
با پارلمان کار کند، این رویه را چهار سال تعقیب نکرد، اما بعد
از ان نظر بمخالفتی که از جانب مجلس حس مینماید آنرا منفصل میسازد
در سنه ۱۶۴۲ مجلس دیگری منعقد ، لیکن این پارلمان هم است
از مخالفت نکشیده موقعی که پیشنهاد اخذ مالیات میشود، شکایات
بسیاری از دولت ترتیب داده بوکینگام صدراعظم
اور استهم به تقصیر و خیانت میکند، شارل برای نجات
بوکینگام مجلس را میبندد.
صدر اعظم برای جل وتوجه عمومی بعنوان مساعدت با پروتستانهای
فرانسه اعلان جنگ بفرانسه داده اما بمقصود خویش موفق
نمیگردد.
بالاخره پارلمان سوم هم تشکیل و بیشتر از پارلمان های سابق،


۳۰۹

با پادشاه مخالفت مینماید درین ضمن بوکینکام نیز بقتل رسیده سال بعد
در ۱۶۲۹ پارلمان در اقدامات خود جسورتر میگردد تا بحدی که عریضه
« حقوق ملت » که تقریباً همان حقوق بشری فرانسه است تقدیم
مقام سلطنت نموده تصدیق رسمی آنرا میخواهد، در ابتدای امر شارل
تقاضای پارلمان را قبول و تعهداتی در مقابل نمایندگان ملت خود نماید
اما بزودی مجلس را بسته از وکلای آن عده را محبوس و دونفر
از مخالفین پارلمان را بوزارت انتخاب میکند .
شارل پس ازین اقدام یازده سال با نهایت قدرت خود سرانه
سلطنت نموده مالیات های جدید وضع و وصول کرده کار بجائی
میرسد که غالب مردم بخیال مهاجرت به امریکا افتاده حیات سیاسی
و اقتصادی انگلیس دچار مخاطره میشود .
دولت بزودی متوجه این مخاطره گردیده ، بموجب حکمی مهاجرت را
ممنوع میسازد کرمول معروف که جزو همین مهاجرین بوده
در ینوقت هیچگونه مخالفتی از طرف او ظاهر نشده ولی یکی از معارف
انقلاب انگلیس موسوم به هأ مپدن علناً بر ضد این حکم قیام کرده


٣١٠

دستگیر و معذب بمحاکمه میشود ، محاکمه و مدافعات هامپیدن هیجان
فوق العاده در ملت انگلیس می اندازد، در اسکاتلند نیز گرفتاریهای سختی برای
شال پیدا شده مردم آنجا سر اطاعت باز زده این حوادث عاقبت شارل را
مجبور بدعوت پارلمان میکند، این مجلس هم مانند پارلمان های
سابق قبل از انکه حقوق و شکایات عمومی طرف توجه سلطان واقع
شود از رای بمالیات امتناع نموده بعلاوه افتتاح مرتب مجلس
آزادی انتخاب و آزادی سیاسی را از پادشاه خواستار و تامینات
لازمه برای مراعات آنها میخواهد، لهذا محکوم به تعطیل میگردد، در
سنه ١٦٤٠ دوباره پارلمان دعوت و تا ١٦٤٩ دوام کرده و معروف
به مجلس کبیر یا طولانی شده است. این همان پارلمانی است که انقلاش
منجر به تغییر سلطنت و ظهور ترتیب جمهوری در مملکت میگردد.
در سرتاسر مملکت خصوصاً در ایرلاند دامنه انقلاب و اغتشاشا
بالا گرفته بود شارل برای خاموش ساختن فتنه محتاج پول بود از
پارلمان تقاضای تصویب نمود و با قبل از تصویب تامین حقوق ملت را
ازو خواستند.

[Vertical text in left margin:]
کربیه تاریخ اروپا ۱۰۰۲ هـ قـ


۳۱۱

شخصاً به پارلمان رفته خواست تا وکلای مخالف را توقیف نماید نمایندگان
مقاومت کرده از تسلیم ایشان امتناع نمودند، هیجان عمومی بالا گرفت و
عاقبت شارل مجبور شد که در ۱۶۴۱ ع از لندن خارج گردد، ازین
ببعد جنگ بین پادشاه و ملت انگلیس علنی میشود، چهار سال این
منازعات بطول انجامید . هامبیدن سابق الذکر و کرمول
عملیات جدی بر علیه شارل نموده کرمول در مجلس ریاست حزب
مستقل یا جمهوری طلب را صاحب قشون سلطنتی را در ناز بی شکست
سخت داده با لآخره در ۱۶۴۵ع شارل محبوس و در مقابل چهار صد هزار
لیره انگلیسی تسلیم پارلمان میشود، درین نوبت از حبس فرار کرد اما
باز در ۱۶۴۷ع دستگیر میگردد، کرمول که تمام زمان اختیارات را در دست
داشت مخالفین خود را از پارلمان خارج مصمم محاکمه شارل میشود، این
پارلمان پادشاه خود را محکوم باعدام نموده او را به قتل میرسانند و کرمول
صاحب اختیار مطلق و فعال ما یشآء در انگلیس میگردد (۱۶۴۹)

ششم اسپانی و پرتقال - بطوریکه میدانیم شبه جزیره هسپانیا
مدتها در تصرف مسلمین بوده و فقط در اواخر قرون وسطی ملل مغلوبه


۳۱۲
بعد از محاربات عدیده تشکیلات سیاسی خود را شروع مینمایند.
درینموقع چهار دولت مسیحی در مقابل خلافت اسلامی اسپانی وجود داشت.
اوّل دولت آراکن دوم سلطنت کاستیل ، این دو سلطنت در
نتیجه وصلت فردنیاند و ایزابل با هم متحد شده سلطنت واحده هسپانیا را
تشکیل میدهند سوّم سلطنت پرتقال که در سال ۱۰۹۵ از
کاستیل مجزا میشود. چهارم سلطنت ناوار که در اوائل قرن یازدهم دارای
شخصیت سیاسی گردیده در ۱۵۱۲ قسمتی از ان جزو سلطنت متحده هسپانیا
و قسمت دیگر آن مستقل میماند ، تا اینکه بالاخره در عهد هانری چهارم
پادشاه فرانسه این قسمت هم بفرانسه ملحق میگردد. پس بطور خلاصه در
اوائل عصر جدید شبه جزیره اسپانی عبارت بوده از سلطنت اسپانی
و پرتقال که تاریخ مختصر آنها را ذیلا شرح میدهیم:-
اوّلاً اسپانی ـ بعد از انکه دو سلطنت آراکن و کاستیل متحد میگردند
اوّلین اقدام ایشان اخراج عرب از اسپانی بوده و این منظور
در ۱۴۹۲ برای ایشان حاصل شد. فردینائند و ایزابل مظالم انکیزیسیون
را برضد مسلمین متوجه ساخته آزارهای بیحد بعامه قرناطه را از ایشان


۳۱۳
سلب نموده لهذا در مدت یکقرن تمام سکنه مسلمان و یهود از
مملکت خارج و یا اعدام شده و یکی از علل حتمی تنزل اسپانی
همین واقعه است .
سپس این دو پادشاه متوجه تصویب مذهب عیسوی در داخل ۱
مملکت و اکتشافات بحری و فتوحات جدیده در خارج گردید.
بزرگان و گردنکشان مملکت را کاملاً مطیع و بطوریکه سابقاً گفتیم
خدمات بزرگ علمی با تشویق مسافرتهای اکتشافیه نمودند بالآخره
در سنهٔ ۵۰ ناپل را متصرف و در سنه ۱۲ قسمتی از ناوار را ضمیمه ممالک
خود نمودند .
شارلکن (۱۵۱۶- ۱۵۵۶) وارث تاج و تخت اراکن
و کاستیل بعد از فوت ماکسمیلین متصرفات خانواده هابسبورگ را
به ارث میبرد، سپس به امپراطوری انتخاب و بعد از شارلمانی
بزرگترین امپراطوران غرب بشمار میآید .
شارلکن در اسپانی بشارل اول معروف است، در ابتدای سلطنت
در امور داخلی اسپانی مرتکب خبطهای بزرگ شده باعث انقلاب و شورش


٣١٤
میگردد گنزمنس کشیش محبوب ہسپانی را انخود دور ومشا درین خود را از مردم
خارج انتخاب می کند، خصوصاً پس از آنکه در ١٥١٩ مقام امپراطوری
را نیز قبول مینماید، مردمان اسپانی بیشتر متأثر شده تصور میکنند
که فدای شہوت و ہوا و ہوس پادشاه خود شده و این اقدام بغرض
نتیجه برای اسپانی نخواهد داشت.
لهذا ناراضیان اتحادی بنام اتحاد مقدس تشکیل اما پیشرفتی نکرده
رئیس ایشان دستگیر و بحکم امپراطور بقتل میرسد.
شارلکن بعد ازین وقایع بر سخت گیری خود افزوده تضییقات
بسیاری بمسلمین وارد آورده قوای بزرگان را کاملاً معدوم
می سازد.
فلیپ دوّم (١٥٥٦-١٥٩٨) پس از استعفای شارلکن دوقسیم
ممالک وسیعه اش فلیپ دوّم سلطنت اسپانی و پی با را ممالک
و متصرفات ایتالیائی خانواده ہاپسبورگ (ساردنی، سیسیل، ناپل، میلان)
و فرانش کمنته و آرتواوفلاندر را نیز در اروپا تصاحب میکند و بخارج از اروپا
متصرفات این سلطان عبارت بوده از آمریکای مرکزی قسمت عمده آمریکا


٣١٥
جنوبی داره ۱۵۸۰ سلطنت پرتقال را نیز با متصرفات بحری آن دو
ضمیمه متصرفات خود گردانیده قوی ترین سلاطین اروپای غربی شد.
وقایع عمده سلطنت این پادشاه را باید تحت چهار عنوان تقسیم کردیم
(١) ــ سیاست مذهبی و سیاسی او در اسپانی .
(٢) ــ سیاست مذهبی و سیاسی او در پی با و شورش داخلی آن
مملکت که منجر به استقلال جمهوری ایالات متحده میگردد.
(٣) ــ تصرف سلطنت پرتقال و متملکات آن دولت .
(٤) ــ روابط سیاسی و مذهبی او با فرانسه و انگلیس.
اولاً: سیاست مذهبی و سیاسی فلیپ دویم در اسپانی ـ به نصیحت پدر
خود طرفداری مذهب کاتولیک را مرام سیاسی و مذهبی خود قرار داد
و حقیقت سلطنت را برای ترویج مذهب بعهده گرفته بود لہذا با عزم
ثابت بر علیه مسلمین و پروتستانها قیام مسلمین غرناطه را خارج و بوسیله انکریسیون
در یک روز هشتصد نفر از پروتستانها را میسوزاند، یقین است این سیاست
وحدت مذهبی اسپانی را حفظ، لیکن تنزل مملکت و فلاکت عمومی نتیجه
مستقیم آن بود .


٣١٦
ثانیاً - سیاست مذهبی وسیاسی فلیپ در پی با تعقیب سیاست
فوق الذکر در پی با موجب خسارات فاحشی برای فلیپ میشود، بهترین
متصرفات یعنی پیباکه شامل هُلند و بلژیک امروزه بوده از دست او
خارج میگردد ، تفصیل این وقایع را سابقاً ذکر کرده ایم درینجا مختصراً تکرار
می کنیم که مطابق عهد نامه او ترخت ایالات شمالی جمهوری متحد تشکیاهل
وایالات جنوبی به اسم پیبا استانبول در تحت تسلط اسپانی
باقی میماند.
بعد از اعلان استقلال هُلند فلیپ دوّم باز ترک نظریات خود نگفته
مرتکب اعمال وحشیانه درین مملکت میگردد ، با وجود تضییقات
فوق العاده در عزم و استقلال جوئی هلندیها رخنه پیدا نشده و
بواسطه کمک الیزابت ملکه انگلیس و هانری چهارم پادشاه فرانسه
بکلی فلیپ از پیشرفت مأیوس میگردد، بالاخره در ۱۶۰۹ فلیپ
سوم پسر فلیپ دوّم متارکه ۱۲ ساله با جمهوری جدید التأسیس مضها
و این اوّلین قدم شناسائی دولت مزبوره میباشد ، شناسان
کامل آن در معاهده وستفالی صورت پذیر میشود.

دریب تاریخ اروپا ص ۲۶۰ جلد ۷


۳۱۷
ثالثاً: تصرف پرتقال و مستملکات آن دولت در حوالی سنه دل توان
بسلطنت پرتقال رسید.
فلیپ دوّم که بمناسبت وصلت‌های سابقۀ مدعی سلطنت
پرتقال بود، ضعف پادشاه را مغتنم دانسته اعیان مملکت را
بوسیلۀ پول فریفتۀ قشونی بپرتقال اعزام و دون انتوان را دفع
می‌کند، مجلس ملّی پرتقال نیز فلیپ را رسماً با قیود و شرائطی
می‌پذیرد، بدین ترتیب تا مدت شصت سال (۱۵۸۰ - ۱۶۴۰)
دو سلطنت شبه جزیرۀ هسپانی با هم متحد میشوند، ولی فلیپ
ازین حسن تصادف استفاده نکرده سوء اعمال او باعث تجزیۀ
این دو دولت میشود.
رابعاً: روابط سیاسی و مذهبی فلیپ با فرانسه و انگلیس و ختم
سلطنت او-
بمناسبت جنگهای مذهبی که تفصیل آن گذشت فلیپ دوّم
مداخله در امور داخلی فرانسه کرده و ضمن میخواست تمام مملکت را
تصرف نماید. اما مجبور به امضای صلح و یرون و تادیه حق عهدناً


۳۱۸

كاتوليكها مبرئ میشود و در انگلیس هم مقاصد او
انجام نشده چنانکه میدانیم تمامى قوای بحری او تلف و تنزل اسپانى
ازین زمان شروع میشود. فلیپ دویم در ۱۵۹۸ در گذشته و بواسطهٔ
حرص بیموقع و سیاست شخصی خود مملکت را ضعیف و تمامی قوای
مادی و معنوی آن را بیهوده صرف مینماید.
فلیپ سوم (۱۵۹۵ - ۱۶۲۱) بعد از مرگ پدر جانشین
او میشود بواسطهٔ کمال بی لیاقتی تمام مدت سلطنت مطیع
اراده دو نفر از مقربان در بار خود بوده در داخله بواسطهٔ سخت گیری
با اعراب تنزل مملکت را سبب شده در خارجه با ۱۶۰۹ با جمهوری
هلند جنگ سپس متارکهٔ ۱۲ ساله را منعقد میدارد. در زمان
نیابت سلطنت ماری دمدیسی با فرانسه بر علیه و نیز متحد شده
در اواخر سلطنت در موقع شروع جنگهای سی ساله با فردی
دویم امپراطور المان اتحاد کرده با او کمک مینماید.
فلیپ چهارم (۱۶۲۱ - ۱۶۶۵) بعد از ختم متارکه دوازده ساله
جنگ با هلند را از سر گرفته در عهد این سلطان پرتقال دوباره مستقل میشود


۳۱۹

جنگهای فرانسته
بعد از عهدنامه وستفالی زمان انقلابات داخلی فرانسه را امتداد
داده بالآخره در ۱۶۵۹ء بموجب عهدنامه پیرنه با ایندولت صلح مینماید.
در ۱۶۶۵ء وفات میکند.

دوم پرتقال: در اواخر قرن یازدهم خانواده فرانسوی
بودگنی سلطنت پرتقال را تأسیس و تا سنه ۱۳۸۳
دین مملکت سلطنت نموده اند، بعد ازین سنه شعبه از
همین خانواده موسوم به آویس تاج وتخت پرتقال را
تصرف مینماید.

وقایع مهمه سلطنت ژان اوّل: اوّلین پادشاه این خانوداه
و پسرش ادوارد و جنگ با اعراب افریقا و دولت کاستیل
و تهیه مقدمات اکتشافات بحری در سواحل افریقاست.
پنجم
در زمان جانشینان این دو سلطان که مرتبا الفونْس
ملقب به افریقائی.
ژان دوّم امانویل - ژان سوم و سباستین باشند
واقعه مهمی جز زدوخورد با مسلمین افریقا، کشفیات جدید


٣٣٠

و تهیه مستملکات پرتقال در آمریکا و بالاخره سخت گیری اخیر
کاتولیکها در داخل مملکت بنظر میرسد.
هانری لو کاردینال (١٥٧٨-١٥٨٠) وفات میکند بعد ازین
شخص دن انتوان که تفصیل آن در تاریخ اسپانی گذشت مغلوب
فلیپ دویم شده و به استقلال پرتقال خاتمه داده میشود.
تجزیه پرتقال از اسپانی استقلال آن (١٦٤٠) - مدت شصت
سال سلاطین اسپانی در پرتقال حکمرانی کردند با وجود وعده که
استقلال اداری و قضائی و غیره این مملکت و مستملکات آنرا مثل
مملکتی مغلوب اداره نموده مردم را از خود متنفر ساختند.
(١٦٤٠) موقعی که فلیپ چهارم سلطنت اسپانی را داشت
یکی از بزرگان مملکت موسوم به دوک دبرگانس که بعداً
در سلطنت پرتقال به ژان چهارم معروف خواهد شد، بر ضد
تصرف اسپانی اقدام نموده با مساعدت عموم پرتقالیها
به اتحاد یا انضمام دو دولت خاتمه میدهد. دولت
اسپانی استقلال کامل پرتقال را بشما می شناسد، و دولت

تاریخ اروپا عبد العزیز ص ٣٣٠ ج ٢ ب ٢ ش ٢


۳۲۱
نیز که برزیل را تا آنوقت متصرف بود آنرا بپرتقال رد می‌نماید
درین اقدامات ژران چهارم دُوَل فرانسه و انگلیس و هالند
و سوید و دنمارک مساعدتهای بسیاری با مشارالیه نموده‌اند.
این بود مختصری از تاریخ اسپانی و پرتقال که بواسطه پیش‌آمدهای
فوق العاده و مقتضیات طبیعی در اوائل قرون جدیده رو
به ترقی گذارده ولی بالاخره بواسطه خبطهای چند در اوائل
قرن هفدهم محکوم به تجزیه و تنزل میگردند

فصل چهاردهم (١٤)
(اوضاع فرانسه در زمان سلطنت لوئی پانزدهم)
(سلطنت مطلقه - پارلمانها)

بعد از لوئی چهاردهم لوئی پانزدهم مدّت سلطنتش از تمام
سلاطین فرانسه بیشتر بوده از سپتامبر (۱۷۱۵ تا مه ۱۷۷۴)
یعنی پنجاه و نه سال پادشاهی کرده است.
سلطنت لوئی پانزدهم به دو دوره تقسیم میشود : یکی (۱۷۱۵ تا ۱۷۲۳)

در تاریخ دهم عبد العزیز ۵۰۶۸ شد


۳۳۲

زمان صغر پادشاه دنیابت سلطنت دوک دارلئان سپس از
۱۷۲۳ آغازیت بسلطنت شخصی او .
این پادشاه در ظرف سلطنت شخصی خود نیز مستقلاً و مستقیماً ادأ
امور مملکتی را بدست نگرفته مدتی کاردنیال فلودی و بعدها خاصان
و معشوقه های لوئی در فرانسه حکومت کرده اند و سوء استنطاق
که سلطان از قدرت مطلقه موروثی از لوئی چهار دهم نمود موجب
ظهور مخالفت های جدی از جانب پارلمان گردیده و افکار مردم
ازین طرز حکومت منزجر ساخت .
پادشاهی لوئی پانزدهم هم برای فرانسه هم برای سلطنت مضر بوده
خسارات کلی رسانیده است، زیرا از طرفی بهترین مستملکات
فرانسه از دستش خارج و از طرف دیگر مقدمات انقلاب کبیر
و سقوط سلطنت را فراهم نمود.
لوئی پانزدهم نواده لوئی چهار دهم پسر نوه پنجساله بود که بسلطنت ر
لوئی چهار دهم نیابت سلطنت او را به دوک درلئان یکی از خویشان
نزدیک نمود واگذار نمود، نائب اگر شخصی بزرگ و شهوتهای نقایتی

حاشیه تاریخ اروپا عبد العزیز شاه ۳۴ بهیه سته ۴


۳۲۳

واخلاقی بسیاری داشته ولی در زمان نیابت سلطنتش جز
به عیش و عشرت بچیز دیگر مصروف نبوده است.
اشکالات مالی - موقعی که دوک درلئان بشروع بکار
میکند با اشکالات بزرگ مالی مواجه میگردد، چنانچه
خود فلیپ در لئان در مقابل پارلمان همین موضوع را
متذکر و خرابی اوضاع مالیه را خاطر نشان مینماید. حکوت
فرانسه در آن زمان تقریباً سه ملیارد لیره مقروض بود مجبور بود
سالیانه ۷۵ ملیون برای منافع آن پردازد، عایدات مملکتی تنها به
۷۵ ملیون میرسید و در مقابل ۲۰۰ ملیون مخارج حتمی وجود
داشت. دوک درلئان بقصد اصلاح این وضعیت
بوسایل مختلفه دست زده و از هیچیک منظور حاصل نشده
تا اینکه در ۱۷۱۶ یکنفر از اهالی اُگس موسوم به لاو طرح به
نائب السلطنه پیشنهاد و وعده کرد که اوضاع مالیه فرانسه را
سر و صورتی دهد طریقۀ لاو - لاو شخصاً صرّاف معتبری بوده
و خواست تا بوسائل تجارتی چاره برای فلاکت فرانسه نماید


٣٢٤
مشارالیه پیشنهاد نمود که بانک معتبری بضمانت صرافان و تجار عمده تشکیل و اسکناس یا پول اعتباری را منتشر کنند لهذا به اعتبار بانک جدیدالتاسیس بلیط های اعتبار طبع کرده بجای پول مسکوک در دوران داخل کرد چون ضمانت این اوراق را من غیر مستقیم صرافان و تجار معتبر نموده بودند هیچ کس اعتراضی نکرده و بملاحظه این که یقیناً سهولت پول کاغذی خیلی بیشتر از مسکوک میباشد، همه مردم با نهایت میل آنرا پذیرفتند.
این بانک که با این مقدمات تشکیل و دارای امتیاز طبع و انتشار اسکناس بود بزودی به بانک دولتی مبدل و در شاسعه به بانک شاهی موسوم میگردد.
شرکتهای تجارتی:- تاسیس بانک شاهی مقدمه بود که او برای انجام نظریات اصلاحی خویش لازم میدانست. مقصود مشارالیه ترقی تجارت، تحریک صنعت و استهلاک قروض بوسیله شرکتهای ممتازه بوده است.


۳۲۵
۱۷۱۷ م شرکت ہند غربی را تاسیس و به آن اجازه میدهد که
در متملکات جدید فرانسه در امریکای شمالی منحصراً شروع بعملیات
پس در مستعمراتی نماید.
سرمایه این شرکت بوسیله فروش سهام جمع گردید. لا و
قیمت ہر سهمی را پانصد لیره قرار داده و اعلان کرد که ہر
شخص میتواند برای خرید سهام شرکت نصف قیمت را
وجه نقد و نیم بقیه را اسناد قرضه دولتی بپردازد،
مردم که از ثروت امریکا حکایاتی شنیده و اطمینان کلی بمنافع
شرکت داشتند در خرید سهام بر یکدیگر سبقت گرفته حتی
سرمایه داران خارجی مانند هلندی ها و المانها نیز مقداری
خریداری کردند.
میدانی برای قمار بازان اسناد تجارتی باز شد بزودی
قیمت ہر یک از سهام چهل برابر شده در ۱۷۱۹ م موقع
تقسیم منافع چون افزایش قیمت منوط بحصول منافعی نبود
پس از حساب ملاحظه شد که ہر صد لیره بیش از یک لیره


۳۲۶

قیمت واقعی ندارد لہذا صاحبان سہام باہمان حرارتی
کہ خریدار شدہ بودند دست بفروشش کشادہ، در نتیجہ شرکت
در انظار عامہ بی اعتبار شد، از طرفی بانک شاہی ہم است
ہمین تاثیر سوء شرکت واقع گردیدہ اساس آن متزلزل
و مردم برای تبدیل اسکناسھای بانک بفلز مسکوک
ہجوم آوردند.
بانک شاہی در مقابل سہ میلیارد اسکناسھای خود نیم
میلیارد بیشتر پول نقدہ نداشتہ باوجود کوششھای بسیار
در سنہ ۱۷۲۰ء ورشکست شدہ خود لاؤ ہم از فرانسہ فرار و عمر خود را
در ونیز بپایان میرساند.
نتایج طریقہ لاو۔ با وجود اینکہ عملیات لا و منجر بورشکستگی کامل
فرانسہ گردید لیکن نباید نتایج خوب آنرا انکار نمود. تا درجہ
قروض دولتی پرداختہ شدہ علاوہ بران برای اولین دفعہ
اسکناس در فرانسہ رواج یافتہ و از ہمہ مھمتر این است کہ
تاسیس شرکتھای مختلفہ مردم را بہ صنعت و تجارت متوجہ ساختہ تھا


۳۲۷
در عالم اقتصاد پیدا میشود که حتی در زمان نیز نظیر نداشته است.
اما متأسفانه طریقه لاو ضرر بزرگی به اخلاق و روحیه جامعه فرانوه
وارد آورد. چون بسیاری اشخاص فقیر ی دیده شد که در
نتیجه یک معامله با مساعدت اقبال صاحب ملیونها پول گردید
مردم هیچوچه خود را مقید بکار کردن ننموده تحصیل تمول را تنها
بکمک بخت و سر نوشت مربوط میدانستند بدینصورت بکلی
عادت بکار کردن و زحمت کشیدن را ملت فرانسه گم کرده
در تمام جزئیات زندگانی و اخلاق رذیله قمار بازی را پیش گرفتند
از طرف دیگر تازه بدولت رسیدگان نیز شروع بخرجهای بیهوده
کرده ثروت باد آورده را ببادلھو و لعب و عشرت خود میدادند تا پیوسته
یک چنین رویه برای افساد اخلاق اجتماعی و شخصی تا چه حد مؤثر میباشد
کبرلوئی پانزدهم ! نیابت سلطنت فلیپ در لبان
هفت سال طول کشید پس از ان که سلطان بسن سیزده یار
و قانوناً رشدیدشا شد بازهم دوک مزبور بعنوان صدر اعظم
چندی متصدی امور مملکتی بود، امّابزودی در گذشته ولوئی پانزده


۳۲۸

دوک دبوربن نواده پرنس کندکا را بصدر اعظمی اختیار
میکند.
صدر اعظم جدید سه سال در فرانسه حکومت کرده
و برای اینکه زود تر وارثی برای تاج و تخت پیدا شود:
ماری لکرنسکی دختر ستانیسلاس پادشاه مخلوع
پولنی را بعقد ازدواج پادشاه فرانسه در می آورد.
فلوری ۔ معلم و مامور تربیت لوئی پانزدهم پس از فوت
دوک دبوربن بمقام صدارت میرسد شخصی فوق العاده
آرام و مسالمت جوی بوده و تنها کسی است که لوئی اظهار
اعتمادی به او میکرد. است با آنکه لوئی پانزدهم بتقلید
جدش اراده خویش را در طرز سلطنت آتیه خود اظهاره
میگوید که در میخواهم شخصا سلطنت کنم ولی حقیقة حکومت
فرانسه مدت هفده سال یعنی تا موقع مرگ بدست فلوری
بوده است، این صدر اعظم شخصی درستکار و مسالمت
طلب بوده میخواست طوری کار کند که تولید اشکالاتی

بقیه در صفحه ۳۲۹ صدر اعظم های


۳۲۹

برای فرانسه نشود در مالیه مملکت نهایت صرفه جوئی را بنج
بکمک اوی یکی از مخصصین مشهور این فن اصلاحات اساسی نمود
تعادل بودجه که بعد از کلبر بکلی از دست رفته بود قرار و تا
اندازه خرابیهای گذشته را ترمیم کرده در زمان صدارت فلوری
با اینکه فرانسه داخل سلسله جنگهایی مانند جنگهای وراثت پولونی
گردید لیکن باز توانست که نفسی تازه کند .
لوئی پانزدهم - فلوری بسن نود سالگی در ۱۷۴۳ م وفات میکند
در نیموقع ظن غالب این بود که پادشاه مستقیماً زمام مهام مملکت را
بدست میگیرد، ملت نیز سلطان خود را بسیار دوست
داشته، چنانکه وقتی اوازه کسالت او بیشتر شده و تمام
مردم زن و مرد به کلیساها رفته و دعای صحت او را نمودند این
احساسات بروز میکند که لوئی معروف به لوئی محبوب میگردد.
اما افسوس که این سلطان لیاقت این اظهار محبت و احساسات
لطیفه را نداشته و واقعاً مردم در اشتباه بودند که از سن
پنجسالگی در محیط فاسد درباریان متملق پرورش یافته و عقاید پا

حاشیه ل ۱۷ م ۲۰ صدر اعظم خام


۳۳۰

کبر و غرور گردیده بود، طبیعتۀ باهوش ولی تنبل و بی عاطفه و شریر
و بے وجدان و اخلاقی موذی داشته است. و چون
پادشاه در عصری در تمام ممالک اروپا حکمرنایان فوق العاده
فردریک دوم در پروس، ماری ترژو ژرف دوم در اطریش و
کاترین دوم در روسیه ظهور کرده بودند، معلوم است تا چه حد
برای فرانسه گران تمام میشود. عجیب این است که لوئی
پانزده (۱۵) کاملا متوجه بحرانی وضعیات و باریکی موقع
بوده، ولی خود پسندی او را مانع از کار شده و اختیارات را
بکلی بوزرای خویش واگذار کرده بود. کینه شخصیۀ تیت
هیئت وزرا را داشته و غالب اوقات را بشکار و گردش
و مطالعه را پورتھای جاسوسان خصوصی خود و غیره مصروف
میداشت.
از سنه ۱۷۵۰ یکمرتبه ورق برگشت محبت ملتش مبدل به بغض و کینه
نسبت با و شد حتی در هیجانی که در همین سال بروز کرد. مردم بیهوا
بقصر سلطنتی ورسای هجوم آورده آنرا طعمه آتش نمایند ازین ببعد روز


۳۳۱

بر نفرت و عداوت عمومی افزوده شده تا حدی که پادشاه جرأت ورود
بپای تخت خود را نداشت .
وضع حکومت لوئی پانزدهم – در عهد این پادشاه وضع حکومت
داخلی تقریباً مانند سابق بوده : وزراء – مجالس شوری، حکام
و غیره حکومت مینمودند، لوئی پانزدهم نیز میخواست مثل لوئی چهارده
صاحب اختیار مطلق مملکت باشد و در مقابل اراده او هیچ نظر
اظهار نگردد چنانکه روزی در پارلمان پاریس میگوید : «تاج و تخت سلطنت
عطیه ایست الهی قوانین باید فقط از طرف خود ما وضع گردد و کسی را حق و
یارای دخالت و شرکت در ان نیست» ولی متأسفانه این حق تقدس را
نه برای منافع حقیقی مملکت بلکه برای اجرای هواء و هوس شخصی خود
میخواسته است .
طرز زندگانی پادشاه و معشوقه بازیهای او و جشتهای متواتر
دولتی مالیه را دچار عسرت کرده در صورتی که عایدات خالص مملکت
بیش از یکصد و چهل میلیون نبود، نصف آن صرف مخارج درباری
میشد در عوض مخارج خمیه دولتی معطل و ماهها میگذشت که قشون و ادوات حکومت خمیه دولتی
میشد در عوض مخارج ضمیمه دولتی معطل و ماهها میگذشت که قشون و ادوات حکومتی
حقوق
نمی یافتند


خود را می گرفتند.
پارلمانها پیش از پیش نغمهٔ مخالفت می‌سروده خصوصاً در حصهٔ مخالفت‌های
پارلمانها صوت دیگری بخود گرفته بود سایر افراد ملت نیز با مجلس هم آواز و شریک بودند.
پارلمانها تقاضا مراعات قوانین اصول جاریهٔ مملکتی را از پادشاه داشته میخواستند که
نظارتی در اعمال دولتی داشته باشند در حالت که صورت دخل و خرج مملکت را پادشاه
خواست چون جواب خوشایند ندید بیشتر شروع بمخالفت نمودند، لوئی پانزدهم در ابتدا مخالفین
خود را طرد و تبعید نمود لیکن بعداً مجبور شد که ایشانرا باز احضار نماید.
از طرف دیگر مشاجرات فرق مختلفهٔ مذهبی نیز بر مقاصد مجتمعاً افزوده پارلمانها در عموم امور
دخالت نموده در مدت شش سال هیچگانه جدید در فرانسه باشده بود، از نقطهٔ نظر سیاسی خارجی
فرانسه خسارات بزرگی این سلطنت این پادشاه دیده بطوریکه در فصول آتیه خواهیم دید در پانزده سال
سلطنت لوئی. در انشت اطریش و بالاخره جنگهای هفت ساله شده بود بعد از ان مستملکات آسیائی
و امریکائی خود را از دست داده در اواخر سلطنت لوئی پانزده تاریخ در هشتم اول در سنہ ۱۷۶۸
ایالت کوین دور حصهٔ جزیرهٔ کورس بفرانسه ضمیمه دیده همین وقت در شهر آژاکسیو
حاکم نشین جزیرهٔ ناپلیون بناپارت قدم بعرصهٔ وجود گذارده پهلو این تحسیر را
در فرانسه میگردد.


۳۳۳
فصل پانزدهم
انگلستان در قرون هفدهم و هجدهم
انقلابات ١٦٤٨ و ١٦٨٨
در زمان سلطنت خانواده استوارت تا ١٦٨٨ حکومت انگلیس
بواسطه اشتغال بحوادث و انقلابات داخلی خود هیچگونه مداخله در
امور بر اروپا نداشته است. از طرفی پادشاهان انگلیس قصد افزایش
قدرت خود را تا حد سلطنت مطلقه داشته و از طرف دیگر ملت میخواست
آزادی و حقوق خویش را محفوظ و بیش از پیش اقتدارات سلطنتی را
محدود سازد.
این منازعات از عهد سلطنت ژاک اول شروع و در زمان شارل اول
منجر به ظهور انقلاب ١٦٤٨ اعدام شارل و استقرار حکومت
جمهوری گردید.


٣٣٤

کرمول رئیس جمهوری بزودی تمام اختیارات را خود غصب کرده
حقیقةً میتوان گفت که طرز حکومت او با سلطنت مطلقه
تفاوت چندانی نداشته است .
معایب و خرابیهای رژیم نظامی انگلیس ها را باز متوجه بحکومت
سلطنتی گردانیده دو سال بعد از مرگ کرمول خانواده استوارت
مجدداً تاج و تخت انگلستان را مالک شد لیکن چون این خانواده
هنوز افکار فعال مایشائی را فراموش نکرده و نظریات و ارادهٔ خود را
حاکم مطلق میدانستند دوامی نکرده بیست و پنج سال شارل دوم
و سه سال ژاک دوم سلطنت نموده انقلاب ١٦٨٨ قطعاً خانوادهٔ
استوارت را منقرض ساخت .
ملت انگلیس گیوم در سانژ را پس از آنکه رسماً تعهد اجرا و احترام آزادی
انگلیس را نمود بپادشاهی انتخاب کردند حال برویم بذکر مختصری
از جزئیات وقایع و حوادثی که بعد از اعدام شارل اول در انگلستان رخ داد.
حکومت کرمول - پس از قتل شارل اول حکومت انگلیس بدست
نظامیان افتاده و هیئت نظامی ریاست عالیه مملکت را بکرل

تواریخ اروپا صفحه ٣٤ سراج


٣٣٥
تفویض می نماید. مشار الیه از ١٦٥٣ تا پنج سال مستقلاً ریاست جمهور را داشته و از حیث قدرت و مطلق العنانی هیچ فرقی با سلاطین سابقه نداشت مکرر پارلمان های مخالف را منحل و بانفوذ قشون پارلمان دیگری تشکیل داده است. در ١٧٥٧ پارلمان تکلیف قبول تاج و تخت باو کرده کرمول این پیش نهاد را رد ولی راضی شد جانشین آتیه خویش را تعیین کند .
کرمول در سیاست خارجی خدمات شایانی به انگلستان نمود در زمان او بندر دونکرک در اروپا و عده از جزائر انتیل جزو مستملکات انگلیس گردید . در راه قدرت و عظمت مملکت زحمات بسیاری کشیده و معروف است که میگفته «میخواهم انگلیس را بپایه از شکوه و جلال رسانم که رم قدیم نیز بآن پایه نرسیده باشد» شاید هم حقیقتاً این اظهارات او مخالف با نیات باطنش نبوده مدتها با مقتضیات آن دوره اجرای نظریات خویش از راه حکومت مطلقه و استبدادی سهل تر و مؤثرتر میدیده است. بهر حال کرمول ١٦٥٨ درگذشته و باراده او پسرش ریشار بدون معارضی رئیس جمهور میگردد.


۳۳۶
این جوان ضعیف النفس که هیچ ارثی از رشادت و اخلاق پدر نبرده بود بعد
از هشت ماه مجبور بکناره گیری شده بعد از و یک سال حکومت
انگلیس بلا تکلیف بوده تا اینکه پارلمانی سلطنت طلب تشکیل
و با موافقت ژنرال مونک فرمانده کل قشون اکس شارل دوم را از
هلند طلبیده تاج پادشاهی را باو تسلیم میکنند.
شارل دوم- پسر شارل اول سی ساله بود که بسلطنت رسید پادشاهی زیرک
و با هوش و کاردان بوده در جنگهای اکس رشادت و خون سردی
فوق العاده بخرج داده لیکن با تمام این محسنات فطرتاً از کار کردن تنفر میخواست
که همیشه با ستراحت و عیش و عشرت بگذراند. مانند پدرش افکار مطلق العنان
در سر داشته ولی از آنجائیکه تبعید و بدبختیهای سابقه او را تا درجه تنبیه
نموده بود اغلب شاید نه از روی عقیده بلکه برای مصلحت با پارلمان
موافقت میکرد از خوشبختی شارل پارلمانی که در ۱۶۶۱ انتخاب میشود
فوق العاده سلطنت طلب بوده و تقریباً در غالب نقاط با اراده پادشاه
همراهی کرده است. برای مخارج دربار تقریباً سی میلیون فرانک معین نموده
ولی چون برای عیاشی و هوس رانی شارل السبه تا این مبلغ کفایت


۳۳۷

نمیگردد بخیال افتاد که از محل دیگری تهیه وجه کند برای انجام این مقصود بخیال افتاد
که اتحاد خود را بر علیه هلند در مقابل وجه نقدی بلوی چهاردهم پادشاه فرانسه قوی
و خود نیز بمذهب کاتولیک ایمان آورده مروج آن مذهب در انگلستان باشد
لهذا در ۱۲۷۰ معاهده دوور را امضار و مقررات فوق را متعهد میگردد
دو سال بعد فرمانی برعلیه تعقیب کاتولیک ها صادر وحسب الوعده
بدولت هلند اعلان جنگ میدهد در ضمن این احوال دوک دیرک
برادر پادشاه نیز بمذهب کاتولیک درآمده این پیش آمد و معاهدات خفا
دوور ملت انگلیس را به هیجان آورده از بیم تجدید فجایع جنگهای
مذهبی جداً شروع بمخالفت با کاتولیکها و قلع ماده فساد مینمایند
چون شارل کار را سخت می بیند مجبوراً فرمان صادره را لغو می سازد.
تسلیم پادشاه مخالفین را جری تر نموده تظاهرات برضد کاتولیک ها
و بالأخره شخص پادشاه بجای میرسد که شارل در ۱۲۷۹
پارلمان را منحل و پارلمان جدیدی دعوت میکند. این پارلمان در مخالفت
از پارلمان سابق پیشتر رفته بموجب حکمی که معروف بفرمان انتزاع
است رای میدهد که چون دوک دیرک کاتولیک است از حق سلطنت


۳۳۸

محروم خواهد بود.
توری و ویگ - پس از انتشار این فرمان مملکت انگلیس بدو دسته
تقسیم شده دستهٔ نظر بحفظ و احترام اصول سلطنتی عقیده داشتند
که فرمان صادره برخلاف قانون و هیچ پارلمانی حق ندارد
حق ولیعهد مشروع را از و سلب نماید. این دسته را رقبای ایشان
به توری یا دزدهای ایرلندی موسوم گردانیده بودند. جماعتی دیگر
طرف دار فرمان انتزاع و چندان اهمیتی بحقوق و اصول سلطنتی نداده
رای پارلمان را تقدیس میکردند توری ها مخالفین خویش و یک
یا دزدهای اکسی نامیدند. این دو اسم هنوز در انگلستان باقی
هواخواهان سلطنت را توری و هواخواهان حکومت ملی و پارلمان را
ویگ مینامند.
چون دوک دیرک قبول مذهب کاتولیک را کرده بود موفقیت و یگ ها
بنظر حتمی می آمد لیکن دسیسه و سوء قصدی که بعضی از ایشان نسبت
بشخص پادشاه ترتیب و اجرا کردند عقیده عامه را از ایشان
برگردانیده متوجه مخالفین ایشان نمود شارل دوم هم موقع را غتنم


۳۳۹
شمرده از ۱۲۸۳ نوعی قشون دائمی برای خود تشکیل و بموجب قرار داد
سری با لوی چهار ده پول تهیه کرده پارلمان را منحل و تا موقع مرگ خود
(فوریه ۱۲۸۵) مستبدانه در انگلستان حکومت نمود. دوک
ذیرک هم بدون هیچ اشکالی بنام ژاک دوم جای نشین او گردید.
ژاک دوم ـ ژاک دوم موقعی که بسلطنت میرسد ۵۲ سال داشت
با این سن اخلاق او جدی وطبیعته شجاع و راستکار وصادق
بنظر می آمد . چون معتقد بمذهب کاتولیک بود میخواهد انگلیس را باین مذهب
رجوع دهد لهذا فردای جلوس خود بدون توجه بضدیت افکار عمومی با یک
شکوه وعظمت فوق العاده آداب و مراسم مذهب کاتولیک را
در در بار خود اجرا میکند. اتفاقاً این واقعه مصادف بانسخ فرمان نانت
در فرانسه بوده ملت انگلیس را به هراس انداخته مصمم بمخالفت
با سیاست مذهبی پادشاه خود می نماید .
درینموقع دوک دُمون موت پسر حرام زاده شارل دوم مرکز فساد
شده شروع بتحریکاتی بر علیه پادشاه میکند ژاک هم ازین پیش آمد
استفاده عده قشون دائمی افزوده دوک مزبور را دستگیر

تواریخ اروپا صفحه ۲۴۰ ضمیمه سراج


٣٤٠
و به قتل میرساند.
پس ازان برای تکمیل نقشه خویش نماینده بدر بار پاپ فرستاده سفیر او را
در انگلستان می پذیرد.
البته این اقدامات بیشتر موجب تحریک پروتستانهای انگلیس شده
اما چون پادشاه را پیر میدیدند . و دختر او ماری عیال
گیوم دنا نز پروتستان و وارث تاج شاهی بود لهذا چندان اهمیتی
نداده یقین داشتند که بزودی ورق برگشته و حکومت منظوراً ایشان
مستقر میگردد. ولی در ۱۶۸۸ اتفاقاً ژاک دوم از عیال دوم خویش
پسری پیدا کرده بدین طریق جای نشینی ماری محل تردید واقع شد.
لهذا تمام اعیان انگلیس خواه توری و خواه و یک متزلزل شده
حتی به گیوم در انژ برای حفظ منافع پروتستان تکلیف مداخله میکنند.
اما پادشاه در غرور خود مستغرق بوده اعتنائی باین عملیات نمی نماید
وقتی بخود می آید که گیوم درانژ با چهارده هزار قشون وارد خاک انگلیس شده
در ۲۷ نوامبر ۱۶۸۸ داخل شهر لندن میگردد ژاک حتی فرصت جنگ
و دفاع نیز پیدا نکرده از پای تخت فرار نموده بین راه گرفتار عدم میگردان


٣٤١
شده خود را از ایشان مستخلص و بفرانسه پناه می برد.
فرار ژاک دوم وقوع انقلاب را بسیار سهل میسازد پارلمان
انگلیس خود را دیگر قوی دیده اظهار میکند که فرار پادشاه علامت
استعفای ضمنی او و تخت سلطنت بلا صاحب مانده است.
دسته عقیده داشتند که سلطنت به ماری عیال گیوم درانژ
واگذار و شوهر او نایب السلطنه مشارٌ الیها باشد ولی گیوم
که این تکلیف را مخالف با نظریات و خیالات جاه طلبانه خود
میدید آنرا رد نموده نمایندگان پارلمان نیز گیوم را بمقام سلطنت
و ماری را بعنوان ملکه انتخاب کردند .
فرمان حقوق ملی ـ ملت انگلیس برای اینکه خبط گذشته را
تجدید نکرده باشد گیوم درانژ را مانند شارل دوم بدون قیود و شرایطی نی
پذیرد تجربه از گذشته گرفته و ازین تغییر سلطنت برای حقوق عمومی
استفاده می نمایند بدین تفصیل که بوسیله فرمان حقوق ملی
بعضی از حقوق عمومی ملی انگلیس را که در فرمان کبیر تصدیق شده بود
تا مختصر تکمیلی به تصدیق و امضای پادشاه جدید خود میرسانند -


٣٤٢
در فرمان مزبور مقدمه عملیات خلاف شراکت دوم ذکر گردیده تصمیت ضمنی
در عدم ارتکاب آنها از گیوم گرفته شد سپس اصول ذیل صریحاً
تعهد گردیده می شود:
پادشاه نمی تواند اجرای قوانین را بتأخیر انداخته بدون تصویب
پارلمان مالیات گرفته و قشون دائمی در موقع صلح نگاهدارد انتخابات
و مذاکرات مجلس باید کاملاً آزاد باشد هر کسی بتواند آزادانه
بدون هیچ ترس و بیمی عرایض خود را تقدیم مقام سلطنت نماید.
عدالت و قضاوت فارغ از آلایش گردیده از روی انصاف
بعمل آید و بالآخره اجرای مراسم پروتستان آزاد بشود .
در سیزدهم ماه فوریه ١٦٨٩ فرمان مزبور رسماً برای گیوم و ماری
در پارلمان قرائت گردیده و سلطان از جانب خویش و وکالتاً
از طرف عیالش مقررات آنرا پذیرفته و در حفظ و رعایت اصول
مندرجه آن تعهد نمود بعد از امضای فرمان در همان جلسه گیوم
در اثر باسم گیوم سوم و ماری بنام ماری دوم پادشاه
و ملکه انگلستان اعلان شدند .

گیوم سوم و ماری ملکه انگلستان شدند


٣٤٣

مشخصات ونتایج انقلاب ١٦٨٨ - انقلاب ١٦٨٨
بدون اینکه قطره خونی ریخته شود گذشته و مبارزهٔ یکصد ساله که
بین سلاطین انگلیس برای حفظ حقوق مطلقه و اتلتی خویش ملت انگلیس
که میخواست تقدیرات خود را بوسیله نمایندگانش اداره نماید
دوام داشت خاتمه داد با این انقلاب حاکمیت ملی در انگلستان
ثابت و مستقر گردیده و بمشاجرات سیاسی خاتمه داده میشود
همچنین با اعلان آزادی مذهب مناقشات مذهبی را هم تمام کرده
لیکن باید گفت که این آزادی تنها برای شعب مختلفه پروتستان
بوده و کاتولیک ها ازان بهره نداشتند بهرحال صلح داخلی
چه راجع بموضوعات سیاسی و چه راجع بموضوعات مذهبی در
سراسر انگلستان حکم فرما گردیده نتایج مهم ازان در سیاست خارجی انگلیس
بدست آمد - انگلستان توانست که نظر خویش را بخارج از سرحدات
خود معطوف و مقام رفیعی که در اواخر قرن شانزدهم در سیاست
اروپائی دارا بود در اواخر قرن هفدهم حائز شود. از ١٦٨٨ تا ١٧٠٢
تحت فرمانروائی گیوم سوم مرکز ورئیسی تمام اتحادیه ها برعلیه فرانسه بوده


٣٤٤

و در عهدنامه او ترخت حقیقتاً حاکم و حکم امور اروپائی گردید .
اتحاد انگلیس و اکس - در زمان سلطنت آن ملکه انگلیس جانشین
گیوم سوم و ماری دوم وحدت ارضی جزیرتکیل شده و بصورت فعلی در آمد.
یعنی دو مملکت انگلیس و اکس با یکدیگر متحد و منضم شدند .
هر چند از مدت زمانی انگلیس و اکس اتحاد شخصی داشته پادشاها انگلیس
در عین حال پادشاه اکس نیز شناخته می شد ولی در ١٧٠٧
این اتحاد شخصی مبدل باتحاد حقیقی دو ملت شده بجای دو پارلمان
یک پارلمان داشته نمایندگان اکس پهلو به پهلوی نمایندگان
انگلیس در مجلس می نشستند این تاریخ ابتدای تاسیس مملکت طانی کبیر
شمرده میشود .

II

انگلستان در قرن هجدهم
قرن هجدهم برجسته ترین قرون تاریخ انگلیس است از سه حیث
این مملکت در مدت قرن مزبوره ترقیات محسوس نموده .
١- سیاست خارجی - درین قرن انگلیس با دو عنصر مهم امپراطوری خویش


٣٤٥

یعنی هند و کانادا را بدست آوردند .
٢- سیاست داخله- طرز حکومت پارلمانی یعنی حکومت ملت
بوسیله نمایندگان خود مستقر میگردد. بدیهی است که استقرار این طرز
حکومت نتیجه حتمی و مستقیم انقلاب ١۶٨٨ است که حاکمیت ملی
پیشرفت نموده و سلسله جدید که عبارت از سلسله هانور
باشد بسلطنت رسید .
٣- بالاخره درین قرن جنبش صنعتی انگلیس شروع و تا بجائی رسید که در
قرن نوزدهم اولین دولت اقتصادی عالم گردید .
جلوس خانواده هانور- پس از آنکه در سنه ١٧٩٥ ماری دوم
وفات میکند چون گیوم سوم نیز وارث مستقیمی برای تاج و تخت باقی نگذاشته
بود پارلمان بوسیله فرمانی مسئله را باینصورت حل می نماید که مرگ
گیوم سوم سلطنت انگلیس باید به خواهر عیالش دختر ژاک دوم برسد
اگر مشار الیها وارثی نداشته باشد سفی دهانور شاهزاده خانم
المانی و نواده ژاک اوّل صاحب تاج سلطنت گردیده و درصورتیکه
این شاهزاده خانم نیز نتواند بمقام سلطنت برسد از اولاد او انتخاب شود


٣٤٢

این نظر موافق پارلمان نسبت به شاهزاده خانم آلمانی و اولادش فقط ازین نقطه نظر بود که مشار الیها پروتستان و با این انتخاب بهر روز اغتشاشات و زحماتی نمیرفت و بهمین ملاحظه بود که ژاک سوم برادران خود را که بلکه پیرو مذهب کاتولیک بود از حق سلطنت محروم ساختند .
با وجود تصمیم و رای پارلمان پس از معاهده اوترخت (آنن) با موافقت بعضی از وزرای خویش بخیال افتاد که جای نشین خود را به برادرش ژاک سوم واگذار نماید و مقدمات نقشه خود را نیز فراهم ساخته بود لیکن اجل مهلتش نداده در ١٧١٤ در گذشت . لهذا بر طبق تصمیم پارلمانی ١٧٠١ منتخب هانور بپسر صوفی هانور بنام ژرژ اول بسلطنت انگلستان انتخاب میگردد .
در اکس تظاهرات و هیجاناتی بر له ژاک شده اما بمقصود نرسید سی سال بعد زمانی که انگلستان سرگرم جنگ های وراثت اطریش بود شارل ادوارد پسر ژاک سر بلند کرده قشون اکس شکست سختی خورده یکباره بدعاوی خانواده استوارت خاتمه داده شد (١٧٤٥) پادشاه سلسله جدید سلطنتی انگلیس تمام عنوان سلطنتی خود را ژرژ قرار داد


تاریخ اروپا حصه دوم
٣٤٧
تا ۱۸۲۰ سه ژرژ در انگلستان پادشاهی کرده است .
ژرژ اول در سن ٥٤ سالگی بسلطنت رسیده از هر حیث یک آلمانی
خالص بود کلمۀ از زبان انگلیسی نمیدانسته با وزرای خود بزبان لاتینی
مذاکره میکرد این پادشاه از ۱۷۱٤ تا ۱۷۲۷ سلطنت کرده است .
ژرژ دوم (۱۷۲۷ - ۱۷۶۰) انگلیسی را میفهمید لیکن تکلم نمی نمود .
هر دو این پادشاهان در عین داشتن مقام سلطنت انگلستانی
رتبه منتخبی خویش را نیز محفوظ داشته و شاید بیشتر بآن اظهار علاقه مینمودند
بگفته پلت وزیر مشهور ژرژ دوم انگلیس برای ایشان بمنزله ضمیمه و قسمت ملحقه
بسلطنت بوده است. همچنین چون زبان انگلیسی را نمیدانسته و یا اینکه
باطناً کمتر علاقه بامور مربوطه انگلستان داشتند جلسات هیئت وزراء را
خود ریاست نکرده زمام مهام مملکت را بدست وزرای خویش داده بودند.
از همین سی و شش سال سلطنت این دو پادشاه و خودداری
از ادارۀ امور مملکتی اصلی از انگلیس بوجود آمده و هنوز باقی است
و آن عبارت ازین است که پادشاه سلطنت میکند ولی حکومت نمی نماید.
احزاب :- نتیجه مسلم عدم مداخله پادشاه در امور مملکتی این است که حکومت باید


٣٤٨
بدست احزاب اداره شود یعنی روسای احزابی که در پارلمان اکثریت
دارند بریاست وزراء انتخاب کردند
بطوریکه دیدیم در زمان ژاک دوم دو حزب معتبر در انگلستان
تشکیل یافت یکی و یک و دیگری توری
حزب و یک که انقلاب ١٦٨٨ را نموده و گیوم در اثر را بسلطنت
رسانید مرکب از خانواده های معتبر اشرافی و سرمایه داران بزرگ
و بالآخره تمام اشخاصیکه مخالفت با مذهب کاتولیک داشتند
بوده اند. این حزب نظر بحفظ منافع شخصی خویش در توسعه صنعت
و تجارت کار کرده و چون لازمه پیشرفت این منظور امنیت داخلی است
حتی الامکان در مقابل هوا و هوس شخصی پادشاه مقاومت نموده
و ساعی بودند که اقتدارات سلاطین را محدود و حاکمیت ملی را پرورش دهند
حزب توری بیشتر مرکب از ملاکین بوده هوا خواه اقتدار سلطنتی و میخوا
که دخالت پادشاه در امور حکومتی زیاد شود قاعده باید سلاطین
طرفدار حزب توری بوده و ایشان را اتکاء خویش قرار دهند
لیکن چون بعضی از ایشان متهم بمرادده مخفی با استوارت پاشده بودند


٣٤٩

قدری طرف سوء ظن سلاطین خانواده هانور واقع گردیده دو یک هارا
بکارها نگماشتند.
کابینه های ویگ. والپول ـ ویگ ها از ١٧١٤ تا ١٧٦٠
یعنی تقریباً نیم قرن مصدر امور حکومتی بوده تا جلوس ژرژسوم
در حکومت باقی بودند. بهترین وزرای این حزب را یکی دبر والپول
دیگری ویلیام پیت باید دانست دبر والپول (١٧٢١-١٧٤٢)
بیست و یکسال صدارت کرده چون شخصاً ملاک و سرمایه دار معتبری بود
لهذا سیاست خویش را تزئید ثروت و تمول عمومی قرار داده و برای
نیل باین مقصود سیاست مسالمت کارانه در خارج اتخاذ کرده بود.
والپول در ترقی صنعت انگلیس مساعی جمیله بکار برده شهرهای معتبر صنعتی
امروزه مانند پرسیول ـ لیورپول ـ مانچستر و بیرمنگام
در عهد او شروع ترقی نموده است لیکن چون غالب نظریات
خویش را در پارلمان بوسیله رشوه میخواست از پیش ببرد روحیه
و اخلاق مردم را بکلی فاسد گردانیده بود. و همان بحران اخلاقی که
در زمان نیابت سلطنت درلیان در فرانسه وجود داشت


٣٥٠
در اواخر حکومت والپول نیز در انگلیس مشاهده می شد. مردم
بامور عمومی بے قید گردیده حسیات وطن پرستی از بین رفته و همین
وضعیات باعث شد که دسته بعنوان وطن خواهان تشکیل
شده و دست والپول را از کار کوتاه گردانیدند .
ویلیام پیټ - در عین شدت این بدبختی ها ١٧٥٧ بمنصب ریاست
وزراء رسیده دیگر همت به جستجوی چاره برای مرض انگلستان
می بندد این مرد سیاسی در سن ٢۶ سالگی در پارلمان وکیل بوده
فوق العاده صالح و پاکدامن و همیشه عملیات والپول را تنقید میکرد.
فصاحت او بزودی محبوب القلوب عامه اش گردانیده
مخصوصاً وطن پرستییش توجه ملت انگلیس را با و جلب می نماید.
این وزیر زبر دست تنها طالب فتح علیه وطن خود نبوده بلکه میخواست
رقباء و دشمنان آن خصوصاً فرانسه نیست و نابود شود. غرور او کمتر
از وطن پرستیش نبود این جمله از و معروف است که گفته
«میدانم من قادر به نجات مملکتی هستم و این کار جز از من از دست دیگری
ساخته نیست» بهر حال پیټ بزودی توانست که اخلاق فاسده


٣٥١
و متزلزل انگلیس را دوباره اصلاح و ایشان را متوجه منافع ملی
و مملکتی خود گرداند
روزی در پارلمان میگوید « ملتی شوید و هر چیز را غیر از منافع عمومی داشتی نمائید »
حقیقتةً انگلیس ها نیز این کلام پیشوای خود را شنیده و پس از چهار سال
که ویلیام پیت از کار کناره گیری میکند انگلستان کانادا و هند
بلکه تقریباً تمام مستملکات فرانسه را تصاحب کرده بود .
ژرژ سوم ـ یک سال قبل از استعفای پیت ژرژ سوم بتخت سلطنت
انگلیس نشسته بود این پادشاه نواده ژرژ دوم در انگلستان تولد یافته
و با خلاق انگلیسی تربیت شده بود . مادرش همیشه با و نصیحت میکرد که
باید سلطان حقیقی باشد ژرژ هم پس از نیل بمقام سلطنت میخواهد پیروی پند مادر خود را نماید
بدیهی است فقط حزب توری با این رویه موافقت داشتند لیکن پس
از ده سال توانست چنین کا بینه که مطیع فرمان و آله دستش تشکیل
کنند . این هیئت وزراء که ریاست آنرا لرد نورت داشت دوازده
سال دوام میکنند . ( ١٧٧٠ - ١٧٨٢ )
نتیجه این سیاست شخصی و حکومت توریها در خارج این شد که بهترین


٣٥٢

مستملکات آمریکای شمالی انگلیس باتکاء ومک فرانسه از دست
رفته ممالک متحده آمریکای شمالی (اتاژونی) تاسیس یافت
و در داخل توسعه جرائد برای مقاومت در مقابل نظریات و خیالات
مطلقه پادشاه و تنقید اعمال وزرای او گردید .
جرائد مزبوره سیاسی غالباً هفتگی نشر گردیده و بعضی از آنها مانند
روزنامه مشهور تایمپر هنوز باقی است .
اهمیت این جرائد وقتی زیاد می شود که اجازه طبع و انتشار مذاکرات
پارلمان را تحصیل و ملت انگلیس را روز بروز از واقعات تصمیمات حکومتی
مطلع گردانیده و نظارت ملی را در اعمال دولت و پارلمان تکمیل می نماید.
از دست رفتن مستعمره آمریکا بزودی موجب سقوط کابینه نورت گردیده
ژرژ سوم پیت دوم پسر ویلیام پیت را برای تشکیل کابینه میخواند. مشارالیه
مدت بیست سال صدارت کرده در عین حال طرف اعتماد سلطان
و ملت بوده بدین جهته توانست با نهایت قدرت مهام امور داخلی
و تصفیه و جداً برعلیه انقلاب کبیر فرانسه اقدام نماید .
وضع حکومت انگلیس ــ در قرن هژدهمان نیکه هیچ تغییری در حقن


٣٥٣

شارت کبیر زمان شارل ساده (١٢١٥) یا عریضه حقوق زمان
شارل اول (١٦٢٨) و یا فرمان حقوق ١٦٨٨ داده شود بواسطهٔ
عادت و سابقه حکومت مملکت بین پادشاه و وزراء و پارلمان تقسیم
شده بود. پادشاه وزرای خود و عمال مهمه مملکتی را انتخاب و انتصاب صاحب
منصبان و مستخدمین جزء را بنظر وزراء واگذار گردانید. پادشاه
احکام و فرامین پارلمان را تصدیق و جمله «پادشاه میخواهد» چیزیست
که از ان دوره هنوز در انگلستان بیادگار می باشد.
با وجود اینکه پادشاه حق داشت از دستخط قوانین خودداری
و اجرای آنرا تعویق اندازد لیکن از ١٧٠٧ عادت و سابقه چنین مقرر
داشته که عملاً هیچ پادشاهی حق عدم امضای قوانین را ندارد.
در انگلستان پادشاه را غیر قابل ارتکاب خطایا میدانستند و اگر خطی
میرفت آنرا از وزرای او میدانستند بدینطریق شخص سلطان مصون
بوده و در نتیجه هیچگونه مسئولیتی نداشت.
وزرای انگلیس از بین نمایندگان پارلمان انتخاب نمی شدند زیر آنها
نمایندگان حق حضور در جلسات را داشته و برای رأی با قیاسات یا


٣٥٤
و قوانین حضور ایشان ضروری بود. با اینصورت طبعی است
از حزب اکثریت انتخاب گردیده هیئت وزار یا کابینه تشکیل میدادند
ژرژ اول و دوم چون بطوریکه میدانیم هرگز در شورای وزراء حاضر نمی شدند
سابقه برین قرار گرفت که هیئت بدون حضور پادشاه اجلاس نماید
منتهی رئیس الوزرا تصمیمات متخذه بعرض میرسانید. درزی انگلیس
مسئولیت اشتراکی داشتند یعنی هر یک مسئول اعمال همقطاران دیگر
خویش بودند. وزرا اممکن بود مورد استیضاح پارلمان واقع گردیده
و در مجلس اعیان محاکمه شوند. در مقابل وزرا نیز حق انحلال پارلمان را
داشته و در صورتیکه وکلای جدید هم مخالف با نظریات ایشان
بودند مجبور باستعفای شدند
این طرز حکومت را که در فوق ذکر کردیم همان است که امروزه تحت اسم دارم
حکومت پارلمانی نام برده میشود .
پارلمان انگلیس در قصر و ست مینستو واقعه در شهر لندن انتقاد میافت
مذاکرات مجلس که ابتدا مخفی بود بعد ها علنی میگردد. چرا که میدانیم پارلمان
از مجلس مبعوثان مجلس اعیان مرکب بوده اعضای مجلس اعیان از نجباند


٣٥٥

پادشاه انتخاب و شغل ایشان ارثی بود نمایندگان مجلس مبعوثان را ملت انتخاب
کرده لیکن بصورتی بسیار محدود- پیست در ۱۷۸۵ اصلاح آنرا پیش نهاد کنید
اما در آن موقع طرف توجه واقع نشده تا در ۱۸۳۲ باندازه انجام میگردد .
با وجود اینکه ترتیب انتخابات انگلیس محدود و بالاخره ناقص بود ولی باید
گفت که قرن ۱۸ دولت انگلیس تنها دولتی بوده که از روی اصول حکومت ملی اداره
میشده- نمایندگان ملت واضع قانون بوده مردم در اداره امور مملکتی شرکت داشتند
و قانونی جان و مال ایشان را زیر لوای حمایت خود میگرفت
این طرز حکومت اثرات زیادی در ترقیات مادی انگلستان نمودند
و از سال ۱۷۶۰ مقدمات ترقی اقتصادی این مملکت را برای قرن
معاصر تهیه کرد. همچنین جمعیت مملکت متدرجاً زیاد شده از ۱۷۰۰ تا ۱۸۰۰
تقریباً سکنه آن دو برابر گردیده. علاوه برینها کشف و درک طرز استعمال
زغال سنگ جنبش سختی به اقتصاد انگلیس داده ماشین چندی برای
پارچه بافی اختراع و وات ماشین بخار را تکمیل نمود بهر حال تمام مقتضیات
فوق الذکر قوه تولیدی انگلیس را تا بحدی افزود که آنرا اولین ملت صنعتی
و اقتصادی عالم گردانید.

بقیه اروپا ص ۳۶۲ نمره ۲ سال ۳


۳۵۷

فصل شانزدهم
تشکیل دولت پروس و احوال داخلی آن در قرن ۱۷ و ۱۸
فردریک دوم

در قرن هیجدهم دو تغییر عمده در نقشه سیاسی اروپا پیدا شد.
اولاً دو دولت سوئد و پولونی که در قرون سابقه اهمیت بسیاری داشتند
اولی مقام خویش را از دست داده تنزل نمود و حیوة سیاسی
دومی بکلی محو و معدوم میشود ثانیاً دو دولت جوان پروس و روس
عرض اندام نموده وصفحات تاریخ مشعشعی را باز میکنند.
تشکیل دولت پروس نتیجه زحمات مجدانه خانواده هوهانزولرن
و روح نظامی ملت پروس است این خانواده مانند کاپتین ها
در فرانسه تمام هم خویش را مصروف به اجتماع و اتحاد قطعات مختلفه آلمان
خصوصاً دو شه کلو - الکترای براند بورك و دو شه پروس


٣٥٧
نموده و در وصول منظور خود از هیچ نوع فعالیتی خودداری
نکرده اند .
اولین قدم تحقیق این نقشه را در قرن هفدهم فردریک گیوم
ملقب به منتخب کبیر (١٦٤٤ - ١٦٨٨) برداشته در قرن هیجدهم
فردریک گیوم اوّل (١٧١٣ - ١٧٤٠) و فردریک دوّم
(١٧٤٠ - ١٧٨٦) آنرا تعقیب و بالآخره در ١٨٦٦ موفق
بانجام آن میگردند .
مخصوصاً فردریک دوّم که بین خود آلمان ها به نادره عصر معروف است
سیلزی و پولنی را فتح و مملکت پروس در ردیف ممالک
درجه اوّل قرار میدهد قشون عامل عمده این موفقیت و جنگ راه
وصول به آن بوده است .
فردریک گیوم ملقب به منتخب کبیر - فردریک گیوم معاصر
لوئی چهاردهم و اوّلین کارگر قدرت پروسس می باشد. این پادشاه
بهر کاری در مملکت خود دست زده و تمام اقداماتش مفید بوده اند
و بهمین جهت به منتخب کبیر ملقب گردیده است وحدت اداری مملکت را تکمیل


٣٥٨

و از شدت فعالیت تمام ممالک مختلفه اش را تحت اداره واحد
در آورده بآنها فهمانید که همگی اعضای یک جسدند برای نگاهداری قشون
دائم مالیات دائمی را وضع و وصول نمود. در صورتیکه موقع مرگ پدرش
بیش از ٢٣٠ سر باز نداشته برای جای نشین خود بیست و چهار هزار قشون
باقی گذارد. در آبادی اراضی مملکت و تکثیر جمعیت بوسائل مختلفه
کوشیده مهاجرین خارجی را با اعطای امتیازات مخصوصه
در نقاط ویران مملکت جای داده ایشان را تشویق و بدینطریق آبادی
بسیاری کرده است. تبعید شدگان هر مملکتی را در آلمان پذیرفته براند
بورگ را پناه گاهی برای ایشان قرار داده بود. بعد از نسخ فرمان نانت
تقریباً بیست هزار فراری فرانسه وارد برلن شده و همین مهاجرت موجب
ترقیات صنعتی این شهر میگردد.
بالآخره بواسطه سیاست مزورانه که بین پولنی و سوئد برای خود اختیار میکند
پروس را از تحت الحمایگی پولنی خارج و خود دارای لقب حکمران پروس
میشود. ازین ببعد هوهنزا نرولون ها در قسمتی از متصرفات خانواده
خود مستقل گردیده و بجانب ترقی و تعالی پیش میروند.

تاریخ اروپا سه حباب الف صفحه ٢٠٢ نگاشته


٣٥٩

فردریک اول ـ پسر فردریک گیوم در تکمیل پروگرام خانوادگی سعی
جمیله نموده از همه مهم‌تراین است که برای خویش عنوان سلطنت تحصیل
و به مملکت خود حیثیت رسمی پادشاهی میدهد.
جنگ های وراثت اسپانی در شرف شروع ولئوپلد امپراطور
برای مبارزه با لوئی چهارده محتاج بداشتن پول و متحدین قوی بود.
فردریک پول و قشون برای امپراطور تهیه و درعوض تقاضای اجازهٔ
اختیار عنوان پادشاهی پروس را آلمان می نماید. امپراطور باین
مطلب رضایت داده وفردریک را ژانويه ١٧٠١ در شهر کنیگس برگ
جشن باشکوهی گرفته بدست خود تاج سلطنت را بسر میگذارد.
در ١٧١٣ موقع انعقاد عهدنامه اوترخت دول معظمهٔ اروپائی رسماً مملکت
شاهی جدید را شناخته و با آنکه خانوادهٔ هوهانزلرن برای
پای تخت خود مرکز ایالت براندبورگ یعنی شهر برلن را انتخاب کرده بودند
باز هم مملکت ایشان معروف به مملکت شاهی پروس گردید :
فردریک گیوم اول ـ کمی قبل از امضای عهدنامهٔ اوترخت
فردریک اول در گذشته پسرش فردریک گیوم اول جانشین او


۳۶۰

بجای او به‌تخت پادشاهی نشست. این پادشاه که نمونه کامل هوهنزولرن
ماست روحی نظامی داشته نسبت بزیر دستان وحتی بخود سخت
بوده است طرز حکومتش مطلقه به هیچ وجه راضی نمی‌شد که کسی در اداره مملکتی
مداخله و یا در مقابل اوامر او استدلال مخالفت نماید. ولی باید
گفت که ازین فکر و روش مطلقه هرگز سوء استفاده ننموده و تمام
همّ خویش صرف خدمت ملک و تربیت ملتش گردانیده است.
کار و زحمت را جزو وظایف اولیه خود میدانسته و میخواست که عمال
حکومتی رویه او را تعقیب نمایند. امور مالیاتی را بیش از پیش منتظم
و در افزایش جمعیت اقداماتی مؤثر نموده در عهد فردریک گیوم پانزده شهر
و سه صد و سی و دو قریه در پروس احداث شده است.
کارخانجات مختلفه خصوصاً ماهوت بافی در پروس دائر عایدات
مملکتی را زیاد کرده و مقدار معتنابهی پس انداز داشت تا تئاترکاً
این پادشاه را تأسیس قشون پروس باید شمرد.
قشون پروس - فردریک گیوم اوّل عظمت ملی پروس را
در سایه قشون میدانست بدین جهت میخواست سپاهی کامل و قوی


۳۶۱

داشته باشد. در دستوری که برای تربیت فرزندش میدهد
میگوید که باید سرباز قابلی شود باید در قلب و مغز او نقش نمود
که تمام افتخارات دنیا در نوک شمشیر است. در صورتیکه مملکت پروس
بیش از دو میلیون و نیم جمعیت نداشت متدرجاً هشتاد و سه هزار
قشون منظم ترتیب داد. ابتدا بصورت سربازگیری و قشون داوطلب
در داخل و خارج مملکت شروع کرده چون دید که افراد اجنبی خیلی
گران تمام شده تا اندازه با نظریات عالیه او نیز موافقت نمیکرد لهذا
فرمانی صادر و اعلان کرد که تمام افراد مملکت برای سپاهی گری خلق
شده اند. معلوم است این فکر که امروزه اساس تشکیلات قشون
ملی ممالک متمدنه عالم است در قرن هیجدهم تا چه اندازه بدیع
و تازه بوده مملکت را بولایاتی تقسیم و هر ولایتی را مامور تدارک
یک رژیمان گردانید. قشون فردریک گیوم اول جنبه اشرافی
داشته صاحب منصبان از طبقه نجبا و ممکن نبود یک سرباز
هر چه لایق باشد بدرجه صاحب منصبی برسد. ولی
در عین حال صاحب منصبان لایق و کاردانی انتخاب میکرد.


٣٦٢

برای تربیت ایشان مدارسی مخصوصهٔ نظام دائر ساخت تا در آنجا
فنون نظامی فراگرفته تکمیل نمایند.
باندازهٔ در عملیات مشق های نظامی افراط و شدت می نمود که حقیقةً قشون
پروسس مانند ماشین جاندار بلا اراده بوده است غیر از تربیت افراد
این پادشاه در فنون حربی و حرکت قشون و غیره نیز خدمات
شایانی کرده بطوریکه از تمام قشون اروپا ازین حیث برتری داشته
و تفوق کامل آن در اواسط قرن هجدهم آشکار و ثابت گردید.
این سپاه را که در مدت سی سال تشکیل کرد بی نهایت دوست
داشته هیچوقت آزا در معرض مخاطرات جدی قرار نداد همین قدر
پایهٔ عظمت پروسس را نهاده و بنای آنرا برای پسرش فردریک دوم
باقی گذاشت.
جوانی فردریک دوم - فردریک دوم چهل و دو سال
سلطنت کرده درین مدت وجود او باعث تغییرات
مهمّه در صفحهٔ اروپا گردید
طفولیت و جوانی این پادشاه بسختی گذشته زیرا اخلاق و ذوق تمایلات


۳۷۳

او را پدرش دوست نداشته و با افکار او موافق نبوده است فردریک دوم
طبیعتاً مایل به ادبیات و علوم و فلسفه بوده شهوت نظامی نداشته
بهمین جهته پدرش او را با نظر حقارت میدیده و مکرر گفته است که زحمات
اجداد را این پسر بباد خواهد داد. خشونت پدر بحدی رسید که فردریک دوم در سن هیجده
سالگی با یکی از دوستان خود موسوم به کت مصمم فرار بانگلیس گردید پادشاه
ازین خیال مطلع و هر دو توقیف و بمحکمه نظامی میفرستند فردریک دوم محکوم
بحبس شده رفیقش را حسب حکم صریح سلطان در مقابل چشمش بقتل میرسانند
مدتی حبس فردریک دوام کرده بالاخره بارتبه سرتنگی داخل قشون گردیده
رئیس قشون شهری شده و تمام جزئیات قسمت خود را شخصاً اداره مینماید
این تعلیم و تربیت عملی فوق العاده برای ولیعهد مفید واقع گردیده تا درجه
جلب رضایت خاطر پدرش را نمود لہذا زندگانی او را قدری آزادتر
ساخته و در پیروی تمایلاتش مزاحمتی ننمود .
فردریک هم در عین اینکه سپاه سپرده بخود را اداره می نمود بتحصیل علوم
و فلسفه و ادبیات و صنایع ظریفه پرداخته زبان فرانسه را تکمیل نمود.
شعر می گفته قسمت های موسیقی ساخته و روابط دوستانه را ولی با دیپته

تاریخ اروپا تهیه طالب الرحمٰن ص ۲ کاغذ


٣٦٤
فیلسوف مشهور فرانسوی داشته است از مطالعه در وضعیات
سیاسی اروپا نیز غفلت ننموده اوضاع سیاسی و قوای مادی
هر یک از ممالک را کاملاً زیر مطالعه و دقت داشته و برای روزی
که قوت پدرش او را به تخت سلطنت موروثی می‌نشانید خود را
حاضر و مهیا می‌ساخت .
سلطنت فردريك دوم ـ در موقع جلوس ۲۸ سال داشته
دارای هوشی سرشار و متانتی فوق العاده بوده با نهایت سهولت
مطالب را درک و بزودی راه اجرای آنرا می‌یافت . در سیاست
بی اندازه زبر دست بلکه نابغه عصر خود بوده و چندان قیدی
برعایت اصول اخلاقی نداشته است . در مقام سیاست
منافع را بر هر چیز حتی قول و وجدان خود نیز ترجیح می‌داده مثل غالب
سلاطین عصر مائل بسلطنت مطلقه بوده بجزئیات امور مملکتی شخصاً
رسیدگی میکرده چهار نفر منشی مخصوص او آنی فراغت نداشته
خود پادشاه و خود وزیر بوده و با همین فعالیت تا آخر عمر
سلطنت کرده است .


٣۶٥

فتوحات در یک اـ فردریک دوم سیلزی را از اطریش
و قسمتی از پروس را که تحت تصرف پولنی بود ضمیمه مملکت خویش
گردانیده و پروس را دارای عظمتی می‌نماید .

مسئله سیلزی از ١٧۴٠-١٧۶٣ یعنی بیست و سه سال سلطنت
فردریک را اشغال و سه جنگ بزرگ درین مدت واقع شده است
دو جنگ اول آن جزء جنگ های وراثت اطریش و جنگ سومی
داخل در جنگ های هفت ساله می باشد درین جنگ آخری است
که پروس در مقابل اطریش و فرانسه و روس بتنهائی ایستادگی
کرده هر چند قوایش کاملاً به تحلیل رفت ولی از معرکه فاتح بیرون آمد.

تصرف پروس پولنی (١٧٧٢) چندان برای فردریک سخت
و پر زحمت نبوده زیرا فقط باسلسله مذاکرات سیاسی این قسمت را
مالک گردیده و جنگ همتی نکرده است . این اقدام مهم ترین قدمها تشکیل
وحدت ارضی پروس و بعد ازین متصرفات مختلفه خانواده
هوهانزولزن بهم مربوط میگردد .

اصلاحات داخلی اـ بیست و سه سال آخر سلطنت خویش را

مسیر نایپلون [ILL] [ILL] ۲ [ILL] ۱


٣٦٦

فردریک وقف اصلاح و ترمیم خسارات جنگ های هفت ساله
و کار انداختن منافع ملکیتی نموده است. در قشون مالیه تشکیلات کرده
سپس مانند اجداد مشروع به اقداماتی برای تکثیر جمعیت کرد عمال
مخصوصی برای جلب مهاجرین مامور و ادارات مخصوصی برای
تسهیل مسافرت و اقامت ایشان تشکیل داده بیش از سه صد
قریه آباد کرد. در ترقی زراعت و صنعت از هیچگونه اقدامی مضایقت
نداشته در نتیجه عملیات این پادشاه شهر برلن در ان دور در ردیف
اولین شهرهای صنعتی بشمار می آمد. برای تربیت فکر و روح ملت خویش
نیز مساعی جمیله داشته تعلیم عمومی و اجباری را در مملکت رواج
مکاتب عدیده باز کرده مجموعه قوانینی تدوین و اجرای قوانین نظامات
مختلفه را در ممالک خود ممنوع داشت.

نتیجه سلطنت فردريك دوّم - در نتیجه مساعی فعالیت
این پادشاه وسعت اراضی پروس از ۱۲۰۰۰۰ کیلو متر مربع در مطلع
فردریک به ۲۰۰۰۰۰ و میزان جمعیت از دو میلیون و نیم به شش
میلیون رسیده بود. سپاه پروس که عده آن به یکصد و شصت هزار

سید عماد الدین (روم۲۴) تاریخ اروپا


٣٤٧
بالغ میگردید پس از مقاومت فاتحانه در مقابل قوای اطریش وروس
وفرانسه بهترین قشون اروپائی شناخته شده و سلطان پروس در
ردیف پادشاهان فرانسه اطریش و انگلیس و روسیه قرارگرفت
ترقیات فوق الذکر بطوریکه دیدم در ظرف نیم قرن در پروس حاصل
شده ویک مملکت بی اهمیت کوچکی از برکت فعالیت سه نفر
سلطان خود باین پایه عظمت رسید . حقیقةً این نکته است که باید
بیشتر جلب توجه را بنماید .


۳۲۸

فصل هفدهم
احوال داخلی اطریش
ماری ترز - ژزف دوم

در قرن هیجدهم عادت چنین جاری شده بود که تمام متصرفات خانواده
هابسبورک را بنام یکی از آنها یعنی اطریش معرفی نمایند. دولت اطریش
از ۱۶۹۹ تا ۱۷۱۴ با انضمام اراضی جدیده از هنگری - ایتالیا و پی با
توسعه فوق العاده یافته در اواسط قرن هیجدهم همان قدرت و مقام
اوائل قرن هفدهم خویش را گرفته مرکز سیاست اروپا گردید
در حین و قتی دو ابین پروس امرای المان - دولت فرانسه
و اسپانی آنرا مورد تهدید و تعرض قرار داده اگر فعالیت و کاردانی
ماری ترز ( ۱۷۴۰ - ۱۷۸۰) نبود قطعاً تجزیه و کاملاً مضمحل
می شد با وجود این باز ایالت سیلزی را از دست داده


۳۶۹
و کوشش های مدت جنگهای صد ساله نیز فائده نبخشیده
موفق با مسترداد ایالت مزبور نمیگردد منتها در ۱۷۷۲ با تصرف
قسمتی از پولنی تا درجه جبران آزامی نماید
پس از رفع بحران جنگها ماری ترز و پسرش ژوف دوم
(۱۷۸۰ - ۱۷۹۰) دست باصلاحات داخلی زده تشکیلات
اداری را منظم و در راه وحدت سیاسی اطریش قدم میگذارند.
متصرفات اطریش - سابقاً تشکیلات سیاسی اطریش را
در قرن هفدهم دیدیم که از یک عده متصرفات ارثی مانند ارشید کینشین
اطریش، دوک نشینهای استری - کارنت و کارنیول
مملکت بہم و هنکری مرکب بوده و بعدها در ۱۲۹۹ مطابق
عہدنامه کارلویتز قسمت اعظم ہنکری و ترانسیلوانی
منضم بتصرفات خانواده هابسبورک گردیده بالاخره در ۱۷۱۴
بموجب معاهده در آستاد میلان د ناپل سارونی و بے بارا
مالک گردیدند. تصرف هنکری و ترانسیلوانی که از قرن شانزدهم
بدست ترکها بود یکی از وقایع مهمه تاریخ جدید است زیرا از حملات ترکها


۳۷۰

در اروپا جلوگیری کرده ایشان را در شبه جزیره بالکان محدود ساخته
و اولین قدم شروع تنزل سیاسی عثمانی در اروپا میباشد.
این مستملکات در زمان سلطنت شارل ششم یعنی بین سنوات
١٧١٥ تا ١٧٤٠ تغییرات عظیمه بخود دیده در ایتالیا خانواده
ها بسبورگ سارونی را با سسیل معاوضه بالاخره سسیل
و ناپل هر دو را از دست داده و در عوض دوک نشین پارم را در نزدیکی میلان بازگشته
در هنگری ترک ها را بجنوب رود دانوب رانده مطابق معاهده پوجاروات اراضی
تمیسوار قسمتی از والا شی و صربی را تصرف می نمایند. ولی بالاخره
این متصرفات جدیده در ١٧٣٩ از تحت تسلط خانواده اطریش خارج میگردد.
بعد ازین تغیرات متصرفات خانواده ها بسبورگ بششصد هزار کیلو متر مربع
رسیده جمعیت آن به هشتاد میلیون بالغ گردیده بود. این متصرفات
وسیعه تقریبا عرض و طول اروپا را از یاد کاله تا جلگه روس
و از جلگه آلمان تا جلگه پوفرا گرفته و از هر نژاد و هر ملت در آن مسکن داشتند
هر یک از قسمت های این متصرفات کرسی نشین و حکومت مجلس
علیحده داشته در اداره امور داخلی آزاد فقط رئیس مملکت


۳۷۱

و سلطان ایشان واحد بود. هنگری قوانین اساسی مخصوصه
و پارلمانی را دارا بوده که بدون تصویب این مجلس احکام صادره
از مرکز امپراطوری اجرا نمی گردید. حتی یکی از مواد قانون اساسی که
بماده طلائی معروف است به مردمان هنگری حق میداد در صورتیکه
امپراطور نظامات داخلی ایشان را مخالفت کند برعلیه او
سلاح گرفته به جنگ پردازند.

متصرفات خانواده اطریش بممالک عثمانی - پولنی - پروس - ساکس -
باویر - سویس - فرانسه - هلند سادواد جمهوری و نیز محدود بوده البته بین سرحدات
طویله و ممالک مختلفه ممکن بود مخاطرات عظیمه برای این مملکت تولید نماید.
پس رویه احتیاط این بود که خانواده ها بسبورگ کاملاً وسائل
دفاع را مهیا داشته قوای نظامی خویش را کاملاً و حدت
سیاسی مملکت را تکمیل کنند.

شارل ششم - (۱۷۱۱ - ۱۷٤۰) بعد از برادرش ژرف اوّل
در اطریش بسلطنت رسیده مالک متصرفات وسیعه خانوادهٔ
ها لسبورگ میگردد. این پادشاه ضعیف النفس پرگرام سیاسی را

سید عماد الدین (۳۲) تاریخ اروپا


۳۷۲
که موقعیت طبیعی ممالک مختلفه اطریش با و حکم میکرد پس پشت
انداخته کوششی در اجرای آن ظاهر نساخت . محبت زیاده
پدری
خود ماری ترز را خسته و تمام مساعی و سیاست او مصروف
این بود که مشار الیها را جانشین خود نماید . چون این تصمیم با وصیتی که لئوپلد،
نموده و شارل باحترام و اجرای آن قسم یاد کرده بود مخالفت داشت
حکمی که در تاریخ معروف به پرگماتیک سانکسیون است صادر و مجداً
در اجرا و اعمال آن کمربست برای این مقصود اوّلاً برادر زاده های خود
ماری ژوزف و ماری آملی دختران ژوزف اوّل را که مطابق وصیت
لئوپلد حق وراثت شارل را داشتند مجبور ساخت تا حکم مزبور را
قبول در مقام رعایت آن قسم یاد نمایند . موقعی که مشار الیها
با بعضی از شاهزادگان آلمان مزاوجت می نمایند شارل شوهر هایشان را نیز
بهمین قسم متعهد گردانیده برای استحکام کار دختر خود فرمان صادر و را
بامضای ممالک مختلفه اطریش میرساند تنها مملکت هنگری برای قبول
آن بعضی امتیازات از شارل خواسته شارل هم سرفرو در آورده
رضایت میدهد. بالآخره با وجود ممانعت ننموده بخواهد دو سال اروپای


۳۷۳

نیز وراثت سلطنت ماری ترزرا تصدیق نمایند لہٰذا مدت ده سال
درین راه زحمت کشیده عاقبت متدرجاً تصدیق آنرا از دول مختلفه میگیرد
ولی این اقدام برای اطریش خیلی گران تمام شده مجبور به تعهداتی
در مقابل اگوست سوم امیر ساکس و پادشاه روسیه گردید که نتیجهٔ
آن جنگ با فرانسه و اسپانی راجع بوراثت پولنی و جنگ
با ترک ها می باشد.
جنگ اول با عهد نامه وین خاتمه پذیرفته ناپل و سیسیل از تصرف خانواده
هابسبورگ بیرون می رود.
جنگ ثانی را در ۱۷۳۹ عهد نامه بلگراد تمام کرده دولت اطریش
والاشی و صربی را از دست میدهد. بہر حال در نتیجه این جنگها
دولت اطریش دچار مشکلات اقتصادی و نظامی بزرگی شده
و حقیقهٔ دچار ضعف میگردد.
شارل در موقع مرگ فقط تعهد نامه ہائی برای ماری ترز به ارث گذارده
بود لیکن برای اینکه امضا کنندگان مجبور به احترام تعهد خویش
گردند دولت اطریش ہیچ سرمایه مادی نداشته در سرتاسر


٣٧٤

امپراطوری و سيع هشتاد هزار سرباز و در خزانه سیصد هزار
فرانک موجود بود.
ماری ترز - موقعی که ماری ترز بسلطنت میرسد تقریباً سلطنت
اطریش رو به اضمحلال بود دول پروس باویر- ساکس- فرانسه
و اسپانی برعلیه آن اتحاد کرده و جنگی که هشت سال طول
میکشد شروع میگردد .
معہذا بواسطه کفایت و کاردانی ماری ترز دولت اطریش فقط
ایالت سیلزی را از دست داده و سایر متصرفات خانواده
ها بسبورگ بواسطه دلبستگی زیادی که بملکه خود داشتند
از تعرض دشمنان مصون می مانند.
پس از ختم این سلسله منازعات و از دست دادن سیلزی ماری ترز
فوراً بخیال تلافی افتاده مشغول اصلاحات داخلی شده مالیه و نظامات
منظم وعده قشون حاضر خویش را به دویست هزار رسانید دولت اطریش را
یک مرکزیت اداری داده و از ین جا وحدت سیاسی مملکتش را
شروع می نماید برای رسیدگی و تشخیص بودجه های ممالک مختلفه
تاریخ اروپا ۲۳۰ صحیفه کل ۱۳۰۰


۳۷۵

دیوان محاسباتی در شهر وین دائر و برای نظارت در امور اداری هر یک از متصرفات خانوادۀ خود اداره موسوم به اداره امور داخلی تأسیس و مامورینی برای انجام این امر مأمور هر نقطه یی کند .
و از همه مهمتر مجموعه قوانین در سال ۱۷۶۲ ترتیب و با این اقدام مایۀ وحدت قضائی مملکت را گذارد. باید دانست که اصلاحات ماری ترز بر روی اساس سابقه نبوده بلکه تمام مطابق با مقتضیات مملکتی بوده و در مدت چهل سال با نهایت عقل و برد باری انجام شده است .
ژوزف دوّم ـ در سن سی و نه سالگی تاج امپراطوری اطریش را بسر میگذارد هر چند رسماً در سال ۱۷۶۵ مادرش او را نایب السلطنه معرفی کرده بود امّا بهیچ وجه دخالت در کلیه امور مملکتی نداشته بلکه تنها قشون را اداره میکرد . این امپراطور در امور سیاسی اهمیت فوق العاده داشته چنانکه او بود که ماری ترز را در ۱۷۷۲ مصمم به شرکت با فردریک دوّم و کاترین دوّم ساخته و تقسیم پولنی را ممکن گردانید .


۳۷۶

ژرف دوم نهایت فعال و ساده بوده و در سادگی زندگانی راه افراط
می پیمود غالباً اورا در خارج قصر سلطنتی از یک فرد عادی تشخیص نمی دادند
با وجود این وظیفهٔ مملکت داری را بخوبی فهمیده مانند ما در سن عزم و ثباتی
بی نهایت داشته ده سال از سلطنت خویش را فقط وقف اصلاحات
لازمهٔ مملکتی گردانیده بواسطهٔ توجهٔ مخصوصی که شخصاً به فلسفه داشته میتوانست
که فلسفه و عقل اساس تمام امور سیاسی و قانونی مملکتش باشند این نقشه
و عقیده است که ده سال بعد مجلس مؤسسان فرانسه در زمان
انقلاب کبیر پیش گرفت، اصلاحات ژرف دوم به سه شعبه تقسیم
می شود که هر یک را جداگانه مطالعه میکنیم:-
۱- اصلاحات اجتماعی- اصول ملوک الطوایفی هنوز در اطریش
باقی بوده و رعایا جزو لاینفک ارضی شمرده می شدند. این پادشاه یک ماه و نیم
بعد از جلوس خود بنام عقل و انسانیت این ترتیب را موقوف و رعایا را
آزاد میکند، مقداری اراضی بین رعایا تقسیم و تساوی عمومی را در مقابل
قانون و مالیات اعلان می نماید این اقدام بقول فردریک دوم: ژرف نظر
فلسفی خود را اجراء نموده مملکت را اصلاح و آباد گردانید


۳۷۷

اصلاحات سیاسی ـ اساس اصلاحات سیاسی
ژرف دوم این بود که وحدت سیاسی ممالک مختلفه اطریش را مستقر
و مانند فرانسه اقتدارات مطلقه سلطنتی را مستحکم گرداند . خود می نویسد که
ممالک متصرفه من در حکم مملکت واحدی است که من در رأس آن قرار گرفته ام
لهذا میخواست که تخت و تاجهای ممالک مختلفه در پای تخت ایشان از بین رفته
و تاج مسخر با در پای تخت شمرون باشد چنانکه قصر سلطنتی پراک پای تخت بہیم را
مبدل بمرکزی برای سواره نظام خود کرده و از بودا پست پای تخت هنگری
اثاثیه سلطنتی آن مملکت را به وین آورد .
ژرف دوّم چون دید که اکثریت ساکنین ممالک متصرفه‌اش المانی نژاد
هستند خواست تا اختلافات نژادی و زبانی را زیر پای کرده مملکتش را
مملکتی المانی گرداند لهذا زبان المانی را زبان رسمی امپراطوری قبول
و تمام مجارها و کروات وصربها و ایطالیائیهارا مجبور باطاعت اجرای
آن می نماید . در مقابل اعتراض مجارها جواب میدهد ( که هر پیش نهادی
باید متکی بدلائل عقلی باشد اگر مملکت ہنگری بهترین قسمتهای امپراطوری من
بدون ہیچ توهیدی زبان آنرا بدیگران تحمیل میکردم )


۳۷۸

ژزف دوم دیت ها یا مجالس ملی ممالک مختلفه را بکلی منحل و تقسیمات اداری
جدیدی بر روی کار می آورد تمام ادارات محلی را موقوف و اقتدارات ایشانرا
بمأمورین مخصوصی که خود بهر نقطه میفرستاده منتقل می نماید .
اصلاحات مذهبی ـ نظریات فلسفی ژزف دوم اجازه نمیداد که
تضییقاتی در عقاید مذهبی مردم واجرای مراسم دینی ایشان شود
لهذا در ۲۰ اکتوبر ۱۷۸۱ یعنی کمتر از یک سال بعد از جلوسش با این که
شخصاً کاتولیک خالص العقیده بود فرمان اغماض را صادر کرد. مطابق
فرمان مزبور تمام پیروان مذاهب مختلفه در اجرای اعمال مذهبی خود آزاد بوده
دسترس به تمام مشاغل ومناصب حکومتی را پیدا کردند .
مهم ترین قسمت نظریات مذهبی ژزف دوم این بود که میخواست روحانیت
هم مطیع مقام سلطنت شده ومانند کلیسای انگلیس اوبنیز در اطریش کلیسای
اطریشی تاسیس نماید که در اصول عقاید مطیع فرمان پاپ ولی افراد آن
درفرمان پادشاه وفرمان بردار ارادهٔ او باشند .
این اقدامات دو سالهٔ ژزف موجب اضطراب پاپ شده در فوریه ۱۷۸۲
بوین می آید تا شاید بعضی تعدیلات در نظریهٔ امپراطور نموده قدرت خویش را


۳۷۹

مستقر گرداند. ژوزف دوم پاپ را با نهایت احترام و تجلیل پذیرائی
کرده لیکن هیچ یک از تقاضاهای او را نپذیرفت .
باید دانست که برای اصلاحات ژوزف چون هنوز زمینه افکار عمومی در
اطریش حاضر نبوده چندان مؤثر واقع نشده بلکه تولید مشکلات حتی مقاومت‌های
نیز نمود که مهمترین آنها مخالفت ہنگری و هیجان و قیام بی با می باشد.
هنگری با که راضی به قول و زبان و عادات و رسوم المانی نبوده و از فقدان
اقتدارات داخلی خویش نیز دل خوشی نداشتند موقعی که ژوزف با دولت
عثمانی مشغول جنگ بود موقع را مغتنم شمرده از دادن سرباز و آذوقه امتناع
ورزیدند. امپراطور مجبوراً از اجرای فرامین اصلاحیه خود در آنمملکت دست
کشیده تاج شاهی هنگری را به بوداپست پس فرستاد .
هیجان و قیام بی با (۱۷۸۹) برای این بود که اصلاحات مذهبی اداری
و مالی امپراطور را قبول نداشته و شدت مخالفت ایشان تا بجائی رسید
که در ۱۷۹۰ موقع مرگ ژوزف دوم بلژیکها اعلان استقلال خویش را دادند
نتایج اصلاحات - ژوزف دوم وصیت میکند که روی قبر او
این عبارت را نقر کنند :-

تاریخ اروپا ۳۰۰ صفحه ۱۳۸ مخفی نباشد.


۳۸۰
«اینجا است مدفن سلطانی که تمام مقاصد دنیا تش مبستی برخیر خوابی
قلتتش بوده ولی بد بختانه به پیچ یک از آمال خود نرسیده است»
باید گفت که ژوزف دوم درین کلام قدری راه اغراق پیموده زیرا اگر نقشه
و نظریهٔ او در هنگری و پیے با بمقصود نرسید ولی در ممالک ارثے خانوادہ
ہابسپورک که دولت اطریش را تشکیل میداد و تا ۱۸۱۸ دوام داشت
نتایج خوبی بخشیده است از برکت مساعی ماری ترز و ژوزف دوم
ممالک مختلفۂ آلمان در حکم یک مملکت در آمده با وجود بعضی مقاومت های مختصر
دارای وحدت سیاسی شدند. بعلاوه اصلاحات مالیاتی و اقتصادی
این پادشاه عایدات مملکتی را که پیش از سیصد میلیون فرانک امروزه
نبود به یکهزار و دو دیست میلیون رسانید. قشونی منظم و مرتب داری
وسائل کا ملہ جنگی تشکیل گردید. همین قوت مالی و نظامی اطریش بود
که دو سال بعد توانست آن را در مقابل سیل انقلاب کبیر فرانسه
حفظ و نگاه بانی نماید.


۳۸۱

فصل هجدهم

دولت روسیه

پطر کبیر - کاترین دوّم

بعد از تشکیل دولت پروس برجسته ترین وقایع تاریخ
اروپای مشرقی در قرن هجدهم پیدایش دولت روس است
این دولت کوچک اسپانی درین قرن جزء دول معظمه اروپا
بشمار می آید عامل بزرگ این تغییرات و تکامل دو نفر بوده اند یکی پطر کبیر
که اقتدارات سوئد را درهم شکسته متصرفات روسیه را تا بحر
بالتیک توسعه میدهد و دیگری کاترین دوم که قسمت بزرگی
از پولنی را تصرف میکند خصوصاً پطر کبیر در ترقیات آتی مملکتش
اهمیت بسیاری دارد زیرا در عین اینکه سیاست روسیه را
داخل حوزهٔ اروپائی نموده در داخل نیز اخلاق و عادات ملت را


۳۸۲

اصلاح و ایشان را مجبور بقبول تمدن اروپائی می سازد .

وضعیت روسیه در قرن هفدهم — در قرن هفدهم
روسیه بنام پای تخت خود شهر مسکو معروف بحکومت مسکو بود
و حقیقه علمای جغرافیا هم آن دوره تردید داشتند که آیا این دولت
جزئی از آسیا و یا قسمتی از اروپا بدانند . بهرحال حدود
این مملکت بقرار ذیل بوده است :

از طرف شمال غربی و مغرب سوئد و پولنی که اقصای سواحل بالیتیک را
در دست داشته و قومی حدود متصرفاتش تا رود دنیپیر و دقیقا
تا نزدیکی اسمولنسک میرسید. از جانب جنوب بخاک ترکیه
که سواحل بحر اسود را مالک بود و بالآخره از طرف شمال با اقیانوس
منجمد شمالی که تقریبا هشت ماه از سال از یخ پوشیده بود .
بهر حال تنها راه مراوده حکومت مسکوی با دول اروپائی همین
راه شمالی بوده زیرا جهات دیگر آن را دول سوئد - پولنی
و ترکیه محدود ساخته بودند .
دولت مسکو که در قرون متمادیه مجاورت و اختلاط باطمل زرد نژاد

تاریخ اروپا ۲۳۰۰ مأخذ — کوکنیوه


۳۸۳
آسیائی خصوصاً تاتار و مغولها داشته وحتی مدتی نیز خراجگذار
ایشان بوده اند. اخلاق و عادات شرقی را گرفته و ازین حیث
با یک دولت شرقی تفاوت چندانی نداشتند لیکن نژاد ایشان
(اسلاو - چک - صرب) و مذهب ایشان (ارتودکس عیسائی)
این ملت را بیشتر به ملل اروپائی نزدیک میگردانید.
تشکیلات روسیه - دولت روسیه تقریباً همان تشکیلات
سیاسی چین را داشته تزار یا سلطان مملکت مانند امپراطور چین پدر
و در واقع معبود ملت خویش بوده است. رعایای روسیه
احکام تزار را مثل احکام مقدس الهی واجب الاطاعه میدانستند
و بهمین جهت اقتدارات سلاطین روسیه نامحدود و جان و مال
رعایای خویش را بدست داشتند.
ایوان مخوف تزار قرن شانزدهم روسیه هزاران افراد ملت خود را
تنها بهمان عنوان حاکمیت بقتل رسانیده و هیچ کس حتی تصور عدم
مشروعیت عملیات او را نمی کرد.
از قرن شانزدهم در روسیه قشونی دائمی شبیه به ینی چریهای ترکیه ترتیب