٣٨٤

داده شد. افراد این قشون مادام الحیوة داخل خدمت
نظامی بوده وزندگانی خویشش از املاکی که تزار بایشان میداد
ویا از مر مشاغل دیگری که در موقع فراغت از خدمت می توانستند
اختیار کنند اداره می نمودند .
جامعه روسیه درین قرن از دو طبقه مرکب بوده یکی نجبایا بیا درها
دیگری دهاقین یا موژیک
مالکیت اراضی با نجبا و با اخلاق سخت و خشن و تنبلی که داشتند
از حاصل دست دهاقین زندگی میکردند. دهاقین وابسته بزمین
و مانند رعایای قرون وسطی آلهت مطیع و محکومی در دست
مالکین اراضی بودند .
روحانیون در روسیه طبقه مخصوصی را تشکیل نداده عموماً متعصب
و از حیث جهل و نادانی مزیتی برسائر مردم نداشتند طبقه اوسط الناس اصلاً
وجود نداشت .
تجارت مملکت بدست یهود یها بوده و صنعت روسیه را عذارد پایبان مهاجر
اداره مینمودند. این مهاجرین همانطوریکه امروزه برای کسب معیشت جلب ثروت


٣٨٥
بمملکت جدیدالتاسیسی میروند در انموقع نیز بدستور رفته و منافع عمده مملکتی را
در دست داشتند برای سکونت خود محله مخصوصی را اختیار میکردند.
تمدن وعادات ورسوم روسهاـ اساس و بنیان
تمدن روسها تمدن بیزانتن بوده و آثار آن در صنایع ظریفه و و دینیه
و خصوصاً کلیساهای قرن ١٢ روسیه بخوبی مشهور است تا باین
است که صنعتگران روسی تقلید صرف از استادان قسطنطنیه
نموده باشند بلکه پاره تصرفات در آثار ایشان کرده و اختلافات
بسیاری در بین آنها ملاحظه می شود. عادات و رسوم روسها کاملاً
شرقی بوده مانند شرقیان لباس بلندی پوشیده زنها
در خانه ها بسر می برده و در مجامع شرکت نمی کردند. عمر زنها
به بطالت و بیکاری می گذشته و در موقع خروج از خانه مانند
زنان مسلمانان دارای حجاب بودند مردها نسبت بجنس لطیف
تسلط فوق العاده داشته و بانهایت خشونت با ایشان رفتاری میکردند
گذشته از ان که دختر در انتخاب شوهر خویش هیچ دخالتی نداشت
حتی تا شب عروسی از هویت او نیز بی اطلاع بود.


۳۸۶

توده ملت خشن و سبع و افراط در شرب مسکرات از معایب ملی
مسکوی ها بشمار می آمد .
رُمانوف ها - در اوائل قرن هفدهم یعنی در سال ۱۶۱۳ تاج
و تخت سلطنت مسکوبه میشل رُمانوف مؤسس این سلسله
منتقل میگردد، این پادشاه مؤسس خانواده بوده که تا ۱۹۱۷
در روسیه حکمرانی کرده است پسر و نواده میشل توجهی
بجانب اروپا پیدا نموده و درصدد افتادند که روابط تجارتی با دول
عمده داشته باشند لهذا مأمورینی بدربارهای اروپا فرستاد
و فرستادگان اروپائی در مسکو جای گزین می شوند .
طفولیت پطر کبیر ـ در سال ۱۶۸۲ تاج سلطنت رمانوف ها
زیب فرق پطر اول نواده میشل رمانوف طفل ده ساله که بعد ها
به پطر کبیر مردف می شود میگردد. تا موقع بلوغ خواهر بزرگش صوفی
نیابت سلطنت او را داشته است در روسیه عادت
چنین بود که شاهزادگان خانواده سلطنتی در داخل قصر سلطنتی
تربیت شده و با دربار هیچ رابطه نداشتند از خوش بختی پطر کبیر


۳۸۷

خواهرش بقدری سرگرم اقتدارات خویش بوده که توجہی
بسلطان حقیقی روسیه نکرده او را از شهر مسکو خارج و مشارالیهم
در محله نزدیک اقامت اروپائیان منزل می گیرد
درینجا با چند نفر از حادثه جویان اروپائی مانند لفوس ژفوی - گورڈن -
اکس - تیمرمان و برانت هلندی و عده دیگری ازین قبیل اشخاص
آشنا شده ایشان هم با مید آتیه با پادشاه آینده روس
طرح دوستی ریخته روابط خویش را محکم میگردانند.
بواسطه شوق مفرطی که به موضوعات نظامی داشت بکمک و رہنمائی
اروپائی خویش دسته قشونی از اطفال هم سن خود تربیت مشق
و تنظیمات اروپائی بایشان داده و با سلاح مکمل مسلششان ساخت.
پطر دسته قشون جوان خود را همیشه به تعلیمات نظامی مشغول
میکرد و قلعه های کوچکی ترتیب با ن ها حمله و از آنها دفاع می نمود
و درضمن خود در فنون حربی عملاً ورزیده می شد . در همین جنگهای
طفلانه غالباً عده مجروح و بلکه مقتول میگردید .
سوفی تمام عملیات خود را بنظر لاقیدی دیده و خوش بود که ولیعهد به کار خود مشغول است.

تاریخ اروپا ۲۴۰۰ صفحه قیمت ۶ روپیه


۳۸۸

بالاخره پطر ملتفت شد که خواهرش هوای سلطنت مستقل دائمی
در سر می پروراند و میخواهد که او را از تاج و تخت موروثی محروم نماید.
لهذا بکمک همان دسته قشون خود سوفی را در صومعه محبوس
و زمام حکومت را بدست میگیرد .
درین وقت پطر هفده سال داشت و معاصرین او در انگلیس گیوم دراژ
و در فرانسه لوئی چهار دهم بوده اند .
مقاصد و نیات پطر کبیر ـ روابط ایام طفولیت پطر
با اروپاییان و افکاری که باو تزریق شدۀ اثرات خود را در حیوۀ
آتیه او بخشید ، و حقیقتاً تمام مدت سلطنتش صرف اجرای خیالات
و افکار مزبور شده است .
رفقای اروپائی پطر نه فقط پادشاه جوان را بعملیات نظامی آشنا
ساختند بلکه مقدمات علوم مختلفه را نیز یاد آموخته . و دریچه از تمدن غربی
در مقابل چشمش باز کرده بودند پطر موقعی که بسلطنت میرسد میخواهد
مت خود را بتمدن اروپائی درآورده و انصافاً که باین منظور نیز کامیاب
میگردد. مانع بزرگی که درین راه داشته این بود که خاک روسیه


۳۸۹

باراضی پولنی سوید و ترکیه محدود و نمی توانست که ارتباط مستقیمی با اروپا
داشته باشد. پطر کبیر برفع این مانع تصمیم نموده و بگفته خود دریچه
بجانب اروپا باز میکند. بطور خلاصه نقشه پطر این بود که اولاً تمدن
جدید را در روسیه داخل و ثانیاً حیوه خارجی آنرا بتحصیل راه مستقیمی
با روپا تامین نماید سی و شش سال طول سلطنتش را (۱۶۸۹ - ۱۷۲۵)
وقف اجرای همین نقشه کرده است.
جنگ با ترکها - اولین فکر و کوشش پطر برای تحصیل واسطه مراوده مستقیمی
با اروپا شد. برای این مقصود لازم بود بندری در یک دریای اروپائی داشته
باشد یا در بحر بالتیک و یا در بحر سیاه. داشتن بندری در بحر بالتیک
مستلزم جنگ با سوید و تحصیل بندری در بحر سیاه جنگ
با عثمانی را ایجاب میکرد.
پطر از دو نقطه نظر جنگ با عثمانی را مساعدتر دانسته ترجیح داد اولاً اینکه
عثمانی دچار جنگ با اطریش بوده و نمیتوانست تمام قوای خود را
در مقابل پطر حاضر کند. دوم تعصب و کینه بود که ملت روس
نسبت بمسلمانان داشته و همیشه درصدد بودند که قسطنطنیه را تصرف کنند.


۳۹۰

پس پطر کبیر می توانست با اینصورت از افکار افراد ملت خود اطمینان
داشته و در ضمن یک جنگ مذهبی منویات سیاسی خویش را
حاصل کند .
پس حمله بدولت عثمانی کرده بندر آزو را در مصب رود دن محاصره چون
حملاتش از راه خشکی مؤثر نمی شود قوای بحری مختصری تجهیز و از راه
دریا حمله مینماید درین بار فتح نصیب پطر شده و انعکاس شدیدی
در اروپا می اندازد درین جنگ پادشاه جوان روسیه مانند
یک توپچی ساده در توپخانه خود تیر اندازی میکرد .
جنگ بر علیه سوئد - با وجود اهمیتی که روسیه پس از
تصرف ازو پیدا کرد معهذا معناً تصاحب این بندر چندان برای تحقیق
نظریات پطر مفید نبوده زیرا تمام سواحل بحر اسود و قسطنطنیه بدست
ترکها و مدخل آنرا روی بدریا باز نبود .
اما بر عکس دریای بالتیک در پهلوی بین المللی و تنها نقطه بود که می توانست
با نقشه پطر موافقت نماید لهذا چهار سال بعد از تصرف آزو بجانب
سواحل بالتیک و سوئد متوجه می شود این جنگ از ۱۷۰۰ تا ۱۷۲۱


۳۹۱

یعنی مدت بیست و یکسال دوام کرده است. دولت سوئد در قرن هفدهم
نقشه سیاسی کوستا و آدولف را تحقیق داده و با تصرف
سواحل دریای بالتیک تقریبا این بحر دریاچه داخلی سوئد گردیده بود
درین قرن در ساحل شرقی فنلاند ـ انگزی ـ و کارلی را از
حکومت مسکو ـ لیونی و استونی را از دولت پولنی منتزع نموده
در ساحل جنوبی مصب رود اُدْر را با استرالسوند و پمرانی غربی
مالک و بالاخره در منتها الیه جنوبی شبه جزیره اسکاندیناو عدد
جزائری را که مدخل اقیانوس اطلس میباشند از دولت دانمارک گرفته بود.
یقین است که صاحبان حقیقی این اراضی دشمنان طبیعی مملکت سوئد گردیده
همیشه خیال تلافی و انتقام را در سر می پرورانیدند در اواخر قرن هفدهم
موقعی سلطنت سوئد بـ شارل دوازدهم طفل هفده ساله رسید
دول مزبوره موقع را مساعد دانسته پطر کبیر ـ اوگوست دوم پادشاه پولین
منتخب ساکس و پادشاه دانمارک اتحادی تشکیل و در ۱۷۰۰
باب مخاصمه را باز کردند ـ پطر داخل لیونی شده ناروا را بزیر محاصره گرفت
اتفاقا سلطان هفده ساله سوئد شخص عادی نبوده و از نابغه های جنگ بشمار


۳۹۲

می آمد. با سرعت عملیات خود دشمنان خویش را مستاصل گردانیده
در ماه او ۱۷۰۰ پادشاه دانمارک را مجبور بصلح گردانیده در نوامبر
همان سال بجانب ناروا توجه و باکمتر از نه هزار سوئدی چهل هزار قشون
غیر مرتب روس را منهزم ساخت
شارل دوازدهم اگر پس ازین فتح پطر را تعقیب میکردیقیناً کار اوتمام بود
اما یک خبط نظامی و سیاسی او باعث نجات روسیه و بدبختیهای
آیندهٔ شارل گردید. بدین تفصیل که پادشاه سوئد بعد از شکست پطر
بهمین اندازه قناعت کرده خود را شش سال مشغول به اوگوست دوّم
گردانید. درینمدت پطر موقع را از دست نداده متوالیاً انگرمن،
لیونی و استونی را اشغال و حتّیٰ در ۱۷۰۳ کنار رود نوا اساس
شهر سن پطرزبورگ پای تخت جدید خویش و کر نستاد
قلعه نظامی آنرا گذارد. ضمناً در قشون خود نیز اصلاحات لازمه نموده
ناقوس های کلیساها را ذوب و از ان توپ ها ریخته بالآخره خود را برای روزی
که شارل حمله نماید حاضر و آماده ساخت .
حمله بروسیه - پولتاوا - همان طوریکه پطر کسپیر حدس زده و منتظر بود سال

تاریخ اروپا ۴۰۰ پیج مانفر / کلام جلال


۳۹۳

دوازدهم در ۱۷۰۸ با ۳۹ هزار قشون وارد خاک روسیه شد.
در ابتدای جنگ پطر تکلیف صلح بشارل می نماید اما پادشاه مغرور
سوئد جواب میدهد که در مسکو مذاکرات صلح را خواهیم کرد. طعنه همان رویه
که اعقاب پطر در ۱۸۱۲ نسبت به ناپلیون کبیر پیش گرفتند بنظر او
رسیده عقب نشینی اختیار و دشمن را بداخل مملکت میکشاند تا فقط
از سرما و نداشتن آذوقه و سیورسات او را تلف نماید. شارل
پس از ورود بخاک روسیه ملتفت خطای خود شده و علاوه برین بجای
اینکه مستقیماً بسوی مسکو حرکت کند بامید تولید انقلابی در جنوب
بطرف اوکرانی رفته مازپا رئیس اهل قزاق نیز نتوانست بیش از سه هزار
سوار برای او تدارک کند. از همه بدتر سرمای مخوف و مشهور ۱۷۰۹
نیز رسیده و تقریباً تمام قشون شارل را تلف می نماید.
معهذا شارل مأیوس نشده در ۱۷۰۹ قلعه پولتاوا را محاصره میکند
پطر کبیر با پنجاه هزار قشون و هفتاد و دو عراده توپ خود را بشتاب
رسانیده سپاه شارل را پس از جنگ سختی بکلی منهزم می نماید پادشاه
برای نجات خود مجبوراً بخاک عثمانی پناه برده مدت پنج سال

تاریخ اروپا ٤٠٠ [ILL]


٣٩٤

از ۱۷۰۹ تا ۱۷۱٤ در بندر اقامت میکند.
فتح پولتاوا یکی از فتوحاتی است که نتایج بزرگ داشته
بدین معنی قدرت دولت معظم مانند سوئد یکمرتبه مضمحل گردیده
و یک دولت نیمه آسیائی اولین مقام را در اروپای شمالی
حائز میگردد پس اگر بگوئیم که جنگ پولتاوا صفحهٔ جدیدی را در تاریخ عمومی
باز کرده اغراق نگفته ایم.
اختتام جنگ سوئد - چیزی نمانده بود که در یک روز ثمرهٔ این فتح
نمایان از بین برود. ترک ها بتحریک شارل دوازدهم اعلان جنگ
روسیه دادند. پطر حالت تعرضی گرفته تا شهر پروت پیش میرود
در آنجا قوای عظیمهٔ ترک قشون پطر را محاصره کرده نزدیک بود که پادشاه
روسیه شخصاً گرفتار شود اما کاترین عیال او تمام جواهرات خود
و اشیاء نفیسه که در قشون یافت می شد جمع آوری و بعنوان هدیه
برای صدر اعظم عثمانی فرمانده قشون فرستاد. مشارالیه هدایای
مزبوره را قبول و بپادشاه روسیه و سپاهش راه عبور میدهد
فقط در مقابل این فتح مهم بندر آزو را مجدداً تصرف می نماید.


۳۹۰
پطر پس از خلاصی ازین مخاطره تمام هم خود را متوجه بالتیک می سازد. جزائر الاندا
اشغال و فتوحات سواحل را تکمیل میکند در ضمن این احوال اگوست ساکس پادشاه
مخلوع پولنی وارد مملکت خود شده استانیلاس لکزیسکی دست نشانده
شارل را خارج میکند. پادشاه دانمارک تدارک حمله به سوئد را دیده و سلطان پروس
پمرانی غربی را تصرف و در حقیقت دست بکلی از سواحل خارجی بالتیک کوتاه میگردد.
شارل دوازدهم در ۱۷۱۴ به سوئد مراجعت کرده ابداً بخیال استرداد اراضی خود
از پطر نمی افتد بلکه میخواهد که نروژ را از دانمارک بگیرد اما عمرش برای انجام این مقصود
نیز وفا ننموده در محاصره فرد ریک شال بقتل میرسد .
با وجود این سوئدیها راضی بصلح نشده تنها موقعی که قشون بحری روس عازم استکلم
می شود این دولت مجبوراً با پطر کبیر بموجب عهد نامه نیستا د
صلح کرده ایالات لیونی - استونی - انگری - کاولی وقسمتی
از فنلاند را رسماً به روسیه واگذار می نماید .
در نتیجه این منازعات پطر کبیر که در بحر بار و پا میخواست مالک سواحلی گردید
که طول آن از چندین صد کیلومتر متجاوز بود .
مسافرتهای پطر - پطر کبیر برای اینکه شخصاً وصتیات و ترقیات اروپا را


٣٩٦

زیر دقت آور و چند ماه بعد از تصرف آز و بجانب اروپا حرکت و بطور ناشنا
مدتها در المان، هلند و انگلیس سیاحت نموده به شهر دین رفته بملکت خود
مراجعت میکند درین مسافرت خود پطر کبیر خدمات بزرگی بمملکتش نموده مطالعاتی
از عمیق در تمدن اروپائی دانسته و شخصاً به فنون مختلفه دست زده و از هر یک
بهره گرفته است عده صاحبان صنعت و صاحب منصبان نظامی را جیر و با خود
بروسیه برده است در ۱۷۱۷ پطر سفر دیگری تنها بصورت رسمی
با روپا نموده معاهده تجارتی بین او و حکومت فرانسه با مضار میرسد
درین سفر نیز بیکار نمانده بوسائل ممکنه در جلب تمدن اروپائی کوشیده است.
اصلاحات پطر کبیر :- اصلاحات مهمتی که پطر کبیر در داخله مملکت
خود نموده بسه دسته عمده تقسیم می شود :-
۱- اصلاحات اخلاقی - کلام خود پطر است که گفته «میخواهم
این گله حیوانات را با خلاق و زندگانی انسانی آشنا کنم»
درین مقصود پادشاه روسیه با خدمات فوق العاده با صلاح عادات
و اخلاق قدیمه قوم خشن روسی پرداخته حتی با قدامات خیلی سخت نیز
تشبث کرده است مأمورین مخصوصی بشهرهای بزرگ روسیه فرستاده


۳۹۷

تاریش لباس بلند را در بین را کوتاه کنند حجاب زنها را منع کرده
حکم نمود تا ایشان نیز در اجتماعات حضور بهم رسانیده شریک شوند.
درین راه معاونین پطر کبیر اسرای سوئدی بودند که در محبس های
روسیه بسر می بردند مشار الیهم طرز زندگانی و عادات و رسوم
اروپائی را بمردم روسیه می آموختند.
۲ - اصلاحات ثروتی - زراعت و صنعت و استخراج
معادن و تأسیس کارخانه جات و حفر ترعه ها را تشویق و بعبارۀ اخری
بعالم اقتصاد روسیه حیوۀ جدیدی بخشود.
۳ - اصلاحات اداری و مذهبی - این رشتۀ اصلاحات پطر کبیر
از همه مهمتر و بطوریکه میتوان حدس زد برای این بوده که روسیه نیز
مانند سائر دول اروپائی دارای ادارات مرتب و تشکیلات منظمه بشود
مساعی پطر کبیر درین راه بسیار قابل تمجید و بعضی از تأسیسات او
تا زمان انقراض خانوادۀ رمانوف (۱۹۱۷) نیز در روسیه مشاهده
می شد. مهم ترین اصلاحات پطر کبیر بقرار ذیل است -
اولاً ادارۀ حکومت مرکزی - که مرکب از یک مجلس سناء ده مؤسسه شبیهه


۳۹۸

بوزارت خانه های امروزه بوده است مجلس سنا که مقام و ماموریت
شورای دولتی را داراست طرحهای مفیده ترتیب و بمقام سلطنت تقدیم
می نمود و در غیاب پادشاه تمام امور حکومت را بدست میگرفت .
ثانیاً حکومت ایالات ـ پطر کبیر تمام مملکت خویش را بدوازده
ایالت تقسیم و برای هر یک حکامی میفرستاد ایالات نیز بنوبه
خود بولایاتی تقسیم گردیده بودند مامورین ایالات کاملا مطیع مرکز و مجری
دستورات آن بودند .
ثالثاً ادارۀ امور مذهبی ـ سابقاً ریاست مذهبی روسیه باشخصی بوده
که از جانب روحانیون مملکت انتخاب می شد پطر کبیر این ترتیب را موقوف
اداره منظمی برای امور مذهبی تاسیس و از طرف خود نماینده بعنوان
مدعی العموم در آن بر گماشت بدینصورت پطر کبیر جریانات مذهبی را نیز
در قبضه قدرت خود داشته و بدل خواه خویش آنرا اداره میکرد
معهذا تزار روس هرگز مدعی ریاست عالیه روحانی نبوده و هیچوقت
مانند هانری هشتم پادشاه انگلیس نخواسته است که رئیس
مذهب روس باشد .

مخارج اوروپا ١٠٠ کلدار کابلی عبدالحق المرجو


۳۹۹

رابعاً قشون - پس از فراغت از جنگها پطر کبیر در قشون روسیه
اصلاحات اساسی کرده نظام خود را مانند سپاه آلمان منظم
گردانید ه در نمره آنرا تقریباً به یکصد هزار نفر رسانید و همچنین پس از
تصرف سواحل بالتیک توجه به تهیه قوی بحری پیدا کرده و در
اواخر سلطنت این پادشاه روسیه دارای جهازات مفصل است
در خاتمه باید گفت که دیگر از کارهای بر جسته پطر کبیر یکی تأسیس
اداره پولیس مرقبی بوده که اقتدارات آن ما فوق قانون و از تمام
جزئیات جریانات امور ملکی پطر را با خبر می ساخت و دیگری بنای شهر
سن پطر ز بر گ پای تخت جدید روسیه جدید است
این شهر که موقعیت طبیعی آن برای یک شهر معظم هرگز مساعد
نبوده بکوشش و همت پطر قابل سکنی و اساس آن ریخته شد
هر چند بنای این شهر از شاهکار های پطر شمرده می شود اما باید گفت
که در انجام این مقصود پادشاه روسیه از توسل به هیچ اقدام سخت
و وحشیانه خودداری ننموده است. با فقدان هر گونه وسائل رعایا
خود را مجبوراً بساختمان شهر میبرده و هزاران نفر از ایشان ز شد نعیتب


٤٠٠

در صدمه جان سپردند . بهر صورت بنای سن پطرزبورگ یکی
از اقدامات بزرگ پطر بوده و شاید غیر از و کسی از عهده این امر نمی توانست
بر آید :
مخالفین پطر ـ اصلاحات پطر کبیر در داخله مملکت بسهولت
پیشرفت نکرد عامه روسی از اقدامات او ناراضی بوده و از ترک عادات
و رسوم و خرافات سابقه خود دل خوش نداشتند با وجود فتوحات
بزرگ پطر در خارج و زحماتی که در ارتقاء و سربلندی روسیه تحمل نمود
ملت جاهل و نادان روس همیشه او را بنظر بد دیده محرب اخلاق
و دشمن مذهب تصور میکردند .
در ١٦٩٧ موقعی که پطر بسیاحت اروپا مشغول بود سربازان قدیم
انقلاب سختی برعلیه اصلاحات او نمودند هر چند که این هیجان بزودی
خاموش شد ولی پطر پس از مراجعت به تنبیه ایشان پرداخته
و در ظرف هفت روز بیش از هزار نفر شورشیان را در میدان
عمومی مسکو بقتل رسانید .
پس ازین دیگر مخالفت های علنی دیده نشد و ناراضیان مخفیانه شروع بدسیسه کردند


٤٠١

در ۱۷۱۸ پطر فهمید که مرکز تمام فتنه و فساد مخالفین پسرش سزارویچ الکیس
میباشد لهذا مشارالیه در یک دیوان عالی محاکمه و پس از محکومیت در از یرکشی شد
در خاتمه ذکر احوالات پطر باید گفت که مساعی این پادشاه از جهات سیاسی
برای روسیه خیلی ذیقیمت بوده در موقع مرگ او روسیه در شمار
دول مقتدره اروپا بحساب می آمد لیکن از جهات اجتماعی اقدامات او
تمام سطحی بوده و اثرات مهمی در روسیه نکرده است هرچند لباس بلند
به لباس کوتاه بدل شد اما افکار و احساسات و اخلاق ملت همان بود
که بود.

جانشینان پطر- پطر کبیر در زمستان ۱۷۲۵ روزی خود را
برای نجات یک کشتی برود نوا انداخته در نتیجه مبتلا بکسالت فوق العاده
شده بسن ۵۳ سالگی در همان سال درگذشت.
در مدت چهل سال از ۱۷۲۵ تا ۱۷٤۲ مردمان قابل بزرگی نبودند درحالی
اولین جای نشین پطر عیال دوم او کاترین اول بوده که سابقاً از مشارالیها
اسمی برده و میدانیم که در جنگ با عثمانی چگونه باعث نجات شوهرش گردید
پس از کاترین الیزابت دختر او بسلطنت روسیه رسیده


٤٠٢

در زمان این ملکه نفوذ معنوی فرانسه درین مملکت زیاد شده حتی زبان
فرانسوی زبان رسمی دربار و محافل بزرگان گردید. همچنین قشون ابارایش
در جنگ های هشت ساله متحداً با اہل عملیاتی شد و از همین وقت ملکت
روس دخالت مستقیم در امور اور پا پیدا کرده و حقیقیه داخل جامه اثر پا گردید
الیزابت - پطر سوم خواهر بزدگش را برای جانشینی خود تعین میکند.
این نوادهٔ پطر کبیر جوانی بی عقل و بی متانت بوده و صفات لازمه سلطنت
در او هیچ دیده نمی شد لہذا شش ماه بیشتر پادشاهی نکرده عیالش کاترین
دالت حالت زمر لیست بکمک قشون ساحلوی سر پطر زبورگ
اعلان سلطنت نموده پطر سوم مجبور باستعفا گردید. چهار روز بعد
شهرت دادند که پطر در اثر علالت مزاجی که داشته در گذشته
ولی معلوم است که همدستان کاترین کار او را ساخته بودند .
کاترین دوم - کاترین در سن سی و سه سالگی بتخت سلطنت
نشسته و سی و سه سال نیز پادشاهی میکند. (از ١٧٦٢ تا ١٧٩٦)
بی نہایت باہوش و فعال و جاه طلب بوده موقعی که ہنوز الیزابت
حیوه داشته و شوهرش فقط مقام ولایت عہد را داشت خیال سلطنت را


٤٠٣

در سری پرورانید و چنانکه بیکی از سفرای مقیم دربار گفته بود:—
«تصمیم من این است که یا درین مملکت سلطنت کنم و یا کشته شوم»
بنابرین نژاد آلمانی خود را فراموش کرده بجلب توجه ملت روس سعی مینماید: وقتاً
نیز در حکمرانی خود مانند اصیل ترین روسی منافع مملکت را دفاع و حفظ نموده است.
ملکه روسیه مثل سلاطین معاصر خود شوق تحصیل علم و ادب داشته و از این حیث
از فردریک و ماری ترز شرف و دوم هیچ کمتر نبوده با ولتر و دیدر و و دالامبر نویسندگان
و فلاسفه مشهور فرانسوی مکاتبه و ارتباط داشته و هر یک را بنوعی مداح خویش نموده.
در اوائل سلطنت خود مجلسی مرکب از ٦٠٠ نفر نمایندگان طبقات مختلفه ملت تشکیل و آنرا
مامور تدوین قانونی بر روی اصول آزادی و حق مساوات گردانید.
مجلس مزبور دو سال دوام کرده تقریباً دویست اجلاس نموده ـ هر موضوع را
بزیر بحث آورده و هیچ تصمیمی نگرفت . این خبر که در اروپا انعکاس پیدا کرد
مخصوصاً فلاسفه فرانسه را زیاده از حد جذب کرده و شروع بتمجید و تحسین ملکه
آزادی خواه نمودند در صورتیکه روز بروز کاترین بتضییقات بدبختین می افزود.
کاترین در تشکیلات داخله مملکت چندان وزن و مقامی ندارد یعنی
کار برجسته نمی تواند از و ذکر کرد فقط مشارٌ الیها نیز سیاست پیوسی را

تاریخ اروپا ـ چاپ کا بلـ تحت المراقبه


٤٠٤

تعقیب و عدهٔ زیادی از مهاجرین خارجی را باراضی حاصلخیز ولی غیر
مسکون روسیه جنوبی و نواحی اوکرانی و ولکا جلب نموده است .
سیاست خارجی - اساس سیاست خارجی کاترین دویم
همان سیاستی است که پطر کبیر طرح و تعقیب کرده یعنی این ملکه نیز
تمام کوشش خود را صرف این نمود که روسیه با روپای متمدن مستقیماً
وصل شده و بدریای آزادی دست داشته باشد . در طرف مغرب
این سیاست بزودی پیشرفت کرده مملکت پولنی تقسیم و دریای
با روپای مرکزی پیدا میکند . اما قسمت دویم سیاست خارجی
کاترین که عبارت از اضمحلال دولت عثمانی و رسیدن بدریای سیاه
چندان موقعیتی حاصل نمیکند . هرچند که در جنگهای ١٧٦٨ و ١٧٨٧
متصرفات جدیدی از حد و د قفقاز و حوالی رود دنیستر پیدا میکند.
ولی در سواحل دریای سیاه پیشرفت واقعی ننمود بهرحال با وجود
عدم موفقیت کامل متصرفات روسیه در زمان این ملکه وسعت
بسیاری یافته و بیش از هفت ملیون بر سکنه آن افزوده شد .


٤٠٥

فصل نوزدهم
اوضاع سیاسی اروپا در قرن هجدهم
قرن هجدهم یکی از قرون خونین در تاریخ سیاسی اروپا شناخته میشود
جنگهای وراثت اسپانی (از ١٧٠١ تا ١٧١٤) آنرا افتتاح
و جنگهای انقلاب کبیر فرانسه (از ١٧٩٢ تا ١٨٠٢) آنرا ختم میماند
در فاصله ما بین این دو رشته منازعات شش دوره جنگ هایی که
عبارت از جنگ هایی وراثت پولنی (١٧٣٣-١٧٣٨) و وراثت
اطریش (١٧٤١-١٧٤٨) جنگهای هفت ساله (١٧٥٠-١٧٦٣)
جنگهای پولنی و ترکیه (١٧٦٣-١٧٧٢) و بالأخره منازعه ما بین فرانسه
و انگلیس راجع بمستعمرات کانادا و هند و جنگهای استقلال و آزادی
ممالک متحده آمریکای شمالی میباشند واقع گردیده است .
میدان چهار جنگ اولیه در خاک اروپا و دو جنگ اخیر در خارج این ربود
وعلل و وقایع آنها فوق العاده پیچیده تر از جنگ های قرن هفدهم میباشد و
دلائل عمده این پیچیدگی از قرار ذیل است:-


٤٠٦

اولاً درین قرن بر خلاف قرن هفدهم دولت مقتدری که مرکز جریان
سیاسی اروپا باشد وجود نداشته در صورتیکه در قرن هفدهم
تقریباً مملکت فرانسه دارای اولویت بوده از قرن هجدهم هر یک از دول
انگلیس، اطریش، رومیه و روس قدرت و اعتباری را حائز گردید
و مراکز متعددی برای سیاست اروپائی پیدا میشود.
بدیهی است با این ترتیب چون هیچ یک از دول فوق الذکر برتری
و احاطه بر دیگران نداشتند در مقابل نظریات یکدیگر ایستادگی
و وضعیات سیاسی اروپا در هم و پیچیده میگردید، ثانیاً در قرن
هفدهم دول متخاصم منحصر بفرانسه واطریش و انگلیس و هلند بوده درین
قرن دول روسیه و پروس نیز بآنها علاوه گردیدند.
ثالثاً میدان سیاست خارجی اروپا توسعه یافته اگر در قرن سابق فقط
اروپای مرکزی و غربی عرصه کشمکش دول اروپائی شمرده میشد
در قرن هجدهم اروپای شرقی هم بآن ضمیمه و بالاخره میدان وسیع
تری که عبارت از امریکا و آسیای جنوبی باشد برای دول اروپا
باز گردید.

خرابه حصار الموت
مسلم بن عقیل در کوفه


٤٠٧
رابطه رقابت سابقه بین فرانسه و انگلیس - فرانسه و اطریش درین
قرن بجای خود باقی منتها دامنه آن وسیعتر گردیده دو دولت فرانسه
و انگلیس در خارج اروپا هم سیاست مملکاتی را درین قرن تعقیب
مینمایند .
از طرف دیگر رقابت پروس و اطریش - مسئله پونی و ترکیه نیز که
دولت روس آنرا بعرصه ظهور آورد و بالاخره مداخله هسپانی و رژو
و شانزلونگان آلمان و هلند و خانواده ساووا ازین رقابت ها کاملا
باعث پیچیدگی و تشدید وضعیات سیاسی اروپا در قرن هجدهم میشود
درین فصل ها وقایع عمده قرن هجدهم را شش قسمت نموده هر یک را جداگانه
شرح میدهیم :-
تصفیه قطعی وراثت هسپانی - وراثت پولونی
تصفیه وراثت اسپانی - تا ده سال بعد از مرگ نوئی چهار دهم یعنی
از (١٧١٥ تا ١٧٢٥ ) اروپای غربی دچار مناقشات و مشکلات
بسیاری که نتیجه مسئله وراثت اسپانی بوده میگردد .


٤٠٨

بطوری که میدانیم معاهدات اوترخت و راستاد این موضوع
را خاتمه نداده بدینمعنی که امپراطور المان شارل ششم و پادشاه اسپانیا
فیلیپ پنجم از امضای عهدنامه استنکاف امپراطور در دعاوی خویش
بتاج و تخت اسپانی باقی مانده و فیلیپ پنجم هم راضی بتفویض
متصرفات ایطالیائی خود به امپراطور المان نمیگردید
پیش آمد جدیدی این اختلافات را مشکلتر مینماید و آن ازدواجی است
که فیلیپ پنجم با الیزابت فارنتز یک زن جاه طلب ایطالیائی میکند
در صورتیکه فیلیپ پنجم از عیال سابق خود وارث مشروعی برای تاج و تخت
اسپانی داشته زن تازه اش میخواهد بهر وسیله شود تخت و تاجی برای
اولاد خویش تهیه نماید و بهترین راه را برای حصول این منظور افروختن
آتش جنگ جدیدی دراروپا می بیند.
انگلیس و فرانسه که از جنگ های سابقه هنوز قد راست نکرده بودند
سیاست صلح جویانه را در نظر گرفته برای جلوگیری از وقوع این
جنگ تا کوشش نموده اتحادی در (١٧١٦) منعقد نقشه نفوذ
حفظ مقررات عهد نامه اوترخت و بالاخره سعی در اصلاح بین امپراطو


٤٠٩
و پادشاه ہسپانی قرار میدہند .
پس از منازعات مختصری عاقبت عہد نامه جدیدی بین ہسپانی
و امپراطور در شهر وین بامضاء رسیده نایل سیسیل و سارونی از مستملکات
ہسپانی منتزع بامپراطور تفویض و در مقابل دوک نشین پارم
و تسکان بہ دن کارلوس پسر الیزابت داده میشود .
بموجب این عہدنامه کہ حقیقتاً با مختصر تغییری مصدق عہدنامۀ او ترخت
است رقابت امپراطور و پادشاه ہسپانی خاتمه پذیرفته و قطعاً بین
این دو مملکت صلح میشود ، و در ضمن الیزابت نیز به تحقیق مقصود خویش
موفق میگردد .
جنگ وراثت پولنی - پس از صلح وین (١٧٢٥) بواسطۀ توافق
نظر دو حکومت انگلیس و فرانسه و خصوصاً مساعی والپول و کاردینال
فلوری وزرای صلح طلب این دو مملکت بقدر امکان مسائل متنازع
فیہ دوستانہ حل شده و از وقوع جنگ های عمومی جلوگیری بعمل میآید
ولی متاسفانه ظهور موضوع وراثت پولنی باز این آرامش را در هم
شکسته و اختلافاتی که در خصوص تعین جای نشین او گوست دوم


٤١٠
پادشاه پولنی پیشر میاید منجر بجنگ عمومی میشود :
پس از انکه اوگوست دوم در (١٧٣٣) فوت میکند برای
تاج انتخابی پولنی دو نامزد و دا طلب بود. یکی اوگوست سوم پسر
پادشاه متوفی و دیگری استانیسلاس لکژنسکی پدرزن لوئی پانزدهم
که سی سال قبل پسر شارل دوازدهم پادشاه سوئدا و را بپادشاهی
این مملکت منصوب و بعد از واقعه پولتا وا معزول شده بود درین
وقت ستانیسلاس باکثریت ٦٠ هزار رأی در مقابل چهار هزار
بسلطنت پولنی انتخاب میگردد .
ولی روسها بواسطۀ تقویتی که فرانسه از پادشاه جدید طبیعتاً مینمود و
شارل ششم امپراطور آلمان برای اینکه شاید بتواند او گوست
سوم را مجبور بترک دعاوی راجع بوراثت اطریش و تصدیق
وراثت ماری ترز نماید تصمیم به تقویت اوگوست نمود قشون خوش را
بخاک پولنی وارد و استانیسلاس پس از مقاومت مختصری
در دانزیک محصور شده و بزحمت ازین ورطه خود را خلاص مینماید .
لوئی پانزدهم برای انتقام پدرزن خود و استرداد تاج و تخت


٤١١
او قیام میکند. لیکن در اجرای این مقصود مشکلاتی برای او در پیش
بوده چه اولا رسانیدن قشون از راه دریا به پولنی مشکل بوده و
ثانیا جز در (پی با) فرانسه و آلمان متصرفات مشترکی نداشتند
حمله به پی با نیز یقینا موجب تاثر انگلیس گردیده و لوئی پانزدهم
بهیچ قسمی راضی به کدورت انگلیسها نبود، لهذا با پادشاه اسپانیا
و دن کارلس دوک پارم و تسکان در (١٧٣٣) اتحادی
کرده دوک ساوا و سارونی را هم که از امپراطور رنجیده خاطر
بودند با خویش همراه ساخته اعلان جنگ با امپراطور میدهد.
این جنگ مدت پنج سال در ایتالیا دوام و در (١٧٣٨) بموجب
عہد نامه و ینه خاتمه می پذیرد. بموجب این عهدنامه استانیسلاس از
سلطنت پولنی دست کشیده پادشاهی نانسی و لرن مادام العمر
با و داده میشود. و همچنین قید میگردد که پس از مرگ مشار الیه دو آیا
مزبوره جزو متصرفات فرانسه شود دن کارلس نیز ناپل و سسیسیل را
بمتصرفات خویش ضمیمه و عنوان پادشاهی میگیرد.
درین جنگ فقط خسارت متوجه امپراطور بوده بهترین متصرفات خود را


٤١٢
در ایطالیا از دست داده و در مقابل فرانسه با تصرفات لرن بسرحد
طبیعی خویش میرسد.
(جنگ مابین پروس و اطریش)
وراثت اطریش - هر چند در جنگ وراثت پولنی شارل ششم
خساراتی دیده و حقیقةً برای او گران تمام شد لیکن چون معاهده ینه
ماری ترز را بوراثت شارل ششم شناخت در سیاست خانوادگی
پیشرفتی نمود ولی پس از انکه دو سال بعد شارل در گذشت و ماری
ترز بجای نشین او گردید فوراً اتحادیه های مخوفی بر علیه مشار الیها تشکیل
و از همین جای جنگ های وراثت اطریش که از (١٧٤١ تا ١٧٤٨)
دوام داشت بشروع میگردد.
ابتدا منتخب باویر که مدعی تاج و تخت اطریش بود با فردریک دوم پادشاه
پروس - پادشاه فرانسه - پادشاه اسپانی - پادشاه ناپل و پادشاه
ساردنی بموجب معاهده نمفنبو رگ متحد شده شروع بجنگ
با اطریش و متحدین آن که انگلیس، هلند و روسیه بوده میکنند.
با اینکه مخالفین ماری ترز وجه مشترکی در اتحاد بر علیه اطریش داشتند


٤١٣

باز هم هرکدام مقصود جداگانه را در نظر گرفته و در تحصیل و اجرای
آن کوشش میکردند مثلاً قصد فردریک دوم تصرف سیلزی
منظور پادشاه اسپانی تحصیل متصرفات جدیدی در ایتالیا
و نقشه فرانسه در حمله بهند درعین حال تفوق بر انگلیس و اطریش
بوده است پس حقیقةً این جنگ دارای سه قسمت بوده یکی
جنگ اطریش و پروس دیگری اطریش و انگلیس و فرانسه و بالاخره
سوم جنگ اطریش و اسپانی اما از همه مهمتر جنگ اطریش و پروس
را باید دانست زیرا در نتیجه آن دولت پروس مالک ایالت سیلزی
گردید جزو دول معظم بشمار آمده موازنه دول المان را بهم زده
و جنگهای هفت ساله را موجب میشود .
وقایع جنگ - اوّل این جنگ برای ماری ترز خیلی سخت بوده
بطوری که در (١٧٤١) چنین بنظر میرسید که شکست ماری
ترز حتمی است و دیگر برای اطریش تاب مقاومت و مفری باقی
نمانده زیراکه از طرفی فردریک دوم در لموتینز شکست فاحشی
بماری ترز داده ایالت سیلزی را قطعاً تصرف و از طرف دیگر


٤١٤
شارل آلبر منتخب باویر با قشون فرانسه داخل بهم و پراگ شده آنجا را
کاملاً اشغال مینماید .
با این وضعیات دشوار ماری تریز بواسطهٔ فعالیت و مهارتش خود
و مملکت خویش را نجات میدهد بدین معنی که اولاً پس از مذاکرات
بسیاری یکصد هزار قشون از هنگری برای کمک خویش تهیه کرده
و از طرف دیگر عهدنامهٔ برسلو را یامید و قطعاً ایالت سیلز می جزء
متصرفات پروس میشود .
دولت فرانسه که مقصودش فقط تصرف پی با بود بواسطهٔ مهارت
مارشال دسا کس سردار خود سه فتح عمدهٔ نصیبش گردیده پی با را
متصرف و حمله بخاک هلند را شروع میکند لهذا ماری طرزی مقدش
مجبوراً در (١٧٤٨) تقاضای صلح نموده و عهدنامهٔ صلح در اکس
لا شاپل منعقد میگردد .
معاهدهٔ اکس لاشاپل- این معاهده که لوئی پانزدهم در ١٨ اکتوبر ٤
١٧ امضاء نمود یکی از بیهوده ترین و حقارت آمیز ترین معاهداتی
است که فرانسه منعقد داشته است ، با وجود غالبیت لوئی


٤١٥
پانزدهم تمام ایالات متصرفه حتی مهمات جنگی را که بدست قشون فرانسه
افتاده مسترد داشته - حسب تقاضای انگلستان شارل ادوار د پسر
ژاک سوم را از خاک فرانسه خارج و سلطنت خانوادۀ ہانور را در انگلستان
رسماً می شناسد.
از طرف دیگر فردریک دوّم سیلزی را مالک ورن فیلیپ اسپه دوّم
الیزابت فارنز ایالت پارم را متصرف میگردد.
حقیقتاً خون و منافع فرانسویان فدای منافع پادشاه پروس و خانوادۀ
بوربن اسپانی گردید.
برای اینکه یکی از حرفای خود را از میدان خارج و با دیگران آزادانه
دست و پنجه نرم کند بموجب معاہدۀ بورسلو ایالت سیلزی را به فرد ریکم
واگذار و با پادشاه پروس صلح مینماید. (١٧٤٢)
سپس تمام قوامی خود را متوجه شارل آلبر گردانیده هم را باز پس
گرفته باویر را اشغال مونیخ را متصرف شده تا به رو درن رسیده
ایالت الزاس را تهدید میکند.
این پیش رفت های متوالی این دفعه فرد ریک دوم را بوحشت انداخته


٤١٦

در (١٧٤٤) بموجب معاهده پاریس بر علیه ماری طرز با فرانسه متحد میشود
پادشاه فرانسه که تاکنون فقط با شارل آلبر مساعدت مینمود و مستقیما
داخل عملیاتی نشده بود بعد از معاهده مارس به ماری طرز و انگلیس و
هلند اعلان جنگ میدهد.
کمی بعد از اعلان جنگ فرانسه شارل آلبر وفات کرده و ظاهراً
دیگر علتی برای تعقیب خصومت باقی نمیماند لیکن چون هر یک مخاصمین
منظورات شخصی داشته و وراثت اطریش بهانه بیش نبود جنگ
را تعقیب مینمایند .
فردریک دوم متوالیاً بر قشون ماری ترز غلبه کرده معاهده در میدل مقرراً
انتشار مقررات عهد نامه اکس لا شاپل تولید خشم و هیجان عجیبی در ملت
فرانسه کرده و نفرت فوق العاده نسبت به پادشاه خود بین این
حقارت پیدا نمودند بطوری که کلمه صلح را در ردیف یکی از سنگین ترین و
زشت ترین کلمات میدانستند.

تاریخ اروپا ۳۰۰ تا نه توزیعکم


٤١٧
III
جنگ هفت ساله
در ١٧٤٨ موقع عقد معاهدهٔ اکس لاشاپل دول متخاصم از طرفی فرانسه
و پروس واز طرف دیگر اطریش و انگلیس و روسیه و هلند بوده اما هشت
سال بعد یعنی در (١٧٥٦) بکلی اتحادهای فوق منقلب گردید.
انگلیس و پروس در یک قسم قرار گرفته و اطریش و فرانسه و روسیه بایکدیگر
در مقابل ایشان متحد شدند.
این انقلاب و تغییر را اساساً باید اثر و نتیجهٔ عملیات مارسی طرز دانست
بلکه اطریش که با وجود امضای سه معاهده بر سلو — درسد واکس
لاشاپل ایالت سیلزی را حق خود میدانسته و راضی نمیشد که ایالت
مزبور در تصرف پروس باقی بماند فوراً پس از امضای معاهدهٔ اخیر درصدد
می افتد که فرانسه را از اتحاد با پروس منصرف و در صورت امکان
با دشمن چندین صد سالهٔ اطریش تشکیل اتحادی دهد.
اتفاقاً این فکر ماری ترز با نظریات سیاسی فرانسه نیز مصادف و موافق
تاریخ اروپا ... ۲ کاملتر [?] یگانه[?]


٤١٨

گردیده اتحاد بین دولتین صورت پذیر میشود چه در ان موقع که حکومت
فرانسه سیاست مهلکاتی را تعقیب می نمود سیاسیون آن مملکت
جنگ حتمی الوقوعی را با انگلیس پیش بینی میکردند پس اگر در بر اروپا
انگلیس با اطریش متحد نباشد در واقع در اتحاد سیاسی اروپائی
تنها مانده و فرانسه یقیناً بر ان دولت غالب میآمد اما مانعی که بوئی پاترویم
برای انعقاد این اتحاد تصور میکرد خصومت اطریش با پروس بوده
پادشاه فرانسه میخواست همیشه با پروس اتحاد داشته و خللی در
دوستی ایشان واقع نشود، اتفاقاً این اشکال یعنی قید دوستی فرانسه و پروس
هم با معاهده که در وایت هال بین پروس و اطریش منعقد گردید مرتفع
و در (١٧٥٦) در ورسای معاهده بین فرانسه و اطریش بامضاء رسید
اتحاد با اطریش و جنگهای که در نتیجه آن فرانسه دو چار گردید برای این ملکت
فوق العاده مضر واقع شده تمام قوای آن درین جنگهای بری اروپا
مضمحل گردید اگر برای تعقیب سیاست خود استعداد خویش را برای مقابله
مستقیم با انگلیس نگاه میداشت البته بحال او مفید تر میبود .
شروع بجنگ و میدان های مختلفه آن :- در جنگهای هفتساله


٤١٩
الیزابت فقط فرانسه را با خود متحد نساخته بلکه با الیزابت ملکه روسیه
اوگوست سوم پادشاه پولنی ـ منتخب ساکس ـ پادشاه سوئد و بالاخره
جمعی از امرای آلمان هم طرح اتحادی ریخته بود .
فردریک دوم پس از اطلاع از معاهده ورسامی خطر را مواجه دیده منتظر
حمله متحدین نشده در (١٧٥٦) به در سد حمله و آنجا را تصرف مینماید
قشون ساکس را نیز در پیرنا محاصره و پس از یک ماه مجبور به تسلیم میسازد.
بدینطریق جنگ شروع میگردد . عملیات مهمه این جنگ در سه
میدان بزرگ : آلمان غربی بین ره ورن والب ـ المان مرکزی
(بهم ـ ساکس ـ سیلزی ـ براندبورگ ـ پمرانی) د المان شرقی
(پروس) واقع میشود .
عملیات در آلمان غربی چندان طرف توجه فردریک نبوده تیجه بپیمان
درین قسمت فرانسه وانگلیس و منظور اصلی تصرف الکتراس هانور بوده است
قشون فرانسه بسرکردگی دوک دلشلیو در کلوسترزون سپاه
انگلیس را محاصره وتقریباً هانور را تصرف مینماید اما بواسطه خلاف
عهد انگلیس و حله که در موقع متارکه نمودند قشون فرانسه مجبوره تخلیه


٤٢٠
الکترا شده و تا آخر جنگ دیگر نمیتواند به آنجا وارد گردد.
عملیات جنگی در آلمان مرکزی : میدان بزرگ جنگهای هفت ساله
در آلمان مرکزی بوده است در ابتدای جنگ فردریک دوم وارد بشده
تا پراگ میرسد. اما بزودی در سال (١٧٥٧) پس از شکست
کلن مجبوراً بهم را وا گذاشته از آنجا خارج میشود. درین موقع
قشون فردریک از دو طرف مورد حمله سپاه فرانسه و آلمان واقع
گردیده و از طرفی بقشون اطریش بسیلزی توجه مینماید. فردریک
پس از تخلیه بهم با حملات پی درپی دشمنان خود را متفرق گردانید ه دو
بزرگ یکی در روسباخ در مقابل قشون متحده فرانسه و آلمان و دیگری
یکماه بعد در لیساقوین در مقابل قشون اطریش نصیب او میگردد
بعد ازین دو فتح فردریک نقشه خود را کاملاً تدافعی قرار داده و چون
میدانست که روسها واطریش ها برای تلافی شکست های سابقه
یقیناً مبادرت بحمله خواهند کرد صلاح چنان دید که فقط بعملیات تدافعی
مصروف گردد اما با وجود این بواسطه کثرت دشمنان پیش بردن
همین نقشه دفاعی نیز کار آسانی نبود در (١٧٥٩) روسها


٤٢١
در زولید وخویکی از دستجات قشون فردریک را شکست داده با قشون
اطریش ملحق گردیده در کونو رسل دردف سپاه فردریک را بکلی
منهزم مینمایند .
چنین
پس ازین فتح پیش قراول قشون روس متوجه برلن شده و ظاهرا
بنظر میرسید که کار فردریک و پروس کاملا تمام خواهد شد اما اتفاقا قواى
عمده روس واطریش این خط سیر را تعقیب نموده بلکه از یکدیگر مجزی گردیدند
فردریک که این واقعه را از معجزات خانواده براند بورگ میگوید فرصتی
یافته از سر و صورتی بقشون خود داده در (١٧٦٠) سپاه اطریش را
در لیگنیتز و تو رگو شکست میدهد. با وجود این عده قشون
مشق
فردریک خیلی کم شده غالب نفرات قشونش از دهاتین بی تعلیم و
ندیده بودند اگر با این ترتیب عملیات جنگی تعقیب میشد یقینا متحدین
بشهر برلن وارد میشدند اما از خوش بختی فردریک در (١٧٦١)
ایزابت ملکه روس در گذشته پطر سوم جانشین او از هواخواهان
جدی فردریک بوده نه فقط ترک خصومت با او را کرده بلک با پادشاه پروس
متحد میشود. از طرف دیگر فرانسه نیز با انگلیس صلح و بکلی متحدین ماری


٤٢٣

ترز او را تنها میگذارند. بدین جهة مشار الیها نیز مجبور بصلح گردیده
در هوبر تسورگ در سال (١٧٦٢) با فردریک صلح و بموجب عهد نامۀ
منعقدۀ فرد یک باز رسماً مالک سیلزی شده و این ایالت قطعاً از
تصرف اطریش خارج میگردد.

IV
پولنی ـ اولین تقسیم آن
جمهوری پولنی و محولۀ در آن ــ فردریک دوم و ماری ترز که (١٧٦٢)
گله بگلۀ یکدیگر میزدند ده سال بعد یعنی در (١٧٧٢) برای تقسیم پولنی
توافق نظر پیدا کرده کاترین دوم امپراطریس روسیه را نیز با خود
همراه گردانیدند .
لفظ پولنی از لغت اسلاو و بمعنای جلگه است بطوریکه از اسم آن
معلوم میشود این مملکت شامل قسمتی از جلگۀ شمالی اروپا بوده و هر چند
در رأس حکومت آن همیشه یک پادشاه قرار داشته لیکن بنام
جمهوری پولنی یاد میشد در اواسط قرن هجدهم حدود آن از طرف
شمال دریای بالتیک از طرف جنوب کوههای کارپات در و


۴۲۳

دنیستر (همین کوههاست که مملکت پولنی را از متصرفات عثمانی
و ہنگری جدا میکند) از جانب مشرقی تا ماوراء رود دوفا و دنیپر
در داخله روسیه ممتد بوده و حتی تا نزدیکی اسمولنسک میرسید
است و سرحد غربی آن قرار وادی و خطی موازی با رود اود که ما را
از سیلزی براند بورگ و پمرانی مجزا میگردانید بالآخره دری
از حدود شمالی آن مملکت پروس واقع بوده است.
کل مملکت پولنی از دو قسمت مرکب بوده یکی خود مملکت پولنی یا مملکت
صاحب تاج که شامل اراضی مشروبه رود ویستول بوده و دیگری
در جانب شرق گراند دوشه لیتوانی که بیش از خود مملکت وسعت
داشته است.
هر چند این دو جزو در قرن چهار دهم (۱۳۸۶ زمان حکمرا...
ولادیسلاس ژاژلون تحت قدرت واحد در آمد اما باز در هر
طرف هم از یکدیگر متمایز بودند.
مملکت پولنی حدود طبیعی نداشته چهار راهی برای عبور طوایف تا
بوده است. در مرکز مملکت پولنی یا قلعه اصلی و واقعی در مغرب امانتا


۴۲۴
در مشرق لیتوانیا وروسها و بالآخره در تمام مملکت یهودیها سکنی داشتند
هر یک از نژادهای مختلطه دارای مذهب مخصوص بخویش بوده :-
المانها پیرو طریقه پروتستان - روسها ارتودکس - لیتوانیها و پولنی
که اکثریت سکنه مملکت را تشکیل میدادند معتقد بمذهب کاتولیک
بودند تنها کاتولیکها حقوق و امتیازاتی داشته و پیرو مسالک
دیگر خصوصاً از سنه ۱۷۱۹ از نیل بمناصب عمومی محروم و از حقوق
سیاسی بهره‌مند نمی‌شدند.
اوضاع اجتماع پولنی :- جامعه پولنی نیز مانند جامعه روس بدوطبقه
تقسیم میشد یکی نجبا و دیگری دهاقین - دهاقین وابسته باراضی بوده
کاملاً مطیع اراده نجبا - تمام مالیات برایشان شده هیچ مفری نداشته
در منازل بدسکن گرفته و بالآخره بدبخت‌ترین مردم بشمار می‌آمدند تامدتی
وضعیت دهاقین پولنی در اروپا ضرب المثل بوده هرگاه میخواستند
منتها درجه بدبختی شخصی را مجسم نمایند او را تشبیه بغلامان ترکی یا دهاقین
پولنی میکردند .
نجبا تمام اراضی مملکت را در تصرف داشته و خود بسه دسته تقسیم میشدند
تاریخ اروپا . قلم ۲ مجلد ۵ صفحه ۴۲۴


٤٢٥

اول مانیپاها که از سیصد خانواده تجاوز نکرده در بین ایشان چند
خاندان خیلی معتبر بوده از خود قشون مرتبی داشته مالیات وصول
نموده پای تخت علیحده داشتند و حقیقتاً مانند سلاطین مستقل
زندگانی و رفتار مینمودند :
ما دون این طبقه دسته نجبای متوسط بوده که عده ایشان ببیست
یاسی هزار خانواده میرسیده و هر یک یک یاد و قریه را در تصرف
داشتند . بالآخره دسته سوم نجبای پست یا عادی عده ایشان
بالغ بر یک ملیون و نیم و جز شمشیر و اسپ قطعه زمین کوچکی چیزی را
مالک نبودند.
روحانیون تشکیل طبقه علیحده در پولنی نمیداده رؤسای
مذهبی کشیشان و اسقف ها از همان اعضای خانواده های
بزرگ بودند طبقه اواسط الناس اصلاً وجود نداشت یهودیها
تجارت مملکت را به خود مخصوص و منحصر گردانیده بودند .
تشکیلات سیاسی آن : در رأس جمهوری پولنی یک پادشاه
قرار داشته در ابتدا و تاج سلطنت ارثی بوده ولی در قرن شانزدهم

تاریخ اروپا ۲۰۰ ۲ جلد ۳ صفحه ۱۴۰ - ۱۴۱


٤٢٦

پس از مرگ آخرین پادشاه خانوادۀ ژاژیون نجبا سلطنت را انتخاب
کردند ، اوّلین پادشاه انتخابی پولنی روک وانژو برادر شارل
نهم پادشاه فرانسه است که یک سال پس از قبول این مقام
تحت اسم هانری سوّم بپادشاهی فرانسه میرسد ، وسلطنت
پولنی را ترک میگوید .
چون انتخاب سلاطین را نجبا میکردند پس همیشه ایشان را مقید
بشروطی مینمودند که غالباً در اطراف تحدید اقتدارات سلطنتی
بوده است هر پادشاه پس از انتخاب بمقام سلطنت باید باحترام
مقرّرات کتابی که وظائف او را تعیّن وموسوم - باکتا کانوِ نتا
بود قسم یاد نماید - بتدریج اختیارات مخصوصۀ سلطنتی در پولنی
محدود وبلکه محو گردیده مجالس ملّی یا دیت ها تمام امور مملکتی از قبیل
وضع قوانین ، اخذ مالیات قشونیگری حتی اعلان جنگ را
درعهده داشتند وشخص سلطان ابداً نفوذ ومداخله در
کارهای مملکتی نداشت . دیت عبارت از مجلسی بود مرکب
از نجبای طراز اوّل ( دایان ) ومجلس دیگر هم از نجبای


٤٢٧
درجه سوم که مجتمعا هر دو سال یک مرتبه برای مذاکره و حل امور مهمه
مملکتی اجلاس میکردند جلسات دیت عمومی بوده تماشاچیان
حق حضور داشتند .
در قرن هفدهم چنین عادت بود که تصمیمات را باید عموم اعضا آرا
داده باشند و مخالفت یک نفر از ایشان موجب مسکوت عنه
گذاردن موضوع و بلکه رد آن بکلی میگردید عیب این مخالفت
انفرادی را که بنام لیبروم وتو معروف است در لهستان بخوبی آشکار
شده یعنی در ظرف (۱۱) سال پنجاه و پنج دیت دعوت و جز
هفت دیت نتوانستند نتیجه از اجلاسات خویش بگیرند
بدیهی است با این طریق اداره امور حکومتی تا چه اندازه مشکل بلکه
محال بنظر میآید / بدینجهت بخیال افتادند که در موقع غیاب یا انحلال
دیت مجالس شورائی از نجبا تشکیل دهند و مجالس مزبور مخالفت فرد واحد
ماثر نبوده و اکثریت اراء قایم مقام موضوعی بوده است .
قشون - - اساسا در پولنی قشونی وجود نداشت و مارکیهای
مملکت از بیم این که مبادا پادشاه ازین راه اقتداری پیدا و در نتیجه


٤٢٨

باعث از محو نفوذ ایشان شود در دیت (١٧١٧) هجده هزار قشون
برای پولنی و شش هزار برای گراند و شلیتوانی تصویب نمودند بعلاوه
روسای کل این دو سپاه را نیز خود برای ما دام الحیوة انتخاب نموده
و عزل ایشان جز برای و تصویب دیت غیر ممکن بود. نجبای مملکت
تمام میخواستند صاحب باشند بطوری که غالباً از برای هر سه
فرد سپاهی یک منصبدار وجود داشت در مخزن قشون بیش از
چند عراده توپ کهنه مندرس دیده نمیشد با این وضع ترتیب قشون
پولنی لازم بشرح نیست و ما قین بیچاره همیشه امیدوار بودند که
در موقع خطر نجبا قیام و مملکت را نجات میدهند.
پولنی و همسایگانش - با این تشکیلات یقین است که پولنی
محکوم باضمحلال است. در قرن هفدهم و اوائل قرن هجدهم
همسایگان آن سوئد - پروس - اطریش و روس نیز که شاهد خرابی
اوضاع پولنی بودند خیال تقسیم آن در سر داشتند فقط موقع
مناسبی را انتظار میکشیدند.
روسیه و پروس از دیگر همسایگان در تقسیم پولنی بیشتر ذی نفع


٤٢٩

بودند زیرا روسیه با تصاحب قسمتی از اراضی این مملکت یکقدم
به اروپا نزدیکتر شده و پروسس حدث ارضی خویش را تکمیل نموده.
برای اینکه این منظور بعمل آمده تحقیق باید البته لازم بود که هرج و مرج
اوضاع پولنی باقی بماند و مساعی که برای اصلاح بکار برده میشود عقیم
گردد این دو همسایه درین راه هیچ کوتاهی ننموده موقعی که عده از نجبا
بریاست خانواده ستانی تو قیسکی خواست قدمهائی بردارد. کاترین
و فروریک پس از مرگ او گوست سوم قرار دادی بسته تعهد کردند که
از هرگونه اصلاحی جلوگیری کنند هم چنین استانیلاس یونیاتو
کیك جوان بی تجربه را در تحصیل تاج پولنی تقویت نمودند .
روسها در پولنی :- پادشاه جدید برادر زاده هنری تو فیسکی ها بوده
این خانواده نظریات اصلاحی خود را تعقیب نمودند مخصوصاً ابتداء
خیال لغو لیبروم و تو را کرده خواستند کلیه مستخدمین را در مقابل
پادشاه مسئول قرار دهند شورای یکجا نیز این تصمیم را تصویب نمود.
ولی کاترین و فروريك دوم تنها به حفظ حقوق غیر کاتولیک ها دخالت
کرده از دیت تقاضا مینمایند که ارتو دکس ها و پروتستان را با کا تولیکها


٤٣٠

مساوی الحقوق بشناسند چون دیت از قبول این درخواست امتناع
میورزد قشون روس داخل پولنی شده تا نزدیک ورشومیرسد چند نفر
از وکلای مخالف را دستگیر و بالآخره دیت را مجبور به رفع تضیقات
بر علیه غیر کاتولیک ها و ابقای لیبروم وتو مینمایند (١٧٦٨)
این اقدامات و مداخلات خارجی تولید هیجان عمومی در مردم کرده
اتحادی در بار تشکیل میدهند. نقشه اتحاد مزبور ابقاء مقررات
سابقه و عزل استانیسلاس بوده ولی باز کاترین شروع به تحریکاتی نمود
ار تودکس های اوکرانی یا روسیه صغیر را تشویق به انقلاب کرده
تقریباً درین واقعه از پنجاه هزار تا دو لیست هزار نفر بقتل میرسد از طرف دیگر
ببهانه کمک پادشاه در مقابل باغیان مملکت قشون خود را وارد پولنی مینماید
در ضمن این احوال عده از اهالی پولنی جنوبی از مقابل قشون روس فرار
و وارد خاک عثمانی میشوند روسها ایشانرا حتی در خاک عثمانی تعقیب
و عده زیادی از مسلمانان را هم قتل عام میکنند (١٧٦٨)
دولت فرانسه که اقدامات همسایه گان پولنی را با نظر خوبی نمیدید
سلطان عثمانی را تحریک بجنگ با روس میکند.

تاریخ اروپا ٣٠٠ کلانتر ٤٥


٤٣١

جنگ با عثمانی :- با وجود مساعی کفایت مصطفی سوم سلطان عثمانی
در انوقت قشون بری و بحری این مملکت بکلی بی نظم و از هم گسیخته بود.
کاترین بدون اینکه عملیات خود را در پولنی متوقف سازد شهوار اندچه
در خشکی و چه در دریا بقشون ترک حمله میکند. قشون بری او مجدداً آزورا
گرفته سی قلعه را متصرف و بجانب بخارست پیش میرود و پس از فتح
اسماعیلیه (١٧٧٠) از رود دانوب نیز عبور میکند. در دریا جهازات
روس از بحر بالتیک گذشته داخل مدیترانه میگردد، و قتی این قوای
بحری نزدیک بیونان میشود بتحریک روسها شورشی در پلوپونیز بر علیه
عثمانی شروع ولی با کمال فوریت عثمانیان خاموش و باغیان مغلوب
میگردند.
روسها که در یونان موفق به پیشرفتی نمیشوند. بجانب اسیای صغیر
حرکت و در خلیج چشمه نزدیک ازمیر با قوای ترک مواجه میگردند.
با اینکه قوای عثمانی از حیث بر قوای روس فزونی داشت باز
ترکها حالت دفاعی گرفته بداخل خلیج پناه میبرند در شب (٧ و ٨ ماه ژوییه
١٧٧٠) نزدیک ساعت دو جہازات روسی حمله را شروع از طرِف


٤٣٢
کشتی های مشتعل و از طرفی توپخانه روس در تاریکی شب قواسی ترک
را بکلی مضمحل و نابود میسازند بطوریکه از پنجاه فروند کشتی عثمانی
بیش از ده فروند باقی نماند پس از فتح روسها ممکن بود با نهایت
سهولت بجانب قسطنطنیه حرکت کنند لیکن رؤسای ایشان چنین
تهوری را صلاح ندیده صرف نظر کردند
مذاکرات تقسیم پولنی : دو شکستی که بفاصله ده روز در چشمه
و اسماعیلکیه بقوای ترک وارد آمد بکلی باب هر امیدی را بر پولنی
سدود گردانید و دیگر ظاهراً مانعی برای تقسیم این مملکت تصور نمیرفت
ولی ماری ترز از پیشرفت روسها و استقرار ایشان در دو ایالت ولاشی
و طواوی خشنود نبوده میخواستند سرحد خویش را تا به بحر سیاه برسانند
با ترکها داخل مذاکراتی شده و برای حفظ منافع خود عقد اتحاد
با ایشان کردند در این قرار داد طرفین تعهد نمودند که ولو بقوه
نظامی روسها را مجبور به تخلیه اراضی مفتوحه نمایند (ژویه ۱۷۷۱)
اتحاد اطریش و ترک فردریک دوم پادشاه پروس را بوحشت انداخت
زیرا از طرفی بواسطه اتحاد با روس بیم آن داشت که گرفتار


٤٣٣

جنگ جدیدی گردد، واز طرف دیگر میترسید که مبادا روسها واطریشی
بعوض جنگ توافق نظری بین خود حاصل کرده هر کدام قسمتی از
متصرفات آسیائی ترک را تصرف وموازنه بین قوای این
سه دولت بر هم بخورد.
لهذا فردریک باین خیال میافتد که مناقشه بین روس واطریش
را با تقسیم پولنی ختم نماید یقین است درین صورت چون پروس نیز
همسایه پولنی میباشد سهمی هم باو خواهد رسید.
لهذا اول نظریۀ خودرا بکاترین وسپس به ماری ترز پیشنهادی نماند
کاترین کاملاً اظهار موافقت نموده اما ماری ترز که این اقدام را
نوعی خیانت و بی شرافتی میدانست از قبول آن امتناع مینماید ولی
ژرف دوم پسر ملکۀ اطریش تا این اندازه معتقد به نظریات مادرش
نبوده با نظریات فردریک همراه و بالاخر در فوریه (۱۷۷۲) مار
ترز را وارد بموافقت با پیشنهاد پادشاه پروس میسازد.
اولین تقسیم ـ در ٢٥ ژویه ۱۷۷۲ عهدنامۀ تقسیمی در سن پطررسبورگ
بامضاء رسیده ومتحدین سه گانه برای جلوگری از اضمحلال


٤٣٤

قطعی پولنی دولت مزبور را بدینصورت باین خود قسمت میکنند:-
ماری تریز گالیس را با ٢٦٠٠٠٠٠ جمعیت - فردریک پروس پولنی را
باستثنای دانتزیک با ٧٠٠ هزار جمعیت دکاترین دوم قسمتی از
لیتوانی را با ١٦٠٠٠٠٠ جمعیت .
پس از امضای عهدنامه متحدین بدیت تکلیف تصویب آنرا نمودند
تا یکسال مجلس پولنی مقاومت کرد اما چون قشون روس و اطریش
و پروس تمام خاک پولنی را اشغال و دیت را در ورشو بزیر محاصره
آوردند نمایندگان و پادشاه به تقسیم مملکت خود رضایت داده و
بعلاوه تعهد کردند که هیچگونه تغییری در قانون اساسی پولنی ندهند.
دومین و سومین تقسیم :- این ماده آخر بهانه شد که بیست سال بعد
متحدین (۱۷۷۲) جنایت خویش را تکمیل و بکلی پولنی را از استقلا
ملی و سیاسی محروم گردانند .
تفصیل این است که پس از تجزیه پولنی اکثر از نجبای مملکت ملت بختیار
خود را فهمیده خواستند تا در (۱۷۸۸) قانون اساسی جدید
جاری نمایند در (۱۷۹۱) قانون اساسی مزبور صادر - و مطا -
بق


٤٣٥
می
آن سلطنت پولنی از بی مرکزیت حکومت محفوظ و تکمیل قوای نظامی
پیش بینی میشود، لهذا کاترین و فروریک گیوم دوم پسر فروریک دوم
بعنوان حفظ عهدنامه (١٧٧٢) قشون به پولنی داخل کرده تقسیم
ثانوی را انجام میدهند (١٧٩٣) وطن پرستان مملکت
قیام کرده و تاقین با اسلحهٔ ناقص خویش حاضر بدفاع شده لیکن
متاسفانه ازین هیجانات بی موقع فایده بدست نیامده قشون روسی مجدداً
وارد ورشو گردیده بیست هزار نفر را مقتول و در (١٧٩٥) قطعاً
پولنی را تقسیم مینمایند. این مملکت که تقریباً بیش از یک قرن از نقشهٔ
سیاسی اروپا محو بود در ١٩١٨ باز قسمتی از اراضی خود را مالک و
تقسیم مملکت مستقلی داد.
صلح قینیا رجه :- پس از تقسیم اولیه پولنی چون هنوز مخاصمت بین روسی
و عثمانی باقی بود اطریش وساطت کرده در ٢١ ژویه ١٧٧٤ عهدنامه
صلح بین این دولت در قینارجه که قصبه در بلغاری است بامضا
رسید مطابق با این عهدنامه روسیه تمام فتوحات سواحل بحر
سیاه را باستثنای آزو به عثمانی مسترد داشته شبه جزیره کریمهٔ
تاریخ اروپا ۲۰۰ کلانتر - - ۵۳


٤٤٦

متصرفات عثمانی جدا ومستقل میگردد و این شبه جزیره را کاترین
چند سال بعد تصرف مینماید) راجع بامور مذهبی سلطان عثمانی تعهد میکند
که همیشه عیسویان ساکنین مملکت خود را تحت حمایت خویش داشته
از ایشان محافظت نماید و از طرف دیگر حق حمایت ضمنی کلیسای یونانی
یا ارتودکس های عثمانی را دولت روسیه تحصیل میکند .
این ماده دارای اهمیت بسیاری در تاریخ سیاسی اروپای شرقی
شده تمام عیسویان اتباع عثمانی چشم امید خود را برای استخلاص
از قید مسلمانان بروسیه دوخته و وسیله برای مداخله روس در امور
امپراطوری عثمانی میشود ، و حقیقة سرچشمه نفوذی که روسیه در قرون
معاصره در بالکان پیدا کرد از همین مواد معاهده قینارجه بوده است
دولت اطریش نیز برای حق الزحمه خود ایالت بوکوین را از سلطان
عثمانی گرفته بدون اینکه مختصر خسارتی تحمل کند فائده بزرگی تحصیل
نمود : -


٤٣٧

جنگهای بین فرانسه و انگلیس در هند و کانادا
در همان موقع مناقشات اطریش و پروس در اروپا یک مرکز می بین
فرانسه و انگلیس هم در اروپا هم در خارج این قطعه جنگ هائی شروع
گردید. این مناقشات که از ١٧٤٢ تا ١٧٦٣ دوام میکند
موضوعی جز رقابت های تجارتی این دو دولت نداشته میدانهای
عمده ان در آمریکای شمالی کانادا و در اسیا هندوستان بوده است
نتیجه آن از دست رفتن تمام مستملکات امریکائی و آسیائی فرانسه
و توسعه متصرفات انگلیس میباشد. این سلسله منازعات بواسطه
عهدنامه پاریس (١٧٦٣) خاتمه پذیرفت
این دو دولت در اواخر قرن شانزدهم جداً شروع باقداماتی برای
تجارت شرق و تحصیل متصرفاتی در آمریکا نموده در اوائل قرن هفده
در اسیا تشکیل دار التجاره هائی از طرف اتباع این دو دولت
شده در بر امریکا حکومت مستقیماً مبادرت بتشکیل مستملکاتی نمود.


٤٣٨
تشکیل کمپنیهای تجارتی:- کمپنیهای تجارت شرق کمپانیها اسهامی
بوده در ابتدا تشکیلات وسیعه نداشته صاحبان سهام عده معدودی
از صرافان و متمولین بودند پس از آنکه پیشرفتی در کار ایشان پیدا شد
از اطراف ، داوطلبان خرید اسهام زیاد شده حتی بلدیه های بعضی
شهرها نیز در ان شرکت کردند .
سرمایه حاصله بمصرف ساختن کشتیها و پرداخت حقوق مستخدمین
مرکزی یا نمایندگان خارجی میرسید.
مؤسسات کمپانی از دو قسمت مرکب بود یکی موسسه اروپائی که غالباً در یکی
از بنادر مهمه فرانسه اقامت داشته دیگری موسسه آسیائی که انهم
یا در یکی از بنادر و یا جزائر مجاور ساحل تأسیس شده بود.
این کمپانی بزودی امتیاز تجارت شرق را از حکومت فرانسه گرفته
حتی برای حفظ خود اجازه گرفتند که عده مستحفظین نظامی هم داشته
باشند ـ در آسیا کمپانی اراضی وسیعی را خریداری و مرکز
تجارت خویش را در زمینهای مخصوصه خویش بنا مینمود ـ کمپانیها
عموماً مطیع و محکوم رؤسای محلی بوده معهذا برای احتیاط همیشه دار


٤٣٩

التجاره‌های خود را مانند قلاع محکم نظامی میساختند - ادارۀ کل امور
تجارتی را در آسیا یک نفر نماینده که بعنوان حاکم از ادارۀ مرکزی
فرستاده میشد اداره میکرد، حاکم مزبور در هند فقط حیثیت یک رئیس
تجارتی را داشت ، کمپانی تجارت هند بیشتر تجارت واردات مینمود. ما
التجاره‌های متنوعه از هندوستان بارو پا آورده وبسایر ممالک
میفروختند، وعمده ترین آنها نوعی پارچه‌های پنبه معروف به هندی
پارچه‌های ابریشمی – چای – برنج وبعضی ادویه جات بوده است منافع
کمپانیها بسیار گزاف وحتی بعضی اوقات به ٧٥ در صد سرمایه میرسید
است کمپانیها کمتر به صادرات توجه داشتند.
ابتدای کار کمپانیها :- عملیات تجارتی فرانسه و انگلیس ها تقریباً بمقدار
با هم شروع گردید : اولین کمپانی انگلیس برای تجارت هند شرقی
زمان سلطنت الیزابت در (١٥٩٩) تاسیس اولین کمپانی
فرانسوی را در زمان پادشاهی هانری چهارم تجار سن مالو تشکیل کردند.
کمپانی انگلیس در (١٦٣٩) در کنار خلیج بنگاله دار التجاره مدراس که
بعدها بزودی شهر مهمی گردید، بنا و آنرا مرکز کل تجارت هند خود

تاریخ اروپا صفحه ٤٦٣ نمره ضمیمه الی ٧٥


٤٤٠

قرارداد .
کمپانی فرانسه ابتدا متوجه جزائر اقیانوس هند مانند جزیره مادا گاسکا
جزائر بوربن و جزائر فرانسه (امروزه بنام جزائر موریس مشهور هستند)
گردیده زمانی که کلبر بوزارت لوئی ١٤ رسید بخیال افتاد که این کمپانی
خصوصی را نوع عمومیتی داده پادشاه خانواده سلطنتی را در ان ذی
سهم ساخته بندر لوریان را که امروزه یکی از بنادر نظامی مهم فرانسه است
برای کار کمپانی مزبور بنا می نماید .
در (١٦٧٦) کمپانی فرانسوی تجارت شرق در سواحل شرقی هند دار
التجاره پندلیشهری را بنا و چندی بعد در مصب رود گنگ دار
التجاره دیگری بنام شاندر ناگور تأسیس مینماید بدینصورت کار تجارت
کمپانی رونقی گرفته اما بعد از کلبر چندان عملیات درخشان نداشت تا
در (١٧١٩) مساعدتهای لا و باز کمپانی را سر و صورتی داده و حتی
ترقیات بزرگ نیز میکند . علت عمده این ترقی را دو چیز میتوان
ذکر نمود .
اوّل اینکه در ان دوره اتحاد و دوستی بین فرانسه و انگلیس محکم بوده


٤٤١

و کار شکنی هائی برای یکدیگر نمیشد.

دوم بواسطه وضعیت سیاسی هند بوده که اتفاقا برای ورود خارجیان
و بسط نفوذ ایشان ولو نفوذ سیاسی هیچ مانعی مشاهده نمیشد.
وضعیت هندوستان در قرن هجدهم:- هندوستان که یکی
از حاصلخیز ترین قطعات شرق است شامل شبه جزیره جسیم و مرتفع دکن
و دره بزرگ گنگ و سند میباشد در قرن شانزده و هفده تمام هندوستان
در زیر تسلط سلسلۀ سلاطین مغول پایتخت آن شهر دہلی یکی از بزرگ
ترین شهرهای شرق و بناهای معظم آن توجه هر مسافری را بخود جلب مینمود.
در اواخر قرن هفدهم یعنی زمان سلطنت اورنگ زیب (١٦٥٨-
١٧٠٧) قدرت و شکوه دربار دهلی بمنتها درجه بوده ولی بعد از وفات اورنگزیب
امپراطوری مغول شروع و مملکت هند کم کم رو بتجزیه میرود.
بزرگان و امرای مملکت راجه ها و نواب ها سر از اطاعت پادشاه باز
زده هر یک برای خود علم استقلال میافراشتند بدینطریق سرتاسر
این مملکت وسیع دو چار کشمکش و انقلاب بوده ویقین است هیچ
موقعی برای استفاده خارجی مساعد تر ازین پیش نخواهد آمد .

چاپ خانه مطبعه عنایت واقعه در بالاحصار کابل


٤٤٢
ترقی و توسعهٔ کمپانی فرانسوی :-- این وضعیت عمال کمپانی فرانسوی
را بخیال انداخت که گذشته از منافع تجارتی خود منافعی سیاسی
برای مملکت خویش دست و پا نماید یعنی ابتدا خود را از قید اطاعت
امرای محلی متخلص گردانیده وارد کشمکش های داخلی هند شده
در مقابل منابع گزاف و یا امتیازات جدیده هر یک را بر علیهٔ دشمنا
نشان کمک نماید. با این نقشه شروع بکار کرده متدرجاً یکی از حکام
کمپانی موسوم به دو ما از (١٧٣٥ تا ١٧٤١) آنرا بموقع عمل آور
قشون مختصری مرکب از مردمان بومی یا سپاهی با اصول نظامات
اروپائی تشکیل و پس از مساعدت بایکی از راجه ها شهر کارنکال را
مالک و بعلاوه بلقب نوابی مفتخر گردید .
پس ازین کمپانی متدرجاً شروع بتجارت ساحلی هند نیز نموده تجارت
داخلی آنرا نیز بدست میگیرد .
کمپانی انگلیسی درین موقع دارای دو دارالتجاره یکی مدرس در صد
کیلومتری پندیشری و دیگری کلکته در ٢٥ کیلومتری شاندر
ناگور و نسبت به عظمت مؤسسات فرانسوی تقریباً هیچ قابل ملاحظه
تاریخ اروپا صفحه ۱۳ رقم عبدالله خان


٤٤٣
نبودند با وجود این همین مجاورت محرک حسد و رقابت ایشان گردیده
موجب ظهور اختلافاتی شد که از ان جنگهای مستملکاتی فرانسه وانگلیس
در شرق برخواست .
مستعمرات : - شروع عملیات استعماری انگلیس و فرانسه تقریباً
مقارن با شروع اقدامات تجارتی شان بوده است در سال
(1584) انگلیس - ویوژمنی یا اولین مستعمره خود را در مرکز
ساحل امریکای شمالی ایجاد و فرانسوی ها در (1604) در شمال
خلیج سن لران در شبه جزیره اکادی جای گزین گردیدند .
مستعمرات انگلیس :- اغتشاشات داخلی انگلیس در قرن 17
موجب و مساعد برای توسعه مستملکات این دولت در امریکا گردید
بطوری که دیدیم در عهد ژاک اول و شارل اول و شارل دوم
قسمت
عده زیادی از غیر انگلیکن ها از انگلستان مهاجرت و در
جنوبی اکادی پنج مستعمره انگیسی تحت عنوان انگلستان جدید
تاسیس مینمایند .
این دسته از مهاجرین مردمان زارع و کارگر بوده از فشار انگلیکن ها


٤٤٤

قرار و بآزادی درین نواحی آمریکائی میگردند.
بعد ها در زمان شارل اوّل مستعمره تازه دیگر در جنوب و یژرینی از
متمولین انگلیس تشکیل یافت این دسته نیز بزراعت پرداخته سیاهانا
افریقا و مردمان بومی را برای کار کردن بکار میبردند. در زمان
شارل دوّم (١٦٦٧) مستعمره هلندی که بین مستعمره جنوبی و مستعمره
انگلستان جدید بود نیز بتصرف انگلیسها در آمده و در عهد ژرژ دوم
هم در همین حوالی مستعمره دیگری تشکیل مییابد. بدینصورت در
(١٧٤٠) سیزده مستعمره انگلیس در آمریکای شمالی بین جبال
آلغالی و اقیانوس اطلس وجود داشته و ساکنین آن تقریباً یک
ملیون مردمان فعال و کاری بودند مستعمرات سیزده گانه فوق الذکر
با وجود اینکه ساکنین آنها همه انگلیس و نزدیک یکدیگر نیز واقع بودند
باز هر یک حکومت علیحده و شخصی داشتند حکمران هر مستعمره از جانب
پادشاه مستقیماً تعیّن شده و مجلس ملّی بعimiyet نمایندگان رعایا
مامور وضع قوانین و اداره حکومت بمکملک حاکم بود. متدرجاً
مستعمرات مزبور توسعه یافته و بنادر تجارتی مهمی مانند نیویورک -


٤٤٥
بستن و فیلا دلفی تاسیس گردید .
علاوه بر مستعمرات مذکوره فوق پس از جنگها در اثناء اسپانی،
و صلح او ترخت - (۱۷۱۳) انگلستان جزیره ارض جدید و
آکادی را نیز از فرانسویان گرفته و مدخل خلیج سن لوران و در نتیجه کانادا
بتصرف آورد .
مستعمرات فرانسه - کانادا - تقریباً مصادف با همان موقعی که
در آکادی مستقر شدند فرانسویان شروع بداخل شدن در کانا دا کردند،
(١٥٣٥) ژمان فرانسوای اول ، ژاک کارتیه مسافرتی بآنجا
کرده بود نمودند . در (١٦٠٨) ساموئل شامپلن شهر کیک را
در مصب رود سن لوران بنا نهاد . تمام اراضی متصرفه موسوم بفرانسۀ
جدید گردید . اراضی مزبور که از جنگلها و مراتع پوشیده شده
و جز گله های بیزن (گاو امریکا) چیزی در آن دیده نمیشد.
در ابتداء منافعی به مهاجرین فرانسوی نرسانیده فقط پوست و پاره
محصولات بی اهمیت دیگر را بفروش میرساندند .
پس از آنکه کلبر بوزارت رسید اهمیتی بکانادا داده عده از فلاحین بماند


٤٤٦
بانجار کوچانیده بشروع بتربیت مردمان بومی کرده بدینطریق حیات
نومی به کانادا بخشید
بعد از تصرف کامل کانادا سیاحان فرانسوی بکشفیات تازه مبادر
نموده خصوصاً در (١٦٨١) یکی از ایشان موسوم به کاولیه دلا
سال مصب رودمیسی سلی را سیر و در خلیج مکزیک گردید نو آمی
کمشده این سیاح بافتخار زمان سلطنت لوئی ١٤ معروف به لوفیزیان
شده دو مین مستملکه مهم فرانسه را تشکیل داد.
در دوره وزارت لاو مستملکه جدید اهمیتی پیدا کرده شهر اورلستان جدید
در مصب رود میسی سلی میباشند - خلاصه در (١٧٤٠) فرانسویانی که
در کانادا و لوفیزیان سکنی گرفته بودند بهشتاد هزار بالغ بوده و بیشتر
زراعت زمین اشتغال داشتند. درین وقت شهر های معتبر و
مستحکم این مستملکات عبارت از مانترآل و کبک بوده بعلاوه قلعه نظامی مهمی
نیز با مخارج زیاد در جزیره کاپ برتن ساخته شده بود که تمام مستملکات
فرانسه را در تحت حفاظت داشت. مستعمرات آمریکای شمالی فرانسه
با وجود کمی جمعیت خود بخطر بزرگی مهاجرین انگلیسی را تهدید مینمو


٤٤٧
زیرا در حقیقت ایشان را احاطه کرده و از توسعه و ترقی اراضی
شان جلوگیری مینمود، بدینصورت با وضعیت مهاجرین ومستملکات
این دو دولت در هندوستان ظهور و حدوث مناقشاتی حتمی
بنظر میرسید.
مناقشات از (١٧٤٣ تا ١٧٤٨) این جنگ منتظره غیرمستقیماً
شروع شد تجار انگلیسی والپول را مجبور بمخاصمه با اسپانی نموده
چون فرانسه متحد با پادشاه اسپانی بود مازینه خصومت بآی
مستملکاتی که در فوق شرح دادیم بوئی پانزدهم در (١٧٤٤)
اعلان جنگ با انگلیس داد درین جنگ مستملکاتی عملیات متخاصمین
در آمریکا بسیار مختصر و منحصر به تصرف لوئیز لوسرگ (قلعه نظامی
کاب برین) (١٧٤٥) توسط انگلیس هاست اما در هندوستان
وقایع مهمی اتفاق افتاده و عملیات مشعشع دو پلکس ولا بوردونه
در هند حقیقتاً قابل توجه میباشد.
این دو شخص که هردو از مامورین کمپنی فرانسوی هند بوده اند
از مردمان تاریخی فرانسه بشمار میایند بورونه حاکم ایل فرانس بوده


٤٤٨
از عایدات محلی حوزه ماموریت خود قواے بحری مکملی تجهیز مینماید
دوپلکس که معاصر با مشار الیه و ماموریش در هندوستان بود قوا
بورونه را به کمک خویش خواسته مامور تصرف و تخریب مدرس
مینماید اما بورونه پس از تصرف شهر در مقابل ده ملیون از خراب
کردن آن صرف نظر مینماید تا اینکه در (١٧٤٨) موقع انعقاد
صلح اکس لاشاپل شهر مدرس با لوئیز بورگ معاوضه شده بجنگ
مستملکاتی فرانسه و انگلیس موقتاً خاتمه داده میشود.
فتوحات دوپلکس و ختم تسلط فرانسه در هند بمحض امضای
صلح اکس لاشاپل باز دو پلکس عملیات خویش را که دائر بار وپا و نفوذ
کمپانی در هند بوده تعقیب کرده خود را داخل در مناقشات وراثات
کارناتیک و دکن نموده بالآخره نظریه خویش را پیش برده شخص که
طرف میل او بوده است ازین اختلافات غالب بیرون میآید در نتیجه
دوامیر کارناتیک و دکن حاکمیت کمپانی را قبول و ولایت سای کاد
بطور حق الزحمه بان داده میشود، و قبایل مهرات طوق اطاعت کمپانی
را بگردن می نهند.


٤٤٩
مختصر بواسطهٔ لیاقت و کاردانی دوپلکس در (١٧٥٤) کمپانی
هند مالک اراضی که تقریباً دو برابر وسعت فرانسه را داشته
گردیده بر سی میلیون نفوس حکمرانی پیدا میکند البته این پیشرفت
فرانسویان را انگلیس‌ها بانظر خوبی ندیده شروع به تحریکاتی علیه
او در دربار فرانسه مینمایند از طرف دیگر نیز چون عملیات دوپلکس
مستلزم مخارج زیادی بود منافع صاحبان سهام کم شده
ایشان نیز شروع بشکایت کردند تا اینکه عاقبت لوئی پانزدهم نه
از راه صلح‌طلبی بلکه بواسطهٔ سستی درخواست انگلیس‌ها را قبول
دوپلکس را احضار و گدهو را بجای او میفرستد.
حاکم جدید که شخصی جاهل و بی تجربه بود بمحض ورود بهندوستان
قرار دادی با کمپانی انگلیس منعقد و بموجب آن طرفین تعهد میکنند
که حمایت خویش را از امرای محلی سلب نموده بهیچ وجه داخل
در امور سیاسی نشوند این سیاست ظاهراً مسالمت کارانه‌فرانسه
را غافل ساخته در (١٧٥٥) انگلیس‌ها بدون اعلان جنگ
شروع بمزاحمت کشتی‌های فرانسه کرده بجنگ با فرانسویادر


٤٥٠

می نمایند.

حکومت فرانسه پس از مدتها تامل و تردید در تحت فرماندهی
لالی قولیژال سه هزار قشون بکمک کمپانی فرستاده اما چونکه
این فرمانده نیز بواسطهٔ عدم بصیرت باوضاع داخلهٔ هند و سوءظن
بمردمان بومی مفید فائده نگردیده امرای محلی بواسطهٔ بدرفتاری فرمانده
فرانسوی با انگلیسها تماثل پیدا کرده از طرف دیگر کمکی نیز از فرانسه هیچ
باو نرسیده لهذا در (۱۷۶۱) در پندلیشری محصور و پس از پنج
ماه مقاومت تسلیم انگلیس گردید.

پس از شکست پندیشری تسلط فرانسویان در هند خاتمه داده شده
مقارن همین احوال کلیو حاکم انگلیس همان سیاست دو پلکش را تعقیب
و در داخله هند شروع بفتوحاتی مینماید و پس از شکستی در پلاسی به پادشاه
بنگال وارد میآورد کاملاً سلطه واقتدار خویش را در داخله هند و
مستقر میگرداند.

جنگهای مستملکاتی فرانسه و انگلیس در امریکای شمالی و انتزاع کانادا از
فرانسه - عهدنامه اکس لاشاپل راجع بامریکا شمالی و مستملکات دولتیان


٤٥١
تعین تکلیف قطعی ننموده و مانند یک قرار داد متارکه بوده است همان
اختلافات سرحدی سابقه باقی و بواسطه موقعیت درۀ اهیو و نظر بآ
مهاجرین این دولت راجع بدرۀ مزبور هر روز بر اشکالات افزوده میشد
چون دره راه عبور از کانادا به لوئزیان و فرانسویان نمیخواستند
آنرا از دست داده بالعکس دائماً با ساختن قلاع نظامی در استحکام آن
کوشش میکردند .
انگلیس ها هم که برای نفوذ آینده خویش داشتن درۀ اهیو را از
ضروریات میدانستند در مقابل قلاع نظامی فرانسه بنای قلعه نموده
در حقیقت در مقابل فرانسوی ها صف آوری کردند با این که بالآخره در
(١٧٥٤) بدون اینکه دولتین خیال خصومتی داشته باشند جنگ
بین مهاجرین ایشان در امریکا شروع گردید .
انگلیس ها که همیشه تصرف کانادا در مد نظر داشتند تهیۀ کافی برای این موقع
دیده بیش از شصت هزار قشون چه از خاک انگلیس و چه از مستملکات
آمریکائی برای مقابله با فرانسویان حاضر شد در عوض فرانسویان برای
حفظ حدود مستملکات وسیعۀ خود جز پنجهزار قشون نداشتند هرچند بواسطۀ


٤٥٢

لیاقت و مهارت مکمکالم سردار قابل خود فرانسویان پیشرفتهای
در ابتدای امر نمودند لیکن معلوم است منتج به نتیجه نگردیده انگلیسرها
در ١٧٥٨ قلعه لوئز بورک را متصرف و ولف ژنرال متهور انگلیسر با
قشون خود وارد کیبک میشود. بآلاخره در ١٧٥٩ در جنگ
سختی که بین قوای طرفین واقع میشود دو سردار اسپاتقتل رسید
فتح نصیب انگلیسرها شده مقاومت لویس نایب ملت کالم در شهر
متر آل بجائی نرسیده قطعاً مغلوب و کانا داتسلیم انگلستان
میگردد .

معاهده پاریس – پس ازین شکست دوک دشواز ل
با دولت اسپانی و ناپل یعنی دو سلطان دیگر خانواده بوربن
اتحادی معروف به اتحاد خانوادگی بسته (١٧٦١) و بهمین ملاحظه
اسپانی باعث دوام جنگ میشود با این اتحاد فرانسویها است
شاید تلافی شکستهای سابقه را کرده متصرفات، خویش را
مالک گردد ولی اتفاقاً ثمره مطلوبه را نبرده بلکه لویزیان را نیز
از دست میدهد بدین معنی که چون در ضمن جنگهای مستملکاتی


٤٥٣
انگلیس ها شبه جزیرهٔ فلوریدا را که متعلق به ہسپانی بود تصرف کرده
بودند فرانسویها برای جلب اتحاد ہسپانی و رفع خسارت آن دولتی
لوئیزیان را بآن وعده میدهد – با اینکه از معاونت و اتحاد اسپانی
نتیجه برای فرانسه حاصل نشد باز هم ایالت لوئیزیان بموجب قرار داد
منعقده بدولت اسپانی منتقل شده این مستملکه فرانسه نیز از دستش
خارج میگردد، بالآخره در (۱۷۶۳) عهدنامه صلح در پاریس بامضا
رسیده لوئی پانزدهم مملکت کانادا و تمام سواحل بسیار رودلیسی
سیلی را به انگلیس ها واگذار نموده از دعاوی سیاسی خویش در هندوستان
صرف نظر و فقط پنج شهر در تصرف فرانسه باقی میماند بالآخره مقداری
از متصرفات فرانسه در انطیل و اراضی متصرفه در سواحل سلیگال نیز بموجب
همین معاهده تسلیم انگلیس ها میگردد .
VI
استقلال ممالک متحدۀ امریکا
دوازده سال بعد یعنی در (۱۷۷۵) همان سیزده مستعمره انگلیسی در مقا بل
نظریات پیشتر رفته فرانسویان باشها مت و فداکاری جنگیدند برای


٤٥٤

تحصیل استقلال خویش در برابر حکومت متبوعه قیام نمودند آزادی خود را
مطالبه نمودند عاقبت بواسطۀ كمك ھای مادی و معنوی فرانسه بمقصود
نائل آمده اولین دولت مستقل امریکا را تشکیل دادند .
منشاء شورش و طغیان بـ علّت عمدۀ شورش مستعمرات سیزده گانه را
نتایج وخیمه جنگهای هفت ساله باید دانست چه جنگهای مزبوره برای دولت
وملت انگلیس خیلی گران تمام شده و حکومت مجبور بود که برای جبران خساراً
و اصلاح جہران مالی مملکت مالیات ھای جدید وضع و تحمیل نماید چون
اقدامات کارکنان حکومت انگلیس مساعی جمیله که در داخل بکار بردند
نتیجۀ مطلوبه را نداد ژرژ سوم و وزرایش باین خیال افتادند که از
ممتلکات آمریکائی استفاده نمایند لہذا چنین تصمیم گرفته شد که مستعمرات
نیز مالیات ھای موضوعه و معموله را تحمل نموده مخارج قشون ساخلوی
امریکا را خود بپردازند. بدین جهت تجارت سواحل امریکا را خود بپردازند. بدین جهت
تجارت سواحل امریکا منحصر به کشتیهای انگلیس گردیده از طرف دیگر مجلس مبعوثان
الصاق تمبر را بـ احکام و نوشتجات رسمی محاکم و غیره در متلکات نیز تصویب نموده در راه ۱۷۶۵
آن را رسماً اعلان مینماید. این قانون که معروف بقانون تمبر است بطرف اعتراض


٤٥٥
مهاجرین انگلیس واقع شد ، چه بموجب قوانین انگلیس هیچ مالیاتی نمیتواند
وضع و تحمیل گردد ، تا وقتیکه نمایندگان ملت آنرا تصویب نکرده باشند
چون مستعمرات سیزده گانه در مجلس مبعوثان نماینده نداشتند پس تحمیل
چنین مالیاتی برایشان غیر قانونی بود لهذا نمایندگان تمام مستعمرات
در شهر فیلا دلفی اجتماع و رسماً بر علیه تصمیم مجلس اعتراض نمودند . اتفاقاً
این اعتراض مستعمره امریکائی در خود انگلستان نیز طرفدارانی پیدا کرد
خصوصاً حزب یک حمایت از آمریکائیان مینمایند و در نتیجه مالیات مزبور
در (۱۷۶۷) لغو و در عوض حقوق گمرکی گزافی باجناس انگلیسی که
وارد امریکا میشود ، تحمیل می نمایند . مال التجاره هائی که حقوق گمرکی جدید
بآنها تعلق میگرفت عبارت از آهن و کاغذ و شیشه و رنگ و چای
بود امریکائیها در ینمورد نیز تسلیم نشده تصمیم کردند که قطعاً مال التجاره های
مزبوره را استعمال نکنند یقین است در ینصورت خسارت عمده بر تجارت
انگلیس وارد آمده پس از سه سال حکومت انگلستان مجبوراً حذف حقوق
گمرکی را اعلام و فقط حق گمرکی چای را باقی میگذارد . امریکائیها
در ینمورد نیز مقاومت کرده حتی در (۱۷۷۳) سرکشی که عامل بر این بود


٤٥٦
در مقابل بستن محمول آنها را بدریا میریزند. دولت انگلیس که این طغیان
علی و فاحش را می بیند اعلان میکند تا موقعی که قیمت چایهای
مزبره را شهر بستن نپردازد، هیچ وارد وصادری را دولت انگلیس
به بندر مذکور اجازه نخواهد داد. شهر بستن هم کمک مستعمرات دیگر امریکا را
خواستار شده نمایندگان مستعمرات سیزده گانه یک مرتبه دیگر در فیلادلفی
اجلاس قطعاً امتعه انگلیسی را در اراضی خود ممنوع میسازند. در مستعمره
ملحق را مأمور اجرای تصمیم متحده خویش میگردانند. ضمناً قشونی داد
طلب نیز برای استحکام کار خود تنظیم و مراکز دجیزه و مهماتی در هر یک
از مستعمرات تهیه و ایجاد مینمایند. حکومت انگلیس که وضعیت را طور
دیگر می بیند در (١٧٧٥) دسته قشونی برای سرکوبی متمردین
اعزام تلاقی طرفین در نزدیکی بستن شده از همین جای جنگهای بین
مستعمرات انگلیس حکومت مرکزی شروع گردیده هشت سال
دوام و عاقبت منجر باستقلال و آزادی مملکات مزبوره میشود
در دو سال اول بواسطه نداشتن اسلحه کافی پول و انتظامات لازمه
و از همه مهمتر مخالفتین در داخل عملیات امریکائیان پیشرفتی را نشان نمیداد


٤٥١
ولی بواسطهٔ فداکاری و شجاعت و سرآمد همه بی غرضی سردار نامدار
آمریکائی ژورج واشنگتن امریکائیها با تمام مشکلات مقاومت کرده
بالاخره در ماه اکتوبر (۱۷۷۷) قشون انگلیس در ساراتو کا مجبور بتسلیم
گردیده و پس ازین فتح پیشرفت ایشان شروع میشود. بعد از فتح
ساراتوگا فرانسویان نیز که تا آنوقت در حال تردید بودند علینا شوریان
را مقاومت نموده حتی جمعی از نجبا و امرای مملکت داوطلبانه
برای کمک با امریکائیها با مریکا میروند معروف ترین ایشان لافیت سردار
معروفیست که در انقلاب کبیر فرانسه نیز عملیات برجسته دارد یکسال
بعد یعنی در فوریه (۱۷۷۸) دولت فرانسه با فرانکلن نمایندهٔ
آمریکائیان قرار داد تجارت و اتحادی نیز منعقد مینماید.
پس از عقد این قرار داد که بطور غیر مستقیم اعلان جنگ بانگلستان
بود و ثردن وزیر امور خارجه فرانسه از طرفی با اسپانی اتحادی کرده
و از طرف دیگر با کاترین دوم امپراطویس روسیه عهدنامه بیطرفی
مسلحی برعلیه انگلیس امضا میکنند بدینصورت جنگ صورتیکه
بخود گرفته تقریباً مبدل بجنگ اروپائی میشود.


٤٥٨

صلح ورسای ــ غالبیت مقابلهٔ طرفین در بر امریکا و جزائر انطیل و اقیانوس
هند میشده در ۱۹ اکتوبر (۱۷۸۱) قوای بری فرانسه بفرماندهی
رو شامبو و عدهٔ از جهازات آن تحت ریاست آمیرال دگراس
با واشنگتن کمک کرده در یورک تون که محل کوچکی در ایالت ویرجینیا
است قشون انگلیس را مجبور به تسلیم گردانیده پس ازین فتح اعلان
آزادی امریکا مستحکم و قطعی میشود. در میدانهای دیگر نیز چون
انگلیسی‌ها پیشرفت خود را مشکوک می‌بینند بالاخره در (۱۷۸۲) حاضر
بصلح شده این میل خود را بدربار فرانسه اظهار مینمایند. فرانسه تا هم که
بواسطهٔ خرابی وضعیات مالی خود در زحمت بودند این پیشنهاد را استقبال
کرده پس از مختصر مذاکراتی در سپتامبر (۱۷۸۳) عهدنامهٔ صلح
در ورسای بامضا میرسد: بموجب عهدنامهٔ مذکوره انگلیس‌ها استقلال
نامهٔ ممالک متحدهٔ امریکای شمالی را شناخته حدود مملکت جدید
را تا حوالی میسی‌سِپی قرار میدهند. فرانسویان نیز پاره جزائر
انطیل و متصرفات سنگال خود را تصاحب، اسپانی شبه جزیره
فلورید را باز پس گرفته ایالت لوئزمان بفرانسه مسترد میگردد.


٤٥٩
این سلسله جنگها که نتیجه ظاهری و مادی آن استقلال ممالک متحده
امریکا ی شمالی و استرداد متملکات سابقه فرانسه بنظر میآید باطناً نتائج
مهم دیگری هم داشته که بزرگ ترین آنها تسریع در انقلاب کبیر فرانسه
میباشد چه از طرفی امریکائیها در موقع اعلان استقلال خود متوسل
بحقوق بشری و آزادی ملی گردیده عده از فلاسفه و نویسندگان
فرانساند ولترو منتسکیو این نظریات را اساسی نوشتجات خویش
قرار داده در معرض افکار عامه گذاردند، واز طرف دیگر خسارات مالی
فوق العاده که در نتیجه جنگهای استقلال اتاژونی بفرانسه وارد
آمد بحران اقتصادی این مملکت را شدت داده نتیجه آن اتاژ نرو و
بالآخره ظهور بزرگترین واقعات سیاسی و اجتماعی عالم یا انقلاب کبیر
فرانسه گردید .


٤٦٠

فصل بیستم
کلیات تاریخ ایران در قرون جدیده (۱)
قسمت اوّل سلاطین صفوی
در ابتدای قرن دهم هجری دولتی در ایران تشکیل یافت
که کار این مملکت را بعد از نهصد سال انقلاب متوالی سر و سامانی
داد و دولت مزبور مذهب و رسوم و تمدن ایران را روی پایه قرار داد که حالا هم
تقریباً روی همان پایه و بنیان است.
مؤسس این دولت شاه اسمعیل از اخلاف شیخ صفی الدین اردبیلی است
که از بزرگان اهل تصوف و مشایخ عرفا محسوب میشده، این سلسله
را نسبت بجد ایشان داده صفوی و صفویه گفته اند.

(۱) چون بهترین کتبی که تاریخ ایران را متناسب با این کتاب ذکر نماید نگارشی است
که دانشمند فرزانه مرحوم فروغی (ذکاءالملک) در سال ۱۳۱۸ هجری نموده
بنابرین این قسمت با اختصاراً لازمه از کتاب آن مرحوم نقل کرده شد.


٤٦١
سلطان حیدر پدر شاه اسمعیل در او آخز قرن نهم هجری در نزاع
با شیرو انشاه کشته شده بعد ما که پسرش بسن چهارده رسید
مریدان پدر را جمع کرده بخونخواهی او رفت شرو انشاه را در ٩٠٦
هجری مغلوب بازماندگان خانواده آق قونیلورا آذربایجان مقهور کرد
صاحب اختیار این ایالت گردید و شهر تبریز را مقر حکومت خویش
قرار داد.
در سنه ٩٠٨ بر عراق عجم نیز مستولی شده اصفهان و شیراز
و مازندران را هم تصرف کرده مالک بسیاری از بلاد ایران گردید.
در سنه ٩١٤ شاه اسمعیل بغداد را گرفته خوزستان در تحت
اطاعت او در آمده سال بعد محمد خان شیبانی معروف بشاهی بیگ
را که از اولاد چنگیز خان و در خراسان حکمرانی داشت شکست داده
خراسان نیز ضمیمه متصرفات پادشاه صفوی شد و در حقیقت حدود
مملکتش بر دو جیحون رسید.
این پادشاه رشید اگر چه غالب اوقات خود را بجنگ
میگذرانید در تمام عمر بیش از یک مرتبه شکست نخورد و آن


٤٦٤
از سلطان سلیم خان سلطان عثمانی بود توضیح آنکه سلاطین عثمانی
که قوت خود را در ضعف ایران میدانستند پیشرفت کار شاه
اسمعیل میل نداشتند در فکر جلوگیری او بودند بنابرین در سنه ۹۲۰
سلطان سلیم اول لشکر به اذربایجان کشیده در چالدران با شاه اسمعیل
روبرو شده او را مغلوب ساخت اما ازین جنگ خود فائدہ نبرده مجبور
بمراجعت بمملکت خویش گردید.
آخرین پیشرفت بزرگ شاه اسمعیل فتح گرجستان بود که در
۹۲۹ میگشت یکسال بعد یعنی در ۹۳۰ مؤسس سلطنت صفوی
در سن سی و هشت سالگی رخت بسرای بقا کشید.
شاه اسمعیل دولت ایران را احیا کرده حدود آنرا از جبال قفقاز و
بحر خزر بدریای عمان و از رود جیحون بدجله یعنی حد طبیعی ایران رسانید.
لشکریان شاه اسمعیل معروف به قزلباش میباشند زیرا برا
ایشان کلاه قرمزی بشکل تاج درویشان ترتیب داده بود که مابه الامتیاز
ایشان باشد این اسم برای قشون سلاطین صفویه علم گردید.
بعد از شاه اسمعیل ولد ارشدش شاه طهماسب که طفلی یازده


٤٦٣
ساله بود بر تخت سلطنت نشست در زمان طفولیت این پادشاه
بزرگان بمقصد فائدهٔ خود مملکت را مغشوش کردند اما شاه طهماسب
بزودی سررشتهٔ کار را بدست خود گرفت و شهر قزوین را پایتخت
خویش قرار داد.
شغل عمدهٔ شاه طهماسب از یک طرف یعنی از سمت مشرق مملکت
دفع ازبکان بوده از جانب دیگر که مغرب باشد جلو گیری عثمانی
فتنهٔ ازبکان و حمله آنها بخراسان تقریباً کاری همه ساله بوده و شاه
طهماسب هر سال مجبور میشد که شخصاً برای تدمیر ایشان بخراسان
حرکت نماید.
اما تخطی دولت عثمانی باید دانست که در سنهٔ سلطان
سلیمانخان سلطان عثمانی متوجه حدود ایران گشته وارد آذربایجان
شده تا به سلطانیه رسید لیکن سرما او را ببازگشت وادار نموده به
بغداد رفت سال بعد باز متوجه آذربایجان گردید و بر حسب اتفاق
باز هم مجبور بمراجعت شد درین نوبت شاه طهماسب تبداقت سلطان
پرداخت و هرجا را تصرف نموده بود باز پس گرفت . پانزده سال بعد

تاریخ روسیه حصهٔ ٢ م ٢ م ب ٦٣ م س ٨


٤٦٤
یعنی در سنه ٩٥٥ القاص میرزا برادر شاه طهماسپ برادر یاغی شده
با سلامبول رفت و سلطان سلیمان را محرک شد که به ایران حمله نماید
بار دیگر سلطان به تبریز رسید ولی مشکلاتی با و مجال توقف نداده
دفعه سوم نیز ناچار شد که بمملکت خود برگردد. بعد ازین نیز بین دولتین
ایران و عثمانی زد و خوردها شده تا در سال ٩٦١ شاه طهماسب و
سلطان سلیمان صلح کردند.
از کارهای شاه طهماسپ تسخیر شیروان و گرجستان است
در زمان ابن پادشاه همایون پادشاه از سلاطین تیموری هندوستان
که از لشکر افغان شکست خورده بود، بایران پناه آورده شاه طهماسب
همراهی و کمکهای لازمه دربارهٔ او مبذول داشت دومین
پادشاه صفوی پنجاه و چهار سال سلطنت کرده در سنه ٩٨٤
در گذشت.
در زمان جانشینان این پادشاه: سلطان حیدر
شاه اسمعیل ثانی و برادرش سلطان محمد واقعهٔ مهمی اتفاق
نیفتاده در سال ٩٩٦ سلطان محمد از سلطنت دست کشیده

تاریخ اروپا ۲۳۳ مجلد دوم


٤٦٥

پسرش عباس میرزا بجای او نشست .
عباس میرزا که همان شاه عباس بزرگ معروف میباشد
اعظم سلاطین صفوی بلکه بزرگترین سلاطین دوره اسلامی ایران
است .

وقایع سلطنت شاه عباس بزرگ را باید بدو قسمت کرد یکقسمت
جهانگیری و دیگر قسمت جهانداری که هر یک را جداگانه شرح میدهیم.

شاه عباس نیز مانند نیاکان خود دچار زحمت ازبکان بود
پس از انکه امرا و ارکان دولت ایران را کاملاً مطیع ساخت برای
قلع و قمع ازبکها بکرد بخر اسان رفت و آمد تا اینکه در ســــــنه
انقوم را شکست داد و نواحی شرقی ملکت را از فتنه ایشان ایمن
ساخت، درین ضمن بعضی از ولایات دیگر مانند مازندران و گیلان
و لرستان و غیره را که زمزمه خودسری داشتند در تحت اطاعت
در آورده ناحیه لار و جزیره بحرین را تصرف کرد.

پس از فراغت از داخله در سال ۱۰۱۱ متوجه عثمانیها شد و
تبریز و ایروان را که در سنوات اخیر بتصرف ایشان در آمده بود باز پس


٤٦٦
گرفت ولی باز سلاطین عثمانی دست برنمیداشتند تا دو سه جنگ مهمی که یکی در سال (١٠١٤) و دو دیگر در سال (١٠٢٧) مابین سپاه ایران و لشکر ترک واقع شد عساکر عثمانی کاملاً مغلوب و شاه عباس آذربایجان و گرجستان و بلاد قفقاز و کردستان و بغداد و موصل را متصرف گردید.
بالآخره جزیره هرمز را در خلیج فارس که زیاده از صد سال در تصرف پرتقالیها بود شاه عباس در (١٠٣١) گرفته و پس از ان بندری که در مقابل این جزیره در ساحل لار واقع است باسم شاه عباس بندر عباسی نامیدند. در قسمت جهانداری باید گفت که شاه عباس تمام همتش مصروف امنیت مملکت و راحت رعایای دولت بود باین جهت بعمال و مباشرین دیوانی کمال سخت گیری مینمود و مقصرین را مورد مواخذه و سیاست شدید قرار میداد.
شاه عباس اول پادشاه از سلاطین ایران است که با دول اروپا رابطه داشته و بان ممالک سفیر فرستاده و از جانب


٤٦٧
پادشاهان اروپا دربار او فرستاده و مأمور آمده است .
از مآثر شاه عباس یکی ابنیه او میباشد . این شاهنشاه صفوی
شهر اصفهان را پایتخت خود قرار داده ابنیه بسیار در آن نمود ،
دو شهر مازندران یکی اشرف و دیگری فرح آباد در حقیقت از آثار
اوست .
شاه عباس در ترویج فضل و علم و صنعت و تجارت نیز فروگذا
نکرده نام نیکی از خود در تاریخ عالم گذارده است .
این پادشاه بعد از چهل و دو سال سلطنت با عظمت در ١٠٣٨
درگذشت . و نوادهٔ او بنام شاه صفی بجای او بر تخت سلطنت
ایران نشست .
در عهد شاه صفی در گیلان فتنه برپا شد و ازبکان نیز حمله بخراسان
کردند لیکن هر دو غائله بسهولت رفع شد با دولت عثمانی نیز زد و خورده
کرده عاقبت با سلطان مراد چهارم سلطان عثمانی صلح کرد بشرط
اینکه دولت عثمانی ایروان را به دولت ایران تسلیم و دولت ایران
بغداد به دولت عثمانی واگذارد .


٤٦٨
بشاه صفی در (١٠٥٢) درگذشته پسرش شاه عباس ثانی
پادشاهی یافت مدت بیست و پنجسال بفراغت سلطنت کرده از وقایع
مهمه سلطنت این پادشاه یکی کمک با پد محمد ازبک است چون
مخالفین دست او را از سلطنت کوتاه کرده بودند بشاه عباس ثانی
پناه آورده پادشاه صفوی او را بر ملک موروثی مسلط نمود
دیگری فتح قندهار است که پدرش از دست داده بود شاه عباس
ثانی پادشاه جهان پادشاه هند و پسرش اورنگ زیب معروف بعالمگیر
زد و خوردها کرده برایشان غالب شد :
پس از فوت شاه عباس ثانی پسرش باسم شاه سلیمان در
(١٠٧٨) پادشاهی یافت. سلطنت بیست و هشت ساله این پادشاه
نیز در کمال فراغت و راحت گذشته جز بعضی انقلابات داخلی
که بزودی رفع شد واقعه مهمی ندارد.
بعد از شاه سلیمان بزرگان مملکت پسر ارشدش را در (١١٠٦)
بسلطنت برداشتند و او همان شاه سلطان حسینی است که
در زمان او سلطنت صفویه منقرض گردید .


٤٦٩
دولت صفوی را شاه عباس باوج شوکت و عظمت رسانید
بعد از و در ظرف مدت یک قرن مردم ایران بواسطه فراغت و
راحت طولانی از حال جنگجوئی افتاده بتن پروری و عیش عادت
کرده بودند برای جبر این کسر لازم بود زمام مملکت در دست
پادشاهی با عزم و دلاور افتد تا مگر رفع آن نقص بشود مگر سلطان شاه
حسین از اداره امور دنیوی بکلی بی بهره و کاری که داشت
گفت و شنید با نسوان و معاشرت با خادمان حرم بود !
و در زمان این پادشاه میرویس خان از بزرگان افاغنه قندهار
باصفهان آمده وضع مختل را برأی العین بدید و دانست
که این بساط بازی را میتوان بآسانی برچید . بنابرین از
اصفهان بقندهار شتافته مردم را که از ظلم و تعدی گرگین
خان حاکم قندهار بجان رسیده بودند بشورانیده حاکم ظالم
را بکشت و چندی مستقلاً بحکومت پرداخت .
فتح علی خان وزیر اعظم در تهیه نشاندن این غوغا بود که مخالفین
شاه را از و بدگمان کرده فتح علی خان معزول و کور گردید از طرف


٤٧٠

دیگر پسر خان افغان که پس از فوت پدر بحکومت قندهار
پرداخته و خویش را شاه محمود خوانده بود سیستان و کرمان را
بتصرف آورده متوجه اصفهان شد محمد قلی خان وزیر اعظم
بعجله تهیه قشونی دیده بمقابل سپاه افغان رفت قشون سلطان
حسین سه چهار برابر افاغنه بود، اما آنان بلاکش و مرد درد،
و اینان اهل تنعم و ناز پرورد کار ندیده و رنج نکشیده فوراً شکست
خورده در شهر اصفهان حصاری شدند از طرفی بیم امر آذوقه
بمردم پایتخت تنگ شده شاه سلطان حسین چون دید که راه
چاره مسدود است از اصفهان بیرون آمده تاج سلطنت را
بدست خود تسلیم شاه محمود نمود .
شاه محمود ابتدا با مردم بنای خوش رفتاری و مهربانی گذاشت
اما مشکلاتی که هر روزه برای او پیش می آمد بکلی رویه اش را
تغییر داده بسیاری از شاهزادگان صفوی و ارکان کشوری
و لشکری و علما و رعایا را بکشت آنگاه بعضی بلاد دیگر از عراق و فارس
را گرفته در آنجا نیز خونها ریخته شده ولی بزودی اختلال دماغ


٤٧١
پیدا نمود پس پسر عمش موسوم با شرف شاه محمود را بقتل رسانید خود
عنوان بادشاهی گرفته خویش را شاه اشرف خواند.
در نیوقت روسها و عثمانیها از اغتشاشات ایران استفاده
کرده عده از ایالات شمالی و غربی مملکت را تصرف کرده بودند عثمانیها
باین هم قناعت نکرده پس از تسخیر ولایات غربی در صدد دفع شاه
اشرف برآمدند و با دلاور تازه بجدال و مصاف پرداختند چون
شکست خوردند از در مصالحه در آمده دولت عثمانی بشرط اینکه
ولایات متصرفه را همیشه مالک باشد سلطنت شاه اشرف را در
ایران قبول نمود (١١٤٠) .
مقارن این زمان انقلاب عجبی در ایران رو داد که طمعهای
روس و عثمانی بعمل نیامده ورق برگشت . توضیح اما طهماسب
میرزا پسر شاه سلطان حسین کوشش میکرد که تخت و تاج ایران
را باز بچنگ آرد بنابرین در مازندران بفتح علی خان قاجار متوسل
شد درین اثنا ندر قلی که بعد ها نادر شاه میشود نزد شاه طهماسب آمده
خدمت او را قبول کرده با سم او خراسان را گرفته رو با صفهان


٤٧٢
آورد . شاه اشرف بجلوگیری شتافته یک مرتبه نزدیک
دامغان نوبت دیگر در حوالی اصفهان و بار سوم قریب بشیراز
ازو شکست خورده بافغانستان مراجعت نمود در آنجا برادر
شاه محمود او را بخونخواهی برادرش بکشت (١١٤٣).
مدت تسلط افغان در ایران هفت سال بوده و مدت ملک
و دولت صفویه در صورتیکه انقراض آنرا از استعفای شاه
سلطان حسین بگیریم دویست و چهل سال واگر از جلوسشان درشاً
حساب کنیم دویست و پنجاه و سه سال بوده است .
(قسمت دوم ــ افشاریه و زندیه . )
بعد از زوال دولت صفوی با وضع و حال دولتین عثمانی
و روس اضمحلال و تجزیه ایران امری ناگزیر بنظر میآمد لیکن کردگا
استخلاص آنرا خواسته قهرمانی دست طمع این دو همسایه را
ازین ساحت کوتاه نمود و او چنانکه پیش گفتیم ندرقلی پسر پوستین
دوزی از ایلات افشار بود .

سلطه ۱۱۰۰۰ نادری چتر به خاور شد


٤٧٣
نذر قلی در جوانی در خدمت ملک محمود سیستانی بوده چندی بعد
بر او یاغی گشت و بتاخت و تاز پرداخت و بر چند شهرهای
خراسان تسلط یافته در آنجا حکومت میکرد. مقارن این حال
فتحعلیخان قاجار نایب السلطنهٔ شاه طهماسب این پادشاه را
بجانب مشهد حرکت داد تا شر ملک محمود سیستانی را دفع و خراسان
را متصرف شوند.
نذر قلی در خبوشان با اردوی شاه طهماسب آمده مورد التفات
شاه واقع گردیده ملقب بطهماسب قلیخان و مامور قلع و قمع ملک
محمود شد. طهماسب قلی خان (نذر قلی) چون وجود فتحعلی خان
را مانع اجرای خیالات بلند خود میدید اسباب هلاک
او را فراهم آورده بدفع ملک محمود توجه کرد، بزودی
حریف را مغلوب نموده شهر مشهد را متصرف شده اقتدارش
بجائی رسید که شاه طهماسب کلیهٔ اختیارات را بدست او
داده خود مطیع اراده اش گشت .
طهماسب قلیخان در اندک وقتی تمام صفحه خراسان را مصفی


٤٧٤

کرده برای تخلیۀ گیلان فرستاده بروس فرستاد.
اهمیت کار شاه طهماسب کم کم شاه اشرف را بخیال انداخته
در صدد جلوگیری برآمده رو بخراسان نهاد در نزدیکی دامغان
جنگ در گرفته طهماسب قلی خان فاتح گردید. شاه اشرف
باصفهان بازگشته با کمک قشون عثمانی در مورچه خورت که
در یک منزلی شمال اصفهان واقع است تلاقی فریقین شده شاه
اشرف اصفهان را گذارده راه شیراز پیش گرفت طهماسب
قلی خان وارد شهر اصفهان شده شاه طهماسب نیز در دنبالش
رسیده بر تخت پدر جلوس کرد (١١٤٢)
بطوری که گفتیم در شیراز نیز کار شاه اشرف قوام نگرفته
پس از شکست سومی که در محلی بین شیراز و استخر خورد بافغانستان
مراجعت و در آنجا بقتل رسید.
طهماسب قلی خان از فارس بخوزستان و سپس به لرستان
رفته هر چه فتنه در آن ایالات بود رفع نمود آنگاه حکمرانی بلکه سلطنت
مازندران و خراسان قندهار و یزد و کرمان یعنی تمام نصف


٤٧٥

شرقی ایران از جانب شاه طهماسب بطهماسب قلی خان تفویض
شد . اما هنوز بعضی ولایات ایران یعنی مغرب شمال آن در تصرف
عثمانی و روس بود ، بنابرین طهماسب قلی خان بانتزاع آن ولایات
پرداخته یکدفعه در نهاوند و دفعه دیگر در ملایر با سرداران
عثمانی رو برو شده ایشان را شکست داده همدان و کرمانشاه
و را متصرف و توپخانه عثمانی و اسرای بسیار بچنگ لشکریان
ایران افتاد (١١٤٢) سپس متوجه آذربایجان شده از این
ایالت نیز عثمانیها را بیرون کرده متوجه ایروان شد ولی فتنه در خراسان
بروز نموده طهماسب قلیخان شخصاً فتنه را خوابانیده دولت روس
هم صلاح در ستیزه ندیده ایالت گیلان را تخلیه نمود .
در غیاب طهماسب قلیخان بتحریک امرای نادان شاه
طهماسب خواست اظهار حیاتی نماید و مابقی ایالات از دست رفته
را از عثمانی بگیرد اما در نزدیکی همدان از قشون عثمانی شکست خورده
ایالاتی که شمشیر طهماسب قلیخان مسترد کرده بود باز از دست
داد. معاهده با عثمانی منعقد و رودارس را سرحد قرار داد(١١٤٤)


٤٧٦
طهماسب قلیخان چون ازینواقعه مطلع شد پیغامی بدولت
عثمانی داده استرداد ایالات متصرفه را خواستار شد در ضمن
خود در اصفهان بحضور شاه مشرف شده شاه را بار دوی خود
دعوت و بساط عیش گترانید شاه حرکات ناشایستی نموده طهماسب
قلیخان بزرگان را جمع و حالات و حرکات شاه را بایشان نموده
گفت آیا با چنین صاحب اختیاری میتوان کاری از پیش برد
چون طهماسب قلیخان رنجیدگی و مخالفت بزرگان را دید
روز بعد شاه طهماسب را گرفته خلع کرده بخراسان فرستا
اسم سلطنت را به پسر یک ساله او عباس میرزا گذارده خود عنوان
نیابت مستقلا بسلطنت ایران پرداخت (١١٤٥) .
چون طهماسب قلی خان از قید و بند فارغ و باختیار مطلق
فائز گشت عازم بغداد شد و این شهر را محاصره کرد اما توپال عثمان
سردار عثمانی با عسکر بسیار بکمک لشکریان بغداد آمده در سامره
با طهماسب قلیخان مصاف داده اول دفعه طهماسب قلیخان
شکست خورده بهمدان گریخت اما فورا بتهیه پرداخته بقصد سه ماه بعد


٤٧٧

انتقام باز آهنگ بغداد کرد توپال عثمان در جنگ با طهماسب
قلی خان شکست خورده کشته شد (١١٤٥) .
در ضمن این احوال فتنه در فارس بر پا شده طهماسب قلی خان
آنرا نشانیده بشیروان رفت آنولایت را با داغستان
مسخر نمود آنگاه با دولت روس عهد صلح بسته در بند و بادکوبه
را واگذار و باین قسم رفع مزاحمت آن دولت را نمود اما دولت
عثمانی هنوز در خیالات خود باقی بود، عبدالله پاشا را مامور جنگ
ایران کرد ، در نزدیکی ایروان جنگ واقع شده قشون ایران
غالب آمد و سردار عثمانی بقتل رسید و گنجه و تفلیس ایروان و
قارص را کار گذاران عثمانی بدولت ایران واگذار وتقبل شد
که سرحد دولتین را همان سرحد قبل از حکومت افغان بدانند.
. (١١٤٨)
وقت آمد که طهماسب قلی خان بتصدیق قابلیت و استعداد
نادر شاه افشار گردد ، پس برای اجرا و انجام قصد دیرینه خود
تمام سران و بزرگان کشور را بصحرای مغان آذربایجان احضار


٤١٨

و جمع کرده خدمات خود را شمرده گفت . چون مقصد و مقصود گی
جز تمامیت ایران و رفاہیت مردم آن نداشتم و اینک
بفضل الهی موجود است پس موقع آن رسیده که باستراحت
پردازم شما همه در اختیار پادشاه خود مختارید
بزرگان یکد آهنگ از طهماسب قلی خان تمنای قبول
تاج و تخت نموده او هم پس از یک ماه ظاهر سازی بر تخت
سلطنت جلوس نموده و خود را نا درشاه خواند (۱۱۴۸)
نادرشاه پس از خاموش ساختن بعضی شورش های داخلی
قصد قندهار نموده این شهر را پس از محاصره طولانی متصرف
شده کابل را گرفته افغانستان بز او مسلم گشته (١١٥٠)
بعد رضا قلی میرزا پسر خود را که برای فتح بلخ فرستاده بود
احضار نیابت سلطنت را با و داده خود عازم فتح هندوستان شد
( ١١٥١ ) از پشاور گذشته کشمیر و پنجاب لاہور را بسهولت
در تحت اطاعت آورده بجانب دهلی حرکت کرد در نزدیکی این شهر
با محمد شاه گورکانی پادشاه ہند جنگ کرده لشکر هند را شکست داد


٤٧٦
محمد شاه ناچار تاج و تخت هند را تسلیم نادر شاه نمود لیکن پادشاه
ایران میدانست که نگاهداری مملکتی بوسعت هند بآسانی گرفتن
آن نیست پس بهمان افتخار قناعت نموده سلطنت ان قلمرو را
باز بمحمد شاه بخشید.
این سلطان نیز در ازای این کرمیت تمام اموال و جواهر
خزانۀ خویش را که بحداقل سیصد کرور تومان پول حالیۀ ایران
تخمین شده بنادر شاه تقدیم کرد. فائدۀ دیگری که ازین لشکر
کشی بایران عاید گردید این بود که اراضی غربی رود سند
ضمیمۀ این مملکت گردید و باز سرحد ایران از سمت مشرق رود سند
شد. (١١٥٢)
پس از فتح هند نادر شاه برای قلع و قمع کامل ازبکها بجانب
ترکستان توجه کرده بادشاه از بک سر تسلیم پیش آورده نادر شاه
مملکت ترکستان را باز باو داده سرحد مملکتین را رود جیحون
قرار داد.
در همین سال یعنی ١١٥٣ نادر شاه متوجه خوارزم شده


٤٨٠
پادشاه این مملکت را مقهور کرد و بکشت بعد از ان بمشهد رفته
آنگاه عازم گوشمال قبایل لکزی داغستان که بنای خودسری
داشتند گردید . (١١٥٤)
در بین راه در جنگل مازندران تیری برای شاه انداختند
و گلوله شست دست چپ او را برد . نادر شاه به رضا قلی میرزا
پسر خود بدگمان شده آن جوان دلیر را کور کرد . این امر حال
نادر شاه را بگردانیده چند واقعه دیگر از قبیل شورش
اهالی فارس و مردم شیروان و سرکشی طایفه قاجار نیز ممد
مطلب گردیده حاصل اینکه نادر شاه عادل عاقل ظالمی شد مجنون
حرکاتی از و بظهور رسید که از کمتر خونخوار جباری دیده شده
مردم نیز البته با این اخلاق جان فشانی سابق را نداشته
بدینصورت پیشرفتی هم حاصل نمیگرد . پس بزرگان و امرا
از ظلم و جور و خونریزی او بستوه آمده با علی قلی خان برادر
زاده پادشاه همدست شدند و در فتح آباد چنوشان شبانه
سر تاجور را از بدن جدا کردند . (١١٦٠)


٤٨١

بعضی نویسندگان مغرب نادر شاه را ناپلیون مشرق خوانده اند
و حق هم گفته اند بلکه اگر تا آخر عمر برویه رفتار اول باقی مانده بود ممکن
بود او را بدلایل بر ناپلیون ترجیح داد.
بعد از نادر شاه پنج سلطان از جانشینان او اسم رسمی
داشته در غالب ایالات ایران حکومت نموده اند ، ولی مندرجاً
هر یک از ایالات از ایشان منتزع و فقط تا پنج سال بعد از سلطنت
فتح علی شاه قاجار (١٢١٨) در خراسان حکومت داشته اند.
زندیله :- پس از تنزل شوکت نادر سه ولایات جنوبی
ایران را دو نفر از الوار متفق شده تصاحب کردند، یکی ازین دو نفر
از طایفه بختیاری و موسوم به علیمراد خان بود دیگری از
طائفه زند و کریم خان نام داشت
بزودی میان کریم خان زند و علیمراد خان نفاق افتاده بنای
و خورد را گذاشتند علیمراد خان پس از چندی مقتول و پادشاه
زند خود به تنہائی در اصفهان و فارس استقلالی بهم رسانید.
پس از دفع رقبا سے خود حریف زورمندی که برای

حاشیه تاریخ اردو پارچه ٣٠


٤٨٢

کریم خان باقی مانده بود محمد حسن خان قاجار بود که در گیلان و
مازندران تسلط داشت بنابرین بخیال قلع و قمع او افتاد، لیکن
شکست یافته بشتراز رفت درین شهر حصاری گردید و محمدحسن
خان شیراز را محاصره نمود (١١٧١) اما فتح شیراز برای او
میسر نشده مجبور ببازگشت گردید کریم خان قشونی در دنبال او روانه
کرده محمد حسن خان را مقهور و مقتول ساخت و ایالات متصرفه را
مالک گردید، داوؤد محمد حسن خان را که از جمله آقا محمد خان موسس
سلطنت سلسله قاجاریه است، بحضور کریم خان بردند و او کمال
مهربانی و ملاطفت را با ایشان نمود .
بعد از غلبه بر محمد حسن خان کریم خان تقریباً بیست سال بغربت
سلطنت کرد، لیکن هیچوقت اسم پادشاهی بر خود نگذاشته
همیشه خویش را وکیل الرعایا میخواند. لهذا این پادشاه
زند معروف بکریم خان وکیل است ، لیکن پوشیده نیست که
یکی از حکمرانان خوب ایران بوده و اوان سلطنت او رعایای
ستمدیده این مملکت براحت و آسایش گذرانیدند .


٤٨٣
کریم خان مدت سی سال تقریباً سلطنت کرده در (۱۱۹۳)
بجهان باشتافت شش نفر از اولاد او نزدیک بشانزده سال
در ایران سلطنت داشتند. معروف ترین ایشان لطفعلی خان
زند است که تا موقع حیاتش برای آقا محمد خان قاجار
امیدی بپیشرفت نبود . لطفعلیخان با وجود جوانی شش سال
با سلسله قاجاریه جنگها و مقاومتهای رشیدانه نموده
و تهوّر و شجاعت فوق العاده بخرج داد . میتوان گفت که
لطفعلیخان زند برای سرداری بی نظیر بوده اما از آنجا که از صفات
لازمه رعیت داری بی بهره بود کارش پیشرفت نکرده
پس از و دولت زندیه منقرض گردید. (۱۲۰۹)


[BLANK PAGE]