Afghanistan Digital Library

adl0950

http://hdl.handle.net/2333.1/ffbg79t5

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


وزارت معارف
ریاست دارالتالیف
سلسله ۱۱۴
تاریخ ۸

قسمت ثالث
مطابق پروگرام صنف ششم، و سوم رشدیه، و دارالمعلمین
بتحریر آقای اشرفی معلم مکتب امانیه
لیسانس حقوق
و تصویب ع، ج فیض محمد خان وزیر معارف
در مطبعه شرکت رفیق طبع گردید.
۸ جوزا ۱۳۰۶
طبع اول
تعداد طبع (۳۲۰۰)


پهلواني


مقدمہ

معمولاً مورخین تاریخ ما قبل شورش فرانسه را بدو دوره
تقسیم مینمایند، دوره وسطی و دوره جدید عموماً ابتدای تاریخ
جدید را از اواسط قرن پانزدهم یعنی سنة ۱۴۵۳ گرفته و حقیقة هم در
مزبوره دو واقعه برجسته در اروپا اتفاق افتاد - در سمت شرقی
ترکها قسطنطنیه را فتح کرده و دست جانشینان امپراطوریکه
روم را از انجا کوتاه نمودند! در قسمت غربی فرانسه پایه انغلیه
کاستیلن بکلی از خطر تسلط انگلیس ها نجات یافته و بجنگ صد ساله
خاتمه بخشیدند.
تمیز بین قرون وسطی و جدید فقط از روی توالی موضو نی نیت
بلکه واقعاً هر یک از دو دوره دارای صفات و مشخصاتی


۲
بوده است چه در ماقبل و مابعد قرن پانزدهم اختلافات بزرگی
از نقطه نظر تشکیلات داخلی، وچه از نقطه نظر روابط خارجی ممالک
در قطعه اروپا، و خصوصاً در قسمتهای غربی آن بنظر میرسد، در قرون
وسطی سیاست در تحت تاثیر دو فکر متضاد وحدت وتجزیه
جریان داشت، فکر وحدت از یادگارهای امپراطوری روم
و پس از ۳۹۵ م ، وتجزیه امپراطوری بازهم در خاطره ها باقی بود
بعدها که مرور زمان این فکر را از نظر عوام محو کرد، مردمان دانسته که از
حيث عده بسیار کم، ولی غالباً از کشیشان وطبقات متنفذه بودند
آنرا نزد خود محفوظ داشته پرورش میدادند، مقصود اینها ایجاد
یک اتحاد سیاسی، وبالآخره اتحاد مذهبی بوده که اروپا را در موقع
در حکم مملکت واحد در آورد، آمال این اشخاص در ۸۰۰ م موقعیكه
شارلمانی پادشاه فرانسه در روم تاج امپراطوری روم را بسر
گذاشت بحقیقت پیوست .
مدت پیشرفت طرفداران وحدت کوتاه بود، و کمتر از پنجاه
سال بعد از تاجگذاری شارلمانی فکر تجزیه طلبان غلبه نمود ۸۴۳ م


۳

در معاهدهٔ وردن امپراطوری بین نوادگان موسس به سه مملکت
تقسیم گردید، و سپس هر کدام نیز بتقسیمات کوچکتری منقسم شده
تا اینکه قبل از ختم قرن نهم در هر یک ازین ممالک هم شاهزادگان
مستقلاً حکمرانی مینمودند، بسبب عمدهٔ این تجزیه با ضعف سلاطین
وعجز آنها از ادارهٔ مملکت وسیع خودشان بوده، و ضمناً هجوم وحشیان
وخصوصاً تهاجم ثرمانده ها در فرانسه مردم را مجبور کرد، که برای
حفظ خود پشتیبانی پیدا نموده وخویش را در دامان حمایت متنفذین
و مقتدرین هر ناحیه بیندازند، در نتیجه وضع ملوک الطوائفی ظهور کرده
و متجاوز از سه قرن یعنی قرون ده و یازده و دوازده دار و پا حکمفرما
گردید، البته سلاطین هر مملکتی بجای خود باقی بوده ولی با اختیاراً
فوق العاده محدود، و وظائفی کاملا معین .

با وجود این در تمام دورهٔ ملوک الطوائفی وحدت مذهبی
مستحکم و برقرار مانده، تمام ملل اروپای غربی که شاید بیش از صد
سلاطین و سنیور ها بودند ملت واحدی را تشکیل داده، و آن ملت
عیسوی بود.


۱۴

رئیس روحانی، یا پاپ دارای اقتدارات بالنسبة زیاد،
و پادشاهانی مانند فیلیپ اگوست پادشاه فرانسه فرد ریک باربروس
امپراطور آلمان قدرت تم را ور انداختند- در قرن یازدهم و دوازدهم
هم موقع جنگهای صلیبی ملاحظه گردید که چگونه تمام شوالیه های
ممالک غربی اروپا در زیر بیرق واحد مجتمع شده حرکت کردند.
درین زمان مذهب و کلیسا بر همه چیز، حتی علوم و صنایع
نفوذ و تاثیر داشته، و رهبانان و کشیشان در صومعه ها و دارالعلومها
تعلیم علوم و معارف میکردند، بهترین نمونه هر صنعتی خواه معماری
یا حجاری و نقاشی، قلم کاری، زرگری وغیر هم در کلیساها جلوه گر بود.
دوره تکامل رسید، کوشش برای وحدت وطرز
ملوک الطوایفی شروع گردید، در قرن سیزدهم چهاردهم و پانزدهم
تغیراتی واقع شد که قرون جدید را ظاهر میساخت، در داخل مما
و خصوصا در فرانسه سلاطین قدرت مستقیم خویش را بسراسر مملکت
بسط داده و با برطرف ساختن استقلال سینیورها مالک اراضی آنها
گردیده و سلطنت حقیقی یافتند؛ ولی از طرف دیگر وحدت عیسویت


۵
رو بتنزل نهاده، و پس از مناقشه فیلیپ لُ بل و بنیفاسث
وسلطه پاپ تقریباً زائل گردید، پس ازین دیگر تاج سلاطین از بیم
پاپها متزلزل نبوده ومطیع اراده او نمیشدند، با آنکه وحدت عقیده
هنوز بین تمام ملل غربی اروپا باقی بود، اما نمیتوانست آنها
بیک اقدام اجتماعی وادار نماید ـ از سنه کذا و مرگ سن لوئی دیگر
کسی کمر برای جنگهای صلیبی نبسته، وجنگهائیکه مانند جنگهای
صد ساله بین فرانسه و انگلیس عرض اندام نمود، هر ملتی خود را شنان
ومنافع خصوصی خویش را فهمید، از ینوقت جنگها جنبه مذهبی را
ترک گفته و برای حفظ استقلال ویا توسعه مملکت بوده است
علوم وصنایع نیز در دسترس عموم گذارده شده مردمان دیگری
غیر از طبقه کشیشان داخل دائره تعلیم و تعلم گردیدند، در قرن پانزدهم
ماشین چاپ نوشتجات وکتب مفیده را برای هر کسی تهیه کرد
بالآخره طبقه تازه در مقابل اعیان و روحانیون بنام اواسط الناس
یا بورژوازی تشکیل یافته و سالها در قرون وسطی عنان امور را
بدست گرفت، این طبقه که در قرن دوازدهم پیدا شده واز قرون بعد


از ثمرهٔ کار صنعت و تجارت خویش متمول گردیده بود کم کم مصدر
مشاغل دولتی گشته و مشاورین پادشاهان گردید، و حتی در مدت
جنگهای صد ساله کوششهای بیهوده نیز برای تعدیل اختیارات
سلاطین فرانسه از ایشان ظاهر شد.
در قرون جدید هم دنبالهٔ این تبدلات ترک نگردید، اکتشاف
اراضی جدید بر فعالیت فکر و تجارت ایشان افزود، در قرن شانزدهم
ظهور نمودم (اصلاحات مذهبی) و تفکیک مذهب عیسوی با کاتولیک
و پروتستان آخرین عامل وحدت را از راه برانداخت.
در داخل ممالک اقتدارات سلاطین زیاد شده و بجانب
سلطنت مطلقه تمائل پیدا کرد؛ هر مملکتی برای توسعهٔ خاک خود
بپتکاپو افتاده، معهذا هر کدام کاملاً مواظب یکدیگر بوده و دول
قوی را با تشکیل اتحاد هائی بر علیه او بجای خود مینشاندند.
بنابرین فکر موازنهٔ اروپائی، یا تساوی قوای ممالک
عظیمه را یکی از عناصر مهم سیاست آن دوره میتوان دانست.


۷
فصل اول
اکتشافات بحری
تشکیل مستعمرات - ادویه و فلزات قیمتی
در سالهای آخرین قرن پانزدهم، و ابتدای قرن شانزدهم
برای اروپائیان دنیای معلوم وسیعتر گردید: در جنوب اقیانوس
اطلس قسمت جنوبی افریقا - در مشرق سواحل آسیائی اقیانوس هند
وبالاخره در مغرب قاره جدید امریکا را کشف نمودند، کاشفین این
نواحی بیشتر پرتقالیها، واسپانیولها بوده: ومخصوصا افتخار آن با
"واسکو دوگاما" کاشف افریقا واسیا "وکریستف کلمب" (کاشف امریکا)
میباشد، بزرگترین سبب این اکتشافات قصد یافتن راه جدیدی
برای وصول هندوستان، و استفاده از مال التجارة پربهای
آن مملکت بوده است. - دریانوردان ممالک ساحلی بواسطه داشتن
قطب نما و ترقی فن بحر پیمائی با نهایت اطمینان مبادرت بمقصود کردند
و این اثرات حالیه را در تمدن عالم باقی گذاردند، و نتیجه مستقیم اکتشافات


آنها تشکیل مستعمرات عظیمی توسط البوکرک برای پرتقال، وبوسیله
فرناندکرتز وپیزار برای اسپانی گردید.
این دو دولت در قرن شانزدهم از غنی ترین ملل اروپائی بوده
واستفاده های ثروتی مهمی نیز بدول همسایه خود داده اند.
تجارت شرق
تجارت محصولات آسیائی از قبیل ابریشم، مخمل، سنگهای قیمتی
مروارید، چینی، عطریات، ادویه جات، دارچین و فلفل که در ان
دوره بنام محصولات هندوستان در اروپا فروخته شده، و مصرف
بسیاری داشت منافع فوق العاده بتجار میرسانید.
این محصولات فقط از دو راه یکی بری یا راه ابریشم -
(آسیای وسطی، دریای سیاه) ودیگری بحری یا راه ادویه جات
میشد
(بحر هند، بحر احمر، اسکندریه بیشتر توسط سوداگران عرب باروپا وارد
مال التجاره های راه بری را تجار ژنوا، از دریای سیاه، واجناس
راه بحری را تجار وینزی از اسکندریه در کشتیهای خودگرفته وبنقاط مختلفه
اروپا میبردند.


۹
پس در واقع تجارت محصولات شرقی منحصر بمردمان این دو شهر
و نفوذ و اقتداری که در قرون وسطی این دو جمهوری کوچک ایتالیائی
پیدا کرده بودند از برکت همین تجارت و انحصار بوده است،
تا اینکه کم کم ترقی و ثروت ونیز، وژنو، باعث جنبش حسد و غبطه
سائر ملل ساحلی و بحری اروپا گردیده، و بخیال افتادند که غیر ازین
دو راه، راه جدید دیگری مستقلا و مستقیما بهند، که سرچشمه تمام این
ثروت هاست پیدا نمایند.

معلومات جغرافیائی در قرون وسطی
برای مبادرت باین امر، بدوا تغییر و اصلاح افکار راجع
بشکل زمین و بسط معلومات جغرافیائی لازم بود، اطلاعات
جغرافیائی اروپا بپایان قرون وسطی فوق العاده کمتر از یونانیان،
و رومیان بوده است.
در خارج از محیط خود بحر حوالی بحر مدیترانه، یعنی سواحل مراکش
الجزیره، تونس، طرابلس، دلتای نیل و مصر، شامات، فلسطین
و بالاخره آسیای صغیر جای دیگر را نمیشناختند، کر ویت زمین را


۱۰
قبول نداشته و زمین را بشکل یک مربعی که مرکز آن بیت المقدس باشد
تصویر میکردند و میگفتند که گرداگرد زمین را آب فرا گرفته، و تا حد
دیوار هائیکه حصار زمین است بسط دارد، راههای شمالی بواسطۀ
یخ و سرما، و راههای جنوبی بواسطۀ گرمای فوق الطاقه
و امواج موحش برای آنها مسدود بود، پس با این صورت
غیرطرق موجودہ کدام راه ایشانرا بسرمنزل مقصود میرسانید.
ترقی جغرافی- مارکوپولو-
از قرن سیزدهم معلومات جغرافیائی توسعه یافت، قسمتی
از آسیا برای اروپائیان کشف شد، پاپ اینوسان چهارم
در ۱۲۴۶ و سن لوئی در ۱۲۵۳ برای عقد اتحادی علیه مسلمانان
با خان مغول نمایندگانی بقره قورم فرستادند کمی بعد بین سنوات
(۱۲۷۱ - ۱۲۹۰)یکنفر از اهالی وینژ موسوم به مارکوپولو مسافر
بیست ساله در آسیا کرد، مشارالیه به پکن رفته هفده سال در چین
اقامت داشته، و از راه هند و چین، هندوستان و ایران باروپا
پس رفت، سه سال بعد از مراجعت خویش کتابی بهم بنام


عجائب و غرائب را بشرح مسافرت خود نوشته نشر نمود، انتشار
این کتاب با توصیفاتی که نویسنده از ثروت مردمان شرق و ابای
بلاد آن نموده، بیشتر باعث تحریک اروپائیها شده، و عقیده
جدید که پس از جنگهای صلیبی راجع بشکل زمین پیدا کرده بودند ایشانرا
مصمم بمسافرت بآسیا ساخت.
در مدت جنگهای صلیبی، اروپائیان از اعراب علمی را
که ایشان از ملل قدیمه بیادگار داشتند کسب نموده و معتقد
بکرویت زمین گردیدند، مطابق عقیده یونانیان چنان گمان میرفت
اگر اروپا حرکت کنند و بخط مستقیم بجانب مغرب بروند بقطعه آسیا
خواهند رسید، همچنین یونانیها میگفتند که سه قطعه، آسیا، اروپا، افریقا
در یک اقیانوس احاطه شده، پس در صورتیکه افریقا را دور بزنند.
ممکن است بهندوستان برسند، بر روی همین عقیده در ابتدای
قرن پانزدهم، پرتقالیها مسافرت نموده و اولین اکتشافات را بعمل آوردند.
ترقی بحر پیمائی
در همان آوان، توسعه معلومات جغرافیائی و ظهور عقاید جدیده


۱۳
تکمیلات فن بحر پیمائی و کشتی سازی صمیم مسافرین را تقویت نمود
درین رشته هم اروپائیان از جنگهای صلیبی استفاده های کرده
و قطب نما و اسطرلابرا بدست آوردند.
در قرون وسطی مسافرتهای بحری فقط در آبهای مدیترانه
و کشتیهای آنها کوچک کم ارتفاع و بطی بوده است .
در قرن چهار دهم موقعیکه خاک فرانسه از آتش جنگهای صد ساله
میسوخت، تجار وینزی مجبوراً میبایستی مال التجاره خود را از راه
اقیانوس بفلاندر حمل نمایند، پس اصلاحاتی در کشتیها نموده برای
هر یک سه دکل و پنج بادبان قرار داده ارتفاع آنرا قدری بیشتر
کرده و بآلاخره کشتیهای نوع مخصوصی موسوم به کاراول تهیه کردند
این کشتیها دارای سی متر طول بالنسبة سریع السیر و تقریباً
در هر ساعتی ده کیلومتر طی مینمودند، و بواسطه ارتفاعیکه از سطح آب
داشتند بهتر میتوانستند در مقابل امواج اقیانوس مقاومت نمایند
بالآخره با همین کشتیها در قرن پانزدهم کاشفین پرتقالی قسمت
جنوب افریقا و کریستف کلمب امریکا را کشف نمودند.


۱۳
پرتغالیها
در اقیانوس اطلس و سواحل افریقا، ملاحان ژنویی و فرانوی
بر پرتغالیها سبقت گرفته‌اند، در نقشه که ۱۳۳۹ ترسیم و جدیداً
پیدا شده است دماغۀ بوژادر- جزایر آسر، مادر قناری،
دیده میشود، این مسأله محقق است که در مدت سلطنت شارل
پنجم و ششم یعنی از ۱۳۶۴ تا ۱۴۱۰ دریانوردان دیپ و روئن
تا بخلیج گینه رسیده بودند، و از سواحل عاج و طلا، خاک طلا و عاج
بارو پا می آوردند، ولی فجایع جنگهای صد ساله و اشغال شمال
فرانسه توسط انگلیسها رشتۀ این تجارت افریقائی را مقطوع ساخت.
پرتغالیها در ۱۴۱۵ عملیات خود را شروع کرده در سال
۱۴۳۳ بدماغۀ بوژادر و در ۱۴۴۱ بدماغۀ سفید و سبز رسیدند.
در (۱۴۷۱) از خط استوا گذشته و در ۱۴۸۵ مصب رود
کنگو برای آنها کشف گردید.
در ۱۴۸۶ بارتلمی دیاز بدون اراده و بحکم طوفان وارد
اقیانوس هند شده و تا محل حالیۀ ناتال رفت، و در حین مراجعت


۱۴

منتهای جنوبی افریقا را دماغه امید نامید.
بالآخره در سال ۱۴۹۸، واسکودگاما خط سیر بارتلمی دیاز را
تعقیب کرده ساحل شرقی افریقا را بالا رفته تا بمصب نهر زامبز
در مزامبیک و سواحل زنگبار رسید، و از آنجا برهنمائی یک ملاح عرب
عاقبت در کالیکوت بساحل هند قدم گذاشت.

پرنس هانری

عامل و مسبب بزرگ اکتشافات پرتقالیها پرنس هانری پسر چهارم
ژان اول پادشاه پرتقال بود، پس از جنگهای مهمی که برعلیه مسلمانان
مراکش نمود، در حدود ۱۴۱۵ در سن بیست سالگی در دماغه سن و نسان
اقامت گزیده و در آنجا نوع مدارس بحر پیمائی، نجوم و جغرافیا
تاسیس کرد، کتابها و نقشه جات بسیاری بدست آورده
و تمام سعی خویش را در تحصیل معلومات مختلفه جغرافیائی مصروف میداشت
شاید که در ابتدا مقصد نظامی داشته و میخواست که برضد مسلمانان
مراکش از طرف سواحل افریقا اقداماتی نماید، ولی بزودی خیالش
بجانب اکتشاف راه هندوستان معطوف گشت.


۱۵
خصوصیات این مسافرتها
از مساعی این شاهزاده، مسافرتهای اکتشافیه پرتقالیها
دارای جنبه علمی و تجارتی بوده، و با اصول صحیح تعقیب میشد،
از شروع سال ۱۴۱۹ تقریباً همه ساله مرتباً یک دسته کاشفین
جدید، با آخرین اطلاعات و معلومات مکتسبه حرکت نموده و مامور
بودند که از منتهای نقطه‌که دسته سابق بآنجا رسیده اند حتماً پیشتر بروند.
پیشرفت آنها فوق العاده بطی و پر زحمت بود و حتی
چند مرتبه نیز متوقف گردید - پرتقالیها پس از چهارده سال
(۱۴۳۳ - ۱۴۱۹) بدماغه بوژا در رسیده ، و بیست و چهار سال بعد
از وصول بدماغه سبز از خط استوا عبور کردند (۱۴۷۱ - ۱۴۴۷) فاصله
بین خط استوا و مصب رود کنگو نیز که بیش از پانصد و شصت کیلومتر
نبود چهارده سال وقت گرفت (۱۴۸۵ - ۱۴۷۱) و در ظرف
یازده سال دیگر (۱۴۹۸ - ۱۴۸۷) بارتلمی دیان دماغه امید را
کشف کرده و واسکو دگاما بهند رسید، یعنی بالآخره پس از هفتاد دو
پرتقالیها توانستند که مقصود خویش کامیاب گردیدند .


١٦

علت عمده کاین طول مدت، وحشت و خرافاتی بود که
عملیات کشتی را فرا گرفته و عقیده داشتند در اعماق اقیانوس سنگهای
آهن ربائیست که کشتیها را بطرف خود میکشند، موجهای مرتفع
دماغه‌امید، اضطراب آنها را مضاعف نمود، و اخبار موحشیکه
ملاحان با رنگی و باز برای همقطاران خویش نقل کردند بکلی حوزه
مردم را مختل ساخت، و بهمین جهت برای مسافرت واسکو دو گاما
مجبورا ده نفر از محکومین باعدام را بقید عفو تقصیر گرفته و با وجود این
کلیه همرهان او بیش از یکصد و شصت نفر نبودند.
پس از عبور از خط استوا اشکال دیگری که برای پرتقالیها
پیش امد این بود که ستاره قطب را دیگر نمیدیدند، و برای غرض نظا
و مسافرت خود عاجز مانده بودند، پس قطعاً لازم بود که طریقه دیگری
پیدا شود، آنهم در حد و د ۱۴۸۴ توسط مارتن بهیم آلمانی کشف ظاهر گردید
تشکیل امپراطوری پرتقال جنگ با وینز
پس از اکتشاف راه هندوستان، پرتقالیها خواستند که منفرداً
ازان استفاده نموده و تمام وسائلیکه برای انحصار تجارت اقیانوس


۱۷
ہند بود بکار بردند باین نظر تمام بنادر مهمه را در قبضه تصرف بخود در آورد
وسعی کردند کہ رقباے دیگر از میدان خارج شوند ، باستثناے
پرتغالی و ماذونین از پرتقال سائر ملل حق کشتی رانی در سواحل
هند را نداشتند .
در ساہ واسکو ڈگا ما با بیست و پنج کشتی خود یکدست جها
عرب را که بار برنج داشت در مقابل کا لیکوت دید ، کوش و بینی
و دست هشتصد نفر عملجات آنرا قطع کرده سپس آنانرا بهمان
جہاز سوار نموده کشتیها را آتش زد .
تسلط پرتقالیها در هند و شکستگی تجار عرب ، ختم منا ف الا ان
مصر را در بر داشته و ترقی و نیز را تهدید مینمود - پس ناراضیهاے
اتحادی تشکیل دادند ، و نزیها برای سلطان مصر و تجار عرب بول
و لوازم جنگ تهیه کرده و افراد و صاحیمنصبانی براے تقویت آنها
فرستادند - چند جہاز در بحر احمر مهیا شد، ولی پس از مختصر شهر نے
عاقبت در دیو منهدم گردید (۱۵۰۹) بعد ازین وینزیها بفکر ضرر
تنگه سوئز افتادند، ولی دچار حمله لوئی دوازده در ایطالیا شده


۱۸
و اجراے نقشۀ متروک ماندہ از طرف دیگر نیز البوکرک یکی از جانشینان
واسکودا گاما منکتورا وعدن وهرمز را بتصرف خویش در آورد مدخل
تنها راهہائیکه براے ورود مال التجاره شرق بمدیترانہ مخصوص بود
بدست گرفت.
البوکرک را مؤسس واقعی مستعمرات پرتقال باید دانست
مشار الیه در سال ۱۵۱۱ مالاکا را تصاحب و صاحب منصبانش
در جزائر جاوه - باندا و ملوک پیادہ گردیدند، پس از ان در ۱۵۱۷
بسواحل چین و شهر کانتن رسیده و بالآخره در ۱۵۱۸ سفارت
پرتقال در پکن پذیرفته شد.
بدینطریق تقریباً در مدت بیست و پنجسال اولین دولت
مستعمراتی بزرگ اروپایی جدید تاسیس گردید.
درین وقت اسپانیولها فقط مالک جزائر انطیل بودہ و حتٰے
ببحر امریکای هم وارد نشده بودند، در صورتیکہ وسعت مستعمرات
پرتقال باستثنای برزیل قریب پنجهزار فرسخ در سواحل اقیانوس
کبیر و ساکن یعنی اندماغه بوژادور در افریقا تا جزائر (ملوک) مسافت


۱۹
دوتر از آسیا بوده است
خصوصیات امپراطوری پرتقال
سلطنت مستعمراتی پرتقال هیچوجه شباهتی بسلطنت
مستعمراتی امروزه نداشت، پرتقالیها نیز مانند فینقی ها و کارتاژیها
نقطه را در سواحل، برای نفوذ در داخل مملکت در دست نداشتند
ساکنین مستعمرات آنها عبارت از یکدسته تجاری بود که در هر جا
اقامت گزیده و تجارتخانها تشکیل میدادند، درین دارالتجاره ها
مال التجاره فقط بقصد لیسبون جمع شده و پس از چند سالی توقف
و تحصیل مقداری ثروت ، بمملکت خویش مراجعت میکردند.
گذشته ازان پرتقال مملکت کوچکی بود، و انقدر جمعیت نداشت
که بتواند تمام یک سلطنت باین وسعت را در ان موقع تحت اختیار
داشته باشد، بدینجهت قدرت آنها هم بیش از هفتاد و پنجسال دوام
نکرده، و در قرن شانزدهم که هلاندیها جزائر سوما ترا و جاوه که از
پر قیمت ترین مملکات پرتقال بود از دست او خارج نمودند تقریباً
سلطنت استعماری پرتقال مضمحل گردید.


۲۰
اسپانیولها
همان موقعیکه پرتقالیها برای جستجوی راه هند از طرف جنو
افریقا را دور میزدند کریستف کلمب بخرج دولت اسپانی راه غرب را
اختیار کرده و بگمان اینکه بهندوستان رسیده بجدید امریکا راکشف نمود.
کریستف کلمب؛ در حدود سال ۱۴۵۱ در شهر ژن تولد یافته
و پدرش یک نساج متوسط الحالی بود، تاسن بیست و یکسالگی
همان بکار نساجی مشغول بوده ولی پس از ان داخل خدمت
بحری وملاحی گردید.
مسافرتهای زیادی کرده مشرق را دیده، در انگلیس
وایسلاند بوده ومکرر تا سواحل گینه رفته است، در ۱۴۷۲ برای
تحصیل جغرافیا و نجوم پلیسبون اقامت گزیده و در انجا دختری یکی
از نجبای پرتقال را که در یانوردی مشهوری بود تزویج نمود.
کریستف کلمب همیشه عقیده داشت که باید از راه غرب بمشرق
راه یافت، و در مدت توقف در پرتقال نظریه اش تقویت گرفت
تمام اشخاص تعلیم یافته آن عهد این فکر را طرفدار بودند یکی از علمای

غلام جان تاریخ ۲۰۰ ۲ کاغد


۳۱

فلورانس در ۱۲۷۴ این عقیده را بپادشاه پرتقال اظهار نموده حتی
عده آسیا را فوق العاده بزرگتر از مساحت حقیقیش تصویر میکردند و سواحل
غربی اروپا و سواحل شرقی آسیا را خیلی بهم نزدیک میدانستند:
کریستف کلمب در اسپانی
چون از طرف پادشاه پرتقال مایوس گردید کریستف کلمب
با اسپانی مراجعت نموده و پیشنهاد مسافرت خویش را به فردیناند
و ایزابل پادشاه، و ملکه آراگون و کاستیل تقدیم داشت -
(۱۴۸۴) پس از هفت سال انتظار و نرسیدن جوابی مساعی
در ۱۴۹۱ تصمیم مسافرت بفرانسه را نمود، اما در بنوقت فردینان
و ایزابل که گرنا درا گرفته و قدرت مسلمانانرا بکلی در اسپانیه مضمحل
ساخته و قدری آسایش یافته بودند باظهارات او توجهی کردند
سپس در ۱۴۹۲ در سانتافه یک معاهده واقعی بین ایشان منعقد
برای کریستف کلمب رتبه امیرالبحری و انحصار تجارت
این راه را با کشتیها، و ۳۵۰۰۰۰ فرانک داده ولی چون این مبل
کفایت نمینمود ۵۰۰۰۰۰ فرانک هم یکنفر از اهالی پالس موسوم به

غلام جان تاریخ ۲۲ حوت ۱۳۰۰ کاغذ


۲۲
مارتن پینزین برای او تهیه نمود.
اولین سفر
کریستف کلمب روز سوم او ۱۴۹۲م با پنج کشتی بحراپیا
و یکصد و بیست نفر عملجات از پالس حرکت نمود، در جزائر قناری
توقفی نموده و مجداً در نهم سپتامبر راه خویش را پیش گرفت.
در ظرف سی و سه روزی که این سفر بطول کشید چندین مرتبه
ملاحانرا ترس گرفته و بیم آن داشتند که مبادا نتوانند دیگر باسپانی
عودت نمایند، ولی برخلاف آنچه که معروف است هیچگاه در مقام
کریستف کلمب قیام و سر پیچی نکرده اند، روز چهارشنبه دهم کتوبو
ملاحان به کلمب اطلاع دادند که ازین پیشتر نخواهند رفت، کلمب
در جواب گفت که چون بقصد هند بیرون آمده است تا وصول
بهندستان راه خود را تعقیب خواهد کرد.
کلمب در دفتر یاد داشت یومیه خود مینویسد که روز بعد
یعنی پنجشنبه یازدهم در جلو کشتیش از دور نوری را مشاهده کرد
یکی از همرهان خویش را خواند نور را باونشان داد که مانند شمعیکه دائماً بالا


۳۳
و پائین ببرند حرکت میکند عملیات خبر شده و بمراقبت پرداختند
تا اینکه چند ساعت بعد روز جمعه ۱۲ اکتوبر نزدیک ساعت دو
از صبح خشکی بفاصله کمتر از دو فرسخ پیدا گردید کلمب نے اختیار
در حال گر یه مشغول شکرانه شد
جزیره که کریستف کلمب بان قدم داشت در نزدیک
امریکای شمالی در مدخل بوغاز فلورید واقع و موسوم به گوانا ہانی
بود ولے کلمب انرا سان سالواد ر (ناجی مقدس) نامید
و قطع داشت که بهند رسیده است.
سه ماه در ان حوالی تا جزائر کوبا و سن دومینک گردش کرد
ولی چون یکی از کشتیهایش با عملجات آن مفقود شده بود و عملیات
نیز مائل بمراجعت بودند بقیه اقدامات خود را بوقت دیگر گذارد
و برای اطلاع اکتشافات خویش باسپانی برگشت.
در سیزدهم مارس ۱۴۹۳ پس از هفت ماه مسافرت
به پالس وارد شده و مورد پذیرائی شایانی گردید.


۲۴
آخرین مسافرتهای کلمب
کریستف کلمب سه مسافرت دیگر در سالهای ۱۴۹۳–۱۴۹۸
و ۱۵۰۲ نموده و جزائر آنطیل را کشف کرد، در مسافرت سوم
بمصب رود آرینک یعنی بامریکا هم رسید، در چهارمین سفر
سواحل امریکای مرکزیرا تا تنگه پاناما سیر نمود، سپس باسپانی
مراجعت کرده و کمی بعد در ۱۵۰۶ درگذشت.
از مسافرت دوم وجهه عمومی کلمب فوق العاده متنزل
گردید، زیرا برخلاف انتظار مردم و توصیفات مارکوپولو،
ومواعید شخص او فائده از اکتشافات دیده نشد، ادویه و خصوصاً
طلا وجود نداشت، کوششہائیکہ درسن دمینگ کردند بنتیجہ
نرسید فردیناند و ایزابل شخص دیگریرا بجای او بحکمرانی اراضی
مکشوفه منصوب نموده و مشارالیه بدون اینکه حکمی داشته باشد
کلمب را دستگیر و تحت الحفظ باسپانی فرستاد، هرچند که فردیناند
و ایزابل بمحض شناختن جبران این توهین را نموده و آزادش کردند
اما قدرت سابقش از و سلب گردیده، و شهرت مرگ در محبتبی بود


۲۵
برخلاف حقیقت است.
درعقیده کلمب هیچوجه تغییری پیدا نشده و بیقین باینکه
بهند رسیده و جزائریکه کشف کرده است جزائر ساحلی هندستان
هستند، دنیا را وداع گفت، و بهمین جهت جزائر مزبوره بمعروف
هند غربی و مردمان بومی آنجا هندی نامیده میشوند.
ماژلان، و گردش روی عالم
معهذا بعضی گمان میکردند که هند کلمب ، هند حقیقی نبوده
و حتی قسمتی از زمین دیگری غیر از آسیاست، این عقیده در ۱۵۱۳
پس از عبور بالبوآ از تنگه پاناما و مشاهده یک اقیانوس بیپایان
تقویت گردیده، و بعد از مسافرت ماژلان هیچ شبهه
دران باقی نماند (۱۵۲۲-۱۵۱۹) ماژلان با همان نیت یافتن
راهی بممالک ادویه سواحل آمریکای جنوبی را پائین رفته به تنگه
طویلی که ششصد متر طول دارد و بنام خود او مشهور شد رسید
بجانب غرب توجه کرده و با قیانوسیکه آنرا باسم ساكن خواند وارد گردید
بعد از چندی بجزائر فیلیپین پیاده شده و در همانجا در جنگ


٣٦
با مردمان بومی بقتل رسید.
تعقیب مسافرت اورا یکی از ملا حانش موسوم بدَل کانو
نموده و از راه دماغه امید باره و پا بر گشت.
این هیئت اکتشافیه در موقع حرکت از اسپانی مرکب از
پنج کشتی، و یکصد وسی و نه شخص بود، ازین عده فقط بیست و یکنفر
با یک کشتی (کشتی ظفر) بوطن مراجعت کردند، اما چون در جزائر
ملوک ادویه زیادی بارگیری کرده بود، فروش آن کلیه مخارج
این مسافرت سه ساله، یا اولین گردش دور عالم را تکافو نمود.
تشکیل امپراطوری اسپانی
در ابتدای امر فکر اسپانیولها تنها مصروف بجزائر آنتیل
و خصوصاً کوبا و سن دیمنک بود، ولی چون محصولاتیکه آنها
امید داشتند دیده نشد، بهدایت بومیان بطرف بر توجه کرده
و پانزده سال بعد از مرگ کریستف کلمب شروع بتسخیر تر امریکا
نمودند، دو دوره در تاریخ این استملاک معروف است، یکی فتح
مکزیک توسط فرناند کُرتز، و دیگری تصرف پرو بدست فرانسواپیزارو
عبدالله خان تاریخ ارومیه ص ۲۲۴ کاغذ


۲۷
مکزیک و پرو
مکزیک شامل بزرگترین قسمت امریکای مرکزی یعنی
قطعات بین اقیانوس ساکن، و خلیج مکزیک بوده است، پرو
که دران موقع وسعتش فوق العاده بیشتر از امروز بوده، در طول
اقیانوس کبیر و روی جبال آند از قلمرو کنونی اکواتر - پرو -
بولیوی و قسمتی از شیلی تشکیل شده بود.
مردمان انطیل در انوقت مانند بدویان و ساکنین فعلی افریقای
مرکزی دسته دسته در غارها و کلبه ها سکنا داشتند، در مکزیک و پرو
اسپانیولها با اقوامی روبرو شدند که دارای تشکیلات مرتب
و حتی آثار تمدنی نیز در مردمان مکزیک دیده میشد.
شهرهائیکه اسپانیولها در انجا دیدند از بعضی جهات بدرجات
بهتر از معروفترین شهرهای اسپانی، و فرنان کزتر و مکتوبیکه به شاهین
نوشته پایتخت آژتک ها (مردمان بومی مکزیک) را چنین توصیف میکند.
«مکزیکو، در روی دریاچه واقع، و دارای خانه های
بزرگ و قشنگ و معابد و اهرامیست که مرتفع تر از کلیسای سوییل


۲۸
میباشد، مناظر عجیبی که همه‌روز بچشم خود میبینیم حقیقتةً باور کردنی نیست
شهر به بزرگی سویل و کوردوا است، خیابانهای اصلی آن وسیع
و مستقیمند، در یکی از بازارها متجاوز از شصت هزار خریدار و فروشنده
مشغول معامله هستند، دواخانه هائیکه انواع ادویه طبی در انجا مهیا
و آماده است، دکانهای سلمانی و مهمانخانها متعدد و بکار
خوبی کار میکنند. " تمدن پرو باین پایه نبوده ولی معهذا درین
مملکت کوهستانی، راههای سهل العبور ایجاد گردیده و مخابرات و اشیا
تصرف مکزیک
اسپانیولها مملکت مکزیک که تقریباً چهار برابر اسپانی امروزه
بوده است در مدت چهار سال از ۱۵۱۹ تا ۱۵۲۲ مسخر نمودند.
در اوائل ۱۵۱۹ فرناندر کرتز که با ششصد و شصت نفر
از کوبا حرکت کرده بود، در ساحل مکزیک پیاده شده و قلعه محکمی
در انجا بنا نمود، پنج ماه بعد با سه صد نفر سرباز توپخانه، پانزده
سواره نظام و ده عراده توپ بشهر مکزیکو توجه کرده و در ماه اکتوبر
بانجا رسید، پادشاه مکزیک که در خود قدرت مقابله با کرتز را ندید


۲۹

دوستانه او را پذیرفته و شش روز بعد بهانه اینکه بومیهای بعضی
اسپانیولها حمله کرده اند دستگیر و محبوس کرتز گردید، پس از ان کرتز
یک تشکیل تحت الحمایه گی داده و قریب یکسال با نهایت سکون
و آرامی بوسیله پادشاه محلی در انجا حکمرانی کرد.

ماه ژون ۱۵۲۰ موقعیکه کرتز غائب بود در یکی از عیدها
نائب او چند صد نفر از اعیان مملکت را که بدون اسلحه آمده بودند
بطمع جواهر اتشان کشته و یک هیجان و انقلاب مهیبی را تولید نمود
بطوریکه بعد از چندین روز جنگ در مابین کوچه ها، عاقبت اسپانیولها
مجبور شدند که شهر را تخلیه نمایند، کرتز یکسال بعد تلافی این شکست را
کرده و در سیزدهم اوست ۱۵۲۱ پس از محاصره طولانی مکسیکو را غلبه
تصرف نمود، از ینوقت دیگر تمام مملکت مکسیک بسهولت مطیع
گردیدند، تا سال ۱۵۲۸ که کرتز با سپانی مراجعت کرد، در سرتاسر
مملکت از شبه جزیره کالیفرنی تا بغاز داوین صلح و سلم بر قرار بود.

علل کامیابی کرتز با چند صد نفر سربازان کرتز و وسائل
مختصری که داشتند تسخیر مملکتی بعظمت مکسیک بنظر فوق العاده


۳۰

عجیب می آید، اما باید دانست که اتفاقات نیز با کرتز بسیار کمک کرد
زیرا وحدت ملی در مکسیک وجود نداشته، و چون تاسیس ملکیت
با غلبه و تسخیر بوده است نژاد های مختلفه آن راضی به تسلط قابضین
نبوده و هیچ محرک باطنی آنها را حاضر به دفاع مملکت نمی نمود.
گذشته ازان پیشگویان منکوبین وعده داده بودند که از
سمت مشرق خدایان نماینده را برای نجات آنها خواهد فرستاد
کرتز با اسپهای خود که هنوز مردم مکسیک نمیشناختند، و تفنگها
و توپهایش وحشت فوق العاده در قلوب اهالی انداخته بطور
حقیقه او را همان ناجی آسمانی میدانستند، معهذا بهت مردم کم کم
مرتفع شده و اسپها و تفنگها و توپها را دیگر بنظر غرابت نمیدیدند
کامیابی کرتز مخصوصاً بواسطه معاونت دائمی متحدین خود یعنی
اتباع ناراضی و یاغی پادشاه بوده است، در اولین حمله
بمکسیکو هفت هزار بومی در تحت امرش حرکت کرده، و تا آخر
هزاران نفر دیگر بآنها ملحق گشته و همه نوع کمک میکردند.


۴۱

تصرف پرو
قریب ده سال بعد از فتح مکسیک دو نفر را ہزن ماجراجو
ہسپانیولی یکی فرانسو اپیزار و دیگری آلماگرو هرکدام با یکته
یکصد و پنجاه نفری و یکصد اسپ بقصد تصرف پرو افتادند
وبواسطه ضعف نفس اهالی پرو و جنگهای خانوادگی پیشین بزرگان
و خانواده سلطنتی مملکت بسهولت بمقصود خویش نائل گردیدند
اسپانیولها در سال ۱۵۳۲ بساحل پرو پیاده شده
در ضمن ملاقاتی بفریب و خیانت ائنیکا یا پادشاه مملکت را
اسیر خویش ساختند، حرص و طمع آنها باعث یک ہیجان
و شورش عمومی شد، با وجود این کوز کو پائتخت پرو در تصرف
خود آورده و در ۱۵۳۵ که مملکت بتمامی مسخر پیزار شده بود
شهر لیما را بنا کرده و پائتخت قرار داد .
اما در ین وقت بین فاتحین نیز نفاقی پیدا شده در ۱۵۳۸
آلماگر و بدست پیزار کشته گردیده در ۱۵۴۱ سربازان آلماگرو
بقصاص سرکرده خود پیزار را بقتل رسانیدند، این مناقشات

عبد الله جان تاریخ ۲۲ حوت ۱۳۳۲ کاشتہ


۳۲
تا موقعیکه شارلکن حاکمی از طرف خود برای پرو تعیین نموده
و مملکت را مستقیماً بزیر فرمان خود گرفت و ام داشت (۱۵۴۲)
خصائص فتوحات اسپانی ص
رفتار فاتحین اسپانی در مکزیک و پرو همیشه مخلوط با
و طمع، بدبینی و سبعیت بوده است، برای پیدا کردن طلا
شهوت وحشیانه ظاهر میساختند، سابقاً دیدیم که در مکزیک
چگونه یکی از نواب کرتز مرتکب عمل شنیع قتل و دزدی گردیده
و چه دام خائنانه گسترانید، پس از تصرف مکزیکو، چون سلطان جدیه
از ارائۀ محل گنجینۀ سلطنتی خودداری نمود، او را در آتش انداختند،
یکی دیگر از نواب کرتز در یک موقع چهارصد و شصت مکزیکی را
بآتش سوزانید.
در پرو، انیکا، بدون سلاح تسلیم قوای اسپانی شده بود،
در ضمن ملاقات کشیشیکه همراه پیزارو بود انجیلی را بدست او داده
و گفت که باید بآنچه این کتاب میگوید معتقد گردد، انیکا کتابرا
نزدیک گوش خویش برده چون چیزی نشنید آنرا بزمین انداخت،


۳۳
در کنفر او دیگر ترتیبی باقی نمانده و اسپانیولها بر و هجوم کردند ، برای
خلاصی خود حاضر شد که مبلغ زیادی فدیه بپردازد ، اسپانیولها
پیشنها د را قبول نموده ولی پس از دریافت مبلغ متهم بخیانتش ساخ
و پس از محاکمه محکوم بسوختن در آتشش نمودند ، چون راضی بگرفتن
غسل تعمید شد مجازات اور ا تخفیف داده اول خفه اش نمودند
و بعد سوزانیدند، بعد از مرگ او اسپانیولها عزا گرفته و برای آراماش
روحش دعا کردند .
در کیت و مامور پیزا ر ا ول مردها را کشته شهر را آتش زده پس
زنها و اطفال را عموماً بقتل رسانید .
انخدام نژاد بومی
این حرکات وحشیانه اسپانیولها منحصر بایام جنگ نبود
بعد از اطاعت کامل بومیها، و برقراری صلح نیز سبعیت آنها
خاتمه نیافت، با وجود قدغن اکید پادشاهان اسپانی باز بویا
مجبور بخدمت مجانی و غلامی فاتحین بودند، آنها را جستجوی
طلا و نقره فرستاده و باستخراج معادن فلزات قیمتی میگماشتند
بیتم هزارو ۴۰۰ نیز اینجا مقتول شدند


۳۴

میلیونها ازین مردم از پای درآمدند، فقط جزیره هسن دومنیک
که در موقع ورود کریستف کلمب بیش از یک میلیون جمعیت
داشت، بطور یقین میگویند که بعد از هفده سال برحمت چهل هزار
نفر از ساکنین آنجا باقی مانده، و پنجسال بعد بسیزده هزار رسیدند
باقی این عده تلف شده بودند.
تجارت سیاهان
بعضی از کشیشها بدفاع بومیان برخاستند یکی از آنها موسوم
به لاس کا زاس تمام عمر خویش را دلیرانه بتنقید این فجایع مصرت
کرده و داد مظلومین را میخواست شار لکن را متاثر نمود، ولے
به عاقبت
نتیجه مساعی او ظهور بدبختی جدیدی شد، اسپانیولها از نقاط دیگہ
در صدد تهیه کارگر برآمدند، سیاهانرا از افریقا خریده و با مریکا میبرند
از همین وقت دوباره دوره مخوف خرید و فروش غلامان روی
کار آمد، و تا قرن نوزدهم یعنی مدت چهار صد سال دوام نمود،
و بین سیاهان افریقا برای بدست آوردن اسر و فروش آنان
با روپائیان جنگهای دائمی تولید گردیده و میلیونها نوع بشر در ینقطعه

مكمل احمد تاریخ اوروپا صفحه ۳۳ کاغذه


تلف شدند.
خصائص امپراطوری اسپانی
استعمار اسپانی باطرز استعمار پرتقال تفاوت کلی داشت،
پرتقالیها بقصد تجارت بودند و اسپانیولها بنیت تصرف،
اسپانیولها فقط بقناعت بنقاط مهمه ساحلی ننموده بتسخیر
ممالک پرداختند، مکریک و پرو مانند جزئی از اسپانی بوده،
و آنها را اسپانی جدید و کاستیل جدید مینامیدند، اتباع این امپراطوریت
بقصد اقامت دائمی بممالک متصرفه مهاجرت کرده و ریشه
یک ملت تازه گردیدند، اسپانیولها با تمام مظالم خود یک امپراطوری
بأثباتی تشکیل دادند که تا قرن اخیر دوام داشت، هر چند امروزه
منهدم شده است، ولی باز هم با وجود استقلال ممالک امریکا
مرکزی و جنوبی، نژاد، زبان و تمدن اسپانیولی تفوق دارد.
نتائج اکتشافات بزرگ
این اکتشافات عظیمه تنها از نقطه نظر تاریخ اسپانی و پرتقال
دارای اهمیت نیستند، بلکه بواسطه نتائج شرفی، سیاسی، علمی،


٣۶
و مذهبی آنها در تاریخ عمومی عالم مقام مهمی را حائزند؛ ازین نتائج
عده فورا ظاهر شده و بعضی دیرتر آشکار گردیده، و شاید هنوز هم
مقداری در عقب باشد، باستثنای ترقی فوری پرتقال
و اسپانی عمده ترین آنها ازینقرار است.
شاهراه‌های تجارتی بلا فاصله تغییر نمود، مال‌التجاره هائیکه
پیشتر از راه مصر باروپا میرسید بعد ازین از دماغه امید میگذشت،
در نتیجه بحرالروم که از قرون قدیمه مرکز تجارت بود از اهمیت خویش
افتاد، اسکندریه، ژن، ونیز، و مارسی در درجه دوم قرار گرفتند،
و باز پس از حفر ترعه سوئز بازار آنها رونق سابق را گرفت و در عوض
بنادر پرتقال، اسپانی، فرانسه، و بعدها انگلیس واقعه در اقیانوس
اطلس قائم مقام بنادر بحرالروم گردیدند، طلا و نقره فوق العاده
از امریکا خارج، و در اروپا منتشر شد، در اواسط قرن شانزدهم میزان
مسکوکات طلا و نقره اروپا را دوازده برابر قبل از مسافرت
کلمب تخمین کرده اند.
محصول مکریک و پرو از زمان کرتز و پیزار تا کنون نوبۀ


۳۷
میلیار طلا و بیست و چهار میلیار نقره شده است، بواسطه انیکه
اسپانیولها و پرتقالیها بیدا کرده بودند دیگر تن بکار نداده از حاصل
دست دیگران زندگانی میکردند، و بهمین ملاحظه ازین فلزات
قیمتی استفاده نکرده و فقط ماشین نقاله بودند، از ملل همسایه
احتیاجات خویش را میخرند، طلا و نقره در دست تجار منعتگران
یعنی اواسط الناس جمع شد ـ تا این زمان ثروت حقیقی را زمین
میدانستند و آنهم در تملک اعیان بود، از قرن شانزدهم طلا و نقره
طبقه اواسط الناس را متمول ساخته و اهمیت اجتماعی و نفوذ
سیاسی آنانرا افزود، فضل و دانش رو بترقی گذاشت، با اکتشاف
اراضی جدید انسان، تمدن های جدید، حیوانات جدید، نباتات جدیده
و کواکب جدیده کشف گردید، اینهمه معلومات غیر مترقبه
حس کنجکاوی اشخاص را تحریک افکار آنانرا منقلب و اصول
علمی و عقائد قدیمه را منهدم ساخت.
هر چند اراضی جدید میدان وسیعی برای اشاعه مذهب
عیسوی بود، اما از طرف دیگر عقاید مردم نسبت بکشیشها گردیده


۳۸
و معلومات آثار را بی اساس میدانستند بہ راستی عده از کشیشان
هم حقایقی را که فردا آشکار میشد، مثلا کرویت زمین را غلط غیر ممکن
و بر خلاف علم و عقل میگفتند، ازین رو اکتشافات جدید بحران یک
مذهبی را تهیه اصلاح مذهبی یا (رفورم) را بروی کار آورد
و انقلابی در افکار انداخته موجب رنسانس یا تجدید حیوة
ادبی و صنعتی گردید.

فصل دوم
رنسانس
صنعتگران - ابنیه
I
علل رنسانس
تعریف آن

در اواخر قرن پانزدهم و نیمه اول قرن شانزدهم شگفتگی عجیبی
در صنایع و ادبیات دیده شد که آنرا باسم رنسانس یاد میکنند،
رنسانس از ایتالیا شروع شده، در فرانسه و المان توسعه یافته


۳۹
وبعد ازان باسپانی و هولاند رسید، این دوره را میتوان شعشترین
و مهمترین دوره های تاریخ دانست، زیرا شاهکارهائیکه درین
زمان ساخته شد و هرگز تاکنون ما فوق نداشته، از طرف دیگر همان
قسمیکه نتیجه اکتشافات بحری میدانی برای کوشش مادی
گردید، رُنسانس هم میدان افکار و کوشش دماغی را توسعه داد.
علل آن
ظهور و جلوه صنایع و ادبیات در قرن شانزدهم دلائل علید
داشته که عمده ترین آنها ازینقرار است:-
اولاً- در قرون سابقه و خصوصاً در قرن چهار دهم و پانزدهم
اشخاصیکه بعنوان پیشقدمان رنسانس معروفند این صنعت را
باعلی درجه تکاملش رسانیدند.
ثانیاً، در قرن پانزدهم آثار قدیمه که برای مردمان قرون وسطی
مجهول بود اکتشاف شد و برای نویسندگان و صنعتگران
یک سرچشمه جدیدی گردید، درین ضمن اختراع ماشین
چاپ بانتشار این افکار و معلومات کمک بسیار رسانید.
کتب تاریخ اروپا، ص ۶۶۸ مجلد ۴


ثالثاً اشخاص متمول و متنفذ عصر در هر مملکت از صنعتگران و
نویسندگان حمایت نموده و ایشانرا تشویق میکردند این
اشخاص بیادگار شخص معروفیکه زمان (اگوست)
در روم اند ویرژیل و هراس حمایت مینمود، در تاریخ باسم
مسن یا ما مشوقین مشهور گردیده اند.
بقیه مقدمات)
از لفظ رنسانس نباید فریب خورده و تصور کرد که قبل از
قرن شانزدهم یعنی در قرون وسطی ادبیات و صنایع مرده بودند
و در آخر قرن پانزدهم یکمرتبه احیا شدند؛ رنسانس احیا ادبیات
و صنایع نبوده بلکه تغییر شکل آنهاست، صنعت در قرون وسطی
با طرز مخصوص خود فوق العاده مترقی بوده، و هیچوقت آثار آن
دوره را نمیتوان از صنایع دوره رنسانس کمتر دانست .
صنایع در فرانسه مانند شاهزادگان خانواده والوا و خصوصاً
شارل پنجم و برادرانش و دوک های بورگنی، و در ایتالیا مانند
خانواده مدیسی حامیانی داشته و صنعتگران ماهر و نویسندگان


۴۱
زبردست ، را ہیکه باید در قرن شانز دہم پیموده شود حاضر و آماد نمو
نویسندگان و صنعتگران متقدم فرانسه
در ادبیات سه نفر مورخ فرانسوی ، ویلهاردوئن
(۱۲۱۳ - ۱۱۶۰) با تاریخ جنگهای صلیبی قسطنطنیه، ژوانویل
(۱۳۱۹- ۱۲۲۴) با شرح زندگانی سن لوئی و فرواسار
(۱۴۱۰- ۱۳۱۰) با تاریخ دوره های بزرگی جنگهای صدساله
در قرون سیزده و چهارده، اولین سرمشق نثر نویسی فرانسه را دا
در عالم صنعت صنعتگران غالب آثار حجاری معماری
و نقاشی قرون وسطای فرانسه که تاکنون نیز در دست است
معلوم نیستند، و یا اگر از بعضی نامی مانده آثار ایشان بکلی از بین
رفته، معهذا حجاران و نقاشان معرو فیکه در قرن چهار دهم د پانزدهم
زندگانی میکرده ، واسم و اثر شان با قیست یکی کلس اسلوتر است
که اصلاً المانی و یا ہلاندی، و در عصر شارل ششم بوده درو
تمام شاهکارهای مجسمه تر اشام بی همتا زاست.
دیگر ے ژانگ وان ایک نقاش ہلاندی که اصول جدید


۴۲
برای استعمال رنگ اتخاذ کرده، و جلوه شاهکارهای قرن
شانزدهم داد، دیگر نیکلا فرومان و ژآن فوکه نقاش شارل
هفتم و لوئی یازدهم که شهرت او حتی بایتالیا نیز منعکس شده
و پاپ او را برای ترسیم تصویر خویش به رم طلبید.
نویسندگان و صنعتگران پیشقدم ایتالیا
رتبه نویسندگان قرن چهار دهم ایتالیا از نویسندگان همان
دوره فرانسه خیلی عالیتر، و عبارت از دو شاعر، یکی دانت
اولین، و بزرگترین شعرای ایتالیائی و مؤلف دیوین کمدی
و دیگری پترارک و یکنفر نثر نویس بکاس که با دکامرون موجد
نثر ایتالیائی میباشند بوده اند.
برخلاف اسامی صنعتگران فرانسه که غالباً مجهول و آنچه
معلوم است نیز جدیداً شناخته شده، اسامی صنعتگران ایتالیائی
از قدیم معروف میباشد، مشهورترین آنها پنجنفرند، که تماماً از اهل
فلورانس و دارای مقام برجسته، در تاریخ صنعت شده اند،
ابتدا در قرن سیزدهم ژیوتو و سپس صد سال بعد، در همان زمان


۴۳
کلس استره و آن ایک چهار نفر دیگر یعنی برونلسکو۔ گیبرتی
دناتلو و لوکا دلار بیا ظهور کرده اند.
ژیوتو ـ هم نقاش و هم معمار، و معاصر و رفیق دانت بوده
اثار بزرگی که در فلورانس از خود بیادگار گذارده، و تاثیر مهمی در
نقاشی قرن چهار دهم داشته است.
برونلسکو ـ مامور اختتام کلیسای فلورانس و گنبدی که
برای آن بنا کرده نه فقط موزون بلکه از عجائبات بشمار می‌آید
گیبرتی دو در برنز ساخته که برای یکی بیست و یک
صيف
و دیگری بیست و هشت سال وقت صرف شده در زیب
آنها میکل آنژ مبالغاتی نموده است.
دانا تلو و لوکا دلار بیا عظمت و ظرافت کلیسای
فلورانس را با نقوش برجسته و مجسمه های خویش تکمیل کردند
حجاران رنسانس هیچکدام جاندار تر و ملیح تر از دسته‌های
خواننده که قلم لوکا دلار بیا در ۱۳۳۳ نقش کرد نتوانستند انچه
نشان دهند.

محرک رنسانس عهد باستان و معاصر طبیعت


۴۴

تاثیر قرون قدیمه در صنایع
برونلسکو، گیبرتی، دوناتلو، لوکا دلار بیا و عموماً سائر
صنعتگران اطالیا نیز بواسطه شناسایی آثار قدیمه روم و یونان
بر معاصرین فرانسوی و فلاماندی خویش امتیاز و برتری دارند
بقایای ابنیه رومی در اطالیا بیشمار بود، بعنوان اینکه اینها
سر مشقهای ملی میباشند، کلیه استادان اطالیایی از آنها تقلید
نموده و توجهی بنمونه های فرانسوی نمیکردند، لذا از نیمه اول
قرن چهار دهم صنعت اطالیایی بکلی شکل دیگری بخویش گرفته
و در جزئیات طرز رومی و یونانی قدیم را ظاهر میساخت.
حجاری و نقاشی نیز در تحت همین تاثیر بوده مثلا کتیبه های
طاق تیتوس و ستون طراژان کاملاً محل تقلید بوده اند.
صنعتگران قدیم بینهایت تناسب کار میکردند، و
اجسامی برهنه که ساخته اند همیشه طرف تحسین خواهد بود، در صورتیکه
در قرون وسطی چون این مهارت را نداشتند کلیه مجسمه ها را بالباس
میپوشانیدند، آثار قدیمه گذشته از سرمشق با ستادان اطالیایی


۴۵

موضوعات جدیدی نیز دادند، بغیر از نقش و رسم موضوعات مذهبی که در قرون وسطی تنها نمایش مییافت صنعتگران رنسانس افسانه های تاریخ قدیم را گرفته و مجالس برجسته آن از قبیل فتح ژول سزار - تولد ونوس و غیرهم را برای موضوع اختیار نمودند و همین جنبش برنسانس تعبیر شده است.

تاثیر قرون قدیمه در ادبیات

نوشتجات ادبی، تاریخی و فلسفی رومی و یونانی که در قرون چهارده و پانزده کشف گردید بیش از صنایع و آثار قدیمه تاثیر نمود غالب نوشتجات رومی از قبیل نطقها و مکتوبهای سیسرون و کتب تاسیت در کتابخانه های صومعه ها پیدا شد بغیر از آثار ادبی پترارک و بکاس که زیاده تر بدست آمده اکثر مولفات نویسندگان دیگر بواسطه عدم توجه رهبانان از بین رفته است.

اروپای غربی، مولفین یونانی را نمیشناخت، و حتی در غالب دارالعلم ها خواندن الفبای یونانی را نمیدانستند در قرن پانزدهم شخصی بنام کاردینال بساریون

نمونه یک تصویر را در صحیفه ۴۳ ملاحظه فرمائید


۴۶
۱۴۶۴-۱۳۸۹) با صرف یک میلیون ونیم فرانک کتابخانه
مرکب از ششصد کتاب یونانی جمع آوری نمود، سپس بعد از
فتح قسطنطنیه (۱۴۵۳) عده از علمای بیزانتن در ایتالیا
پناه جسته و شروع بترویج ذوق و معلومات یونانی نمودند.
در همین وقت (۱۴۵۷) ماشین چاپ نیز اختراع شد و مولفات
جدیده را بدسترس عموم گذارده اشخاصیکه این علوم قدیمه را تحصیل
کرده و در انتشار آن کار کرد، اند مشهور بهو ما نیست ها میباشند.
هر یکے بکاره، کسب و تعلیمی آشینا افتاده، و از همین موقع
میتوانیم بگویم که رنسانس شروع شد.
مشوقین
یکی از علل عمده رنسانس توجه بادبیات و صنایع و حمایت
متنفذین و سلاطینیکه مشوقین معروفند از نویسندگان و استادان
بوده است، مشوقین ابنیه عمارات و قصور میساختند.
مجسمه ها، و تابلو ها سفارش میدادند، و پولهای فراوان درین راه
خرج مینمودند، کتابخانه های معتبر تاسیس و علما را باستفاده ازانها


۴۷
خوانده و آرا هیچگونه اعزاز و احترامی فروگذار نمیکردند، و حتی
بعضی اوقات این اشخاص را مانند افراد فوق العاده ملاحظه میمون
لوران دمیسی میکل آنژ را مصاحب اطفال خویش نموده،
پاپ لئون دهم میخواست که رافائل را رتبه کاردینائی بخشد؛
بنوه تو سگینی متهم بقتل شخصی شده بود هنگامی که را نزد پاپ پل سوم
بردند، مشار الیه گفت که اشخاص منفرد مانند سگینی نباید مطیع
قانون باشند مشوقین معتبر الیالیا خانواده مدیسی در فلورانس
و پاپها در روم بوده اند.
در فلورانس خانواده مدیسی رویه اجداد خود را از دست نداد
و همیشه در دربار خود علماء را نگاه میداشتند، پاپ نیکولای پنجم
در واتیکان کتابخانه شامل پنجهزار جلد کتب خطی تشکیل کرد.
بزرگترین مشوقین فرانسه فرانسو ا اول بود که کالژ د فرانس را
تاسیس نمود، و ابتداء انجا فقط شعب زبان لاتن، یونانی، یهودی
و ریاضیات تدریس میشد، ولی بزودی جغرافیا و طب نیز بران
علاوه گردید، بنای قصر لوور وعده دیگر از قصور معتبر فرانسه را شرع


۴۸

کرده و تابلو های زیاده باستادان ایتالیائی مانند رافائل
ولئوناردو نسی سفارش داد.

۱۱
رنسانس در ایتالیا
در قرن شانزدهم، ایتالیا چهار نویسنده بزرگ داشته، دو شاعر
آریوست و تاس، دو نثر نویس، ماکیاول وگیشاردن.
آریوست (۱۵۳۳-۱۴۷۴) در سال ۱۵۱۶ کتاب
رالاند غضبناک را منتشر، و در ان با لحن خوش آیند وقایع جنگ
شاملمانی را با اعراب نقل کرده است.
تاس، شصت سال بعد (۱۵۷۵) تاریخ جنگهای
صلیبی را در (خلاصی بیت المقدس) بیان نمود.
ماکیاول، (۱۵۲۷-۱۴۶۹) وگیشاردن (۱۵۴۰-۱۴۸۲)
هر دو از اهل فلورانس و مورخ بوده، و تقریبا تمام عمر خود را در سیاسیات
گذرانیده اند جنگ های ایتالیا را گیشاردن بچشم خود دیده و تاریخ
آنرا نوشته، ماکیاول که از برجسته ترین نویسندگان رنسانس و بزرگترین


۴۹

نثر نویسان ایتالیا بشمار می‌آید، تاریخی از فلورانس ترتیب کرده
و در یکی دیگر از تالفات معتبر خویش موسوم به پرنس (شاهزاده)
اخلاق سیاسی ایتالیا را در عصر خود تشریح نموده است.
صنعت‌گران
بین تمام استادان ایتالیا مشهورترین آنها بترتیب تاریخ تولد
برامانت، معمار، لئوناردو ونسی، نقاش و حجار، میکل آنژ،
نقاش، حجار، معمار، تیسین - رافائل - کرژ - پل ورنز
نقاش بوده‌اند.
برامانت (۱۴۴۴-۱۵۱۴) معروف ترین معماران
رنسانس ایتالیا و خط مشی برونلسکو را تعقیب مینمود، طرز
کار او بهمان اسلوب ساده و منظم رومی بوده، ژول دوم
برامانت را به رم طلبیده و مشارالیه در انجا عمارات بسیاریرا
ساخته و نقشه واتیکان را طرح کرد.
میکل آنژ (۱۴۷۵-۱۵۶۴) اصلا از اهل فلورانس
وابتدا در تحت حمایت لوران دمدیسی و سپس در رم تحت حمايت


۵۰
پاپ پانژرول دوم تاشون دهم زندگانی میکرده است.
میکل آنژیکی از قویترین و کاملترین نوابغ رنسانس
و بلکه عالم بشمار می آید، شخصاً خود را حجار معرفی کرده، ولی
در عین حال نقاش، معمار، مهندس و شاعر زبردستی نیز
بوده است، در حجاری شاهکارهایش یکی مجسمه معروف پیتا، ودیگر
مجسمه حضرت موسی و بسیاری از مجسمه های دیگر میباشد
در معماری نقشه طاق کلیسای سن پیر است که ۱۳۷ متر
عرض و ۱۲۳ متر ارتفاع دارد، در نقاشی بزرگترین آثارش
تصویریست که بخیال خویش از روز باز خواست نموده این
پرده عظیم و مخوف در روز نمایش عموم تماشاکنندگانرادچار
و خوف نموده بود.
میکل آنژ، در سن هشتاد و نه سالگی دنیا را وداع گفته پس
از مرگ او پاپ میخواست که نعش استاد فلورانسی را در مقبرهٔ
سن پیر دفن نماید، ولی اهالی فلورانس رضایت نداده و خواستند
که نعش ایشان در انجا دفن شود.

نمره اول سال حوت بقیه تاریخ عمومی شماره ششم (مدرسه حبیبه) در مکتب صنایع طبع شد.


۵۱

در میان بارهای مال التجاره بفلورانس فرستاده و در انجا تشییع
شاهانه برای او نمودند .
از مختصات آثار میکل آنژ قدرت و متانت آنها است
غالباً اشخاص را عضلاتی قوی و قیافه جدی و بلکه محزون
و غم انگیز میساخته ، و سبب غائی آن اینست که مشارالیه طبیعةً
محزون بوده ، و مشاهده اوضاع بیچارگی و رقت وطنش
و تهاجم فرانسه و المانها و اسپانیولها بایتالیا بیشتر موجب
غم و الم او گردیده بود .
لئوناردوسی - (۱۴۵۲- ۱۵۱۹) مانند میکل آنژ
در فلورانس بسر میبرده ، و مثل او نیز استاد جامعی بود و در فنون حجار
معماری ، نقاشی ، و مهندسی و فزیک و ریاضیات یدطولائی
داشته است ، روح و فکر او فوق العاده متجسس ، و میخواسته که همه
چیز را بداند ، هر شعبه را تحصیل کرده و از کتابهای خطی و مصوری که
از و در دست است معلوم میشود ، بحل مسائلی مشغول بوده که
که امروزه تازه بمیدان عمل آمده است ، مثلاً راجع بهوا پیمائی یعنی پریشن


۵۲
بطرز پرندگان، و بسیاری چیزهای دیگر عقایدی از خود باقی گذارده است
حقیقه لئوناردنسی را میتوان پیشقدم علمای جدید دانست.
ولی تمام افتخارش بواسطه پردهای نقاشیست که بفکر
و قلم توانای او ترسیم کرده، و معروفترین آنها پرده معروف به
ژکنده یاسد که در تمام دنیا مشهور است، برخلاف دیگر استادان
ایطالیا ذوق چندانی در ماندن رم نداشته، و بتقاضای فرانسوا
اول بدربار او آمده و یکی بعد فوت نمود.
رافائل - (۱۴۸۳-۱۵۲۰) پسر یکی از نقاشان شهر اور بین
و یکی از ظریفترین و مقتدرترین نقاشان گردید، در سن بیست و پنجسالگی
به رم آمده و در انجا بتوسط برامانت همشهریش به پاپ ژول دوم
معرفی شد، و بزودی اشتهار فوق العاده پیدا کرد، پس ازین رافائل
غریق افتخارات گردید بطوریکه اور ا ملکوتی مینامیدند، در زمان پو نهم
تقریباً وزیر صنایع مستظرفه دربار پاپ بوده است، پردها و آثار
قلمی او بیشمار - و معروفترین آنها در موضوعات مذهبی خانواده
مقدس، و در افسانه های تاریخی فتح گالاته، میباشد


۵۳
کثرت کار او را دچار یک تپ مهلکی ساخته، و در سن سی و هفت
سالگی استاد شهیر را از پای درآورد.
از خصائص کارهای رافائل قشنگی، ملاحت و حسن ترکیب
آنها بوده، برعکس استادان قرون وسطی تصاویر مقبولی نقش میکرد
و اگر سرمشق های مادی نمیافت، صورتهای زیبایی خیالی
رسم مینمود، در فن ترکیب و تناسب مهارت کاملی داشته، اگر
در نقاشی اشخاصی بپایه او رسیده، لیکن هیچیک از وی پیشتر نرفته است
کرژ، تیسین و پل ورنیز، از نقاشان بزرگ ایتالیا
شمالی بوده، و با رم ارتباطی نداشتند.
کرژ، (۱۴۹۴-۱۵۳۴) غالباً در پارم میزیسته، و از
حیث ملاحت و شیرینی آثار او با رافائل رقابت میکند.
از امتیازات او مهارت در فن سایه روشن میباشد.
تیسین، (۱۴۷۷-۱۵۷۶) و پل ورنز هر دو از اهالی
وینز و علاقه مفرطی بشهر خویش داشتند، در رنگ آمیزی سرآمد
همعصران خویش بوده‌اند، در مدت عمر خود که نود و نه سال میرسید


۵۲
بیش از چهار هزار پرده نقاشی ترسیم نموده که مشهورترین آنها
پرده معروف به تدفین است.
پل ورنزه (۱۵۲۸ - ۱۵۸۸) تمام دیوارهای قصر
و کلیساهای و نیز از پردها پوشیده است، پرده نامی او
موسوم به عروسی کانا در موزه لوور میباشد.
استادان فوق الذکر، بزرگترین صنعتگران رنسانس ایتالیا هستند
ولی نقاشان و معماران دیگری نیز وجود داشته‌اند که در رتبه
البته ازین اشخاص پائین‌تر میباشند، بهرحال استادان ایتالیا
لایق زبر دستی صنعتگران رنسانس، ولا اقل در نقاشی اولین
مقام را برای ایتالیا احراز کرده اند.
اخلاق زمان رنسانس
فساد اخلاق فوق العاده همعنان این تمدن درخشان بوده است
روح ایتالیائی مذهب را ترک گفته و هر کسی دیوانه متمتعات
جسمانی گردیده بود، تزویر، بی‌رحمی، خیانت، قتل نفس از مسائل
عادی بشمار می‌آمد.
1 - Les Noces de Cana


۵۵

برای پیشرفت مقصود، اعمال هر وسیله پسندیده بود.

سزار برژیا، یکی از پسرهای پاپ الکساندر ششم

مظهر تمام نزاکتها، عیوب و خباثات آن دوره میباشد، اشخاصیکه

بامر او و یا بدست خود او کشته شدند از حساب بیرونست، هرکس

که عایقی در مقابل او بود و یا از اعدام او فائده میبرد بدون تردد

وداع زندگی میگفت، همیشه همراه خویش یکنفر آدم کش داشتی

از وابستگان خود نیز فروگذار نمیکرد؛ در مقر پاپیت در مقابل

چشمش برادرانش را کشت، شبی از یک میهمانی با برادر خود

مراجعت میکرد، در بین راه بدست همراهانش او را با خنجر بقتل

رسانیده نعش را برد و تیبر، انداخت، بعد از چندی ماهیگیری

که همانشب در زورق خود پنهان بود قصه را حکایت کرد،

از و سئوال کردند که چرا زودتر نگفت، جواب داد تاکنون بیش

از صد جسد در مقابل چشمش برود انداخته اند، و هیچکس بازپرس

و توجهی ننموده، و اضطرابی بظاهر نگردیده، بدین ملاحظه او هم

نقل آنرا بیفائده میدانست.


۵۶

III

رنسانس در فرانسه
در قرن شانزدهم فرانسه هم مانند ایتالیا نویسندگان و معماران
و حجاران بزرگی داشته است، ولی از نقاشان بجز از کلونه که
او هم قابل مقایسه با نقاشان ایتالیائی نیست از دیگری نامی نیست

نویسندگان
مهمترین نویسندگان فرانسه سه نفر شاعر، کلمان مار،
(۱۴۹۷–۱۵۴۴) رنسار، (۱۵۲۴–۱۵۸۵) ژاکیم دوبلی
(۱۵۲۴–۱۵۶۰) که مبدع نظم فرانسوی آنها را باید دانست
و سه نفر نثرنویس، رابله، (۱۴۹۵–۱۵۵۹) نویسنده گارگانتوا
کالون (۱۵۰۹–۱۵۶۴) نویسنده موسسه مسیحی و منتنی
(۱۵۳۳–۱۵۹۲) مولف کتاب موسوم به
اس (تجربیات) میباشد که باید گفت با تمام مراتب لیاقت دست نیافته است

1 - Clement Marot
2 - Ronsard
3 - Joachim de Bellay
4 - Rablais

5 - Gargantua
6 - Calvin
7 - Institution Chretienne
8 - Montaigne
9 - Essais


۵۷

آثارشان، این نویسندگان همسر معصران ایتالیائی خویش مانند
اریوست و ماکیاول نبوده اند، و فقط در قرن هفدهم و هجدهم
ادبیات فرانسه توانست که بپایه نوشجات ایتالیائی برسد حقیقت
نویسندگان رنانس فرانسه را باید جز و پیشقدمان دانست.
معماران و حجاران
مشهورترین معماران پیرکسکو (۱۵۱۰-۱۵۷۸) ژان بولان
(۱۵۱۲- ۱۵۷۸) فیلیبر دلوئرم (۱۵۱۵، ۱۵۷۰) و حجاران فرانسه
ژان کوژن (۱۵۱۵- ۱۵۷۰) و ژرمن پلین (۱۵۳۸- ۱۵۹۰)
بوده اند، و بیشتر آثار آنها از زمان هانری دوم و کاترین دمیسی،
میباشند، بسیاری از صنعتگران دیگر، تاریخ حیات و آثار آنها بدست
نیامده و گمنام مانده اند.
معروفترین آثار ایشان که هنوز دیده میشود از فیلیبر دلوئرم
قصر آنه در حوالی پاریس، از ژان بولان قصر سن ژرمن، کلیسای

1 - Arioste
2 - Machiavel
3 - Pierre Lescot
4 - Jean Bullant

5 - Philibert de l orme
6 - Jean goujon
7 - Germain Pilon
8 - Chateau d Anet


۵۸

سنت استاش ، برج سن ژاک ، و پیر لسکو قصر تاریخی لوور ان قسمتیکه
در زاویه جنوب غربی بام فرانسوای اول ساخته شده است .
از حجاران معروف نیز یکی میشل کلمب بود که در برتانی مقبرۀ دو
به و برتانی را بنا نموده است ، از ژان کوژن مجسمه های معروفی
(پریان چشمۀ معصومین) و از ژرمن پیلن مجسمه های برنز مقبره
هانری دوم ، از پیر بن تان کتیبه های جنگ مارینیان
و از لژییه ریشیه مجلس معروف به تدفین که در کلیسای سن میشل
نقش گردیده است.
رنسانس در آلمان
در رنسانس المان سه نام برجسته است یکی اراشم (١٤٦٧-
١٥٣٦) که از نویسندگان عالی مقام بوده ، ولی چون بزبان لاتن
نوشته در تاریخ ادبی ذکری از و نیست ؛ دیگر آلبر دورر (١٤٧١-
١٥٢٨) و هانس هلبین (١٤٩٧-١٥٤٣) که نقاشان قابلی بودند

1- Michel Colombe
2- Bretagne
3- Les Nymphes de la fontaine des Innocants
4- Pierre Bontemps 5- Marignan 6- Ligier Richier
7- Mise au tombeau 8- Erasme 9- Albert Dürer
10- Hans Holbein

تاریخ اروپا عبدالرشد صفحه ٢٤


۵۹
هر یک اثرهای شایان توجهی از خویش گذارده اند، و دقت فوق العاده
در تجسم جزئیات هر چیز داشته، و حتی کوچکترین الیاف یک گیاه را
مثلاً نمایش میدادند، معروفترین آثار دوره (پرستش مغ ها)
و از هلبن (تصویر ارانسم میباشد.
فصل سوم
اروپای غربی در آخر قرن پانزدهم
فرانسه، انگلیس، آلمان، اسپانی، ایتالیا،
اروپای غربی در اواخر قرن پانزدهم شامل ممالک فرانسه
و انگلیس و امپراطوری آلمان بوده، در آنوقت ایتالیا و اسپانی
فقط موجودیت جغرافیائی داشته، و هر یک منقسم بچندین سلطنت
از قبیل سلطنت پرتقال، کاستیل، اراکن، ناوار در اسپانی،
و سلطنت سسیل، سلطنت ناپل، جمهوری فلورانس، جمهوری ونیز
دوک نشین میلان، و دوک نشین ساووا در ایتالیا گردیده بودند.
1- Adoration des Mages


٦٠
فرانسه
حدود آن در ٩٨٧ که لوئی دوازدهم سلطنت فرانسه را داشته
در صورتیکه در اوائل این قرن تنها کوشش فرانسه حفظ استقلال خویش
بوده و پس از معاهده تروا ممکن بود از متصرفات پادشاه انگلیس
بشود، ولی در آخر قرن پانزدهم یکی از قویترین ممالک اروپا
غربی گردید، حدود آن از جانب شمال غربی و مغرب از مصب رود
بیداسوا، تا رود اسکو، اقیانوس، بحر مانش و دریای شمال،
از طرف شمال شرقی و مشرق رود اسکو، رودمز و ساون و قلل
جبال آلپ، واز سمت جنوب تا کوه‌های پیرنه امتداد داشته،
هر چند دران موقع وسعت فرانسه از طرف شمال بیشتر بوده، ولی
بسیاری از ایالات شرقی و جنوبی آن که امروز جزو مملکت است
از حیطه اختیار سلاطین فرانسه خارج بوده است.
قلمرو فوق الذکر باز کاملاً و مستقیماً در تحت اوامر پادشاه فرانسه
نبوده، واقتدار او بتمام مملکت نفوذ نداشت، هنوز در شمال کنت
نشینهای فلاندر و آرتوا در مرکز دوک نشین بری و اونژی وجود داشتند.
Troyes


۶۱
قدرت سلاطین از نیمه دوم قرن پانزدهم شروع به بسط بکلیه
نقاط فرانسه کرده و مساعی لوئی یازدهم و شارل هشتم و لوئی دوازدهم
ایالات بورگنی، من، آنژو، پروانس، و برتانی، را نیز بحدود
سابقه اضافه کرد .

قدرت سلاطین فرانسه

دران زمان فرانسه تنها دولتی بود که تشکیلات آن منظم و مکمل
و نزدیک بتشکیلات جدیده بوده است، اداره مالیه مرتب
وقشونی دائمی داشت، پادشاه مامورینی را انتخاب نمود
و بتمام نقاط مملکت میفرستاد، این نمایندگان که بمنزله حکام امروزه
بوده اند، دارای اختیارات مطلقی و فقط مسئول شخص پادشا
باراده اش مطیع و بفرمان شخص او تغییر و تبدیل مییافتند، خزانه سلطنتی
از عایدات املاک شخص پادشاه، و مالیاتیکه رعایا میپرداختند پر بود.
لشکر پادشاه و خصوصا یک دسته از سواره نظام ژاندارمه فوق العاده
منتظم و ورزیده، و همیشه حاضر حرکت و جنگ بودند، توپخانه فرانسه
در انوقت از کاملترین و سهل الحرکه ترین توپخانه ها بشمار می آمد، لیکن


۶۲
اقتدار سلاطین فرانسه بواسطه اتحاد کامل ایالات و وحدت جغرافیائی
مملکت بوده، پس از جنگهای صد ساله فکر وحدت وطن بروز
کرده، و این احساساتیکه امروز بنظر خیلی عادی می آید، و انوقت
خیالات نوی بود تشکیل یک ملت در فرانسه داد، در سائر ممالک
این حسیات تقریباً وجود نداشته؛ و در ایتالیا و آلمان هر کسی محل تولد
و یا سکونت خویش را وطن خود میدانست.
پس از لوئی یازدهم و انهدام خانواده بورگنی امنیت کاملی
در سراسر مملکت مستقر شده، و از ینوقت نظر فرانسه بماورای
سرحدات خویش معطوف گردید.
انگلیس
از ۱۴۸۵ با هنری هفتم موسس سلسله تودر که در قرن
شانزدهم صاحب تاج و تخت انگلیس بوده اند درین مملکت سلطنت
داشت، در قرن پانزدهم مقدرات انگلیس کاملاً بر خلاف مقدرات
فرانسه یعنی در اوائل این قرن مظفر و منصور بوده و در اواخر مغلوب
و مقهور گردید، در صورتیکه در موقع معاهده ترواد (۱۴۲۰) بیش از نصف


۶۳
خاک فرانسه را در تسلط خویش داشتند، در سال ۱۴۵۳ تمام متصرفات
خود را از دست داده و فقط بندر کاله برای ایشان باقی ماند، در آنوقت
مملکت انگلیس تنها منحصر بجزیره خودشان گردیده، و حتی آنرا نیز
کاملاً زیر اقتدار نداشتند.
جنگهای دو گل تازه خاتمه یافته بود، در طول مدت این
جنگها (۱۴۵۵-۱۴۸۵) خانواده های بزرگ و توانای انگلیس
برچیده شده و تمول و نفوذ سلاطین بواسطه ضبط اراضی ممالک
افزوده گردید، و اهمیت پارلمان که در جنگهای صد ساله همدوش
پادشاهان کار مینمود فوق العاده کاسته شد، و مانند فرانسه سلاطین
تقریباً شروع بداشتن اختیارات مطلق و مبسوط کردند.
هانری هفتم برای متمول ساختن خود و مملکتش مردم را تشویق
بصنعت و تجارت مینمود، در هنگام مرگ خزانه شخصی او در آن زمان
بالغ بر پنجاه میلیون میشد، دریانوردان را بمسافرت بجانب برّ جدید
ترغیب میکرد، ازین موقع سیاست بحری و تجارتی انگلیس که در
قرن شانزدهم مهمترین عامل عظمت آن شد شروع گردید.
Guerre deux Roses
تاریخ اروپا عبدالرئوف ص ۳۰۰


۶۴
انگلیس باز چشم از بر نپوشیده و بواسطه تملک بندر کاله پیاده
کردن قشون نیز برای او سهل بود، در قرن شانزدهم تملک همین
بندر پادشاهان فرانسه و مخالفین آنانرا خریدار اتحاد انگلیس نمود
ولی انگلیسها سیاست موازنه را در نظر گرفته گاهی با یکطرف
و گاهی با طرف دیگر همراهی مینمودند، بطوریکه حقیقةً میتوان در انموقع
انگلیس را حَکَم و حاکم سیاست اروپای غربی گفت.
آلمان
سرحدات آن
از حیث وسعت خاک آلمان از بزرگترین دول اروپابشمار
می آید، از طرف شمال به بحر بالتیک و مملکت دانمارک و بحر شمال،
از جانب مغرب بخاک فرانسه، و از سمت جنوب بواسطه ژورا،
رن، و دریاچه کنستانس و جبال آلپ از ممالک مجتمعه سوئیس
و ایتالیا مجزا بوده و بدریای آدریاتیک میرسیده است، حدود
شرقی آنرا یک خط قراردادی که از فیوم به دانتزیک میخورد تشکیل داده
و آنرا از ممالک هنگری و پولونی جدا میکرد، یعنی تقریباً شامل قسمت
تاریخ اروپا عبدالرشید ۱۳۰۰


۶۵
اعظم المان کنونی، مملکت هلاند، قسمت بزرگی از بلژیک،
لوکزامبورک، آلزاس ولورن، فرانش کنته، بهیم و اطریش و ژنو است
تشکیلات و ضعف آلمان
اگر امپراطوری آلمان در آنزمان از وسیعترین ممالک اروپا
بوده، ولی بواسطۀ تشکیلات خویش از ضعیفترین آنها شمرده میشد،
مملکت به یکهزار حصه تقسیم گردیده، و در هر یک دوکها، کنت‌ها،
شوالیه‌ها، کشیشان حکمرانی و سلطنت واقعی داشتند، در بین
این ممالک کوچک بعضیها از قبیل تریو، کولونی، ماینس،
پالاتینا، ساکس، بهیم، براند بورک، نفوذ و اقتدار وسیعی داشته
و حق انتخاب امپراطور با فرمانروایان آنها بوده است، بعد از
ممالک هفتگانۀ فوق دو قطعه باویر و اطریش در درجۀ دوم،
و سائر تقسیمات مملکت بین شوالیه‌ها گردیده که چندان قابل توجه
نبوده، و غالباً زندگانی آنها از قتل و غارت و حتی راهزنی میگذشت
با وجود تجزیه مملکت تمام شاهزادگان شوالیه‌ها، منتخبین و غیرهم
بگفته یکی از نویسندگان آلمانی معاصر آن دوره دارای احساس


٦٦

واحدیکه عبارت از میل باستقلال و عدم اطاعت بدیگری
میباشد بوده‌اند؛ در رأس تمام این سلاطین کوچک امپراطور قرار داشت
لیکن چون انتخابی بوده لذا مجبور بمراعات منتخبین میگردید، و گذشته
ازان قانون اساسی زمان سلطنت شارل چهارم (١٣٥٦)
که بنام بول دُر معروف میباشد، اختیارات امپراطور را فوق العادۀ
محدود ساخته بود، بطوریکه استقلال کامل منتخبین در قلمرو خویش
محفوظ، و حل و فصل امور حکومتی بمشارکت مجلسی موسوم به دیت
موکول و مفوض شده بود، این مجالس که بدرجات از پارلمان
های انگلیس مقتدرتر بودند، در اداره مملکتی حقیقتاً با امپراطور شرکت
داشتند، امپراطور بدون تصویب و امضای نمایندگان منتخبین
و شاهزادگان و شهرها حق هیچ اقدامی را نداشته، و برای اعلان
جنگ و امضای صلح، عقد معاهدات، سرباز گیری - حتّی
اخذ مالیات - اتفاق آرای نمایندگان مزبور لازم، و در واقع
شخص امپراطور مجری تضیقات این سلاطین میبود.
این شاهزادگان جز منافع شخصی خویش منظور دیگری
1 - Bulle d'or
2 - Diete


۶۷
نداشته، واز مصالح امپراطوری چیزی در میان نبود، هر کدام
ازین ممالک دارای ثروت، جمعیت، وسربازانی شجاع
و امپراطور و امپراطوری فقط اسمی بود بلا مسمی.
خانواده اطریش
در آخر قرن پانزدهم ماکزیملین داطریش، بامپراطوری
انتخاب و دارای این عنوان گردید (۱۴۹۳) ماکزیملین از
خانواده ہاسبّورگ، یعنی همان خانواده که تا سنه ۱۹۱۸ در اطریش
سلطنت داشت بوده است منتخبین برای احتراز از تشکیل
یک سلسله و سلطنت موروثی تاج امپراطوری را مکرر بخانواده
های دیگر واگذار کرده، تا اینکه بالاخره در سال ۱۸۳۸ باز مجدداً
بیک ہاسبورگ تفویض نمودند، این امپراطور بخیال تعیین
جانشینی برای خویش افتاده و به پسر خود لقب پادشاه رومیان
داد، و بهمین واسطه تاج امپراطوری در خانواده آنها باقی مانده
منتها بهمان ترتیب سابق انتخابی بودند.
ماکزیملین اندر خویش ممالک و ایالات مهمه اطریش
تاریخ اردپای مدرم صفحه ۴۳ جلد اول طابع
1 Maximilien d'Autriche
2 Habsbourg


۶۸
دول نشین، استیری، کارنتی، کارنیول، کنت نشین، تیرال دالاس،
در نواحی جنوب و جنوب شرقی امپراطوری بارث بعه، و پس
از ازدواج ماری دوبورگنی دختر شارل ل تمهر به فرانش کنته
لوگزامبورک قسمت اعظم بلژیک و هلاند کنونی، و فلاندر، و آرتوا
نیز بممالک او ضمیمه گردید (۱۴۷۷) ماکزیملین همیشه در خیال تحصیل
اراضی جدیده بوده و میخواست که نقشه خویش را از همین راه با ازدواجات
های مفیده انجام دهد، لذا برای فلیپ ل بو، پسر خود ژالافل
وارث تاج اسپانی را در ۱۴۹۶، و برای فردیناند اول نواده‌اش
وارث پادشاه بوهم و هنگری را تزویج نمود، این وصلت‌ها قدرت
خانواده اطریش را بقدری افزود، که حتی در نیمه اول قرن شانزدهم
موجب مخاطره فرانسه نیز گردیدند.

ممالک مجتمعه سویس
در جنوب غربی امپراطوری در مرکز جبال آلپ اراضی که سابقاً
متعلق به هاسبورگها، و بعد با دارای استقلال شده بودند تشکیل

1 Marie de Bourgogne 2 Jeanne le folle
2 Philippe le beau


۶۹
ممالک مجتمعه سوئیس را میدادند، تمام مملکت از شش ولایت مرکب بود
پس از دو شکستیکه سوئیسها در گرانسن و موراتقشون شارل تمرژ
دادند، روح تازه پیدا کرده و توجه همسایگان را بخود جلب کردند
بطوریکه شاهزادگان ممالک مجاوره در صدد استخدام آنها در قشون
خویش برآمده، و مردمان این ولایات نیز بواسطه فقر و بیچیزی حاضر
بمزدوری میگردیدند، در قرن شانزدهم سوئیس مرکز و مخزن
سربازان داوطلب بوده، و بهترین قسمت قشون جنگهای
ایتالیا را تشکیل میدادند.

اسپانی

در اواخر قرن پانزدهم هرچند که اسپانی بچندین مملکت تقسیم
گردیده بود، ولی راه وحدت را بسرعت می پیمود،
اسپانی از سال۷ یعنی از زمان تسلط اعراب، تاریخش منحصر
بوقایع محاربات با مسلمانان و کوششهای تحصیل استقلال
خویش بوده تا اینکه در قرن چهاردهم نفوذ عیسویان زیاده شده
و تمام مملکت بچهار سلطنت عیسوی ناوار، پرتقال، کاسنیل،
Charles le Temeraire


۷۰
و آراگن، و سلطنت اسلامی قرناطه تقسیم گردید، مسلمانان
یک قرن دیگر نیز درین مملکت فرمانروائی نموده تا بالاخره پس
از اتحاد آراگن و کاستیل مجبور بترک اسپانی و مراجعت بافریقا
گردیدند.
فردیناند، و ایزابل در ۱۴۶۹ فردیناند وارث مملکت
اراکن، ایزابل وارث تاج کاستیل را تزویج کرد، ده سال بعد
یعنی در سال ۱۴۷۹ هر یک دارای تخت و سلطنت خویش شدند
و تقریبا بلا تامل شروع بمخالفت و جنگ با مسلمین نمودند،
و در ۱۴۹۱ شهر قرناطه را بزیر محاصره آوردند.
پس از نه ماه محاصره، عاقبت محصورین بواسطه قحطی
از پای درآمده و تسلط عیسویان در کلیه نقاط اسپانی کامل گردید.
فردیناند و ایزابل نیز بلقب پادشاهان کاتولیک ملقب شدند.
ازین موقع برای تقویت سلطنت خود شروع بپرورش
طبقه اواسط الناس نموده و نجبا و سرکشانرا که بواسطه قرنها جنگ
و زد و خورد، دارای قدرت و نفوذی گردیده بودند مقهور نمودند


۷۱
ساختند، در ۱۴۸۱ ملکه فردیناند موسسه بنام اداره مذهبی تشکیل داد
و مجلس انکیزیسیون را تجدید نمود، این اداره که از منتخبین حکومت
مرکب و بقصد زجر و شکنجه غیر عیسویان تشکیل شده بود بزودی
صورت دیگری بخود گرفته و وسیله برای اعدام مخالفین
حکومت و تحصیل ثروت و غنای آن گردید.
پس ازین دیگر سلاطین اسپانی از داخله خود خاطر آسوده
داشته و نظر خویش را بخارج از قلمرو خود معطوف نمودند، در سمت
مغرب بواسطه تشویق ایزابل کریستف کلمب بر جدید را کشف
کرده و در سمت مشرق در بحر مدیترانه مالک جزائر سیسیل و ساردنی
گردیدند، بعد از فتح این جزائر طبعاً بخیال تسلط در مملکت ناپل و نفوذ
در ایتالیا نیز افتادند، لیکن در آنجا به رقابت پادشاهان فرانسه تصادف نمودند
ایتالیا
ایتالیا نیز مانند اسپانی در اواخر قرن پانزدهم منقسم بعده زیای
ممالک بوده لیکن او نیز بجانب توحید تشکیلات خویش میرفت
شهرهائیکه در قرون وسطی هر کدام استقلال و اهمیتی داشتند بمحل


۷۲
گردیده و بجای آنها میلان، ونیز، و فلورانس عرض اندام نمودند
این شهر کم کم بقدری باثروت و قدرت شدند که هر کدام
حقيقةً پایتخت مملکتی محسوب گردیده، و بطوریکه سابقاً دیدیم
مثلاً شهر ونیز نفوذ خود را در تمام سواحل مدیترانه توسعه داده بود.
دوک نشین میلان
این دوک نشین تقریباً در مرکز جلگه پو واقع، و در قرن چهاردهم
خانواده ویسکُنتَی آنرا تشکیل نموده بودند. این خانواده ابتدا شهر
میلان را تصرف کرده سپس جمهوریهای اطراف را تحت استیلای
خویش آوردند، در اواخر قرن چهاردهم یکی از آنها موسوم به
ژان گالئاس لقبی وکی از امپراطور گرفته و دوک نشین میلان را ایجاد کرد.
در ۱۴۴۷ خانواده ویسکُنتی منقرض شده و شهر میلان باختیار
فرانسوآ اسفُرزا یکی از خدمتگاران این خانواده افتاد، لودویگ
پسر اسفرزا که بواسطه رنگش ملقب بعرب شده بود در سال ۱۴۸۹
مقام دوک نشین را زیر اطاعت خود آورد، مشارالیه برای اینکه
1- Visconti 3- Francois Sforza
2- Jean Galea.. duc de .. auo..


۷۳
در مقابل تهدیدات پادشاه ناپل پشتیبانی داشته باشد، شارل هشتم
پادشاه فرانسه را بکمک خود طلبیده (۱۴۹۳) و بهمین جهت
او را یکی از مبینین وقوع جنگهای ایطالیا باید دانست .
وینز
قویترین ممالک ایطالیائی وینز بوده است ، تشکیلات
سیاسی و تجارت خصوصاً تجارت شرقش آنرا از غنی ترین و مهمترین
جمهوریها و شهرهای اروپا گردانیده، و تمام اراضی واقعه
بین دریای ادریاتیک و دریاچه گاردو پو وجبال آلپ را در
تصرف داشت، در خارج ایطالیا نیز سواحل شرقی دریای
ادریاتیک و جزائر کریت و قبرس را نیز مالک بود، برای پیش بینی
مخاطر ائیکه از طرف دول مقتدره ممکن بود متوجه آنها گردد، سفرا
همیشه در دربار این دول داشته، باین وسیله از نظریات آن حکومتها
مطلع گردیده و در صورت امکان جلوگیری از آنها مینمودند.
این تشکیلات سیاسی وینز که برای اولین دفعه در اروپا
ظاهر شد بهترین وجهی مدتها کار کرده، و بانهایت مهارت


۷۴
منافع بزرگی که بمملکت خود رسانیده است .
فلورانس
است.
بوده
فلورانس تقریبا شامل اترورهای قدیم یا اراضی بین کوه الپین دربا
بعد از وینز فلورانس متمول ترین جمهوریهای ایتالیا شمرده میشد
از حیث صنعت پارچه بافی، وتجارت نقره و همچنین از نقطه نظر
تمدن دارای مقام اولین را گردیده، و تشکیلات حکومتی آن باصول
جمهوری بود ، اداره شهر را یک رئیس کل ، ویک قاضی القضات مینمود
خانواده مدیسی در فلورانس نفوذ فوق العاده داشته ، وکسم دیمسی اول
کسی بود که ازین خانواده بدون تصدی هیچ شعبه از مشاغل عمومی
تنها بواسطه فداکاری و سخاوت مالا نهایه و هوش ذکاوُش بریاست
شهر انتخاب گردید مردم او را پدر وطن مینامیدند، یکی از نواسہ ہایش موسوم
به لوران از مشوقین عالیقدر رنسانس و بواسطه تعقیب رویه نیکو پدران خویش مورد
ستایش فلورانسیها بوده است، معہذا انحسار وتفوق مدیسیها
باعث عدم رضایت عده از اهالی فلورانس شده پس از مرگ لوران
وموقع ورود شارل هشتم با ایتالیا این خانواده از فلورانس اخراج گردیدند


۷۵
سیاست فلورانسیها چندان قومی نبود، وشهر های متصرفه
بزحمت قبول اطاعت آنها را نموده، و همیشه در صدد تحصیل
استقلال خویش بودند. بنابرین نتوانست در صحنه سیاست قرن
شانزدهم حائز اهمیت فوق العاده گردد.
مملکت ناپل
مملکت ناپل شامل تمام قسمت جنوبی شبه جزیره یا قریاً
نصف ایتالیا بوده، واز ابتدای قرن پانزدهم تعلق بسلاطین
اسپانیولی آراکن داشته است، این خانواده مملکت ناپل را از
خانواده فرانسوی آنژو گرفته، و با وجود کوششهایکه باز ماندگان
خانواده آنژو برای استرداد مملکت خویش بعمل آوردند بمقصود نرسیده
و بآلاخره حق خود را بلوئی یازدهم واگذار نمودند، عاقبت شارل هشتم
توانست که سلطنت را از ایشان منتزع نماید.
سلاطین آراکن نسبت بمردمان ناپل فوق العاده سختی میکردند
و وجهه در ان مملکت نداشتند، و همین جهت شارل هشتم را مانند
ناجی خود دانسته و قدوم او را بخوشی پذیرفتند.


۷۶
ایتالیا و ممالک مجاور
با مختصر شرحیکه داده شد میتوان گفت که وضعیات ایتالیا
در اواخر قرن پانزدهم کاملاً مشابه آلمان بوده منتها رابطه که بین مما
امپراطوری بواسطه شخص امپراطور وجود داشت آنرا نیز ممالت
ایتالیا فاقد بود، بواسطه حسد و رقابتیکه بین این ممالک بوه
در صدد ایذای یکدیگر برآمده اتحادیهای بر علیه هم تشکیل کرده،
و دائماً در جنگ بودند، معهذا روح نظامی بکلی در ایتالیا وجود
نداشت، از فوج عسکری نفرت میکردند، هیچکدام از ممالک دارا
قشونی نبوده فقط اتکا بدستجات مزدور داشتند، این مزدوران
که بکند و تیسری مشهورند تمام لوازم جنگ را نیز از خود داشته
و برای هر کسیکه بیشتر پول میداد خدمت میکردند.
باین ترتیب بدیهیست که ایتالیای پرثروت ایتالیای
خوش آب و هوا، ایتالیای ضعیف طعمه مطلوبی بوده،
و حرص و طمع مردمان شمالی را تحریک مینمود.
سه حریف برای استیلای با یطالیا کشتی میگرفتند


۷۷

یکی فرانسه، دیگری اطریش، وسومین اسپانیول، وعاقبت همین
جاه طلبی دول اروپای غربی در اواخر قرن پانزدهم، ونیمه اول
قرن شانزدهم ایطالیارا میدان یک جنگ عظیمی گردانید.
فصل چهارم
جنگ ما بین خانواده ای فرانسه واطریش
امپراطوری شارلکن
مدت شصت وپنجسال از ۱۴۹۴ تا ۱۵۵۹ دول اروپای
غربی دائماً تحت سلاح بودند، لیکن البته اینطور نیست که در ظرف
این شصت و پنجسال هیچگاه جنگ خاموش نشده باشد، بلکه
دوره‌های صلحی نیز وجود داشته، ومجموع سنوات جنگ را تقریباً
میتوان مساوی با سالهای صلح دانست، فواصلی که بین هریک
ازین جنگها دیده میشود، در نتیجه روح مسالمتی نبوده، و بیشتر ضیا
بتجدید قوا، و تهیه وتجدید وسائل جنگ آتیه انرا ایجاب میکرده است
علت اصلی این جنگهای دو اثر دوگانه دعاوی پادشاهان


۷۸
فرانسه بر دو مملکت ایتالیائی یعنی ناپل و میلان بوده، و چون
ایتالیا صحنه بزرگ این جنگها واقع شد، لذا عموماً این منازعات
معروف بجنگهای ایتالیا گردیده اند.
از ۱۵۱۶ میدان و موضوع منازعات تغییر یافته مسئله
ناپل و میلان از اهمیت افتاده، و بعد ازین تاریخ سبب واقعی
این جنگها قدرت و سلطه فوق العاده شارلکن در اروپا مرکزی
و غربی بوده، و بخاطر اینکه دیگر دول اروپائی در استقلال خودشان
میدیدند آنها را وادار بجنگ ساخت.
درین دوره جنگها نیز مانند جنگهای ایتالیا، خانواده فرانسه
مداخله بزرگی داشته، و حقیقۀ عامل بزرگ آن بوده است.
پس کلیه منازعات بین سنوات (۱۴۹۴ و ۱۵۵۹) را بـ
قسمت مینمائیم.
(۱) جنگهای واقعی ایتالیا در سال ۱۴۹۴ تا ۱۵۱۹
(۲) کشمکش های بین خانواده های فرانسه و اطریش (۱۵۱۹ تا ۱۵۵۹)
سلاطین فرانسه در مدت این جنگهای طولانی شارل هشتم


۷۹
لوئی دوازدهم، فرانسوای اول و هانری دوم بوده‌اند:
I
جنگهای ایطالیا
علل جنگهای ایطالیا

اولین علت جنگ ایطالیا وصیت نامه رنه دانژو باید شمرد :— مشار الیه در سنه ۱۴۸۰ لوئی یازده پادشاه فرانسه را وارث خویش قرار داده و باستثنای ایالات پروانس، من وانژو، حقوقی که در تاج و تخت ناپل نیز داشته بلوئی یازدهم واگذار مینماید. این پادشاه عاقل و هوشیار میدانست که تصرف مملکت ناپل که در هشتصد کیلومتری سرحد فرانسه واقع میباشد، آنقدرها سهل و عملی نبوده، و خساراتی که این اقدام ممکن است برای فرانسه وارد آورد، بیش از منافع آن خواهد بود، لذا هیچگونه توجهی باحقاق این حق مشروع خویش ننمود.

بعد از لوئی یازدهم، پسرش شارل هشتم در سن بیست سالگی بسلطنت رسیده دارای اخلاق حادنه جو، و تصورات نفسانی


نیز بود، افسانهای شوالیه های قدیم، و سوانح جنگهای شارلمان
و پهلوانان او بقدری روح این جوانرا مجذوب ساخته بود که هرگز
از فکر تجدید جنگهای صلیبی، فتح قسطنطنیه، اخراج ترکها و غیر هم بیرون
نرفته، وتسخیر شرق یکی از آمال او شمرده میشد، مختصر پادشاهی بود
خود خواه و شهرت طلب، و برای بر داشتن لین هجوم بزیل ان مقاصد
هیچ اقدامی بهتر از تصرف ناپل بنظر نمیرسید، بهمین جهت در زمان
سلطنت این پادشاه جنگهای ایتالیا عرض اندام نموده –
و حقیقه اخلاق و صفات شارل هشتم را باید علت دوم جنگهای
ایتالیا بدانیم.
پس از جلوس لوئی دوازدهم نیز سبب تازه ظهور کرده،
و آن عبارت ازین بود که چون دوک درلئان برادر شارل ششم
جدّ لوئی دوازدهم، دختر ژان گالئاس دوک میلانرا تزویج نموده
ازین روی لوئی دوازدهم در مملکت میلان حقی برای خویش
تصور کرده و بمانور تا جگذاری خود عنوان دوک میلانرا هم اختیار
نموده و دعاوی بر میلانرا علاوه بر دعاوی بناپل گردید.


۸۱

معهذا تا موقعیکه لودویک اسفرزا در مقابل پادشاه ناپل از
شارل هشتم استمداد نمود، حس جاه طلبی سلاطین فرانسه خاموش
بوده، و عملاً جنگهای ایطالیا و بخود نداشت، از طرف دیگر نیز اگر تنها
پادشاهان ناپل و میلان منحصر انحرفای سلاطین فرانسه بودند
این منازعات چندان دوامی پیدا نمیکرد، لیکن در ناپل مصادف
با فردیناند کاتولیک پادشاه آراکن گردیده و در میلان ماکزیمیلین
امپراطور اطریش را در برابر خود دیدند، از تمام اینها گذشته تسلط و نفوذ
سلاطین فرانسه در ایطالیا موجب بیم و هراس سائر ممالک کوچک
ایطالیا از قبیل وینز، فلورانس، حتی پاپها هم گردیده، و اتحادی
های تشکیل دادند، وقایع جنگهای ایطالیا بواسطه عدم ثبات
این اتحادیها و تغییراتیکه لاینقطع در آنها پیدا میشد فوق العاده درهم
و پیچیده است، ما درینجا فقط خطوط برجسته آنرا ذکر مینمائیم.
اولین قشون کشی ناپل
در سپتامبر ١٤٩٤ شارل هشتم بجانب ایطالیا حرکت کرد
از جبال الپ تا سرحد مملکت ناپل حادثه برای او رخ نداده و در


۸۲

تمام شهرها مانند میلان، فلورانس، رم، بکمال مهربانی و دوستی پذیرفته میشد
در حدود ناپل مصادمه مختصری واقع شد، لشکر ناپل شکست
خورده و سلطانش به سیسیل فرار کرد، شارل هشتم پس از پنج ماه
از تاریخ حرکتش در ناپل قرار گرفت (۲۲ فوریه ۱۴۹۵) در موقع
ورود به ناپل، سرانان و مردم با آواز های تهنیت او را بنام
امپراطور قسطنطنیه و پادشاه بیت المقدس خطاب میکردند.
توقف شارل هشتم در ناپل چندان طولی نکشید، وینزیها،
لودویک اسفرزا، پاپ الکساندر ششم ماکزیمیلنن، فردیناند و ایزابل
جمیعاً اتحادی بر علیه او نمودند، نقشه متحدین این بود که رابطه شارل را
با فرانسه قطع نموده و کار او را خاتمه دهند، ولی فرانسویان در جنگ
فرنو راه را برای پادشاه خویش باز نموده و شارل هشتم پس از یکسال
مجدداً بمملکت خود مراجعت نمود.
دستجات فرانسوی که در ناپل مانده بودند تا یکسال دیگر
(۱۴۹۷) مقاومت نمودند اما ازین تاریخ دیگر هیچ امیدی
برای شارل در ایتالیا باقی نماند یکسال بعد یعنی در ۱۴۹۸ ایطالیا


۸۳

با آرزوهای خود وداع گفته، و پسر عمش دوک در لئان بنام لوئی
دوازدهم جای نشین او گردید.

اولین تصرف میلان

لوئی دوازدهم در ۱۴۹۹ بقصد تصرف میلان افتاده، و سپا
از هفت ماه بمقصود رسید.
قشون مزدور سوئیسی لودویک اسفزا را تسلیم پادشاه
فرانسه نموده و مشارالیه در حبس جان داده و مدت چهارده سال
لوئی دوازدهم در میلان حکمرانی کرد.

دومین قشون کشی ناپل

سپس لوئی دوازدهم خواست که مملکت ناپل را نیز پس گرفته
باشد، اما چون از همراهی فردیناند با پادشاه این مملکت خوف داشت
قبلاً طرح اتحادی با او ریخته، و توافق در تقسیم ناپل حاصل نمودند
فردیناند بعنوان کمک قشون خود را وارد مملکت ناپل
نموده و در سال ۱۵۰۰ متحدین مملکت را تسخیر کرده و لوئی دوازدهم
لقب پادشاهی ناپل را نیز اختیار کرد.


۸۴

درینوقت سلطان آراکن شروع بمخالفت با فرانسویها
و اجرای مقصود اصلی خویش، یعنی اخراج ایشان و تملک قطعی
ناپل نموده و در سال ۱۵۰۴ لوئی دوازدهم مجبور بتقاضای روزگار
و ترک ناپل گردید.
ژول دوم، اتحاد بر علیه وینز
اگر حس جاه طلبی و تفوق جوئی ژول دوم نبود، جنگهای
ایتالیا بهمین جا خاتمه می پذیرفت، اما این شخص که در سنہ ۱۵۰۳
بمقام پاپی انتخاب شد، میخواست که تسلط مادی پاپها را در
ممالک ایتالیا محکم ساخته و دست خارجیان را نیز در آنجا کوتاه کند
لذا در سنہ ۱۵۰۸ اتحادی بر علیه وینز در کامبره تشکیل داده
و لوئی دوازدهم و ماکزیمیلینن، فردیناند و مملکت فلورانس هم در آن
شرکت نمودند، قشون فرانسه درین جنگ مبادرت کرده وینزیها
در اگنا دل (۱۵۰۹) شکست داده مضمحل نمود.
اتحاد بر علیه لوئی دوازدهم
وینزیها بزودی خواستار صلح گردیدند، ژول دوم اتحادیه


۸۵

كامبره را که بانری هشتم پادشاه انگلیس و سوئيسها هم بآن ملحق
گردیده بودند، بجانب پادشاه فرانسه متوجه ساخت .
ابتدا بواسطه شجاعت و زبردستی گاستن دفوا برادر زاده
بیست و دو ساله وسردار جوان لوئی دوازدهم صورت جنگ
برای پادشاه فرانسه مساعد بوده، ومتحدین را متواليا در لولونی
بریسيا و راون، مغلوب نمود، اما پس از قتل گاستن در جنگ
اخیر بکلی وضعیت تغییر یافته، انگلیس ها در کاله پیاده شده نوبها
تا دیون پیش آمد نمودند، لوئی دوازدهم بقوه پول مهاجمین را قدرے
متوقف کرده و سشاركه با پاپ لئون دهم که تازه جای نشین
ژول دوم شده بود و ماکزیمیلیئن وفردیناند منعقد کرد خود اویز
قهریا بلافاصله در اول ژانویه ۱۵۱۵ فوت نمود.
فرانسواى اول ودومين
تصرف میلان
لوئی دوازدهم چون پسری نداشت ، بعد ازوی جلطنت
بکنت وانگو لم فرانسواى اول پسر عمو و دامادش رسید.


٨٦
بمحض جلوس، فرانسوای اول نیز که مانند لوئی دوازدهم خود را
وارث میلان میدانست، با و نیز بها اتحادی کرده مصمم تصرف
میلان شد، و پس از فتح مارینینان (١٥١٥) مالک مملکت لومباردیه
این فتح نه فقط مخاصمین پادشاه فرانسه را مجبور بتقاضای
متارکه نمود بلکه زمینه صلحی را نیز آماده ساخت، اولین شخص پاپ لئون
دهم کنگردای ١٥١٦ را دستخط کرده، سپس سوئیسها صلح ابدی را
که تا انقلاب ١٧٨٩ محترم داشتند امضا نموده و بالاخره امپراطور
اطریش و پادشاه اسپانی هم حق تملک میلانرا برای فرانسوای
اول شناختند، در عوض فرانسوا نیز مملکت ناپل را به پادشاه اسپانی
واگذار، وحقیقتهً ایتالیای شمالی را خود گرفته، و جنوبی را برای
فردیناند باقی گذاشت.
با اینصورت در ١٥١٨ جنگهای ایتالیا خاتمه یافته و اروپای
غربی باز سکونت و آرایشی بخود دید.
قشون
جنگهای ایتالیا دارای یک فائده بزرگ نظامی بوده،


۸۷
و در حقیقت هم جنبه جنگهای قرون وسطی و هم اصول و طرق جنگهای
جدید را داشته است، در عین حال آن زره های قدیم و سنگین را
بخود استوار میکرده و هم توپ و تفنگ استعمال مینموده اند، اگر چه
هنوز سواران قرون وسطی ازین جنگها اهمیت فوق العاده داشتند
لیکن در پهلوی آنها توپخانه یا قوه عمده قشون امروزه نیز کار
میکرده است.
در بین تمام اسلحه آتشی فقط تکمیلات بسیاری در توپها
شده و آنها را مخوف ساخته بود، خطر انفجار دیگر بکلی مرتفع گردید
همچنین لوله های توپها بکمال سهولت حرکت نموده و در نتیجه
برای نشان گرفتن کار را آسان نموده بود، توپها در روی
قنداغه های چوبی چرخ دار سوار شده و برای حمل و نقل
میگردیدند، ولی بعضی توپهای بزرگ که تقریبا دارای
سه متر طول و ۳۲۰۰ کیلوگرام وزان بودند برای نقل آنها قوه
هفده اسب لازم میشد که هر یک به بدنبال یکدیگر می بستند
بدین طریق توپخانه عموما ساکن بوده و از نقطه که قرار داشتند


۸۸
میکرد، و اگر قشونی شکست واردی آمد توپخانه او تمام بدست
لشکر فاتح می افتاد، سلاحهای دستی آتشی چندان مداخله
و اهمیتی در جنگها نداشت، زیرا برای آتش دادن یک گلوله
پنج دقیقه وقت صرف شده خط سیر ان آن تازه بیش از یکصد و پنجاه
متر نبوده بدین ملاحظه درین جنگها هم مانند قرون وسطی تقدیر
هر لشکری بدست پهلوانان بود، و یا بالآخره در نتیجه جنگهای
تن به تن بوده است.
قشون بیشتر از مزدوران خارجی مرتب میشد، در فرانسه
فقط دستجات کوچکی سواره نظام منظم و دائمی وجود داشت
که در خدمت شوالیه ها حرکت میکردند، سربازان سوئیس قدری
اسلحه خویش را سبکتر ساخته سپر و بازوبند و زانوبند و غیر هم را یکجا
دور انداخته، و حتی خودهای خود را مبدل بکلاه های چرمی کرده بودند
قشون سوئیس باستثنا شمشیر، نیزه های بطول شش متر
بکار میبردند، و عموماً در جنگها بهیئت اجتماع یعنی قریب بشکل
فالانژ های مقدونی حرکت میکردند، نیزه داران در جلو و سائر


۸۹
نفرات قشون که بیشتر کار آنها در موقع جنگ تن بتن و در عقب
قرار داشتند، نیزه داران لشکر دشمن را متفرق مینمودند، و میدان را
بدست آنهائیکه دارای اسلحه کوتاه بودند وا میگذاردند.
از پهلوانان قابل ملاحظه جنگهای ایطالیا یکی بایارد
و دیگری کاستن دفوا بوده است حقیقةً میتوان اولی را
آخرین شوالیه فرانسه، و دومی را از اولین سرداران جدید عالم دانست
جنگ بین خانواده فرانسه اطریش
صلحی که با این زحمت در ۱۵۱۶ بدست آمد بیش از دو
سال دوام نکرد، در ۱۵۲۱ باز فرانسه شروع بجنگ نمود، لیکن
این مرتبه دیگر مقصود تصرف ناپل یا میلان نبوده، بلکه بواسطه
قدرت فوق العاده که شارل اطریش معروف به امپراطور شارلکن
پیدا کرده بود، اروپای غربی، و خصوصاً فرانسه حیات خویش را
متزلزل و در معرض خطر دیده و آهنگ مخاصمه نمودند.
ممالک شارلکن
امپراطوری عظیم شارلکن در اثر یک سلسله وصلتها و [ILL] متشکل شده بود


۹۰
مشار الیه که از طرف پدر ، نواده ماری دبورگنی ، وازجانب
ما در نواده فردیناند و ایزابل بود، پس از فوت آنها در ابتدا ۱۵۱۹
مالک و صاحب اختیار ممالک وسیعه چهار سلطان بزرگ یعنی
شارل متهور، ماکزیملین ، فردیناند، و ایزابل گردید، ارث اقوام
پدری او عبارت از هلاند، آرتوا، فلاندر و فرانش کنته ، یعنی قطاعا
ممالک شارل متهور و آرشیدک نشین اطریش، استیری ، کارنی
کانیول، تیرل، با متصرفات خانواده ها لسبورک، بوده.
و از اقوام مادری خویش نیز ممالک آراکن ، ساردنی، سیسیل،
وناپل را بارث برده، و بممالک فوق الذکر ضمیمه گردانید از جدول
ذیل سلسله نسب شارلکن بخوبی معلوم میشود.
ماری دبورگنی ماکزیملین ج اطریش ایزابل فردیناند
فلیپ ل بو دخوبروی) ژآن لافل (سبک عقل)
شارلکن
علاوه بر ممالک مذکوره باید مملکت کاستیل، و همچنین قطعه
آمریکا را نیز که فردیناند و کتر ، و پیزار مشغول تسخیر آن بودند، جزو


۹۱

امپراطوری شارلکن محسوب داشت.
ممالک مختلفه فوق الذکر امروز شامل ہالند، بلژیک، کرانشه
لوکزا مبورک - ایالات شمالی فرانسه، پادکاله، سائوی علیا، ونزویلا
مملکت اسپانی، نیمه مملکت ایتالیا، جمهوری اطریش، و چکوسلاقی
و بالآخره نصف بر جدید امریکامیباشد.
حقیقته شارلکن، اولین شخصے بودہ که به تنہائی مالک اینہمہ
تاج وتخت گردیده، و انصافاً باطرافیان او که متکبرانه میگفتند
آفتاب در اراضی پادشاه اسپانی غروب نمیکند، باید تسلیم نمود د قوق از
در ماه ژون ۱۹۱۹ع علاوہ برتاجہاے ارثی تاج امپراطوری
آلمان نیز زیب فرق شارلکن کردید. بدینصورت که پس از مرگ
ماکز یمیلین، فرانسوای اول پادشاه فرانسه، وشارل اطریش
داوطلب امپراطوری المان شده، و منتخبین هفت گانه شارل
اطریش را انتخاب کرده، واز همین وقت مشارالیه خود را به شارلکن
یعنی شارل پنجم ملقب نمود. درین موقع شارلکن نوزده سال
بیش نداشت.


۹۲
شارلگن و فرانسه
قدرت شارلگن خطر بزرگی برای تمام ممالک و خصوصاً
برای فرانسه پیش بینی مینمود، خاک فرانسه محصور متصرفات
امپراطور و در تمام نقاط بسرحدات او تصادم داشت، توجه فرانصه
بیشتر از طرف شمال و مشرق بوده، زیرا ایالاتیکه امروزه دریحدود
جزو قلمرو فرانسه بشمار می آید در انوقت در اراضی شارلگن محسوب
و پاریس پایتخت فرانسه بیش از یکصد و پنجاه کیلومتر از دشمن
فاصله نداشته، هیچ مانع طبیعی مانند کوه های مرتفع و یا رودخانهای
بزرگ آنرا از تهاجم ناگهانی همسایگانش محفوظ نمیداشت.
خطرناکتر ازین وضعیات طبیعی حس جاه طلبی و دعاوی
شخص شارلگن بوده که بعنوان نوادگی شارل متهور میخواست
دو ایالت پیکاردی و بورگنی را که زمان لوئی یازدهم بتصرف
فرانسه درآمده بود جزو ممالک خویش نموده، همچنین ببهانه ریاست
امپراطوری مقدس روم تمام ایطالیا، و بالأخره میلان متصرفه
فرانسوای اول، و دو ایالت دفینه و پروانس، ایالات


۹۳

فرانسه را نیز قلمرو خود منضم نماید.
با این ترتیب برای فرانسه جنگ با شارلکن از ضروریات
اولیه و از مسائل حیاتی دانسته شد از نژاد جنگهائیکه فرانسوای
اول و بعد از و ہانری دوم نمودند، مانند شارل هشتم ولوی دوازدهم
بقصد استیلا و یا خود پسندی نبوده بلکه برای نجات ملی و حفظ
تمامیت فرانسه مبادرت باین مخاصمات کردند.
جنبه عمومی این جنگ
مخاصمه در سال (۱۵۲۰) شروع، و در (۱۵۵۹) ختم گردید
سی و نه سال طول کشید، شارلکن و فرانسوای اول هیچکدام
عاقبت آنرا ندیده، و پسر های ایشان فیلیپ دوم پادشاه اسپانی
و ہانری دوم پادشاه فرانسه آنرا بآخر رسانیدند.
این مخاصمه بشش دوره یا شش جنگ تقسیم میشود، که چهار آن
در زمان فرانسوای اول، و دو در مدت سلطنت ہانری دوم بوده است
میدان جنگ گاهی در اطالیا و گاهی در نواحی شمالی و شرقی
فرانسه بوده، و از خصائص آن اینست که مانند جنگهای صد سالی


۹۴
فقط دو سلطان در مقابل یکدیگر نه ایستاده بلکه شارلکن و فرانسوای
اول و همچنین فیلیپ دوم و هانری دوم هر یک مستخدمی
داشته اند بقمسیکه ملاحظه میشود درین جنگها خانوادهای فرانسه
و اطریش، پادشاه انگلیس، شاهزادگان آلمان ممالک ایتالیا
پادشاه سوئد، پاپ ها بجهتی شرکت و دخالت ورزیده اند
بطوریکه این جنگهای فرانسویرا حقیقه باید جنگ اروپائی دانست
اولین جنگ
دوره اول که بین سنوات (۱۵۲۰ و ۱۵۲۶) جریان داشت
برای فرانسه فوق العاده گران تمام شده و سرنوشت دوره های
مابعد را واقعاً معین نمود از ابتدای شروع مخاصمه قسمت شمال
و مشرق فرانسه مورد تهاجم واقع گردید و میلان از دست آن خارج
گردید، ولی شجاعت با یارد شوالیه فرانسوی خاک وطنش را
از وجود دشمن پاک و فرانسوا نیز بزودی حالت تعرض گرفته و میلا
مسترد نمود ولیکن تهوریهای او در ۲۴ فوریه ۱۵۲۵ منجر بشکست
جبران ناپذیر پاوی گردید درین جنگ فرانسوا مجروح و اسیر شده


۹۵

و بیش از ششماه در ما درید باسارت گذرانیده و تا معاهده ما درید را
امضا ننمود از حبس خلاصی نیافت مطابق این معاهده دولت
فرانسه از کلیه دعاوی خویش برناپل و میلان و حاکمیت خود بر
ارتو او فلاندر صرف نظر کرده ایالت بورگنی را بپادشاه اسپانی
واگذار نمود. فرانسوای اول بمحض خلاصی از اجراي مواد معاهدۀ
سرباز زده خود را ملزم باحترام امضائیکه بزور و جبراز و گرفته شده بود
ندانسته از تسلیم بورگنی امتناع ورزید فقط چون در خود به تنهائی قوه
مقابله با شارلگن را نمیدید بخیال تهیۀ متحدین افتاد و بواسطه ترسیکه
از قدرت شارلگن در تمام دول اروپائی ایجاد شده بود بزودی
بمقصود کامیاب گردید.
متحدین فرانسوا بعد از شکست پاوی سلطان سلیمان پاریس
از معاهده ما درید هانری هشتم پادشاه انگلیس و پاپ و بالآخره
بعدها شاهزادگان المان بوده اند.
دوم و سوم و چهارم جنگ
بواسطه مساعدت‌های مختلفه و خصوصا همراهی تركها كه در


٩٦

سال ١٥٢٩ بمحاصره وین پرداختند فرانسوای اول توانست
که از دوره دوم جنگ (١٥٢٦-١٥٢٩) بموجب معاهده کامبرو
(١٥٢٩) شارلکن را از خیال ممالک بورگنی منصرف نماید، و باتفاق
این عهدنامه محایده مادرید را ملغی گرداند، در جنگها سوم (١٥٣٦-
١٥٣٨) و چهارم (١٥٤٢-١٥٤٤) پیشرفت مختصری برای
فرانسوای اول حاصل شد ساووا وپیمن را تصرف کرده ، و در
١٥٤٤ فاتح نایلی در سریزل نصیب او گردید، لیکن شکستهای
پیاپی فتوحاتش را عقیم ساخته قشون شارلکن در ١٥٣٦ مجددا
وارد پروانس و در ١٥٤٤ داخل شامپانی شده و پادشاه انگلیس
هم که بطرفداری شارلکن قیام کرده بود بولنی را تصاحب نمود،
درین باز نیز ترکها شروع بمجلاتی در هنکری کرده و شارلکن را
مجبور نمودند که از در مسالمت با فرانسوا درآید، معاهده صلح درکپی
منعقد گردید ساووا وفلاندر باز از تصرف فرانسه خارج گردید، خود فرانسوا
یک بعد در ١٥٤٧ فوت گردید.


۹۷
هانری دوم و پنجمین جنگ
در زمان سلطنت ہانری دوم جنگ برای پنجمین دفعه
مشتعل شد (۱۵۵۲) درین دوره فرانسویها بکلی اطالیا را تر
گفته و کوشش را در سرحدات شمالی و مشرقی بطرف مزل و
رن مصروف داشتند، متحدین فرانسه درین دوره شاهزادگان
پروتستان المان بودند. این شاهزادگان که از چند سال با شار لکن
مشغول جدال بودند، از هانری دوم تقاضای پولی نموده
و حق تصرف سه شهر امپراطوری یعنی متز، تول، ووردان را
برای او شناختند، پادشاه فرانسه شهرهای فوق الذکر را در ۱۵۵۲
متصرف شده وحتی تا استراسبورک راند، شارلکن مساعی بود
در استرداد متز بخرج برده و در ظرف دو ماه دولث قشونش را در پای
دیوار شهر مذکور که دوک فرانسوا و گیز انرا دفاع میکرد تلف ساخت (۱۵۵۲)
کناره گیری شارلکن از سلطنت
این هزیمت بی اندازه در وجود شارلکن موثر واقع شد، از طریق
زحمات فوق العاده که در مدت سی سال برای اداره ممالک وسیعه


۹۸
خویش متحمل نموده بود او را مریض و مضمحل ساخته بود، بنا برین بخیال
کناره گیری افتاد، ابتدا ممالک ناپل، پی با، فرانش کنته، اسپانی،
ایطالیا و امریکا را بفیلیپ دوم پسر خود واگذار کرده و سپس امپراطوری
و ممالک موروثه از هابسبورگ ها را به برادر خویش فردیناند، که سلطان
بهم و ہنگری بود تفویض نمود، بدینطریق شارلکن خود را از تمام حیثیات
سلطنتی فارغ البال ساخته و اسپانی را برای محل اقامت اختیار
کرد، و دو سال بعد (۱۵۵۸) در همانجا درگذشت .
کناره گیری شارلکن و تقسیم امپراطوری طبیعة مساعد حال
فرانسه واقع شد، زیرا خانواده اطریش بدو دسته هابسبورگ های اسپانی
و ہابسبورگهای اطریش قسمت گردیده، و با وجود اینکه ہر دو دسته
ہمان عداوت سابقه را با فرانسه داشتند، ولی چون دیگر در تحت
اراده واحد نبودند البته آن مخاطرات برای فرانسه وجود نداشت.
ششمین جنگ
از بی احتیاطی هانری دوم باز جنگ شروع شد، فیلیپ دوم
بواسطه ازدواج ماری تو در، دختر ہانری هفتم مقتدر گردیده، و بہم

تاریخ اروی حصہ السہ جلد ۳ ص ۲ مجلد ۳


۹۹

مضراتی برای فرانسه میرفت، غلبه و تصرف سن کانتن، راه پاریس را
برای فلیپ دویم باز کرده، اما مشار الیه ندانست که چگونه تعقیب سرعتیها
خویش را بنماید، دوک و گیز این شکست را با تصاحب کاله که انگلیسها
از دو قرن پیش در استیلای خود داشتند و تصرف لوکز ابورک جبران نمود.
صلح کاتو کامبرزی
بزودی مذاکرات صلح شروع شده و منجر بامضای معاهده
کاتو کامبرزی گردید (۳ اپریل ۱۵۵۹) مطابق این عهد نامه که دران
پادشاهان فرانسه، اسپانی و انگلیس و امپراطور شرکت داشتند، پادشاه
فرانسه از تمام دعاوی خویش در ایطالیا صرف نظر نموده و فقط چند استحکامات
نظامی را در پای جبال آلپ و سه شهر قول متز، وردن را در شمال
برای خود حفظ نمود، و انگلیس نیز کاله را ترک گفت، در مقابل پادشاه
اسپانی دو مملکت ناپل و میلانرا در ایطالیا متصرف گردیده،
و تا یکصد و پنجاه سال بدست جانشینان او باقی ماند.
برای ضمانت قطعی صلح و دوستی در ضمن همین معاهده قرار
مزاوجت فیلیپ دوم با دختر هانری دوم داده شد، و در موقع عروسی اینها


۱۰۰

بزرگی در پاریس گرفتند، یکی از روزهای جشن بانری شخصاً مشغول
نیزه بازی گردیده نیزه حریف خود درشکست، لیکن خورده از چوب آن
بصورت او پریده و چشمش را مجروح ساخت بانری چندی بعد
از صدمه همین جراحت درگذشت.

علل عدم پیشرفت شارلکن
در ۱۵۳۳ موقعیکه میخواست شارلکن شروع بجنگ فرانسوا نماید
گفت که «دیری نمیگذرد که یا من امپراطور خیلی بختی
و یا او پادشاه بیچاره خواهد شد.» سی سال جنگ کرد و شارلکن من
مدت نتوانست آن فتح و غلبه منظوره خود را در آغوش گیرد علت این بود
که با وجود وسعت فوق العاده ممالک قدرت حقیقی او انقدری
زیاد نبود، ممالک شارلکن هر کدام در گوشه افتاده و روابطی بین آنها
وجود نداشت، نژاد و زبان ساکنین آن تماماً متفاوت بود. اگر واقعاً
شارلکن میخواست که بدون کمک مترجم با اتباع امپراطوری وسیع
خود صحبت نماید، بایستی زبانهای فرانسه، اسپانیول، ایطالیا
فلاماندی و المانی را بداند.


۱۰۱
ممالکی کاملا در تحت اقتدار او نبودند و عادات و امتیازات
و تشکیلات هر کدام حدودی برای اختیارات امپراطور قرار داد بود
در اوائل سلطنتش اهالی اسپانی و فلاندر برای دفاع حقوق و امتیاز
خویش علم طغیان افراشتند، شارلکن نتوانست که به میل واراده خود
مالیات و سرباز از ممالک متصرفه‌اش بگیرد.
بر عکس وحدت ملی فرانسه فوق العاده مستحکم بوده و در مقابل
اراده شخص سلطنت هیچ مانعی وجود نداشت، بزرگان از خون خود
و بورژواها از پول خویش مضائقت نمیکردند، و همین ملاحظه فرانسه توانا
که بعد از هر یک ازین شکستهای فاحش تقریباً باز خود را آماده جدال نماید.
سیاست انگلیس
هر چند عقیده هانری هشتم این بود که در غالب کسی که بطرف مها بینایم
لیکن بواسطه عدم ثبات او ممکن نبود هیچکدام از طرفین اطمینان کامل
با و داشته باشند، هر یک از شارلکن و یا فرانسوا که قدری پیشرفت میکردند
و قدرتی مییافتند فوراً هانری برای زمین زدن قوی با ضعیف مجید
میشد او با این سیاست میخواست که موازنه بین فرانسه و اسپانی را


۱۰۲
نگاهداشته و خود استفاده های منظوره را بنماید، در ابتدای جنگ با وجود
مساعی فرانسوای اول تن باتحاد او نداده و پس از شکست (پاوی)
شارلکن را ترک گفته بفرانسوا ملحق گردید، بدینطریق هانری هشتم حقیقتاً
در تمام طول سلطنتش مجری سیاست موازنه بوده است، نتیجه که انگلیسها
از مداخله در جنگهای بین خانواده فرانسه و اطریش بردند، این بود که در
سال ۱۵۵۸ کاله را از دست داده و بکلی دست خود را از خاک فرانسه کوتاه
کردند، بطوریکه تفصیل آن گذشت.
اتحاد با ترکها
فرانسه از اتحاد با ترکها، و همچنین باشاهزادگان آلمان نتایج بزرگی گرفت
که بعضی از آنها فوراً بدست آمده، و بعضی دیگر دیرتر ظاهر گردید، وی ثابتی
بودند، ترکها که شصت سال قبل در ۱۵۲۶ بواسطه ماتیاس کرون پیشرفتشان
در مقابل بلگراد متوقف شد، در زمان سلطنت سلیمان باز حالت تعرضی گرفته
در ۱۵۲۱ موقعیکه جنگ بین شارلکن و فرانسوا شروع گردیده بود، اپرانز دوانز
حمله شهر بلگراد را بتصرف آوردند، چند روز بعد از جنگ (پاوی) سلیمان
با دویست هزار قشون به هنگری هجوم برده سپاه عیسویانرا در مهاک در هم شکسته


۱۰۳

و شهر بوداپست را مسخر کرد، درین وقت ایلچی فرانسوا برای طلب مساعدت سلطان
بر علیه شارلکن بنزد او رفت، چنانکه دیدیم سه سال بعد در نتیجه یورش سلیمان
با دویست و پنجاه هزار لشکر، و سه صد توپ بجانب وین شارلکن بپارس
افتاد، و خواستار صلح کامشر گردید، ترکها تا رائیسین یعنی تا قلب آلمان پیش رفته بودند
در اثر این همراهی، فرانسوا مناسبات خوبی در انقره پیدا کرده و دو معاهده یکی
تجارتی و دیگری تدافعی و تعرضی بر علیه شارلکن با سلیمان منعقد نمود، پس
ازین تاریخ نیز سلیمان چهار مرتبه به هنگری لشکرکشی کرده و آخرین آنها مصادف
با حرکت هانری دوم بجانب متز بوده است.
اتحاد ترک و فرانسه یک اتحاد اتفاقی و بی اساسی نبوده، بلکه حقیقةً
صفات و خصوصیات یک اتحاد کامل را داشته چنانکه در ۱۵۴۳ دستۀ از جهازیان
ترک در بند مارسیل بجهازات فرانسوی ملحق گردید و نیس را متفقاً محاصره و گلوله باران نمودند
اتحاد فرانسوای اول با مسلمانان یکی از وقایع بزرگ قرن شانزدهم انعکاس
غریبی بعالم انداخت، فرانسه همان مملکتی که پیشقدم جنگهای صلیبی بوده و بازوی
راست مسیحیت شناخته میشد از برای حفظ سیاست خارجی دوست دوستی و وفاق
بجانب مسلمانان و دشمنان عیسویت دراز نمود، و ترکها را که تا آنوقت تمام اروپا آنها


۱۰۴
بچشم دشمنی عداوت مید در حوزه اروپائی وارد ساخت از طرفی نیز فرانسه
انحصار کشتی رانی سواحل ترکیه را تحصیل کرد. وبیش از یک قرن باران استعداد
ہای ثروتی بیشمار نمودند، و ضمناً اماکن بیت المقدس را هم تحت حمایت خویش
گرفته و متدریجاً نفوذ خود را نه فقط در عیسویان اتباع خارجه بلکه بکاتولیک‌های
اتباع ترکیه نیز جاری ساختند، بطوریکه حقیقه اهمیت تجارتی امروزه
فرانسه را در سواحل شرقی مدیترانه و نفوذ سیاسی آنرا در شامات باید از نتایج
غیرمنتظره لیکن حتمی جنگهای فران وای اول با شارلگان باشجا و با ترکها دانست.
پروتستانهای آلمان بواسطه تضییقات فوق العاده که در استقلال سیا
وخصوصاً آزادی مذهبی خود از شارلکن میدیدند بهم مقابله با او گردیده و برا
مخارج محاربه استعانت مالی از ہانری دوم پادشاه فرانسه نمودند. در بیوقت
معاهد. نیز در فرید والد در ۱۵۵ با فرانسه با منعقد کردند، درین معاہد
ہانری متعهد شد که هر ماهه مبلغ خطیری بشاہزادگان پرداخته و ایشان
در مقابل تسلیم سه شهرتول، متز و وردن را بپادشاه فرانسه عهده دار
گردیدند. سه شهر فوق الذکر تا ستله در تصرف فرانسها بود، لیکن دنسال
شهر متز را المانها باز پس گرفته و در سال ۱۹۱۸ مجدداً مسترد داشتند.


١٠٥

فصل پنجم

اصلاحات مذهبی

از مهمترین واقعاتی که نیمۀ اوّل قرن شانزدهم را در تاریخ شاخص
و برجسته نموده تغیرات مذهبی است که به رفرم (اصلاحات مذهبی)
معروف گردید این اصلاحات مذهبی که عمال اصلی آن ها در آلمان
لوتر و در فرانسه کالون بودند نتائج ذیل را بخشیدند :-
یکی مذهبی که عبارت است از قطع رشتۀ وحدت مسیحی در اروپا
غربی و ایجاد طریقۀ لوتری - کالونی و انکلیمکانی در مقابل مذهب
کاتولیک رم .
دیگری سیاسی که مقصود از جنگ های داخلی آلمان و بعد جنگ های داخلی
فرانسه در نیمۀ دوم قرن شانزدهم سپس پیدایش ممالک جدیده
مانند دوک نشین پروس - سوئد و جمهوری ایالات متحده میباشد.
علل رفرم - علل رفرم متعدد بوده ولی بین تمام آنها مخصوصا دو سبب
فوق العاده مهم هستند یکی وضعیت کلیسیا در ابتدای قرن شانزدهم


١٠٦

و دیگری انتشار انجیل بوسیلۀ چاپ.
در ابتدای قرن شانزدهم کلیت یا بصورتي افتاده بود که یک اصلاحات
عمیقی حتمی بنظر می‌آمد همان معائب و فساد اخلاقی که در قرن یازدهم
پاپ گرگوار هفتم را وادار باصلاحات کرد باز درین قرن در کشیشان
بحد افراط رسیده و وضعیات خیلی باریک تر از پانصد سال قبل
شده بود در قرن یازدهم فساد تنها در اعضا، یعنی کشیشان نفوذ کرده
و لااقل شخص پاپ منزه و مبرّا بود ولیکن در قرن شانزدهم برعکس آب از
سر چشمۀ گل آلود و ریشۀ مرض در رُم در مقام پاپیت پر ورش
مییافت.
پاپ‌ها وظائف مذهبی خویش را ترک گفته و هر یک مطابق ذوق
طبیعی بکار هائی مشغول می‌شدند ژول دوّم بترتیب نظام لئون دهم
به تشویق ادبیات و صنایع مستظرفه اشتغال داشت همه گی بازدیا
ثروت و جمع آوری مال مصروف بوده و یکی از بزرگ‌ترین مسائل آن
وقت بود که از داوطلبان مشاغل مذهبی آلمان گرفته می‌شد لایق‌تر و مستحق‌تر
کسی بود که بیشتر می‌پرداخت اشخاصی به آلمان می‌رفتند که نه فقط کلمۀ

تاریخ اروپا صفحه ۱۰۶ جزو ۷ جلد ۴


١٠٧
از زبان آلمانی نمیدانستند بلکه از نوشتن و خواندن زبان مادری خویش نیز محروم بودند. این تقلیل کشیشان خارجی البته منظور عامۀ مردمان محل گردیده و مخصوصا چون اموال کلیسیائی در آلمان زیاد بود حرص و طمع شاهزادگان و بزرگان آنجا را بحرکت آورده و غالبا مصادف با منافع و نظریات کشیشان میشد همین حرص و طمع طرفین بیشتر باعث پیشرفت رفرم در آلمان گردید.
در فرانسه نیز مرض خفیف تر از آلمان نبوده و بحران آن خصوصا از موقع امضا و اجرای معاهده ١٥١٦ منعقده بین فرانسوای اول و پاپ لیو ن دہم شروع گردیده پادشاه حق تعیین کشیشان را از پاپ تحصیل کرده و بعد ازین بطوریکه یک نویسنده معاصر مینگارد تمام اعضای کلیسیا از سپاهیان و مقربین و اشخاص بی صلاحیت انتخاب می شدند کشیشان در دربار سلاطین زندگانی کرده و بکارهای درباری سیاسی مملکتی و حتی حربی اشتغال میورزیدند بنا برین مردمان حقیقت مقدس و ابتداء عده زیادی از خود کشیشان مخصوصا در فرانسه تقاضا کرده خواستار شدند که کلیسیا این افتضاحات و فجایع را


۱۰۸
از خویش دور نماید.
سبب دیگر ظهور رفرم اختراع چاپ و انتشار انجیل بین عموم عیسویان
میباشد از ۱۴۵۷ تا ۱۵۱۷ تقریباً چهار صد طبع از انجیل شده
بود همه کس از اوامر و نواہی مذہبی خویش مطلع گردیده و بر خلاف
آنچه که از ترک علاقه دنیوی - مهربانی فروتنی و غیره در کتاب
خود میخواندند نخوت و غرور تجمل - و تکبر کلیسائی را دیده و میل انها بنجات
اصلاح بیشتر می شد . عده نیز مخالف با اجتهادات و تفسیرات
پاپ ها و مجالس عالیه مذهبی بوده و در مقابل نص انجیل هر گونه تغییری را
خطا میدانستند. این عقیده را ابتدا لوتر و بعد از و کالون اظهار
کرده و در نتیجه وحدت عیسوی را در هم شکستند.
لوترو كالون - انكلیكانسيم
لوتر - در سال ۱۴۸۳ لوتر در ساکس تولد یافته و پدر او کارگر
معدن بود. در موقعی که شروع بتحصیل کرد مانند بسیاری از محصلین
آن زمان معاش خود را از خواندن و مکدسی از این و آن تهیه مینمود
سپس شخص نوع پرست و خیری او را بخرج خود در اونیورسیتهٔ


١٠٩
ادفرت گذارده لوتر در آنجا به تحصیل فلسفه - حقوق - ادبیات
و موسیقی پرداخت .
در سن بیست و دو سالگی روزی در ضمن گردش دچار طوفانی شده
و صاعقه به پهلوی او فرود آمد درین وحشت و اضطراب نذر کرد
که اگر نجات یابد داخل سلک رهبانان گردد کمی بعد در سال ١٥٠٥
وارد صومعه در ویتنبرگ شد .
لوتر با کمال جدیت مشغول تحصیل گردیده و وقتیکه برتبه کشیشی
رسید بواسطه علم و درایتش او را بمعلمی علوم الهی در ایتورستیه
همان شهر منصوب کردند .
لوتر طبیعةً شخصی فوق العاده حساس و دارای فکری تیز بود روحش
از خیال ارتکاب گناهان همیشه در اضطراب و از ترس شیطان
و بازخواست خداوند عمر خود را در وحشت میگذرانید ولی بواسطهٔ
عقیدهٔ راسخی که به حضرت مسیح علی نبینا و علیه السلام داشت از نجات
و رستگاری خویش مطمئن بود .
بازخرید گناهان - لوتر در ١٥١١ به رم فرستاده شد تجمل دربار


۱۱۰
پاپ لغزش اخلاق کشیشان ایتالیائی فوق العاده او را متاثر ساخت چند سال لئون دهم برای اتمام بنای کلیسای سن پیر محتاج بپول گردید عیسویانرا چنین تلقین نمود که در مقابل تصدق میتواند خطایای کوچک خویش را خریداری کنند مأمورینی مخصوص برای اینکار بتمام نقاط فرستاده و باین وسیله مخارج ساختمان کلیسای سن پیر را تهیه کرد . برای آسایش روح اموات نیز بستگان ایشان میتوانستند متوسل باین کشیشان گردند مأمورین اعزامی بآلمان از پیروان و معتقدان سن دومینیک بودند .
لوتر در سنه ۱۵۱۷ جداً بر علیه اجرای این عمل و حتی باساس آن حملۀ سختی نمود . پاپ ابتدا چندان بواقعه اهمیت نداده و آنرا از زمرۀ مناقشات جاریه بین رهبانان تصور میکرد لیکن بزودی لوتر از اطاعت پاپ سر باز زده و شروع به تنقید تشکیلات کلیسیائی نمود . دامنه اعتراضات لوتر باصول عقائد نیز رسید و میگفت که برای نجات و فلاح تنها پیروی قوانین انجیل و اعتقاد بحضرت عیسی کفایت میکند و احتیاجی به اجرای مراسم دیگر نیست .


۱۱۱

در ینوقت حکم تکفیر او را پاپ صادر کرد . روزی که اینحکم تکفیر رسید
لوتر تمام شاگردان خود را در میدان کلیسیای ویتینبرگ جمع نموده و
فرمان را در مقابل همگی در آتش انداخت ازینجا روابط با پاپ
قطعا مقطوع گردید . (۱۵۲۰)
محکومیت لوتر - این واقعه مقارن با اوائل امپراطوری شارلکن
بوده ازین پیش آمد بی اندازه مضطرب گردید زیرا اولاً شخصاً
یک کاتولیک متعصب و گذشته از ان میترسید که شیوع
آن بیشتر باعث هیجان مردم و تشدید انقلاب و اغتشاشات
آلمان شود لذا لوتر را بحضور و ( دیت ) مجمع نمایندگان امپراطوری
امر فرمود بواسطه اجازه نامه مخصوصی که لوتر از شارلکن در دست
داشت بدون ترس از توقیف حضور بهم رسانید . تکلیف تو به باو
کردند ولی با نهایت سختی و متانت امتناع کرده گفت « برای
یک عیسوی عیب است که بر خلاف وجدان خویش رفتار کند»
دیت همه او را محکوم ساخت . ( ۱۵۲۱ ) .
برای لو تر خطری بزرگی در پیش بود زیرا پس از آنکه محکوم به اعدام


۱۱۲
گردید بمحض انقضای مدت اجازه نامه اش او را توقیف نموده و باتش
میانداختند بهمین جهت یکی از حامیانش، دوک و ساکس، سواران
در سر راه او گماشته ولوتر را ربود و بقصر خویش پنهان نمود یکسال
مخفیانه درین قصر گذرانیده و درینمدت توریت و انجیل را
بزبان آلمانی ترجمه کرده این ترجمه زیاده از حد طرف توجه گردید زیرا
برخلاف ترجمه های سابق بزبان عوام انشاء شده و همه کس
ازان میتوانست استفاده نماید .
پس از چندی چون عده طرفداران لوتر باندازه رسید که دیگر
بیم اجرای حکم صادره در باره او نبود از محل اختفای خویش خارج شد
درینموقع بسیاری از بندگان و متنفذین و چند نفر از منتخبین مانند دوک ساکس
و براندبورگ عقیده او را قبول کرده بودند .
از طرفی نیز جنگ با فرانسوای اول خاطر شارلکن را
ازین نقطه مصروف گردانیده و فرصت اقدامی نداشت
معهذا کمی قبل از امضای صلح کامپره امر بتشکیل دیت داد، در آنجا
میخواستند که قدری عقائد لوتری را معتدل ساخته و فقط جلوگیری


۱۱۳

از انتشار آن در نقاط دیگر نمایند لیکن پنج شاهزاده و چهارده شهر
بر علیه این تصمیم اعتراض (پروتست) کرده و از آنوقت
طرفداران عقاید جدیده و مخالفین اکلیتهای کاتولیک موسوم
بمعترض یا پروتستان گردیدند.
سال باز شارلکن بقصد تصفیه امر وحشتی کاتولیک با پروستانها
دیت را در اگزبورگ منعقد کرد ولی باز هم چون دیت مزبور که
محکومیت لوتر را تأکید نموده بود پروتستان با خیال مخالفت
خویش بتشکیل یک حزب سیاسی افتادند لذا در اسما لکالد
اتفاقی کرده و با پادشاه فرانسه داخل مذاکرات شدند. با تشکیل
این اتفاق سیاسی امپراطوری بدو تقسیم گردیده و این واقعه را یکی
از اولین و مهمترین نتایج سیاسی اصلاحات مذهبی لوتر باید دانست.
جنگ شملکالدن و پروتستانها - دومین نتیجه اتفاق اسمالکالد شروع
سال اور ابصورت جنگهای داخلی و مذهبی ظاهر گردید. در نخست
شارلکن بواسطه گرفتاری جنگ با فرانسه ع بر وتستانها فترت
امانی حکم داده از دیت اگسبورگ تا نیافته وسش امضای صلح


١١٤
کمپنی متحدین را مورد حمله خویش قرار داد . لوتر تازه فوت کرده بود.
در بدو امر قشون پروتستان شکست خورده و رؤسای عمده آن
محبوس شدند لیکن بزودی تشکیلات خود را تجدید نموده با هانری دوم
پادشاه فرانسه اتحاد کرده جنگ را دو مرتبه شروع نمودند . شارلکن
سه سال بعد بخیال کناره گیری از سلطنت افتاده اما قبل از اجراء
مقصود صلح مذهبی را در آلمان مستقر نمود بدینصورت که بشاهزادگان
پروتستان آزادی مذهب عطا کرده و بعلاوه مالکیت ایشان را
در اراضی که از کلیسا منتزع نموده بودند شناخته ولی تکرار تعقیب
این عمل را قطعاً در آتیه ممنوع داشت .
کاتوليك و پروتستان آلمان - نتیجه بزرگ اصلاحات مذهبی
در آلمان تقسیم آن بدو دسته یکدسته کاتولیک و دسته دوم
پروتستان گردید امپراطوران کاتولیک پیوسته در صدد
اضمحلال و انقراض پروتستان ها بوده و اینها بملاحظه ضعف خود
متوسل بخارجیان می شدند . ازین راه وسیله برای مداخلات
خارجیان در امور داخلی آلمان پیدا گردید . مناقشات داخلی


١١٥

بطوری امپراطوری را بضعف کشانید که بزء و بی اهمیت خویش را
از دست داده و در قرن هفدهم مانند ایتالیای قرن شانزدهم صحنۀ
جنگ اروپائی شد.
رفرم در ممالک اسکاندنیا و – دیری نگذشت که عقائد لوتر
سرحدات آلمان را عبور نموده و ممالک اسکاندنیاو یعنی دانمارک
و سوئد و نروژ نفوذ کرد. شیوع این مذهب در ممالک فوق الذکر
تقریباً علل سیاسی داشته .
از اواخر قرن چهار دهم سوئد و نروژ در تحت اطاعت دانمارک
بودند . نجبای سوئدی همیشه افسوس استقلال از دست رفتۀ خود را
میخورده و کریستیان دوم پادشاه دانمارک از قتل آنها خودداری
نمیکرد در سال ١٥٢٢ کوستاوو از یکی از بازماندگان سلاطین سابقه
سوئد موفق به تولید احساسات و انقلابی در دالقرن گردیده عنوان
سلطنت بخود گرفت (١٥٢٣)
پاپ بطرفداری کریستیان برخاست و کوستاو و را
برای تعقیب عملیات خود محتاج بپول بود لذا مذهب لوتر را قبول


١١٦

نموده اموال کلیسیا را ضبط کرده و رعایای خویش را مجبور بقبول عقاید
لوتر ساخت .
بدینصورت بازهم در سوید و سیده کسب استقلال ملی گردیده
انقلاب سوند در دانمارک انعکاس گروه کریستیان دوم از سلطنت
خلع و یکی از شاهزادگان پروتستان جای نشین او شد این سلطان
ابتداء آزادی عقیده بطرفداران لوتر داده پس اموال کلیسیا را
بکشیشان را توقیف کرده و بالاخره قطعا اجرای اعمال کاتولیکی را
در دانمارک و ناروژ قدغن نمود .
کالون - در موقعی که قسمتی از آلمان پیرو عقیده لوتر شده بود
کالون فرانسوی اولین مرتبه در شهر ژنو شروع بطرح و تبلیغ رفرم
اساسی تری نمود .
کالون در سال ١٥٠٩ تولد شده و پدرش اسقف شهر نوایان
بود در سن دوازده سالگی بملاحظه پدر دارای مقامی و کلیسیا گردی
تحصیلات خود را در اونیورسیته ارلئان و بورک نموده در ضمن تحصیل
بعقائد لوتر آشنا شده و آنرا قبول کرد . باین جهت برتبه کشیشی


۱۱۷

رسیده وهنگامیکه فرانسوای اول پروتستانها را تعقیب وزجر
مینمود از پاریس فرار کرده در شهر بال اقامت گزید .
در آنجا کتابی موسوم به مؤسسۀ مسیحی بنام فرانسوای اول
نوشته وخلاصه عقائد خویش را دران مندرج ساخت .
کالون را در سن بیست وشش سالگی برای تعلیم علوم
آلهیه از بال به ژنو خواستند مشارالیه با متانت وثبات فوق العاده
شروع بتحمیل عقائد خویش به ژنوی ها نموده وابتدا کار باصلاح
اخلاق آنها بست بعد از دو سال مردم او را از ژنو بیرون کردند لیکن
طرفدارانش آرام ننشسته و عاقبت موفق بدعوت ثانی او بژنو
شدند (١٥٤١)
درین بار تسلط کالون در ژنو بقدری بود که کسی قدرت
مقاومت با او را نداشت با مردم بسختی رفتار میکرد و خود او نوشته
که اهالی ژنو را باید بزور براه نجات برد . شخصاً مراقبت زندگانی خصوصی
هر فرد بود و عادات و اخلاق وحتی لباس آنها را اصلاح و ترتیب
میکرد . مخالفین طریقه خود را بی ملاحظه میکشت . شخصی را برای

پنجره هم ... تخمینی زیره نیز باید باشد


۱۱۸
اینکه اسناد تزویر باو داده و گفته بود که کالون میخواهد بستیاد
خود را مسجود مردم نماید محکوم بقتل گردانید یک طبیب اسپانیولارا
که برخلاف دیگر عیسویان منکر جنبه الوهیت مسیح گردید بلطائف
الحیلی او را بژنو کشیده و در انجا زنده سوزانید . پس ازین از مساعی
کالون بمانطوریکه رم مرکز کاتولیکها بود ژنو نیز مقر پروتستانها
گردید عده زیادی از مهاجرین فرانسوی آنجا گریخته و اقامت گزیدند
از اونیورستیته که کالون در ژنو تاسیس کرده بود اشخاص با حرارتی
برون آمده و شروع بتبلیغ مذهب جدید نمودند . حقیقته انتشار
مذهب پروتستان بیشتر از ژنو شده در فرانسه - هلاند -
و اسکاتلند نفوذ کرد. وقتیکه کالون در سال ١٥٦٦ درگذشت
شاگردان او در تمام خاک فرانسه بیش از دوهزار کلیسیا بنا کرده
بودند.
رفورم در انگلستان - در انگلیس نیز اندسوند
و طرژ رفرم بدست پادشاه اجرا شد. و انتشار یافت هانری هشتم
کلیسای انگلیس یا انگلیکن را تاسیس کرده و قطع رابطه با پاپ نمود.

پاپ را معزول و کلیسیا را بدست خود گرفت


۱۱۹

هانری هشتم ـ (١٥٠٩ تا ١٥٤٧) قبل از سلطنت
اخلاق معتدلانه داشته ولی پس از جلوس بطرف سلطنت مطلقه تمایل
پیدا کرد یک نویسندهٔ انگلیس مینویسد که بزرگترین مانع پیشرفت
عقیدهٔ مطلقهٔ هانری کشیشان متمول و بانفوذ بودند لذا نقشهٔ هانری
این شد که بهر وسیله باشد اقتدارات ایشان را در هم شکسته و
کشیشان را کاملاً بزیر حکم و ارادهٔ خویش بیاورد. هم فرمانفرما
جسمانی و هم حاکم روحانی یعنی بالآخره پاپ انگلیس گردد . هانری
برای ازدواج یکی از خدمه کاترین داراگن ملکهٔ انگلستان
بخیال طلاق عیال خویش افتاده از پاپ تقاضای طلاق مشار
الیها را کرد ولی از طرف او مخالفت شده رو گردید هانری پس از
مذاکرات بسیار عاقبت بدون تصویب پاپ زن خود را مطلقه
ساخته و خادمهٔ مذکوره را تزویج کرد . و ازین وقت حقیقهٔ رابطهٔ
با رم را گسیخت .
قبل ازین قطع رابطه هانری بر علیه لوتر و طرفداران او سخنانی
صادر کرده بود و از طرفی چون بتفوق پاپ عقیده‌نداشت


۱۲۰

و اراده خویش را حاکم امور روحانی انگلستان قرار داده بود پسران
هر دو طریقه با نظر خوبی نسبت باوی نمینگریستند مخالفین عقیده او حتمآ محکوم
بمرگ میشدند هانری در سال ۱۵۴۷ در گذشت.

جانشینان هانری هشتم - در ظرف پانزده سال بعد از
مرگ ہانری ہشتم اصلاحات مذہی او اشکال غریبی بخود گرفت
سه طفل از و باقی مانده بود که هر یک بعد دیگری با سیاســـت
مذہبی متفاوتی سلطنت کردند، ادوار ششم در سن نه سالگی
بپادشاہی رسیده و چون تربیت شده طرفداران کالون بود فرمانی
صادر و بر علیه پروتستانہا لغو نموده و شروع به تحصیل عقیـده
پروتستانی با مالی کرد. بعد ازو ماری تودر دختر کاترین اراگون
پادشاه شد و مشار الیها راسخ در عقیده کاتولیکی و میخواست که انگلستان را
بمذہب کاتولیکی برگرداند . از نتایج عملیات خویش مشهود به ماری
خونخوار گردید .

سومین جانشین ہانری ہشتم یا ملکہ الیزابت از معروفترین
حکمران، ایامی است که انگلستان بخود دیده بقدری کینولیسنده


۱۲۱
بدترین زنها و بزرگترین مردها بوده است فوق العاده متکبر مزور و در سیاست مهارت کاملی داشت .
ابتدای سلطنتش از ترس ظهور انقلاب و بعضی مضرات خارجی با هر دو دسته مذهبی مدارا کرده سپس در ١٥٦٢ مجلس ملی را مجبور کرد که به فرمانی شامل به ٣٩ ماده در باب مذهب رای بدهد و قطعاً انگلیکانیسم یعنی کلیسیای انگلستان را رسمی نمود . کلیسیای انگلستان مخلوطی از مراسم و اصول کالون میباشد الیزابت چون مائل بشکوه و جلال بود مراسم ظاهری کلیسیای کاتولیک را قبول کرده و در عقائد پیرو مذهب کالون گردید . عنوان ریاست عالیه مذهبی را که پدرش اختیار کرده بود نپذیرفته لیکن اقتدار است واقعی را برای خویش محفوظ داشت .
نتائج سیاسی رفورم - عمده نتائج سیاسی رفورم در المان و ممالک اسکاندنیاد و انگلیس ابتداء عبارت است از انتقال اراضی و املاک کلیسیا به سلاطین و سپس ازدیاد قدرت پادشاهان و انضمام ریاست روحانی بریاست موقتی ایشان.


۱۲۲

حکمرانان این ممالک دران دوره هم حائز رتبه سلطنت
و هم دارای مقام پاپیت بوده و ریاست سیاسی را با عریاست
مذهبی توام ساخته بودند .

فصل ششم
جنگهای مذهبی

کالونی در فرانسه - سن با وتلمی- اتحاد - فرمان نانت
اسپانی در زمان سلطنت فلیپ دوم

در ۱۵۶۳ یعنی چهار سال بعد از امضای معاهده کا تو کامبری
فرانسه داخل یکسلسله جنگ های مخوف تری که عبارت
از جنگهای داخلی بود گردید این جنگها در مدت سلطنت شارل نهم
و هانری سوم دو پسران با نری دوم و چهار سال اول پادشاهی هانر
چهارم (۱۵۹۳) مشتعل بوده و مناسبت جنگ معروف
سی ساله آلمان که نیم قرن بعد شروع گردید میتوان آنرا جنگ سی ساله

تاریخ عمومی (ج ٤ ) کا غذ ار جیا


۱۲۳

فرانسه نامید و چون علت عمده وقوع آنها مسائل مذهبی بوده است
معروف بجنگهای مذهبی شده اند. درین جنگ ها کاتولیکهای فرانسه
که اکثریت اهالی مملکت را تشکیل میدادند با عده قلیلی از طرفداران
کالون که مشهور به اوگنو بودند بزدوخورد اشتغال داشتند
این جنگهای مذهبی دارای یک جنبه سیاسی نیز بود بدینطریق
که بواسطه مخالفت هائی که از ناحیه طرفداران مذهب جدید ظاهر میشد
بحران بزرگی بمملکت عارض شده و نزدیک بود که فرانسه مانند
قرن نهم بجانب تجزیه برود.
در سالهای آخری نیز مسئله وارث سلطنت موضوع را
پیچیده تر و مشکل تر ساخت. سلسله والوا در ۱۵۸۹ منقرض گردید
و چون ہانری چهارم پادشاه یا وارث مشروع تاج و تخت پیرو
مذهب پروتستان بود مخالفت های شدیدی از جانب
کاتولیک های فرانسه بروز نموده و تحریکات و مداخلات فلیپ
دوم پادشاه اسپانی بر وخامت اوضاع می افزود.
ہانری چهارم ترک مذهب پروتستان را گفته و مذهب


١٢٤

کاتولیک را قبول کرده و با صدور فرمان نانت نیز اعمال مراسم
مذهبی را برای پروتستانها مجاز کرده و بدین وسیله بین پیروان
مذاهب مختلفه را التیام داد.
کالونی و جنگهای مذهبی در فرانسه
شروع پروتستانی در فرانسه - در اوائل قرن شانزدهم
فرانسه یکی از ممالک خالص العقیده بوده و در آنجا کشیشان همیشه بهترین
مناصب را در عهده داشتند و بر عکس دیگر ممالک کشیشان فرانسه
دارای عقیده پاک و کاملا منزه و بقول یکی از نویسندگان از جمله عالم ترین
و وطن پرست ترین و جیه الملة ترین افراد بشمار میآمدند. معهذا
افراط آنها درباره مسائل نتیجه سوئی نبخشید. و بعضی افکار را بجانب
اصلاحات توجه داد در زمان ظهور لوتر شخصی نیز در فرانسه موسوم به
لفورُ دِتاپل مردم را بلزوم خواندن کتب مقدسه موعظه می نمود
و عقیده داشت که مذهب عیسوی را باید بهمان سادگی و صفای
اولیه خویش برگردانید مشار الیه نیز کتاب انجیل را بزبان فرانسه
ترجمه و مانند لوتر آنرا در دست رس عموم گذاشت بدین ملاحظه عقیده