١٢٥

لوتر بزودی و به آسانی در فرانسه انتشار یافته و خصوصاً بیشتر پیروان
آن از طبقهٔ سوّم یعنی کارگران و دوره گردان بوده‌اند دستهٔ اخیر
در شهرها و ایالات گردش و کسب کرده و برخی هم مدتی در آلمان
گذرانیده بودند. باین دو فرقهٔ فوق الذکر عدهٔ از کشیشان نیز
ملحق گردیدند و سابقه ای امر کسی متعرض بایشان نبود و حتی تا سال
١٥٣٤ فرانسوای اول بنظر طرفدار لوتریها نیز می آمد لیکن پارهٔ
اقدامات آنان باعث نفرت مردم و سوء ظن پادشاه شد
و پس از انتشار اعلانی که بر علیهٔ کلیسا ترتیب داده بودند فرانسوا
مصمم به تعقیب ساختند در یک روز چهل نفر را محکوم بقتل نموده و
در پاریس سوزانیدند در ایالات هم ازین عمل سرمشق برداشته
بطوری که عدهٔ زیادی از بی گناهان نیز درین معامله تلف گردیدند.
با جلوس هانری دوّم بتخت سلطنت بقدری پیروان لوتر مورد
تعرض واقع شدند، که حقیقتهً مانند دشمنان مملکت و باغیان بایشان
رفتار می‌شد در همین ضمن عقیدهٔ کالون در فرانسه رسوخ یافته و جای
مذهب لوتر را گرفت از سال ١٥٤٧ تا ١٥٥٠ در ظرف کمتر از


١٢٦
سه سال پارلمان پاریس قریب پانصد حکم اعدام صادر کرد. محکومین را
باز نجیرى بچوبدار آویخته و زنده مىسوزانیدند. این تضييقات سهواً
نتيجهٔ معکوس بخشیده و پیروان مذهب جدید را بیشتر در عقائد خود
شان راسخ نمود بطوریکه در ١٥٥٥ عدّۀ کالونی ها بقدرى زیاد شد
که دستجاتی ترتیب کرده و تشکیلاتی مانند تشکیلات کلیسیاى
ژنو براى خود دادند. در ١٥٥٩ کلیسیاهاى مختلفه بخیال اتحاد
افتاده مجمعى مرکزى در پاریس دائر نمودند. در ین وقت در فرانسه
فقط هفتاد و دو کلیسیاى اصلاً حیوانى جود داشته و دو سال بعد عدۀ
آنها بدو هزار رسید.
در ضمن این احوال بسیارى از اصل زادگان و بزرگان نیز خصوصاً
در مرکز و مغرب عقیدۀ جدید را قبول کرده و قبل از مرگ هانرى دوم
دو نفر از شهاهزادگان بلافصل آنتوان دو بوربن پادشاه ناوار
و پرنس کنده از جمله او گنو ها شمرده مىشدند. این مسئله صورت
اهمیت دیگرى به کالونی ها داده و کالونی ها که تا این وقت از
طبقات پست بودند و در مقابل فشار هاى وارده جز توکل و تسلیم


۱۲۷

چاره ندانستند این هیا هجد دارای قوای نظامی گردیده و جنبه سیاسی
پیدا کرد ند از ینجا جنگهای مذهبی برخاست.
کاترین دمدیسی - در زمان فرانسوای دوم جانشین ہانری دوم
قدرت کالونی ها همیشه روبازدیاد میرفت چنانچه کنگاشی برعلیه شخص
سلطنت تشکیل کرده هرچند که بمقصود نرسیدند ولی ضرب شستی
نشان دادند فرانسوا بعد از یک سال پادشاهی در گذشت
و برادر ده ساله اش شارل نهم بسلطنت رسید کا ترین دمدیسی مادر
شارل به نیابت پسرش امور مملکت را بدست گرفت کاترین
خواهر زاده پاپ لئون دہم و از خانواده بزرگ مدیسی بوده است.
سنش در حدود چهل و یک لیاقت فطانت و خصوصاً مهارت
فوق العاده در تحرکات و سیاست داشته شخصاً در امور مذہبی
لا قید و نظرش اصلاح بین مذاہب و تفوق سلطنت بر این احزاب
بوده است در اعمال اجرای این نقشه صدر اعظم عاقل و معتدلش
میشیل دلپشپال معاونت او را مینمو د مشار الیه میخواست
که با صلح و مدارا با عقیده اصلاحیون مبارزه کند و میگفت که باید


۱۳۸
این الفاظ و احزاب مختلفه را دور کرده و سعی کرد که اسم مسیحیت
تغییر ننماید .
شورای پوواسی - فرمان ژانویه - چنانکه گفتیم کاترین مدیسی
وصدر اعظمش مانند شارلکن در آلمان ابتدا بقصد صلح و رفع اختلافات
مذهبی بودند . با این نظر شورای پوواسی را مرکب از کشیشان و علمای
مذهبی تشکیل داده و چون موافقت بین کاتولیک ها و پروتستانها
حاصل نشد لذا کاترین فرمان ژانویه را (۱۷ ژانویه ۱۵۶۲) صادر
کرده و آزادی اجرای علنی مراسم مذهبی را در خارج شهرها بپروتستانها
اعطا نمود با صدور فرمان ژانویه تا درجه امید بصلح پیدا شد لیکن از انجائیکه
هیچکدام از طرفداران دو دسته خود را موافق با فکر مدارا نشان نمیدادند
فائده مطلوبه از ان بدست نیامد . کالونی ها بواسطه کثرتی که در جنوب
داشتند مردم را جبرا وادار بقبول عقیدۀ خود می نمودند وقتی کمی بعد از
شورای پوواسی بضرب چوب و شلاق اشخاص را بکلیسیا های
خودشان میکشانیدند . یک ماه پس از صدور فرمان ژانویه روز
یکشنبه دوک دگویز از نزدیک یکی از مراکز کالونی ها در واسی


۱۲۹

میگذشت مشاجره بین همراهان دوک و ایشان پیدا شد کالونی ها چون خطر را مواجه دیدند بانداختن سنگ شروع کردند. سواران دوک مدافعه نموده هنگامه بالا گرفت در نتیجه چند کاتولیک مجروح و بیست وسه کالونی مقتول و قریب یکصد نفر از آنها زخمی گردید همین قضیه جنگ مذهبی را اعلان نمود .
جنگهای مذهبی - هشت جنگ مذهبی واقع شده که چهار آنها در زمان سلطنت شارل نهم (از ١٥٦٢ تا ١٥٧٤) و چهار دیگر در عهد پادشاهی هانری سوم (از ١٥٧٤ تا ١٥٨٩) و هانری چهارم (از ١٥٨٩ تا ١٥٩٣) بوده است.
اولین جنگ ـ جنگ نخستین که از واقعه واسی پیدا شد قریب یک سال دوام کرد. طرفین از خارجیان استمداد نمودند این نمونه بدسرمشق جنگ های دیگر گردیده بطوریکه بالاخره فرانسه را مانند ایتالیای ابتدای قرن پانزدهم و آلمان قرن آتیه میدان مبارزه دول اروپائی گردانید کاترین از فلیپ دوم پادشاه اسپانی کمک خواست پرنس دکنده و آمیرال کلینی


١٣٠

روسای کالونی‌ها دست بدامان الیزابت ملکه انگلیس زدند. مشار الیها
قشون و پول برای ایشان فراهم ساخته در عوض بندر‌ها و ر را که
تازه فرانسوای اول بنا کرده بود تصاحب نمود .
وقایع برجسته این جنگ مصاف در و محاصره ارلئان
میباشد دوک فرانسوا دگیز در زیر دیوار های این شهر بدست
یک پروتستان بقتل رسیده و پسرش هانری دگیز مسولیت انرا
به آمیرال کلیسینی وارد آورد .
جنگ با صدور فرمان آمبواز خاتمه پذیرفته و هر چند با زاد
فرمان ژانويه نبود لیکن باز تا مدت چهار سال صلح را مستقر
ساخت پس از مصالحت کاتولیک ها و پروتستان ها متفقاً بر علیه
انگلیس ها قیام کرده و بندر ها ور را پس گرفتند .
دومين و سومين جنك - سه سال این دو دوره جنگ طول
کشید . پروتستانها در منت کور و ژار ناك از دوك
دانژو برادر شارل نهم شکست خورده و پرنس کنده مقتول گردید .
با وجود این شکست ها پروتستانها در سنت ژرمن به تجدید فرمان

آ تاریخ اروپا ( ٣٤٠ ) ذراپوپور


۱۳۱

آمبواز موفق آمدند .
چهارمین جنك ـ صلح سن ژرمن دو سال دوام كرد .
ظاهراً چنین بنظر میرسید كه مخاصمه خاتمه یافته و حقیقةً طرفین آشتی نمود
اند زیرا آمیرال كلیینی بعضویت شورای سلطنتی منصوب گردید
بود و فوق العاده در شارل نهم نفوذ داشت رسوخ كلیینی در وجود
شارل حس حسادت كاترین دمدیسی را تحریك كرده بخیال
قتل آمیرال افتاد چون بقصد خود موفق نیامد تصمیم كرد كه در ٢٤ ماه آوگست
١٥٧٢ ژورس بارتلمی كالونی ها را قتل عام كند . هر چند كه كالونیها
برای خویش رئیسی نداشتند ولی مایوس نشده و در ولایات اسلحه
گرفتند . ضمناً اتحاد پروتستان را نیز تشكیل داده و در رُوشل كه
مركز ایشان و محل مستحكمی بود بطوری با رشادت دفاع كردند كه
شارل نهم مجبور بصلح شده و آزادی عقیده بآنها داد ( ١٥٧٣ )
جنگهای زمان هانری سوم ـ شارل نهم كه در سال ١٥٧٤ در
كرد یك دختر بیش نداشت لذا سلطنت به برادرش دوك دانژو
رسیده و مشارالیه بنام هانری سوم به تخت نشست یك سال قبل


۱۳۲

از فوت شارل هانری بپادشاهی پولونی انتخاب گردید و برای
تملک مملکتش بدانجا رفته بود بمحض اینکه خبر وفات برادرش را شنید بفرانسه
مراجعت کرد.

در زمان هانری سوم وضعیت فرانسه و جنگهای مذهبی عمده تر
و مشکل تر از زمان شارل گردید و علل عمده آن ازینقرار است:
اولاً کالونیها بالآخره موفق به تشکیل اتحاد کالونی شده در مرکز مملکت یک
جمهوری حقیقی تأسیس کرده مالیه قشون و حکومت مخصوص بخود داشتند
و ریاست خود را به پادشاه جوان ناوار هانری دبوربن واگذار نموده
و همه گونه حاضر برای مواجهه با مخاطرات گردیده بودند.

ثانیاً کاتولیک ها بدو دسته تقسیم شده دسته از کشتارهایی
بموجب تفرد و اخرابیهای جنگ داخلی برسیده بطرفداری
سیاست میشل دلپتیال برخاسته و آزادی مذهبی را خواستار
بودند. ریاست این حزب که بنام ناراضی ها یا سیاسیون
مشهورند با آخرین برادر هانری سوم فرانسوا دوک دالانسون بود است.
دیگران کاتولیک های متعصب از پیشرفت کالونی ها به بیم افتاده


۱۳۳

عقیده داشتند که بهر قیمت که ممکن شود بمقاومت و سرکوبی کالونیها
بپردازند. بتقلید اتحاد کالونی یک اجتماع قوی باسم اتحاد مقدس
تشکیل داده و بدون تصویب و رضایت پادشاه در تحت ریاست
دوک هانری دگیز شروع باجرای نقشه خویش کردند.
با اینصورت فرانسه مرکب از سه حزب بزرگ کالونی
سیاسیون و متحدین گردیده و درین میانه پادشاه هیچ اقتداری
نداشت. بعلل فوق الذکر علت دیگری نیز علاوه شده و بیشتر باعث
پیچیدگی موضوع گردید و آن عبارت از ین بود که دوک دالاں برادر
کوچک ہانری سوم غفلةً در گذشته و پس از مرگ او حقاً تاج و تخت
فرانسه به هانری دناوار رئیس کالونیها میرسید لذا ازین ببعد بر حصه
جنگ بین کالونیها و اعضای اتحاد مقدس افزود.
پنجمین و ششمین و هفتمین جنگ- بمحض جلوس هانری سوم جنگ
پنجم شروع و دو سال بطول انجامید (١٥٧٤-١٥٧٦) لیکن چون
حزب ناراضی ها با هوکنوها اتفاق ترتیب داده و تقریباً باسی هزار
نفر بجانب پاریس پیشی می آمدند مجبوزاً هانری سوم صلح را پیشنهاد


١٣٤

امضاء کرده وفرمان بلیو را صادر نمود (١٥٧٦) بر طبق این فرمان پروتستانها
آزادی اجرای مراسم خویش را در تمام خاک فرانسه باستثنای پاریس
دارا شده حق داشتن هشت قلعه نظامی و تشکیل محاکم مخصوصه تحصیل
کردند . پادشاه ناوار و کند و پسرش هر کدام بحکومت ایالتی منصوب
گردیدند این اولین مرتبه بود که چنین امتیازاتی به پروتستانها داده شد
اکثریت کاتولیک بانسبت به پادشاه سوء ظن برده و گمان کردند
که مشارالیه به منافع مملکت و مذهب خیانت می نماید و برای دفاع
منافع مذکوره اتحاد مقدس را ایجاد کردند . از طرف دیگر اتاژیژ و که
در بلوا منعقد گردیده بود چنین رای داد که در مملکت بیش از یک مذهب
نباید وجود داشته باشد و از هنری تقاضا کرد اجرای علنی و خصوصی
مذاهب دیگر را ممنوع دارد . پروتستانها که ازین رای آگاه شدند
باز اسلحه گرفته و جنگ ششم را شروع کردند نتیجه این جنگ و جنگ
هفتم که تا ١٥٨٠ دوام داشت برای پروتستانها مساعد نگردید
و امتیازاتی که فرمان بلیو بایشان داده بود از دست شان بدر رفت .
هشتمین جنك ـ بعد ازین فرانسه چهار سال بصلح و آرامش گذرانید


١٣٥

اما مرگ دوگ دالانس باز حرص و شهوت طرفین را مشتعل ساخت
کالونی ها برای اینکه رئیس خود هانری دناوار را وارث مشروع
تاج و تخت دیده و فتح و ظفر را نصیب خویش میدانستند کاتولیکها
برای اینکه به هیچ قیمتی راضی نبودند که یک پادشاه نه فقط کافر بلکه
مرتد داشته باشند. بدین جهته اتحاد مقدس در تحت ریاست دوک
دوگیز عنان کلیه اختیارات را بدست گرفت و اهمیت فوق العاده حاضر
گردید. در ژانو به ١٥٨٥ پادشاه را مجبور ساخت که اجرای
مراسم کالونی را قدغن کرده و پیشوایان ایشان را اخراج نماید. این
اقدام اعلان هشتمین و آخرین جنگ های مذهبی که هشت سال
طول کشید گردید.
درین جنگ مداخله خارجیان بیش از پیش بوده فیلیپ دوم پادشاه
اسپانی پول و قشون برای متحدین تهیه کرده و الیزابت ملکه انگلیس
و پادشاه دانمارک و منتخب پلاتن هانری دناوار و کالونی ها را کمک
و اعانت می نمود.
دوک دوگیز در طی این جنگها وجهه ملی زیاد یافته و اهمیت او تابجائی رسید

تاریخ اروپا ( ٣٤٠ ) جزو پنجم


١٣٦
که بخیال عزل ہانری سوم افتاد ہانری سوم رتبہ نیابت کل مملکت
یا حقیقةً نیابت سلطنت را باو داده و در اتاز نرو که در بلوا منعقد شده بود
دوک دگیز مانند یک سلطان واقعی رفتار میکرد .
ہانری سوم ازین قدرت دوک دَگیز بہراس افتاده و پایۂ
سلطنت خویش را متزلزل دید شب عید نائیل دوک را با طاق
دفتر خود طلبیده و در موقعی که مشارالیه از اطاق ہانری عبور مینمود
بدست هشت نفر اصل زادگان محافظین پادشاه کشته کردید
(٢٣ دسامبر ١٥٨٣) .
فوت ھانری سوم - پس از واقعه قتل دوک ہانری مینویسد
که ( حالا من پادشاه هستم ) روز ٢٤ دسامبر ہیجان غریبی در پاریس
دیده می شد روسای اتحادیون قسم یاد کردند که انتقام دوک دگیز را
بگیرند عزل ہانری سوم را اعلان نموده و دوک دماین برادر گیز را
به نیابت کل مملکت بر داشتند غالب نقاط فرانسه این تصمیم را
قبول کردند .
آخرین علاج ہانری سوم صلح و آشتی با ہانری دناوار


۱۳۷

پس از شستی دو پادشاه بجانب پاریس حرکت نموده و شهر را
محصور ساختند صبح روز اول و یک شیش جوانی موسوم به را؟
کلمان به بهانه اینکه بخواهد اخبار شهر را با نری سوم بدهد با و حضور
یافته و با کارد اور ابقتل رسانید ہانری سوم قبل از مرگش ہانری
دنا وار را وارث و جانشین مشروع خویش خوانده و مشارالیها
نام هانری چهارم بخود گرفت
هانری چهارم - هانری چهارم میبایستی که قسمت اعظم
مملکت موروثی را تسخیر نماید ولی در ینوقت عدهٔ از بزرگان
کاتو لیک و کالونی از و روی بر تافتند کاتولیک ہا بواسطه اینکه
مرگ را بزاران مرتبه ترجیح به قبول حکمر فرمانی یک سلطان و گنو
میدادند و کالونی ہا بجای اینکه هانری رسماً اظهار داشته بود که
محترم بحفظ و نگا ہبانی مذہب کاتولیک گردیده و حکومت ایالاات
مفتوحه را بایشان خواهد سپرد
یه صورت قشون ہانری تقریباً نصف شد و بمجو را از محا
پاریس دست بر داشت، بجای اینکه بجانب جنوب که مرکز


۱۳۸

عمده قوامای کالونیها بود بر د و توجه خویش را مخصوصاً با یالا ستن
معطوف گردانید و تمام هم خود را به تصرف پاریس که قلعه محکم
مخالفین و پای تخت مملکت بود مصروف نمود و چهار سال حینرا
کوشش کرد.

ها نری چهارم با مخالفین مصافت های چندی داده پس
از غلبه ایوری باز پاریس را محاصره کرد . مردم شهر بمار با
مقاومت نمود ر و موقعی بقشون اسپانی برای ورود بشهردا
رشته این وقایع تاسنه ۱۵۹۳ کشیده شد درین سال
دوک و ماین و متحدین اتاژ نرو را در پاریس بقصد انتخاب یک
پادشاه منعقد نمودند فلیپ دوم پادشاه اسپانی سعی دشت
الیزابت دختر خود و نواده ها نری دوم ملکه فرانسه انتخاب
شود لیکن مخاطراتی که ازین انتخاب برای فرانس حتمی الوقوع بود
حس ملی متحدین را بحرکت اورده و اتاژ نر و انتخاب پادشاه را
بوقت دیگر محول ساخت. در همین اثناء ها نری چهارم نیز رسما
مذهب کالونی را ترک گفته و تمام نقشه ها و امید های فیلیپ دوم را


بر آب انداخت تشکیلات متحدین بر هم خورده قسمت بزرگی
از مملکت سلطنت مدور اگردن نهاده و باقی هم بقوه پول سر اطاعت
فرود آوردند حصول اینمقصود بیش از شصت میلیون فرانک
برای هانری تمام شد . حاکم پاریس در مقابل منصب مارشالی و
یک میلیون و هشت صد هزار فرانک شهر را در ٢٢ مارچ
١٥٩٤ تسلیم گردانید .
جنگ با اسپانی - در حینیکه هانری چهارم مشغول خبرداری
مملکتش بود فیلیپ دوم که تا آنوقت فقط بعنوان همراہی اتحادیون
جنگ میکرد پرده از روی کار برداشته و مخاصمه را بنفع و
حساب خویش تعقیب نمود . هانری چهارم با و اعلان جنگ
داده و در نتیجه جنگهای مذهبی مبدل بکشمکش جدیدی بین دو خانوادۀ
فرانسه و اطریش گردید. این جنگ سه سال دوام داشته و
میدان اصلی آن دو ایالت بورگنی و پیکاردی بوده است هانری
با یک تهور جنون آمیزی با دشمن در متن فرانسه متقابل شده او را
شکست داد و در ١٥٩٨ بانعقاد صلح و پروَن جنگ را


١٤٠
خاتمه بخشید.
فرمان نانت ـ هنگامیکه ہانری چہارم با خارجی‍ان مبادرت
بامضای صلح نمود بخی‍ال افتاد که با تصفی‍ۀ مسئلۀ مذہبی آرامش
و سکونت داخلی را نیز تأمین نماید. ل‍ذا نزدیک یکماه قبل از
معاہدہ با ہسپ‍انی در ١٣ آوریل فرمانی در نانت صادر کردہ
بموجب آن بپ‍روتستان‍ہ‍ا آزادی عقیدہ در تمام مملکت، آزادی
اجرای مراسم تقریباً در ہر نقطہ بالتساوی کامل با کاتولیک‌ہ‍ا حق
رسی بتمام مناصب را اعطا نمود. ہمچنین بایشان حق داد کہ مجامع
داشت‍ہ و در اطراف منافع خویش شور و بحث نمایند و بالاخ‍رہ پرو‍تستان‍ہ‍ا
مدت چندین سال موفق گردیدند که قلاع محکمی را بعنوان محل امنیت
برای خود نگاہ دارند.
II
سن بارتلمی ـ اتحاد ـ فرمان نانت
سن بارتلمی ـ یکی از مخوف‌ت‍رین و فجیع‌ت‍رین وقای‍ع جنگہ‍ای
مذہبی و سنگین‌ت‍رین اتفاقات ت‍اریخ فرانس‍ہ قتل عام سن بارتلمی است


١٤١
که نه از تعصب مذهبی بلکه از جاه طلبی یک زن کاترین دمدیسی بوجود آمد.
بواسطه فرمان سن ژرمن (١٥٧٠) فرانسه روی
سال صلح و آرامش بخود دیده بود تصور میرفت که بالاخره آشتی
واقعی بین دو دسته صورت پذیر شده و برای تحکیم آن تهیه ازدواج
مارگریت دوالوا خواهر شارل نهم را برای با نری دناوار رئیس
پروتستانها میکردند. عده زیادی از بزرگان پروتستان در دربار
تقرب داشته و شارل نهم آسیرال کلیسینی را برای عضویت
در شورای خویش خوانده فوق العاده طرف احترام و وثوق
خود قرار داده و او را پدر خطاب می نمود. یکی ز نقشه های کلیسینی
همیشه در نظر داشته و بسلطان جوان القاء میکرد تجدید جنگ
با خانواده اطریش بوده و پادشاه را بحمله به آرتو او پی با تشویق
میکرد. موقع نیز بواسطه بغاوت پی با بر علیه فیلیپ دوم
بی اندازه مساعد بنظر میآمد. پیشنهاد کلیسینی را شارل پسندیده
لیکن تصادف با مخالفت کاترین دمدیسی نموده و مشار الیها


١٤٢

مخاطراتی از جانب انگلیس درین اقدام میدید. زیرا الیزابت
ملکه انگلستان رسماً اظهار داشته بود که بهیچ وجه رضایست بتسلط
فرانسویان در پی بانخواه داد. اما باطناً چیزیکه بیشتر کاترین را
بهراس انداخته این بود که پایه تسلط خود را در بالای شارل
کم کم متزلزل دیده و مشاهده می‌نمود که اراده قومی امیرال نزدیک
است بکلی فکر پاک و ضعیف سلطان را قبضه نماید. لذا بحکم جاه
طلبی خود و تشویق و نصیحت اطرافیان خصوصاً گیزها در صدد اتلاف
جان کلیسینی برآمد.

چهار روز بعد از عروسی هانری دناوار و مارگریت موقعی
کلیسینی از قصر لوور بمنزلش مراجعت میکرد از یکی از پنجره‌ها گلوله‌بجانب
آتش شده یک انگشت دست راست او را برده و بازوی
چپش را شکست. خبر بشارل رسید فوراً خود را به امیرال
رسانیده گفت: «شما مجروح شدید حقيقة مثل این است که این
جراحت بقلب من رسیده باشد قسم بخدا که چنان بسختی انتقام این
بی احترامیرا میگیرم که در تاریخ یادگار آن بماند.»


١٤٣
به راستی هم شروع به تفتیشات کرده در اولین قدم
دوک دگیز مقصر ثابت شده، که هوا را تیره دید در محلی پنهان شد.
و از توقیف خود را استخلاص ساخت. کاترین ترسید
که اگر تحقیقات تعقیب شود پرده از روی خیانت او برداشته
شود، تنها چاره را در یک قتل عام پروتستانها دید. روز
شنبه فکر خویش را به دوک دانژ و پسر کوچکش و دوک دگیز بیان کرده.
دیگویند که شب همان روز بشارل قرار نمود که نقشه قتل آمیرال
از طرف ما ریخته شده بود و اگر اقدام فوری در جلوگیری پروتستانها
که بر خلاف شخص سلطنت و سلامت مملکت سلاح گرفته اند نشود
عواقب وخیمی در پیش خواهد بود. بهترین علاج را اعدام روسای
پروتستان پیشنهاد کرد. شارل فوق العاده در قبول این
پیشنهاد مقاومت نمود لیکن عاقبت که هر گونه دفاعی را بیفائده
دید گفت: «حالا که میکشید پس همه را بکشید تا یک نفری هم برای
سرزنش من باقی نماند» دوک دگیز بلا تامل دسته را متعالا ز سه ها
بمعیت بلدیه پاریس صادر نمود. قتل عام بایستی صبح یکشنبه ٢٤


١٤٤

اده وزيستن بار تکی وقوع یابد یکی پیش از فجر عدهٔ قراول بر اطراف
لورگذار و ندازین جیا ہو چند نفز او کتو برای کسب اطلاع گردانده
قراولان بروی ایشان آتش کرده و از همین جا کشتار شروع گردید
امیرال کلیسینی بدست یکی از نوکران خود کشته شد بانیان
باطاق شارل نهم کشانیده و در آنجا تکلیف تو به و یا آمادگی برای
مرگ را با و نمودند یکی از بژبگان پروستان را تا نزدیک تخت
نواسپ مارگریت دو الو ا تعقیب کردند.
هر چند که اساسا مقصود فقط قتل رو سابو د آما مردم نیز
بسر بازان توام شده کشتار عمومی گردید حتی از اطفال نیز مرر
نظری شد تا قبل از ظهر بیش از دو هزار نفر بقتل رسیده بود. از
نمار ست چپاول چیزی فروگذار ننمودند مساعی پادشاه در
جلو گیری ازین فجایع تماماً بهدر رفت این عمل وحشیا نه تا رو
سه شنبه ٢٦ ادامه یافت .
پاره از ایالات نیز تقلید پاریس را نموده و حکام برخی
دیگر از شهر هم از اطاعت احکام و اصله خود داری کرده حیات


١٤٥

پروتستانها را از تعقیب کاتولیک ها محفوظ داشتند . برخلاف
آنچه مشهور است پاپ و فیلیپ دوم ابداً مداخلی درین واقعه
نداشته و حتی قبلاً نیز از نقشه شوم و وحشیانه کاترین دمدیسی مطلع
نبوده اند .
روزهای آخر شارل نهم - ندامت و پشیمانی دقیقه بروح
شارل را آرام نمیگذاشت شب و روز در خواب و بیداری دجار
توهماست بود. اجساد کشتگان را باقیانه عبوس و غرق خون مقابل خود
مجسم دیده و آواز ایشان را می شنید که با و ملامت می کنند . دوازده
الی چهارده ساعت متوالی سواری اسپ میکرد تا بلکه از شدت
خستگی بتواند دقیقه خواب نماید ولی بیحاصل یکی از سفرای دربار
می نویسد که «نگاه شارل تیره و افسرده شده در ملاقات ها
هرگز بچشم مخاطب خود نظر نمیکند سر خویش را پائین انداخته و چشمها را
می بندد . سپس ناگهان دیدگان را باز کرده و مثل اینکه ازین حرکت
رنج میکشد باز بهمان تندی چشمها را بهم میگذارد»
شب مرگش تنها دایه اش یک زن پروتستان در بالینش


١٤٦
بود دشارل تمام شب را میگریسته و تقلا می نمود در لحظات آخرین
نظرش بدایۀ خود افتاده گفت « دوست من چه خون ها که ریخته شد
و چه نفوسی بیجان شدند آه که چه ناصحین خائنی داشتم ایخدای من
عفو کن مرا و اگر سزاوار میدانی رحمتم فرما » .
اتحاد کالونی ها - نتیجۀ فوری فاجعۀ ستن بارتلمی اشیگ که کا لو نیا
برای محافظت و دفاع خود گرد یکدیگر آمده و تشکیلاتی بنام اتحاد
کالونی دادند : اتحاد مرکب از چند حکومت بود . هر یک ازین
حکومتها بدست یک رئیس حربی و یک شورای منتخب اداره شدی
یکی از وظائف شورا وصول مالیات بود که از عموم سکنه بدون
تمیز کاتولیک یا پروستان جمع آوری میگر و این مالیات
بمصرف جنگ میرسید و بهمین وسیله کالونیها توانستند که
تنها در ایالت لانگدک بیست هزار سر باز آماده نگاه دارند .
و با همین تشکیلات مستحکم موفق به تحمیل صلح ایتنی به هانر
سوم گردیدند .
اتحاد - صلح بولیو - بهانه اتحاد کالونی سرمشق تشکیل
کتابت پرویزی (سمیع جان) غزنوی


١٤٧

و تنظیم اتحاد مقدس گردید. مزایائی که به کالونی ها داده شده بود بقدر
برای کاتولیک ها گران آمد که حتی این اقدام را منشعب بخیانت
دانسته و وظیفه در دفاع از ان برای خویش تصور نمودند.
یکی از مواد معاهده بولیو حکومت ایالات پیکاردی را
به پرنس کنده داده و شهر پرن را محل اقامت او تعین کرده بود
ساکنین این شهر که علاقه فوق العاده بمذهب کاتولیک داشتند
راضی بحکومت یک پروتستان نبوده و اتحادی ابتدا به هیچ
و سپس با سائر اهالی پیکار دی بقصد اینکه کنده را مانع از تسلط و قلمرو
حکومتش شوند ترتیب دادند. بعد از ان تمام کاتولیک های فرانسه را
بمرام خود دعوت نموده ایشان نیز اجابت کردند. تقریبا در همه نوا
شمالی شرقی و مرکزی مانند پرن اجتماعائی تشکیل یافت بزودی
مجامع فوق الذکر مرکزیت بخود داده و هر چند بنظر میرسید که دوک
دگیز ریاست انرا خواهد داشت لیکن بازی سوم تشکیلات
جدیده را شناخته و شخصاً ریاست آن را بعهده گرفت.

(١٥٧٧)


١٤٨
تشکیل این اتحادیه سلطنت را بخطر بزرگی تهدید میکرد. هرچند
که متحدین با طاعت پادشاه قسم یاد نموده بودند لیکن منظور آنها
استقرار طرز حکومتی بود که تا آنوقت در فرانسه نظیر نداشت
ایشان سلطان را فقط بمنزله یک نماینده ملت قرار داده میخواستند
که حکومت بدست اتاژنو یعنی وکلای ملت اداره شود. بدینصورت
متحدین علاوه بر یک دسته مذهبی یک حزب سیاسی نیز ترتیب داده
تشکیلات نظامی جداگانه وریس مطاعی از خود داشتند .
و حقیقه مانند کالونیها مملکت جدیدی در مملکت فرانسه تاسیس
کرده بودند .
مخاطره این اتحادیه برای سلطنت بیشتر از روزی شد که
هانری دنا وار حقه وارث تاج و تخت گردید .
در ینوقت اتحادیون معاهده برای محافظه مذهب با فیلیپ دوم
پادشاه اسپانی منعقد داشته و از پاپ نیز فرمانی گرفتند که هانری
دنا وار را از سلطنت فرانسه محروم میساخت . فیلیپ دوم کمک های
مالی و عسکری بآنها می نمود و قوای مادی اتحاد را کاملاً مستحکم


١٤٩

گردانیده بود لذا شروع بمقابله با هانری سوم کرده و بمشارالیه
تکلیف اخراج پیشوایان پروتستان را از فرانسه و عزل کالونها را
از مشاغل عمومی نمودند. هانری مجبوراً این تقاضا ها را پذیرفت
و معاهده نیز با ایشان منعقد داشت و برای ضمانت مراعات
مواعید خویش نه قلعه مستحکم را بمتحدین واگذار کرد . باین ترتیب
تقریباً فرانسه بوضع یکصد سال قبل خود یعنی اصول ملوک الطوایفی رجعت
نمود . تا مدت حیات دوک دگیز ریاست اتحاد را داشته و پس از
قتل او شورائی مرکب از شانزده نفر نمایندگان ایالات اداره امور
اتحاد را میکردند. این شورا مخالفت های شدیدی بر علیه هانری سوم
ابراز تا بحدیکه دوک دُماین را بعنوان نیابت کل نائب السلطنه و صاحب
اختیار حقیقی مملکت شناختند . با تشکیل این شورا اتحاد صورت دیگری
بخود گرفت تا اینوقت فقط اجتماعی از نجبا و بزرگان بود بعد این طبقات
دیگر عضویت آنرا دارا گردیده و اشکالات عمده که برای هانری سوم
و چهارم رخ داد بیشتر نتیجه احساسات اعضای نو وارد بوده است.
قشون اسپانی را در پاریس همین شورا خواستار شده جهتی


١٥٠

در موقعی حاضر گردید که فیلیپ دوم را حامی فرانسه بشناسد. این
اقدامات و زیاده روی ها عدهٔ زیادی از متحدین را متنفر
و حسیات ملی ایشان را بجوش آورد تا اینکه هانری چهارم رسما
مذهب کاتولیک را قبول نموده وجود شورا و اتحاد را از بین برداشته.
فرمان نانت ـ اگر چه ترک مذهب پروتستان کاتولیکهای
فرانسه را بسوی هانری چهارم جلب نمود ولی هم مذهبان قدیمش را ازو
سرد و دور ساخته و موجب اضطراب سخت کالونیها گردید. لذا
بلا فاصله بعد از جلوس هانری چهارم مبادرت بتشکیلات حزب
جدیدی نموده فرانسه به نه ایالت تقسیم و رابطه آنها را یک مجمع
عمومی سالیانه قرار دادند مجمع مزبور مامور شور در مسائل و اتخاذ
تصمیمات مفیده حزبی بود .
هانری چهارم برای تسکین خاطر کالونی ها و پیش گیری از ظهور
جنگ داخلی در ١٣ او ١٥٩٨ فرمان نانت را صادر کرد .
فرمان نانت به پروتستانها آزادی علنی اجرای مراسم
مذهبی را در مساکن نجبا ، و قراٹی که قبل از ١٥٩٧ در تصرف داشته اند


١٥١

اعطا نموده وحق ارتقاء بتمام مناصب را مانند کاتولیک ها
بایشان داد تساوی کامل در کلیه حقوق بین دو دسته بر قرار گردید
و برای رفع هر گونه عدم اطمینانی مجالس مختلطی که اعضای آن با نصف
کاتولیک و نصف کالونی بودند تشکیل نمود و بعلاوه پر وتستانها
موافق فرمان نانت حق داشتن مجامع مذهبی ایالتی و ملی را دارا گردیدند
و تا مدت هشت سال یکصد قلعه نظامی برای پناه گاه خود داشتند
این مواد اخیره امتیازات واقعی برای کالونیها بوده و مستردات این
سی سال بعد در زمان سلطنت لوئی ۱۳ پسر ہانری چهارم ظاهر
گردید .
فرمان نانت که اصولا بنفع مملکت صادر شده بود بموجب
عدم رضایت بسیاری از کاتولیک ها و پارلمان پاریس گردید و
و کمر مخالفت با آن بستند .
یکی از مورخین جدید می نویسد « فرمان نانت سزاوار است
که مبدا تاریخی برای عالم عیسویت گردد » زیرا در موقعی که در
تمام اروپا آلمان ، انگلیس اسپانی عقائد مذهبی اسباب قتل و اعدام


١٥٢
سخت واقع بود فرمان نانت در فرانسه آزادی مذهب را
اعلام کرد . لیکن باید گفت فرمان مزبور حقیقه از روی کبر وح
و وجدان آزادی نبوده بلکه سیاست و حس پیش بینی هانری چهارم
چنین اقتضا کرده بود . و افکار عامه برای قبول یک چنین سکته بمرکز
مسیحیت حاضر نبوده چنانکه یک قرن بعد موفق به گرفتن ناسخ آن گردید
اما بهر حال در صورتیکه در آلمان و انگلیس جنگهای مذهبی شعله ور بود قسمت
اعظم قرن هفدهم را فرانسه ها بواسطه فرمان نانت بکمال سکونت
و آرامی گذرانیدند .
اسپانی در زمان سلطنت فیلیپ دوم
مملکت اسپانی - هنگامیکه جنگهای مذهبی بیش از سی سال
فرانسه را بخود مشغول داشته بود اسپانی در زمان سلطنت فیلیپ دوم
پسر شارلکن بجائزه اهمیت روز افزونی در ار و پای غربی گردید.
هیچ یک از سلاطین در قدرت و عظمت مقابل با فیلیپ دوم نبوده
این پادشاه علاوه بر اسپانی درار و پا مالک قسمت اعظم ایتالیا
جزیره سار دنی ، سیسیل مملکت ناپل - میلان، فرانش گنته،


١٥٣

آرتوا، فلاندر و پنی با بوده در خارج اروپا نیز مستملکات وسیعه
در بر جدید با تمام امریکای مرکزی و حصه بزرگ امریکای جنوبی داشته
است همه ساله میلیونها طلا و نقره از مگزیک و پرو استخراج
کرده و به اسپانیه می آورده است.
در ١٥٨٠ در نتیجه انقراض سلسله ملی سلطنت پرتقال را
نیز با لکسا گردیده و یک مرتبه بر ممالک خود مستملکات پرتقال
یعنی برزیل، تجارت خانه های افریقا و هند و جزائر اودیه را نیز افزود
در ان دور بطور مثل میگفته اند که اگر اسپانی تکانی بخورد زمین خواهد لرزید.
فیلیپ دوم: شارلکن موقعی که در ١٥٥٦ تاج و تخت را به پسر
بیست و پنج ساله خود واگذار نمود با و وصیت کرد که (مخصوصا منافع ریاست
مذهب را بیش از همه چیز گرامی دار.) فیلیپ دوم این وصیت پدر را
هیچگاه فراموش نکرد. دفاع مذهب کاتولیک همیشه از افکار و تخیلات
اولین او بوده و در مقابل مخالفین خشونت و خون سردی فوق العاده
داشته چنانکه میگفته است (که اگر روزی خون من در بدن پسرم
فاسد شود او لین کسیکه او را آتش خواهد انداخت خودم خواهم بود) طبیعتا شخصی


١٥٤

تاریخ عمومی قرن ۱۹ - جلد اول

[مداقه؟] و پرسوائل بوده و میخواست که تمام جزئیات امور بنظر او رسیده و خود تصمیم بگیرد بقدری تکبر داشت که هر کسی نزد او افتاده با او صحبت می نمود. غالب اوقات خویش را در قصر سلطنتی بمطالعه کارهای بیشمار مملکتش مصرف میکرد. لیکن بیشتر مساعی و افکارش بجانب جنگهای مذهبی توجه داشته و میتوان گفت که تمام عائدات این مملکت وسیع بخرج همین جنگها چه در داخل و چه در خارج نمود.
در هسپانی فیلیپ دوم ابتدا به تعقیب مسلمانان و پس از سرکوبی اسلامیون پرداخته مسلمین را از گرناد خارج و متفرق ساخته و تقریباً درین اوقات ادارات انکیزیسیون را دائر و در یک نوبت هشتصد نفر از اسلامیون را در سویل سوزانید هر چند که این سیاست برای هسپانی خیلی گران تمام شد لیکن لا اقل مقصود اصلی بدست آمده وحدت مذهبی در سرتاسر مملکت حکمفرما گردید. در پئی با بعکس پیشرفت نموده و نتیجه آن انتزاع یکی از خوبترین قسمت های مملکت از فیلیپ و ایجاد دولت جدیدی بنام جمهوری ایالات متحده گردید.
پئی با که مرکب از ده مملکت هلاند و بلژیک امروزه بود، شامل


١٥٥
١٧ ایالت فوق العاده بواسطه غنا و ثروت خود شهرت داشتند
بواسطه همسایگی با آلمان بزودی[؟] عقیده لوتری در آنجا نفوذ کرده و
شارلکن برای جلوگیری از ان انکیزیسیون را دائر و احکام و فرامین
سختی صادر نموده بود .
فیلیپ دوم بعد از پدر دنباله عملیات او را تعقیب کرد
درینوقت در پلی با[؟] نیز مانند فرانسه عقیده کالونی جای نشین عقیده لوتری
شده و طرفداران آن اول نجبا و بعدا اواسط الناس تقاضای لغو انکیزیسیون
و اعتدال قوانین مذهبی را داشتند . فیلیپ برای تنبیه ایشان قشونی
بسرکردگی دوک دالب به آنجا فرستاد . این شخص محض ورود محکمه
که بمحکمه خونین معروف گردید تشکیل و بجستجو و تعقیب اصلاحیون پرداخت
در ظرف سه ماه یکهزار و هشتصد نفر را بمجازات رسانید . این نوع
فجایع و مالیات گزافی که تحمیل کرده بود باعث هیجان و قیام عمومی شد
سرکردگی باغیان با گیوم دناسو پرنس درانژ بود .
جمهوری ایالات متحده : در ابتدای امر تمام ایالات
هفتگانه با اتفاق حرکت کرده در ١٥٧٦ در شهر گاند اتحادی دادند[؟]


۱٥٦

خویش را اعلام کردند . این اتحاد بیش از سه سال دوام نکرد .
ایالات جنوبی که اکثریة ساکنین آنها کاتولیک بودند و بواسطه اختلاف
زبان و نژادی که با مردمان ایالات شمالی داشتند از آنها جدا گردید
و باز بزیر سلطه اسپانی درآمده و پی های اسپانی را تشکیل دادند .
هفت ایالت شمالی معاهده او ترخت را بین خود امضا نموده
جمهوری ایالات متحده را بصورت یک حکومت مجتمعه نگاه داری
کردند بهر یک از ایالات مزبوره در داخل مستقل و امور و منافع عمومی
در اتانرژر که مرکب از نمایندگان ایالات بود حل و تصفیه میگردید.
ایالات متحده گیوم درانژ را بریاست حربی خویش استاتفود
برگزیدند .
فیلیپ دویم مصمم به جازه آنها بانقیاد و اطاعت گردید . سی سال
این مبارزات طول کشیده گیوم در انژ مقتول شد ده اسپانیولی ها از
هیچگونه شقاوت و بی رحمی خود داری نمودند یاغیان که از ین وقت
به هلاندی ها معروف گردیدند بواسطه شها مت خود و کمکی که از جانب
الیزابت و هانری چهارم برای ایشان میرسید مقاومت کرده


١٥٧
تا این که در سال ١٦٠٩ فیلیپ سوم جای نشین فیلیپ دوم متارکه
دوازده ساله با ایشان منعقد و استقلال شان را شناخت.
لیکن استقلال کامل ایالات متحده پس از بیست و هفت سال دیگر جنگ
بواسطه عهد نامه وستفالی ١٦٤٨ حاصل گردید.
ازینروی معلوم میشود که سیاست مذهبی فیلیپ دوم در داخله
مملکت جز نقصان فایده نکرد، و در خارج نیز چه در فرانسه و چه بر علیه
انگلیس نتیجه درخشانی نداد.
فیلیپ دوم در فرانسه ـ در فرانسه فیلیپ دوم ابتدا فقط
اتحادی با دوک دگیز، متدینش کرده و هر گونه کمک مادی به ایشان
می نمود.
پس از قتل هانری سوم و وراثت ہانری چهارم فیلیپ دوم
بر فعالیت خویش افزود بمدد اقداماتی برای اینکه حکم تکفیر و خلع
هانری را از پاپ بگیرد بعمل آورده و سپس سه مرتبه قشون هسپانی
بخاک فرانسه داخل شدند. در ین وقت دیگر فیلیپ مقصود از
حمایت مذهب نداشته و بطوری که دیدیم میخواست دختر


١٥٨

خویش را طعمه فرانست نماید. تفصیل عدم موفقیت او نیز در پیش اشاره گردید.
فیلیپ دوم در انگلیس - یگانه درین کوشش فیلیپ دوم
اقداماتی بود که برعلیه انگلیس نمود. در اول امر علت آنرا تعصب
مذهبی فیلیپ باید دانست زیرا الیزابت مقتدرترین سلاطین پروتستان
و شانگاپه قوی ترین پادشاه کاتولیک بود. با اضمحلال الیزابت
میخواست طرفداران مذهب جدید را نابود کند، بلکه در نظر داشت
که شاه ماری استوارت که کاتولیک و سابقاً ملکه اکس
و نوزده سال محبوس الیزابت بود بسلطنت برساند. در ١٥٨٧ الیزابت
به بهانه اینکه ماری استوارت کنکاشی برعلیه او ترتیب داده مشار الیها را
بقتل رسانید این واقعه پیشتر مایه هیجان کاتولیکها شده و دست
آویزی برای فیلیپ گردید.
لیکن این جنگ علل سیاسی و اقتصادی نیز داشته الیزابت
علناً به یاغیان پی با کمک میرسانید و گذشته از ان قوه بحری
انگلیس بشروع به ترقی کرده بود و چون اسپانیا اجازه نمیداد که
کشتیهای خارجی در مستملکات او تجارت نمایند کشتیهای


انگلیسی مبادرت به دزدی بحری نموده و حتی سواحل آمریکا را غارت
و به بندر های اسپانی حمله میکردند .
در ١٥٨٨ فیلیپ قشون معظمی که بعد از جنگهای صلیبی نظیر آن
دیده نشده بود مرکب از سی هزار نفر در پی با فراهم و قصد داشت که بمحض
رسیدن جہازات ہسپانیولی قشون مزبور را بجانب انگلیس ببرد.
این جہاز است که بواسطۀ عظمت و قدرت آنها سر فوت
به جہازات مغلوب ناشدنی گردیده بودند در بحر مانش دچار انقلاب
دریا شد و جہازات کوچک و سبک انگلیس آنها را از پای در آورد
مواد مشتعله که جہازات انگلیسی در میان کشتیهای سنگین و بزرگ
می انداخت موجب دهشت فوق العاده گردیده و باعث شکست
آنها شد . باد فراریان را بطرف شمال کشانید از یکصد و سی فرون کشتی
مغلوب ناشدنی فقط پنجاه فروند آن به اسپانی رسید، پیش از یک هزا
تلف شده و یکف سرباز اسپانیولی موفق نشد که قدم بخاک
انگلیس گذارد «١٥٨٨»
نتیجۀ سلطنت فیلیپ دوم - فیلیپ در حین با مدار


١٦٠
از امضای عهدنامه ورون در ١٣ سپتامبر ١٥٩٨ درگذشت.
درصورتیکه امریکا هر سال مقدار متنابهی طلا و نقره برای اسپانی تهیه
میکرد در ١٥٩٦ اسپانی از تأدیه قروض خود عاجز بوده مملکتی
فقیر و مقروض گردیده بود جنگهای پیاپی نفوس اسپانی را فوق العاده
کاسته و در اثر آن از زراعت و صنعت تنها اسمی شنیده میشد:
فیلیپ دوم که میخواست اسپانی را اوّل دولت مقتدر دنیا بسازد
اتفاقاً در نتیجه سوء سیاستش آن را به پرتگاه هولناکی کشانید بطوری که در
قرن هفدهم دائماً رو به تنزل میرفته است.
فصل هفتم
جنگ سی ساله و نتایج آن
قشون - معاهدات وستفالی و پیرنه
از ١٦١٨ تا ١٦٤٨ آلمان نیز مانند فرانسه در نیم قرن پیش
میدان جنگهایی گردید که بنسبت مدت آن معروف بجنگهای سی ساله
میباشند.


۱۹۱

بهانه آن امور مذهبی و علت حقیقی آن جاه طلبی یک شاهزاده هائ
خانواده اطریش بوده که میخواست وضع حکومت انتخابی و بجمهء
المان را مبدل بیکن امپراطوری ارثی نموده و آنرا مرکزیت دهد.
در ابتدا این جنگ یک جنگ ساده داخلی بین ممالک
خانواده اطریش بود و سپس جنگ آلمانی گردیده و عاقبت سائر دول
مثل دانمارک - سوید - ایالات متحده - اسپانی و فرانسه نیز دران
شرکت جسته و این جنگ داخلی را یک جنگ اروپائی گردانیدند.
از ۱۶۳۹ خصوصاً صورت جنگ های سی ساله بکلی تبدیل شده
و دوره جدیدی از مبارزه است که بین خانواده های فرانسه و اطریش را
تشکیل داد. این دوره در دو محاربه استقالی در ۱۶۴۸ و محاربه
پیرنه در ۱۶۵۹ ختم شده و در نتیجه ایالات اطریشها در آلمان عظیم ماند
و ایالات الزاس و آرتوا و روسیلون بفرانسه ملحق گردید
منشأ و موجب جنگ - با وجود اتفاقات مختصری
که بوقوع اد باز صلح اکسبورگ از ۱۵۵۵ تقریباً بیش از نیم قرن
صلح را در آلمان مستقر ساخته بود . اما چون بموجب صلح مزبور فقط


١٦٢

شاهزادگان لوتری آزادی اجرای مراسم مذهبی خود را داشتند کالونی ها برای دفاع حق خویش در ١٦٠٨ اتفاقی بنام اتحاد انجیلی بریاست الکٹر (منتخب) پالاتن ، فرد ریک پنجم تشکیل دادند . سال بعد کاتولیک ها هم در مقابل بنام اتحاد مقدس اتفاقی کرده ما کز یملین دوک با ویر را بریاست خود بر داشتند . لوتری ها درین میانه بیطرف مانده وحتی رسما از همراهی با کالونی ها استنکاع نمودند .

این تشکیلات کاتولیک ها و کالونی ها جنگ قریب الوقوعی را حتی نشان میداد لیکن آنفا فاعلت حقیقی اشتعال جنگ اتحادیه های فوق الذکر نگردیده بلکه جاه طلبی فردیناند دوک استیری که در ١٦١٩ باسم فردیناند دوم با مپراطوری انتخاب شد آنرا شعله ور ساخت.

فردیناند دوم ـ این شخص نواده فردیناند اول برادر شارلکن و تربیت شده مکتب ژزوئیست ها بوده است. بطوری مربیانش روح اور امسخر ساخته بودند که مکرر میگفته در اگر وظائف شاهنزادگیم نبود قطعا ژزوئیست میشدم در احترام مذهب فوق العاده مقید و در تعصب کاتولیکی پسر عمومی خود فیلیپ دوم را بیا دمی آورد.


١٦٣

روحی قوی و وسعت فکری روشن و شجاعتی بی اندازه داشته است.
این پادشاه اتحاد مذهب مادر مملکت خود یکی از اولین مسائل
حیاتی دانسته و عقیده داشت که تمام رعایای او باید دارای یک
مذهب باشند زیرا مملکت از نژادها و زبانهای مختلفه مرکب در اینصورت
لازم بود که با توحید مذهبی لا اقل اصل وحدت در آن مستحکم گردد.
فردیناند شروع نقشه خویش را در بهم نموده و بمحض اینکه بسلطنت
آنجا رسید امر بیستن معابد پروتستان ها کرد مردم در مقابل این حکم مقاومت
مخرج داده تاجاییکه در ٢٦ اوت ١٦١٩ یعنی همان روزی که فردنیاند
بامپراطوری انتخاب شد چک ها (مردمان بهم) او را از سلطنت خود
خلع و فردریک پنجم الکترپالاتن را بپادشاهی برگزیدند.
فردریک بتحریک و اغوای عیالش دختر ژاک اول پادشاه
انگلیس پادشاهی بهم را قبول و یک انقلاب داخلی را مبدء جنگ
با دول آلمان ساخت.
انتخاب فردریک بپادشاهی بهم موجب وحشت تمام
امرا کان آلمان و خصوصاً فتحین گردید. زیرا با داشتن تاج


١٦٤

بهم فردریک پیرو کانون، دارای دو رأی در شورای انتخابیه
می شد، این مسئله هم برای لوتری ها و هم برای کاتولیک ها
خطرناک بود و بیش تر برای کاتولیک ها زیرا در اقلیت واقع شد
و بیم آن میرفت که در انتخابات آتیه یک پروتستان به امپراطور
انتخاب گردد. بدین ملاحظه بزرگان و امرای کاتولیکی ولوتری
مانند دوک ماکزیملین با ویر رئیس اتحاد مقدس واکثر ساكن شقق امری
امپراطور کمر بسته و دستجات قشون با ویر در ١٦٢٠ چک ها را
شکست سختی داده و فردریک شخصا بطوری بشتاب فرار نمود که
حتی تاج و عصا و جبه سلطنتی را بجای باقی گذارد.
فردریک پس از استیلای بربهم تضییقات زیادی بحقوق
اهالی وارد آور و هرگونه آزادی ایشان را از بین برده سلطنت را
که تا آنوقت انتخابی بوده در خانواده هابسبورک موروثی ساخته و مذهب
پروتستان را بکلی مردود و منسوخ کرد روسای انقلابی را بقتل رسانید
و اموال ایشان را یا خود ضبط و یا بقیمت های نازل بفروش رسانید
و زبان آلمان جای نشین زبان چک گردید. ثلث چک از چهار


١٦٥

میلیون به یک و نیم میلیون رسیده. آنها هم تا مدت سه قرن بکلی
نامی در صفحه تاریخ نداشتند تا اینکه پس از جنگ عمومی معاهده ۱۹۱۸
باز باستقلال خود را دارا شدند.
انقراض والانق - با فتح نیم بنظر می آمد که شعله جنگ
خاموش میشود. لیکن ماکز یمیلین «با ویر» از ای همسایهای خود انتظار
رفع خسارت داشته وحتی میخواست که امپراطور اطریش بلیا را
با واگذار کند چون فردنیا ندراضی به این مطلب نبود و مخارج جنگ را
از فردریک تقاضا میکرد. پالاتن را اشغال نموده فردریک را از آنجا
نیز خارج ساختند و برخلاف میل تمام شاهزادگان آلمان و با وجود مرافقت
ایشان تمام عناوین و اموال و امتیازات فردریک را سلب
و آنها را به ماکزیمیلین انتقال داد. این اقدامات فرونیاند بمورث روز افزون
دهشت پر و تستانها عموماً پولوتری ؟ دو کالونی میشد زیرا او شین میدیون
که عهده المستحفین پر وتستان کاسته گروهوه کاتولیک ها در آنرا
رنج را می شده اند. و با این صورت اضمحلال آتیه خویش را
حتمی میدانستند.


١٦٦

مداخله دانمارک بجنگ اروپائی ــ پروتستان ها
کریستیان پنجم پادشاه مملکت مستقله دانمارک را که در امپراطوری
نیز بواسطه بعضی مستملکات خویش عضویت داشت بکمک
طلبیدند . همان قسمی که دخالت دوک پالاتن بانقلاب داخلی بوهم
جنگ را بجنگ آلمانی مبدل کرده بود مداخله کریستیان پنجم نیز باین
جنگ صورت و معنای جنگ اروپائی داد . سرنوشت کریستیان
بهتر از فردریک نشد . قشون دوک دباویر و قشونی که حادثه جوئی
بنام والیشتن برای امپراطور مهیا ساخته بود باو حمله کرده و پس از
دو شکستی که در لوتره و سوبه کریستیان وارد آوردند پادشاه دانمارک
مجبور بامضاء صلح لوبک گردیده (١٦٢٩) ومتعهد شد که بعد ازین
در امور آلمان مداخله ننماید .

جاه طلبی فردیناند ــ باتکاء قشون والیشتن فردیناند
دارای قدرت زیادی شده و میتوانست که اراده خود را در آلمان
بتمام شاهزادگان و امرا تحمیل نماید . جاه طلبی فطریش نیز او را تحریک
کرده مقدمه شروع در اضمحلال پروتستانها [نهاد؟] .


١٦٧

لذا کمی قبل از معاهده لومک فرمانی صادر و بموجب آن کلیه
اراضی کلیسیارا که از ١٥٥٢ داخل مستغلات شخصی شاهزادگان
پروتستان شده بود بخود برگردانید. و والنشتن را با قشونش مامور
اجرای این فرمان قرارداد.
در ینوقت قصد تغییر تشکیلات و اساس امپراطوری را
نموده و خواست که وحدت حقیقی در آلمان برقرار و امپراطوری را
هم ارثی کند. با تحقق این نقشه تمام امتیازات شاهزادگان آلمان
زائل شده و ایشان بجای اینکه رکنی در اساس امپراطوری باشند
مانند امرای فرانسه و اسپانی بکلی اهمیت خویش را از دست
داده و فقط اشخاص سادۀ دربار میگردیدند. منظور فردیناند اتحاد
و اجتماع کلیه دول ژرمنی و تشکیل یک مملکت مقتدر و وسیعی بود که
از دریای بالتیک تا آدریاتیک امتداد داشته و اروپا را
بدو قسمت تقسیم نماید. تاسیس یک چنین مملکتی خصوصا فرانسه
و سائد را بمخاطرات بزرگی تهدید میکرد.
مداخله سوئد و فرانسه – فرانسه میدید که ممکن است


١٦٨

بزودی باز امپراطوری شارلمن تشکیل یافته وضعیات و اشکالات
زمان فرانسه ای اول یعنی یک قرن پیش تجدید گردد. پز پاچا
بود که مداخله کرده و بهر قیمتی شود از اجرای نقشه فردنیاند جلو گیری نماید
لیکن موانع داخلی و دسایس درباری و تحریکات نجبا ریشلیو صدر
اعظم لوئی سیزدهم را مانع از یک اقدام مجدانه گردید لذا سوئد
پیشقدم شده و فقط فرانسه وسائل تسهیل اقدامات او را فراهم
میآورد.

فردیناند مستقیما دولت سوئد را تهدید می نمود.
فردنیاند خیال تاسیس یک قوای بحری را در بحر بالتیک داشته
و « والشتاین » فرمانده بحری گردانیده بود. سوئدیها نیز نظر باقی در
بالتیک داشتند « گوستا و آدولف » پادشاه ایشان میخواست
که بحر بالتیک در حکم یک دریاچه سوئدی بوده و هیچ دولتی
در ان اقتداری نداشته باشد.
اتمام این گوستا و آدولف درینوقت گرفتار جنگ با پولنی
بود غیور انست که تا عائق پیشرفت امپراطور شود ریشلیو


١٦٩
زمینه صلحی حاضر کرده و این مانع را از میان برداشت پس پادشاه
سوئد توانست که در آلمان مداخله نماید. امپراطور نیز در موقع مصادفت
با اشکالاتی شده باین معنی ماکسیملین و باویر که از جاه طلبی فرونیاند
چندان مطمئن نبود ریشلیو او را محرک گردیده مشارالیه از امپراطور
تقاضای عزل والشتقن و انحلال قشون او را کرد و ضمناً اظهار داشت
که اگر باین پیشنهادش موافقت نشد جانب پروتستان ها را خواهد گرفت
همینکه فرونیاند این پیشنهاد را پذیرفت گوستا و آولف قشون خود را
در ساحل آلمان پیاده کرد. ریشلیو با پادشاه سوئد یک معاهده مخالفت
منعقد داشت.
جنگ سوئدی - قشون اتحاد مقدس بمقابل گوستاو آدولف
رفت ولی در بریتن فلد نزدیک لیپزیگ شکست خورده بهزیمت
رفتند گوستا و برخلاف عادت آنزمان در زمستان به تعقیب
دشمن پرداخته از درۀ رن عبور کرده وارد درۀ دانوب شده و به باویر
هجوم برد. و برای رسیدن به وین شهر مونیخ پای تخت ماکسیملین را
تصرف نمود. در اینوقت امپراطور باز مجبور باحضار و استعانت


۱۷۰

ارد الفشتن گردید مشارالیه بعجلہ قشونی تجهیز کرده و به مملکت سکس
از متحدین پادشاه سوئد حمله برد. گوستاو آدلف بمقابله شتافته
در لوتزن دو قشون بیکدیگر رسیده و در بین محاربه موقعی که گوستاو
در راس قشون خود صفوف دشمن را میشکافت از ضرب دو گلوله
بقتل رسید لیکن جنگ بفتح سوئدی ها خاتمه پذیرفت . پس ازین
واقعه سوئدی ها با وجود فوت پادشاه شان اتحادی با پروتستانهای
آلمان کرده جنگ را تعقیب نمودند اما موقعی پیشرفتی نشده پروتستانها
با امپراطور از در صلح در آمده و برای مدافعه و هجوم بضرر و نمانده خود با ما لک شد
و صاحبا ختیار تمام آلمان دید .
جنگ فرانسوی ــ با این پیش آمد فرانسه دیگر
تحمل نکرده و مستقیماً وارد صحنه مبارزه شد و مداخله او باعث
توسعه جنگ در تمام اروپای غربی گردید . ریشلیو معاهداتی
با سوئد ــ ایالات متحده ــ شاهزادگان پروتستان
آلمان بسیاری از شاهزادگان ایتالیا و سوئیسها منعقد نموده
پنج شکر کامل تجهیز و اعلان جنگ با هـ پاتی داد .

تاریخ اروپا ( صنف ۶ ) چاپ سنگی مطبعه معارف


۱۷۱

مبارزه سیزده سال بطول انجامیده و میدانهای مختلفی مانند
سرحدات پیرنه ـ فرانش کنته ـ سرحدات پلی با ـ آلزاس
و آلمان داشته است. در ابتدا فرانسویها پیشرفتی نکرده وحتی
طرف هجوم اسپانیولها هم واقع شدند اما از ۱۶۳۷ حالت
تعرض پیدا نموده از جانب اسپانی دو ایالت روستیون ارتوا
پس فتح لنس قطعا تصرف و از جانب آلمان ایالت آلزاس را
مالک گردیدند.

برای اجبار امپراطور بامضای صلح سرداران فرانسوی
و سوئدی طرح حمله مشترک را به وین ریخته بالاخره در ۱۶۴۸
تورن فرانسوی و رانگل سوئدی با یکدیگر ملحق شده و در نروس مارس
هونزن بر سپاه امپراطور غالب آمده وین را تهدید نمودند. لذا
امپراطور حاضر بصلح گردید.

مصلحه وستفالی ـ معاهده صلح در دو شهر اسنابروک
و مونستیر در ایالت وستفالی در ۲۴ اکتوبر ۱۶۴۸ منعقد شده
بر طبق معاهده مذکوره امپراطور ضمانت استقلال نتجین و تمام ممالک


۱۷۲
مستقلۀ آلمان را نموده مفاد معاهده مذهبی اگسبورگ را بصورت
آزادانه تری تغییر داد و حق حاکمیت فرانسه را در الزاس و سوم و ماز
دباویر و الکتر برانده بورگ در اراضی مختلفه شناخته شد و نیز بموجب
معاهدۀ جداگانه حکومت اسپانی استقلال قطعی ایالات متحده را
قبول نمود .
فرانسه و اسپانی - صلح پیونه - اسپانی با اینکه
از اغتشاشات داخلی فرانسه فرو نده استفاده نماید از صلح خودداری نمود
ضمناً پرنس کنده فاتح رکره را نیز که برخلاف لوئی چهار دهم قیام کرده
بود با خود متحد ساخته و به تاراج ایالات شمالی و شرقی فرانسه پرداخت
مدت ها بدون آن که هیچکدام از طرفین تفوق آشکاری یا بد جنگ دوام
داشت تا اینکه در سال ۱۶۵۸ عاقبت مازارن صدر اعظم
فرانسه اتحادی با انگلیس ها کرده شش هزار قشون انگلیس بکمک
پادشاه فرانسه آمدند تورین سردار فرانسوی به د قشون انگلیس توانست
اسپانیولها را در نزدیک دو نکرک شکست دهد اسپانیولها پس
ازین هزیمت مجبو را مضا و صلح گردیدند . (۱۶۵۹)


۱۷۳

معاهده در جزیره کوچکی در سرحد فرانسه و اسپانی منعقد و نعره
به عهد نامه پیر نه شد با مقررات آن ایالات آرتوا و روسیون
بفرانسه واگذار و ازدواج لوئی چهار دهم با ماری ترز دختر فلیپ چهارم
پادشاه اسپانی صورت پذیر گردید . فرانسه در نتیجه معاهده پیر نه تفوق
خود را برها بسبرگ های اسپانی و با معاهده وستقالی فتح
و ظفر خویش را برها بسبرگ های اطریش ثابت نمود .
قشون - معاهدات وستفالی
قشون - جنگهای سی ساله از نقطه نظر نظامی دارای دو جنبه
مهم است یکی اینکه در جنگ ها برای آخرین دفعه قشون چریکیک
بقایای قرون وسطی بکار رفته و دیگری تغیتر است و اصلاحاتی است
که در فنون حربی از حیث ترتیب استعمال و انتظام دستجات
قشونی و غیره حاصل گردید . قشون مرکب از سواره نظام پیاده
توپخانه - پیاده نظام و بالاخره توپخانه بوده است سوار مانند
قرون وسطی نسبت بدیگر دستجات کثیر العده و بر آنها تفوق
داشته و قسمت های مختلفه از قبیل زره پوشان - قرا بینه داران


١٧٤
وغیره هم منقسم می شدند زره پوشان دارای اسلحه سنگین زره -
کلاه خود - بازو بند - چکمه های بزرگ و سلاح تعرضی ایشان شمشیر
و یک جفت تفنگچه بوده در حرکات خود فوق العاده بطئ و اگر یکی
ازین زره پوشان میخواست باسپ خود سوار شود بدون اعانت
دو نفر امکان نداشت .
قرا بینه داران فقط زره کوتاهی پوشیده و کلاه خودی بسر
داشتند و علت تسمیه ایشان باین اسم برای این بود که عامل یک نوع
تفنگ کوتاهی موسوم به قرا بینه بودند . قرابینه در ان عصر نسبته
بسائر سلاحهای آتشی کامل تر و بجای فتیله بوسیله سنگ چقماق
آتش میگرفت . پیاده نظام از نیزه داران و تفنگداران مرکب بود
نیزه داران تقریباً مثل زره پوشان سواره نظام زره وکلاه خود نگین
داشته و برای حمله شمشیری بسیار بلند و نیزه بطول پنج الی شش
متر بکار می بردند. تفنگداران زره و کلاه خود نداشته و تنها بیک قطعه
تفنگ و یک شمشیر بمیدان جنگ میرفتند . برای اینکه هیچگونه خطا
در نشان واقع نشود هر کدام یک شاخه با خود داشته که تفنگ را


۱٧٥

در موقع آتش دادن بروی آن تکیه میدادند .
هر تفنگداری بقدر لازم باروط و سرب با خود برداشته
و هر تیر او در نود و نه حرکت انداخته شده و لااقل پنج دقیقه وقت
میخواست اگر باران میبارید و یا زمین سنگی بود وجود تفنگداران
بکلی میفائده و هیچ استفاده از ایشان نمی شد زیرا بواسطهٔ رطوبت هوا
باروط آتش نگرفته و بواسطهٔ سختی سنگ و نداشتن محلی برای
نصب شاخها نمیتوانستند که تیراندازی نمایند . در هر فوجی عدهٔ
نیزه داران و تفنگداران مساوی بود .
توپخانه فوق العاده بصورت ابتدائی و حتی توپچیان مخصوص نیز
نداشته و در موقع لزوم نفرات نزدیکترین فوج پیاده را بکار
میگرفتند . سبکترین توپ ها را ده اسپ میکشید . مهمات
هر توپی را دوازده اسپ حمل میکرد . توپ ها فقط در موقع جنگ
سوار میشدند . چهار ده نفر برای پر کردن هر عراده توپی لازم
بود آتش توپها خیلی کندتر و غیر مطمئن تر از تفنگ ها بوده است.
هنگام مصادمه سوارهٔ نظام در دو ردیف تفنگچی در دست
تاریخ اوروپا در قرن هژدهم


١٧٦

وینو رتبه حمله میکرد صنف اول پس از خالی کردن تفنگچه های خود جا
خویش را بصنف دوم داده و بعقب آن قرار میگرفتند بنزین
دست به بقه شده و اسلحه سفید بکار میبردند .
پیاده نظام هم از صفوفی مانند فالا نژ های مقدونی
مرکب از ده ردیف ترتیب شده و جنگ تن به تن ایشان هم
با دشمن بسیار نا در واقع می شد .
اصلاحات گوستاو آدلف - این اصول و تنطیمات
قشون تا ظهور گوستاو آدلف و سوئد باما دوام داشت .
مشارالیه فنون و دقائق حربی را بکلی تغییر داده و اولین مصلح
ترتیبات جنگ های جدید گردید .
ابتدا با سلاح قشون خود پرداخته تفنگ پیاده
نظامش را کوتاه کرده و استعمال شاخه را از بین برداشت
فشنگ را اختراع نموده و بدین وسیله آتش پیاده نظام خویش را
سه مرتبه تقریباً سریع تر از آلمان ها کرده تو پخانه گوستاو آدلف
فوق العاده سبک بوده هر عراده توپی با دو اسپ کشیده میشدی


۱۷۷

و بہر نقطه میتوانست برود. توپخانه و شاید بهمان سرعت تفنک
تیر اندازی می نمود . و بزرگترین علل فتح و غلبه سوئدیها را شاید
از برکت همین اصلاحات باید دانست .
صفوف قشون خود را مانند لژیون های رومی بسه یا چهار
ردیف تنزل داده و بدین وسیله با عده کمتر جبهه طویلی در مقابل
دشمن تشکیل میداد .
دول متخاصم - اسپانیولها - آلمان ها و فرانسه ها
بزودی تغییرات و اصلاحات کوستاو آولف را تقلید و قبول
نموده و ترتیبات دستجات خود را مطابق آنها دادند بدینطریق
پادشاه سوئد را باید مبدع و مخترع اصول و فنون فعلی حرب دانست.
معاهدات ویستفالی - معاهدات وستفالی
پس از مذاکراتی طولانی منعقد گردیده و چهار سال دوام کرد. چون
سوئدیها میخواستند که تساوی مطلق با فرانسه داشته باشند
برای اجتناب از اشکالات و رفع هر تقدم و تاخری در یکزمان سوئدیها
در اسنا بروک و فرانسویها در منستر افتتاح باب مذاکرات صلح را نمودند.


۱۷۸

علاوه بر سفرای فرانسه و سوید و امپراطور سلاطین اسپانی
دانمارک ایالات متحده و حتی شاهزادگان آلمان و ونیز نیز سفرا
در مجلس صلح داشته و حقیقتیه که کر ه تشکیل گردیده بود در معاهدات
ویستفالی سه موضوع تصفیه شد :
۱ــ مسئله مذهبی آلمان .
۲ ــ تشکیلات سیاسی آلمان .
۳ ــ صلح اروپائی .

از نقطه نظر مذهبی معاهده ویستفالی برای سلطان مملکت هر
تی تخیل مذهبش را برعایا برقرار دانسته و در عین ایحال برعایا
حق داد که بدون ترسانه اتلاف دارائی خویش مهاجرت نمایند.
با اینصورت معلوم است دیگر آزادی مذهب در آلمان وجود خا جی
نداشت. معاهده ویستفالی تشکیلات آلمان را بهمان اصول قدیمه
خود باقی گذارده و میتوان گفت که تا درجه از اقتدار امپراطور نیز کاست
و بهم امپراطوری کمافی السابق انتخابی مانده دوک دبا و بر منتخب
(الکتر) پالاتن شده و یک الکترای هشتمی نیز برای پسر فرد یک


۱۷۹

پنجم دوک مخلوع پالاتن ایجاد نمود. متتخبین باز همان استقلال مطلق را
در قلمره خویش تحصیل کرده بهیچ عنوان و بهانه حق مداخله
بامپراطور ندادند. بشرط اینکه برخلاف امپراطور نباشد
در انعقاد هر گونه معاهده با هر کسیکه مائل شوند ایشان را
آزاد شناختند. دست حق اعلان صلح و جنگ، و وضع
و تحصیل مالیات و غیره را دارا گردید در حقیقت امپراطور عنوانی
بود بلا اثر و هیچگونه نفوذ و اختیار واقعی نداشت.
پالاتینای علیا به دوک دبا ویر و پمرانی شرقی
آرشوشه ماکد بورک و چندین نواحی دیگر به الکتیبر براندنورک
داده شده و از همین جا قدرست آینده پروسش شروع
گردید.
برای جبران خسارات وارده سوئد منصب رود وزر
پمرانی غربی و مصب رو و اُدریعنی سواحل بالتیک آلمان را
تصرف کرده و فرانسه مجددا سه شهر طول- متر و وردان را
مالک شده حاکمیتش در الزاس برقرار شد وضعیت


۱۸۰
شهر آزاد استراسبورگ در معاهده وستفالی کاملاً
مشخص نشد و مشاجرات آتیه فرانسه و امپراطوری بر همین
نقطه برخاست.
این بود مفاد و تصمیمات معاهده وستفالی یا اولین
و بزرگترین معاهدات اروپائی که ذکر گردید. در نتیجه آن موازنه
اروپائی یعنی تعادل بین قوای دول متقدره بر قرار و تقریباً
تا موقع انقلاب کبیر فرانسه قائم بود.
تشکیلات داخلی آلمان بطوری داده شد که بیم
هر توحید و مخاطره از ان جا مرتفع و پیش از دو قرن
آن را در حال ضعف و ناتوانی انداخت تشکیلات آلمان
در تحت نظر و مراقبت دول امضاء کننده قرار گرفته و از آن
موقع خصوصاً فرانسه و سوئد حق مداخله در امور داخلی امپراطوری را
پیدا کردند.


۱۸۱

فصل هشتم
تشکیل سلطنت مطلقه در فرانسه
هانری چهارم - ریشلیو - مازار

سنوات بین ١٤٩٨ تا ١٦٦١ یعنی قرن شانزدهم و نیمه اول قرن هفدهم شامل سلطنت لوئی ١٢ (١٤٩٨ - ١٥١٥) فرانسوای اول (١٥١٥ - ١٥٤٧) هانری دوم (١٥٤٧ - ١٥٥٩) فرانسوای دوم (١٥٥٩ - ١٥٦٠) شارل نهم (١٥٦٠ - ١٥٧٤) هانری سوم (١٥٧٤ - ١٥٨٩) هانری چهارم (١٥٨٩ - ١٦١٠) لوئی سیزدهم (١٦١٠ - ١٦٤٣) و قسمی از پادشاهی لوئی چهاردهم میباشد. در ظرف این یکصد و شصت و اندی سال سلطنت مطلقه در فرانسه مستقر گردید.

مقصود از سلطنت مطلقه این است که مانند امپراطوران روم پادشاه منفرداً صاحب اختیار کامل بوده و ارادۀ او حکم قانون داشته باشد این وضع حکومت با مقابله


۱۸۲

با اشکالاتی توانست که در فرانسه معمول شود. فرانسوا اول
و هانری دوم سلاطین مطلقی بوده لیکن در زمان ہانری سوم
و مدت جنگ های مذاہبی اقتدارات سلطنتی تقریباً از بین
رفت ہانری چہارم باز موفق به تجدید و تحکیم آن آمده
بعد از مشارالیه آخرین بحران در زمان صغر لوئی سیزدهم و
لوئی چہار دہم ظاہر و بزودی مرتفع شد.
در ضمن این احوال اداره حکومتی توسعه یافته عده
مستخدمین روز بروز بالا رفته مخارج زیاد گردیده تا تجدیکه
موضوع مالی و پول یکی از غامض ترین و مبہم ترین مہمات
مملکتی بشمار آمد.
از طرفی نیز تغیراتی در روح و طبقات جامعه ظاهر و
نجبا که تا آنوقت مستقلاً زندگانی میکردند دست از جمعیت
و اراضی خویش بر داشته بزندگانی در دربار و وظیفه پادشا
تن در دادند. بورژوا و یا طبقه اواسط الناس متدرجاً
دارا نفوذ می شده و کلیه مشاغل حکومتی و مناصب عالیه را اشغال کردند


۱۸۳
هانری چهارم

وضعیت فرانسه در موقع جلوس هانری چهارم - جنگهای
مذهبی چه سیاسة و چه از نقطۀ نظر مادّی فرانسه را دچار خرابی و
پریشانی فوق العاده نموده بودند. ازان اقتدارات مطلقۀ
فرانسوا اوّل و هانری دوّم دیگر اثری باقی نمانده و حتی وحدت
فرانسه تهدید می شد یکی از نویسندگان همعصر مینویسد که «قسمت
بزرگ نجبا طرفدار تسلط سلاطین نبوده و تودۀ ملت نه سلطان
و نه شاهزادگان نه نجبا و نه اصل زادگان هیچکدام را نخواسته.
ضعیف ترین اشخاص دنایت با طاعت مافوقی رضایت نمیدادند
حکام ولایات مطلق العنان میزیسته قشون برای خود داشته
مالیاتها وضع و وصول میکردند و قضاوت مینمودند .
ویرانی و عسرت سراسر مملکت را فرا گرفته دهاقین از
زراعت دست بر داشته و از گرسنگی اغتشاش می انداختند.
تجارت و صنعت بصفر رسیده و قرض دولت بقدری بود که


١٨٤

عایدات مملکتی بزحمت جواب طلبگاران را میداد. برای پرداخت
مخارج ضروری حکومتی عملی نبود. بقول ہانری چہارم لازم
بود کہ فرانسہ نفس تازہ کند.
ہانری چہارم - بمحض اینکہ باصدور فرمان نانت و عقد معاہدہ
ویرون (١٥٩٨) صلح داخلی و خارجی مستقر گردید ہانری چهارم
شروع بکار تجدید تشکیلات فرانسہ و تحکیم اقتدارات سلطنتی نمود.
در انوقت چہل و پنج سال از عمر او گذشتہ و دارا ےہوش
و ذکاوتی فوق العادہ بود در شجاعت و خصائل سردار جنگی
نزد عموم مشہور و با یک نظر بسہولت درجہ لیاقت و استعداد
و نیات اشخاص را می فہمید. باجرای اوامرش اہمیت زیادی
میدادہ لیکن با صورت لطف و مہربانی آنہا را تحمیل میکرد.
یکی از حکام ولایات چنین مینویسد: «من مصمم تعقیب ارادہ
خویش ہستم خدمتگار محبوب کسی است کہ اطاعت کامل از ارباب
خود داشتہ باشد لحن کاغذ شما متغیرانہ بود و من ہنوز خشمگین
نشده ام خواہش میکنم که مرا مجبور نسازید»


۱۸۵
همه کس بزودی قدرت و سلطهٔ هانری چهارم را شناخت
و تمام کردن کشان فهمیدند که دورهٔ هرج و مرج سپری شد
و واقعهٔ ذیل دیگر قطعاً جنگی را بجای خود نشانید مارشال بیرون
حاکم بورگنی یکی از دوستان قدیمی هانری بوده جاه طلبی او را
وا دار بدسایسی بر علیه سلطنت با دوک دسا وا و سپس
با پادشاه هپانی نمود هانری چهارم گفت که چون میدانم
بیرون هیچ چیز را از من مخفی نمیدارد او را عفو میکنم اما چون
مشارالیه حاضر بانتخابے مطلب نگردید حکومتش با عدام
کرده و سرش را از بدن جدا ساخت
سولی - ہانری چهارم برای ادارهٔ مملکتی معاونین زیر دست
و قابلی داشته ولی از همه ذیقیمت تر را میتوان ما کر یمیلین
دبتن مشهور بدوک دسولی دانست. سولی هفت سال از
ہانری چهارم کوچکتر و از سن یازده سالگی در خدمت مشارالیه
و وابسته باو بوده ست بزودی از صمیمی ترین دوستان
هانری گردید. با حسن خلقی فوق العاده و شهامت دستے


۱۸۶
بی نهایت در کمال مهارت امور خود را انجام میداد.
در جنگهاى مذهبی لیاقت خویش را آشکار ساخته و بامعارف
زیادى که در آن موقع ہانرى چهارم داشت هیچوقت
او را بی پول نگذارد بدینجهت در سال ۱۵۹۸ بادارهٔ
کارهاى مالی منصوب گشته و چندى نگذشت که غالب مشاغل
مهمه را بقبضه گرفت چنانکه در عین حال هم وزیر مالیه و هم وزیر فوائد عامه
و هم وزیر جنگ بوده است.
بزرگ ترین خدمات سولی اداره مالیه مملکتی است
مالیاتھاى چندى با رعایت حال مؤدیان وضع کرده
از تاراج و سوء استفاده خزانه جلوگیرى سخت بعمل آورد و حتی
اگر خرجی را براى پادشاه غیر لازم میدید از پرداخت
آن امتناع مینمود.
این مسئله محقق است که هرگز کسر خرج نداشته و حتی
هر ساله معادل پانزده میلیون فرانک مروزه ذخیره میکرد است
ہانرى چهارم و سولی براى تا مین حیوة الى و تمدنیدعاندت


۱۸۷

توجه خاصی به زراعت، صنعت و تجارت داشتند. هردورا
در تحت حمایت خود گرفته و دست تعدی سینورها و بزرگان
از سر رعایا کوتاه گردانیدند.

کارخانه‌جات نساجی را رونق داده و بدینطریق امیدوار
بودند که از خروج پول فرانسه بایتالیا جلوگیری نمایند راه‌ها
زیادی ساخته و پل‌های بسیاری آباد کردند. معاهدات
تجارتی با انگلیس و ترکیه منعقد و خیال تأسیس فرانسه جدیدی
در امریکای شمالی، کانادا، داشتند.

کلیتاً باید دانست که در اموری‌که صرف پول لازم و نتیجه
آن مشکوک بود سولی نهایت احتیاط میکرد. هنری چهارم
بکمک این قلیل مردمان قابل موفق به‌تحصیل امنیت داخلی
و صلح خارجی گردید.

سیاست خارجی هنری چهارم
از موقع انعقاد عهدنامه ویروَنْ بغیر از جنگ مختصری
که ۱۶۰۲ برعلیه دوک «ساوا» نمود و بریس و بومی را تصرف


١٨٨
کرد ہانری چہارم ہمیشہ سیاستی مسالمت کارانه و محتاط در خارج داشته است . لیکن در ١٦٠٩ وضعیت و عقیده اش تغییر یافته قصد مداخله در المان نموده و در سال ١٦١٠ تدارکات بسیاری برعلیه امپراطور و پادشاه ہسپانی دید.
سوتے نقل میکند که موضوع این جنگ تحقق نقشهٔ مہمے بود که چندین حکومت متفقاً طرح و اضمحلال خانواده اطریش خارج کردن ترکها از اروپا و تشکیل دول متحده اروپا را در نظر داشتند اما حقیقت این است که باستثنای اضمحلال اطریش سایر پیش بینی ہا افکار و آمالے بود که شخص سوتے داشته و هرگز مذاکراتی برای اعمال چنین نقشه باکسی نشد است جنگی که در ١٦١٠ ہانری چهارم تهیه میدید نتیجه آن بقدری مشکوک و غیر مطمین بود که پادشاهان انگلیس ہالند و ونیزها از شرکت در آن صریحاً خود داری کردند . مردم نیز با آن ہوا و ہوس ہانری موافقت نداشته و خصوصاً بواسطه مالیاتہای جدیدی که ممکن بود در اثر این جنگ تحمیل


۱۸۹

جداً انرا تقبیح و تنقید نموده و حتی این جنگ را اقدامی بر له
پروتستان های المان و برخلاف پاپ میدانستند.

قتل هانری چهارم

این آوانده نا عاقبت روح مجنونی موسوم به راویا
منقلب و مسخر گردانیده برای کشتن هانری از انگولم محل
اقامت خویش حرکت کرده در بین راه کارد می از یک
مهمانخانه دزدید خه بپاریس رسانید.
شانزدهم مه هانری بایستی برای فرماندهی اردوی
خویش عازم شود روز جمعه چهار دهم در حدود ساعت چهار
کالسکه خواسته بملاقات سولی میرفت بین راه عرابه معبری
مسدود و مانع عبور کالسکه بود موکب پادشاهی قدری
توقف کرد. در همین وقت راویاک که از لوو را تعقیب
مینمود خویش را نزدیک رسانیده و با دو ضرب کارد.
سلطان را از پای در آورد.

تا بمرکز شرکت رفیق عبد الاحد و شرکا رقم ۲)


۱۹۰
تمام مملکت عزا گرفت نفرتی که از جنگ داشتند
فراموش شد خدمات هانری چهارم و آرامش دوازده
ساله که از برکت وجود او پیدا شده بود ملت را در تأسف
و ندامت فوق العاده انداخت ولی چه سود که کار از کار
گذشته و تیر از شست رفته بدست نمی آید.
لوی سیزدهم ویشلیو
با قتل هانری چهارم باز اغتشاشات و انقلابات شروع
گردیده و قریب پانزده سال دوام داشت (١٦١٤
ـ ١٦٢٩) در ابتداء علت آن ضعف و سستی مصادر
امور یعنی ماری دمدیسی ـ کنینی و لوین بوده
لیکن سپس دست آویزی برای نجباء پروتستان ها
گردیده و دامنه آنرا وسعت دادند. تا اینکه در سال
١٦٢٤ کاردنیال ریشلیو بواسطه کمال قابلیت و فعالیت
خویش توانست این آتش را خاموشش و احترام و قدرت

تاریخ شرکت تهیه [نسخه؟] خوان ۲۴ م -


۱۹۱

مطلقه پادشاه را بهمه تحمیل نماید.
نیابت سلطنت
لوئی ۱۳ پسر بزرگ ہانری چهارم نه سال بیشترنداشت
و با صغر سن ممکن نبود که بادارۀ امور مملکتی بپردازد لذا انتخاب
نائب السلطنه حتمی شد. ماری دمیدیسی عیال ہانری فوراً موضوع را
بمجلس ملی فرستاده و دو ساعت از قتل ہانری پارلمان مشارالیها را
با اقتدارات و اختیارات کامله بنیابت سلطنت پسرش برگزید
و بر خلاف آنچه مشہور است ابداً تهدیدی در نمیوضوع
بکار نشده و مجلس با نهایت آزادی رأی خویش را داده
است.
حکومت کنیسینی
ماری دمیدیسی طبیعته داراے قریحه و ذکاوت لازمه
این منصب بزرگ نبود و کاملاً در تحت تاثیر خواہر رضاعی
خود و شوہرش، دو نفر ایتالیائی، واقع گردید بطوریکه
مشارالیه سندیکا بمقامات عالیه رسیده و بدون اینکه مشقت


۱۹۲

برق اتس میدان جنگ را دیده با شد برتبه مارشالی
ارتقاء یافت عاقبت نیز بوزارت تعیین شده و حقیقت در
باطن مملکت فرانسه حکومت میکرد.
بدیهی است یک چنین ترتیبی بنجاه شاهزادگان خانواده
سلطنتی را بزودی متنفر و بیدار ساخته و خصوصاً پرنس کنده
اولین شاهزاده فرانسه را بیش از اندازه تهییج کرد. از طرف
دیگر نیز بزرگان بخیال استفاده از موقع افتاده و زمینه را
برای استحصال اقتدارات سابقه خویش فوق العاده مناسب
دیدند برای اجرای مقصود بدواً هر یک برای خود مواجب
های گزافی تحصیل کرده و چون کم کم پس اندازهای
تمام شد و ماری دمدیسی قدرے از پرداخت آنها
خود داری نشان داد در تحت فرماندهی و ریاست
پرنس کند علم شورشی برافراشتند.
کنسینی بجای مقابله از در صلح در آمده و مبالغ زیادی
هم بایشان پرداخته و هر یک را بحکومتی منصوب نمود اما از فروتگاه


۱۹۳
که چندی بعد مجتمع گردید در اثر کشمکش نمایندگان طبقات
مختلفه کاری از پیش نبرده تا اینکه بفرمان نائب السلطنه بسته
شده و تا ۱۸۸۹ دیگر باز نگردید.
با آنکه لولی سیزدهم بحد رشد رسیده بود ولی حکومت
مادر خود و در نتیجه به کنسینی واگذار کرد. مشارالیه تا ۱۶۴۱ با کمال
اقتدار حکمرانی داشته و در مدت باز گرفتاری و خورد با کندر
و بزرگان بود
درین نوبت پروتستان های جنوب نیز که از صلحیت
لوئی سیزدهم با آن دطریش دختر فیلیپ سوم پادشاه
اسپانی بوحشت افتاده بودند با ایشان ملحق گردیده و
کار دشوار تر بنظر میرسید باز هم کنبینی با صرف قریب بیست
پنج تا سی میلیون فرانک توانست تنش را تا درجه خاموش کنند
اما چون بهیچ صورت کند. آرام نمینشست عاقبت او را
توقیف کرده و بکلی غائله را ختم نمود.
شاه شانزده سال داشت و باز هم از اداره امور


١٩٤

برکنار بود وزراے خود را هرگز نمیدید و هر کسیکه نزدیک او
میشد خطر حبس و یا اخراج را حتمی میدانست این وضعیت
فوق العاده خاطر لوئی سیزدهم را آزرده ساخته و تصمیم کرد
که بهر مشکلی شود خویشتن را ازین اسارت و عبودیت
خلاص نماید با لوین یکی از محرمان خود کنکاشنی کرده موافقت
کاپیتن محافظین و چند نفر سربانه را جلب و روزیکه کنسینی به لوء
می آمد صاحب منصب مزبور پیشرفته خواست بحکم شاه توقیفش کند
مقاومت کنسینی باعث شد که در همانجا بقتل رسید.
پس ازین واقعه لوین با رتبه دو کی و مارشالی
جانشین کنسینی شد مخالفت ملکه مادر شاه و پروتستان ها
باز موجب انقلاب گردید . ماری دمدیسی بزودی صلح نموده
لیکن پروتستان ها از ضدیت دست نکشید. ولوین هم
در مقابل ایشان پیشرفتی نکرد لوین در سال ۱۶۲۱ در گذشت
ريشليو - پس از مرگ لوین ماری دمدیسی دوباره نفوذ
در دبار لوئی یافت در ۱۶۲۴ کاردینال ریشلیو را داخل شورا


۱۹۵
سلطنتی نمود مشارالیه بفاصلہ چند ماه وزیر اول و صدر اعظم
فرانسہ گردید ہجده سال با این سمت کار کرده در ۱۶۴۲
راه جهان دیگر گرفت .
ریشلیو در ۱۵۸۵ در پاریس تولد و ابتدا داخل رشتہ
عسکری شد ولی اتفاقا در ۱۶۰۶ جامعہ کلیسیائی را اختیار
کرد، در سن بیست و دو سالگی اسقف لوسن و از انحا
نمایندگی در اتاثر نرو منتخب گردید در اتاثہ نرولیاقت
و شایستگی بسیار ی از خویش ظاہر ساختہ توجہ ماری دمیلیسی
و کسنینی را بخود جلب و در نتیجہ در ۱۶۲۲ دارای کلاه کاردینالی
دبسن سی و نه سالگی بوزارت رسید.
ہر چند کہ ظاہراً میخواست مہربانی و ملایم قلمرود لیکن
اختفای طبیعت غیر ممکن بوده و اثر صفات سخت و خشن و
بیرحمی او ہمیشہ آشکار می شد فوق العاده عقیده بقدرت
و سلطه پادشاه داشت و حقیقه پادشاه مطلق عهد میداست
در جای نوشته است که پسران و برادران و اقربای
تاریخ شرکت الفيه عهد شانزدهم )


سلطان در حکم سایر رعایا می باشند و هیچ امتیازی
خصوصاً وقتی توهین بمقام سلطنت نمایند، بر دیگر افراد ملت
ندارند) و همچنین از وظایف فرمانروائی نیز فکرش غافل
نبوده حفظ منافع عمومی را یکی از بزرگترین و مقدس ترین
تکالیف پادشاه و مشاورین او می شمرده ست.
ریشلیو وضعیات فرانسه را در موقعی که زمام امور را
بدست گرفت باین چند گله خلاصه کرده مینویسد «در اونموقع
مملکت را با پادشاه تقسیم کرده. بزرگان مراعات مقام سلطنت را
نداشته، حکام ایالات مستقلاً نه رفتار نموده سیاست خارجی
خراب و منافع شخصی مصالح عمومی را مضحل ساخته بود.»
لذا دستور و خط مشی خویش را اینطور ترتیب داده
و بپادشاه تقدیم کرد: در سرکوبی او گنونا، گوشمال بزرگان
آشنا ساختن رعایا به حدود و تکالیف خود، اعتلاء نام سلطنت
از ملل خارجی و انصافا ریشلیو توانست که با کمال مهارت
و زبر دستی تمام مواد خط مشی خویش را متوالیا بموقع عمل آورد.


۱۹۷

سرکوبی اوکنوها

ریشلیو پیشتر از همه بتادیب پروتستانها پرداخت
زیرا اولا آنها خود پیش دستی نموده وثانیا چون وجود ایشان
با تشکیلات استواری که داشتند خطرناک تر برای مملکت میداست
مرکز شورش در رشیل بود ریشلیو یک مرتبه در سنه ۱۶۲۵
بمحاصره آن پرداخت لیکن بملاحظه ضعفی که در قوای قشون خود
حس میکرد با محصورین متارکه نمود و دفعه دویم در سال ۱۶۲۷
جنگ را از سر گرفت.
درین نوبت پروتستانها با انگلیستان اتحادی داشته
و گذشته ازان سرکرده فعال و با شهامتی مانند گیتون
با خود میدیدند. محاصره یکسال بطول انجامید بواسطه
تدابیر و احتیاطات ریشلیو. رسیدن آذوقه و کمکی از انگلیسی محصورین
غیر ممکن بود. گرسنگی مدافعین را مجبور بتسلیم کرد پانزده هزار نفر تلف
شده بودند و از تمام پروتستان ها یک صد و پنجاه و چهار نفر


۱۹۸
بیشتر حیواة نداشت. در لانگدک نیز هیجان و جنبش مختصری شد
ریشیلیو آن اوازه را نیز خاموش کرده و سپس فرمان
عفو اله را منتشر نمود بطوریکه در عنوان این فرمان ملاحظه
میشود دیگر صحبت از معاهده و مقاوله نبوده باین پادشاه و
رعایای یاغی او عقد قرارداد و معاهده معینی ندارد باید
شرایط خویش را تحمیل انها کرده و بموقع خود از اعمال و
رفتار ایشان عفو و چشم پوشی کند.
هر چند که فرمان عفو اله امتیازات سابقه پروتستانهارا
سلب نمود لیکن آزادی اجرای مراسم دینی را بایشان داده
و تساوی کامل با کاتولیک با را بایشان اعطا کرد ریشیلیو تا آخر
مفاد فرمان مزبور را رعایت نمود و کوشش بسیار ی در تالیف
قلوب هر دو دسته مذهبی و اتحاد بین آنها مبذول داشت
گوشمال بزرگان
زدوخورد بزرگان بیشتر طول کشید و تا ۱۶۴۲ یعنی
حاصل تاریخ اروپا صفحه ۲۸۲ چاپ ششم


۱۹۹
تا سال قبل از مرگ ریشلیو جاری بود سر منشاء فساد کاستن
دمر ائتان برادر شاه که تا چندی وارث تاج و تخت تصور
میشده بوده است ناراضیان از صدراعظم اطراف او را گرفته
و این شاهزاده سنگین بمخالفت با وطن و برادر خود قیام نمود.
از جانبی نیز ملکه و مادر شاه بواسطه بغض عداوتی که با ریشلیو
داشتند خود جبهه مخالف دیگری تشکیل داده بودند .
ریشلیو بدون هیچ ترحم و ملاحظه شورشیان و دسیسه
کنندگان را تنبیه مینو د چندین نفر از شاهزادگان خانوادۀ
سلطنتی را در حبس انداخته وعدۀ زیادی از بزرگان و سرکردگان
محکوم گردانیده بقتل رسانید. سه نفر از مارشال های
فرانسه را در با سیتل انداخت یکی از ایشان در حبس مرده دو
دیگر پس از مرگ این صدراعظم مخوف آزاد شده از مرگ رهائی
یافتند. ریشلیو با این سیاست و رفتار ظاهر اخشن نتوانست
که امنیت و آرامش را در مملکت برقرار کند .
کاردینال درتز یکی از معاصرین او گفته است که در این شخص


۲۰

موحش بمردمان فرانسه حکومت نکرده بلکه ایشان را بمانند
صاعقه سوزانیده است»

ریشلیو و پارلمان

پارلمان پاریس تا اندازهٔ طرف مراعات او بود این
مجلس از جنگ های مذهبی شروع بمداخله در امور سیاسی کرده
اعتراضات سختی به ماری دمدیسی نموده و در زمان لوئی
سیزدهم نیز چندین مرتبه بر علیه عملیات خودسرانه ریشلیو
بشدت اعتراض کرد. لیکن فقط نتیجه اش این شد که عدهٔ
از وکلا نفی بلد گردیده و مابقی مورد تهدیدات سخت واقع شدند.
در ۱۶۴۱ یعنی اواخر صدارتش ریشلیو صریحاً نکته گیریها و تنقیدات
پارلمان را در اعمال حکومتی ممنوع داشت. اما باز بعضی عقائد
که راجع بامور مالی اظهار میشد قبول میکرد.

ریشلیو و لوئی سیزدهم
همان طوریکه در عصر حاضر لیاقت و بزرگی گیوم اوّل


۲۰۱
بواسطه وجود شخصی نابغه مانند بیز مارک پوشیده شده عقل
و درایت واراده ریشلیو نیز جلالت قدر لوئی سیزدهم استور دشت
لوئی سیزدهم سلطانی باهوش کارکن شجاع بوده
و حقیقتا تمام خصائل پادشاهی را جامع بود با وجود داشتن
وزیری مثل ریشلیو هرگز از جزئیات امور غافل نشسته دوره
از اختیارات خویش را صرف نظر نمیکرد . بعضی اوقات ریشلیو
میگفت که «تسخیر چهار گوشه اطاق کار پادشاه برائے من
دشوارتر از پیشرفت تمام میدانهای جنگ روپا است» برائے
اجرای کوچکترین کارها ریشلیو تصویب شخص سلطنت با تحصیل
مینموده و درین مقصود مجبور بود که دلائل کافی ذکر کرده وجوهات
فوائد و مضرات آنرا بشمارد.
هر چند که لوئی باطنا محبتی به ریشلیو نداشت ولی چون
وجود او را برائے مملکت و بقای قدرت خویش ضرور
میدانست هرگز بسخنان دشمنانش وقعی نگذارده و همیشه مدافع
او بود. علاوه برین حتی پس از مرگ صدر اعظم (۱۶۴۲) با زمام


۲۰۳

سیاست اورا تعقیب و مازارن همان شخصی را که ریشلیو
برای جانشینی خود معرفی کرده بود بکار گماشت.
لوئی سیزدهم در ١٦٤٣ در گذشته و طفل پنجساله
اش بنام لوئی چهاردهم وارث مقام او گردید.

مازارن

در دوره صغارت لوئی چهاردهم نیز مانند ابتدای
وراثت سلطنت لوئی سیزدهم انقلابات زیادی اتفاق
افتاده انقلابات مزبوره که مشهور به دو فروند است نتیجه
مستقیم زمان پادشاهی لوئی سیزده بوده یکی بواسطه پارلمان
پاریس و فقر عمومی و دیگری در اثر جاه طلبی کنده و سائر
شاهزادگان خانواده سلطنتی واقع شد.

نیابت سلطنت

لوئی سیزده در وصیت نامه خود ان وطریش را


۲۰۳

نائب السلطنه قرار داده بود ولی چون چندان اطمینان بکار دانی
و لیاقت او نداشت تشکیل شورای را لازم دانسته که در
هر مورد و مشارالیها عقیده ورای انرا جلب نماید .
دو روز بعد از مرگ لوئی سیزده پارلمان بتقاضای
آن وطریش وصیت نامه مزبوره را لغو گردانید و با اختیارات
واقتدارات کامله او را نائب السلطنه شناخت. شب
همان روز بر خلاف انتظار عموم مازارن که از محارم رشیلیو بود
به ریاست مجلس وزرا منصوب شد.
مازلرن:- اصلاً ایتالیائی و از یکی از خانواده های
بزرگ رومی بوده است از طرف پاپ بسمت سفارت
بدربار لوئی سیزده آمده لیکن دو سال بعد داخل خدمت
فرانسه گردید. برای پاداش خدماتش رشیلیو در سن چهل سالگی
او را بمقام کار دنیالی رسانید .
اخلاق رشیلیو و مازارن اختلاف زیادی با یکدیگر داشته
مازارن بحشمت و جلال ظاهری علاقمند نبوده با دشمنان خود


٢٤
مدارا رفتار میکرد و هرگز بفکر قتل ایشان نیفتاده است بنظر جبون میآمد ولی روحی فوق العاده دلیر و شجاع داشت. خود مینویسد که «با تمام گرفتاری ها و اشتغالات که داشتم هیچوقت خود را گم نکردم» باید گفت که حقیقت همین و بدرستی که سیاستمدار قابل تقدیری بوده است. کاملأ بسیاست اروپائی آشنا و با مهارت مخصوصی مذاکرات را بنفع خود تمام میکرد. علت عمده که طرف توجه ریشلیو نیز واقع شد باید همین را دانست. بر عکس در سیاست داخله، اداره مالیه و غیره، جز مایه شخصی لیاقت کفایتی بخرج نداده است.
اداره امور داخلی هم پس از لوئی سیزده و ریشلیو کار سهل و آسانی نبوده بسی اشکالات در پیش بود. اعیان فرانسه که ریشلیو عنان نهاده بود هر لحظه انتظار موقعی مساعد برای تحصیل استقلال از دست داده خود داشتند. فقرو فاقه رعایا را بجان رسانیده و برای تادیه مالیات حتی پیراهن


۲۰۵
تن خود را بفروش میرسانیدند. تقریباً معادن مقتصدین ایلیان
فرانک امروزه میزان خرج بر دخل افزون بود.
با همه این احوال حکومت با امپراطوروسیانی در جنگ
و گذشته از مخارج نگاهداری قشون خود مجبور بود به سوئد
و سایر متحدین غرب نیز کمک و معاونت نماید.
مالیات های جدید تمام ملت و خصوصا اهالی پارلیمان
بهیجان آورده و یکمرتبه بهدایت و ریاست و کلای
پارلمان علم طغیان را افراشتند.
شورش خودسر پارلمان
مازارن در آوریل ١٦٤٨ بقصد تحصیل منابع عائدات
جدید اعلان کرد که مشاغل دولتی برای مدت نه سال
موروثی بوده و در مقابل حکومت به اعضاء محاکم عالیه
حقوقی نخواهد پرداخت هر چند که این تصمیم هیچ وجه ضرر
و تصادمی با منافع پارلمان نداشت باز نمایندگان


٣٠٦

نسبت به مقدرات محاکم مزبوره خود را ذی نفع دانسته
و بموجب فرمانی که مشهور بفرمان اتحاد است مشارالیهم را
برای شورای عمومی اصلاحات مملکتی در طالار موسوم به
اطاق سن لوئی دعوت کردند.
با وجود مخالفت و سخت نیابت سلطنت باز
جلسات شورای مزبوره منعقد و اعلامیه در تحت
سی ماده ترتیب دادند چون در ان موقع قشونی در پاریس
حاضر نبود بلکه ظاهراً اعلامیه را پذیرفت و حتی مختصر اقدامی
نیز برای اجرای آن نمود.
لیکن بمحض وصول خبر فتح الانس آن دطریش اتکائی
یافت عده از وکلاء را از جمله بروسل را که خیلی وجاهت
ملی داشت توقیف کرد. هیجان عظیمی در شهر پیدا شده
مردم پیدا گرفت تا دکوچه ها و معابر را سنگر بندی نمودند
نها یت قشون راه حوالت نداشته و بالاخره دو روز
مطلعین در مدافعه دریا بود عاقبت الامر دطریش


۲۰۷

مجبور شد که حکم آزادی برو سل را صادر کند.
در همین اثنا معاهده وستفا لی بامضا رسیده
و بامر ملکه کند، فارغ روگر وادلانس با تمام قشون
خویش مراجعت نمود.
کنده چون بپاریس نزدیک شد آن دلترش
وما زارن شاه جوان را برداشته شبانه از پاریس گریخته
بقصر سن ژرمن رفتند. کنده نیز پانزده هزار قشون شهر را
بزیر محاصره آورد.
پارلمان پاریس بکمک و معاونت اهالی شهر
تصمیم مقاومت گرفت. از همین جا جنگاهی طلوع
گردید این جنگ که معروف بفروند پارلمانی شده مساً
پیشتر دوام نکرده و بتقاضای پارلمان شرایط صلح و
سری با مضا رسید (۳۰ مارس ۱۶۴۹)

فروند شاهزادگان

کمی بعد از ختم غائله و پارلمان کنده و خانواده اش


۳۰۸

هنگامۀ جدیدی بر پا و اشکالات دیگری تولید نمودند
کنده فوق العاده متکبر و جاه طلب بوده و در ازای
خدمات خود پاداشی لایق میخواست هرچند که حکومت دو
ایالت بزرگ بورگنی و گوین را باو دادند اما همت
بلند او باین چیز ها قناعت نداشته و بمقام مازارن
چشم داشت .
آن دطریش مدتی با او مدارا کرده لیکن عاقبت
تقاضا ها و حرکات کنده مشارالیها را مجبور بتوقیف ساخت
زن و خواهر کنده فوراً شروع بتحریکاتی نموده ایالاتیکه
کنده در آن حکومت داشت بر علیه مرکز شورانید
و فروند جدید یا فروند شاهزادگان را بر پا کردند .
ما زارن بسختی برعلیه شورشیان اقدام نموده و نزدیک
بود که بکلی مغلوب نشان نماید که بازا تا لی پاریس قیام
نما نها ... نفی بلد ما زارن را بنائب السلطنه تقدیم
داشته . .


٢٠٩

در میان این دو اتس ما ندارن تاب مقاومت
نیاورده کنده را آزاد و خود از صدارت کناره گیری
کرده بالمان رفت . پس از آزادی کنده وضعیات
مساعد با نظریات خویش ندیده غفلته پاریس ترک
بمقر حکومت خویش رفته و پس از انعقاد اتحاد ی
با اسپانی جنگ داخلی را از سر گرفت .
دستجات قشون دولتی بسرکردگی قوس ن کنده
مضطر ساخته تا اینکه مجبوراً در پاریس پناهنده شده
پاریسیها نیز سه ماه از شاهزاده وقشونس پذیرائی نموده
ولی بواسطۀ سوء رفتار و حرکات مشار الیه وطول
مدت جنگ و انقلاب عاقبت به تنگ آمده، وانه دارن
آذوقه بقشون خودداری کردند. لذا کنده دست
از همه جا کوتاه مجبوراً به بلی پاگر نخته و با موقع امضای
عهد نامه پیرنه در آنجا اقامت داشت .
در انوقت با زحمت بسیار از پادشاه عضو خویش را


تحصیل و به فرانسه برگشت
با فرار کننده جنگ های داخلی خاموشش لوئی
چهار دهم که یک سال از بلوغ او میگذشت با ما درش
بتقاضای پارلمان بپاریس مراجعت کرد مازارن
که بفرانسه با نه آمده بود برای تسکین خشم و غضب مردم
مدتی در خارج مانده در فوریه ۱۶۵۳ یعنی چند ماه
بعد از ورود شاه بپای تخت آمد.
ازین ببعد دیگر انقلابات در داخله نبوده و سالها
آخر صدارت مازارن بآرامی گذشت لوئی چهاردهم
اختیارات کامله را با و تفویض و مشار الیه در مدت هفت سال
آخر عمرش برای ختم جنگهای با هسپانی و تهیه مقدمات
صلح پیر نه کار کرده است.
مازاران در مدت صدارتش ثروت هنگفتی برای
خود و خانواده خود جمع آوری نموده و در وقت مرگش در
صورتیکه دیناری در خزانه دولتی نبود بیش از شش صد میلیون


٢١١

فرانک برای وراثت خویش باقی گذارد.
جنگ های فروند اثرات بزرگی در فرانسه نموده
و بزرگترین آنها را باید سوق قرن بجانب سلطنت مطلقه
دانست این انقلابات پیاپی طبیعة طبقات مختلفه را بصلح
و آرامش مائل ساخته و بقول یکی از نویسندگان آنعصر
حتی از شنیدن کلمه اغتشاش و هیجان نیز متنفر بودند
همه کس طالب آسایش راحتی گردیده و فقط منتظر
بودند که کسی این نعمت را برای ایشان فراهم نماید
در ینوقت لوئی چهار دهم که بواسطه یادگاریهای
تلخ طفولیت خود کاملاً معتقد به احترامات و شوکت
سلطنت گردیده بود و با تصمیم باینکه از هیچ گونه مخالفتی
که با اراده عالیه اش نشود چشم پوشی ننماید عنان امور
مملکت را بدست گرفت.


۲۱۲

فصل نهم
لوئی چهاردهم
شخصی
سلطنت مطلقه ــ فردای فوت مازارن لوئی
چهاردهم وزرای خویش را احضار و چنین خطاب نمود:ــ
«تاکنون دیگران بنام من امور مملکتی را اداره میکردند،
ازین پس من خود صدر اعظم خویش خواهم بود. فقط در
امواریکه از شما مشورت نمایم با آراء خود کمک میکنید.
هم خواهش و هم امر میکنم که در هیچ کاری بدون حکم و رضای
من تصمیم نگرفته و انرا مجری ندارید»
بدین طریق لوئی چهاردهم ارادۀ خویش را صریحاً و
قویاً اظهار داشته و فهمانید که میخواهد حقیقتاً سلطنت نماید یعنی
حاکم و آمر باشد. در ان وقت بیش از بیست و دو سال نداشت
و در سن هفتاد و هفت سالگی نیز در گذشت در طی تمام این


۲۱۳
پنجاه و پنج سال ولو یک لحظه خلاف نظریۀ اولین روز
سلطنتش ظاهر نشده هرگز صدرعظمی نداشته و همیشه مستقلاً
فرمان روائی میکرد.
فکر و هوش این پادشاه فوق العاده نبود ولیکن در
مقابل عقل متین و فطرتی فکور داشت بدون استحضار
کامل از کنه مطالب و استفسار از ارباب وقوف هیچگاه
در امری تصمیم نمیگرفت. طبیعتاً طرفدار صدق و درستی و انصاف
و عدالت و شجاعت اخلاقی و ثبات قلب او بقدری
بود که در اواخر عمرش با وجود مصائبی که برای فرزندش آمد
و مرگ ناگها نی پسر و دو نادهاش یک لحظه خود را نباخته
و از ادارهٔ امور مملکتی غفلت نمود .
وزرای لوئی چهاردهم عبارت بودند از وزیر عدلیه
که ریاست هیئت وزراء را نیز در غیاب پادشاه داشته ،
وزیر مالیه ـ وزیر دربار ـ وزیر امور خارجه ـ وزیر جنگ
و وزیر بحریه که هر یک علاوه بر کارهای وزارتی خود نظارت


٢٢٤
مجرایان اداره عمومی یک قسمتی از فرانسه میبودند در واقع
این وزراء از خود تصمیماتی نگرفت و فقط مامور تهیه و تنظیم
امور و تقدیم آن بمقام سلطنت برای اخذ دستور بودند.
کلبر- کلبر بزرگترین وزرای لوئی چهار دهم بوده است.
در عین وزارت مالیه - وزارت بحریه - وزارت دربار را
بعهده داشت پدر او یک تاجر ماهوت فروش و خودش
در جوانی بپاریس آمده در خدمت شخصی مازارن داخل
شد. و با نهایت مهارت و دیانت دارائی نامشروع
او را اداره کرد مازارن هم در وصیت نامه اش کلبر به لوئی
چهاردهم معرفی و توصیب نمود در نیوقت کلبر چهل و دو سال داشت.
کلبر عاشق کار بوده و میخواست که همه کس نیز در
مملکت کار کند مکرر میگفت که ((اگر من شش سال
بدبختانه محکوم به بیکاری شوم قطعاً خواهم مرد)) هرگز
کمتر از شانزده ساعت در روز کار نکرده است فکری
روشن داشته و بسهولت موفق بتصفیه و تفکیک امور میشد
سراج الاخبار افغانیه ۲۲۴


٢١٥
تا موقع مرگ بتنهای در مدت بیست و دو سال نه
وزارت مالیه، داخله تجارت و صنعت فلاحت ـ فوائد
عائده بحریه مستعمرات و صنایع ظریفه و حتی قسمتی از عدلیه
اداره نموده، فوق العاده وطن پرست و برای عظمت
پادشاه و وطن خود کار میکرد، میخواست که پادشاهش
اولین سلطان و فرانسه اولین مملکت اروپا باشد.
تمام آمال کلبر در یک نقطه تمرکز یافت و آن عبارت
از غنی ساختن فرانسه بود تا بدین وسیله موقعیت سیاسی
مهمی برای آن کسب نماید در اجرای این منظور عقیده اش
منع خروج طلا و نقره از مملکت و جلب آن از خارجه
بوسائل ممکنه بوده است لذا اصلاح مالیه و توسعه صنعت
و بسط تجارت را همیشه در مد نظر داشت.
اصلاح مالیه
کلبر شروع این کار را با تعقیب اشخاصیکه دارایی
مملکت را از خود دانسته و حیف و میل میکردند نمود چندین نفر از


٤٣

مختلسین محکوم بتادیۀ یک صد و ده میلیون لیور که تقریباً معادل
با یک میلیارد دوسه صدمیلیون فرانک امروزه است گردیدند
ترتیب و نظم صحیحی در وضع ادارۀ مالیه داده به بختگی حساب
عائدات و مخارج را میگرفت. این محاسبات را که در آخر
هر سال موازنه و ختم میشد سر مشق سال آتیه قرار میداد
مخارج را متناسب با عائدات ساخته و تقریباً چیزی مانند
بودجۀ امروزی مرتب نمود با این اصول مدت ده سال
مالیۀ مملکت را بخوبی اداره و بهیچوقت محتاج بقرض نگردید
لیکن ١٦٧٢ جنگهای دائمی و ساختمان قصور سامی
بی اندازه سطح مخارج را بالا برده و عائدات موجوده برای
پرداخت آن کفایت نمی نمود و بزودی از اصلاحات عاقلانۀ
کلبر اثری باقی نماند .

توسعه و تکمیل صنعت :

مساعی کلبر در توسعۀ صنعت خوبتر بمقصود نرسید و حقیقتۀ نمانید


۲۱۷

در ترقی کنونی صنعتش مدیون زحمات او میباشد. دنباله
اقدامات تانری چهارم را گرفته صنایع موجوده مملکت را
تکمیل و بسیاری شعب دیگر مانند آیینه سازی ، چینی سازی،
فولاد کاری وغیره را نیز بآن علاوه نمود. احتیاجات
فرانسه در خریده و ریات خود از خارجه مرتفع و بلکه تا اندازه
مصنوعات آن بممالک دیگر فروخته میشد.
صنعت گران خارجی را بوسیله پول و امتیازات
جلب کرده و برای احداث موسسات صنعتی و خرید مواد
اولیه بطور مساعده بایشان پول میداد. کلبر صنایع خانوادگی
از بین نبرده لیکن در مقابل آنها کارخانجات عظیمه
باسرمایه بسیار و عملیات کثیره ایجاد نمود صنعت
کلی را شروع کرد.
همچنین نظامنامه های مفصلی برای امور صنعتی و احکام
سختی در اجرای آن صادر نمود. بوسیله مفتشین مخصوص در
امور داخلی هر کارخانه و جنس مصنوعات آن نظارت کامل داشت.


۲۱۸

متخلفین را شدیداً تنبیه میکرد. در جزئیات مراقبت وحتی عده
نخهای تار و پود هر پارچه را تعین نموده بود، یکی از بهترین
و نیز مینویسد که بهترین مصنوعات عالم فعلاً در فرانسه تهیه میشود.
کلبر ازین حیثت حق بزرگی بگردن فرانسه دارد و ظرافت
کار و خوبی جنس مصنوعات آن از یادگارهای این وزیر
جلیل القدرست.

بسط تجارت
کلبر مساعی فوق العاده نیز در تسهیل فروش مصنوعات
کارخانجات فرانسه بکار برده با نهایت کوشش در
بهبودی وضعیت تجارت داخلی و توسعه تجارت خارجی
خصوصاً قسمت بحری کار کرده است.
برای ترقی تجارت داخلی موانع بزرگی پیش بود
ایالات مختلفه هر کدام اوزان و مقادیر و ادارات
گمرکی مخصوصی داشته و از مال التجاره در داخله مملکت حق
گمرکی گرفته میشد. کلبر هرچند که نتوانست گمرک داخلی را


۲۱۹

موقوف داد ندان و مقادیر را بصورت واحد درآورد و تا
۱۷۸۹- این اختلافات وموانع در فرانسه باقی بود لیکن
طرق دشوار رع را ترمیم واصلاح کرده ومخصوصاً حمل
مال التجاره را از مجاری رودخانه ها و ترعه هابسیار تسهیل
و تشویق نمود. ترعه های چندی احداث وبراے
تکمیل تجارت خارجی تقلید هلاندی ها شرکت هائی تشکیل
داد که بهترین آنها شرکت هند شرقی شرکت هند غربی
بوده است. کلبر میخواست که فرانسه علاوه برمصنوعات
خویش واسطه فروش پاره مال التجاره های ذیقیمت
ونا در مشرق در اروپا باشد و شرکت های فوق الذکر را
بروی این نظریه و اساس ایجاد کرد.

بحریه
سفر بحریه تجاری معظمی ترتیب داد از کشتیهای
خارجی که بسواحل فرانسه آمده تجارت میوه وندخصوصاً از


۲۲۰

هلاندیہا حق ورود میگرفت و درعوض تشویق زیادی از کشتی
سازان و اشخاصیکه از خارجه کشتی خریداری مینمودند میکرد .
حمایت سفاین تجارتی و حفظ روابط با مستعمرات خصوصاً
با کانادا که خیلی طرف توجه کلبر بود بدون داشتن بحریه جنگی
امکان نداشت . در ۱۶۶۰ تمام بحریه جنگی فرانسه از هیجده
پیمانه کهنه و بد مرکب و در موقع فوت کلبر به دویست و هفتاد
شش میرسید . برخلاف سابق که خدمت بحری بمیل و رغبت
مردم و آزاد بود ، کلبر مردمان ساحلی را از سن بیست شصت
سالگی مجبور به یک سال خدمت در بحریه حکومتی گردانیده و
و درعوض برای زمان پیری این اشخاص مستمری مختصری
مقرر داشته بود . بدینطریق فرانسه را صاحب شصت هزار
ملاح گردانید . نتیجه فعالیت کلبر این شد که در بیست و پنج
سال اول سلطنت لوئی چهاردهم فرانسه اولین قوه بحری را
به زیر فرمان داشت .
اهمیت خدمات کلبر : ـ خدمات فوق الذکر شمه از نظامات


۲۲۱

فعالیت کلبر میباشد قریحه و فکر بیدار او هزاران موضوعات
دیگر را درک و طرح ریزی نموده که مقتضیات موقع و پیشتر
سیاست جنگ جویانه و تجمل پرستی لوئی چهار دهم
مانع از تحقق و اعمال آنها گردید. معهذا کلبر از کاملترین
وزرای عهد سلطنت بشمار آمده نتایج زحمات او منوربات
اما متاسفانه قدرت و عظمتش لوئی چهار دهم را در
اواخر سلطنت متکبر و پر نخوت گردانیده و دیگر کلبر نفوذ
زیادی در وجود او نداشت از طرفی خستگی کار بسیار
و بی نظمی روز افزون مالیه و از طرفی توجه پادشاه به لووا
وزیر جنگ بکلی این وزیر کاری کاردان را از پای
درآورده در ستامبر ۱۶۸۳ درگذشت .

سیاست مذهبی

در قرن هفدهم نیز مانند قرن شانزدهم همه جا همه کس را
عقیده این بود که وظیفه رعایا پیروی مذهب سلطان و حق


۲۲۲

سلطان تحصیل مذہب خود برعایای خویش است.
در المان حتى بعد از جنگ های سی ساله و معاهده
وستفا لیا این حق معمول و در انگلیس نیز کاتولیکہا در تحت
فشار سلاطین پروتستان بودند این تعصب نه تنها در
مذہب دیده میشد بلکه افکار و عقائد را هم بزیر فشار
داشت. وحدت مذہبی را شرط اساسی وحدت سیاسی
تصور میکردند. صدور فرمان نانت ثابت مینماید
که عقیده هانری چهارم اینطور نبود بعد از و نیر لومی سیزدہم
و ریشلیو و مازاران کاملاً مفاد آنرا اجرا نموده و در تمام سلطنت
این سلطان و حکم فرمائی این دو وزیر مستثنیات مختصری
بنظر میرسد.
ولی لومی چهار دهم رویہ ایشانرا اختیار نکرد. پادشاه
مطلقه خویش نمیتوانست قبول کند که رعایایش مذہب
دیگری غیر از مذہب او داشته باشند. لذا جداً پروتستانہا را
تعقیب و فرمان نانت را لغو ساخت.

تاریخ اروپا ۳۱ جلد دوم چاپ دوم


۲۳۳

لوئی چهار دهم و پروتستانها
از زمان عضو آکه پروتستانها با نهایت صداقت رفتار
کرده و رعایای مطیع و آرامی بودند.
در انقلابات فروندا هیچ دخالتی نورزیده و حتی
شخص لوئی چهار دهم نیز آشکارا وفاء و حسن خدمات ایشان
تقدیر نمود معہذا از ابتدای سلطنت خود بعنوان اجرا
کامل فرمان نانت تضییقاً تی به پروتستانها وارد آورده
و در مواردیکه فرمان صریحاً پیش بینی نکرده بود ایشانرا زیر
فشار میگرفت معابدیکه بعد از صدور فرمان بنا شده بو[د؟]
خراب و در مکاتب پروتستانها فقط تعلیم ابتدائی را
اجازه داد . از تصدی مناصب حکومتی و حتی مشاغل آزاد
ایشانرا محروم داشته بعد از ان دیگر هیچ راهی جز راه صنعت
و تجارت برای پروتستان تا باز نماند لذا بکلی باین شعب
توجه کرده و بآنها توسعه فوق العاده دادند . با اینهمه لوئی چهارده


٢٢٤

برای پیشرفت نقشه خود طریقه مخوف تری اتخاذ و آن عبار
ازین بود که بهر پروتستانی که از مذهبش بازگشت میکرد
شش فرانک داده و از پرداخت مالیات هم او را معاف
میداشتند. این طریقه هر چند پیشرفت بیشتری نمود لیکن
تولید فساد اخلاقی در جامعه کرده لطمه بزرگی بعالم
روحانیت وارد آورد.

نسخ فرمان نانت
در اول ستامبر سال ١٦٨٥ همه روزه صورتها
مفصلی از پروتستان هائی که تغییر مذهب داده بودند
به لوئی چهار دهم تقدیم میشد لیکن مشارالیه نمیدانست
که ایشان برضا وطیب خاطر از عقیده خود بازگشت ننموده
و عمال او با زجر و تهدید آنصورت ها را ترتیب داده اند.
یکماه گذشت و در اینوقت لوئی چهارده حقیقة تصور
میکرد که در مملکتش جز عده قلیلی پروتستان باقی نمانده و


۲۲۵
با اینحال وجود فرمان نانت چیز زائدیست بنابرین در
۱۸ اکتوبر ۱۶۸۰ نسخ فرمان مزبور را امضا نمود.
نسخ فرمان نانت را تقریباً تمام ملت باکمال خورسندی
و شعف تلقی کرد باستثنای وبات وسن سیمون که
این اقدام را تنقید و نتایج وخیمهٔ انرا متذکر شدند سایر
متفکرین آن دوره نیز مانند بوہ ئه ـ راسین ـ لابرویه
لافنتن و بالاخره مادام سونیه تمجید و تقریظاتی
برین فرمان همایونی نوشتند.
لوئی چهاردهم از همان فردای صدور ناسخ فرمان
نانت بخبط و خطای خود پی برد ، مهاجرت پروتستانها
و نتایج آن : ـ غالب از پروتستان ها که فقط بامید آینده
و برای فرار از تضییقات عمّال حکومتی ظاهراً ترک مذهب
خویش را کرده بودند پس از انتشار ناسخ فرمان نانت
آتیهٔ تاریک خود را در پیش دیده ، اجتماع نموده و علناً
پیروی مذهب پروتستان را اعلام داشتند باز از نو همان


٢٢٩
عملیات سابقه ولی با سخت ترین شکلی شروع گردید.
زندگانی برای پروتستانها تلخ شد. علاجی جز
فرار بخارج نماند. لیکن مجازات چنین قصدی را قانون
اعدام قرار داده بود.
پروتستانها با وجود مراقبت کامل تمام نقاط سرحدی سواحل خود را
از فرانسه بیرون بردند. محققاً دویست هزار نفر از مال و خانه و زندگانی
خود صرف نظر کرده بمالک مجاور گریختند فقدان چنین عناصر با ثبات
با عزمی فوق العاده فرانسه را ضعیف گردانید و بالعکس انگلیس و ہالند
خصوصاً ہالند دولتی از برکت فعالیت این قشر بسیار می نمودند
بعضی نواد ا بالا ترز خرابی فتاده و لطمه بزرگی بحر اقتصاد مملکت وارد آمد.
گذشته از نتایج اقتصادی از نقطه نظر سیاسی فرانسه
دچار مصائبی گردید: دول پروتستان اروپائی کینهٔ او را
در دل گرفته و یکی از علل عمده تشکیل اتحاد اگسبورک را همین
موضوع باید دانست.


۲۲۷

فصل هشتم
لوئی چهار دهم - سیاست خارجی - قشون فرانسه
جنگها
زمان سلطنت لوئی چهار دهم در تمام اروپا فرانسه اولین
بوده از همه قوی تر و مرکز سیاست عمومی را تشکیل میداده است
چهل و شش سال از شصت و ده سال سلطنت لوئی چهاردهم
مصروف جنگ گردیده جنگهای اولین که در دوره صغار
او صدارت عظمای مازارن واقع شد شانزده سال
از ۱۶۴۳ تا ۱۶۵۹ دوام داشته با عهد نامه سنه
خاتمه پذیرفته و نتیجه آنها نصف النواس، آرتو و روسینون
بوده جنگ های شخصی لوئی چهار دهم که قریب ۳۰ سال طول کشید
بچهار تقسیم میشود:-
(۱) جنگ وراثت اولیه هسپانی از ۶۶ تا ۱۶۶۸


۲۲۸
(۲) جنگ هلند از ۱۶۷۲ تا ۱۶۷۸
(۳) جنگ اتحاد اگسبورگ از ۱۶۸۸ تا ۱۶۹۷
(٤) جنگ وراثت اسپانی ۱۷۰۱ تا ۱۷۱٤
باستثنای جنگ وراثت هسپانی سه جنگ دیگر بقصد
ماجرای نقشه که عبارت از رسانیدن خاک فرانسه تا بحد
توسعه کل بوده همت لوئی چهار دهم میخواست ایالات
که سابقا جزو از فرانسه محسوب و آنوقت از حیطه تملک
آن خارج بود پس گرفته وحدت فرانسه را تکمیل و آنرا
بسرحدات طبیعی خود برساند .
تحقیق این نقشه مستلزم الحاق بی (یعنی بلژیک فعلی) و لوکزمبورگ
فرنس کنته لیرن و سادوا بود .
فرنس کنته و بی با تعلق پادشاهان اسپانی داشت ،
این دو ایالت را لوئی چهاردهم بملا ادعای طبیعی حقوق
وراثت ماری ترز عیال خویش میخواست بدست
آورد زیرا ماری ترز دختر بزرگ فیلیپ چهارم و وارث


۲۲۹

مشروع پادشاه هسپانی شناخته میشد برای لرن ساووا
نیز خیال مبادله داشت بدینطریق که این دو قسمت را
گرفته و در عوض، بصاحبانش قطعات پر ثروتی
از ارث هسپانی خود واگذار کند.
نقشه لوئی چهاردهم کاملاً بنتیجه نرسید از طرفی
برقابت لئوپلد امپراطور آلمان و شوهر دختر دویم
فیلیپ چهارم بر خورده و از طرف هلندی ها و انگلیس ها
از خوف قوّت آینده فرانسه بمخالفت او قیام کرده و
از همین جا جنگ هلند و اتحاد آگسبورگ و غیره برخاست
چون لوئی چهارده پس از سه جنگ با هسپانی فقط
قسمتی از فلاندر و ایالت فرانش کنته را توانست تصرّف
نماید در اواخر سلطنت از دعاوی و قصد توسعه مملکت
فرانسه صرف نظر نموده برای ارتقای یکی از نواسه
هایش موسوم به فیلیپ وانژو به تخت هسپانی سیزده سال
جنگیده و عاقبت بمقصود رسیده مشارالیه بنام فیلیپ پنجم


۲۳۰
پادشاه هسپانی گردید
وراثت اولیه هسپانی
در ۱۶۶۱ هنگامیکه لوئی چهار دهم مستقیماً شروع
بسلطنت نمود تمام سیاست مداران اروپا انتظار خاتمه
اولاد ذکور شاه لکن و نتایج مترتبه بمرگ او را داشتند. شاه
پسر فیلیب چهارم بقدری ضعیف و علیل المزاج بود که
هیچکس گمان زنده ماندن او را نمیکرد حقیقتاً هم چهل سال عمر
خود را بدحال احتضار گذرانید.
دو نفر میتوانستند که دعوی میراث او را نمایند:-
یکی لوئی چهار دهم پادشاه فرانسه و دیگری لئوپیلد
امپراطور آلمان هر دو پادشاه پسر و شوهر شاهزاده خانمهای
اسپانی و حق خویشی را ثابت میدانستند. راست است
که در ۱۶۵۹ موقع ازدواجش ماری تراز مجبوراً از حقوق
وراثت خود صرف نظر کرد اما با قرار شخص فیلیب چهارم.


۲۳۱
چون این عمل بر خلاف قانون ارثے ہسپانی بودہ شدت
نداشتہ است.
ممالک ہسپانی شامل بیست دو پادشاہ نشین در اروپا
نیمی از امریکا و قسمت بزرگی از اقیانوسیہ بودہ اما لوئے
چہاردہم ہرگز بخیال تصاحب تمام این ممالک نبوده
بلکہ میخو است که ایالات فرانسوی آنرا با ممالک ایطالیا
بقصد مبادله با لورن و ساوا) مالک شده و بقیہ میراث
فیلیپ چہارم را بہ لیوپلد وا گذارد. لذا در ۱۶۶۵ محض
مرگ فیلیپ پیشنهادی بهمین مضمون به امپراطور نمود مشار الیہ
بالاخره پسی تر دیدات و مذاکرات بسیار آنر پذیرفته و در
ژانویه ۱۶۶۸ عہد نامہ تقسیمیہ ارث آتی بین اینان بامضاء رسید.
جنگ راشتاد ایسپا.
همان زمانیکه عهد نامه تقسیمیه منعقد میشد لوئی چهارده
قبلاً بعنوان مطالبه ارث ماری تروز فلاند را شغال


۲۳۲

کرده بود یعنی در ژون ۱۶۶۷ شصت هزار قشون
فرنسته بفرماندهی تو رن بدون اعلان جنگ وارد فلاند
شده و در ماه او تمام ایالت را بتصرف درآوردند و پس از
اشغال فلاندر لوئی چهارده به مادر شارل دوم که نیابت
پسر صغیرش حکمران هسپانی بود تکلیف کرد که الحاق
فلاندر را بفرنسته تصدیق نماید لیکن مشار الیها جوابی نداده
و پادشاه فرنسته برای تخویف دکنده را مامور حمله به فرانش کنه
نموده و این ایالت را نیز در چهارده روز بتصرف آورد.
پیشرفت های سریع قشون فرانسه هلند و انگلیس را
بوحشت انداخت، هلندیها برای اینکه تازه استقلال
خویش را تحصیل کرده و بی بارا تیر حق خود میدانستند
راضی بفتوحات فرنسته و همسایگی با دولتی بقوت او نبودند
انگلیس هم چنانکه در جنگهای صد ساله میل به تقرر
فرنسته را در مصب رود اسکو نداشتند در ۱۶۶۸ نیز
مائل نبوده در زمان انقلاب کبیر فرانسه حتی عهد ناپلیون

تاریخ اروپا در ایام عهد چکانشو


۲۳۳
اول نیز قبول نکردند.
بنا برین اشتراک منافع این دو دولت را بیکدیگر نزدیک
ساخته مساعدت سوئد را هم با پول خریده در ژانویۀ ١٦٦٨
اتحاد ثلاثۀ لاهه را تشکیل دادند. انعقاد این اتحاد ثلاثه
که مقدمۀ اتحاد های دیگری بر علیه فرانسه گردید ثابت
مینمود که همسایگان از قدرت فرانسه بهراس افتاده دُویم
چنین هلند کوچک جدیدالتاسیس در ظرف صد سال
حیات خویش در نتیجۀ فعالیت و توسعه تجارتش از جمله
دول معظمۀ اروپا گردیده است. هر چند منظور ظاهری
متحدین وساطت و میانجی گری بین فرانسه و اسپانی
بود امّا باطناً میخواستند لوئی چهارم را مجبور سازند تا فتوحاتی
دیگر حریصاً از وراثت اسپانی و از تصرف بی باکانه نکشد.
در ماه مه ١٦٦٨ بدون مداخله میانجی ها عهد نامه
صلحی که صرف نظر سفرای فرانسه و اسپانی قبلاً انشا کرده
بودند در اکسلاشاپل بامضاء رسیده فرانسه فرانس کنته را
پنجاه ایالت در این صلحنامه می کشد.


٢٣٤

تخلیه و ہسپانی یازده محل را در فلاندر با و واگذار نمود
قسمتی از نقاط مزبوره امروز تشکیل ایالت شمالی فرانسه را
میدهد.

جنگ هلند و علل آن
تا حدی مداخله هلند لوئی چهارده را خشمگین ساخته بود
که میخواست بلا تامل به آنجا حمله کند.
اطلاع از تصمیمات مخفی معاهده لاهه حقیقته او را
دیوانه ساخت پس برای تصرف بی یا سرکوبی مضمحل حال
هلند را لازم و حتمی دانست ملت نیز با این فکر پادشاه
خود کاملا همراه بود زیرا بواسطه خلف تعهدیکه بیست سال
قبل در موقع عقد معاهده وستفالی هلندیها
نسبت بفرانسه کرده و بدون استحضارش با اسپانی
صلح نموده بودند او نیز بمیل نبود که تلافی کرده باشد.
بالآخره چون هلند تضیقاتی در تجارت فرانسه بنمود و

تاریخ اروپا قرن ١٧ و ١٨ كاند


۲۳۵
بمال التجارة آن گمرک زیادی قرار داده بودند کلبرسم
با نظریه لوئی چهاردهم موافقت داشت .
پس برای اینکه کاملا هلند را تنها و منفرد نماید لوئی
چهارده مشروع بجلب متحدین او کرد در ظرف سه سال با مبلغی
د و ور اتحاد انگلیس را خریده پادشاه سوئد بمنتخب
کلنی و شاهزادگان سواحل رن المان را با خود متحد
ساخته و امپراطور را راضی بحفظ بیطرفی گردانید .
هنگامیکه لوئی چهارده بدینطریق تهیه جنگ میدید
هلندیها ابداً بفکر دفاع خود هم نبودند کاملاً مصروف در
تجارت خویش و نگهداری یک قشون منظم دائمی را اتلاف
پول و کار بیهوده تصور میکردند، منصب ریاست کل
قشون یا باصطلاح خود استاتودس را لغو و با وجود نصایج
و اصرار ژران ویت که تقریباً وظائف رئیس جمهور را انجام
میداد بهیچ توجه بخطر ننموده و اماثر نزولمی به اخذ مالیات
و تهیه قوا نداد، چنان غرق در یای نفع پرستی و غفلت


۲۳۶
بودند که همان شب اعلان جنگ با روطهای که در ایالات متحده موجود بود بآمورین لوئی چهارده فروختند. با این صورت معلوم است مثل بر قیکه در اسمان صاف بدرخشد اعلان جنگ فرانسه هلندی را مستعد و مبهوت ساخت.
تهاجم هلند : -
در ماه مه ۱۶۷۲ یکصد و بیست هزار عسکر درگی تورن و کنده بطرف هلند فرستاد در ۱۲ ژون سرحد را شکافته وارد خاک هلند شد پس ازین تصرف مملکت حقیقةً دیگر کار سه روز بود اما تصمیم عالی و دلیرانه که درینموقع هلندیها گرفته و بموقع اجرا گذاردند حرکت قشون لوئی را متوقف ساخت .
قسمت اعظم خاک هلند از سطح دریا پست تر است لذا برای حفظ و حمایت از هجوم آب بحر سدهای عظیمی


۲۳۷

با مخارج گزاف ساخته اند روز (۱۵) ژون بلندیها آب بند را
باز کرده سدها را سوراخ نموده برای نگاهبانی استقلال
خویش زمینیکه قدم ب قدم با قرنها زحمت و مشقت احداث
کرده بودند دست خوش اقیانوس گردانیدند،
پانزده روز نگذشت که تمام مملکت را آب فرا گرفته و شهرها
مانند جزائری سر برون کشیده بودند. تقرب بشهرها جز
بوسیلهٔ کشتی امکان نداشت در (۲۰) ژون قشون فرانسه
در کنار این مملکت مغروق توقف کرد.
با وجود این هلندیها تقاضای صلح کردند. کبر و غرور
لوئی چهاردهم و نصایح مغرضانه لووا باعث شد که
پیش نهادات مقبول نیفتاد هلندیها هم تصمیم گرفتند که
تاجان در بدن دارند از وطن و استقلال خویش دفاع
نمایند، ژآن ویت بیچاره را بدون جهت مسؤول شمرده بقتل
رسانیده گیومر در با اختیارات کامله مامور دفاع
مملکت گردانیده استا تو در خواندند.


۲۳۸
گیوم در انثر جوانی بیست و یک ساله دارای هوشی سرشار
و بحاجت و پشت کاری فوق العاده در سیاست بی اندازه
زبردست بود تا آخر عمر خود با عزمی خلل ناپذیر در مقابل
لوئی چهارده و تمام مقاصد او مقاومت نمود.
جنگ اروپائی:-
توقف ناگهانی قشون فرانسه متحدینش را سست کرد
و همانها ئیکه وعده مساعدت نموده بودند لوئی چهار دهم را
ترک گفتند از ماه ژویه منتخب براند بورک و امپراطور -
جانب هلند را گرفته سپس اسپانی و سائر ممالک امپراطور
از ایشان تقلید کرده اتحادی در ۱۶۷۳ در لاهئه علیه
لوئی چهار دهم تشکیل و جنگ هلند تبدیل به یک جنگ
اروپائی گردید.
لوئی چهارده از قصد اولیه خود چشم پوشیده تمام
قشون خویش را بجانب اسپانی برده و جنگ تعرضی شدید


۲۳۹

نمود برای دومین دفعه فرانس کنته را تصرف (۱۶۷۴)
سپس بسوی پی با، بازگشته دنباله فتوحات خود را درینجا
تعقیب کرد از (۱۶۷۴) تا (۱۶۷۸) همه ساله بواسطه تیز
و مهارت وبان نقاط عمده را محاصره و فتح نمود.
در مقابل امپراطور و آلمان ، لویی چهار دهم فقط حالت
تدافعی گرفت در (۱۶۷۴) المان ها داخل الزاس شده
و قرار گرفته بودند تورن مأمور این جبهه گردید مهاجمین را
بماورای رین رانده قشون فرانسه را نیز از رود عبور داده
لیکن در شب جنگ گلوله بسینه اش خورده از پای در آمد
لذا مجدداً المان ها به الزاس داخل شده این مرتبه کنده
ایشان را مجبور بتخلیه گردانید.
در دریا نیز جنگ تعقیب می شده در آب های
سیسیل سه مرتبه کشتی های هلند شکست خورده و
رویتر سردار مشهورشان در جنگ دومین بقتل
رسید.


٢٤٠

صلح نیمیگ:-

در ۱۶۷۸ با وجود پنج سال کوشش، متحدین
تفوقی بر لوئی چهارده نیافتند. لذا خواستار صلح شده
اول هلند معاهده را در نیمگ امضا نمود. سائرین نیز
از و پیروی کردند. با آنکه اساس جنگ بر علیه هلندیها
بود لیکن ایشان در موقع صلح چیزی از دست نداده
و معاهده تجارتی نیز با فرانسه بستند برعکس ضرر هاسپانی
متحمل فرانسس گفته و دوازده نقطه را در فلاندر به لوئی چهارده
واگذار نمود. نقاط مزبوره تشکیل یک سرحد تقریباً طبیعی که
با جزئی تفاوتی همین سرحد امروز یست برای فرانسه
دادند. این مواقع سرحدی را و بان بخوبی مستحکم شناخته
و خط دفاعی برای پاریس احداث نمود.

اتحاد اگسبورگ:- نسخ فرمان نانت کینه سیاسی و
مذهبی دول پروتستان را تازه کرده و بر علیه لوئی چهار دهم

سیر تراب شاه خان تاریخ اروپا م ص ٣٠ ج ٢


٢٤١
برخاستند گبویر و رانژ با کمال سہولت دول مزبوره
بیکدیگر نزدیک نموده تشکیل اتحاد جدیدی داده در ۱۶۸۶
پادشاه اسپانی و سوئد - امپراطور چند نفر از منتخبین
ـ دوك ساو دا بقصد حفظ خود از تعرضات ممکنه لوئی چهارده
معاهده مدافعی اگسبورك را امضا کردند.
کمی بعد پاپ نیز بواسطه سوء احترامی که از سفیر فرانسه
نسبت با و ظاهر شده بود جز و متحدین گردید.
پادشاه فرانسه با نکار قدرت خویش از هیچ اقدامی
روی گردان نبود. در ۱۶۸۸ چون مقام الکترے کلنی خالی
شد لوئی چهارده شخصی را که طرف میل تو
جهش بود باین رتبه رسانیده و دست منتخب
مشروع و ذی حق را کوتاه گردانید و هم چنین به بیا
دفاع حقوق دوشس در لئان در میراث پالاتین قشون
باین مملکت فرستاد.
این اقدام موجب حدوث جنگهای تازه ها
سیر کلاب شاه خان تاریخ اروپا ۲۰۰ مله


۲٤۲

انقلاب انگلیس

در همین هنگام انقلابی در انگلیس روی داده
و بطوریکه بعد خواهیم دید تاج و تخت این مملکت را به
گیوم دو ملانژ تفویض کرد تا این زمان در نیستی حسن
سیاست لوئی چهار دهم انگلستان همیشه حافظ بیطرفی
بوده و حتی تمایل بجانب فرانسه داشت از ۱۶۸۸ پس
از آنکه گیوم عنان این مملکت را در دست گرفت تمام قوا
و استعداد انگلیس را مصروف مخالفت و جنگ با فرانسه
ساخته و این روی تعادل و توازنی بین قوای
متحدین و لوئی چهار دهم حاصل شد.
جنگ:- لوئی چهار دهم بدون هیچ متحدی دوچار جنگ
با تمام اروپا شد مدت نه سال در همه سرحدات خود با دشمنا[ن]
فرانسه جنگید :-
در پیرنه با هسپانی - در آلپ با دوک و ساء و


٢٤٣

دران و بی بابا المان ها ۔ هلندیها و انگلیس ها درین دوره
منظور لوئی چهار دهم توسعه فرانسه نبود بلکه میخواست اراضی
متصرفه خویش را نگاهداری کرده ژاک دوم پادشاه
مخلوع انگلیس را که با و پناه اورده بود بتخت برساند بدبخت
میدان جنگها، بی با و ایرلاند بوده است.
در حدودین لووا وسیله عجیب و موحشی برای
حفظ فرانسه اتخاذ کرد. یعنی حکم داد که تمام شهرها ۔ قراء
پالاتینا را منهدم و ساکنین آنهارا بکلی متفرق سازند تا سادیا
بین فرانسه و المان حاصل شود اجرای این حکم
سوء اثر فوق العاده در المانها کرده و شاید هنوز هم این
عمل وحشیانه را فراموش ننموده باشند.
برای تقرر ژاک دوم در ١٦٨٩ قشون معظمی بایر۔
لاند فرستاده شد پادشاه مخلوع بکمک این قشون اعراء
و عده طرفداران خویش یک سال جزیره را بتصرف داشت
اما بالاخره در نزدیکار گیوهر در انز شکست خورده


٢٤٤

باز بفرانسه گریخت (١٦٩٠)
لوئی چهار دهم مجدداً قشونی در چهل و چهار کشتی
بسر کردگی تورویل روانه کرده جنگ بحری واقع و ابتدا مختصر
پیشرفتی نموده لیکن عاقبت مجبور بعقب نشینی گردید اشخاصیکه
مخالف با توسعه قوای بحری بودند این هزیمت را دست
آویز قرار داده و خسارات آنرا در انظار عامه فوق العاده
حیران ناپذیر قلم دادند. این شایعات مانع توسعه قوای
بحری فرانسه نشده سال بعد عده جهازاتش به سه صد رسید
و پیشرفتهای مهمی در تحت فرماندهی همین تورویل نمود منتها
از اعزام قشون بانگلیس صرف نظر گردید.
در جبهه هلند نیز مارشال و لوکزامبورگ فتوحات
نمایانی نمود. کمی بعد هم متخاصمین خسته شده و هم جسارت زیادی
کشتیهای فرانسوی به تجارت هلند و انگلیس واردمی
ساختند مذاکرات صلح را پیش آورد.
امپراطور نیز که مجدداً دو چار تعرضات ترکها شده بود


٢٤٥
حاضر بمصالحه گردید. لذا نمایندگان طرفین در قصبه
رسيو يك نزديك لاهه معاهده را امضاء نمودند
(١٦٧٩) باوجود غالبیت لوئی چهاردهم درین معاهده
خیلی مدارا نموده سلطنت كیومر و را نشر را از انگلیس شناخته
اراضی متصرفه بعد از صلح نيماك را مسترد داشته فقط
از امپراطور تقاضا کرد که قطعاً استراسبورك را بفرانسه
واگذار کند.

معاهدۀ تقسیم ارث اسپانی

مدا راى لوئی چهاردهم در رسيو يك براى
این بود که قبل از مرگ شارل دوّم و حدوث وراثت
اسپانی خود را محتاج به تجدید قوا و سرمایه میدید،
همچنین میخواست که اتحاد اگسبورك را با جلب انگلیس
و هلند در هم شکند و موضوع وراثت اسپانی را بمیل
خاطر خویش تصفیه نماید.


٢٤٦
انگلیس و هلند با لوئی موافقت کردند با معاهده لندن
(۱۷۰۰) تمام میراث شارل دوم را باستثنای ممالک
ناپل و میلان بحق ارشيدوك شارل پسر دوّم امپراطور
شناخته شده و دو مملکت ایتالیا ئی فوق الذکر را لوئی
چهارده برای خود نگاهداشت تا مطابق نقشه ابتدا سے
سلطنتش با ساووا د لون معاوضه و باینصورت وحدت
ارض فرانسه را تکمیل نماید. امپراطور بخیال تملک کل ملل
ارثیه ہسپانی از قبول اینمعاهده استنکاف کرد.
از طرف دیگر شارل دوّم هم که ازین مقدمات و
مذاکرات کاملا مستحضر بود و نمیخواست که پس از مرگش
مملکت ہسپانی تجزیه گردد بهتر این دید که با قدرت
و حمایت لوئی چهارده وحدت ہسپانی را حفظ نماید،
لذا در وصیت نامه خود فیلیپ دوك دانژو دومین نواسی
او را وارث و جای نشین خویش معین کرده یکماه بعد
در اول نوامبر (۱۷۰۰) درگذشت.


٢٤٧

دوک دانژو پادشاه ہسپانی:- نه روز بعد از فوت
شارل دوم وصیت نامه در قصر فتن نلو به لوئی
چهاردهم ابلاغ گردید. پادشاه پنج روز تردید داشت
که آیا وصیت نامه را پذیرفته و نواده خود را بتخت مملکت
وسیعی مانند ہسپانی نشاند و یا اینکه معاهده لندن را
محترم داشته و تمامیت فرانسه یعنی منافع ملی را رعایت
کند. بالاخره روز پانزدهم نوامبر بگفت خود برای
احتراز از جنگ وصیت نامه شارل را قبول نموده و
چند ماه بعد تمام دول اروپا باستثنای امپراطور،
سلطنت دوک دانژو را باسم فیلیپ پنجم در هسپانی
شناختند.

مقدمات جنگ و علل آن:- ده ماه بعد وضعیت بکلی
منقلب شد. هفتم سپتامبر (١٧٠١) انگلیش، هلند،
غالب شاہزادگان آلمان با امپراطور اتحاد کبیر را
تشکیل داده و تعهد کردند که مشارالیه را در حنک قضیه جانشینی


٢٤٨
معاونت نمایند. این تغییرات اوضاع را باید نتیجه
اقدامات گیوم و رانثر و رئیس حکومت هلند و حتی
شخص لوئی چهاردهم دانست.
گیوم که تخلف پادشاه فرانسه از رعایت مفاد
معاهده لندن توهینی بشخص خود تصویر میکرد بخیال
انتقام افتاده و قصد خصومت نمود بسهولت رئیس
حکومت هلند هینسیوس را با خویش موافق گردانید
لیکن ملت انگلیس و هلند میل بجنگ نداشتند.
معهذا گیوم با امپراطوریه نیز داخل مذاکره و ضمناً
تدارکات جنگی میدید و بانتشار اخبار دروغ و بسیار
وسائل دیگر سعی داشت که افکار ملل را بر علیه فرانسه شخص
لوئی چهاردهم نماید. پاره اقدامات ناسنجیده پادشاه
فرانسه نیز در پیشرفت مقصود دشمنا نش کمک کرد.
و از همه مهمتر اعلامیه بود لوئی چهاردهم صادر و بر طبق آن
حق وراثت تاج و تخت فرانسه را برای فیلیپ تبسم


٢٤٩

ممکن ساخت، هرچند با داشتن پسر و نواسه های
بزرگتر از فیلیپ تحقق چنین موضوعی بعید بنظر می آمد
لیکن البته خارج از حد امکان نبود. همین اعلامیه موجب
وحشت ممالک دیگر گردید.

کمی بعد نیز حسب تقاضای فیلیپ پنجم بعضی قلاع
نظامی سرحدی بیجای هسپانیول با شغال نظامی مخزون
وساخلوهای هلندی را که با اجازه شارل دوم در آنجا
اقامت داشتند بمملکت خود فرستاد چون تا آنوقت
هلندی ها سلطنت فیلیپ پنجم را رسما نشناخته بودند
و لوئی چهارده نیز از دسایس اقدامات خصمانه ایشان
سابقه داشت بنابرین هلندی یکی از دشمنان هسپانیه
بشمار میآمد و اقدام پادشاه فرانسه غرابتی نداشت هلندی ها
این حمله را تهدید باستقلال خویش دانسته و آماده جنگ
شدند.

بالاخره در ١٦ سپتامبر ١٧٠١ پس از فوت


۲۵۰
ژاک دوم پادشاه سابق انگلیس با آنکه لوئی چهارده
در معاهده ریسويك گیوم دورانژ را بعنوان پادشاهی
انگلیس شناخته بود باز از ژاک سوم پسر ژاک دوم بحیثیت
سلطنت انگلستان پذیرائی نمود .
گیوم دورانژ ازین پیش آمد نیز استفاده کرده هیجان سختی
در ملت انگلیس انداخته و بدینطریق با کمال سهولت قشون
و پولیکه احتیاج داشت پارلمان تصویب نمود. اما
اتفاقا قبل ازین که بتواند دست و پنجه با لوئی چهارده
نرم کند در پاریس ۱۷۰۲ درگذشت .
جنگ - عاقبت جنگ رسما شروع شد، سیزده
سال یعنی تا ۱۷۱۴ دوام کرده و سخت ترین و طولانی
ترین جنگ های لوئی چهارده بود میدان آن در ممالک
هسپانی و ایتالیا و آلمان و پی با و سرداران این جنگ
از طرف متحدین مالبوروك سردار انگلیسی و پرنس
اوژن دساو وا که اصلاً فرانسوی بود در خدمت اطریش


۲۵۱

وازجانب فرانسه مارشال دو یلا رو دوك دو انژو وا
ابتدا لوئی چهار ده و فیلیپ پنجم بواسطه متحدین خود
پادشاه پر تقال ـ وساووا و منتخب با ویرتوانستند
در ایتالیا و المان حالت تعرض بگیرند .
نقشه جنگ این بود که دو قشون فرانسه یکی از جانب
ایتالیا و دیگری مستقیماً از فرانسه در با ویر بیکدیگر ملحق
و متفقاً بطرف و ین حرکت نمایند ، دوک رواندم در لوناٹ
پرنس اژن را شکست داده دویلا، در فریڈلنجن غالب
شده و نزدیک بود که نقشه فرانسه به تحقق بپیوندد اما از
طرفی رسیدن زمستان و از طرفی تمایل دوك و ساؤوا
بامپراطور بکلی وضعیت را معکوس و منقلب گردانید.
سال بعد (۱۷۰۴) متحدین همان نقشه فرانسه را
اختیار قشوان پرنس اژن از راه ایتالیا و سپاه مالبرو
از راه بے با بیکدیگر ملحق شده در هخنستاد و سوبانژ
شکست داده و ایشانرا مجبور بعقب نشینی گردانیدند.


٢٥٢

ازین بعد تا مدت یازده سال فرانسه جنگ
تدافعی نموده و میدان آن در جنوب مملکت هسپانی -
در شمال بے بای هسپانیول و فلاندر فرانسه بوده است.
در شبه جزیره هسپانی پادشاه پرتقال فیلیپ پنجم را
ترک کرده بانگلیس ها متحد گردید. قشون انگلیس بکمک
آرشیدوك شادل پسر دوم امپراطور و نامزد تاج و
تخت هسپانی در پرتقال پیاده شده چند ایالت هسپانی را بتصرف
و از همه مهمتر کاتالنی و بارسلن شوریده و پادشاهانرا
المانی متحد گردیدند. فیلیپ پنجم دو مرتبه مجبوراً از مادرید
فرار نموده لیکن بالآخره در (١٧١٠) واندُم قشون
متحدین را مضمحل ساخته و پادشاه هسپانی را بتخت
خویش برای همیشه مستقر گردانید. در جبهه شمالے
فرانسویان با وجود کوشش های بسیار بیے با را از دست
داده و از ١٧١٠ خاك فرانسه مقام مورد تهاجم ید و تعرض
واقع شد. قارع نظامی دران دو سال تمام ارتیش


۲۵۳
آمدن متحدین جلو گیری کرده تا اینکه در (۱۷۱۲) هنگامیکه
نزدیک بود پرنس اژن این مانع را مرتفع و بجانب
پاریس حمله نماید در دنن فتح نصیب ویلاد
شده پرنس اژن را مجبور بعقب نشینی ساخت.
صلح اوترخت
چند ماه بود که پیشنیهاد انگلیس در او ترخت شروع
بمذاکرات صلح کرده بودند .
چون ملت انگلیس از طرفی خسته و بواسطهٔ
مصارف زیاد جنگ خواستار صلح شده بود و از
طرفی با مرگ ژدف اول برادر بزرگ آرشیدوک
شارل مشارالیه ولیعهد امپراطوری گردیده و
برای حکومت انگلیس که تنها مقصودش از قبول اتحاد
متحدین جلو گیری از اجتماع تاج و تخت فرانسه
و هسپانی بود تعقیب جنگ صرفه نداشت تصمیم کرد که


۲۵۴
از اتحاد خارج شود، لہذا مالیه بروک را حضار و شرائط
صلح را برائے لوئے چہار دہم فرستادند (۱۷۱۱)
ازین تاریخ مذاکرات اوترخت شروع شد.
پس از شکست دنن بلندیہا ہم خود را از
اتحاد کنار گرفته و بعد ازین جز امپراطور حریف
دیگرے در مقابل فرانسه باقی نماند مشارالیہ نیز پس
از چندی مجبور بامضای صلح راستاند گردید
(۱۷۱٤) معاہدات اوترخت وراستاد
موضوع وراثت اسپانی را بطریق ذیل حل نمودند:-
(۱) فیلیپ پنجم پادشاہ ہسپانی و مستعمرات آن باقی
مانده و رسماً از تمام حقوق خود بتاج و تخت فرانسه صرف
نظر نماید.
(۲) امپراطور ابی با و میلان و ساردنی و مملکت نپال در مالک شود
(۳) بدوک و ساد و سیسیلی داده شده و مشارالیه عنوان
پادشاہی بخود میگیرد.


۲۵۵

(۴) انگلیس امتیازات تجارتی در مستعمرات اسپانی
تحصیل و منیورک وجبل الطارق باو واگذار میشود
ودر مقابل جزیره ارض جدید و آکادی واقعه در
مدخل سن لوران و مستعمره کاناواے فرانسه را بفرانسه تسلیم مینماید

چون معاهدات فوق الذکر مورد اعتراض فیلیپ پنجم
وامپراطور واقع شد اولے راضی به از دست دادن
بی با و خصوصا ایطالیا نگردیده و امپراطور هم سلطنت
او را بر سمیتی نشناخت ، لذا از امضاے معاهده
خوددارے واز همین جاے مناقشات جدیدیگه
در اوائل سلطنت لوئے پانزدهم ظاهر شد برخاست

نتایج جنگ :-
غلبه حقیقی این جنگ با انگلیس بود زیرا موازنه
اروپای غربی را بدست گرفته و با تحصیل امتیاز تجارت
مستعمرات اسپانی در امریکا اولین قدم تفوق بحری


۲۵۶
خویش را بر داشت
مغلوب جنگ فرانسه بود هر چند تمام اراضی
مفتوحه را در تصرف داشت اما افراد و ثروت و
قوایش بدون هیچ فائده برای خود فقط بنفع پادشاه
اسپانی تلف گردانید در صورتیکه تمام همسایگانش
بر وسعت اراضی و قدرت خود افزودند او بهمان
سرحدات قدیمی خویش باقی و با آنکه میتوانست
وحدت خویش را کامل نماید خویش را سیزده سال
مبتلا ساخت قبول وصیت نامۀ شارل دوم یکی
از مصائب بزرگ تاریخ فرانسه شمرده میشود.

II قشون
جنگ های پیوستۀ لوئی چهاردهم تغییرات
زیادی باصول نظام فرانسه داده و سپس در ممالک

ترجمه اسپاه . ب کاند کلمپیر


٢٥٧
دیگر نیز انعکاس نمود مهمترین آنها ایجاد قشون دائمی
و منظم میباشد که تا آنزمان وجود نداشته است. عامل
بزرگ این صلاحات باشخص لووا وزیر جنگ باید دانست
قشون دائمی: میدانیم که در قرون وسطی و قرون
جدیده تا اواسط قرن هفده هم سلاطین قشون
دائمی نداشتند هنگام ظهور جنگ یا خود مستقیماً دستجاتی
ترتیب و پس از عقد صلح مرخص میکردند و یا اینکه از
قشون مزدور استفاده مینمودند. در صورت اول سپاه
تشکیلات واحدی نداشته مهمات و اسلحه آن خوب
نبوده و سربازان هم ورزش و مشق عسکری ندیده
بودند بالاخره در موقع بروز خطر ناگهانی جمع آوری قشون
کافی اشکال کلی داشت. در صورت ثانی چون سربازان
مزدور مکافات و مجازات را فقط از روسای خود
میدیدند ایشانرا پادشاه حقیقی شناخته و بدیگری اطاعت نمیکردند
سلطانی با اخلاق لوئی چهاردهم یقیناً رضایت نمیدا
بقیه از شماره ۲۰ سراج الاختر


٢٥٨

که در مملکتش قدرتی در مقابل قدرت سلطنت بوجود
داشته باشد و از طرفی نیز برای تعقیب سیاست
جنگجویانه خود ناچار بود که دستجاتی منظم و بطور دائمی
نگاهدارد. آنها را در موقع صلح مشق داده و بفنون حرب
آشنا ساخته تا در زمان جنگ بتوانند مجری نظریات
او باشند. لذا دستجات کوچکی از سابق بنام فرانق های
در خانه داشت توسعه داده در موقع جنگ بلند شصت
تلفات
و زمان جنگ بر علیه اتحاد اگسبورگ نود ونه و در جنگ را
اسپانی دولیست ژرمان داشت. کلیه قشون او
در موقع صلح بطور متوسط مرکب از یکصد و بیست و پنجهزار
پیاده و چهل و هفت هزار سوار نظام بوده است. برای
سکونت قشون سرباز خانه ها ساخته و برای خوراک و
پوشاک و تهیه سائر لوازمات آن اداراتی که امروزه
موسوم باداره مباشرت میباشند تأسیس کرد.
قشون را متحدالشکل ساخته مطیع نظامات واحد گردانید


۲۵۹

و تمام افراد نظامی یک قسم اسلحه داد گل قشون از چهار دسته
مرکب بود :--
(۱) قراولان شاهی
(۲) سواره نظام.
(۳) پیاده.
(٤) توپخانه.
سرباز توپخانه از مخترعات لو وا است، سابق بر او فقط
تو پخانه عده صاحبمنصب تو پچی داشت در موقع لزوم پیاده
نظام به آن کمک مینمود . لو وا دستجات مخصوصی برای
خدمت توپخانه ترتیب داد، عداین سربازان از پنجهزار نفر
تجاوز نمیکرد زیرا در ان موقع بواسطه سنگینی توپ اشکال
بکار بردن آن توپخانه در جنگ چندان همیتی نداشته و تنها برائے
حمله و یا محافظت قلاع استعمال میشد بالاخره لو وا کابک
و بان برای ساختن وحمله و دفاع استحکامات هیئت مهندسان
نظام را تاسیس لیکر مانند توپخانه سابق مرکب از عده صحا منصبان