سیر نبویه
۱۰۳
وقائع سال هشتم هجرت

در سنۀ هشتم هجرت اول ماه صفر خالد بن الولید و عمرو بن العاص
و عثمان بن طلحه عبدری بمدینه آمده ایمان آوردند و آن چنین بود :
که خالد گفت : چون الله تعالی خیر مرا خواسته بود در دل من محبت
اسلام را انداخت؛ و به عثمان بن طلحه عبدری محبت داشتم وی لا از رأی
خود واقف ساختم او نیز موافقت من کرده متوجه مدینه شدیم . چون
به هده رسیدیم ناگاه عمرو بن العاص را دیدیم که از حبشه آمده سوی
مدینه میرود از ارادۀ یک دیگر واقف شده باتفاق به مدینه رسیدیم
جامه‌های سفر خود را دور کالای پاک پوشیدیم و به حضور پر نور حضرت
سرور عالم صلعم مشرف شدیم . حضرت صلعم چون مرا دید تبسمی فرمود؛
من گفتم : (أَشْهَدُ أَنَّ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ وَأَنَّكَ رَسُولُ اللّٰهِ)
دست داده بیعت کردم . حضرت صلعم فرمود : (الْحَمْدُ لِلّٰهِ
الَّذِي هَدَاكَ إِلَى الْإِسْلَامِ) ای خالد بمن عقل ترا میدیدم؛
امید میداشتم که ترا به طریقۀ خیر هدایت خواهد کرد . من عرض کردم
یا رسول الله ! معاندت و ممانعت مرا از راه خدا دیده اید از خدای
تعالیٰ عفو گناهان گذشته مرا بخواهید ! که آمرزش کند . حضرت فرمود
اسلام گناهان گذشته را محو میکند گفتم : (مَعَ ذٰلِكَ) آنگاه دعا
کرد بار خدایا گناهان گذشتۀ خالد را بیامرز ! و بعد از من عمرو ابن العاص


سیر نبویه
١٠۴
و عثمان ابن طلحه به شرف اسلام مشرف شدند.
(غزوه موته)
در جمادی الاولای همین سال هشتم جنگ موته واقع شده؛
سبب آن این بود که حضرت صلعم مکتوبی برای حاکم بصری بدست
قاصدی فرستاد و چون به موته رسید حاکم آنجا که از امرای قیصر
بود قاصد پیغمبر صلعم را شناخت و حکم قتل او کرد که کشته شد چون
این خبر به سمع حضرت صلعم رسید بخاطر مبارکش شاق آمد و حکم آمادگی
لشکر کرد که سه هزار مرد جرار تیار شدند آنگاه بیرقی سفید منعقد
گردانیده به زید ابن حارثه داد و فرمود: زید امیر شماست و بعد ازان
جعفر ابن ابیطالب و عبدالله ابن رواحا را نام گرفت و فرمود اگر یکی
را چیزی شد دیگری علم بر دارد: اگر هر سه شهید شدند آنگاه مسلمانان
یکی را با مارت مختار نمایند و حکم روان شدن داد که تا موضع (ثنیة
الوداع) بایشان مشایعت نمود و فرمود: تا به مقتل قاصد ما بروید
و آن قوم را برای اسلام دعوت نمائید اگر قبول کردند فهو المراد و
الا بایشان مقاتله نمائید! کفار چون از بر آمدن فوج اسلام خبر
شدند علاوه بر فوج نظامی از عرب متنصره نیز کمک خواستند
که زیاده از یک صد هزار لشکر نزدشان جمع شد.
مسلمانان چون از بسیاری لشکر کفار خبردار گردیدند دو شب


سیر نبویه
۱۰۵

به منزل (معان) توقف نمودند و در کار خود مشورت میکردند. لیکن
عبد الله ابن رواحه همه را دلداری داده گفت: چیزی را که مکروه
می پندارید که کشته شدن است؛ برای همین چیز از دیار خویش
بیرون آمده اید که شهادت است: بخدا سوگند که با کفار بکثرت
عدد و عدو و سلاح نمی جنگیم؛ بلکه به قوت همین دین که الله تعالی
ما را بآن گرامی گردانیده محاربه میکنیم بروید! جنگ از دو حال خالی
نیست، یا برایشان غالب میشویم و یا بدرجه شهادت میرسیم و در
بهشت با برادران خویش یک جا میگردیم همه مسلمان رای ابن
رواحه را قبول و تصدیق و تصویب نموده روانه شدند.

چون جنگ شروع شد زیدرض جام شهادت نوشید. جعفر علم
برداست و از اسپ خود فرود آمده پی نمود و به محاربه مشغول گردید
که هر دو دستش یکی بعد دیگری قلم شدند و علم را به بازو هائی خود نگاه
میداشت تا بیرق اسلام بر زمین نیفتد که کافری او را از کمر دو نیم
ساخت! (که بعد از جنگ بر بدن مبارکش پنجاه زخم از پیش
روی حساب شده بود.)

عبد الله بن رواحه سه روز چیزی نخورده بود عمش مقدار ی
گوشت بوی داد چون بدهن خود برد خبر شهادت جعفررض باورسید
فی الحال از دهن انداخت و نفس خود را مخاطب ساخت: ای
نفس! جعفررض از دنیا رفت و تو هنوز بآن مشغولی اگر برای زوجه


سیر نبوی
١١۶

خویش خود را نگاه میداری من او را طلاق دادم ؛ اگر به غلامان
مینازی ایشان را آزاد کردم و اگر به باغ بوستان فریفته میشوی
آنها را به رسول صلعم بخشیدم اکنون در دنیا چه داری؟ که از شهادت
میگریزی؟ به معرکه در آمد چنان محاربه نمود که شهید شده ثابت
انصاری رض علم برداشت وصدا کرد: ای مسلمانان اتفاق نمائید
ویکی را بامارت مختار کنید! چون شجاعت و پهلوانی و دلاوری
خالد رض بن ولید مشهور بود برامیری او نفاق کردند وعلم را به
او دادند.

برای رسول الله صلعم در مسجد مدینه این جنگ منکشف
شده بود هرامیری که شهید میشد یاران خود را میگفت فلان
شهید شد و از چشمان نرگسیش قطرات اشک مثل مروارید میچکید
وچون جعفر را دید فرمود: جعفر رض را در بهشت دو بال از یاقوت
سرخ به عوض دو دست ارزانی داشت و به هرجا که میخواهد
طیران مینماید (ازان روز لقب او جعفرطیار شد) و در آخر فرمود
حالا سیف الله شمشیر گرفت و ازان روز لقب خالد رض سیف
الله شد. وچون یعلی بن امیه خبر فتح را به مدینه آورد حضرت
صلعم فرمود: اگر میخواهی اولاً من خبر جنگ را تقریر کنم وچون
شرح حال موته را از پیغمبر صلعم شنید سوگند خورد که همچنین بود
الغرض تاریکی شب میان فریقین حایل گردید؛ علی الصباح


سیر نبویہ
۱۰۷

خالدؓ ترتیب لشکر را تغییر داد و جنگ شروع نمود؛ کفار گمان
کردند که برائی مسلمانان کمک رسید بیدل شدند؛ و خالدؓ چنان
جنگ شدید نمود که نه شمشیر در دست کافر کش شکست و
کافران را شکست داد؛ و اموال غنیمت را فراهم آوردند.
فتح مکه
سبب این غزوه آن بود که چون در حدیبیه میان مسلمانان
و مشرکین صلح واقع شد و برائی قطع جنگ مدت معین گردید.
دران صلح نامه داخل بود که هر قبیله حسب الخواهش خود در عقد
و عهد رسول الله صلعم و یا عهد قریش که داخل شوند اختیار دارند
لهٰذا بنو خزاعه در عهد رسول الله صلعم و بنو بکر در عهد قریش
داخل شدند این دو قبیله عداوت قدیم نیز داشتند اما روزی
مردی از بنی بکر هجو سید عالم صلعم گفت؛ جوانی از بنی خزاعه هر
چند او را منع کرد نشد آخر الامر او را زد که سر و رویش شکست
آن مرد به قبیلهٔ خود استغاثه برده قومش از اشراف قریش معاونت
خواستند که به تغییر لباس معاونت کرده بر بنی خزاعه شب خون بردند
و بیست نفر را کشتند.
فردا عمرو بن سالم خزاعی با چهل سوار سوی مدینه روانه گردید
و بآنحضرت صلعم عرض حال خود را رسانید که قریش نقض عهد


سیر نبوی
۱۰۸

کردند، وقصه را چنانچه واقع شده بود بیان نمود.

حضرت صلعم بر خاست و قدم میزد و میگفت : نصرت داده
نشوم اگر نصرت ندهم بوجہیکہ نفس خود را نصرت میدہم : و آن قوم
را فرمود. شما به دیار خود باز گردید ! و با صحاب خود گفت : گو یا ابو
سفیان را می بینم کہ آمده تجدید عہد میکند و میخواهد کہ در مدت صلح
بیافزاید ! امّاً خائب بہ مکہ باز خواہد گشت.

ہمچنان شد کہ فرموده بود کہ قریش نزد ابوسفیان جمع شدند
وگفتند فسادی واقع شد نقض عهد کردیم اصلاح آن از ضروریات
است وگرنہ! محمد صلعم با صحاب خود بہ جنگ ما خواہد آمد و اثر ما انتقام
هم حلیمان خویش را خواهد کشید.

ابوسفیان گفت : والله این کار بی مشورت من شده من
بآن راضی نبودم و از من خواهند دانست پس بالضرور بہ مدینہ باید
روم و عهد را تازه کنم قبل از آنکہ این واقعہ بہ محمده برسد پس
روانہ شده در مدینہ نزوام حبیبہ زوجہ آنحضرت صلعم دختر خویش
فرود آمد و خواست کہ بر فراش رسول خدا نشیند ام حبیبہ آن را جمع
کرد و پدر خود را گفت : این فراش از بہترین پاکان است و تو
مشرک و نجسی نخواستم کہ بران بنشینی. ابو سفیان بہ خشم از نزدام
حبیبہ برخاست و پیش آن حضرت صلعم رفت ! واستدعای تجدید
عهد کرد و ہر چند کوشش نمود و جوابی نشنید! آنگاه نزد حضرت


سیر نبویه
۱۰۹
صدیق رض و عمر رض و علی رض جدا جدا رفت هرچند التماس نمود از همه
جا رد شد و سوی مکه مراجعت کرد.
آنگاه حضرت صلعم حکم فرمود: که بکار سازی مشغول شوید! همه
مسلمانان ساختگی سفر و سلاح میکردند اما مدعای آن حضرت
صلعم را نمیدانستند و باطراف مدینه خبر فرستاد هرکه ایمان بخدا
و روز جزا دارد باید که اول ماه رمضان مسلح در مدینه حاضر شود! که
بعضی حاضر شدند و برخی در راه ملحق گشتند.
الغرض روز چهار شنبه دهم ماه رمضان مبارک بعد از عصر
از مدینه کوچ کرده سوی مکه میرفتند تاکه به (مر الظهران) که چهار
فرسنگ به مکه میماند رسیدند، ده هزار مرد فراهم بودند، حضرت صلعم
حکم کرد: که خفتن هریکی آتشی افروزد که افروختند.
قریش که تا این هنگام از حالات مدینه بی خبر بودند و می ترسیدند
که مبادا محمد صلعم قصد مکه کند لهذا ابوسفیان با دو نفر دیگر برای
تفحص اخبار برآمدند تا به تپۀ (مرالظهران) رسیدند و آتشهای افروخته
را دیدند حیران بماندند.
عباس رضی الله از مکه هجرت کرده به مدینه میرفت و راه با
فوج اسلام یک جانشده عیال و اولاد خود را به مدینه فرستاد و خود
همراه آنحضرت صلعم مراجعت نمود.
از وی مرویست که درین شب چون بسیاری فوج برای من


سیر نبویه
۱۱۰
معلوم شد با خود گفتم : که اگر قریش همچنین نا خبر باشند و بدون امان
خواستن این لشکر به مکه در آید هر آئینه ہلاک و مستاصل خواهند
شد لہذا بر اشتر رسول الله صلعم سوار شده بجانب مکه بر آمدم که
شاید کدام ہیزم کشی و یا شیر فروشی یا اہل حاجتی را بیابم و برای
قریش پیغام به فرستم تا فکر در کار خود کنند ؛ و قبل از دخول مسلمانان
به مکه برای خود ها طلب امان نمایند . ناگاہ آواز ابوسفیان را شناختم
که با دیگری سخن میگفت او را صدا کردم او از مرا نیز شناخت و با ہم
رسیدیم . در بسیاری این آتش حیران و متعجب بودند و پرسیدند
این چیست ؟ من گفتم: وائی بر تو ای ابا سفیان این رسول خدا
است که با ده هزار مرد جرار آمده است کار بر قریش دشوار گردید.
ابوسفیان پرسید : چه حیله کنیم ؟ من گفتم ! ہمراہ من بر اشتر سوار
شو ! تا از رسول الله صلعم برای تو امان بگیرم »
الغرض او را نزد حضرت صلعم میآوردم که ناگاہ عمر رض او را دید
وشناخت گفت : الحمد لله که بی امان و بی ایمان بدست افتادی و
سوی حضرت صلعم تاخت ؟ من تیز اشتر را تاختم تا بر او سبقت کردم
و به خیمه رسول الله صلعم در آمدم که فی الحال عمر رض نیز رسید و گفت :
یا رسول الله این است دشمن خدا ابوسفیان که بر او ظفر یافتیم
اجازت فرمائید تا گردنش بزنم من گفتم : من او را امان داده ام .
چون با اجازه حضرت صلعم شب او را نگاه داشتم و فردا بر


سیر نبویه
۱۱۱

حضورش تقدیم کردم؛ ابوسفیان را گفتم: زود ایمان آر! والا نه همین
ساعت عمر رض میآید و گردن ترا میزند پس ابو سفیان گفت: (اَشْهَدُ
اَنْ لَّا اِلَهَ اِلَّا اللهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدً رَسُولُ اللهِ)
عباس رض گوید من گفتم: ابوسفیان مردیست که فخر جاه را دوست
میدارد اورا به مرتبه تخصیص و امتیازی بدهید! که میان اهالی مکه
سرافراز گردد؛ حضرت صلعم فرمود: کسی که در سرای ابوسفیان داخل
شد در امن باشد و کسی که سلاح خود را انداخت و دروازهٔ خانه خود را
به بست و یا در مسجد حرام داخل شد در امن باشد .
آنگاه او را اجازه مراجعت مکه داده شد اما عباس رض او را نگاه
کرد تا اساسه و کوکبهٔ لشکر اسلام را به بیند و هیبت ایشان در دلش
بنشیند پس در گذرگاه تنگ او را بر بلندی بنشاند و گروه گروه فوج
اسلام میگذشت و از عباس رض میپرسید و عباس رض تعریف می نمود!
تا که فوج خاصهٔ آن حضرت صلعم که اکابر مهاجر و اخیار انصار همه
مکمل و مسلح تکبیر گویان رسید و سرور صلعم بر ناقه قصوای خویش سوار
بود .
ابوسفیان چون لشکر اسلام را بدان عظمت و اساس دید حیران
بماند؛ و چون تمام لشکر بگذشت ؛ عباس رض ابوسفیان را گفت: زود
به مکه برو! و اهل آن را بترسان! که فکری در کار خویش بکنند و مسلمان
شوند تا خلاصی یابند والا هلاک خواهند شد.


سیر نبویه
۱۱۲

ابوسفیان به مکه رسید اهل آن از غباریکه از لشکر اسلام برخاسته
بود پرسید: که این غبار از چیست؟ ابوسفیان گفت: وای بر شما محمد
صلعم بر لشکر بسیاری که غرق آهن و فولاد است رسید؛ و چنان
سواران و دلاوران اند که هیچکس طاقت و مقاومت شان را ندارد
و شروطیکه برای امان مقرر شده بود بیان نمود.
بر سخن او استهزا کردند که این چه میگوید.
حضرت صلعم لشکر را بر اهالی مکه تقسیم نمود و برای هر گروه فرمود
محاربه منمائید مگر با کسانیکه با شما مقاتله کنند. اتفاقاً عکرمه ابن ابی
جهل و صفوان ابن امیه با گروه جوانان سر راه خالد ابن ولید را گرفتند
و محاربه آغاز کردند؛ خالد را به ضرورت مقاتله نمود؛ برای رسول الله
صلعم خبر رسانیدند که خالد شمشیر کشیده داهل مکه را میکشد حضرت صلعم
یکی را فرستاد تا خالد را بگوید: (اِرْفَعْ عَنْهُمُ السَّيْفَ) یعنی شمشیر
از ایشان بر دار! آن مرد نزد خالد آمد و گفت: رسول الله صلعم
میفرماید: (ضَعْ فِيهِمُ السَّيْفَ) یعنی شمشیر در ایشان بنه!
و بکش! لہٰذا خالد هفتا و نفر را بکشت. چون رسول الله صلعم خالد را
خواست و بر او عتاب کرد که چرا خلاف حکم من کردی؟ خالد رض
گفت یا رسول الله صلعم فرستادهٔ شما آمد و گفت: حضرت صلعم
میگوید: (ضَعْ فِيهِمُ السَّيْفَ) حضرت صلعم آن مرد را خواست
فرمود: من ترا چه گفته بودم؟ او گفت: فرموده بودید: (ارْفَعْ عَنْهُمُ)


۱۱۳
سیر نبویه

السّيْفِ ٰ من خواستم که پیغام شما را برسانم . در راه شخصی را دیدم
سر او بر آسمان و پائی او در زمین حربه در دست گرفته بر سینه من
راست کرده گفت . خالد را بگوی (وَضَعَ فِيهِمُ السَّيْفَ) واگر
نگوی من ترا به همین حربه بکشم . حضرت صلعم فرمود : صدق الله
وصدق الرسول روزی که حضرت حمزه رض عم من کشته شد من
گفتم اگر به قریش دست یابم هفتاد تن از ایشان بکشم امروز الله
تعالیٰ خواست که آنچه بر زبان پیغمبر وی گذشته
بود راست کند .
حضرت صلعم با فوج اسلام بیستم ماه رمضان مبارک بمکه در آمد
و پانزده روز دران اقامت کرد و بعد الفتح خون چند نفر مرد و زن
را هدر نمود : که بعضی از ایشان کشته شدند و برخی مسلمان گشتند.
آنحضرت صلعم از بالائی مکه که خیمه آن در آن جا نصب شده بود به
مسجد شریف آمده طواف و سه صد و شصت بت را از گرد بیت
شریف انداخت و مسجد و کعبه را از بت ها و صورت ها پاک ساخت
و عادات جاهلیت و فخر باجداد را به شدت منع فرمود و بعضی شرایع
الهیه را بیان نمود؛ فردا به کوه صفا با مردان مکه بیعت کرد و حضرت
عمر رض را فرمود که بیعت زنان را بگیرد ا که به قرار فرموده آنسرور
گرفت .
و درین روز ها بهر جانب و قبائل سریه ها را فرستاد و بت خانه


سیر نبویه ۱۱۴

تا را خراب گردانیدند .
جنگ حنین
سبب این غزوه آن بود که چون رسول الله صلعم مکه را فتح
نمود اکثر قبائل عرب اطاعت کردند الا قبیله هوازن و ثقیف که
مردمان دلاور و جنگ جو بودند . پس اشراف این دو قبیله با هم جمع
شده گفتند (محمد صلعم) با قومی جنگ کرده که فن محاربه را نمی
دانند لهذا غالب شد اکنون شاند که قصد ما کند ! پس پیش از انکه عزم
او به ظهور برسد ! می باید ما به جنگ او برویم پس مالک ابن عوف نصری
هوازن و کنانه ابن یالیل کلان ثقیف ساختگی جنگ را کردند و قبائلی
که در قرب و جوار این دو قبیله بودند نیز بایشان موافقت نمودند
غیر از قبیله کعب و کلاب که مخالفت ورزیدند و به جنگ نیامدند
الغرض چهار هزار لشکر فراهم شده با زنان و اولاد و اموال خودها
بر آمدند و رو به وادی حنین آوردند .
چون خبر اجتماع این طوائف به سمع همایون آن حضرت صلعم
رسید شخصی را برای تجسس و تفحص احوال فرستاد و عتاب ابن اسید
را که دران زمان جوان بیست و یکساله ، و روز فتح مکه به شرف
ایمان مشرف شده بود والی ؟ و معاذ ابن جبل رض را امام و مفتی مکه
مقرر فرمود و خود مبارک با دوازده هزار نفر روز شنبه ششم ماه شوال


سیر نبوی ۱۱۵

سن هشتم ہجرت از مکه سوئی حنین بر آمد؛ جاسوسی که فرستاده بود
در راه خبر کیف و کم دشمن را رساند. شخصی گفت: امروز از جهت
قلت مغلوب نخواهیم شد، چونکه عجب وافتخار کرد و به بسیار ی
لشکر مغرور گردید حضرت قول او را مکروه پنداشت و فرمود: بفقرای
امت نصرت میخواهید !
مالک ابن عوف پیشتر لشکر خود را شب در مضیق وادی حنین
رسانده در گذرگاه فوج اسلام تقسیم کرده بود و حکم داده بود که بهر
جا کمین کنید! و چون لشکر اسلام در اینجا برسد، شما دفعتاً یکباره
مثل یک مرد حمله نمائید ! فوج اسلام چون از کمین کفار بیخبر بودند ؛
و وره حنین تنگ بود به ضرورت گروه گروه میرفتند که ناگاه قبیله
هوازن به یکبار از کمین گاه بر آمده حمله و تیر باران نمودند و گروه اول
را واپس گردانیدند که در ایشان بعضی مشرکین مکه نیز شامل بودند و
با مید غنیمت بر آمده بودند. و از دلهای بعضی دیگر هنوز چرک حسد و
وکینه پاک نشده بود. و همچنین دیگران آن را دیده به عقب شان می
گریختند؛ بعضی از دلاوران اسلام بگرد آنحضرت صلعم جمع بودند.
که صبر و ثبات ورزیدند و چون عباس رض بلند آواز بود اور ا فرمود.
گروه انصار را صدا کن : پس عباس رض به آواز بلند صدا کرد: ( یا
اصحاب السمره ) ! اصحاب که آواز را شنیدند (لبیک ) گویان مثل
زنبور عسل که بخانه خود میگردند بازگشتند و از هر جانب جمع میشدند


سیر نبویه ۱۱۶

و حضرت صلعم از بسیار شجاعت و وثوق بر الله تعالی دلدل را پیش
میبرد و میفرمود : اَنَا النَّبِيّ لَا كَذِبُ اَنَا ابْنُ عَبْدُ الْمُطَّلِبْ
اَلْاَنَ حَمِيَ الْوَطِيسِ ، یعنی من پیغمبرم دروغی نیست الحال تنور جنگ
گرم گردید مسلمانان حمله شدیدی کردند و حضرت صلعم فرمود : (الیدی
دلدل فی لحال دلدل شکم خود را بزمین رسانید و حضرت صلعم مشت
خاکی برداشت و (شَاهَتِ الْوُجُوهُ) گفته سوی مشرکین پاشید،
که به چشم های همه رسید : فرشتگان به کمک آمدند چنانچه الله تعالی در
قرآن عظیم الشان از آن خبر داده الغرض کفار چنان شکست کردند
که بقدر دوشیدن یک شتر مکث نتوانستند و مالهای شان غنیمت
مسلمانان گردید.
از شیبۂ ابن عثمان مرویست : که چون پدرم در جنگ اُحد
کشته شده بود در جنگ حنین رفتم و در دل خود گفتم که اگر فرصت بیابم
انتقام پدر خود را از (محمد صلعم) بگیرم پس وقتیکه مسلمانان شکست
کردند و او بدل دل سوار بود از طرف پشت شمشیر خود را کشیده رفتم
تا او را بزنم که ناگاه شعله آتش میان ما حایل گردید گمان کردم که
سوختم و از خوف چشم خود را پوشانیدم و به عقب پس پس میشدم
حضرت صلعم سوی من دید فرمود نزدیک بیا ! من باو نزدیک شدم
دست مبارک خود را بسینۂ من نهاد و گفت : (اَللَّهُمَّ اَعْذْهُ
من الشَّيْطَانِ) الهی او را از شیطان پناه بده ! قسم بخدا ست،


سیر نبویه
١١٤

که از چشم گوش من برای من دوست تر شد و چیزیکه در دل من بود برآمد. آنگاه فرمود : برو! و با کفار جنگ کن ! قسم به خداست که اگر دران حالت پدرم پیش رویم میآمد او را به شمشیر میزدم و می کشتم. در جنگ حنین چهار مرد از مسلمین شهید ! واز مشرکین زیاده از هفتاد نفر کشته شدند. بعد الا نهزام کفار سه فرقه شدند مالک ابن عوف با جمعی بطائف رفتند و برحی باوطاس و بعضی بوادی نخلہ فرار نمودند.
غزوۀ طایف
حضرت صلی الله علیه وسلم ابو عامر اشعری را که عم ابو موسیٰ اشعری بود با جمعی عقب جماعتیکه باوطاس رفته بودند مقرر نمود که او رفته بعضی را کشته و جمیعت شانرا متفرق ساخت و خودش نیز جام شهادت نوشید و خود حضرت صلعم با فوج اسلام سوی طایف متوجه گردید. مالک مذکور با گروه خود که سوی طائف رفته بودند در حصار طائف متحصن شدند ! و یک ساله اسباب حصار را آماده ساخته بودند.
چون حضرت صلعم نزدیک حصار فرود آمده بود و از سر حصار تیر باران نمودند دوازده نفر از مسلمانان شهید و چند دیگر مجروح گشتند؛ لہذا از آنجا بجا شده به موضعیکه حالا مسجد است فرود آمدند


۱۱۸

سیر نبویه

مدت بیست و چند و بروایتی چهل روز محاصره طائف طول کشید و جنگهای
شدید واقع شد آخرالامر آن حضرت صلعم خوابی دید که ازان چنان تعبیر
کرده شد که الحال فتح حصار طائف میسر نخواهد شد لهذا ازان جا کوچیدند.
و(جعرانه) که دران جا اموال غنیمت فراهم شده بود - فرود آمدند- از اموال
غنیمت که شش هزار کنیز و غلام و بیست و چهار هزار اشتر و زیاد
از چهل هزار گوسفند و چهار هزار اوقیه نقره بود و برای چهل نفر
معتبر که (مولفة القلوب) گفته میشوند صد صد شتر بخشیدند. که از ان جمله
ابوسفیان را با دو پسرانش سه صد شتر و یک و بیست اوقیه نقره احسان
فرمود و باقی را میان مسلمانان تقسیم نمود -
درین بخشش هائی بسیار! خاطر جوانان انصار ملول گردید که
حضرت صلعم با قریش چنین و چنان احسانات و کرم و اسواسات
را مبذول ساخت و ما را ازین انعام عام محروم گردانید -
چون بسمع همایون آنحضرت صلعم رسید. مجلسی ساخت
و خاص انصار را خواست و برای ایشان سخنان دلخوش کن
فرمود که همه راضی و خورسند شدند ازان جمله این بود که شما
راضی نیستید که دیگر مردمان با اموال سوی خانهای خود مراجعت
کنند و شما با رسول خدا مراجعت نمائید (چون در دل های بعضی
ایشان این سخن خطور میکرد که مبادا با قوم خود بمانند) لهذا
ازین فرمائش مبارک بسیار شادمان گردیدند -


سیر نبویه
۱۱۹
و شب چهار شنبه هیژدهم ماه ذی القعده از جعرانه کوچیده به مکه
تشریف بردند در آنجا عمره را بجا آورده عتاب ابن اسید و معاذ
ابن جبل را بکار های شان مقرر نموده سوی مدینه مراجعت
فرمودند.
وقائع سال نهم ہجرت
حضرت صلعم مدت دو ماه و شانزده روز در سفر مکه و طائف
گذرانید و در اول ماه ذی الحج به مدینه رسید و تا ماه رجب استقامت
نمود و بعضی سرایا را سوی قبائل مشرکین و برخی صحابه را برای
مسلمین جہت اخذ زکوه روانه نمود که کامیاب مراجعت مینمودند
و روز پنجشنبه در ماه رجب که شش ماه و پنج روز از سال نهم
گذشت غزوه تبوک واقع شد .
غزوه تبوک
این غزوه آخر غزوات است و غزوة العسرت نیز گویند.
باعث این غزوه آن بود که قافله از شام به مدینه آمد و برائی
آنحضرت صلعم خبر رسانید که لشکر شاہی روم و عرب و متنصره
یک جا شده قصد مدینه دارند . لهذا حضرت صلعم حکم فرمود:
که کار سازی سفر نمائید که به حرب روم میرویم و به قبائل


سیر نبویه
۱۲۰
اطراف که شرف اسلام یافته بودند نیز خبر فرستاد که در مدینه
با ما ملحق گردید .
وچون سال قحط وقیمتی وعسرت اموال ومتاع وحرارت
هوا و قلت آب بود حضرت صلعم برائی تجهیز لشکر و آمادگی
جهاد فی سبیل الله با عانت صدقه ونفقات حکم و تحریص فرمود:
که یاران به قدر همت وطاقت خود ها در کار سازی این لشکر به بذل
اموال و امداد نمایند !!!
چنانچه حضرت عثمان رض هزار شتر همراه باره هفتاد اسپ
و هزار مثقال طلا ایثار نمود. و بروایتی چون سی هزار لشکر بود.
دو ثلث تجهیز این لشکر را مهیا میساخت . حضرت صلعم در حق وی
فرمود : (لا يضر عثمان ابن عفان ما فعل بعد اليوم) عثمان
رضی الله بعد از امروز هر کاری که کند برای او ضرر نمیر ساند وحضرت
صدیق رض تمامی مال خود را آورده و همچنین دیگر صحابه به قدر طاقت
مال های خود را بذل و ایثار نمودند؛ حتی زنان مسلمانان هر قدر
از عطریات و زیور های خود ها را که قادر بودند به حضور آنحضرت
صلعم فرستادند .
بعضی منافقین در خانه سیلمم یهودی جمع شدند و مردم را
ازین غزوه باز میداشتند . این خبر به سمع همایون آنحضرت صلعم
رسید . طلحه ابن عبید الله رض را با جمعی از صحابه رض مقرر فرمود که


سیر نبویه
۱۳۱
آشیانه را بسوزانید ایشان رفته آن جماعت را متفرق ساختند و خانه
را بسوختند .
حضرت صلعم با سی هزار لشکر که ده هزار دران اسپ سوار
بودند متوجه تبوک گردید و (ثنیۃ الوداع) را معسکر ساخت و آنجا
علم اعظم را به حضرت صدیق رض داد ؛ و همچنین الویه هر قبیله را
به دلاوران اسلام تسلیم کرده روانه شدند در راه معجزات متعدده
از آنحضرت صلعم بظهور رسید که شرح آنها طولی دارد و این مقام آن نیست
و چون به دیار حجر که مقام ثمود بود رسید فرمود : آب این موضع را
میاشامید و نه وضو سازید ؛ واگر خمیری تر کرده باشید آن خمیر را
به شتران بدهید و زانو ہائی شتران را سخت به بندید و هیچ کسی
امشب تنها از خیمه نبراید. مگر مصاحبی با وی باشد چرا که این مساکن
گروهی است که ظلم کرده اند مبادا برسد شما را آنچه بایشان رسیده
چنانچه همه فرموده آنحضرت صلعم را معمول داشتند مگر دو نفر که تنها
تنها برآمده بودند یکی را خناق گرفت دیگری را باد بکوه طی انداخته
بود صبح خناق گرفته را دعا کرد که شفا یافت ؛ و آن دیگر را اهل طی
در مدینه نزد آنحضرت صلعم رسانیدند.
حضرت صلعم در راه روزی فرمود : فردا چاشت گاه به چشمه
تبوک خواهید رسید باید کسی در آن آب دست نزند تا که من برسم
فردا که رسیدند آب آن قدر اندک بود که مثل خطی مینمود کم کم ازان


سیر نبویه
۱۲۲

آب در ظرفی جمع کردند و حضرت صلعم در آن دست و روی مبارک
خود را بشست و در آن چشمه ریخت آن قدر آب جوشیدن گرفت
که بیست روز در تبوک توقف نمود کفایت این لشکر را میکرد.
درین روز ها والی (ایلة) و اهالی (جربا) و (اذرح) آمدند
و جزیه قبول کردند، که صلح نامه با ایشان داده شد و خالد ابن
ولید رض را با چهار صد و بیست سوار سوی (اکیدر) حاکم دومة
الجندل فرستاد و حضرت صلعم بدون وقوع جنگ و دیدن مقابل
سوی مدینه مراجعت نمود.
و خالد رض اکیدر را با برادرش بعد از کشتن یک برادر دیگرش
اسیر گردانید و در مدینه به حضور پر نور آنحضرت صلعم حاضر ساخت
از کشتن ایشان در گذشت و بدادن جزیه با وصیح کرده شد.
(آمدن وفود)
در همین سال نهم از هر جانب وفد قبائل آمدن گرفت
چنانچه این سال را (سنة الوفود) گویند و مسلمان می شدند و
دعای باران یا بسیاری غله و گم شدن قحطی میخواستند که باجابت می
رسید. از انجمله عروة ابن مسعود بود که به شرف ایمان مشرف
گردید و چون سوی قبیله خود عودت نمود به سبب مسلمان شدنش
او را بدرجه شهادت رسانیدند. و بعد از مدتی در داخل شدن اسلام


سیر نبویه ۱۳۳

با هم مشورت کردند آخر الامر رائی ایشان باسلام قرار گرفت چند
نفرشان بمدینه آمدند ازین جا حضرت صلعم ابوسفیان و مغیره
ابن شعبه را بایشان فرستاد، تا معبد شان را که بلات مسمی بود
خراب کردند. و همه قبائل عرب چون دیدند که قریش در حسب و
نسب از همه عرب فائق اند دین اسلام را قبول کردند و با هم گفتند
سنجات در اسلام است که آنرا قبول کرده متابعت خیر الانام
را لازم دانیم.
لهذا گروه گروه میآمدند و مسلمان می شدند حضرت صلعم برائی
تعلیم دین و شرائع اسلام؛ بعضی از صحابه را بمعیت جنود وفود
باطراف قبائل ارسال مینمود.
و برائی اجرائی قوانین شرعیه و تکالیف اسلامیه و تاسیس
اصول مدنیت والیان را مأمور میفرمود؛ تا احکام شرعیه را
مطابق فرموده خدا و رسول در اکناف و جوانب عرب نشر عام نمودند

وقائع سال دهم هجرت

در سال دهم هجرت نیز وفود قبائل بمدینه ورود داشتند. چنانچه
از انجمله عدی ابن حاتم طائی بود که آمد و بشرف اسلام مشرف گردید
از وی مرویست: که آنحضرت صلعم مرا گفت: ای عدی: آیا مانع تو از
دخول در دین اسلام قلت مال و کثرت احتیاج مسلمانان خواهد بود.


سیر نبویه
۱۲۴
و یا کثرت اعدا و قلت اصحاب ؟ و یا حکومت و سلطنت دشمنان خواهد بود
سوگند بخدا است که اگر عمر دراز یابی خواهی دید که دین اسلام چنان غالب
و مسلمانان بسیار شوند و مال میان مسلمانان فراوان گردد که کسی آن را قبول نکند و زنی تنها
از قادسیه بر شتر خود نشسته به زیارت خانه کعبه آید ؛ وغیر از خدای تعالی از هیچ کس
نترسد و زود باشد که بشنوی که کشک های سفید زمین بابل ؛ بدست
اہل اسلام فتح شود . عدی گوید به شرف اسلام مشرف شدم و آن
دو امر را که آمدن زن از قادسیه و فتح کشک های سفید بود؛ بچشم
دیدم : آن سوم نیز البته واقع خواهد شد.
از انجمله وفد جریر ابن عبد الله بجلی بود که با یک صد و پنجاه مرد
از قبیله خود آمد و مسلمان شدند حضرت صلعم او را به بت خانه ذوالخلصة
فرستاد که خاطر مرا از ان جمع کن ؛ جریر رفته آنرا منهدم ساخت و خزینه
که داشت به مدینه آورد و نیز جریر را برای ذو الکلاع ابن یا کور از اولاد
د تبع که دعوی خدائی کرده بود ؛ فرستاد؛ او و زوجه اش که بنت ابرهه
ابن صباح بود مسلمان شدند. چنانچه در خلافت حضرت عمررض به مدینه
آمد و هشت هزار غلام همراه او بود همه را در راه خدا آزاد گردانید
روزی حضرت عمر رض را گفت ؛ گناه بس عظیم دارم دعای مغفرت برای
من کن ؛ عمر رض پرسید آن چه گناه است ؛ او گفت روزی از کسانیکه
مرا می پرستیدند غائب شدم ؛ نا گاه از بلندی بر ایشان ظاهر گشتم ؛
زیاده از یکصد هزار انسان برای من سجده کردند . عمر رض او را گفت


سیر نبویه
۱۲۵
اسلام و توبه با خلاص با رافت الله تعالی عفو گناهان گذشته را
میکند.
(حجة الوداع)
در همین سال دهم حضرت صلعم باطراف وقبائل خبر فرستاد. که
عزم حج مصمم دارم هر کسی که ارادۀ حج دارد بیاید و ملازم ما با شد. و
آداب مناسک حج را از من فرا گیرد. که یکصد و چهارده هزار
مسلمان با اراده حج فراهم شدند و حضرت صلعم روز شنبه بیست و
پنجم ماه ذی القعده از مدینه بر آمدند و روز یک شنبه چهارم ذی الحج
به مکه رسیدند و مناسک حج بجا می آوردند. و بروز عرفه خطبۀ بلیغه
در عرفات خواندند که دران فرمودند: خونها! مال ها! عرض ها ر بدیهائی
شما میان شما حرام است. بدانید! و اگاه باشید! که همه امور جاهلیت
را زیر قدم خود در آوردم و خونها که در وقت جاهلیت واقع شده بود و
اهل آن در صد و انتقام اند این انتقام باطل است. و ربا جاهلیت را
باطل گردانیدم و در شان زنان خود از خدا بترسید! و زنان نگذارند
که پای کسی به فراش شما برسد. و در میان شما چیزی را میگذارم که اگر
بآن چنگ بزنید هرگز گمراه نشوید و آن قرآن است و فردای قیامت
پرسیده میشوید که محمد صلعم با شما چه کرد؟ شما در جواب چه خواهید گفت؟
همه گفتند: گواهی میدهیم: که ادای رسالت و امانت کردی! و آن چه


سیر نبویه
۱۳۶
شرط ارشاد و نصیحت بود بجا آوردی. آن گاه انگشت سبابه خود را جانب
آسمان برداشت و سوی زمین فرود آورده سه بار گفت: (اللهم اشهد)
و در منا باز خطبه خواند و چیزهائی سابق الذکر را بابلیغ وجه منع فرمود
و گفت سخن پادشاه را بشنوید و فرمان او را بجا آرید (مادامیکه بکتاب
خدا موافق باشد) و مناسک حج را از من فراگیرید؛ که شاید بعد از
امسال حج نگذارم و مردمان را از خروج دجال و کیفیت و شکل او
خبر داد و فرمود.
زود باشد که شما نزد پروردگار خود حاضر کرده شوید و از
اعمال شما خواهد پرسید، پس باید که بعد از من سوی گمراهی نه گردید که
بعضی از شما که گردن بعضی را بزند و باید که حاضر به غائب برساند! و بعد
از نحر هدایا سر مبارک خود را تراشید؛ و موی مطهر خویش را دو حصه کرد
یکی را با بطلحه انصاری ارزانی فرمود؛ و دیگری را با زواج طاهرات
خود داد (که همراه خود همه را به حج آورده بود) و ایشان به تمام یاران
حضرت پخش کرد (کسی را یک موی و دو موی به قدر مراتب شان تقسیم
نمودند) و ده روز در مکه توقف کرده بعد ازان سوی مدینه مراجعت فرمود
و آیت: (اَلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِيْنَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِيْ
وَرَضِيْتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِيْناً) در عرفات نازل شد. وحضرت
از مضمون آن روائح انتقال بدار الوصال استشمام نمود.
**۰**


سیر نبویہ
۱۲۷
وقائع سال یازدهم هجرت که سال وفات است
چون حضرت صلعم از حجت الوداع مراجعت نمود؟ بغیر از مرض موت مریض
گردیده و آوازۀ مرض شان باطراف رسید: بعضی از مردمان مثل مسیلمه
کذاب. طلیعه اسدی اسود عنسی. سجاع نام زنی دعوی پیغمبری کردند که
بعد از شوکت بسیار اسود در حیات آنحضرت صلعم و مسیلمه در خلافت
حضرت صدیق کشته شدند وطلیعه ابن خویلد در خلافت حضرت عمر رض
ایمان آورد که نیک قبول شد و در حرب نهاوند شهید گردید.
(جیش اسامه ابن زید رض)
روز دوشنبه بیست وششم ماه صفر سنه یازده حضرت م امير
فرمود؛ که برای حرب روم ساختگی لشکر کنید؟ فردای آن اسامه
ابن زید رض را که جوان بیست ساله بود خواست و او را گفت: ترا امیر
لشکری میگردانم که بنواحی مقتل پدر خود بزودی بروی که پیش از
وصول خبر بایشان برسی و ایشان را تاخت و تاراج نمائی او یا اہل
(اُبْنى) غزا کن: و برایشان آتش بزن! و روز چهارشنبه بیست و
هشتم ماه مذکور برای آن حضرت صلعم مرض طاری گردید و فردائی
آن با وجود مرض بدست مبارک خود لوای برای وی منعقد گردانید
و فرمود:(اغْزُ بِسْمِ اللهِ فِي سَبِيلِ اللهِ وَقَاتِلُ مَنْ كَفَرَ بِاللهِ)
یعنی غزا کن بنام خدا در راه خدا و کسی که بخدا کفر میکند آنرا بکش!


سیر نبویه
۱۲۸
اسامه رض لوا را گرفته بیرون رفت و در (جرف لے) منزل ساخت
تا که لشکر فراهم گردد.
داعیان مهاجر و انصار مثل : حضرت صدیق و عمر فاروق رض و
عثمان ذی النورین رض و سعد ابن ابی وقاص رض و ابو عبیدة ابن
الجراح رض و سعید ابن زید رض و غیره اخیار صحابه رض مامور گردیدند. که
در جیش اسامه باشند! چون به سمع شریف سرور عالم صلعم رسید:
که امارت اسامه رض بر بعضی از مردمان دشوار آمده میگویند: که یک
بچه را مهاجرین اولین و انصار اخیار امیر گردانیده است! لهذا
به غضب شده با وجود تب و صداع از خانه بر آمد و سر مبارک به
عصابه بسته بر منبر نشست و بعد از حمد و ثنای پروردگار فرمود :
این چه مقاله است که به من رسیده است! اسامه از جمله
دوست ترین مردم است به من وصیت مرا در شان او به نیکی و
خوشی قبول نمائید! و با وی نیکی بجا آرید! که وی از جمله اخیار
شما است! و از مظنه جمیع خیرات.
بعد از آن از منبر فرود آمد و بخانه تشریف برده و صحابه که
رفتنی سفر بودند میآمدند و با نحضرت صلعم وداع میکردند و به
لشکر گاه میرفتند و حضرت صلعم در ثقل مرض بودند و میفرمود:
جیش اسامه را روان کنید! روز یک شنبه اسامه به عزم وداع
لے جرف یک میل از مدینه بیرون است.


سیر نبویه
۱۲۹
آمد و سر و دست حضرت صلعم را تقبیل نمود. اما آنحضرت صلعم
از ثقل مرض چنان گران شده بود که مجال سخن گفتن نداشت با
وجود آن دست های مبارک را سوئی آسمان بالا کرده و بر سر
اسامه کشید که برای او دعا نمود و فرمود: (اغْدُ عَلَى بَرَكَةِ اللهِ)
یعنی به برکت خدای تعالی صبح کوچ کن !
چون در جرف مردم را حکم کوچ داد: و خود میخواست که سوار
شود از طرف والده اش کسی آمد که حضرت صلعم به حالت نزع
است. اسامه رض و بعضی اکابر صحابه رض که بیرون شده بودند
بنابر این خبر مراجعت نمودند. و بریده ابن الحصیب که از طرف
اسامه صاحب لوا بود لوا را آورده بدر حجرهٔ آن سرور صلعم
نصب نمود.
و چون از دفن آنحضرت صلعم فارغ شدند و خلافت به
حضرت صدیق رض رسید : بریده را مأمور ساخت که لوا را نزد
اسامه برده تا به لشکری که پیغمبر خدا مقرر نموده برود اسامه رض
باز د به جرف ، منزل ساخت .
درین اثنا به مدینه خبر رسید که بعضی از قبائل عرب مرتد گشتند
د به عرض حضرت صدیق رض رسانیدند. که اگر جیش اسامه معطل
شود تا دفع این فتنه کرده شود بهتر خواهد شد. حضرت صدیق رض
فرمود : اگر در مدینه لقمهٔ سباع شوم خلاف فرمان رسول خدا را


سیر نبویه
١٣٠

جائز ندارم ؛ ولوارا که بدست مبارک خود منعقد گردانیده فرو
نگذارم . اما از اسامه درخواست نمود که عمر خطاب رض را اجازت
دهید ؛ تا نزد من باشد . پس به اذن اسامه رض عمر رض ازان جیش
تخلف ورزید .
در ماه ربیع الاخر اسامه کوچیده جانب (أبنی) که از
نواحی بلقا است متوجه گردید و در آن جا رسیده ؛ بر اهل آن
ظفر یافت و اکثریه را به قتل رسانیده و باغات و ذراعات
شان را به سوخت ؛ و قاتل پدر خود را مقتول ساخت و با غنیمت
بسیار سوی مدینه مراجعت فرمود .

وفات آنحضرت صلی الله علیه وسلم

از عبد الله ابن مسعود مرویست که حبیب ما محمد مصطفی صلی
الله علیه وسلم یک ماه پیش ؛ از وفات خود ما را خبر داد ؛ و آن
چنان بود که خواص اصحاب را در خانه ام المومنین عایشه صدیقه
رضی الله طلب نمود و فرمود ـ وصیت میکنم شما را به تقوی و خوف از خدای تعالی و شما را به خدا
میسپارم وحق تعالی را بر شما خلیفه خود میگردانم و با همدیگر بگریستیم و خود نیز بگریست و چون مرا شوئید و در کفن
پیچید مرا درین خانه به کنار قبر من تنها بگذارید و شما بیرون روید
که اول کسی که بر من نماز گزارد دوست من جبرائیل خواهد بود
پس میکائیل پس اسرافیل پس ملک الموت با گروه انبوه


سیر نبویه
۱۳۱

فرشتگان و بعد از ان ابتدا به نماز من مردان اهل بیت کنند و
پس از ان زنان ایشان : آنگاه سائر اصحاب : و سلام مرا بآن
جماعتی از یاران من که غائب اند برسانید : و به هر کسی که پیروی
من کند و متابعت سنت من نماید تا روز قیامت سلام
من برسانید :
از عایشه صدیقه رض مرویست : که (ابتدائی مرض در خانه
میمونه) بود از آن جا به خانه من آمد و مرضش اشتداد یافت پس
به خانه میمونه مراجعت فرمود : زوجات مطهرات در آن جامع
شدند حضرت فرمود : ( اَيْنَ اَنَا غَداً ) فردا من کجا خواهم بود؟
مقصودش این بود که در ایام مرض به خانه عایشه باشم)
حضرت فاطمه زهرا رضی الله عنها امهات مومنین را گفت
برای پیغمبر صلعم مشاق خواهد بود که بخانه های شما نرود نماید.
الغرض همه به خانه حضرت عایشه راضی گشتند که در آن جا
باشد ما به خدمت حضرت قیام مینمائیم .
از خانه میمونه باین هیئت بیرون آمد . که یک دست بر
دوش فضل ابن عباس رض و دیگری بر دوش علی ابن ابیطالب
انداخته پای های مبارک در زمین میکشید : تا بخانه عایشه رسید
و سائر زوجات مطهرات در آن جا به خدمت قیام مینمودند . و
مرض شان چنان صعوبت نمود که حرارت تب از بالای قطیفه


سیر نبویه
۱۴۲

مس میگردید .

و فرمود : بر هیچ احدی بلای سخت تر از انبیاء نیست
و همچنان که بلای ایشان مضاعف است ؛ اجر ایشان نیز
مضاعف است .

از ابن عباس رض مرویست : که روز پنجشنبه مرض آن
حضرت صلعم اشتداد نمود دوات و کاغذ خواست تا چیزی بنویسد
میان صحابه اختلاف واقع شد که درین محل مناسب نیست که
آن سرور صلعم را به کتابت مشغول داریم حضرت عمر رض گفت
قرآن میان شما است : (حَسْبُنَا كِتَابُ الله)

چون درین خصوص آواز ها بلند شد فرمود : که برخیزید بحضور
هیچ پیغمبر منازعت مناسب نیست . و سه وصیت فرمود :
(۱) - اینکه مشرکان را از جزیرهٔ عرب بیرون کشید .
(۲) - اینکه جماعت وفود عرب را که به نزد شما آیند ایشان
را جائزه ها دهید ؛ مثلیکه من میدادم .
(۳) - وصیت سوم را راوی خاموش مانده ، یا فراموش
کرده .

روزی فرمود : که آب بر من ریزید ؛ چنانچه معمول گردید
و بعد ازان خفتی حاصل کرد و بیرون رفت ؛ و بعد از نماز گذاریدن
خطبه خواند و دران فرمود : ای گروه مردمان بدرستی که شما


سیر نبویه
۱۴۳
زیاده خواهید شد و انصار کم خواهند شد؛ بآن خدائی که نفس من
بید قدرت اوست که من ایشان را دوست دارم آنچه بر
بر ایشان بود به تقدیم رسانیدند و حق مواسات و جوانمردی
بجای آوردند و اکنون آنچه ایشان را بر شما باقی مانده این
است : که با نیکان ایشان نیکوئی کنید ! و از بدان ایشان
عفو نمائید.
روزی بآن حضرت صلعم خبر رسانیدند که انصار سراسیمه
و حیران گرد مسجد میگردند و میگویند : که اگر پیغمبر خدا از دنیا
نقل کند بعد از وی حال ما چه خواهد شد ؟
لہذا بر خواست هر دو دست مبارک را بر دوشش حضرت
علی رض و فضل ابن عباس رض انداخته به مسجد درآمد تا به پایۀ
اوّل منبر نشست ؛ و بر سر مبارک عصابه بسته بود بعد از حمد و
ثنای پروردگار فرمود: ای گروه مردمان به من رسیده که شما
از موت من می ترسید گویا که منکر موتید؛ آیا شما را از موت
من خبر داده نشده دیمانا اشارت به آیه کریمه : (اِنَّكَ مَيِّتٌ
وَاِنَّهُمْ مَيِّتُونَ) بود کدام پیغمبر در امت خود جاوید مانده تا
من بمانم ؟ بدانید و آگاه باشید! که بازگشت همه شما
به سوئی خداوند است. وصیّت میکنم شما را که : با مهاجرین
اوّلین نیکوئی بجا آرید. و وصیت میکنم مهاجرین را که با یک


سیر نبویه
۱۴۳
دیگر خود نیکی کنند ؛ و سوره (وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنسَانَ) را تا
آخر خواند و آنگاه فرمود: ای گروه مهاجرین شما را وصیت می
کنم در شان انصار به نیکوئی .
زیرا که ایشان کسانی اند که سرای هجرت یعنی مدینه را برای
شما اماده داشت، و بایمان سبقت گرفتند . پیش از آنکه شما
بایشان هجرت کنید، و میوه های بساتین خود را با شما مناصفه
نمودند ؛ و در منازل خود شما را جای دادند ؛ و با وجودی که خود محتاج
بودند شما را بر نفس های خود ایثار کردند ؛ کسی که از شما بر سر
ایشان حاکم شود ؛ باید که از محسن ایشان قبول کنید، و از
مسی ایشان تجاوز نمائید ؛ و بر ایشان کسی را اختیار نکنید . انصار
گفتند ما با ایشان چه کنیم ؟ فرمود : صبر کنید تا زمانیکه در لب
حوض کوثر به من برسید .
عباس رض گفت : یا رسول الله ! در شان قریش نیز مردمان
را وصیت فرمائید ! فرمود : وصیت میکنم باین امر (یعنی خلافت)
مرقریش را ؛ مردمان پیروان قریش اند ؛ نیکو کار ایشان تابع
نیکو کار قریش ، و بد کار ایشان تابع بد کار ایشان اند . ای قریش !
قبول کنید ! وصیت مرا در شان مردم نیکو که با ینشان نیکوی بجا
آرید .
ای گروه مردمان : بدرستیکه گناه سبب تغییر نعم، و واسطه


سیر نبویه
۱۴۰
تبدل قسم است چون مردم نیکو کار باشند ؛ حاکمان و والیان ایشان
بایشان نیکوئی بجا آرند و چون بد کار باشند بایشان بدی کنند.
چنانچہ اللہ تعالیٰ فرمود : (وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ
بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ) .
در ایام مرض چون وقت نماز میشد بلال رض آنحضرت صلعم را
اعلام می نمود تا بیرون میآید و نماز را با مردم میگذارید؛ و در
آخر مرض سه روز بیرون نتوانست آمد .
و مدت مرضش سیزده روز بود و سبب مرض از ان گوشت
زهر آلود بود که در خیبر یک لقمه چشیده بود؛ تا درجہ شہادت
نیز بیابند.
روز وفات آنحضرت صلعم ملک الموت با ہزار ہزار فرشتہ
بدر خانہ آنحضرت صلعم آمد و بصورت اعرابی بایستاد و گفت
السلام علیکم اہل بیت النبوہ و معدن الرسالہ ! اذن
میدهید تا در ایم؟ رحمت خداوند تعالیٰ بر شما باد! حضرت فاطمہ
زهرا رضی اللہ تعالیٰ عنہا بر بالین آنحضرت صلعم بود جواب
داد؛ پیغمبر صلعم بر حال خود مشغول است؛ حالا ملاقات میسر
نمی شود! همچنین سہ دفعہ اجازت خواست و داده نشد، حضرت
قدری هوشیار شد پرسید کیست؟ صورت حال را عرض کردند
فرمود: ای فاطمه! دانستی که با که محاوره داشتی؟ گفت: والله


سیر نبویہ
۱۳۶

ورسوله اعلم) فرمود: این ملک الموت است. این شکنندۀ لذات
و قطع کنندۀ آرزوئات و شهوات ! و مفرق جماعات ! و بیوه کنندۀ
زوجات ! ویتیم کنندۀ بنین و بنات است. و فرمود: به
گوئید تا در آید.
چون اذن یافت در آمد و گفت: (اَلسَّلَامُ عَلَیْکُمْ اَیُّهَا
النَّبِیُّ) بدرستیکه حضرت حق تعالی ترا سلام میرساند و مرا فرموده
تا قبض روح مبارک تو کنم مگر باذن تو .
فرمود: به چیزی که مأمور گشته ٔ قیام نمائی! ملک الموت
به قبض روح مطهر وی مشغول شد. ناگاه جانب سقف خانه دید. و
دست مبارک خود را بالا کرده گفت : (الرَّفِیقُ الاَْعْلَی) وسرش
مائل گشت و به عالم بقا رحلت نمود، و روح مطهرش با علی علیین
برده شد.
حضرت عایشه ٔ صدیقه رضی الله تعالی عنها میگریست و به زاری
میگفت: دریغ آن پیغمبری که فقر را بر غنا اختیار نمود ! و آن
دین پروری که از غم گناهان امت هیچ گاه تمام شب به بستر راحت
استراحت نه کرد ! و به چشمان مبارک هرگز سوی منهیات التفات
نه فرمود! و باوجود کثرت ایذا و اضرار کفار واهل ضلال! گرد ملال
بر روی با اقبال وی ننشست ! و دندان در مثالش به ضرب سنگ
دشمن شکسته شد و سروی بمصائب حوادث روزگار بسته شد!


سیر نبویه
۱۳۷

و شکم وی دو روز متتالی از نان جو سیر نگردید .
چون حضرت صدیق رض در منزل خویش این خبر الم اثر را
شنید به تعجیل تمام روانه گردید و در راه میگریست و وا محمدا
میگفت تا که بخانه عایشه رض رسید و پرسید رسول خدا کجاست ؟
چون وی صلعم را یافت رو را از روی مبارکش برداشت و پیشانی
و رخسارش را بوسید و گفت : واصفیا و اخلیلا و سه دفعه می بوسید
و میگفت . آنگاه فرمود : ( بِاَبِيْ اَنْتَ وَاُمِّيْ طِبْتَ حَيًّا وَمَيِّتًا )
پدرم و مادرم فدای تو باد که زنده و مرده پاک و خوش بوئی .
و گفت تو بزرگ تری از انکه ترا وصف کنند ؛ و جلیل تری
از این که بر تو بگریند ؛ و اگر اختیار ما در دست ما می بود نفس خود
را فدای تو میکردیم ؛ و اگر بکا بر میت ما را نهی نمیکردی ؛ هر آئینه
چندان میگریستیم که از چشمهای ما چشمه ها روان میشد ؛ بار خدایا
وی را از ما سلام برسان و یا محمد صلعم ما را نزد پروردگار خود یاد
کن ! آنگاه بیرون آمده بر منبر رسول خدا بر آمد و بعد از حمد و ثنای
پروردگار و درود بر سید ابرار گفت : ( من كان يعبد محمداً
فان محمداً قد مات ومن كان يعبد الله فان الله حي لا
يموت ) و آیت : ( وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ
الرُّسُلِ ) تا آخر و : ( إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ ) را بخواند . اصحاب
رضی الله این دو آیت را که قبل ازین نشنیده بودند از دهن حضرت


صدیق رض شنیدند تسکین شدند گویا به واسطه خطبه صدیق رض پرده از
روی مردمان بالا شد و دل بر فوت آنحضرت صلعم نهادند، و اِناّ لِلّٰهِ
وَ اِناّ اِلَيْهِ رَاجِعُوْنَ خواندند.

حضرت صدیق رض تعزیه و تسلیه اهل بیت بجا آورد و فرمود:
مهم غسل و تجهیز و تکفین به شما تعلق دارد، و خود با اکابر مهاجر و انصار
سوی سقیفه بنی ساعده رفت تا امر خلافت را به کسی قرار دهد.

اهل بیت مثل حضرت عباس رض و حضرت علی رض و فضل و دیگر
پسران عباس رض و اسامه رض ابن زید برخاستند و با پیراهنش آن سرور
علیه السلام را غسل دادند چنانچه حضرت علی رض آن حضرت را شست
و حضرت عباس رض معاونت مینمود و اسامه ابن زید و شقران که غلام
آزاد کرده رسول الله صلعم بود آب میريختند و فضل رض پیراهن را
از جسد اطهرش بالا می گرفت، سه نوبت به شستند؛ و چون مهم
بانجام رسید؛ قطرات آبیکه در گوش و چشم و ناف مبارک جمع شده
بود. علی رض آنرا بیاشامید تا سبب مزید علم و حفظ او گردید. آنگاه
بر سریر نهادند و حسب وصیتکه فرموده بود در خانه بماندند حضرت علی رض
گفته روز دوشنبه و روز سه شنبه از طرف آسمان آواز هاتفی
شنیدیم که میگفت: ای گروه مسلمانان درائید و بر پیغمبر خود نماز
گذارید! پس به ترتیبی که ذکر شد گروه گروه میدر آمدند و علیحده علیحده
نماز میگذاردند.


۱۳۹
سیر نبویہ
و چون در موضع دفن آن حضرت صلعم اختلاف واقع شد و
حضرت صدیق رض از حضرت رسول الله صلعم شنیده بوده: که، هیچ
پیغمبری دفن نشود مگر بآن خانه که روح او قبض کرده شده؛ لہذا
در حجره حضرت عایشه صدیقه رض ابو طلحه انصاری رض لحد کنده شب
چهار شنبه حضرت علیه السّلام را دفن کردند. و بعد از فراغ
دفن بدرخانه حضرت فاطمه زهراء رض آمدند و تعزیت و تسلیه به تقدیم
رسانیدند.
عمر آن سرور صلعم شصت و سه سال بود؛ به چهل سالگی
در مکۀ معظّمه مبعوث گردید و سیزده سال در مکۀ معظّمه بودند؛ و
ده سال بعد الهجرت در مدینۀ منوره گذرانیدند وصلی اللہ تعالیٰ
علیہ وعلیٰ آلہ واصحابہ اجمعین آمین.
چون در وقت شدت مرض کہ آنحضرت صلی الله علیه وسلم
به مسجد آمده نتوانست و حضرت بلال رض را فرمود: که ابو بکر صدیق رض
امامت نماز کند که بجا آورده شد.
لہذا اصحاب رضی اللہ عنہم اجماع کردند که پیغمبر ما صلعم ابو بکر
صدیق رض برای دین ما برگزید. پس ما برای دنیای خود چرا نه
گزینیم و او را خلیفه مقرر نموده با او بیعت کردند.


سیر نبویه
۱۴۱

بیان اوصاف و شمائل آنحضرت صلعم
(بدان که صورت انسان دو حالت دارد)
(۱) - ظاهری .
(۲) - باطنی .

صورت ظاهری را خلق گویند . که عبارت از هئیت وشکل
اعضاء و بدن است که بحس بصر مدرک میشود.

صورت باطنی را خلق گفته میشود که عبارت از اوصاف و
معانی مختصه نفس است و به بصیرت منکشف میگردد.

اما اگر چه اوصاف باطنیه به سبب اینکه مناط کمال است
اشرف است؛ لیکن چونکه ظاهر عنوان باطن است؛ وحسن خلق
دال است بر حسن خلق لهذا ابتداءاً چیزی از صورت ظاهری و آنگاه
بعضی از اوصاف مختصه آنحضرت صلعم بیان کرده خواهد شد.
انشاء الله تعالی .

تمام اعضا و جوارح آن حضرت صلعم معتدل و دال
بر کمال اعتدال مزاج سرور عالم صلعم بود؛ چنانچه: قد
مبارک نه دراز و نه کوته بود؛ بلکه میانه مائل به درازی مینمود؛
چنانچه با هر بلند قامتی که می رفت به قدر سر و گردن ازو
بلند معلوم می شد؛ و چون تنها می بود میانه قد می بود؛


سیر نبویه
۱۴۱
و چون در مجلس نشسته می بود شانه مبارک بلند می نمود.
رنگ مبارک :- نه سفید تیز خالی از سرخی ؛ و نه گندم
گون مایل به سیاهی بلکه سفیدی با سرخی آمیخته .
سر مبارک :- بزرگ می نمود که بر کمال قوای دماغیه
و سنجابت دال بود.
موی مبارک :- نه بسیار گره دار ؛ و نه دراز بی گره ؛ بلکه
میانه ؛ گیسوی مشک بویش گاهی به نصف گوش ؛ و گاهی
به نرمه آن ؛ و گاهی به سر دوشش می رسید ؛ و بعضی اوقات
چهار گیسوی بافته میگذاشت
جبین مبارک : مبینش کشاده .
ابروان مبارک :- باریک و کمان ؛ ظاهراً پیوسته مینمود
اما به حقیقت پیوسته نبود. میان هر دو ابرویش رگی بود که
در وقت غضب ممتلی وظاهر میشد .
چشمان :- منورش کلان بادامی ؛ سیاهی و سفیدی آنها
به غایت سیاه و سفید ؛ و در سفیدی وسیاهی آنها رگ های
سُرخ نمودار بود . تیزی باصره اش به قراری بود که در تار یکی
شب مثل روشنی روز میدید .
خدین مبارک :- سعدینش از استخوان روی مرتفع نبود .
بینی مبارک : طول و ارتفاعی چنان داشت : که چون کسی


سیر نبویه
۱۴۷

سوی آن میدید می پنداشت که استخوان آن دراز است اما
فی الحقیقت چنان نبود.
دهان:- خُرد، نشانش کشاده امّا نهایت ملیح.
دندان:- دُر مثالش سفید و براق؛ اطراف آنها باریک؛
میان دندانش قدری کشاده؛ و در حین تکلم کوئیا نوری از ان
بیرون میآید.
روی :- منورش قدری مدور مینمود؛ و چون ماه
شب چهارده میدرخشید.
رنگ بدن مبارکش:- بغایت سفید و نورانی گویا از نقره
ریخته شده بود.
محاسن:- مطهرش انبوه.
گردن مبارکش:- بلند و در غایت صفا مانند نقره.
میان هر دو شانه مبارکش از یک دگر دور.
سینه :- بی کینه اش پهن و با شکم هموار و یکسان؛
از سینه تا ناف خطی باریک از موی کشیده؛ و باقی اجزائ
سینه و شکم مبارکش بی موی؛ اما با زو و شانه مبارکش موی داشت.
گوشت بدن مبارکش تماسک داشت نه رخاوت :
زند:- طویل.
کف مبارک:- کشاده و نرم تر از حریر.


سیر نبویه
۱۴۳
ساق های مبارک :- خالی از وقتی نبود .
انگشتان دست و پا :- غلیظ می نمود .
عقب :- کم گوشت .
زیر قدمها :- از زمین برداشته که به آن متصل نبود .
پشت پای مبارک :- صاف و نرم ؛ که هیچ تکسر و شقاق
نداشت چنانچه آب بر آنها نمی استاد .
الغرض جمیع اعضا و تمام خلقت آنحضرت صلی الله علیه
و سلم متناسب بود . روی مبارک از ماه شب چهارده احسن ؛
و پیشانی درخشانش مثل آفتاب روشن و تابان ؛ و همیشه از
وی بوی مشک میدمید ؛ عرق مطهرش از مشک خوشبوتر ؛
میان هر دو شانه اش پارهٔ گوشتی بود که بر گرد آن خالها
بقدر نخود ظاهر می نمود ؛ آن مهر نبوت ؛ و از علامات نبوت
حضرت صلعم بود .
صورت باطنی و صفات معنوی
خُلق آن حضرت صلعم که عبارت از اوصاف و معانی مختصهٔ
آن آن سرور صلعم ؛ و تحصیل فضائل و ترک رذائل است ؛
این است :- که در کمال خُلق او صلعم الله تعالی فرموده : و


سیر نبویه ۱۴۵

قصوری از من واقع می‌شد بروی من نیاورد.
در همه احوال با یاران خود موافق بود؛ اگر ذکر دنیا می‌کردند
حضرت صلعم نیز موافقت مینمود. و چون به حضور پر نورش
از امور جاهلیت یاد می‌کردند و می‌خندیدند حضرت صلعم نیز
تبسمی می‌فرمود. خواص واصل فضل را به تحف اسرار و
هدایائی علوم مخصوص می‌گردانید تا به عوام بفهمانند و می
فرمود: حاضر به غایب برساند؛ به یاران خود می فرمود: حاجات
حاجت مندان را به من برسانید.
زبان خود را از سخنان بی فایده نگاه میداشت؛ تألیف
قلوب می‌فرمود و کسی را از خود متنفر نمی‌نمود.
کریم هر قوم را مکرم میداشت، و کلانی آن قوم را با و مفوض
میداشت.
با یاران کشاده پیشانی می‌بود؛ و از حال غائب تفحص
می نمود.
افضل ایشان نزد آن حضرت صلعم آن بود که نیک خواهی
مسلمانان را بسیار داشت.
وکسی که با مردم مواسات و معاونت میکرد آن را بزرگ
میداشت.
در محفلی که داخل میشد به هر جا که مجلس منتهی می‌بود آنجا


سیر نبویہ
۱۴۶
می نشست، و یاران خود را به همین طریقه مأمور میفرمود.
یاران خود را چنان گرامی میداشت که هر یکی می پنداشت که نزد او دیگری از من گرامی تر نیست.
حاجت سائل را البته روا می نمود؛ و یا به سخن شیرین دل او را خوش میکرد.
شفقت او بر مردمان از پدر اصافه تر بود، امّا در اجرای حق نزد آنحضرت برابر بودند.
زانوهای مبارک خود را در مجلس از زانوی همنشین نمی گذرانید و چون با کسی مقابل میشد ابتدا به سلام میکرد و مصافحه می نمود؛ و پای مبارک خود را در حضور اصحاب دراز نمی کرد و جای را بر کسی تنگ نمی ساخت و چون کسی در مجلس آنحضرت صلعم داخل می شد تعظیم و اکرام او بجا میآورد؛ و گاهی بر جای خود نشاند. اصحاب خود را به کنیت و احب اسما یاد میکرد، جواب می فرمود.
روزی زنی در مدینه او را گفت: یا رسول الله بتو حاجتی دارم فرمود: در هر جا از کوچه های مدینه که می نشینی بنشین ، تا بنشینم. کنیزکی از کنیزکان مدینه دست ویرا میگرفت و به هر جا که می خواست میبرد، و از غایت تواضع بروی زمین می نشست، و و به خواب میرفت.


سیر نبویه
۱۴۷

هرگز از آن حضرت صلعم خلف وعده متحقق نشده بزرگان
را جهت وقار تعظیم می نمود، و خوردان را از جهت افتقار
ایشان به خود نزدیک می ساخت، بر فقرا مهربان می بود.
مجلس او محفل علم وحیا و صبر و امانت بود، آواز کسی در
مجلسش بلند برداشته نمی شد. عیب و فحش و ندمت کسی در مجلس او نبود
یاران در مجلسش به مقام عدل، و با یک دیگر به فضل و
تقوی، و تواضع می بودند.
توقیر کبیر و ترحم بر صغیر بجا میآوردند و محافظت غریب و
ارباب حاجات میکردند.
در خانه جامه خود میدوخت؛ جاروب میکرد شتر را آب
می داد گوسفند میدوشید؛ در کار خادم مدد و با او چیزی می
خورد؛ متاع خود از بازار به خانه میآورد.
این بود مجملی و اندکی از خصائص و شمائل سرور عالم
صلی الله علیه و سلم که بوجه اجمال و اختصار تحریر یافت
از خدای تعالی میخواهم که خوانندگان را و شنوندگان
را بر سنت و متابعت او توفیق و استقامت عطا فرماید.
(آمین ثم آمین)
تمام شد. (المؤلف : عبدالحق)


فهرست
صفحه مضمون
۴ تولد آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلّم .
۹ واقعهٔ سال ششم ولادت .
۱۰ واقعهٔ سال هشتم ولادت .
۱۱ واقعهٔ سال سیزدهم ولادت .
۱۳ واقعهٔ سال بیست و پنجم ولادت .
۱۶ واقعات سال سی و پنجم ولادت .
۱۷ قسم دوم در واقعات سال چهلم ولادت که مبدء ظہور
وحی بود تا ہجرت .
۲۱ بیان دعوت حضرت صلعم مردماں را .
۲۲ در ذکر کسانی که بدعوت حضرت صدیق مسامان
شدند .
۲۳ در آشکارا کردن دعوت .
۲۷ واقعات سال پنجم نبوّت . تا پنجاہ جرینده
۲۹ وقائع سال ششم نبوّت .
۳۴ وقائع سال هفتم نبوّت .


۱۴۹

صفحه مضمون

۳۸ وقائع سال دہم نبوّت .
۴۱ وقائع سال یازدہم نبوّت .
۴۲ وقائع سال دواز دہم نبوّت .
۴۷ قسم سیوم در وقائع سال سیزدہم نبوّت که سنه ہجرت است.
۴۹ بیان ہجرت اصحاب سوی مدینه منوّره .
۶۰ وقائع سال اول ہجرت.
۶۴ واقعات سال دوم ہجرت .
۶۷ غزوهٔ بدر .
۷۵ غزوهٔ بنی قینقاع .
۷۷ غزوة السویق .
۷۸ غزوهٔ احد .
۸۳ وقائع سال چہارم ہجرت .
۸۴ غزوهٔ بنی نضیر.
۸۵ غزوهٔ خندق .
۸۹ غزوهٔ بنی قریظه .
۹۲ وقائع سال ششم ہجرت و صلح حدیبیه .


۱۵۰

صفحه مضمون
۹۵ واقعات سال هفتم هجرت .
۹۷ جنگ خیبر .
۱۰۱ فتح فدک و وادی القری .
۱۰۲ عمرۀ قضا .
۱۰۳ وقایع سال هشتم هجرت .
۱۰۴ غزوۀ موته .
۱۰۷ فتح مکه .
۱۱۴ جنگ حنین .
۱۱۷ غزوۀ طائف .
۱۱۹ وقائع سال نهم هجرت .
۱۱۹ غزوۀ تبوک .
۱۲۲ آمدن وفود .
۱۲۳ وقائع سال دهم هجرت .
۱۲۵ حجة الوداع .
۱۲۷ وقائع سال یازدهم هجرت که سال وفات است .
۱۲۷ جیش اسامه ابن زید .


۱۵۱

صفحه مضمون
۱۳۰ وفات آنحضرت صلی الله علیه وسلم.
۱۴۰ بیان اوصاف و شمائل آنحضرت صلعم.
۱۴۳ صورت باطنی و صفات معنوی آنحضرت صلعم.

تمت بالخیر

باهتمام شیر محمد ناشر


[BLANK PAGE]


سیر نبوی