۹۹
علم نباتات
نباتی را معلوم کنیم برای آن لازم است که بنات جوانی را از
زمین بر آورده آنرا به آبی که بان اوسین Posin یا انیلین
Aniline مخلوط است انقسم قرار دهیم که ریشه آن
کاملاً زیر آب باشد. بعد از چند ساعت اگر ساقۀ آنرا قطع می
نمایم در مقطع مجرای خون نباتی بخوبی ظاهر می شود.
خون رقیق نباتی هر قدر صعود می نماید با مواد غلیظ جوف
سلولی مخلوط شده تیره می گردد تا آنکه به برگها رسیده با بدیگر حصه
های سبز نبات متعدد تغیرات طبعی و کیمیاوی می نماید که اوّل آن تبخیر است
تبخیر - برای ملاحظه
این عمل یک شاخۀ نهال جوان
را قطعه کرده انتهای بُریده آنرابه
سوراخ کارک در آورده به بوتلی
ترتیب می دهیم که دران آب است
و بالای آن یک گلاس شیشه‌ئی
را منقلب می کنیم بعد از چندین ساعت نمبر ۱۵۲
به سطح داخلی گلاس مذکور قطرات آب نمودار میشوند شکل ۱۵۰
نباتات آب زائد را بواسطۀ برگها به شکل بخار خارج می کنند
و همین عمل را تبخیر گویند- در تجربۀ فوق قطرات از همین بخار
حاصل شده اند.


علم نباتات
۱۰۰
عمل تبخیر در سطح تحتانی برگها نسبت به سطح فوقانی بیشتر
جاری میباشد زیرا که دران فوهات تنفسی زیاده تر اند. به سطح
یک مربع اینچ در سطح تحتانی برگ سیب تقریباً (۱۰۰۰۰۰) فوهات تنفسی موجود اند
عمل تبخیر وابسته هوای محیط خود است و قلت و کثرت آن
به برودت و حرارت رطوبت و یبوست هوای اطراف آن منحصر
است. در تابستان که هوای گرم می باشد، تبخیر سریعتر می گردد
همین سبب است که در تابستان بوقت چاشت که هوا خیلی
گرم می باشد سایه درختها خنک می باشد. در این موسم درخت
بلوط تقریباً یکصد و پنجاه گیلن آب را تبخیر می کند چنانچه در
این حالت اگر بزمین رطوبت کافی موجود نباشد نهال پژ مرده
می شود.
این عمل به جذب مواد غذائی نیز معاونت می نماید و این حالت
بخوبی فهمیده میشود. اگر آن را به عملی تشبیه دهیم که در فلته چراغ
جاری است. بیک انتهای آن تیل می سوزد و از انتهای دیگر
جذب می شود همچنان در نباتات یکطرف به برگها رطوبت به بخار
مبدل گشته بهوا منتشر میشود بطرف دیگر مواد غذائیه بواسطه ریشه
جذب می شود.
غذای هوائی۔ پیشتر ذکر شد که همه مواد غذائی که از
ے یک گیلن = تقریباً نیم سیر -


علم نباتات
۱۰۱
زمین جذب میشود موادی است غیر عضوی ولی برای نشو و نمای
نباتات مواد عضوی لازم است که تقریباً تمامی جسم آنها ازان تشکیل
یافته پس برای همچینن مواد ضرورت است که نباتات کاربن را
حاصل کنند. چنانچه آنها این جزوی مهمه را از هوای محیط اخذ می کنند
که دران کاربن بشکل کاربن دائی اکسائد موجود است بلحاظ حجم
کاربن دائی اکسائد ۰،۰۴ فیصد حصهٔ هوا می باشد اگر ازین تناسب
مقدار آن بیشتر گردد برای حیوانات اثر مهلک دارد زیرا که می دانید
این غازی است سمی و فاسد که از تنفس ما خارج می شود -
انهضام کاربن عمل دوم مهمه است که در برگها جاری می شود
و آن مراد ازین است که کاربونک ایسڈ گیس به برگها متصل شده
بتوسط فوهات تنفسی به نسج آن نفوذ می نماید- آنجا به رطوبتی که از شبنم
حاصل شده از راه جدار سلولی بسلول داخل می گردد- داخل آن تغییرات
کیمیاوی واقع میشوند و مواد عضوی کاربو هائیدریت تشکیل می شوند
کاربو هائیدریت مرکب اند از کاربن و هائیدروجن
و آکسیجن و مثال آنها قند و نشاسته وغیره می
باشند- بآخر این تغیرات آکسیجن می برآید که از
برگ خارج شده بهوا منتشر می شود -
این عمل از ابتدا تا انتها موسوم است به
انهضام کاربن برای ملاحظهٔ آن نهال جوانی
نمبر ۱۵۱


علم نباتات
۱۰۲
را بیک گلاس شیشئی که از آب پُر است فرو می بریم و بر آن نهال
قیف شیشئی را منقلب کرده به دنبالۀ آن یک نل امتحانی را به آب
پُر کرده منقلب می کنیم و این اسباب را به آفتاب می نهیم بعد از
چند ساعت از برگها حبابهای غاز خارج شده دیده می شوند که
به لوله امتحانی جمع میشوند بعده اگر آنرا امتحان نمائیم معلوم می
شود که این غاز آکسیجن است .
باز اگر یک نبات سبز را زیر یک گلاس بزرگ شیشئی
Jar که بسطح سیماب گذاشته شده قرار دهیم . اینقسم که در
گلاس مقدار معلومه آکسیجن و کاربونک ایسدگیس موجود است
و تا به چندین ساعت آنرا به آفتاب نهیم می بینیم که در حجم غاز ها
هیچ تغیر واقع نمی شود و اگر غاز های
را که بآخر می ماند تجزیه نمائیم معلوم می
شود که آکسیجن بیشتر و کاربونک ایسد
گیس کمتر گشته است . ازین ظاهر
شد که نباتات هر قدر کاربن دائی
اکساند را جذب می کنند به همان
حجم آکسیجن را دفع می نمایند .
نمبر ۱۵
از جمله مواد های مختلفه عضوی
که در سلولها تشکیل می شوند اوّل مواد های قندی ساخته


علم نباتات
۱۰۳

می شوند هرگاه آن بمقدار زیاد تر تشکیل شد نسبت به آن پس
همراه خون نباتی نزول کرده تو اند به نشاسته تبدیل میشود. در
بعض نباتات سبزیک مشیمه مانند پیاز وغیره هیچ نشاسته تشکیل
نمی شود بلکه دران بجای نشاسته قند های مختلفه دیده میشود.
برای تشخیص نشاسته که برگ دار ای آن است یانه برگ
سبز را که چندین ساعت در آفتاب بوده می گیریم در به آب
جوش داده تا بیک یا دو دقیقه بیک کاسه چینی گذاشته بالای
آن الکحل می ریزیم تا آنکه برگ کاملاً پوشیده شود. بعده کاسه مذکور
را به اوجاغ فرنگی مانده کم کم حرارت می دهیم. در چند دقیقه همه
سبزی برگ به الکحل حل می شود. آنکه اگر کمی آثودین Iodine
بسر آن برگ ریختانده شود نیلگوں رنگ می گردد همچنان اگر یک
برگ دیگر را گرفته در تحت تجربه آریم که چندین یوم به تاریکی بوده
آن برنگ بادامی خواهد شد. لہٰذا معلوم شد که برگ اول دارای
نشاسته است و برگ دیگری ازان عاری. نیز نشاسته تشکیل می
شود در برگی که بآفتاب باشد. اگر مقدار آن زیاد است رنگ
تیره بوده تقریباً سیاه می نماید.
عمل انضمام کاربن که ازان در نباتات نشاسته و دیگر مرکبات
عضوی لازمه تشکیل می شوند بصورتی امکان می پذیرد که
شرائط ذیل موافق باشند:—


علم نباتات
١٠٧
ظاهر است که برای آن وجود آب و کاربن دائی آکسائد
لازم است. علاوه بران حرارت هم ضروری است زیرا که اگر
حرارت مفقود است تغیرات کیمیاوی که باعث تشکیل مواد جدیده
اند جاری نمی شوند. برای تسهیل آن باید که کلوروفائیل نیز در
نباتات موجود باشد.
کلوروفائیل. موادی است که بنباتات رنگ سبز می دهد و این
مرکبی است کیمیاوی بسیار مغلق و پیچیده که دران کاربن. آکسیجن
هائید روجن و نائتروجن شامل اند. آهن دران هیچ دیده نمی شود
اما میگنیشیم دران یافت می شود.
برای تشکیل کلوروفائیل علاوه بر هواد درجهٔ حرارت که چند
درجه بالا تر است از درجهٔ انجماد آب دو چیز دیگر بکار است. اول روشنی
و دوم در غذای نباتی وجود آهن. در فلاحت آبی ذکر کردیم که به آب
مقطر پنج اجزای اول را مخلوط نموده چند قطرات آئرن کلورائید اضافه
می کنند و آئرن کلورائید نمک کیمیاوی آهن می باشد اگر آنرا به
محلول اضافه نکنند بخوبی مشاهده میشود که در برگها هیچ کلوروفائیل
تشکیل نمی شود. چنانچه برگهای آن زرد می باشند و یچنان معلوم
است که در تاریکی هم برگهای زرد می رویند که از کلوروفائیل عاری اند
عناصر دیگر از غذای نباتی. زیرا که در ترکیب ساخت سلولوز
نشاسته و پرو تو پلازم و غیره هائیدروجن شامل است برای نموی


علم نباتات
۱۰۵
نبات ہائیڈروجن نیز ضروری است. چنانچه این عنصر را نباتات از آب و امونیم ها Ammoniums بدست می آرد برای آکسیجن نباتات همانقسم محتاج اند که حیوانات و آنها این را به سه طریق حاصل می کنند. از هوا اخذ می کنند. از آب می گیرند و از مواد اراضی جذب می کنند. آکسیجن هوا هم مثل کاربن دائی اکسائد به فوهات تنفسی برگ نفوذ می کنند که از آنجا آنرا پروپلازم جذب می نماید و نتیجه آن این است که دران تجزیه شروع میشود و کاربن دائی اکسائد خارج میشود. زیرا که پروپلازم در تحت روشنی و به موجودگی کلوروفائیل (که آن نیز در روشنی تشکیل میشود) کاربن را جذب کرده می تواند در تاریکی از جذب آن می ماند چنانچه آنوقت آکسیجن را جذب می کند و کاربن دائی اکسائد را دفع می کند. این عمل را تنفس نباتی نامند. نباتات تنفس می نمایند ولی مانند حیوانات صاحب آلات مخصوص برای تنفس (جهاز تنفس) ندارند. و زیرا که اینها اجسامی هستند ساکن آنقدر احتیاج زیاد به آکسیجن ندارند که حیوانات محتاج اند.
اگرچه انهضام کاربن تنفس نباتی هر دو اعمالی اند که در برگ تکمیل می یابند اما باید دانست هر دو اعمال مذکور بالکل مختلف اند.
تنفس نباتی
انهضام کاربن
۱ ازان بعضی مواد تجزیه می شوند.
۱ ازان بعضی مواد تشکیل می شوند.


علم نباتات
١٠٦

تنفس نباتی
انهضام کاربن
٢ این عمل در تمام سطوح بنتا جاری است
(تا آنکه در ریشه)
٣ آکسیجن جذب میشود و کاربن
دائی اکسائد خارج می شود-
٤ برای تکمیل این عمل وجود روشنی
و کلوروفائیل لازمی نیست.
ه ازین وزن نبات کمتر می شود-
٦ مقدار آکسیجن جذب شده برابر
کاربن دائی اکسائد دفع شده نمی باشد

٢ این عمل فقط به نقاطی جاری میشود که سبزاند
(عموماً در حصهٴ هوائی)
٣ کاربن دائی اکسائد جذب میشود
و آکسیجن خارج می شود-
٤ برای تکمیل این عمل وجود کلور و
فائیل و روشنی حتمی است.
ه ازین وزن نبات زیاده تر میشود
٦ مقدار کاربن دائی اکسائد جذب شده
و آکسیجن دفع شده برابر می باشد

زیرا که مقدار کاربن دائی اکسائد که نباتات بروز جذب
می کنند عموماً بیشتر است از مقدار آن که شب دفع
می کند اثر آنها تصفیهٴ هوا برای حیوانات است- بسهولت
می توانیم برگها و دیگر حصه های سبز نبات را به جهاز هضم
حیوانات تشبیه داد- زیرا که تمام تغیرات مذکور در آنجا تکمیل
می یابند- خون نباتی بعد از ان که تمام اعمال انجام یافتند نزول
می کند و در این وقت دارای چندین مرکبات عضوی
(مانند قند و نشاسته و تیل وغیره) بوده ممکن است از
خواص خون صاعد مختلف باشد- چنانچه در بعضی نباتات


علم نباتات
١٠٧
خون صاعد بی‌رنگ و بی‌سمیت می‌باشد وقتیکه خون
نازل آنها دارای کم و بیش مواد سمیه است.
خون نازل از الیاف و اوعیه که دسته‌های لیفی وعائی را
احاطه کرده اند نزول می‌نماید چنانچه اگر ساقه جوانی را با تار
محکم بافشار ببندیم. بالای بند
بساقه برجستگی صورت می‌بندد
و اگر تار را مانند مارپیچ محکم دور
ساقه بپیچیم برآمدگی شکل مارپیچی
را اختیار میکند.
نمبر ١٥٣
خون نباتی در اثنای نزول
در بعضی جاها بطور مخزن مجتمع
می‌گردد یا آن را حصه‌های مختلفه نبات جذب می‌کنند که
آنجا مواد غذائیه در تشکیل سلولهای جدیده صرف شده است
چنانچه باین نهج خون مذکور به تمام حصه‌های مختلفه نبات
منقسم می‌گردد.
ترشح. نباتات بعضی مواد را مترشح می‌نمایند که مهمه آن
مواد تلوینیه اند و عموماً آنها صرف می‌شود که گلها را رنگین سازند
علاوه بر آن دیگر موادی اند مانند صمغ یا تانین Tannin
مارفین Morphine کونین Quinine نکوٹین


علم نباتات
۱۰۸
Nicotine
Caffein
سترکنین Strychnine. وکیفین
وغیره که در ادویات انگریزی کار آمد
اند و مرکباتی اند ازتی که در ابتدا از مرکبات ارضی بحالت محلول
حاصل شده ۔
باید دانست که در نباتات آلات مخصوصه ترشح نیستند
باز هم اکثر مواد مترشح ازان در برگ ریزی و فلس ریزی وغیره
خارج می شود۔ برگهای که سالانه می ریزند نزدیک خزان
دیده می شوند آنها از مواد های مذکوره پُر می باشند علاوه
بر آن هر سال یک ورقه خارجی از سلسله جلدی خشک می
شود و مانند برگها بزمین ریخته افتیده می باشد و تجزیه شده
باز زمین را همان مواد که بذریعه ریشه جذب شده می
بخشند ܀
[decorative line]


علم نباتات
۱۰۹
حصهٔ دوم
باب اوّل
فصل اوّل
تصنیف سلسلهٔ نباتات
در حصهٔ اوّل این کتاب نباتی گلدار را به حصه های
آن تقسیم نموده هر یکی آن را جدا گانه مطالعه نمودیم و
معرفت عمومی به عالم نباتی حاصل کرده دیدیم که یک
حصهٔ نبات به اشکال مختلفه ظهور می پذیرد. طبق طاس
در یک گل وحید الورق است وقتیکه در نبات دیگری
کثیر الورق. ساقه یکی راست و قائم است و از دیگری مائل بوده
به اجسام مجاوره تکیه می نماید. برگهای یکی تام اند و از دیگری
مرکب می باشند وغیره وغیره .


علم نباتات
۱۱۰
حال در این حصۀ کتاب سعی می‌کنیم که به بعضی انواع مهمۀ
نباتی معرفت خصوصی بدست آید. اما در این چنین مطالعه در ابتدا
مشکلی رو می‌نماید که باید اول رفع کرده شود و آن این است
که در دنیا چونکه نباتات به اقسام زیاد روئیده اند گمان می
رود که فکر مبتدی در این چنین مطالعه مختل شود. برای رفع
این دشواری علمای علم نباتات طریقه را ایجاد نموده اند که ما نیز
پیروی آن را کرده ازین سرگردانی خلاص می‌شویم. طریقۀ
موصوف عبارت است از تصنیف سلسلۀ نباتات -
تصنیف سلسلۀ نباتات که بواسطۀ آن می‌توانیم نوع نباتی
را از نوع دیگر به سهولت تمیز داد به همان قانون و قاعدۀ ترتیب
می‌یابد که در علم حیوانات- یعنی در این نیز همه نباتات عالم را به
دسته هائی تقسیم می‌کنند که موسوم اند به نژاد و تمام افراد یک نژاد
مانند حیوانات اگرچه بین خود اختلافات قلیل دارند ولی در بعضی
نقاط ساخت و خصایل و عادات تمامی شان موافق اند- این چنین
نژادهای را ترتیب داده ازان دسته‌های بزرگی را تشکیل می
دهند که نوع تمامی نامند و دران نژادهای را جمع می‌کنند که متشابه
اند- باز انواع متشابها یکجا آورده دسته‌های دیگری بزرگتر را می
سازند و آنها را جنس می‌خواهند-
خلاصه همین قسم از اجناس متشابهه قبیله را و از قبائل رتبۀ را


۱۱۱

علم نباتات

و از مراتب شعبه را ترتیب می دهند.
چنانکه دیدم که قانون تصنیف نباتات مطابق قاعده تصنیف حیوانات
می باشد همان قسم ممکن است که این تصنیف نیز موافق علامات
مختلفه بطرق مختلفه تکمیل یابد شخصی اول که قابل ذکر است و در
تصنیف نباتات اشتغال ورزید سیزلپینی اطالوی (از ۱۵۱۹ء الی
۱۶۰۳ء Cesalpini or Cesalpino بود. او طرز تقسیم دیرینه را
قبول داشته دران کم کم اصلاحات نمود. نباتات از زمانه بسیار
قدیم اول بسه شعبه منقسم بودند. درخت نیم درخت و گیاه ها.
سیزلپینی در ان دیگر دسته های را مطابق اشکال مختلفه میوه. تعداُ
جوف های تخمدان یا آن که نباتی دارای تخم است یا نه تشکیل
نمود. بعد از چندی یک عالم دیگر توران فورت نامی (از ۱۶۵۶ء
الی ۱۷۰۸ء Tournefort به تقسیم قدیم موافقت داشته
بجای اشکال میوه وغیره به اشکال مختلفه گل مطالعه زیاد نمود چنانچه
اختلافات اوضاع و اشکال آنها را اهمیت زیاد داده قبیله های مختلف
از ان که سیزلپینی تشکیل داده بود ترتیب کرد. این هر دو قسم طریقه
های تصنیف را چونکه مأخذ شان اختیاری می باشد تصنیف مصنوعی
گویند و آن بعده غلط ثابت شد زیرا که بنیان هر دو شان
بی اهمیت است ممکن است بعضی انواع نباتات در علاقه های
که درجه حرارت هوای آنها مختلف است در اشکال خود تغیر


علم نباتات
۱۱۲
نمایند - چنانچه نباتی که در منطقه حاره درخت است ممکن
است که در علاقه منطقه معتدله نیم درخت گردد -
یک سال پیشتر از وفات تورن فورت مصلح اعظم علم نباتات
لینی باشنده سویدن (از ۱۷۰۷ء الی ۱۷۷۸ء CarL Linneus
پیدا شد که بعده در ۱۷۳۵ء نباتات را بطرز دیگری منقسم کرد
و این تقسیم بزودی جانشین تقسیم تورن فورت گشت - او آلات
تذکیر و تانیث را اهمیت زیاد داده بجای دو یا سه شعبه تمام
نباتات را به بیست و چهار طبقه قسمت نمود که یک طبقه آخر
این طبقات مشتمل بود بر نباتات که گل شان دیده نمی شود
چنانچه آنها را بنام مخفی العرس موسوم کرد وقتیکه دیگر طبقات
را که گل مرئی دارند نباتات مرئی العرس نامید - این طبقات
مطابق آن که آلات تذکیر و تانیث در یک گل وجود داشتند
و یا در گلهای مختلفه ترتیب یافتند چنانکه نباتات بقسم اول
را تزویجی و بقسم دوم را تقریبی خواند -
در قانون تقسیم لینی می توانیم که برای نباتی اسم
مخصوص را تعین کنیم مثلاً نباتی است که در گل آن دو آلات
تذکیر و یک آلات تانیث موجود اند -
آن را نبات دو شوئی و یک زنی خواهد
گفتیم - روابط اجزای گل را می بینیم اگر گلی


علم نباتات
۱۱۳
وحید الطاس منتظم باشد و میوه آن کپسولی است
نبات مذکور یاس دو شوئی خواهد بود. این تقسیم نیز
چونکه به اختیار خود منحصر است ناقص ثابت شد و
خود لینی نقص آنرا محسوس کرد. چنانچه چند سال
بعد تصنیف سلسله نباتی را بطرز جدید تشکیل داده
رساله چاپ کرد. اما در رساله مذکور هیچ بیان نه
نمود که درین تقسیم چه را مأخذ قرار داد. بعد ازان
برنار ددجی جو سیو از ۱۶۹۹ء الی ۱۷۷۷ء Bernard De Jussieu که مامور
باغ تریا نون Petit Trianon بود در باغ مذکور
نباتات را به ترتیب دیگری مرتب کرد. لاکن چونکه شخص
مذکور خواهان شهرت خود نبوده طریقه ترتیب خود را به
مردمان نشان نداد. بیست و پنج سال بعد برادر زاده
او اے۔ ایل۔ دی جوسیود از ۱۷۴۸ء الی ۱۸۳۶ء
A. L. De. Jussieu در ۱۷۸۹ء ترتیب عمومی خود را
بدقت مطالعه نموده تصنیف طبیعی را تشکیل داده رساله
را چاپ نمود. که دران همه اجزای نبات را مأخذ قرار
داده علامات و خصائص اجناس مشهوره نباتات را
شرح داد. مطابق تقسیم اے ۔ ایل ۔ دی جو سیو ۔ تمام
نباتات به پنج طائفه منقسم اند. نباتات بحری ۔ نباتات


علم نباتات ۱۱۴

یک مشیمه تخمدان تحتانی - نباتات یک مشیمه تخمدان فوقانی
نباتات دو مشیمه و نباتاتی که گل های شان مخروطی شکل
Conifera می باشند در این چنین قانون طبعی که
اولین بنیان آنرا برنار ددی جو سیو ریخت بعده ای پی
دی کندول A.P De Candoll اندلیچر Endlicher
لندلی (Lindley) و نتهم Ventha وغیره علمای علم
نباتات اصلاحات نمودند که به شکلی که باین روزه معمول
است ترتیب یافت -
تقسیم طبعی - در تصنیف مصنوعی مؤسس یک آله
نبات را برای خود انتخاب نموده از همه خصائص آن دسته
مخصوص را ترتیب می دهد - اگرچه این طریقه ظاهراً معین و منتظم
معلوم می شود - اما معرض نقائص می باشد - زیرا که ممکن است
برای تعیین خصائص یک دسته آله که انتخاب شده دران
چنانکه گفتیم از اصلاحات عارضی که بنا به سبب آب و هوای
مختلفه است تغییر واقع شود و دسته غلط گردد چنانچه در
این صورت نباتاتی که از آبا و اجداد رشته قریبی دارند از
یک دیگر دور افتند و نباتاتی که رشته بعیدی داشتند
متصل یک دیگر گردند -
تقسیم طبعی اگرچه نسبت به تقسیم مصنوعی پیچیده


علم نباتات ۱۱۵

و دقیق می باشد اما ازین قسم عیوب مبرا است. دران یک
آله نبات را برای تعیین خصائص یک نوع انتخاب نمی
کنند بلکه همه آلات گل را ملحوظ می دارند و هیچ طائفه از
خصائص اختیاری معین نمی شود. تصنیف طبعی رشته های را
ظاهر می کند که نباتات با یک دیگر دارند و این رشته ها بعینه
مانند رشته های خون اند که درمیان مردمان بوده به شجره ها
ظاهر کرده می شوند. از ان معلوم می شود که کدام کدام اشخاص
برادر های حقیقی اند و کدام کدام بچه های کاکا و کدامی اند که
رشته دار دور می باشند. همچنان ازین طرز تصنیف بواسطهٔ
خصائص که از آبا و اجداد حاصل شدند و تغیر نا پذیر اند
رشته و تعلق داری های نباتات ظاهر می شوند و خصائص موضوع
کم از کم در نباتات اعلی زیاده تر مربوط اند به آلات ریعان
چنانچه از همین است که در این تقسیم گل و میوه اهمیت تامه دارند
همه نباتات آفاق مطابق قانون تقسیم طبیعی بد و شعبه مهمه
تقسیم شده اند. اول نباتات ذات الالقاح الظاهره. و دوم نباتات
ذات الالقاح الخفیه که تعریف شان پیشتر در مقدمه مذکور
شد حال تشریح هریک آن را شروع می کنیم.


علم نباتات
۱۱۶
فصل سوم
نباتات ذات الالقاح الظاهره
چونکه این نباتات از حالت اصلی قدیمی خود تغییرات
زیاد نموده اند. نباتات اعلی نیز نامیده می شوند. در این
شعبه درخت و نیم درخت و گیاه ها شامل اند که ساختمان
شان در باب اول کافی تشریح یافت حال همین قدر کفایت
می کند اگر بگویم که افراد آن مرکب اند از برگ و ساق و ریشه که
دران غذای نباتی تشکیل می شود و گل و میوه و تخم که آلات تجدید
نباتات اند یعنی نباتی ازین شعبه تکمیل می یابد از آلات تغذیه و
آلات ریعان بعمل ریعان که در این قسم نباتات است در گلهای
که گاه بخوبی دیده می شوند در گلهای بدقت نظر می آیند بطریقه های
مختلفه که بیان کردیم انجام می یابد و ازان تخمی که حاصل می شود بعد
از انتشار هرگاه شرائط لازمه موافق نباشند تا به نمائه که موافق گردد
نمو نمی کند بلکه بحالت خواب می رود و الا نمو می نماید
نباتات ذات الالقاح الظاهره بدو مرتبه منقسم است
یکی مخفی البذر و دیگری ظاهر البذر
۱- مخفی البذر
Angiosperms


علم نباتات
۱۱۷

همه نباتات دارای گلهای واقعی در این مرتبه شامل اند. در
آنها ذرهٔ منی نباتی به مأخذ می ریزد که از ان ضمیمه طویل خارج
شده از وسط میله گذشته تخمچه را می شگافد و باعث می شود
برای تکمیل باروری گل. تخم که از ان تشکیل می شود مدام بدو بر
پیچیده است. تمام افراد آن بری می باشند که از ان اکثر میوه جات
خوردنی می دهند و دیگر ان ادویه وغیره و این نباتات بد و طبقه
منقسم اند. نباتات دو مشیمه و نباتات یک مشیمه.
۱ نباتات دو مشیمه. خصائص مذکور را داشته افراد زیا
از نباتات مخفی البذر به آن شامل اند. اگرچه اقسام اعلی
آن گیاهی اما زیاده تر درخت یا نیم درخت اند. نطفهٔ شان
از دو برآمدگی مرکب است که هر یک را مشیمه نامند و
ساقه منشعب بوده نامی خارج است. و مرکب است از
دسته های لیفی و عائی و سلولها که بدور مرکز به حلقه ها
ترتیب یافته اند و تقریباً تمام شان طولاً متوازی اند.
گلهای نباتات دو مشیمه عموماً کامل و هر طبق آن از
پنج یا چهار جز یا مضربی آن تکمیل می یابد. طبق طاس و
کاس همیشه برنگ مختلف و عمل ریعان و انتشار تخم در
نباتات ادنی بواسطه هوا و در اعلی بذریعه پروانه ها یا دیگر
حیوانات انجام می یابد -


علم نباتات
۱۱۸
مطابق ساخت و ترتیب طبقهای گل این نباتات
بسه قبیله تقسیم شده اند -
۱- قبیله کفائی Thalmi flora همه نباتات دو
مشیمه که تخمدان شان فوقانی بوده آلات تذکیر بحصه تحتانی
آن ملصق اند در این قبیله شامل اند - طاس برگها که در
یک یا چندین طبق مرتب اند نیز به همان نقاط پیوسته و
طبق طاس همیشه کثیر الورق میباشد - در قبیله کفائی دو
طوائف طبعی مهم اند :-
طبقه دو مشیمه Runculaeenor
قبیله کفائی Buttercupfamily
طائفه گل زرد آسا
نباتات ساقه علفی یا خشبی داشته صاحب برگهای
ابتر یا دنباله دار می باشند اگر دنباله دار اند عموماً متبا
دل دیده می شود و الا متقابل میباشند گل های شان
منتظم و نمایان - بعض اوقات طبق کاس مهیزی و هر دو
طبق کثیر الورق میباشند - تعداد کاس برگ عموماً پنج گاهی
ازین کم و زیاد - بعض اوقات طبق طاس مفقود و گاه طبق
کاس تغییر شکل نموده مثل طبق طاس می گردد - طبق طاس
نیز از پنج ورق مرکب است آلات تذکیر لا تعداد که بحصه


علم نباتات
۱۱۹

سافله تخمدان پیوسته - آلات تانیث چندین و تخمدان یک
یا چندین جوفی میباشد چنانچه میوه های شان آکنی یا
فولیکول میباشند - باین طائفه منسوب اند تاج الملوک و
زبان در قفا وغیره -
طبقه _ دو مشیمه
قبیله _ کفالتی
طائفه _ صلیبی یا بنفش آسا
تقریبا همه نباتات این طائفه علفی دارای برگهای ابتر
یا دنباله دار می باشند. گلها کثیرالورق بوده به شکل صلیب اند
چنانچه طبق طاس و کاس بدو دو طبق ترتیب یافته اند
که هر یک آن صاحب دو برگ. چنانچه تعداد کاس و طاس
برگها چهار میباشد- آلات تذکیر
شش تا که چهار آن طویل و دو
دیگر قصیر و آلات تانیث چندین
اند- تخمدان دو جوفی که به هر نمبر ۱۵۴
یک آن چندین تخمچه و میوه
موجود است تقریبا همه اجناس
آن مفید اند و به خورا که صرف
می شوند - چنانچه برای ریشه شلغم نمبر ۱۵۵


علم نباتات
۱۲۰
برای برگ کرم و برای تخم خردل سیاه وغیره .
۲- قبیله غیر کفائی Calyciflorae نباتاتی در این
قبیله اند که طبق طاس شان کثیر الورق و آلات تذکیر به حصهٔ
سافله آلات تانیث پیوسته اند - طبق کاس عموماً به شکل قیف و
تخمدان گاهی تحتانی و گاهی فوقانی می باشد- در این قبیله سه
طائفه مهمه شامل اند.
طبقه دو مشیمه
قبیله غیر کفالتی
طائفه گلاب آسا
نباتات این طائفه علفی یا خشبی - برگها عموماً متبادل که بن
برگ شان صاحب ضمائم میباشند- گلهای آنها منتظم طبقات
کاس و طاس کثیرالورق مرکب از چهار یا پنج اوراق است -
آلات تذکیر بی شمار که به حصهٔ
سافله آلات تانیث پیوسته و
آلات تانیث گاهی متعدد و گاهی
فرد- هرگاه کثیر اند آزاد می باشند
نمبر ۱۵۶
تخمدان گاهی یک جوفی و گاه چندین جوفی -
اکثر نباتات گلاب آسا را برای میوه جات شان می کارند
مثلاً سیب و بادام و ناک وغیره -


علم نباتات
۱۲۱
تنبیه :- این طائفه از طائفه گل زرد آسا به این اختلاف دارد
که در آن آلات تذکیر بحصه سافله تخمدان پیوسته است و در
این بحصه عالیه -
طبقه دو مشیمه
قبیله غیر کفالتی
طائفه نخود آسا
افراد آن درخت نیم درخت و گیاهی بوده عموماً صاحب
برگهای مرکب می باشند که به طرز متبادل ترتیب یافته و
دارای بن برگ ضمیمه دار اند. گلهای آنها عموماً غیر منظم پروانه
و طبق طاس ذو شفتین یا کثیر الورق - تعدا
آلات تذکیر ده که ملصق شده به دو دسته
مرتب می شوند یا گاهی فقط یک دسته
تشکیل می شود آله تانیث عموماً یک و
تخمدان فوقانی نیز یک جوفی می باشد که نمبر ۱۵۷
دران چندین تخمچه قرار گرفته چنانچه میوه شان عموماً پلی است -
چند اجناس ازین طائفه سمی اند و بعضی ادویات بکار می روند
و دیگران به تغذیه صرف می شوند چنانکه شفتدر لوبیا و نخود و غیره -
طبقه دو مشیمه
قبیله غیر کفالتی


علم نباتات ۱۲۲
طائفه چتر آسا (Umbelliferae)
تمامی نباتات این طائفه علفی بوده دارای ساقه مجوف اند. برگهای آنها عموماً مرکب بوده بطرز متبادل مرتب اند. گلها دسته نما که در ان آنهائیکه بطرف محیط اند بزرگتر و غیر منظم بعمومأ طبق کاس نمی باشد و اگر باشد مرکب از پنج کاس برگ که دنباله شان بیک دیگر ملصق و تخمدان را می پوشاند. طبق طاس کثیر الورق از پنج ورق تشکیل می یابد که عموماً برنگ سفید یا زرد اند. همچنین پنج آلات تذکیر بحصهٔ اعلی تخمدان پیوسته آلات تانیث فقط دو بها نقسم جوفها ے تخمدان دو آلات تذکیر نسبت به آلات تانیث پیشتر به نموی خود کامل می شوند. گلهای این طائفه خورد اند خصوصاً آنهائیکه در وسط دسته اند ریزه تر میباشند. میوهٔ شان بچندین خطوط مفتوح می شود و از ان میوه های که یک یک تخم دارند علئحده مے شوند -
بعضی اجناس آن سمی و دیگر بخورا که مستعمل اند مانند زردک و غیره -
۳- قبیله وحید الورق (Camopetaln) گلهای این قبیله مرکب از کاس و طاس که از ان گاهی طبق کاس نمی


علم نباتات
۱۲۶
چنانکه نخل خشبی بوده به بلندی درخت می رسد - به علاقهای منطقۀ حاره
بکثرت می رویند خصوصاً بجاهائیکه مرطوب اند و بعض اوقات در آب هم
می باشند - بر خلاف آن بعضی اقسام در آب و هوای گرم خشک بوده
بریگستانها سر سبز اند - عموماً ساقۀ آنها واحد و به انتهای آن تاج
مانند برگها می باشند که مرکب اند - بن و برگ لولی بوده حصه ساقه را
می پوشاند در ریشه آن هیچ از قسم ریشه اصلی دیده نمیشود چنانچه ریشۀ کب
دارند گلها که گاهی ظاهر و نمایان اند سه کاس برگ و سه طاس برگ و
شش آلات تذکیر و سه آلات تانیث دارند یا مضر بی آن که از ان طبق طاس و
کاس عموماً هم رنگ میباشد - عمل باروری در نباتات یک مشیمه عموماً بذریعۀ پروانه ها
تکمیل مییابد و میوه های آنها به اشکال مختلفه بوده مطابق انتشار بواسطۀ
حیوانات میباشند - سه طائفه های طبعی درین طبقۀ مشهور و قابل اہمیت اند که بیان می کنیم -
۱- طائفہ سوسن آسا - نباتات
این طائفه علفی آبدار بوده ساقۀ
شان زیر زمینی می باشد - برگهای
تنگ و طویل و راست رگ - گلهای
بزرگ خوبصورت منتظم و رنگین
دارای طبق محیطی که از شش ورق تکمیل
یافته که بدو طبق ترتیب یافته اند-
آلات تذکیر نیز شش بحصه تحتانی نمبر ۱۶۲


علم نباتات
١٢٤
ادویه بکار میروند وقتیکه چندین به تغذیه و زیبائیش بکار می
روند. چنانکه آفتاب پرست و گل داودی و ہند باے دشتی و غیره
طبقه -- دو مشیمه
قبیله -- وحیدالورق
طائفه -- تنباکو آسا
نباتات تنباکو آسا گیاهی یا نیم درخت- برگها متقابل یا متبادل
و گلهای شان منتظم می باشند- طبق کاس از التصاق پنج کاس
برگ حاصل شده که به حصه سافله
تخمدان پیوسته اند. همین قسم طبق
طاس هم از التصاق پنج گلبرگ
آلات تذکیر پنج که هر یک آن به
مقابل گلبرگ بوده انتهای تحتانی
آن به وسط دنباله گلبرگ پیوسته
تنباکو
چندین آلات تانیث با هم پیوسته و تخمدان فوقانی دار ای دو یا
چهار جوف می باشد. میوه این نباتات اکثر اوقات قوطی یا فولیکل
دیده می شود.
اکثر نباتات این طائفه خواص سمی دارند و بعضی از
آنها به ادویات بکار می روند. اجناس مهمه آن کچالو- تنباکو و
بادنجان رومی وغیره می باشند.


علم نباتات
١٢٥
طبقه -- دو مشیمه
قبیله -- وحید الورق
طائفه -- شفوی Scrophularina
نباتات آن عموماً گیاهی بوده برگهای متجادل یا متقابل دارند - گلها تقریباً منتظم و طبق طاس و کاس ذو شفتین می باشند آلات تذکیر عموماً چهار لاکن بعض اوقات فقط دو اند از چهار آلات تذکیر دو طویل اند و دو قصیر - آلات تانیث دو که با هم ملصق اند چنانچه تخمدان فوقانی نیز دو جفتی می باشد نباتات این طائفه را زیاده تر در باغات نمبر ١٦١ برای گلهای شان می کارند چنانکه میمون وغیره -
نباتات یک مشیمه - در نطفه نباتات این طبقه بجای دو برگ (مشیمه) فقط یک است - برگهای آنها عموماً راست رگ و اجزای طبقات گل بجای چهار یا پنج همیشه سه یا مضربی آن می باشند - ساقه شان بجای نامی خارج نامی طولی و دران دسته های لیفی وعائی به حلقه ها نبوده بی ترتیب منتشر اند چنانچه آنها طولاً چنانکه در نباتات دو مشیمه متوازی نیستند - تقریباً تمامی آنها علفی اند فقط چندین قسم اند که بساخت خشبی می باشند


علم نباتات
۱۲۶
چنانکه نخل خشبی بوده به بلندی درخت می رسد - به علاقهای منطقه حاره
بکثرت می رویند خصوصاً بجاهائیکه مرطوب اند و بعض اوقات در آب هم
می باشند - بر خلاف آن بعضی اقسام در آب و هوای گرم خشک بوده
بریگستانها سر سبز اند - عموماً ساقه آنها واحد و به انتهای آن تاج
مانند برگها می باشند که مرکب اند - بن و برگ لولی بوده حصه ساقه را
می پوشانند در ریشه آن هیچ از قسم ریشه اصلی دیده نمیشود چنانچه ریشه مرکب
دارند گلها که گاهی ظاهر و نمایان اند سه کاس برگ و سه طاس برگ و
شش آلات تذکیر و سه آلات تانیث دارند یا مضربی آن که ازان طبق طاس و
کاس عموماً هم رنگ میباشد - عمل باروری در نباتات یک مشیمه عموماً بذریعه پروانه ها
تکمیل مییابد و میوه های آنها به اشکال مختلفه بوده مطابق انتشار بواسطه
حیوانات میباشند - سه طائفه های طبعی درین طبقه مشهور و قابل اهمیت اند که بیان می کنیم -
۱- طائفه سوسن آسا - نباتات
این طائفه علفی آبدار بوده ساقه
شان زیر زمینی می باشد - برگهای
تنگ و طویل و راست رگ - گلهای
بزرگ خوبصورت منتظم و رنگین
دارای طبق محیطی که از شش ورق تکمیل
یافته که بد و طبق ترتیب یافته اند -
آلات تذکیر نیز شش بحصه تحتانی نمبر ۱۶۲


علم نباتات
۱۲۷
تخمدان چسپیده و آلات تانیث سه که باهم ملصق می باشند.
تخمدان عموماً سه جوفی که بهر یک آن چندین تخمچه با قرار گرفته
اند. و میوه های آنها قوطی نمایی باشند.
اکثر نباتات این طائفه را برای زیبائیش در باغها می کارند
و از بعضی اجناس آن ادویات را حاصل می کنند رقم های
مشهوره آن سوسن پیاز. لاله و زعفران وغیره اند.
۲- طائفه نخل آسا. این نباتات زیاده تر به علاقه های منطقه
حاره می رویند و ساقه خشبی اسطوانه دار دارند. برگهای آنها طویل
و نوکدار و درشت که دران عمل ساقه و برگ هر دو انجام می
یابد چنانچه آنراگم ساقه گویند. گلهای
آنها خورد به شکل سنبله ترتیب یافته
که هر یک آن دارای شش
اوراق کاس و طاس که بد و طبق
ترتیب یافته اند و اوراق کاس و
طاس همرنگ می باشند آلات تذکیر
نمبر ۱۶۳
شش که آزاد بوده یا بحصه تحتانی
یا فوقانی تخمدان چسپیده اند و آلات تانیث فقط سه تخمدان این
ا اگر به شاخه گل پا باین قسم مرتب شوند که بآخر شاخه گل نباشد بلکه در زیر
انجام محورهای ثانوی رویند که صاحب گل اند لاکن محورهای ثانوی کوتاه و
گلها ابتر باشند این ترتیب گلها را سنبله گویند.


علم نباتات
۱۴۸
گلهای یک جونی و گاه سه جونی که به هر یک آن یک غنچه قرار گرفته است
سنبله گاه ساده است و گاهی منشعب و میوه شان عموماً (دروپ) و
اکثر اوقات خوردنی میباشد.
این نباتات در علاقه های که می رویند برای مردمان آن جاها
بسیار اسباب رفاهیت اند از چوب آنها ابنیه و از برگهای آنها
سقف و از الیاف آنها ریسپان تیار می کنند و میوه بعضی
اقسام بخوردن بکار می رود که لذیذ می باشد چنانکه
نارجیل و خرما وغیره
٣-غلات-نباتات این طائفه عموماً علفی و پست قد
گاهی خشبی بوده به بلندی درخت می رسند. ساقه شان
مجوف و اسطوانه دار که در بعضی آن مانند نی شکر مواد
قندی موجود است. برگهای آنها
راست رگ که بن آنها لوله ئی می
باشد. عموماً در گلها طبق کاس و
طاس نیست و اگر باشد فلسی
دیده می شود. آلات تذکیر اکثر
اوقات دوگاهی سه یا شش
(در برنج شش آلات تذکیر اند)
میله طویل که به انتهای آن تکمه طویل واقع است. آله تانیث
نمبر ۱۶۴


۱۲۹ علم نباتات
فقط یک و تخمدان فوقانی عموماً یک جونی که دران یک تخمچه
می باشد و تمام گل با خوشه خوشه ترتیب یافته اند اکثر افراد
آن بواسطه که به تخم های خود مواد البومنی دارند بکثرت کاشته
می شوند که ازان تغذیه می نمایند .
باین طائفه اجناس متعدده منسوب اند مانند گندم و جو -
جواری و برنج ـ نی شکر و نی هندی وغیره -
۲- ظاهر البذر Gymncsperm
این طبقه مثل طبقه مستور تخمی بزرگ نبوده دارای
درخت ـ نیم درخت و گیاه ها است و فایده مهمه که انسان
ازان حاصل می کنند آنست که چوب خوب را برای دستکهاے
سقف خانه ها و پله دروازه ها ازین نباتات حاصل می کند -
علاوه ازان دیگر کدام فایده مهمه ازان نیست زیاده تر
افراد آن به علاقهای خشک می رویند ـ و به ساختمان داخلی
مشابه به نباتات دو مشیمه می باشد - بحیث آلات ریعان آنها
نباتات ادنی نباتات ذات الالقاح الظاهره می باشند زیراکه
گلهائشان به شکل ساده هیچ از قسم طبقات کاس و طاس
ندارند و آنها عموماً جمع شده خوشه را ترتیب می دهند ـ خوشه
مذکور مرکب است از محور اصلی و محور های ثانوی و گلها
محور های ثانوی می رویند که عموماً ناقص و تخریبی می باشند -


علم نباتات
۱۳۰
بهر انتهای آله تذکیر ضمیمه فلس مانند دیده می شود که به سطح
تحتانی آن دو کیسه پر از غبار منی نباتی قرار گرفته اند. در
گلهای که دار ای آلات تانیث اند به انتهای محورهای ثانوی
تخمچه است که گاه به سطح تحتانی آن فلس دیده می شود. تقریباً
تمامی شان بواسطه هوا بار ور می شوند و زیراکه تخمهای
شان هیچ از قسم تخمدان ندارند یعنی به دور بر پیچیده
نیستند این نباتات را بنام نباتات ظاهر البذر موسوم می
کنند. در این مرتبه فقط یک طائفه طبعی مهمه است که بیان
می شود-

طائفه مخروطات نباتات
این طائفه را به سبب این
مخروطات گویند که گلها مجتمع
شده بدسته مخروطی شکل می
باشند علاوه بر آن خود درخت
با بهمراه شاخها و برگها به شکل
مخروطند- افراد آن درخت و
نیم درخت که ازان بعضی
از (۲۰۰) الی (۳۵۰) فت بلند
می شوند و چندین صدى
شکل نمبر ۱۶۵


علم نباتات ۱۳۱

زندگی می نمایند - برگهای آنها عموماً در از یا خورد بطرز متبادل ترتیب یافته اند و در زمستان نیز سبز میباشند چنانچه این نباتات را سبز جاوید نیز نامند. چنانکه پیشتر بیان کردیم عدیم طاس و کاس بوده آلات تذکیر بدسته مخروطی شکل دارند. آلات تانیث شان عموماً مجتمع امّا گاهی فرداً فرداً هم دیده می شوند. در بعضی اقسام تخم نموی خود را بدو سال پوره می کند و نطفهٔ آنها مرکب از دو یا سه مشیمه می باشند -

در طائفهٔ مخروطات اجناس مختلفه مانند کاج صنوبر وسرو وغیره شامل اند که عموماً به علاقه های سرد بخوبی می رویند. از تخم بعضی اجناس که دارای نشاسته وغیره اند تغذیه می نمایند از دیگران چوب خوب را بدست می آرند. بعضی اقسام آن ادویه می دهند و از دیگران تیل (مثل تارپین) می کشند -


علم نباتات
۱۳۲
فصل سوم
نباتات ذات الالقاح الخفيه
همه اقسام نباتی را که تا حال مطالعه کردیم نباتاتی اند که صاحب گل بوده برای انتشار نژاد خود در عالم تخم را تشکیل می دهند. حال مطالعه نباتات قسم دیگری را شروع می کنیم که اکمال اعمال ریعان ظاهراً در آنها دیده نمی شود و بهمین جهت آنها بنام نباتات ذات الالقاح الخفيه موسوم می شوند. این نباتات ساختمان مخصوصه رنگین مانند گل نداشته هیچ تخم را تشکیل نمی دهند. بلکه در آنها عمل تجدید بواسطه فقط یک سلول یا جسمی کوچک که از اجتماع چندین سلولها حاصل شده اجرا می شود. و این جسم کوچک را تخمه نامند که گاهی زوجی است و غیر زوجی. سلول زوجی حاصل می شود بعد از تکمیل اعمال در بین آلات نر و ماده و غیر زوجی بدون آنها.
تعداد اقسام این شعبه نسبت به نباتات ذات القاح الظاهره خیلی بیشتر است و سوای چندین اقسام (که صاحب لیفی اند) تمامی شان سلولی بوده از ادعیه و عموماً از لولهات


علم نباتات
۱۳۳

تنفسی عاری اند. بعضی از آنها مثل نبات گلدار مواد سبز
(کلوروفائیل) داشته غذای خود را تهیه می کنند و بعضی دیگر
ازان مواد عاری بوده نمی توانند که کاربن دائی را تجزیه
نمایند چنانچه مجبور اند که به اجسام حیوانی یا نباتی (زنده یا مرده)
روئیده از موادیکه آنها برای خویش تهیه کرده اند جذب نموده
نشو و نما پذیرند -
اکثر اجناس آن در آب و کمی بروی زمین زندگی می نمایند
و بندرت شجر واقعی می گردند و این شعبه را بسه مرتبه تقسیم
می کنیم که عبارت اند از سرخس آسا Pteridophyta جاک آسا
Bryophyta درشتنی Thallophyta که حال هر یک آنرا
مختصراً شرح می دهیم -

۱- سرخس آسا

نباتات این مرتبه بی ساق عموماً گیاهی اند و بر روی زمین
زندگی می نمایند و در علاقه های گرم بکثرت می رویند. نباتات اعلی
ذات الالقاح الخفیه بوده صاحب برگهای سبز و الیاف اند
اگر چه به اشکال و خصائل اختلاف دارند اما هیچ یکی صاحب گل
و تخم نبوده برای خود تهیه غذا تمامی شان می نمایند لہذا به اعمال
تغذیه و تجدید موافق خط بیانیه در این دو شعبه مهمه دیده می شوند
یکی سرخس ها و دیگری ذنب الفرس ها Horse tails


علم نباتات
١٣٤
١ - سرخس ها نسبت بزمانۀ حال سرخسها در ازمنۀ قدیم زیاده
تر می روئیدند و جنگلهای عظیم ایشان را تشکیل داده بودند -
(چنانکه از علم الارض معلوم می شود) در ایام موجوده افراد آن مانند
شجر مرتفع نمی شوند بلکه اکثراتر آنها نازک و خردی اند البته در منطقۀ
حاره نموی زیاده نموده گاهی شجر واقعی میگردند. سرخس ها دلدادۀ جاهای
مرطوب و سایه داراند چنانچه در این چنین جاها بخوبی نمو مینمایند +
سرخس واقعی . ساقۀ کوچک زیر زمینی داشته مائلاً نمو میکند و هیچ از
قسم شاخها از ان منشعب نمیشود اگر ساقۀ آن را قطع کنیم میبینیم که پر
است از مواد سفید و نرم که در آن رشتۀ باوه شیکه ها موجوداند که در آنها
مواد غذای سیر می نماید. برگهای سبز سرخس مرکب که آنها را گم
ساقه نیز گویند و به نقاطیکه نزدیک انتهای ساقه اند می رویند
آنهائیکه در سال آینده نموی نمبر ١٦٦
خود را کامل نموده برگ
درست خواهند شد بروی
هم پیچیده . برگ وسطی که
بجای ساقه است بروی
آن فلس های کوچک برنگ
خاکی دیده می شوند. نزدیک
کناره برگ به سطح تحتانی


علم نباتات
۱۳۵
آن نیز فلسهای کوچک اند که بشکل گروه می نمایند و هر یک
ازان بواسطه یک یا چندین میله های کوچک به سطح آن مربوط شده
مانند چتری به نظر می آیند ـ به بن میله یعنی به نقطه که میله به سطح
برگ چسپیده قوطی های ریزه قرار گرفته که هرگاه نموی خود را کامل
می کنند خشک شده مشتق می شوند و تخمه های غیر زوجی (که بدون
اعانت آلات نرو آلات ماده تشکیل شده و در حقیقت برگهای اند
تغیر پذیرفته اند اما خاصیت تجدید نباتی را دارند) که در داخل آن
تشکیل شده اند بیرون افگنده می شوند و بذریعه باد به نقاط دور
دور منتشر می شوند و اگر شرائط لازمه نمو موافق باشند نمو می نمایند
نباتات جدید که از تخمه غیر زوجی
می روید به هیچ وجوه با نباتی که خود تخمه
ازان حاصل شده شباهت ندارد ـ جسم
نباتی آن نازک و بسیط به شکل قلب
می نماید و آنرا پرو تهیلس Prothallus
نمبر ۱۶۷
گویند ـ پرو تهیلس نه صاحب ساقه است و نه ریشه دارد ـ اما
برنگ سبز بوده کاربن دائی اکسائد را تجزیه می توان کرد ـ در
ابتدای نمو از سطح تحتانی آن بزودی اشعار باریک می رویند که
رشته های جذابه نامند و آنها بخاک فرو رفته مشغول به جذب
۱ـ آلات نر باین جهت نامند که از آلات تذکیر نبات گلدار متمیز باشند ـ


علم نباتات ۱۳۴

مواد غذائی میگردند. بعده بهمین سطح آلات نر و آلات ماده جداگانه بسیار کوچک می رویند که مانند برآمدگیهای خورد می نمایند. در آلهٔ نر سلولهای بسیار خورد تشکیل می شوند که سلولهای منی گویند و آنها را بدون آلهٔ ذره بین دیده نمی توانیم چون سلولهای مذکور به نموی خود کامل می شوند برآمدگی نر که مثل قوطی است
می ترکد و سلولهای منی از ان
خارج می شوند. و در قطره آب
باران یا شبنم مانند حیوان بواسطه
مویک های (تارک) شان Cilia
باریک که چندین اند شنا نموده به
آلهٔ ماده می رسد. آله ماده برآمدگی نمبر ۱۴۱
است که حصهٔ فوقانی آن استوانه دراز و حصهٔ تحتانی گرد می بجای تخمدان گل در خود پروتھلیس فرو رفته است. در وسط حصهٔ تحتانی سلول جنینی قرار می گیرد و آلهٔ ماده بطرف آلهٔ نر خمیده است. چون سلول منی به انتهای آله ماده می رسد آماس می کند و ضمیمهٔ آن طویل شده سلول جنینی را بارور می سازد. بعد ازان همان نمو می کند و نطفه می گردد و از همان نباتی مثل سرخس برگ دارمی روید.
نباتات سرخس جدید که از پروتھلیس می روید از همان مواد غذائی را جذب می کند چنانچه آن بزودی پژ مرده شده خشک


علم نباتات
۱۳۷
می شود و می ریزد. در همین اثنا یک گم ساقه ازان می روید که
کاربن دائی اکسائد را تجزیه نموده برای خویش غذا را تهیه می کند
و نیز در همین موقع در بن این برگ رشتۀ ها می رویند که بشکل
مرکب بوده از رشتۀ اصلی منشعب نمی شوند و ما آنها را پیشتر رشته
های جذابه نامیده ایم
از بیان فوق معلوم شد که حیات سرخس مشتمل است بدو دوره
که یکی را غیر زوجی و دیگری را زوجی گویند. نباتات بهر دوره به
شکل مختلف است و سرخس در تمام حیات خود فقط یک مرتبه بارد
می شود. در دورهٔ غیر زوجی سرخس صاحب برگهای سبز است
و هیچ اجزا مانند آلات نر و ماده ندارد. به سطح تحتانی برگ قوطی
های کوچک را تشکیل می دهد که در ان عموماً پنجاه تخمه اند. در
دورهٔ ثانوی نباتات جدید پروتفلیس جسم بسیط است که با نباتات
دوره اول هیچ مشابهت ندارد. در ان آلات ماده و نر روئیده نطفه
تشکیل می شود که از نباتات اصلی پیدا می شود.
تغیر دوره که در نباتات سرخس جاری است در تمام مولود
نباتی موجود است ولی در بعضی ظاهرًا پوشیده و غائب و در دیگران
(مانند سرخس هویدا) در خروج مولود نباتی قاعده کلیه است که
نبات در دورهٔ زوجی اہمیت خود را گم می کند و در دورهٔ غیر زوجی
ترقی نموده بزرگ و نمایان می گردد. در نباتات گلدار تخمی نباتا


علم نباتات
۱۳۸

در دورهٔ غیر زوجی به عموم نظر می آیند اما در دورهٔ زوجی که کوتاه
دوام بوده صاحب اجزای کوچک است و محدود است فقط
بزمانهٔ عمل ربیعان آنرا فقط شخصے که از علم نباتات واقفیت دارد
شناخته مے تواند -
نبات غیر زوجی گلدار که آنرا بالعموم نبات گویند تخمه ها را
تشکیل می دهد که یک قسم آن غبار منی نباتی است و قسم دیگر
کیسهٔ جنینی غبار منی نباتی باهم متصل در قوطی ها تشکیل می شوند
که تکمه گویند و کیسهٔ جنینی که دران سلول ماده است در یک
قوطی دیگر آنرا تخمچه گویند قرار گرفته - دورهٔ زوجی عرضی است که ذره
منی نباتی کیسهٔ جنینی را بارور نموده نطفه را تشکیل می دهد نطفه جسم
کامل بوده به غلافهای چست و محکم ملفوف که موسوم است به تخم -
اگر شرائط لازمه موافق بودند می روید دازان نبات غیر زوجی -
گیاه - نیم درخت یا درخت حاصل می شود -
تنبیه :- فائده تغیر دوره تا حال فهمیده نشده -
۲- ذنب الفرس ها - این نباتات مثل سرخس به زمانه های قدیم خوب
سر سبز بوده جنگلهای بزرگ را ترتیب داده بودند - بعضی اقسام آن
گیاهی به سواحل بحرها یا کناره های دریا ها می رویند و بعضی دیگر در
آب و هوای خشک ریگستانها نیز دیده می شوند - آنهائیکه در مناطق
متعدله اند به بلندی چندین فت می رسند اما در حاره بدیگر نباتات


علم نباتات
۱۳۹

تکیه نموده به بلندی چهل فت می رسند ذنب الفرس عمومی- از
جنس آن قسم عمده می باشد. عموماً در کشتزار
های حبوبات می روید و به بلندی از چند فت
زیاد نمی شود ساقه آن راست و سخت
دارای بند بند و بفاصله های معینه گرد
آن از التصاق برگها حلقه ها دیده می شوند
که سبز اند و شاخها ازین برگ نمی روید و نمبر ۱۶۹
بطرز متبادل می باشد. شاخها چون چندین
فت بلند شدند از یک سطح بالا نمی رویند چنانچه شکل نهال
مانند چتری می نماید -
ساقه های را که در فوق بیان نمودیم ساقه های اند که عمل
شان فقط تهیه مواد کاربنی غذائی (عضوی) نبات است که برای آن
بروی ساقه شاخها و برگهای سبز روئیده چنانچه آنها را ساقه های
عقیم گویند. ساقه های دیگر اند که نه صاحب برگ اند و نه از آنها
شاخها منشعب می شوند. رنگ آنها زرد و مخصوص اند برای تکمیل
عمل تجدید نبات که برای آن به انتهای آنها اجسام کوچک
مخروطی شکل می رویند. چنانچه این ساقه ها را ساقه های بارور
نامیده اند حصه زیاد این نبات بخاک پنهان اناگا ہے به زمین
دور نمی رود. اگرچه به لسان عمومی آنرا ریشه خوانند اما چونکه


علم نباتات ١٤٠

صاحب فلسهای کوچک است (برگهای تغییر پذیرفته
ریشه شمرده نمی شود بلکه ساقه زیر زمینی است
از بندهای زیر زمینی رشته های جذابه می رویند
که بسیار نازک و بهر سمت در خاک فرو رفته
غذا را جذب می کنند که بعد ازان به لوله
هائیکه در داخل ساق اند سیر می نماید - نمبر ١٧٠
ساقه های بارور ممکن است در ابتدای بهار از ساقه های
عقیم پیشتر رویند و اگر از اجسام مخروطی شکل که به
انتهای آنها اند یکی را گرفته ملاحظه کنیم - می
بینیم که دران فلسهای کوچک سپر مانند
قرار گرفته که در سطح تحتانی آنها از پنج الی
ده قوطی های تخمه خورد موجود اند - نمبر ١٧١
وبه هر یک آن تخمه ها به تعداد زیاد
موجود - چون قوطی های موصوف خشک می گردند باز می شوند و
تخمه ها بیرون افگنده می شوند و هرگاه تخمه ها بخارج افگنده شدند
یعنی عمل ساقه بارور که برای آن مخصوص است انجام یافت
ساقه کاملاً خشک میشود - تخمه هائیکه به زمین افتیدند اگر شرائط لازمه
موافق اند نمو می کنند و پروتھلیس که ازان پیدا می شود به
شکل مانند پروتھلیس سرخس می باشد اما به هر پروتھلیس


علم نباتات
۱۴۱

آلات نر و ماده هر دو موجود نیستند بلکه یک پر وتھلیس آلات نر و دیگر آلات ماده دارد- آلات نر چون نموی خود را کامل کردند منشق می شوند و سلولهای منی ازان خارج می شوند که بواسطه تار های شنا از بین قطره آب شنا نموده به آلهٔ ماده رسیده نطفه را تشکیل می دهد که ازان نبات اصلی می روید-
۲- جامنک آسا
نباتات این مرتبه ساده و پست قد بوده عموماً بر می اند- نموی آنها انبوه و گاهی از چندین انچ زیاده بلند نمی شوند- ساقهٔ کوتاه نموی شان قائم که بر آن برگهای سبز مجتمعاً روئیده اند- ریشه نبوده مثل دیگر نباتات ذات القاح الخفیہ رشته های جذابه دارند که بواسطهٔ آنها رطوبت را از خاک جذب می کنند و بذریعه برگها کاربن دائی اکسائد را تجزیه کرده برای خویش غذا را تهیه می کنند-
در آن دو طبقهٔ مهمه دیده می شوند یکی نباتات الکبد Liverworts و دوم گلهای سنگ
۱- نباتات الکبد- باین سبب آنرا نبات الکبد گویند که شکل شان مانند شکل جگر است چنانچه افراد آن عموماً پهن به نقاط مرطوب زمین می رویند- بعضی اقسام اند که به روی آب و دیگران کاملاً در آن نمو می نمایند- اجناسی که در بین آب می رویند مثل


علم نباتات ١٤٢
حیوانات ضفادع می توانند اگر بروی زمین اورده شوند نشو و نما پذیرند مرکنشیا Marchaatia یکی معمولی ترین از نباتات الکبد بوده به زمین مرطوب عموماً به اطراف خندق یا انهار و چشمه ها می روید پروتفلیس آن برخلاف سرخس و غیره اهمیت زیاد داشته نبات فهمیده می شود این نبات در دوره زوجی مانند نبات گلدار اهمیت ندارد. لهذا پروتفلیس یک جسم بسیط بروی زمین پهن بوده منشعب است و به انتهای هر شعبه بریدگیها دیده می شوند. در برگهای آن در وسط یک رگ که بجای رگ اصلی است از ابتدا تا انتها دیده می شود.
نمبر ۱۴۷
به سطح تحتانی برگ برابر رگ وسطی رشته های جذابه روئیده که بزمین فرو می روند و خود برگ سبز بوده کاربن دائی اکسائد را تجزیه می کند. در سطح فوقانی علاوه به رگ وسطی رقبه های کوچک به شکل شبه معین دیده می شوند که در وسط هر یک این رقبه ها یک سوراخ (فوهه تنفسی) موجود است و آن مربوط است به یک حفره دیگر که در تحت بشره واقع است. در اطراف حفره سلولهای اند دارای کلوروفایل که بعضی از آنها از ته الی آخر به صنوف ترتیب یافته اند و این ترتیب در ساختمان مرکنشیا مخصوص است که در


علم نباتات ١٤٣
دیگر نباتات دیده نمی شود. تخمه های
مرکنیشیا که ازان پروتھلیس حاصل
می شود در دوره غیر زوجی و
بعد از دوره زوجی دو قسم حاصل
می شوند -
تخمه از پروتھلیس باین طریق نمبر ١٧٣
حاصل میشود که بعد از نموی پروتھلیس چون چندین یوم می
گذرد- به نقاط مختلف رگ وسطی ساختمان مخصوصه مانند کاسه
لگ های خورد می رویند و درتهٔ آن اجسام کوچک سبز پیدا می
شوند که تخمهٔ آن می باشند. تخمه های مذکور بعده سست می شوند
و بواسطهٔ باران جدا شده به نقاط مختلفه منتشر میشوند که ازان بعد
اگر موسم موافق است نمو نموده پروتھلیس های جدید را تشکیل
می دهند . طریق تشکیل تخمه های آن بعد از دورهٔ زوجی اینقسم
است که به نقاط مختلفه رگ وسطی گاه نمبر ١٧٤
برآمدگیهای خورد تشکیل میشوند که بعده
بشکل قرص می گردند که بواسطهٔ میله
بسطح پروتھلیس چسپیده به شکل مثل
چتری می نمایند بعضی از آنها آلات نر اند و دیگران آلات ماده و
باین شناخته می شوند که کناره قرص آلهٔ نر چیندار بوده سطح


علم نباتات ١٤٤

آن داراے برآمدگیها و فرورفتگیها
می باشد - عموماً فرورفتگيهاى مربوط
اند به حفره هاى داخلى قرص -
و آله تانیث نیز قرصی است امّا
منشعب که در ان هشت یا نه نمبر ١٧٥
ساختمان مخصوص گلک مانند جمع
شده به شکل متشعشه نظر می آیند در سطح تحتانی هر گلک اجسام
کوچک شبیه بوتل قرار گرفته که جز فوقانی آنها تنگ و طویل
و جز مى تحتانی قصیر و کروى -
از قاعدهٔ هر حفرهٔ آلهٔ نر یک جسم
خورد به شکل چکش می روید که در ان
سلولهاى منی تشکیل میشوند چون جسم
نموى خود را کامل می کند سلولهاى منی نمبر ١٧٦
خارج می شوند که بواسطهٔ تار ها می شنا در اب شنا نموده به آلهٔ مؤنث
می رسند و از هر یک آن ضمیمهٔ طویل خارج شده سلول جنینی را که
در وسط جز کروى آنست بارور می نماید سلول جنینی بعد ازان بواسطهٔ
تقسیم سلولی بزرگ شده می رود و منقلب میشود بیک جسم چکش نما
که بعده میلهٔ آن دراز شده جسم تکمه مانند که بانجام آنست از آله ماده
بخارج می برآید و چون آن نموى خود را کامل می نماید منشق شده


١٤٥ علم نباتات

تخمه ها را که در داخل آن تشکیل شده اند بخارج می افگند و آنها اگر شرائط لازمه را موافق می بینند نمو نموده پروتهلیس ها را تشکیل میدهند
۲-گلهای سنگ. نباتات این طبقه دارای ساقه قائم و کوچک اند و با نبوہی می رویند. برگچه های شان نازک و خورد به ترتیب مارپیچی (متبادل) مرتب شده نسبت به نقاط مرطوب به زمین خشک زیاده تر می رویند.
گل سنگ معمولی تخمه هایش مثل شرس نمو می نمایند اما پروتهلیس آن یا آلات نر یا آلات ماده دارد و ساقه آن کوچک و نازک دارای برگچه های نازک میباشد قوطی های تخمه به محور های طویل می رویند و دارای یک ساختمان مخصوصی اند
که مانند کلاها آنها را می پوشاند- چون قوطی کاملاً نمو کرد. کلاه جدا می گردد امّا چنانکه لازم دیده میشود که تخمه ها بیرون افگنده شوند درین موقع افگنده نمی شوند زیرا که دهان قوطی مسدود است بواسطه یک ساختمان دیگر مانند دندانها نمبر ۱۷۷
چون دندانهای مذکور از حرارت و خشکی هوا خشک میشوند منقبض میشوند و رخنه ها را تشکیل می دهند که ازان تخمه ها بخارج افگنده منتشر می گردند. و مانند شرس نمو می نمایند امّا در ابتدای نمو بته ها


علم نباتات
١٤٦
ریزه گل سنگ لعاب دار بوده بزمین پهن و فوفه دیده می شوند.
۳ - نباتات رشتهٔ
در این مرتبه نباتات ادنیٰ و ساده ترین شامل اند و غالباً در
عالم قدیم ترین می باشند بعضی افراد آن دارای کلور و فائیل بوده
غذای خود را تهیه می کنند اما دیگران ازان عاری از دیگر اجسام عضوی
زنده یا مرده غذای خود را جذب می کنند. اشکال آنها مختلف گاه کروی
و گاهی اسطوانه لاکن هیچ اجزای علیحدہ مانند نبات گلدار مثل ریشه
و ساقه و برگ در آنها دیده نمی شود. جسامت شان سلولی از
ذره بینی الا به بزرگی نیم درخت هم می باشد و تخمه های شان
گاه بواسطهٔ هوا ورنه اکثر اوقات بذریعهٔ آب منتشر می شوند.
دران دو طبقهٔ مهمه است قارج و نباتات بحری -
۱ - قارج - این نباتات از کلور و فائیل عاری از دیگر اجسام
عضوی زنده یا مرده غذای را برای خود حاصل می کنند چنانچه
در تاریکی بهمان خوبی نشو و نما می نمایند که در روشنی و بر دو قسم
مهمه اند اوّل سماروق ها و دوم پوپک ها سماروق - به اقسام
متعدده است امّا ما قسم معمولی آن را که در جنگلهای مرطوب عموماً
بعد از خزان در ایام باران روئیده دیده می شود بیان می کنیم جزئی که
بالای زمین نظر می آید مرکب است از یک محور طویل (تا به
سه انچ که قطر آن ۱/۴ انچ می باشد) و جزئی گرد که افقاً به انتهای آن


علم نباتات
١٤٧
محور قرار گرفته. سطح تحتانی جزی آخری مقعر و فوقانی محدب
بوده موسوم است به کلاه سماروق. سطح فوقانی کلاه سماروق اشم
است و قطر آن عموماً برابر درازی محور می باشد. اگر آنرا قطع
کنیم معلوم می شود که محور و کلاه هر دو اجزا از مواد سفید
تشکیل یافته اند. جزئی که از سماروق
در خاک فرو رفته از اجتماع
رشته های سفید صورت گرفته
که به انتهای سافله محور چسپیده
اند هر یک ازین رشته های
سفید را ہایفا (Hyphae)
و رشته های ضخیم را که بجای
ریشه اند مائی سلیم (Mycelium)
نمبر ١٧٨
نامند. اگر مقطع
سماروق را بواسطه ذره بین امتحان کنیم می بینیم که همه
جسم سماروق از اجتماع ہایفا تشکیل شده است. در ساقه
ملصق و در مائی سلیم و کلاه از یکدیگر جدا شده اند.
کمی بالاتر از نقطه تنصیف محور سماروق حلقه دیده می
شود که آنرا طوق سماروق نامند این حلقه یا طوق فی الحقیقت
ما بقای غشای است که در ایام ابتدائی نموی سماروق تا به
کلاه رسیده آنرا کاملاً پوشانیده بود. و در آن زمان موسوم است


علم نباتات
١٤٨
به مقنع سماروق - چون نبات نمو نموده آن دریده و کلاه بیرون
برآمد و ازان طوق باقی ماند -
در سطح تحتانی سماروق جوان
ورقه های زیاد دیده می شوند که بر
مرکز جمع شده شکل متشعشعه را می
سازند ورقه های موصوف موسوم اند
به ماهی گوش های سماروق در ابتدا نمبر ١٤٩
رنگ آنها ارغوانی است اما بعده خاکستری می گردند در هریکی
ازین ورقه ها تعداد زیاد از تخمه های سماروق تشکیل می شوند که
خیلی خورداند - اگر سطح تحتانی کلاه را پایان کرده و از هوای
تند و تیز نگاهداشته بآهسته بیک کاغذ سفید نهند یک لکه
رنگین بروی کاغذ پیدا می شود لکه چیزی دیگری نیست بلکه
سلولهای اند که ازان ریختند و از این قسم لکه می توانیم وضع
ترتیب ماهی گوش ها را هم شناخت -
سماروق نیز صاحب دو قسم آلات است مانند دیگر نباتات
آلات تغذیه و آلات تجدید مائی سیلم که آله تغذیه است بواسطه
آن نباتات تغذیه می نماید و حصهٔ هوائی (محور و کلاه) برای
تشکیل و انتشار تخمه ها بکار میرود -
سماروق چونکه از مواد عضوی تغذیه می نماید پس گلهاے


علم نباتات ١٤٩
بخاکی نمی روید که مواد حیوانی یا نباتی گنده شده را نداشته
باشد-
تنبیه :-عمل تزویج سماروق غیر زوجی بوده فقط بواسطۀ تخمه ها
اجرا می شود-
در این نباتات تاحال عمل زوجی دریافت نشده است-
بعضی سماروق ها بخوردن بکار می روند و بعضی اقسام
آن سمی اند اما هیچ کس همه اقسام خوردنی را از غیر خوردنی
بدرستی تشخیص کرده نمی تو اند سوای با علم و تجربه بتشخیص
آنها در کوشش های شوقی اکثر واقعات مهلکه واقع شده
اند- بهر حال سماروقهای که خورده می شوند عموماً برنگ
زرد مائل به بادامی و سطح تحتانی شان مقعر و فوقانی محدب می
باشد- و اقسام سمی اکثریه به رنگهای شوخ و خوبصورت اند
مانند نارنجی مائل بسرخ زردی مائل سرخ- سبزی مائل زرد
و غیره گاه به سطح فوقانی آنها لکه های رنگ دیگر موجود- سطح
تحتانی و فوقانی کلاه محدب و انتهای عالیه و سافله محور باریک
به نقطۀ وسطی ضخیم می باشند- هر کدام سماروق که ببیخ آن
یک ساختمان کاسه دار دارد یا بر آمدگی فلسی داشته باشد
یا تخمه های آن برنگ سفید باشند هم از اقسام خوردنی
نیستند و باید از آنها احتراز ورزید- در دورۀ تکمه(در ابتدای


علم نباتات ۱۵۰
نموی نبات که سماروق بشکل تکمه می باشد) سماروق خوردنی و سمی تشخیص نمی شود اگرچه رنگ تکمه زرد مائل به بادامی باشد لہذا خوردن سماروق تکمه خطرناک است -
پوپک - به اقسام متعدده که ازان پوپک سفید را که بر روی تکه نان می روید برای مطالعه طرز زندگانی می گیریم - پوپک این قبیل معمولی بکثرت یافت می شود و به رنگ سفید بوده نسبت به اقسام دیگر بزرگتر می باشد و عموماً بلندی آن تا بیک انچ و گاه تا به سه انچ دیده می شود - تخمه های پوپک مدام کم یا زیاد در ہوا موجود اند - چنانچه هرگاه بروی بعضی از عضویات چون نان میوه یا چرم وغیرہ می افتند می توانند ازان غذای خود را جذب نموده نمو کنند و بنت آن را که مثل پشم است نمبر ۱۸۰
ہر شخص می شناسد - اگر بخواهیم طرز تنمیه آنرا مشاهده کنیم کمی خاک رت را گرفته به گلاس شیشه باید اندازیم که دران شیره میوجات است و اگر آنرا بجای گرم نگاه داریم دو یا سه روز بعد به روی آن پوپک روئیده دیده می شود - بذریعهٔ


علم نباتات
۱۵۱
ذره بین اگر امتحان ان را به نمائیم نبات آن مثل سماروق دارای
رشته های جذابه دیده می شود که زیر سطح شیره رسیده اند
و حصه دیگر هوائی است که به انتهای آن سلولهای ضخیم
قرار گرفته - سلولهای ضخیم که در حقیقت قوطی های تخمه اند
بطریق غیر زوجی تشکیل شده اند و
چون نموی خود را کامل می نمایند به رنگ
سیاه نظر می آیند که بعده منشق می شوند
و ازان چهار طرف تخمه ها افگنده میشوند
پوپنک بطرز مذکور تجدید خود را مسلسل
جاری می دارد ـ اما این تخمه ها بسیار
نازک اند ـ اگر به نقاطی به افتند که نمبر ۱۸۱
شرائط نمو موافق نباشند به زودی می میرند ـ پس برای
آن که در موسم نا موافق مثل زمستان نسل پوپنک منقطع
نشود ـ تخمه های را بطریق
زوجی تشکیل می دهد که
تا به آنوقت که شرائط لازمه
موافق نباشند زنده می مانند
و نمو نمی نمایند طریق زوجی
در این نبات به این طرز نمبر ۱۸۲


علم نباتات ۱۵۲

جاری است که دو رشته های جذابه که در موادی فرو رفته
اند که مواد غذائی آن میباشد چون بیکدیگر نزدیک می گردند
به دو نقاط هر دو رشتهای مذکور دو برآمدگیهای کوچک می
رویند و به طرف یک دیگر طویل شده می روند تا آن که
بیک دیگر متصل می گردند. در آن موقع جدارهای شان که
با یک دیگر ملصق شده حل می شوند و بین دو رشته های مذکور
یک لوله ارتباطیه تشکیل می شود و بعده مکنونات سلول یک
رشته به مکنونات دیگری که به مقابل است منتقل شده باهم با
یکدیگر می آمیزند و در همین اثنا به نقاطیکه در عقب نقطه
متصل اند دو پرده فاصل تشکیل
شده یکحصه لوله را جدا می
نمایند. بعد ازان جزئی که علیحده
شده شروع به بزرگ شدن
می کند و بروی آن یک جداً
ضخیم به رنگ خاکستری مائل به
سیاه پیدا می شود که بروی
آن خار های ریزه روئید اند. نمبر ۱۸۳
هرگاه تخمه نائم نموی خود را کامل کرد از رشته ها علیحده می گردد و می
افتد. بعده تا به عرصه به حالت سکون بوده هرگاه شرائط لازمه موافق


علم نباتات
۱۵۳
باشند نمو می نماید -
نباتات نافعه و مضره - از همه اقسام نباتات ذات الالقاح مخفیه
که پیشتر زیر مطالعه آمدند بعضی اقسام قاریچ به بهبودی و بیادی
انسان بیشتر تعلق دارند پیشتر بیان کردیم که این نباتات از
کلوروفائیل عاری از اجسام عضوی یا از مواد عضوی زنده
یا مرده تغذیه می نمایند اگر مواد مرده است دران عموماً باعث
گندگی می گردند که از ان مواد مذکور تجزیه شده بکاربن دائی
اکسائد و مواد معدنی منقسم می شود و اگر از مواد زنده به نباتات
رویند در آنها بعضی امراض ساری پراگنده می شوند و باعث
اتلاف آنها گشته برای ما نقصان می رسانند و اگر در اجسام
حیوانی داخل شدند به سلول یا خون آن روئیده باعث امراض
مهلکه مثل تپ محرقه - درد گلو و دق وغیره می گردند بعضی اقسام
آن برای ما مفید باشند مایه که در مواد قندی یا شیرین پیدا
می شوند و آنها را به الکحل که بذریعه بوی مخصوص شناخته می
شود تبدیل می کنند و اگر همین ها در شیر پیدا شدند آنرا به ماست
یا پنیر تبدیل می نمایند و همین مایه است که چون در خمیر آرد نشو و نما
کرد برای ما نان نرم می دهد - لہذا بعضی اقسام قاریچ ( Fungus )
که بالعموم ذره بینی اند به شکل و خصائل مختلف برای ما همچنان
مضر اند که اقسام دیگر مفید - لهذا بعضی از اقسام آنها که آنقدر


علم نباتات ١٥٤

اهمیت زیاد دارند در ذیل بیان می نمائیم :-
مایه - ظاهراً نباتات مفیده از مواد مرده تغذیه نموده عموماً در
مواد های قندی پیدا می شوند و مانند دیگر اقسام قارج که پیشتر
بیان شد مائئ سیلم ندارند. جسم نباتی مایه معمولی فقط از یک
سلول یا از اجتماع چندین ساخته شده و هر یک سلول کم یا زیاد
بیضوی یا کاملاً گردی شکل می باشد. در وسط آن یک خسته و
چهار طرف دانه های پروتو پلازم و
خلل از شیره سلولی پُر اند. و تمامی
این اجزا در جدار نازک قرار گرفته
که بواسطه آن نبات جذب غذائی
می نماید. در مایه عمل تجدید غیر
زوجی بذریعه تقسیم سلولی جاری نمبر ١٨٤
است اما بطرز تقسیم سلولی چوب نمی باشد. بلکه جدار سلولی بیک
نقطه برآمدگی پیدا می کند که نمو کرده بزرگ می گردد. سلول جدید
که باین طریق تشکیل می شود تا به عرصه به سلول قدیم چسپیده
می باشد و بعده ممکن است جدا شود.
هرگاه شرائط خارجی ناموافق شدند خصوصاً به موقع که مواد غذائی
کمتر گردد. در آن حالت تجدید زوجی تکمیل یافته تخمه های نائم
تشکیل می شوند که به تعداد در هوا پراگنده می باشند. و برای آن


علم نباتات
۱۵۵
بعضی سلول مایه آماس می کند و خسته شان به چهار حصه منقسم
شده چهار چهار تخمه را تشکیل می دهد و جدار سلولی در آن وقت
بجای قوطی کار می رود ممکن است
که در تعداد تخمه ها اختلاف باشد
لهذا بجای چهار گاهی دو گاه هشت
تخمه دیده می شوند. تخمه ها که باین
طرز ساخته شدند بعد از دریدن
جدار خارج میشوند و تا به عرصه نمبر ۱۸۵
در هوا بوده بکدام میوه رسیده قرار می گیرند در آن باعث
گنده شدن آن می گردند. چون تخمه نمو می کند غشای آن
می درند و سلول مایه ازان خارج شده شروع به تقسیم شدن
می شود چنانچه عمل تجدید بسرعت جاری میشود اما بطریق اول -
عمل تخمیر. اگر کمی مایه را در یک بوتل شیشه که دران آب و
قند مخلوط بوده موجود است انداخته بجای گرم نگاه کنیم در ان عمل
تجدید بسرعت جاری میشود و بعد از چندین دقیقه بسیار حبابهای
ریزه از محلول متصاعد می شوند. اگر غاز این حباب ها را امتحان
نمائیم ظاهر میشود که غاز مذکور کاربن دائی اکسائد می باشد همین
عمل را تخمیر نامند. چون در بوتل عمل تخمیر خلاص میشود در شیشه
بجای محلول شیرین الکحل بمقدار زیاد دیده می شود. عمل مذکور


علم نباتات ١٥٦
در محلول تا به آن وقت جاری می باشد که همه مواد قندی تجزیه شده مبدل به کاربن دائی اکسائد و الکحل گردد بحالتی که مقدار الکحل خیلی بیشتر گردد عمل بتخمیر چیزی دیگر نیست بجز عمل تنفس نباتات مایه که اکسیجن را از مواد قندی جذب نموده کاربن دائی اکسائد را دفع می کند و چون از مواد قندی مقدار اکسیجن کم می شود به الکحل تبدیل می شود -
بیکتریا - از همه نباتات (از مایه نیز) خرد ترین بوده به هر طبقه (هوا - آب - زمین) موجد اند - قطر آنها عموماً ١/٢٥٠٠٠ انچ اگرچه در بیکتریا که باعث تپ محرقه می گردد فقط ١/١٢٥٠٠ و در دیگران هم خورد تر که به ذره بین طاقتور هم به مشکل دیده می شوند -
باوجودیکه جسامت شان آنقدر خورد است اعمالی را انجام می دهند که نتایج تعجب خیز دارند - از کلوروفائل عاری و جسم شان مانند مایه فقط از یک سلول و گاه از چندین سلول ترکیب یافته - از مواد زنده یا مرده تغذیه می نمایند بعضی از آنهائیکه مواد مرده را جذب می کنند الکحل را به سرکه تبدیل می کنند و اگر در شیر پیدا شوند آنرا ترش می نمایند و دیگران در موادهائیکه دارای مرکبات ازت اند پیدا می شوند و آنها را تجزیه می نمایند چنانچه از آن غاز های متعفن خارج می شوند -
آنهائیکه از مواد زنده تغذیه می کنند باعث امراض گوناگون


علم نباتات
۱۵۷
حیوانات که به سبب مواد سمی اند که از جسم شان مترشح میشوند
می گردند و دران حالت آنها موسوم اند به جراثیم ( Germs )
یا مائیکروب ( Microb ) تجدید آنها خیلی سریع چنانچه ممکن
است که در عرصه چندین ساعت یک بلیون جراثیم حاصل شوند
و از همین است که امراض وبائی (ساری) عمومی می گردند.
سلول بیکٹریا ساده دارای یک جدار سلولی که گاهی از
سلولز ساخته شده و گاه از ماده دیگر
( Proteids ) که از پروتو پلازم
سلول حاصل میشود که آن موجود است
به شکل دانه ها اما وجود خسته تا حال
مشاهده نشده اگر چه در اکثر سلولها نمبر ۱۸۶
مواد خسته (کرو ماتین) دیده میشود. یک یا دو قسم بیکٹریا ساده
این چنین هم اند که دارای مواد کلوروفائیل می باشند.
اگرچه شکل این سلول کروی است اما ضروری نیست
زیرا که در بیکٹریا یک نژاد می تواند. در دوره های مختلفه حیات
خویش اشکال مختلفه را اختیار کند لہذا بجای کروی گاهی
دراز و گاه مارپیچی و بعض اوقات بدیگر اشکال هم دیده میشوند.
عمل تجدید در بیکٹریا ساده بدو طریق انجام می یابد و
هر دو طریق غیر زوجی اند.


علم نباتات
۱۵۸
طریق اوّل آنست که سلول فقط بدو حصہ منقسم شود -
و در طریق دویم سلول تخمه را تشکیل می دهد که نائم است و
این عمل در اقسامیکه جسم شان طویل است زیاده تر دیده
می شود. مکنونات پروتو پلازم از یک مرکز خود حرکت کرده در
وسط جمع می شوند و گرد آن یک
جدار جدید تشکیل می شود - هرگاه
نموی آن کامل شد این جدار محکم
می گردد و در داخل آن تخمه تشکیل
می شود که عموماً یک است و گاهی نمبر ۱۸۷
چندین. این تخمه های بیکتریا حرارت و برودت زیاد را مقابله
نموده می توانند بدون دیدن ضرر تا به عرصۀ دراز بحالت
خواب زنده مانند و عموماً در هوا منتشر اند یا در آب مخلوط که
بواسطۀ تنفس در اجسام حیوانی داخل میشوند یا بواسطۀ خوردن
آب - هرگاه شرائط لازمه نمو موافق شدند نمو می نمایند و در آن
موقع جدار خارجی می ترقد و سلول کامل بیکتریا خارج میشود
که عمل تجدید آن بزودی شروع می شود -
تنبیه:- برای حفظ صحت باید که از آب جوی یا تالاب که دارای
ہزار ہای مائیکروب است اجتناب کنیم و از آب نوشیده مریض ہا
که بہ امراض وبائی مبتلا اند پرهیز نمائیم و اگر از حیوانات مایکی


۱۵۹
علم نباتات
در مرض وبائی گرفتار شده آنرا از دیگران جدا کنیم.
۲- نباتات بحری- نباتات قدیم و ساده ترین اند که زیر سطح
آب تالابها و چاه های کهنه و بروی سنگها یا دیگر اشیای زیر آب
شیرین چسپیده زندگی می نمایند-
غیر از آن همه نباتات را که خس دریائی Seaweed
نامند و در بحرها و غدیر های آب شور می رویند در همین شعبه
شامل اند- زیاده تر اقسام آن بروی آب ورقه ضخیم را تشکیل
می دهند و چندین اند که به زمینهای مرطوب نیز یافت می شوند
اقسام ساده ترین نباتات بحری سلولی اند یعنی جسم آنها مشتمل است
بر یک سلول کروی که تکثیر آنها اکثر بواسطهٔ تقسیم سلولی ظهور
می پذیرد جسم نباتی اقسام اعلی آن از اجتماع سلولهای طویل به
شکل استوانه ( Thallus) ساخته شده که ساده اند و گاه منشعب
چنانچه در آنها اکثراً هیچ اجزای جداگانه از قسم ریشه و ساقه و غیره
دیده نمی شوند. لاکن تمامی شان دارای کلوروفائیل بوده و کاربن
دائی اکسائد هوا را تجزیه کرده برای خویش غذا را تهیه می نمایند و
مثل قارج بروی اجسام دیگر عضوی زنده یا مرده نمی رویند-
مارپیچی بحری Spirogyra یکی از معمولی و ساده ترین
اقسام نباتات بحری است- که در آب شیرین می رویند حصه زیاد
این نباتات سبز ممزوجی که بروی تالابها شنا می کنند جامنکهای بحری


علم نباتات ۱۶۰

دیده می شود - شکل ظاهری آنرا بچشم دیده می توانیم اما برای
ملاحظه اجزای آن ضروری است که ذره بین را به استعمال آریم -
جسم نباتی ساخته شده از تار های ساده غیر منشعب که
از اجتماع سلولهای طویل صورت گرفت
چنانچه جدار های فاصل سلولها که مطابق
نژاد راست اند یا خمیده بخوبی ظاهر می
شوند و بهیچ قاعده یا انتهای آن شناخته نمی
شود- حبل یا ریسمان کلوروفائیل به طرف
داخلی سلولهای مذکور ترتیب یافته و از نمبر ۱۸۸
همین است که این نباتات را مارپیچی نامیدیم - در سلول علاوه
از کلوروفائیل خسته و پروتوپلازم موجود است که اوّل الذکر
نزدیک مرکز بواسطهٔ رشته های پروتوپلازم که بطرف جدار
سلولی متشعشع و به بعضی نقاط حبل کلوروفائیل ختم شده آویخته
است و پروتوپلازم زائد بطرف جدار داخلی سلولی ورقهٔ باریکی
را تشکیل داده به آن چسپیده است و تمامی خلل از شیرهٔ
سلولی پر می باشند -
عمل تجدید در این نباتات بواسطهٔ غیر زوجی نامی از
جدا شدن حصه تار های جسم نباتی اجرا می شود- و حصّهٔ
که ازان جدا می شود نمو کرده نبات کامل می گردد- هرگاه


علم نباتات
۱۶۱
قوت تار ها از زیادتی عمر کاسته میشود یا به سبب تقسیم مسلسل یا بنا به جهت ناموافق حوادث خارجی تجدید زوجی بطریق جمعیت کمی مانند آن که در پوپنگ ملاحظه شد. واقع می شود و تار های نزدیک یکدیگر از بعض نقاط جسم خود برآمدگی های کوچک را تشکیل می دهند (تقریباً یک یک تار از هر سلول) نمیر ۱۱۹
که به مقابل بطرف یک دیگر نمو کرده طویل می شوند و متصل می شوند. جدار ها به نقطه که متصل شدند حل شده یک لوله ارتباطیه در بین هر دو سلول ساخته می شود. بعده مکنونات یک سلول (کلوروفائیل خسته و پروپلازم) از راه این لوله گذشته به مکنونات سلول دوم می آمیزند و بعد ازان همه مواد بذریعه یک ورقه ضخیم سلولر محیط شده مبدل بسلول جدید میگردد که در داخل جدار قدیمی قرار گرفته. و همین تخمه نائم مارپیچی بحری می باشد.
تخمه نائم یک جسم بیضوی است که در ابتدا سبز اما بعده سیاهی مائل بخاکستری میگردد. و بعد از عرصه قلیل یا طویل


علم نباتات ۱۶۲
خواب خود هر وقت که شرائط موافق شدند نمو می کند در آن
موقع دو غشای آن دریده مکنونات
آن نمو کرده به شکل یک لوله می
گردد ـ که در وسط آن یک پرده
تشکیل می شود و ازان دو سلولها
متصل دیده می شوند سلولی که به نمبر ۱۹۰
انتها است سبز و دیگری سفید ـ پس در این موقع قاعده و انتهای
نبات شناخته می شود اما بزودی سلول انتهائی نمو کرده تار نبات
را تشکیل می دهد و دیگر منقبض شده معدوم گردد ـ چنانچه این
شناخت هم کم می شود ـ
واکیریا (Vaucheria یک قسم نباتات دیگر بحری
اند که در آبهای پایاب و بخاک مرطوب دیده می شوند ـ تار نباتی
منشعب انا به سبب نبودن پرده های فاصل مثل نبات مایقچی دران
سلولهای جداگانه نظر نمی آیند ـ
نبات مذکور بذریعۀ جؤ ریشه نماء
که بی رنگ است چسپیده و
کلوروفایل به شکل دانه ها
در تمام جسم نباتی منتشر ـ در واکیریا نمبر ۱۹۱
تجدید غیر زوجی بطریقی مخصوص


۱۶۳

علم نباتات

است و آن باین طریق که انتهای شعبه تار به سبب اجتماع پروتو
پلازم آماس میکند بعده جزر موصوف از شاخه بواسطه یک پردهٔ
فاصل جدا می شود. و بعد ازان می ترکد که ازان جسمی کروی
تخمه واکیریا خارج می شود که دران ذرات کلوروفایل موجود و
خسته ها به تعداد زیاد و تخمه بچشم دیده می شود. سطح خارجی آن
دارای جفت تازیانه است که
به تعداد زیاد و از هر خسته یک
جفت روئیده - تا به عرصهٔ قلیل
بواسطهٔ تازیانه های مذکور در آب
شنا مینماید و بعده بیک نقطه
قرار گرفته نمو مینماید که ازان
نبات جدید میروید - که فقط دو تار اند به قاعده پیوسته - یک شاخه
برنگ سبز و از شاخهٔ دیگر برآمدگی می
برآید که بی رنگ و بطور ریشه بکار می
رود برای محکم کردن نبات بروی زمین
تخمه های نائم این نبات نیز بطریق زوجی بذریعه
اعضای مذکور نر و ماده تشکیل میشوند و هر
دو آلات شاخه هائی اند تغیر پذیرفته و هر
دوی شان بیک شاخه واقع می شوند -

نمبر ۱۹۲
نمبر ۱۹۳


علم نباتات
۱۶۴
آله نر جسم استوانه ایست دارای ذرات کلوروفایل و خسته
ها۔ بعد از چندی خسته ها به مرکز پروتوپلازم مجتمع میگردند۔ تسلسل
جزئی که دران خسته ها مجتمع بود بواسطهٔ یک پرده فاصل قطع می
شود۔ چون آله تذکیر که بطرف آله ماده خمیده است نموی خود را
کامل کرد راس آن می درد و ازان سلولهای منی تازیانه دار
که از خسته ها تشکیل شده اند خارج میشوند۔ از بین آب
شنا نموده به آله ماده می رسند۔
آله ماده از آله نر بزرگتر دارای برآمدگی نوکدار در آن
نیز ذرات کلوروفایل و خسته ها اند که به مرکز پروتوپلازم مجتمع
میشوند۔ آن نیز از تسلسل شاخه بواسطهٔ پرده فاصل منقطع
میشود خود آله ماده بطرف آله نر خمیده و در داخل آن از اجتماع
خسته ها یک خسته بزرگ به رنگ سبز تشکیل میشود۔ بعد
ازان راس آله ماده حل میشود و یک سوراخ می ماند که
ازان سلولهای منی داخل شده عمل باروری را انجام می
دهند۔ سپس سلول جنینی نمو نموده بواسطهٔ یک جدار ضخیم محصور
میشود و باین طریق یک تخمه نائم واکیریا حاصل میشود۔

باهتمام شبیر محمد ناشر
ختم شده


[BLANK PAGE]