[BLANK PAGE]


وزارت معارف
سلسلہ
١٢١

ریاست دارالتالیف
ادبیات
٢١

شعرالعجم
حصه اول

از اثر علامه مرحوم شبلی نعمانی
ترجمه
منصور انصاری معلم رشدیه جلال آباد

در مطبعه شرکت رفیق
طبع کردید
طبع اول ١٣٠٦ تعداد ٦٠٠٠


بسم الله الرحمن الرحیم
حرم جویان دریامی پرستند فقیهان دفتری را میپرستند
برافگن پرده تا معلوم گردد که یاران دیگری را میپرستند
وَالصَّلوةُ وَالسَّلامُ عَلَى رَسُوْلِهِ مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَاَصْحَابِهِ اَجْمَعِيْنَ
اسلام ابر کرمی ست که بر هر قطعۀ سطح خاکی بارید لیکن فیضش بقدر
استعدا درسید، هر خاکی که قابلیت فزون داشت فیض هم بهما
حساب برداشت. همه ممالک (عرب، ایران، افغانستا
هندوستان، ترکستان، تاتار، مصر و شام) غلامان حلقه
بگوشش گشتند، اما در قبول تاثیر مساوی نبوده با هم تفاوت
دارند و نیز حیثیت مراتب آن تفاوتها یکسان نیست. اسلام
قابلیت ذاتی هر قوم را ترقی داد مثلاً ترکها شجاع بودند (از برکت
اسلام) شجاع تر گشتند و اهل ایران از قدیم در تهذیب


٤
معاشرت و علوم و فنون دارای امتیاز بودند ممتازتر شدند
چنانچه امامان ہر فن (بو علی سینا ، غزالی ، رازی ، طوسی
امام بخاری امام مسلم ، سیبویہ جوہری وغیرہ) در خاک
ایران سربلند گردیدند امروز تهذیب و معاشرت ایران
در تمام عالم اسلام جاری است ترک سلطنت ہای پر زرقام
کرده اند ولی ہمیشہ (؟) لسان دفاتر، مراسم و آئین دربار
ایرانی داشته اند و نیز خاک ایران قابلیت فنون لطیفہ از ہمہ
فایق تر داشت ، علی الخصوص شاعری جوہرش بودہ ، اسلام
این جوہرش را خیلی نمودار کرد تا حدی ترقی داد که شاعری ایران
تنہا مساوی ست با شاعری ہمہ عالم لیکن ہزار افسوس کہ
تا امروز در تاریخ شاعری ایران کتابی نوشته نشده کہ ما را
رہبری میکرد ، شاعری کی و بکدام اسباب شروع شد؟
و چطور عہد بعہد عروج یافت ؟ کدام کدام اسلوبہا اختراع شدند
و کدام صورتہا جای یکدیگر را گرفتند ؟ و کوائف ملکی و قومی
کدام تاثیرات بران انداختند ؟) بلی تذکره ہای شعرا بکثرت
طولانی سراجیہ ضمیمہ (۶۰۰)


ه
موجوداند ، لیکن اگر آنها بجای تاریخ بیاضهای اشعار گفته شوند
زیباتر است - که دران بجز از انتخابات اشعار چیده شعرا
دیگر چیز یافت نمیشود و باحوال شعرا و واقعات چندان در
نزده اند و نیز بر انقلابات شاعری که عهد بعهد شده اند و ستابها
شان هیچ روشنی نه انداخته اند ـ
من این کمی را از مدت مدید محسوس می نمودم واکثر اوقات
خویش را در همین خلجان بسر می بردم که در ماه می سنه ١٨٩عوی
دوست محترم او ستادم مسترار نلد، بمن اطلاع داد که یک
پروفیسر المانى (جمیل دار مستیئر) برین موضوع کتابی درلسان
فرانسوی تألیف نموده است ، من در ینوقت زبان فرانسوی
یادمیگرفتم بمجرد این خبر کتاب مذکور را خواستم لیکن آن یک رسان
بضخامت ٨٨ صحیفه بود که حالات نهایت معمولی شعرا داشت
، بعد از یک مدت از همین مصنف یک کتابی یگر شایع شد این کتا
بلحاظ تحقیق و تدقیق خیلی حیرت انگیز بود ، لیکن آن تاریخ لسان بو
و دران بر زبانها ی ژند ، پهلوی وغیره بحث محققانه نموده نشان
طهر اولی سعر المجلد سلوم (۶۰۰)


کتابهای که قبل از اسلام بتالیف رسیده بودند نیز داده
بود یعنی این کتاب با تاریخ شاعری علاقه نداشت -
درین اثنا من به تعلق شررشته علوم و فنون ریاست حیدرآباد
دکن بسوی تالیف سلسله کلامیه توجه نموده چند کتب نوشتم که
شایع شده اند . چون ازین سلسله فراغت یافتم پارسال خیال
دیرینه ام باز تازه شد و آخر بتاریخ ۶- مارچ ۱۹۰۶ عیسوی
سنگ بنیا د عمارت ہذا را نهادم . لیکن درین کار پیش موازنه (انیس)
و (الندوه) سد راه میشدند . چون از موازنه فارغ شدم همه تن بدین
کار مصروف گشته تا احوال فردوسی رسیده بودم که بتاریخ ۷ مئی
۱۹۰۷ عیسوی واقعه صدمه پایم پیش آمد یعنی اتفاقاً پای من بضرب
گوله تفنگ زخمی گشته نوبت به بریدنش رسید ، این از کرامات
فردوسی بود که از واقعه قدری پیشتر این مصرع شاہنامه بزبان قلمم
بوده ع درید و برید و شکست و ببست *
ازین حادثه سه چهار هفته معذور مانده باز آن سلسله را بدست گرفتم و با وجود
شبلی نامه سیه را بجزای غلطش پا بریدند و صداخواست که سرمی باشت


۷

درد و تکلیف چیزی مینوشتم که بتاریخ ۶ - ستمبر ۱۹۰۷ عیسوی
حصه اول دوره اول باختتام رسید .
ترتیب اجمالی کتاب این است که : بکل سه دوره اند (قدما ،
متوسطین ، متأخرین) دوره اول از حنظله آغاز یافته بر نظامی ختم
میشود، دوره دوم از اسمعیل بر جامی ، دوره سوم از فغانی برابوطالب
کلیم تمام میشود - شاعر سے بعد از کلیم از ماهیت خود دور افتاد
رنگ معما گوئی اختیار نموده است -
ما بلحاظ همین دورهای ثلثه کتاب خویش را بر سه حصه منقسم کرده ایم
و در حصه چهارم بر شاعری تبصره عمومی نوشته ایم و در اصل
روح روان این کتاب همین حصه است -
ما در ترتیب این کتاب از کتابهای بسیار مدد گرفته ایم ازان
بعضی کتب قابل ذکر را در فهرست ذیل می نویسیم -

شماره | کتاب | مصنف | ملاحظات
(۱) | لب اللباب | عوفی نزدی | این تذکره اولین است مصنف در صدی هفتم هجری بود و حالات را تا عهد


شمار | نام کتاب | نام مصنف | ملاحظات
 | | | خود نوشته است پروفیسر براؤن بعد
 | | | تصحیح و تحشیه انرا شایع کرده است،
(۲) | چهار مقاله | نظامی عروضی سمرقند | مصنف همعصر نظامی گنجوی بود اگرچه
 | | | رساله مختصر است لیکن سخنهای بسیا
 | | | کار آمد دارد - خودش نیز شاعر
 | | | با کمال بوده است -
(۳) | تذکره دولت | | تذکره مشهور است اگرچه بسیار جا
 | شاه سمرقندی | | غلطیها کرده دلچسپ و مفید است
(۴) | تاریخ آل غزنوی | بیهقی | مصنف در عهد - مسعود ابن
 | | | سلطان محمد غزنوی بود ضمناً
 | | | تذکره شعرای عصر کرده است .
(۵) | غرفات | اوحدی | هم مجلس عرفی و غیره بود این تذکره
 | | | در دو جلدهای ضخیم است و حالات
 | | | هم مفصل تر نوشته است :-


۹
(٦) می خانه عبدالنبی فخرالزمان در عهد جهانگیر بود صرف حالات
شعرائی را می نویسد که ساقی نامه ها
نوشته اند بنسبت تذکرهای دیگر مفصل
است و حال همعصرهای خود را خیلی
تفصیل دار نوشته است :-
(٧) تذکره الشعرا میرزا طاهر نصیرابادی تصنیف سنه ١٨ عیسوی است:-
(٨) مآثر رحیمی عبدالباقی نهاوندی مصنف از درباریهای خان خانان
عبدالرحیم بود ، در اصل سوانح
خان خانان ست در ضمن آن حالات
ہم شعرای در بارش هم نوشته است
و نسبت تمام تذکره های دیگر
مفصل تر و صحیح تر است :-
(۹) مرآة الخیال شیر خان لودی بطبع رسیده :-
(١٠) ہفت اقلیم امین رازی در عهد جهانگیر نوشته شده است مد تذکر است
(١١) تذکره میرتقی کاشی تصنیف سنه ٩١ هجری است :-


۱۰
(۱۲) تذکره سامی سام میرزا صفوی شهزادهٔ خاندان صفویه و همعصر جهانگیر بود کتاب معتبر است :-
(۱۳) ریاض الشعراء واله داغستانی —:—
(١٤) سرو آزاد مولوی غلام علی آزاد تذکرهٔ شعرای عهد تیموریه است :-
(١٥) ید بیضاء " تذکرهٔ عمومی است :-
(١٦) خزانهٔ عامره " صرف حال شعرائیست که بطرح صله یافتند :-
(۱۷) مجمع النفائس خان آرزو —:—
(۱۸) مجمع الفصحا هدایت قلی خان تصنیف تازه است کلام شعرا را بکثرت جمع کرده است :-
و نیز دیگر بسیار کلیات و دواوین شعرا را دیده ام چون فهرست آنها ، طول فضول دارد آنرا قلم انداز میکنم -
جای حیرت است که اروپائی به زبان فارسی نسبت بمسلمانان
مایه خجالت مسلمان اروپائی بود؟


زیاده تر اعتنا نموده . مسلمانان از تصانیف قبل الاسلام یک
کتاب زبان فارسی را هم نمی شناختند، لیکن اروپا یک سرمایه
بزرگ جمع کرده است که تاریخ لسانرا از عهد زر دشت تا نوشیروان
کامل مرتب نموده توانست -
پروفیسر دارمیستر المانی یک کتاب مبسوط در زبان
فرانسوی نوشته در ان عهد کیومرث تا اسلام چهار دور قرار
داده – و تبصره مفصل بر زبان و صرف و نحو . لغات تغییرات
مهر دور کرده است . ( ما این کتاب را مطالعه نموده ایم ) ص
بعض محققین دیگر اروپا کتابهای مستقل بر زبانهای خا
خاص نوشته اند خصوصاً بر زبانهای اوستا. ژند آنقدر
معلومات مهیا کرده اند که یک یک نکته اش حل شده دو دوانین
نایاب اکثر اساتذه را بسعی و کوشش بهم رسانیده به تصحیح و تحشیه
طبع نموده اند- در ایران قصائد منوچهری بالکل ناتمام و
خیلی غلط چاپ شده بود لیکن در فرانس بحسن و خوبی شایع کردند
مطالعه اش چشم را نور می بخشد و نیز بهمرامش ترجمه فرانسوی


۱۲
طبع کردند و برای اصطلاحات ولغات فرهنگ جداگانه نوشتند
همین طور قصائد انور یرا پروفیسر دالین نون ژوکویسکی شایع نمود
و در دیباچه اش بر کلام انوری تبصره کرد و نیز سوانح او را هم
نوشت – پروفیسر نولدیکی برماخذهای تاریخی خاص شاهنامه یک
کتاب مستقل بزبان المانی تحریر کرد- و نیز تذکره های شعرا
را بکثرت نوشته اند که از ان تذکرۀ سرکوار وسلی مشهور عام ست
و پروفیسر براؤن لکچرر فارسی کیمبرج مکمل ترین و جامع ترین
کتابی تالیف نموده است اسم این کتاب لٹریری ہسٹری آف پرشیاست
و دو حصہ ہایش از لندن شائع شدہ اند۔
بر علاوه نسخه‌های اصلی کتابهای زبان فارسی قدیم را نیز بهم رسانده
طبع و شائع نموده اند- امروز در دست مسلمانان یک حرف زبان
پهلوی موجود نیست لیکن اروپا تالیفات بسیار زبان پهلوی
شائع نموده توانسته که از ان جمله کتاب سمبیات زیر یز ان تصنیف
پنجصد سال قبل از مسیح میباشد۔
من ازین تالیفات بعضی را مطالعه نموده وبقدر امکان فائده


۱۳

نیز برداشته ام لیکن با وجود اسباب مذکور نباید فهمید که حق تصنیف
کتاب هذا با کمال رسید —
کوتاهی که واقعه نگاران و تذکره نویسان گذشته نموده اند
امروز جبران هرگز ممکن نیست ؎
گیرم که مرا طرز نوشتن نشد از یاد پیداست که با این سر و سامان چه نویسم

حقیقت شعر

مدتی است که کمی علم و بد مذاقی عام طبائع بر حقیقت شعر پرده انداخت
بنا برین ضرور است که اول از حقیقت شعر بحث کرده آید تا یک میزان
صحیح که بآن شاعری ایران را کامل سنجیده بتوانیم بدست آید ؎
ارسطو اولین شخصی است که بر حقیقت شاعری بحث کرد و درین
موضوع یک کتاب مستقل بوطیقا (پویٹڑی) تالیف نمود. این کتاب
بزبان عربی نیز ترجمه شد و ابن رشد تلخیص آنرا کرده بود که بعض حصه های
متفرقه تلخیص مذکور را پروفیسد شیخو لویس در کتاب علم الادب خود که

؎ ما درینجا بر حقیقت شاعری الاجمال نوشته ایم ورنه اینقدر مواد موجود است
که یک کتاب مستقل تصنیف شود ۱۲ ٭


١٤
در بیروت شائع شده است شامل نمود.
افسوس ! اهل اسلام بر تصانیف ادبی ارسطو هیچ توجه نه نمودند
که در میان شان خیالات ارسطو که در باب شاعری داشت می یافتند
تعریف مشهور شعر تعریف شعر که در کتب ادبیه نوشته شده و همان هنوز بان
خاص و عام جاری است این است «کلامی که متکلم قصداً آنرا موزون
کرده باشد» لیکن این تعریف بالکل عامیانه است --
امروز مسئلۀ تعریف شعر بالکل فیصل شده است لیکن در کلام
متقدمین هم بطرف این تحقیقات اشارات موجود اند که شعر محض اسم
وزن و قافیه نیست. چنانچه در کتب ادبیه مذکور است که روزی یک
طفل صغیر السن حضرت حسان رض را زنبورے کنده بود که پیش پدر
خود گریان کنان آمد که مرا یک جاندار کنده حسان رض نام جاندار را
پرسیدند طفل از اسم او واقف نبود. پرسیدند که صورتش چه بود؟
گفت «کانه ملتف ببردی حبرة» (یعنی چنان می نمود که گویا چادر
های خط دار پوشیده است) چنانکه زنبور خطوط رنگین میدارد
بناءً علیه او را بچادر خط دار تشبیه داد. حسان رض ازین فقره خیلی


١٥
مسرور شده گفت که «واللهِ صارَ بنَىَّ شاعِراً» (بخدا بچه گکم شاعر
گشت) این فقره اگر چه موزون نیست لیکن چون تشبیه بلند بود
حضرت حسان رض فهمیدند که بچه قابلیت شاعری دارد. ازین واقعه
ثابت میشود که نزد اهل غرب حقیقت شعر چیست؟
ابن رشیق قیروانی کتابی مستقل بر شعر و شاعری عرب نوشته است
و در این کتاب اقوال علما و شعرائی که نقل نموده از ان هم تأیید خیال
مذکور می شود۔
شعرای فارس هم شاعری تخیل را میگویند. نظامی عروضي
سمرقندی که شاعر بزرگ و همعصر نظامی گنجوی است در کتاب
چهار مقاله خویش مینویسد.
«شاعری صناعتی است که شاعر بدان صنعت اتساق مقدمات
موهمه کند و التیام قیاس نتیجه بر آن وجه که معنی خرد را بزرگ گرداند
له ما با مولف موافق هستیم که ازین واقعہ حضرت حسان رض قابلیت و ملکه شاعری را در بچہ خود در یافتند لیکن از ان
فهمیدن که عر بها در باب شاعری بمذهب ارسطو داشتند پیش مولف آنرا کلام موزون نمیدانستند بعید است (انصاری)
شه علمای عرب و عجم در تعریف شعر با اروپا موافق نیند. سعی توافق تکلف بی لزوم است (انصاری)


١٦
خورد، نکو را در لباس زشت وزشت را در حلیۀ نکو جلوه داده و با ایهام
قوۀ غضبانی و شهوانی برانگیزد تا بدان ایهام طبایع را انبساطی وانقبا
بود و امور عظام را در نظام عالم سبب سبب گردد »
حاصل این تعریف همین قدر است که شاعری اسم است برای تر
دادن مقدمات موهومه که ازان چیز خوب بد نما و چیز بد خوشنما شده
و قوتهای محبت و غضب را مشتعل سازد .

ماهیت شعر نزد و اهل
اروپا
این خیالات قدما بوده اند که مذکور شد .
نکته سنجی های اروپا برین مسئله مباحث خیلی دقیق کرده نکات
عجیبه آفریده است بر حقیقت شاعری و شعر مل یک مضمون مهر مفصل
و مبسوط تحریر کرده که خلاصه اش این است -
بعض مدرکات انسانی با جذبات انسانی تعلقی ندارد مثلاً اگر ما
یک مسئلۀ اقلیدس را حل کنیم ازان جذبات خشم یا رنج یا جوش
اشتعال نمی یابند .
لیکن اگر پیش ما حال مصائب یک شخص بالفاظ درد انگیز بیان شود
بمجرد شنیدن آن برما یک اثر طاری میشود . این اثر جذبات و


۱۷
احساسات گفته میشود و چیزیکه این جذبات را بر انگیخته میتوان
کرد شاعری است بربنای تعریف ہذا تصویر . تقریر. وعظ
همه در شعر داخل است که این اشیا جذبات انسانی را بر می انگیزد
همین وجه است که بعض مردم این اشیا را هم در شاعری داخل
کرده اند. لیکن نزد مل این اشیا از دائرۀ شاعری خارج اند .
او میگوید که «انسان گاہی ازکلام خود بر مخاطبین اثر» انداختن میخواہ
مثلاً وعظ خطبه. لکچر وغیرہ که مقصد همه متاثر نمودن سامعین میباشد
گاهی از ذکر ان هیچ غرض نمیباشد بلکہ انسان با خود خطاب میکند
و خود متکلم و خودش مخاطب میباشد مثلاً بچه یک شخص فوت شده
درین حالت غم الفاظیکه از زبانش صادر میشوند ابداً غرض اوخطاب
نمودن بشخصی و یا گروهی نمیباشد بلکہ خودش خود را مخاطب میکند
فرض کنید که نزد این نوحه گر یک آدم هم موجود نیست لیکن در ینوقت هم همان
الفاظ از زبان اوخواهند برآمد. الغرض شاعری همین رقم کلام را میگوئید»
اکنون تعریف شاعری بصورت منطقی این است که :
سه لیکن باعتبار تعریفیکه برای شاعری اول کرده شد باید که اشیای مذکوره را شاعر شمار کند
که جذبات را اشتعال میدهند . ویا ازان تعریف دست بردارد نظر انصاری )


۱۸

کلامیکه جذبات را مشتعل سازد و مخاطب آن حاضرین نباشند بلکه انسان
ذات خویش را خطاب کند » اگر چه این تعریف شاعریکه مل نموده است
بر باریک بینی و بلند فکری مبنی است لیکن این دائرة شاعری را خیلی
تنگ می سازد اگر معیار شاعری این تعریف را قرار دهیم دفتر بی پایان
فارسی وارد و مهمل لغو میشود -

حقیقت این است که دائرۀ شعر نه اینقدر تنگ است که مل خیال
دارد و نه آنقدر وسیع است که علمای ادب نا گمان کرده اند .

ر شعر ( چنانچه که مذهب ارسطو است ) یک مصوری
یا نقالی است » فرق این است که مصور حرف تصویر های اشیای
مادی را کشیده میتواند لیکن شاعر صورت هر گونه خیالات و جذبات
و احساسات را نیز تراشیده میتواند -

شخصی از دوست عزیز خود جدا میشود و در بحالت صدمه ها وطوفان
های خیالات دلدوزیکه بر قلب او میگذرند شاعر در الفاظ تصویر
آنرا کشیده میتواند . اگر این خیالات مادی می بودند و تصویرشان
میکشیدند یقیناً همان تصویر می آمد که شاعر در الفاظ خود کشیده است .


۱۹
بنا برین اگر یک شی را چنان بیان کنند که تصویرش پیش
نظر سامع ایستاده شود پس تعریف شعر بران صادق می آید ۔
راگر روانی دریا ۔ سکوت صحرا ۔ شادابی باغ ۔ تازه کی سبزه ۔ موج
بوی کل ۔ حرکت نسیم ۔ شدت آفتاب ۔ طپش گرمی ۔ زور سرد
شگفتگی صبح ۔ دلاویزی شام ۔ یا رنج وغم ۔ غیظ وغضب ۔ جوش
و محبت ۔ افسوس وحسرت ۔ شادمانی ومسرت» را باسلوبی ادا
کنند که در نظر تصویرشان جلوه کند و اثری که در دیدن این اشیا
پیدا میشود بر قلب طاری کردد، همین شاعری است ۔
تعریف شاعری بپیرایۀ دکر هم میتوان کرد :۔
همه مظاہر قدرت (خواه مادی باشند مثل کوه صحرا باغ دریا
وغیره (و خواه غیر مادی بوند مثل هجر وصل تحسین نفرین وغیره) بر قلب
اثر میکنند، اگرچه تاثیر هیچکس مستثنی نیست لیکن فرق مراتب
ضرور دیده میشود که بعض اشخاص کم متاثر میشوند ، و بعض زیادہ، دو یمنی
بیحد متاثر میکردند، پس شخصیکه از ظاهر قدرت زیادہ تر متاثر شود و این کیفیت و اثر را
لباس الفاظ هم کامل پوشانیده بتواند شاعر گفته میشود . (انصاف)
یعنی مولف بنظم بودن شعر انکار دارد و وعظ ۔ نطق وغیره را شعر میگویند (انصاف) یعنی الفاظ نظم یا شیار


۲۰

مشمند
فطرهٔ جذبات شاعر نهایت نازک. لطیف و سریع الاشتعال میبا
هر شخص از جدای دوست متاثر میشود لیکن شاعر درین موقع بیتاب
و ماهی بی آب میگردد ، هر شخص از روانی دریا محظوظ میشود لیکن
شاعر از اثر آن در وجد می آید ، هر شخص از سیر سبزه فرحت می یابد
لیکن شاعر از ان می رقصد ، ممکن است که همین کیفیت بر غیر شاعر هم
طاری شود لیکن اوشان این کیفیت ها را بالفاظ ادا کرده نمی توانند
چنانچه که شاعر میتواند -

الحاصل شخصیکه از مظاهر قدرت فزون تر متاثر بشود تصویر
اثرات و کیفیات قلبی خویش را بذریعهٔ الفاظ کا نه هو کشیده
بتواند همان شخص شاعر است .

برادر عزیزم مولوی حمید الدین یک کتاب نادر (جمهرة
البلاغة) در فن بلاغت تالیف نموده در ان تعریف شعر را به نهاییت
نکته سنجی بیان کرده است خلاصه شس انیکه :-
شاعر در لغت شخص با شعور را میگویند، و در اصل شعر سویا

له فراموشی نباید که که عام است (انصاری)

جلد اول سراج الا قاضی غلامرضا (۶۰۰)


۲۱
اسم است برای احساس (فیلنگ) یعنی شاعر شخصی است
که احساس قوی میدارد، بر انسان حالات گونان گون طاری
میشوند (مثلاً گریه، خنده . فازه .) وقتیکه حالات مذکور
بر انسانی طاری میگردند از و حرکات تنوع صادر میشوند،
در گریه اشکها جاری و در خنده یک آواز خاص پیدا میشود ،
و بوقت گرفتن فازه همه اعضای انسان کش میشوند ، همین طور شعر هم
یک حالت خاص است که بوقت طاری شدن رنج و غم یا استعجاب
وغیره در طبعیت شاعر یک کیفیت خاص پیدا شده بذریعه
الفاظ موزدن ظاهر میگردد ، شاعری فقط همین چیز است۔
وقتیکه بر حیوانات جذبه طاری میشود نیز بذریعه آوازها
مختلف ظاهر میگردد (مثلاً غرش شیر، ترنم طاوس ، صدای
کوئل ، ترانه بلبل) -
همین طور وقتیکه بر انسان یک جذبه خاص طاری میشود بذریعه الفاظ
۱ه کوئل مرغی است نهایت سیاه از زاغ کوچک تر که موسم برشکال در ممالک هند
میباشد و صدای خیلی بلند و وجد آور (کوکو) میکشد (انصاری) .
جلد اول سحر العمر قاضی غلام رضا (۶۰۰)


۲۲
ظاهر میگردد ، وقتیکه بعض اوقات جذبات حیوانات بذریعهٔ
بعض حرکات شان ظاهر میشوند (مثلاً طاوس رقص میکند
مار وجد می نماید و بشیوهٔ دلاویز می لرزد) همین طور چونکه بانسان
همراه قوت نطق ملکهٔ نغمه سرای هم عطا شده است لهذا در مواقع
طاری شدن کیفیات و اثرات از دهانش الفاظ موزون
می برایند و بسا اوقات انسان درینحالت به نغمه هم می پردازد. و چون
این جذبه شدت می ورزد انسان به رقص و وجد شروع میکند، اگر
این همه کیفیات و حرکات جمع شوند همین شعر اصلی است مطابق
بیان مذکور شعر اسمی است در برای معجون مرکب از (الفاظ ، وزن
نغمه و رقص ) ، —
لیکن چون این کیفیات و حرکات بوقت کمال شدت پیدا میشود
لهذا وجود شان در هر شعر ضرور نیست ، ولی هیچ شعر از نغمه خالی نمیباشد
خود وزن که یک جزو ضروری شعر است قسمی است از نغمه ، ازین است که
له چون شعر اسم مجموعہ کیفیات و حرکات مذکور قرار یافت پس گاهی را که مجموعه آن نیست
چسان شعر گفته میتوانیم ؟ (انصاری) *


عربها همیشه شعر را به نغمه می خواندند، اهل عرب خواندن شعر را بلفظ
انشاد یاد میکنند سببش همین است که معنی اصلی انشاد نغمه سرائی است
ارسطو درین بحث سخت خطا شده که میگوید: «انسان
بوقت طاری شدن جذبه شاعریکه رقص میکند سببش این است
که نغمه ورقص قسمی است از مصوری (یعنی چون بر قلب انسان جذبات
وارد میشوند او بذریعهٔ آواز (نغمه) و حرکات (رقص) تصویر آنرا
میکشد، چنانچه رقاصه ها چیزیکه می سرایند بذریعه حرکات رقص
آنرا مجسم هم می نمایند»
لیکن این خیال ارسطو غلط است، اصل این است که جذبات انسانی
(مثلاً مسرت والم وغیرہ) یک حرکت شدیدی را در دل انسان پیدا می نماید
و همین حرکت «آواز یا نغمه، سرور، یا رقص، یا بیتابی» میگردد، مثلاً وقتیکه انسان
را خنده میگیرد در لبش یک حرکت پیدا میشود و همان حرکت قلبی خنده میگردد
و این آثار چون بحرکات نفسانی بالکل مطابق میباشند پس دلالت شان
بر حرکات پنهانی دلالتی است که الفاظ بر معانی خود میکنند—

۱- در شاعری فکر بسیار دارد با تفاوت روح و ماده دارد از مسلمات یک طائفه تخطیئه دیگران بان سو
موافق نیست (انصاری)


٢٤

الحاصل مثلیکه نطق یک امر فطری است همین طور اشارات و حرکات مذکوره نیز
از طبیعت بی اختیارانه صادر میشوند، غرض آنها نقالی و مصوری نمیباشد
بلی! ممکن است که مقصد حکایت هم ازان حاصل شود -- سه

شما باین خیالات نسبت حقیقت شاعری قدری اندازه می توانید کرد
و می فهمید که امروز چیزیکه شاعری گفته میشود با شاعری علاقه ندارد --

سه
حرکات در رقصاند حرکاتی که شعرا در مجلس بوقت خواندن اشعار در قوافی و قوالها بوقت نغمه و سرود میکنند
آن یقیناً بغرض نقالی و مصوری میباشد و یک حرکاتی اند که اهل سلوک بوقت سماع حالت طاری شد
حرکاتی صادر میشوند بیشک این قسم مصوری نیست زادهٔ حالت و بی اختیارانه است، ارسطو قسم اول را
گفته و راست گفته (انصار)
سه
ازین بحث و اختلاف اروپا و آسیا در تعریف شعر مفهوم شد - (بعرض مزید تو ضیح تعریفهای قدما شعر را در ذیل
هر مذهب می نگاریم --
علمای اسیا :- شعر کلامیست موزون که متکلم قصداً نظم کرده باشد. ازین تعریف غیر از مرثیه (تصویر مناظر موثره)
و کلام نثر و کلام موزون که متکلم قصد نظمش ندارد از شعر خارج است - مولف این تعریف را عامیانه میگوید !
جمهرة البلاغة از مولوی جمیم الدین صاحب :- شعر کلام موثریست که ترجمانی تاثرات پنهانی متکلم میکند این تعریف
از شعریه کلام - کلام نثر را صراحتاً خارج میکند و گمان نمیکنم که جمہرہ کلام موثری را که از متکلم بلا قصد موزون
صادر شده باشد شعر بگوید - جمہرہ میگوید که شعر یک اثر و حالت خاصی است که بر انسان در وقت هجوم غم و یاد و فرحت
وغیرہ طاری میشود و همین اثر از زبان انسان بالفاظ موزون صادر میگردد، این شخص شاعر است (یعنی این کلام شعر است)
ما در تعریف جمہرہ و تعریف علمای آسیا فرقی نمی بینیم ، لیکن بیاض درین تعریف بیان جمہرہ رطب اللسان است سه
(علمای اروپا) ارسطو :- شعر بیان یک شی است که تصویر آنرا پیش نظر سامع ایستاده کند. (یعنی مصور
بذریعہ کلام) ازین تعریف غیر کلام از شعر خارج است. ولی کلام موزون بلا قصد و کلام نثر در شعر داخل
است و کلامیکه تصویر مدعا را پیش نکشد خواه نظم باشد یا نثر همه از شعر خارج است. بعض اروپا ئیان :- شعر چیزی
است که جذبات مردم را بجوش اورده بتواند- درین تعریف غیر کلام (تصویر مناظر موثره) نظم نثر و غیره
و غیره (یعنی هر چیز با اثر) شعر است - مطابق تعریف ہذا و تعریف ارسطو کلام الله شعر است و خاتم
الانبیا صلی اللہ علیہ وسلم شاعر نعوذ بالله منها - میفرماید حقتعالی و ما علمنهُ الشعرَ و مَا یَنبغی له (الایه)
(یعنی ما برسول خود شعر گوئی تعلیم نداده ایم و این بشانش خوب هم نیست) -


۲۵

آغاز شاعری فارسی

اینقدر بالعموم مسلم است که ـ و ـ در دور اسلام شاعری از صد
سوم شروع شده ، واشعار ابوالعباس مروزی ( که تذکره اش در
آتی می‌آید) اگر روایتاً ثابت هم بشوند، آن یک تفریح طبع اتفاقی بود،
پس قابل نیست که مرتبهٔ یک حلقه سلسلهٔ تاریخیه بگردد درینجا یک
سوال هم پیدا میشود که در دور اسلام زبان شاعری فارسی تا دو صد سا
چرا بالکل گنگ ماند؟ تذکره نویسان فارسی برایش بقرار ذیل

اسباب نوشته اند:-
حاشیه بقیه صفحه (۲۴)
ل:- شعر کلامی که متکلم بخود خطاب کند و جذبات سامعین (غیر مخاطبین) از ان مشتعل شوند-
ازین تعریف لاغیر کلام - کلامی که در ان مخاطب دیگر کس باشد (نظم بود یا نثر) و کلامی که در ان متکلم
مخاطب است لیکن جذبات سامعین را بهیجان نیآورد)) از شعر خارج اند - غزل صرف، سخنهای
نوحه گران و دیوانها و مجذوبات (( و )) شقها که در حالت وارفتگی بخود خطاب کرده میگویند قطیعه شعر
بر سامع اثر هم بیندازد شعر است مولف تعریف ہذا را بدین جهت رد کرده که ہمہ دفتر اشعار
فارسی و اردو بیاد میرود - ما این دلیل مولف را بسر و چشم خود بنهاد و سوال میکنیم که آیا برای یک
مسلمان اجازه میدهند که جمله تعریفات اروپائی را رد کرده تعریف علمای آسیا را قبول کند
بدین دلیل که از تعریفات اروپا دفتر مذهبی ما بیاد میرود :-
محققین عصروی با عجیب غیرت مذهبی وطرفه تعلق با اسلام دارند که اگر بسبب رای شخصی کسی صدمه برشعر
وشاعری شان وارد میشود بی تابانه در پی تردیدش میخزند و اگر اسلام مع ہمہ اصول وفروع خود ہباء
منثو را هم بگرد در کل جمعیت شان هیچ حرکت نمی آید. بلکه بعضی اوقات در تحقیقات خود در صف مخالفین
اسلام رہنما و لیدر دیده میشود ، فافهم وتدبر ! اللہم اہدہم و یغفر لهم و وفقهم آمین! (انصاری)

حاشیه بقیه صفحه ۲۴
چرا بوجود نامد؟
شاعری فارسی تا چند صدی


٢٦

«ظاهر است که اشعار قدیم شعرای عجم به سبب غلبۀ عرب از میان
رفتند
رفته ، چنانچه مشهور است که تمامی کتب و تواریخ عجمیان را عرب سو
از کتب قدیم چیزی بر جا نگذاشتند الا قلیلی که پنهان داشتند چون
مردم را قدغن بلیغ نمودند قاعدۀ سخن فارسی و شعر متروک شد تا مدتی
گذشت اوضاع بنوع دیگر گشت » این عبارت از مجمع الفصحا است
که مستندترین تذکرۀ زمانۀ حال شمرده میشود ، در اصل این خیال
از تذکرۀ دولت شاه ماخوذ است ، آن یک روایت ذکر نموده که
«عبدالله ابن طاهر حکم فرموده بود که تمام کتابهای ایران را
ضائع نمایند» ازین جهت شاعری فارسی در عهد آل سامان
در پردۀ عدم ماند »
این موقع داد دادن تاریخ دانی این بزرگان نیست ، برای تحقیق
مذکور مضمون ما (تراجم) را « که در آخر رسائل شبلی مطبوع و نشر
شده است » باید دید! لیکن درینجا قابل ملاحظه لطافت استدلال
است که «چون تمام کتب ایران بر باد کرده شده بودند اهل عجم
در فارسی شعر هم نوشته نتوانستند۔

پردۀ عدم ماندن شعر را آل سامان سے چه علاقه ؟ شبلی


۲۷
اهل اسلام کاهی بزبان ملکی تعرض نکرده اند بلکه در عهد حضرت عمر الفاروق
تا عهد حجاج ابن یوسف همه دفاتر در زبان فارسی بوده اند، اگرچه
دفاتر در عهد حجاج بزبان عربی تبدیل شدند لیکن زبان ملک فارسی
ماند بعد ازان فارسی بعربی مخلوط کشته مثل زبان اردو یک
لسان نو بوجود آمد و این فارسی کویا زبان اسلامی بود، وقتیکه
عربها با خود زبان فارسی تعصب روا نداشتند پس شاعری
فارسی چه کناه کرده بود؟ -
حقیقت واقعه چنین است که اسلام در قومی که نشر می شد
آنرا باثر مذهبی آنقدر لبریز می نمود که سوای مذهب از همه امورات
دنیا قطع تعلق میکرد، یک نظر بر خود ملک عرب بیندازید که قبل
از اسلام در و دیوارش صدای شعر می آمد لیکن چون اسلام آمد
دفعتاً هر طرف یک عالم سکوت طاری شد، شاعری عرب
در از زمانه ولید که دربار شاهانه را قائم کرد با بحیثیت لوازم سلطنت
دوباره وجود یافت . مکر چون زبان دولتی عربی بود شاعری هم
عربی شد، شعرا که مبر اوقات شان بر قصائد مدحیه بود اگر بزبان


۲۸

فارسی طبع آزمائی میکردند ممدوح کلام شان را چطور میفهمید
و نا فهمیده چسان تقدیر می نمود ؟ بر اعتماد اینکه مامون بازبانی و خراسانی
بوده به فارسی حرف شناسا شده بود عباس مروزی قصیدۀ در
زبان فارسی نوشت و مامون در صلۀ اسش یکهزار دراهم سالانه
وظیفه مقرر نمود-
ارباب تذکره مینویسند که در عهد اسلامی این قصیده حکم ابجد
شاعری فارسی دارد، اگر یک نشانی سابق تر از ان یافت میشود
آن این شعر ابو حفص حکیم سغدی است که در صدی اوّل اسلام
وجود داشت -
آهوی کوهی در دشت چگونه دو دا    دندار و یار، بی یار چگونه بودا
یک سبب عظیم این هم شد که سلام بسرمایه ادب و انشا و علوم فنون
خود خیلی وسعت داد و در هر شعبه اش آنقدر اختراعات نموده وجدتها
پیدا کرد که پیشتر آن علم و ادب هر قوم هیچ شد ، در صدی دوم
و سوم هجری در ایران، مصر، شام، اندلس، حکومتهای
اسلامیه قائم شدند در تمام ممالک مذکور آفتاب علوم و فنون


۲۹

اقوام مفتوحه را گشت، ازین سبب اقوام دیگر را شرم دامنگیر می شد که پیش شاعرے عرب در زبان خویش شعر بگویند، هزارها شعرا در خراسان. مصر و شام پیدا شده بودند ولی چنینکه می گفتند در لسان عربی میگفتند، چنانچه ثعلبی در کتاب یتیمة الدهر تذکره چنین شعرای عجمی را مفصل آورده است ـ

اسباب پیدایش شاعری فارسی

آفتاب اقبال دولت عباسیه در صدی سوم رو به تنزل نهاد و صوبه های بزرگش اعلان خود مختاری نموده حکومتهای تازه قائم کردن آغاز نمودند اولین دولتی که از ضعف عباسیه استفاده کرده قائم شد خاندان طاهریه بوده که بطرف سپاه سالار مشهور مامون (طاهر ذوالیمینین) منسوب است، این خاندان (که ٥٤ سال حکمران بود و در ٢٥٩ هجری حکومتش ختم شد) اگرچه مدعی استقلال نبود لیکن در خراسان بدرجهٔ اقتدار وسطوت داشت که دارای تمامی اسباب استقلال بوده، از انجمله یکیش وجود شعرا دربارش بود، اگرچه این خاندان بفارسی بسیار آشنا بود لیکن بوجه مرکزیت خراسان بسیار شعرای فارسی پیدا شدند


٣٠

چنانچه در یک قصیده منوچهر دامغانی ذکر شعرای متقدمین
را می نماید ـ
بو العلا و بوالعباس و بوسلیک و بو مثل آنکه آمد از فواتح آن که آمد از هری
از حکیمان خراسان کو شهید و رودکی بوشکور بلخی و بوالفتح بستی بکذی
در میان اسمای شعرای مذکور نامهای شعرای طاهریه نیز هستند یعنی حنظله
بار غیسی محمود وراق . فیروز مشرقی ـ
اولین شخصی که مسلک شاعری را با قاعده اختیار نمود حنظله
بار غیسی . است ، عروضی سمرقندی تصریح میکند که حنظله صاحب
دیوان بوده چند اشعارش این است ـ
یارم سپند گرچه بر آتش همی فگند از بهر چشم تا نرسد مر و را گزند
او را سپند و مجمره ناید همی بکار با روی همچو آتش و با خال چوسپند
حنظله در سنه ٢١٩ هجری وفات کرد ـ
محمود وراق در عهد محمد ابن طاهر (که آخرین فرمان روای خاندان
طاهریه است) گذشته است، مجمع الفصحا دو اشعارش نقل نموده
۱- چهار مقاله صفحه ۲ ۲- همه حالات و اشعار از مجمع الفصحا منقول اند ـ


۳۱
بنگارینا بنقد جانت ندہم گرانی در بها ، ارزانت ندیم
گرفتم بجان . دامان وصلت بنهم جان از کف و دامانت ندیم
فیروز مشرقی در اصل از یمن بوده در ۲۸۳ وفات یافت
چند اشعارش این است)
مرغی است خدنگ او عجب دیدی مرغی که شکار او . بهر جا نا
داده پر خویش گر کشش هدیه تا بچه اش را برد به مهما نا
یعقوب صفار آخرین فرمان رواے خاندان طاهریه ( محمد ابن طاهر )
را اسیر کرد و حکومت این خاندان آخر شد -
یعقوب صفار از اصل خود مسگر بود لیکن دل و دماغ شاها نه داشـت
چنانچه در عهد خلافت عباسیه علم بغاوت برافراشت، خراسان
و فارس را ضبط نمود ، و در ۲۹۲ هجری ازین جهان کوچید ، جانشینش
اولاً برادرش عمرو ابن لیث و بعد ازان نواسه اش طاهر ابن محمد شد
طاهر پس از حکومت چند روزه در ۲۹۹ هجری اسیر گشت ، این سلسله
با انجام پیوست -- لیکن این خاندان چند روزه نیز چند شعرا پیدا کرد که منجمله
از ان ابوسلیک گرگانی زیاده ممتاز است ، منوچهر دامغانی اورا در شعرا

بقیه صفحه ۳۲


۳۲
متقدمین شمار نموده است، در مجمع الفصحا این اشعارش نقل نموده
به مژده دل زمن دزدیدی ای بلب قاضی و به مژگان دزد
مزد خواهی که دل زمن بردی ای شگفتا که دیده دزدی و مزد
این خاندان بر شاعری احسان بزرگ دارد که رباعی در عهدکش
ایجاد شد.
یک طفل صغیر السن یعقوب صفار به چهارمغز بازی میکرد که یک چهارمغز
لول خورده در یک چقری افتاد از زبان بچه بیساخته این مصرعه صادر شد
ع غلتان غلتان همی رود تا لب کو درینموقع یعقوب نیز موجود
بوده که از زبان طفل این کلام موزون خیلی خوشش آمد، لیکن چون
دران زمان درین بحر اشعار نمی گفتند شعراء را خواسته پرسید که
این کدام بحر است؟ گفتند هزج، بعد ازان سه مصرع دیگر دران
اضافه نموده رباعی ساخته اسمش دو بیتی نهادند تا یک زمان همین
اسم داشت و بعد از ان رباعی ۱ نام یافت لیکن تعجب است که امروز هم
در زبان عربی آنرا دوبیتی میگویند، ازین محاوره اندازهٔ دیانت عرب حاصل میشود
۱ تذکره دولت شاهی سمرقندی .


۳۳

خاندان سامانیه

ازین پیش چیزی که گفته شده الجدل شاعری بود
لیکن خاندان سامانیه دفعتاً این زمین را آسمان ساخت، رودکی
که آدم شاعری فارسی است دست پرورده همین خاندانست
و غنچه شاهنامه (که صحیفه آسمانی عجم است) در همین عهد تیار گشته
سلسله نسب این خاندان تا بهرام چوبین میرسد، ازین جهت
حکومت نمودن این خاندان این معنی دارد، که گویا حکومت جم و کسری
دوباره به عالم وجود قدم نهاد، این خاندان از «عدل و داد، جاه
و جلال، شان و شکوه . تربیت علم و فن» در هیچ شی از اسلاف
خویش پست نبود —

مختصر تاریخ قیام این سلسله چنین است که : مامون الرشید
فیاضی های گوناگون داشت از انجمله یکیش انیکه خیال تربیت و پرورش
خاندانهای قدیم خیلی میداشت، وقتیکه مامون در مرو بوده
مورث اعلای این خاندان اسد ابن سامان بدربارش رسید.


٣٤
و مامون او را مقرب ساخت ، و چون از مرو بسوی بغداد عزم کرد بوالی
خراسان امر فرمود که اولاد اسد را بمناسب مغزز ممتاز سازد،
اسد چار فرزند داشت «نوح احمد یحیی الیاس» چنانچه
هر چار شان حاکم های سمرقند ، فرغانه ، بسناس ، هرات،
مقرر شدند، بعد از وفات نوح پسرش احمد جانشین پدر خود گشت
و بعد از چندی پسر خویش نصر را حکومت سپرده خود گوشه عزلت
گرفت ، در سنه ٢٦٠ هجری خلیفه معتصد بالله نصر را بحکومت
ماوراء النهر سرافراز فرمود، و او از طرف خود اسمعیل را بحکومت
بخارا فرستاد ، مدتی نگذشته بود که در اندازۀ هر دو برادر انرا جنگ
انداختند، نصر از میدان جنگ اسیر شده بدربار اسمعیل رسید
لیکن اسمعیل بحوصله شاهانه برادر را از بند رها کرده باز بر تخت نشانید
و خودش پیش روی او ایستاده شد مراسم آداب و دست بوسی
را بجا آورده عرض نمود که «من مثل سابق حاکم زیر دست شما میباشم»
نصر در سنه ٢٧٩ هجری انتقال کرد و صوبه سمرقند هم بدستش آمد ـ
ازین تاریخ مستقل حکومت خاندان سامانیه شروع میشود، چنانچه


٣٥
اولین فرمانروای این سلسله همین اسمعیل است، این خاندان،
یکصد و سی سال حکومت کرد، اسمعیل در سن ٢٩ هجری وفات کرد،
بعد از اسمعیل احمد بن اسمعیل و پس از نصر بن احمد سریر آرا شد، همین نصر است
که رودکی بانی اوّل شاعر فارسی شمرده میشود ملک الشعرای
دربارش بوده ـ
نصر بسیار عادل فیاض قدردان علم و فن بوده، سی سال حکمرانی کرد
در سن ٣٣ هجری انتقال کرد ـ جانشین او پسرش نوح شد و او هم
مثل پدرش مربی علم و فن بود، کتابخانه فلسفه و حکمت و علوم دیگر
ساخته به نسبت این کتاب خانه علامه ابن خلکان در ذیل
سوانح بوعلی سینا می نویسد ،
كانت عديم المثل فيها من آن کتبخانه بی مثل بود در ان علاوه از کتب متداوله
كل فن من كتب المشهورة کتابهای نیز بوده اند که سوای این کتب خانه بهیچ جا
لوجد سواها ولا سمع باسمائها دیده نمیشود بلکه کسی اسم شانرا هم نشنیده است
بمترجمین تصانیف بی شمار فلسفه یونانرا خلفای عباسی در عربی ترجمه کرده بودند
لیکن اکثر تراجم مغلق و مشتبه بودند و ترجمهای متعدد یک کتاب با هم اختلاف


۳۶
داشتند، نوح ابن نصر حکیم ابونصر فارابی فرمود که همۀ تراجم مختلفه
را دیده یک ترجمه صحیح و جامع تیار کند چنانچه فارابی تعمیل فرمان مذکور
نموده اسم ترجمه خویش را تعلیم الثانی نهاد، این واقعه تاریخی قابل حفظ
است که فارابی در حکمای اسلام بخطاب معلم ثانی از برکت همین کتاب
یاد شد افسوس که این کتبخانه نذر آتش شد و چون اصل نسخه این کتاب
که از قلم فارابی بود پیشتر ضایع شده بود لہذا این گنج بی نظیر امروز
معدوم ست -
نوح در ۱۳۴۳ هجری وفات کرد و بعد ازان عبدالملک و بعد از
عبدالملک منصور ابن نوح بر تخت نشست . وزیر منصور ابوعلی ابن محمد
تاریخ طبری را از عربی بزبان فارسی ترجمه کرد منصور در ۳۳۶ هجری
وفات کرد و پسر آن نوح ابن منصور ثانی فرمان فرما گشت . دقیقی
که شاعر نام دار است شاعر در بارش بوده . بعد از نوح ثانی
۱ تعریف این کتبخانه را خود بوعلی سینا میگوید که این کتبخانه خیلی بزرگ بود برای هرعلم وفن خانهای جدا جدا
داشت و در ان همه کتابها بحصۀ یک فن بترتیب در صندوقها نهاده بودند، بوعلی میگوید که فهرست تصانیف قدیم را
مطالعه کردم و کتب پسندیده خویش را کشیدم، دران اکثر کتابهای نادر بودند که کسی از اسم شان هم واقف نبود و تا
مطالعۀ من هم کاهی نگذشته بودند -
این واقعه در تمام کتب مذکور است و در کشف الظنون (باب الحکم) نسبت این واقعه بطرف منصور ابن نوح کرده و بعضی ها از
مورخین دیگر هم درین دہم افتاده اند ولی این غلطی صریح است چرا که فارابی در ۱۳۳۶ هجری وفات کرد و منصور در ۳۶۶ هجری تخت نشید؟


۳۷
منصور ابن نوح وازان بعد عبدالملک و بعد از ان اسمعیل ابن عبدالملک پادشاه شد
درین پادشاه حکومت این خاندان بتاریخ ۳۹۹ هجری ختم شد -
شعرای سامانیه
پیش از سلسله سامانیه دو خاندان ( طاهریه صفاریه ) گذشته اند چون خاندان
طاهری عربی النسل بوده عروج شاعری فارسی در زمانش امکان نداشت، و نیز این طائفه
نو دولت حیثیت یک باغی فتنه جو داشت . لیکن سامانیها یادگار نسل کیان بوده
سلطنت ایشان یکصد و ۵ سال عمر یافت ، این خاندان نه صرف قدردان علم شوان
بوده بلکه هر فردش صاحب کمال و سخن سنج گذشته است ، آن احساس داشته که قبل
عجم از ادبیات و خصوصیات ملکی خود بالکل ناآشنا شده میروند حتی که قوتهای
شاعرانه شان تمام تر بر خدمت یک زبان غیره (عربی واقعه هستند هزارها شعرا
درین فطرت اسلام بسان طیبی را زبان جنت را که وطن اصلی و مولد حقیقی ولی هر انسانست» قرار داد نسبت انرا بیه اقوام مل ایام
یکسان نموده است، و نیز بر اقایم نمودن یک برادر عام باسم سلام امر فرموده زبان این جماعت را عربی مقرر ساخته است که بدون
وحدت لسانی وحدت حقه حقی (ملی و قومی) صورت نمی بندد، از همین جهت قرآن عظیم الشان را که خطاب عمومی بر آمر قوم ما دوست
و یا قوم ان عرب حجم مخصوص نیست) بزبان عربی مبین نازل فرموده، و خطبه و تعلم و غیره را نیز در همین زبان مقرر نمود لسان عربي را
لسان رسمی علمی ملی و دولتی عالم اسلام ساخته است. لهذا لسان عربی را یک زبان غیر و اجنبی فهمیدن سامانی ها دلالت میکند که
جذبات تفریق انگیز ملیت و حسیات عربیت و عجمیت عقل و ادراک شان را از معانی حقیقت آگاهی عاری کرده بود -
امروز هم بعضی طبایع مسحور فلسفه اروپا که بنیاد بر جذبات ملیه منافع شخصیه دارد در عالم اسلام بر ضد لسان عربی جهاد دارند وبچون
این لسان (زبان ملی و قومی وعلمی و رسمی) مسلمانان کل جهان است پس دمیل بین مسائی کورانه شان تیشه تیز است بر پایه همیت
و جلت و قوت خویش این نادانی ست ، این تقلید شیاطین است، این خود کشی است ، امروز هر مسلمان دنیا فریضه
اهم است که این رشته حیات قومی خویش را از پیشتر هم مضبوط تر بگیرند چنانکه که اعلیحضرت غازی با تاسیس جامعه عربیه با این حقیقت
آگاهی خویش را مبرهن فرموده اند - اللهم وفقه لما تحب ترضی آمین ! (انصاری)


۳۸
در خراسان و بخارا موجود اند مگر به اثر دارالخلافه بغداد بزبان عربی طبع از یابی دارند
این خاندان بدین احساسات متاثر شده بترقی دادن زبان زبان ملکی و قومی
خویش (فارسی) توجه شاهانه مبذول نموده چنانچه برای شعرای فارسی مشاهرها
بیش مقرر کرد و برین مضامین مخصوصه فرمایش اشعار نمود و کتاب کلیله و دمنه
را از زبان سنسکرت اولاً بفارسی ترجمه کرده بود، لیکن وقتی که عبدالله ابن
المقفع این ترجمه را بعربی کرد نسخه فارسی بالکل گم نام شد، نصر ابن احمد سامانی
برودکی فرمان کرد که آنرا بفارسی نظم کند و چون تاریخ عجم نیز تا امروز
پریشان و غیر مرتب بود بنابراین دقیقی بر ترتیب او مقرر شده هزار شعر نوشت
این اولین سنگ بنیاد شاهنامه است بتفصیل این واقعات آینده می آید
اگرچه عدد شعرای سامانیه از صدها متجاوز است لیکن شعرائیکه عروضی سمرقند
وغیره اسمای شان را به خصوصیت و امتیاز ذکر نموده بقرار ذیل میباشند.
ابوالعباس. ابوالمثل. ابواسحاق جوی باری. ابوالحسن. جنازی نیشاپوری
ابوالحسن کسائی. شهید بلخی. ابوالموید. ابوعبدالله فرالادی. رودکی
دقیقی رابعه قرواری. ابوذر. معمر جرجانی. ابوالمظفر. نصر ابن محمد
نیشاپوری. عماره مروزی طخاری. مرادی-


۳۹
این تعیین مشکل است که درین دور شاعر اوّل کیست ؟ لیکن از قرائن
معلوم میشود که پیش روان این قافله ابو عبد الله فرالاوی، مراد
شهید، ابو شکور بلخی هستند. رودکی در یک شعر میگوید-
(شاعر شهید و شهره فرالاوی وین دیگران بجمله همه راوی)
یعنی اصل شاعر شهید است لیکن فرالاوی زیاده مشهور شده باقی
شعرای دیگر روایان همین هر دو هستند. رودکی مرتبه شهید را هم نوشته
چنانچه میگوید-
کاروان شهید رفت از پیش وان ما رفته گیر و می اندیش
از شمار دو چشم یک تن کم وز شمار خرد هزاران بیش
رابعه از خصوصیات این دور است که جذبه شاعری در جنس
لطیف هم انتشار یافته بود رابعه فرالاوی که همعصر رودکی بوده شاعر
بلند پایه بود پدرش (کعب) از جمله اعراب بود لیکن چون رابعه
در عجم تولد یافته بدین سبب در هر دو زبان (عربی و فارسی) شعر میگفت
حسن صورت و کمال تمام داشت اوّلا بر یک غلام یکتاش نام یافته
بود لیکن در آخر از عشق مجازی گذشته بعشق حقیقی نائل شد،

۱- مجمع الفصحا تذکره ابو عبد الله فرالاوی-


چنانچه شمارش در صوفیه میرود، با اینهمه چون در جماعت اسلامی
عشق یک زن بامرد اجنبی خیلی معیوب است مردم او را قتل کردند. مجمع الفصحا
اشعار بسیاری از ونقل کرده است که از چند شعرش این است -
دعوت من بر توان شد کایزدت عاشق کند بر یکی سنگین دلی نامهربان چون خویشتن
تا بدانی درد عشق و داغ هجر و غم کشی چون بهجران در به پیچی پس بدانی قدر من
رودکی
شاعر نامدار این دور است همه تذکره متفق اللفظ اند که رودکی اولین
شاعری است که دیوان فارسی مرتب کرده -
دور سامانی ما صدها شعرا داشت که ازان تذکره بعضی را در آتی میمکنیم.
لیکن تا امروز اسم سامانی ها را که زنده داشته رودکی است
شریف کرکانی راست گفته است -
ازان چندین نعیم جاودانی که ماند از آل سامان و آل سامان
ثنائی رودکی ماندست و مدحش نوائی باربد ماند است و دستان
اسم اصلی رودکی محمد یا جعفر است . رودک که رودکی بطرف آن منسوب
است دهی است در علاقه نخشب که آنرا نسف هم میگویند. بعضی


٤١
میگویند که وجه تسمیۀ رودکی این است که آن رودک را (که اسم یک ساز
است) خوب می‌نواخت ـ عجیب توافق است که مثلی که در اروپا
هومر کور مادرزاد بود رودکی در آسیا کور تولد شده، در سن هشت
سالگی قرآن مجید حفظ نمود پس تکمیل علم تجوید کرد در همین عمر بشعر کوئی
آغاز کرده و بهمراه آن همه علوم و فنون متداوله نیز تحصیل نمود، از حسن
تقدیر آواز خیلی خوب و طبیعت بذله سنج یافته بود در آن زمان بدربار ما
شاهی یک مرتبۀ معظم خدمت ندیمی بوده این رتبه بلحاظ تقرب واثر
از وزراء هم بالاتر بشمار میرفت برای این منصب «بذله سنجی، لطیف
الطبعی، حاضر جوابی، ظرافت، وسعت معلومات» شرائط لازمه بودند
که در رودکی همه بحد کمال جمع بودند، ازین سبب بدر بار نصر ابن احمد
بار پیدا کرد . نصر بر تربیتش توجه خاص داشت ، تمام تذکره ها
مینویسند که رودکی بحدی قدر و منزلت جاه و دولت یافته که امرا
بزرگ ازان محروم بودند وقتیکه سواری اش می برآمد دو صد غلامان زرین کمر زیر
جلو می دویدند و اسباب سفرش چهار صد شتر مایه می برداشتند ـ

ط بهارستان جامی ـ


٤٢
این مسئله بالعموم تسلیم است که شاعری فارسی بر نمونه شاعری عربی
قائم شد لیکن درین عصر شاعری عربی هم از واقعیت و حقیقت دور شده
بجز از ستایش و مداحی لائق مصرف دیگر نمانده بود ، متنبی ابوتمام
بحتری که سروران سخن این دور میباشند تمام کارنامه شان قشر
همین چاپلوسی و ثناگستری است، اگرچه شاعری در نگاه خلفا و امراء
یک سامان تفریح و ساعت تیری بوده، لیکن خاندان سامانی پیشاعر
کار‌های اصلیه شس گرفت چنانچه خدمت نظم نمودن کلیله دمنه برودکی
سپرد که در صله اش چهل هزار در هم بخشش یافت عنصری در یک قصیده
میگوید (چهل هزار درهم رودکی ز مهتر خویش :: عطا گرفت به نظم کلیله در کشور
عام انداز شاعری رودکی واقعه نگاری . پند و موعظت و حسن تاثیر است
جوهر اصلی شاعری جاهلیت عرب همین بوده و ازین سبب شاعری انقلاب
بزرگ قومی و ملکی برپا کرده میتوانستند، لیکن شاعری فارسی سوای تفریح
طبع دیگر منفعتی نداشت ، همین است که بثیر آن کاهی یک واقعه تاریخی
بوجود نه آمده . بلی ! رودکی از خود این اعتراض عام مراحل دور است.
وقتی که نصر سامانی بسفر هرات برآمد و در بار غیس (که نزهت گاه


٤٣
مشهور جواهرست) رخت منزل انداخت ، از ایام بهار همه دشت و صحرا گلزار گشته بود ، این دلفریبی ها نصر را چنان محو تماشا کردند که تمام ایام بهار همین جا بسر نمود ، چون تابستان در رسید افراط میوجات شد ، درین اطراف انگور یکصد و بیست اقسام میشود و دران تربوزان و گلخندمی خیلی لطیف ، شاداب ، نرم و خوش ذائقه بودند نصر از منزل گاه صحرا بشهر آمد و بمقام مشهور (درواز) قیام کرد ، این شهر خیلی آباد و معمور بوده ، هر طرف قصرهای عالیشان (که متعلق بهر قصر خانه باغ و پائین باغ بودند) داشت ، درین آوان میوه جات نو طرف سیستان و مازندران آمدند و نصر زمستان هم در همین جا تیر کرد ، هر بار قصد میکرد که ایندفعه بعد از بهار میروم لیکن چون یک موسم میگذشت موسم دیگر زنجیر پا می گشت ، غرضیکه در همین تذبذب چهار سال گذشتاند ، اگرچه امراء و عسکر خیلی بجان رسیده بودند لیکن تاب نداشتند که بر شاه کیفیت خویش عرض کنند ، بالآخر بخدمت رودکی جمع شده پنجهزار طلا بدین شرط منظور نمودند که پادشاه بطرف بخارا مراجعت نماید ، رودکی بدر بار حاضر شده قصیده


٤٤
نصر در حالت مینوشی است، رودکی اشعار ذیل را با ساز برابر کرده
با هئنگ عشاق خواند -
بوی جوی مولیان آید همی
یاد یار مهربان آید همی
ریگ آمون و درشتیهای او
زیر پایم پرنیان آید همی
آب جیحون با همه پهناوری
خنگ مارا تا میان آید همی
ای بخار اشاد باش و شاد زی
شاه سویت میهمان آید همی
شاه سرو است و بخارا بوستان
سرو سوی بوستان آید همی
شاه ماه است و بخارا آسمان
ماه سوی آسمان آید همی
نصر از شنیدن اشعار چنان از خود رفت که موزه هم بپا نکرده علی الفور
سوار شده چهار نعل بسوی بخارا دوید و بر یک منزل رسیده دم را
کرد، سمرقندی این واقعه را نقل نموده تعجب میکند که ((این یک
نظم بسیار ساده است دران نه یک صنعت است و نه مضمون
بندی باز چطور اثرش اینقدر میتوان شد ؟ )) چون در عهد دولت
شاه حالت اصلی و فطری شاعری تغیر پذیرفته بود ازین سبب
مردم در واقعیت و اظهار فطرت اثری محسوس نمیگردند لیکن


٤٠
تا زمانی که قوم دماغ صحیح داشت شعرا دبرین اشعار وجد میکردند
عروضی سمرقندی که خودش شاعر بزرگ است در چهار مقاله مینویسد
(هنوز این قصیده را کسی جواب نگفته است که مجال آن ندیده اند که
ازین مضائق بیرون روند)
بعضی کسان از ملک الشعرای سلطان سنجر (امیر معزی)
بجواب نوشتن این قصیده فرمایش کرده بودند، چنانچه قصیدهٔ
که او نوشته مطلعش این است -
رستم از ماژندران آید همی زین ملک از اصفهان آید همی اسم ممدوح ۱۲
امیر معزی از شعرای کامل الفن است لیکن شعرش پیش اشعار
رودکی مرتبه که دارد حاجت اظهارش نیست، رودکی بسیار پر گفتار
بوده رشیدی سمرقندی تعداد اشعارش یک لک نوشته است
چنانچه میگوید -
مجمع الفصی ذکر رودکی - وقتیکه من در علیکده کابل معلم بودم وزیر ریاست حیدر آباد (آسمان جاه)
بکابل آمد من بفرمايش رسيد بر بنای بعض مناسبات قصیدۀ رودکی را پیش نهاده قصیده نوشتم.
در ابتدا تمهید این بود که در مردم شهرت عام تشریف آوری آسمان جاه است پس آن اشعار ذیل بود که
همچنان باشیم گرم گفتگو : قاصد از در ناگهان آید همی : افکند شور مبارکباد پس
این حریفش بر زبان آید همی : آسمان جاه از سوی ملک دکن : جانب هندوستان آید همی


٤٦
شعر او را بستم و سیزده صد هزار هم فزون تراید ار چہ تان که باید شمری
رودکی بهمه اقسام سخن (قصیده، رباعی، قطعه، غزل، مرثیه) دارد
لیکن امروز ما نمونه مثنوی اش بدست نداریم. این ظاهر است که
کلیله دمنه که نظم کرده است مثنوی خواهد بود که واقعات مسلسل سِوا
مثنوی دیگر جور ادا نمیشوند، دائره شاعری اش بلحاظ مضامین
هم بسیار وسیع است. یعنی در سخن او (واقعه نگاری، خیال بند
موعظت نصیحت. عشق ومحبت. مدح وثنا، صنایع وبدائع)
همه یافت میشوند و درجه کمال دارند. ما نمونه هر یکش را بالا
ختصار پیش میکنیم
اخلاق و موعظت
رودکی در اخلاق و موعظت بهمراه حسن ادای نکته های دقیق هم
بیان کرده است، مثلاً او این مضمون را ادا کردن میخواهد که در نباید
که شما بر خوشحالی دیگران حسد و رشک ببرید!» آنرا چنین تلقین میکند
زمانه پندی آزاده وار داد مرا زمانه را چو نکو بنگری همه پند است
بروز نیک کسان گفت غم مخور زنهار بسا کسا که بروز تو آرزومند است


٤٧
اکثر مردم بخل دیگران را شکایت میکنند لیکن باین نکته توجه نمیکنند
که غرض گرفتن به بخل وسخاوت شخصی دلیل طماعی وکدا طبعی است
رودکی مضمون ہذا را چنین ادا میکند ـ
تأکی کوی که اہل کیتی در هستی و نیستی لئیمند
چون تو طمع از جهان بریدی دانی که همہ جہان کریمند
نقشه بی ثباتی دنیا چنین میکشد ـ
زندگانی چه کوتاه چه در از نه به آخر به مرد باید باز
هم به چنبر گذار خواهد بود این رسن را اگر چه ہست دراز
خواهی اندر عنا و محنت زی خواهی اندر نشاط نعمت و ناز
خواهی اندک تر از جهان بپذیر خواهی از ری بگیر تا به حجاز
این همه بود باد تو خواب است خواب را حکم نی مگر به مجاز
این همه روز مرک اگر بینی نشناسی زیک دگرشان باز
غالباً در فارسی فلسفه عمرخیام و اپیکورس را اولاً همین شاعر روشناس
کرده است) چنانچه میگوید ـ
شاد زی با سیاه چشمان شاد که جهان نیست جز فسانه و باد


٤٨
زآمده شادمان نباید بود وزگذشته نکرد باید یاد
نیک بخت آن کسی که داد و بخورد شوربخت آن که او نخورد نداد
بادو ابر است این جهان افسوس باده پیش آر هر چه بادا باد
تمام دیوان خواجه حافظ شرحی است ازین متن ـ

روی بمحراب نهادن چه سود دل به بخار او بتان طراز
ایزد با وسوسه عاشقی از تو پذیرد نه پذیرد نماز

واقعه نگاری
یعنی تصویر کشیدن یک واقعه عنصری است از شاعری این عصر
در کلام رودکی در هر جا بنظر می خورد، در یک قصیده تصویر شباب
و پیری کشیده است چند اشعارش هدیه میکنیم ـ
مرا بود فروریخت هر چه دندان بود نه بود دندان لابل چراغ خندان بود
یکی نماند کنون بل همه بود و برنخت چه نحس بود همانا که نحس کیوان بود
نه نحس کیوان بود و نه روز کار دراز چه بود راست بگویم قضای یزدان بود
همی ندانی ایماه روی غالیه موی که حال بنده ازین پیش بچه سامان بود
بزلف چوگان نازش همیکنی تو به ندیدی او لا آنکه که زلف چوگان بود


٤٩

شد آن زمان که رویش بسان با شد آن زمانه که مویش بسان قطران بود
شد آن زمانه که او شاد خرم بود نشاط او بفزون بود غم نقصان بود
همیشه دستش زی زلفگان خوشبو بود همیشه کوشش زی مردم سخندان بود
همیشه شاد ندانستمی که غم چه بود دلم نشاط طرف را فراخ میدان بود
عیال نه زن فرزند و مؤنت نه ازین همه تنم آسوده بود و آسان بود
همی خرید و همی ریخت بیشمار درم بشهر هر چه همی بر کرانه پستان بود
بسا کنیزک نیکو که میل داشت بدو بشب زیار شد و نزد او پنهان بود
شد آن زمانه که شعر و را جهان نسبت شد آن زمانه که او شاعر خرامان بود
تودو کی را اے ماهر و کنون بینی بدان زمانه ندیدی که در خراسان بود
بدان زمانه ندیدی که در چمن رفتی سرود گویان گوئی هزار دستان بود
کرا بزرگی و نعمت ازین و آن بودی و را بزرگی و نعمت زآل سامان بود
بد او میر خراسانش چهل هزار درم از و فزونی یکپنج میرماکان بود
کنون زمانه دگر گشت و من دگر گشتم عصا بیار که وقت عصا و انبان بود

ن شاعر ایران بجاے مرد دگر زن میکند عجیب !-


۵۰
مدحیه
نمونه های شاعری مدحیه که ازو یافت میشوند بلند پایه هستند
و دران خیال آفرینی هم مشاهده میشوند—
شاهی که بروز رزم از راد زرین نهد به تیر و زپیکان
تا کشته او ازان کفن ساز تا خسته او ازان کند درمان
مرثیه
مرثیه های متعدد دارد و در همه نشان خالص مرثیه موجود است
در یک مرثیه (که بر وفات پسر وزیر اعظم نوشته) باندازه حکیمانه
تلقین صبر نموده است ،
ای آنکه غمگینی و سزاواری واندر نهان سرشک همی باری
رفت آنکه رفت آمد آنکه آمد بود آنچه بود خیره چه غم داری
هموار کرد خواهی گیتی را گیتی است کی پذیرد همواری
مستی مکن نشنود او مستی زاری مکن که نشنود او زاری
شو تا قیامت زاری کن کی رفته را به زاری باز آری
رودکی مرثیه شعرای نامدار عصر خویش (شهید بلخی و مرادی)


۵۱

را هم نوشته که در مجمع الفصحا منقول است ،

غزل

در آن عصر غزل حیثیت مستقل پیدا نکرده بود بلکه در ابتدای
قصائد تشبیب مینوشتند و همانرا غزل میگفتند نمونه اش
ملاحظه شود —

ای جان من از آرزوی تو پر زمان بنمائی یکی روی بخشائی بر تن جان
دشوار نمائی رخ و دشوار دهی بوس آسان بربائی دل و آسان ببری جان
نزدیک من آسانی تو باشد دشوار نزدیک تو دشواری من باشد آسان
مشوش است دلم از کرشمه سلمی چنان که خاطر مجنون ز طره لیلی
چو کلشکر دهمیم در و دل شود تسکین چو ترش روی شوی دارم مانی از صفرا
ببرده نرگس تو آب جادوی بابل گشاده غنچه تو باب معجز عیسی

واله داغستانی یک غزل رودکی را نقل نموده است بمطلعش
این است —

زهی فزوده جمال تو زیب آرا را شکسته سنبل زلف تو مشک سارا را

لیکن درین عصر چنین انداز نیست ، علاوه برین در مقطع غزل تخلص


٥٢
مذکور است حالانکه تا آن زمان تخلص را در غزل نیز نمی آوردند-
مرتبۂ اشعار مذکورۂ رودکی ظاہر است ولی عنصری میگوید-
غزل رودکی وار نیکو بود غزلہای من رودکی وار نیست
از ین شعر ظاهر میشود که عنصری رودکی را در غزل گوئی اوستا
می شمارد بنابراین تسلیم کردن لازم است که غزلهاے خوب
رودکی ضائع شدند ، و یا اینکه در غزل گوئی عنصری از رودکی
ہم پست تر بودہ -

قصیده
رودکی طرزی که برای قصیدہ قائم کردہ بود تا امروز معمول است
یعنی در ابتدا تشبیب یا بهاریه وغیرہ سپس گریز بطرف مدح پادشاہ
و ذکر خود و سخا عدل و انصاف ، شجاعت وغیرہ و در آخر دعا ،
در صنائع شاعری ترصیع نام یک صنعت است یعنی ہر دو مصرع الفاظ
ہم وزن می آرند مثلا .
رما در اثر قہر او کند شنجرف جماد را اثر لطف او کند شمشا
این صنعت در تمام قصائد رودکی موجود است تا صدی ششم این دان


٥٣

عام تمام شعرا بوده قصیده اگر چه سر تاسر مداحی میباشد لیکن رودکی
جابجا مناظر قدرت را نیز بسته است ـ
از بنفشه مرزها گسترده دیباهای چین وز شگوفه شاخها بر بسته در شاه وا
یا هوای اوست زمین گفتی هر چه گفتی دریم بر زمین اوست گفتی هر چه در عالم بها
از میان جوی آن آبی روان همچون گلاب شاخها گل شگفت در کنار جوئها
بود هر جا بهر نزهت گاه بار نقل و مل گلستان در گلستان و میوه اندر میوه دار
کوه دیگر کوه سیمین گشت زرین شد چمن آب دیگر باره روشن گشت تیره شد هوا
گشت خامش فاخته تا شد چمن پرداخته گشت بلبل بی نوا تا بوستان شد بی نوا
نار چون بر حقه زرین نگینهای عقیق سیب چون بر چهره سیمین نشانهای بکا
باد سرد آمد چو آه عاشقان هنگام صبح بانگ زاغ آمد چو از معشوق پیغام جفا
بذا نگہی که دو لشکر بروی یکدیگر گران کنند رکاب و سبک کنند عنان
ز گرد مهب پان تیره شود رخ خورشید ز بانگ مردان خیره شود دل کیوان
یکی کشیده سنان و یکی گشاده حسام یکی گشاده کمند و یکی کشیده کمان
اصل معیار حسن قصیده گریز است ( یعنی در میان تشبیب ذکر ممدوح
را بطرزی به پردازد که گویا از سخن سخنی پیدا شده و این هرگز ظاهر نشود که


٥٤
مدح ممدوح را به قصیده اراده آغاز کرده است) گریزهای رودکی
اکثر بهمین رقم هستند مثلاً در یک قصیده تصویر موسم خزان را
میکشد که در ذیل آن میگوید –
باد خوارزمی کنار باغ پر دینار کرد چون کنار زائران را کرد دوست باد شد
یا مثلاً در ذیل تعریف باغ میگوید –
یار من گفتا بهشت است ای شگفت !! این باغ نیست
گفتم این باغی است خرم چون بهشت کردگار
آن بهشت ناپدید است – این بهشت استی عیان
این بنقد آن نسیه آن نهان این آشکار
آن مکافات نماز است – این مکافات مدیح
آن عطای کردگار است این عطای شهریار
رودکی در بعض قصائد التزام رموز را نموده است که هیچکس
تقلیدش نتوانست مثلاً یک قصیده شش سی و سه شعری است
که سراسر مطلع‌ها میباشند مطلع اولش اینست –
ندانی در چم ای بت مرازان زار گردانی دگر زارم نگردانی بداغ هجر کردانی

عصه اقلد با ن حصرا بعد سرام ۲۰۰ کانه


۵۵

هجو یا شکوه
هجو یک داغی خیلی بد نما بر چهرهٔ شاعری فارسی است لیکن هجو
رودکی هم از متانت و واقعیت عاری بنظر نمی آید -
زهی سوار و جوان و تو انگر از ره دو بخدمت آید نیکو سکال نیک اندیش
پسند آید مر خواجه را پس از ده سال که باز گردد پیر و پیاده و دل ریش

جدت مضامین
در شاعری ابتدا یے عموماً مضمون بندی ہیچ نمیباشد لیکن
حیرت است که رودکی ازین کلیہ مستثنی مانده بسیار مضامین تازه
بتازه پیدا کرده است مثلاً میگوید -
آفتابی که زچابک قدمی بر سر ذره نماید جولان

در تعریف اسپ
رودکی چنگ بر گرفت و نواخت باده انداز کو سر و و انداخت
آن عقیقین مے که هر که بدید از عقیق گداخته نشناخت
هر دو یک گوهرند لیک بطبع این بیغست و آن دگر گهت


٥٦
تا بسوده دو دست رنگین کرد ناچشیده به تارک اندر تاخت
بنفشه های طرب خیل خیل سر بر زد چو آتشی که بکو کرد بر د و یدکبود
بیار و هان بده آن آفتاب کش مخورد زلب فرو شود و از دهان برار ددود
تیر او ماننده روزی که زی مردم سد تیر دشمن باز کرد و سوی دشمن جون صدا
موسم بهار
هر آنچه بست ایمان ارم بهم شد باز بر آنچه کرد بزیر زمین نهان قارون
سرشکتا بپراگنده کرد در بستان نسیم باد پدیدار کرد در هامون
مدتیسان شب خون کرد ، اکنون برمه کانون .
که گردون گشت از و پر کرد ، و صحرا گشت از و پر خون
اگر خواهی نشان خون ، نگه کن لاله بر صحرا
اگر خواهی نشان کرد ، بنگر ابر بر گردون
نگارین شیندستم که گاه محنت و حرمان سه پیراهن سلب بوده یوسف را بعمر اندر
یکی از کید شد پر خون دوم چاک از تهمت سوم یعقوب را ز بوی روشن کرد چشم تر
رخم ماند بدان اول دلم ماند بدانم نصیب من شود از وصل آن پیراهن دیگر
زلف ترا جیم ، آن که او خال ترا نقطه آن جیم کرد


۵۷
از دهن تنگ تو گویا کسی وانگلی نار بد و نیم کرد :
رباعیات
رباعیاتش بلند نیست ، یک رباعیش مجمع الفصحا
نقل کرده -
چون کار دلم ززلف او ماند گره در هر رگ جان صد آرزو ماند گره
امید زگریه بود ، افسوس افسوس کانهم شب وصل در گلو ماند گره
لیکن این کلام هرگز از عصر رود کی شده نمی تواند
مقبولیت عام و اعتراف شعرا
در میان شعرا کمال شاعری رود کی عموماً مسلم است خود
معاصر و هم فن همپایه‌اش (شهیدی میگوید -
بسخن ماند شعر شعراء رود کی را سخنش تلونیات
شاعران را خرد چست بلیغ رود کی را خرد چست هجاآت
عنصری میگوید -
غزل رود کی وار نیکو بود غزلهای من رود کی واریت
اگرچه بکوشم به باریک و هم درین پرده اندر مرا یار نیست


٥٨

معروف بلخی میگوید ع از رودکی شنیدم سلطان شاعران
دقیقی میگوید -

که را رودکی گفته باشد مدیح امام فنون و سخنور بود
دقیقی مدیح آورد نزد او چو خرما بسوی هجیور بود
یکی در زمان نظامی سمرقندی بر شاعری رودکی نکته چینی نمود

نظامی بجوابش مینویسد -

ای آنکه طعن در شعر رودکی این طعن کردن تو از جهل و کودکی
کانکس که شعر داند، داند که در جهان صاحب قرآن شاعری ، استاد رودکی

رودکی در سنۀ ٣٢٩ هجری وفات کرد دیوانش در ایران بطبع رسیده
است -

دقیقی
اگر چه عهد هر پادشاه سلسلۀ سامانیه یک پایۀ نوزینۀ بام ترقّی
است ، لیکن من جمله ازان دور نوح ابن منصور آخر المنازل میباید
این فخر بعهدش حاصل است که خاکه ابتدای سرمایۀ فخر و ناز عجم
ـ یعنی شاهنامه (که این ایثر آنرا ے قران العجم » میگویند)


۵۹
در همین عهد قائم شده، واگر یک واقعه اتفاق پیش نمی آمد
ضرور فهرست کار نامه های سلطان محمود از اسم شاهنامه خالی
می ماند. خاندان سامانی از قدیم آرزو داشت که داستان
اسلافش نظم شده زبانزد عام گشته شهرت تمام پیدا کند لیکن هنوز
فن شاعری بمرتبه نرسیده بود که یک سلسله عظیم تاریخی در قا
شعر در آید، وقتیکه نوح ابن منصور در بخارا بسنه ۳۶۵ هجری بتخت
سلطنت نشست بخارا از شعرای نامی پر بود، که ازان دقیقی از
خود پایتخت (بخارا) بود.

اسم اصلی اش منصور ابن احمد است، و در ابتدا تربیت
از دست امراء چغاتیه یافت. لیکن چون کمالش شهرت گرفت
نوح بدر بار خود جلب کرده با و خدمت نظم نمودن شاهنامه سپرد
دقیقی زور طبع خویش را اول اندازه کرده بود چنانچه خدمت
مذکوره را بعهده گرفت و تخمیناً یک هزار اشعار نوشت و بعضی
مردم خیال دارند که آن اشعار امروز در شاهنامه داخل اندر فردوسی

له تذکره هفت اقلیم و مجمع الفصحا روایت اخیر.

ابتدای شاهنامه


٦٠
این واقعات را در ذیل تاریخ شاهنامه اجمالاً چنین مینویسد،
جوانی بیامد کشاده زبان  سخن گو و خوش طبع در روشن روان
به شعر آرم این نامه را گفت من  ازو شادمان شد دل انجمن
زگشتاسب و ارجاسپ دی  بگفت و سرآمد و را روزگار
سخن حیرت انگیز است که دامن غربت این مستر کاملین بیک داغ
اخلاقی داغدار است . دقیقی یک غلام خوشرویی غیرتمند دا شت
که با وعشق هوس آمیز پیدا کرد ، غیرت غلام تحمل بی ننگی نتوانست
و دقیقی را براه عدم راست کرد ، فردوسی این واقعه شرمناک را
در پرده ابهام ادا کرده -
جوانیش را خوی بد یار بود  ایا بد همیشه به پیکار بود
یکا یک از و بخت برگشته شد  بدست یکی بنده کشته شد
فردوسی اشعار او را به فیاض دلی خود در شاهنامه داخل نمود که بدو
آن نام دقیقی حیات جاوید حاصل کرد ، چنانچه خودش میگوید -
کنون را ز ما باز جویم ترا  حدیث دقیقی بگویم ترا
چنان دید گوینده یک شب بخواب  که یک جام می داشتی چون گلاب


٦١

دقیقی زجاے پدید آمدی
بدان جام می داستانها زدی
به فردوسی آواز دادے که می
مخور جز به آئین کاؤس کی
که شاهی گزیدی زگیتی که بخت
ننازد بدو تاج و شمشیر و تخت
شهنشاه محمود گیرنده شهر
ز شادی بهر کس رسانده بهر
بدین نامه گر چند بشتافتی
کنون هرچه جستی همه یافتی
زواندازه من بیش گفتم سخن
اگر بازیابی بخیلی مکن
زگشتاسب و ارجاسپ بیتی هزار
بگفتم سرآمد مرا روزگار
گر ان مایه نزد شهنشه رسد
روان من از خاک بر مه رسد
بداند که پیش از تو آخر کسی
درین داستان رنج بردش بسی
پذیرفتم و داشتم روی پاس
مرا در دل آمد زهر سو هراس
که روزے مرا هم بیاید گذشت
ز گفتار او در نشاید گذشت
ز گفتار او بشنو اکنون سخن
که گفت است این داستان کهن
فردوسی به دقیقی اظهار همدردی و مرده پرستی نموده این خلقش
قابل قدر بود لیکن هنوز داستان بآخر نرسیده بود که نیتش فاسد شد
چنانچه بعد از اشعار دقیقی می سراید—


۶۲
نگردیم این نظم سست آمدم همه بیتها را درست آمدم
من این زان نوشتم که تا شهریار بداند سخن گفتن نابکار
دمان کر بماند ز خوردن تهی ازان به که ناساز خوانی نهی
دو گوہر نمودم بگوہر فروش کنون شاه دارد بگفتار گوش
سخن چون بد نیکو نه بایدت گفت مگوی و مکن رنج با طبع جفت
چو طبعت نباشد چو آب روان مبر دست زی نامه خسروان
اگر مقصد فردوسی از نقل نمودن کلام دقیقی تیزی بازار
کلام خویش بوده پس چرا اول بر سر آن غریب آنپا را حسان را بار کرد؟
این واقعه برای دریافتن این امر که «بچه سلطان محمود چقدر
واقعیت دارد؟» معیار شده میتواند!
فردوسی پادشاه سخن است. پیش او کدام غتیش حرف
زده میتواند ؟
لیکن رعی انصاف شیوه ایست که بالای طاعت است
لهذا ما درینجا چند اشعار دقیقی را بطور سرسری و بلا انتخاب نقل
میکنیم که ازان اندازه مرتبه کلام دقیقی بشود . آن تصویر معرکه آرا


٦٣

را بالفاظ ذیل میکشد:-
ز بس بانگ اسپان و جوش خروش همی نالۀ کوس نشنیده گوش
درافشیان بسیار افراشته سر نیزه ها ز ابر بگذاشته
چو رسته درخت از بر کوهسار چو پیشه نیستان بوقت بهار
ز تاریکی گرد و بانگ سپاه کسی روز روشن نمی دید راه
بکردند یک تیر باران سخت بسان تگرگ بهاران درست
بپوشیده شد چشمۀ آفتاب زپیکانهای درخشان چو آب
تو گفتی هوا ابر آرد همی وزان ابر الماس بارد همی
هوا زین جهان بود شب میگون شده زمین سر بسر پاک در خون شده
در و دشتها شد همه لاله گون به دشت بیابان همی ریخت خون
چنان شد ز بس کشته آن رزمگاه که بروی نه تانیست رفتن نگاه

جوهر اصلی کلام فردوسی همین است که تصویر واقعه را بهو بهو میکشد
از راه انصاف بگوئید! (( آیا اشعار مذکور دارای این صنعت
نیستند؟ )) بیشک فردوسی این وصف را بحد کمال رسانیده ولی
ازین اشعار صاف عیان میشود که این همان شعرای قیقی است که باطنش


٦٤
در کلام دقیقی الفاظ عربی کم اند
ثانی تیز تر گشته . تا زمان دقیقی در زبان فارسی الفاظ عربی
بودند در اختلاط هر دو زبان یک لسان جدید تشکیل یافته بود
از عباس مروزی کل چار اشعار هستند ولی در ان نسبت
فارسی الفاظ عربی بیشتر اند ، و کلام رود کی و شهید بلخی
وغیره هم بهمین کیفیت است اولین کسیکه زبان فارسی را از آمیزش
الفاظ عربی پاک کرده مستقل ساخته است دقیقی است ، شما
صده اشعارش بخوانید یک لفظ عربی نخواهید یافت ، شومی
طالع دقیقی ملاحظه شود که دست ا - لی شهرت این تاج فخر را
از سرش ربوده بر سر فردوسی نهاد، دقیقی زبان فارسی را چقدر
صاف کرد؟ نمونه اش این است .
چوگشتاسپ را داد لهراسسپخت    فرود آمد از تخت و بربست و رخت
به بلخ گزین مشد بدان نو بها    که یزدان پرستان آن روزگا
مر آن خانه را داشتندی چنان    که مکه را تا زبان این زمان (ابل عرب ۱۲)
بدآن خانه شد شاه یزد انپرست    فرود آمد آن جایو هیکل ببست
به بست آره در آفرین خانه را    در ان خانه نگذاشت بیگانه را

صد را اگر سود کنیم ٩٠٠ عاید میدهد


٦٥

بپوشید جامه پرستش پلاس خدا را چنین داشت باید سپاس
بیفگند پاره فر و هشت موی سوی روشن دادگر کرد روی
بنیایش همی کرد خورشید را چنان برده بد راه جمشید را
چوگشتاسپ بر شد به تخت پدر که فر پدر داشت بخت پدر
بسر برنهاد آن پدر داده تاج که زی بنده باشد بر آزاده تاج
منم گفت یزدان پرستند شاه مرا ایزد پاک داد این کلاه
بدان داد ما را کلاه بزرگ که بیرون کنم از میش گرگ
سوی راه ورزان نیاریم چنگ بر آزاده گیتی نداریم تنگ
پسر از دختر نامور قیصرا که ناهید بدنام آن دخترا
کتایونش خواندی گرانمایه شاه دو فرزند آمد چو خورشید و ماه
یکی نامور فرخ اسفندیار شهی کار زاری نبرده سوار
پشوتن دگر گرد شمشیر زن شهی نامبردار لشکر شکن
چو یک چند گاهی بر امد برین درختی پدید آمد اندر زمین
از ایوان گشتاسپ تا میان کاخ درختی کش برگ و بسیار شاخ
همه برگ او پند و بارش خرد کسی کو چنو برخورد کی مرد


٦٦
خجسته پیئی نام او از بهشت که رهبر من بکوشش را بکشت
درین اشعار جابجا فک اضافت و الف اشباع «که امروز متروک
شده» موجود است لیکن چون در قدیم این عموماً مروج بود
دقیقی بی تکلف آن را استعمال می نماید ـ
دقیقی باشنوی قصیده و غزل را هم ترقی داده دو شعرای
ذیل که بصورت گمنامی زبانزد عوام اند از غزل دقیقی است.
گویند صبر کن که ترا صبر بر دهد آری دهد ولیک بعمر دگر دهد
من عمر خویشتن بصبوری گذاشتم عمر دگر بباید تا صبر بر دهد
آن بعض غزلهای مسلسل هم نوشته و این بلحاظ عصر مذکور
بالکل نادر چیز است، خصوصیت خاص شاعری اش این است
که در دائره رزم و بزم عشق و عاشقی مخصوص نیست، امروز کلما
را که «نیچرل شاعری» لقب می دهند غالباً در فارسی اوّل
بنیادش همین قائم کرده است. در یک قصیده در ذیل
کیفیت بهار تصویر گلهای خوشرنگ بوقلمون را بدین
اسلوب می کشد ـ


٦٧

سحر کا ہان که باد نرم جنبد بجنباند درخت سرخ و اصفر
تو پنداری که از گردون ستاره همی بارید بر دیبای اخضر
نگار اندر نگار و لون در لون هزاران در شده پیکر به پیکر
یک غزل مسلسل برنگینی موسم بهار ومی معشوق نوشته-
در افگند ای صنم ابر بهشتی زمین را خلعتی اردی بهشتی
زمین بر سان خون آلوده دیبا هوا بر سان مشک اندوده دشتی
بدان ماند که گویی از فی مشک مثال دوست بر صحرا نوشتی
بتی رخسار او همرنگ یاقوت می بر گونه جامه کنشتی
جهان طاؤس گونه گشت گوئی بجای نرمی و جای درشتی
زگل بوی گلاب آید بدانسان که پنداری گل اندر گل سرشتی
دقیقی چار خصلت برگزیده است به گیتی از همه خوبی و زشتی
لب یاقوت رنگ و ناله چنگ می خون رنگ کیش زردشتی
مذهب ۱۲

شعر العجم حصه (۶) ضمیمه امیہ


٦٨

شهید بلخی

شاعر نامور این دور است ـ تذکره مختصرش پیشتر
گذشته ـ نمونه اشعارش درینجا تقدیم است

دانش و خواسته است کور گل که به یکجا نه بشکفند بهم
هر کرا دانش است و خواسته نیست هر کرا خواسته است دانش کم
اگر غم را چو آتش دور بودی جهان تاریک بودی جاودانه
درین کیتی سراسر گر بگردی خردمندی نیابی شادمانه
بر فلک هر دو شخص پیشه ورند این یکی درزی آن دگر جولاه
این نه دوزد مگر کلاه ملوک و ان نه بافد مگر پلاس سیاه
ابر همی گرید چون عاشقان باغ همی خندید چو معشوق وار
رعد همی نالد مانند من چون که بنالم به سحرگاه زار
چون چلیپای رام زان شد باغ کآب ریزی باغ راز حلی
ابر چون چشم نهر بن عقیله است برق مانند ذو الفقار علی
عیب باشد به کار نیک درنگ گر شتاب آید ای رفیق ملام
عاقبت را هم از نخستین بین تا به غفلت گلو نه گیرد دام


٦٩

ابو شکور بلخی

در سنه ٣٣٨ هجری بود. کلامش بسیار کمیاب است لیکن هر قدر که
موجود است ازان ثابت میشود که هر قدم شاعری بسوی ترقی است.
شخصی از سقراط پرسید که «بعد از تحقیقات و تدقیقات طویل شما چه
دریافته اید؟» او بجواب گفت که «همین تحقیق شد که هیچ معلوم نشد»
ابو شکور این خیال فلسفیانه را با نداز خیلی خوب و شاعرانه ادا کرده است
تا بدانجا رسیده دانش من که بدانم همی که نادانم
چند اشعار مثنوی اش منقول اندر ان صاف رنگ شاهنامه ظاهر است
بدشمن برت مهربانی مباد که دشمن درختی است تلخ از نهاد
درختی که تلخش بود گوهرا اگر چرب و شیرین دهد مرد را
همان میوهٔ تلخ آرد پدید از و چرب و شیرین نخواهی مزید
فردوسی همین مضمون را خیلی بلندتر بسته است.
درختی که تلخ است او را سرشت گرش بر نشانی به باغ بهشت
ور از جوی خلدش بهنگام آب به بیخ انگبین ریزی و شهد ناب
سر انجام گوهر بکار آورد همان میوهٔ تلخ بار آورد

شمرا لحم (٦٠٠) عبدالسمیع


۷۰
خبازی نیشاپوری
شاعر مشهور دولت سامانیه است در ۳۴۲ هجری وفات نمود کلامش بالکل نایاب است، دو اشعار از گریز یک قصیده مشهور اند و دران با جدت مضمون متاخرین رنگ نیچرل هم موجود است .
می بینی آن دو زلف که بادش همی برد
گوئی عاشقی است که هیچش قرار نیست
یا نه که دست حاجب سالار لشکر است
کز دور می نماید کامروز بار نیست
عماره مروزی
از مرو بوده در ۳۶۵ هجری انتقال کرد، نمونه کلامش این است
آتش ندیدی پی آب ممتزج
اینک نگاه کن تو بدین جام و این شراب
جام بلور و لعل می صاف اندر و
گوئی که آتشی بر آمیخته به آب
درین دور علاوه بر شعراء مذکورین دیگر بسیار شعرای خوشگو و خوش فکر گذشته اند مثلا عجمی طخاری ابوالعباس زنجی جویباری ابوالمثل بخاری طلحه و غیره ـ لیکن چون حالات و اشعار ایشان خیلی نایاب اند لہذا ما باسماء شان تعرض نمیکنیم ـ


۷۱

غزنوی
اگرچه شاعری از آغاز خود برابر براه ترقی قدم می زد لیکن
در دور غزنویه بمنتہای کمال رسید ۔ پادشاہان اقلیم سخن
یعنی فردوسی اسد طوسی عنصری فرخی حکیم سنائی منوچہری
دامغانی، یادگار ہمین عہد ہستند .
سلسله غزنویه در حقیقت یک شاخ حکومت سامانیه است
الپتگین که غلام خاندان سامانی بوده در عہد عبد الملک ابن نوح سامانی
المتوفی سنه ۳ هجری ترقی کرده بدرجہ امارت رسید عبدالملک
او را حاکم خراسان ساخت بعد از عبدالملک چون پسرش منصور
سریر آرا گشت الپتگین از خراسان بغزنین رفت و بعد از ۸ ساله
حکومت جان بحق سپارید. و پسرش ابو اسحق جانشینش
شده در ظرف چند روز وفات یافت غلام الپتگین (سبکتگین)
در عہدش خیلی جوہر قابلیت خویش را نشان داده بود که مردم بعد از
وفات ابو اسحق آنرا حاکم غزنین ساختند همین غلام غلامان سامانیه


۷۲
بانی اوّل دولت غزنویه است و سلطان محمود فاتح ہندوستان
فرزند همین نامدار میباشد .
سبکتگین اولین کسی است که هندوستان را به نگاه تسخیر نمود
مطالعه کرده راجه جیپال را ہزیمت ہای متواتر داده از دربار
سامانیه خطاب ناصر الدین یافت - در سن ۳۸۳ هجری وفات نمود
و پسرش اسمعیل که از بطن دختر الپتگین بوده در بلخ تخت نشین شد
محمود درین زمان در غزنین بوده او به برادر خویش نوشت که
شما اداره حکومت بلخ بدست گیرید و غزنین را برای من نمایمد
مگر اسمعیل قبولدار نشد و نوبت بجنگ رسید ) اسمعیل شکست خورد
محمود در عهد پدر خویش از دربار نوح سامانی خطاب سیف الدولہ
حاصل کرده بود و بعد از تخت نشینی از دربار خلافت ( بغداد )
بخطاب یمین الدوله مخاطب شد .
فتوحات و معرکه آرائیہای شاہ محمود یک داستان
خیلی دلچسپ است که امروز هم صدای بازگشتش از در و دیوار
ہندوستان شنیده میشود لیکن از زبان شعر العجم بجای نغمه فتوحات


۷۳
مادی (ملکی) ترازه فتوحات روحانی (علمی) اش
موزون تر است .
محمود شلبی که کشورستان و فاتح بود در علم وفضل هم یدطولی
داشت ـ جواهر مضیه (که یک کتاب نهایت مستند فقهای
حنفیه است آنرا در زمره فقهاء شمار کرده است و در فقه خودش
یک تالیف مبسوط دارد ـ در غزنین یک دارالعلوم عظیم الشان
تاسیس نموده بود و با آن یک عجائب خانه که حاوی بر تمام
عجائیات و نوا در عالم بوده نیز بود و نیز در ملک هر قدر که مشاهیر فن
داشت همه را بدربار خود جلب کرده بود، از آنجمله ابوریحان
بیرونی است که در علوم و فنون مختلفه همپایه بو علی سینا
بشمار میرود محمود بو علی را هم بر سفره کرم خویش دعوت داده
بود ولی بوجه ترس نه آمد محمود بر شاعري بحوصله شاهانه
توجه فرمود و یک محکمه مستقل قائم کرده عنصری را رئیس آن
ساخت و بخطاب ملک الشعراء نواخت .
تمام تذکره ها مینویسند که چهار صد شعراء از خوان کرم محمود

کارنامه علمی سلطان محمود

تربیت شعراء ماضی


٧٤

بهره یاب بوده اند و برای شان امر بود که کلام خویش را
از نظر عنصری گذشتانده بدر بار تقدیم کنند وقتیکه شهرزاد
مسعود از خراسان به غزنین آمد و شعراء بدر بار عام قصائد
خویش را تقدیم کردند . در ینوقت هر شاعر را بیست هزار و زینتی
و عنصری را پنجاه پنجاه هزار در هم بخشید چنانچه میگوید -
مرا دو بیت بفرمود شهریار جهان بران صنوبر عنبر عذار مشکین خال
دو بدره زر بفرستاد و دوهزار درم برغم حاسد تیمار بد سگال بکال
برای عنصری در صله یک رباعی امر به پر کردن دهنش از جواهر ات
فرمود یک نکتہ حین واقعات ہذا را در معائب سلطان محمود شما
خواهد کرد - و آنمی یک لشکر کثیر خوشامد گران و مداحان فراهم نمود
بران باران جواهر و زر کردن فیاضی نیست بلکه اسراف سبک
سری است - لیکن حقیقت الحال این است که این
فیاضی های محمود بغرض مدح پسندی نبود بلکه برای
ترقی دادن فن و ادب و تاریخ بود - او از فردوسی
۱- مجمع الفصحا تذکرہ زینتی -- تاریخ فرشته -


۷۰

شاهنامه نوسانده بر عجم احسان بزرگ میکند. اگر عجمستان
امروز گم است ولیکن کارنامه هایش هنوز محو نشده اند. فتوحات
اسلامی اگرچه ترانه های مذهبی مسلمانان هستند لیکن برکت
شاهنامه است که امروز مسلمانان به نسبت ضرار و خال از
اسم رستم و سهراب بیشتر آشنا هستند امروز چند کس هستند که عبد الملک
ولید، مقتدر، معتضد، معتصم، مستعصم را میشناسند) لیکن جم
کیخسرو، کیکاوس، فریدون، افراسیاب و اسفندیار) را طفل
دبستان میشناسد، عنصری در یک قصیده ۱۸۰ شعری
تمام محاربات سلطان محمود را به تفصیل بیان نموده است، و بدا
بلخی نصیحت نامه نوشیروان را نظم کرد و اسدی طوسی تدوین لغات
فارسی نمود و بر صنایع و بدایع فارسی یک کتاب نوشت - شعرای
محمودی علاوه بر تاریخ و اخلاق اصل فن را نیز ترقی دادند و شاعری

۱ این کارنامه سلطان محمود بنقطه نظر اسلامی قابل تحسین نیست این ز اثرات تربیت است که در خانه
سامانیها یافته بود بلی این بر عجم احسان است لیکن بر اسلام جفا و وقتیکه ضرار و خالد رضی الله عنها بن
عبدالملک و مقتدر و غیره گمنام شوند شهرت و ناموری رستم و جم برای ما چه سود میدهد افسوس که دا
همچو سلطان محمود را نیز از داغهای سامانیه نگه دار می بینم اللهم اغفر له (انصاری عفا عنه)

۲ تذکره دولت شاه سمرقندی -


٧٦
فارسی را بدرجه رسانیدن که برای ادا نمودن هر قسم مطالب
قابل شد، در اشعار شان همه انواع شاعری (مثل واقعه نگاری
معامله بندی - اظهار جذبات تصویر مناظر قدرتی) موجود
هستند البته غزل نیست - لیکن هنوز شباب سلام بوده در اینوقت
بیدار کردن - این فتنه خوابیده هیچ لازم نبود -
اگر چه شعرای محمودی بی شمار هستند لیکن نامورانی را که
محمود در ندیمان خویش داخل کرده و سبعه سیاره آسمان سخن
بودند شعرای ذیل میباشند - عنصری فردوسی اسدی عسجدی
غفاری، فرخی منوچهری -
عنصری
اسمش حسن ابن احمد کنیت ابوالقاسم - تخلص عنصری وطن
بلخ بود . در عنفوان شباب از سایه والدین محروم شد چونکه پیشه
آبائی تجارت بود خودش هم به تجارت مشغول شد - یکبار برای
تجارت بسفر آمد که دزدها تمام سرمایه را زدند بردند -
بعد از ان عنصری سودای تجارت را از سر کشید .


۷۷

تحصیل علم تو جه کرد) در ان عصر برای تعلیم شرط فیس و غیره مکتب
هیچ نبود درسگاهای بزرگ ، بزرگ در هر جا ، و هر طرف کشاده بودند
و هر شخص بهر طریقهٔ آرا دانه که میخواست تحصیل علوم میتوانست -
عنصری همه علوم و فنون متداول کسب کرد لیکن چون طبع
با شاعری مناسبت فطری داشت پس شاعری را فن خود قرار داده
بذریعه آن بدر بار برا در خورد سلطان محمود (نصر) رسید و نصر
جوهرش را قابل دیده بدر بار محمود تقدیم نمود و رفته رفته خطاب ملک
الشعرا یافت و سلطان چارصد شعرای در بار یرا امر داد که کلام
خود را اوّل بخدمت عنصری بعرض اصلاح آورده بعد از ان بدربار
التقدیم کنند شعرای مشهور بمدح عنصری قصائد تقدیم کرده
صله های گران می یافتند-
عنصری از فیاضی های شاهانه محمود خیلی دولتمند شده بود که چار صد غلام
زرین کمر زیر جلویش میدویدند و اسباب سفرش را که عموماً از نقره و طلا بوده چار
شتر میبردند، انتها اینکه دیگهایش هم نقره و طلا بودند
ا ه حالات عنصری بیشتر از مجمع الفصحا و تذکره دولت شاه سمرقندی گرفته شده -


اکثر شعراء دولتمندی عنصری را برشک ذکر کرده اند خاقانی میگوید
شنیدم که از نقره زد دیگدان زرو ساخت آلات خوان عنصری
بدر بار محمود چارصد شعراء بودند که در میان شان شعرای قادر
کلام مثل فرخی، عسجدی، غضاری، منوچهری نیز شامل اند لیکن
فخر بقای نام سلطان محمود را صرف عنصری حاصل کرده است نظامی
سمرقندی میگوید-
بسا کاخها که محمود بنا کرد که از رفعت همی با مه مذاکر
نمی بینی زان همه یک خشت برپا مدیح عنصری مانداست برجا
عنصری بعد از وفات سلطان محمود تقریباً ده سال پس در ۴۳۱ هجری
وفات کرد تعداد اشعارش شستی هزار بیان میشود که امروز
از انجمله صرف سه هزار موجود هستند سوای قصائد مثنوی های
متور و نیز نوشته (مثلا وامق و عذرا - سرخ بت و خنگ - نهر
عین) لیکن امروز نایاب هستند .
دران عصر لازمه بزرگت شاعری ندیمی (یعنی فن مجلس)
بود شاعریکه درین فن زیاده ماهر بود همانقدر کامیاب می شد ) بناءً علیه


۷۹
در شاعری بیشتر بدیهه گوئی لازم بوده - در ینود صنف عنصری
نظیر خود نداشت خیلی پرگو بوده و برجسته میگفت آتشکده مینویسد
که بیک موقع در یک شب هزار شعر گفت از واقعات بدیهه گوئی او
تذکره ها پرستند سلطان محمود با ایاز محبت از حد فزون داشت
ولی از شائبه هوس بالکل پاک بوده روزی در بزم عیش دور
باده در گردش بود محمود خلاف عادت بسیار میخورده بدمست
شد در ینحالت بر ایاز نگاهش افتاد، زلفها ی پیچدار بر چهره
اش پریشان بودند محمود بی تابانه او را در پهلو کشید لیکن باز فوراً
متنبه شد و از جوش تقوی به ایاز امر تراشیدن زلف داد - ایاز
علی الفور تعمیلش نمود چون محمود صباحش بیدار شد صورت ایاز
را دیده خیلی مکدر گشت بنا ی بیقراری نهاد) ازین کیفیت همه
مقربین دم بخود بودند آخر حاجب خاص (علی قریب عنصری
را خواسته صورت حال بیان کرد عنصری بحضور محمود حاضر گشته
رباعی ذیل خواند-
۱- شعراء ازینواقعه مضامین پیدا کرده اند) مرزا صائب میگوید-
پا از گلیم خویش نباید دراز کرد تیغ به ستم ببین چه بزلف ایاز کرد


گر عیب سر زلف بت از کاستن است نه جای بغم نشستن و خاستن است
وقت طرب و نشاط و می خواستن است کار استن سرز پیر استن است
محمود حکم داد که دامان عنصری را از جواهر پر کنند. چنانچہ سہ بار پر کردند
بقرار روایت چهار مقاله بجای دهن دامنش پر کردند و بلحاظ عبا
فیاضی غالبا همین روایت صحیح است. لیکن لطافتی که در پر کردن
دهن است در دامن نیست.
روزی سلطان محمود قصد کرد عنصری بر جسته گفت
آمدن آن رگ زن مسیح پرست نیش الماس گون گرفته بدست
طشت زرین و آبدستان در پیش بازوئی شهریار را بر بست
نیش بگرفت و گفت عہ علیک این چنین دست را که یار رحمت
سر فرو برد و بوسه برداد و ز سمن شاخ ارغوان برجست
از بیت اوّل معلوم میشود که مسلمانان در دور اوج و ترقی خویش خدمت
جراحی و فصادی را از مردمان عیسوی میگرفتند.
محمود یکبار در حالت چوگان بازی از اسپ افتاد و اندک افگار شد عنصری
فی البدیهہ گفت.


۸۱

شاها ادبتی مکن فلک بدخورا کا سیب رسانید رخ نیکورا
گر کوئی خطارفت بچوگانش زن ور اسپ غلط کرد بمن بخش اورا
مصرع آخر دو پہلو دارد یکے اینکه اگر اسپ غلط کرد بخاطر من آنرا
عفو کن و دیگر اینکه اگر غلط رو است آنرا بمن عطا کن محمود در صله حسن
طلبش اسپ با و بخشید عنصری یک رباعی دیگر از اسپ بصورت
معذرتنامه نوشت-
رفتم بر اسپ تا زوارش بکشم گفتا که نخست بشنواین عذر خوشم
نی گاوزمینم که جهان برگیرم نی چرخ چهارم که خورشید کشم
تفصیل خدماتیکه عنصری متعلق شاعری نموده-
(۱) در قصیده از همه مهتم با نشان شی تخلص که گریز است یعنی از
مضامین غزلیہ بکدام انداز بسوی مدح پادشاه انتقال کرده آید.
متاخرین فخر میکنند که نکته آفرینی های گریز بدورشان مخصوص اند
لیکن انصافا تخلص های عنصری نیز از متاخرین هرگز پست نیتند-
در یک قصیده از اول تا آخر مقابله دو دو چیز کرده است در ان میگوید-
غنود ستند آن ماه منور خط وزلفین آن مه روی دلبر


۸۲

یکی را سنبل نورسته بالین یکی را لاله خود روی بستر
بروی موی او بنگر که بینی پی از بر بر دو آن را فعل آذر
یکی بی دود سال و ماه سپهر یکی بی نور روز و شب منور
مرا بهره دو چیز آمد زگیتی دل پاک و زبان مدح گستر
یکی بر مهر جانان وقف کردم یکی بر مدح شاهنشاه کشور
یک قصیده دیگر است -
گه آن آراسته زلفش گره کردا یتی گه آن پیراسته جعدش بها در شک کن خبر
شگفته ناله رخساره حجاب لاله چرا ره سراز علاج و دل از خاره تن از شمیر پرشکر
سمن بوی شبنم بوی بلا جوی جفا کی پریزادی پریروی پریچهری پری پیکر
بپرداز ای دل از روئی که گاه آمد که حتی غزل چندین چرا گوئی ز عشق آن بت دلبر
ثناجوی از غزل پاسخ کند این هر دو بو دیان غزل بر ماه زیبارخ ثنا بر شاه نیک اختر
یک قصیده بسوال وجواب شروع کرده تا آخر همین انداز را قائم داشته
و به نهایت خوبی بمدح رجوع کرده است ـ
بپر سوالی کز ان گل سیراب دوش کردم مرا بداد جواب
گفتم آتش در ان رخست که فروخت گفت آن که دل تو کرد کباب

حصه اول شماره پنجم ٦٠٠ روپیه کابلی


۸۳
گفتم اندر عذاب عشق توام گفت عاشق نکو بود به عذاب
گفتم از چیست روی راحت من گفت هردم ز روی خشر و شاب
گفتم آن میر نصر تا صردین گفت آن مالک قلوب و رقاب
گفتم اندر جهان چواو دیدی گفت نی و نخوانده ام بکتاب
گفتم اعدای او دروغ زن اند گفت همچون مسیلمه کذاب
گفتم از مدح او نیاسایم گفت زینسان کنند اولوالالباب
گفتم او را چه خواهم از ایزد گفت عمر دراز دولت شاب
یک قصیده به تشبیب آغاز کرده در میان تعریف معشوق میگوید:
او دمن نازیم ناز من به است کو بحسن خویش نازد من بمدح شهر یا ر
یک قصیده به تعریف زلف شروع نموده است -
ای شکسته زلف یار از بسکه تو دستان دست دست تست گر با ساحران یکسان کنی
هم زره پوشی و هم چوگان زنی در اژدها ن خویشتن را گر زره ساز و گر چوگان کنی
نیستی دیوانه بر آتش چرا غلطی همی نیستی پروانه گرد شمع چون جولان کنی
با زلف خطاب میمیکرد که خطاب برای ذات خویش شروع کرد -
دل نگهدار ای تن از در دشن را باید ترا تامای کند خدای کشور ایران کنی


٨٤

(۲) قصیده اگرچه برای مداحی مخصوص شده بود همین است.
که عرفی میگوید-
قصیده کار هوس پیشگان بود عرفی :
یک شاعر دیگر میگوید-
گر نگویم قصیده باکی نیست من خوشامد نمی توانم کرد
لیکن عنصری از اکثر قصائد کار واقعه نگاری گرفته است او
در اکثر قصائد جنگها و فتوحات محمود را نظم کرده در یک قصیده
١٧٢ شعری اجمالاً تمام معرکه های محمود را نوشته چند اشعارش
این است -
شنیده؟ خبر شاه هندو ان جیپال که بر سپهر بلندش همی بسود افسر
بدان صفت سپهی چون شب سیاه و بزرگ بدست ایشان شمشیرهای همچو سحر
چو دود تیره در و آتشی زبانه زنان تو گفتی که پراکنده شد بدشت سقر
خدایگان خراسان بدست پیشاو به حمله به پراکند آن همه لشکر
حکایت سفر مولتان همی دانی دگر ندانی تاج الفتوح پیش آور
له تذکره دولت شاهی اشعار انرا ۱۸۰ میگوید لیکن در دیوان مروجه کم اند-


۸۵
اگر زو حمله فریدون گذشت کشتی بتشاهنامه بران پرحکایت افسر
از ان سپس که درودیم را ببند پای وزان سپس که بران بی درایتی عبود
به مولتان شد و رو وابسته قلعه کشاد که هر یکی را صد خنده بود چون خیبر
بلا دسته کده شان کشاد سوخت همه ببرد باد همه توده های خاکستر
چون باز گشت به پک تاختن همند شد از ان که بود خراب زرنجهای مضطر
در فتح خوارزم می نویسد -
بوقت آنکه زمین تفته بوز باد سموم هوا چو آتش و گرداندر و بحا شرار
فرو گذاشت بآمویه شهریار جهان به فال اختر نیک بنصرت ادوار
همه زمین شده از روی بندگان شیر همه هوا شده از عکس جهاد شان خغار
در آب در به بغرقه شدند چون فرعون چو بر گذشت بران آب شاه موسی دار
فراخ جیحون چون کوه شده ز بسکه در کلاه ترکش و زین بود و جامه و دستا
کسی که زنده بماند است ازان برینین اگر تنهش درست است است چون بیما
بمغزش اندریغ است اگر بو خفته بچشمش اندر تر است اگر بو د بیدا
اگر بجنبد بند قبای او از باد گمان کند که همی بر جگر خورد مسمار
اگر سوال کند گویدای سوار مزن وگر جواب بدهد گویدای ملک زنها


٨٦
تصویر بد خواصی و خوف زدگی افواج شکست خورده را در اشعار
آخرینش بدرجه کمال کشیده -
(٣) کوایف مناظر قدرت و اوصاف خاص خاص اشیا را هم
بدرجه اعلی نوشته است .
ابر نو روز همی در بارد و بت گر شود تا ز صنعش هر درختی لعبتی دیگر شود
باغ همچو کلبه بزاز پر دیبا شود باد همچو کلبه عطار پر عنبر شود
روی بند هر زمینی حله چینی شود گوشوار هر درختی رشته گوهر شود
چون حجاب لعبتان خورشید را با گر برون آید زمیغ گه به میغ اندر شود
افسر سیمین فروگیرد ز سر کوه بلند یا زمینا چشم و دیدار وی شمشیر گر شود
مقصد این است که کوه را گلهای گوناگون و سبزه بنفشه در بر گرفته اند
درخت نارنج از خامه گویا شگفت بر ریخت است کسی مشت مشت در زنگا
ز برگ و بار همه طوطیان پرانند که برگ شان همه پر است و بارشان منقار
مجره وار یکی جوی اندر و گذره پر آب خضریته کرده آب او بازار
اگر بجنبند گوی همی بجنبندان وگر بپیچیدگوی همی بپیچد مار
بسا قارون گاهی فروشود بزمین گهی شود بهوا بر چو جعفر طیار


۸۷
نه چرخ اند لیکن همه چرخ گردش نه کوهند لیکن همه کوه پیکر
چو اندر هوا کوه بر قوم موسی چو بر قوم عاد آیت باد صرصر
چنان گردد از عرضشان دشت گو بموج اندر آید همی بحر اخضر
بکف راد گیرند بر آب و آتش بدندان بدرند پولا دو مرمر
زمین کوه باشد چو آیند بپیدا چو اندر گذشتند چاه مقر
صنایع و بدایع این بدعت قبل از عنصری آغاز یافته بود لیکن بوجه
ندرت خود اینقدر نمایان نبوده که خیال مردم را جلب نموده بتواند
عنصری اکثر صنعتها (مثل لف و نشر ترصیع تقسیم سوال و جواب را)
خیلی استعمال نموده چون بعضی صنائع را باسلوب خوبی آورده است
بنابرین شعرای دیگر هم تقلیدش نمودند که از ان یک راه
عام تیار شد چنانچه ترصیع (یعنی بودن همه الفاظ هر دو مصرع هموزن
و با هم قافیه بدرجه تعمیم یافته بود که در تمام قصائد دور اخیر قدما
(یعنی تا صدی هفتم) از صد هشتاد شعر دارای صنعت مذکور می
باشند صنعت های لف و نشر و تقسیم سیاقة الاعداد هم رواج
یافت لیکن نه اینقدر که با قصائد بالکل لازم گردد - عنصری باسلوبی که

حصه اول شعر العجم (٦٠) رجوع شد


۸۸

صنایع را استعمال نموده نمونه هایش درج ذیل میشود : ـ

درختی است گویا به مینا منقش پرندی است گویا به لولو مشهر
رونده است درش در مغزشیر خورنده است و خوردش از مغز کرما
نه و هم است گوشتش چون و هم مردل نه مغز است بر دوش چون مغز بر سر
که آن آراسته ز نقش کره گردنی بخیر که آن پیراسته جعدش بیارد شک کو عنبر
رخ چون تو شگفته گل به گلین برنگ مل همه شمشاد پر سنبل همه بیجاده پر شکر
به رو از نیکویی معنی بغمز از جادوی دھو به چهر و حجت مانی بخوبی صاحب آذر
سمن بوی شبنموی بلا جوی جفاگوی پریزادی پریروی پری چهری پری پیکر
دل آرامی دل آرای غم انجامی غم افزا نکوروی نکو رای سحب اندید جهان پرور

تمام قصیده در همین صنعت است و آنقدر مقبولیت عام یافت
که همه شعرای ما بعد بران قصائد نوشتند ـ و سلمان ساوجی وامیر
خسرو و قاآنی در این صنایع دیگر نیز اضافه کرده حسنش را دو بالا نمودند

مثلاً قاآنی میگوید ـ
کنون کز شنبلیه وارغوان یا سردارد چمن تزئین من تمکین منم آئین مان بود را
بصحن باغ و طرف راغ و زیر سرو یا جھی بزن گام و بجو کام بده جام بکش ساغر


۸۹

عنصری اگر چه لف و نشر و تقسیم را بسیار کم استعمال کرده
ولی به نهایت خوبی و سادگی استعمال کرده است ـ
یا به بندد یا گشاید یا ستاند یا دهد تا جهان باشد همین در شاه را این دو کار
آنچه بستاند ولایت آنچه بدهد خواسته آنچه بندد دست دشمن آنچه بگشاید حصار
مبالغه عنصری درین هم کوتاهی نکرده، لیکن در ان زمان
مصنوعیت و تکلفات چندان ترقی نکرده بودند بدین وجه
مبالغه هایش بمقاله متاخرین سست دیده میشوند مثلاً تعریف
اسب میکند ـ
شگفت آید از مرکب تو خرد را کشر از باد طبع است و از خاک منظر
بگام پسین بررود گردبرانی بتقریب پیش از باختر تا بخاور
نه جستن کند کم زور یا به دریا نه منزل کند کم ز کشور بکشور
بنور و ظلمت ماند زمین و ابر بهی به در مینا ماند سرشک ابر و گیا
فریفته است زمین بر تیره را که ازو همی ستاند در همی دهد مینا
همانا که خورشید رنگ رخش را بدزدد که بخشد به یاقوت احمر
مردم عموماً خیال دارند که وقتیکه آفتاب بر یک سنگ چهل سال


کامل طلوع میکند آن یاقوت میگردد لیکن عنصری میگوید که آفتاب
در اصل از رخ یار رنگ می رباید و به یاقوت می بخشد-
زمان گذشته است کش در نیابی چو بگذشت از پیش چشم تو دیگر
برجعت بران گونه باشد که گوئی همی باز گردد زمانه مکرر
فرخی
اسمش علی کنیت ابوالحسن تخلص فرخی وطن سیستان است
و اسم پدرش قلوع بوده و آن پدر با رامیر خلف ابن احمد حاکم سیستان
ملازم بود-
فرخی در خردسالی تعلیم فن ادب و موسیقی حاصل کرد چنانچه
به زدن دف کمال پیدا کرد- برای معاش ملازمت یک زمیندارے
بعوض دو صد کیل غله و یکصد در هم سالانه اختیار نمود این مشاهره مختصرا
حیات ساده اش کفایت میکرد لیکن چند روز پس یک کنیز امیر خلف را
به نکاح در آورد ازین سبب در مصارفاتش اضافه شد) مجبوراً
بخدمت آقای خود بذریعه عریضه در باب اضافه معاش عرض نمود
آقا بر پشت عریضه معذوری خود را نوشت که مقدرت اضافه ندارم-
منظور این صفحه رسید بوسیله


۹۱
فرخی از طفولیت دلدادهٔ شعر و شاعری بوده واکنون درین
فن دستگاه کافی بهم رسانیده بود-چون قصه های قدردانی
شعر و شاعری بهر جا شهرت داشتند بدینجهت فکر نمود بذریعهٔ
این فن علاج قلت معاش ممکن است چنانچه از مردم همیشه جستجو
میکرد که قدردان کامل این فن کیست-
ابو المظفر حنانی از طرف سلطان محمود نائب الحکومه بلخ مقرر میشد
این شخص خیلی فیاض قدردان سخن بوده) فرخی آوازهٔ قدردانی اش
را شنیده به چغان رسید) چنانچه آغاز یک قصیده ازین واقعه
نموده است-
با کاروان حله بر فتم زسیستان با حلهٔ تنیده ز دل بافته زجان
ابوالمظفر شوق خیل خیلی داشت و باهتمام تمام تربیت و پرداختش
میکرد همیشه ۱۸ هزار مادیان و کره را در چراگاه میداشت او در سالی
یکبار جائزه آنها گرفته داغ میکرد) چون فرخی به بلخ رسید ابوالمظفر
به چراگاه رفته بود لیکسی از خوبی طالع مختار کل ابوالمظفر (عمید اسعد)
موجود بوده- فرخی بخدمتش حاضر شده عرض کرد که شاعر هستم)


۹۲

عمید آنرا دید مگر چهره و وضع فرخی با شاعری مناسبتی نداشت
جسم ناموزون قمیص فراخ چاکدار و یکتف قبه دستار
خیلی تعجب کرد- ولی بلحاظ مروت و حسن اخلاق گفت خوب
من شما را بدربار امیر پیش میکنم لیکن اول شما در تعریف داغ گاه یک
قصیده نوشته بیارید و نقشه داغ گاه را با و گفت که گروه در
گروه سبزه زار میباشد هر طرف چشمه ها روان میباشند
احباب بی تکلفانه یکجا می نشینند و در عیش و عشرت و نغمه سرود
مصروف میشوند. امیر با پیاله باده می نشیند و یک طرف دور می
جاری میباشد و طرف دیگر بمردم اسب ها بخشش میدهد.
فرخی بست قصیده نوشته صباحش بخدمت عمید خواند

چون پرند نیلگون بر روی پوشد مرغزار پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار
خاک را چون ناف آهو مشک زاید بی قیاس بید را چون پر طوطی برگ بارد بی شمار
دوش وقت نیم شب بوی بهار آورد باد حبذا باد شمال و خرما بوی بهار
باد گویی مشگ سوده دارد اندر آستین باغ گویی لعبتان جلوه دارد در کنار
نسترن لولوی بیضا دارد اندر مرسله ارغوان لعل بدخشان دارد اندر گوشوار


۹۳
باغ بوقلمون لباس شاخ بوقلمون نما
آب مروارید گون و ابر مروارید بار
داغهای شهریار اکنون چنان خرم شود
کاندر و از خرمی خیره بماند روزگار
سبزه اندر سبزه بینی چون سپهر اندر سپهر
خیمه اندر خیمه بینی چون حصار اندر حصار
هر کجا خیمه است خفته عاشق با دوستی
هر کجا سبزه است شادان یار از دیدار یار
سبزه با هر بانگ چنگ مطربان چرب دست
خیمه بر بانگ نوش ساقیان میگسار
عاشقان بوس و کنار و نیکوان ناز و عتاب
مطربان رود و سرود خفتگان خواب و خمار
بر در پرده سرای خسرو فیروز بخت
از پی داغ آتشی افروخته خورشید وار
داغها چون شاخهای بسد یاقوت رنگ
هر یکی چون ناردانه شسته اندر زیر نار
دیدگان خواب نا دیده مصاف اندر مصاف
مرکبان داغ ناکرده قطار اندر قطار
روی هامون سبزه چون گردون ناپیدا کران
روی صحرا ساده چون دریا ناپیدا کنار
اندران دریا سماری وان سماری جانور
اندرین گردون ستاره وان ستاره بی مدار
خسرو فرخ سیر بر باره دریا گذر
با کمند اندر میان دشت چون اسفندیار
گردن هر مرکبی چون گردن قمری بطوق
از کمند شهریار شهر گیر و شهردار
هر کرا اندر کمند شصت بازی در فگند
گشت نامش بر سرین شانه درویش نگار
روز یک نیمه کمند و مرکبان تیز تگ
نیم دیگر مطربان و باده نوشین گوار


٩٤
عمید فرخی را با خود گرفته بخدمت ابو المظفر بدین الفاظ پیش کرد
که تا امروز بعد از دقیقی چنین شاعری دیده نشد و بعد ازان تمام
واقعه را بیان کرد ابو المظفر فرخی را بدر بار جای مناسب داد پیاله
در گردش بود دو سه دور تمام شده بودند که فرخی ایستاده شد و با واز
در دناک این قصیده خواند با کاروان حله بر فتم زسیستان خود ابو المظفر
شاعر بود از حد محظوظ شده به فرخی فرمود که این یکهزار کره ها پیش تو
هستند بهر قدر گرفته میتوانی از تو فرخی بد مست شده بود فوراً برخاست
و دستار از سر دور انداخته در قطار کره ها در آمد آنها تور خورده پراکنده
شدند) فرخی بهر طرف بدنبال میدوید آخر از ماندگی ماند و بر زمین
افتاده بخواب رفت ابو المظفر چون از نماز صبح فراغت یافت فرخی
را بدر بار طلب فرموده اسب خاصه یک خیمه سه شتر پنج غلام همراه
خلعت و لباس بخشید و در یافت کرد که فرخی بر گله کره ها که دستی انداخته
بود ٤٢ راس بودند ابو المظفر آن را هم با و عطا کرد فرخی بعد از
چند روز با کفر پدر بار سلطان محمود حاضر شد ) سلطان خیلی منزلش فرموده و شعرای
خاص خود داخل کرد و هر یک موقع اسبا و بخشید که فرخی اشعار ذیل بشکر
ه این واقعات در همه تذکره ها موجود اند لیکن چون در چهار مقاله مفصلتر اند من گویا ترجمه لغتی آنرا نموده ام.


۹۵
گذرے نوشت ـ
اسبی که چنان شاه و در اسب نباشد  تاج بود آراسته از بوی شهوا
دشمن که برین ابلق رهوار مرا دید  بی صبر شد و کرد غم خویش پدیدار
فرخی با وجودیکه ندیم بود خیلی تقرب داشت لیکن هنوز اجازه نداشت
که به دربار کمربند استعمال کند که آن برای منصبداران نظامی
مخصوص بوده) فرخی آرزوی این عزت را درین قصیده بکمال
لطافت کرده است ـ
گفتا که همیران و هرهنگان بانی  این روز کلاه و کمرت باید ناچار
گفتم که چه دانی که شب تیره چه زاید  بشکیب و صبوری کن تا شب بندیا
من تنگ دلی پیشه نگیرم که بزرگان  کسرا به بزرگی نه رسانند بیکبار
بالآخر نوبت دولت و جاه فرخی بدین مرتبه رسید که زیر جلوش
بست غلام زرین کمر میدویدندـ
ایاز که محبوب خاص سلطان بود بسیار قدر دان فرخی بوده
باو خلوص زیاد داشت چون مراسم ارتباط ترقی کردند سلطان از
راه رشک فرخی را از حاضری دربار قدغن فرمود فرخی قصایدی مددیہ
بشنو انچه بشنوید باید


٩٦

معذرت خوانمانه نوشت و در آخر دل سلطان از و صاف شد
و اجازهٔ حاضری دربار داد له
تمدن و معاشرت عصر محمود خیلی عجیب بود که شعرای که در مدح محمود
قصائد می نوشتند در ان علانیه ذکر حسن و محبوبی ایاز نیز میکردند
و محمود ازان خوش میشد فرخی در یک قصیده میگوید:-
امیر جنگجو ایاز اویماق دل و بازوی خسرو روز پیگان
زنان پارسا از شوق گردند بکابین کردنی او را خریدار
نه بر خیره بدو دل داد محمود دل محمود را بازی مپندار
جز او در پیش سلطان نیز کس بود جز او سلطان غلامان داشت بسیار
اگر چون میر یک تن بود آنجا نه چندین بد مر او را گرم بازار
عضاری بفرمایش خود محمود در تعریف ایاز دو شعر نوشته
تقدیم کرد و دو هزار طلا انعام یافت چنانچه خود عضاری در یک قصیده
تصریح میکند :-
مرا دو بیت بفرمود شهریار جهان بران صنوبر عنبر عذار مشکین خال
دو بدره زر بفرستاد و دو هزار درم برغم حاسد تیمار بد سگال نکال
له مجمع الفصحا -


۹۷
فرخی کتابی در صنایع بدائع شعریه بنام ترجمان البلاغة نیز تألیف
کرده است در حدائق السحر نصر الدین وطواط تذکرۀ این کتاب را نموده
نوشته است که (کتابی است لغو) بظاهر خیلی جای تعجب است
که شعرای ایران چسان در حالت ابتدائی به صنایع و بدائع دست
زدند لیکن حیرت نباید کرد شعرای فارسی در اصل نقل شعر شاعری
عربی نموده اند و در آنوقت در شاعری عربی این بدعت داخل شده بود
و نیز اولین تألیف این فن (یعنی کتاب البدانع از عبد الله المعتز) بتفار
انتشار یافته بود - ولی سلامت روی فرخی قابل داد است که بفن
صنایع کتابی مینویسد لیکن خودش ازین تکلفات پاک و مبری باشد.
فرخی در ۴۲۹ هجری جسد عنصری را گذاشت -
تبصره بر کلام فرخی عام جوهر کلام فرخی ضیای سلاست و روانی
اش است مقام حیرت است که فرخی دران زمانه ابتدائی زبان را آنقدر
صاف نمود که امروز بعد از هزار سال معلوم میشود که زبان همین عهد است
کمال بزرگ قاآنی همین است که در قصائد خیالات ہر رقم را چنان سیاله
وبی تکلف ادا میکند که گویا دو سه شخص با هم گپ می زنند - با فرخی موازنه


۹۸
کنید آشکار میشود که قاآنی کمالی را که هزار سال بعد حاصل کرد فرخی را
در وقتش حاصل بود قاآنی یک قصیدۀ مشهور در ذکر عید رمضان دارد
دلکایی خبر داری کان ترک پسر با من از ناز دگر بار چه آورد بسر
بلب دوشین آمد شبی و شین بسرای حلقه بر در زد و بر جستم بکشودم در
گفت قاآنیگا تا کی خسبی بسرای خیز کز روزه شدا وضاع جهان زیر و بر
غالبا مست چنان خفته اندر رمضان کز مه روزه و از روزه ترا نیست خبر
گفتم ای ترک دل آرام مگر باز آمد رمضان آن مه شاهد کش زاهد پرور
گفت آری رمضان آمد و گوید که بخلق رقم از بار خدا دارم و از پیغمبر
وقت آن آمد و کان واعظ کاذ ابله همچو بوزینه بیکبار جهد از منبر
قصیدۀ فرخی که در همین بحر و قافیه است ملاحظه شو!
رمضان رفت و ره دور گرفت اند بر خنک آنکس رمضان را بسزا برد بسر
پس گرامی بود این ماه ولیکن چکنیم رفتنی رفته به و روی نهاده بسفر
رمضان گر بشد از راه فراز آمد عید عید فرخنده ز ماه رمضان نیکوتر
گاه آن آمد و کز شادی پر گردد دل وقت آن آمد کز باده گران گردد سر
بادۀ روشن آسوده و صافی چو گلاب ساقی دلبر شائسته و شیرین چو شکر


۹۹

مطربا آن غزل نغز دل آویز بیار ورنه دانی بشنو تا غزلی گویم تر
ای دریغا دل من کان صنم سیمین بر دل من برد مرا از دل او نیست خبر
او دلی داشت گرامی دل من بگرفت کاشکی من دلکی یافتمی نیز دگر
یکنه قصیدهٔ دیگرش در همین بحر و قافیه است که سراپا محاوره و زبا
است :-
ترک بت روی من از خواب گران داد سر دوش بیدار است از اول شب تا بسحر
من بچشم او رهٔ دوباره نمودم که بخسب او همی گفت بسر تابرم این دولب بر
شب بسر برد همی دادن نشست و نخفت دل من جست که نشست و نخفت آن دلبر
حیله سازد که می افزون خورد از نوبت خویش ور تواند بخورد نوبت یاران دگر
کیست آن کو ندهد تن بچنین خدمت دوست کیست آن کو نکشد بار چنین خدمتگر
در شب بیب مدح ذکر فتوحات می نماید :-
خسرو ما بشکار ملکان تاخته بود ما ز اندیشهٔ او خسته دل خسته جگر
خسرو از راه دراز آمد و باین همه کام ملک از جنگ عراق آمد و با فتح و ظفر
قلعه ها کنده و بنشانده بهر شهر سپاه جنگها کرده و بنموده بهر جای هنر
ای پسر گر دل من کرده همی خواهی شاد از پسر باده بمن بوسه همی باید داد

اسعد شیدا ببر ص ۱۱۰ شود


۱۰۰
نقل با بوسه بود باده دهی نقل بده دیرگاه است که این رسم نهاد آنکه نهاد
گر همی گویے بوس از دگر نیز بخواه تو مرا از دگران برده ای حور نژاد
فرخی خصوصیت دارد که چون تعریف کسی یا کیفیت یک واقعه
بیان میکند تصویر کامل آنرا پیش نماید چنانچه در یک قصیده تصویر
خیالی مجلس عیش چنین می کشد -
سرو ساقی و ماه رود نواز پرده بسته در رگ شهناز
زخمه رود زن نه پست نه تیز زلف ساقی نه کوته و نه دراز
مجلس خوب وخسروانی وار از سخن چین تهی واز غماز
بوستانی ز لاله و سوسن همچو روی تدرد و سینه باز
دوستان مساعد و یکدل که توان گفت پیش ایشان راز
ماهرویی نشاند اندر پیش خود زبان وموافق و دمساز
جعد او بر پرند کشتی گیر زلف او بر حریر چوکان باز
باده چون گلاب روشن وتلخ مانده در خم زگاه آدم باز
از چنین مجلس و چنین باده هیچ زاهد مرا ندارد باز
سلطان محمود یک باغ خیلی خوب وخوش نما ساخته بود )


۱۰۱
تخته هاے گلهای بوقلمون (جدولهای مختلف که هر دو اطرا فش
سرو و شمشاد داشت و بیک کناره اش بحیره مصنوعی تیار
کرده در میان آن ماهی هاے رنگ برنگ که حلقه های مروارید
در بینی داشتند نگاه کرده بود و در صورتخانه مجسمه هاے محمود
گذاشته بودند که یک ہیکل نیزه بدست بد نبال شکار دوان است
و یکصورتش در بزم عیش مصروف باده نوشی است فرخی نقشه باغ
مذکور را چنان میکشد
به فرخنده فال و بفرخنده اختر زن و باغ مینو است شاه منظر
در و مسکن ماهرویان مجلس در و خانه شیر گیران لشکر
کجا جای بزم است گلهای چید کجا جای صید است مرغان بی مر
روان گرد بر گرد رعنا درختان تذروان آموخته ماده و نر
یکی کاخ شاهانه اندرمیانش سر کنگره هر کناردو پیکر
بکاخ اندرون صفه های مصفی در صفه ها ساخته سوی منظر
یکی همچو دیباے چینی منقش یکی همچو ارژنگ مانی مصور
بنگاریده در چند جام مرصع شه شرق را اندران کاخ پیکر


۱۰۲
بیک جامی در چیند در دست زرو بیک جای در بزم بر دست ساغر
ازان کاخ فرخ چو اندر گذشتی یکی رود آب اندار و همچو شکر
نه چرخ است و اجزای او چون ستاره نه ابر است و آوای او همچو تندر
اگر بگذرد بر سرش مرغ خپوش بپالاید اندر ہوا مرغ را پر
بدینسان بباغ اندران تند رودی یکی ژرف دریا مر آن را برابر
بدو اندران ماهیان چون عروسان بگوش اندرون پر گہر حلقۀ زر
مکان برآورده پہلوی دریا بدان تا بران می خورد شاه صفدر
یمین دول شاه محمود غازی امین ملل خسرو بنده پرور
فرخی وقتیکه بدر بار ابوالمظفر چغانی میرفت در عرض راه
خیلی صعوبتها دید در یک قصیده تمام کیفیت را تشریح داده ملاحظہ
شود کہ پہلوی تمہید مدح چه حسن پیدا کرده است ۔
زہی صعب دشبی تاریک و تیر ہوا چون قیر دزد نامون مقبر
ہوا اندوه رخساره بدوده سپهر آراسته چهره بگوہر
گمان بردی که باد اندر پراکند بروی سبزہ دریا برگ عنبر
مجره چون بدریا راہ موسی کہ اندر قعر او بگذشت لشکر
بقية قصیده در صفحه آیندا


۱۰۳

زمانی رفت سربرزد مه از کوه برنگ روی مهجوران مزعفر
بر یک اندرهی شد باره تازان چو در غرق آب آن شناور
شکم مالان بهامون در همی فتبت شده هامون بزیر آن مقعر
دمنده اژدهای پیشم آمد خروشان بی آرام و زمین در
گرفته دامن خاور بدنبال نهاده برکران باختر سر
به باران بهاران گشته فربه بگرمای حزیران گشته لاغر
بدیع شاه بزیحون بخواندم برآمد بانگ از الله و اکبر
که من شاگردکف را دادیم تو مدحش همی برخوانی از بر
بفرشاه از جیحون گذشتم یکی مو از تن من ناشده تر
وز ان جا تا بدین درگاه گفتی کشادستند فردوس را در
همه بالاپراز دیبای رومی همه بالاپر از کالای شستر
تو گفتی هیکل زردشت گشت است زبس لاله همه صحرا سراسر
فرخی واقعه نگاری را بسیار ترقی داد اگرچه ازین پیش هم این صفت
وجود داشت ـ لیکن او صدها واقعات گوناگون را به بسیار
سادگی و برجسته گی ادا کرده و شاهراه بزرگ قائم نموده برای نسلها


١٠٤

مستقبل راه را بی خار ساخت در اکثر قصائد حالات فتوحات
بسادگی ادا میکند که گویا یک مورخ است که واقعات را بی
کم و کاست مینویسد
قصیده که برای فتح سومنات گفته در ان نام یک مقام
واحوالش بیان میکند-

گمان که برد که هرگز کسی ز را ز نظرأ به سومنات برد شکر و چنین لشکر
هوای درم و باد آن چود و دجیم زمین آن سیه و خاک آن چو خاکستر
همه درخت او میان درخت خار کش نه خار بلکه سنان خلنده و خنجر
نه مر د را سر آن کاندران نهادی پی نه مرغ را دل آن و از ان کشادی پر
عجب تر اینک مکت را همی چنین گفتند که اندرین ره مار دو سر بود بیمر
به شب چو خفته بود مرد سر بر آرد مار همی کشد نفس خفته تا بر آید خور
چو خور بر آید وگرمی بمرد خفته رسد سبک نگردد از ان خواب تا که محشر
بدین درشتی وزشتی رهی که کروم گذشت شاه بتوفیق خالق اکبر
جز و ز بهر سر پاندگان و گم شده گان میان بادیه با حوضهای چون کوثر
بدان ره اندر چندین حصار شهر بزرگ خراب کرد و بکند اصل هر یک از بین بر


۱۰۵
تخت لارده کز روی برج و باره چو کوه کوه فروریخت آهن و مرمر
چو سمند اسیر که در مند اسیر حوضی بود چنانکه خیره شدی اندر و دو چشم فکر
فراخ پهنا حوضی به صد هزار عمل هزار بتکده خرد گرد حوض اندر
یکی حصار قوی بر کران شهر مرد زبت پرستان گرد آمده یکی محشر
فریضه هر روز آن سنگ شستندی به آب گنگ به شیر و به زعفران و شکر
شکار بطریق قمرغه دستور قدیم است یعنی صحرای وسیع پر
از شکار را بیک حلقه انسانها محصور میکنند و باز این حلقه را بتدریج
خورد می نمایند که همه وحوش در وسعت یک دو میل جمع میشوند
در ینوقت بالای آنها هجوم شکاریها آغاز میکرد بسیاری
ازان نشانه تیر و تفنگ میکردند و بعضی زنده بدست می آیند
سلطان محمود اکثر بدین طریقه شکار میکرد و فرخی در یک
قصیده کیفیتش چنین تصویر میکند -
ای زجنگ آمده و روی نهاده بشکار تیغ و تیر تو همی سیر نگردید ز کار
هر چه در ایران پرندۀ و دوامی بود همه را گرد بهم کردی در یک دیوار
گرد ایشان پره بربستی مانند عقاب زان برون رفت ندانست یکی از کنار


١٠٦
در دویدند سوی تو به قطار از سر کوه بازگستردی در دامن کهشان به قطار
بامدادان همه کهسار پر از وحشی بود شامگاهان همه پرداخته از کهسار
در زمانی همه این دشت ز خون در و اندام لعل کردی چو گلستانی به هنگام بهار
خواهمی من که بجا یستی بهرام امروز تا بدیدی و بیاموختی از شاه شکار
بر فرخی رنگ واقعه نگاری چندین غالب است که این رنگ تشبیب که
حقیقتاً غزل است نیز قائم میماند مثلاً در تشبیب یک قصیده مینویسد:
دوش متواریک به وقت سحر اندر آمد بخیمه آن دلبر
چنگ در بر گرفت و خوش بنواخت و از دو بد فروفشاند شکر
پنج شش جام خورد و پر گل گشت روی آن روی نیکوان یکسر
مست گشت و ز بهر خفتن ساخت خویشتن را کنار من بستر
زلف مشکین بروی در پوشید دست من زیر کرد و زلف ز بر
زلف او را بدست بگرفتم زنخ گرد او بدست دگر
راست گفتی گرفته بد چادر گوی و چوکان شه بدست اندر
ملاحظه شود که تمهید مدح از تشبیب بچه لطافت پیدا کرده است
اشعار مرثیه پیش از فرخی خیلی کمیاب اند و چیزیکه یافت میشوند بدرجهٔ


١٠٧

پست هستند لیکن فرخی مرثیهٔ سلطان محمود را نوشته آن صرف
پر درد و سحر طراز است بلکه رهبر تمام اصول و آئین مرثیه میتوان شد-
اصول اصلیهٔ مرثیه گوی هستند-

١ :— تذکرهٔ عظمت و شان ممدوح که از ان سبق عبرت حاصل
آید که شخص بلند پایه از میان رفت-
٢ :— تذکرهٔ کیفیت رنج و الم که بوفات ممدوح ملک طاری گشته-
٣ :— ممدوح را مخاطب نموده باسلوبی خیالات گفت آیند
که گویا مرثیه گو به وارفتگی و مدهوشی بیحد از مرگ ممدوح خبرندار
و آنرا زنده تصور کرده خطاب می نماید-
در مرثیهٔ فرخی این همه اصول موجود اند و اضافه بران الفاظ
بندش ، و طرز ادایش آنقدر مؤثر است که از گذراش سنگ هم
آب میگردد-

شهر غزنین نه همان است که من دیدم پار
چه فتاد است که امسال دگرگون شد کار
کوی ها بینم و پر شورش سرتاسر کو
همه پرجوشن و جوشن در و پر خیل سوار
مهتران بینم و بر روی زنان همچو زنان
چشمها کرده ز خون نابه برنگ گلنار


۱۰۸
ملک امسال دگر باز نیاید زغزا دشمنی روی نهاد است درین شهر دیار
سیر میخورد و مگر دی که بخفته اسیر دیر تر خاست مگر برنج رسیده است خمار
خیز شانا که رسولان شهان آمده اند هدیه ها دارند و آورده فراوان و نثار
که تواند که برانگیزد ازین خوابترا خفتی خفتی گر خواب نگردی بیدار
خفتن بسیار ای خواجه خوی تو نبود هیچ کس خفته ندید است تر ازین کردار
یکدمک باری در خانه با ایست نشست تا بدیدندی روی تو عزیزان و تبار
بحصار از فزع و بیم تو رفتند شاهان تو شبها از فزع و بیم که رفتی بحصار
شعرا را بتو بازار بر افروخته بود رفتی و با تو بیک باره برفت آن بازار
فرخی صنعت تلمیح را خیلی چرسن ادا میکند ــ
میگویند که وقتی حضرت آدم علیه السلام در بهشت گندم خوردند
لباس شان خود بخود از جسم افتاده بالکل برهنه شدند ) فرخی ازین واقعه
برای خزان مضمون پیدا کرد ــ
مگر درخت شکوفه گناه آدم کرد که از لباس چو آدم همین شود عریان

۱ه تلمیح یعنی از واقعه و قصه طلب مضمون پیدا کردن این صنعت در فارسی خیلی لطیف شمرده میشود.


۱۰۹
نوشیروان زنجیر عدل قائم کرده بود ملاحظه شود که فرخی ازین واقعه
چه لطیف مضمون پیدا کرد -
من چو مظلومان از سلسله نوشیروان اندر آویخته زان سلسله زلف درا
حضرت سلیمان علیه السلام بر تخت هوا سفر میکردند ) فرخی ازین
واقعه کار تشبیه گرفت -
پی بازی گوی شد خسرو بر یکی تازی اسب کوه پیکر
راست گفتی به باد بر جیم بود گر بود باد راستام به زر
حضرت موسی علیه السلام چون بدریا رسیدند آب دریا
پاره شد و راه از میان آن برآمد که همه بنی اسرائیل بکنار دیگر رسیدند)
فرخی در تعریف کهکشان میگوید-
مجره چون بدر یا راه موسی که اندر قعر او بگذشت لشکر
فی الحقیقت صنایع و بدائع داعیهای بر عارض سخن بستند
ولی چون دران زمان تعمیم یافته بودند بدینوجه کلام فرخی هم ازین
له نوشیروان درایوان شاهی زنجیر آویزان کرد که هر داد خواه آمده آنرا حرکت دادی بتواند
نوشیروان چون آنرا متحرک میدید فوراً از قصر بر آمده سخن او را می شنید این زنجیر را زنجیر عدل میگفتند.

حصه واهب فرخ هم شش صد ساله


۱۱۰
داغها پاک نیست لطف این است که لیکن در کلامش چندان بد نما
معلوم نمیشوند ـ صنعت ۱۷۳ـ لف و نشر و تقسیم را در یک قصیده
جمع کرده ـ
در رگ اندر تن و اندر دل و اندر دو چشم خواب و صبر و روح و خون را آمد افغان و فغان
رنج دارد جا خون و در دوارد جا روح عشق دارد جا صبر و آب دارد جا خواب
هشت چیز او برد هشت ما یه هشت چیز سال و مه دین و هشت چیزش را همین دستت
علم او سنگ زمین و طبع او لطف هوا روی او دیدار ماه و دست او جود سحاب
رسم او حسن بهار و لفظ او قدر شکر خلق او بازار مشک و خوی او بوی گلاب
هشت چیزش را برابر یافتم با هشت چیز هر یکی زان هشت سوی فضل او دارد مآب
تیغ او را با قضا و تیر او را با قدر اسب او را با سپهر و خشت او را با شهاب
جزم او را با امان و عزم او را با ظفر لفظ او را با قرآن و حفظ او را با کتاب
صنعت سوال و جواب ـ
بر سخت که گل سوری چه ریخت برگ را ز هجر لاله کجا رفت لاله شد پنهان
از ان چه خیز در و ازین چه خیزد زر سخا که ورزد این و عطا که بخشد آن
کلام بالا حصه الف ۳۲۱ سخی حصه دوم


۱۱۱
فردوسی
دولت
شمس حسن ابن اسحق ابن شرف و تخلص فردوسی بود- بقرار بیان
شاه گاهی گاهی تخلص خود ابن شرف شاه هم می آرد ومجالس المومنین
بحواله بعض مورخین اسم پدرش «منصور ابن فخر الدین احمد ابن حسن»
مولانا فرخ » آورده در وطنش هم اختلاف است چهار مقاله
اسم وطنش را باز که یک ده بنواحی طبرستان است مینویسد) در دیباچه شاهنامه
شاداب میگوید-
بهر حال اینقدر عموماً مسلم است که وطن او در اضلاع طوس بوده)
و این همان صوبه مردم خیز است که از خاکش محقق طوسی و امام غزالی
پیدا شده اند سنه ولادتش معلوم نیست لیکن سال وفات ۴۱۱ هجری
است و عمرش کم از کم هشتاد ساله بوده چنانچه خودش میگوید لے

لے سوانح فردوسی را همہ تذکره ها تفصیل دار بیان کرده اند لیکن بہمہ سخت اختلاف دارند)
دران معتبرتر چار مقاله است که مؤلفش شاعر نامور و با فردوسی قریب العهد است ولی غلطی های
سخت دارد (بای سنقر) نواسہ تیمور بر شاهنامه دیباچه از چند فضلا تحریر کنانده در ان سوانح
مفصل فردوسی هم است لیکن بعضی واقعات آنقدر لغو نوشته اند که از ان اعتبار بالکلی ساقط
میگردد) دولت شاه سمر قندی قدری مفصل تر احوالاتش نوشته لیکن از غلطی خالی
نیست از مؤلفین عربی صرف علامه قزوینی در آثار البلاد سوانح او را نوشته است و من از
همه شان واقعات را گرفته ام و موقع بموقع بر غلطی های شان روشنی انداخته ام-


۱۱۲

کنون عمر نزدیک هشتاد شد امیدم بیکباره برباد شد
بناءً علیه سال ولادتش تقریباً ۳۲۹ هجری میباشد.
وقتیکه فردوسی تولد شد پدرش بخواب دید که فرزند
نوزادش بر سر بام رفته نعره زد و در جوابش از هر طرف صدای
لبیک بلند شد - صباحش بخدمت نجیب الدین که معبر و مشهور
آن عصر بود رفته تعبیرش پرسید گفت که این بچه شاعر بزرگ [بزرگی؟] که
آوازه شاعری اش دور دور میرود خواهد شد -
فردوسی بسن رشد رسیده بتحصیل علوم و فنون مشغول شد
و تمام علوم درسیه را خواند پیشه آبائی زمیندارے بود و دہی که
مسکنشر بوده از مملوکاتش بود بدینوجه از فکر معاش فراغت
داشته با طمانیت تام همیشه در مشاغل علمی و کتب بینی مشغول بود.
آغاز شاهنامه و بدربار باریابی این واقعه چندانکه قطعی است بهمین قدر
در تفصیلش اختلاف است روایت عام این است که فردوسی بغرض
دادرسی بدربار محمود رسیده بود که جوهر شاعری اش آشکار شد
و بر تالیف شاهنامه مأمور گشت لیکن این قطعاً غلط است خود


۱۱۳

فردوسی بیان میکند که در تالیف شاهنامه ۳۵ سال صرف شده اند-

سی و پنج سال از سرای سپنج
بسی رنج بردم بامید گنج

چو برباد دادند گنج مرا
نبد حاصلی سی و پنج مرا

و تمام مدت سلطنت سلطان محمود ۳۱ سال است-

فردوسی در دیباچه شاهنامه که سبب تصنیفش بیان کرده ازان هم تکذیب این روایت عوام میشود- ازین ثابت شد که شاهنامه را پیش از حاضری دربار محمود شروع کرده بود تفصیل واقعات هذا در ذیل سبب تالیف شاهنامه می آید-

بهر حال اینقدر محقق است که فردوسی شاهنامه را در وطن خود شروع نمود و نائب الحکومه طوس (ابو المنصور) سرپرستی این خدمت میکرد بعد از وفات ابو المنصور بجای آن سلان خا مقرر شد چون درین زمان شاهنامه شهرت عام یافته بود این خبر بگوش سلطان محمود هم رسید سلطان به سلان خان فرمانی برای فرستادن فردوسی فرستاد) فردوسی اول انکار نمود


١١٤

لیکن چون پیشین گوی شیخ معشوق بیادش آمد برفتن راضی شد
و از طوس به هرات رسید لیکن در دارالسلطنه برخلاف فردوسی
سازشها شروع شدند منشی دربار (بدیع الدین) به عنصری گفت
که سلطان از مدت مدید خیال نظم نمودن شاهنامه دارد لیکن از
شعرای درباری یکی هم باین خدمت بزرگ دست زده نتوانست
اکنون اگر فردوسی این خدمت را انجام داد آبروی همه شعرای
دربار میریزد ـ عنصری گفت که ممکن نیست که به سلطان عرض کنیم
که فردوسی را نه بخواهد ـ لیکن شما که فرمودید این خطره ضروریست
و برایش تدبیر دیگر لازم است چنانچه به فردوسی یک قاصد فرستادند
که در قصد این سو فضول است ـ
سلطان که شما را خواسته یک خیال در دلش گشته بود
لیکن بعد ازان در بارهٔ شما هیچ تذکره نشده ـ بنابرین خیرخواهانه
شما را به حقیقت واقعه اطلاع دادیم »

له در دیباچه همراه عنصری اسم رودکی را هم نوشته اند لیکن رودکی پیش
از ان در سنه وفات کرده بود .


۱۱۵

فردوسی اولا از هرات قصد مراجعت نمود لیکن بزه فکر نمود که
شاید پس پرده رازی باشد از حسن اتفاق در باین عنصری
و بدیع الدین دبیر شکر رنجی پیدا شد (عنصری مکتوبی که به فردوسی
فرستاده بود در مشوره اش دبیر شرکت داشت حالا
دبیر به فردوسی قاصدی فرستاده که اطلاع عنصری بخود
غرضی مبنی است شما فوراً خود را برسانید ! - فردوسی در جواب
نوشته که زود میرسم و اشعار ذیل را هم حواله قلم کرد -
بگوش از سرو چشمم بسی مژدها است دلم گنج گوهر زبان اژدها است
چه سنجد بمیزان عنصری گیا چون کشد پیش گلین سری
الغرض از هرات به غزنین رسیده متصل یک باغ دلیری
کرد و چادر اندام نمود که دوگانه ادا کرد و بعد ازان به آشناهای
که در شهر داشت از رسیدن خویش اطلاع داده خویش
برای قدم زدن در باغ درون شد از حسن اتفاق همه شعرا
نامدار دربار (عنصری فرخی عسجدی در باغ بغرض میله آمده بودند
و دور باده در گردش داشتند که گذر فردوسی هم بآنطرف شد


١١٦
حریفان او را مخل صحبت دانستند یکی از ایشان گفت که
باو مزاح میکنیم تنگ شده برود عنصری گفت که این خلاف
تهذیب است آخر یک مصرع رباعی را طرح ساخته قرار دادند
که ماسه برین مصرع طبع آزمائی میکنیم اگر این هم یک مصرع
گفت شریک صحبت می نمائیم ورنه شرمسار گشته خودش میرود
چنانچه عنصری ابتدا کرد-
چون عارض تو ماه نباشد روشن : فرخی گفت : مانند درخت گل
نبود در گلشن : عسجدی گفت : مژگانت همی گذر کند از جوشن
در قافیه التزام حرف ش بود و با وجود یکه برعایت مذکور هیچ قافیه
شگفته باقی نمانده بود لیکن فردوسی برجسته گفت -
مانند سنان گیو در جنگ پشن همه نسبت تلمیح گیو د پشن
سوال کردند فردوسی تفصیلش داد و همه آنرا بصحت قبول
کردند لیکن جسد و رشک خاصه قوام دنیاست همه سازش نمودند له
بعضی میگویند که این مشاعره در خود دربار سلطان محمود شده بودا
له
این روایت از دیباچه شاهنامه است لیکن دولت شاه مینویسد که بعد از امتحان مذکور
خود عنصری خیلی تعریف فردوسی را کرده بدر بار تقریب کرد -


۱۱۷
در دربار سلطان محمود شخصی ماک نام صاحب ذوق بوده
که فردوسی او را در بلخ دیده بود که او به شیرین زبانی و قابلیت
فردوسی عاشق گشت و بخانه خویش آورد بعد از صرف طعام
از فردوسی آمدن آنرا پرسید و او داستان خویش رابیان کرد.
این زمانی بود که سلطان برای تالیف شاهنامه امر فرموده
هفت کس را از شعرای مشهور انتخاب نموده بود یعنی عنصری
فرخی - زینتی - عسجدی (در منجیک چنگ زن خرمی) ابوبکر -
اسکاف - ترمذی -
ماک به فردوسی تذکره تصنیف شاهنامه و انتخاب شعرا را کرد
فردوسی گفت که من هم شعر میگویم اگر موقع دست دهد نام مرا هم
بدربار بفرمائید! ماک خواست که تذکره فردوسی را بدربار نماید
ولی فرصت نیافت و بهمین طور یک هفته گذشت یکروز ماک
از دربار آمده گفت امروز همه شعرای منتخبه داستان های مختلف
شاهنامه را بدر بار خواندند عنصری داستان رستم و سهراب را
نظم نموده بود چون این دو شعر را خواند-


۱۱۸

بر آنکه کشته شدی تو بخون بیا بودی این خنجر آب گون
زمانه بخون تو تشنه شود باندام تو موی رشته شود
سلطان محمود خیلی پسند فرموده حکم داد که این خدمت را
عنصری انجام بدهد - فردوسی در آنوقت سکوت نمود و خودش
بنظم کردن این داستان آغاز کرد چون حسب معمول شب بصفره
طعام نشستند فردوسی گفت که بعض شعراء داستان رستم
و سهراب را قبل از عنصری هم نظم کرده اند چنانچه خودم چنین یک
نظم بدست دارم که پیش آن اشعار عنصری هیچ هستند این
گفت و نظم خود را با و حواله کرد که بسر نامه اش نوشته بود.
کنون خورد باید می خوشگوا که می بوی مشک آرد از جوی با
هوا پر خروش و زمین پر زجوش خنک آنکه دل شاد و آرد به نوش
همه بوستان زیر برگ گل است همه کوه پر لاله و سنبل است
ماک بعد از تمهید این نظم را بحضور سلطان تقدیم نمود - سلطان
پرسید که این جواهر است از کجا یافتی ماک اسم فردوسی یاد کرد
چنانچه فوراً طلب شهر محمود انه و نام و نشانش پرسید - گفت