۱۱۹
از طوس رستم محمود از احوالاتش جویان شده درین سلسله سوال
نمود که طوس کی آباد شد و که آبادش کرد فردوسی همه واقعات
را تفصیل وار بیان کرد بعد ازان سلطان شعرای سبعہ را
طلبیده بسوی فردوسی اشاره نموده فرمود که این داستان
رستم و سہراب را این نظم کرده چون فردوسی آنرا خواند همه غرق
حیرت شدند محمود بخلعت سرفرازش کرد همه شعراء تحسین بسیار
نمودند و عنصری پیش شده بدستهای فردوسی بوسه داد این زمانتی
است که امرد پرستی در عیوب حساب نمیشد ۔ محمود بفردوسی
اشاره کرد که در وصف سبزه و خط ایاز چیزی بگوید فردوسی
برجسته گفت ـ
امتحان بیدا هه گوئی
مست است بتا چشم تو و تیر بدست
بس کسکه ز تیر چشم مست تو نه جست
گر پوشد عارضت زره عذرش است
کز تیر به ترسد ہر کس خاصه مست
فردوسی خط را بزره تشبیه داده که تشبیہیس لطیف است -
محمود ازین کلام بسیار حظ برداشت و خدمت نظم شاہنامہ را
با وی سپارید و فرمود که برای فردوسی خانه قریب بایوان شاهی
خدمت شاہنامہ سپردہ شد


۱۲۰

سررشته کنند که با ضروریات لازمه مزین باشد و آنرا به آلات
حرب و مجسمه های شاهان عجم و تصویر های دلاورانش نیز
آراسته نمایند و بر یک شعر یک طلا اجرت مقرر کرد فرمان داد که چون
هزار اشعار تمام بشودند هزار طلا تادیه شوند، لیکن فردوسی این را
قبول نکرده گفت که بعد از تمام شدن کتاب تمام حساب میگیرم -
فردوسی در وطن خویش به کنار یک چشمه عالم آبی تماشا میکرد
همیشه بالای چشمه یک بند خامی بستند که در موسم باران شکسته
آب را تیره میکرد و ازان طبیعت فردوسی خیلی مکدر میگشت بنا برین
قصد نمود که آنرا پخته بسازد لیکن مقدرتش نداشت شاهنامه را
بهمین نیت شروع کرد که صله تالیفش در ساختن بند چشمه بصرف
میرسانم ازین سبب اجرتش بتفاریق منظور ننموده -
فردوسی چار سال در غزنین قیام ورزیده خدمت تالیف شاهناما
را انجام میداد - بعد ازان بوطن رفت و چند سال تیر کرد هجهتا
نمود درین اثنا حصه شاهنامه را که تیار شده بود بحضور سلطان محمود تقدیم
کرده صله تحسین و آفرین حاصل نمود -
۱- دولت شاه -


۱۲۱
در سال بیستم تصنیف شاهنامه سن او به ۶۵ رسیده بود
که فرزند جوانش وفات کرد ازین واقعه بسیار متاثر شد چنانکه
کیفیت آنرا در شاهنامه مینویسد -
مگر بهره گیرم از پند خویش براندیشم از مرگ فرزند خویش
ز بود تا تو بودی مرا دستگیر چرا راجه بستی ز همراه پیر
مگر همرهان جوان یافتی که از پیش من نیز بشتافتی
جوان چه شد سال بر سی هفت نه بر آرزو یافت گیتی و رفت
همین بود همواره با من درشت برآشفت و یکبار بنمود پشت
مرا شصت و پنج و راستی و هفت نه پرسید ازین پیر و تنها برفت
این واقعه خیلی جانگداز تاریخ علمی است که فردوسی داد
اعجاز بیانی خویش را نیافته چنانچه وقتی که شاهنامه ختم شد
بجای طلا آنرا روپیه دادند این واقعه در تاریخ عموماً مسلم است
لیکن در اسبابش بیانات تناقض دارند - دولت شاه میگوید که
چون فردوسی به ایاز اعتنایی نکرد او در اندازی نموده به محمود باور
کنایند که فردوسی رافضی است )

(حاشیه سمت راست)
اسباب ناکامی فردوسی
انتقام بپروردگارشاعی تصنیف


۱۲۴
نظامی عروضی مینویسد که گروه بزرگ در باریها بوزیر اعظم
(حسن میمندی) مخالفت داشتند و چون مربی فردوسی همان
بوده لہذا بر ضد وزیر اعظم مخالفتش به نزد سلطان معتزلی و رافضی
قراردادندش ۔
در دیباچه بیان کردند که فردوسی را خود وزیر اعظم تباه کرد ۔
امرای غزنین و اطرافش برای فردوسی ہدایا میفرستند و او باشعاً
شکریہ ایشان ادا می نمود این امر بر وزیر گران میگذشت ولی فردوسی
پروای آن نکرده میگفت ۔
من بنده کز مبادی فطرت نبوده ام مائل بمال هرگز و طامع بجاہ نیز
سوی در وزیر چرا ملتفت شوم چون فارغم ز بارگه پادشاه نیز
حسن میمندی (وزیر اعظم) خارجی بوده و فردوسی شیعی بدین سبب نیز مخالفتش نمود ۔
این روایات با هم خیلی متناقض اند بکد امش اعتبار کنیم که
له در عهد حکومت سلطان محمود سه اشخاص برتبہ وزارت فائز شدند) اوّل فضل ابن احمد که پیشتر منشی خاندان سامانی بود
و بعد از ان در عهد سبکتگین بمنصب صدارت رسید و سلطان محمود هم بدان منصب برقرار داشت اگر چه از علم و فضل بالکلا
عاری بود لیکن در سررشتہ مہمات سلطنت ملکہ خدا داد داشت بعد از وزارت ده سالہ بربنای رقابت سلطان محمود
معزول شد۔ دوم حسن میمندی بعد از ہژده سال معزول شد سوم حسن ابن محمد ، فردوسی در شاہنامہ تعریف فضل ابن احمد
ننویسیت ازین قیاس میشود که بدر بار محمود همین وزیر تقریب فردوسی کرده و در آخر محمود را بنا کامی فردوسی که مائل
ساخته حسن ابن محمد خواهد بود (احوال وزراء مفصلتر در حبیب السیر موجود میباشد)


۱۲۳

دیباچه نویسان یک نکته دیگر هم بیان نموده بران فخر دارند که فردوسی
در شاهنامه شرافت نسبی را جابجا خیلی بآب و تاب نوشته است و چون سلطان
محمود غلام زاده بود این امر بروگران می آمد که شرافت نسبی را با لفاظ درنداً
بیان کردن گویا یک قسم طعنه بر سلطان محمود بوده -
فیصله تذکره نویسان که محمود فردوسی را بر بنای تشیعش صله نداد
(قابل قبول نیست) چرا در دربار سلطان محمود بسیار فضلای شیعی محترم
بوده اند محمود ابوریحان بیرونی را که علانیه مذهب شیعی داشت بذریعه
فرمان خاص طلبید و خیلی احترامش می نمود و نیز بدربارش اهل کمال
و فضلاے هر ملت و مذهب (هند - عیسوی - جهود ) حاضر بودند
پس صرف فردوسی چه تقصیر کرده بود -
در دیباچه یک علت دیگر که قرین قیاس است نوشته اند
سلطان محمود با خاندان دیلمی که را فضی های خیلی متعصب بودند
بوجه رفض آن عداوت سخت داشت - فرمان روای این
خاندان فخرالدوله نهایت قدردان فردوسی بود وقتیکه فردوسی
داستان رستم و اسفندیار را نظم نمود آن در صله اش هزار طلا

حصه احب سراجی نقطه ها بخیه الله حان


١٢٤
فرستاد و نیز نوشت که اگر شما درینجا مهربانی کنید احترام و
اکرام بسیار مشاهده می نمائید. این خبر در همه غزنین شایع شد
و به محمود خیلی بد خورد -
تفصیل این اجمال چنین است که سلاطین دیلم بسیار متعصب
شیعه بودند چنانچه در سنه ٣٥١ هجری بحکم معزالدوله دیلمی بر دیوارهای
همه مساجد بغداد عبارت ذیل نوشته شد (بر امیر معاویه و غاصب
فدک) چون شب شد مردم نجاست مذکور را از دیوارهای مسجد
شستند. معزالدوله بار ثانی حکم داد لیکن وزیر مهبلی مشوره داد
که چنین نوشته شود (بر ظالمین آل محمد لعنت) البته اسم معاویه
بتصریح ذکر باید کرد. چنانچه تعمیل این حکم شد این تعصب روز بروز
ترقی کرد امام سیوطی در واقعات سنه ٣٦٣ هجری مینویسد و
فی هذه السنه وبعدها درین سنه و بعد ازان رفض ترقی نمود
غلا الرفض و فار بمصر و شام والمغرب و در مصر و شام و مغرب
طغیان جمعیت بزرگ آورد.
راه این اثر واقعات سنه ٣٦٣ هجری -
عبدالرحمان حصه الف برامج حصه ۲ طهع شیشه


١٢٥

فرقه باطنیه که مسلمانان را بدزدی بقتل میرساند زیر حایۀ
دیلمی ها مصروف خیانت بوده چنانچه وقتیکه سلطان محمود در ٤٠٢
هجری مجد الدوله دیلمی را اسیر گرفت در ینوقت یک گروه عظیم باطنیان
با او همدست بودند بدین اسباب محمود با دیلمی ها نه صرف عداوت
مذهبی داشت بلکه یک خصومت سیاسی هم در بین بوده بنابرین تحمل
تعلق فردوسی با فخر الدولۀ دیلمی به لحاظ مصالح ملکی نیز نمی توانست
بهر حال هر سبب که شده باشد محمود حق سخنوری فردوسی را ادا نمود
فردوسی در حمام بود که صلۀ شاهنامه رسید چون از حمام بر آمد ایاز
خلطه های روپیه را تقدیم نمود فردوسی به بیتابی دست اشتیاق
دراز کرد لیکن دید که بجای شمش طلائی گلهای نقره هستند ـ فردوسی
بیساخته آه سرد کشید و همه روپیه همانجا ایستاده به تالان داد
و به ایاز گفت که با سلطان بگو که من اینخون جگر را برای این دانه های
اسفید نخورده بودم ایاز تمام ماجری را بحضور سلطان عرض کرد
محمود حسن میمندی را خواسته ملامت نمود که اسمم به در انداز بیت
ـله این اثر واقعات سنۀ ٤٠٢ هجری ـ


١٢٦

بد نام شد - میمندی گفت که سلطان اگر یک مشت خاک
میفرستادند لازم بود که آنرا سرمه چشم بسازد رد کردن
انعام شاہی گستاخی بزرگ است - این فقره چست بدل محمود
نشست گفت که فردا این قرمطی را بجزای گستاخی اش
میرسانم چون فردوسی ازین واقعه خبر شد بسیار پریشان گشت
بوقت صباح محمود در باغ آمده بود که فردوسی دویده سر خود را بر پایش
نهاده اشعار ذیل خواند .
چو در ملک سلطان که چرخش ستود بسی هست ترسا و گبر و جهود
گرفتند در ظل عدلش قرار شده ایمن از گردش روز گار
چه باشد که سلطان گردون شکوه رهی شمار دیکی زان گروه
سلطان محمود را رحم آمد و از تقصیرش در گذشت .

ہجو سلطان
فردوسی وقتیکه از غزنین میرفت به ایاز مکتوب سر بمهر حواله نمود
گفت که از روانگی من بیست روز بعد بخدمت سلطان تقدیم
بکن ! فردوسی بسوی ہرات حرکت کرد - وقتیکه محمود مکتوبش
دید در ان اشعار ہجو بودند -

حصه اول سراج القطقه د ۵ مطبعه احمد حان


۱۲۷
یکی بندگی کردم ای شهریار که ماند زتو در جهان یادگار
پی افگندم از نظم کاخی بلند که از باد و باران نیابد گزند
بسی رنج بردم درین سال سی عجم زنده کردم بدین پارسی
چو بر باد دادند گنج مرا نه بود حاصلی سی و رنج مرا
اگر شاه را شاه بودی پدر بسر بر نهادی مرا تاج زر
وگر ما در شاه با نو بودی مرا سیم وزر تا بزانوبدی
پرستار زاده نیاید بکار وگر چند دارد پدر شهریار
سراسترایان برافراشتن وزایشان امید بهی داشتن
سر رشته خویش گم کردن ست بجیب اندرون نار پروردن ست
درختی که تلخ است اورا سرشت گرش برنشانی بر باغ بهشت
ور از جوی خلدش به هنگام آب بیخ انگبین ریزی و شهد ناب
سرانجام گوهر بکار آورد همان میوه تلخ بار آورد
از بد اصل چشم بهی داشتن بود خاک در دیده انباشتن
ازان گفتم این بیت های بلند که تا شاه گیرد از ین کار پند
که شاعر چو رنجد بگوید هجا بماند هجا تا قیامت بجا


۱۲۸
جهانگیرے سخن ملاحظه شود ! محمود سلطنتہائے بزرگے نیارا
محو کرد ملکها را برباد کرد عالم را زیر و زبر نمود لیکن از زبان فردوسی
کلماتی که برآمدند تا امروز قائم هستند و تا قیامت محو شده
نمیتوانند -
فردوسی از غزنین بکمال بی سر و سامانی برآمد سوای
یک عصا و چادر دگر چیز بهمراه نگرفت - احباب و قدرشناسان
کم نداشت ولی معتوب شاہی را که پناه میداد با اینهمه وقتیکه
فردوسی از شهر برآمد ایاز جرأت نموده بطور مخفی چیزی نقد
و سامان سفر برایش فرستاد، فردوسی به هرات رسید و بخانه
اسمعیل وراق مهمان شد سلطان محمود برای گرفتاری فردوسی
هر طرف فرامین فرستاده بود بدین سبب ششماه خود را
روپوش نگاه کرد جواسیس اگرچه بهرات آمدند ولی نشان
فردوسی را پیدا نکردند- سپس از هرات قصد طوس نمود و از
طوس بطرف قهستان رفت - تا الملک حاکم آنجا خبر شده ندیمان
ے چهار مقاله


۱۲۹

خاص خویش را برای استقبال فرستاد و با خلاص تمام پیش
آمد فردوسی در یک مثنوی تذکرهٔ در اندازی حاسدین
و مظلومی خویش و بد عهدی و ناقد ردانی سلطان محمود ر انمود

به غزنین مرا گرچه خون شد جگر ز بیداد آن شاہ بیدادگر
کز ان پیچ شد رنج سی ساله‌ام شنید از زمین آسمان ناله‌ام
ہمین خواستم تا فغان ہا کنم بگیتی از و داستان ہا کنم
بگویم ز مادرش و هم از پدرش نه ترسم بغیر از خدا وند عرش
چو دشمن نمیداند از دوست باز به تیغ زبانش کنم پوست باز
ولیکن ز فرمودهٔ محتشم ندانم کزین پیش سر کشتم
فرستادم از گفته داشتم به نزدیک خود پیچ نگذاشتم
اگر باشد این گفته نا ناصواب بسوزان در آتش بشو آن در آب
گذشتم ایا سرور نیک رای ازین داوری تا بدیگر سرای
رسد لطف یزدان بفریاد من ستاند بمحشر از و داد من

چون فردوسی این مثنوی را پیش ناصر لک خواند او برایش گفت
که هیچو به شان اہل کمال مناسبت ندارد، من صد ہزار روپیه بعوض


۱۳۰

این اشعار میرسیم که این ظاهر نشوند - فردوسی سخن او را منظور
نمود - ناصر لک بخدمت سلطان محمود عریضه نوشت که برسر
فردوسی بسیار ظلم شده -

فردوسی بوقت روانگی از غزنین بر دیوار مسجد جامع اشعار
ذیل نوشته بود -
خجسته درگه محمود سغروی در یاست چگونه در یا کانرا کرانه پیدا نیست
چه غوطه زدم واندر وندیدم در گناه بخت من است این گناه در یا نست
عجب اتفاق است که روزیکه عریضهٔ ناصر لک رسید سلطان
برای نماز جمعه بجامع رفت و بران اشعار نظرش افتاد خیلی
متاسف شد، از مسجد آمده عریضه ناصر لک را ملاحظه نمود خیلی
متاثر گشت مردمانیکه در حق فردوسی در اندازی کرده بودند
خواسته سرزنش سخت داد که مرا در عالم رسوا نمودید -
اگرچه ناصر لک خیلی احترام و مدارای فردوسی را نمود ولی از خوف

این از دیباچه است - ولیکن چهار مقاله بجای قهستان طبرستان و بجای ناصر لک سپهبد
شیر زاد نوشته در دولت شاه بجای طبرستان رستدار نوشته - در اصل طبرستان و رستمدار
یک اند، ولیکن سپهبد و ناصر لک دو شخص اند، دولت شاه از ایشان یکی را ترک کرده است -


سلطان پیش خود نگاه کرده نتوانست، فردوسی ازینجا هم مرخص شد
و به مازندران رفته در کار نظر ثانی شاهنامه مصروف شد.
حکومت مازندران در خانه دان قابوس ابن وشمگیر می آمد
و درین آوان فرمانروای آن سپهبد بوده ــ چون خبر آمدن
فردوسی رسید بسیار مسرور شده آنرا بدربار خود خواست فردوسی
بر شاهنامه اشعار مدحیه اضافه نموده بخدمتش تقدیم کرد ــ اول
سپهبد خیال کرد که فردوسی را بدربار نگاه کند لیکن باز ترس
سلطان محمود دامنگیر شد و یک صله گرانبها برایش فرستاده
عذر نوشت که ((سلطان بر سر شما ناراضی است لہذا شما جای
دیگر بپالید))
دیباچه مینویسد که فردوسی ازینجا به بغداد رفت و خلیفه عباسی
بسیار محترمش نمود فردوسی قصائد عربی نوشته تقدیم کرد بفرمایش
اهالی بغداد یوسف زلیخا نیز نظم نمود) لیکن چون سلطان محمود مطلع شد
بر خلیفه عباسی مکتوب تهدید (که فردوسی را ببندی روانه کنید ورنه
بغداد زیر پای فیل ها میشود)) نوشت ــ واز اینجا بجوایش صرف
عبدالله جان احمدا وصف سرخ کلیم شته کاته


۱۳۲
سه حرف (الف ـ لام ـ میم) نوشتند که اشاره بسوی
الم تركیف بوده است لیکن این بیانات خرافات محض اندـ
یکبار سلطان محمود از هندوستان مراجعت نمود که در عرض
راه یک قلعۀ دشمن آمد همان جا قیام ورزیده بقلعه قاصد فرستاد
که ((اطاعت ورزیده بحضورم حاضر شود)) قاصد روز دوم جواب
آورد لیکن هنوز او حرفی از زبان نه برآورده بود که محمود بوزیر اعظم
فرمود ((ببین چه جواب آورده!)) ـ
وزیر برجسته جواب دادـ
تلافی مافات سلطان
اگر جز بکام من آمد جواب من و گرز و میدان افراسیاب
محمود خیلی محظوظ شده پرسید که این شعر از کیست وزیر گفت از
همان محروم که سالهاے دراز خون جگر خورد و صلۀ اش نیافت.
محمود گفت من خیلی نادمم به غزنین رسیده مرایا دیده الغرض
به پایتخت رسیده شصت هزار طلا برای فردوسی فرستاد لیکن بر تقدیر که
این واقعه از طرق مختلف مذکور است من روایت نظامی سمرقندی را گرفته ام و آن بدین سبب معتبر
تر است که خودش در سنه ۵۱ از امیر معزی (ملک الشعرای سلطان سنجر) شنید و او از امیر
عبد الرزاق شنیده بود ملاحظه شود چهار مقاله واقعات فردوسی ـ
عبد الله جان حصه الف نمره پلو مجله کاغد
شستید


۱۳۳

قدرت دارد ازینطرف از یک دروازه (که رودبار نام داشت)
صله در شهر داخل می‌شد و از دگر دروازه الن جنازه فردوسی می برآمد
بعد مرگم بت بی‌مهر به‌قبرم آمد یا فتێ‌سای زمان داروی من در وقت
در طوس واعظی فتوی داد که چون فردوسی رافضی ست
جنازه‌اش در قبرستان مسلمانان دفن نشود ـ مردم هرچند اصرار
کردند لیکن واعظ از سخن خود برنگشت ناچار در یک باغی که بیرون
شهر در ملک خود فردوسی بوده جسد آنرا سپرد خاک کردند ـ چون
سلطان ازین واقعه مطلع شد فرمان کرد که واعظ را از شهر طرد کنند
فردوسی اولاد نرینه نداشت صرف یک دختر بود چون صله پیش او
آوردند بلندی همتی‌اش گوارا نکرد که «پدرم در حسرتش رفت من ازا
نفع برگیرم» ازین حال سلطان را مطلع کردند، امر فرمود که
صله به امام ابوبکر اسحق بسپارند که باسم فردوسی کاروان سرای بنا
کرده شود ناصر خسرو در سفرنامه خویش مینویسد که وقتیکه من سنه۴۳ بطوس
رسیدم یک کاروان سرای بزرگ دیدم از مردم دریافت کردم گفتند که
چهار مقاله ـ

عقیده ۱- ب- ۶ ان حصه اعـ ثریه مجمله کاغذ


١٣٤

«از صلهٔ فردوسی تعمیر شده» در فرهنگ رشیدی و چهار مقاله اسم
این سرای چاه نوشته‌اند که در میان راه مرو و نیشاپور واقع است

باعتبار روایت عام تذکره‌نویسان فردوسی در سنه ٤١١ هجری
وفات نمود لیکن فردوسی در آخر شاهنامه تصریح میکند که شاهنامه
در سنه ٤٠٠ هجری بانقضاء رسید.
ز هجرت شده پنج هشتاد بار که گفتم من این نامهٔ شهریار
و نیز در ینوقت سنش هشتاد ساله بود.
کنون عمر نزدیک هشتاد شد امیدم بیکباره برباد شد

و بعد از ختم شدن شاهنامه اگر از دو چار سال زیاده حیات
نیافت ازین قیاس میشود که وفاتش تخمینا در سنه ٤٠٢ هجری یا ه
شده باشد.

مزار فردوسی بآمدت مدید آباد و بوسه گاه عالم بوده، نظامی سمرقند
لنده زیارتش نموده بود دولت شاه مینویسد که امروز مزارش
مرجع عام است. قاضی نور الله شوستری در مجالس ابرار میگوید که

١ پنج اگر بهشتاد ضرب شود چهار صد حاصل میگردد.

مطبعة الله جان و محمد ادریس شرکای سمرقندی در سمرقند


١٣٥
از مقبره فردوسی توجهات عبد الله خان از یک معمور و پر رونق است
عام مردم عموماً و شیعه خصوصاً برای زیارتش گرو میشوند من بشرف
زیارتش نائل شده ام ــ
هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد بعشق ثبت است بر جریده عالم دوام ما
شاهنامه
سبب وسنه تصنیف
عجیب سخن است که بعض واقعات هر قدر شهرت میدارند همانقدر
غلط و بی سروپا میباشند عموماً مشهور است که فردوسی بدربار
سلطان محمود رسیده بامرش بنظم شاهنامه آغاز کرد واکثر تذکره ها
نیز همین روایت را نقل نموده اند لیکن غلط و سراسر غلط است ــ
خود فردوسی در خاتمه شاهنامه تصریح نمود که کتاب هذا در
سنه ۴۰۰ هجری تمام شد چنانچه گذشت ــ
و نیز این تصریح هم موجود است که این تصنیف بعرصه ۳۵
سال بانجام پیوست ــ
سی و پنج سال از سرای سپنج بسی رنج بردم بامید گنج


١٣٦

پس باید که آغاز تصنیف به ٣٦٥ هجری شمرده شود، و چون
سلطان محمود در ٣٨٨ هجری سریر آرا شده ازین ثابت میشود که آغاز
شاهنامه از تخت نشینی آن خیلی پیشتر شده بود ـ
عام خیال این است این شاهنامه به فرمایش سلطان محمود نوشه شید
لیکن این خیال محض غلط است ـ خود فردوسی که سبب تألیفش را شاد ازا
ظاهر میشود که صرف جذبهٔ حفاظت اسم اسلاف موجب تالیف آن شد
همی خواهم از دادگر یک خدای که چندان بمانم به گیتی بجای
که این نامه شهریاران خویس بپیوندم از خوب گفتار خویش
بسی رنج بردم درین سال سی عجم زنده کردم درین فارسی
همه مرده از روزگار دراز شد از گفت من نام شان زنده با
چون عیسی من این مرده گانراتمام سراسر همه زنده کردم بنام
پی افکندم از نظم کاخ بلند که از باد و باران نیابد گزند
بدفتر سوم اشعار دقیقی نقل نموده است برخاتمه اشعارش میگوید
من این نامه فرخ گرفتم به فآ همی رنج بردم به بسیار سال
ندیدم سرافراز بخشنده به گاه کیان بر نشیننده


۱۳۷

سخن را نگهداشتم سال بیست
بدان تا سزاوار این گنج کیست

جهاندار محمود با فر و جود
که اورا کنند ماه و کیوان سجود

درین اشعار تصریح است که بیست سال پیش از حاضر شدن
خود بدر بار سلطان محمود شاهنامه را شروع کرده بود ـ
از دیباچه معلوم میشود که فردوسی شاهنامه را به شوق طبیعت خود
شروع نموده و از قرائن هم ثابت میگردد .
فردوسی شاعر فطری و از نسل مجوسی یعنی هم قوم شاهان ایران
بوده ـ اول دقیقی که بنیاد شاهنامه را نهاده بود شهرتش تعمیم یافته
اندازه حاصل شد که این کتاب مادهٔ قبولیت عامه را بسیار دار
این اسباب کافی بودند که فردوسی شاهنامه را از شوق خود شروع
کند لیکن این کار عظیم الشان بود که انجام یافتن آن بغیر از امداد بزرگ
امکان نداشت بیشتر احتیاج بیک سرمایهٔ مستند تاریخی بود ، در
حسن اتفاق این سرمایه در وطن خود فردوسی یکشخص مخلصش بدست داشت
چون آن بر خیال فردوسی مطلع شد سرمایهٔ مطلوب را به آن سپارید چنانجه
فردوسی در دیباچه مینویسد ـ


۱۳۸

بشهرم یکی مهربان دوست بود
تو گفتی که با من بیک پوست بود
مرا گفت خوب آمد این رای تو
بنیکی خرامد مگر پای تو
نوشته من این نامه پهلوی
بپیش تو آرم مگر نغنوی
شو این نامۀ خسروان بازگوی
بدین جوی نزد مهان آبروی
چو آورد این نامه نزدیک من
برافروخت این جان تاریک من
فردوسی چنانچه که نظامی سمرقندی نوشته) مرفه الحال بوده
لیکن چون ارادۀ نظم شاهنامه نمود امرای علم دوست اظهار قدردان
نمودند لیکن حاکم طوس (منصور ابن محمد) چنان فیاضی
نشان داد که فردوسی را از دگران بی نیاز ساخت ﯔ
بدین نامه چون دست کردم دراز
یکی مهتری بود گردن فراز
جوان بود از گوهر پهلوان
خردمند و بیدار و روشن روان
مرا گفت کز من چه آید همی
که جانت سخن برگراید همی
بچیزی که باشد مرا دست رس
بکوشم نیازت نه آرم بکس
افسوس که منصور چندی پس مرد و فردوسی یک مرثیه پرجوشی
نوشت –

سه چهار مقاله –
حصۀ از مرثیۀ ابو منصور محمد در شاهنامه میباشد


۱۳۹
در فهرست قدر دانان فردوسی نامهای حسین قتیب
علی دیلم ـ بودلف و فضل ابن احمد نیز داخل اند حسین قتیب حاکم
طوس بوده غالباً بعد از مرگ منصور مقرر شده باشد و مالیهٔ دنات
فردوسی را معاف کرد فضل ابن احمد وزیر سلطان محمود بود که بعد از
عزلش حسن میمندی قلمدان وزارت را گرفت فردوسی تذکرهٔ
فضل را در شاهنامه کرده است نظامی عروضی میگوید علی دیلمی
مسودهٔ شاهنامه را پاک نویس میکرد و بودلف را ویش بود (یعنی
شاهنامه را حفظ کرده در صحبت ها و مجلس ها میخواند) لیکن فردوسی
اسامی این هر دو را در شاهنامه باندازی میآرد که از ان مفهوم
میشود که هر دوی شان سرپرستان او بوده اند نه راوی و کاتب
ازان نامور نامداران شهر علی دیلمی بودلف راست بهر
قاضی نور الله شوستری نسبت بودلف قیاساً میگوید که
این یک امیر مشهوریست که اسد طوسی گشتاسب نامه را بنامش
معنون ساخته در دیباچهٔ آن ثنایش گفت ـ
ملک بودلف شهریار زمین جهان دار ارائی ملک و دین
ممدوحان شاهنامه


١٤٠
بزرگی که با آسمان همسرست ز نسل ابراهیم پیغمبر است
دیباچه نویسان از راه خوش اعتقادی نوشته اند
که چون فردوسی قصد نظم نمودن شاهنامه نمود بخدمت شیخ محمد
معشوق طوسی که صاحبدل معروف بود حاضر شده خیال خویش
اظهار کرد اوشان فرمودند که شما باین کار شروع کنید خدا
تعالی شما را کامیاب میفرماید) بلی! فردوسی کامیاب نشد سیلیکین
در کامیابی شاهنامه که شک دارد .
ماخذ شاهنامه
سرجان مالکم که تاسرصه در از در ایران سفیر برطانیه بود بصحفه
٦٥ تاریخ خود مینویسد .
(( تمام مورخین قرن اول مینویسند که چون ایرانیها برای
نمودن ہجوم عربے لاوری زیاد نشان داده بودند بدین جهت پیروا
مولف اول این واقعه را بلفظ خوش اعتقادی تعبیر نموده تمسخر کرد و در اخر فردوسی را ناکام گفته عدم قبولیت
دعا را تصریح می نماید - حالا نکه دعای شیخ مستجاب است فردوسی استشاره صرف برای
نوشتن کتاب کرده بود در ان کامیابی اش بالکل محقق است - لیکن مولف این را که کامیابی نمی شمارد
معلوم نیست که کدام حسیات خود را ظاهر می نماید - بقرار بیان خود مؤلف، مقصد فردوسی ابقائ
نام اسلافش بوده و انچه امروز کامل حاصل است، بلی اگر مقصد فردوسی از اول طلای پای محمود
می بود البته امروز ما او را ناکام میخواندیم مگر این را خود مؤلف اول رد کرده است (انصاری)


١٤١

اسلام از ایشان خیلی برافروخته شدند و همه یادگارهای قومی
ایران را خراب و شهرها را نذر آتش و آتشکده ها را برباد کردند
موبدان قتله کتابخانه ها را محو و مالک های شانرا معدوم نمودند
اعراب متعصب بجز از قرآن علمی را نمی شناختند و به شناختن آن
آرزو هم نداشتند، موبدان را محبوس گفته در حساب جادوگران
میشمردند ایران را بریونان و روم قیاس کنید که درینجا چند کتاب
بدست شان مانده باشند، ازین سبب تا چار صد سال هیچکس
بر نوشتن تاریخ ایران توجه نکرد، درین خصوص اولین سعی سامانیها
کردند لیکن مورخین اختلاف دارند که اوّل که آغاز کرد بعضی اینتصور
ثانی را میگیرند و بعضی میگویند که دقیقی ابتدای شاهنامه را در عهد
اسمعیل که اولین تاجدار سامانیه است نمود الحاصل چونکه سلاطین
سامانی خود را به بهرام چوبین منسوب میدانستند لہذا خواستند
کہ اسم اجداد خویش را زنده کنند مالک بسیار دیر در ایران
قیام داشته در زبان فارسی مهارت تام پیدا کرد و بتاریخ اسلامی


١٤٢
هم یک گونه توجه داشت ولی تعصبش نگذاشت که درین عبار
در از یک لفظ هم صحیح بگوید این موقع جوابدان تعصب بالکم نیست
البته این امر بحیثیت تاریخی قابل بحث است که در عصر فردوسی ذخیره
تاریخی ایران چقدر موجود بود عام خیال است که در مسلمانان
تدوین علوم به ١٤٣ هجری آغاز شد و در حقیقت ما کتابی
از علوم و فنون اسلامی از ان مقدم تر بدست نداریم ، لیکن ترجمه
علوم و فنون اقوام غیر ازین هم پیش شروع شده بود اولین شخص
هشام ابن عبدالملک است که بطرف ترجمه تاریخ اقوام غیر توجه نمود
این پادشاه گل سرسبد خاندان بنی امیه است که در ١٠٥ هجری
تخت نشین شد، میفرشی اش (جبله ابن سالم) بسیار کتب فارسی
را بعربی ترجمه نمود که منجمله از ان جنگ رستم و اسفندیار و داستان
بهرام چوبین نیز داشت - در ذخائر شاهان عجم که در مال غنیمت
بدست آمده بودند کتاب تاریخ مفصل ایران نیز بود با این با احوال
بالکم یک تاریخ ایران قدیم و جدید بزبان انگریزی نوشت که ترجمه اش میرزا حیرت ایرانی
نمود در ١٨٧ در بمبئی بطبع رسید
ه کتاب الفهرست -


١٤٣
دول فصل قواعد و آئین دولت رانی و علوم وفنون و تعمیرات عهد به
داراے یک جدت خاص بود که تصویرهای تمام پادشاهان را که
در ان اوضاع لباس و زیورات و جمله خصوصیات هر پادشاه را بعینه
نشان داده بودند بهم داشت-
ہشام این کتاب را ترجمه کرد چنانچه آن در ۱۱۳ هجری تیار شد.
مؤرخ مسعودی در کتاب الاشرافه میگوید که دمن
این کتاب را بمقام اصطخر در ۳۰۰ هجری دیده ام این کتاب
از همه کتب فارسی تاریخ فارس مفصلتر است »
دولت عباسیه از آغاز خود توجه خود را بسوی ترجمه علوم
وفنون ایران مبذول نمود از ان کتب تاریخیه بقرار ذیل هستند -
۱- خدای نامه : این کتاب تاریخ خیلی مفصل و بدرجه مقبول
عام بوده که چون مترجم دولت عباسیه (بهرام این مردا
شاہ) جستجوی آن نمود بست نسخه های مختلفش بدست
آمد ، عبدالله ابن المقنع ترجمه اش بزبان عربی نموده اسمش
۱ مطبوعہ یورپ ۱۲۱۰ -
حضرت ادریس خنداب یکم در صحیفه شصت گان


١٤٤

تاریخ ملوک الفرس نهاد۔
۲:۔ آئین نامه :۔ این کتاب هم بسیار مفصل است۔ علاّمه
مسعودی در کتاب التنبیه والاشراف بر صفحه ۱۰۶ مینویسد
که ((این کتاب بسیار ضخیم دارای چند هزار صحیفه است))
ترجمه اش عبدالله ابن المقفع کرد۔
۳:۔ سیرالملوک والفرس ترجمۀ عبدالله ابن المقنع
٤:۔ سیرالملوک الفرس ترجمۀ محمد الجهم البرمکی
سیرالملوک الفرس ترجمۀ زادویه ابن شادویه الاصفهانی
سیرالملوک الفرس ترجمۀ محمد ابن بهرام الاصفهانی
سیکران: بزبان پهلوی بوده مسعودی در کتاب مروج
الذهب مینویسد که اهل عجم این کتاب را بسیار بنظر احترام وعزت
می دیدند۔
۵:۔ تاریخ دولت ساسانی: مترجمۀ هشام ابن قاسم الاصفهانی
واصلاح کردۀ بهرام ابن مردان شاه موبد نیشاپورى
سله
تذکرۀ این هردو کتب مذکوره در تاریخ حمزه اصفهانی بصحیفه ۱۰ و ۱۱ میباشد۔


١٤٥

٦:- کارنامه نوشیروان :-
٧:- شهر زاد و پرویز : خود اردشیر سوانح خویش را نوشته
٨:- کارنامه اردشیر ابن بابک :-
٩:- کتاب التاج :-
١٠:- بهرام و نرسی نامه :-
١١:- کار نامه :- حالات نوشیروان -
١٢:- مزدک نامه :-

علاوه بر کتابهای مذکور عهد نامه جات ـ و توقیعات ـ و
فرامین سلاطین ایران را نیز فراهم نموده بودند (مثلاً وصیت نامهٔ
نوشیروان - بنام هرمز عهدنامه اردشیر بابکان بنام شاپور - مکالمهٔ
کسری و مرزبان مکتوب نوشیروان بنام سرداران افواج -
مراسلات نوشیروان و جواسب
مسلمانان اوّل ذخیرهٔ تاریخ عجم را بدینمقدار فراهم کرده

١ مروج الذهب مطبوعهٔ یورپ جلد اوّل ع١٦٢
٢ در الفهرست ابن الندیم عـ٣١٥ تذکرهٔ هر چار کتب میباشد -


١٤٦
بودند که مورخین اسلام ازان تالیفات مستقل کرده توانستند،
چنانچه امام طبری محدث علامه مسعودی ابو حنیفه دینوری -
یعقوبی حمزه اصفهانی وغیره تاریخ های ایران را مبسوط
ومفصل نوشته اند که امروز انرا ارو پا چاپ کرده است -
این همه کتب پیش از فردوسی تالیف و ترجمه شده اند -
اکنون تعصب مالکم را ملاحظه کنید که میگوید « مسلمانان تا
چهار صد سال از تاریخ عجم اشنا نبودند واولین سعی بعهد سامانی
باشد» .
بلی این همه تصانیف در زبان عربی بودند و زبان فارسی سوای
ترجمه ها یک کتاب مستقل نداشت - غالباً اولین کتاب تاریخ عجم
در زبان فارسی شاهنامه ابو علی محمد ابن احمد بلخی است که در کشف
الظنون انرا باسم شاهنامه قدیم یاد کرده -
ابو ریحان بیرونی در اثار الباقیه میگوید که مصنف در دیباچه
کتاب مینویسد که من مواد این کتاب را از کتب مندرجه ذیل
فراهم کردم سیر الملوک عبد الله ابن المقفع سیر الملوک محمد ابن الجهم البرمکی


١٤٧

سیر الملوک هشام ابن قاسم ـ سیر الملوک بهرام شاه ابن مروان شا
سیر الملوک بهرام اصفهانی تصانیف بهرام مجوسی ـ
الحاصل وقتیکه دقیقی قصد نوشتن شاهنامه را کرد مسلمانان
یک ذخیره بزرگ تاریخ عجم را در زبانهای عربی و فارسی تیار
کرده بدست داشتند ـ
دقیقی بفرمایش سامانی ها که کتب خانه شان دران عصر در تمام
عالم جواب خود نداشت باین خدمت دست زد چنانچه شیخ بوعلی سینا
وقتیکه درین کتبخانه داخل شد غرق حیرت گشته اقرار نمود که من پیش ازین
کتبخانه که دارای چنین کتابهای نادر باشد ندیده ام و نه بعد ازان
دیدم ) .
شبه نیست که این ذخیرهٔ نادر تاریخی بدست دقیقی داده باشند
و اینهم قرین قیاس است که آن همه متاع علمی بدست محمود افتاد که
او دست پروردهٔ سامانی ها و اوشان را تباه کرده جای شان
را گرفته است و ضرور یه فردوسی موقع استفاده هم از آن داده
این بیان قیاس محض نیست بلکه تصریحات مورخین نیز تائیدش میکنند

مطبعة سراجية حصه ثالثه


١٤٨
چنانچه کشف الظنون میگوید —
تاریخ الفرس لبعض قدماء اہل فارس و تاریخ ایران که تصنیف بعض قدماى فارس
قد كان معظماً عند العجم لما فيه من اخبار چون این کتاب تاریخ اسلاف پادشاهان عجم است
اسلافهم وسیر ملوکهم و هو اصل عجمی ہا آنرا معظم میدانستند همین کتاب ماخذ
الشہنامه وغیر ہا نقله ابن المقفع شاہنامه وغیر است — ابن المقفع آنرا از فارسی
من الفہلویة الی العربیه — بعربی ترجمه نمود —
صاحب مجمع الفصحا مینویسد —
(( از جمله نامه ہاے قدیم جاسپ نهاد — کتاب اوست که در ذکر
خسروان ایران بوده ، دیگر آئین بهمن است در احوال بهمن — دیگر
در آب نامه است دیگر دانش افزای نوشیروانی که جامع آن
بزرگ مہر حکیم بوده ، و باستان نامه و دانشور نامه وخرد نامه
وحکیم ابوالقاسم محمد بن منصور فردوسی آثار افعال ملوک عجم را
ازان نامه ہا بدست آورده ))
ازین تصریحات و قرائن ثابت شد که بیشتر ماخذ فردوسی
تاریخهاے عجم که در عربی ترجمه شده اند میباشند — لیکن غرور


١٤٩
قومى فردوسی اظهار نمودن احسان عرب را گوارا نکرد، فردوسی
دعوی میکند که یک کتاب خیلی مبسوط از تاریخ ایران در حالت غیر
مرتب وغیر مدون موجود بوده اجزای پراکنده آنرا پیش موبدان
(پیشوایان مذهبی) کم کم بودند یک دهقان دولتمند از هرجا موبدان
سفید ریش را جمع کرد و اجزای پراکنده را به امداد روایتهای
شفاهی ترتیب داده تاریخ مکمل مدون نمود ـ
یکی نامه بد از گه باستان فراوان بدو اندرون داستان
پراکند در دست هر موبدی ازو بهره برده هر بخردی
یکی پهلوان بود دهقان نژاد دلیر و بزرگ و خردمند و راد
زهر کشوری موبدی سال خورد بیاورد و این نامه را گرد کرد
بپرسیدشان از نژاد کیان وزان نامداران فرخ گوان
بگفتند پیشش یکایک مهان سخنهای شاهان گشت جهان
چو بشنید ازیشان سپهبد سخن یکی نامور نامه افگند بن
فردوسی میگوید که دقیقی بنظم این کتاب پرداخته بود لیکن چون
نا تمام گذشته رفت من آنرا به تکمیل رسانیدم ـ
حصه یکم سیرت محمدی صفحه ۲۱ سطر هفتم کارگر


١٥٠

مطابق بیان فردوسی بنیاد اصلی شاهنامه بر همین کتاب
نهاده شد لیکن بعض داستانها از دیگر ذرائع هم فراهم نمودند
چنانچه در آغاز داستان رستم و شغاد مینویسد که -

یکی پیر بد نامش آزاد سرو که با احمد سهل بودے ببرد
کجا نامهٔ خسروان داشتی تن و پیکر پهلوان داشتی
بسام نریمان کشیدش نژاد بسی داشتی رزم رستم بیاد
بگویم سخن آنچه زو یافتم سخن را یک اندر دگر بافتم

این دعوی فردوسی است و ما برای تغلیطش وجه نمی یابیم
لیکن قابل غور این امر است که خود فردوسی در جلد سوم بعد از نقل
نمودن اشعار دقیقی می‌نویسد -

یکی نامه دیدم پر از داستان سخنهای آن پرمنش راستان
فسانه کهن بود و منثور بود طبائع ز پیوند او دور بود
گذشته بر و سالیان دو هزار گرایدون که برتر نیاید شمار
گرفتم بوینده برآفرین که پیوند را راه داد اندرین

در شعر سوم صراحته میگوید که کتاب مذکور دو هزار سال پیش

مرتبه حبیب الله هراتی متصدی کارخانه


۱۵۱
تألیف شده بود ظاهر است که دو هزار سال قبل که زبان ایرانی
بود آن زمان عصر فردوسی نبوده بلکه ژندی یا قریب بان یعنی
مشابه بسنسکرت بود که بازبان پهلوی خیلی اختلاف دارد، درینجا
دو احتمال اند اول خود فردوسی ازین زبان واقف بود و دوم کسی برایش
ترجمه میکرد، لیکن در تذکره ها و بیانات فردوسی تصریح یکی
ازین دو احتمال موجود نیست.
در دیباچه چند روایات دیگر هم متعلق بماخذ شاهنامه مذکور اند
ما آن را بلحاظ فریضه واقعه نگاری نقل میکنیم لیکن جائیکه غلطی بدیهی
میابیم تغلیطش می نمائیم -
خیال سامانیها به تدوین تاریخ ایران بسیار بود و ازان
جمله سخت شغف داشت چنانچه در همه اطراف و اکناف آدمها
فرستاده از هر جا ذخیره تاریخی فراهم آورد، و یزدگرد در عهد
خویش آن همه را به دانشور دهقان سپرد که یک تاریخ مکمل از کیومرث
تا عهد خسرو پرویز مرتب نماید دانشور مذکور از امرای مداین
و خیلی فاضل و با حوصله بود آن همه ذخایر را جمع نموده یک تاریخ جامع


١٥٢
و مبسوط تیار کرد ۔
این کتاب را بوقت حمله عرب بخدمت حضرت عمر رضی الله عنه
بردند ترجمه اش شینده فرمودند که این مجموعه مزخرفات است
قابل مطالعه نیست لہذا این کتاب در مال غنیمت تقسیم شده به حبش رسید
و شاہ حبش ترجمه اش نمود و ازان جا بهندوستان رفت
و یعقوب لیث آنرا از هندوستان طلبیده به عبد الرزاق بن شدر
فرخ سپرده حکم به ترجمه اش داد چنانچه ترجمه آنرا تاج ابن خراسانی
هروی یزد شاپور سیستانی ما هوی ابن خورشید نیشاپوری ۔
سلیمان طوسی جمع شده در سنه ٣٦٠ هجری کردند باز این کتاب
بدست سامانی ہا افتاد که برای دقیقی حکم به نظم نمودن دادند ۔
ازین روایت این حصه اش که در کتاب حبش رفت و ازانجا
ترجمه شده بهندوستان و از هندوستان به ایران آمد، بالکل لغو و بیهوده
است و اگر واقعات باقی صحیح بوده باشند مضائقه نیست
یعنی یک کتاب تاریخ ایران را در عهد یزد گرد تألیف کردند و آن
بعهد یعقوب لیث از پهلوی به فارسی ترجمه شد ۔


١٥٣

روایت دیگر از دیباچه این است که شخصی خور فیروز نام از خاندان
نوشیروان در عهد سلطان محمود بوده که در فارس سکونت داشت
از انقلاب زمانه از وطن آواره شده به غزنین رسید، درینجا
شنید که سلطان محمود کشته و شیفته تاریخ عجم است در نزدش
این کتاب موجود بود چنانچه از انجا خواسته بحضور سلطان گذرانیده
مورد انعام شد .
روایت سوم انیست که چون شهرت شوق سلطان محمود
عام شد پادشاه کرمان شخصی آذر برزین نامی را از خاندان شاپور
ذو الاكتاف که سرمایه تاریخ ایران بسیار داشت بخدمت سلطان
فرستاد .
وقعت شاهنامه به نقطه نظر تاریخی هیچ شبهه نیست که شاهناما
به سبب رنگ آمیزیهای شاعرانه از درجه تاریخی ساقط شده لیکن
با اینهمه هیچ تاریخ مفصل ایران از ان معتبر تر یافت نمیشود چنانچه
ملکم هم در تاریخ ایران اعتراف حقیقت ہذا را می نماید .
در کتاب فردوسی اگر چه افسانه و خیالات شاعری بسیار دارد لیکن


١٥٤

تقریباً جمیع اخباری که در تاریخ قدیم ایران و توران در ممالک
آسیا یافت میشوند در آن مندرج است»
مورخ مالکم واقعات شاهنامه را با بیانات مورخین یونانی
مفصلاً مقابله نموده و اکثر جاها با هم تطبیق نیز داده است.
علامه ثعلبی (معاصر سلطان محمود) بر تاریخ قدیم ایران کتاب
مبسوط نوشته بسیار جاها حواله شاهنامه داده) از حیث تاریخ بحث
مفصل نمودن ما بر شاهنامه موضوع ما نیست البته انیقدر تنبیه لازم است
که امروز سبب بزرگ بی اعتباری شاهنامه افسانه های دور از کار
آنرا قرار میدهند مثلاً دیو سفید، مار ضحاک، جام خسرو وغیره وغیره
اولاً: بربنای چند واقعات تمام کتاب را غلط گفته نمی توانیم همه یوروپ
هیروڈوٹس آدم تاریخ میدانند لیکن در تاریخش هزار ها واقعات
فرضی و وهی مندرج اند که خود یوروپ اعتراف بغلطی آن دارد ثانیاً
چون در تاریخ قدیم ایران همان واقعات مذکور بوده اند بدین وجه فریضه
فردوسی از ان زائد نبوده که همه را بعینه نقل نماید چنانچه علامه ثعلبی در تاریخ
خود مینویسد که اگر این همه افسانه های بی سر و پا و خلاف عقل اند

حصه اول شماره ٢ ٦٩٠ صفحه یكم


١٥٥
لیکن چون در تاریخ قدیم ایران بتواتر مذکور میباشند بنابرین
فرض ما صرف این است آنرا بعینه نقل نمائیم (علامه موصوف در قصه
زال و سیمرغ این رای خویش را نوشته) همین طور در هفت
خوان رستم میگوید که همه لغویات اند ـ ابوریحان با رونی
در آثار الباقیه مینویسد ـ
ولهم فی التواریخ از ایرانی ها در تاریخ قــــدیم
القسم الاول اعمار الملوک بنسبت عمرها و کار های خسروان چنین
وافاعیلهم المشورت عنهم چیز ها مروی هستند که از شنیدنش دلها
ما يستنفر عن استماعة القلوب نفرت میکند و گوشها و عقلها آنرا قبول
وتمجه الاذان ولا تقبله العقول نمی نماید
نزد بعض مورخین یورپ بی اعتباری شاهنامه بدین سبب
است که اکثر واقعاتش مخالف به تاریخهای یونانی هستند لیکن
علامه ثعلبی این عقده را بسیار پیش حل نموده میگوید که
((ما برای تاریخ ایران دو ماخذ بدست داریم ایرانی و یونانی))
۱ـ مطبوعهٔ یورپ صـ ۱۰ ـ


١٥٦
و ما میدانیم که هر دو با هم مخالف اند لیکن این مسئلۀ مسلمه
است که در احوال خانه بصاحب خانه خوب روشن میباشد)
این است که مادرین تاریخ بجای یونانیها، برایرانیها زیاده
اعتبار نمودیم -
فکر محققین یورپ یورپ بسعی بسیار قبل الاسلام تصانیف
ایرانی را پیدا کرده اکثراً یشان را طبع و نشر نموده ، چنانچه پروفیسر
براون در جلد اوّل تالیف خود عنوان «ادب پهلوی»
قایم کرده در ذیل آن فهرست کتابهای مذکور را داده ، بعض
کتب آن از اسلام پنجصد و ششصد سال قبل تألیف شده
میباشند و ازان بعض کتب از تواریخ عجم هم مستند و بیان شان
با فردوسی حرف بحرف مطابق است از انجمله یک کتاب کانامک
ارتشتری در زبان پهلوی است - آن در سنة یعنی قدری
پیش از اسلام تألیف و اصل آن در زبان پهلوی مع ترجمه
جرمنی شائع شده ، براون درباره آن مینویسد -
«چون مقابله با شاهنامه میکنیم معلوم میگردد که فردوسی بسیار


۱۵۷
ایمانداری بکار برده وازین سخن قیمتش در نظر ما اضافه میشود
که با کتابهائیکه شاهنامه ازان گرفته است ترتیب و ارتباط [بقیت؟]
را نگاه کرده »
مشهور فاضل جرمن پروفیسر نولدکی در باب ماخذ و حیثیت
تاریخیهٔ شاهنامه یک کتاب مستقل در زبان خود نوشته و برآن
ترجمهٔ اقتباساتش بزبان انگریزی نموده در جلد اوّل کتاب
خویش شامل ساخت ما درینجا بعض مقامات ضروری اش را ترجمه
میکنیم ـ
تاریخ و قدامت در ذکر فصلهای شاهنامه در «اوستا»
اینقدر موجود است که از ان ثابت میگردد که وقتیکه «اوستا
تألیف شده امور مهمهٔ این افسانه های قومی بمردم معلوم بودند
بر قدامیت آن همین یک ثبوت نیست بلکه نولدکی نشان داد که
در کتابهای مؤلفین یونانی که در تاریخ خسروان عجم نوشته شده»
نیز تذکره این پهلوانان موجود است . علی الخصوص در تألیف
«ٹی، سی، ایس» که پنجصد سال قبل از مسیح طبیب در بارهٔ آنجا


١٥٨
بزرگ سیزنی من» بود این شخص تالیف خویش را بمدد کتب ایرانی
نوشته است) واقعات مذکور مکرر سه کرت بیان شده اند بلکه
بعضا اوقات بیک خاندان منسوب شده اند و دگر وقت بدگر
مثلاً واقعاتی که به اولین پادشاه «سائرس ایکی مینین» در جنگ
یا داتون پیش آمده اند بحالات جنگ اردشیر واسکی پارتیون
بسیار مشابهت دارند بهمین طور محافظ بودن مرغهای شاه پسند
(عقاب - سیمرغ - و هما) به «امی کی می نیز زال» و اردشیر و بهمین
طور نجات دادن دو اشخاص از خاندان قارین پیروز ساسانی و
نو دیر کیانی را از دشمنان تورانی شان و سرگذشتهای دارا
و پیروز با هم خیلی مشابهت دارند پس این مشابهت بسیار قابل
غور است -
یات کار زریران بما قصه زره یا در لیس برادر هس طاس پلیس
و شاهزاده او داتس از امی تهی نیس رسیده است و او این قصه را
از تاریخ سکندر گرفته که چارین وزیرش تصنیف نموده بود و بهمین
داستان در کتاب قدیمترین پهلوی (یات کار زریران) بیان


۱۰۹

یافته که پنصد سال قبل از مسیح نوشته شده بود این کتاب خور
ترین لیکن ضروری قدیم ترین کتاب زبان فارسی است که
دران داستان های دلاوری مذکور میباشند اگر چه
دران صرف یک قصه است ولی ازان مفهوم میشود که مؤلف
را بر همه قصه ها عبور حاصل است ـ این کتاب را شاهنامه گشتاسب
یا شاهنامه پهلوی میگویند »
نولدکی میگوید که ما بیقین گفته میتوانیم که درین قصه آن
روح موجود است که در قصه های دلاوری چند اقوام یافت
میشود یعنی از خلاصه حال همه خبر دارند لیکن حصه خاص خاص آنرا سبکی
خاص زینت بخشیده اند این بحکم مواد تاریخی است که ازان بعداً
کمی بیشی و ترتیب اندک یک داستان مکمل تیار شده میتواند همه
اجزای ضروری این قصه در ترجمه مختصری که طبری نموده موجودند
و آن با شاهنامه مطابقت تام دارد بلکه در بعض جاها در الفاظ هم
فرق نیست، ازین معلوم میشود که طبری این قصه را از همان روایت
قدیم گرفته که ماخذ شاهنامه است»

حصه اول شماره ۳ ۹۰ صفحه ۱۹۰


١٦٠

ازین ترتیب نو که نولدکی بآن اشاره نموده اضافه در صلاح
مراد است از ان حصه های مختلفش باهم پیوند یافته صورت
یک داستان لکش برگیرد و از کمی غرضش این است که سخنان
و الفاظیکه بمسلمانان ناگوار هستند ذکر نشوند چنانچه که فردوسی و
مولفین دیگر تقلید این فکر را نموده اند ما یک کتاب زبان پهلوی
(کار نامک ارتخشتیر پابکا) مطبوعۀ اصل با ترجمۀ جرمنی متعلق بحصۀ
ساسانی شاهنامه داریم ، چون مقابلۀ کتاب هٰذا با شاهنامۀ میکنیم آنرا
ایمانداری خاص فردوسی عیان میشود و نیز در نظر ما وقعتش خیلی
بلند میگردد که از کتابهائیکه شاهنامه را اخذ کرده تطابق ترتیبات
موجود است ) غالباً کار نامک در سنه ۶۰۰ تصنیف شد) آگاهی
اس که در سنۀ ٥٩٨ گذشته حالات ساسان پابک و اردشیر را بکتب
تواریخ شاهان ایران حواله داده ازین ثابت شد که قصه های مختلف
شاهنامه در کتابهای پهلوی آن عصر موجود بودند -
از دیباچه شاهنامۀ فردوسی ( که بحکم نواسۀ تیمور ( بایسنقر )
در سنۀ ٨٢٩ نوشته اضافه گردند) معلوم میشود که نسخۀ کامل صحیح دهقان


١٦١
دانشور (یعنی از کیومرث تا خسرو پرویز یعنی تا سته ٦٣٧) در عهد
فرمانروائی آخرین ساسانیها (یزدجردثانی) مکمل شده بود -
نولد کی متعلق باین نسخه مینویسد که این کتاب همرنگ که باشد
لیکن شاهنامه فردوسی با ترجمه های مورخین عرب تا وفات خسرو پرویز
مطابق است و بعد از ان مختلف ، ازین امر صداقتش باثبات میرسد
و نیز بکمال مساعی همدردانه و حق پسندانه مذکوره عیان میگردد که
شاهنامه در نگرانی و سر پرستی خاص سلطان تالیف شده - ابن المقفع
خدا ی نامه پهلوی مذکور را که حمزه و مصنف فهرست و دیگر مورخین
عرب تذکره اش نموده اند در صده هشتم عیسوی بزبان عربی ترجمه نمود
و بدین ذایعه اشخاص عربی دان علمش حاصل نمودند لیکن افسوس که
این ترجمه ضایع شد، و همین طور آن ترجمه نثر فارسی است که چها نفر
فارسی ها در سه ٦٩٥ زیر سر پرستی ابو منصور ابن عبد الرزاق حاکم
طوس بحکم ابو منصور المعمری کرده بودند ، چنانچه که این واقعه را
البیرونی و نولد کی تصریح کرده اند -
نی که
دقیقی از همین ترجمه یک شاهنامه برای نوح ابن منصور ساما


١٦٢
پادشاه بود در نظم فارسی آغاز کرد مگر هنوز به نسبت آغاز سلطنت
گشتاسپ و زردشت چند هزار شعر نوشته بود که یک غلام
ترکیش آنرا کشت ـ این قسمت فردوسی مقرر بوده که بعد از
چند سال یک افسانه قومی را که دقیقی ناتمام گذاشته رفته بود
در شصت هزار اشعار که در ان اشعار دقیقی هم شامل اند بانجام رساند
درینجا تصریح این ضروری است که شاهنامه یک افسانهٔ مکمل قومی
است ـ
داستان اردشیر در شاهنامه و کار نامهٔ قضایای این
داستان بقرار ذیل اند ـ
١ ــ ساسان را که در صلب پنجم بهمن دراز دست بود «برحسب
چوپانی پابک شاه فارس» مامور است ـ پابک در خواب
دید که ساسان از نسل شاهی است ، چنانچه همراه آن
بلطف و خوشی پیش آمده دختر خویش را به نکاحش میدهد
و از بطنش اردشیر تولد میگردد ـ
٢ ــ پابک اردشیر را متبنی میگیرد ، چون او بمرتبهٔ رشد میرسد


١٦٣
تذکره عقل و فراست و دلیری و اوصاف شاهانه آنرا اردوان
(پادشاه آخری اشکانی) شنیده نزد خود میطلبد و بعزت و مدارا
پیش میآید اردشیر روزی با پسر اردوان بشکار رفت و شکاری
را اردشیر کرده بود او از خود میگوید) برین قضیه ذلیل شده
بمرتبه میرآخور اصطبل شاهی تنزل می یابد -
۳ :- یک پرستار معتمد نازنین هوشیار اردوان بحال
اردشیر رحم میخورد و دو فرسهای تیز رفتار تیار کرده
بهمراهش بطرف فارس میگریزد اردوان در تعاقبش می پردازد
ولی بعد از شنیدن این خبر که شوکت و اقبال خسروانه
شکل گوسفند اختیار نموده پیش اردشیر میرسید از تعا
دست میکشد -
٤ :- اردشیر با اشکانی ها در جنگ داخل شده به اردوان و پسرش
شکست میدهد و اردوان خودش کشته میشود -
٥ :- داستان هفتان پوخت (هفتواد) و کرم کرمانی
مع جنگ متبرک (مسرک)


١٦٤

٦ ـ اردوان به دختر خود زوجهٔ اردشیر حکم قتل میدهد
یک موبد (ابرسام نامی) شفاعت کرده او را خلاص
میکند، از بطنش شاپور تولد میشود و پدرش آنرا میبرد.
٧ ـ اردشیر از حاکم هندوستان (کید یا کیت) این سخن را
شنیده که پادشاهی ایران یا در خانه اش و یا در خانهٔ
دشمنش (متهرک) میرود)) استیصال متهرک میکند
یک دخترکش از قتل عام جان بسلامت برده در دهقانها
پرورش می یابد شاپور بران عاشق شده نکاح میکند و اْ
بطن آن فرزند تولد یافته هرمزد نام می یابد لیکن شاپور این
واقعه را از پدر خویش (اردشیر) مخفی میدارد
و اردشیر بعمر هفت سالگی در میدان چوگان بازی
دلاوری هرمزد را ملاحظه کرده آنرا میشناسد -
هر شخص که کارنامک را با این حصهٔ شاهنامه مطالعه نموده
است اقرار خواهد کرد که شاهنامه چنان عکس کامل کارنامک
است که در جزئیات هم از ان مختلف نیست این فکر را که فردوسی

حصه اثار شعراء العجم
الجزء ...


١٦٥

پای خود را از کتب قدیمیۀ که شاهنامه را از ان اخذ نموده هیچ بیرون
نه نهاده است )) از مقابله نمودن قصۀ زبان پهلوی زیر برو
شاهنامه خیلی تقویت میرسد -
بلی ! این از اتفاقات وقت است که ما برای مقابله نمودن
این حصه های شاهنامه با اصل کتاب ها موفق شدیم ، لیکن ازین
ثابت شد که جای که ما تا هنوز مقابله نتوانسته ایم فردوسی در انجا
هم از ماخذ های خود یک سرمو تفاوت نداده باشد - ما درینجا
از دو روایتهای داستان اردشیر صرف مقابلۀ یک دو سخن را
می نمائیم که ازین زیاده موقع آن نیست ما اوّل ذکر تولد او را
میگیریم - کارنامک -

در ایران بوقت وفات سکندر رومی مردمان مختلف
از ٢٤٠ طائفہ حکمران بودند ، که در همه شان اردوان قوی تر بود
و بر اصفهان ، وفارس ومملکت های متصلش دست تصرف داشت
پاپک از طرف او محافظہ سرحدات وحاکم فارس بود و در اصطخر
مرکز خود داشت پاپک پسری نداشت که اسمش باقی می ماند،

حصۀ (١) شير الم ... الم ..


١٦٦
و ساسان چوپان گله ہایش بوده ہمہ اوقات ہمراہ گلہ ہا سفر کار داشت لیکن از اولادۀ دارا ابن دارا بود که در عہد فلاکت زای ہجوم سکندر گریختہ خود را در چوپان ہا شامل کرده بود پاپک ازین واقعہ خبر نداشت شبی در خواب دید که از سر ساسان آفتاب برآمده تمام عالم را منور ساخت شب دیگر شد دید که ساسان بر یک فیل سفید که بران جل بشیر بہا میباشد سوار میرود و مردمان تمام کشور بدور شش جمع بوده اطاعت و آداب شاہانہ را بجا می آرند -
شب سومش دید که در خانہ ساسان آتش فروگیسپ و منور روشن است و از ان ہمہ دنیا روشن میباشد -
پاپک ازین خوابهای متواتر پریشان گشته مردمان زیرک تعبیردان را خواسته ہر سہ خوابهای مذکور را بیان کرد معبرین گفتند که در خود این شخص که شما در خواب دیده اید و یا کسی از اولاد شش پادشاه روی زمین میشود چرا که آفتاب و فیل جل دار علامت زور و قدرت و فتح و نصرت است وز آتش فرویه


١٦٧

علمای کاملین مذهب که در همسران خود امتیاز داشته باشند
و از آتش گشپ مردان جنگی و سرداران قبائل و از آتش پرهین
مهرکشته کاران دنیا مراد میباشند پس پادشاهیست یا
بخودش و یا یکی را از اولادش میرسد)
پاپک این تقریر ایشان را شنیده همه را رخصت نمود
و ساسان را خواسته از و پرسید که (از کدام نسل و خاندان میباشی
و آیا از بزرگانست کسی پادشاه شده است) ساسان گفت که
(بشرط جان بخشی بخوابش می پردازم) پاپک اجازه داد ایوقت
که ساسان راز خویش را فاش کرد و همه کیفیت خود را عرض کرد،
پاپک ازین کیفیت مسرور شده گفت که احال ترا درست میکنیم
چنانچه فوراً لباس شاهانه کامل خواسته باو عطا کرد و ساسان
آنرا پوشید و چند روزیگر پاپک اطعمه قوی و غذاهای لذیذ
استعمال کرد وقتیکه در جسم او توانایی پیدا شد پاپک دختر خویش
را باو داد و از پارسایی تقدیر آن زود حمل گرفت و از بطنش
تخشته تولد یافت --


١٦٨

فردوسی بجای فروبه فره باگ یا فرن باگ «خرید»
نوشته است، جائیکه ذکر آمدن ساسان است عبارت کار
نامک خیلی بدمزه است لیکن فردوسی بزور قلم خویش دران
جان انداخت و این منجمله مقاماتی است که فردوسی آنرا بأسلوب
بسیار دلکش ادا کرده است -

اشعار فردوسی متعلق قصه بابک ساسان
چودارا برزم اندرون کشته شد همه دودمانش برگشته شد
پسر بود مر او را یکے شاد کام خردمند و جنگی و ساسان بنام
ازان لشکر روم بگر یخت اوی بدام بلا در نیامیخت اوی
بهندوستان در بزاری بمرد ز ساسان یکی کودکی ماند خورد
برین هم نشان تا چهارم پسر ہمی نام ساسانش کردی پدر
چو کہتر پسر سوی بابک رسید بدشت آمد و شبانرا بدید
بدو گفت مزدورت آید بکار که ایدر گذار د به بدروزگار
به پذیرفت بدبخت را سرشبان همی داشت با رنج روز و شبان
شبی خفته بود بابک رویاب چنان دید روشن روانش بخواب


١٦٩
که ساسان بپیل ژیان نشست گرفته یکی تیغ هندی بدست
به دیگر شب اندر چو بابک بخفت همی بود تا نغز شد اندیشه جفت
چنان دید در خواب کاتش پرست سه آتش فروزان به بردیتی ببد
چو آذر گشسپ و چو خرداد و مهر فروزان چو بهرام و ناهید و هور
همی پیش ساسان فروزان بودی بهر آتشی عود سوزان بودی
سربابک از خواب بیدار شد روان و دلش پر ز تیمار شد
کسانیکه در خواب دانا بودند بدان دانشمند توانا بودند
بایوان بابک شدند انجمن بزرگان فرزانه رای زن
چو بابک سخن برگشاد از نهفت همه خواب یکسر بدیشان بگفت
پر اندیش شد زان سخن رهنمای نهاده بدو گوش پاسخ سرای
سر انجام گفت ای سرافراز شاه بتاویل این کرد باید نگاه
کسی را که دیدی زینسان بخواب بشاهی برارد سر از آفتاب
گر ایدون که این خواب از د بگذرد پسر باشدش کز جهان برخورد
چو بابک شنید این سخن گشت شاد بر اندازه شان یک بیک هدیه داد
بفرمود تا سر شبان از رمه بر بابک آمد بروز دمه


۱۷۰

بیامد دمان پیش او با گلیم پر از برف پشمین دل پر از بیم
بپرداخت بابک زبیگانهای بدر شد پرستنده و رهنمای
زساسان بپرسید بنواختش برخویش نزدیک بنشاندتش
بپرسیدش از گوهر و از نژاد شبان بترسید و پاسخ نداد
از ان پس بدو گفت کای شهریار شبان را بجان گردی زنهار
بگویم ز گوهر همه هر چه هست تو دستم به پیمان بگیرے بدست
چوبشنید بابک زبان بر کشاد زیزدان نیکی دهش کرد یاد
ببابک چنین گفت ازان پس جوان که من پورساسانم ای پهلوان
چوبشنید بابک فروریخت آب از ان چشم روشن که او دید خواب
بیاورد پس جامهٔ پهلوی یکی اسپت پر آلت خسروی
یکی کاخ پرمایه اور ابساخت ازان سر شبانی سرش بر نواخت
بدو داد پس دختر خویش را پسندیده و افر خویش را
در بیان کار نامک پهلوی و شاهنامه فرق خفیف است که عموماً در واقعاً تاریخی میباشد
مستر براون چند داستان دگر را هم از کارنامک و شاهنامه
مقابله نموده است لیکن ما آنرا بلحاظ طول قلم انداز می نمائیم


۱۷۲
عموماً فضلای یورپ که بر زبان فارسی عبور دارند
بکمال شاعری فردوسی اعتراف دارند سرگور اوسلی فردوسی را
در تذکرة الشعراء به هومر تشبیه، اگرچه ازین ناتوان بینی هم
نفس خود را باز داشته نتوانست که فردوسی همسر هومر نیست
لیکن اگر کسی هومر آسیا زمین شده میتواند آن فردوسی است))
لیکن خیلی تعجب است که مسٹر براؤن ، که امروز در فارسی
دانان یورپ ممتاز اند از کمال شاعری فردوسی انکار دارند چنانچه
در کتاب خود لٹریری ہسٹری آف پرشیا میگوید که در شعرای که بعداً
فردوسی بوجود آمده اند بلحاظ شوکت الفاظ و خیالات شعرا
از فردوسی فائق تر میباشند و شاهنامه دعوی همسری سبعه
معلقه هم نمیتوان کرد -
براؤن حیرت دارد که شاهنامه در عالم اسلام چرا اینقدر
شهرت یافت باز خودش سببش ارقام میکند که چون در شاهنامه
داستان های فخریهٔ اسلاف مسلمانان هستند حب قوم
آنرا قبولیت عام بخشید ما در جواب تمام سخن هایش فقط یک


۱۷۲
عموماً فضلای یورپ که بزبان فارسی عبور دارند
بکمال شاعری فردوسی اعتراف دارند سرگورا وسلی فردوسی را
در تذکرة الشعراء به هومر تشبیه، اگر چه ازین ناتوان بینی هم
نفس خود را باز داشته نتوانست که فردوسی همسر هومر نیست
لیکن اگر کسی هومر آسیا زمین شده میتواند آن فردوسی است))
لیکن خیلی تعجب است که مستر براؤن ما، که امروز در فارسی
دانان یورپ ممتاز اند از کمال شاعری فردوسی انکار دارند چنانچه
در کتاب خود لٹریری هستری آف پرشیا میگوید که در شعرای که بعداً
فردوسی بوجود آمده اند بلحاظ شوکت الفاظ و خیالات شاعراً
از فردوسی فائق تر میباشند و شاهنامه دعوی همسری سبعه
معلقه هم نمیتوان کرد -
براؤن حیرت دارد که شاهنامه در عالم اسلام چرا اینقدر
شهرت یافت باز خودش سببش ارقام میکند که چون در شاهناما
داستان های فخریۀ اسلاف مسلمانان هستند حب قوم
آنرا قبولیت عام بخشید ما در جواب تمام سخن هایش فقط یک


۱۷۳

بلیست مینویسیم۔
حریف کاوش مژگان خون ریزش نه زاید
بدست آور رگ جانی و نشتر را تماشا کن
حالا ما اوصاف شاهنامه را قدری مفصلتر بیان میکنیم۔
۱:- از خصائص اسلام است که هر جا که قدم نهاد زبان آنجا را
یا از سر تبدیل کرد و یا آن را آنقدر مغلوب ساخت که آ
حیثیت زبان آزاد و مستقل برآمد۔ پیش از اسلام در مصر
و شام بالسنه قبطی و سریانی حرف میزدند لیکن چون
اسلام در آنجا قدم نهاد زبان ملک عربی گشت حتی که
امروز عیسائی و یهودیهای مصر و شام هم سوای لسان عربی
بزبان دیگر سخن گفته نمیتوانند۔
در آسیای کوچک و استامبول بر اثر ترکها ترکی رایج شد
و اگرچه زبان اصلی کابل و قندهار پشتو است لیکن خواص
فارسی را که لسان حکمرانان اسلامی بوده استعمال میکنند۔
ایران و هندوستان از همه سخت جان بودند که زبان


١٧٤

ملکی خویش را نگاه کرده اند لیکن درمیان هردو الفاظ عربی باین
کثرت داخل شده اند که نوشتن زبان فارسی و آردو بدون آمیزش انه
تکلیف از لزوم مالا یلزم هرگز خالی نمیباشد.

در ایران از ابتداء الفاظ عربی بشدت تمام مخلوط شده بودند
که چنانچه قصیده که عباس مروزی در مدح مامون الرشید
نوشته بود امروز ازان چار اشعار بدست داریم که دران الفاظ
عربی از نصف هم بیشتر میباشد کلامهای رودکی وابو شکور
بلخی وغیره از الفاظ عربی لبریزاند-

در عهد سلطان محمود فاضلی بجواب شاهنامه کتابی در نثر
بنام عمرنامه نوشته بود ما آنرا مطالعه نموده ایم آن هم از الفاظ
عربی مملو است. در همین زمانه شیخ بوعلی سینا حکمت علائیه بزبا
فارسی نوشته قصد کرده بود که در زبان خالص فارسی باشد
ولی قدرت نیافت -

لیکن قدرت زبان فردوسی ملاحظه شود که شصت ہزار اشعأ
نوشت ولی در ان الفاظ عربی بحدی نادراند که گویا نیستند اگرچہ


۱۷٥
موجد این خصوصیت دقیقی است لیکن از و کل چند هزار اشعار
و صرف چند واقعات معمولی یادگار هستند برعکس فردوسی که
صدها مضامین گوناگون و مطالب رنگ برنگ ادا نمود لیکن در زبان
هیچ آمیزش پیدا نشد بلی ! چند الفاظ عربی خال خال آمده آ
مگر آن همه اصطلاحاتند «مثلاً دین - میمنه - میسره - قلب -
سلاح - عنان وغیره» این الفاظ با همین طریقه در زبان فارسی
شایع بودند که امروز در زبان اردو حج - کلکته، تکت وغیره»
که اگر کسی بجای آن الفاظ دیگر بگوید خیلی بد نما معلوم میشود -
مقام حیرت است که فردوسی اصطلاحات فلسفیانه را
بیک سادگی و بی تکلفی در زبان فارسی ادا کرده که گویا محاورات
روزمره اند بوعلی سینا در حکمت علائیه چنین کوشش نمود ولی
نمونه اش ملاحظه کنید ، در ابطال استدلال غیر متناهی
مینویسد --
« پیشی و پسی بالطبع است چنانکه اندر شمار است یا به عرض چنانکه
اندر اندازه که از هر کدام سو که خواهی آغاز کنی و هر چه اندروی


١٧٦
پیشی و پسی است بالطبع باوی مقداری است که اورا بهره
بهر جا که بودند همه بیک جاے حاصل و موجود بودوی متناہی بست))
غور کنید که با وجود کوشش چقدر الفاظ عربی هنوز هم باقی
ماندند و الفاظ عربیه را که در فارسی ترجمه کرده بحدی نا مانوس بیگانه
است که از ان عبارت معما گشت
مطلب این عبارت این است که «تقدم و تاخر دو نوع
است یک بلا واسطه مثلاً عدد ١ بر ٢ مقدم است ، دیگر بوساطت
مثلاً تقدم و تاخر که در مسافت میباشد که یک حصه را مقدم
و دگر را مؤخر میگوئیم لیکن ما از هر جا که بخواهیم مسافت را
از همانجا شروع میتوانیم کرد -
پس قانون این است که بهر جائیکه تقدم و تاخر میباشد
دران وجود مقدار ضروری است و نیز اینکه تمام اجزای مقدار
مرتب باشند و این چیز متناهی هم باشد -
خوب غور بکنید ! آیا کسی از عبارت بوعلی این مطلب
را فهمیده میتواند- فردوسی در آغاز کتاب از ابتدایے


۱۷۷

آفرینش و وجود عناصر و ترتیب و انقلابات آنها بحث رانده ـ

از آغاز باید که دانی درست سرمایۀ گوهران از نخست
که یزدان زناچیز چیز آفرید بدان تا توانی آمد پدید
وزو مایه گوهر آمد چهار برآورده بی رنج بی روزگار
نخستین که آتش جنبش دمید ز گرمیش پس خشکی آمد پدید
وزان پس زآرام سردی فزود ز سردی همان باز تر شد فزون
چو این چار گوهر بجای آمدند ز بهر سپنجی سرای آمدند
گیاه رست با چند گونه درخت بزیر اندر آمد سران شان ز بخت
ببالد ندارد جزین نیروی نه پوید چو پویندگان هرسوی
نگه کن برین گنبد تیز گرد که درمان از وی است وز وی است درد
نگشت زمانه بفرسایدش نه این رنج تیمار بگزایدش
نه از گردش آرام گیرد همی نه چون ما تباهی پذیرد همی

نزد فلاسفۀ یونان تاریخ ابتدای آفرینش این است که
خدای جهان اوّل ماده را پیدا کرد و از ان عناصر بوجود آمدند از حَرکَت
آتش پیدا شد حرارت آتش یبوست را بوجود داد و از یبوست


۱۷۸
خاک وجود گرفت سپس از مسکون رطوبت آب و باد بصورتها
یافتند الحاصل بدینطریقہ عناصر چارگانه پیدا شدند، بعد ازان
نباتات سر بلند کردند که فقط بدولت نمو مفتخر اند لیکن از حرکت
ارادے محروم۔
یونانیها به نسبت آسمان خیال دارند که ابدی است
و از امتداد زمانه نه متغیر میشود و نه زوال می پذیرد
فردوسی این مسائل فلسفیه را در الفاظ ساده و صاف بیان
نموده که سخنان معمولی بنظر می آیند و هیچ فهمیده نمیشود که این
مسائل مهمه فلسفه اند لیکن در اصل همه مسائل فلسفه اند که با الفاظ
ساده فارسی بیان شده اند بمقابله آن الفاظ اصطلاحیه فلاسفه ملاحظه شوند
الفاظ فردوسی اصطلاح فلسفی الفاظ فردوسی اصطلاح فلسفی
سرمایه ماده توانائی وجود
گوهر عنصر جنبش حرکت
آرام سکون پوشنده متحرک بالاراده
گشت دوران فرسودن تغیر
علیه الرحمة حصہ اول صفحہ ۱۱ مطبوعہ کاملہ ۱۸۹۶ء
[word?]
ص ۱۱ [ILL]


۱۷۹
تباھی فنا تاپسیس عدم
مثل این دگر بسیار الفاظ هستند ما بطور مشتی نمونه از خرواری
درینجا چند الفاظ را پیش نمودہ ایم ۔
٢ :- عموماً اعتراض میکنند که کتب تواریخ آسیا محض یک
افسانهٔ جنگ و خونریزی است و بس ۔ یعنی از کوا ئفی
(که معاملات ملکی تہذیب و معاشرت قومی واضح بشود)
عاری میباشند اگر چه این اعتراض بوه ما صحیح است ولی
شاہنامه از ان مستثنی میباشد ۔
بلی ! بظاہر شاہنامه نیز یک نظم رزمیه بنظر می آید لیکن
بالعموم واقعات ہر رقم را بتفصیلی می آرد که اگر ناظر آرزو بکند شخص
بواسطهٔ شاهنامه تہذیب و تمدن کامل آن عہد واقعیت حاصل
کردہ میتواند ۔ مثلاً در بار شاہی رنگ داشت دوران ترتیب
ایستادہ شدن امراء و آداب عرض و معروض) لباس درباری
پادشاه و امراء بچه قاعدہ بود فرامین و توقیعات را بکدام عبارت
و بکدام منشی می نوشتند ۔


۱۸۰
طریقهٔ نامه و پیام (سررشته پوسته) چه بود مجرمین را بکدام طریقه
بکیفر کردارشان میرسانیدند و برا حکامات شاهانه بچه اسلوب نکته
چینی می نمودند و غیره وغیره در تقریبهای مسرت کدام مراسم
ادا میگردند رسوم عروسی چه بود پدر دختر خود را در عروسی کدام
اسباب میداد .
لباس عروس ونوشاه چه وضع داشت بهمراه پیش خدمتها
و غلامها و کنیز ها چه سلوک روامیداشتند.
عبارت مکتوبها چه اسلوب داشت آغاز وانجامش بکدام
عبارتها میشد برکدام شیئ آنرا می نوشتند و بچه طریقه سرش را شیره
میکردند و مهر بکدام شیئ می نمودند
صورت ادا نمودن مالیه چه بوده و زمین هارا بچه رنگ تقسیم
کرده بودند و شرحهای مالیه ومحصولها چه بود و کدام مردم از محصولا
دولتی مستثنی بودند.
از شاهنامه تمام امور مذکورهٔ فوق بتفصیل معلوم میشوند چنانچه
ما درینجا از ان چند مثالها بطور نمونه بیان میکنیم.


۱۸۱

(اول) کیخسرو در مہم بیژن رستم را اندزابل خواسته در برای او
در باغ درباری آراسته درون باغ یک تخت زرین نهاده
بر سرش درخت مصنوعی ایستاده کرده اند که سایہ ایش پادشاه
را در بر خود میگرفت خود درخت از نقره خام و شاخہایش از
یاقوت ، خوشه ها از مروارید بودند ، ترنج و سیب وغیره از زر
خالص ساخته در شکمش خاک مشک پر کرده بودند که چون باد این
اثمار را بحرکت می آورد بر سر حاضرین خاک مشک از ان پاشد میشد
زیر پای مردم فرشی را که بوقت فتح ایران در عہد حضرت عمر رضی الله
بدست مسلمانان افتاد هموار کرده بودند فردوسی واقعہء ہذا را
بدین تفصیل نوشته -
در باغ بکشاده سالار بار نشستنگہی ساخت بس شاہوار
بفرمود تا تاج زرین و تخت نهادند زیر گل افشان درخت
درختی زدند از برگاه شاه کجا سایه گسترد بر تاج گاه
تنش سیم شاخش زیاقوت زرد برو گونه گون خوشه های گهر
عقیق و زبرجد همه برگ وبار فروبسته از شاخ چون گوشوار


۱۸۲
همه بار زرین ترنج و بهی میان ترنج و بهی در تهی
بده اندرون مشک سوده به می همه پیکرش سفته بر سان نی
کر شاه برگاه بنشاندی برو باد ازان مشک بفشاندی
بیاراست سناها و پر زرینه تخت
بده آسمانان به پیش اند را همه بر سران افسر از گوهرا
همه نوحه بر سینه د گوشوار به بر بر همه جامه زر نگار
(دویم) افراسیاب دختر خود (فرنگیس را) به سیاوش
داد چون فرنگیس بخانه سیاوش آمد فردوسی شان و شکوه
عروسی و جهانی را بالفاظ ذیل ادامی نماید -
به گنج انچه بد اندرون نامدار گزیدند زربفت چینی هزار
زبر جد طبق با د تسیر ده جام پر از نافه مشک و پر عود خام
دو افسر پر از گوهر گوشوار دو یاره یکی طوق و دو گوشوار
زگسترونیها شتر دار شصت زر ربفت پوشیدنیها به دارست
یکی تخت زرین دگرسی چهار سه نعلین زرین زبر جد نگار
پرستنده بینی صد به ترین کلاه ز خویشان نزدیک صد نیکخواه


۱۸۳
پرستار با جام زرین بدست تو گفتی به ایوان درون جامیست
همی صد طبق مشک عبیر زعفران همی ریخت گلشهر با خواهران
رستم تابوت اسفندیار فرستاد مرا هم تابوت ساخته شود!
یکی نغز تابوت کرد آهنین بگسترد فرشی بپاسے چین
دراندوخت روی آهن بقیر پراکند بر قیر مشک و عبیر
وزان پس که پوشید روشن برش ز فیروزه بر سر نهاد افسرش
چهل اشتر اورا رستم گزین ز بالا فرو هشته دیبای چین
یکی اشتری زیر تابوت شاه چپ و راست اشتر پس اندر سپاه
پشوتن همی رفت پیش سپاه بریده بمیش و دم اسب سیاه
برو بر نهاده نگونسار زین ز زین اندر آویخته گرز کین
همان نامور خود و خفتان اوی همان ترکش و مغفر جنگ جوی
ازین بیان مفهوم شد که در عهد مذکوره دستور بود که میت سردار را در تابوت آهنی می برداشتند و روی تابوت را سیاه کرده بر سرش مشک و عنبر پاش می دادند، خود میت را لباس شاهانه در بر کرده تاج زر بر سرش میگذاشتند، و تابوت را


١٨٤
در محمل نهاده بر استری بار میکردند که به چپ و راست آن بسیار
شترهای دیگر قطار میرفتند و بدنبالش نظامی با اسپ خاصه
میت با جنازه بدینصورت میرفت که یال و دمُش قطع میکردند ، و زین
بر پشتش چپه نهاده اسلحه میت را بران آویزان میگردند
(سوم) داب عمومی شعرای عجم است که چون در داستان
یک موقع اتفاقی تذکر حسن و عشق بدست می آید آنرا چنان طول
میدهند که تهذیب و متانت هم دامن شان گرفته نمیتواند ، حتی که
مانند نظامی، و جامی شعرای مقدس هم درین حمام بالکلی شیر
بنظر می آیند لیکن فردوسی با اینکه از دعوی تقدس بری است
لیکن در چنین مواقع منفعلانه (نگاه را پست نموده) داخل میشود
و بلحاظ ادا نمودن فریضۀ واقعه نگاری مجبورا یک نگاه انداخته
ازان تیر میشود - چنانچه صحبت عیش بیژن و منیژه را چنین مینویسد -
نشستند رود و می ساختند ز بیگانه خرگاه به پرداختند
پرستندگان ایستاده بپای ابا بربط و چنگ و رامش سرای
به دیبا زمین کرده طاوس رنگ ز دینار و دیبا، چو پشت پلنگ


۱۸۵
چه از مشک و عنبر چه یاقوت و زر سراپرده آراسته سربسر
می سالخورده بجام بلور بر آورده با بیژن گیو زور
سه روز و سه شب شاد بودیم بهم گرفته بر او خواب هستی ستم
اگر چه فردوسی در اختلاط عاشقانه زال و رودابه زیاده از
حد گذشته ولی در عین مستی خود ازین حد پا بیرون نه نهاده -
گرفت آن زمان دست دستان برفتند هردو بکردار مست
سوی خانه زرنگار آمدند بدان مجلس شاهوار آمدند
شگفت اندران ماه بدران زر بدران روی بالا و آن موی قیر
دو رخساره چون لاله اندر چمن سر جعد زلفش شکن در شکن
ز دیدنش رودابه می نآرمید بدو دیده در دهمین بنگرید
همی بود بوس و کنار نبید بگر شیر گوگور را نشکرید
(چهارم) عموماً گفته میشود که فردوسی مرد میدان بزم و لیستی
نیست و بیشک از نظم نمودن ((یوسف زلیخا)) مرتبه شاعریش
خیلی کاسته شده لیکن این زمان عهد رنج و غم و دل شکستی او بوده که
راه ببین که شیر به گور رسیده هم آنرا شکار نکرد -


١٨٦
دران زمان همه جذباتش بالکل افسرده شده بودند و مقصدش
از نوشتن یوسف زلیخا خوشنود ساختن فرقه مذهبی بوده که
این فرقه محض بدین سبب از فردوسی ناراضی بوده اند که در مدح
و ثنای مجوسیها چرا اینقدر تضیع وقت نمود هرکس در شاهنامهاست
جائیکه بزم نوشته منظر یک گلزار شاعری را پیش نموده
زال، بر رودابه فریفته شده به اشتیاقش از خانه برآمد
چون رودابه شنید بر لب بام آمده ایستاده شد زال در تفکر
که بچه وسیله به بام بالا شود رودابه مار زلف دراز خویش را
آویزان کرده در خواست کرد که این را گرفته بالا شو زال زلف
را بوسه تشکر داده کمند انداخته به بام رفت هر دو باهم نشستند
سخن های راز و نیاز و لطف و محبت در میان و جام در گردش
آمد این کیفیت را به بینید که بچه اسلوب خوب ادا می نماید -
زال سپهبد سوی کاخ بنهاد روی چنان چون بود مردم جفت جوی
برآمد سیه چشم گل رخ به بام چو سرو سهی بر سرش ماه تام
چو از دور دستان سام سوار پدید آمد آن دختر نامدار

باماست خبر نامه الف - نسخه لاثه


۱۸۷
دو بیجاده بگشاد و آواز داد که شاد آمدی ای جوان مرد شاد
پریروی گفت و سپهبد شنود ز سر شعر گلنار بگشاد زود
کمندی کشاد او ز سرو بلند کزان مشک زان سان نپیچید کند
خم اندر خم و مار بر مار بود بران عنبرین تار هر تار بود
فرو هشت گیسو از ان کنگره که بازید و شد تا به بن یکسره
پس از باره رودا به آواز داد که ای پهلوان بچه گرد زاد
بگیر این سر گیسو از یکت سویم زبهر تو باید همی گیسویم
بدو پرور اسندم این تار را که تا دستگیری کند یار را
نگه کرد ز ان اندر ان ماه روی شگفتی بماند اندران رود موی
بسانید مشکین کمندش ببوس که بشنید آواز پوشش عروس
چنین داد پاسخ که این نیست داد چنین روز خورشید روشن مباد
کمند از رهی بستد و داد خم بیفکند بالا، نزد هیچ دم
به حلقه در آمد سر کنگره بر آمد ز بن تا بسر یکسره
چو بر بام آن باره بنشست باز بیامد پریروی و بردش نماز


۱۸۸
اشعار پیشتر گذشته یکی
اعتراض خواهید کرد که رودا به زال را بالفاظ جوانمرد و پهلوان
و غیره خطاب نموده و خود فردوسی در باب رودابه الفاظ بالا و فر را
استعمال کرده حالانکه نزاکتها ی بزم عیش تحمل چنین الفاظ کلفت را
ندارد ! -
در فکر ما این الفاظ دلیل نکته سنجی و بلاغت شعار ی فردوسی است
او میداند که ماسراپای محبوب کابل و زابلستان را بیان میکنیم
نه محبوب لکهنو را که مردمان آنجا امروز هم بنسبت محبو بان همین الفاظ
را استعمال میکنند - معشوق کابل مانند معشوق لکهنو یک هیولای
نزاکت نمی باشد بلکه بالیده قامت ، پراندام، و تنومند میباشند
بناء الفاظ بالا و فر تصویر اصلی معشوق آنجا را میکشد -
چون بیژن به سرحد افراسیاب رسید گرگین با و گفت که درینجا
لکهنو، شهری است در هندوستان که در نزاکت ضرب المثل شده و مقابل دہلی شمرده میشود
این شهر مرکز شاهان اوده بوده و بعد از خرابی دهلی مرکز مدنیت هند همین شهر شده بود (منصوری انصاری)
شه اگر علامه بجای لفظ کابل لفظ افغان استعمال میکرد احتمالاً این توجیه
او راست می آمد که ما امروز در مذاق و هیولای عاشق و معشوق کابل و لکهنو چندان
فرقی نمی بینیم - ( انصاری مترجم )


۱۸۹
نزدیک یک چمن شاداب است که هر سال یکبار دختر افراسیاب
(منیژه) با خواص هاے خویش برای یکدو هفته بغرض سیر و تفریح
می آید، ملاحظه شود با که فردوسی درینموقع تصویر بهار مرغزار و رمه پری
چهره ها را بچه رنگی کشیده-
همه بیشه و باغ و آب روان یکی جایے گاه از در پهلوان
زمین پرنیان و هوا مشک بوی گلاب است گویی مگر آب جوی
خم آورده از بار شاخ سمن صنم شد گل و گشت بلبل سمن
خرامان بگرد گلان بر رد خروشیدن بلبل از شاخ سرو
پرے چهره بینی همه دشت و کوه بهر سو به شادی نشسته گروه
همه دخت مژگان پوشیده پای همه سرو قد و همه مشک بوی
همه رخ پر از گل همه چشم خواب همه لب پر از می به بوی گلاب
بر مضمون شعر اخیر غور کنید ! که بر مبالغه و بی ساختگی «همه چشم
خواب» هزاران تکلفات و مضمون آفرینیهای متاخرین نثار اند-
بر یک موقع دیگر تصویر یک پریروی دیگر را چنین میکشد راه
له رسم پرده ایران از قدیم بود ۱۳


۱۹۰
دو ابرو کمان و دو گیسو کمند به بالا به کردار سرو بلند
دو برگ گلش سوسن می سرشت دو شمشاد عنبر فروش بهشت
بناگوش تابنده خورشید وار فروهشته رو حلقه گوشوار
لبان از طبرزد زبان از شکر دهانش مکلل به در و گهر
درین مصرعه مبالغه پای قطری و ساده اش را دقت کنید!
«لبان از طبرزد زبان از شکر» لیکن خیال نباید نمود که فردوسی
از عهدۀ تکلفات مضمون آفرینی و خیال بندی برآمده نمی تواند
درین میدان هم او از دگران پس نیست، چنانچه میگوید -
به دنبال چشمش یکی خال بود که چشم خودش هم بد نبال بود
سهراب در ایران داخل شده قلعۀ سپید را زیر محاصره
گرفت زنی بلباس مردانه آمد و با او جنگ کرده بعد از زور آزمای
طویل بدستش اسیر افتاد چون چهره اش آشکار شد دیدند که زن
است سهراب بحسنش فریفته شد لیکن زن بازی داده گریخت!
حالا سهراب بجای سپه گرمی دم از عشق زدن گرفت . غور کنید!
که فردوسی درینحالت ناله و زاریش را چسان ادا می نماید -


۱۹۱
همی گفت از ان پس دریغادریغ که شد ماه تابنده در زیر میغ
غریباً بوی امدم در کمند که از بند جست ومرا کرد بند
زهی چشمه بندی که آن برسون بتیغم نه خست و مراریخخت خون
ندانم چه کرد آن فسون گزین که ناگه مرا بست راه سخن
به زاری مرا خود بباید گریست که دلدار خود را ندانم که کیست
همی گفت میسوخت از غم بسی نمیخواست رازش بدانیکسی
ولی عشق پنهان نماند که راز بمردم نماید همی اشک باز
غم جان برآرد خروش از درون اگر چند عاشق بود ز و فنون
درین اشعار تمام ادای شاعری عشقیه موجود اند و یک
رنگ خفیف استعارات و تشبیهات هم دارد و نیز از ترکیبهای
شاعرانه نیز خالی نیست . ولی فردوسی را فراموش نشده که
در نوشتن داستان سهراب مصروف است نه که در قصه محمد شاه
و واجد علی شاه ازین است که فوراً بزبان هومان سهراب را نصیحت
میکند دقت کنید که نصیحت یک فاتح بلند حوصله چه انداز دارد
از ان کار هومان نبودش خبر که سهرابرا هست خون جگر


۱۹۲
ولی از فراست بدان نقش بست که او را لیشانبی داد و ست
به دام کسی پای بند آمدست ز زلف تهی در کمند آمد است
نهان میکند درد خونین دل است هوس میرود راه با در گل است
یکی فرصتی جست و گفتش به راز که ای شیر دل گرد گردن فراز
فریب پری پیکران جوان نخواهد کسی کو بود پهلوان
نه رسم جهان گیری و سر وریت که از مهر ماهی بباید گریست
ز توران به کاری برون آمدیم شناور بدریای خون آمدیم
اگر چند این کار باشد به کام ولی هست در پیش رنج تمام
بیاید شهنشاه کاؤس طوس چو رستم که بر شیر دارد فسوس
بعد ازین اسمای پهلوانان ایران را شمار کرده میگوید که ـ
توئی مرد میدان این سروران چه کارت بعشق پری پیکران
تو کاری که داری نه بردی بسر چرا دست بازی بکار دگر
به نیروی مردی جهان را بگیر ز شاهان بدست آر تاج و سریر
چو کشور بدست تو آید فراز بهر جای خوبان برندت بناز
از ان گفته سهراب بیدار شد دلش بسته بند پیکار شد


۱۹۳
بگفت ای سر نامداران چین بگفتار خوبت هزار آفرین
شد این گفت تو داروی جان من کنون با تو نوگشت پیمان من
جهان را سراسر چوخشک وچو آب در آرم بفرمان افراسیاب
بگفت این و دل را ز دلبر بکند برآمد برافراز تخت بلند
غور کنید! اتفاقاً پهلوانی در دام عشق اسیر شد ولی بجه زوری
ازین دام بلا خود را بیرون کشید فردوسی موقع را دیده کمال شاعری
خویش را هم نشان داد لیکن ابداً رشته متانت و شائستگی را از دست
نداد اگر بجای او یکی متاخرین «بلکه نظامی یا سعدی» می بودند
و چنین موقع بدستش می آمد والله اعلم از کجا بکجا می برآمد ـ
(پنجم) اصل کمال شاعری واقعه نگاری و اظهار نمودن جذبات
انسانی است، فردوسی که در هر دو وصف امام تمام شعراء و پیشروی
شان است قاعده دارد که اراده نوشتن هر واقعه را که میکند اوّل تمام
جزئیات و واقعات و کوائف گرد و پیش آنرا بکمال کنج و کاو
و تتبع و تفحص بدست آرد سپس آنهمه بیک حسن ترتیب جمع میکند که
تصویر واقعه پیش نظر ناظر جلوه میکند برعکس شعرای دیگر که بسیار


١٩٤
از ایشان توجه بر جزئیات ضروری نمیدانند و برخی ضرورت
را میشناسند لیکن چون طبیعت شان فطرت شناس نیست
نظر شان جزئیات دقیقه را اصلاً ادراک کرده نمیتواند ، یا ادراک
جزئیات هم حاصل است لیکن قدرت کلام بمرتبۀ که تصویر واقعه
را کانه بهو بکشند ندارند بدینوجه یا اصل سخن بصورت اصلیه‌اش
ادا کرده نمیتوانند و یا زیر دامن استعارات و تشبیهات پناه
جسته صورت حال را مسخ میکنند، شما ندیده اید که فردوسی هیچ وقت
بگرد استعاره نمیگردد، و صرف بتشبیهات قریبه دست میزند
و مجاز را ندرتاً استعمال می نماید، سبب این نفرتش عجز ش نیست بلکه
چون می بیند که امور مذکوره بر چهرۀ واقعه نقاب انداخته خط و خال
اصلیۀ آنرا مستور می سازند ابداً بگردشان نمیگردد –
ملاحظه شود مثلاً واقعه این است که «خاقان چین در میدان
جنگ بر فیل سوار آمده و رستم کمند انداخته او را از فیل برزمین انداخت»
فردوسی آنرا بدین عبارت ساده ادا می نماید –
چو از دست دشمن رها شد کمند سر شهریار اندر آمد به بند


زفیل اندر آورد و زد بر زمین
به بستند بازوی خاقان چین
نظامی همین جور یکواقعه را بدین الفاظ میگوید -
کمند عدو بند را شهریار
بینداخت چون چنبر روزگار
اگر چه از لفظ «عدو بند» بندش جمله چست گشته و نیز تشبیه
«چنبر روزگار» هم در کلام ندرت پیدا کرد ، لیکن قابل لحاظ این
امر است که ازین الفاظ زائده سامع چه اثر برداشت تمامتر توجه
سامع بجای اصل واقعه بطرف نشت الفاظ و حسن تشبیهات
جلب شده «کیفیت اصلی» بکند اسیر شدن شاه در پرده خفا ماند
فردوسی وقتیکه واقعات و جذبات را بیان میکند بهمین نکته بطر
تشبیهات و استعارات خیلی کم ملتفت میشود و نمایش زور
طبع و انشا پردازی در چنین موقع نمیکند بلکه برای آن مواقع
دیگر پیدا میکند، چنانچه تفصیلش در آتی می آید !
نظر فردوسی کدام درجه نکات خیلی باریک واقعه نگاری را ادراک
میکند یکدو مثال انرا درینجا بیان میکنیم
اول :- پهلوان چون بجوش شجاعت لبریز میگردد اکثر بدون


١٩٦

جنگ و جدال در تنهای هم خود بخود مزاجش تند شده از
جاده می برآید و بجوش قوت خود بپیچ و تاب میخورد.
وقتی که سهراب یک یک پهلوانان ایران را دیده نامها
شانرا از هجیر می پرسید که ناگاه نگاهش برستم افتید از هجیر
پرسید که این کیست که با کیفیتش این است -
بخود هر زمان خیره شد همی توگوی که دریا بخو شد همی
دوم - اگر یک پهلوان جسیم و تناور بر تخت می نشیند محسوس
میشود که همه تخت را فرو گرفته است فردوسی همین کیفیت را بدین
عبارت وقتی ادا نموده که رستم برای دیدن سهراب رفته و او
بر تخت نشسته با پهلوانان خود در اختلاط است چنانچه میگوید
تو گفتی همه تخت سهراب بود -
سوم - سهراب بخیمه کیکاوس رسیده همه میخهای آنرا به
نیزه خود کنده دور انداخت فردوسی واقعه هذا را چنین ادا میکند
از ان پس بجنبید از جای خویش به نزدیک پرده سرا رفت پیش
خم آورد پشت و سنان ستیخ بزد تند و برکند هفتاد میخ

وریده حصۀ آخر شعر ا بیع صفحه ١٩٦


۱۹۷

سراپرده یک بهره آمد زپای زهر سو برآمد دم کره نای
اگر همین واقعه را عام شعراء مینوشتند صرف برین فقره قناعت می ورزیدند که سهراب میخهای خیمه را بر کنده دور انداخت و این جزئیات را که خم شد، و بزور نیزه زد، و هفتاد میخ برکنده انداخت و یک حصۀ خیمه ازین سبب افتاد، نظر انداز می نمودند حالانکه برای تصویر نمودن واقعه تذکرۀ جزئیات مذکوره لازمی است .
برکت همین واقعه نگاری تفصیل وار است که امروز دست ما به اکثر محاورات فارسی رسیده که بطریقهٔ عمومی هرگز ممکن نبود.
مثلاً وقتیکه سهراب گرز زد رستم از ان درد زیاد دید لیکن ضبط نموده که سهراب نفهمد - یک محاوره دان لسان اردو کیفیت ضبط نمودن را صرف بدین لفظ ادا میکند که (پی گیا) یعنی مثل آب خورد درینموقع فردوسی هم صرف محاوره را بکار برده چنانچه
میگوید - ع - بپیچید و درد از دلیری بخورد :
رستم در یک معرکه صرف کمند بدست رفته چون با حریف سؤال

بقیه حصۀ آخر شعرای شاهنامه


۱۹۸
جواب کرد او بطعن گفت که «برزو در این رشته خام اینقدر
مناز» فردوسی همین محاوره طعن را بعینه چنین ادا می نماید -
بدو گفت هومان که تندیدم به نیروی این رشته شصت خم
از مثالهای واقعه نگاری تمام شاهنامه لبریز است ما از ان یکمثال
مختصر را که داستان مسلسل است درینجا نقل میکنیم -
این وقتی است که سهراب یک پهلوان ایرانی را با خود گرفته
برای معاینه اردوگاه کیکاوس رفته، قطعات عسکری جدا جدا
با منصبداران خود با ساز و سامان افتاده اند سهراب یگان یگانرا
به نگاه غور دیده نام و نشان هر یکرا می پرسد و پهلوان ایرانی بجوابش
می پردازد -
بدو گفت کز تو بپرسم همه ز گردن کشان وز شاه ورمه
سرا پرده و بیه رنگ رنگ بدو اندرون خیمه های پلنگ
به پیش اندرون بسته صد ژنده پیل یکی تخت فیروزه برسان نیل
یکی زرد خورشید پیکر درفش سرش ماه زرین غلافش بنفش
به قلب سپاه اندرون جای کیست ز گردان ایران و را نام چیست


۱۹۹
بدو گفت کان شاہ ایران بود که بر در گهش فیل و شیران بود
وزان پس بدو گفت کز میمنہ سواران بسیار و پیل و بنہ
سراپردہ بر کشیده سیاه زده گردش اندر ایستادہ سپاہ
بگرداندرش ز اندازه پیش پس و پشت پیلان و شیران به پیش
زده پیش او فیل پیکر درفش به نزدش سواران زرین کفش
چه باشند ز ایرانیان نام اوی بگو تا کجا باشد آرام اوی
چنین گفت کان طوس نوذر بود درفشش کجا فیل پیکر بود
بپرسید کان سرخ پرده سرای یکی لشکری کش به پیشش بپای
یکی شیر پیکر درفش بنفش در افشان گہر در میان درفش
پس و پشتش اندر سپاه گران ہمہ نیزہ داران جوشن دران
چنین گفت کان فر آزادگان سپهدار گو درز کشوادگان
سپهکش بود گاه کینه دلیر دو چل پور دارد چو فیل و چو شیر
اکنون به رستم پرسید
دگر گفت کان سبز پردہ سرای بزرگان ایران به پیشش بپای
یکی تخت پرمایه اندر میان زده پیش او اختر کاویان


۲۰۰
براد نشسته یکی پهلوان ابا فرو باسفت وبال گوان
ازان کس که برپای پیشش بپاست نشسته بیک سر از و برتر است
بایران نه مردی به بالای او کمند فروهشته تا پای او
درافششن به بین اژدها پیکر است بران نیزه بر شیر زرین سراست
بخود هر زمان بر خرد شد همی تو گوئی که در یا بجوشد همی
که باشد بنام آن سوار دلیر که هردم همی بر خرد شد چو شیر
هجیر اسم ستم را تبدیل نموده نشان داد، اکنون سهراب کیفیت
افسران دیگر را می پرسد-
وزان پس بپرسید کز مهتران کشیده سراپردۀ برگران
سواران بسیار و فیلان بپای برآید همی نالۀ کر نای
میان سرا پرده تختی زده ستاده غلامان پیشش رده
زایران بگو نام آن مرد چیست کجا جای دارد نژادش ز کیست
چنین گفت کان پور گود از گیو که خوانند گردان و راگیو نیو
زگو و ر زیان مهتر و بهتر است به ایران سپه برده هر د سراست
بدو گفت زان سو که تابنده شید بر آید یکی پرده بینم سپید


۲۰۱
زدیبای رومی به پیشش سوار رده برکشیده فزون از هزار
پیاده سپردار و نیزه وران شده انجمن لشکری بیکران
ز دیبا فروهشته زیبا جلیل غلام ایستاده زده خیل خیل
نشسته سپهدار بر تخت عاج نهاده بران عاج کرسی ساج
چه نام است او را زنام آوران سپهبد نژاد است با سروران
بدو گفت کو را فرامرز خوان که فرزند شاه است و تاج گوان
بدو گفت سهراب کین در خور است که فرزند شاهست و با افسر است
چون « واقعه نگاری » بدین درجه تفصیلی میرسد بقمش
«مرقع نگاری » میگردد که در محاوره امروزه آنرا «نشان دادن
سین یا تصویر کشیدن واقعه» می نامند ـ
جذبات در رزمیه موقع اظهار درد و غم ندرتاً پیش آید
واگر موقعش بدست هم بیاید ولی تفصیل دادنشن خلاف بلاغت
شمرده میشود لیکن اگر در جای موقع اظهار غم آمده فردوسی
در ان هم تفوق خود را ثابت نمود ـ مادر سهراب بخبر مرگش ناله و زار
می نماید تصویر کیفیت حالت زارش چنین میکشد ـ


۲۰۲
خروشید و جوشید و جامه درید به زاری بران کودک ناررسید
برآورد بانگ و غریو و خروش زمان تا زمان زو همی رفت هوش
فرو برد ناخن دو دیده بکند برآورد و بالا در آتش فکند
مر آن زلف چون تاب داده کمند به انگشت پیچید و از بن بکند
بسر بر فکند آتش و بر فروخت چو موی مشکین بآتش بخست
همی گفت کام جان مادر کنون کجائی سرشته بخاک و بخون
دو چشمم براه بود گفتم مگر ز سهراب رستم بیابم خبر
چه دانستم ای پور کا بد گهر که رستم به خنجر دریدت جگر
دریغش نیامد از ان روی تو ازان برز و بالا و بازوی تو
بپرورده بودم تنش را بناز بدرخشنده اوزد شبان دراز
کنون آن بخون اندرون غرفه‌گشت کفن بر تن پاک او خرد گشت
کنون من کرا گیرم اندر کنار که خواهد بدن مر مرا غم گسار
پدر جستی ای گرد لشکر پناه به جای پدر گورت آمد براه
چرا نامدم با تو اندر سفر که گشتی به گردان گیتی سمر
مرا رستم از دور بشناختی ترا با من ای پور بنواختی
صد ۱۶ جز چهارم شاهنامه صفحه ۲۰۴ عبدالرب


۲۰۳
بیانداختی تیغ آن سرفراز نکردی جگر گاهت ای پور باز
همی گفت و میخواست میکند موی نمیرد کف دست بر خوب روی
زخون او همی کرد لعل آب را بپیش آورید اسپ سهراب را
سر اسب او در بر گرفت بمانده جهانی در او در شگفت
گهی بوسه زد بر سرش گه بروی زخون زیر سمش همی راند جوی
بیاورد آن جامه شاهوار گرفتش چو فرزند اندر کنار
بیاورد خفتان و درع کمان همان نیزه و تیغ گرز گران
بسر بر همی زد گران گرز را همی یاد کردان بر و برز را
بیاورد زین و لگام و سپر لگام و سپر را همی زد بسر
ما در سهراب چیزیکه گفته چقدر راست و پر از تاثیر است
و نیز اسب سهراب را در آغوش گرفتن و دست و پایش بوسیدن
و جامه های سهراب را مثل یک طفلک بسینه محکم گرفتن
و اسلحهء او را بر سر خود زدن یک تصویر صحیح حالت اصلی غم است
بیژن پهلوانی ایرانی بود که دختر افراسیاب (منیژه)
بران عاشق گشت او را بطور مخفی بخانهء خود نگاه کرد چون افراسیاب


٢٠٤
برین کیفیت واقف گشت بیژن را در چاهی حبس نمود و منیژه را از خانه
کشید، منیژه همیشه به تیمار داری و خبر گیری بیژن سرو کار داشت
رستم برای آزاد کردن بیژن به توران بلباس سوداگری رفته
اسباب تجارت را بکار آورد چون منیژه مطلع شد دوان
دوان آمده برستم احوالات بیژن را موبمو بیان نمود رستم بدین اندیشه
که مبادا راز فاش شود به منیژه قهر کرد که من بیژن و بیژن را
نمی شناسم منیژه ازین حال ملول شده میگوید۔
به رستم نگه کرد و بگریست زار ز خواری ببارید خون در کنار
بدو گفت کای مهتر پر خرد ز تو سرد گفتن نه اندر خرد
سخن گر نه گوئی میرانم ز پیش که من خود دلی دارم از درد ریش
چنین باشد آئین ایران مگر که درویش را کس نگیرد خبر
زدی بانگ بر من چو جنگ آوران نه ترسی تو از داور داوران
منیژه منم دخت افراسیاب برهنه ندیده تنم آفتاب
کنون دیده پر خون و دل پر ز درد ازین در بدان در دو رخساره زرد
برای یکی بیژن شور بخت فتادم ز تاج و فتادم ز تخت


۲۰۵

اختصار و زور کلام نکته شناسان بلاغت میدانند که
وقتی که برای یک واقعه از حد فزون زور دادن مطلوب میباشد
در ینموقع تمهیدات و تفصیلات طویل و عریض چندان بدرد نمیخورند
بلکه یک جمله مختصر پر زور بکار می آید، در قرآن مجید عظمتی که در اوحی
الی عبده ما اوحی وغشيهم من اليم ماغشيهم موجود است از هزارها
جمله ها حاصل نمیشود شما کلمات مشهوره فاتح روم را شنیده
خواهید بود که « من آمدم من دیدم من فتح نمودم » در شاهنامه نیز
چنین فقره های پر زور بکثرت یافت میشوند چنانچه داستان
پر درد سهراب ازین شعر شروع نمود ـ
کنون جنگ سهراب و رستم شنو دگرها شنیدستی اینهم شنو
درین شعر کلمه « این هم » زوری پیدا کرده که از هزار
تمهیدات پیدا نمیشود رستم مکتوبی به افراسیاب مینویسد و مضمون
وسیع تهدید را صرف در یک مصرعه ادا می نماید ـ
دگر نه به کام من آمد جواب من و گرز و میدان افراسیا
نظامی اگر چه در فخریه خویش زمین را تا به آسمان گز نموده لیکن


٢٠٦
حریف این دو مصرعهای فردوسی بر همه افتخار آتش سنگین تراند
بسی رنج بردم درین سال سی عجم زنده کردم درین فارسی
تصویر تمام جدال و قتال و گیر و دار و هنگامه آرای رستم
را صرف در چار مصرعها نشان داده ـ
بروز نبرد آن یل ارجمند بشمشیر و خنجر به گرز و کمند
درید و برید و شکست و ببست یلان را سر و سینه و پا و دست
مردم در مجلس مشاورت گرم مکالمه بودند که نان رسید و
پس از صرف طعام برخاستند فردوسی آنرا چنین ادا می نماید ـ
پی مشوره مجلس آراستند نشستند و گفتند و برخاستند
(هشتم) در کلام فردوسی صنایع و بدائع را که پیش خمیره زوال
سخن است، پالیدنش خطاست، لیکن محاسن مثنوی که در ضمن
یک صنعت می آیند در کلامش بدرجه اعلی یافت میشوند مثلاً
لف و نشر مرتب ـ
بروز نبرد آن یل ارجمند بشمشیر و خنجر بگرز و کمند
درید و برید و شکست و ببست یلان را سر و سینه و پا و دست


۲۰۷

لف و نشر مع طباق و مقابله ـ
فرو شد بماهى و بر شد بماه بن نیزه و قبهٔ بارگاه
مبالغه ـ
ز بس گرد میدان که بر شد بَدر زمین شش شد و آسمان گشت هشت
شاعرى رزمیه شاعرى رزمیه (که در زبان انگلیسى ایپک پوئم
گفته میشود) از بهترین انواع شاعرى است، بعقیده اهل
اروپا امام شعراى دنیا هومر است که کارنامه افتخارش همان
شاعرى رزمیه بوده. مهابھارت که هندوها آنرا کتاب آسمانی میدانند
نیز یک نظم رزمیه است و اگر در پهلوى این هر دو کتابى را
جا داده بتوانیم آن شاهنامه خواهد بود ـ
کمال شاعرى رزمیه بخود چند شرائط دارد ـ
١ : ـ واقعه مهمی بوده باشد که در تاریخ دنیا ازان انقلاب بوجود
آمده باشد ـ
٢ : ـ بیان هنگامه و جنگ بیک طریقه خیلى زور دار و پر اثر تب
کرده آید که از ان دلها بیم گیرند ـ


۲۰۸

۳ - تمام ساز و سامان معرکه جنگ و آلات داد و آتش بتفصیل
بیان شود -
۴ - در قصه جنگ سالار قوم یا پهلوان مشهورش هر یک
کیفیت و صورت حمله و رد آنرا نشان داده شود -
در شاهنامه شرائط مذکوره بدرجه اعلی موجود هستند -
هنگامه جنگ و رستخیزش

ز لشکر برآمد سراسر خروش زمین پر خروش هوا پر ز جوش
جهان لرز لرزان شد و دشت و کوه زمین شد ز نعل ستوران ستوه
درفش از درفش و گروه از گروه گسسته نشد شب برآمد ز کوه
درخشیدن تیغهای بنفش ازان سایه کاویانی درفش
تو گفتی که اندر شب تیره چهر ستاره همی برفشاند سپهر
زمین گشت جنبان چو ابر سیاه تو گفتی همی بر تابد سپاه
مانند آسمان چون زمین شد ز خام ز هر سو همی بر شده چاک چاکم
دل کوه گفتی بدرد همی زمین با سواران به پرد همی
ز بس نعره ناله کر نای همی آسمان اندر آمد ز جای

صراط المستقیم حصه اول کشف کامه


۲۰۹
چنان تیره شد روی گیتی زگرد تو گفتی که خورشید شد لاجورد
بزد مهره بر کوهه ژنده پیل زمین جنب جنبان چو دریای نیل
زگر د سواران هوا بست میغ چوبرق درخشنده پولاد تیغ
زجوش سواران او ازکوس هوا قیرگون شد زمین آبنوس
ز بس گردمیدان که بر شد ببد زمین شش شد و آسمان گشت هشت
ز بس نیزه و گرز وکوپال و تیغ تو گفتی هوا ژاله بارد ز میغ
زگشته همه دشت آوردگاه تن و دست و سر بود وترک و کلاه
بجوشید دشت و بتوفید کوه زجوش سواران هر دو گروه
تو گفتی که روی زمین آهن است ز نیزه هوا نیز در جوشن است
تو گفتی زمین موج خواهد زدن وزان موج بر اوج خواهد زدن
در شاهنامه آنقدر تفصیل آلات جنگ و اسبابش داده که
امروز ما بآسانی نشانداده میتوانیم که هزار سال پیش آلات جنگ
فلان فلان بود وجنگجویان آن عهد زیورهای فلان فلان
اسلحه را می پوشیدند ، کدام قسم لباس های جنگ استعمال میکردند
مثلاً سازهای جنگی آنزمان بقرار ذیل نام داشتند - بتیره - گاودم


۲۱۰

خرمهره - کوس - طبل - نقاره - کرنی - سرغین - و اسلحه مدافعه این
بودند : زره - جوشن - خود - مغفر - چار آئینه - خفتان - ترگ
ببر بیان - برگستوان - سپر -
و آلات و اسباب جنگ بقرار ذیل بوده :
گوپال - گرز - تیغ - درقه - خنجر - ژوپین - ناوک خشت - تیر - خدنگ
کمند - سنان - نیزه - ژوپین - پرتاب - تیرزین - دبوس - قاروه
شراع - عراده - رائیت - علم - درفش - اختر - سراپرده -
اقسام عسکر بقرار ذیل بود :-
قلب - میمنه - میسره - طلایه - ساقه - مدار -
در عصر مذکور طریقه جنگ عمومی افواج متقابله رواج نداشت
بدین جهت دریافته نمیتوانیم که سپه سالارهای آنزمان بچه طریقه
قومنده افواج میگردند -
اگرچه رستم سپه سالار عصر خود گذشته و شاهنامه سراز تاپا
داستان سپه سالاریش میباشد ولی از اول تا آخر ما درک کرده
نمی توانیم که عسکر خود را بچه اصول می جنگایند -


۲۱۱
در زمان رستم طریقهٔ جنگ انفرادی جاری بود یعنی یک
یک پهلوان در میدان بر آمده معرکه کار زار را گرم می نمود، فردوسی
این معرکه ها را بتفصیلی مینویسد که هر خواننده محسوس میکند که در
میدان جنگ حاضر و حالات جنگ را بچشم خود مشاهده
میکنیم در شاهنامه تمام فنون جنگ مروجه آنزمان یعنی کشتی
گرفتن - شمشیر زدن - تیر زنی - کمند اندازی و خنجر و گرز استعمال
کردن وغیره وغیره خیلی مفصل مذکور اند و هر واقعه را بهر موقعیکه نوشته
موقع آنرا پیش نظر ایستاده کرده است -
تهمتن ز الوای شد در دمند ز فتراک بکشاد پیچان کمند
چو آهنگ رزم یلان داشتی کمندی و گرز گران داشتی
بیامد بغرید چون پیل مست کمندی به باز و و گرزي بدست
بدو گفت کاموس چندین مدم به نیروی این رشته شصت خم
برانگیخت کاموس جنگی نبرد هم آورد را دید باز و رو بر د
بینداخت تیغ پرند آورش همی خواست از تن گسستن سرش
سر تیغ بر گردن رخش خورد به برید بر گستوان نبرد


۲۱۲
نیامد تن رخش را زان گزند گو پیلتن حلقه کرد آن کمند
بینداخت افگندش اندر میان بر انگیخت از جای رخش دمان
بدران اندر آورد و کردش دوال عقابی شد رخش با پر و بال
به رای و دلیری بیفشرد ران گران شد رکیب و سبک شد عنان
همی خواست آن فام را خم کند به نیروی تن یکسله اندر بند
شد از هوش کاموس نگست فام گو پیلتن رخش را کرد رام
عنان را بپیچید و او را نرد ین نگون اندر آورد و زد بر زمین
دو دست از پس پشت بستش بچنک به خم کمند اندر آورد چنگ
تهمتن به بند کمر برد چنگ گزین کرد یک چوبه تیر خدنگ
خدنگی برآورد پیکان چو آب نهاده بر و چار پر عقاب
بمالید چاچی کمانرا بدست به چرم گوزن اندر آمد نشست
ستون کرد چپ را و خم کرد راست خروش از خم چرخ چاچی بخواست
چو سوفارش آمد به پهنای گوش ز چرم گوزنان برآمد خروش
چو پیکان ببوسید انگشت او گذر کرد از مهره پشت او
چو زد تیر بر سینه اشکبوس سپهر آن زمان دست او داد بوس


۲۱۳
قضا گفت گیر قدر گفت ده فلک گفت احسن ملک گفت زه
بر آشفت سهراب شد چون پلنگ چو بدخواه او چاره جو شد بجنگ
عنان بر گرائید و برداشت اسب بیامد به کردار آذر گشسب
چو آشفته شد شیر نری نمود سر نیزه را سوی او کرد زود
بدست اندرون نیزه جانستان پس پشت خود گردش انگے سنان
بزد بر کمربند گردانش په زره نیرش یک به یک بر درید
ززین بر گرفتس به کردار گوی که چوگان زباد اندر آید بروی
گرفتند ازان پس دوال کمر دو اسب تکاور برآورد پر
یکی بد بدست یل اسفندیار بدست دگر رستم نامدار
نبرکشیدند زی خویشتن دو گرد سرافراز و دو پیلتن
همی زور کرد این بران آن برین نه جنبید یک مرد بر پشت زین
کف اندر دهان شان شده چون خاک همه گیر و برگستوان چاک چاک
چو رستم درا دید بفشرد ران بگردن بر آورد گرز گران
چو تنگ اندر آورد با اوزمین فرو کرد گرز گران را به زمین
اثر و مقبولیت شاهنامه اسباب بسیار می مانع مقبولیت عام


٢١٤
شاهنامه بوده اند از همه مقدمتر اینکه از سر تا پا کارنامهٔ یکقوم غیر را
نوشته و جائیکه تذکرهٔ مسلمانان آمده خیلی بحقارت اوشانرا
یاد کرده ـ

زشیر شتر خوردن و سوسمار
عرب را بجای رسیدست کار
که تخت کیان را کنند آرزو
تفو بر تو ای چرخ گردان تفو

مسلمانان در جنگ قادسیه جوهر های شجاعت بی نظیر را
نشان داده بودند فردوسی آنرا هم خیلی خفیف کرده ازان تیر شده
ازین سبب در گروه مذهبی نارضامندی عام پیدا شد، چنانچه
در همین عصر کتابی بنام عمرنامه نوشته شد که در دیباچه اش
اظهار داشته بودند که فردوسی قصه های دروغ و راست
ایرانیها را نوشته در ملک نشر نموده بناءً علیه این کتاب در
حالات حضرت عمر رضی الله عنه نوشته شد تا توجه عوام از شاهنامۀ
بر گردد ـ

له تیر شدن فردوسی از حقایق جنگ قادسیه یک خیانت بزرگ تاریخی است، ازین
معلوم شد که در قلم فردوسی عصبیت ملی کار فرما بوده در مناقب عجم هم او غرور خیانت ها
نموده پس نارضامندی را مخصوص بگردن گروه مذهبی انداختن مؤلف با طینت لذئام
میسازد (منصور)

یا ام حسبتم ان تدخلوا الجنه ولما یاتکم مثل الذین خلو من قبلکم


٢١٥

فردوسی ہجو سلطان محمود رحمہ الله را نوشته جزو شاهنامه ساختہ
بود بدین سبب مردم می ترسیدند که دست به شاهنامه ببرند
و فردوسی چون معتوب شاہی بوده ازین جهت مقبولیت تالیفش
ظاہراً دشوار بود۔
با اینہمہ نتیجہ برعکس برآمد که از خراسان تا بغداد از هر در و دیوار
صدای نغمه شاهنامه شنیده میشد۔ از آواز بازگشتش تقریر و
تحریر، تصنیف و تالیف، خلوت و جلوت، کوچه و بازار بخروش آمدند
حتی که دستور عام قرار یافته بود که چون مردم از ضروریات روزمره
خود فراغت یافتہ یکجا می شدند یک شخصی خواننده خوش الحان
شاهنامه را بیاد می خواند و اثر شجاعت و دلیری جانبازی
و حب الوطنی عام مجلس را در میگرفت -
صدها سال در مراسلات با ہمی سلاطین و امراء اشعار شاہنامہ
در مواقع مختلفہ درج می شدند، در جاهای دلاوری و جنگ آزمائی
ناخواسته اشعارش بر زبان جاری می شدند۔ در میدان حرب
اشعار شاهنامه را بجای رجز می خواندند، چنانچه وقتیکه فرمان روایان


٢١٦

آخرین سلجوقیها (طغرل ارسلان) در میدان جانبازی
کرده جان داد اشعار ذیل بر زبانش جاری بودند -
من آن گرز یک زخم برداشتم سپه را همان جای بگذاشتم
چنان بر خروشیدم از پشت زین که چون آسیا شد پریشان زمین
صرف برکت شاهنامه بوده که صدها سال شاعرای ایرانی
از غزل پاک ماند و چون به سبب امتداد زمانه اثرش کاسته شد
و در ملت خیالات عشق و عاشقی بنای تعمیم نهادند که دفعتهً
طوفان بی تمیزی تاتار بلند شد و خاک مسلمانان را بباد داد
لسان شاهنامه زبان شاهنامه از زبان امروزه آنقدر مختلف
است که گویا دو زبانهای اجنبی میباشند - و این تخصیص
شاهنامه نیست بلکه زبان عمومی شعرای عصر مذکور همین بوده
لیکن چون شاعری برابر فردوسی الفاظ استعمال نکرده از اینجهت
زبانش بالکل بیگانه و غیرمانوس معلوم میشود -
خصوصیات زبان شاهنامه بقرار ذیل است -
١: ترکیب ضمیرها مثلاً ع ز شادی «رخان شان» چوگل بردمید


۲۱۷

فی زمانه رخصای ایشان مستعمل است ـ
۲ ـ جمع آوردن غیر ذوی روح به الف ونون مثلاً :
اگر عمر باشد مرا سالیان یعنی سالها »
۳ ـ در آخر اسم وفعل الف زائد آوردن مثلاً : سیا یکه
برآمد برهنه تنا : یعنی تن : به سی روز گیتی به پیمایدا : یعنی
به پیماید ـ
٤ ـ تشدید آوردن بر الفاظ فارسی مثلاً خوشیّ، زر، پرّ،
همّ، مرّ، زرّ بفت، کشتیّ ـ
٥ ـ بعض حروف زائد مثلاً بجای چنان : چونان »
و بجای اشیای، اشیوای، و بجای چنین، چونین، وبجای
فرشته، فریشته ـ رنگ
٦ ـ بجای در لفظ اندرون مثلاً : بجنگ اندرون گرزه گاو
٧ ـ متحرک بجای ساکن و ساکن بجای متحرک مثلاً : بگویم ز مادرش
و هم پدرش : : نیامدت از شیر واز دیو باک : : به شاد
هم جان برافشاندند :


۲۱۸

۸:- الف زائد قبل از لفظ بی ع ابی او نباشیم در جنگ شاد
۹:- بجای لفظ یا، ویا ع و یا باره رستم بجنگ جوی بآخر بند بی
خداوند روی -
۱۰:- کجا بمعنی که ع درخشش کجا پیل پیکر بود -
۱۱:- از بر بمعنی برع نشست از بر کوهه ژند پیل : یعنی بگره
۱۲:- ایچ بمعنی هیچ ع ز پیکان نبود ایچ پیدا سرش -
۱۳:- استعمال نمودن تای خطاب مثلاً ع هزار انت کودک
و هم نوش لب - یعنی هزاران ترا - ع چرائی چنان کت مراد
و هواست یعنی که ترا -
١٤:- ورا بمعنی اورا ع چو رستم و را دید خیره بماند : یعنی چون
رستم او را دید -
١٥:- بجای ازو ، ازوی سه بر مادر آمد پرسید از وی : بدو
گفت گستاخ با من بگوی -
١٦:- بجای ازین رو، ازیراع ازیرا سرت زآسمان برتر است
یعنی ازین رو -


۲۱۹

۱۷:- بجای آزمایش «آزمون»-
نهادی برودست را آزمون شکم برزمین بر نهادی بپون
۱۸:- حذف میم متکلم ع اگر من نه رفتی به ماتر مذران : یعنی
اگر من ندر فتمی-

علاوه بر تصرفات مذکوره امروز صدها الفاظ متروک شده اند
و یا صورت های شان تغییر پیدا کردند یا بجای آنها الفاظ دیگر رواج
یافته اند ما از الفاظ مذکوره چند لفظ مختصراً درینجا نقل می نمائیم

لفظ
معنی
لفظ
معنی
ویژه
خاص
تآل دمال
ریزه ریزه
مر
شمار
تخش
تیر
ایدون
حالا
ترک
کلاه آهنی
ایدر
اینجا
ترنگ
صدای کمان
آخر
اصطبل
تلاش
پراکنده
آذین
زیب و آرایش
تنگ آمدن
نزدیک آمدن
آذرگشسب
برق
جوال
بوجی پشمی

[vertical text left margin]
فراهم شونده [ILL]


۲۲۰
لفظ معنی لفظ معنی
آستی آستین چاک سفیده صبح
برسان بسان چاک چاک صدای زدن شمشیر
آغاز اراده چرنگیدن آواز گرز
افسوس ظلم و ستم چک قباله و دستاویز
اند چند یا اندک سه دیگر سوم
اندر خور لایق شارشان شهر و شهرستان
انوشه آفرین شبگیر صبح
باور مغرور شخودن خراشیدن
بارگی و باره اسپ شکردن پاره کردن
پاژ خراج غرم میش کوهی
بخش حصه غوچه مخنث و نامرد
برتر بلندی غو خروش
بسنده کافی گو پهلوان
بسیج قصد و کارسازی فروختن از اسپ فرود آمدن


۲۲۱

لفظ معنی لفظ معنی

بگماز شراب فزونی فضیلت و بزرگی

پازہر تریاک فسیلہ گل اسپ

پذیره استقبال کردن فش دم یال اسپ

پدرام اراسته قاروره الایست از آلات جنگ

پہلوانی زبان پہلوی خشت نیزه کوچک

در دره کوه و مرتبہ و بوس گرز

ع بگفش به راز این سخن درع پیرہن زنان

درخت دارالسیاسة سبز در سبز نام لختی است

درقہ سپر چرمین ستاده خیمہ

دستار دسترخوان ستاره مشتری

دست بند زنان رقاص ستودان دخمہ

دست حابه جامه سرو پا ستیخ راست و بلند

دست راست وزیر اعظم سرسری فرومایه

دستوار عصا سرون شاخ گاو

(ضمیه انقف سویم سراج الاخبار)


۲۲۲
لفظ معنی لفظ معنی
دفتر شکستن دفتر ساختن شصت دوش
دلدار ساقه لشکر شعیب دنباله تازیانه
دواج لحاف بازوچ کنج
دیدار چشم ورخ و پدیدار گشتن صلآسب اصطرلاب
رده صف طبرخون بید سرخ
روزمه بقچه طغرل نوع از مرغ شکاری
رسته صف زده قرطه کرته
رفت آوری آمد و رفت کردن کاتوزی زاهد
رنج رنگ کالوشه دیگچه
روزبان دربان کشکین کشکین نان جوین
روسپی فاحشه کپچ آب دهن
ریدک غلام امرد کلک کمان
رمین مکارہ کنارنگ بزرگ قوم
زحیر پیچ و تاب کند آور پہلوان
زخم عمارت کوهسار کو ہسار


۲۲۳

لفظ معنی لفظ معنی
زمزم کلمات مغان که بوقت گردگاه تهی گاه ومکر
پرستش گویند
گروگان مرهون زین زمین
گریغ گریز زنهاد خوردن عهد شکستن
شن بسیار زوار خادم زندان خانه
ماهار مهار شتر ژکیدن آهسته زیر لب گفتن
مزیح طعنه وظرافت سان عرض لشکر
منجوق ماهیچه علم مهست سنگین و گران
دبله لعز ناپاک بی باک
هر کاره دیگ سنگی سنج صف لشکر
هزمان هر زمان نوز هنوز
همانند مانند نیو پهلوان
هوش جان وان نگهبان
یشک چهار دندان پیشی دیر با د وفهم
حیوان درنده


٢٢٤

اسدی طوسی
این تاجدار دویمی اقلیم سخن (رزم است صاحب
آتشکده آنرا در سبعه سیارات سلطان محمود غزنوی شمار نموده .
اسم اسدی علی ابن احمد و کنتش ابو نصر است بسلسله
نسبت بشاهان عجم میرسد .
بعد از تحصیل علوم بعراق رفته بدربار دیلمی ها بار یافت
بعد ازان از عراق بآذر بایجان آمد امیر آنجا ابودلف که کردی
بود وزیرش که خیلی قدردان علم وفن بعده به اسدی فرمود
که فردوسی به شاهنامه فارسی را زنده کرد تو هم هموطنش هستی باید
که تو هم مثل او یک یادگار خویش قائم کنی! چنانچه اسدی
کرشاسب نامه نوشته حق ہموطنی فردوسی را ادا نمود ، چنانچه
این واقعات را خودش تمام در دیباچه بیان نموده --
یکی بود سردار دنیا و دین گران مایه دستور شاه زمین
به من گفت فردوسی پاک مغز بداد است داد سخنهای نغز


۲۲۵

به شاهنامه گیتی بیاراست است
وزان نامه نام نکو خواست است

تو هم شهری او را و هم پیشه
چو او در سخن چابک اندیشه

از ان بهرمان نامه باستان
به نظم آر خرم یکی داستان

دولت شاه اصالتاً و دیگر تذکره نویسها به تقلید او مینویسند
که فردوسی از غزنی گریخت از شهرهای مختلف گذشته در وطن
رسیده در آنجا مقیم بوده که کاسه عمرش لبریز شد اسدی را خواست
اظهار افسوس کرد که شاهنامه کمکی ناقص مانده پس از من آنرا که
تمام میکند اسدی بجواب گفت که جان استاد جای ملال
نیست این خدمت را من انجام میدهم چنانچه در یک شب چار
هزار اشعار نوشته تقدیم کرد فردوسی خیلی مسرور شده آنرا در شاهنامه
داخل کرد این اشعاری هستند که در ان تذکره حمله عربها و شکست
ایران است. لیکن در فکر ما این روایت محض فرضی و غلط است.
شاهنامه هرگز ناتمام نمانده بود و نه اسدی استاد فردوسی بوده است
له اسدی در گرشاسپنامه تذکره فردوسی را چنان نموده که از ان قطعاً ثابت میشود که فردوسی
هرگز شاگرد اسدی نبوده چنانچه شعر ذیل ملاحظه شوده
شاهنامه فردوسی نغز گوی چو از پیش گویندگان برد گوی ۳


٢٢٦

و نه فردوسی از اسدی چنین فرمایشی میتوانست و نه در یک شبانه
روز چار هزار اشعار نوشتن ممکن است و برهمه مستزاد اینکه
اشعار مذکور به انداز کلام اسدی مطلق مناسبت ندارد.
بلی ! اسدی بر شاعری احسان عظیم دارد که در ملک قصائد
یک راه تازه ایجاد کرد یعنی در اکثر قصائد در تشبیب مناظره ها نوشته
دو چیز را اختیار میکند که باهم مناظره میکنند و دلائل فضیلت
هر یک را بیان میکنند و درین ذیل بطرف مدح پادشاه گریز میکند
و این طرز مخصوص از ایجادت اسدی است چنانچه در مجمع الفصحا
مناظره شب و روز زمین و آسمان گرد مسلم قوس درع نقل کرده.
اسدی اولین فاضلی است که بر مصطلحات فارسی را کتاب جمع
نموده چنانچه نسخه از خط خودش در کتب خانه دیامات محفوظ است
وسلگمین این کتاب را طبع و نشر هم نموده تنقید بر کلامش اگرچه اسد
همعصر فردوسی وغیره است ولی بلحاظ مضمون بندی و تشبیهات با
دوش بدوش نظامی میباشد تصویر یک بیشه را چنین میکشد.
له کتاب سر بر اون جلد دوم تذکره اسدی - ۱۲

محمد سید عمر ابو رشته کافه


۲۲۷
چنان تنگ درهم کی پیشه بود که رفتن در ان کار اندیشه بود
درختانش سر در کشیده بهر چو خط دبیران یک اندر دگر
همه شاخها تا به چرخ کبود بهم در شده تنگ چون تار و پود
تو گفتی سپاهاست در جنگ سخت وزو هست گرد و گهر سر درخت
کمان شاخهاشان همه گرز بار سپر برگها و سنان نوک خار
نتابنده اند روی از چرخ هور ز تنگی ره شید است رفتن زمور
تشبیهات و مبالغه این قسم از داب متوسطین بلکه از معمولا
متاخرین است با این همه اسدی در واقعه نویسی و مرقع نگاری هم
به نسبت فردوسی کم مایه نیست --
در موقعیکه گرشاسپ اژدها را کشته ملاحظه شود با که تصویر
اژدها را بچه خوبی کشیده - در زمان سابق مردم اژدها چنین تصور
میکردند که ماری است بست یا سی گز دراز دو دندان بزرگ مثل فیل
دارد، در نفس آن شعله های آتشین می برآیند بر سرش موهای
هستند مثل خار درشت و سخت و بر همه جسم بدر ازی گوشهای فیل لفبها
دارد که آنرا گاهی آویزان میگذارد و گاهی بجسم چسبان


۲۲۸
می نماید دوچشمها مثل آتش از دور درخشان معلوم میشوند چنانچه میگوید
شد اندر دره هر سوی بنگرید بناگاه آن اژ در آمد پدید
بران پشته و سینه سایان بکین ز چنگش خمش اندر زمین
چو تاریک غاری دهان کرده باز دو شاخس چو شاخ گوزنان دراز
دهان نفیس دود و آتش بهم دهان کوره آهن و شعله دم
ز نفس هانش دل خاره موم ز رمبر دمش باد گیتی سموم
به دو نفس هر دو چشمش ز نور درخشان چو در شب ستاره زدو
گره در گره خشم دم تا بپشت همه سرش چون خار و موها درشت
پشیزه پشیزه تن از رنگ نیل از ان هر پشیزه سه از گوش پیل
گهی چون سپهر بر فگند یش باز گهی همچو جوشن کشیدی درآ
چو برکوه سودی بتن سنگ رنگ بفرسنگ رفتی چکا چاک سنگ
الحاصل گرشاسپ نامه در میان شاهنامه و سکندرنا
حکم یک حلقه وسطی دارد غالباً نظامی گرشاسپ نامه را پیش
روی خود نهاده بتالیف سکندر نامه پرداخته است :-


۲۲۹

منوچهری
وطنش دامغان کنیتش ابوالنجم اسمش احمد لقبش شصت
کله و تخلص او منوچهری بوده، و دولت شاه او را بلخی نوشته و بوجه
اینکه خیلی دولتمند بوده به لقب شصت کله یاد میشد –
چون او بخدمت امیر منوچهری ابن شمس المعالی امیر قابوس
ابن وشمگیر که رئیس مشهور و فرمانروائی جرجان بوده ملازمت
داشت بدین مناسبت تخلص خود را منوچهری گذاشت در سنه ۴۱۱ هـ
بعد از وفات امیر منوچهری به غزنی آمده و در مدح عنصری یک حش
قصیدۀ غرا نوشت که در دیوانش موجود است چند اشعار مدری
بقرار ذیل اند
اوستاد اوستادان زمانه عنصری عنصری پی غرو بی رنجش و بی دنش پی فن
شعر او چون طبع او هم بی تکلف هم بدیع طبع او چون شعر او هم با ملاحت هم حسن
کو جریر و کو فرزدق کو ولید و کو لبید روبه و عجاج و یک الجرج سیف و یزن
۱ امیر منوچهری بسنه ۴۰۸ هجری بر تخت نشست ۱۲


۲۳۰

که فراز آیند شعرا و ستادم بشنوند تا عزیزی روضه بینند و طبع نسترن
شعر او فردوس را ماند که اندر شعر او هر چه در فردوس ما را وعده کرده ذوالمنن
کوثر است الفاظ عذب او و معنی سلسبیل لفظ او انهار خمر و وزنش انهار لبن
تذکره نگاران مینویسند که شاگردی عنصری را هم اختیار نمود لیکن
اینهم یک پهلوی چاپلوسی بوده مثلا که مردم در قلعه سرخ دهلی بجهت
بها در شاه به بهانه خواندن گلستان سعدی میرفتند –
الحاصل عنصری او را بدر بار شاهی رسانید و بحضور سلطان محمد بن
محمود منصب ترخانی یافت یعنی هر وقت میخواست بدر بار حاضر شود
میتوانست او را هیچ وقت ممانعت نبود بعد از سلطنت چند روزه
محمد یعنی وقتیکه او به سنه ۴۲۱ هجری دستگیر شده محبوس شد ساطان
مسعود بتخت جلوس فرمود اکثر قصائد منوچهری در مدح مسعود میباشد
و مسعود هم او را خیلی دوست میداشت حتی که شعرای دربار رشک
می نمودند ـ منوچهرے در یک قصیده فخر آنذکرہ اش نموده ۱-
در خلاصة الافكار (تقی کاشی) مینویسد که منوچهری همعصر عنصری
۱ مجمع الفصحاء ۱۲


۲۳۱
وعسجدی بود و بدر بار بجز عنصری همه شعرا حتی که فردوسی و فرخی نیز
بمرتبه پائین تر از و می نشستند لیکن در دیوان منوچهری در مدح
سلطان محمود یک قصیده هم نیست ازین قیاس میشود که به غزنی بعد از
وفات سلطان محمود رسیده لهذ او هم بزم فردوسی نیست -
منوچهری فطرتاً شاعر بوده مردم در زمانیکه ادب بسیار کم بود
طرحهای سنگلاخ میدادند و او برجسته بران قصائد و غزل ها
مینوشت دیوان امروزه اش را که دارای سه هزار اشعار میباشد
علی قلی هدایت بعد از جانکاهی زیاد بدست آورده شائع نموده این دیوانرا
در فرانس بسیار احتیاط آرایش چاپ کرده اند و فرهنگش همه
اشعار مشکله اش را حل نموده اند این دیوان مطبع زیر مطالعه ام بوده
و من ازان استفاده نموده ام ـ منوچهری در ۴۳۲ هجری
انتقال نمود ـ
خصائص کلامش کلام منوچهری دارای بعض خصوصیا
است که کلام معاصرینش ازان بالکل خالی است بلکه در کلام

۱- مجمع الفصحاء بحواله لب لباب عوفی نیز دے ـ

حاشیه عموداً:
قصیده نصراحمد سراسیمه شده کافة


۲۳۲
شعرای ما بعدش نمونه هایش خیلی کمیاب اند ــ
۱ : ــ کلان ترین خصوصیتش اینست که زیاده تر بشعرای
عرب تقلید می نماید، چنانچه اکثر قصائد او در بحرها و قافیه های
قصائد عربی است مثلاً یک قصیدۀ ابوالشیص اینست
سالقاک واللیل ملقی الجران غراب ینوح علی غصن بان
منوچهری در جوابش این قصیده نوشته ــ
جهانا! چه بد مهر بد خو جهانی چو آشفته بازار بازارگانی
لطف در جای حاصل میشود که اسمای چند شعرای عرب را شمرده که
فلان فلان شاعر بمدح امیر یا خلیفه قصیده های غرا و پخته صله های
بزرگ حاصل کرده اند من هم بمثل شان بدربارت حاضر آمده ام ــ
شنیدم که اعشی بشهرین سوی سودة ابن علی الیمانی
برو خواند شعری به الفاظ تازی به شیرین معانی و شیرین ربانی
یکی کاروان اشتر کش زاهش بهر اشتر بسان یکی از کلانی
سوی تاج عمرانیان هم بدینسان بیامدم منوچهرے دامغانی
بندش تخلص قابل داد است !


۲۳۳

در آخر قصیده تصریح بنمود که این را در جواب ابوالشیص نوشته‌ام
و مطلع قصیده اشس اسم نظم نمود :--

ا بدان وزن این شعر گفتم که گفته است
ابو الشیص اعرابی باستانی
سالفاك و الليل ملقی ابجران
غراب ينوح علی غصن بان

زین المعتر، این قصیده در معارضه سادات علویه نوشته رخ
و نحن بنو العم اولی بها
منوچهری بران هم قصیده نوشته در ان یک کمال تازه نشانداد که
در فارسی از های ضمیر عربی کار علامت جمع گرفته :--

چو از زلف شب باز شد تابها
فرو مرد قندیل محرابها
سپیده دم از بیم سرمای سخت
بپوشید برکوه سنجابها
می خواره گان ساقی آواز داد
فگنده بزلف اندرون تابها
ببانگ نخستین ازین خواب خوش
بجستیم ما همچو طبطابها
منجم بیام آمد از نورمه
گرفت ارتفاع سطرلابها

منوچهری بر عکس دیگر شعرای فارسی اکثر دواوین شعرای عرب
یاد داشت و بران فخر میکرد در یک قصیده خود بکاسه خطاب میکند در


٢٣٤

مریسی دیوان شعر از یان دارم تو ندانی خواند الاہبی بصحنک فاصبحین
یعنی من بسیار دیوانهای عربی از بردارم و تو این قصیده
سبعه معلقه را هم خوانده نمیتوانی ـ
الاہبی بصحنک فاصبحینا ولا تبقی خمور الا ندرینا
برزبان بدرجه قدرتش حاصل بوده که در مواقعیکه در کلام خود
بسوی قصائد عربی اشاره میکند پارچه ای نشانه که قصائد بان
شناخته میشوند بی تکلف تضمین میکند در یک قصیده میگوید ـ
امرالقیس در لپیده خزان آتش قومی بر طلل مانوحه کروندی و بررستم تلی
شاعری عباس کرد و حمزه کرد و بوکر جعفر و سعد و سعید و سیدم القومی
آنکه گفت از ننا آنکه گفت الابی آنکه گفت السیف اصدق آنکه گفت می ہوا
در شعر آخری بسوی مطلعهای قصائد چارگانه عربی اشاره نموده
١:ـ اذنتا بینا الاسماء (قصیده سبعه معلقه)
٢:ـ الاہبی بصحنک فاصبحنیا(قصیده سبعه معلقه قصیده مشہور
ابوتمام که در مدح معتصم در موقع فتح عموریه نوشته شده ـ
٣:ـ السیف اصدق ابناء من الکتب ۰

عرب هم مینویسد که در
شجاعت هم
یگانه عصر
بود


۲۳۵

٤- :- ابی الهوس ، قصیدۀ متمنی -
چون در کلامش تلمیحات لسان عربی بسیار زیاده میباشند
از کلامش محض فارسی دان اصحاب حظی برداشته نمی تواند
چنانچه مطلع یک قصیده است -
نوروز بر نگاشت بجوا مشک رقمی تمثالیهای غره وتصویر های می
عربها بجای لیلی وشیرین اسم معشوقهای ذیل را میگویند
لیلی، سلمی، رباب، غره، امیمه. بختیه. وغیره -
غره معشوقۀ شاعر مشهور عهد بنی امیه (کثیر) الفت ویه
محبوبه ذوالرمه بوده، منوچهری همان را بضرورت قافیه می نوشته
در یک قصیدۀ میگوید :-
باد بترین صناعت مانی کند همی مرغ حزین روایت معبد کند همی
معبد سازنده مشهور عهد بنی امیه بوده -
روایت کردن خواندن وسرود کردن ، مرغ حزین ، بلبل
یعنی بلبل به نغمه های معبد می خواند -
زمین محراب داود است از بس سبزه پندار کشاده مرغکان بر شاخ چون داؤد حنجر ها


٢٣٦
بالنظم ابن رومی و بالنثر اصمعی یا شرح ابن جنی و یا نحو سیبوی
این جایگاه کانجمن سبکشان بود تو بوقلانی و آن دگران انبه و نبی
٢:- خصوصیت بزرگ کلامش برجستگی روانی، شستگی است
اگر چه در عام کلامش این جوهر خاصه اش موجود است لیکن
بالایش دیگر خوبها هم جمع شده شیرینی حسن او را دو بالا
کردند، مثلاً اکثر ردیفهای شگفته پیدا میکند در بعض
جای که اسم ممدوح را ردیف می سازد از آن بموقع گریز نیکوئی
حسن مخلص پیدا میشود ، و در بعض اشعارش صنعت تنسيق الصفات
چنین بنظر می آید که گویا مروارید آبدار برنگه ابریشیمی گول میخورند.
ماه رمضان رفت و مرا رفتن آن عید رمضان آمد و المنة لله
بر آمدن عید و بیرون رفتن روزه ساقی بدهم باده بر باغ و به سبزه
برنه بکف دستم آن جام چو کوثر جام دگر آور بکف دست دگر نه
من می نخورم تا نبود برد و کفم جام یا ساگینی بر سر خوانم نه بنی سه ٩
چون می نهی پیش هی گوئی بهی پاش چون می بخورم جام همی گیر هی چه
مثال تنسیق الصفات در تعریف اسپ می آید.


۲۳۷
دلم ای دوست تو دانی که برای تو کند لب من خدمت خاک کف پای تو کند
رایگان مشکفروشی نکند هیچ یکی در کمند پیج کسی زلف دوتای تو کند
چه دعاکردی جانان که چنین خوب شدی تا چو تو چاکر تو نیز دعای تو کند
از لطیفی که توئی ای بت دار شینی ملک مشرق سیم است که رای تو کند
این جهان کرد برای تو خدا وند جهان و ان جهان نیز برانم که برای تو کند
صنما از تو دلم هیچ شکیبا نه شود اگر امروز شود بیشک فردا نشود
تجربت کردم و دانا شدم از کار تو تا مجرب نشود مردم دانا نشود
نه کشم ناز تراؤ نه دهم دل به تو هم تا آتشی و مهر تو پیدا نشود
گوئی از دولت من بوسه تقاضا مکنی وام خواهی نه بود کوبه تقاضا نشود
به مدارا دل تو نرم کنم و آخر کار به درم نرم کنم گر به مدارا نشود
دگر این عاشق نومید شود از دور از درخسرو شاهنشه دنیا نشود
صنما گرد سرم چند همی گردانی زشتی از روی نکوزشت بود گردانی
یا بکن انکه شبی روز هی وعده دهی یا مکن وعده بران چیز که می نتوانی
دل من بردی راز خویشتنم دور کنی بر نیاید صنما کار بدین آسانی
مهربانی نکنی بر من و مهرم طلبی ندهی دادمن و داد ز من بستانی


۲۳۸
مکن ای دوست که بیداد نشانی نگذارد عدل باز آمده با بوالحسن عمرانی
نوروز روزگار نشاط است و ایمنی پوشیده ابرو دشت به دیبای ارمنی
خیل بهار خیمه بصحرا برون زند واجب کند که خیمه بصحرا برون زنی
بر گل همی نشینی و بر گل همی خوری بر خم همی خرامی و بر ان همی رنی
در است ناخریده و مشک است رایگان هر چند برفشانی و هرچند برزنی
شاخ بنفشه بر سر زانو نهاده سر ماننده مخالف بوسهل زوزنی
باد نوروزی همی در بوستان سامر شود تا به سحرش دیده هر گلبنی ناظر شود
باد همچون دزد گردد هر در بیار پای بوستان اراسته چون کلبه تاجر شود
نوبهار این جامه صد رنگ پوشد تانگر دوستار دوستان خواجه بوطاهر شود
منوچهری در کشیدن تصویر مناظر قدرت ید طولی داشت اکثر
در تمهید های قصائد خود اوصاف صحرا، سبزه، بادل، سیلاب
وغیره وغیره بیک انداز دلاویزی نوشته که اگر انرا یکجا کنند یک مجموعه
خوب شاعری نیچرل قدرتی تیار میشود ــ
در قصیدۀ در ذیل کوائف سفر نقشۀ طوفان آب و هوا را کشید
که در ان تصویر تندی باد و شدت برق و غرش بر دستیلاب آب


۲۳۹

قابل دید است --
بر آمد بادی از اقصای بابن هیولا بشر ناره از و باره افکن
تو گفتی گز ستیغ کوه سیلی فرو بارد همی ابحار بعین
ز روی بادیه برخاست گردی که گیتی کرد همچون خستر او کن
چنان کز روی دریا با مدادان بخار آب خیزد ماه بهمن
برآمد زاغ رنگ و مار پیکر یکی میغ از ستیغ کوه قارن
چنان چون صد هزاران خرمن قیر که عمدا در زنی آتش بخرمن
بجستی هر زمان از تیغ برقی که کردی گیتی تاریک روشن
خروشی بر کشیدی تند تندر که موی مردمان کردی چوسوزن
تو گفتی نای رومی هر زمانی بگوش اندر دمید یک دمیدن
بلرزیدی زمین از زلزله سخت که کوه اندر فتادی زو بگردن
تو گفتی هر زمانی ژنده پیلی بلرزاند ز رنج پشگان تن
فرو بارید بارانی ز گردون چنان چون برگ گل بارد ز گلشن
و یا اندر تموزی مه بیارد جرا او منتشر بر بام و برزن
ز صحرا سیلها برخاست هر سو در از آهنگ پیچان و زمین کن


٢٤٠
چو هنگام عزائم زے معزم تبک خیزند شعبانان زمین
نماز شام کاهان گشت صافی زروی آسمان ابر ممکن
تعریف موسم بهار یک مضمون پامال عام شعرای ایران
است که از ابتدا تا امروز همه شعراء بران روز طبع خود را صرف نموده اند
لیکن هیچ کس از متقدمین و متاخرین مانند منوچهری تصویر اصل
آنرا کشیده نتوانسته او بصدها مواقع نقش و نگار بهار را نمودآ
نموده و در هر جا صورت فطریش را پیش کرده او مانند عام شعراً
صف بر گل و بلبل قناعت نمی ورزد بلکه هر یک برگ ، گل ثمر، شاخ
درخت ، ونیز صورت و کیفیت حیوانها و مرغها را نشان میدهد
کیفیت مرغها ــ
کبکان بی آزار که در کوه بلنداند پی قهقه یکبار ندیدم که بخندند
جز خاربتان جایگه خود نپسندند هر پهلو ازین نیمه بدان نیمه بدندند
هر ساعتکی سینه بمنقار برند
چون جزع برد سینه چون بشنقار
شبگیر ز گل فاختگان بانگ برآرند کوئی که سحرگاه همی خواب گذارند


٢٤١
ماه دو شنبه از بر گردن بینگارند از غالیه پی آنکه همی غالیه دارند
صد بار بروزے در پرها بشمارند
چون نیم دمیری که غلط کرده با شمار
هر ساعتی که بط سخنی چند بگوید در آب جهد جامه دگر بار بشوید
در آب کند گردن و در آب بروید گوئی که مگر چیزی در آبجه ید
چون سینه بجنبانند و یک نخت بپوید
از هر سر پرش بجهد صد در شهوار
آمد نوروز و هم از بامداد آمدنش فرخ و فرخنده باد
بازجهان خرم و خوب ایستا مرد زمستان و بهاران بزاد
ز ابر سیه روی سمن بوی داد
گیتی گردید چو دار القرار
روی گل سرخ بیار استند زلفک شمشاد بپیراستند
کبکان بر کوه تک خواستند فاختگان بنشاستند
بلبلکان زیر ستا خواستند
نای زنان بر سر شاخ چنار

ع الحمد لله حيوة (ھ) شعرابی شهر خامه


طوطیکان بر گلکان تاختند آهوکان گوش برافراختند
گورخران میمنها ساختند زاغان گلزار به پرداختند
بی دلکان در پی دل تاختند
با ترکان چو گل قندهار
مرغ نیستی که چه خواهد همی میغ نه بینی که چه راند همی
دشت نه بینی بچه ماند همی دوست نه بینی چه ستاند همی
باغ بتازا بنشاند همی
بریسمن و نسترن و لاله زار
کرده گلو پر ز با وقمری سنجاب پوش کبک فرو ریخته مشک بسوراخ گوش
بلبلکان با نشاط قمریان با خروش در دهن لاله مشک در دهن نخل نوش
سوسن کافور بوی گلبن گوهر فروش
از مه اردی بهشت دهر بهشت برین
چوک ز شاخ درخت خویشتن آویخته زاغ سیه پر و بال غالیه آمیخته
ابر بهاری ز دور اسپ برانگیخته و ز سم اسپ سیاه لؤلؤ تر ریخته
در دهن لاله باد ریخته با بیخته ریخته مشک سیاه پخته در ثمین

مجمره عود نسیم سحر طبع پر از قصه کاغذ
۲۴۲


٢٤٣
سرو سماطی کشید بر دو لب جویبار چون دو رده چتر سبز در دو صف کار زار
مرغ نهاد آشیان بر سر شاخ چنار چون پسر خیزران بر سر مرد سوار
گشت نگارین تذرو پنهان در کشت زار
همچو عروسی غریق در بن دریای چین
گوئی بط سفید جامه بهامون زده است کبگ دری ساق در قدح خون زده است
بر گل تر عندلیب گنج فریدون زده است لشکر چین در بهار درگه مامون زده است
لاله سوی جویبار خرگه بیرون زده است
خرگه او سبز گون خیمه او آتشین
بوقت باران ابر گاهی قطره افشانی میکند و وقتی و زمانی متصل مسلسل می بارد و چون قطره های باران بر سبزه و گلهای بو قلماون سطح تالاب وغیره افتیده صورتہای قسم قسم پیدا میکنند ازین مناظر هر یکی خیلی دلکش و مقبول معلوم میشود ـ
منوچهری در یک موقع به پیرایه تشبیهات مرقع کیفیت مذکور را کشیده ـ
آن قطرهٔ باران از بین ابر چکیده گشته سربرگ از ان قطره پر آبدار


٢٤٤

آویخته چون ریشه دستارچه سبز
سیمین گرهی برسر هر ریشه و دستاً

یا همچو زبرجد گون یک دسته سوسن
اندر سر هر سوسن یک لؤلؤ شهوار

وان قطرۀ باران که فروبارد شبگیر
برطرف چمن بردو رخ سرخ گل نار

گوئی بمثل بیضۀ کافوریا حین حی
برسپرم حمرا به پراکند شرعطار

وان قطرۀ باران که فروآید از شاخ
برتازه بنفشه نه بتعجیل به ادرار

گوئی که مشاطه زبر فرق عروسان
با در دهمی ریزد باریک به مقدار

وان قطرۀ باران که چکد از بر لاله
گردد طرف لاله ازان باران بنگاه

پنداری تبخاله خردک بدمیدست
برگرد عقیقین دو لب دلبر عیار

وان قطرۀ باران که برافتد برخوید
چون قطرۀ سحاب برافتاده بزنگار

وان دایرۀ ما بنگر اندر شمر آب
هرگا که دران آب چکد قطرۀ امطار

چون مرکز پر کار است آن قطرۀ باران
وان دائرۀ آب بسان خط پرکار

هرگه که ازان دائرۀ انگیزد باران
وز باد درو چین شکن خیزد هربار

گوئی علمی از سقلطون پیداست
وز بادجهند متحرک شده بسیار

وانگه که فرو بارد باران به قوت
گیرد شکن آب دگر صورت و آثار

گه دو شمرایدون چو یکی دام کبوتر
دید اندر یک حلقه بسی سیمین منقار