٢٤٥
منوچهری در حلیه نگاری (یعنی سراپا نوشتن چیزی که حاوی
بر تمام اوصافش بوده باشد) سرآمد شعراء و گویا موجد آن است
و مستور است که شعراء در قصائد در ذیل مدح پادشاه تعریف شمشیر
و اسپ هم میکنند، درین میدان عبد الواسع جبلی و عرفی
شیرازی پیشروان کل هستند لیکن کلامشان محض خمیره تخیلات
است، ولی منوچهری تصویر ساده سراپایش کشیده ، و با اینهمه
در اکثر جا التزام صنعت تنسیق الصفات هم نموده درینمواقع اندازه
قدرت کلامش حاصل میشود که مستثنی است که الفاظ بی تکلف
و متناسب را بسهولت انبار کرده میرود ــ
حبذا اسپی محجل مرکبی تازی نژاد نعل را و پروین نشان هم او خارا شکن
رام زین و کش خرام و خوش عنان تیز گام شبخ نوا دوراه جوی و پل برو کوهکن
پشت اوی و دست اوی و گوشر اوی چون کمان چون رماح چون سنانو چون مجن
گامش اندر شیب تا زم گاه تازم بفرا چون کسی کو گاه بازی بشر یند بر سن
دیر خوابت زود خیز و تیز سیر و دوربین خوش عنان کش خرام و پاک اندیکخوی
سخت پای ضخیم ران و راست دو کرم تیز گوش بهن پشت و نرم چرم خورد موی


٢٤٦

ابر سیر و بادگرد و رعد بانگ و برق جه
کوه کوب و سیل خروش و رخ نواد و راه جوی
گور ساق و شیر زهر و یوز تاز و فرچنگ
پیل گام و گرگ سینه رنگ تاز و گرگ پوی
تیز چشم آهن جگر فولاد دل کیمخت لب
سم دندان چاه بینی ناده گام بوج روی
نیزه و گرز و کمند و ناچخ و تیروکمان
گردن و گوش و دم و سهم و دهان ساق و پوی
ببرجه باد گذر یوز دو و کوه قرار
شیر تگ پیل قدم گور دو و آهو پرواز
گوش و پهلو و میان و کتف و جبهه و ساق
تیز و فربی و نزار و قوی و پهن و دراز
ره بر و شخ شکن و شیر دل و ببرعنان
خوش دم و سخت سم و پاک تن و جنگ آغاز
منوچهری مثنوی هیچ ننوشته که واقعه نگاری ترقی می یافت
لیکن در تمهید قصائد اکثر واقعه نگاری را استعمال میکند و در نیمه رقم
یک نا واقف محسوس میکند که داستان مسلسل را آغاز کرده و اندازهٔ
قدرت بیانش هم در همین مواقع حاصل میگردد و نیز مبرهن میداند
که قصیده محض بغرض مداحی نمی نویسد بلکه ترقی دادن زبان را پیش
نظر دارد چنانچه در یک قصیده موافق دستور عرب با کیفیت حرکت
قافله رخصت شدن محبوب، و احوالات سفر را نوشته
الا یا خیمگی خیمه فرو هل
که پیش آهنگ بیرون شد ز منزل


٢٤٧

به تیره زن بزد طبل نخستین
شتربانان همی بستند محمل
نماز شام نزدیک است امشب
مه و خورشید را بینم مقابل
ولیکن قصد دارد ماه بالا
فروشد آفتاب از کوه بابل
چنان دو کفه زرین ترازو
که این کفه شود زان کفه مائل
نگار من چو حال من چنان دید
ببارید از مژه باران وابل
بیامد او افتان خیزان برمن
چو آن مرغی که باشد نیم بسمل
دو ساعد را حمائل کرد بر من
فرو آویخت از من چون حمائل
چو برگشت از من آن معشوق مشتاق
نهادم صابری را سنگ بر دل
نگه کردم بگرد کاروان گاه
به جای خیمه و جای رواحل
نه وحشی دیدم و آنجا نه انسی
نه راکب دیدم آنجا و نه راجل
نجیب خویش را دیدم به یکسو
چو دیومی دست و پا اندر سلاسل
گشادم هر دو زانو بندش از بند
چو مرغ کش گشاید از حبائل
برآوردم زمانش از بناگوش
فرو هشتم بپویش تا به کابل
چو مساحی که پیماید زمین را
به پیمودم بپای او مراحل
همی رفتم شتابان در بیابان
همی کردم بیک منزل دو منزل

صالح محمد خان تعلیم دار صف پنجم شهر ابو بکر تقه محسه کلنه


٢٤٨
همی بگداخت برف اندر بیابان توگوئی دارد شر بیماری سل
چو پاسی از شب دیر نده بگذشت برآمد شعریان از کوه موصل
رسیدم من فراز کاروان تنگ چو کشتی کو رسد نزدیک ساحل
جرس دستان گوناگون همیزد بسان عندلیبی از عنادل
ز نوک نیزه های نیزه داران شده وادی چو اطراف سنابل
نجیب خویش را گفتم سبکثر الا یا دستگیری مرد فاضل
بچرکت عنبرین باد آچراگاه بچمکت آهنین بادا مفاصل
بیابان در نورد و کوه بگذار منازلها بکوب و راه بگسل
فرود آورد بدرگاه وزیرم فرود آوردن اعشی بابل
در اقسام سخن مسمطّات منوچهری شهرت دارند و در اصل
موجد این طرز خود اوست و بران ناز هم دارد چنانچه میگوید:
طاؤس مدیح عنصری خواند دراج مسمط منوچهری
درین مسمطات در اکثر مواقع اسلوبهای تازه بتازه واقعه
نگاری اختیار نموده ـ در یک مسمط کیفیت بار آوردن انگور و سا
۱ـ مسمط شش مصرعه میباشد و قافیه های پنج مصرعه متمد میباشند =

علیه الله تو کل و حصة ذاب شمرائع رقم قصیده هم


٢٤٩
شراب را ازان در پیرایهٔ حکایت ادا کرده یعنی انگور یکزنی است از
شکمش دخترها تولد شده‌اند، انگور والا خیلی شاد است که اینها دختر
هایش میباشند، و همیشه می آید بدیدارشان شادمان میگردد
اتفاقاً او را سفری پیش آمد از انجا واپس آمده دید که چهره های
سرخ و سفید دخترها سیاه شده اند و شکمهای شان بر آمده
خیلی مغموم شد که دخترها بد کار بوده‌اند اگرچه دخترها بسیار عذر
وزاری نمودند لیکن او هیچ نشنید و گردنهای شانرا زد بهمین جور
تا آخر حالت شراب کشی در پیرایهٔ حکایت قصه نموده ـ
شاخ انگور کهن دخترکان زادی که نه از درد بنالید و نه بر زد نفسی
همه را زاد بیک دفعه پیشش پی نه ورا قابله بود نه فریاد رسی
این چنین آسان فرزند ندید است کسی
که نه دردی بگرفتش متواتر نه تپی
چون نگه کرد بران دخترکان مادر پیر سیه بودند یکایک چه صغیر و چه کبیر
کرد شان ما در بستر همه از سبز حریر نه خورش داد مران بچگانرا هیچ زشیر
نه شغب کروند آن بچگان نی هیچ نفیر بچه گرسنه دیدی ندارد شغفی


٢٥٠

بچگانش بها ندتن خویش برآب نجهیدند و جستند از ان بستر خواب
گرد کردند سرین محکم کردند رقاب رویها یکسره کردند به زنگار خضاب
دادشان زربان پیوسته شرابی چو گلاب
نشد از جانب شان غائبی وز و نشیبی
گفت پندارم کین دخترکان آن من اند چون دل چون جگر و چون تن هم چون جان من اند
تا باشند درین از در مهمان من اند از فردوس من است ایشان ضوان من اند
تا درین باغ و درین خان و درین بام من اند
دارم اندر سرشان بس خبر کشیده بسی
در چو بکشاد بدان دخترکان کرده نگاه دید چون زنگی هر یکی را دو روی سیاه
جای جای بچه تابان چون زهره و ماه بچه سرخ چو خون و بچه زرد چو کاه
سرنگون ساز ز شرم و در تیره ز گناه
هر یکی با شکم حامله با ناز بسی
زربان را بدو امید وی در افتاده گرو گفت لاحول ولا قوة الا بالله
این بلای بچگان در حق من آمده همه آبستن گشتند بیک شب که دمه
نیست یکتن بمیان همه گان ایدره این چنین زانیه باشد بچهء هر غبی

اسیر تو لم یزل را طعنه نزنند


٢٥١
دین دوتن دور نگردند ز بام و در ما نکند هیچ کس این بی ادبان را ادبی
در خصوصیات کلام منوچهری صنعت تشبیه هم مرتبه خاص
دارد انداز منوچهری است چون تصویر یک منظر و حالت را میکشد
صدها تشبیهات تازه پیدا مینماید، و با وجود کثرتش تشبیه هیچ
از جدت خالی نمیباشد.
چون تشبیهات فرضی و خیالی تا زمانه او وجود نیافته بود همه
شعراء تشبیه بمادیات و محسوسات میدادند بنا برین چند
تشبیهات میفرموده بودہ اند که بوجه تکرار و کثرت استعمال مبتذل
و بی مزہ شدہ بودند لیکن تشبیهات منوچهری زیادہ تر از مرکب خیال
ہستند و نیز مالک جدت خاص هم میباشند، امثله اش ملاحظه شوند!
بتدریج طلوع شدن آفتاب بوقت صبح :-
بکردار چراغ نیم مرده که هر ساعت فزون گرددش روغن
یعنی روشنی آفتاب بوقت صبح بکردار چراغ نیم مردہ الخ
ترقی تدریجی میکند لرزش زمین به زلزله –
تو گفتی هر زمانی زنده پیلی بلرزاند به رنج پشه گان تن


٢٥٤

هلال :-
چنان چون دو سر از هم باز کرده ز زر سرخ یک دست آویزنجن
برگهای بید :-
و ان برگهای بید تو گویی کسی بقصد پیکان های پهن ز برجد کند همی
یعنی برگهای بید چنان معلوم میشوند که کسی از زبرجد پیکانهای
پهن را قصداً ساخته بدهد (هتوتک) و طره اش :-
پوپو بیک پیکی نامه زده اندر سر خویش نامه گه باز کند گه شکند پر شکنا
این تصویر حالتی است که هدهد گاهی طره خویش را باز میکند و گاهی
جمع : یعنی هدهد بنامه بری میماند که مکتوب را در دستار خود زده
و گاهی آنرا باز میکند و گاهی بر شکنهایش می پیچاند -
اشعار مناظر قدرت که اول گذشته نیز بسیار تشبیهات دارند
آنرا نیز پیش نظر باید گرفت -


۲۵۳

قرن پنجم و ششم

اگرچه زور رفتار ترقیات شعرے که در ابتدای صدی
پنجم کم شد چرا که درین صدے زوال سلطنت غزنویه آغاز یافت
و قوتهاے تازه بشباب نرسیده بودند لیکن هنوز این صدے
بآخر نرسیده بود که جای سلطنت غزنویه را دولت سلجوقیه گرفت
و ازین سبب در بحر سخن باز دفعتاً یک طوفان نمودار شد.
اولین فرمانرواے سلجوقیه رکن الدین طغرل بک است که
در ماه محرم ۴۲۹ هجری بمقام نیشاپور بر مسند شاهی نشست. این
سلسله اگر چه صرف (۱۶۳) سال دوام کرد لیکن در همین زمانۀ
قلیل ترقیاتیکه دران حاصل شدند تاریخ اسلامی بآن تعلقات وسیع
و گوناگون دارد. وسعتی که این سلطنت پیدا کرد از آغاز اسلام
تا این عهد هرگز حاصل نشده بود و نیز عدل و داد و امن و امان بحدے
حاصل بود که یک مسافر از خراسان خاسته تا به شام با طلای خام
بازی کرده سفر میکرد و هیچ دزد او را بگوشۀ چشم هم دیده نمی توانست


٢٥٤

و عجیب تر اینکه بعد از ان هر قدر سلطنتهای قوی که در ایران عراق
و روم قائم شده اند، همه شاخهایش بوده اند ، و پادشاهانیکه قبل
از عثمانی ها بلقب سلطان روم داشته اند یک شاخ بود از همین
خاندان ـ سلاطین خوارزم شاهی که به سطوت بی نظیر شان هر کس
آشنا است مورث اولش (نوشتگین) غلام غلامان همین
خاندان بود ـ ومختلف خاندانها اتابکیه که ازان با دارسلطان
صلاح الدین (نور الدین زنگی) ممدوح ظهیر فاریابی قزل ارسلان
و مربی و سرپرست شیخ سعدی اتابک ابوبکر ابن سعد زنگی غلامان
و خدمت کاران همین خاندان گذشته اند ـ

عصر شباب اوج سلجوقیه عهد ملکشاه و سنجر است در همین
دور شباب معراج شاعری فارسی هم است فهرست شعرای سلجوقیه
بسیار وسیع است ما اسمای چند شعرای شانرا در ذیل می نگاریم
امیر معزی ، ارزقی ، لامعی ، فخر الدین اسعد ، شهابی خراسانی ،
عبد الواسع جبلی ، انوری ، حسن غزنوی ، رضی الدین نیشاپوری
ادیب صابر علی ، باخرزی ، فتوحی ، مروزی ، فرقد ، کافی همدانی


٢٥٥

نظامی عروضی ، نظامی گنجوی ، شمس الدین خراسانی ، سوزنی
ابوالمعالی (مجمع الفصحا در دیباچۀ خود بسیار نامهای شعرای
سلجوقیۀ دیگر را نوشته)

این دور چند خصوصیات قابل لحاظ دارد .
اگرچه شاعری این دور بیحد ترقی نموده بود ولی این ترقی صرف
بحیثیت فن و مضمون بوده لیکن زبان شاعری تاهنوز کاملاً
شسته نشده بود -
شاعری فارسی در سامانیه اساس گرفت و در عهد غزنویه باوج
کمال رسید مراکز این خاندانها بخارا، وغزنی بودند که زبان مادر
آنجا یا ترکی بوده یا فارسی واکثر شعرای شان از جاهای بودند که از
مرکز اصلیۀ ایران یعنی شیراز، اصفهان، نیشاپور فاصله داشتند
فرخی ، سیستانی بوده ومنوچهری بخاک دامغان تعلق داشت
وعسجدی ، ودقیقی از مرو بودند -
البتہ وقتیکه سلجوقیها نیشاپور را پای تخت خود قرار دادند
شاعر بهم در مردمانیکه زبان اصلی ایرانی داشتند قدم بنهاد اینست که


٢٥٦
که زبان شعرای عهد سلجوقیه به نسبت شعرا می سابق لطیف تر وشیرینتر
واز مصطلحات ومحاورات فارسی لبریز است .
در عهد سلجوقیه ترقی زبان فارسی ازین رهگذر هم شده که تا امرا
همه دفاتر دول اسلامیه بزبان عربی بوده اند سلطان محمود اگرچه
دلداده خصوصیات قومیه خویش بوده ولی در عهد خود لسان
دفتری را تبدیل کرده نتوانسته بلکه در عهد شن فرامین را نیز
بزبان عربی می نوشتند ولی چون الپ ارسلان سلجوقی سربرای
گشت دفتر بزبان فارسی ساخت چنانچه دولت شاه سلجوقی در دلی
تذکره شعرای طبقه اول این کیفیت را بتفصیل نوشته - شما خود
قیاس میتوانید کرد که زبان فارسی که در اصل خود آماده ترقی بوده
بعد ازینکه لسان دولتی شد چه قدر ترقی کرده باشد .
قدردانی و فیاضی حاتمانه سلطان سنجر سر از نوشان دربار
محمودی را قائم نموده بود چنانچه میر معزی را خطاب ملک الشعراء
دادند و شعرای نامدار شعراے درباری مقرر شدند چنانچه دو
شاه مینویسد اما از شعراے بزرگ که در دور سلطان سنجر بوده اند

امیر لاد حمده الله خرابی متخلص لابد


۲۵۷
و مدح سلطان گفته اند وصله و ترتیب یافته ادیب صابر است رشید
وطواط و عبدالواسع جبلی و فرید کاتب، وانوری خاورانی
و مکث خماوسی، و سوزنی و سید حسن غزنوی و مهتی دیره که مجنو
سلطان و ظریفهٔ روزگار بود –
داستانهای قدردانی شعرا، و مذاق شاعری سنجر در اکثر
تذکره ها مذکور است ازان هر کس فهمیده میتواند که شاعر دربار
چه قیمت داشت –
سنجر روزی برای دیدن ہلال عید همراه ارکان دولت خود
برآمد، نظرش از ہمہ پیشتر به ہلال خورد که از وفور تفکرش خیره کرد
و ہمہ را با نگشت خود آنرا نشان داد و نیز بشعر افسر بود که در صف
ہلال فی البدیہہ چیزی گفته شود !
مهستی تا اینوقت بدربار بصورت یک امیدوار آمد و فت
داشت این موقع را غنیمت شمرده جریسته گفت –
ای ماه چو ابروان یاری گویی یا بچو کمان شہریاری گویی
له دولت شاه ذکر عمیق بخارا ۱۲


٢٥٨

نعلی زده از زر عیاری گوی در گوش سپهر گوشواری گوی
سنجر پنجهزار درهم و اسپ خاصه بخشید . معزی باز برجسته گفت
چون آتش خاطر مرا شاه بدید از خاک مرا بر زبر ماه کشید
چون آب یکی ترانه از من بشنید چون باد یکی مرکب خاصم بخشید
سنجر هزار دینار بخشیده امر فرمود که در خطابش لقب بشاهی
داخل شود با سنجر معز الدین لقب داشت بناءً او را معزی خطاب
دادند که تا امروز تخلصش مشهور است -
روزی سنجر چوگان بازی میکرد که اتفاقاً از اسپ افتاد
معزی رباعی ہذا را فی البدیہہ گفت -
شاها ادبی کن فلک بدخو را کو چشم رسانید رخ نیکو را
گرگوی خطا کرد به چوگانش زن ور اسپ خطا کرد بمن بخش اورا
مصرعۀ آخر دو پہلو دارد. سنجر اسپ به معزی بخشید و معزی
دگر یک رباعی را فی البدیہہ تقدیم نمود -
رفتم بر اسپ تا به جبرش بکشم گفتا که نخست بشنو این عذر خوشم
نی گاو زمینم که جهان بر گیرم نی چرخ چهارمین که خورشید کشم


یعنی بار سلطان سنجر را گاو زمین با آسمان چهارم کشیده میتواند
مهستی شاعره نامدار است و حاضر جوابیش لطائف و
ظرائفش شهرت عالمگیر داشت اکثر در صحبتهای شاعرانه سنجر
شرکت میکرد، روزی مجلس عیش بر پا بوده و مهستی نیز دران شرکت
داشت که بضرورتی بیرون رفت چون پس آمد سنجر از کیفیت
هوا پرسید مهستی فی البدیهه رباعی ہذا را خواند --
شاها فلک اسپ سعادت زین کرد وز جمله خسروان ترا تحسین کرد
تا در حرکت سمند زرین نعلت بر گل نه نهد پای زمین سمین کرد
سنجر خیلی محظوظ شد و او را در مقربین خود داخل نمود -
درین عصر خاندان غزنوی باز جان گرفت - بهرام شاه که
از سلطان محمود به پشت چهارمین بوده یک پادشاه با شان و شکوه
و خیلی علم دوست و مربی فن بوده ، تاریخ فرشته توصیفش
بدین الفاظ نموده -
او پادشاهی بود ذی شوکت، صاحب حشمت با علما و فضلا
بسیار نشستی و صحبت ایشان دوست داشتی و ہر کسی را بقدر علمش


٢٦٠
رعایت کرده لهذا فضلای آن روزگار باسم شریفش کتب
ساخته اند و تصنیفات پرداخته اند کلیله و دمنه که عبدالله ابن
مقنع ترجمه اش از زبان پهلوی بزبان عربی کرده بود بحکم بهرام شاه بفارسی
نموده شد، و این روز اولینش است که این کتاب در ایران
و هندوستان شهرت عام یافت -
این فخر هم بنصیب بهرام شاه آمد که حکیم سنایی در زمانیکه
علائق دنیا را ترک داده بود کتاب حدیقه را باسم او معنون کرد
بهرام شاه در ۵۴۷ هجری وفات یافت -
غیر از سلاطین مذکوره دیگر دربار های بزرگان بتربیت شعر و
شاعری را وظیفه ساخته بودند که از جمله شان طغان شاه سلجوقی
در علم دوستی بر همه تفوق داشت چهار مقاله میگوید -
ال سلجوق همه شعر دوست بودند اما هیچ کس شعر دوست تر
از طغان شاه الپ ارسلان نبود محارست و معاشرت او همه با شعرا
بودندیمان او همه شعرا بودند چون امیر عبد الله قریشی و ابوبکر
ارزقی و ابو منصور یوسف و شجاعی توسی، و احمد بدیهی، عقیقی
ایضاً حصه آخر جوامع قصص ك٢


٢٦١
و بسی ازینها مرتب خدمت بودند و آیند و روند بسیار بودند بطوری که
ملک الشعرایی دربار شروان شاه خاقانی و دربار خوارزم شاه
رشید الدین وطواط بوده ـ
این کارنامه عهد بهرام شاه باید بآب زر نوشته شود که به
سنگ بنیاد شاعری تصوف و اخلاق در عصرشان نهاده شد
و پیش از ختم شدن این صدی تعمیر این قصر بانجام رسید که
تفصیلش در سوانح حکیم سنایی و اوحدی و شیخ فرید الدین
عطار خواهد آمد شاعری فلسفیانه نیز یادگار همین عهد است
اول ناصر خسرو خیالات فلسفیانه را بشعر ادا کرده لیکن آن فلسفۀ
خالص بوده رنگ شاعری هیچ نداشت برعکس ازان در همین
عهد عمر خیام مسائل و خیالات فلسفیانه را با ندازی ادا نمود
که باسلوب ظاهری خود شاعری است لیکن در اصل مسائل
باریک فلسفیانه اند که باسلوب مرغوب و دلفریبی ادا کرده
شده اند .
شاعری تا عهد مذکور از رنگ عشق و عاشقی خالی بود چنانچه

شاعری صوفیانه
شاعری فلسفیانه


٢٦٢

مثنوی به رزم مخصوص مقصد از قصائد صرف مداحی بود بلی !
در تشبیب تذکره معشوق میکردند لیکن مقصدش محض تقلید عرب
بوده ، در ذکر نمودن ساقی و بچه های خوشگل همین طور تفنری پیش
نظر داشتند که بدربار امرا و برای تازگی نظر حسینان خوش
اندام را برای خدمت نگاه میکنند -
لیکن درین عهد نظامی یک صنف مستقل شاعری عشقیر قائم
کرد در احوال عشاق نامدار عرب و عجم مجنون بر فرها و مثنویها
نوشت نظامی صرف بر جذبات و خیالات عاشقانه اکتفا نورزید
بلکه یک میدان تازه برای بزم و خیالات عاشقانه نشان
داد که متاخرین دران قصر های بلند و مکمل بنا کردند -
اگر چه موجد غزل سعدی گفته میشود لیکن حق این است
که آذر این آتشکده نیز خود نظامی است -
صنف قصائد چندان ترقی نیافت چرا مضامین جدتی پیدا
نکردند البته مداحی ، چاپلوسی ، مبالغه از پیشتر هم بیشتر گشت
و صنایع های لفظی بدرجه کمال رسید طبائع عبد الواسع جبلی


٢٦٣

در رشید الدین وطواط آنقدر بر الفاظ قدرت یافته بود ند که
هر وقت ضرورت الفاظ هر نوع و هر ترکیب و هر انداز می افتاد
خرمن ہا‌ئے آنرا فراهم میکردند ۔ بعض قصائد سر تا پا از الفاظ
متضاده که در اصطلاح آنرا صنعت طباق میگویند لبریز هستند،
در بعض قصائد التزام نموده که حرف الف که از همه عام است نیاید
با اینهمه قصائد مذکور آنقدر فصیح و روان هستند که اگر کسی
نشان ندهد که درین قصیده التزام فلان صنعت شده هرگز بذهن
بسوی آن منتقل نمیشود ، در اکثر قصائد التزام است که در هر مصرع
پنج پنج یا شش شش الفاظ آورده و الفاظہائیکه در مصرع اول
آمده در مصرع ثانی هم بهمان مقدار و بهمان وزن و قافیه الفاظ
را آورده و لطف این است که هیچ تکلف و آورد محسوس نمیشود .
مجد الواسع سجع را تا به قافیه رسانید که بواسطه آن صورتی
پدیدار گشت که در عوام به بحر طویل مشهور است مثلاً .
یا صاحبی انیش الجزران سرو قد سمبر کز عشق او گشتم سمر تشنه لب خسته جگر
بر کنده جان افگنده سر ناکام و خشک چشم تر کرده زغم زیر و زبرد نیا و دین و جان تن


٢٦٤

تا این جایک مصرع است.
قاعده است که در موسم برشکال همراه گل و سبزه بوته های
خاردار و گیاه های زهرناک هم می رویند بهمین طور در گلزار شاعر
خارزار هم از یادگارهای همان عهد است که باغبانان آن
انوری و سوزنی میباشند ما بعض شعرای نامدار این عهد را تذکره
می نمائیم.
حکیم سنائی
اسمش مجدود کنیت ابوالمجد تخلص سنائی و وطن غزنی بود
در ابتدا پیشه شاعری داشت چنانچه در مدح بهرام شاه قصائد
بسیار نوشته که در دیوانش موجود است. لیکن خدای تعالی
در آخر توفیق توبه ارزانی فرمود و یک واقعه دلچسپ سبب تو به اش گشته
بهرام شاه قصد مهم هندوستان نمود حکیم سنائی یک قصیده
مدحیه نوشته خواست که برین تقریر بحضور بگذراند، باین اراده
بسوی دربار حرکت کرد در راه حمامی بود که دران مجذوبی مسه لیشه شتر
افتاده می بود چون همیشه از می خانه نالای شرابی بسوال آورده


٢٦٥

میخورد عوام او را بلای خوار یاد میکردند حکیم سنائی قصیدۀ
در بغل از پیشروی حمام میگذشت که صدای مجذوب در گوشش
رسید ایستاده شد که چه میگوید دیدشب بساقی میفرماید که به گور
بهرام شاه یک پیاله بده ! ساقی گفت چه فضول می سرائی !
بهرام شاه خیلی دانا است، مجذوب گفت که هنوز از عهدۀ انتظام
غزنی نه بر آمده که برملک دیگر تاخت میکند بیشتر ازین حماقت چیست
این گفت و پیاله خورده گفت که بیا دگور سنای یک جام دیگر پرکن
ساقی گفت که از مذمت سنائی دست بردار که شاعر خوش فکر
و طبع بلند است مجذوب گفت که خیلی احمق است همیشه چند سخنان
دروغ و راست را نظم کرده بخدمت یک رئیس نادان حاضر
و ساعتها دست بسته ایستاده میباشد تا نوبت بخواندنش میرسد
اگر بروز قیامت از و پرسند که برای دربار یار چه آورده ئی !
چه جواب دارد .

ازین واقعه حکیم خیلی متاثر شد و ترک دنیا نموده گوشه


٣۶۶
فرشته بمرتبه رسید که اول بدربار بهرام شاه چاپلوسی و مداحی
میکرد و با خود شاه همشیره خود به نکاحش پیش کرد لیکن سنائی
ابا نمود ـ چنانچه برای بهرام شاه جواباً نوشت ـ
من نه مرد و زن و ز روجا هم بخدا گر کنم و گر خواهم
گر تو تاجم دهی ز احسانم به سر تو که تاج نستانم
در ید بیضا نوشته که سرو پا برهنه بحج رفت و از انجا مراجعت
نموده در غزنی گوشه گیر شد، در کوچه های غزنی همیشه برهنه پا
میگشت چون اقربایش این حال پریشانش مشاهده میگردند
از دردمندی بی اختیارانه میگریستند حکیم برای شان میگفت که
برین احوالم گریه نکنید بلکه مسرور شوید روزی شخصی برایش بیزار آورد
بخاطرش پوشید لیکن اینقدر تعلق هم حالت او را دگرگون ساخت
و روز دیگرش این گفته دور انداخت که حالتی که دیروز داشتم
امروز گم است .
ه چون در نفحات الانس بجای بهرام شاه اسم سلطان محمود نوشته
بدین تاریخ فرشته از صحتش انکار نموده ـ


٢٦٧

امیر خسرو بطرف همین واقعه در یک قصیده خود اشاره کرده
نیست مدبر آن ترک بدار و کفش از انک
هر شگاف از پاش نمائش دین و دولت راست
پادشاهی اراده کرد که بخور شهر برسد چون بر اراده اش
مطلع شد با و نوشت ان الملوک اذا دخلو قریته افسدوها گوشه
دل این گوشه گرفته.

به تفحص ستایش خود خراب نکند ، جسم حقیر این بنده نه سنگر
خشم خداوندی است. درین عصر شیخ ابویوسف ہمدانی از
مشایخ کاملین بودند حکیم سنائی بدست شان بیعت کرد شیخ
ابویوسف از خلفهای شیخ ابوعلی فارمدی که مرشد امام غزالی
بود بودند باین تعلق حکیم سنائی برادرزاده امام غزالی میشود.
حکیم سنائی حدیقه را تالیف نمود چون در میانش بعض
سخنان مخالف عقائد عوام بودند علما مخالفت زیاد نمودند حتی که این
شکایت بگوش بهرام شاه نیز رسید و او درین مسائل از علمای
۱- این هم کیفیت دولت شاه دارد.
۲- نفعات.

امیر خسر و قصیده ششصد بایست


۲۶۸

بغداد استفسار کرد ـ جواب آمد که این سخنها قابل اعتراض نیستند
حکیم سنائی مکتوبی به بهرام شاه نوشت و عبد القادر بدایونی
مکتوب مذکور را کاملاً نقل نموده از ان منکشف میشود که سبب ناراضی
مردم این است که حکیم سنائی در حدیقه بر بنی امیه تبرا گفته و در مدح
اهل بیت مبالغه را بکار برده حکیم سنائی هر دو واقعه را تسلیم کرده نوشت
که مذمت آل مروان در خود احادیث آمده لیکن حکیم صاحب مؤشر
بنود ورنه بران ثابت میشد که اگرچه در بدی آل مروان شک
نیست لیکن حدیثهای که در مذمت مروانیها ز با نزد عوام اند بتمامہ
وصفی و جعلی هستند ـ
باز بعض کاملین شنیدیم که بذریعہ کشف ثابت کشته که
اشعار قابل اعتراض حدیقه الحاقی میباشند، و در نظر ما بسا
اوقات کشف از تحقیقات تاریخیه صحیح تر می افتد مترجم .
سند وفات حکیم سنائی مختلف فیه است ، تاریخ فرشته
بحواله تاریخ گزیده میگوید که در عهد بهرام شاه وفات یافت
دنیز قول بعض فضلا را نقل میکند که در سنۀ ۵۲۵ هجری انتقال نمود
امیر محمد احمد احمد فدائی
استعداد کاملہ


٢٦٩

وحدیقه هم در همین سنه در اختتام رسید و دولت شاه در هجری ٥٧٦
و ریاض العارفین در ۵۷۶ قبول میکند-
در نفحات نوشته که در حالت نزع شعر ذیل بر زبان
شان جاری بود -
بازگشتم زانچه گفتم زانکه نیست در سخن معنی و در معنی سخن
تالیفات حکیم سنائی کلیات است که در ان سی هزار اشعا
هستند و هفت مثنویها حدیقه ، سیر العباد ، کارنامه بلخ ، طریق التحقیق
عشق نامه ، عقل نامه ، بهروز ، بهرام دارد که از ان حدیقه بطبع رسیده
و در هر جا یافت میشود ونشان باقی مثنویها یافت نمیشود البته مجمع الفصحا
اشعار سیر العباد را بکثرت نقل نموده، دیگر دانداز حدیقه است -
در کلیات قصائد ، قطعات ، غزلها ، رباعیات همه اقسام موجوداند
و خیلی تاسف است که در میان گلهای خار ها ( هجو ) نیز پیدا است
خصوصیات کلام حکیم سنائی بقرار ذیل است -
( ۱ ) اگر چه در قصائد و تشبیب مثل معاصرین خود او هم جدتی پیدا نکرده
ولی کلامش در پختگی و برجستگی و صفای بر کلام همه معاصرین


۲۷۰
امتیاز خاص دارد ، بلکه در قدما نیز بجز از فرخی شاعر همسرا و دیده نمیشود
چند اشعار قصیده که به جواب فرخی نوشته ملاحظه شوند -
دوش سرمست نگارین من آن طرفه پسر با یکی پیرهنی با کلهی طرفه بسر
از سر کوچه فرود آمد متواری وار کرده از غایت دلتنگی صد گونه بطر
نرم نرمک همی آن نرگس پر خواب گشا ژاله ژاله عرق از عارض او کرد اثر
بوسه میزد و لب من داد همی از پی عذر اینت شوریده نگارا نیت شکر بوسه بسر
شادمان گشتم ازین کار و گرفتمش کنار همچو تنگ شکر و خرمن گل تنگ ببر
او شده خواب من از بوسه زدن بر دو رخش با دو چشم و دو رخش تا به سحر جفت سهر
خود که داند که در آن نیم شب از مستی او تا چه برداشتم از بوسه هر چیزی بر
همین مضمون است که قاآنی آنرا بپیرایه لطیفتر ادا کرده -
مست در بستر من خوابد و رندان دانند حالت مست که در بستر هشیار افتد
در خیالات و طرز ادا جای بجای جدت نیز دیده میشود مثلاً
قصیده ها در طرح مکرر بشجر بر نوشته در ان یک بند قطعه این است -
در زینت و در رنگ کلاه و کمر خویش زحمت چه کشی در طلب گوهر و از زر
این اشک من و رنگ رخ من بهای هر دو این را به کله برزن و آنرا به کمر بر


۲۷۱

۲ :- حکیم سنائی اولین ذاتی است که تصوف را با شاعری
روش‌ناس نمود اگر چند رباعیات حضرت ابوالخیر از پیشتر
موجود اند لیکن در ان صرف جوش عشق را به پیرایه خیلی پر زور
ادا نموده اند نه مسائل و اسرار و معارف تصوف را بر عکس تالیفات
حکیم سنائی کتابهای مستقل فن تصوف اند چنانچه خود حضرت
حکیم نیز در حدیقه دعوی هذا نموده است -
کس نگفت اینچنین سخن بجهان در کسی گفت «گو بیار و بخوان
زین نمط هر چه در جهان سخن است گر یکی در هزار آن من است
چون ز قرآن گذشتی و از اخبار نیست کس را ازین نمط گفتار
و این دعوی شان را اکابر صوفیه نیز تسلیم نموده اند ، چنانچه
حضرت مولانا روم میفرماید -
ترک جوشی کرده اما نیم خام از حکیم غزنوی بشنو تمام
عطار روح بود سنائی دو چشم او ما از پس سنائی عطار آمدیم
در حدیقه جمله مقامات تصوف را بعنوا نهای مستقل بخوبی
زیاده ادا کرده ، در حصه چهارم در ذیل بحث شاعری صوفیانه


۲۷۲
انتخاب حدیقه را تقدیم میکنیم.
٣- اگرچه شاعری قدما در حالت فطری بوده ولی طرز ادای
شان شاعرانه نبوده بلکه مدعای خود را صاف و بی تکلف
در الفاظ ساده ادا میکردند یک سخن معمولی را در پیرایه نادر
ادا کردن یا از یک واقعه ادنی استدلال منطقیانه
کشیدن خاصه متوسطین و متاخرین است و موجدش
حضرت حکیم سنائی علیه الرحمه میباشد - تفصیل اجمال هذا
را در آتی بیان میکنیم -
٤- بنیاد شاعری اخلاقی نیز حکیم سنائی نهاده - اگرچه این
صنعت هم بعد از حکیم صاحب خیلی ترقی و وسعت گرفت
لیکن اصول و آئینش دست نهاده خود حکیم سنائی
میباشد -
شاعری اخلاقی اول ترین و لازمترین شرط دارا
که برای هر مسئله اش بیک پیرایه عدیم المثال پالیده شود
که هر سامع در دل خود محسوس کند که هیچ کس پیش از ان


۲۷۳
حقیقت اصلیه را ظاهر کرده نتوانسته و اینکه او کرداری را که
بیشتر اهمیت نمیداد در اصل خیلی نفرت انگیز و بدترین فعل است
بناءً علیه بر شاعر اخلاقی فرض است که از امور روز مره نتایجی که بظاهر
بالکل حیرت انگیز بوده باشند و فکر هیچ متنفس بآن کوچه گذر نکرده
باشد پیدا کند ـ
مثلاً دستور عام است که طبیب از هر چیز یکه منع میکند مردم
از ان پرهیز میکنند و برعکس به احکام شرعیه مثل این پای بند
نمی شود ازین واقعه حکیم سنائی یک پہلوی غریب نصیحت پیدا
میکند ـ حکیم سنائی دید که اکثر طبیب ها پارسی ، عیسوی ، یهودی
میباشند و نیز طبیب ها از اکثر چیزها که مریضها یا مردم را منع میکنند
حلال و طیب میباشند مثلاً حلوا ، شیرینی ، وغیره و از چیزیکه
شرع منع می نماید آن اشیای مضره و نا جائز میباشند حکیم سنائی
ازین احوال چنین استفاده می نماید ـ
ترا ایزد همی گوید که در دنیا مخور باده ترا ترسا همی گوید که در صفرا مخور حلوا
ز بهر دین تو نگذاری حرام از حرمت یزدان ولیک از بهر تن یابی حلال از گفته ترسا


۲۷۴
هر کس میداند که انسان بعد از مرگ از همه کشمکش خلاصی
می یابد، حکیم سنائی ازین خیال این پیرایه نصیحت پیدا میکند.
با همه خلق جهان گرچه ازان بیشتر گمره و کمتر به ره اند.
آن چنان زی که چومیری برهی نه چنان زی که چومیرے برهند
پهلوی بدی شراب هر شخص میداند که در حالت نشئه
انسان بیهوده گوی میکند پوچ میگوید جنگ میکند وغیره وغیره
ولی قابل انکار نیست که انسان در حالت خمار خیلی فیاض و گرگستر
میگردد و این پهلوی خوبی شراب ست ، لیکن ملاحظه شود که شاعر
از پہلوی خوبی شراب بچه خوبی بدی او را ثابت میکند -
نکند عاقل مستی نخورد دانائی نه نهد مردم هشیار سوی مستی پی
گرکنی بخشش گویند که می کرد نه اُ ورنه کنی عربده گویند که او کرد نه می
معلوم است که قوم حضرت موسی علی نبینا و علیه السلام پیش گوسالا
را نموده اند و هندو امروز هم گاو را درجه تقدس خاص میدهند
و نیز این هم مشهور است که حضرت نوح علیہ السلام را مردم
به پیغمبری نشناختند ، ازینوا قعات شاعر یک نتیجه لطیف اخذ میکند


۲۷۵

که رد و قبول عوام قیمتی ندارد اگر بنگاه احترام دیدند گاو را خدا
می شناسند و اگر چپ شدند مثل نوح علیه السلام یک فرد
کامل را رد میکنند-
از پی رد و قبول عامه خود را خر مکن زانکه نبود کار عامه خر خری یا خرخری
گاو را دارند باور در خدای عامیان نوح را باور ندارند از پی پیغمبری
اختلاط و صحبت خوبی هم دارد و بدی هم این است که
ارباب حال هر دو پهلوی آنرا گرفته اند لیکن ذهن هیچ یک این نکته را
درک نکرده که پهلوی که خوبی دارد هم از زحمت و خرابی خالی نیست
کسی کش خرد رهنمون است گر بگیتی ره و رسم الفت نگیرد
که صحبت نفاقی است یا اتفاقی دل مرد دانا ازین هر دو لرزد
اگر خود نفاقی است جانرا بکاهد و گر اتفاقی است زنجیران نیرزد
چو حرا بشربتی خوردم مگیر از منکه بکردم بیابان بود تابستان و آب سرد دوستها
چون تو شدی پیر بلندی مجو کان که ر تو زاد بلند آن بشود
روز نه بینی که به پایان رسد سایه هر چیز دو چندان شود
زشت باشد روی نازیبا و ناز سخت باشد چشم نابینا و درد

معذرت گناه
مقابله به بدخوانی غودود؟
ناقابل معیوب نتوانست


۲۷۶
یا دو قبله درہ توحید نتوان رفت راست یا رضای دوست باید یا رضا خویشتن
بسوی آن حضرت پیوند پیچ دل با آرزو با چنین گلرخ نه خب هیچکس را پیرهن
این جهان بر مثال مرداریست کرگسان گرد او ہزار ہزار
این مر آن را همی کشد مخلب آن مر آن را همی زند منقار
آخر الامر بر پرند ہمہ وز ہمہ باز ماند این مردار
۵:- در شعرای آسیا زمین جوشش و سرمستی که شاعری حقیقی است
بسیار کم یاب است، در شعرای فارسی این نشه مولانای روم
را برده است و گاه و بیگاه خواجه حافظ نیز بدست میشود، لیکن
حکیم سنائی در نیخصوص امام کل است، اشعار ذیل را بخوانید
و ہر یک لفظ و تراکیب و انداز بیان و مضمون را دقت کنید که
چسان از جوشش لبریز است :-
یا بر و همچو زنان رنگی و بویی پیش گیر یا چو مردان اندر آی و گوی در میدان فکن
چون عالم زیر پایت نطع شد پای بکوب چون دو کون اندر دو دستت جمع شد دستی بزه
سربرآر از گلخ توحید تا در کوی دین کشتگان زنده بینی انجمن در انجمن
ای زد لتنگی زمانی طوف کردم در چمن یک جهان جان دیدم آنجا بسته از زندان تن

حکیم سنائی
ترک آرزو مقام وصل
دیناو طالبانش


۲۷۴
پی طرب خوشدل طیور و پی جذبات جن با پی دامان خندان درخت و میزبان گیا
طلای عاشقان خوشت بین قار طرب ای شاهدان شیرین کار
تاکی از خانه بان ره صحرا تاکی از کعبه بان در خمار
در جهان شاہدے و ما فارغ در قدح جرعه وما هشیا
بسکاست شنیدی صفت روم و چین خیز و بیا ملک سنائی به بین
تا همه دل بینی پی حرص و نخل تا همه جان بینی پی کبر و کین
پای نه و چرخ بزیر قدم دست نه ملک بزیر نگین
رسته ز ترکیب زمان و مکان جسته زترتیب شهور وسنین
روح امین داده ببخشش بها نکه داده به مریم زره آستین
۶ : - در اجزای شاعری جزو مهمش تمثیل و تشبیہ ایست مثلاً
یک وقت می آید که شاعر یک دعوی اخلاقی پیش میکند و برا
اثباتش در دلیل پیش کردن تمثیل لازم افتد بعض اوقات
خوبی یا زشتی چیزی رذہن نشین کردن میخواهد و یا تصویر هیئته
یکشی میکشد بدون تشبیہ و تمثیل ہیچ چاره نیست - ہمین است
کہ شعرای بزرگ مثل سعدی ۔ صائب - کلیم و غیره در تمثیل یدطولا


۲۷۸
داشتند.

موجد این وصف شاعری نیز حکیم سنائی است اما اشعار
ذیل محقق میشود که تمثیلات شان چقدر نادر و موثر واقع شده اند.
خرمی زرنگ رفتاری بدین ره کی سرد ورد باید صبر سوز و مرد باید گام زن
هفته ها باید که تا یک پنبه دانه زاب و گل شاهدی را حله گردد یا شهیدی را کفن
ماهها باید که تا یک مشت پشم از پشت میش صوفی را خرقه گردد یا حمار یرا رسن
سالها باید که تا یک سنگ اصلی زافتاب لعل گردد در بدخشان یا عقیق اندر یمن
ساعت بسیار می باید کشیدن انتظار تا که در جوف صدف بارانی شود در عدن
قرنها باید که تا یک کودکی از لطف طبع عالمی گویا شود یا فاضلی صاحب سخن
صدق و اخلاص درستی باید و عمر دراز تا قرین حق شود صاحبقران در قرن
تو علم آموختی از حرص اینک ترس کاندری چو دزدی با چراغ آید گزیده تر برد کالا
چو تن جانزا مزین کن بعلم و دین که زشت آید درون سوشا و عریا نو برون سو کوشک دیبا

اکنون ما بعض قطعات و اشعار قصائد حکیم سنائی را مجتمعاً
مینویسیم تا ناظرین در باب مرتبه شاعری شان رای قائم کرده بتوانند.

مکن در جسم و جان منزلگه این دون پست و آلا قدم زین هر دو بیرون نه نه اینجا باش نه آنجا


٣٨٩
بهرچه از راه باز اهی چه کفر آن حرفه چه پیا بهر چه از دوست بمانی چه زشت آن نش چه زیا
چه بطحات است خدمه کر چینی علماء کدرشت با گرفته چینیان احرام و کی خفته در بطحا
مرا باری بجد افتاد راه حکمت و همت بسوی خط وحدت برد عقل از خط شیا
نخواهم لاجرم نعمت نه در دنیا نه در جنین همی گویم بهر ساعت چه در قرا چه در سرا
که یارب مرسنای مراسنای ده نو د حکت چنان کزوی به شک آید روان بو علی سینا
مگردان حرص من چون گل که در طفلی شکر گشته مگردان حرص من چون مل که در پیری شوم ا
بهر چه از اولیا گفتند از رقمی و دفتی بهر چه از انبیا گفتند آمنا و صدقنا
پرده دار عشق دان رسم ملامت فقیر پاسبان در شناس این آب تلخ انگور
ابسا خفیا که اندر حشر خواهد بد ازان که هست ناقد بصیر و نقد ها بس کم عیاً
عقل جزوی کی تواند گشت بر گیها محیط عنکبوتی کی تواند کرد سیمرغی شکار
کی شود کا می و عالم تا تو باشی ملک آن کی بود اهل شاران کس که بر چیند شار
باش تا کل پاپی انہا را که امروز ندجزو باش تا کل پاپی انہا را که امروزند خا
گولی که بعد ما چه کنند و کجا روند فرزندگان و دخترکان یتیم ما
خود یاد ناوری که چه کردند و چون شدند آن مادران آن پدران قدیم ما


۲۸۰

عمر و خیام ابن ابراهیم نشاپوری
اسم آن عمرو - لقب خیام وطن نشاپور بوده غالباً پیشه آبائی
خیمه دوزی بوده که خیام لقب یافت ـ در وقت طالب العلمی وطبقه
(حسن ابن علی حسن) همدرس داشت، در بین شان رابطه مودت خیلی
مضبوط شده بود که هر سه با هم عهد نمود که اگر یکی از ایشان بر منصبی فائز
گشت دگران را هم بمرتبه خود خواهد رسانید -
در ینوقت که میدانست؟ که این بچه های مکتب که امروز در پخته
کردن پلاؤ مصروف هستند فردا مردان تاریخی میشوند -- بالآخر حسن
ابن علی ترقی کرد رفته رفته بقلمدان وزارت الپ ارسلان سلجوقی
قبضه نمود و چون در سنه هجری الپ ارسلان مرد و جای او را
ملک شاه سلجوقی گرفت این مالک هر سه سیاه و سفید بود. ابن حسن
امروز بلقب نظام الملک (بانی دار العلوم نظامیه بغداد) مشهور
است چون عمرو خیام دریافت که همدرس من بر تاج وتخت قابض
است در اصفهان پیش نظام الملک رسید و نظام الملک احترام


۲۸۱

تمام خیر مقامش نمود و او را بعهد خود فراموش نشده بود لهذا خودش
از عمر و سوال کرد که چه آرزو دارد؟ در یئوقت خیام هر آرزو
میکرد بدست آورده میتوانست ، لیکن شہنشاہ ملک قناعت
صرف وجه معاش بسیار ادنی را درخواست نمود . نظام الملک
در وطن خیام (نشاپور) سرشتر یک ملک نمود که حاصلاتش
کم و بیش دوازده صد روپیه سالیانه بوده ــ
اگرچه خیام در ملک کم قناعت ورزیده ولی سلاطین و امرا او را
به نظر همسر خود میدیدند. چنانچه شمس الملوک خاقان بخاری او را
بر تخت برابر خود جای میداد و ملک شاہ سلجوقی که شہنشاہ عظم عالم
اسلام بوده با و تعلقات ندیمانه داشت . دولت شاہ میگوید که سلطان
سنجر نیز او را بر تخت خود در پهلوی خود مینشاند لیکن از تاریخ الحکما
شهرزوری معلوم میشود که تعلقاتش با سلطان سنجر مزه نداشت .
میگوید که سنجر وقتیکه شاهزاده بود چیچک کشید برای معالجه اش خیام

لے دولت شاه - تخمینه حاصلات ملک از گفته های خود است -
۲ے تاریخ الحکما شهرزوری -


۲۸۴
را طلبید ، وزیر از دانه حالت مریض جویان شد خیام گفت که
آثار خوبی ندارد کسی این خبر را به سنجر رسانید او خیلی ذیق شد
و ملال او تا آخر دوام ورزید -
ملک شاه سلجوقی در ۴۶۷ هجری اراده نمود که یک رصدخانه
عظیم الشان تعمیر کنند - برای آن علمای بزرگ فن هیئت و نجوم را
خواست که در میان ایشان ابو المظفر اسفرارے ، میمون ابن نجیب
واسطی خیام نامدار نیز بوده اند . ابن اثیر نوشته که برین رصدخانه
پل بی شمار بصرف رسیده و زیجی که بواسطه این رصدخانه ترتیب دادند
او را خاص خیام تیار نموده است . چنانچه در کشف الظنون در ذیل تذکره
زیج ملک شاہی نیز این تصریح موجود است .
خیام اکثر درس فلسفه یونانی را میداد و خیالات هم بهمان
رنگ میداشت . چون خیالاتش عام شدند در مردم هیجان زیاد
پیدا شد اراده کشتن او را نمودند که بیدین است . مجبورا بحج رفت که حریم
جای امن است چون از حج فارغ یافته به بغداد رسید مردم اسم او را شید
۱ه تاریخ الحکماء جمال الدین قفطی -


۲۸۳
از هر طرف هجوم آوردند که درسی علوم فلسفه از و بگیرند لیکن او قبولداً
نشده بغداد را گذاشته بوطن خود آمد .

وفات -
قصه وفاتش عجیبهاست - عادتش بود که هر وقت
خلال دندان را پیش خود نگاه میکرد ، روزی مطالعه کتاب الشفا
بو علی سینا مینمود که چون ببحث وحدت و کثرت آمد خلال را در کتاب
مانده برخواست و نماز خوانده وصیت نمود و تا شام چیزی نخورد
نماز عشا را خوانده بسجده افتاد و گفت خدایا ؟ قدر تیکه داشتم
در شناختن تو صرف نمودم پس مرا ببخش ، همین میگفت که دم
آخر شد . در مجمع الفصحا است در سالہ هجری وفات کرد - آن
قصه دفن ازین هم عجیب تر است . نظامی عروضی شاعر نامدار
سیر است و کتاب چهار مقاله اش بچاپ و نشر شده است او
میگوید که من در سنه هجری ببلخ رفته شنیدم که خیام درینجا به خانه
امیرابو سعید مقیم است بخدمتش حاضر شدم در میان اختلاط خیام
بمن گفت که قبر من در جائی واقع میشود که در سال دو باره بر سر آن باران
ن


گلان میشود من ازین سخن به تعجب افتادم و نیز فکر نمودم که چنین هستی بزرگی فضول
گو نمیباشد. بعد از ان من سنه ۵۲۳ هجری در نشاپور رسیدم حکیم موصوف
چند سال پیش وفات یافته بود ، بوجه حق شاگردی یک رابطه
پیدا کرده به قبرش رفتم ، قبرش به مقبره حیره نز و دیوار باغ زیر دفنا
مرود و زردالو واقع بود و انقدر شکوفه بر قبرش باریده بود که سبجا
قبر انبار گل به نظر می آمد من پیشان گوئی حکیم را یاد کربی اختیار اند
گریستم .
فضل و کمال
امروز خیام محض بحیثیت یک شاعر شناخته میشود لیکن او
در فلسفه همسر بو علی سینا و در علوم مذهبی و فن ادب و تاریخ امام
فن بوده جمال الدین فضلی در تاریخ الحکما القابش با لفاظ ذیل شروع میکند
امام خراسان علامه الزمان» و شهر وزی در تاریخ الحکماء میگوید
كان طوابي على في اجزاء علوه الحكمة وكان عالماً باللغة والفقه و التواريخ
چهار مقاله تذکره منجم ماهر-
خیام فقه علم داشت گویا امام در علوم مذهبی محض عقیده مؤلف است شخصی را اول معتقد بصفا
فلاسفه یونان ظاهر میدارد و باز اورا امام مذهب میسازند، نکته بدیع است مترجم ،


٢٨٥

در فلسفه تالی پسر بوعلی سینا بوده و به لغت و فقه و تاریخ هم علم داشت
قوت حافظه چنان داشت که در اصفهان کتابی را هفت بار مطالعه
نموده به نشاپور آمد و تمام کتابی را زبانی نوشتند. چون
با اصل کتاب مقابله اش نمودند دیدند اختلاف جزئی یافتند.
روزی بخانه وزیر عبدالرزاق صحبت علمی بر پا بود و در آن
ابو الحسن (عالم فن تجوید) نیز شرکت داشت که خیام هم رسید، وزیر
خیام را دیده گفت علی الخبیر سقطت (واقف کار رسید) مسئله
زیر بحث را پیش خیام نهادند که هفت قرأت و روایات ساده
و دلایل و وجوه آن را تفصیل داده یک قرأت را از میانش ترجیح داد
ابو الحسن بی اختیارانه گفت که حکما را بگذارید در خود قراء هم چنین
معلومات کم هستند
قاضی عبدالرشید میگوید که ما در مرور حمام با خیام ملاقات
نمودیم و معنی سوره معوذتین دریافت نموده پرسیدیم که درین
صورتها تکرار الفاظ چراست؟ خیام برجسته بجوابش پرداخت
۱ شهر روزی -
۲ شهر روزی -

حصائل شعر العجم ج ۲


٢٨٦

و اقوال و شواهد و دلائل مفسرین را بشرحی بیان نمود که اگر تمام تقریر او
مینوشتیم یک کتاب مستقل جور میشد ۔
خیام چون عقائد فلسفه داشت۔ علمای مذهبی از و مخا لف
بودند امام گرده مذهبی درین عصر حضرت امام غزالی بودند که بذریعه در کتاب
تهافة الفلاسفه ابطال فلسفه نموده اند او شان بغرض مناظره پیش
خیام آمدہ پرسیدند که چون نزد فلاسفه همہ اجزای آسمان باهم مشتاتاً
و متحد الحقيقة هستند پس بعض اجزا چطور قطبین ساکن قرار یافتند خیام
در اظهار مسائل فلسفیه نهایت بخیل بود۔ اول گفت کہ من این مشارا
در کتاب عرائس النفائس شرح داده ام بعد از اصرار در جواب اسأل
از مراتب ابتدائیه اسس آغاز نمود یعنی ازین مسئله بحث شروع نمود
کہ حرکت از کدام مقوله است؟ و آن را چندین بسط داد که از آن
نماز پیشین شد۔ امام غزالی چون صدای موذن شنیدند گفتند جا الحق وزهق
الباطل ان الباطل كان زهوقاً (حق آمد و باطل چوشد) بلی! باطل ضرور
محو شدنی است) و برخوا ستند
شہر زوری ۔
شہر زوری ۔


۲۸۷
فن نجوم یک چیز مهمل است ، لیکن چون حکمای یونان
عموماً بآن معتقد بوده‌اند این خیالات در مسلمانان هم سرایت کردید
خیام نیز درین فن کمال داشت بلقب منجم یاد میشد ـ پادشاه وقت در سنه
پیش خواجه بزرگ صدرالدین محمد ابن المظفر پیام فرستاد که
من بشکار میروم خیام را بفرمائید که بذریعه اعمال نجوم تاریخ مقرر نماید
که از برف و باران محفوظ باشد . خیام بعد از تحقیق دو روزه یک روز
معین نمود. پادشاه بهمان روز حرکت کرده دو کروه نرفته بود که ابر پر نری
بلند شد و در صحرا چادر برف هموار کرد مردم بر خیام خیلی خنده کردند .
و پادشاه خواست که از همانجا پس بگردد خیام گفت که ابر فوراً پراگنده
میشود و تا پنجروز هرگز بر زمین قطره هم نمی بارد. اتفاقاً این پیشین گویی
خیام راست آمد ـ
تصنیفات
تصنیفاتش خیلی کم اند . زیج خیام در ممالک اسلامیه وجود
ندارد لیکن اروپا آنرا طبع نموده شایع کرده است ـ باقی چند رسائل
تاریخ الحکماء


۲۸۸
هستند که ما آنرا از شهر زوری نقل میکنیم ــ
۱: ــ رساله مختصر در طبعیات :-
۲: ــ رساله مختصر بر حقیقت وجود .
۳: ــ رساله بر سرّ تکوین و تکلیف سر این رساله در مصر چاپ شده
اشعار بسیار در عربی نوشته است ما چند اشعارش را از شهر زوری
نقل میکنیم ــ
يل برلى الدنيا بل السبعة العلى بل الافق الاعلى اذا جائت خاطرى
اصوم على الفحشا جهراً وخفيةً عفاقاً وافطارى تبذل من خاطرى
وكم عصبة ضلت عن الحق ذُهّلاً بطرف الهدى من فیفى التقاطر
فان صراط المستقيم بصائر نصبن على وادى العمى كالقناطر
اذا قنعت نفسى بميسور بلغة يحصلها بالكد كفى و ساعدى
امنت تصاريف الحوادث كلها فكن يازماني موسدى ومساعدى
وهبنى انتجذت الشعر بين منازلي وفوق مناط الفرق بين مساعدي
اليس قضى الرحمن في حكمه بان يعبد ا لى نحس جميع المسائل
متى احدثت دنيا لك كان مصيبة فواعجبا من ذا القريب المباعد


۲۸۹
اذا كان محصول الحياة منية فسيان حالا كل سن و قاعد
رضيت دهراً طويلاً فى التماس اخ يرعى دادى ذا ذو خلة خاناً
فلم الفت و لم اخيت غير اخ وكم تبدلت بالاخوان اخواناً
وقلت للنفس لماخومطلبها بالله ما نالنى ما عشت انساناً

رباعیاست

واقعه تعجب خیز است که خیام در فلسفه و نجوم و فقه و ادب و تاریخ کمال داشت ولی با ینقدر ستاره ها افق شهرتش بالکل تاریکست فقط چند رباعیات فارسی دارد که تا هشت صد سال اسم آنرا زنده داشت گویا این بال پرواز مرغ شهرتش میباشد مسلمانان رباعی ها آنقدر اعتنا نه نموده اند که اهالی ارو پا کرده اند. اصل موضوع کتاب ما شاعری است بدینوجه باید که ما در تنقید نمودن رباعیات مذکوره پهلوی شاعری را منظور داشته باشیم اعلی ۱ درین رباعیات فلسفه نیست، هیچ تعلیم اخلاقی نیست یکنکته دقیق ندارند لیکن دیدن این لازم است که در آن شاعری و هم شاعری صفای نعمان هم است یا نه؟ یعنی حام اگر حکیم نمی بود ایا


۲۹۰

شاعر هم میشدیانه ؟ شرط لازمی شاعری جرت ودل آویزی اسلوب
بیان است . شاعر یک سخن معمولی را بیکا اسلوب ندرت آمیز ودلگشا
ادا میکند که سامعین بوجدمی آیند ۔ دل آویزی زبان اسباب مختلف
دارد گاهی از بی تکلفی ، روانی ، شستگی زبان این وصف حاصل
میشود و گاهی به تبدیل نمودن طریقه اداسی مروجه این کیفیت رو مینماید
گاهی از استدلال شاعرانه و گاهی از شوخی و ظرافت و گاهی
از ندرت استعاره و تشبیه ـ و حقیقت این است ادای کلام
بنام متعین و مشخص نیستند بلکه سامع اینقدر محسوس میکند که چیزی
هست که در دل خلید ؟ لیکن چه چیز خلید ؟ و چرا خلید ؟
این هیچ معلوم نمیشود .

خوبی همین کرشمه و ناز و خرام نیست بسیار شیوه هاست بتانرا که نام نیست

رباعیات خیام از هزار ها هم متجاوزند لیکن قدر مشترک همه صرف چند
مضامین معینه ذیل میباشند (بی ثباتی دنیا ـ تعریف خوشی
دلی و نشاط ـ تعریف شراب ـ میسئله جبر ـ توبه و استغفار) از
هر یک مضمون را صد صد بار میگوید لیکن هر بار بیک قالب تازه


۲۹۱

ادا میکند که گویا یک چیز تازه است .
بی ثباتی دنیا و عبرت گرفتن از ان یک مضمون خیلی پامالست
لیکن برای ان خیام هر بار یک اسلوب تازه را بدست می ارد
که اثر نو پیدا میکند -
علیهذا توبه و استغفار هم یک مضمون فرسوده است لیکن
خیام انرا تاثیری می بخشد که از چشم سامع بی اختیارانه اشک جاری
میشوند و بعضی اوقات بجای طریقه رقت اور صورت استدلال
را اختیار میکند و بظاهر بدرجه قوت دار میباشد که گویا جواً
ندارد -

امثله ذیل ملاحظه شوند !
حدت اسلوب - رباعی

بر سینه غم پذیر من رحمت کن
بر جان و دل اسیر من رحمت کن

بر پای خرابات رو من بخشا
بر دست پیاله گیر من رحمت کن

درین رباعی دعای مغفرت میکند لیکن برای خود نی بلکه برای
دیگران (یعنی برای دل و جان دست و پای) باین اسلوب دعازو دار


۲۹۳
میشود و از خودغرضی که در دعائیکه برای خود میکند میباشد) خلاصی
مییابد و نکتۀ دیگر اینکه برائت اعضا بآسانی ثابت میشود که قصور شان
چیست؟ آنها باختیار خود کاری نمیکنند ـ
دست را بمقابلۀ پا آورده درین مقابله صنعت طباق پیدا
شده موجب لطافت مزید گشت ـ
در ملک تو از طاعت ما هیچ فزود وز معصیتی که هست نقصانی بود
بگذار و مگیر زانکه معلوم شد گیرنده دیرسی و گزارنده زود
من بندۀ عاصیم رضای تو کجاست تاریک دلم نور صفائی تو کجاست
ما را تو بهشت اگر بطاعت بخشی آن بیع بود لطف وعطای تو کجاست
بچه انداز شاعرانه بلند بمغفرت مجبور نماید ـ یعنی اگر بهشت برین را
بعوض طاعتم میدهی این تجارت شد که مناسب حال شاهنشاه وذات
غفور و کریم نیست لطف خطای تو که قصه‌های بی پایانش شهرت
عام دارند چه شد؟ شیخ سعدی همین مضمون را در گلستان ادا نموده)
که از محاسن خواص آن شمرده میشود «بدریوزه گری آمدم نه بتجارت» ـ
آنکه پدید گشتم از قدرت تو ده ساله شدم بناز و در نعمت تو


۲۹۳
صد سال به امتحان گنه خواهم کرد تا جرم من است بیش یا رحمت تو
دقت کنید که بچه اسلوب زور دار خواهان مغفرت است ؟
فریاد که عمر رفت بیهوده هم لقمه حرام هم نفس آلوده
فرموده ناکرده سیه رویم کرد فریاد زکرده‌های نافرموده
تعبیر نمودن فرائض به «فرموده ناکرده» و گناهان به «کرده‌های نافرموده»
خیلی لطیف است - مشهور است که روزی صراحی خیام از دستش
افتاده شکست ، ازینواقعه متاثر گشته رباعی هذا را نوشت -
ابریق می مرا شکستی ربی بر من در عیش را ببستی ربی
بر خاک بریختی می لعل مرا خاکم بدهن که سخت مستی ربی
میگویند که خدا سزای گستاخی‌اش را داده که گردنش کج شد.
برین برجسته گفت -
ناکرده گناه در جهان کیست؟ بگو وان کس که گنه نکرد چون زیست؟ بگو
من بد کنم و تو بد مکافات دهی پس فرق میان من و تو چیست؟ بگو
اکثر شعرا مضمون طلب مغفرت را بسته‌اند - نظامی میگوید -
گناه من ار نامدی در شمار ترا نام کی بودی آمرزگار


٢٩٤
یک شاعر زبان اردو میگوید ـ
عوض نه لی مری جرم و گناه بیحد کا الہی تجکو غفور الرحیم کہتی ہین
کہین، کہین نه عدو دیکہکہ مجہی محتاج  یه او نکی بندہی ہین جنکو کریم کہتی ہین
(یعنی آلہی؟ از من عوض جرم و گناهای بیحد مرا مگیر که ترا غفور الرحیم
میگویند و نیز عدو (کافر) مرا درین حالت (از اعمال نیک) محتاج
و (خالی دست) دیده (بطعن خواهد گفت که او مردم ببینید!)
این شخص بندۀ کسی است که او را کریم میگویندـ
لیکن طرز اداء و استدلال خیام ندرت زیاد دارد با
او در صورت سزا بذریعۀ استدلال شاعرانه در بین غلام و آقا
مساوات ثابت میکند و نیز آن را بجای جمله خبریه بصورت استفهام
که خیلی موثر و مسکت میباشد ادا مینماید ـ
شوخی و ظرافت
خیام با اینکه فیلسوف بوده شوخی و ظرافت طبع زیاد داشت
بدینوجه اکثر مضامین در پیرایۀ ظریفانه شوخ ادا مینماید ـ
ای چرخ ز گردش تو خورسندیم آزاد کنم که لایق بند نیم


۲۹۵

گرمیل تو بابی خردان با الست من هم نیز چنان اهل خرد مند نیم
در اشیا عموماً این خیالست که آسمان همیشه ارباب خرد را در پیچ
و تاب دارد بدین وجه آسمان را ظریفانه خطا میکند -
در مسجد اگر بهر نیاز آمده ام قسم بالله نه بهر نماز آمده ام
یکروز اینجا سجاده دزدیدم باز آن گم شده است بهر از ان امده ام
گویند که می خور که شعبان نه روانت نه نیز رجب که آن مه خواص خداست
شعبان و رجب مه خدایند و رسول ما می بر مضان خوریم کان خواصه ماست
ایرانیها اکثر ماه ها را تقسیم نمودند مثلاً شعبان را ماه رسول و رجب را
ماه خدا میگویند ـ خیام میگوید که مردم درین ماه ها از شراب منع
میکنند که این ماه های خدا و رسول هستند بیشک این هدایات
شان درست اند بدینوجه ما در ماه رمضان المبارک شراب میخورم
که این ماه خواص از ماست -
گویند که آن کسان چو با پرهیزند زان سان که بمیرند بدان سان خیزند
ما با می و معشوق از انیم مقیم تا بو که بحشر آن چنان انگیز ند
مشهور است که انسان در حالتیکه می میرد حشرش در همان حالت میشود

حصص ادبیه شد الیه سه روپیه


٢٩٦

خیام گفته که من با همین سبب شب و روز شراب میخورم و با معشوق
بسر میبرم که روز قیامت هم در همین حالت برخیزم.
گویند که ماه روزه نزدیک رسید من بعد بگرد باده نتوان گردید
تا آخر شعبان بخورم چندان می کاندر رمضان مست بخسبم تا عید
باده خوران ایران در ماه رمضان شراب نمیخورند، لیکن خیام این
پیرایہ خود را بصورت بدیع ادا نموده است تا آنی همین مضمون
را فطری (نچرل) ساخته است میخور دن این ماه روا نیست
ولیکن مستانه توان خورد شب یکدهه یا خور د بدان گونه بباید که بمستی
تاشام دگر بر نتوان خواست بستر یک شاعر دیگر پیرایه خیلی لطیف
اختیار نموده در یک غزل که ردیفش «نمی دانستم» است
میگوید:-
قرب یک ماه بمیخانه اقامت کردم اتفاقاً رمضان بود نمیدانستم
هرگه که طلوع صبح ازرق باشد باید که بکف جام مروق باشم
گویند بافواه که می تلخ بود شاید چو هر حال که می حق باشد
در غربی یک مثل مشهور است (الحق مر) یعنی سخن حق تلخ است.


۲۹۷
خیام از تلخی شراب استدلال میکند که خوردن شراب حق است
میگوید میرزا غالب ازین یک مضمون دیگر پیدا کرده --
نگفته که به تلخی بساز و پند پذیر برو که باده ما تلخ تر ازین پیداست
دست چو منی که جام ساغر گیرد حیف است که آن دفتر و منبر گیرد
توزا هد خشکی و منم فاسق تر آتش نشینده که در تر گیرد
من در رمضان روزه اگر میخورم تا ظن نبری که بی خبر میخوردم
از محنت روزه روز من چون بشد پنداشته بودم که سحر میخوردم
طبعم به نماز و روزه چون مائل شد گفتم که مراد کلیم حاصل شد
افسوس که این وضو ببادی شکست وان روزه بنیم جرعه باطل شد
درین رباعی به پیرایه ظریفانه اشاره نموده که کسانی روزه و نماز
ظاهری مینمایند هستی عبادت شان بس همینقدر است -
گویند که فردوس برین خواهد بود آنجا می ناب حورعین خواهد بود
گر با می و معشوق گزیدیم چه باک چون عاقبت کار چنین خواهد بود
خیام بر مردما نی که عقیده دارند که لا در بهشت عیش و سرور جسمانی
و حور و شراب میسر میشود » به شیوه ظرافت آمیز اردو میکند که اگر این چنینی


۲۹۸
در بهشت هستند پس ما آنها را در همین دنیا اختیار کردیم - در آن
چه عیب شد ؟
زاهد گوید بهشت با حور خوشست من میگویم شراب انگور خوشست
این نقد بگیر و دست زان نسیه بدار آواز دهل شنیدن از دور خوشست
ما را گویند دوزخی باشد مست قولی است خلاف دل در آن نتوان بست
گر عاشق و مست دوزخی خواهد بود فردا بینی بهشت را چون کف دست
یعنی اگر این صحیح است که عاشق و مست در بهشت نمی روند ضرور
بهشت یک میدان ویرانه خواهد بود چه ؟ عشق و مستی لازمه
انسانی است ازین هیچکس خالی نیست ( که بهشت را آباد کند ) .
گویند بهشت و حور کوثر باشد جوی می و شهد و شیر و شکر باشد
یک جام بده زیاده ام ای ساقی نقدی ز هزار نسیه بهتر باشد
از هرچه خورد مرد شراب اولی تر با سبز خطان باده ناب اولی تر
عالم همه سربسر رباطی است خراب در جای خراب هم خراب اولی تر
مائیم خریدار می کهنه و نو وانگاه فروشندۀ عالم بد و جو
گفتی که پس از مرگ کجا خواهم رفت می پیش من آر و هر کجا خواهی رو


۲۹۹
آن باده خوشگوار بر دستم نه آن ساغر چون نگار بر دستم نه
آن می که چو زنجیر بپیچد سر خود دیوانه شدم بیار بر دستم نه
نه لایق مسجدم نه در خور کنشت ایزد داند گل مرا از چه سرشت
نه دین و نه دنیا و نه امید بهشت چون کافرستر در دوزخم و چون قحبه زشت نسخته مفلس
کافر مفلس قحبه زشت رو هر دو از دین و دنیا محرومند. برای محروم
دین و دنیا تمثیلی ازین بهتر بدست نمی آید -
بی ثباتی و عبرت انگیزی دنیا -
موضوع بزرگ شعرای نامدار بی ثباتی دنیا و عبرت زابودنش
میباشد. گل سرایئ ناز سعدی حافظ ابن یمین ناصر خسرو
سحابی نجفی همین مضمون است . در حقیقت موجد این مضمون خیام
است بلکه آنرا بدرجه رسانید که شعرای بلند پایه مثل (سعدی وحافظ)
هم براهیکه او نشان داده میروند - قطع نظر از پند اندازه زور
شاعری اش هم از آن حاصل میشود - خیام این مضمون را صدها
ادا میکند لیکن کمال اینست که هر بار بقوت تخییل خود یک پیرایه
تازه موثری ایجاد میکند که گویا یک خنجر تیز و تازه است که بر دل خطها میکشد


۳۰۰
خاکی که بمزیر پای هر حیوانی است زلف صنمی است و عارض جانانی است
هر خشت که بر کنگره ایوانی است انگشت وزیری و سرسلطانی است
شیخ سعدی برای ادا نمودن همین مضمون حکایتهای فرضی نوشته بله
مثلاً میگوید -
شنیدم که یکبار در دجله سخن گفت با عابدی کله
که من فرفر ماندہی داشتم بسر چون کلاه مهی داشتم
در یک شعر دیگر بر انداز خیلی درانگیز ادا نموده -
زدم تیشه یکروز بر تل خاک بگوش آمدم ناله دردناک
که زنهار اگر مردی آهسته تر که چشم و بناگوش روی است و پر
ولی این مصوری سعدی عکس مرقع خیام است - ملاحظه شود:
(خیام) دی کوزه گیری بدیدم اندر بازار بر تازه گلی لگد همی زد بسیار
وان گل بزبان حال با او میگفت من همچو تو بوده ام مرا نیکو دار
اگر چه در شعر سعدی لفظ آهسته تر و اسمای مفرده اعضای خواص
بله
چون حواس باطنیه عارفین و عباد مثل حواس ظاهریه ما یان (بعضی اوقات) کار میکنند و بآن
بعضی سخن ها که ما او را شینده نمیتوانیم میشنوند بدینوجه لازمست که این حکایتهای سعدی
فرضی باشند بسا ممکن است که واقعات اصلیه بوده باشند (مترجم)


۳۰۱
اثر پیدا کرده لیکن علت استرحام در شعر خیام قوی تر است (یعنی
روزی من هم مانند تو بودم بر من رحم کن)—
یا جای دیگر همین مضمون را بجای دیگر بر طریقهٔ موثر تر از آن ادا نموده .
پیش از من و تو لیل و نهاری بودست
گردنده فلک برای کاری بودست
زنهار قدم بخاک آهسته بنه
کین مردمک چشم نگاری بودست
پیرایه های دیگر همین مضمون ملاحظه شوند—
این کهنه رباط را که عالم نام است
ارامگه ابلق صبح و شام است
بزمیست که واماندهٔ صد جمشید است
قصری است که تکیه گاه صد بهرام است
خوش باش که غصه بیکران خواهد بود
بر چرخ قران و اختران خواهد بود
خشتی که ز قالب تو خواهند زدن
ایوان و سرای دیگران خواهند بود
ای کوزه گر آب نوش اگر هشیاری
تا چند کنی بر گل آدم خواری
انگشت فریدون کف کیخسرو
بر چرخ نهادهٔ چه می پنداری
یعنی ای کوزه گر؟ میدانی که این گل که بر چرخ داری
چیست؟
این گلی است که وقتی انگشت فریدون و کف دست کیخسرو بوده است..-


۳۰۲

جامی است که عقل آفرین میزندش صد بوسه ز مهر بر جبین میزندش
وین کوزه گرد چرخ پر جام لطیف میسازد و باز بر زمین میزندش
بر سنگ زدم دوش سبوی کاشی سرخوش بودم که کردم این اوباشی
با من بزبان حال میگفت سبو من چون تو بدم تو نیز چون من باشی
این کوزه که چون عاشق زاری بوده‌است و اندر طلب روی نگاری بوده‌است
این دست که بر گردن او می‌بینی دستی است که در گردن یاری بوده‌است
خمریات
مثلیکه در شعرای زبان عربی ابونواس جان‌دادهٔ باده است
همین‌طور در فارسی خیام دلدادهٔ می میباشد او بشوقی و شعفی و جوش
و جوشی و بی‌اختیاریکه نام شراب میگیرد از آن صاف ثابت میشود
که در حقیقت شراب میخورد وتاسفا اینکه خیام فیلسوف بود اگر آنهم
مثل حافظ صوفی میبود همین شراب نابش شراب معرفت میگشت.
نیم حصه کلامش در ذکر شراب است. مضامینی را که متعلق شراب
بیان نموده خواجه حافظ همان را گرفته تیز تیز نموده ـ ولی در بعضی حصه
های کلامش آنقدر بیخودی و بدمستی دیده میشود که خواجه حافظ هنوز بیشتر

توجه حصه اخیر نیم صفحه ماند
نمونه خطش (لخ)


۳۰۳

نیز نرسیده :—
من بی می ناب زیستن نتوانم بی جام کشیده بارتن نتوانم
من بنده اندمم که ساقی گوید یک جام دیگر بگیر ومن نتوانم
بدستی و بی اعتنائی ملاحظه شود! شخصی در خیالات مذهبی غرق
برای دریافت نمودن حالات قیامت می آید و بلهجهُ ترود و
پرسان میکند که بی شراب زندگانی نتوانم ۔ بلی ! خیام باده
میخورد ولی رندانہ تی بلکه حکیمانه (اگر چه شرعاً اینهم ممنوعست) ۔ خیام خود
میگوید که در باده خواری لحاظ سه چیز شرط است :
اوّل که بخورد ؟ دوم بچه مقدار باید خورد ؟ سوم در صحبت کدام
کسان باید خورد ؟ ۔ باز میگوید که اگر این شرائط رعایه شوند
سوای مرد دانا هیچکس شراب خورده نمی تواند چرا ؟ پابندی شرائط
مذکوره بجز از آدم عقلند دیگر کس نمیتواند ۔
می گرچه حرام است ولی تا که خورد آنگاه چه مقدار ؟ دیگر با که خورد
هر گاه که این چهار شرط آید جمع پس می بخورد مردم دانا که خورد ؟
باز اشکارا کرده میگوید که چطور باید خورد :—


٣٠٤
کم کم خور ، و که که خور، و تنها می خور -
چون هشیارم طرب زمن پنهانست ور مست شوم در خردم نقصان است
حالی است میان مستی و هشیاری من بنده انکه و زندگانی آن است
یعنی انسان بعضی اوقات شراب بسیار میخورد که بد مست میشود و بعضی
اوقات کم میخورد که بالکل اثرش پدیدار نمیگردد. این هر دو
حالتش مرغوب نیستند . حالت مطلوب کیفیت متوسط در میان
بیخودی و هشیاری و من غلام چنین کیفم .
چون باده خوری زعقل بیگانه مشو مدهوش و مباش جهل را خانه مشو
خواهی که می لعل حلالت باشد آزار کسی مجو و دیوانه مشو
گر باده نمیخورم نشان خامی است ور نیز مدام می خورم بدنامی است
می شاه و حکیم و رند باید خورد ور زین سه نه مخور که دشمن کامی است
شراب خوردن اگرچه باعتدال هم باشد قطعا حرام است کسیه
بجوازش فتوی میدهد در عدالت اخلاق مجرم ناقابل معافی
است ، با اینهمه اگر شما دو کس را ببینید که یکی نیک طینت
بی ریا - صادق - است و لی شراب میخورد - و دیگری شراب


۳۰۵
نمی خورد لیکن شب و روز در غیبت و بدگوئی و تکفر مردم بسر میگذراند
و یا در مال اوقاف بحیله‌های شرعی تصرف مالکانه میکند
و احکام شریعه را بر قالب خواهشات نفسانی خود منقلب میسازد
شما ازین هر دو کدام کس را بهتر میگوئید؟ وقت باید کرد؟
مردمانیکه شراب نمی خورند و بچه جسارت گناهان سنگین تر را میکنند
خیام مردمان مذکورین را خطاب میکند -
تو فخر همیکن که می نخوردی صد کار کنی که می غلام است او را
خواجه حافظ همین نکته بیک اسلوب خیلی بلند ادا میکند -
فقیه مدرسه دی مست بود و فتوی داد که می حرام ولی به ز مال اوقاف است
فلسفه
فلسفه چیست؟ ادراک حقائق اشیاء .
هر چیزیکه چهار دور ما بنظر میخورد ، وقتیکه ما آنرا می بینیم ضرور
در دل ما سوال‌ها پیدا میشوند که در این اشیاء چه باشند؟ چسان
بوجود آمده اند؟ چه میباشند؟ از کدام شی پیدا شدند؟ مفرداند
یا مرکبات؟ ذاتیات شان چیست؟ خواص و لوازم چه؟ .
مقصود لطایف آن که سائیکانراد ه حوراً شزاء : اوند باید که دو دیگر گناها و از حقوق تعدا آنرا احتزار کنند در نه نجات مشکل است
و مطلبش اینست که که ائیکه غیراز شراب خود از نام گناهان باوه بازند می نخور را اسباب آزرو دانسته در جرمائیکه مجرمین خلاف اندازنداند


٣٠٦
و نیز چون مامی بینیم که چند چیزها در یک وقت و یا پیش
و پس (سلسله وار) پیدا شدند. باز سوالات گوناگون پیدا
میشوند که: «آیا در میان شان یک علاقه خواص موجود است و یا
بطور اتفاقیه باهم در یک زمانه پیدا شده اند؟ و نیز اگر تعلق است
پس کدام قسمش؟ و چرا هست؟ »
الحاصل این و همین قسم سوالات دیگر مایه خمیر فلسفه میباشند
و وظیفه فلسفه حل نمودن شان میباشد. لیکن مقدم ترین سوال انست
که «آیا ما بحقیقت اشیاء رسیده میتوانیم؟ جمهور حکما در جوابش
بلی! میگویند. ولی در هر زمانه چنین دانشمندان هم موجود
داشتند چنانچه در ین وقت هم موجود اند که آنها عقیده دارند که
حقیقت هیچ چیز معلوم شده نمی تواند هربرت اسپنسر تمام اشیاء
را دو قسم نموده اول آنکه :
عقیده دارند که علم انسانی به احاطه آنها قادر نیست. دوم:
تحت الادراک که علم شان ممکن است فیلسوف موصوف بخش اشیا
قسم اول یک رساله نوشته ظاهر میکند که تحقیق اینچنین اشیا


۳۰۷
نبا ید کرد. شاپن هور (فیلسوف المانی) بالکل انکار میکند که حقیقت
یک چیز هم معلوم شده نمیتواند و مذهب خیام هم بهمین است . بغور
کنید و خوب دقت نمائید ! که چیزهائیکه ما به نسبت آنها یقین داریم
که خوب میدانیم آنها را هم هیچ نمیدانیم. به نسبت همه اشیاء
محسوس تر و بدیهی تر نمایان تر ماده یا جسم است. لیکن نقور ببینند
که ما ماده را بکدام درجه میشناسیم. ما صرف چند خواص ماده را
میدانیم . مثلاً اگر ماده تحلیل شده بزود باجزای خیلی خورد
منتهی میشود که آنها تحلیل نمیشوند. و آنرا اجزاے دیم قراطی میگوئید
درین اجزاء حرکت ، وزن ، کشش اثقالی کشش ثقل،
و چند خواص دیگر موجود هستندـ لیکن این امور خواص و اعراض
ماده هستند . مگر اصل حقیقتش که چطور بوجود آمد؟ از کجا آمد؟
هیچ معلوم نیست ـ ازینهم واضحتر یک مثال میگوئیم که اگر ما یک
سیب بدست گرفتیم به نسبت آن کمال میکنم که آنرا میدانیم. بلکه
خیال ما اینست که بمرتبهٔ بداهت آنرا میشناسیم. ولی دقت
باید کرد که. بآیا کدام حد آنرا میدانیم صرف همینقدر که: یک خواص

حصه اول شماره هشتم ۶۰۰ قاضی غلام حیدر


۳۰۸
مقدار یک خواص شکل یک خواص بو ، خاص رنگ ، خاص مزه
دارد لیکن هرکس میداند که مقدار ، شکل ، رنگ بو ، مزه اوصاف
هستند که در فلسفه قدیم آنرا باسم اعراض یاد میکنند . درین
اشیاء یک چیز هم جوہر (قائم بالذات) نیست . حالانکه سیب
یک قائم بالذات چیز است . از ین مفهوم شد که معلومات مذکوره
ما بر حقیقت سیب هیچ روشنی نه انداخته -
ما در اکثر اشیاء سلسله علت و معلول قایم میکنیم. لیکن نظر
بر ترقیات روز افزون تحقیقات تازه سلسلۀ ی قدیم ما تا قابل
اعتبار شده میروند و لطف اینست که باز هم رشته علت و معلول
میشود
حقیقی بدست ما نمی آید . ما می بینیم که هر چیز ثقیل که از بالا خطا
بزمین می آید در سابق فلاسفه یونان خیال داشتند که زمین مرکز
اینچنین چیزهاست و هر چیز بسوی مرکز خود کشش
دارد . لکن نیوئن این تحقیق را غلط گفته میگوید که جهرم
خاصیت جذب دارد . و چون زمین یک جسم کلان


۳۰۹
است ازین جهت اجسام خورد را جذب میکند. لیکن ازین
اصل مسئله تا چه حد حل شد؟ صرف اینقدر فهمیدیم که علت
افتادن اشیاء از بالا (مرکزیت زمین نیست بلکه) تجاذب
اجسام است. لیکن این سوال الان هم کما کان لاینحل است که:
علت تجاذب اجسام چیست؟ یعنی در اجسام تجاذب چراست؟
الحاصل هر وقت سخنان ابتداء حل میشوند لیکن چون
ازین حد قدم بالا نبردیم پای مادر گل لاعلمی بند می ماند. اگر یک
راز منحل میشود متصل آن راز دیگر سر میکشد. و اگر یک گره واز میشود
دیگر عقده لا ینحل پیدا میگردد.
فلسفی در حقیقت نتوانست گشود کشت زار دیگر آن زار که افتاد میکرد
همین است مذهب جمله حکمای باریک بین همین است که ما هیچ نمیدانیم »
سقراط چون تمام عمر خود را در تحقیقات صرف نمود همین اقرار کرد که (معلوم شد
این کلیه قابل قبول نیست. ورنه جسم کلان مثلاً کوه خاک ذاتی افتاده گردش خود را و جسم انسان اشیای خورد
نزدیک خود جذب میکرد اگر بهانه کرده شود که چون کشش زمین به نسبت کلانی اش قوی بوده جذبهای اشیا خود را
مغلوب بی اثر ساخته است از جهت جذب انها کار کرده نمیتواند . این سخن بظاهر معقول است. ولی ازین لازم
می آید که به پیش جذب یک جسم بس کلانی مثلاً زمین جذب اجسامی برش خورد مثل انسان و سبدوت هم مغلوب شده
بی کار و بی اثر میشد حالانکه مشاهده ماباً امروز با دراک این حالت را که همه اشیاء اجزای دبیر قرابطی خود را
جدا جدا کرده مجموعه بود شده اندی موافق نگشته است. والغیب عند الله (منصور عالم انصار)


۳۱۰

که هیچ معلوم نشد خیام هم همین مذهب دارد و مذهب خویش را
خیلی آشکار و بکثرت بیان نموده –
کس مشکل اسرار فلک را نکشاد کس یکقدم از نهاد بیرون نه نهاد
چون بنگرم از مبتدی و تا استاد عجز ست بدست هر که از ما در زاد
آنانکه محیط فضل و آداب شدند در کشف دقیقه شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریک نه بردند بیرون گفتند فسانه ای و در خواب شدند
آنانکه جهان زیر قدم فرسودند وندر طلبش هر دو جهان پیمودند
آگاه نمیشوم که ایشان هرگز زین حال چنانکه هست آگه بودند
جمعی متفکرند در مذهب و دین جمعی متحیرند در شک و یقین
ناگاه منادی برآید ز کمین کای بیخبران راه نه آنست نه این
افسوس که سرمایه ز کف بیرون شد در دست اجل بسی جگر ها خون شد
کس ناید از ان جهان که پرسیم ازو احوال مسافران عالم چون شد
هر چند که رنگ بوی زیباست مرا چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا
معلوم نشد که در طرب خانه خاک نقاش من از بهر چه اراست مرا
کس را پس پرده قضا راه نشد و ز سر خدا هیچکس آگاه نشد


۳۱۱
هر کس ز قیاس خویش چیزی گفتند معلوم نگشت و قصه کوتاه نشد
دل سر حیات را کما هی دانست در مرگ هم اسرار الهی دانست
امروز که با خودی ندانستی هیچ فردا که ز خود روی چه خواهی دانست
گفته خواهد شد که اگر لاعلمی فلسفه خیام است پس همه جهلا فلسفی هستند
بی شک و بی این فکر درست نیست . مردم به سقراط هم همین اعتراض
کرده بودند شما میگوئید که ما هیچ نمیدانیم و ما هم میگویم که ما هیچ
نمیدانیم پس میان ما و شما چه فرق شد ؟ جوابداد که من میدانم
که نمیدانم و شما نمیدانید که نمیدانید - عموماً علم دو مرتبه دارند : یک
عالمانه دیگر جاهلانه . زمین ، آفتاب ، ماهتاب را یک عامی هم میداند
مگر جاهلانه . مثلاً یک دهقان میداند که در یک زمین در یکوقت
دو غله نمیشود و همین مسئله را یک ماهر علم نباتات هم میداند.
لیکن در دانستن هر دو فرق بسیار است .
لاعلمی را هم بر همین قیاس کنید یک فیلسوف محقق هم میداند
که حقیقت خدا را نمیدانیم و یک مرد جاهل همین اقرار دارد است
در علم هر دو فرق زمین و آسمانست بر لاعلمی خود خیلی نازان است


۳۱۲

و میگوید هر کس بمرتبه لا علمی رسیده نمیتواند .
تو بی خبری بی خبری کار تو نیست هر چیزے را نرسد بی خبری
شاعر همین لا علمی را در اندرز شاعرانه گفته –
تا بجای رسیده دانش من که بدانم همین که نا دانم
خیام در یک جای دیگر بکمال ادعا میگوید –
رندی می دیدم نشسته بر سنگ زمین نه کفر نه اسلام نه دنیا و نه دین
نی حق حقیقت نه شریعت نه یقین اندر دو جهان بود کر از مهره این
فلسفه لا علمی صحیح است یانی . لیکن اثرش دیده شود که چیست؟
سرچشمه جمله تحقیقات ، انکشافات ، اطلاعات جدید همین لا علمی
است؟ چرا اگر ما یقین داشته باشیم که ما هر چیز را میدانیم . یا اینکه
چیزهای را که میدانیم بکنه آن رسیده ایم پس برای طلب مستمر ما
هیچ شی باقی نمی ماند کسیکه ما را در جستجو جد و جهد علم مصروف بکند باقی
نمانده لیکن فلسفه لا علمی برای ما شمع راه است . آن حرص
ما را بر هر قدم زیاد میکند . ما هر چیز را که میدانیم آنرا ندانستن
گفته و مسلسل قدم پیش برداشته میرویم . خیام که تعلیم فلسفه


۳۱۴
لا علمی نیست بلکه بترغیب طلب علم را نیز مینماید .
گر از پی شهوت هوا خواهی رفت از من خبرت که بینو خواهی رفت
بنگر چه کسی ؟ از کجا آمدهٔ میدانکه چه میکنی ؟ بکجا خواهی رفت
خیام میگوید که تحقق کنید ! تا که شما کیستید؟ از کجا آمده اید؟
چه میکنید؟ و بکجا میروید » فکر کنید ! که غیر ازین کدام مسائل فلسفه بالاتر
میباشند؟ یک این نکته هم قابل دقت وغور است که مسائل
مختلفه در بین فرقه های مسلمانان بقرار ذیل است
خدا فاعل بالایجاد است یا بالا راده ؟ صفات خدا وندی عین ذاتش هستند
یا غیر؟ قدیم هستند یا حارث ؟ کلام خدا نفسی است یا لفظی؟
لا علمی معرض لعدم حصول شمع راه و موجب ترغیب شده نمیتواند . بلکه برای عارفین و فلاسفه های بزرگ
در انجام تحقیقات یک حیرت پیدا میشود و آنرا در اصطلا حشان لا علمی میگویند این حیرت در حقیقت معلم
اعلی و فضیلت کبری است و از عظمت و نامحدود بودن علم پیدا میشود یک طالب علم در راه کسب علوم قدم
می نهد و برا بر علم و اکتشافاتش ترقی کرده میروند تا اینکر سرحد فکرش ختم شده او را از پرواز باز میداد
گرچه تا این درجه یک طالب صادق را علوم و معارف بی شمار حاصل شده لیکن چونکه نظرش بلند گشته
اطالب رفعت مزید است بناءً علیه علوم حاصل شده در نظرش هیچ می آیند و علوم که بلندتر
از حوصله اش است با د حاصل نمیگردند در اینجا متحیر استاده شده محسوس میکند که « دستم از علوم و معارف
بالکل تهی است » حالانکه در مقام نادانی انش از علمی است که از سرحد فکرش بلند و فوق الادراک
است نه از علومیکه در سرحد فکرش داخل بوده پیشتر حل شده اند . بلی ! این حق است که
ادراک انسانی از اوصاف بالا نمیرود و حقایق اشیا و استنائی ندارد فقط (مترجم)


٣١٤
مسائل مذکوره از همه امور فوق الادراک اند و اشکارا است
که مادام که حقیقت خدا هیچ معلوم نیست پس کیفیات اوصاف
او چه سان معلوم شده میتواند؟ با اینهمه خفا عجب نیست که هر فرقه ا-
یقین دارد که همه عقائدش انقدر یقینی و صحیح میباشند که
بفکرایشان هر شخص مخالف او گمراه، جاهل ، کور باطن ، مرتد ، کافر
و ملعون میباشد چنانکه متغوله، قدریه، اشعریه، حنابله شیعه
سنی همدیگر را تکفیر میکنند. حتی که این اختلاف بجنگ باهمی
منجر شده در بغداد نوبت بخون ریزیهای زیاد رسیده -
اگر بزرگان این فرقه ها بر فلسفه خیام عمل میکردند ( یعنی خیال
میکردند که این مسائل مختلفه امور فوق الا در اک هستند علم
درین مسائل تمسک جهالت و از طرف خدا ما بائیمان اجمالی
مکلف میباشم یعنی اینکه خدای تعالی صفات سمع ، بصر، و
کلام دارد. ولی شریعت بما امر نکرده که ما در پس تحقیقات کشف
حقیقت و کنهه صفات مذکوره بیفتم) نزاع و جدال ها ئیکه دریا
فرقه های مذکوره در ظرف دوازده صد سال شده هرگز


٣١٥
واقع نمیشد. ماتفت شیرازی چه خوب گفته --
یکی از کفر میلافد دگر طامات میبافد بیابین داوری ما را پیش داور اندازیم

جبر
یعنی مثل سنگ وغیره مجبور بودن انسان. مسئله جبر خیلی
دقیق است اگرچه بظاهر این مسئله غلط معلوم میشود لیکن بدون
تسلیم نمودن آن هیچ چاره هم هست فرقه قدریه (که جبر را رد میکنند تا معتزله و
دعوت مؤلف بفلسفه لا عملی خیام و گمان کردن او که باین فلسفه اتحاد اسلام پیدا میشود یک مضمون خالص
مخادعانه است که در میدان عمل هیچوقت نمی ارزد. دنیا که مسلمانان یک جزو قیمتدار آن میباشند بر اختلاف
و تصادم آفریده شده است چرا که مقصد پیدایش دنیا جدا کردن نیک را از بد است که فی الحال سخت
مخلوط میباشند اجزاء نان در گندم همراه اجزاء کثیف گذشته مگر صورت کشیدنش صرف همین است که اول
گندم را در آسیا میدره کنند باز در غربال بکشند معلوم است که حصه در کار مستغرق ساختن اجزاء
متحده گندم است. همین طور مثلاً اجزای سیب از زمین مخلوط اند یک آدمیکه آرزوی سیب خوردن را دارد
مجبور است که اول زمین را با لات سخت نرم کند باز سیب را در آن بنشاند و مدام نگرانی آب وغیره کند
نهال سیب اجزای سیب را از زمین کشیده جوشیده اخر در صورت سیب آنرا در اورده تقدیم میکند
درین موقع هم فعل انسان که نرم کردن از زمین وغیره است و هم فعل نهال سیب که جوشیدن اجزای
سیب است متفرق ساختن یعنی در اجزای زمین اختلاف پیدا کرد نست غرض تمیز شدن نیک از بدکه
مقصد آفرینش دنیا است بدون از اختلاف پیدا نمیشود لہذا آرزوی اتحاد عمومی خلاف فطرت
است و بلی! اگر کسی از حق و باطل قطع نظر نموده بخواہد کہ مسلمانان بحیثیت یک قوم متحد باشند
نه پیروش عمل نمودن بر فلسفه لا عملی نیست بلکه لازمست اولیای امور مسلمانان عالم اسلامرا
بروی خطرات معظمه خارجی که معنی اسلام اند ( و بیرت یوروپ بلشویزم روسیه و امپریالیزم
جاپان وغیره ) توجه داده در فکر مدافعه و محافظه وجود خود آنقدر غرق بسازد که سوای مدافعه مذکوره
اہمیت هر خطره در نظرش محو و نابود بگردد. در نتیجه زور مسلمانان دنیا ( رافضی خارجی، سنی
شیعه وغیره ) متحد میگردند انشا الله تعالی فقط (منصور مترجم ) .


٣١٦

استدلال آن بر ضعف اراده انسانی است یعنی او شان میگویند
که چون اراده انسان باختیارش است هویدا میگردد که
انسان مجبور نیست بلکه مختار است لیکن بعد از وقت معلوم میشود که
خود اراده انسانی هم در قبضه قدرتش نیست قاعده است وقتیکه تمام
اسباب راد فراهم می آیند در ین وقت اراده خواه مخواه پیدا میشود
و از اختیار انسان بکلی می برآید انصاف نمیتواند که تولید اراده
را منع کند و نگذارد که اراده قلبش هیچ پدیدار نشود
عجب انیست کسانیکه از نام جبر میگریزند و جبریه را کافر
میخوانند خود شان هم فکر جبریه میباشند ولی بزبان خود
اقرار نمیکند
اشاعره که بجبر عقیده نداشتند میگویند که ((انسان
برا فعال خود قدرت دارد)) مگر خود ایشان این اقرار نیز دارند که
در این قدرتش مطلق اثری ندارد من میپرسم که چون چنین است پس
از اثبات اینقدرت چه سود؟
همین است که صاحب ((مسلم الثبوت)) میگوید که ((جبر جبریه و قدرت قدریه


۳۱۷

نمرده برادر این اقوام میباشند»
بهرحال ما در خصوص این مسئله فیصله خود صادر نمیکنیم . عقیده
پیر صحیح باشد یا غلط مگر خیام باین عقیده گرویده بود چنانچه میگوید:
ایزد خواست انچه من خواسته ام کی کرد و راست انچه من خواسته ام
گر بست صواب انچه او خواسته است بس جمله خطا ست آنچه من خواسته ام
نقشی است که بر وجود ما ریخته صد بوالعجبی ز ما برانگیخته
من زان به ازین نمیتوانم بودن کز بوته چنین مرا فرو ریخته
از آب و گلم سرشته من چه کنم وین پشم قصور رشته من چه کنم

از بیان مؤلف معلوم شد که خودش جبریه بوده نیز دعوی میکند که خیام و حافظ هم بهمین عقیده داشته اند
بلکه اشاعره هم اگرچه اوشان بزبان نمیگویند مگر فکرأ موافق جبریه میباشند . در فکر ما این دعوۀ
مؤلف التفسیر عقیده جبریه که کرده بود و خطاست در حقیقت این مسئله ایست که پیش روی عقل سلیم
دو مرتبه موجود پیدا میشند: یک بی اختیاری که در جمادات مشاهد میشود: دیگر قدرت و اختیار که در حشرات
حق تعالی مفهوم میگردد : مرتبه اول را جبر و ثانی را اختیار مطلق مینامند . حالا در خصوص انسان
بحث است که ازین دو مرتبه کدامش با و حاصل است فرقه جبریه او را بی اختیار میگویند و قدریه
مختار کامل و بی اشاعره یک مسلک در میانه را که واقع است گرفته اند که آدمی نه بمثل سنگ بی اختیار
و نه مانند حق تعالی مختار است. بلکه یک اختیار و اراده دارد که او را از سنگ که غیر ذی روح
هستند امتیاز میدهد ولی بدرجه اختیارات مطلقه خداوندے هم نمیرساند عقیده
اهل سنت و جماعت همین است. وقتیکه این طائفه از قدرت حق بحث میرانند البته
بمقابله آن قدرت انسانی را بی اثر و محسوس میدانند. وقتیکه از جبر و جماد حرف میگوید بمقابله
آن انسان را صاحب قدرت و حرکت و اختیار مشاهده میکند لہذا کلامہائیکہ در قدر قدرت قدر
مطلق صادر شده اند ازان بر جبر و بی اختیاری انسان استدلال نمودن بالکل خطاست نعوذ بالله
موثر در انفسنا فقط (منصور مترجم ) .


۳۱۸

هر نیک و بدی که از من آید بوجود
تو بر سر من نوشته زمن چه کنم

سازنده کار زنده و مرده توئی
دارنده این چرخ پراکنده توئی

من گرچه بدم صاحب این بنده توئی
کس را چه گنه چو آفریننده توئی

خواجه حافظ رحمة الله علیه نیز همین خیالات را در پیرایه های عجیب لطیفی
ادا کرده ـ

برو ای زاهد و دعوت مکنم سوی بهشت
که خدا در ازل از بهر بهشتم نه سرشت

فلسفه زندگی

ظاهرا فلسفه زندگی خیام آواز بازگشت اپیکوریس است یعنی اینکه
بحث از ماضی و استقبال نباید کرد و نظر صرف بر حال باید داشت
در همین زمانه نه بخورید نه بنوشید و نه خرم باشید .
ع چنین نماند چنان نیز هم نخواهد ماند ـ ه

در وقت بهار اگر بتی حور سرشت
پر می قدحی دهد مرا بر لب کشت

یک شیشه شراب و لب یار بهی
این جمله مرا نقد و ترا نسیه بهشت

گرچه بر هر کس این سخن باشد زشت
سگ بزمن ، ار دیگر برم نام بهشت

قومی به بهشت و دوزخ اندر گروند
که رفت بدوزخ و که آمد ز بهشت


۳۱۹
روزیکه گذشته است از دیاد مکن
فردا چو نیامده است فریاد مکن
بر نامده و گذشته بنیاد مکن
حالی خوش باش و عمر بر باد مکن
از درس علوم جمله بگریزی به
واندر سر زلف دلبر آویزی به
زان پیش که روزگار خونت ریزد
تو خون پیاله در قدح ریزی به
زان پیش که بر سرت شبیخون آرند
فرمای که تا باده گلگون آرند
تو زر نه ای غافل نادان که ترا
در بوته نهند و باز بیرون آرند
این عقل که در راه سعادت پوید
روزی صد بار خود ترا میگوید
دریاب تو این یکدم فرصت که نه
آن تره که بدروی و آخر روید
دریاب که از روح جدا خواهی رفت
در پرده اسرار فنا خواهی رفت
می نوش ندانی از کجا آمده
خوش باش ندانی که کجا خواهی رفت
مائیم خریدار می کهنه و نو
وزنگاه فروشنده عالم بدو جو
گفتی که پس از مرگ کجا خواهی رفت
می پیش من آر د هر کجا خواهی رو
این فلسفه که باید انسان پاس نیکی و بدی را نداشته آزادانه
حرکت نماید بظاهر خیلی خطرناک است لیکن از خیام توقع چنین
فلسفه نمیشود که در بسیار رباعیات خود اقرار معاد و جزا


۳۲۰

و سزای آخرت کرده و هدایت بگو مگوی و پرهیز کاری را
نموده است .
در دولتهای مشرقی در تحصیل جاه و مال ذرایع خیلی ناپاک
و ذلیل و کینه و ناجایز استعمال میشوند غالباً پیش نظر خیام جز
این هیچ نمونه زنده کی نبوده . اهل دنیا شب و روز در سازشها،
حیله سازی ، نفاق ، خوشامد تک و دو داشتند و همیش
در مساعی ناجائز منہمک می بودند و نیز چیزیکه بعد ازین خیانتها و
جنایتها بدست می افتاد بالکل سریع الزوال و ناقابل اعتبار
بود . شخصی یکروز صدراعظم میبود و روز دیگر سر در بدر خاک
بسر میگشت یک انسان که دیروز مالک تاج و تخت بوده
امروز در جامع دست سوال را دراز میکرد یک آن اوّل بر
آنکه بر همه دنیا محیط شدند و در آن دیگرش همه خاندان پیوند
خاک گشت .
ابوالفضل ما دیروز ندیم خواص بوده ولی امروز سرش از
تن بریده بدر بار می آورند.


۳۲۱
لاریب یک فلسفی این کیفیت را مشاهده کرده پریشان
شده خواهد گفت که دنیا نا قابل اعتبار است و منصب
و جاه هیچ . حتی که خود زندگانی یک چیز بی اهمیت است .
کوزه گری از خاک فریدون ظرفها میسازد و کالبد جمشید کار
خشت سازی می آید . پس برای این متاع حقیر تگ و دو زددو
و فکر بیکار است زیست چند روزه را بقناعت و سکون طمانیت
و خاموشی باید گذرانید. بخورید بنوشید و از دنیا خوش خرم
بآخرت سفر بکنید .
خیام خوب میداند که عوام الناس مرد قانع را ذلیل
می انگارند لہذا بر فکرشان تعجب میکند.
این جمله اکابر که مناصب دارند از غصه غم ز جان خود بیزارند
وانکس که اسیر حرص چون ایشان نیست این طرفه که آدمش می نشمارند
بکمال خوبی تعلیم قناعت و آزادی میدهد ـ
چون رزق تو انچه عدل قسمت فرمود یک ذره نه کم شود نخواهد افزود
آسوده ز هر چه نیست میباید شد و آزاده ز هرچه هست میباید بود


۳۲۲
خواہیکہ ترا تربیت اسرار رسد
پسند که کسی از تو آزار رسد
از مرگ میندیش و بغم رزق مخور
کاین سرد و بوقت خویش ناچار رسد
خیام بر حیات ذیل رشک میبرد :-
در دہر ہر انکه نیم نانی دارد
و زبہر نشست آستانی دارد
نی خادم کس بود نه مخدوم کسی
گو شاد بزی که خوش جهانی دارد
ابن یمین تصویر بہین زندگانی را خوب کشیدہ :-
دو تای نان اگر از گندم است یا جو
دو تای جامه گر از کہنہ است یا نو
بچهار گوشہ دیوار خود بخاطر جمع
که کس نگوید ازینجا بخیز و انجار و
هزار بار فزون تر به نزد ابن یمین
ز فر مملکت کیقبا دو کی خسرو
تعلیم اخلاقی - اگرچه فلسفہ اخلاق خیام خیلی مختصر است
ولی از بہر این دنیا مختصر کا فی است سه
غیبت مکن دل کسانرا میازار
در عہدہ آن جہان منم بادہ بیار
بدخواه کسان هیچ گه بمقصد نرسد
یک بد بکند تا بخودش صد نرسد
من نیک تو خواہم و تو خواہی بد من
تو نیک نه بینی و بمن بد نرسد
گر شادی از آن خویشتن میدانی
کاسوده دلی را بغمی بنشانی


۳۲۳
در ماتم عقل خویش بنشین عجمه پندار مصیبت که عجب نادانی
ای آنکه خلاصهٔ چهار ارکانی بشنو سخنی ز عالم روحانی
دیوی و ددی و ملک و انسانی با تست هر آنچه مینمائی آنی
یعنی شما از شیطان، درنده، فرشته، انسان هرچیز شده
میتوانید پس هر آرزو که داشته باشی خود را بساز شما خواهید
گفت که این تعلیم چندان ندرت ندارد . بلکه هر اهل مذهب
همین تلقین مینماید . بلی ! این راست ست لیکن به نزد
اهل مذهب محل نیکی و هم وزوی احسان و خوبی غم خواری
صرف هم مذهبانش میباشند. لکن در مذهب خیام نور
آفتاب بر دشت و گلستان یکسان می نماید
در تعلیم اخلاقی خیام بزرگترین جرم ریا کاری است .
خیام بصورت عدیم النظیر پرده دری ذمیمهٔ هزارا توانسته ا .
سعدی و حافظ نیز در پرده دری زاهدان ریاکار خیلی نام
کشیده اند و باسلوبهای نادر از روی راز های شان پرده
را برداشته اند . لیکن خیام در رباعی ذیل این مضمون را


٣٢٤

ختم نموده ــ
زاهد بزن فاحشه گفتا مستی بنگر زکه بگسستی و چون پیوستی
زن گفت چنانکه مینمایم هستم تو نیز چنانکه مینمائی هستی
یعنی زاهدی بزن فاحشه نصیحت نمود که تو بد مست هستی و هرگز
حس نمیکنی که از کدام فضیلت بکدام قباحت افتاده زان بواجابش
گفت : بلی ! من بچنانم که بمردم مینمایم ولی تو بگو که چنانچه که بمردم
خود را نشان میدهی آیا همان طور هستی ؟ در خصوص یکسان بودن
ظاهر و باطن هیچ اسلوبی نیست که ازین نادر تر و موثر تر و عبرت
خیز باشد ــ
خیام منابع و اسباب تولید شدن ریا را هم پمالیده است
انیست که از مواقعیکه در ان ریا خواهی نخواهی پیدا میشود
چشم پت کرده گذشتن را تعلیم میدهد ــ
در راه چنان رو که سلامت نکنند با خلق چنان زی که قیامت نکنند
در مسجد اگر روی چنان رو که ترا در پیش نخوانند امامت نکنند
مطلبش اینست که : یک حیات ساده و خاموشانه اختیار بکن که


٣٢٥
ترا مردم بنظر احترام نه ببينند. چراکه اگر يک انسان
يکبار بنظر مردم احترام و تقدس پيدا کرد او مجبور ميشود که برای
محافظه اسمش عمده امور بظاهر دارى و ريکارى بکند حالا انكه
اگر بدين مرتبه نائل نمى گشت. برخود دارى و حفظ شان
خود چه احتياج ميکشيد -
فلسفه اخلاقى خيام از فلسفه زياد و علما خيلى بلنداست
اين گروه هر فعلى را باين نظر ميسنجد که برآن عذاب يا ثواب
حاصل ميشود. اگر اين مردم مطمئن بشوند که بر يک کارى
عذاب نخواهد شد يا خدا از جرم شان اغماض ميکند بيباک
خواهند گشت. برعکس خيام که نفس فعل را مى بيند اگرآن
بدباشد او بدين خيالات که خدا غفور است تسلى نميگيرد.
نزد خيام بزرگترين عذاب اينست که خداى تعالى در حالت
گناه اورا ديده -
درنفس هميشه در نبردم چه کنم وز کرده خويشتن بدردم چه کنم
گيرم که زمن درگذرانى بکرم زين شرم که ديدى که چه کردم چه کنم


۳۲۶

فکر خیام به نسبت فقهای خشک - شما نمونه های فلسفه
و تعلیم اخلاقی و آزادی خیام را دیده اید . خود تان
قیاس میتوانید کرد که در خصوص فقهای نادان کدام
را میداشته خواهد بود آن چه قدر راست میگوید -
با آن دو سه نادان که چنان میدانند
از جهل که دانای جهان ایشانند
خوش باش که از خری ایشان بمثل
هر گونه خر است کافرش میدانند
دقت کنید ! امام غزالی . محی الدین عربی و غیره هر شخص زخم خورده
تکفیر فقهای خشک است . محض ازین سبب که بزرگان مذکور
مثل عوام فقها عقائد عامیانه نداشتند . خیام همین درد را
بدین جمله تلخ ادا کرده که «کسیکه مانند تکفیر کننده گان نمیباشد
او را ایشان کافر میخوانند » .
خیام اگرچه اشکهای خویش را در پرده شاعری ریختاند
لیکن افسوس که از سخت گیری فقها باظهار اسرار و حقایق اقدام
نتوانسته چنانچه میگوید -
اسرار جهان چنانکه در دفتر ماست
گفتنش نتوان که آن وبال سر ماست


۳۲۷

چون نیست درین مردم دنیاہلی
نتوان گفتن ہر انچہ در خاطر ماست

خیلی افسوس است کہ بسی اسرار نادرہ و حقایق عجیبہر تنگ گیری
ظاہر پرستان ، در گور سینہ ہا دفن ماندند . امروز عصر آزادی
است مگر درینوقت آن حقایق و اسرار بدیعہ کجا ؟ سخنان عامیا
و گپ ہای بازاری بر زبان جاری ست . مگر از آن چہ سود !
آنچہ در کار است نتوانی تو گفت
آنچہ میگوی تو خود در کار نیست

خیام و اوروپا
حیرت است کہ قدر خیام را بہ نسبت مشرق ارو پا بیشتر
شناختہ .. و لازم ہم ہمین بود . چہ ہا ! خیالات خیام با روپائیان

ط مج سرای آزادی کہ در باب قوانین بین اخلاق از اثر حکومت بر طانیہ حاصل شدہ سخنی اسپشتہ
مطلب خیز سبحان اللہ چہ نیت نیکے چہ فیصلہ عادلانہ !!! آزادی دادن فرنگیہا در خصوص طبع طبعیات
ساختن بلاد و بہا در باب اخلاق امر طبیعی است کہ بردین آن و اخلاق حسنہ اعتقادی ندارند
مگر در تمام ہندوستان یک اقدام چنان دریافت شدہ کہ حکومت ممدوحہ مؤلف در خصوص
قانون خود ہم کسی را آزاد داشتہ کہ در رسالہ الہندوہ کہ زیرا درات خود مولف شایع میشد یک مضمون
حقایقی متعلق جہاد از کسی شایع شدہ بود خود مؤلف کہ شیدای آزادی است قلم او را
شکستاندہ و گلوی او را خفہ کردہ بر آستانہ حکومت کدام درجہ جبہ سائی کردہ بود
فیا آن گریہا، آنقدر قہرہا آن تپک و دو از سبب آزادی و آن حرکات
سفیہانہ در راہ نشر حریت مشروعہ بود ؟ ایا درین موضوع عرض میتوانیم
کرو لم تقولون ما لا تفعلون ؟
(منصور غفر عنہ مترجم)


۳۲۸
امروزه بحدی مطابق دارند که اگر امروز زنده میبود اروپائی
میشد، (و هری میگشت)
در اروپا به نسبت عمر خیام چیزیکه تا ۱۸۹۹ نوشته شده
همه از مأخذهای مختصره (وصایا و غیره) نوشته شده لیکن
مضمون مشهور معلم شکوسکی در خیالات یک انقلاب بزرگ
بر پا کرد -
درین زمان معلم راسس هرن الین وغیره در زبان
انگلسی تذکرهای خوب نشر کرده قبلبرین در انگلستان علاوه
از ترجمه مشهور ، فیتز جیر لڈ میسکار تھی را نیز برشته دست
چاپ نموده بودند .
و در ۱۸۸۳ وین فیلد دو کتابها را نشر نموده کمیش محض ترجمه
رباعیات و دیگرش رباعیها که بمقابل ترجمه داشتند بود
یکسال بعد از فیتز جیر لڈ انگلس یک ترجمه در فرانسوی شائع
کرده و بادن استید یک ترجمه اش در لسان آلمانی طبع نمود
و ترجمه چند رباعیهایش بزبان هالیند هم شده بعض


٣٢٩
مطلعین مینویسند که اگر آرزوی جمع نمودن همه کتابها در زبانهائیکه
دارای ترجمه عمر خیام میباشند بنمائیم یقین است که
عمر ما باین کار کفایت نخواهد کرد اکسفورد یک نسخه قدیمی
دارد که آنرا هیرن ایلن بعکس چاپ نموده و یک نسخه دیگری
در پیرس هم است مگر به نسبت نسخه اکسفورد قدیمتر نیست.


۳۳۰

انوری
اسمش محمد و لقب اوحد الدین و تخلص انوری است
بقرار بیان دولت شاهی مولدش یک دهی است بدہنہ نام
که در علاقه ابیورد بمقابل مهنه واقع است - ولی عرفی میگوید
ع انوری گر بود از مهنه نه از شیراز چون علاقه مذکور را
خاوران هم میگویند ازینجهت انوری اول تخلص خود را
خاوری تجویز نموده بود سپس بگفته استاد خود (عماری)
آنرا بانوری تبدیل نمود -
انوری در مدرسه منصوریه طوس کسب علوم و فنون
نموده بالخاصه در فن ریاضی کمال زیاد پیدا کرد - دولت
شاه میگوید که روزی انوری بدر مدرسه نشسته بود که
شخصی بشان و شکوه از پیش او گذشت . چون انوری جویای
کیفیتش شد معلوم کرد که شاعر دربار است . انوری فوراً
تعلیم و تعلم را خیر باد گفته در شب یک قصیده برگزیده گفت که


۳۳۱

مطلعش اینست -
گر دل بحر و دست کان باشد دل و دست خدایگان باشد

صبحدم بدر یافته قصیده را تقدیم نمود سنجر خیلی سخن شناس بود بسیار محظوظ شده پرسید ملازمت میخواهی یا صله ؟
انوری اداب بجا آورده گفت -

جز آستان توام در جهان پناهی نیست سر مرا بجز این در حواله گاهی نیست

سنجر برایش منصب و وظیفه مقرر فرمود . وقتیکه سنجر از رادگان روانه شد انوری همرکابش بود در راه چند قصیده نوشته پیش نمود که یکی ازان اینست -

باز این چه جوانی و جمالست جهان را وین حال که نو گشت زمین را و زمان را

عالم بپخری تذکره نویسان ما را دیده شود که این واقعه را هرکس نقل میکند ، مگر یکی شانهم اینقدر زحمت نکشیده که قصیده را که دیباجه شاعری انوری میگویند خودشان یکنفر میدیدند خود انوری در آن قصیده میگوید -

خسرو بنده را چو ده سالست که همی آرزوی آن باشد


۳۳۲
گزندیمان مجلس ارنه شو از مقیمان آستان باشد
ازین قطعه هویدا است که این قصیده اولینش نیست بلکه
بعد از امیدواریهای ده ساله نوشته شده است. اصل
کیفیت باریابی انوری بدربار سنجر چنین است که انوری از
بسیار زمان در شعر و شاعری مصروف بود لیکن بدربار رسید
نمی توانست که ملک الشعرای دربار امیر معزی شاعری را
نمیگذاشت که مقبول شود چنانچه اگر یک شاعر بدربار حاضر شد
قصیده میخواند امیر موصوف آنرا از تصنیفات خود گفته از اوّل
تا آخر حفظ میخواند و شاعر شرمسار گشته از دربار میرامد چون
انوری ازین کیفیت خبر شد کالۀ های کهنه و فرسوده پوشیده
و صورت دیوانه ها ساخته پیش مغزی رفته اظهار کرد که من
اعرم و بمدح پادشاه قصیده گفته ام شما آنرا تقدیم حضور
فرمائید معزی پرسید که کدام قصیده است انوری
خواند ـ
زهی شاه و زهی شاه و زهی شاه زهی میر و زهی میر و زهی میر


۳۳۳

معزی گفت که اگر میگفتی -
زهی شاه و زهی شاه و زهی شاه   زهی ماه و زهی ماه و زهی ماه
البته مطلع درست می آمد -
غرض که انوری گپ های دیوانه وار ابلهانه گفت معزی باین قصد که برای دربار یک سامان ساعت تیری بسازد انوری گفتا که فردا بیا ترا بحضور پیش میکنم . روز دیگرش انوری حاضر شد معزی او را با خود بدر بار برده که قصیده که در مدح شاه نوشته بخوان ! انوری باسلوب شعرا شروع کرد که -

گر دل و دست بحر کان باشد   دل و دست خدایگان باشد
شاه سنجر که کمترین خدمش   در جهان پادشاه نشان باشد

درینجا استاده شده به معزی گفت که اگر این قصیده اثر شما باشد باقی آنرا بخوایند ! معزی سوای سکوت چه داشت ؟ بالآخر انوری قصیدۀ خود را تا آخر خوانده سنجر را خیلی محظوظ نمود


٣٣٤
و در ندیمان خاصش داخل شد و آهسته آهسته بمرتبه رسید که
سنجر بآن شکوه و جلال دو بار بخانه انوری رفته گوشه
کلاه عزتش را بفلک رسانید ـ
انوری در علم نجوم مهارت داشت اتفاقاً سبعه سیاره دربرج
میزان مجمع شدند . انوری پیشین گوئی نمود که فلان روز
طوفان باد سخت می آید که همه خانه ها برباد میشوند . مردم ترسیدند
و زیر خانه ها ساختند و بتاریخ مذکوره در آن پناه بردند
ولی در آن روز اینقدر باد که چراغ را بکشد هم نوزید
ازینجهت سنجر انوری را خواست وعتاب زیاد نمود انوری
گفت که احکام قرانات فوراً ظاهر نمیشوند . برین واقعه فرید
کاتب قطعه ذیل را نوشته ـ
گفت انوری که از جهت بادهای سخت ویران شود عمارت و که نیز سر بسری
در سال حکم او نوزیدست سخت با یا مرسل الریاح تو دانی و انوری
مفصل در تاریخ حبیب السیر موجود است ١٢
از خزانه عامره ١٢
طبعاً لعل طبع الخ ٦٠٠ روپے


٣٣٥

انوری بعد ازین رفتار سنجر ملازمت در بار را ترک داده بنشاپور
رفت. درینوقت آوازه اش دور دور رسیده بود از هر طرف
پیغامهای امرا و معززین میرسید که در بار ما را رونق بخشید
آخر در سنه هجری سلطان احمد پیروز شاه او را خواسته بود او
خود گرفته بطرف خوارزم رهسپار شد اما لیکن انوری چون شیند
که در راه دریای جیحون است خیلی ترسید و از سلطان
معذرت کرده در بلخ بماند . لیکن درینجا بسیار زحمت کشید
پشیمان شده با لآخر بخدمت سلطان احمد معذرت نامه ذیل را
نوشته فرستاد -
این حال که در بلخ کنون دارم از خوف پریشانی و گمراہی
زین پیش اگر و هم گمان بردمی آن محطی کوته نظر شاهی
بر عبرہ جیحون نہ بہ آموزیش چون بہ طبیعت شدنی را ہی
سلطان احمد معتمد خواص برایش فرستاده او را بدر بار طلب نمود
انوری روانه شده چون بکنار جیحون رسید هوشنش پرید . راهبر یکه
ابوالحسن فراهانی در شرح قصیده مذکوره سبب تالیف همین واقعه را نوشته است ۱۲


۳۳۶
همراه بود در دریا خود را انداخت و تا دور شناوری کرد و نشان داد که جای خوف و خطر نیست انوری بهزار خرابی بکشتی سوار شده بر ساحل مقابل اسپ شاهی حاضر بود انوری میخواست که بپاس ادب بر آن سوار نشود مهتاندار اصرار نمود و بالاخره باعزاز بدر بار رسید قصیدۀ در راه نوشته با خود داشت بحضور سلطان خواند میبیند که واقعات را بچه حسن ادا نموده :-
حبذا بخت مساعد که سوی حضرتی شاه مردمی کرد در هم داد پس از چندی گاه
اندر آمد ز در حجرۀ من صبحدمی روز بهمن چند دوم بهمن ماه
سال بر پنصد و سی و سه ز تاریخ عجم گفت برخیز که از شهر بدر شد همراه
چه روی راه تردد و قضی الامر فقم چه کشی گفتش تخیل بلغ السیل زبا
چون بر انگیخت مرا رفت و چراغی افروخت بی تحاشی چو رفیقی که بود از اشباه
تا که من جامه بپوشیدم و بیرون رفتم به شتابی که و داعم نه رهی کرد نه طاه
او بیرون برد بدم فرش و اور دوستور محملی بست مرا کرد چو شاهی هر گاه
همچنان جمله را هم بسلامت میبرد نه در ان طبع ملالت نه درین رنج اکراه
تا بحدیکه مرا داد همی سنجی و کفش تا بجائیکه همیداد خرم را جو و کاه


۳۳۷
چون به جیحون رسیدم مرغاب شرفت گفت لاحول ولا قوة الا بالله
رفت دیرست از اربي جیحون حلیمت درید واندران جست پیکرم بگذشت اشنان
کشتی اوردنشستیم در و هر دو بهم چون دو یار ا وبهمه یاری و دمی یاری خواه
اوچو شیری بیکی گوشۀ کشتی بنشست من سر اندر زن و بیرون زن همچو روباً
آخر الامر جو کشتی بسلامت رسیدگند جستم از کشتی و آمد به تعب کشتی گاه
عرصهٔ دیدم و چون جان و جوانی بخوشنی شادی افزای چو جان جوانی عمر گا
گفتم ای بخت بهشت است سواد تریاد گفت راضی شو از روضۀ رضوان گیاه
باش تا شهر ببینی و دربار ملک باش تا قلعه ببینی و در و عرض سپاه
تا دراین بودم اگردی ز درشهر بجات گفتم آن کیست مرا گفته جمعیت کش شاه
آمد القصه و آورد جهت پیشم دیده من چو در ان شکل و شبه کر دنگاه
بوسه دادم سم و زانوی رکابش سر آرا گفتم ای روز براق از تو چو رنگ تو سیاه
به سعادت به میرآخور خود باز خرام که ترا پایه بلند است و مرا پا کوتاه
این همی گفتم و او دست ہمیکوفت برا ترک فرمان همه حال گناه است گناه
پیدا میکرد، بنا د هر شعر یکه از زبانش میبرآمد در دنیا فوراً نشر یشید
علاوه برین تنگ ظرف و زودرنج بوده با سخن اندک بی حوصله شده


۳۳۸

طومار هجو را تیار میساخت ازین خصلتش زمانه دشمشن گشته بود
چنانچه مردم بگوش سلطان علاء الدین ملک الجبال رسانیدند
که انوری ہجوتان را نوشته سلطان ملک طوطی را که والی
مرو شاہجہان بوده فرمان فرستاد که انوری را بندی کرده
بما بفرست طوطی بفخر الدین مروزی که شاعر دربار و منشی اش
بوده گفت که با نوری بنویس که من مشتاق لقای تو بسیارم
فخر الدین انوری را خیلی دوست میداشت میخواست که باو
اصل حال بفرستد ولی از ترس طوطی پوست کنده نوشته
نمیتوانست لیکن بر سر نامه این شعر را نوشت -
هی الدنيا تقول بملء فيها حذار حذار من بطشى و فتكى
انوری فهمید که درین چیزی هست . بعد از تحقیق باصل کیفیت پی برده
بدر بار ملک طوطی سفارشها رسانید. چون سلطان علاء الدین
ازینواقعه مطلع شده بملک موصوف نوشت که اگر انوری را
برای من پیدا کردی هزار گوسفند انعام میدهم . طوطی انوری را
لب لباب عوفی مجمع الفصحا تذکره فخر الدین مروزے

حصه اول شعر العجم - طبع پشاور


۳۳۹
خواسته از مقدار انعام خبر داد انوری گفت که علاوالدین
مرا بهزار گوسفند میخرد و شما مفت هم نمیگیرید ملکطوطی
باین لطیفه مسرور شده در مقربین خود داخل نمود- چون این
تدبیر کارگر نشد شعرای مخالفین انوری خود هجو ها را بنام انوری
نوشته شائع کرده مردم را بر علیه آن بهیجان آوردند . چنانچه
وقتیکه انوری ببلخ آمد فتوحی بفرمایش حکیم سوزنی یک هجوبلخ
نوشته باسم انوری شهرت داد که چند اشعارش اینست-
چهار شهرست خراسان را بطرف چهار که وسط شان بمسافت کم صدفرسنگست
دارد
گرچه معمور و خرابش همه مردم نه چنان هست که آ بستن دامن هوسست
بلخ ار غیب گر چند باو هاش کشد بر مخردلی نیست که صد نجرد نیست
مصر جامع از چاره نبود از بدونیک معدن زر و گهر بی سروبن بندست
جنداشهر نشاپور که در ملک خدای گربهشت است همین است و گرنه خود نیست
ازین هجو مردم شهر چنان بغیض آمدند که انوری راگرفته و چادر زنانه
پوشانیده بکوچه و بازار تشهیرش کردند. معامله ازینهم زیاد میگزد
مجمع الفصحا تذکره مروزی غیره نوشته اند که هجو خوانوری خوسته بود لیکن این غلط است ۱۲


٣٤

ولی قاضی حمید الدین که در شان شان انوری میگوید -
مدح و ثنا گر کنم رای نظمی نه دشوار گویم نه آسان فرستم
ولیکن به مدح جناب حمیدی اگر وحی باشد هراسان فرستم
حمایتش نمودند که جان بسلامت برد. انوری واقعات
مذکور را درین قصیده ذکر نموده -
ای مسلمانان فغان از دور چرخ چنبری

چون در محافظت انوری ابوطالب نعیم ، سیفی الدین عمری ،
مفتی تاج الدین ، حسن محتسب ، نظام الدین احمد مدرس نیز مسا
کرده بودند در قصیده خود ذکر همه را نموده ولیکن از هجو بلخ خیلی
تبری کرده است که بلخ قبة الاسلامست من چسان هجوش
نوشته میتوانم.
انوری در آخر عمر خود از همه لغویات تائب شده تجرد اختیار نمود
درین زمان خود سلطان علاو الدین غوری جهان سوز بدر بار خود
خواهش رفت و این نظم نوشته فرستاد.
کلبه کاندر و بروز و به شب جای آرام و خورد و خواب است


٣٤١
جایکی دارم اندرو که ازو چرخ درعین رشک تابنست
هر که در مجلس ملوک بود همه در کلبه خراب منست
رمل اجزای ونان خشک درو گردخوان من وکتاب منست
قلم کوته وصریر خوسشش ز نغمه و نغمه ور باب منست
خرقه صوفیانه و اطلس از بزار اطلس انتخاب منست
هر چه بیرون بود ازین کم وبیش حاش للسامعین غداب منست
خدمت پادشه که باقی باد نه ببازوی خاک والتب منست
زان قدر راه رحمتم بسته است انکه او مرجع وما بنست
دین طریق از نمایش است. و خطا چکنم این خطا صواب منست
نیست این بنده را زبان جواب جامه و جای من جواب منست
انوری بهمراه مدح وهجو غزل گوئی را هم ترک نمود کسی سیسش پرسید
بجواب گفت!
دی مراعاشقکی گفت غزل میگوی گفتم از مدح هجا دست بیفشاندم هم
گفت چون گفتمش آن جانب گرابون حالت رفته دیگر باز نیاید ز عدم
غزل و مدح وهجا هر سه از ان میگفتم که مرا شهوت وحرص غضبی بود بهم


٣٤٢
مضمون شعر آخرش اگر چه از عربها گرفته شده لیکن ازین
مفهوم میشود که انوری از حقیقت شاعری واقف بوده .
یعنی اینکه شاعری اظهار جذبات انسانی را میگویند.
شهوت ، حرص ، قهر ، جذبات اند که بصورت غزل
و مدح و هجو ظاهر میشوند-
بقرار بیان دولت شاه انوری در سنه هجری به بلخ
وفات کرده در پهلوی سلطان احمد خضرویه دفن شد.
انوری بر عکس دیگر شعرای متداوله در علوم مهارتی داشت
چنانچه خودش میگوید-
گرچه در بستم در مدح و غزل یکباری ظن مبر کز نظم و الفاظ معانی قاصرم
بلکه بر هر علم کز اقران من داند کسی خواه جزوی باشد آنرا خواه کلی قادرم
منطق و موسیقی و هیئت شناسم اند راستی باید بگویم بانصیب وافرم
وز الهی آنچه تصدیقش کند عقل صریح گر تو تصدیقش کنی بشرح و متنش ماهرم
وز طبیعی رمز چند از چند بی تشویریت کشف دائم کرد اگر حاسد نباشد ناظرم
نیستم هم جاهل از اعمال و احکام نجوم و ربمی با ور نه دانی رنجه شو من حاضرم


٣٤٣
این همه بگذار باشعر مجرد آمدم
چون سنائی هستم آخر گر نه بیچون ضارم
قدر من صاحب قوام الدین حسن داند زانکه
صدر او را یادگار ناصر الدین طاهرم
بسبب این کمالات فائقه همه مردم باحترام میدیدندش پادشاه
ذیجاہ سلطان سنجر بخانه اش می آمد. از طرف جلال الوزیرا
پنجصد دینار سالانه مقرر بود. مگر چونکہ طبیعت دنی داشت و زبان
از اختیار بیرون بدینوجه اکثر ذلیل میشد در مدح یک وزیر قطعه
گفته در آخرش این شعر ہا نوشت ۔
تو که از دور همی مینی پوشیده مرا
حال بیرون درون نمیمانا دانی
طاق بو طالب نعمه ست که دارم زبیرو
وز درون پیرین بوالحسن عمرانی
یعنی بریدنم کالاهای فرسوده کہنہ اند چادرم از عطای ابو طالب
و پیر هتم بخشش ابولحسن عمرانی است این طعن بمزاج وزیر بد خورده
بہ فتوحی مروزی حکم جواب نوشتن را داد چنانکه یک قصیده نوشت
که بعض اشعارش این است .
از بس آنکه بہ یک مهر دو الفلکی
داشت در بیع ملک شاه پتوارزانی
ور پس آنکه هزار دیگرت داد وزیر
قرض آن پیر شتر نتی زچه می بستانی

حصه اول شعر عجم - چه گلها هـ


٣٤٤

ای بدانای معروف چرا میگوئی در ثناینکه فرستاده از نادانی
طاق بوطالب نعمتی است که دارم در بر وزد رون پیرهن بوالحسن عمرانی
چه بخیلی که بچندین زر و سیم و نعمت طاق و پیراهنی دوخت همی نتوانی
پانزده سال فزون باشد تا کشته شده بوالحسن آنکه ز احسانش سخن میرانی
پیراهن کهنه او گرت بجائیست هنوز پس مخوان پیرهنش کوزر پخستانی
باقی عمر بر آن پیرهن وطاق ترا سزوآرندی ابرام و دیگر بستانی
یعنی امروز پانزده سال گذشته که ابوالحسن عمرانی وفات کرده
اگر پیرهن او پیشت هنوز موجود است آن پیرهن نیست بلکه زراست
و چون آن بدست داری احتیاج پیرهن دیگر چه داری ؟
لطیفه - روزی انوری شخصی را دید که اشعار میخواند فکر کرد که
این اشعار از خودش هستند پرسید که تخلص تان چیست ؟ گفت
انوری انوری خندید و گفت که دزد شعرها را اکثر دیده ایم امروز
دزد شاعر هم دیدم -
رای در خصوص کلام انوری - انوری شناعر بزرگ
بود اما مگر به نسبت شاعری مقدر خوب تر داشت در ایران


٣٤٥

سه شعراء پیغمبران سخن تسلیم شده اند که یکی ازان خود انوریست
چنانچه مشهور است ـ

در شعر سه تن پیمبر انند گرچند که لا نبی بعدی
ابیات و قصیده و غزل را فردوسی و انوری و سعدی

هاتفی همین مضمون را برعایت مثنوی چنین تبدیل نموده ـ

در شعر سه تن پیمبر انند قولی است که جمله کی برانند
فردوسی انوری و سعدی هرچند که لا نبی بعدی

در عصر ابا قا ن خان اختلاف چسپید که در میان انوری و ظهیر
فاریابی کدام مرجح است همه مجد همگر را ثالث قرار داده
یک استفای منظوم بخدمتش نوشتند ـ

ای آن زمین و قار که بر آسمان فضل ماه خجسته فضلی و خورشید انوری
جمع ز ناقدان سخن گفت ظهیر ترجیح مینهند بر اشعار انوری
جمع دیگر برین سخن انکار میکنند فی الجمله در محل نزاعند و اوی
رجحان یک طرف تو بدیشان نمائی زیر نگین طبع تو ملک سخنوری

مجدهم که شاعر بزرگ است بعض او را هم سر شیخ سعدی می شمارند ١٢


مجد همگر بجواب ایشان نوشت ـ
جمع زاهل خطه کامشان که برده اند ارباب فضل و دانش گوی سخنوری
کردند بحث در سخن و شان نظم تا خود که بدرد در سخنوری
در انوری مناظره شان رفت ظهیر تا مرکز است پایه بهتر ز شاعری
انصاف چون نیافت گروه رزد گروه مر بنده را گزید نظرشان بداوری
در کان طبع آن چو بگشتم کران کران در قعر بحر این چو نمودم شناوری
شعر یکی برآمد چون در شاهوار نظم دیگر برآمد چون مهر خاوری
شعر ظهیر اگر چه برآمد زجنس شعر برتر ز انوری نه نهد لاف شاعری
بر اوج مشتری نرسد تیر نظم او خاصه که در ثنا گری و مدح گستری
طعم رطب گرچه لذیذ است خوش مذاق کی بود ز خاصیت قند عسکری
ا نیست اعتقاد رهی خوش قبول کن گر تو مقید سخن مجد همگری
ز و این نتیجه نیم شب از آخر رجب در خا و عین دال ز هجری پیری
وبدین فیصله امامی هروی هم اتفاق نموده چنانچه میگوید ـ
گفته بود : شه این امامی همان است که مجد همگر او را بر شیخ سعدی ترجیح داده چون شیخ شنید متاثر شده گفت همگر که بمر خود نگردمت ناز ـ شک نیست که
هرگز من نگوی با امامی که هرگز با امامی نرسد ۱۲


٣٤٧
ای سائلک مسالک فکرت درین سوال معذور نیستی بحقیقت چو بنگری
تمیز را ز بهر تناسب درین دو طور هیچ احتیاج نیست بدین شرح گستری
کاین معجز است و آن سحر چراغ شمع درین این ماه و آن ستاره آن حور آن پری
انوری اگر از ظهیر بلکه از تمام معاصرین خود افضل باشد ما انکار
نداریم ولی صریح ظلم است که او را در پهلوی فردوسی و سعدی
جای میدهند که از قطعه مشهور مذکور و از فیصله مجد همگر معلوم میشود
که انوری در قصیده گوئی همین طور پیغمبر سخن بوده که فردوسی و سعدی
در مثنوی و غزل مگر این دعوی خیلی حیرت افزا است چراکه
انوری بر اسلوب قصیده که اول مروج بوده چیزی اضافه نکرده
و اگر چیزی کرده در آن همعصرهایش نیز شرکت دارند
خصوصیات قصائد انوری بقرار ذیل است :۔ گفته میشود.
(( مضامین نو پیدا کرد ، مبالغه را ترقی داد ، تشبیهات تازه ایجا
کرد )) مگر درین خصوصیات عبد الواسع جبلی ظهیر ارزق از انور
هیچ کم نیستند انوری در یک قصیده از تشبیه هلال به مدح
گریز کرده آن در محاسن اشعار انوری محسوب میشود -


٣٤٨

دوش سلطان چرخ آئینه فام آنکه دستور شاه راست غلام
از کنار نبرد گاه افق چون بدست غروب داد زمام
دیدم اندر سواد طرۀ شب گوشوار فلک زگوشه بام
گفتم آن نسل خنگ دستور است قرة العین و فخر اهل نظام
لیکن این تشبیه و گریز از منطقی رازی گرفته شده چنانچه
میگوید-

مه گردون مگر بیمار گشته که نالید و تنش بگرفت نقصان
بسان گوی سیمین بود اکنون برآمد بر فلک چون نوک چوگان
تو گفتی خنگ صاحب تاختن کرد فگند این نعل زرین در بیابان
درین کلام لطافتی و ندرتی است که در سخن انوری نیست
این تشبیه را ظهیر فاریابی هم گرفته و باضافه نمودن چند
تشبیهات دیگر آن را خیلی دل آویز نموده است -
پیدا شد از کرانه میدان آسمان شکل هلال چون سرچوگان شهریار
من با خرد بحجره خلوت شتافتم گفتم که ای نتیجه الطاف کردگار
باز این چه نقش بوالعجب و شکل نادر است کز کار گاه غیب همیگردد آشکار


٣٤٩
گردون ز جامه که بریده این طراز یعنی ز ساعدیکه ربودست این سواد
گفت انچه بر شمردن ازان جمله نیست دانی که چیست با تو بگویم باختصار
نعل سمند شاه جهان است کاسمان سر ماه بر سرش بنهد از بهر افتخار
انوری در مضمون ناقدری وطن یک شعر مشهور دارد --
بشهر خویش درون بی خطر بودگهر بکان خویش درون بی بها بود گوهر
لیکن این صاف سرقه شعر میر معزی است او میگوید --
مردم بشهر خویش ندارد بسی خطر گوهر بکان خویش ندارد بسی بها
الحاصل پیغمبرے سخن انوری بی مغزه است . البته در بعضی
امور از معاصرین خود یعنی ادیب ، صابر، ازرقی ، لامعی ،
رشیدالدین وطواط عبد الواسع جبلی مغربی و غیره افضل
است که تفصیلش نیست --
فضیلت بزرگیش انیست که کلامش بر مرح محدود نیست آن
کیفیات هر رقم را ادا کرده که بذریعۀ آن زبان وسعت یافت.
اگر شاعری امروز ادا نمودن حالات عامه را بخواهد در الفاظ
و ترکیب و بند شمش از کلام شعرا سوای کلام انور ی خیلی


۳۵۰

کمک امداد مینماید:
در یک قصیده مذمت شاعری و لغو بودن آنرا بیان
کرده و جمله دلائلی که امروز در ثبوت این دعوی پیش میکنند
جمع نموده میگوید که مرتبه شاعری از خاک روب هم پسترت
چه ؟ برای دنیا خاک روب لازم است . مگر شاعر چه ضرور؟
اگر یک چیز خود ساخته میشود . در آن واسطه و بلا واسطه
هزاران مردم بکار میشوند مگر جای دقت است از میان
آنها شاعر کدام کار انجام میدهد؟ مدح کسی را گفته طالب
انعام شدن کاری بسیار لغو ممدوح او را کی فرموده بود که
مدح ما را بنویس . بلی ! شاعریکه مدح کسی را نمیکند قابل
تعریف است . انوری این جمله دلائل را به کمال شستگی و
برجستگی ادا نموده :
ای برادر بشنوی رمزی زشعر و شاعری
تا زما مشتی گدا کس را ببر دم نشمری
زانکه او را از گدایش در ممالک چاره
حاش لله تا ندانی این سخن را سرسری
زانکه گر حاجت فتد تا فضله را کم کند
ناقلی باید تو نتوانی که خود بیرون بری


کار عالم کی بشخصی میشود هرگز تمام
آن یکی جولا نگهد داند دگر بزازی گری

با زگر شاعر نباشد هیچ نقصان نیست
در نظام عالم از روی خرد کنر نگری

آدمی چون را مونست شرط کارش کرمت
نان زکناسی خوری پزان بودر شاعری

آن شنیدستی که بعید کس نباید شیوه
تا تو نا دانسته و بی آگهی نانی خوری

در ارانی آن اگر از تو نباشد بارئی
آن زمان خوردن بود دانی چه با مد بیری

چون نداری برکسی حقی حقیقت دان که تا
هم تقاضایش گاوی هم بجای دیگری

از چه در شد بگو آخر بدین آزاد مرد
اینکه میخواهی از و یا اینکه دوستگیری

او ترا کی گفت کین گستره ما را جمع کن
تا ترا لازم شود چندان شکایت گستری

عمر خود خود میکنی ضائع از و تا دان مخواه
هم تو حاکم باش با هم زانکه بفروش خری

دشمن جان من آمد شعر چندش بسروم
ای مسلمانان فغان از دست دشمن پروری

شعر دانی چیست دور از روی تو حیض الرجال
قائلش کو خواه حیوان باش خواهی مقستری

اینکه پرسد هر زمان این کور خران گدایان
کا نوری بیا فتوحی در سخن یا سنجری

راستی به بو فراس آمد بکار شاعران
دان نه از جنس سخن بل از کمال قادری

زانکه همچون دیگران مدح وثنا هرگز نگفت
پس مربع از گویدت من دیگرم تو دیگری

مرد را باید که حکمت نیز در من گیردش
تا شفایی بوعلی خواند نه ژاژ کمتری


۳۵۲
تاتاریها سلطان سنجر را دستگیر نموده چند سال ببندی نگاه نمودند
ازینجهت در تمام خراسان بدامنی عام گشت اہل خراسان
با نوری فرمودند که استغاثه اشان به احمد سلیمان بنویسد چنانچه
بتعمیل فرمایش شان نوشت سه
بر سمرقند اگر بگذری ای باد سحر نامهٔ اهل خراسان به بر خاقان بر
نامهٔ مطلع او رنج تن و آفت جان نامهٔ مقطع او در دل و سوز جگر
نامهٔ بر رقمش آه شهیدان پیدا نامهٔ در شکنش خون شهیدان مضمر
تاکنون حال خراسان و رعایا بوده است بر خدا وند جهان خاقان پوشیده جگر
ای کیومرث بقا پادشه کسری عدل ای منوچهر لقا خسرو افریدون فر
قصهٔ اهل خراسان بشنو از سر لطف چون شنیدی زسر رحم در ایشان بنگر
این دل فگار و جگر سوختگان میگویند کای دام دولت و دین زار تو شادبی ظفر
خبرت هست کزین زیروزبرشوم دران نیست یک تن ز خراسان که نشد زیر وزبر
بر بزرگان زمانه شد وخروان سالار بر کریمان جهان گشته لیمان مهتر
شاد الا بدر مرک نه بینی مردم بکر جز در شکم مام نیابی دختر
بر مسلمانان زان شکل کنند استخفا که مسلمان نکند صد یک آن با کافر


۳۵۲

خلق را زین غم فریادرس ای شهزاد ملک را زین ستم آزاد کن ای پاکسیر
رحم کن بر سر آن قوم که جویند جوین از پس آنکه نخوردند از ان ناز شکر
رحم کن رحم بر آنها که نیا بند نمد از پس آنکه از اطلس نشان بد بستر

برای طلب ضیافت یک دوست خود این مکتوب منظوم نوشت ۔

ندار دمجلس مابی تو نوری اگر چه نیست مجلس در خور تو
چه فرمائی چه میگوی مصلحت چیست تو آیی نزد ما یا ما بر تو
چون از در بار داری و دریوزه گری تو به کشید قطعه ذیل نوششت
من د این عهد که با قحبه رعنای جهان بعد از ان عشق بنازم به پسپھودنه عمر
قوت دادن اگر نیست مرا باکی نیست قوت ناستدن هست فلله الحمد
یعنی اگر من قوت دادن ندارم الحمد الله این قدر همت دارم که
از دیگران سوال نکنم بر بیقدری علم بدین عبارت قهر خود را اظهار
نمود :-

ای خواجه مکن تا بتوانی طلب علم تا در طلب راتب ہر روزہ نمانی
رو مسخرگی پیشه کن و مطر بی آموز تا داد خود از کهتر و مهتر بستانی
فرعون و عذاب ابد و ریش مرصع موسی کلیم الله و چوبی و شبانی


٣٥٤
یعنی فرعون که کافر بود ریش مرصع داشت و موسی علیه السلام
با وجود مرتبه کلیم الله داشتن شبانی میکردند . بی‌تمیزی
عوام را در یک قصه فرخی چنین ادا مینماید --
روبهی میدوید در غرجان روبه دیگرش بدید چنان
گفت خیر است باز گوئی خیر گفت خرگیری میکند سلطان
گفت تو خر نه چه میترسی گفت آری ولیک آدمیان
میدانند و فرق میکنند خر و رو باه شان بود یکسان
غالباً شیخ سعدی لطیفه (در این هم بچه شتر ست) ازینجا
گرفته انوری در تکافات ایشیا در سخن زدن و مکتوبات
خود به تنگ آمده بود چنانچه به بسیار سادگی و بی‌تکلفی
میگوید --
تکلف میان دو آزاد مرد بود ناپسندیده و سخت کام
بیا تا تکلف بیک سو نهیم نه از تو رکوع و نه از من قیام
نه سنت کنم اقتدا زین پس است سلام علیکم علیکم سلام
هجو -- اصل مایه افتخار انوری هجوست لاریب اگر مرتبه


٣٥٥
شریعت می یافت ضرر پیغمبرش با فوری میرسید . در هجو
مضامین نادر، باریک، لطیف پیدا کرده هر که در ان قوت
تخیل که مهمترین شرط شاعریست نیز عیان میباشد مکر
خیلی تاسف این است که در صنف کلامش ہر اقدار بماند
است همانقدر فحش است از صدها اشعار سوای یکدوے شان
هیچ قابل اندراج نیست. اگر کسی شوق مطالعه شانرا دارد
آتشکدۀ آذر حاضر است ما دست و قلم را به نجاستش آلوده
ناکرده صرف یکدو ہجو خالی از فحش را تقدیم مینمائیم
سه بیت رسم بود شاعران طامع را یکی مدیح و دیگر قطعه تقاضائی
اگر بداد سوم شکر ورنه داد ہجا از ان سه بیت دو گفتم و گرچه فرمائی
یعنی شاعران طامع اول مدح مینویسند. اگر ممدوح چیزی
نداد یکقطعه تقاضا میگویند اگر بعد ازین هم نداد ہجو مینویسند
من از نوشتن مدح و قطعه تقاضا فراغت نموده ام حالا چه
مینمائی؟ یعنی میخواهی که بنویسم یا ہجو اسب مینویسد
بر عادت از وثاق بصحرا بیرون شدم با یک دو اشنا هم از ابنای روزگار


٣٥٦
اسپی چنانکه دانی زير از ميانه پير
در کابلی که بود نه بيک يک ز راهروأ
در خفت و خيز ماند همه راه عبید گأه
من گاه ازو پیاده و گاہی بروسواً
نه از غبار خاسته بیرون شد
نه از زمين خسته برانگیختی غبار
گر طعنه ازینکه رکابش مراز کن
گه بزله از انکه عنانش زدو گذار
من واله و خجل متحیر فرو شده
چشمی سوی میمنه و گوشی سوی یساً
قصیدۀ که سودا در ہجو اسپ نوشته تتبع همین قصیده را نمودۀ
چنانچہ سحر و قافیہ ہم ہمیں است -
نکته - در دیوان انوری چند ہجو ہأی زن و دخترش
نیز ہستند عام خیال است که ہجو انوری را لذتی داده بود
که زن و دختر خود را ہم نگذاشت لیکن قیاس نسبت که
مخالفینش این ہجو ہا را نوشته در دیوان او داخل کرده اند
وچون عوام مخالفش بودند آن ہجو در دیوانش قائم ماندند
چنانچہ کہ ہجو بلخ که فتوحی مروزی بنام انوری نوشته بود با وجودیکه
ابوالحسن فراہانی شارح قصائد انوری وغیرہ تصریح نموده اند
که تصنیفش فتوحی ست ہم در دیوانش موجود میباشد.
تحصیلدار سید علی محمد سلیم پوریایی


٣٥٧

انوری در علوم عربیه کمال داشت، ازینست که
در کلامش خود بخود خصوصیت پیدا شده که در فارسی تلمیحات
و الفاظ و جمله‌های عربی را بیک حسن داخل میکند گویا
بر انگشتر نگینه نهاده ملاحظه شود!

شاعری دانی که داحی قوم گردیدند
آنکه بود اول شان امرء القیس آخر شان بوفراس
وین که من خادم همی پردازم اکنون سامری کو تا بیاید گوشمال لامساس

قصیدهٔ که در جواب سنائی نوشته اکثر قوافی اش نیز بهمین
رنگ میباشد:

برو جان پدر تن در قیمت ده که در یابند
زیأجوج تمنا رخنه در سد د لوشیا

بلی! از جاهد و یکسر بدست توست این کین
ولی از جاهد و هم بر نخیزد پیچ بی‌خسیا

چون مراد خو شیر ابا ملک ری کردن را
در خراسان تازه بنهادم اقامت را اساس

انظرون انقس من نورکم کی گفت چرخ
کافتاب از آفتاب منمنت گرد اقتباس

چون ضیمت را مقابل گردید با آیینی
عقل سیمی روز و طمع ماهی در سا بر باس

ایکه باشد این مثل کالی اسرا حامی لراس چنانکه
با دمی اندر ارحتی کو را نباشد سیم پاس

بی‌سپیده دم شب خذلان من خواهد
تا بصبح حشر میگ ویدا حاد ام اسداس

حصہ اول صفحه ٣٤٨ سطر ۸ ملاحظہ شود.


٣٥٨
بطرف این مطلع متنبی اشاره است احادام سداس فی احاد - بیک
دوستان با یکدیگر پر خونند اینک قدمنا دشمنان با یکدیگر پرخنده کاینك قد
آدم از نسبت وجود تو یافت اختصاص خلقت بیدلی
دوش بآسمان همی گفتم بر سبیل سوال و مطلب ای
کای علی خرج این چشم کیست نهت گفت قد ضمت علی
میرا بدست حق همی گویند که من الماء کل شیی حی
خصم تو و قاعده ملک او آن شده از بدو جهان مستقیم
چونند و بنا بود بر افراشته زاند یکی محدث و دیگر قدیم
زلزله قهر تو نشان کرد است زلزلة الساعة شيئی عظیم
کسانیکه انوری را پیغمبر سخن میگویند اثباتش بذریعه مضمون
افرینی هایش میکنند مثلاً تبنی مضمون پیدا کرده بود که ممدوح
اگرچه از انسانهاست لیکن از آنها فائق است . مثل نافہ آہو
کہ اگر چہ از خون آہو ست ولی بعام خونش نسبتی ندارد .
فإن تفق الانام وانت منهم فإِنَّ المسك بعض دم الغزالِ
ازین ترقی نموده به انگور و شراب تشبیه داد سه

جلد اول شعراله -- سراجنامه


٣٥٩
فان فی الخمر معنی لیس فی العنب
یعنی شراب اگر چه از انگور است ولی کیفیتی که شراب دارد در انگور نیست
لیکن انوری این همه تشبیهات را خجل نموده سه
در جهانی و از جهان بیشی همچو معنی که در بیان باشد
یعنی ای ممدوح ؟ تو مثل معنی هستی که در عبارت کوتاه معنی وسیع
میباشند !
از حرص خدمت او سرنگون همی آیند بوقت زادن از ارحام مادر طفلان
طفلها عموماً از طرف سر تولد میشوند . انوری سبب آن قرار داده که
انسان از بد و فطرت خواهشمند خدمت ممدوح هستند از جهت
بسوی دنیا بسر میپویند انوری در مبالغه نزد عوام بهترین صفت
شاعری است ازینهمه سبقت برده سه
در مدح میگوید ع ای بیش از آفرینشش کم زآفریدگار
ع چیست کان بر تو روا نیست مگر عز و جل
بزرگواری کاندر کمال قدرت خویش نه ایزدست و چو ایزد بزرگ بی همتا است


٣٦٠
سحر صبا از کف دست تو دز وقتیه با درم افشان دمه از شاخ برون بر چنار
انوری و اروپا -- در خوبی قسمت انوری یک نمبر اضافه باید
کرد که اروپا نیز بکلامش اعتنا نموده پروفیسر والن ٹن ژو
کوسکی روسی یک کتابی در ١٨٨٣ بر کلام و سوانح عمری انور
مسمی (به میستر فلیس بیوگرفی ایند کیرکٹر اسپلیه) نوشته این
کتاب بر ١٧٠ صفحه مشتمل است و عنوانات ذیل دارد -
دیباچه : تا ٧ صفحه
مقدمه : تا ٢٤ صفحه
باب اول : تا ٣٠ صفحه
باب دوم : تا ٧٨ صفحه
باب سوم : تا ٩٧ صفحه
باب چهارم : تا ١٢٠ صفحه
باب پنجم : تا ١٣٥ صفحه
باب ششم : تا ١٣٧ صفحه


٣٦١
ما اوراق فصول این کتاب را بزیور طبع پیروز آورده نو شتین
ناظرین آنرا ملاحظه کرده دقت نمایند که اروپائیها در مهر و ما
یکقدم در بدتر قریز سے داشته سنجها میکنند و ما مردم
راز تقلید شان احمقانه هستیم .


٣٦٢
نظامی
اسمش الیاس یوسف کنیت ابو احمد لقب نظام الدین تخلص
نظامی اسم پدرش مؤید وطنش گنجه مشهور است لکن در اصل
باشنده قم بوده چنانچه خودش در اسکندر نامه میگوید -
چو در گرچه در بحر گنجه گم ولی از قهستان شهر قم
در اصل ساکن تفرش است که یک علاقه در ولایت قم است لیکن
چونکه قم مرکز است بدینوجه اسم آنرا گرفته - والد نظامی تفرش را
ترک نموده به گنجه آمد نظامی در همین جا تولد شده سنه ولادتش
بنظرم نخورده لیکن چونکه بر اویت سنه وفاتش ۵۹۶ هجری
است و عمرش (۶۳) سال ازین معلوم میشود که سال ولادتش
۵۳۳ هجری است نظامی از یک خاندان علمی بوده برادر برادرش
قوامی مستطزری شاعر مشهور میبوده که در یک قصیده جمله صنائع
این تحقیق از دین دارجی والطف علی است لیکن این شعر سکندر نامه که در استدلال
آورده اند در سکندر نامه موجوده مذکور نیست کیفیت مزید تفرش وجای ولادت
نظامی از لطف علی آذر ما خود است ۱۲
حصه اول شعر العجم [sideways text]


۳۶۳
شاعری را جمع نموده نظامی اوّل همۀ علوم متداوله را تحصیل
نموده چنانچه از کلامش روشن است که مسائل علمی پیش نظر
دارد خودش هم دعوی میکند
هر چه هست از دقیقه‌های نجوم با یکا یک نهفته‌های علوم
خواندم و سر هر ورق جستم چون ترا یافتم ورق شستم
در سلوک به داخی فرج زنجانی بیعت داشت
نظامی اگرچه طبیعت صوفیانه داشت ولی شاعری هم
در فطرتش خمیر شده بود از اوّل در خاندانش شاعری بود
ازینجهت چون بعد از تحصیل قلم تألیف بدست گرفت از آن کلمات
موزون چکید روز بروز مهارت پیدا و شهرۀ کلامش عام شد
حتی که جمله سلاطین بزرگ عصرش قدر افزائیش را وظیفۀ سلطنت
شمرده کتب ها را باسم خود تألیف کنایندند اگرچه لازم بود
که اولین تعلق به دربار سلطنت قریبی پیدا شود مگر این
سعادت در نصیب مردم بعید نوشته بود اولین ناموری