٣٦٤
که این مخزن را ربود : بهرام شاه است نظامی در شهر
مخزن الاسرار بر نام او نوشت و در صله پنجهزار طلا یک قطار
شتر و کالی ماسوی انواع و اقسام میثه بهایشر فرستاد -
سن نظامی بوقت تالیف مخزن تقریباً ٢٥ ساله بود :
شهر گنجه در حدود سلطنت سلجوقی ما واقع بوده در عصر
نظامی سلطان طغرل بن ارسلان پادشاه این سلسله خیلی
شجاع و عادل بود و بهره از علم و فضل و کمال و مذاق شاعری
هم داشت ، چنانچه این رباعیش مشهور است -
دیروز چنان وصال جان افروز وامروز چنان فراق عالم سوز
حیف ست که در دفتر عمرم ایام آنرا روزی نویسد این را روزی
طغرل کل مهمات سلطنت را بدست اتابک محمد بن ایلدز که
که اول غلام بوده و ترقی نموده بمرتبه امیر الامرائ رسیده بود
گذاشت و برادرش قزل ارسلان که در محشر
منگچیک غازی که منظور نظر قائم بامر الله بوده از طرف سلطان الپ ارسلان حاکم اقراری
و کماخ وغیره مقرر شده بود از زمان دانش بهرام شاه خیلی جاه جلال پیدا کرد حتی که قزل
ارسلان دختر خود را باو داد بهرام شاه خیلی قیاس بلند همت بوده و نظامی برامش مخزن
الاسرار نوشت ( از هفت قلم امین خمارس ) ١٢


٣٦٥
شعرے ظهیر فاریابی سه
از کرسی فلک بنه اندیشه زیر پا تا بوسه بر رکاب قزل ارسلان دهی
مشهور است در امور سلطنت سهیم بوده نظامی درین زمان نظم
خسرو شیرین را آغاز نموده کتاب هنوز در ابتدا بود که آوازه اش
دور دور رسید چون بطغرل خبرش رسید علی الفور فرمان فرستاد
که کتابی که در زمانه یادگار ماند تالیف نمایند !! چنانچه خود نظامی
در دیباچه میگوید سه
چوسلطان جهان شاه جوان بخت که برخوردار باد از تاج و از تخت
به سلطانی به تاج تخت پیوست بجای ارسلان بر تخت نشست
من این گنجینه را در می کشادم بنای این عمارت می نهادم
اشارت رنگی از درگاه معمور به شغل بنده القا کرد منشور
کز انسان تحفه مالی بسازد که عقل از قیمتش گردن فرازد
نظامی وقتیکه شعر مذکور مینوشت یک دوستش که تعصب
مذهبی داشت با او عتاب کرد که نوشتن قصههای راست
و دروغ کافران چه سود ؟


٣٦٦
فسون بت پرستان بفلکن از گشتشت
فسون خوانی مکن شرمنده از دشت
در توحید زن کاوازه داری
چرا رسم فغان را تازه داری
لیکن چون نظامی چند اشعار مثنوی را پیشش خواند بیاخته
فریاد برآورد
چنین سحری تو دانی ساز کردن
بتی با کعبه انبساز کردن
وقتیکه شیرین خسرو با تمام رسید محمد بن یلدکز وفات یافته
مالک تاج و تخت برادرش قزیل ارسلان شده بود
چون ازین واقعه خبر شد فوراً فرمان طلبی نظامی بفرست نظامی
بقرار رسم اول فرمان را بر سر خود نهاد سپس بر سر و جان بوسه
داده و از نمود چنانچه در خاتمه شیرین خسرو میگوید
مثال شاه را بر سر نهادم
سجا بوسیدم و بر سر نهادم
و بماندم بر اسپ سوار شده دشت و کوه طی کرده قریباً
بیک ماه بدار السلطنه رسید و بدربار اطالع حاضری خود را
فرستاد قزیل ارسلان به شمس الدین محمد امر داد که خودش
استقبال نموده با عراز حاضر کند بدربار رسیده دید که


٣٦٧
ساز و سرود جاری مجلس عیش بر پا است قزل ارسلان
با حترام شان ساز را فوراً بند کرد و برای تعظیم بر تخت خود
استاده شده باحترام جای نشستن داد . سخنهای
هر رقم آغاز شد در بین کلام نصیحتهای بزرگا نه هم بمیان
می آمد. قصیده مدحیه نوشته همراه داشت . قاعده بود
که شاعر قصیده را خود نمیخواند بلکه برای خواندن کلام
خود یک شخص خوشگلو همیشه همراه میداشت و این را
راوی میگویند و در وقت خواندن را وی خود شاعر
استاده تا بآخر میبود ، نظامی هم قاعده استاده شدن را
بعمل آوردن خواست لیکن قزل ارسلان قسم یاد
کرد منع فرمود ٥
چو بر پا استادم گفت بنشین به سوگندم نشاند این منزلت بین
راوی بعد از قصیده مدحیه قصه شیرین خسرو را شروع نمود سلیمان
بر شانه نظامی دست نهاده بکمال شوق میشنید و بار بار
تحسین میکرد و آفرین میخواند در آخر به نظامی گفت که جناب ؟

حصه اول شد الحمد


۳۶۸

شما اسم مرا حیات دایمی بخشیده اید فریضه من است که
صلۀ آن را بخدمت تان پیش کنم باز پرسید که برادر
مرحوم ( اتابک محمد بن ایلدگز ) برای تان دو ده بخشیده
بودند . آن در قبضه تان آمده اند یانه ؟ بجواب گفت ـ
بلی شاه سعید از خواص خویشم پذیرفت آنچه فرمودی ز باشیم
چو رخت عمر او کشتی روان کرد مرانی جمله عالم را زیان کرد
قزل ارسلان یک ده دیگر که حمدونیان نام داشت از طرف
خود بخشید نمیدانم که دانسته یا نادانسته این ده بخششی
غیر آباد بود چنانچه نظامی در خاتمۀ شیرین خسرو شکایتش باین
الفاظ نموده که حاسدین بمن طعن دادند من بجواب شان
گفتم که « اگر غیر آباد است باک نیست عدل سلطان آباد میکند »
ازین پس نام نظامی بسیار مشهور شده در دل هر پادشاه
هوس پیدا کرد که کتابی را بر نام خود بنویساند تا که اسمش
پایدار بماند باعتبار قدر دانی علم و فضل ممتاز ترین شان منوچهر
مفصلا در خاتمه شیرین خسرو خود نظامی نوشت ۱۲

نظامی میگوید برادر تو قطعه
در بخشش بمن داد این ده قطعه
«همان با که کردم کلوختاج »
«چنان شد که روی کلوخ »


٣٦٩

خاقان کبیر جلال الدنیا والدین شاه آخستان گذشته که نی
درة التاج سلاطین سلسلهٔ شیروانیه بوده . این خاندان ایرا
النسل یعنی یادگار بهرام چوبین بوده منوچهر خیلی علم دوست
و علما پرور گذشته خاقانی وابو العلای گنجوی (استاد
خاقانی) ذوالفقار شروانی . شاهفور وغیره بر خوان کرمش
زله خوار بوده اند ابوالعلا گنجوی دربارش ملک الشعرا بوده
و خاقانی را خطاب افضل الشعرابیان عطا فرموده .
منوچهر یک مکتوب ده پانزده سطری بقلم خود نوشته
بنظامی فرستاد که داستان لیلی مجنون را نظم کند . چنانچه
خود نظامی در دیباچه مینویسد ؎
درحال رسید قاصد از راه
آورد مثال حضرت شاه
بنوشته بخط خوب خویشم
ده پانزده سطر نغز پیشم
کای محرم حلقه غلامی
جادو سخن جهان نظامی
خواهم که بیاد عشق مجنون
گوئی سخنی چو در مکنون
چون مکتوب رسید . نظامی در تردد افتاد اتفاقاً پسرش


۳۷۰

محمد که چهارده ساله بوده آنهم تشویق نمود نظامی گفت جان
پدر در شهرت قصه کلام نیست ولی این سرگذشت سرزمین مجزا
میباشد از سامان دلچسپی بالکل عاری است درینجا نه
باغست نه بهار و چشمه و نه سبزه زار نه رقص و نه سرود و نه
دربار شاهی است بلکه یک ریگزار خشک و کوهسار خالی
میباشد درین زمینه من چه صنعت گری نشاندا ده میتوانم
نی باغ و نه بزم شهریاری
نی رود و نه می نه کامگاری
بر خشکی ریگ و سختی کوه
تا چند سخن رود در اندوه
همین راز است که کسی تا امروز باین داستان معروف دست
نزده صاحب زاده محمد گفت بسیار افسوس است که یک حستا
بچنین غرابت از آرایش نظم محروم بماند . الغرض نظامی
بفرمان سلطانی نظمش آغاز کرده چیزی کم به چهار ماه ختم نمود
سال اتمامش رجب ۵۸۴ هجری بود
من گفتم و دل جواب میداد
خاریدم و چشمه آب میداد
این چهار هزار بیت و اکثر
گفتم به چهار ماه کمتر

ای جاره که در نورد دیده
گلنباغ نور شیده


گر شغل دگر حرام بودی در چهار ده شب تمام بودی
تاریخ عیان که داشت با خود هشتاد و چهار بود و پانصد
نظامی در صله این تصنیف در خواست نمود که فرزندش
در مصاحبان و ندیمان ولیعهد سلطنت داخل شود بتاریخ
(١٤) رمضان المبارك ٥٩٣ هجری بفرمایش سلطان
غیاث الدین کرپ آقتسقرے هفت پیکر نوشت که در آن
قصۀ بهرام گور است .
بعد از وفات قزیل ارسلان برادر زاده اش ابوبکر
نصرة الدین ابن محمد ابن ایلدگز در ٥٨٧ هجری بر سریر سلطنت
جلوس نمود نظامی بخاندانش از قدیم علاقه مندیها داشت
تا این وقت جمله کتاب ها بفرمایش سلاطین نوشته بود
لیکن سکندر نامه را بخواهش ذاتی خود نوشته بنام ابوبکر
نصرة الدین موسومش نمود سکندر نامه در ٥٩٩ هجری
با تمام رسیده چنانچه در خاتمۀ سکندر نامۀ بحری مینویسد سه
بپایان شد این داستان دری بفیروز فال و بہ نیک اختری


۳۷۳

زہجرت چنان بردہم یادگـا  نو و نہ گذشتہ ز پنجهد شما
کتاب را نوشتہ بحضور سلطان تقدیم نمود درصلہ علاوہ از نقد
اسپ سواری وکالہ ہا وخلعت بی بہا نیزعطا شد
ازاساتذہ خودشنیدہ ام کہ سلاطین وقت بحدی
احترام نظامی را روا داشتندکہ یک پادشاہ دختر خویش را
بفرزندش بنکاح دادہ بودمن این واقعہ را درکتابی ندیدم
لیکن درخاتمہء سکندر نامہ بحری اینقدرمفہوم میشودکہ نظامی
دختر وفرزندخویش محمّدرا بخدمت نصرۃ الدین فرستادہ
بودچنانچہ میگویدسہ

دوگوہر برآمد ز دریای من  فروزندہ اندوی شان رای من
یکی عصمت مریمی یافتہ  یکی نورعیسی برونا فتہ
فرستادہ ام ہردو رانزدشا  کہ یاقوت را درج داردنگاہ
عروسی کہ دوراز مادر ربود  بہ ار پردہ دارش برادربود
ببایدچو آید بشہر یان  چنین پردگی را چنان پردہ دار
ہ   ہ
ازخاتمہ سکندر نامہ بحری مگرعجیب این ست کہ مقدار نقد رقم ہز ارنوشتہ کہ نہ شایان شان
نظامی است ونہ یک پادشاہ مشرقی است ۱۲
حصه اول شماره دهم ۵۰ افریقیه


۳۷۳
چو من نزل خواص تو جان دادم جگر نیز با جان فرستاده ام
از شعر اخیر شش راز صاف آشکار میشود .
در وقت تالیف سکندر نامه عمرش ۶۳ ساله بود چنانچه
جائیکه برک حکما و جدامجد اغوانا سف قائم کرده یک عنوان باسم
خود هم آورده چنانکه دران مینویسد سه
نظامی چو این داستان شد تمام به عزم شدن تیز برداشت گام
فزون بود شش مه از شصت سال که برعزم ره بر دهل زد وال
شاعری و عمرش هر دو برین کتاب ختم شده در سال وفاتش سخت
اختلاف است . دولت شاهی ۵۹۹ هجری مینویسد . مگر این
مخالفت تصریح خود نظامی ست و تقی کاشی ۵۷۶ هجری نوشته
و جامی در ۵۹۲ هجری لیکن اینقدر قطعی است که وفاتش بعد از
۵۹۹ هجری شده و غالباً بیرون از صدی شستم قدم نه
نهاده است .
چون نظامی عمرا در گوشه عزلت بسر برده و با مردم اختلاط
و امتزاج نداشت . حالات حیاتش خیلی اندک معلوم شده


٣٧٤
عام تذکره نویس وصف عزلت شانرا بسیار مدح میکنند که
از خوشامد سلاطین و آلایش دربار دارے بالکل پاک بودند
بلی! اگر سلطانی همراه شان با رادت پیش می آمد ایشان
بهم همراه وی یک التفات بزرگانه روا داشته اند لیکن
در تصانیف شان مدحهای سلاطین که موجودند از مدحهای
دیگر شعر افرقی ندارند. در آنهم مبالغهء خوشامد چاپلوسی از حد افزون
موجود است و نیز تذکرهٔ هر پادشاه بطرزی میکنند که گویا
غیر ازین بدرباری علاقه ندارند و همانرا فرمانروای عالم
خیال میکنند بیشک نظامی قصائد مدحیه ننوشته لیکن در
مثنویها آنقدر مدحهای زور دار نوشته اند که بمقابلهٔ اش
قصیده هیچ است ه
ولایت ستان شاه گیتی پنا فریدون کمر بلکه خاقان کلاه
ستاره که بر چرخ ساید سرش زده سکه عمده بر درش
چو تیز از کمین کمان افکند سر آسمان بر زمین افکند
فرنگ و فلسطین و رهبان و روم پذیرای فرمان مهرش چو موم


۳۷۰

امر حیرت انگیزترا نیست که نظامی هم بخدمت پادشاهان مانند
گدا خود را پیش میکند یعنی میگوید که « نمک خور پادشاهی
هستم، غلام هستم ، بنده ام . از اندک توجه تان جلمه کارهای
من سرانجام مییابند فقط حضور مشکل کشای من میباشند»
غیره وغیره »
کلام- کلام نظامی سوای پنج گنج دیگر هم بسیار بوده که
امروز مفقود شده است بقرار بیان دولت شاهی از اصناف
غزل ، موشحات ، صنائع . بیست هزار اشعار بوده عجب این که
نقش آرائیهای شاعری عشقیه از برکت همین گوشه نشین بوجود
یافته لیکن غزل هایش بالکل بی مزه هستند ملاحظه شود-
خوشا جانی از وجانی بیاسود نه درویشی که سلطانی بیاسود
نکوئی برنکو روئی بماناد که از بهماش دندانی بیاسود
به عمر خود پریشانی بنیمار ولی کزوی پریشانی بیاسود
مرا گوئی که چون چونم ای دوست جگر پر درد دل پرخونم ای دوست
شنیدم عاشقانرا می نوازی مگر من زان میان بیرونم ایدوست

حصه اول شوالیه ۶۰۰ سعید عابد؟


٣٧٦
پیش تو کرده ام عیان حال تباه خویشرا تا تو نصیحتی بکن چشم سیاه خویشرا
سرزنشم مکن تو بی شیفته تر ز من شوی گر نگری در آئینه روی چو ماه خویشرا
ختن جمالی ای مه ز حبش چه نامدار تو بحر خطی خالی ز حبش کدام دار
حبشی منم نه در تن همه سوخت استخوانم ختنی توئی که در بر همه سم خام داری
حبشی است رنگ محنت ختنی است رنگ رویت تو میان ایندو کشور بکجا مقام دار
حبشی سفید نبود ختنی نمک ندارد تو نهایت سفیدی نمک تمام داری
در ذیل همین غزلها ماسی پیرانه گاه گاهی بعض جمله های چست
از زبان می برآید ه
بوسه میخواهم از آن لب تو چه میفرمائی گر صوابست بگو ور نه خطائی بکنم
یعنی اگر صواب است بهتر ور نه خطا نیز میکنم -
قصائدش بسیار است ولی یک خصوصیت قابل ذکر
ندارد . انداز از کلام سنائی است تصوف و اخلاق را
ترکیب داده میگوید لیکن چون به سنائی نمیرسید
ازینجهت مقبول نشده البته یک قطعه بسیار صاف و شسته
و پر لطف گفته که جوابش تا امروز نوشته نشده ه


۳۷۷
دوش رفتم بخرابات مرا راه نبود میزدم نعره فریاد کس از من نشنود
یا نبود هیچ کس از باده فروشان بیدار یا که هیچ کسم هیچ کسم در نگشود
پاسی از شب بگذشته بیشترک یا کمتر رندی از غرفه برون کرد سر و رخ بنمود
گفت خیر است درین وقت که میخواهستی بی‌محل آمدنت بر در ما بهر چه بود
گفتمش در بگشا گفت برو هرزه مگو کاندرین وقت کسی بهر کسی در نگشود
این نه مسجد که درش هر نفسی بگشایند که تو دیر آئی و اندر صف پیش ایستی زود
این خرابات مغانست و درین رندانند شاهد و شمع و شراب و شکر و نای و سرود
هر چه در جمله آفاق در اینجا حاضر مومن و ارمنی و گبر و نصارا و یهود
گر تو خواهی که دم از صحبت ایشان زنی خاکپای همه شو تا تو بیابی مقصود
ای نظامی چه زنی حلقه درین دیر دور که ازین آتش سوزنده نه بینی جز دود
عصمت بخاری و عرفی جوابش به تبدیل قوافی نوشته لیکن بست
مانده قطعه عصمت اینست سه
سرخوش از کوی خرابات گذر کردم دوش بطلیگاری ترسا بچه باده فروش
پیشم آمد به سر کوچه پری رخساری کافری عشوه گری زلف چو زنار بدوش
گفتم این کوی چه کویست و ترا خانه کجاست ای مه نو خم ابروی ترا حلقه بگوش


۳۷۸
گفت تسبیح بخاک افکن زنار ببند سنگ بر شیشه تقوی زن پیمانه بنوش
بعد از آن پیش من آتا بتو گویم سخنی راه بنمایم اگر بر سخنم داری گوش
دین برافکنده و مدهوش دویدم در پیش تا رسیدم بمقامی که نه دین ماند و نه هوش
دیدم از دور گروهی همه دیوانه و مست از خم باده عشق آمده در جوش و خروش
بی می و مطرب و ساقی همه در عیش و سرور بی می و جام و صراحی همه نوشانوش
چون سر رشته ناموس برفت از دستم خواستم تا سخنی پرسم ازو گفت خموش
این نه کعبه است که بی پا و سر آئی بطواف وین نه مسجد که چنین بی ادب آئی بخروش
این خرابات مغانند در ورندانند از دم صبح ازل تا بقیامت مدهوش
نظامی اگر چه بدربارهای مختلف علاقه مندی داشت و مثنویها
هم بفرمایش سلاطین نوشته لیکن قصیده را از مدح پاک داشته
بمردم تعلیم نمود که این صنف نفیس شاعری هم بدرد دیگر امور مفیده
انسانیه خورده میتواند لیکن افسوس که بر نقش قدمش کسی نرفته
و قصائد الان نیز کما کان در چرک سوال و چاپلوسی آلوده هستند
در فضای مدارات رکاب
وفادونیا بخیال حبوط
خاک با هم متونا دونیا جبیں


۳۷۹

شاعری نظامی
نظامی شاعری را چه قدر ترقی داد و در آن کدام کدام جدتها پیدا کرد؟ ما میخواهیم که جواب این سوالات را بتفصیل شرح بدهیم. لیکن مناسبت که اوّل همه را مجملاً بطور فهرست بیان کنیم تا همه امور یکجا پیش نظر بشوند و سپس بتفصیلات می پردازیم :-

فهرست خصوصیات
١ :- جامعیت (هر صنف شاعری را ترقی داده)
٢ :- زور کلام
٣ :- بلاغت
٤ :- جدت استعارات و تشبیهات :-
٥ :- ایجاد و اختراع و قوت تخیل :-
٦ :- اولیات یعنی بسیار چیزهائیکه خودش ایجاد کرده -


۳۸۰

تفصیلات

جامعیت - شعرای ایران عموماً یک صنفی بوده‌اند
مثلاً فردوسی مرد میدان رزم است در شاعری عشقیه
کمالی ندارد. سعدی پیمبر شاعری اخلاق و غزل است
لیکن در رزم هیچ. چنانچه در بوستان حکایت شاطر
اصفهانی بطرز سکندرنامه نوشته و همه زور طبیعت را صرف
نموده مگر زضعف پیری را یت کرده نتوانسته اگر یک مصرع
خوب زور دارد مگر مصرع ثانی خیلی پست افتیده خیام
صرف فلسفی است و حافظ عاشق محض غزل گو بر عکس نظامی که
(رزم، بزم، فلسفه، غزل، اخلاق) همه را نوشته ولا
جواب نوشته البته در میدان مدح قلم برداشته نتوانسته
، لیکن مدح هیچ شاعری نیست اگر یک شاعر چاپلوس
نباشد چه عیب؟
بر انواع شاعری نظامی صنف واز بحث در آتی می‌آید
شعرای همعصر او این جوابیه سعدیست ۵هـ.ق


۳۸۱
اولیات ـ نظامی موجد بسیار چیزها ست ـ
مثلاً از همه شعرا بیشتر در پنج بحرهای مختلفه مثنویها نوشت
که تا امروز تقلید شر عام است ـ
و شعرای بزرگ ازان سر تابی کرده نمیتوانند چنانچه
بر خمسه شان جمله شعرای نامدار خمسه داشته اند ـ
نظامی بحرهای مخزن الاسرار و هفت پیکر را در مثنوی
داخل نمود ـ نظامی از همه بیشتر در یک مثنوی (مخزن
الاسرار) پنج نعت نوشت و بهر نعت یک رنگ خاصی داد ـ
مباحث فلسفی را اول پیراهن نظم پوشایند ـ
از همه اوّل خا که ساقی نامه را کشید ـ
و از همه بیشتر قصیده را از مدح و چاپلوسی پاک نمود ـ
زور کلام ـ کلام شعرا مقدم از نظامی تا بحد صفائی استادگی
شستگی ممدود بوده در آنوقت کمال شعر مرتب و شاعرا
بهمین صفات می سنجیدند نظامی اوّل شخصی است که در
تراکیب چستی و در کلام زور بلند سلاست شان و شوکت پیدا کرد


۳۸۲
نور در نظم و نثر عرفی وابوالفضل مشهود است مگر بر هر دو پرتو
نظامی نمایان است حتی طغرا تصریح نموده که ابوالفضل سکندر
نامه را پیش رو نهاده نثرش کرده.
تا عصر فردوسی زبان عام و مکالمه فارسی خالص بوده
و همین فارسی زبان مثنوی هم بوده ولی قصائد که مقصد
شان الفاظی و اظهار قابلیت نیز میباشد. بترکیب
والفاظ عربی بکثرت مادی میباشند باز چون علوم عربیه
خانه بخانه تعمیم یافتند زبان روزمره هم فارسی مخلوط بالفاظ
عربی قرار یافت. در ین‌وقت جدا کردن الفاظ عربی
از فارسی مرادف بود به بی اثر و بد مزه ساختن آن بدینجهت
نظامی در ینخصوص بر قدم فردوسی نرفته زبانی را که در ملک
و قوم رواج داشت استعمال نمود لیکن نکته سنجی اش
اینست که حرف همان الفاظ عربیه را می آرد که در تمام زبان
فارسی یک لفظ هم معنی اش بآن شان و شوکت و انداز
پیدا شده نمیتواند.


۳۸۳
همین سر است که اگر شاعری مضمون نظامی را در الفاظ
خود بیان کردن میخواهد شان اولینش قائم نمیماند . مثلاً
نظامی در تعریف کمند میگوید:
کمند اژدهای مسلسل شکنجه دهن باز کرده به تاراج گنج
سعدی همین مضمون را با لفاظ خود میگوید :
بصید هژبران پرخاش ساز کمند اژدهای دهن کرده باز
این دو شعر در مضمون و معنی فرقی که دارد ما ازان بحث نداریم
لیکن بر ساخت الفاظ و ترکیب غور باید کرد که بکدام درجه
فرق است ! در کلام سعدی الفاظ پرزور و ترکیب ها
چست «مسلسل شکنجه تاراج گنج» کجا؟
باید مضامین که در سعدی فردوسی ، نظامی مشترک اند
با هم موازنه نشوند ! قطع نظر از بلاغت کلام نظامی در شکوه
و شان الفاظ و چستی تراکیب و حسن نظم و نسق علانیه فائق
بنظر میخورد ـ ما محض برای نمونه حرف یکدو امثله درج
ذیل مینمائیم . فردوسی ذات خداوند و عالم روحانی


٣٨٤
غیر عنصری را خارج از حد ادراک میگوید ، بدین اسلوب
نیابد بد و نیز اندیشه راه که رو برتر از نام و از جایگاه
سخن هرچه زین گوهران بگذرد نیابد بدو راه و جان وخرد
ازین پرده برتر سخن گاه نیست به هستیش اندیشه را راه نیست
و نظامی همین مضمون را بالفاظ ذیل ادا میکند .
اساسیکه در آسمان و زمین است باندازه فکرت آدمی است
شود فکرت اندازه را رهنمون سر از حد اندازه نارد برون
بهر پایه دست چندان رسد که این پایه حد به پایان رسد
چو پایان پذیرد حد کائنات نماند در اندیشه دیگر جهات
نیندیشد اندیشه افزون ازین که هستی تهی بلکه بیرون ازین
و قریب بهمین مضمون این اشعار هستند.
چنان برکشیدی و بستی نگار که به زان نیارد خرد در شمار
چنان بستی این طاق نیلوفری که اندیشه را نیست زو برتری
چنان آفریدی زمین و زمان همان گردش انجم و آسمان
که چندانکه اندیشه گردد بلند سر خود برون ناورد زین کمند


٣٨٥
شاید در خیالتان برسد که درین زمانه بسیار الفاظ فردوسی
نا مانوس شده اند و نظامی بجای آن الفاظ مروجه استعمال
میکند و نیز اینکه نظامی را موقع حاصل است که در جائیکه بالفاظ
فارسی شان و شکوه پیدا نشود بالفاظ عربی پیدا بکند مگر فردوسی
از زنجیر التزام خود پا بیرون کشیده نمیتواند لیکن این خیال
صحیح نیست نظامی در جائیکه در زبان فردوسی (فارسی خالص)
کلام میکند هم این تفوقش قائم میباشد. ابتدائی عناصر و ترکیب
آنها را هردو در فارسی خالص نوشته اند --:-- فردوسی سه
از آغاز باید که دانی درست سر مایه گوهران از نخست
یکی آتشی بر شده تابناک میان باد و آب از بر تیره خاک
نخستن که آتش بجنبش دمید زگرمیش بس خشکی آمد پدید
وزان پس زآرام سردی نمود زسردی همان باز تری فزود
چو این چار گوهر بجا می آمدند زهر سپنجی سرای آمدند
گهر ها یک اندر دگر ساخته زهر گونه گردن برافراخته
یعنی گوهر (عناصر) باین صورت پیدا شدند : اوّل سپند


٣٨٦
آتش سپس باد باز آب و در آخر خاک پیدا شد. از حرکت
آسمان آتش و از حرارت آتش یبوست پیدا شده بعد ازآن
به سکون برودت وجود یافت و برودت رطوبت را زائید
و این عناصر مرکب گشته بنای عالم را نهادند -
نظامی سه
ز گشت سپهر آتش آمد پدید سرمایه گوهران از نخست
یکی آتشی برشده تابناک میان باد و آب از بر تیره خاک
از فردوسی است نخستین که آتش جنبش دمید زگرمیش پس خشکی آمد پدید
وزان پس زآرام سردی نمود زسردی همان باز تری فزود
چو این چار گوهر بجای آمدند ز هر سپنجی سرای آمدند
گهر ها یک اندر دگر ساخته زهر گونه گردن برافراخته
درین اشعار سوای امر، مرکز، مزاج. دیگر همه الفاظ فارسی
هستند لیکن بلندیکه در الفاظ و ترکیب نظامی هست در اشعار
فردوسی نیست شانیکه از الفاظ (گشت ، سپهر ، یزد، نهاد
گراینده ، مغاک ، نغز) و حسن ترکیب آنها پیدا شده


۳۸۷
از صاحب مذاق صحیح پوشیده نیست سه
همین مضمون را بموقع دیگر چنین مینویسد سه
نخستین طلسمی که پرداختند ز باین بود و ترکیب زو ساختند
چو نیروی جنبش در د کرد کار با فسردگی زود آمد بخار
از و هرچه خشبنده و پاک بود سزا وار اجرام افلاک بود
دگر بخش ها کان بلندی نداشت بهر مرکزی مایه میگذاشت
یکی بخش از و آتش روشن است که بالاترین طاق این گلشن است
دگر بخش از و باد جنبیده بخوا که تا او نه جنبد نداند گواست
سوم بخش از و آب را دق پذیر که هستش از ا دق گری ناگزیر
درین اشعار اکثر اصطلاحات فلسفی را بجای عربی
بالفاظ فارسی ادا کرده اند که از نقشه ذیل معلوم میشود:-
عربی فارسی عربی فارسی
قوۀ حرکت = نیروی جنبش قسر = افسردگی
نوع = بخش ماده = مایه
متحرک بالطبع = جنبیده خو سیال = راوق پذیر


۳۸۸

اگر اشعار نظامی را به سعدی مقابله بکنیم این فرق واضختر
میشود . مثلا نظامی انقلابات زمانه وحیرت انگیزى واقعا
عالم را بدین طرز ادا مینماید سه
فلک بر بلندی زمین بر مغاک یکی طشت خون شد یکی طشت خاک
نوشته برین هردو آلوده طشت ز خون سیاوش بسی سرنوشت
همین مضمون را سعدی چنین میگوید سه
زدم تیشه یکروز بر تل خاک بگوش آمدم نالهء دردناک
که زنهار اگر مردی آهسته تر که چشم و بناگوش رویت و سر
جوانی شد و زندگانی نماند جهان کوهمان چون جوانی نماند
حسرت عهد شباب را هردو یشان تصویر نموده اند .
نظامی سه
چو باد خزانی در افتد بباغ زمانه دهد جای بلبل بزاغ
بود برگ ریزان چو شاخ بلند دل باغبان زان شود دردمند
بنال ای کهن بلبل سالخورد که رخساره سرخ گل گشت زرد
دو تاشد سهی سرو آراسته که دیوار شد از باغ آراسته


۳۸۹
فروماند دستم زمی خواستن گران گشت پایم زبرخواستن
تنم گونه لاجوردی گرفت گلم سرخی انداخت زردی گرفت
هیون رونده زره ماند باز ببالین که آمد سر مرانیاز
سعدی ۷
چو باد صبا بر گلستان وزد چمیدن درخت جوان را سزد
نه زیبد مرا با جوانان چمید که بر عارضم صبح پیری دمید
شما رست نوبت برین خوان نشست که ما از شبنم بشستیم دست
گل سرخ رویم نگه از اناب فرو رفت چون زرد شد آفتاب
گلستان ما را طراوت گذشت که گلدسته چوب تر مرد گشت
قوت تخیل - در تمام مواقع نازکی و مشکل شاعری صنایعها
عجیب و غریب وجدنت واختراعاتش بالكل عيان هستند
در خاک کشیدن قصه در ترتیب واقعات در تمهید در واقعه
نگاری در بندش مضامین در تشبیهات و استعارات
در مبالغه ها غرض در هر جا یک اندازه تازه بنظر میخورد و ثابت
میشود که قوه مخیله اش بیحد قوی است مثال (۱) در مدح


۳۹۰
پادشاه تمهید میبردارد سه
علم برکش ای آفتاب بلند خرامان شو ای ابر مشکین پرند
بنال ای دل رعد چون کوس شاه بخند ای لب برق چون صبحگاه
ببار ای هوا قطره ناب را بگیرای صدف در کن آن آب را
برا ای در از قعر دریای خویش بتاج سر شاه کن جای خویش
این تمهید را بر بنای خیال قدیم که (از گرمی آفتاب بخار
بالا میشود ، و از ان ابر پیدا میشود ابر میبارد و قطرانیکه
در دهان صدف میچکد گوهر میگردند) گفته است ـ
واقعه صرف اینقدر است که (تاج پادشاه جواهر نگار
است) لیکن شاعر بقوت تخیل همین سخن را بدینصورت می بندد
که گردش کار خانه عالم صرف برای ترقی دادن اوج
و شان پادشاه است باز قوت مخیله اش ازینهم بلند
پرواز میکند بزور ممدوح خود جمله عالم را محکوم خویش می بیند
ازین است که با نداز آمرانه آفتاب ، رعد ، برق ، وهوا را
احکام میدهد که هر یک وظیفه های خود را ادا کرده


۳۹۱
مروارید تیار کنند تا بر تاج شاهی زده شوند . با اینهمه نیزه
بیان شوکت الفاظ در وبست بندش نظر بیندازید که
گویا عالم طلسم است که جلوه نموده و باز فکر کنید که بچه لطافت
و حسن کیفیت های مختلفه را یگان یگان در یک مصرعه
جای میکند -
مثال - ۲ - در سکندر نامه بار بار طلوع و غروب آفتاب را
بحیثیت بیان واقعه نوشته است لیکن در هر بار یک
پیرایۀ تازه قائم کرده یکجا مینویسد سه
چو یاقوت خورشید را دز دبر بیا قوت جستن جهان پی فشرد
بدزدی گرفتند مهتاب را که این برد این گوهر ناب را
چونکه بعد از آفتاب مهتاب سر میکشد آنرا دزد گرفته در جای
دیگر میگوید سه
که چون آتش روز روشن گذشت پراز دود شد گنبد تیره گشت
دگر روز کین ساقی صبح خیز زمی کرد بر خاک یا قوت ریز
شب از ماه بر بست پیرایۀ شکفتی بود نور در سایه


۳۹۲
چو خورشید بر زد سر از گنج نیل فرو شست گردون غبار از پیل
چو در برقع کوه رفت آفتاب سر روز روشن فرو شد بخواب
شب تیره چون اژدهای سیاه زماهی برآورد سر سوی ماه
سیه کرد بر شب روان راه را فرو برد چون اژدها ماه را
سپاه سحر چون علم برکشید جهان حرف شب را بقلم در کشید
چو سلطان شب چتر بر سرگرفت سواد جهان راه عنبر گرفت
ستاره چنان گنج از زر فشاند که مهدر زمین گاو بر گنج راند
که چون شاه چین صبح را بار دا عروس عدن در بدینار دا
چوشب بر سرآورد کحلی پرند سرمه در آمد به مشکین کمند
استعارات و تشبیهات ـ در خصایص شاعری نظامی جدت
استعارات و تشبیهات خصوصیتی بسیار روشن است . استعارات
و تشبیهات اگر صرف بغرض تفنن طبع وحسن کلام آورده شود
یک امر غیر مهم است لیکن اثر بعض استعارات و تشبیهات
بر اصل مضمون می افتد بعضی زور مضمون را دو بالا میکند
مقصدیکه در صفحات ادا میشود با ستعاره یا تشبیه بیک لفظ


۳۹۳
ذهن نشین میگردد پیش نظر سامع تصویر واقعه چنان جلوه گر
میشود که به ترکیب دیگر امکان نداشت استعارات و تشبیهاتی
این رقم در کلام شعراء دیگر بسیار کم هستند ولی کلام نظا
ازینگوہر ہاے آبدار صدف وار لبریز است - مثلاً وقتیکه
دار ازخم خورده افتید این واقعه را چنین ادا کرده -
نسب نامهٔ دولت کیقباد ورق بر ورق برد هرسوی باد
دارا پادشاه آخرین سلسله کیانی بوده از مرگش گویا تاریخ
این خاندان عظیم الشان گم شد تشبیه مضمون ہذا را بکدام
درجه موثر و بلند نمود ؟ دارا را نسب نامهٔ خاندان کیانی
گفته یعنی چنانچه در نسب نامه اسمای تمام خاندان نوشته میباشد
وجود دارا ہم وجود ہمہ خاندان را حاوی بوده چنانچه محض
بدیدار شش عظمت و شوکت مجموعی کیقباد کینخسرو کیکاوس
پیش نظر استاده میشود - باز مرگ او را بدین الفاظ بیان نمود
که یک یک ورق نسب نامهٔ کیانی را باد برد . همین مضمون
را بذریعهٔ یک تشبیه دیگر ادا نموده :

حصه اول شعرالحجم صفحه ۶۰۰ جلد مطبوعه


٣٩٤

بهار فریدون و گلزار جم زباد خزان گشت تاراج غم
وقتیکه سکندر نعش نیم مرق دارا را بر زانوی خود گرفت
تصویرش چنین میکشد
نخسته را بر سر ران نهاد شب تیره بر روز رخشان نها
چون سکندر بدارا جواب گستاخانه نوشت بزبان دارا
میگوید
از ان ابر عاصی چنان ریزم آب که نارود گردست برآفتاب
وقتیکه سکندر بر یک سردار حبشی هجوم برده صولت و تیزی
حمله اثر ا چنین ادا مینماید
کبک دری چون درآید عقاب چگونه جهد برزمین آفتاب
از ان تیز تر حشری دیو سپیتن به تندی درآمد به آن اهرمن
درینجا بلاغت را دقت کنید که ابتدا تشبیه نکرده بلکه اول
به مخاطب میگوید که خودت میدانی که عقاب بر کبک چسان
هجوم میکند و آفتاب زمین را چطور دفعتاً فرامیگیرد ؟ پس
ازین اسلوب مقصدش این است که این کیفیت اول در د


٣٩٥
مخاطب خوب جایگیر میشود . بعد ازین میگوید که سکندر بر سر آن دیو از بنهم تیز تر و شدید تر هجوم برد اگر از کیفیت خواص حمله قطع نظر کرده شود نیز تشبیه دادن سکندر به آفتاب و حریفش را بزمین خیلی موزون است و تشبیه مرکب این لطف را دو بار مینماید -
چون سکندر بر یک پهلوان روسی کمند انداخت دران موقع میگوید
کمند عدو بند را شهریار بینداخت چون چنبر روزگار
گفتن این بود که سکندر چنین کمند انداخت که بهیچصورت حریف خلاص شده نمیتوانست این مضمون را به تشبیه چنبر روزگار چقدر پرزور ساخته است
رسول الله صلی الله علیه وسلم در فرمانیکه بخسرو پرویز نوشته بودند موافق قاعده عرب اسم مبارک خود را از نام خسرو پیشتر نوشتند خسرو چون فرمان مبارک را باز کرد اسم منور رسول علیه السلامرا بر سر نامه دید چونکه در عام تحریراً


٣٩٦
همیشه نام پادشاه پیشتر نوشته میشد این را دید سخت
بقهر آمد و فرمان مبارک را پاره پاره نمود این واقعه
را نظامی در شیرین و خسرو نوشته و برهمی و قهر خسرو را
بدین تشبیه تصویر نموده سه
چو عنوان گاه عالمتاب دید تو گفتی سگ گزیده آبرا دید
قاعده است که سگ گزیده آب را دید بسیار بیجا میخورد
حالا بر تمام اجزای تشبیه دقت بکنید با فرمان مطهر رسول علیه
السلام آب شیرین است و خسرو چون بفرمان مبارک سوء
ادبی نموده شاعر آنرا سگ نجس میداند و یک دلگرفتگی
و روی و برهمی سخت از حالت مخصوصۀ سگ گزیده شدیدتر
شده نمیتواند .
اگر این همه امور زیر نظر گرفته شوند آشکار میشود که این
مضمون را چنانچه که این تشبیه ادا نموده بصورت دیگر هرگز
ممکن نبوده ـ خصوصیات قدما و متاخرین جدا جدا هستند
ازین امر واقعه نکار ممکن نیست که اگر چه کلام متاخرین بمقابله


۳۹۷
متانت و پختگی وجزالت متقدمین سبک معلوم میشود
ولی تا هم متاخرین بعضی خصوصیات قابل رشک دارند از آنجمله
یک لطافت تشبیهات و نزاکت استعارات است قدما
از اشیاء گرد و پیش تشبیهات بسیار ساده پیدا و استعارات
هم ساده استعمال میکردند لیکن در عصر متاخرین تمدن خیلی
ترقی نموده احساسات انسانی را بیحد نازک و لطیف ساخته
بود بناءً علیه نزدشان تشبیهات قدمابی مزه شده بودند
این مسئله را بمثال مادی بدینطریقه حل کنید که وقتیکه
تمدن یک قوم در حالت ابتدای میباشد آن بوی خیلی
تند و تیز را پسند میکند، و بوی نازک و لطیف بدماغ
آن اثری نمی نمایند ازین جهت که عرب مشک وعنبر را
و هندو ناز بو را پسند میکردند لیکن امروز که در هر چیز
لطافت حکمفرماست بعضی دماغ از بوی مشک و نازبو
پریشان میشوند ، برایشان عطر گلاب وکیوژہ بکارست
بلکه آنقدر عطرهای لطیف تر که بعض مردم از بوی آن


۳۹۸
هیچ محسوس نمیشود مرغوب بستند حال استعاره و تشبیه هم
بهمین می ماند لطافت استعاره و تشبیه خاصه متاخرین است
مثلاً قدما چهرهٔ محبوب را بآفتاب تبسم او را بخنده صبح
تشبیه میدانند لیکن شاعری موافق مذاق متاخرین
میگوید ع
صبح ز خورشید رخت خندهٔ
یعنی صبح نام یک خنده خورشید رخت میباشد ـ اعنی
صبح خود اسمی است برخندهٔ معشوق ـ
موجد این لطافت و نزاکت استعاره و تشبیه نظامی
است نظامی آنقدر بکثرت تشبیهات لطیف و استعارات
نازک ایجاد کرده که در کلام یکی از شعراء متاخرین نیز یافت
نمیشود . چند امثله ملاحظه شوند ـ
بباغ شعله ور دهقان انگشت بنفشه می درود و لاله میکشت
مقصد این بود که در منقل چون آتش در میگیرد دود کم میشود
و شعله بلند میگردد مگر آنرا چنین ادا میکند که دهقان انگشت


۳۹۹
در باغ شعله بنفشه را در و کرده لاله را میکاشت
در آمد نقشبندی مانوی دست زمین را نقشه های بوسه بست
مطلب اینکه وقتیکه سام بدر بار حاضر شد حسب قاعده زمین
را بوسه داده می آمد
بنوشین لب آن جام را نوش کرد زلب جام را حلقه در گوش کرد
بوقت نوشیدن پیاله هئیت لب مانند حلقه میشود بناء
پیاله را حلقه بگوش قرار داده
هوا بر سبزه ها گوهر گسسته زمرد را بمروارید بسته
شبنم را بمروارید و سبزه را بزمرد شبیه گفته بنابرین میگوید
که هوا که بر سبزه شبنم را پاشیده چنان می نمود که در زمرد مروارید
نشانیده است
ز گیسو گه کمر میکرد و گه تاج بدان تاج و کمر برگشته محتاج
معشوقه گیسو ها را گاه بسر بسته میکند و گاه آویزان میگذارد
آنرا بتاج و کمر تشبیه داده
در وصف قلم :-ع  مشک در جیب و لعل در دامان :


٤٠٠
همکنار شدن عاشق و معشوق
شبا روزی دگر خفتند مدهوش بنفشه در سر و نسرین در آغوش
جواب دادن نوشابه
بپاسخ نمودن زن هوشمند ز یاقوت سربسته بکشاد بند
ازان سیم گون سکه نوبهار درم ریز او بر لب جویبار
شکوفه های اول بهار را سکه بهار گفته
بباریدن ابر کافور بار سمن رسته از دسته های چنار
برف بر برگهای چنار بدین میماند که بر دسته های چنار
گل سمین شگفته باشد
سمنبر غافل از نظاره شاه که سنبل بسته بد بر نرگسش راه
واقعه این است که شیرین برای غسل نمودن زلفها را بچهره
خود گذاشته بود و خسرو او را تماشا میکرد - یعنی شیرین
از نظاره خسرو خبر نبود که (سنبل) (گیسو) راه نرگس
(چشم) را بسته بود
کشاده طاق ابرو تا سر دوش کشیده طوق غبغب تا بناگوش

حصه اول ختم بالخیر ... ۴۰۱ حصه علیین شیرین


٤٠١

خواب نرگس خمار دیده او ناز شیرین درم خریده او
چو سر فرق آب می انداخت ازو فلک بر ماه مروارید می بست
سمن ساقی و نرگس جام بر دست بنفشه در خمار و سرخ گل مست
بنفشه تاب زلف افکنده بردوش کشاده باد نسرین را بنا گوش
گونه گونه گلی شگفته در و سبزه بیدار آب خفته درو
بعضی اوقات مقصود از تشبیه هیئت و عظمت میباشد. هیچ
شاعری تشبیهات این رقم را از نظامی بلند تر بلکه مساوی
هم پیدا نکرده مثلاً سه
کمند اژدها می مسلسل شکنج دهن باز کرده بظاراج گنج
زمین کو بساطی بد آراسته غبار می شد از جای بر خواسته
در ان دجله خون بلند آفتاب چو نیلوفر افگند زورق در آب
ز شمشیر برگشته جای نبود که در خاروی اژدهایی نبود
زخم را به غار و شمشیر را باژدها تشبیه داده سه
ای مدنی برقع مکی نقاب سایه نشین چند بود آفتاب
تاج تو و تخت تو دارد جهان تخت زمین آمد و تاج آسمان


٤٠٢
ز بس خون که گرد آمد اندر مغاک چو گوگرد سرخ آتشین گشت خاک
نهنگ خدنگ از کمین کمان نیاسود بر یک زمین یک زمان
سر بزرگ رنگینی و لطافت شاعری درین است که اشیای
غیر ذی روحرا صاحب ادراک قرار داده بآن افعال ارادیه
را نسبت میکنند مثلاً عرفی میگوید
نگفت و من شنیدم هر آنچه گفتند که در بیان نگهش کرد بر زبان تقدیم
بشر چو نوبت خویش از نگاه باز گرفت فتاد سامعه در موج کوثر تسلیم
یا مثلاً
راضیم از نگه شوق که گوید همه با از زبان آنچه دم عرض تمنا ماند
اگرچه متاخرین این طرز را خیلی ترقی داده اند و ازان اسلوبها
خیلی بدیع و لطیف و رنگین پیدا کرده اند مگر موجد این طرز
نظامی است در شیرین خسرو میگوید
نهان با شاه میگفت آن بناگوش که مولای توام با حلقه در گوش
چو سر پیچید گیسو مجلس آراست چو رخ گردید گردن عذرها خواست
بگویم غمزه را تا وقت شب گیر سمندش را برقص آرد بیک تیر


٤٠٣
بگویم زلف را تا یک فن آرد سگینش با رسن در گردن آرد
همین مضامین نظامی هستند که برای متاخرین شمع راه
گشتند و در روشنییش سر سلسله آنسا سیب گوناگون
بدست شان آمد وقتیکه نظامی بنسبت بنا گوش منظرنا
بسته کرد که راز دارانه بپادشاه گفت پس یک شاعر
به بسیار آسانی آنرا بدینصورت تبدیل کرده میتواند ع
زلف او خم شده در گوش سخن میگوید
انواع شعر صدها میباشند لیکن اقسام مهمه شعر این سند
از میه، عشقیه، فلسفیانه، اخلاقیه، اظهار جذبات انرا
تصویر مناظر نظامی ازین انواع هر قسم را گرفته و بمهارات
کمالش رسانیده — در سکندر نامه تصریح نموده که
حالات سکندر سه قسم هستند سلطنت، نبوت، فلسفه
حکمت، ومن هرسه احوال آنرا بتفصیل ذکر خواهم نمود سه
گرو پیش خوانند صاحب سریر ولایت ستان بلکه آفاق گیر
گروهی ز دیوان دستور او بحکمت نوشتند منشور او


٤٠٤
گروہی ز پاکی و دین پروری پذیرا شدندش به پیغمبری
من از بهر سه دانه که دانا فشاند درختی برومند خواهم نشاندی
چنانچه در سکندر نامه بری واقعات کشور ستانی
و در سکندر نامه بحری حالات پیغمبری و مباحث فلسفیانه
میباشند-
در زبان فارسی مسائل فلسفیانه را سوای ناصرخسرو
دگر کس ادا نکرده چون ناصرخسرو اصطلاحات عربیه را
بر قرار داشته خیال میرود که مضامین فلسفیانه در فارسی
خالص ادا شده نمیتوانند و از حکمت علائیه بوعلی سینا
هم تصدیق همین فکر میشود لیکن انصاف انیست که نظامی
مسائل فلسفیانه را در فارسی بحدی آورده که اگر متاخرین
تقلیدش میکردند ماجرا در زبان فارسی امروز یک لسان
فلسفی میگشت-
در سکندر نامه بحری یک داستان خواص در خصوص
مباحث فلسفیانه که مابین سکندر و حکماء یونان شده نوشتست


٤٠٥

در آن اقوال واراء ارسطو، افلاطون والیس بلیناس
سقراط فرفوریوس هرمس را ذکر نموده یک حکیم هندوستان
از سکندر چند سوالات کرده بود جواباتش بزبان
سکندر نوشته و همه این مباحث فلسفیه اصطلاحات
را بزبان فارسی ادا کرده است عربی الفاظ هم بار بار میآیند
ولی همینقدر که زبان نامانوس وساتیر ژند نگردد -
یک حکیم ہند از اسکندر پرسیده بود که حقیقت نظر
بد چیست ؟ در آن تأثیر از کجا می آید ؟ عام دستور است که
اگر چیزی مرغوب خاطر می افتد باعث ترقیش میگردد
بر عکس صاحب نظر که چیزی را پسند میکند آنرا خراب
مینمایند سکندر گفت که چون انسان چیزی را می بیند از
چشم شعاعها برآمده بر آن چیز می افتند و نظر از هوا میگذرد
اگر ہوا سمیت داشته باشد شعاعها به سم آلوده شده
زهر ناک میگردند و آن شی را نقصان میرسانند


٤٠٦
ازین قطع نظر نموده که سؤال و جواب هر دو طفلانه هستند
دقت باید کرد که نظامی سخنان مذکور را بکدام الفاظ
ادا میکند سه
دگر بار ہندو درآمد به گفت کهر کرد با نوک الماس جفت
که بر چشم بد شاهی ده مرا زچشم بد آگاهی ده مرا
چه نیرو است در جنبش چشم بد که نیکوی خودرا کند چشم زد
همه چیز را کازمایش رسید چودیده پسندش فزایش رسید
جز اورا که هر چند پسند آورد سروگردنش زیر بند آورد
بهر حرفتی چونکه دیدیم ژرف درستی ندیدیم در هیچ حرف
همین یک کماندار شد از نخست بآماج که تیر او شد درست
بگو تا چه نیزدست نیروی او
جهاندار گفتا که طالع شناس چنین آرد از روی معنی قیاس
که بر هرچه گردد نظر جایگیر گذر بر ہوای کند ناگزیر
بر آن چیز کار دنظر تاختن کند با هوای دمی ساختن
بنز چون در آرد بآن رخت گاه هوا نیز یابد بر آن رخنه راه
سوال عاقلانه و جواب طفلانه سمیت نظر بد به تجربه مسلسل و دلائل حقه ثابت و تحقیق حقیقتش وظیفه حکما
است مگر سکندر سمیت را بهوا انداخت حالانکه قطر نبرس بهمان هوا گذشته و نقصان نرسانده مجروح


٤٠٧
ہوا گر ہوائے بود سودمند در ارکان آن چیز ناید گزند
مزاج ہوا گر بود زہرناک بیندازد آن چیز را در مغاک
ہوای بدست آنکه در چشم بدآرد ہمراہی چشم پر
آری حکماء یونانرا متعلق به ((ابتداء موجودات و ترتیب))
افلاک ، عناصر، سلسلہ علل » نقل نمود و در جملہ مباحث
الفاظ عربی را خیلی اندک داخل کرده سه
شاعری اخلاقی
حصۂ بزرگ شاعری نظامی برا خلاق مشتمل است سوای
مخزن الاسرار کہ خاص در اخلاق نوشته شده در دگر
مثنویها نیز جابجا ہدایات اخلاقی نوشته چنانچه یکی از
اصحاب ذوق ہمہ اشعار اخلاقیہ را چیده و ہر پنج گنج یکجا جمع
و اخلاق را به (٣٥) عنوانات تقسیم کرده ہمہ اشعار شمرها
را کہ بیک عنوان علاقه داشتند زیر آن نقل نموده
است من یک نسخه خیلی خوشخط را که از کتبخانہ عالمگیری بود
در حیدرآباد دیده ام -


۴۰۸
جذبات انسانی
نظامی این نوع اہم و لطیف شاعری را بمرتبه رسانید
که در متقدمین سوای فردوسی دیگر هیچ دیده نمیشود و حق
این است که درینخصوص فردوسی نیز همسری آن را نمیتواند
کرد فردوسی در هر موقع که جذبات را اظهار کرده حالات
معمولی و ساده را ادا کرده بر عکس نظامی که پهلوهای نهایت
نازک و لطیف و دقیق را ابراز میکند مثلا چون دارا زخم
خورده افتاد سکندر پیش او رفت دارا همراه او سخنهای
حسرت ناک کرد درینموقع فردوسی همان کلام عام حسرت و
عبرت را نقل نموده که فکر هر کس بان رسیده میتواند لیکن
نگاه بلند نظامی به نکته های دقیق و نازک رسیده که
وهم هر شخص تا بآن پرواز نمیتوان کرد سه
دارا یک شخص عادی نبوده شاهنشاهی یک خطه
مرکزی بزرگیست صدمه جانکاه شکست از دست ملازمین خود
زخم خوردن در دلش خلش میکند بناء خیالات افسوس و


٤٠٩

وحسرت و بیکسی در دلش هجوم دارند. با اینهمه نشئهٔ ادعا
و غرور و تمکنت شاهنشاهی نیز بدماغ موجود است بناءً الفاظ
غمزده و عاجزانه اش نیز در لهجهٔ صولت و رعب ادا میشوند
آه های او هم نعرهٔ جنگ و نگاه های پر حسرتش نیز برق
غضب هستند. نظامی تصویر این همه کیفیات را میکشد سه

چو در موکب قلب دارا رسید ز موکب روان هیچکس را ندید
تن مرزبان دید در خاک و خون کلاه کیانی شده سر نگون
به بازوی بهمن بر آسود مار ز روئین دژ افتاد اسفندیار
بهار فریدون و گلزار جم ز باد خزان گشته تاراج غم
نسب نامهٔ دولت کیقباد ورق بر ورق هر سوی برد باد
سکندر فرود آمد از پشت بور در آمد به بالین آن پیل زور
به بالین گه خسته آمد فراز ز درع کیانی گره کرد باز
خسته را بر سر ران نهاد شب تیره بر روز رخشان نهاد
چو دارا برویش نگه کرد دید بسوز جگر آه از دل کشید
چنین داد دارا بخسرو جواب که بگذار تا سر نهم من بخواب


٤١٠
رها کن که در من رمائی نماند چراغ مراروشنائی نماند
سپهرم بدان گونه پهلو درید که شد در جگر پهلوم ناپدید
رما کن که خواب خوشم میبرد زمین آب چرغ آتشم میبرد
سر سروران را رما کن زدست تو مشکن که ما را جهان خود شکست
که من زین ولایت کشادم کر تو خواه افسر از من بستان خواهر
اگر تاج خواهی ربود از سرم یکی لحظه بگذار تا بگذرم
مبین سرورانرا سر افگنده گی چنان شاه را در چنین بنده گی
در این بندم از رحمت آزاد کن بآمرزش ایزدی یاد کن
چو گشت آفتاب مراروی زرد نقابی بمن در کش از لاجورد
مگردان سر خسته را از سریر که گردون گردان بر آرد نفیر
که ای پهلوان کامدی سوی من نگهدار پهلو ز پهلوی من
که با آن پهلوان در یدم چومیغ همی آید از پهلوم بوی تیغ
چه دستی که با ما درازی کنی بتاج کیان دست بازی کنی
نگهدار دستت که دار است این نه پنهان چو روز آشکار است این
زمین را منم تاج و تارک نشین بجنبان مرا تا نه بجنبد زمین


٤١١
این واقعه را فردوسی هم نوشته مکر بی زور و اثر آشکارا ازین موقع
را نقل میکنیم
بر آنم که از پاک دادار خویش بیابی تو پاداش گفتار خویش
یکی انکه گفتی که ایران ترست سرتاج وتخت دلیران تراست
بمن مرگ نزدیک تر زانکه تخت بپرداخت تخت از نگون گشت بخت
برین ست فرجام چرخ بلند خرامش همه رنج و سردش گزند
بمردی نگر تا نگوئی که من فزونم ازین نامدار انجمن
بدو نیک و هر دو زیزدان شناس وزو دار تا زنده باشی سپاس
نمودار گفتار من، من بسم برین داستان عبرت کهرسم
که چندان بزرگی و شاهی و گنج مرا بود از من بنده کس برنج
همان نیز چندان بسیج سپاه گران مایه اسپان وتخت وکلا
همان نیز فرزند و پیوستگان چو پیوستگان داغ دلخستگان
زمین زمان بنده بود پیش من چنین بود تا بخت بدخویش من
چو از من همان بخت بیگانه شد همه کاخ و ایوان چه ویرانه شد
زنیکی جدا مانده ام زین نشان گرفتار در دست مردم کسان

جدول صفحه المع ... مجدداً سعید


٤١٢

ز فرزند و خویشان شده ناامید
سیه شد جهان دیدگانم سپید
ز خویشان کسی نیست فریادرس
امیدم بپروردگارست و بس
بدین گونه خسته بخاک اندرم
ز گیتی بدام هلاک اندرم
برین است آئین چرخ روان
اگر شهریاری دگر پهلوان
بزرگی بفرجام هم بگذرد
شکارست و مرگش همی بشکرد
سکندر ز دیده ببارید خون
بران شاه خسته بخاک اندرون
چو دارا بدید از دل درد روی
سرشک روان بر رخ زرد روی
بدو گفت مکری کز وسود نیست
ز آتش مرا بهره جز دود نیست
مناظر - مناظر قدرت را جابجا نوشته و هر جا نوشته تصویر
حالت طبیعی را کشیده در مناظر قدرت مضمون باغ و بهار یک
موضوع عامست که همه شعرا بالای آن طبع آزمائی نموده داد
سخن داده اند لیکن نظامی درینموضع هم از همه جدا وز همه فائق است
جمله شعرا بر نشان دادن کیفیت بهار اکتفا کرده اند لیکن نظامی
برین اضافه کرده که یکشخص رنگین مزاج را در ایام بهار بچه درجه
یک مخموریت حاصل میگردد، مثلا او در باغ میرود بگلها باز

حصه اول ختم و طبع حصه دوم شروع شد


۴۱۳
میکند گلدسته ها ساخته بر درختها می پراند . بر کنار نهر نشسته
شکوفه ها را کنده بآب روان می اندازد بر لب حوض فرش گل
سمن هموار کرده و معشوق را در بغل گرفته حلقه های زلفش
در گردن خود می اندازد واز دنیا آزاد میگردد از مرغان
چمن میفرماید که هان ! باز بهمان کیفیت پرواز کنید و برساز
دست زده از خود میرود سه
بیا باغبان خرمی ساز کن گل آمد در باغ را باز کن
نظامی به باغ آمد از شهر بند بیارای بستان به چینی پرند
ز جعد بنفشه برانگیز تاب سر نرگس مست برکش ز خواب
درختان شگفتند در طرف باغ برافروخته هر گلی چون چراغ
زسیمای سبزه فرو شوی گرد که روشن بشستن شود لاجورد
به مرغ زبان بسته آواز ده که پرواز پارینه را ساز ده
سراینده کن نالهٔ چنگ را برآور برقص این دل تنگ را
سر زلف معشوقه را حلقه ساز برافکن زگردن خود این طوق باز
نظامی مضمون را بجای خبر بصورت انشا در گرفته که این طرز بلیغ ترست ۱۳


٤١٤

ریاحین سیراب را دسته بند برافشان ببالای سروبلند
از آن سیم گون سکه نوبهار درم ریز کن برلب جویبار
به پیرامن هرگه آب گیر زسوسن درافکن بساط حریر
عشقیه - مایه نازش شعرایران شعر عشقیه است . بی شبهه که
شاعری ایرانی معاملات عاشقی وعشق وراز و نیاز را
بیک رنگینی ودلفریبی فوق العاده ادا کرده که هیچ زبان
دنیا آن را نتوانسته، برای این صنف شاعری غزل را
مخصوص نموده اند که موجدش شیخ سعدی است
اگرچه اسما غزل پیشتر از انهم وجود داشت ولی انصاف
اینست که آن غمره های پیرانه قدما میباشند .
لاریب موجد غزل سعدی است لیکن ایجاد
کردن روح روح اصلی غزل یعنی شاعری عشقیه کارنامه
خاص نظامی است. مثنویهای عشقیه از نظامی هم
پیشتر نوشته شده که ازان جمله یوسف زلیخای فردوسی
هنوز هم موجود است و غزل های قدما همن مثنویهای

حصه اول شعر العجم تالیف شبلی نعمانی مرحوم


٤١٥
شان است ۔
نظامی بنیاد شاعری عشقیه را چه طور انداخت
و آن را بکدام درجه ترقی داد ؟ تفصیلش حسب ذیل است
۱ : - برای ادا نمودن خیالات عشق و عاشقی یک خواص
زبان در کار است که الفاظش نازک ، لطیف
و شیرین و استعارات و تشبیهاتش مخصوص بوده
باشند و در اداء و دل آویزی و دلفریبی باشند این
خواص زبان را نظامی ایجاد کرده اگر مثنویهای عشقیه
قدماء را با مثنویهاے نظامی مقابله کرده شود این فرق
زبان صاف ظاہر میگردد
مهمات مضامین غزل بقرار ذیل اند . وصف حسن معشوق کرشمه ہاے
اداء و ناز و غمزه ۔ بیان اعضای مختلفه و تشبیهات آنها
معاملات عاشق و معشوق (( یعنی راز و نیاز ، اصرار و
انکار ، سوال و جواب تخر و غرور وغیره )) نظامی این تمام
مضامین را بایندرجه وسعت و تنوع و رنگینی و لطغات ادا


٤١٦
کرده که یک شعرش برای صدها غزل ها سرمایه میگردد چند
مثالها مذکور میشود غسل کردن شیرین ـ
چوقصد چشمه کرد آن چشمه نور فلک را آب در چشم آمد از دو
پرند آسمان گون درمیان زد بشد در آب و آتش در جهان زد
تن صافش که می غلطید در آب چو غلطد قاقمی بر روی سنجاب
چو بر فرق آب می انداخت بازو فلک بر ماه مروارید می بست
زهر سو شاخ گیسو شانه میکرد بنفشه بر سر گل دانه میکرد
در آب انداخته از گیسوان شست نه ماهی بلکه ماه آورده در دست
شیرین زینت کرده پیش خسرو می آید ـ
پس آنگه ماه را پیرایه بربست نقاب آفتاب از سایه بربست
فروپوشید گلناری پرندی برویش شاخ گیسو چون کمندی
سر آغوشی بر آموده بگوهر به اسم چینیان افگنده بر سر
برین طاوس کرداری بپای روان شد چون تذروی در هوای
خسرو در یک موقع خواست که با شیرین اختلاط زیاد کند او
برهم شده غیست . درین حالت کیفیت نامی را قدکشیدنش


٤١٧
بقهر چین بر جبین شدنش، درولیش پیچ شدن در وقت
پوشیدن ظاهر شدن حسنش موها را گاهی بستن و گاهی
واز گذاشتن ها را بسیار لطافت بسته نموده
بگفت این و چو سرو از جای برخاست جبین را گرد کرد و فرق را راست
بان آئین که خوبان را بودست زنخدان میکشاد و زلف می‌بست
جمال خویش را در خز و خارا بپوشیدن همی کرد آشکارا
گهی بر فرق تند آشفته می‌بود گره می‌بست و بر مه مشک می‌سود
به زیور راست کردن دلیپرید که پایش بر سر شمشیر میشد
زگیسو گه کمر میکرد و گه تاج بدان تاج و کمر شه گشته محتاج
درین موقع چون شیرین برهم شده برمیخاست نیز بادائی استثناً
شد که در آن یک شیوۀ التفات هم عیان بود این کیفیت
را چنین تصویر ادا میکند
بچشمی ناز بی اندازه میکرد بدیگر چشم عذری تازه میکرد
چو سر پیچید گیسو مجلس آراست چو رخ گردید گردن عذر میخواست
نمود اندر هزیمت شاه را پست به گوگرد سفید آتش همی گشت
حصہ اول شعر الجمع عبدالباقی 25


٤١٨

غلط گفتم نمودش تخته عاج که شه را نیز باید تخت با تاج
حسابی دیگران بودش در آن روی که پیشم نیز محرابی ست چون روی
دیگر وجه آنکه گرد جی شد از دست از ان روشن ترم وجهی دگر هست
چه خوش نازیست ناز خوبرویان ز دیده رانده را دزدید جویان
ببخشی خیره گی کردن که برخیز بدیگر چشم دل دادن که مگریز
توجیهات پشت گشتانده گریختن چه قدر شاعرانه ست یعنی
نشاندادن منظور بود که چنانچه که روی من محرابی و روشن است
پشت من هم محرابی و بلوری است ناز و غرور معشوق یک
میدان وسیع شاعری عشقیه است. نظامی درین
مضمون هم یک داستان کامل نوشته که هر شعرش همسنگ
یک غزل مکمل است -
وقتی خسرو خواست که بشیرین زور و اقتدار شاهانه
را نشان بدهد او بجوابش گفت سه
هنوزت در سر از شاهی غرور است دریغاکین غرور از عشق دور است
درین گز می که آه سرد باید دل آسانست در دل درد باید

حصه اول شیرین و فرهاد صفحه ۴۱۷ سطر چهارم بچشم اصلاح فرمائید


٤١٩

هنوزم هندو ان آتش سپند هنوزم چشم چون ترکان مستند
هنوزم لب پر آب زندگانی ست هنوزم آب در جوی جوانی است
بغمزه گر چه ترکی دل ستانم ببوسه دل نوازے تیردانم
برو تا بر تو نگشایم بخون دست که در گردن چنین خونم بسی هست

چون خسرو شیرین را بواسطه شاپور طلبیده جواب داد سه

اگر خسرو نه کیخسرو بود شاه نباید کرد شمشیر پنجه با ماه
بگویم غمزه را تا وقت شبگیر سمند شرا برقص آرد بیک تیر
فرستم زلف را تا یک فن آرد شکیبش را رسن بر گردن آرد
مزاج کردم در وخوست پنداشت دروغ گفتم او راست پنداشت

خسرو روزی در حالت مخموری با خود چند مصاحبها گرفته بخانه
شیرین رفت شیرین او را بدین کیفیت دیده از بام
فرآمدن را مناسب ندید کنیزهاے خود را فرستاد که
شه نشین فرش نموده خسرو را بهمانجا بنشانند. خسرو بربام
رفتن میخواهد. و شیرین منظور نمیکند کیفیت ندا و اندا
سوال و جواب ملاحظه شود سه


٤٢٠
رقیبی را به نزد خویشتن خواند که ما را نازنین بر در چرا ماند
درون شو گونه شاهنشاغلامی فرستاده است بنزدیکت پیامی
که مهمانی بخدمت میگراید چه فرمائی درآید یا نیا ید
بدین رازے پیام شاه شگفت شکر لب می شنید و آه میگفت
کنیزی کاردانرا گفت آن ماه بخدمت خیز و بیرون شوسوی شاه
فلان شش طاق دیبا را بیرون بر بزن با طاق این ایوان برابر
بنه بر پیشگاه و شفته بر بند پس آنگه شاه را گو کای خداوند
نه ترک این سرا هندوی این بام شهنشه را چنین داده است پیغام
بعد ازین در میان خسرو وشیرین بلا واسطه گفتگو میشود خسرو
میگوید که تو دروازه را چرا پیش کردی . شیرین جواب میدهد که
حدیث انکه در بستم روا بود که سرعت آمدن پیشم خطا بود
چومن خلوت نشین باشم که مخمور زتهمت را مردم کی بود دور
تو میخواهی مگر کر راه دستان به نقلانم خوری چون نقل مستان
بدست آری مرا چون غلام خانیت چو گل بوی کن اندازی از دست
رها کن نام شیرین از لب خویش که شیرینی دهانت را کند ریش


٤٢١
تو در عشق من از مالی و جانی چه دیدی جز خداوندی شاهی
تو ساغر میزدی با دوستان شاد قلم شاپور میزد تیشه فرهاد
بمقابله اش شوخیهای رندانه ملاحظه شوند. چون شیرین
بهیچ صورت راضی نشد خسرو با و خطاب میکند سه
گستاخی در آمد کی دلارام گرفته چند خواهی بدربیا رام
چو می خوردی و می دادی بمن یار چرا باید که من مستم تو هشیار
شمار بوسه خواهد بود کارم تو می ده بوسه تا من شمارم
چون سکندر اراده نمود که با کنیز چینی اختلاط کند کنیزک در لهجه
مغرورانه اوصاف خویش رایگان بشمار میکند درین موقع
نظامی یک جدت نموده که یک یک وصف سکندر را شمار کرده
بر مقابله اش وجوه تفوق کنیز بزبانش ادا مینماید سه
ملک گر ز جمشید بالاترست رخ من ز خورشید زیباترست
شه از کیقباد بلندتر است مرا افسر از مشک و از عنبرست
شه از چون سلیمان شود دیو بند مرا در جهان هست دیوانه چند
شه از آنکه عالم گرفت ای شگفت من آنرا گرفتم که عالم گرفت


٤٢٢

اگر چه کمند جهانگیر شاه فتادست در گردن مهر و ماه
کمندی من از زلف پر سازش نه ترسم بگردن در اندازمش
گر او را کمندی بود ماه گیر مرا هم کمندی بود شاه گیر
گر او ناوک انداز و نه در کست مرا غمزه ناوک انداز هست
سکندر بحیوان خطا میرود من اینجا سکندر کجا میرود
اگر راه ظلمات می بایدش سر زلف من راه بنمایدش
لب من که با قوت بخشان درواست بسی چشمه آب حیوان در و است
رزمیه - از تالیف شاهنامه یکصد سال گذشته بود درین
مدت در زبان انقلاب بزرگ شده صدها الفاظ متروک
و از اکثر الفاظ حروف زوائد حذف شده در قالب خوب
صورت ریخته بودند در فارسی کلمات تازه بتازه و مانوس
عربی داخل میشدند. بهمراه انقلاب زبان طرز ادا و روش
مضامین هم تغییر یافته بود در تشبیهات و استعارات لطا
و نزاکت پیدا شده بود در طبایع بمضمون آفرینی مایل بودند
پس درین عالم نو کسادیافتن آدازه عالم گیرانه شاهنامه


٤٢٣

لازم بود قصه ها بر زبان مردم باقی بودند ولی اشعارش فراموش گشتند ازین جهت یک شاهنامه تازه برای جذبات قومی لازم دیده میشد که در شکل سکندر نامه جلوه نمود.
در انتخاب نمودن قهرمان سکندرنامه غلطی شد لیکن معذوری بود که تاریخ قومی در قسمت فردوسی پیشتر رسیده بود و در غزوات رسول الله صلی الله علیه وسلم و معرکه ها خلفا راشدین رضوان الله علیهم اجمعین چندان گنجایش شاعری نبوده چه ، اگر از حقیقت و راستی یک سرمو هم تجاوز میشد دیوان مذهبی مجرم قرار میداد حالانکه در شاعری رنگ آمیزی فرض است چنانچه خود نظامی میگوید سه
چو نظم گذارش بود راه گیر غلط کردن ره بود ناگزیر
مرا کار با نغز گفتار است همه کار من چون غلط کارست
دگر بی شگفتی گذاری سخن مدار دعوی نامه های کهن
پس غیر ازین چاره نبود که داستان یک کشورستان مشهور را انتخاب کند . درین خصوص سکندر همسر خود ندارد که این حق


٤٢٤
بادی ایشیا داده و پامید هند البته افسوس است که نظامی
بهمراه شر مذهب را مخلوط نموده یعنی سکندر را مخالف حکم
کلام الله ذوالقرنین ساخته است ـ
اگرچه در سکندرنامه بسیار زیاد محاسن شاعری موجوداند
ولی مثل شاهنامه قبولیت عامه نیافت و آن بر اسباب
خواص مابنی است :-
(١) :- سکندر نامه تعقید دارد مضمونی که ادا کردن آنرا خواسته
بزبان صاف دلنشین گفته نشده. اگرچه بر سکندرنامه
حاشیه ها و شروح بسیار نوشته شده اند مگر تا هنوز
اکثر جاهایش لاینحل مانده و در اکثر مقامات بژ و معنی
ساخته شده ـ
(٢) :- قهرمان کتاب یک شخص اجنبی یعنی سکندر بوده ایرانیها
بحالات زندگانیش هیچ میلان نداشتند بر عکس
شاهنامه که داستان قومی شان بود ـ
(٣) :- در کتاب سوانح صرف یک شخص مذکور است ازین سبب

حصه اول ختم المعین عبدالباری احمد


٤٢٥

ناظر دلتنگ میشود و در شاهنامه قصه صدها کسان وحالات
گوناگون شان میباشند اگر از یک غذا سیری حاصل
میشود نعمتهای بوقلمون دیگر موجود میباشند:-
(٢)- در تمام کتاب یک واقعه درد انگیز وعبرت خیز نیست
بر عکس شاهنامه که قصه های رستم و سهراب نیز
و بیژن جمشید و ضحاک خیلی پراثر و حسرت انگیز هستند
سکندر نامه با وجود این نقصانان به نسبت دیگر کتاب
بسیار زودتر شهرت یافت یکصد سال یا چیزی زیاده
از تالیف شاهنامه گذشته بود که سکندر نامه نوشته شد و
مشهور عالم گشت درینوقت برین تصنیف شش صد سال تیر
شده و درین مدت خیلی دراز صدها کتب بدین طرز نوشته
شده مگر کسی از اسم شان آشنا نیست نامهای سکندر نامه
جامی آئینه سکندری ، همای همایون ، اکبرنامه ، سلیمان نامه
که اینهمه مثنویها بر طرز آن و در جواب آن نوشته شده
کدام کس شنیده ؟


٤٢٦
اصول نظم رزمیه این است :
اول نقشه شور و غل و هنگامه گیر و دار که از زدن
سازهای حربی پیدا میشود سپس تذکره هجوم افواج
و جوش و خروش شان کرده میشود، بعد از ان تاثیرات
اسلحه جنگ « یعنی شمشیر و سنان ، تیروکمان خنجر و سنگ
باران » نشان داده میشود ازین پس آمدن یک یک پهلوان
در میدان و رجز خواندنش و مبارز طلب کردن با حریف
جنگ کردن کشتن گرفتن کشتن یا خود کشته شدنش ذکر نموده
میشود و باسلوبی بیان کرده میشود که نقشه میدان جنگ
پیش نظر ناظر مجسم میگردد ــ
در سکندر نامه این همه مضامین بدرجه کمال وجود مستند سه
مثلا تذکره سازهای حربی سه
درآمد بغریدن آواز کوس فلک برد مان دهل دا بوس
ز غریدن کوس خالی دماغ زمین لرزه افتاد در کوه راغ
چنان آمد از نای ترکی خروش که از نامی ترکان برآورد جوش


٤٣١

بر آورده هرمهره آواز شیر دماغ از دم گاو دم گشت سیر
طراقی که از مقرعه خواسته برون رفت زین طاق آراسته
زبیم چقماق که آمد ز تیر کفن گشت در زیر جوشن حریر
بهنگامهٔ جنگ
روارو برآمد ز ماه نبرد بزا هنر در آمد به مردان مرد
بجنبش در آمد و درهای خون شد از موج آتش زمین لاله گون
زمین گفتی از یکدیگر بر درید سرافیل صور قیامت دمید
یکی گفت هوی و دیگر گفت های برآورد سرهای و هوی از جهان
جگر تاب شد نعره های بلند گلو گیر شد حلقه های کمند
سپاه از دو جانب صف آراسته زمین آسمان وار برخواسته
زسم ستوران در ان پهن دشت زمین شش شد و آسمان هشت گشت
فرو رفت و بر رفت زور نبرد نم خون به پاے و بر ماء گرد
زبس گرد بر تارک و ترگ وزین زمین آسمان آسمان شد زمین
چنان گرم گشت آتش کارزار که از نعل اسپان برآمد شرار
زبس خون که گرد آمد اندر مغاک چو گوگرد سرخ آتشین گشت خاک


٤٢٨
ز غریدن درنده پیلان مست گره در گلوی هژبران شکست
زمین کو بساطی بدآراسته غباری شد از جای برخاسته
ز پولاد پیکان به پیکر شکن تن کوه لرزید برخویشتن
پدر با پسر کین برآراسته همی باشده مهر برخاسته
ستون علم جامه در خون زده نجات از جهان خیمه بیرون زده
آلات جنگه
ز شمشیر برگشته جای نبود که در خار رو اژدهایی نبود
نهنگ خدنگ از کمین کمان نیاسود بر یک زمین یک زمان
کند اژدهایی حلیل شگنج دهن باز کرده بتاراج گنج
ز بس بر دهن نابج انداختن نفس رانه راه بیرون تاختن
ز پیشرو نپسان شده روی خاک ز کوپالها کوه گشته مغاک
سنان در سنان رسته چون نوک خار سپر بر سپر بسته چون لاله زار
نهنگان شمشیر جوشن گداز به گردن کشی کرده گردن فراز
با بر و در آمد کمان را شکنج شتابان شده تیر چون مار گنج
ز رومی در آمد به ناورد گاه یکی شیر پرطاس روئین کلاه
چو ابر شمعی مصور کر نقیب باسمه


٤٢٩

مبارز طلب کرد و جولان نمود بنام آوری خویشتن را ستود
که پرخاش پایان را درین خام چرم به پرطاسی من شود پشت گرم
پلنگان درم بر سر کوهسار نهنگان خورم بر لب جویبار
درستم بچنگال سختم بزور به حمله درم پهلوی نره گور
سنانم زپهلو در اید بناف دروغی نمیگویم اینک مصاف
همه خون خام است نوشیدنم همه چرم خام است پوشیدنم
شه گردنان شاه گردون گرای زپرکار موکب تهی کرد جای
زده بر میان گوهر اگین کمر در آورد پولاد هندی پسر
به تن بر یکی آسمان گون زره چو مرغول زنگی گره در گره
یمانی یکی تیغ زهر آب جوش حمائل فرو هشته از طرف دوش
به کبک دری چون در آید عقاب چگونه جهد بر زمین آفتاب
ازان تیز تر خسرو پیل تن به تندی در آمد بآن اهرمن
بزد بانگ بروی که ای زار و پیر عقاب جوان آمد آرام گیر
نخستن نبردی که تدبیر کرد برآن تیره دل بارش تیر کرد
چو دژخیم را نامه از تیر پاک زننده شد از تیر خونخشمناک

جواید سعید حصه اول شیر انجام رسید


٤٣٠
یکی خشت پولاد الماس رنگ برآورد و زد بر دلاور نهنگ
ز سختی که تن را بهم در فشرد بر آن خاره شد خشت پولاد خرد
دگر خشت انداخت زان تیزتر برآن کشتنی هم نشد کارگر
چو دانست کان دیو آهن سرش نیندیشد از حربهٔ تیز خشت
نهنگ دمان سوز را بر کشید سوی اژدهاے دمنده دوید
زدش بر کتف گاه و بردش زجا چنان کان ستمگر در آمد ز جای
انصاف اینست که نظامی تصویر کشتی گرفتن پهلوانان را
مانند فردوسی کشیده نمیتواند ــ
موازنهٔ نظامی فردوسی
اگرچه انصافاً نظامی همعیار فردوسی نیست . اگر نمکآب
شیرین را بار بار به لته بکشد، و تقطیرش نموده در یک
گلاس خوشرنگ و خوشنمای بلورین نگاه کنند ، در صفائی
و خوبی و شفافی اش چہ شک خواهد بود ؟ لیکن بیک چشمهٔ
صاف و شفاف قدرتیکه از دامنه کوه برآمده روان است
چه نسبت ؟ تا هم برای نشاندادن انداز کلام هر دو ما اشعاً


٤٣١
چند عنوانهای مشترک را نقل کرده فرق با همی شانرا
واضح میسازیم : «رفتن سکندر بلباس قاصدی بدربار
نوشابه» یک داستان مشهور سکندر نامه است و این
واقعه را در شاهنامه هم ذکر نموده فرق اینقدر است که فردوسی
بجای اسم نوشابه نام قید افه پادشاه اندلس نوشته با
حالات مشترک هستند یعنی « پادشاه سکندر را شناخته
با و اظهار نمود و سکندر انکار میکند پادشاه تصویر سکندر را
خواسته پیش روی او می نهد که بصورت خود ببین سکندر
تصویر خود را دیده خیلی مضطرب میشوند پادشاه ، و از راه تسلی
پیش آمده میگوید که جای پریشانی نیست اینهم خانه تان
است »
۶ : وقتیکه سکندر خود را پنهان میکرد و قاصد بودن خود را
اثبات میکند لازم بود که نام سکندر را به بسیار
احترام و تعظیم میگرفت لیکن آن خود را به (اسکچه فیلقوس)
تعبیر میکند ـ


٤٣٢
ع جز این بچه فیلقوسم مخوان
بمقابلۀ این نظامی که خاکۀ واقعه را کشیده این است :-
چون نوشابه خبر شد که از دربار سکندر قاصد می آید
دربار خود را بسیار ساز و سامان آراسته کرده و خود هم
زینت زیاد نموده و ترنج بدست گرفته بر تخت شاهی جلوه
فرمود و پیش رویش کنیزهای پریچهر، صف بسته استاده
شدند . بعد از اکمال ترتیبات سکندر را خواست سکندر
چون بدربار رسید موافق آئین رسول ، شمشیر خود را
از کمر واز کرده بنهاد مگر زمین را نبوسید - درین موقع
آرایش در بار را که بجواهر است خیلی روشن بوده بمبالغه زیبا
ادا کرده ــ
ز تابنده یاقوت و رخشنده لعل خرامیده را آتشین گشت نعل
مگر کان و دریا بهم تاختند همه گوهر آن جا بر انداختند
از انداز کلام شاهانۀ قاصد نوشابه شبهه ناک گشته که این
خود اسکندر است ، و چون بغور دید یقین شد. قاصد پیام


٤٣٣
آغاز کرد که دست‌هنشاء فرموده که از جانب ما کدام کوتاهی
شده که موجب بی‌اعتنای تان است و تا امروز شما بدربار
نیامده اید ما بنواح شما رسیدیم باز هم بسوی ما رخ نه نمودید))
نوشابه گفت (( برد لاورے تان هزار آفرین که پیغام خود را
خود تان ادا مینمائید سخنان شما برش شمشیر دارد یک شخص عادی
این شمشیر را بر من حواله کرده نمی تواند !!! سکندر انکار کرد که
من سکندر نیستم و برای دعوت خود دلائل مناسب پیش میکند که
من کجا و سکندر کجا . بدربار سکندر آدم کم نیست که خودش قاصد شد
بیاید درین موقع سوال وجواب سکندر و نوشابه را بانداز خیلی طویل
داده آخر نوشابه آمده تصویر سکندر را خواسته نشانداد
و او لاجواب شده از خیال خطره زرد رنگ گشت ـ درین سلسله
در هیچ جا نقصانی نیست جمله واقعات مطابق جریان طبیعی آمده
مزید بران این دستان را فصاحت و بلاغت و قدرت
تشبیهات و استعارات و شاه و شکوۀ الفاظ سحر سامری ساخته
این فرق فردوسی و نظامی در اکثر مواقع آشکار میگردد


٤٣٤
لیکن ما از خوف طول آنرا نظر انداز میکنیم . گفتگوی سکندر
و دارا پیشتر گذشته بران دیگر بار نظر بیندازید ! مگر بانضمیمه
باز فردوسی فردوسی است و نظامی نظامی -
فردوسی نظامی
چو قیدافه را دید بر تخت عاج بر آراسته نوشابه در گاه را
ز یاقوت و پیروزه بر سرش تاج بزره در گرفت آهنی راه را
ز زر بافت پوشید چینی قبا پر یچهرہ گانرا بصدگونه زیب
فراوان پرستنده پیشش بپای صف اندر صف آراست آن دیگرا
رخ شاه تابان بکردار هور بر آمود گوهر بمشکین کمند
نشستنگهش را ستونها بلور فروهشت بر گوهر آئین پرند
پرستنده با طوق و با گوشوا بر اورنگ شاهنشهی نشست
بپا اندرین گلشن رنگگار گرفته معبر ترنجی بدست
سکندر بدان در شگفتی بماند بفرمود کائین بجاے آورند
فراوان نهان نام یزدان بخوا فرستاده را در سرای آورند
نشستنگهی دید قیصر که نیز فرستادهٔ در در آمد دلیر


٤٣٥

فردوسی	نظامی
بیامد وراروم وایران بحیز	سوی تخت شد چون شتابند شیر
به مهتر اندر زمین داد بوس	کمر بند و شمشیر بکشاد باز
پغان چون بود مردم چاپلوس	برسم رسولان نه بردش نماز
ورا دید قیدافه بشناختش	نهانی در آن قصر ز بینده دید
نپرسید و بسیار بنواختش	بهشتی سراے فریبنده دید
بمی خوردن اندر گران مایشان	زبس گوهرین گوش کردنشان
فزون کرد سوی سکندر نگاه	شده چشم بیننده گوهر فشان
بگنجور گفت آن درخشان حریر	ز تابنده یاقوت درخشنده لعل
بنشسته در آن صورت دلپذیر	خرامنده را آتشین گشت نعل
به پیش من آور چنان هم که هست	مگرکان ودریا بهم تاختند
به تندی برو هیچ میسای دست	همه گوهر اینجا بر انداختند
بیآورد گنجور وبنهاد پیش	زن زیرک از سیرت شان او
چودیدش نگه کرد زندا ز پیش	در آن داورے شد هراسشان
به چهر سکندر نکو بنگرید	که این کاردان مرد آئینه رای
ز آن صورت اورا جدا می ندید	چرا شرط خدمت نیارد بجای

حصه اول شعر النجم ٦٠٠ مخدوم جانان


٤٣٦
فردوسی نظامی
بداینست قیدافه کاققیصرست زر پخته را بر محک زد عیار
بر آن لشکر نامور مهترست ز سر تا قدم دید در شهریار
بدو گفت کای مرد گسترده کام چو نیکو نگه کرد و بشناختش
بیا تاچه دادت سکندر پیام به تخت خود آرام گه ساختش
چنین داد پاسخ چو شاه جهان سکندر برسم فرستادگان
سخن گفت با من میان مهان نگه داشت آئین آزادگان
که قیدافه پاک دل را بگوی پس آنگه گذارش گرفت از پیام
که جز راستی در زمانه مجوی که شاه جهان داد نیکنام
نگر سرنه پیچی ز فرمان من چنین گفت کای داور نامجوی
نگهدار بیدار پیمان من ز نام آوران جهان برد گوی
دگر هیچ تاب انداری بدل چه افتاد کز ماعنان تافتی
بیارم یکی لشکر دلگسل سوی ما یکروز نشتافتی
بر آرم دما از همه لشکرت زبونی چه دیدی که توسن شدی
به آتش بسوزم همه کشورت چه بیداد کردم که دشمن شدی
حصه اول شتر نجم ۹۰۰ غلیم چاٹ


٤٣٧
فردوسی نظامی
بدو گفت کای زادۀ فیلقوس چو من ره درین مملکت ساختم
همت رزم و بزم است هم نعم و بوس بروسایۀ دولت انداختم
دلیر آمدی سوی من با ثر خواه کمر چون نه بستی بدر گاه من
ندانم ترا آنکه بنمود راه چرا روی پیچیدے از راه من
سکندر ز گفتار او گشت زرد به پاسخ نمودن زن هوشمند
روان پر ز درد ورخان لاجورد زیاقوت سربسته بکشا د بند
بدو گفت کای مهتر پر و خرد که صد آفرین بر تو شاه دلیر
چنین گفته از تواند اندرخورد که پیغام خود خود گذاری چوشیر
منم ینط قون گد خدای جهان چنان آیدم در دل ای پهلوان
جز این بچۀ فیلقوسم مخوان که با این سرو سایۀ خسروان
بدو گفت قیدافه کرد اوری میانجی نه شاه آزاده
لبت را بپرداز کاسکندری فرستندۀ نه فرستادۀ
بیا ورد بنها دو پیشش حریر پیام تو چون تیغ گردن زند
نوشته برو صورتی دلپذیر کر از هره کین تیغ برمن زند


٤٣٨
فردوسی نظامی
که گر هیچ جنبش بدی در نگاه ز تیغ سکندر چه رانی سخن
بنودی جزا سکندر ست شهریار سکندر توئی چارهٔ خویش کن
مرا خواندی و خود بدام آمدی
نظر پخته تر کن که خام آمدی
جهاندار گفتا ای سزاوار تخت
پژوهش مکن جز بفرمان بخت
نظامی
سکندر محیط است من جوی آب ننهد تهمت سایه بر آفتاب
بدرگاه او بیش از آنست مرد که او را قدم رنجه بایست کرد
دگر بار نوشابهٔ هوشمند ز نوشین لب خویش بکشاد بند
کزین بیش بر دلفریبی مباش بنا راستی یکر کپی[؟] مباش
بیانت بزرگست و نامت بزرگ نهفته مکن شیر در چرم گرگ
فرستاده را نیست این دست رس که با ما به تندی برآرد نفس
نه جباری خویش را کم کند نه در پیش من پشت را خم کند

حصه اول شعر نفیسه ۶۰۰ غلام جانان


٤٣٩
جوابش چنین داد شاه دلیر که ناید ز روباه پیغام شیر
نظامی
اگر من چه چشم تو نام آورم سکندر نیم زو پیام آورم
اگر در میا نجی دلیر آمدم نه از روبه از نزد شیر آمدم
برآشفت نوشابه زان شیردل که پوشیده خورشید را زیر گل
بفرمود کار و کنیزی در آن حریری برو پیکر خسروان
یکی گوشه از شقه آن حریر بدو داد کین نقش بر دست گیر
ببین تا نشان رخ کیست این درین کارگاه از پی چیست این
اگر پیکر تست چندین مکوش برابر وی خود آسمان را مپوش
سکندر بفرمان او ساز کرد حریر نوشته زهم باز کرد
بعینه در وصورت خویش دید ولایت بدست بداندیش دید
بترسید و شد رنگ رویش چو کاه بدارای خود برد خود را پناه
١:- از همه بیشتر ملاحظه باید کرد که در جائیکه هردو یک خیال
یک واقعه و یک امر را نوشته اند بلحاظ بندش الفاظ
چه قدر فرق است . اگرچه چستی ترکیبها ، بلندی قافیها


٤٤
در و بست فقره ها شکوه الفاظ نظامی دیده میشود معلوم میشود گویا
یک شیر غرش دارد و بمقابله اش کلام فردوسی باین میماند که یک پیر توت بلہجہ پیرانہ
و بصدا ی لرزان خود تمسک زده سخن میکند . مقابله اشعار ذیل نمائید!
فردوسی نظامی
ززربفت پوشیده چینی قبا پری چہرگان را بصد گونه زیب
فراوان پرستنده پیش بپا صفا ندر صفا راست آندلفرز
برمهتر اندر زمین داد بوس سکندر برسم فرستادگان
چنان چون بود مردم چاپلوس نگه داشت آئین آزادگان
سکندر بدان در شگفتی بماند نهانی دران قصر ریبنده دید
فراوان نهان نام یزدان بخوا بهشتی سرای فریبنده دید
به می خوردن اندر گران مایشان ز سرتا قدم دید در شهر یا
فزون کردسوی سکندر نگاه زریخته را بر محک زد عیا
به گنجور گفت آن درخشان حریر یکی گوشه از شقه آن حریر
نبشته در و صورت دلپذیر بدو داد کین نقش بر دست گیر
که قید از پاک دل را بگوی چنین گفت کای داور نامجوی


٤٤١
فردوسی نظامی
که جز راستی در زمانه مجوی زنام آوران جهان برده گوی
دلیر آمدی پیش من بانژخوا که صد آفرین بر تو شاه دلیر
از آنم ترا این که بنمود راه که پیغام خود خود گذاری بچیشیر
بدو گفت قیدافه کز داوری میابنی شاه آزاده
لبت را به پرداز کا سکندری فرستنده نه فرستاده
سکندر زگفتار او گشت زرد بترسید و شد رنگ رویش چو کاه
روان پر زوره دور خان لاجورد بدارای خود برد خود را پناه
منم ینطقون که خدای جهان سکندر محیط ست و من جوی آب
جز این بچه فیلقوسم مخوان منه تهمت سایه بر آفتاب
۲ :- فرق بلاغت اشعار ذیل را مطالعه کنید
فراوان فرستاد پیشش بپای صف اندر صف آراسته اندلگر
از کلام فردوسی صرف اینقدر مفهوم میشود که غلام ها وکنیزهای
بسیار استاد بودند لیکن از کلام نظامی باقاعده صف بسته
استاده شدن شان معلوم میشود و این کیفیت را لفظ آرا


٤٤٢

فردوسی نظامی

خیلی روشن و خوش ناکرده -
برمهتر اندر زمین داد بوس سکندر برسم فرستادگان
چنان چون بود مردم چاپلوس نگه داشت آئین آزادگان
فردوسی لحاظ سکندر را نکرده صاف میگوید که سکندر مثل مردمان
چاپلوس زمین بوس شد مگر نظامی بفقره (برسم فرستادگان)
ظاهر نمود که سکندر آئین قاصدین را رعایت مینمود ولی در مصرع
ثانی دفع دخل کرده که درین حالت هم آئین آزادی خود را
نگذاشته بود
سکندر بدان در شگفتی بماند نهانی دران قصر زییبنده دید
فراوان نهان نام یزدان بخواند بهشتی سرای فریبنده دید
از بیان فردوسی مفهوم میشود که سکندر ساز و دربار را دیده مبهوت
شده بار بار نام خدا میگرفت . یعنی گویا یک شخص نا دیده و پست
بوده . نظامی نیز اثر زیبائیش قصر را در دل اسکندر پیدا
کرده لیکن صرف همین قدر که بگوشه چشم می دید --


٤٤٣
فردوسی نظامی
کہ قیدافہ پاک دل را بگوے چنین گفت کای داور نامجوی
کہ جز راستی در زمانہ مجوی زنام آوران جهان بردہ کو ی
از آداب و آئین دربار شا ہا نہ دور است کہ قاصد نام پادشاۀ
گرفتہ فوراً دفتر نصیحت و تنبه را باز کند. برعکس نظامی که بجای
اسم «داور نامجو » گفتہ ومتصل تعریفش آغاز نموده سہ
فزون کرد سوی سکندر نگاہ زسر تا قدم دید در شہر یار
از کلام فردوسی مفہوم میشود کہ قیدافہ در سکندر تا دیر نظرکرد
ممکن است کہ صرف در چہرہ اشش نگاہ دوختہ باشد لیکن برای
شناختن صرف روی انسان کافی نیست اکثر چہرہ ہای
دو آدم با ہم شبیہ میباشند لیکن با عضای دیگر فرق شان
نمایان میشود. برعکس از بیان نظامی ثابت میشود کہ نوشابہ
سکندر را از سر تا بپا دید یعنی نہ صرف چہرہ را بلکہ تمام اعضا
قامت جثہ طرز انداز او را دیده شناخت که محقق
این سکندر است سہ

بقیہ شھر یسم ادّل سر جم ۴ صص ۵


٤٤٤
فردوسی نظامی
دلیر آمدی پیش من ایجوان که صد آفرین بر تو شاه دلیر
ندانم ترا این که بنمود راه که پیغام خود خود گذاری چو شیر
فردوسی شناخته شدن سکندر را بطریق بسیار بدمزه
بیان کرده علی الخصوص همرایش این الفاظ «ندانم ترا اینکه
بنمود راه» خیلی خلاف تهذیب اند ولی نظامی بالفاظ ظاهر کرد
نمیخواهد که نوشابه سکندر را شناخته بلکه ظاهر مینماید که آ
واقعه جرئت دلاورییش متحیر مانده بی اختیار تعریفش آغاز
می نماید
سکندر زگفتار او گشت زرد بترسید و شد رنگ رویش سیاه
روان پرور دورغان لاجورد بدارا می خود برد خود را پناه
این مضمون در کلام هر دو مشترک است که در وقتیکه سکندر شناخته
شدنش دادانست بر خود ترسید لیکن فردوسی خوف
اورا از حد افزون نشان داده که هرگز مناسب بشان سکندر
نیست. چنانچه در مصرعه اول زرد شدن سکندر را گفته بود
امیر شهرام محمد هاشم مجدد


٤٤٥
ولی بر آنهم تسلی اش نشد که مصرعۀ ثانی « روان پر ز در دریای لاجورد » « که خالص تصویر بزدلی است » را اضافه نمود . بگزاف گفت که سکندر ترسید ولی اینقدر که حواس باخته و دل درد شود بلکه حواس خود را از دست نداده برای خلاصی خود بسوی داور خود رجوع نمود —
۳ :- حالا بر انداز عمومی نظر بیندازید ! در بیان هر واقعه از همه اول باید دید که واقعه نگار خاکۀ ( تصویر ) آنرا بکدام صورت قائم کرده . این اول و مهمترین مرحلۀ بلاغت است سه
خاکۀ فردوسی قائم کرده ناموزونیهای چند دارد .
۱ :- سکندر بدر بار بلباس قاصدی مثل چاپلوسی آداب بجا می آرد ( حالانکه قاصد یک پادشاه فوق العاده را پیش حریف چاپلوسی چه ضرور علی الخصوص وقتیکه خود سکندر بلباس قاصد باشد )
۲ :- سکندر بشان دربار مبهوت میگردد گویا سکندر گاهی


٤٤٦

در بار ندیده بود -
۳:- هنوز از رفتار و گفتار و طرز و اندا‌ز سکندر هیچ شیئی خلاف عادت
سر نزده بود که خواه مخواه پادشاه شبهه ناک گشته چهرهٔ سکندر را بغور
دیدن گرفت. همین است که نظامی اوّل سببی قائم کرد که سکندر
مثل قاصد باز مین ببوسید و پیغام بیک جرت و شان ادا نمود که قاصد
طبیعی بود
چنین دلاوری نمی تواند توانست. درین حالت پیدا شدن شبهه
و شبهه را بدین تقویت مزید حال شد که تصویر سکندر پیشتر از نظرش گذشته بود
بقیه حصه اول سراج المعارف
۴:- قیدافه تصویر را پیش سکندر خواست حالا نکه اگر بطور مخفی شناختن سکندر
مطلوب است خواستن تصویر پیش روی سکندر غلط بود.
۵:- سکندر پیام را ب When ادامیکند که گویا از آداب قاصدان بالکّل بی‌خبر است
اوّل اسم پادشاه را گرفتن خلاف ادب باز از آغاز سخن درشت
کلامی بنا کردن سخت بد تهذیبی است ع
بر ارم دمار از همه لشکرت به آتش بسوزم همه کشورت

عرض ضروری از مؤلف
۱:- از شعر پنجم این اوّل حصه است که در دست ناظرین میرسد اگر چه در تالیف


٤٤٧
این بسیار تدقیق محنت بکار برده نشده لیکن صاف اقرار میکنم که این حصه
از همه حصه های دیگر بسیار کم دلچسپ است ـ دلچسپی این تالیف بدو صورت
ممکن بود یک باحوال شعرا و دگر باشعار یکه بطور مثال آورده میشوند حالات شعرا
قدیم خیلی کم دستیاب میشوند و این حصه تا قدماء محدود است . دقیقی عنصری
نظامی ، شعرای بلند پایه هستند مگر سوانح حیات شان اینقدر کم دستگیری
کردند که مجبوراً واقعات خورد خورد را گرفته وسعت دادن لازم افتاد.
زبان شعرای قدیم دور اوّل امروز بالكل نامانوس است و از دقیقی فردوسی
منوچهری عنصری . دو شعر هم بزبان موجوده بهم نمیرسند علاوه ازین کلام
شان از جذبه عشق قریباً عاری است این است که مردمان این عصر از کلام
شان هیچ حظ برداشته نمیتوانند . الحاصل این حصه بکار تفریح و تفنن
آمده نمیتواند بناءً بنظر یک مضمون خشک علمی خواندنش لازم است البته
حصه های دیگرش دلچسپ بامزه ، رنگین هستند تصنیف
۲ : ـ تا هنوز سلسلۀ جستجو و تفحص کتب جاری است و بعض کتب نادره بعد از
این حصه بدست آمده اند. معلومات تازه که ازین کتب حاصل شده
در حصۀ چهارم بکار خواهند آمد . مثلاً در همۀ تذکره ها نوشته شده که


٤٤٨

در ایران پیش از همه بهرام گور شعر ذیل را گفته ــ
منم آن پیل دمان و منم آن شیر یله نام بهرام مرا و پدرم بو جبله
لیکن من این روایت را بدو سبب نظر انداز کرده بودم اوّل اینکه
این زبان عصر بهرام شده نمیتواند . دوم اینکه در کلام بهرام لفظ عربی
ابوجبله چرا آمد ؟ لیکن جلد اوّل لبّ اللباب عوفی از یورپ مطبوع شد
بعد از تالیف کتاب رسید از مطالعه اش معلوم شد که بهرام گور
در عرب پرورش یافته و بزبان عربی شعر میگفت چنانچه دیوان عربی
او را خود عوفی نیز دیده است شعر مذکور بهرام در لب اللباب به
تغیر کم که ازان بر ترتیب وزبانش نیز اثری می افتد مذکور
شده است ــ

تمّت بالخیر


[BLANK PAGE]