Afghanistan Digital Library

adl0940

http://hdl.handle.net/2333.1/rr4xgz1v

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


نشریات شیر محمد پسر محمد گل خان افغان
(قوم خروتی ساکن قره باغ غزنین)
(در عهد سلطنت اعلیحضرت امیر امان الله خان غازی )
(خلد الله ملکه وسلطنته)

ترکستان

طبع اول

جمله حقوق طبع محفوظ است
مترجم سید رضا علی زاده

۱۳۰۵ --- ۱۳۴۵

در طبع مفید عام لاہور طبع شده

۱۹۲۷ء میلادی
تعداد (۱۰۰۰)

خدا داد کاتب


٢


ترکستان
۳
16120

مقدمه از طرف
ناشر

اهمیت و فایدهٔ مطالعهٔ تاریخ بهیچ صاحب هوش
و اهل بصیرتی را پوشیده نیست. عبرتها و تأثیراتی که
انسان را از مطالعهٔ تواریخ حاصل میگردد آشکارا و
هویدا بوده، حاجت به بیان نمیباشد. خصوصاً آشنا شدن
بتاریخ مملکت های همحدود و آگاهی یافتن از احوال
ملت های همسایه به افراد هر ملت واجب و ضرور میباشد
تا بموجب وضعیت و احوال آن مملکت و ملّت، وضعیّت
و احوال خویش را اصلاح و خط حرکت خود را تعیین نماید.
اینک ما محض آگاه ساختن هموطنان عزیز مان را از
احوال جغرافی، اقتصادی و سیاسی مملکت ترکستان و
آشنا گردانیدن افراد ملّت نجیبهٔ خود را بطرز زندگی گذشته


ترکستان
٤

و کنونی اهالی آن کشور وسیع و معمور که همسایه بلا واسطهٔ
وطن مقدّس مان و اکثریت اهالی اش همدین و همکیش
ما میباشد «تاریخ ترکستان» را که (۱۹۱۸) میلادی، در تاشکند
بزبان ترکی چاپ شده است، بفارسی ترجمه گردانیدیم و
بعضی واقعات مهمه ئی که پس از طبع تاریخ مذکور در آن
مملکت بوقوع آمده است، در آخر کتاب به عنوان «علاوه
از طرف ناشر» علاوه نمودیم.
امیدواریم که خوانندگان کرام، پس از مطالعهٔ آن
احوال گذشته و کنونی ترکستان را مقایسه نمایند و سبب
آن همه سعادت و فیروزیهای سابقه و علت این همه
فلاکت و بدبختی های حاضره را محاکمه نموده، عبرت و
پند بگیرند و از نفاق خانمانسوز امرا و رؤسا و نزاع
خانه برانداز داخلی و قبیلگی که آن کشور بزرگ و آباد منبع علم
و معرفت و چشمهٔ هنر و مدنیت ترکستان را بدین حال
اسف انگیز خرابی و پریشانی انداخته است، دوری و
بیزاری جویند. [نیّر محمّد؟]


ترکستان
۵

از مرتب

بزرگ ترین قصور مکتب و مدرسه های ما تا امروز
فقیر بودن آنها از جهت رهبر و بزرگ بودن احتیاج
ما به کتابهای فنی بود. خصوصاً در حق تاریخ و جغرافیای
ترکستان نبودن اثری در دست ما نقصان بزرگی بود
در کتابهای جغرافیای ما در صورتی که وحشیان آفریقا جنگل
های آمریکا و آفریقا، بوزنیه و طوطیان هندوستان، خوکان
انگلتره، عرق و شراب فرانسه، چرمسازی و کرباس بافی
روسان کاسترا ما مفصلاً بیان میگردید، در بارهٔ مملکت
ترکستان دو سطر معلومات داده نمیشد، در خصوص ثروت
طبیعی ترکستان، نباتات و حیوانات، خلق و معیشت خلق،
در بارهٔ کسب های مهم آن همچون پنبه کاری میوه
داری و کرمگذاری معلومات قناعت بخشی نوشته نمیگردید
در حقیقت تاکنون پیدا نبودن اثری که دائر بمملکت
ترکستان معلومات جغرافی و تاریخی داده تواند، برای


ترکستان

مکتب ها و ادبیات ما قصور بزرگی بود .
اینک همین حال را ملاحظه نموده ، ما به اثر های اسلام
و آور و پا که دائر بمملکت ترکستان نوشته شده بود ، مرا-
جعت کرده ، نیز بمقاله های علمی و اجتماعی بعضی
جریده ها و مجله های ملی راجع بترکستان استناد کرده
متوکلاً علی الله ، به امید اینکه شاید در مکتب های اسلامی
در حق جغرافیا و تاریخ ترکستان رهبر اتخاذ شود، همین
اثر را جسارتاً بمیدان گذاشتیم .
حقیقته در خصوص ترکستان بزبان آور و پائـیـان
تألیفات خیلی زیاد است (تنها بزبان روسی بیش از سیصد
اثر موجود میباشد)، ولی بزبان ترکی میتوان گفت که کتابی
هم موجود نبود . برای ما ترکان چقدر ننگ است که بجای
اینکه کشور خود را خود تفتیش نمائیم، کشور ما را برای ما
اجنبیان تفتیش میکنند . جای خیلی تأسف است که حتی
ما از بودن این اثر های آور و پائیان هم خبر نداریم
باید اعتراف نمائیم که آور و پائیان با تدقیقات و کشفیات
شان در ترکستان ، بترکان خدمت خیلی بزرگی کرده اند.


ترکستان
۶
اثر های مدفون ترک را بیرون آورده ، مدنیت و عنعنات
ملی مارا که بدرجۀ فراموشی رسیده بود، احیا نموده ، مدنیت
ترک را بتمام دنیا شناسانیده اند. در مقابل این خدمت
ایشان هر قدر تشکر نمائیم، باز هم کم میباشد. ولی در برابر
اینکه خدمت های بزرگ اوروپائیان را که در حق عالم
ترک و فن نشان داده اند، تقدیر مینمائیم، نمی توانیم
هر چیزی که در اثر های ایشان نوشته شده است ،
حقیقت شمرده، قبول کنیم. در بعضی ازین اثر ها که از
جهت علمی و فنی قیمت بزرگی را حائز میباشد، بعضی
چیز ہائی که از نقطۀ نظر ملیت و اسلامیت خلاف
حقیقت است، نوشته شده و معلوم میشود که از
طرفگیری و تعصب محررین اش خلاص شدن نتوا-
نسته است. چون ما بمأخذ های مذکور مراجعت نمودیم،
مجبور شدیم که به این نقطه دقت مخصوصی نموده،
پس از محاکمۀ درست، آنها را بنویسیم.
این اثر ما در نوشتن تاریخ و جغرافیای ترکستان
از تجربۀ نخستین عبارت است. بناءً علیه طبیعی است


ترکستان
۸
که تجربهٔ نخستین هر وقت بی قصور نخواهد بود. ازین
جهت از معلمان محترمی که این کتاب را در مکتب
شان رهبر اتخاذ نموده، تدریس میکنند، عاجزانه التماس
میکنم که در آخر تجربهٔ ایشان فکر و تنقید شان را لطفاً
بخودم بنویسند. اگر سهو و خطا های آن را در صورت
پیدا شدن) بیواسطه بخودم نوشته، معلوم نمایند، مع الممنونیت
برای اکمال قصورات و تصحیح خطا هایم حاضری باشم.
نیز بمعلمان محترم عاجزانه توصیه مینمایم که هنگامی که
این کتاب را تدریس می نمایند، اصول تعلیمی را که در
فن تدریس خیلی مقبول است (یعنی بجز علم و اصطلاحات
دیگر همه مندرجات آن را حفظ نگردانیده، فقط فهمانیدن
و نقل گردانیدن) تعقیب کنند - چونکه این اثر فقط مبنی
بر همین اصول نوشته شده است .
ومن الله التوفيق
مختاربکر
تاشکند، ۱۹۱۸ میلادی +


ترکستان ۹
هنگام نوشتن این کتاب
ازین مآخذ ها استفاده شده است :
شجرهٔ ترک، مستفاد الاخبار، تاریخ قوم ترکی، تاریخ
بخارا، تاریخ الخوانین، سیاحت نامهٔ خیوه، سیاحت
آسیای وسطی، امیر تیمور، تاریخ افغان، قاموس الاعلام.
از اثرهای روسی: اثرهای پروفیسور موشکیف،
لاگوفیت، دانیلوفسکی، پرژیوا۔ لسکی، گه ییرا آمازا، گرولیف،
پاولوف، آسترائو موف، شیشوف، لیکوشین، لاوروف،
یوفیروف، ناغییف وغیرهم.


۱۰


بسم الله الرحمن الرحیم
ترکستان

موقع جغرافی، سطح و حدود آن .
ترکستان در آسیای وسطی واقع بوده، از کشور
بزرگی عبارت است که از جهت اداره بسه قسم
منقسم است: ترکستان شرقی، ترکستان غربی و ترکستان
افغانی.

ترکستان شرقی

ترکستان شرقی (ترکستان چینی) در میانه وادی
یتیت، کوههای تیان-شان، آلای و پامیر، بیابان
غوبی و تاقلا ماقان واقع بوده، در تحت ادارهٔ


ترکستان ۱۲
حکومت چین می باشد.
سطح ترکستان شرقی بقدر یک ملیون و ۲۳۵ هزار مربع چاقریم است. خلق ترکستان شرقی بقدر یک و نیم ملیون بوده، از اوزبک، سارت، تارانچی، دونگان، تورکمان، تاجیک، چینی، قرغز و قازاق عبارت است. زمین ترکستان چینی اکثراً از بیابانها و وادیها عبارت بوده، ولی در دامنه کوههای (یتان-شان) در اهواز های (جونغاریا) و در سواحل (تاریم) و (ایلی) میتوان بطرز مدنی زندگانی کرد.
هوای ترکستان شرقی خشک، آبیاری اش کم، زمستانش سرد و تابستانش گرم بوده، برای زراعت مساعد نمی باشد. در دشتهای آن قرغز و قازاقان کوچی بچارواداری مشغول اند و این کار چارواداری بالنسبه بهتر است. در اینجا غالباً گوسفند تربیت کرده میشود. ولی عمومیتۀ خلق ترکستان چینی بفقیر زندگیمینمایند. صناعت، هنر و معارف بدرجه خیلی پستیبوده، مکتب و مدرسه خیلی کم است. مکاتب و مدارس


ترکستان
۱۳
موجوده هم به اصول قدیم و بی ترتیبی دوام میکند
ادارۀ مرکزی ترکستان چینی شهر (کاشغر) بوده،
یارکند، قولجه، خوتن و کوچار از شهرهای مشهورش
می باشد.
ترکستان افغان
ترکستان افغان در بین دامنۀ کوههای (پامیر)
و (پارا میز)، دشت مغان، دامنۀ کوههای شرقی،
و جنوبی هندوکش واقع است . سطح ترکستان افغانی
از ده هزار چاقریم مربع عبارت است. خلق ترکستان
افغانی بقدر دو ملیون بوده، نیمۀ این ترک و باقی
دیگرش افغان، تاجیک، بربری و ایرانی می باشد.
قسم بزرگ اهالی ترکستان افغانی بطرز کوچری زندگی
مینمایند . زمین شان اکثراً از کوهستان و هامون عبا
رت بوده، قابل پرورش چار پایان میباشد . ازین
سبب اهالی اینجا باچارواداری معیشت مینمایند در
وادیهای کوهستان بمقدار کمی با باغداری هم اشتغال-


ترکستان
۱۴

میور زند.
ترکستان افغانی بنام چهار ولایت معروف بوده،
از نام امیر افغانستان بواسطه نایب الحکومه ها اداره
میشود شهرهای مشهور ترکستان افغانی بلخ، مزار شریف
میمنه شبرغان، سرپل، قندوز، آندخوی، فیض آباد، قتغن،
بدخشان، تاشقرغان، ایبک، آقچه، هرات، تخته پل
می باشد

ترکستان غربی

ترکستان غربی زمین های ترکانی است که در
وسط عصر نوزدهم بدست دولت روسیه در آمده است
از این جهت این قطعه را (ترکستان روس) هم می
نامند. ترکستان غربی باعتبار رصد خانه (پولکوف) در بین
درجه ۲۰ و ۵۲ طول شرقی و در بین درجه ۳۵ و ۴۸
عرض شمالی واقع است.
این قطعه غرباً بکوههای مهاجر، وادئی (اوست یورت)
شرقاً بکوههای جونغاریا، آلاتاغ، تیان - شان و پامیر،


۱۵
ترکستان

جنوباً بکوههای خراسان، قوپیط، شمالاً بکوههای (تارباتاغلی)
و (چنگیز تاغ)، حوضه آرال و ایرتیش پیوسته است .
طول این قطعه (از کوه قوپیط جنوبی تا کوه آلاتاغ شمالی)
هزار و ششصد و ده چاقریم، عرضش (از شهر توقماق
تاکوههای مهاجر) نهصد و هشتاد چاقریم بوده، تمام
سطح اش یک ملیون و ۸۰۸ هزار و ۱۱۸ چاقریم می
باشد. پس میتوان گفت که خاک ترکستان غربی با
خاک بعضی ممالک اوروپا همچون فرانسه، اسویچره، المان
و ایتالیا مساوی است مجموع اهالی ترکستان غربی، به
انضمام امارت بخارا و خیوه بقدر دوازه ملیون است.
حدودش - ترکستان غربی، در طرف غرب آسیای
وسطی بوده، در شمالش ولایات صحرایی قرغز و قازاق،
در شرقش مملکت چین، در جنوبش ممالک افغانستان و
ایران، در غربش بحر خزر واقع است . در کشور ترکستان
بنام بخارا و خیوه دو امارت مستقلی موجود است که خاک
اینها در سواحل نهر جیحون (آمو دریا) واقع بوده، از شرق
جنوبی بسوی غرب شمالی امتداد دارد .


ترکستان
16

حدود جنوبی ترکستان ـ از سواحل رود (آتزک)
و شعبهٔ آن، رود (سومبار) تا کوههای خراسان و سواحل
(تجن) با مملکت ایران محدود است. بالاتر از آن، یعنی
از کوه ذوالفقار گرفته، تا نهر (مرغاب) با مملکت افغانستان
متصل است. از مرغاب گرفته تا آمو دریا و حدود امارت
بخارا، با کوههای (پامیر) ممتد است. بعد از آن از حدود
آمو دریا و امارت بخارا گذشته، بوادی (پامیر) منتهی میشود.
پامیر در آخر شرق جنوبی ترکستان واقع بوده، از
یایلاق خیلی بزرگی عبارت است. حدود غربی ترکستان در
اینجا بسواحل (پامیر) و (زور کول) محدود می باشد.
طرف شرقی ترکستان را زمین هائی تشکیل می دهند
که از پامیر گرفته، با سواحل نهر (ایر که شتام) تا پشتهٔ کوههای
(آلای) امتداد می یابد و از درجهٔ ۴۰ عرض شمالی گرفته
بطرف شرق شمالی میل نموده، تا پشتهٔ کوههای (تیان شان)
و تپهٔ (خان تانگری) کشیده می شود. تپهٔ کوه (خان تانگری)
از سطح دریا هفت چاقریم ارتفاع دارد. از اینجا هم باز
بطرف شرق کشیده شده، از ساحل (ایلی) میگذرد. از


ترکستان
۱۷
(آلا تاغ) . (جلانج کول) و (آلا کول) که در ولایت یتی سو
واقع است . گذشته، به پشته کوههای تار باتا غای می پیوندد .
بعد ازین طرف شمالش از سلسلۀ کوههای (تار با -
تاغای) و (آقچه تاغ) گرفته، تا ساحل (قوری سامی) کشیده
میشود . از آنجا تا گذرگاه نهر (آلا آیغیر) که در ساحل (چو)
واقع است، و از ساحل نهر (چو) تا به (ساوم کول) و
(آیتی کول) ممتد میگردد . از آنجا بیابان (قارا قوم) بطرف
شمال غربی کشیده شده، از نهر (ایرغیز) میگذرد و راست
بطرف غرب جنوبی، طرف شمال بحر آرال میل کرده، از کوه
(تیرپه نمه س) میگذرد پس ازین بحر آرال را بمیانه خود
گرفته، بسوی غرب رفته، تا به (کول سام) و چشمه های
(سولام) و از آنجا از طرف شمال وادی (اوست یورت)
گذشته بحر خزر خلیج (سیسار ویچ) منتهی می شود .
حدود غربی ترکستان - از ساحل شرقی بحر خزر گرفته
تا تنگۀ نهر (آترک) که در جنوب واقع است، ممتد میباشد .
سطح ترکستان - سطح ترکستان خیلی گوناگون است .
مثلاً یک طرفش از وادیهای پست عبارت بوده طرف


ترکستان ۱۸
دیگرش از کوههای بلند و بزرگ پُر می باشد. طرف شمالش عموماً هموار بوده، از بیابان و صحراهای خشک و خالی عبارت است. طرف شمال غربی اش سطح کشاد و همواری را تشکیل میدهد که از هامونهای زردگِل عبارت بوده، رفته - رفته بوادیهای سیاه خاک مبدّل میشود و از دامنهٔ کوههای اورال و سواحل بحر خزر شروع شده تا سواحل بحر آزاو، بحر سیاه، نهر دو نای امتداد دارد.
این سطح کشاد برای ترکان قدیم بمنزلهٔ دروازه ئی بوده که بواسطهٔ آن، از اقصای آسیا حرکت نموده، باوروپا داخل می شده اند. خاقانهای باشوکت و قهرمان ترک و تاتار، همچون پایان، بالامیر، آتیلو، جوجی، باتو و تیمورلنگ ازین سطح کشاد اقوام ترک و تاتار را بآوروپا سوق می داده اند.
این سطح بسیط از جهت موقع جغرافی، تاریخی اقلیم و هوا با ترکستان اصلی علاقه دار است. چنانکه یکسان بودن ارتفاع آن زمین ها از دریا، فقیریِ آنها از جهت طبیعت، خشکی و بی آبی، متبادل سریعانهٔ هوا و موافقت


ترکستان
۱۹

سائر جهات شان از یک عنصر بودن آنها را می فهماند.
نظر بقول علمای جغرافی، در زمانهای قدیم درین -
زمین ها دریای بزرگی بوده، که طرف غربی آن بکوههای
قارپات، طرف شرقی اش بکوههای آلای، طرف شمالی اش
بکوههای آرال و ایرتیش اتصال داشته است. این دریا
در زمانهای مجهول التاریخ با یک تبدلات ارضیه، خشک
و ناپدید گردیده است و دریا های خزر، آرال، آزوف
و بعضی کولهای حاضره از آن دریای بزرگ تاریخی نمونه ئی
می باشند.
طرف شمال غربی ترکستان هامونی را تشکیل میدهند
که این هامون از ثلث جمیع کشور ترکستان عبارت است.
قسم بزرگ خاک این هامون شور و گل آلود بوده. آب
شیرینش خیلی کم است و آب چاههای آن غالباً شور
می باشد. اینک اهالی در اطراف این گونه چاهها زندگی
می نمایند. ارتفاع این هامون از سطح دریا در هرجا
یکسان نیست. ازین رو سطح زمین آن هم یکسان
نبوده، در هر نقطه یک نوع می باشد.


ترکستان ۲۰

در بعضی نقاط بلندیهای (اوست یورت) و در بعضی
جاها گودیهای بحر آرال، ساری قامش و آیا ۔ پالوس را
تشکیل می دهد.
ریگ و بیابان
قسم بزرگ سطح ترکستان (بقدر صد هزار مربع چاقریم
زمین ها) از بیابانهای ریگ زار و بی آب و علف عبارت
است.
میدان ریگ زاری که از سواحل بحر (آرال) و نهر
(آمو دریا) شروع شده، تا امارت خیوه و ولایت ترکمنستان
کشیده میشود، (قارا قوم)، بیابان ریگ زاری که در طرف
شرق بحر آرال و در میانهٔ (سرد دریا) و (آمو دریا) واقع است
(قزیل قوم)، ریگ زاری که از سرد دریا گرفته، بطرف
شمال کوههای (مهاجر) ممتد است. (قارا قوم)، ریگ
زاری که در طرف غرب جنوبی دریاچهٔ (بالقاش) واقع است
(مولیون قوم) و ریگ زاری که در طرف ساحل نهر (ایلی)
واقع است، (تا و قوم) نامیده می شود.


۲۱ ترکستان

ریگ زاری که در طرف غربی کول بالقاش و در
طرف شمال سواحل (چو) واقع است، بیابان (آچ دالا)
و (بدبخت دالا) مینامند. ریگ زاری که در میانه سمرقند
و دیزخ واقع بوده، از دو ملیون دسیا تین عبارت است،
(آچ دالا) و یا (چول میرزا) نام دارد. بسوای اینها، ریگ
زار و بیابانهای کوچک در اینجا نهایت درجه بسیار است.
ریگهای بعضی ازین ریگ زار ها متحرک و سیار بوده،
نظر بوزیدن بادها، بصورت و شکلهای گوناگون در میآید.
بتأثیر بادهائی که از طرف شرق شمالی میوزد، ریگهای
متحرک پشت سر یکدیگر طبقه های منتظم ترتیب میدهد و
یا بشکل کمان توده های مسلسل تشکیل مینماید. اینک
این گونه ریگها را (بارخان) مینامند. این بارخانها از علف
و گیاهها خالی بوده، بوزیدن باد ها آهسته ـ آهسته حرکت
می نماید. هنگام حرکت بهر چیزی که راست آید، مثلاً به
نباتات، باغ و بوستانها، خانه و عمارتها، همه را فرا گرفته،
می پوشاند. این گونه ریگهای متحرک، در طرف جنوب (قزیل
قوم) بیش تر موجود است. بعضی ریگها هم هست که در


ترکستان
۲۲
سواحل دریا و رود، تلهای مسلسل را تشکیل میدهد. حصول این ریگها بدین گونه است: آبهای دریا و رودها ریگهای سواحل را همواره لیسیده، بدرون آب میافگند. این ریگها بسبب موجهای آب، تکرار بسواحل بیرون میآیند آفتاب و باد آنها را خشکانیده حرکت میدهند و باز پشته ها میسازند. اینک این پشته های ریگی را «دیونا» مینامند چون از دور نظر کرده شود، اینها همچون امواج سخت شدۀ دریا مینمایند.
قسم بزرگ وادی ترکستان را زمین های کشاد تشکیل میدهد. چون این زمین ها در زمانهای قدیم تک دریا بوده است. ازین جهت خاکش شور میباشد این زمین های بسیط را میتوان بسه قسمت تقسیم نمود: ۱) شور - این خاکی است نرم و از هم پاشیده که در تابستان خشک میشود. ۲) تاقر - این خاکی است که در زمین شور گلدار بوده، پس از تر شدن بآب سخت میگردد. ۳) باطلاق - این اکثراً در اطراف کولها بوده، رویش با پردۀ نازک نمکین پوشیده شده و همواره متموج میباشد. گاها روی


۲۳ ترکستان
باتلاقها همچون برف با نمک سفید پوشیده میشود. این
گونه باطلاقها در سواحل شمالی بحر خزر و در سواحل شرقی
بحر آرال و در میانه بیابان قارا قوم، بسیار دیده میشود.
بیابان ریگ زار
ریگ زار همواری که همچون دریای متموج بنظر میآید
بیابان مینامند. در بیابان زمستان هوا خیلی سرد بوده
در تابستان زیاده گرم میشود. در بهار بسبب نرمی زمین
که از برفهای زمستان حاصل میشود، گیاهان و علفهای گوناگون
میروید و جمیع دشت را گل و شکوفه های رنگا رنگ فرا میگیرد
ولی این گیاه و علفها همین که بهار گذشته، تابستان داخل
شود، بسبب شدت گرمی آفتاب بزودی پژمرده و خشک
میگردد. بعد کم کم گیاهها خشکیده، بواسطه باد چنگ و خاک
شده، بهوا برداشته میشود و جمیع هوا را پر میکند. درین
وقت دشت خیلی بی روح میشود. در دشت غالباً خلق
کوچی، همچون قرغز، قازاق و ترکمان زندگی مینمایند برای
حیوانات آنها در دشت تابستان و زمستان خوراک پیدا


ترکستان
۲۴
میشود. حیوانات در زمستان گیاه و علف هائی که با پردۀ
نازک برف پوشیده شده است، روی آنها را با پاهای شان
گشاده، میچرند.
خلق کوچی بحیوانات شان آذوقه زمستانی را پیش از
وقت حاضر نمیکنند و حاضر کردن را لازم نمیدانند. ازین
جهت حیوانات ایشان تمام زمستان در دشت چریده،
گذران میکنند. لیکن در بعضی سالها روز های بهار و
خزان از یخ بستن ناگهانی آبهای باران و برف روی زمین
بایخ پوشیده و لغزان میشود. اینک درین وقت بحیوانات
از زیر پای شان آذوقه یافتن دشوار میگردد. نیز درین گونه
سالها حیوانات چارواداران و کوچریان از گرسنگی تلف میشوند
اینک همین حالات را بنظر اعتبار گرفته، کوچریان عدد
حیوانات شان را کاسته، برای محافظۀ باقی حیوانات شان
از گرسنگی بچاره های لازمه متوسل شدند. اکنون فقط بخس
و خاشاک دشتها امیدوار نشده، برای خوراک زمستانی حیوانات
شان، در تابستان آذوقه های ضروری، همچون بیده و کاه
حاضر مینمایند.


ترکستان
۲۵
بیابان گل آلود
بیابان بسیط ترکستان که در میانه بحر خزر و دریای آرال واقع است، بیابان گل آلود مینامند. در طرف جنوب غربی این بیابان، در اوایل بهار گیاههای مختلفه روئیده و در بعضی جاها گل و شکوفه نمودار میشود ولی اینها چندان دوام نمیکند. زیر اشتدت گرمی آفتاب اینها را بزودی زرد، پژمرده و خشک میگرداند در اینجا بعضی خارهای وحشی هم میروید.
تل و تپه ها
هر طرف ترکستان را کوههای بلند احاطه کرده است. چنانکه ترکستان عادتاً بوادیٔ میماند که در میانهٔ کوهها واقع شده باشد. در شرق و جنوب ترکستان کوههای بزرگ و بلندی موجود است که بالای آنها دایماً با برفهای زیاده پوشیده شده است در شمال ترکستان کوههائی موجود است که نشیب آرال و ایرتیش را تشکیل میدهد. در غربش
شماره ۳ قاسم ۶ قسمت


ترکستان

۲۶

بلندی اوست یورت و تپه های سواحل بحر خزر واقع است
عموماً این تل و تپه ها در طرفهای کنار ترکستان واقع
بوده، به بیابان و ریگ زار های وادی ترکستان نمی پیوندد.
بلکه درمیانه این بیابانها و تپه ها زمین های منبت و حاصلخیز
موجود است، که خیلی قابل کشت و زراعت میباشد. بدین
گونه جمیع اطراف وادی ترکستان زمین های بابرکت و حاصل
خیزی را تشکیل میدهد که بهترین محل حیات و زندگی
از همین نقطه ها عبارت بوده، مدنیت و معموریت در آنجا
روز تا روز ترقی میکند.
خاک زرد
هوای ترکستان غالباً گرم و خشک بوده، طبقه با لائی
زمینش نازک و بی دوام است. ازین جهت هر وقت
بواسطه باد در کوه و وادیها گرد و خاک بهوا صعود میکند.
اینک همین گرد و خاک، چون باد ساکت شده، هوا صاف
گردید، بروی زمین های کشاد و خصوصاً در جاهای گیاه دار
نشسته، برنگ زرد طبقه ئی در زمین تشکیل میدهد. چون


ترکستان
۲۷

بروی اینها باران باریده، ترکند، سخت شده، طبقه خاک زرد
حاصل میشود. یا گرد و خاک مذکور بواسطه باد بهوا برداشته
شده، بکولها می افتد و در تک آب می نشیند. بدین طریق
تک کول عصرهای بیشمار گرد و خاکها نشسته، کول تدریجاً
پست میشود. نهایت آبش تماماً خشکیده، در جای کول
وادی و گودی حاصل میگردد. طبقه این خاک زرد در تپه ها
و در دامنه کوههای وسطی که از پنج چاقریم تا شصت و پنج
آرشین ارتفاع دارد، موجود است .
رود هائی که از کوهها جاری میشود، این خاک های زرخیز
و بابرکت را بوادیهای گرو و پیش می برد. در بین راه
بتأثیر جریان و موجها، این خاکها بسواحل رود افکنده
میشود . سپس خشکیده، بواسطه وزیدن بادها در دشتها پراگنده
میشود. بطریقی که در بالا گفته شده است، ازین گرد و خاک ها
طبقه خاک زرد حاصل میشود . این زمین ها برای دهقانی
خیلی مساعد بوده، بابرکت و حاصل خیز میباشند اینک
این گونه خاک را « متنی » مینامند .


ترکستان ۲۸
کوهها
وادی ترکستان را بنام هندوکش، پامیر- آلائ تیان شان، تاربا تاغای چهار کوههای مسلسل و تپه های چندی که حوضۀ آرال و ایرتیش را تشکیل داده، احاطه کرده اند.
سلسله های هندوکش - کوهائی است که از حدود افغانستان گرفته، بسواحل بحر خزر منتهی میشود این کوههای مسلسل از کوههای تورکمان ، خراسان، قوپط کوره ن ، بالخان بزرگ و خورد و شاه قدم (کراسنوودسکی) عبارت است.
این کوهها اکثراً از گیاه و علف محروم بوده، بعضی نقطه هائیش از سطح دریا تا دو چاقریم ارتفاع دارد از میانۀ کوههای خراسان وترکمان رود تجن جاری میشود. ازین کوهها بطرف شرق جنوبی، کوههای (پارامیز) شروع میگردد.
در میانۀ کوههای (پارا میز) پشتۀ بلند هندوکش واقع است که معدن برفهای دائمی را تشکیل میدهد (آمو دریا از یخچالهای همین پشتۀ هندوکش حاصل میشود) .
سلسله های پامیر - آلای - بلند ترین کوههای مسلسل


ترکستان
۲۹

بوده، در میانه کوههای هندو کش و بتیان - شان واقع
است. پامیر - بنام پامیر چین و پامیر روس بدو قطعه
منقسم میباشد. پامیر روس با کوههای هندوکش متصل
بوده، بلند ترین نقطه اش از سطح دریا پنج و نیم چاقریم
ارتفاع دارد.
پامیر چین یا که سلسله های (موستاغ آتا) - نیز بلند
ترین کوهها بوده، بایخچالهای دائمی پوشیده شده است
(بلند ترین نقطه این کوه هفت چاقریم است) . در
شمال پامیر پشته کوه (آلای) واقع بوده، بلند ترین نقطه
اش تپه (کاو فمان) است که هفت چاقریم ارتفاع دارد.
قسمت غربی این پشته (آلای) بدو قسمت جدا میشود:
یکی پشته ترکستان و دیگری پشته حصار.
این پشته های کوه بطرف غرب کشیده شده پشته
های (زرافشان) را تشکیل میدهد. ولی پشته های
ترکستان بسوی شمال شرقی کشیده شده، سپس قدری
پست تر گردیده، کوههای (مالگزار) را حاصل مینماید.
از اینجا باز بطرف غرب میل نموده پشته های (نورآتا)


ترکستان
۳۰
را تشکیل میدهد. نهایت این کوهها به بیابان (قز یل
قوم) در آمده، ناپدید میشود .
تیان - شان - از طرف شمال فرغانه سلسله تیان -
شان شروع میگردد . قسمی ازین سلسله ہائی که شرق
شمالی فرغانه را احاطه مینماید، سلسلۀ کوههای فرغانه مینامند
طرف شمال شرقی ترکستان با شعبات کوههای تیان -
شان پر میباشد . کوههائی که در اینجا از تیان - شان
جدا میشود، اینهاست : (تیرسکه تاغ) که در طرف جنوب و
غرب (ایسیق کول) واقع بوده، بنام سوسا - میزاغ، تلاس
آلاتاغ، قارا تاغ و کوه قارا کول جدا میشوند . این کوهها سردریا
را در جنوب گذاشته، بطرف شمال و غرب کشیده میشود و
در بیابان (پیکه ساری) نا پدید میگردد .
در محلی که کوههای (تیرسکه تاغ) و تیان - شان (کوک
شاآل) بیکدیگر می پیوندد، بلند ترین تپۀ تیان شان کوه
(خان تانگری) واقع است (خان تانگری) از سطح دریا
هشت چاقریم مرتفع میباشد . کوه مذکور از تیان - شان
منشعب شده، سلسلۀ کوههای (کونگه آلا تاغ) را تشکیل


ترکستان
۳۱
میدهد . طرف شرقی جونغاریا آلاتاغی، در میانهٔ ترکستان چینی و ترکستان غربی «حد فاصل» میباشد .
کوههای «تیان - شان» چون از شهر قارا کول گذشت برفگاههای دایمی شروع میشود . رود های شمالی و شرقی ترکستان ازین برفگاها و یخچالهای تیان - شان آغاز میگردد . درین کوهها هر وقت زلزله بوقوع میآید (در سال ۱۸۸۷ و ۱۹۱۱ در آلماتا زلزله های مدهش بوقوع آمده بود) . پشته های تیان - شان خیلی کشاد و بجاهای بسیار منبط میشود (طولش بقدر پنصد چاقریم است) . درین کوهها ثروتهای طبیعی، معدنهای گوناگون و سنگهای گرانبهایی اندازه فراوان است ولی حیفاکه تاکنون بقدر لزوم این معدنها استخراج و از آنها استفاده نمیگردد.
سلسلهٔ تار باغاتای - در کوشهٔ شمال شرقی ترکستان بوده، پشته های تار باتاغای بطرف چین و پشته های آقچاتاغ بطرف غرب ممتد میشود . این پشته ها بطرف شمال غربی میل نموده، کوههای چنگیز تاغ) و (قارقالی تاغ را تشکیل میدهند . (بلندی کوه تار باغای دو و نیم چاقریم


ترکستان
۳۲
است ) .
اقلیم و هوایش
کشور ترکستان از دریا دور بوده، از جهت اقلیم و هوا
بتاثیر باد و آفتاب تابع است.
بسبب اینکه طرف جنوب و جنوب شرقی ترکستان
را کوههای بلند احاطه میکنند ازین رو باد های مرطوب
(موسسونها) که از بحر محیط هندی میوزد، بترکستان در آمده
نمیتواند.
باد ہائی که از طرف غرب میوزد، چون از آدر و پا گذشت،
رطوبت خود را در بین راه غایب نموده، بترکستان خیلی کم
رطوبت میآورد. از آنجائی که جهات شمالی و شمال شرقی
ترکستان کشاده و بی دیوار است. آن طرفها بباد های سرد
و باد های خشک هر وقت معروض میگردد. این باد ها
مرطوبیت خود را در کوههائی که سطح مایل آرال و ایزنیش
را تشکیل میدهند، گذاشته، بترکستان بحالت خشکی داخل
میشود.


۳۳ ترکستان
آفتاب ترکستان خیلی گرم، زمستانش زیاده سرد و
تابستانش بشدت گرم است. در ترکستان بیشترین ایام
سال، روی آسمان کشاده و صاف میباشد. بسبب خشکی
فوق العاده تبخر هم کم بوده، بهوایی تأثیر است. در تابستان
هم روزها گرم و شبها سرد میشود. بهار و پائیز کوتاه ،
تابستان دراز و زمستان بارانی ( در بعضی جایها سیر برف )
بوده، در وقت دیگر باران کم میبارد . این حال غالباً
در وادیهای ترکستان بوقوع میآید. ولی در جاهای
نزدیک بکوه و در اهواز ها هوا خیلی مرطوب بوده، باران
زیاد میبارد.
در خزان و زمستان در اینجا دومان پیدا شده گاهها
برف هم میبارد. عمومیتۀ در ترکستان هوا بسرعت
متبدل شده، گاها بشدت گرم و گاها بنهایت سرد میگردد
بعضی سالها در ترکستان سرما به ۲۰ درجه و در دشت
به ۳۰ و در بالای پامیر به ۴۶ درجه و در تابستان
گرما (در سایه) به ۴۰، حتّی به ۴۵ درجه میرسد. ریگهای
بیابان در آفتاب تا به ۷۰ درجه گرم و سوزان میشود .


ترکستان ۳۴
ر در ترکستان در عرض یکسال ۱۸۰ روز هوا کشاده و
صاف بوده، اکثراً باد ناک و خشک است). بسبب
اقلیم و هواست که زمستان ترکستان دایم یک نوع نبوده،
مختلف میباشد. بعضی سالها در ترکستان زمستان کوتاه و
بعضی سالها دراز است و در دشتها برفهای زیاد باریده،
یخ بندیهای شدید بوقوع میآید. در چنین سالها بحیوانات
چار واداران خیلی ضرر میرسد.
در ترکستان بهار هم گوناگون است. بعضی سالها
دیرتر و بعضی سالها خیلی زود آمده، هنوز در ماه حوت
درختان زردالو و آلوچه گل میکنند. ولی بهار چنانکه زود
میآید، همچنان زود هم میگذرد. بمجرد گذشتن بهار، گرمای
شدید و بی رحم ترکستان میآید در تابستان زمین هائی که
آبیاری نشده، بهاری نامیده میشود، (یعنی با آب باران
زراعت ها میروید)، در آفتاب خشکیده، از شدّت خشکیدن
میترکد. اینک درین وقت اگر اندکی باد وزد، چنگ و
خاک این زمین ها بهوا بر داشته شده، جمیع هوا را چنگ
و خاک پر میکند و کسی نمیتواند که بآسودگی نفس بگیرد


ترکستان ۳۵
بعضی وقتها از جنوب بادهای گرم وزیده، بگیاهها خیلی ضرر میرساند.
هوای ترکستان عمومیتۀ سالم و برای صحت انسانی فایده ناک است. ولی در جاهای باطلاقی تب و لرز، در کوهستانها درد (غوری)، در طرفهای زر افشان و در شهرهای بخارا و خجند علت (رشته) و در ولایت ترکمنستان و فرغانه نوعی جراحت و زخمی که (مرض سارّ) نام دارد، شیوع یافته است. با این همه، اگر آب ترکستان را انسان جوشانیده، بخورد و پاکیزگی و نظافت را رعایت کند، میتواند ازین مرضها خلاص گردد.
آبیاری ترکستان
بسبب خشکی هوا، کمی باران، عمومیتۀ قلت رطوبت هوا و مخصوصیٔ طبیعت زمینش، حیات و زندگی ترکستان فقط در سایهٔ آبیاری صنعی و دستی حاصل میشود.
زمین ترکستان بغایت منبت و حاصلخیز و خاکش بابرکت است. ولی باوصف این، اگر آبیاری نشود، هیچ فائده ئی


ترکستان ۳۶

نمیرساند. دهقانان ترکستان همین که در بهار زمین شان را
شخم نموده، تخم افشاندند، چشم شان را برودها و جویها میدوزند.
شب و روز بخدا زاری نموده، فیضان رود را دعا میکنند.
زیرا جمیع امید و استقبال ایشان بهمین آب وابسته است. اگر
در وقتش آب نیاید و یا به (چقر) دهقانان آب بیرون نشود،
زراعت ایشان خراب و محو میگردد. آفتاب گرم و سوزان ترکستان
و بادهای تند و تیز آن، زمین را بزودی خشکانیده، میترکاند
و تخمهای زیر زمین را سوزانیده، پوچ مینماید و بدین
گونه دهقان را از آذوقه سالانه اش محروم میگرداند.
چون آب در وقتش بیاید و زمین ها دو سه بار آبیاری
شود، کفایت میباشد.

چون زمین ترکستان هموار و اکثراً پست است،
لهذا برای آبیاری خیلی مساعد میباشد. رودهای
ترکستان که از کوهها جاری است، سالی دو بار، در بهار
و تابستان فیضان میکند. بسبب این فیضانها بزمین
بسیار آب بر آمده، بدشتهای پژمرده روح تازه میدهد.
هر سال این فیضان ها در وقت معین بوقوع میآید.


۳۷
ترکستان

در تابستان چون هواها رو بگرمی گذاشت، برفها و
یخچالهای بالای کوه آب میشود و بدین واسطه آب رودها
افزوده، فیضان میکند. این رودها از جاهای خیلی بلند،
بطرف پستی به شدّت جاری گردیده، چون بوادی
ترکستان رسیدند، شدّت خود را گم کرده، بآرامی روان
میشوند. اینک بدین جهت سنگریزه، ریگ گل و آهک
های زیادی را از بلندیهای کوه و از بین راه نشان
با خود میآورند و این مادّه ها در گلوگاههای رود جمع
شده، کم کم بالا میآیند و جزیره ها و نیزارها را ایجاد
مینمایند. اینک در چنین زمین هائی که از مادّه های
رودی حاصل شده است، زراعت بخوبی بعمل میآید.
قسم بزرگ رودهای ترکستان آبهای خود را بدریا های
بیرونی نمیریزند. بلکه در خود ترکستان صرف مینمایند
(مگر نهر آتژه ک که بحر خزر جاری میشود).
نهرهای ترکستان، نسبت بسطح ترکستان مساوی
تقسیم نیافته اند. مثلاً در طرف غرب ترکستان نهر هیچ
موجود نبوده، طرف شرقش از نهرهای گوناگون پُر میباشد.


ترکستان
۳۸

قسم بزرگ این رودها بدرون ریگ زار و بیابانها در آمده، ناپدید میشود. بعضی از آنها در مصب خود کول و با طلاقها تشکیل میدهد. قسمی ازین نهرها را برای آبیاری زمین ها و باغها بجویهای متعدد تقسیم نموده، تمام میکنند. آب رود های ترکستان بدو گودی میریزد که یکی دریاچه آرال و دیگری کول بالقاش میباشد (ولی نهر «آتره‌ک» که در جنوب ترکستان واقع است، بحر خزر میریزد. بسوای اینها، از کوه قوپط چندین نهرها جاری میشود. ولی اینها خورد بوده، برای ترکستان چندان اهمیت ندارند. ازین جهت مصب و حوضه مخصوصی هم تشکیل نمیدهند.
حوضه آرال
نهرهای تجن (هیر برود) و مرغاب اگرچه بدریای خزر نمیریزند، با همه آن اینهارا از آب آرال میتوان شمرد. رود تجن در حدود ایران واقع بوده، کوههای تور کمان و خراسان را قطع نموده، بطرف بحر آرال روان میشود.


ترکستان
۳۹
سپس بدرون بیابان قارا قوم در آمده، نا پدید میگردد.
نهر مرغاب از افغانستان خارج شده، بترکستان داخل
میگردد و بسوی دریای آرال جاری کشته، نیز در همین
بیابان قارا قوم نا پدید میگردد. هردوی این نهرها بواسطهٔ
جویهای بی شمار زمین های بسیاری را آبیاری میکنند
و در میانهٔ دشت ریگی اهواز های بزرگی را ایجاد مینماید
لیکن روز های تابستان آب این نهر ها خیلی کم وحتی
تماماً خشک میشود .
سیر دریا و آمو دریا - این دو رود که بنام قدیمه
اشان (جیحون) و (سیحون) نامیده میشوند، بمنزله دو
رگ حیات ترکستان بوده، از میانهٔ ترکستان جاری
میشوند. اینها منبع خود را از کوههای تیان شان و
هندوکش میگیرند. این دو نهر بطرف راست و چپ
از خود خیلی شاخه ها و شعبه ها جدا کرده، زمین های
بسیاری را آبیاری نموده، دشت و بیابانهای بی پایان
را آباد میگردانند.
آمو دریا - این نهر از یخچالهای هندوکش و پامیر


ترکستان
۴۰
شروع شده، بطرف غرب جاری میگردد و بحر (آرال)
میریزد (این رود خیلی سریع الجریان بوده، بقدر ۲۵۰۰
چاقریم طول دارد) . قسم بالائی آمو دریا در پنچ، نامیده
میشود . سپس به وی رود های (واخش)، (کافیر نیغان)
و (سور خان) پیوسته، بزرگ میشود و چون بوادی آمو
در آید، نام (آمو دریا) را میگیرد . بیش ترین شاخه و شعبه
های آمو دریا در خاک امارت بخارا بوده، چون از
پشته های کوه حصار گذشته، بوادی ترکستان در آید،
رود دیگری به وی نخواهد پیوست . بعد ازین آب آمو
دریا را بواسطه جویها بهر طرف برده، بآبیاری دشتهای
خشک صرف میکنند . آمو دریا هر قدر که از اینجا پایان
تر برود، به وی هیچ آبی مخبوط نخواهد شد . بلکه بواسطه
جویهای بسیار از آب وی زمین های فراوان را آباد
مینمایند .
آمو دریا در مجرای پایانی خود از شهر های (دارغان
آتا) و (نپینه ک) که در ساحل چپش، تا شهر (قونغزاد)
که در مصبش واقع است، بقدر سیصد و شصت جویهای


۴۱
ترکستان

بزرگ و کوچک، خاک امارت خیوه را آبیاری نموده، بیک ملیون اهالی اینجا حیات می بخشد. درازی مسافتی که این رود آبیاری میکند، بقدر سیصد چاقریم میباشد.
آمو دریا در نواحی مصب خود، بشعبه های متعدده جدا شده، جزیره ها حاصل مینماید. درین جزیره ها نیزارهای غلیظ و باطلاقهای وسیع موجود است که در نیزار ها حیوانات درنده همچون پلنگ، شیر، گراز، سیاه گوش و در باطلاقها مرغان وحشی آبی بسیار میباشند.
پہنای آمو دریا از یک تا چهار چاقریم بوده، ہنگام فیضان تا به پنج - پانزده چاقریم پہین میشود. آب آمو زردچه و غلیظ بوده، لیکن بزودی صاف میشود و خیلی گوارا میباشد.
سر دریا - این رود از برفزار و یخچالهای تیان شان شروع شده، بحر آرال میریزد. طول سر دریا ۲۸۰۰ چاقریم است. سردریا از آمیزش دو رود که (نارین) و (قارا دریا) نام دارد، حاصل میشود. رود نارین مستقلاً بقدر ۷۰۰ چاقریم جریان نموده، در نزد شہر نمنگان با


ترکستان
۴۲
زقارا دریا، آمیخته، نام (سرداریا) را میگیرد. اهمیت سرداریا
برای ترکستان از آمو دریا کمتر نیست. سرداریا هم خیلی
زمین ها را آبیاری کرده خیلی دشتهای بی جان را آباد مینماید.
تنها خود قارا دریا بیش از پنجاه جویهای بزرگ را آب میدهد.
جویهای که از رود نارین کشیده شده است. جمیع خاک
فرغانه را آبیاری نموده، بملیونها آدمان غله و آذوقه میرساند
برای آبیاری بیابان (آچ دالا) و یا (بد بخت دالا) از
سرداریا جوی رومانوف و جوی نیکولای یکم کشیده شده
است که این جویها بزمین های بسیار حیات می بخشند.
تنها جوی رومانوف ۴۵ هزار دساتین زمین را آبیاری
میکند).
شعبه های سرداریا که نهر (چرچیق)، (آنغوین) و (کیلیس)
نامیده میشود، نیز زمین های بسیاری را آبیاری می نماید.
درازی چرچیق صد و پنجاه چاقریم بوده، از وی بیش
از چهل جوی جدا میشود. از طرف راست سرداریا بنام
(آریس) جویی می پیوندد که این هم در محال چمیکند
خیلی زمین ها را سیراب میکند.


۴۳ ترکستان
سرد دریا باهمه شعبه های خود بقدر یک ملیون و پنجاه
هزار دساتین زمین را آبیاری میکند. گویا این رود تخمیناً
نیمه زمین های کارم ترکستان را آبیاری مینماید.
سرد دریا تا موضع (جوله ک) از پشته کوه قارا تاغ
جاری شده، از آنجا به بیابان قزل قوم در میآید و به
چندین شعبه ها جدا میشود . سپس باز بیکدیگر پیوسته
از نزد شهر (آق مسجد) و (قازالی) گذشته، بدریا ی
آرال میریزد. سرد دریا بنام (تیره ن اوزه ک) و (ینگی دریا)
شعبه هائی و بنام (قو واک دریا) مجرای قدیمی دارد .
آب زرد رنگ و غلیظ سرد دریا گوارا و شیرین بوده،
برای صحت مفید میباشد . سرد دریا در مصب خود نیزار ها
و باطالقهای فراخی تشکیل میدهد. در اینجا حیوانات درنده
همچون پلنگ و گراز و بعضاً گوزن و آهو دیده میشود .
از مرغان شکاری هم در آنجا قرقاول، مرغابی، غاز وغیره
بسیار است .
رود زر افشان - این رود وادی هم نام خود و
دره های بین کوه را آبیاری میکند . این رود از


ترکستان
۴۸
یخچالهای پشتهٔ زرافشان سر شده و از ولایت سمرقند
و امارت بخارا گذشته، بقدر صد چاقریم بآمو دریا مانده،
در بیابان قزیل قوم ناپدید میشود. وادی زر افشان
از زمانهای قدیم اهواز محصولدار و با برکتی شمرده میشود.
در اینجا اهالی پر شماره ئی سکونت مینمایند. اهالی که در
وادی زر افشان زندگی مینمایند در دهقانی و باغبانی از
اوستادان درجهٔ اوّل شمرده میشوند. شالی (برنج) مملکت
ترکستان اکثراً در وادی زر افشان کشت و کار میگردد.
حوضهٔ بالقاش- حوضهٔ بالقاش از مصبّ رودهای
شور آبی که بهمین اسم موسوم است و رود هائی که از
کوههای اطراف کول جاری میشود، عبارت است. این
حوضه از حوضهٔ آرال باقاراتاغ، پشته های قولا بناش و
کوههای تیرسکه تاغ جدا میشود.
کول بالقاش (و یا دریای قرغزه)- از سطح دریا ۳۷۰
آرشین بلند بوده، درازی اش ۶۰۰ چاقریم، پهنایش
۸- ۸۵ چاقریم است. سطح این دریاچه ۱۹۶ هزار
چاقریم میباشد. مهم ترین رود هائی که بکول (بالقاش)


۴۵
ترکستان

میریزد، رود (ایلی) است که از کوه (خان تنگری) جاری
میشود. بغیر این رودهای قاراتال، آقسو، چوار آغاج و
آیا گوز هم بدریا چه (بالقاش) میریزد. درین حوضه بالقاش
کولهای نمکین بسیار است که از دریای بزرگ زمان قدیم
باقی مانده است.
ایسیق کول- این کول در میانه کوههای (کونگه تاغ)
و (تیرسکه آلا تاغ) واقع بوده، سطحش از دو هزار و سیصد
آرشین عبارت است. رود (چو) که از بیابان (مویون
قوم) بقدر نهصد چاقریم جاری شده، بکول (ساو مال)
میریزد و رود (تالاش) که بقارا کول میریزد، ازین
ایسیق کول خارج میشوند.
در نقطه آخرین شمال شرقی ترکستان، در میانه کوههای
(تارباغاتای) و (آلا تاغ جونغاری) بنام «آلا کول» دریاچه
بزرگی واقع است. در نزدیکی این دریاچه، کوهها قدری
پست شده، گذرگاه فراخی را تشکیل میدهد. در زمانهای
قدیم اهالی پشت کوه آسیا، از همین گذرگاه جونغار یا
بمملکت ترکستان میگذشتند.


ستان ٤٧
در طرف غربی حوضۀ بالقاش بنام (تیلی کول) دریاچۀ
دیگری موجود است که رود (ساری سو) به وی میریزد .
ازین رود هم نقاط بسیار ترکستان آبیاری میشود .
نباتات وحيوانات
ترکستان نظر به اقلیم و هوا و طبیعت زمینش در
هرجا یک نوع میباشد . چنانکه در بیابانهای ریگ زار،
در بارخانهای کوچنده، میتوان هر گونه گیاه و علف ها،
رستنی و بوته ها تصادف نمود. مثلاً سکساول، قویان
سویاک و بوته های کلفت و سخت، همچون درخت میروید
در زمین های گلزار و شورستان گیاههای سخت و دراز،
همچون خارهای گوناگون بهم میرسد. در فصل بهار این
زمین ها باگل و شگوفه های گوناگون، لاله، کوکنار، سوسن
وغیره پوشیده میشود. ولی این گل و شگوفه ها در مقابل
آفتاب گرم بزودی پژ مرده شده، خشک میگردد و
بوزیدن باد ها بچنگ وخاک مبدل شده بهر سو پراکنده
میشود .


ترکستان
۴۷
در ترکستان جنگل در حکم هیچ است . ولی بوته و درختهای گوناگون و نیزار هائی که در سواحل رودها موجود است، وظیفهٔ بیشه را ادا مینماید . در این بیشه‌ها سفیدار، بید، سنجد بسیار است ولی در کوهستانهای ترکستان همه گونه گیاهها و علف‌ها میروید . در تپه هائی که از سطح دریا ۲۵۰۰ آرشین مرتفع است، همه گونه خار و خس‌ها، علف‌های زرد، گندم، جو، جودار، زغیر، کتان میروید . در تپه هائی که از سطح دریا ۳۵۰۰ آرشین ارتفاع دارد، جنگلهای درختان برگ دار پیدا میباشد درین جنگلها زردآلو، شفتالو، گردکان، سیب، ارمود و سایر درختان میوه دار موجود است . در نقاط ازین هم بلند تر همه گونه درختان خار دار و سخت همچون کاج صنوبر، بلوط میروید . در جاهای ازین هم بلندتر، یعنی در نزدیکی طبقهٔ برفی زرشک، زیره، شلید، فلفل و مانند این گیاهان دیگر هم میرسد .
از حیوانات در وادیها و در جاهای هموار ترکستان حیوانات وحشی گوناگون بسیار است . در ریگزارها و


ترکستان ۴۸

دشتها آہو، غزال، گوزن، زرافہ، گرگ، روباہ، شغال ، خرگوش و موشهای گوناگون زندگی مینمایند.
از پرندگان جیق، دواداق، ساجا، قارا باور، قولاق باور، زاغ دشتی، بوم، صعوہ، گنجشک و انواع غاز ہا موجود است. از حشرات زاحفہ (خزندہ) سوسمار ہای گوناگون (سوسمار لیکیس بقدر دو آرشین درازی دارد) مار ہای مختلفہ ( در ترکستان جنوبی مار ہای پشم دار و شاخ دار موجود است)، سنگ پشتہای خاکی بسیار میباشد از جانوران (ہوام) (یعنی بی استخوان) کژدم، بویی، میز ہیر، قارا قورت و از حشرات زہر دار مگس و پشہ ہای گوناگون، ملخ فاس موجود است.
در نیزار ہا و عموماً در جاہای سیر علف، حیوانات وحشی و درندہ، ہمچون پلنگ، گربۀ دشتی، گوزن، گراز، شغال واز پرندگان قرقاول، بلبل، کبک/کبوتر مصری بوم وغیرہ خیلی پیدا میشود.
در کوہستانہا حیوانات درندہ، آہو، گوسفند کوہی، القار، گوزن، خرس، پلنگ، گربۀ کوہی گرگ، سوسمار/روباہ


ترکستان ۴۹

وغیره بسیار است . از پرندگان قارا قوش، بورکوت ،
چیل چیلیک، سیمرغ، باز، شاهین، شونقار، کلنخات، جامی
کبک، بیدانه، مینا، طاوس و سائر مرغان خواننده فراوان
میباشد .
همچنین در کوهستانها « قوناس » نام حیوانی موجود
است که مادۀ آن را بجای گاو استعمال نموده، نرش را
بیار کشیدن و شیار نمودن زمین بابکار میبرند . قوناس
نر در میان کوههای بزرگ برای بار کشیدن خیلی مناسب
بوده، حیوان پر زور و متحملی میباشد .
خلق و نفوس ترکستان - اقلیم و هوای ترکستان
و طبیعت زمین اش بزندگی و معیشت اهالی ، حتّیٰ
بسکونت ایشان هم تأثیر کرده است . در اهواز ها طبیعی
اهالی بیش تر و هیچ تر سکونت نموده، ولی هر قدر که
بطرف کوهها بیش تر رفته شود، هما نقدر اهالی کمتر میشود
و خصوصاً در دشتها خلق خیلی کم و در ریگزار ها و بیابانها
آدم هیچ زندگی نمیکند. حاضر در ترکستان (با امارت بخارا
و خیوه) تقریباً دوازده ملیون نفوس زندگی مینماید .


ترکستان
۵۰
پر نفوس ترین نقطهٔ ترکستان ولایت فرغانه و وادی
زر افشان است. بحساب میانه در اینجا در هر چاقریم
مربع زمین ۳۵ نفر، در ولایت سمرقند ۱۳ نفر، در بخارا
و خیوه ۸ نفر، در ولایت سرد دریا چهار و نیم نفر، در ولایت
یدی سو ۳ نفر و در ولایت ترکمنستان یک نفر سکونت
مینماید. ولی در وادی پامیر بهر نفر آدم ۲۶ مربع چاقریم
زمین چهار و نیم نفر آدم سکونت مینماید.
خلق ترکستان- در وادی توران از زمان های خیلی
قدیم که تاریخ قادر بر ضبط آن نیست، از نسل (آریان)
ملت تاجیک زندگی مینماید. همچنین از نسل (توران)
ترکانی که در زمان قدیم تاجیکان را مغلوب کرده، در
ترکستان مسکن گرفته اند، زندگی دارند. پنج- شش عصر
قبل از میلاد حضرت عیسی در ترکستان بنام (سای ما
ساغیتت) (یویچی)، (ساق)، (اسکیف) و یا (اسکیتت)
قبایل ترک میزیستند. بعد از اینها در زمانهای مختلفه،
ملت های گوناگون خارجه آمده، در ترکستان فرمانروایی
کرده اند. در زمان حاضر هم بقیه های بعضی از همان


ترکستان
۵۱

ملت ها موجود اند. ولی از یونانیان هیچ اثری باقی نمانده
فقط بعضی داستانهای افسانه آمیزی که دربارهٔ اسکندر ما
کیدونی موجود است، یونانیان را یادآوری مینماید. بعضی
ملتها، مثلاً ایرانیان قسمی از قوم خود (تاجیکان) را در اینجا
گذاشته خود شان بطرف جنوب رفته اند. بعضی دیگر هم
همچون سارتها با اهالی بومی اصلی اینجا آمیزش کرده، تمثل
نموده اند. برخی هم باوجود اینکه در ترکستان عصرهای
بسیاری سکونت مینمایند، هنوز قومیت خود را محافظه میکنند
(مثلاً یهودیانی که اصلاً از فلسطین هستند و عربهای بخارا
و خیوه که در عصر سعادت بصفت مجاهدی برای فتح
ترکستان و نشر دین اسلام از عربستان آمده اند).
در عصر نوز دهم روسها ترکستان را ضبط نموده، این
خطه را همچون مال میراثی که از پدر شان مانده باشد بطور
دلخواه شان اداره مینمایند و از ثروتهای طبیعی ترکستان
استفاده میکنند. بسبب نبودن حمیت ملیه در ترکان
محلی و استعداد نداشتن ایشان برای حاکمیت، هنوز
هم روسها در ترکستان حاکمیت و فرمان روائی خود را


ترکستان ۵۷

محافظ مینمایند . (حال آنکه روسها در ترکستان فقط ۵
فایض اهالی را تشکیل میدهند) .
اهالی اصلی و بزرگ ترکستان قازاق ـ قرغزان
هستند که هنوز سیما و قیافت ، عرف و عادت ترکی
را محافظه میکنند . بعد از آنها ترکان چغتای (اوزبک
و سارت) ، ترکمان ، قارا قالپاق ، قپچاق ، اویغور ، تارانچی
و دونگان میباشند .
سارتها بقول بیش ترین عالمان ، قومی اند که از
اختلاط ایرانی ، یا تاجیک ، با اوزبک پیدا شده اند .
یعنی بسوای ایرانی و اوزبک ، قوم تازه ئی میباشند .
تاجیکان و غلچه گان ـ اینها بجنس "آری"
منسوب بوده ، از نسل ایرانیان هستند که از زمانهای
خیلی قدیم در ترکستان زندگی مینمایند و یا هنگام استیلای
ایران ترکستان را در اینجا متوطن شده اند .
تاریخ ابتدای تمدن و معیشت در ترکستان
نظر بروایات ، تاجیکانی که بجنس آری منسوب هستند ،


ترکستان
۵۳
قدیم ترین اہالی حضری و کوچی ترکستان می باشند. همچنین قوم (اسکیف) و (ساق) که در سواحل بحر سیاه و بحر خزر و قوم (ماساغیلت) که در سواحل بحر آرال، دریاچۀ بلقاش و ایسق کول سکونت میورزند، از جنسی هستند که بآنها خون (آرمی) مخلوط شده است در سفر و استیلای شاهان قدیم ایران کیکاوس (که از طرف ماساغیلتان سواحل سردریا مقتول شده بود)، دارا و اسکندر ماکیدونی بجنس و نسل خلق ترکستان خیلی کم تاثیر کرده و یا هیچ تاثیر نکرده است. احتمال است که تاجیکان و غلچه گان حاضره بقیه های همان ایرانیان قدیم باشند که در سفرهای سابق ایران در ترکستان ساکن گردیده اند.
اسکندر ماکیدونی ۳۳۰ سال قبل از میلاد، آسیای وسطی و ترکستان را ضبط کرده، در ساحل سردریا اقامت گزیده و در نزدیکی شهر خجند بنام «اسکندریۀ دور» شهری بنا کرده است. سپس بخلق صغد (در خطۀ بین سردریا و آمو دریا) بقدر سه سال پادشاهی کرده، در


ترکستان ۵۴

اینجا چندین شهرها و قلعه‌ها انشا نموده است و برای اقامت تابستانی خود شهرهای ماراکند (سمرقند) و باکترا (بلخ) را بناکرده است ولی با همهٔ این، یونانیان در ترکستان زیاد زیستن نتوانستند و پس از وفات اسکندر مالیکدونی در ترکستان بحاکمیت یونان نهایت داده شد.
پس از یونانیان، (ئویچی) نام قبیلهٔ ترکی از طرف آلتای و ایسق‌کول بترکستان آمده، فرمان روا گردیدند. بعد از اینها از جهات ترکستان شرقی و آلتای ترکان هون حرکت نموده، قبایل متفرقهٔ ترک را بیکجا گرد آوردند و قاآنی بزرگی تشکیل دادند. در اوایل عصر سوم میلادی حاکمیت هونها خاتمه یافته، ملت ترک را تاتاران (جوجان - سیاپنی) بقدر پنج عصر اداره نمودند. نهایت در عصر ششم در میانهٔ کوههای آلتای ترکان هون که از جوجان‌ها فراری بودند، بنام (توکیو) و یا (اوغوز) خروج نموده، ترکستان را از نو ضبط کردند و بنام - «قاآنی بزرگ اوغوز» حکومتی تشکیل دادند. این ترکان


۵۵ ترکستان

اوغوز بعلم و مدنیت خیلی خدمت کردند. الفبای قدیم ترکی را همین ترکان اوغوز ایجاد نموده اند (حروفاتی که در ہیکل قاآنهای بیلگہ و کول تیگین نوشته شده است). چون دین اسلام ظاهر شده عربها بفتوحات پرداختند. عراق و ایران را هم ضبط کردند. در عصر هفتم عربها از طرف جنوب در تحت امارت (ابن کرایز) نام سرداری بترکستان داخل شدند. بعد ازین، در سال ۷۱۴ میلادی عسکر عرب که در تحت امارت قتیبه بن مسلم واقع بودند مملکت صغد و بخارا را فتح نمودند و سپس تا بمملکت کاشغار - چین رفتند.
عربها چون بترکستان آمدند، در بین ترکان به نشر دین اسلام پرداخته، بجای مدنیت ترک کم کم مدنیت عرب و اسلام را در آوردند. در بخارا، سمرقند و فرغانه مکتب و مدرسه های بسیاری کشاده بخلق علوم و فنون گوناگون آموختند. حروفات ترکی را متروک گردانینده بجای آن حروفات عرب را جاری کردند. حتی یکدرجه بزبان ترکان هم


ترکستان ۵۶

تاثیر کردند . اینک بدین گونه مدنیت قدیمۀ ترک را خراب نموده،
بجای آن مدنیت عرب و اسلام را تأسیس نمودند.
در عصر دهم میلادی، ترکستان را ترکان غزنوی،
بعد از آن ترکان سلجوقی استیلا نمودند که سلطان محمود
غزنوی، ملکشاه و سنجر ماضی از پادشاهان غیور و مدبر
این ترکان میباشند. در عصر دوازدهم میلادی از
طرف شرق ترکستان حرکت و جنبش مغول و تاتار
شروع شده، نهایت در اوایل عصر سیزدهم ( در
سال ۱۲۱۹ میلادی ) در تحت ادارۀ چنگیز خان
مغولان بترکستان در آمدند و در زمان اندکی تمام کشور
ترکستان را استیلا نموده، اداره کردن گرفتند.
چنگیز خان با جمیع قوم مغول - ترک مملکت چین،
هند، ایران، حتی در شرق آور و پا زمین های بسیار
اسلاوان را ضبط نموده، سلطنت بزرگی که هنوز مثل
آن در دنیا دیده نشده است، تشکیل داد در آن
زمان مملکت چنگیز شرقاً با بحر محیط کبیر، غرباً با رود
های نیمان و دنپر، شمالاً با توندری سیبریا، جنوباً بانهر


ترکستان
۵۷
دهیندروس) و بین النهرین محدود بود .
در سال ۱۲۲۴ میلادی چنگیز عسکر ترک - مغول
را در تحت اداره (سوبوتای) و (جه به ) نام سرداران
مشهور، بفتح جهات غرب و جنوب گسیل داشت .
این عسکرها از کوههای قافقاز گذشته، با روسها و قپچاقها
جنگیدند و آنها را مغلوب نموده، این نقاط را ضبط
کردند . از آنجا بطرف شمال تر رفته، مملکت ترکان
بلغار را نیز خراب نمودند . چنگیز در سال ۱۲۲۷
میلادی وفات نموده، بعد ازین، اگرچه مملکت اورسماً
در اداره قاآن بزرگ که در قارا قوروم اقامت داشت
محسوب میگردید، ولی در حقیقت بنام شرقی، غربی و
جنوبی بسه اولوس جدا شده، اداره میگردید . اولوس
جنوبی مغول از آمو دریا تا مملکت مصر ممتد بود . این
اولوس در زمان کمی بچندین امارات خورد منقسم گردیده
بود . چنانکه زمین های بین سرد دریا و آمو دریا، زمین
های ترکستان شرقی و وسطی اولوس جاغاتای خان، زمین
قپچاق، مملکت خوارزم، خاک اسلاوان و زمین های بلغار اولوس


ترکستان
۵۸

جو جی خان، کوههای جونغاریا، آلتای و سواحل ایرتیش اولوس
اوگدای خان، نقاط مانغولیا و سواحل اورخون اولوس تولی خان بود.
پس از وفات جو جی خان، چنگیز اولوس او را بپسرش
باتو سپرده بود. پس از وفات چنگیز، چون اوگدای قاآن
گردید، با تو را سردار لشکر تعیین نموده، با همراهی مانگو،
گویوک میرزا و سوبوتای بهادر، او را برای فتح جهات
بحر خزر و بحر سیاه بعزب گسیل داشت. اینها در سال
١٢۴٠ میلادی زمین های بلغار، قپچاق و روس را گرفته
از غالیسیه، سلیزیا و موراویا گذشته، بمملکت مجارستان
(وینگریا) در آمدند. پس از اینجا هم گذشته، به نیم جزیرهٔ
بالقان، بمملکت آرنا ود داخل شدند. ولی بزودی از
اینجا رجعت نموده، در نزدیکی مصب نهر - (ایدل)
حکومت (آلتون اورده) را تشکیل دادند پایتحت
باتو در مصب (ایدل) شهر (سارای) بود
خانهای اولوس ترک همگی به (قاآن) بزرگ اطاعت
میکردند. ترکان پس از وفات چنگیز خان اوگدای را
و بعد از وفات او، قرولتای (انجمن) بر پا نموده، گویوک


۵۹ ترکستان

را قاآن بزرگ انتخاب کردند به این قرولتایها از هر قبیلهٔ
ترک - مغول خانها، بیگمها، عالمان و بزرگان می‌آمدند.
همچنین کنازان گرجی، ارمنی، روس، سفیران آوپا، وکیلان
چین، هندستان و عربستان حاضر میشدند. کنازان روس
برای سلام و عرض صداقت هر وقت به (قارا قوم)
نزد قاآن بزرگ میرفتند. کنازان روس فقط با یرلیق
قاآن بزرگ بتخت می نشستند .
مغولان اگر چه در ترکستان مدّتهای دراز حکمرانی
نمودند، ولی به اهالی ترکستان تأثیر زیادی بخشیدن
نتوانستند. بلکه برعکس با ترکانی که در مدنیت از خود
شان بالاتر بودند، آمیخته تمثّل کردند. خصوصاً در ماوراء
النهر ترکان مسلمان بمغولان مجوسی بی‌مدنیت غلبه
نموده، آنها را محو کردند. در زمان حاضر مغولان اصلی
و صاف را فقط در ترکستان افغانی میتوان دید .
با وجود این مغولان بمدنیت اسلام و ترک در ترکستان
ضربهٔ بزرگی زدند. چنانکه بسبب بی‌تدبیری سلطان
علاء الدین خوارزمشاهی و فتنهٔ علمای اسلام بخششم

له فرمان +


ترکستان
۶۰
آمده خیلی آثار اسلام و ترک را خراب نمودند. خیلی
شهرهای آباد، مسجد و مدرسه ها، عمارات عالی و زیبا
را بخاک سیاه یکسان کرده خلق بیشمار را بقتل رسانیده
اموال شان را بغارت بردند. بخارا، سمرقند، اور گینج
و هزاران شهرهای دیگر را آتش زده، خراب و ملیونها
خلق را قتل عام نمودند.
ولی همین قدر را هم باید اعتراف نمود که چنگیز
خان بهر شهری که لشکر بکشد، اول بدون جنگ تسلیم
شدن آن را طلب میکرد. اگر تسلیم شود، بخلق آن
امان میداد و اگر تسلیم نشود، دانشمندان، هنرمندان
و طبیبان را از شهر خارج نموده، بشهر هجوم میآورد.
اما علما، هنرمندان و اطبا را به مملکت خویش
مغولستان برده، ایشان را بنشر علم و معارف و
ترویج هنر و صنعت و امیداشت.
خلاصه چنگیز، اگر چه از یک طرف ملت پراکنده
و پریشان ترک را بمرکزی گرد آورده، در میان آنها
علم و هنر نشر کرد و بدین گونه بعالم ترک خدمت


ترکستان
۶۱

بزرگ نمود، ولی از طرف دیگر بدست لشکریان خیلی
آثار مدنیت خراب و محو گردید. پس از وفات چنگیز
ملت ترک رو بضعف گذاشته، باز پراکنده و پریشان
شدند. طرفهای شرق ترکستان به چاغا تای خان، طرفهای
جنوبش بفرزندان هلاکو خان، سواحل آمو و سردریا به
اولاد شیبان خان تابع شده، مستقلاً اداره گردیدن
گرفت .
در زمان اولاد چاغاتای در ترکستان اختلال و
نزاع قوت گرفته، این مملکت در بین امیر و خانهای
بسیار منقسم شد که هر یک مستقلاً حکمرانی مینمودند.
نهایت در عصر چهار دهم از سرداران مشهور آسیا
و داهیان بزرگ ترک، تیمور لنگ از دولت فرو ریخته
و از هم پاشیده شده چنگیز از نو حکومت بزرگ ترکی
را تشکیل داد.
امیر تیمور پس از زحمت و اجتهاد های بسیار، سمرقند،
بخارا، خیوه را ضبط نموده، در جمیع کشور ترکستان فقط
خویشتن حاکم گردید . مشار الیه فقط بترکستان هم


ترکستان ۶۲

قناعت نکرده، بفکر این افتاد که جمیع ملت ترک و تاتار
را بزیر اطاعت خویش در آورد. ازین جهت تحت
اولوس اولاد چاغاتای را گرفته و سپس بفتح اولوس
جوجی قرار داد. اینک بهمین مقصد بمقابل مامای
میرزا که در آلتون اور ده حکومت داشت، توقتامیش
میرزا نام امیرش را با عسکر فراوان گسیل داشت.
در سال ۱۳۸۰ میلادی، در بیابان (قُولیقُوا) تُوقتا
میش با مامای میرزا و یاوران او روسها جنگیده، آنها را
شکست داد و مامای فرار کرد. توقتامیش پس ازین
غلبه خود را خان مستقل حکومت آلتون اورده اعلان
کرد. امیر تیمور تُوقتا میش را از طرف خود به آلتون آورده
نیابتاً فرستاده بود، ولی توقتامیش پس از مغلوبیت
مامای، تیمور لنگ را نشناخت و با او بنای دشمنی را
گذاشت. حتی هنگامی که تیمور لنگ در هندستان
مشغول فتوحات بود، بترکستان هجوم آورده بود و در
سال ۱۳۸۷ میلادی از خیوه گذشته، تا بخارا رفته
بود. اهالی کوچی که در ساحل شمالی سر دریا سکونت


ترکستان
۶۳

داشتند، نیز از تیمور رو گردان شده، بتوقتا میش پیوستند
ولی بعد تیمور لنگ این خلق کوچی (قبچاق و قازاقان)
را بجزاهای سخت گرفتار نموده، مطیع خویش ساخت.
بعد ازین با توقتا میش جنگیده، اورا شکست داد و از
دنبالش تا نهر (ایدل) تعقیب کرد. توقتامیش فرار کرده
باز به تیمور تسلیم نشد.

در سال ۱۳۹۵ میلادی، باز ناگهانی از کوههای
قافقار گذشته، باز توقتامیش را شکست داده، به گریز
مجبور کرد. این دفعه توقتامیش بخاک روس گریخت
تیمور لنگ از دنبال او بخاک روس رفته، حکومت
ماسکو را ضبط کرد. بعد ازین جمیع دشت قبچاق را
گرفته، هنگام مراجعت شهر بلغار را خراب نمود .
عموماً زمین هائی که بحکومت آلتون اورده تابع بود،
ضبط نموده، بسمرقند مراجعت کرد. بدین گونه تیمور
اولوس جاغاتای، هلاکو و جوجی را تماماً بتصرف خود در
آورده، بفتح هندوستان، آسیای کوچک و مصر قرار داد.
در سال ۱۳۹۸ هندوستان را و در سال ۱۴۰۴ میلادی


ترکستان
۶۴

در دشت آنقارا پادشاه عثمانی، سلطان بایزید را مغلوب کرده، آنا طولی را فتح کرد سپس باز بسمرقند مراجعت نمود.
در سال ۱۴۰۵ میلادی، تیمور لنگ برای فتح مملکت چین عسکر فراوانی حاضر نموده، بحرکت در آمده بود. ولی در (فاراب) نام محلی بیمار شده، وفات کرد. نعشش را بموجب وصیتش بسمرقند آورده، در مقبرۀ ئی که بگور امیر مشهور است، دفن نمودند.
امیر تیمور در میانۀ پادشاهان ترک شخصی خیلی غیور، بهادر و مدبری بود. اگرچه خودش تربیۀ مکتب ندیده بود، ولی بسبب همنشینی دایمی اش با علما و فضلا، ذهن و فکرش خیلی کشاد بود. خصوصاً تاریخ ترک، عنعنات پدران و بابان خود را بخوبی میدانست. بزبان ترکی، مغولی و فارسی تکلم می نمود. تیمور بادشمنان خود معاملۀ خیلی شدید و بی رحمانه ئی میکرد. در شدّت و درشتی مزاج و خونریزی از چنگیز و اجداد خود بالاتر بود. در دهلی، بغداد، مرو، بخارا، اورگنج صد هزاران خلق را از دم تیغ گذرانیده، شهرهای معمور و آباد را


۶۵ ترکستان

با خاک سیاه یکسان گردانید. اگر چه تیمور از یک طرف ممالک اسلامیه را خراب نموده، علما را بقتل رسانید. کتابها را سوزانیده، بمدنیت جنایت بزرگی نمود، ولی از طرف دیگر بترقی مدنیت اسلام و ترک هم زیاده کوشید . چنانکه بخارا، سمرقند و چندین شهرهای دیگر را با مساجد زیبا، مدارس عالیه، کاروانسرا ها و کاشانه های با شکوه مزین کرد.
تیمور شخصاً عاشق علم و محبت علما بوده مجلس او هر وقت از علما و فضلا پر بود . علمای اسلامیه را خیلی احترام و حمایت مینمود. در هر حال تیمور را می توان از داهیان و مردان بزرگ شمرد که امثال او بدنیا خیلی نادراً میآید . تیمور صاحب غایه عالی دارای عقل و اختیار بزرگ، شخصی بهادر و غیور بود . پس از تیمور، پسران او مملکت ترک را تا اواخر عصر یازدهم اداره کردند .
اوزبکان - از پسران تیمور ترکستان را اوزبک قازاق و قرغزان ضبط کردند . در عصر چهار دهم


ترکستان ۶۶

(اوزبک خان) که در (آلتون اورده) امارت داشت،
دین اسلام را قبول کرده، در بین قبایل زیر دست
خود دین اسلام را نشر نمود. در سایهٔ اجتهاد او ترکان
بسیاری مسلمان گردیدند. در آنزمان ترکان در مذهب
شامانی بودند. ترکان برای اینکه از سائر مغول - ترکان
امتیاز یابند، خود را «اوزبک» نامیدند. (یعنی ترکان
مسلمانی که در تحت ادارهٔ اوزبک خان واقع اند).
ولی با مرور زمان اسم خصوصی اوزبک برای جمیع خلق
ترک اسم عمومی گردید. لیکن اوزبکان اصلاً ترکانی بودند
که بقبایل نایمان و قپچاق انتساب داشتند.
در عصر پانزدهم این اوزبکان بایکدیگر متحد شده،
قوهٔ بزرگی تشکیل دادند و سائر قبایل ترک را هم بخود
شان تابع کرده، از سواحل بحر آرال بطرف جنوب
حرکت نمودند. سپس اینها با ترکان جاغاتای که در
مجرای پایانی آمو دریا سکونت داشتند، مختلط گردیده،
قوم ترک جداگانه ئی را تشکیل دادند که همهٔ آنها بشیوهٔ
جاغاتای حرف میزدند.


ترکستان

۶۷

در زمان حاضر نفوس اوزبکان بقدر دو ملیون بوده
یک ملیونش در امارت بخارا، سیصد هزارش در امارت
خیوه و باقی اش در مملکت افغانستان می باشد.
اوزبکان خالص در مملکت خیوه، در شهر و اطراف
گورلان بوده، دیگران مختلط شده اند.

اوزبکان اگرچه زمانی تمام ترکستان را ضبط کرده
بودند ولی حکومت مقتدره و پایداری در آنجا تشکیل
دادن نتوانستند. بلکه در ترکستان چندین امارت‌های
کوچک تأسیس نمودند که اینها غالباً بریگدیگر تاخت و
تاز می‌آوردند. مشهور ترین این امارتها - امارت بخارا،
خیوه و خوقند بود. اوزبکان بخارا را از فرزندان تیمور
گرفته شهر را خیلی آباد کردند. در بخارا خصوصاً در
زمان عبدالله خان، علم خیلی ترقی نمود.

بتخت بخارا اوزبکان و از قپچاقان سرای (از سلالهٔ
استرخانیان) خانهای بسیاری جلوس کرده است. امیر
سید عالم خان که در زمان حاضر جالس تخت بخار است
از نسل اوزبک و سلالهٔ منغیت میباشد. در خیوه


ترکستان
۶۸
هم اول از اوزبکان سلالهٔ شیبان و بعد از دودمان قونغزاد امارت نموده اند. خان حاضرهٔ خیوه سید اسفندیار خان از نسل اوزبک و از سلالهٔ قونغزاد میباشد. خوقند (فرغانه) هم از طرف خانهایی که به نسل اوزبک و سلالهٔ (مینگ) منسوب اند، اداره میگردید. آخرین خان خوقند خدا یار خان از نسل همین (مینگ) بود.
قارا قرغزان - اینها قومی اند که در وادی (پامیر) زندگی نموده، بخان خوقند تابع بودند. در زمان حاضر قارا قرغزان در طرف شرق ترکستان، در ولایات فرغانه، یدی سو، سر دریا و در جهات تیان - شان و آلاتاغ بطرز کوچی زندگی مینمایند. در جهات شمالی و شمال غربی ترکستان خلق قرغز - قازاق بطرز کوچی معیشت می کنند.
این قرغز - قازاقان در عصر پانزدهم میلادی از ولایت (آقمولا) ظهور نموده، در زمین هایی که بین دریاچهٔ (بالقاش) و (ایسیق کول) واقع است،


ترکستان
44
سکونت کردند. این زمین ها در تحت ادارۀ پسر
(جوجی) (اور دا ایچین) بود. زمین های مذکور خانی
(آق اور دا) نامیده میشد که پایتخت آن شهر (صغناق)
بود. اینک قبایلی که زیر دست این خانی (آق اور دا)
واقع بودند، قرغز – قازاق نامیدند. اینها اکثراً در بیابان
وسیع بغارت و چپاول معیشت می نمودند، ازین
جهت قاچان قازاق نامیده شدند. مشهور ترین
این قبایل: قرغز، نایمان، قانگلی، قپچاق، قارلوق،
میرکیت، دولات، اویغور وغیره هستند. این قبایل
همگی در یکجا قرغز – قازاق نامیده میشوند. به اتحاد قرغز.
قازاقان یارمی قبایل اوزبک هم رسید.
اوزبکان در آنرمانهائی که در جهات جنوبی ترکستان
سکونت داشتند، قرغز – قازاقان قبایل مغول، فین
وغیره را که در بین شان ساکن بودند، در محیط خود
غرق نموده (بلعیده)، بحال قوم بزرگی در آمدند و
جمیع دشت و بیابانهای شمال غربی بلقاش را
صاحب شدند.


ترکستان 60

قرغز - قازاقان را اول اولاد (اور دا ایچپین) و بعد از آن اولاد (ارص خان) که از نسل (بوقال) و (توقال تیمور) پسران جوجی بود، اداره میکردند سپس هنگامی که ابوالخیر خان که از نسل شیبان خان بود، قوت گرفته (1410 میلادی) ایلات قرغز - قازاق را بخود تابع نموده بود، از خانهای (اور تالیوز) - باراق خان ازر آق اور دا) فرار نموده، بطرف مغولستان رفت و بحمایۀ یونس خان در آمد. سپس در یکی از جنگها (در سال 1428 میلادی) ابوالخیر خان از طرف باراق خان بقتل رسید. بعد از وی به ایل قرغز - قازاق، پسر ابوالخیر خان (سلطان نور علی) خان گردید. دو پسر باراق خان که (گره ی) و (جانی بیگ) نام داشتند، در زمان زندگی ابوالخیر خان به آق اور دا (بدشت قازاق) رفته نتوانسته بودند نهایت پس از وفات ابوالخیر به ایل خود مراجعت نمودند چون اینها به ایل خود مراجعت نمودند، در ولایت آق مولا و سیمی پالات حاضره خانی با قوّت و با شکوهی را تأسیس کردند. گره ی بنام (خان) و جانی بیگ باسم


ترکستان ۷۱

و سلطان ایل را اداره کردن گرفت . بغیر اینها خانهای
دیگر هم زیاد بودند که در میانه آنها قاسم سلطان ، کینجه
سازی و صادق خان مشهور میباشد. قازاقان فقط
بخانی آق اور دا اکتفا نکرده ، از آمو دریا گذشتند و
بطرفهای خوارزم تجاوز نمودند و از تحت خیوه خانهای
شیبانی را رانده ، خانهای قازاق را نصب نمودند .
لیکن در عصر شانزدهم میلادی اتحاد و اتفاق
سابق قرغو - قازاقان در تحت ادارۀ خانی آق اور دا
رو بضعف گذاشت . آنها در بین خود نزاع پدید
آورده، با همدیگر شان بنای کشمکش را گذاشتند حتّی
بعضی وقتها نزاع آنها بپایه میرسید که همسایه اشان
کنازان روس آنها را آشتی میدادند. سپس قازاقان
باز با همدیگر شان اتفاق نموده، خانی پر قوت و باشوکتی
تشکیل دادند. در عصر هفدهم مترقّی ترین دور قازاقان
بوده، آنها در این زمانها بیابانهای اطراف دریای آرال،
دشتهای ترکستان و ولایت حاضره سردربا و یدی سو
را ضبط کرده، خانی بزرگی را تأسیس نمودند و شهر تا سکند را


ترکستان
۷۶
از سارتها گرفته، پایتخت خویش ساختند. حق نظر خان که
در سال ۱۶۸۲ میلادی وفات نموده، از خان های
تاشگندی قازاق میباشد. در عصر ہجد ہم شوکت
قازاقان انتها پذیرفته، دور ضعف شان اعاده گردید.
بعد ازین قازاق - قرغوان بنام او لوغ یوز، اور تا یوز
و کچی یوز بسه اور دا منقسم شده، اداره گردیدند.
ولایت سیمی ویدی سوبه اولوغ یوز، ولایت آقمولا به
اور تایوز، سر دریا، ماورای خزر (تور کمنستان) ولایت
تور غای و ہم یا یلای اوست یورت به کچی یوز تابع
بود. قرغز، قازاقانی که در بین (جایق) و (ایدل) و درمیان
(ایدل) و (بحر خزر) ساکن بودند، «ایچکی اور دا» و یا
«خان اور داسی» نامیده میشدند خان قرغز - قازاقان
کچی یوز ابوالخیر خان در سال ۱۷۳۰ میلادی به اختیار
خود بروسیه تسلیم شد. اور تا یوز در زمان آبلای خان
(۱۷۸۷) و او لوغ یوز در زمان سلطان سویوق خان
در سال ۱۸۱۹ بروسیه تابع شد. حاضر ہم قرغز -
قازاقان بہمین طریق به (یوز) ہا منقسم می باشند.


۶۳
ترکستان

قرغز – قازاقان خلقی هستند که تاکنون زبان ترکی بطرز صافی و خالصی نگاه داشته اند . زبان و شیوهٔ ایشان ترکی صاف و خالص میباشد . زبان قرغزی همچون زبان سائر قومان بشیوه و لهجه های مختلف جدا نمیشود . چنانکه در بین قرغزان آلاتا و (در شرق) و قازاقان خان اور داسی، همچنین در بین قازاقان مانقشلاق و ولایت طوم از جهت زبان و شیوه هیچ فرقی نیست .
در میانهٔ زبانهای ترک، زبان قرغز – قازاق فصیح تر وغنی تر میباشد . خلق قازاق بسخن گفتن ماهر بوده، سخن را با میزان و قافیه میگویند کلمه و جمله های قازاق خیلی معنی دار، پُر و محیط میباشد . در نزد قازاق سخن وری و شعرگویی از صفت های پسندیده شمرده میشود . ازین جهت در ادبیات قرغز و قازاق شعر و غزل و در حق بهادران قصیده و قصّه ها بسیار است خصوصاً در میان قازاقان سرود و آوازه خوانی و در بین قارا قرغزان حکایه و داستان گویی ترقّی کرده است .


ترکستان
۷۶
در میانهٔ خلق قازاق شاعر و آوازه خوان خیلی زیاد
بوده، آنها از آدمان محترم شمرده میشوند.
قرغر - قازاقان با خلق و طبیعت، زندگی و معیشت
شان ترکان قدیم را بیاد میآورند. ترکان قدیم نیز
در خانه های نمدین و خیرمه ها استقامت نموده، با چار پا
داری بطرز کوچی زندگی میکردند. خوراک آنها غالباً شیر
ماست، قمّز، قوروت، روغن، پنیر بوده است. ترکان
قدیم زیرک، برد بار، سنگین طبیعت، مهمان دوست،
راست قول بوده، بزرگان را حرمت مینمودند و در میانهٔ
اشان مناسبت خویشاوندی محکم بود.
در زمان حاضر قرغر - قازاقان، نسبت بسائر
مسلمانان دنیا، در کارهای دینی و ملی خیلی با اخلاص
و بی تعصب میباشند. ولی در میان خلق قازاق در
برابر شریعت اسلام، بعضی عادات قدیمه هم استعمال
میشود . ( در بین قارا قرغزان چین بعلاوه، عبادات
اسلامیه، از مذهب شامانی هم بعضی رسومات جاری
می باشد)


ترکستان
۷۵

قسم بزرگ قرغز - قازاقان بطرز کوچی معیشت
مینمایند. زیرا در زمین ایشان بطرز حضری زندگی نمودن
نامساعد میباشد. چون دشتهای قازاق از مراکز مدنیت
دور بوده، خودشان در یکجا استقامت ندارند، ازین
رو در میانهٔ ایشان علم و معارف، هنر و صنعت بقدر
لزوم منتشر نشده است. در زمانهای پیشین از علمای
عرب، خیوه و بخارا برای تعلیم دین و شریعت بمیانهٔ
قازاقان رفته اند سپس از قازاقان هم بعضی آدمان
بعربستان، خیوه و بخارا رفته، بتحصیل علم پرداخته اند
قرغز - قازاقان چون بتحت ادارهٔ روس در آمدند، حکومت
چاری بمیانهٔ قازاقان گروه - گروه مبلغین دینی فرستاد
که اینها در بین آنها بنشر دین عیسوی میکوشیدند.
حتی حکومت چاری قازاق - قرغزان را رسماً مسلمان
حساب نکرده، ایشان را شامانی مذهب اعلان نموده بود.
مجاهدین ترک - تاتار که بمیانهٔ قرغز - قازاقان رفته،
بآنها دین، ارکان اسلام، خواندن و نوشتن میآموختند،

له چار یا اینکه (زار) عنوان بادشاهان روس میباشد


ترکستان
64
حکومت چاری آنها را ببهانه اینکه در بین قازاقان
دشمنی روس را نشر میکنند و ترک تاتاران را با قرغز -
قازاقان متحد کردن میخواهند به بیابانهای سیبیریا نفی
میکرد و بزندانهای انداخت ولی خلق قازاق برغم این
مانعات، از یک طرف ملأهای نوغای را آورده، دین و
شریعت، خواندن و نوشتن میآموختند. از طرف دیگر
بسبب محبت داشتن شان بفن و هنرهای دنیادی،
به "خانه های سرخ" (مکتب های روس)، اگرچه اینها را
حکومت چارمی بقصد روس کردن و از دین برگردانیدن
قرغز - قازاقان تأسیس کرده بود، فرزندان خود را
فرستاده، روسی تعلیم میدادند .
چون خلق قازاق - قرغز بعلم و هنر خیلی با اخلاص
و بی تعصب بوده، بمعیشت از طرف حقیقی نگاه میکردند
و گذشته ازین، چون در مکاتب روسی طریق تعلیم
۱ چار یا اینکه (تزار) عنوان پادشان روس است . چنانکه
رومیان و المانیان پادشاهان خود را "قیصر" چینیان "خاقان"
ایرانیان "شاه" می نامند .


ترکستان

۷۷

خوب و منتظم بود، فرزندان شان را بیش تر بدین
مکتب ها فرستادن گرفتند و چون آنها میخواستند که
بفرزندان شان بعلاوه علوم دنیائی ، علوم دینی و
شرعی را تعلیم داده ، بآنها تربیۀ ملی دهند . ازین رو
فرزندان خود را برای تحصیل بمدرسه های ترک تاتار
روسیه (مدرسۀ قار غالی، استرلی باش، ترویسکی و در
سالهای آخر بمدارس نظامیٔ اور نبورغ، اوفا وقازان)
روانه مینمودند. در زمانهای آخر بممالک خارجه، همچون
عربستان، مصر و استانبول هم شاگردان قازاق برای
تحصیل سفر مینمایند .
در زمان حاضر در میانۀ قازاقان اشخاص تربیه
دیدۀ آوروپا وصاحب معلومات عالی بسیار اند.
همچنین عرفانیٔ که در مدارس اسلامیۀ استانبول، مصر
و روسیه تحصیل نموده اند، نیز بسیار میباشند در
سایۀ اینها اکنون ادبیات ملیٔ قازاق براه منتظمی در
میآید و مکاتب جدیده هم در میانۀ قازاقان روز تا
روز افزون میشود. نفوس قرغز . ـ قازاق بقدر شمش


ترکستان
۷۸
ملیون است.
تورکمنستان
یکی از ملتهای کوچی ترکستان ترکمانان هستند
اینها از زمانهای قدیم در همین جاهای حاضره اشان
زندگی می نمایند. ترکمانان از آنجائی که در یک گوشهٔ
کشور ترک واقع بوده، از سر راه قهرمانان (هون، ترکان
او غوز، چنگیز و تیمورها) که از آسیا پی در پی یکدیگر
خروج مینمودند، دور بودند، ازین رو در همان زمانهائی
هم که خلق های ترکستان بجاهای گوناگون کوچ میکردند
اینها همین محل سکونت شان را تغییر ندادند.
ترکانی که در جنوب ترکستان زندگی می نمایند.
از زمانهای خیلی قدیم «ترکمان» نامیده میشوند چنین
گمان میرود که اینها بقایای همان او غوز هائی هستند
که در سواحل سردریا سکونت داشتند. ترکان سلجوقی
و عثمانی که در تاریخ نام مشهوری را دار هستند،
از قوم همین ترکمانان خوارزم و بحر خزر می باشند.


ترکستان
۷۹

اینها از جهات خوارزم و ساحل بحر خزر حرکت نموده،
در جهات آسیای کوچک ساکن گردیده اند.
شمارهٔ ترکمانان بقدر هشتصد هزار است که
ازین در ترکمانستان سیصد و پنجاه هزار، در خیوه
سیصد هزار و در بخار پنجاه هزار ساکن بوده،
باقیٔ دیگر در ترکستان، ایران و افغانستان سکونت
مینمایند. ترکمانان قومی دلاور، جنگی، است قول،
با ناموس، وعده دار و انتقام جو می باشند.
اگرچه قسم بزرگ ترکمانان بطرز کوچی زندگی می
نمایند، ولی اکنون کم کم معیشت حضری را اختیار
می کنند.
ترکمانان اکثراً بتربیهٔ گوسفند، اسپ و شتر می
پردازند. خصوصاً در تربیهٔ اسپان خیلی ترقی کرده‌اند
و اسپان ترکمنی خیلی مشهور است. در میانهٔ ترکمانان
هنر قالی و پلاس بافی هم خیلی ترقی نموده، قالی‌های
ترکمانی از جهت زیبائی و باد وامی از قالی های ایران
بهتر شمرده میشود. زبان ترکمان ترکی و شیوه اشان


ترکستان
۸۰
بشیوهٔ ترکی عثمانی نزدیک است، ادبیات ملی، شعر، مقال، حکایه وغیره ترکمانان هم بادبیات ترکان عثمانی ماننده می باشد.
ترکمانان از آنجائی که بطرز کوچی زندگی می نمایند، ازین جهت در میانهٔ آنها علم و معارف ترقی نکرده است، آنها عموماً در جهالت و نادانی زندگی مینمایند. ولی درین سالهای آخر قدری بیدار شده، بتحصیل علوم مسلمانی و روسی شروع نموده اند. ترکمانان هم همچون قازاقان، مسلمانان ساده و بی تعصب میباشند آموزگاران دینی و دنیائی آنها نیز ملاهای بخارا، خیوه و ایران و معلمین ترک. تاتار میباشند. ترکمانان در اہواز، آغال، تکه و قلعه کوک تپه با روسہا محاربه سخت و خونینی نموده، شکست خوردند و در نتیجهٔ این شکست شان، در سال ۱۸۸۱ میلادی بحکومت روس تابع شدند. ولی ترکمانان مرو وعشقا باد باختیار خود در سال ۱۸۸۳ بروسیه تسلیم گردیدند.


ترکستان
۸۱
قارا قالپاقان
یکی از ملت های خیلی قدیمهٔ ترکستان، قارا قالپاقان اند که در امارت خیوه زندگی مینمایند. اینها از جهت نسل بترکان خزر و پیچیناک منسوب بوده، در اوایل در سواحل (ایدل) زندگی میکردند. در دور فتوحات ترک مغول آنها در مجرای پایانی آمو دریا ـ ساکن گردیده، بادهقانی و ماهیگیری گذران میکردند. قارا قالپاقان مردمان خیلی حلیم و برد باری بوده، ولی زیاده کوشان و غیور می باشند. شمارهٔ قارا قالپاقان بقدر یکصد و سی هزار نفر میباشد.
سارتها
قسم بزرگ سارتها در شهر های ترکستان سکونت داشته، با سوداگری و پیشه وری زندگی مینمایند. بنا بقول بعضی مؤرخین، سارتها قومی اند که از اختلاط ترک ـ اوزبکان و یا ترک ـ مغولان با ایرانیان پدید


ترکستان
۸۲
آمده اند . (بعضی مؤرخین لفظ سارت را بضدّ کوچی
و مرادف حضری استعمال مینمایند) .
سارتها از جهت رنگ، قیافت و سیمای شان
بتاجیکان مانند بوده، زبان شان ترکی چاغاتایی
میباشد . سارتها اصلاً ترک بوده، بخون آنها خون
ایرانی آمیخته است . ولی تاجیکان اصلاً ایرانی بوده
بخون آنها اندکی خون ترک مخلوط میباشد .
نفوس سارتها در ترکستان بقدر ملیون ونیم بوده،
اکثراً در شهرها اقامت مینمایند. و سارتها در سوداگری
ماهر، در امر معیشت قناعت کار و مقتصد و خیلی کوشان
بوده، قسم بزرگ سودای ترکستان در دست ایشان
میباشد. سارتها همگی در مذهب اسلام بوده، اسلامیت
را از مجاهدین عرب اخذ کرده اند. اینها علاوه بر اینکه
در اسلامیت خیلی متعصّب اند، بعضی عادات کهنه
خود را هم مقدّس میشمارند .
سارتها چون در شهرها بطرز مدنی زندگی می نمایند،
ازین جهت در میانه آنها مسجد، مدرسه و مکتب بسیار


۸۳
ترکستان

است. پیش ترین مدارس و مکاتب ایشان با
موقوفات اداره میشود و دوام آنها از جهت مادّی
تأمین گردیده است. ولی تعلیم و تعلم درین مکتب
و مدرسه ها باصول کهنه بوده، اینک از همین سبب
است که در میانۀ سارتها علم و معارف ترقّی نکرده
است و قسم بزرگ اهالی بیسواد و نادان میباشند.
ادبیات ملّی سارتها - از غزل، شعر، حکایۀ مقال
بحربیت - عبارت بوده، نسبت به ادبیات قازاق
خیلی پست و فقیر میباشد. در شعر، آهنگ، حکایه و
مقالهای سارتها، عموماً در ادبیات ایشان تأثیر ایرانی
و تاجیکی حکمتفرماست.

تارانچیان

اینها خلقی اند که بسارتها خویشاوند بوده، در ولایت
یدی سو اقامت دارند، شمارۀ اینها بقدر هفتاد هزار
است. بغیر آنها خلق دونگان هم است که آنها
بمانند تارانچیان بدهقانی و بوستانداری زندگی مینمایند.


ترکستان، ۸۴

اینها از چین کوچیده آمده، در ولایت یدی سو ساکن
شده اند. بعبارت دیگر دونگانیان چینیانی اند که دین
اسلام را قبول کرده اند. شمارۀ اینها بقدر بیست هزار
میباشد.
در ترکستان بسوای اینها مقداری ارمنی، ایرانی
یهودی، جوگی، لولی، افغان، هندی و آلمانی نیز زندگی
مینمایند. همۀ این ملت های مختلفه در یکجا دو فایض
اہل ترکستان را تشکیل میدهند. در میانۀ اہالی
اجنبی ترکستان روسہا اکثریت را تشکیل میدهند.

آمدن روسها بترکستان

چارآن روس، چون در عصر شانزدهم لفتوحات
پرداخته خانهای قازان، حاجی ترخان، سسبر، قریم و اوردا
های قازاق را مغلوب نمودند و یا که بسیاست تابع
خویش ساختند، حسن ظن شان بخود افزوده، بدین خیال
افتادند که جمیع عالم ترک و اسلام را ضبط کنند. اینک
۱ـ چار یا اینکه (تزار) عنوان پادشاهان روس است.


ترکستان
۸۵
برای اجرای این خیال شان بخاک ترکیه و ایران
بنای دست اندازی را گذاشتند. سپس بسودای
سفر هندستان افتاده بتعقیب این مقصد، بآسیای
وسطی بنای تجاوز را گذاشتند در عصر هفدهم میلادی
چند بار بترکستان سفر نمودند. ولی ازین سفرهای
شان نتیجه ئی ظاهر نگردید (سفرهای خیوه در زمان پیتر
کبیر). نهایت در عصر نوزدهم که خانهای اوزبک و
سارت بسبت نزاع و کشمکشهای داخلی رو بضعف
گذاشته بودند، امید روسها را به اجرای مقصد شان
قوی نمود. و حکومت چاری قرار داد که ازین بی
تدبیری و ضعف خانهای ترکستان استفاده نماید.
چیزی نگذشت که روسها از طرفهای سیبریا و اور
نبورغ بترکستان تجاوز کردند. در سال ۱۸۵۰
(قازالی) و در سال ۱۸۵۳ (آق مسجد) را از خان
خوقند ضبط نمودند. سپس عسکرهای روس در تحت
اداره جنرال (چیرنایف) و (کاوفمان) سال ۱۸۶۰ شهر
(توقماق)، سال ۱۸۶۲ شهر (پشپک)، سال ۱۸۶۴


ترکستان
۸۶
(اولیا آتا)، (ترکستان) و (چمکند) را اشغال نموده،
بتاشکند هجوم آوردند. در سال ۱۸۶۶ امیر بخارا
بروسها اعلان حرب نموده، در جنگ (ایر جار) مغلوب
گردید و مجبور شد که شهر خجند، اورا تپه و دیزح را
بروسها ترک نموده، با آنها صلح کند.
در سال ۱۸۶۸ روسها باز بهانه ئی بدست آورده،
در تحت فرماندهی جنرال (کاوفمان) بخاک بخارا هجوم
آوردند درین سفر شهر سمرقند، کته قورغان و زیره بولاق
را اشغال نموده، امارت بخارا را بتحت حمايهٔ روسیه در
آوردند. در سال ۱۸۷۳ روسها بیاری امیر بخارا، خانی
خیوه را هم به حمايهٔ خویش گرفتند. همچنین بتحریک
و اغوای امیر بخارا در سال ۱۸۷۵، در سمرقند واقعهٔ
خدایار خان بوقوع آمد روسها اینجا نیز بهانه ساخته ئی
را بدست آورده، بمقابل خان خوقند اعلان جنگ
دادند. در آخر، سال ۱۸۷۶ عسکر خدایار خان را
شکست داده، شهرهای خوقند، اندیجان، نمنگان و مرغیلان
را ضبط نموده، بجای خانی خوقند ولایت فرغانه را


٨٤ ترکستان

تشکیل دادند و در آنجا والی (گوبر ناتور) خود را تعیین کردند.

هنگام آمدن روسها، در ترکستان اختلال و ظلم حکمفرما بود. امیران و خانهای تدبیر و مسرف بوده، فقط فایدۀ شخصی خود را مراعات میکردند و برای فایدۀ شخصی خود با همدیگر جنگ و نزاع میورزیدند. فتنه و کشمکش شهزادگانی که مدعی خانی و یا غوغا و شلوقی سرداران عسکری که خواهان تخت و تاج بودند، در هرجا دوام میکرد. بیگها، حاکمان و منصب داران خلق بیچاره (رعیّته) را بدلخواه شان غارت میکردند. مال و ملک شان را مصادره مینمودند. بعفت و ناموس زنان و دختران شان تجاوز میکردند. اهالی ترکستان چندین عصر باز بشلوقی و بی ترتیبی و اختلال و نا راحتی عمر گذرانیده، از ظلم و غوغای خانها و بیگها تماماً بجان آمده بودند.

اینک در چنین زمان، صاحب منصبان حریص و چاران ظالم روسیه، ازین عجز و حال اسف اشتمل


ترکستان ۸۸

ترکستانیان - استفاده نموده، مسلمانان را بمقابل یکدیگر
آلت و سپر ساخته، بکار در آمدند و بزحمت اندکی
بمقصد خویش موفق شدند سختی که روسها هنگام فتح
ترکستان دیدند، فقط تشنگی و گرسنگی آنان بود. ولی
مقابله و مقاومت لازمی را از ترکستانیان ندیدند.
صاحب منصبان روس، هنگام آمدن شان بترکستان وعده های
بسیار می داده بودند که وحشیان ترکستان را تأدیب نموده، بمیانه
ایشان مدنیّت نشر خواهند کرد. اهالی ترکستان را بنور علم و معرفت روشن خواهند
نمود دشت و بیابانها را آبیاری نموده، آباد خواهند ساخت.
ولی کار علم و معارف را در ترکستان بدست مسیونرهای
متعصب سپرده، بحمیت دینیه و ملیه، وجدان و ناموس
ترکستانیان بنای تجاوز را گذاشتند.
ترکستانیان بیش از نیم عصر در زیر دست حکومت
چار و ویلیکو روسها زندگی نموده، استقلال سیاسی و
مختاریت ملی خود را غایب نموده بودند. در زمان
حاکمیت چار ها بورژوازیای ترکستان از ترکستان خیلی
فایده های سیاسی و اقتصادی دیدند. ولی در عوض


۸۹ ترکستان

این، باهالی ترکستان هیچ گونه خدمت مدنی و اجتماعی ننمودند بجای اینکه در بین اهالی ترکستان معارف و مدنیت نشر کنند، اهالی را فقط به اطاعت و صداقت چاران، بتعظیم و احترام افسران آموختند و هم بنشر روسی و نصرانیت کوشیدند. بمیانه قبایل ساده دل اهالی ترکستان دشمنی و اختلاف انداخته، آنها را از یکدیگر جدا و متفرق ساختند. علما و قاضیان جاه طلب را با جامه ها، نشان و میدالها فریفته، ایشان را بمقابل جوانان ترقی خواه و ملت پرور تحریک نمودند. با همه این، در زمانهای آخر در بین اهالی ترکستان دور ترقی و بیداری شروع شده و ایشان اگرچه بآهستگی و تدریجی، ولی بجدیت براه مدنیت قدم گذاشتند. بعضی دولتمندان با حمیت ترکستان از ترکان شمالی عبرت گرفته، بکشادن مکتب های تازه شروع نمودند. همچنین بعضی از جوانان غیور ترکستان در مکاتب و مدارس اسلامی روسیه اکمال تحصیل نموده، بترکستان مراجعت کردند و در اینجا مکتب های موافق زمانه کشادن گرفتند.


ترکستان

۹۰

از طرف دیگر اهالی ترکستان بمکتب های روس داخل
شده، بآموختن علوم و فنون دنیائی مشغول گردیدند پس
از حریت سال ۱۹۰۵ در میانه اهالی ترکستان بنام
« جوانان » و «کهنه پرستان » دو فرقه پیدا شد این گاه
فرقه جوانان برای تنویر اهالی و تخلیص آنها از اسارت
سیاسی کوشیدند.
نهایت، چون در سال ۱۹۱۷ میلادی، سال حریت
و آزادی زائیده شد، برای اهالی ترکستان دور تازه ئی
شروع گردید. این سال، ابتدای خلاصی ترکستانیان
است از اسیری و تاریکی .
(در سال ۱۹۱۷ میلادی، ۲۸ نویابر، در خوقند انجمن
(قرو لتای) عمومی کشور ترکستان بوقوع آمده، در ترکستان
مختاریت ملی اعلان گردید. ولی چون در میانه اعضای
حکومتی این مختاریت بعضی اشخاص مخالف مسلک
سوسیالیزم در آمده بودند و هم باغوا و دسیسه بعضی محافظ
کاران، در بین حکومت مختاریت و حکومت کامیساران،
سوء تفاهمات چندی پدید آمده بود، در نتیجه حکومت


ترکستان
۹۱
مختاریت منحل شده، پای تخت آن، شهر خوقند تماماً خراب
گردید (سال ۱۹۱۸ از ۳۱ یانوار تا ۷ فیورال) سپس در
سال ۱۹۱۸ - ۳۰ آپریل کامیساریات خلق ترکستان
مملکت ترکستان را جمهوریت مختار کارگران و دهقانان
اعلان نمود بحکومت این جمهوریت ۱۶ نفر اعضا انتخاب
شدند که سه نفر آن از مسلمانهاست.
قسم بزرگ روسهای ترکستان، بمأموریت حکومتی
سوداگری و در ناودها بکارگری مشغول بوده، قسمی هم
در ولایت یدی سو و سردریا بدهقانی و چاروا داری
زندگی مینمایند. روسها از آن زمانی که بترکستان آمده اند
خودشان را خیلی با تربیت شمرده، اهالی محلی را بچشم
وحشی مینگریستند و بالفاظ رسارت، و «آزیات» آنها را
تحقیر نموده، اذیت میدادند (در پویزه دها برای ترکستانیان
واغونهای مخصوص تعیین نموده، ایشان را در همچین
واغونها جای میدادند) .
لیکن این روسهای با تربیه که هوا داران چاریزم
بودند، ترکستان را بیش از پنجاه سال اداره نموده،
نه پله


ترکستان
۹۲

شیره آن را همچون زالو مکیدند. ولی باهالی محلی ترکستان
از « مدنیت ایشان » هیچ اثری نرسید و برای ترقی
علم و معارف در بین اهالی بومی قدمی برنداشتند.
سودا، صناعت و کسب
کسب عمده مسلمانان ترکستان : چارواداری بوده
مقداری هنرهای دستی هم موجود است. استخراج و
اعمال ثروتهای زیر زمینی و کار های فابریک و زاودی
حاضر در حال ابتدائی میباشد.
زراعت ترکستان فقط در سایه آبیاری صنعی
بوجود میآید. خصوصاً باغداری، پنبه و شالی کاری
بآبیاری صنعی محتاج است. در زمان حاضر فقط از
صد حصه، یک حصه، قطعه ترکستان (یعنی بقدر یک
ملیون هشتصد هزار دسایتین زمین) بطریق صنعی آبیاری
نشده، استفاده میگردد. گذشته ازین، زمین های « بهاری
کاری » هم هست که همه آنها بآب برف و باران آبیاری
میشود . ( این گونه زمین ها بقدر نیم ملیون دسایتین می


ترکستان

۹۳

باشد) .

قسم بزرگ زمین های دیگر بی منفعت ،یعنی بدون کشت و کار میماند. در زمین ترکستان : گندم، شالی (برنج)، جو، ارزن، جواری، مکه جواری، ماش، تمباکو میروید. در باغهای آن بوته های و درختان میوه بفراوانی می رسد. در بوستانهایش تربوز (هندوانه)، کدو، خربزه های شیرین بعمل میآید.

پنبه داری

یکی از کسب های مهم، بلکه عمدهٔ ترکستان، پنبه کاری میباشد. این کسب خصوصاً در فرغانه ترقی کرده است در ترکستان دو نوع پنبه کاشته میشود : یکی پنبهٔ محلی (جایداری) است که غوزهٔ این متصل و چسپیده بوده، پنبه و دانهای آن را جدا کردن دشوار میباشد (تخم پنبهٔ جایداری در عرض صد روز میرسد) . دیگری پنبهٔ آمریکائی است که تخم آن اصلاً از آمریکا آورده شده است. چون این پنبه رسید، غوزهٔ آن کشاده شده،


ترکستان ٩٤
پنبۀ اش از هم پاشیده میشود. غاز پنبۀ آمریکائی از
جایداری دراز تر و سفید تر میشود (این پنبه در عرض
٧٠ - ٧٥ روز میرسد) .
در ترکستان بحساب میانۀ هر سال بیش از ده ملیون
پوت پنبۀ آمریکائی، بقدر سه ملیون پوت پنبۀ جایداری
کاشته میشود و ازین دو صد ملیون منات عاید میگردد.
در ترکستان کار پنبه کاری بطرز خیلی بی تربیت و بی
فائده دوام میکند. چون این کسب بطرز علمی و فنّی براه
گذاشته نشده است، ازین رو، اگرچه زحمت و قوۀ بسیاری
صرف مینمایند، ولی حاصل آن را کم میگیرند. بسبب
اینکه چون در ترکستان راههای آهن کم بوده، زمین ها
بموجب فنّ زمان حاضره زراعت نمیشود، کارهای آبیاری
براه منظمی در نیامده و جمعیّت های میده قرض بقدر لزوم
منتشر نشده است (خلاصه چون حاکمیت در ترکستان
تاکنون در دست روسهای نیم مدنی بوده است)، ازین
جهت پر فایده ترین و با برکت ترین کسب پنبه کاری
بقدر لزوم ترقی نکرده است .


ترکستان
۹۵
باغداری
دومین کسب های با فایدهٔ ترکستان باغداری میباشد
در ترکستان اقسام و انواع انگور ها موجود است که اگر بقدر
لزوم آبیاری شده، بخوبی پرورش گردد، حاصل زیادی
خواهد داد. ازین انگور ها مشروبات و سیر که های گوناگون
میسازند. میوه های خشک ترکستان: غولنگ، مویز، بادام
پسته، آلوچه، سیب و خربزه قاق بممالک خارجه بسیار
نقل میشود. در اینجا توت هم تربیه میشود که برگهای توت
را بکرمهای پیله میدهند. بدین گونه پیله داری هم برای
خلق، خصوصاً برای اهالی فرغانه، از کسب های پر فائده
شمرده میشود. در ولایت فرغانه ویدی سو زنبور داری
(پرورش زنبوران عسل) نیز خیلی ترقی کرده است و
آدمان بسیاری مشغول این پیشه هستند.
چار وا داری
در ترکستان قرغه - قازاق و ترکمانان بیش تر با


ترکستان
۹۶

چارواداری (تربیهٔ حیوانات) زندگی مینمایند تمام معیشت
خلق کوچی از همین چارواداری میگذرد جمیع ثروت
و خوشبختی، راحت و خوشگذرانیٔ آنها در سایهٔ رمه‌های
گوسفند و گاو و گله‌های اسب و شتر حاصل می‌شود.
خلق کوچی در بالای همین حیوانات از یک دشت
بدشت دیگر میکوچند. از بیابانهای ریگ‌زار و دره
های کوه در پشت همین حیوانات عبور مینمایند. این
حیوانات، هم زمین‌های خلق کوچی را شیار میکند و هم
بارهای ایشان را نقل مینماید. بعضی از آن حیوانات
را ذبح نموده، گوشتش را میخورند، از پشم و پوست
آنها نمد، جوراب، کلاه، چکمن، موزه و کفش میسازند. از
موی آنها ریسمان و نخ‌های گوناگون میرسیند.
چارپایان قازاق و ترکمان عموماً از نسل میانهٔ بوده،
خورد، ضعیف و بد نما میباشد. ولی اسبان ترکمنی و
گوسفندان قاراکولی (عربی) - مشهور است.
در ترکستان درین سالهای آخره کار چارپاداری
تنزل کرده و سال بسال کمتر میشود. خصوصاً بعد از


۹۷
ترکستان

انمکه از داخلیه روسیه (در زمان حکومت چاری) -
بترکستان مهاجران روس و مالا روس آمده، زمین های
خلق کوچی را صاحبی نمودند، مقدار چرا گاهها ے
ایشان خیلی کاسته شد. این مهاجرین در حق خلق
کوچی جبر و ظلم های گوناگون نموده، بچار پایان ایشان
ضرر های بسیاری رسانیدند. همچنین بسبب خشکسالی
های پیاپی هم پیشه چار و اداری سال تا سال کم می
شود و در نتیجه این خلق کوچی زندگی بدوی را ترک
نموده، کم کم زندگی حضری را اختیار میکنند.
هنرهای دستی

هنرهای دستی ترکستان وابسته بطرز معیشت
اهالی است. خلق کوچی از محصولات خام حیوانات
خویش، مثلاً از پشم، موی، پوست و چرم آنها، غالباً
اسباب ضروری خویش را میسازند. مثلاً نمد، قالی،
پلاس، خورجین، خلته، (کیسه) انبان، پوشاک، پوستین،
ریسمان، بند و غیره میسازند بعضاً این مالها را بمقدار


ترکستان
۹۸
زیاد حاضر نموده، زیادی از احتیاج خود را بفروش
میرسانند.
ولی خلق حضری خصوصاً شهریان، اشیای خام
را از خلق کوچی چارواداران خریده، آنها را بدست
خود، نسبت بخلق کوچی، ظریف تر و زیباتر اعمال
مینمایند، اهالی شهری از پوست و چرم حیوانات همه
گونه یا افزارها و پوشاکها میدوزند. از پنبه و ابریشم
کمربند، کلاه، جامه و پارچه های گوناگون حاضر مینمایند.
از نقره و فلزات مختلف ظرفهای گوناگون زیبا و نقشین
(کوزه، آفتابه، طبق، کاسه، لعلی، لگن، سماوار، چایجوش)،
صندوقچه و اسباب های زینت میسازند. بسوای اینها،
در بین شهریان صنعت کلالگری موجود است که از
گل، ظرفهای گوناگون سفالین درست میکنند و در
خمدانها خشت و کاشیهای رنگارنگ میپزند. همچنین
پیشه های صابون پزی، آسیابانی، خرازی، رنگریزی،
زرگری، مسگری، تونوکه سازی، آهنگری، خراطي وغیره
هم در شهرها خیلی ترقی کرده است.


ترکستان ۹۹

زاود و کارخانه داری

بسبب کم بودن راههای آهن در ترکستان، دور بودن این مملکت از مرکز های مدنیت، گرانی اسباب سوخت (همچون ذغال سنگ، کراسین، نفت آنترا- تسیت و درخت)، کافی نبودن کارگران و استادان ماهر و پیدا نبودن پول، سرمایه و علم که همۀ آنها ضرور است، کارهای زاود و کار خانگی در ترکستان بقدر لزوم براه انداخته نشده است. با وجود این در ترکستان کارخانه های پنبه بسیار است که آنها تماماً بترتیب آور و پا گذاشته شده اند (اکثر این زاودها بدست مسلمانان می باشد) .
بسوای اینها، مقداری آسیاهای بخاری، زاودهای شراب سازی و کارخانه های روغن کشی نیز در ترکستان موجود است (در ترکستان یک کارخانه سانتونین موجود است که دروی از علف و گیاههای شفایی ترکستان برای درد بواسیر دارو حاضر مینمایند) .


ترکستان
۱۰۰
بجز سببهای بالا که مانع ترقی فابریک و زاد و های
ترکستان گردید، استبداد و دسیسه های حکومت چار
فابریکاچی و سرمایه داران ماسکو هم سبب مانع پیشرفت
صنایع کار خانه باشد. اکنون بعد ازین، در ترکستان این
صناعت ها باید ترقی کند.
معدن و کانها
اگرچه معدنها (ثروت های زمینی) ترکستان خیلی
زیاد است، ولی آنها تا کنون بقدر لزوم کار کرده نشده
است در اینجا معدنهای نمک، ذغال سنگ، سرب،
آهن، مس، موم سنگ، سنگهای گرانبها، همچون مرمر،
فیروزه، عقیق و زمرد، در منبعهای رود زرافشان بمقدار
کمی طلا، در کنار نهر مرغاب نقره نیز پیدا میشود در ترکستان
آبها و چشمه های معدنی دریا چه های نمک عموماً دریا چه ها و چشمه های
شفائی بسیار است. جنگل داری
کسب جنگل داری در ترکستان بحکم هیچ است.


ترکستان
۱۰۱
زیرا درینجا جنگل و درخت زار کم بوده، آنها هم فقط
در کوهها و در ریگ زارها (ساکساول) میروید. بسوای
این جنگلهای طبعی، درختان زیادی هم موجود است
که آنها در لب جویها، حوضها و در باغها کاشته شده اند.
در جنگلهای کوه میوه های گوناگون همچون جوز، فندق،
بادام، پسته میروید. لیکن بیش ترین جنگل های
ترکستان برای هیزم استعمال میشود. چوبهائی که برای
عمارات بکار میرود، بمقدار کمی در بالای کوهها میرویند
ازین جهت اهالی ترکستان، غالباً برای عمارات شان
چوب و تخته های لازمی را از روسیه میآورند.
کسب ماهیگیری وشکار
در ترکستان غالباً در سواحل نهر آمو و سر، بحرآرال
و خزر، همچنین در دریاچه (کول) های مختلف اجرا شده،
هر سال بقدر چندین ملیون ماهی گرفته میشود. در قطار
اهالی محلی (قازاق، قرغز، قارا قالپاق، تاجیک) قازاقان
مهاجر اورال نیز بکسب ماهیگیری مشغول میشوند.


ترکستان
۱۰۲
بشکار حیوانات و مرغان اهالی محلی با آلات خیلی
ساده ( همچون دام، تله، تور، کمند، قپقان ) مشغول می
شوند، همچنین گودیهای مخصوصی کنده، سگان تازی و
مرغان شکاری، همچون باز و شاهین را آموخته، با آنها شکار
مینمایند. گاها تفنگهای کهنه و چقماقی را نیز برای شکار بکار
میبرند . در اینجا از حیوانات درنده و وحشی : شیر، ببر،
پلنگ، گراز، گرگ، خرس، روباه، گربه، گوزن، آهو ،
و از مرغان : قرقاول، کبک، تیهو، قو، غاز، مرغابی و
بیدانه شکار میشود . در ترکستان شکار برای کسب
نبوده، بلکه برای معاونت زندگانی و یا برای کیف
و شوق اجرا میشود .
راههای ترکستان
در زمان حاضر دشتهای بی آب و بیابانهای بی
علف ترکستان را از دو طرف، راههای آهن قطع مینماید.
در سایهٔ این راهها ترکستان با دنیای مدنیت می پیوندد
و بدین سبب این راهها برای ترکستان خیلی مهم میباشد.


ترکستان
۱۰۳
یکی ازین راههای عمده، راه آهن آسیای وسطی است
که از ساحل بحر خزر (از شهر کراسناواد) شروع شده، از
شهرهای عشق آباد، مرو، بخارا و سمرقند گذشته، تاشکند
میرود و این راه سال ۱۸۸۸ میلادی تمام شده است.
ازین راه بزرگ چهار شعبه جدا میشود که یکی از مرو تا
قلعهٔ کوشک، دویمی از موقع چر نایف تا خوقند و اندیجان
سومی از خوقند تا نمنگان، چهار می از خوقند تا مرغیلان
امتداد مییابد.
راه آهن دویم از تاشکند شروع شده، از شهرهای
ترکستان، آقمسجد، قازالی و آقتوبه گذشته، تا اور نبورغ
امتداد دارد (این راه آهن سال ۱۹۰۴ تمام شده است).
از راه تاشکند (از موقع آریص) شعبه ئی جدا شده، از چگند
پشپک، آلما تا، سیمپلات گذشته بشهر اومسکی رفته، براه
آهن بزرگ سیبریا می پیوندد با این راه بترکستان
خیلی مال و متاع آمده و از ترکستان خیلی چیزهای خام
نقل میشود. ازین سبب این راهها ترکستان را بمرکز
مدنیت آو روپا پیوسته، بترقیٔ سودا و صناعت و پیشرفت
ولے


ترکستان ۱۰۴

اقتصاد آن تأثیر بزرگی میدهند.
راههای آبی ترکستان (کشتی و قایق رانی) در بحر خزر
دریای آرال و نهر آمو اجرا میشود. در میانه ساحل شرقی
و غربی بحر خزر (در میانه باکو و کراسنوودسکی) و در بین
ساحل شمالی و غربی (بین حاجی ترخان و ایران) همیشه
رفت و آمدی دوام میکند.
در بحر آرال، در میانه مملکت خیوه (بندر توقماق، آما
مویناق) و موقع (آلتی قو دوق) که در شمال واقع
است کشتیهای بار کشی و سر نشینی گشت و گذار میکند
در نهر آمو دریا، در داخله امارت خیوه و بخارا، در میانه
پترو آلیکساندر، چهار جوی، کرکی، ترمیز در مدت هشت
ماه منتظماً کشتیهای بخاری حرکت میکند. گذشته ازین
در نهر آمو پیشه قایق رانی هم خیلی ترقی نموده، قایق
چیان خیوه تمام سال در میانه مزار شریف که در حدود
افغانستان واقع است و چیمبای و قونگرات بار می
کشند. از پائین ببالا (از خیوه به چهار جوی) پنبه و
پوست آورده از بالا بپائین مالهای گزوار، کرباس


ترکستان
۱۰۵
نفت ، چای ، شکر ، اسبابهای آهنین و چیز های دیگر نقل مینمایند . با این کشتیهای بطرز کهنه که از قدیم مانده است ، اهالی خیوه هزار ها پوت مال نقل مینمایند (از اهالی خیوه بقدر بیست هزار نفر به پیشۀ کشتی رانی مشغول میباشند) . در ترکستان ، بسوای این ، راههای کاروانی هم بسیار بوده ، کاروانیان از ترکستان به ایران ، افغانستان ، چین رفت و آی می نمایند .
معارف ترکستان
معارف ترکستان بدرجهٔ خیلی پستی میباشد . اگر چه در ترکستان مکتب و مدرسه بسیار است ، ولی در همهٔ آنها طریق تعلیم و تعلّم باصول قدیم جاری است . در مدرسه ها اکثراً علوم دینی آموخته شده ، علوم دنیوی وفنّی خیلی کم تدریس میشود . در زمانهای آخر مکتب های اصول جدیده در ترکستان کشاده شده در آنها با ترتیب تازه تربیهٔ اسلامی و روح ملّی داده


ترکستان ۱۰۶

می شود.
در مدارس قدیم ترکستان طرز تدریس و تعلیم با
اصول قدیم است. مدارس ترکستان که در زمان خود
همچون ابن سینا، فاریابی امام بخاری، علامه طوسی ،
الغ بیک ، علامه زمخشری، میر علی شیر نوائی، سلیمان
باقرخانی، بابر میرزا، ابوالغازی نادران عصر رسانیده
بود، در زمان حاضر بخانهٔ وقف خوران، متولیان و
مدرسان مبدل گردیده است. پس از آنکه ترکستان
بتحت ادارهٔ روسیه در آمد، اگرچه در اینجا از طرف
روسها بعضی مکتب های روسی و مسلمانی کشاده شد
ولی این مکتب ها بیش از آنکه خانهٔ علوم باشند،
دامهای تزویر سیاست و کانونهای تعصب بودند.
بواسطهٔ این مکتب ها روسیت، نصرانیت و تعصب
انتشار میگردید. ازین سبب به این مکتب ها اهالی
محلی با اعتماد و انابت نمی نگریستند. از همین سبب
هم این مکتب ها ترقی نکرد.
مملکت ترکستان از جهت اداره به پنج ولایت


ترکستان
۱۰۷

تقسیم میشود: ولایت سرداریا، فرغانه، سمرقند، ترکستان
ویدی سو. ولایات ترکستان به اویزدها، اویزدها به
ولوست ها و ولوست ها بقشلاقها و آولها تقسیم می
گردند. بولایت ها و اویزدها از طرف حکومت والیان
و حاکمان تعیین شده، به ولوسها و قشلاقها والوستنویها
و آقسقالان انتخاب گردیده، از طرف حکومت تصدیق
می شود.
ولایت سرداریا
موقع جغرافی، حدود و سطح آن.
ولایت سرداریا قسمت شمال غربی ترکستان را
اشغال مینماید. سطح این ولایت چهار صد و سی و نه
(۴۳۹) چاقریم مربع بوده، از چهل و شش
ملیون دسایتین زمین عبارت است (این ولایت از
مملکت فرانسه قدری کوچک تر میباشد).
در شمال ولایت سرداریا - ولایات تورغای، آقمولا،
سیمی پالات، در شرق وی - ولایت یدی سو، در جنوبش


ترکستان ۱۰۸
ولایت فرغانه و سمرقند، امارات بخارا و خیوه ، در غربش
- ولایت ترکستان، در شمال غربی اش - ولایت او
رال واقع بوده، طولش هزار و صد و عرضش هفتصد
چاقریم است .
ولایت سردیرا از جهت خلقت و ترتیبات سطیحه
اش بد و قسمت شرقی و غربی منقسم میگردد . قسمت
غربی اش اکثراً هموار و ریگ زار بوده، چهار پنج یک
ولایت را تشکیل میدهد قسمت شرقی اش از شعبه
های کوه تیان - شان عبارت بوده، یک پنج یک
ولایت را اشغال مینماید . این قسمت شرقی ولایت
سردری یا کوهستان بوده، در اینجا از کوه (تاوس آلاتاغ)
پشته های (آلیکساندر) شروع نموده ، بطرف غرب کشیده
میشود کوه (آلاتاس) باز بطرف غرب، بنام (قازی قورت)
امتداد مییابد و شعبه های آن بطرف شمال غربی میل
نموده، نام قارا تاغ را میگیرد . بسوای اینها، کوههای
سوسامیر، کیلیس و انهار نیز مشهور می باشند.
این کوهها هر قدر که بطرف غرب پیش تر بروند،


ترکستان
۱۰۹

همانقدر پست تر شده، آخر بزمین هموار مبدل می
شوند. شعبه های تیان ـ شان که در ولایت سیر دریا
واقع است، بهمه گونه معدنها و خزینه ها غنی میباشد
(بقول عالم بزرگ موشکیتف که متخصص علم معادن
است، ازین کوهها بقدر نود گونه معدن استخراج می
شود) . چون در میانه و دامنه کوهها، خاک حاصلخیز
"منی" بسیار است، ازین جهت در آنجاها دهقانی
و زراعت هم بخوبی ترقی کرده است.
قزل قوم و قارا قوم که بیابانهای مشهور ترکستان
است نیز در ولایت سیر دریا واقع است. زمین های
این ولایت که در سواحل آمو و سیر دریا واقع است
از بیشه و نیزار ها عبارت میباشد. درین بیشه ها
درختان سنجد، بید، سفیدار سر و میروید. عموماً ولایت
بزرگ سر دریا قابل زراعت نمیباشد.
آب و آبیاری ترکستان
آبهای ولایت سیر دریا، از بحر آرال، نهرهای آمو و سیر،


ترکستان
۱۱۰
و چندین رودها و کولهای دیگر عبارت است.
بحر آرال - عالم مشهور جغرافی «بیرغ» دربارهٔ
بحر آرال چنین تفتیشات کرده است: در زمانهای خیلی
قدیم آب بحر خزر کاسته شده، سطحش پست گردید.
ولی بحر آرال سطح خود را محافظ مینمود. سبب این،
آن بود که بحر آرال در زمانهای قدیم، بواسطهٔ گودی
«ساری قامیش» و وادی «اوزبوی» (مجرای قدیمی
اش) بحر خزر میریخت. چون بدریای آرال از نهرهای
بزرگ، همچون (آمو دریا) و (سیر دریا) آب جاری شده
از وی با مجرای فوق الذکر به بحر خزر میریخت، لهذا
آب بحر آرال مشور نبوده، شیرین بود و هم آرال سطح
خود را محافظه میکرد. زمانی شد که مجرای ساری قامیش
و اوزبوی با گل و ریگ پر شده، راه جریان آب را
از بحر آرال بدریای خزر مسدود نمود. در آن زمان،
آرال بمانند کول بزرگ راکد شد و هم بقانون تبخر آب
بحر آرال کم شده، شور گردید. جدا شدن بین بحر آرال
و خزر تاریخاً معلوم نیست.


ترکستان
۱۱۱
در میانۂ عصر سیزدهم و چهار دهم بقدر یک عصر
آب آمو دریا بواسطهٔ وادی « اوزبوی » بحر خزر میریخت
سپس چون این راه باریک و گل پرشد، مجرای نهر
باز بطرف شمال میل نمود .
در زمان حاضر سطح آمو دریا از بحر سیاه شصت
و شش آرشین و از بحر خزر صد و سه آرشین بلند
تر است . بحر آرال از بحر خزر بقدر صد و پنجاه چاقریم
فاصله داشته، در شمال شرقی بحر خزر واقع است سطح
آرال تقریباً شصت هزار چاقریم مربع، طولش بقدر
سیصد و نو دو پنج ( ۳۹۵ ) چاقریم بوده، گودترین جایش
بقدر نود و سه آرشین میباشد . بحساب میانه عمق
آرال بیست و یک آرشین است . آب بحر آرال
نسبت بکاستن، بیش تر میفزاید . از این سبب سطح
او تار رفته بلند میشود .
آن نهر هائی که بحر آرال جاری میشوند . از بالای
مجرای خود ریگ، خاک و سنگریزه های بسیاری آورده
بحر مذکور میریزند . اینها چون بتک دریا می نشینند،


ترکستان
۱۱۲
ازین روتک بحر کم کم بالا میآید . ازین سبب تک دریا هر سال بقدر نیم میلیتر برداشته میشود (یعنی در هر دو هزار سال بکلفتی یک میتر در تک دریا لای و گل می نشیند) . درین صورت پس از سی هزار سال گودی بحر آرال باید از گل ولای پر گردد . اگر سطح آرال باز بقدر پنج و نیم آرشین برداشته شود، این گاه بحر مذکور بواسطه خلیج (آی بوغیر) بکودی، (ساری قایش) متصل شده، ازین دریا بدریای بحر خزر راه کشاده خواهد شد.
سواحل شمالی و جنوبی آرال پیش رفته و پس کشیده شده، یعنی کج و خم میباشد که ازین سبب خلیج و نیم جزیره های بسیاری را تشکیل میدهند . در شمال آرال خلیج (پروفسکی) و (ساری چیغاناق)، در جنوبش خلیج (حاجی بابا)، در شرقش خلیج (قارا بایلی) مشهور است . مشهور ترین نیم جزیره های آرال : قولاندی، تورناق، آق سویوق و توقماق می باشد. در ساحل شرقی آرال خیلی جزیره های ریگی موجود است.


۱۱۳ ترکستان

در ساحل شمالی آن جزیرۀ «کوت آرال» واقع است
که این جزیره از نیم جزیرۀ (آق سویوق) بقدر چهل
چاقریم بطرف عرض شمالی کشیده شده است . در
جنوب جزیرۀ مذکور بفاصلۀ پنجاه چاقریم جزیرۀ «بارسہ
کیلمس» موجود است . در جنوب غربی این جزیره ،
جزایر مجتمعه «چار» واقع اند که مهم ترین آنها جزیرۀ
«نیکولای» میباشد . سطح همۀ این جزایر، بیش از ہزار
چاقریم جای را اشغال مینماید . در نیم جزیرۀ (توقماق آتا)
که در نزدیکی مصبّ آمو دریا واقع است ، پیشۀ
ماهیگیری خیلی ترقّی کرده و هر سال بقدر چهار ۔ پنج
ملیون ماهی صید میشود .
چون اطراف بحر آرال از کوہ خالی است ، از
این رو برای و زیدن بادهای شمالی کشادہ است و
بدین سبب دریای آرال خیلی پر تلاطم وحتیٰ برای
سیاحت مخوف میباشد . در زمستان سطح این دریا از
ساحل شمال شرقی تا جزیرۀ «بارسه کیلمس» یخ می
بندد (در خلیج پیرو فسکی یخ صدو چهل روز دوام میکند).


ترکستان
۱۱۴
آب بحر آرال شفاف بوده، تک وی تاس آرشین
نمودار میشود . شوری آبش فقط بمقدار یک فایض
یعنی در صدی یک، میباشد. جریان بحر آرال از طرف
شرق بسوی جنوب و از طرف غرب بسوی شمال
بوده سرعت جریانش در هر ساعت ششصد ساژین
است.
در بحر آرال بقدر صدوسی و هفت گونه گیاه و نبات
موجود بوده، حیواناتش کم میباشد . درین بحر از حشرات
و ہواجھا (از جانوران بی استخوان دریائی) هفت نوع
و از ماہیان هیجده نوعش دیده شده است .
سرد دریا و سائر رودهای ولایت سر دریا همگی بحوضۀ
آرال روان میشود که مشہور ترین آنها سر دریا و آمو
دریا میباشد .
سرد دریا با جریان وسطی و پایانی خود، اکثر جاهای
ولایت را آبیاری میکند. بسر دریا رود های انهاره
چرچیق ( با پسکهم و چاتقال)، کیله س، (با بورو لدای
و با دام) و آریص مخلوط میشود.


ترکستان ۱۱۵
نهر «بوگان» که از نشیب های کوه قارا تاغ جاری میشود، اگرچه خیلی بزرگ است، ولی نمیتواند بنهر سر مخلوط شود، بلکه در گودیها و وادیهای دامنهٔ کوه «قاراتاغ» بباتلاقها و کولها مبدل میشود. از این کولها (چوچقه کول)، (قوم کول)، (چونیاق کول) و کولهای (برقازان) که در نزدیکی شهر آق مسجد واقع است، مشهور میباشد. در میانهٔ شهر (قارماقچی) و آق مسجد زمین های باطلاق زیاد بوده، از بین آنها رود های (قاره اوزه ک) و (تیره ک اوزه ک) که از یک شعبهٔ سر دریا حاصل شده اند، میگذرند. (در پایان تر آق مسجد وادی قودان دریا و ینگی دریا که مجرای قدیمی سر دریاست، موجود میباشد.
از سر دریا و شعبه های آن خیلی جویهای بزرگ و جوی آب گرفته، جاهای بسیاری را آبیاری و آباد مینماید. ولی چون مجرای پایانی آمو دریا از حدود جنوب غربی ولایت میگذرد، لهذا از جهت آبیاری اهمیت آمو دریا کم میباشد (آمو دریا فقط مضافات خود اطراف


ترکستان
١١٤
پتر و الیکساندر و فسکی، چیمبای، نوقوس را آبیاری می
نماید.
هوایش - هوای ولایت سردریا عموماً خشک
بوده، اثرات رطوبت هوای نسیمی، یعنی شبنم،
ژاله، باران، برف کم میبارد. در اینجا برای دهقانی
و باغبانی زمین ها را فقط بطریق صنعی آبیاری می
نمایند.
خلقش - خلق ولایت سردریا بقدر دو ملیون
بوده، در هر چاقریم مربع زمین چهار و نیم نفر آدم
میافتد. خلق اینجا را از جهت زندگی میتوان، بنام
حضری و کوچری بدو قسمت جدا نمود. ولی معیشت
کوچری سال بسال کاسته، کوچریان کم کم بحال
حضری در میآیند. قسم بزرگ خلق این ولایت
کوچری بوده، آنها بقدر یک ملیون و دو صد
هزار قرغز قازاق، صد هزار قارا قالپاق، ده هزار
جوگی (لولی) میباشند. اهالی حضری را ۶٢۶ هزار
سارت، ١٢٠ هزار روس، ٣٧ هزار اوزبک،


( ۱۱۷ )
ترکستان

۵۶۰۰ نیمس و بقدر ده هزار تاجیک ، یهودی، ترک
تاتار و اقوام دیگر تشکیل میدهد.
سارتها غالباً در شهرها اقامت نموده ، اوزبکها در
آول و قشلاقها زندگی میکنند . سارتها چون طبعاً سودا
گرو در معیشت خیلی با اقتصاد و با اجتهاد اند، ازین
جهت بخوشی تمام گذران مینمایند. ولی از علم و
معارف خیلی عقب مانده اند . در میانه ایشان آدمان
باسواد هم خیلی کم میباشند . لیکن در مال جمع کردن
و محافظه نمودن خیلی حریص بوده ، در صرف کردن آن
زیاده مقتصد و حتی بدرجه خست نزدیک هستند.
اما اوزبکان خواه از جهت دولت و خواه از
جهت معارف نسبت بسارتها در درجه پست تر
میباشند. ترک ۔ تاتاران غالباً در شهرها با سوداگری
مشغول بوده، درباره معارف و مدنیت خیلی پیش
رفته اند. ایشان در شهرها، حتی در دیها و موقفها
(ایستگاههای راه آهن) برای اطفال. مکتب های
متعدده اصول جدیده و در تاشکند دار المعلمین و


ترکستان ۱۱۸

قرائتخانه مکملی دارند.
آمدن روسها
بولایت سر دریا
در اوایل عصر هجدهم، حکومت چار های روسیه در حق قازاق روسهای سواحل (دون) که بدین قدیم نصرانیت سالک بودند، سیاست تضییق را پیش گرفت این گاه قازاقهای دون بتاثیر فشار حکومت، بساحل نهر (جایق) کوچیده، کم کم افزون شدن گرفتند قرغز - قازاقان که در آنزمان همسایه شرقی روسیه بودند، ناراحت شده، خلق روسیه را بتشویش میانداختند. اینک مهاجرت قازاقان دون بسواحل جایق - اورال بمقابل قرغزان قوه بزرگی را تشکیل میداد. حکومت روسیه این حال را بنظر گرفته، بقازاقان روس همه گونه یاریها رسانیدن گرفت .
در میانه قرغزان و روسها هر وقت نزاع و جنگ


ترکستان
۱۱۹
پدید میآمد. در آخر عصر هجدهم، بمیانه خاک قرغزان
و قازاقان روس خط حدودی کشیده شد که این
خط حدود را «خط اور نبورغ و سبیر» مینامند. این
خط از ساحل رود (چایق) و (ادی) تا بشهر او مسق
و از اینجا تا بسر نهر (ایرتیش) کشیده شده بود. روسها
در بالای خط این حدود چندین شهر ها و قلعه ها بناکرده
بودند. در سال ۱۷۴۳ میلادی در گوشه طرف غربی
قزاقان روس شهر اور نبورغ بنا گردید. بعد ازین
شهر های اورسن، ویر خورال، پیتر پاول تأسیس
یافت. هنگام کشیده شدن خط اور نبورغ بیر، در
زمان پیتر یکم، شهر های او مسق و سیمی پالات بناشده بود).
درازی خط اور نبورغ-سبیر (از گوریفکا که در
منصب جایق واقع است، تا کا مینگور بالایی) سهزار
و پانصد (۳۵۰۰) چاقریم بود. اینک در میانه
همین خط، روسها بیش از یک عصر توقف نموده،
نهایت در سال ۱۸۵۲ میلادی شروع کرده، بخاک
ترکستان که دیر باز چشم خود را بسویش سرخ نموده


ترکستان
۱۲۰
بودند، بنای تجاوز را گذاشتند. ولی بدشت سبیر از سال ۱۸۲۴ بنای در آمدن را گذاشته شهر های کو کچه تاغ، آقمولا، قارقالی و آیاگوز را گرفته، بهمین نامها ناحیه ها تشکیل داده بودند. سپس در سال ۱۸۴۷ در گوشهٔ شرقی خط اورنبورع و سبیر قلعه (قاپال) و در طرف غربی، در نزدیکی منصب سر دریا قلعه (رحیم) را بنا نمودند. (این قلعه ها بمقابل قلعه های آقمسجد و قازالی خوقند و برای مقابلهٔ عسکر های خیوه بنا گردیده بود).
چون روسها بدین گونه بصورت تدریجی بدشت های قرغز- قازاق و بیابنهای ترکستان در آمدن گرفتند. خانهای خیوه و بخارا و خوقند که این زمین ها را در زیر دست خود میشمردند، بمقابل روسها عسکر فرستاده بآنها خیلی ضررها رسانیدند. نهایت روسها در سال- ۱۸۵۲ قلعهٔ آق مسجد را از خوقندیان گرفته، در ساحل سر دریا استوار گردیدند.
درین وقتها خان و بیگهای ترکستان در بین خود


ترکستان

۱۲۱

اختلاف و نزاع میورزیدند و بجای اینکه وطن و
ملت را از تجاوز دشمن خارجی محافظه نمایند با
یکدیگر میجنگیدند و هم با هالی حقیقت حال را معلوم
نکرده ، اهمیت فرصت را نمیفهمانیدند. بلکه برعکس
خلق را اغفال میکردند که ترکستان را ارواح اولیا
محافظه میکنند و ازین رو مملکت را روسها گرفتن
نمیتوانند. اینک بدین گونه اظهارات، خلق ساده
دل را خاطر جمع نموده، کار مدافعه را اهمال میکردند.
روسها چون ازین احوالات بخوبی آگاه بودند، ازین
استفاده نموده، قرار دادند که بترکستان از دو طرف
هجوم آورند. از این رو هم از شرق (از طرف سبیر)
و هم از غرب (از ساحل سر دریا) بحرکت در آمدند.
(درین وقتها در طرف سبیر، در ولایت پدی سو،
در میانهٔ روسها و قرغه - قازاقان خوقند در بارهٔ -
تعیین حدود نزاع پدید آمده بود. نیز درین زمانها
(در سال ۱۸۶۶) از ناحیهٔ آلا تاغ (سبیر) در تحت
ادارهٔ جنرال چرنایف یک پولک عسکر روس بطرف


ترکستان
۱۲۲
غرب، بجانب سردریا، حرکت نمود. از طرف دیگر در تحت فرماندهی ویر و فلین یک فرقۀ عسکر روس با ساحل سردریا از غرب بسوی شرق تجاوز کرد و در سال ۱۸۶۴ - هشتم ایون شهر ترکستان رسیده پس از اندکی مقابلت، شهر را اشغال نمود.
جنرال چرنایف که از طرف سبیر میآمد، در سال مذکور چهارم الون در ساحل رود (تالاس) شهر اولیا آتا را اشغال کرد. بعد ازین عسکرهای خوقند، در نزدیکی چمکند گرد آمده، در تحت ادارۀ سردار مسلمان قلی با روسها جنگیدند و در نتیجه مغلوب شدند. در سال ۱۸۶۴ - بیست و دویم ستمبر چرنایف چمکند را هم ضبط نمود. بعد ازین، چرنایف با یک فرقه عسکر بتاشکند هجوم آورد. ولی پس از محاصرۀ چهار روزه شهر را گرفته نتوانسته، برجعت مجبور گردید.
روسها بدین فکر افتادند که در جاهائی که تا امروز از کشور ترکستان گرفته اند، استوار گردند. این رو بجاهای مذکور اداره های خود را بر پا نمودن گرفتند


ترکستان ۱۲۳

در سال ۱۸۶۵ از زمین های فوق الذکر بنام سردریا
ولایتی تشکیل داده ، بجمیع زمین های ترکستان چرناییف
را والی حربی تعیین کردند . لیکن وظیفۀ حاکمی را بعموم
زمین های ترکستان بجنوال گوبر ناتور ناحیۀ اورنبورغ
حواله نمودند . چرناییف در چمکند اقامت نموده ، ولایت
تازه تشکیل شده را اداره میکرد . چرناییف چون
شنید که مسلمانان تاشکند عسکر حاضر نموده ، قوۀ جمع
میکنند ، بدون فوت نمودن وقت ، بضبط تاشکند
قرار داد . برخصت آمدن از جنرال گوبر ناتور اور-
نبورغ منتظر نشده ، بتاشکند حرکت نمود و ۲۷ ماه
آپریل قلعۀ (نیازبیگ) را که در ساحل نهر (چرچیق)
بناشده بود، محاصره کرد . پس از یک هجوم شدید،همه
حصار را ویران نموده ، قلعه را متصرف شد .
بتاشکند بواسطۀ نهر چرچیق آب میآمد و مجرای
این نهر در نزدیکی این قلعه واقع بود ، چرناییف پس
از ضبط قلعه ، مجرای نهر را مسدود نموده ، شهر تاشکند
را بی آب گذاشت . این گاه چرناییف تاشکند را بطور


ترکستان ۱۲۴

اساسی محاصره نموده، برای هجوم قطعی حاضر گردید.
در آن زمان تاشکند از یک بیکی خوقند عبارت
بوده، بواسطهٔ حاکمی که از طرف خوقند تعیین می گردید،
اداره میشد. هنگام آمدن روسها، تاشکند را قوش
داد خواه حاکم و میرزا احمد قوشبیگی و از علما محمد عظیم
ابن محمد رجب، عبد الله جان ولد ملا بابا جان اداره می
نمودند. هنگامی که روسها از یک طرف شهر را بمحاصره
انداخته بودند، از طرف دیگر از سرکردگان خوقند امیر
عالم قلی و خان زاده سلطان سید خان با چهل عدد
توپ، مقداری سربازان نشان زن و توپچی بیاری
تاشکندیان رسیدند.
امیر عالم قلی در قطعهٔ ترکستان بروسها خیلی ضربها
رسانیده و از آنها خیلی آدم را کشته است، روسها
چون خبر ورود عالم قلی را بتاشکند شنیدند، خیلی به
دهشت و اضطراب افتادند. عالم قلی با عسکر خود
بمقابل روسها حرکت نموده، در موضع (آلچیک)
که در مسافت دوازه چاقریمی تاشکند واقع است،


ترکستان
۱۲۵
جنگ سختی بوقوع آورده، بآنها تلفات کلی داد. ولی
در میانهٔ جنگ تیری خورده، زخمین گردید و با همین زخم
وفات نمود. پس از وفات او عسکر هایش پریشان شده
توپ، یراق و اسباب خود را گذاشته، فرار کردند
و بشهر در آمده، دروازه ها را بستند، پس از وفات
امیر عالم قلی، سرکردگان دیگر بواهمه و اضطراب
افتاده، قسم بزرگ آنها بخوقند و سائر طرفها گریختند.
در تاشکند از سرکردگان فقط سلطان سید خان ماند که
او هم بسبب جوانی و بی تجربگی کاری از پیش بردن
نتوانست.
چون حال شهر دشوار شدن گرفت، سلطان
سید خان به امیر بخارا مظفر الدین خان نامه فرستاده،
از وی یاری درخواست کرد. امیر بخارا در تحت ادارهٔ
اسکندر بیگ فرقهٔ کوچکی عبارت از ده - پانزده نفر
بتاشکند گسیل نمود. مقصد امیر ازین، بتاشکندیان
یاری رسانیدن نبوده، بلکه با حیله ئی خان مشروع
خوقند سلطان سید خان را از تاشکند ببخارا آورده بجای


ترکستان

۱۲۶

او بخوقند از طرف خود شخص مطیعی را خان تعیین کردن
و بدین واسطه بتدریج خوقند را بزیر دست خود در آوردن
بود . در حقیقت اسکندر بیگ ، همین که بتاشکند آمد،
خلق محصور را با حیله و دسیسه فریفته ، شورانید و
طرفداران امیر بخارا را در حق تخت خوقند بغلیان
آورده ، تقویه نمود . در نتیجه این طرف بخارائیان قوت
گرفته، سلطان سید خان را بخارا فرستادند ( امیر بخارا
اورا بقتل رسانید) .
(در یک زمانی که دشمن خارجی بتنک دروازه شهری
که بمنزله قلب مملکت بود ، رسیده ، مسلمانان را بلا
امان سوزاینده ، بقتل میرسانید، امیران مسلمان
(یعنی حامیان ملت ، وطن و دین) برای تخت و
خانی اختلاف و نزاع مینمودند . با فتنه و دسیسه های
گوناگون مسلمانان ساده دل را اغفال نموده ، غرضهای
فاسد شخصی خود را پیش میافگندند. استقلالیت و
ناموس وطن و ملت را پا مال میساختند .)
روسیائی که شهر را محاصره میکردند، از اختلاف و


ترکستان
۱۲۷
و اختلال درون شهر خبر یافته ، به استفاده نمودن ازین
حال و هجوم قطعی آوردن بشهر قرار دادند، اینک در
سال ۱۸۶۵ پانزدهم ایون، هنگام صبح، با هجوم
خیلی شدیدی از دروازه کمالان بدرون شهر درآمدن
گرفتند. چون تاشکندیان درون شهر دو سه روز جنگیده
از مدافعه عاجز شدند، ناچار آقسقالان ایشان هفدهم
ایون شهر را بجنرال چرناییف تسلیم نمودند. در آن
زمان در تاشکند بقدر صد هزار نفر جمعیت بود. در
اطراف شهر حصارهای کلفت و محکم کشیده و از طرف
بیرون خندقهای پهن و گود کنده شده شهر دارای
دوازده دروازه بود که خوقند، کاشغار، کمالان، تخته
پل و بیش آغاچ مشهور است.
روسها پس از آنکه تاشکند را گرفتند، شهرهای دیگر
ترکستان را هم یگان- یگان ضبط نموده، در اندک
زمان تمام کشور ترکستان را بدست خود در آوردند.
پس از اشغال تاشکند از طرف روسها، امیر بخارا که از
عجز و غفلت خود بیخبر بوده، جنگ با روسها را همچون


ترکستان
۱۲۸
جنگ با خانهای کوچک آسیای وسطی میدانست، در
مقابل روسها بعضی حرکات نامناسب را ارتکاب نمود
تاشکند از یک ولایت خانی خوقند عبارت بود و خانی
خوقند هم گویا در حمایۀ امیر بخارا واقع بود . ازین رو
بسوی جنرال چرنایف ایلچی فرستاده، از وی طلب
نمود که تاشکند را خالی کرده، بروسیه رجعت نماید.
روسهائی که در سایۀ این بی تدبیری امیر، برای
هجوم بهانه میجستند، بمقابل بخارا اعلان جنگ دادند.
در نتیجۀ این جنگ، در موضع ایر جار، اهالی بخارا
مغلوب شده، اول ایر جار و بعد شهرهای خوجند، اورا
تپه و دیزخ را مجبوراً بروسها ترک نمودند.
در سال ۱۸۶۶ روسها باز بهانه ئی بدست آورده
از خانی بخارا شهر های سمرقند، کته قورغان و زیره
بولاق را گرفتند . بعد ازین خانی بخارا بروسیه تابع
گردیده، بحکم ولایتی در آمد. نیز درین سال روسها
زمین هائی که از ترکستان ضبط کرده بودند، بولایات
سردربا، سمرقند دیدی سو تقسیم نموده، تمام مملکت


ترکستان ۱۲۹
ترکستان را با دارۂ حربی سپردند و بسر اداره بنام
گتوال گوبرناتوروائی تعیین کردند.
روسها بفکر این افتادند که بفتوحات ترکستان
دوام نموده، دامنۂ زمین های ضبط کردۂ خود را
وسعت دهند. بدین مقصد بضبط خانی خوارزم
که در مجرای پایانی آمو دریا واقع است، قرار دادند.
اینک برای اجرای این مقصد شان بهانه ئی بدست
آوردند (که اهالی خیوه کاروانهای تبعۂ روس را تاراج
نموده، اهل کاروان را بقتل میرسانند). در سال
۱۸۷۳ به اغوا و یاری امیر بخارا روسها از طرفهای
مختلف بخیوه (از چیکیشله ر، کندرلی، ساحل بحر خزر،
اورنبورغ، قازالی، آق مسجد و تاشکند) فرقه های
عسکری گسیل نمودند. همۂ این عسکر ہائی که بمقابل
خیوه حرکت میکردند، فون کاوفمان سپهسالار
تعیین گردیده بود. بیش ترین این فرقه ها درمیان
راه بایکدیگر پیوستند. در بیابانهای قزل قوم بگرسنگی
و تشنگی دو چار شده، خیلی ہلاکت ها دیدند. در آخر بخیوه


ترکستان

۱۳۰

رسیده، خیوه را ضبط نمودند.

سارت و اوزبکان خیوه باطاعت روسها راضی
شدند. ولی ترکمانان یمود بروسها سرکشی نمودند حتی
تاوان جنگی که روسها انداخته بودند، از پرداختن
آن امتناع ورزیدند. روسها باهمین دستاویز در
تحت ادارۀ ایوانوف مشهور به ترکمانستان فرقه های
جزائیه گسیل داشتند که این فرقه ها خیلی ترکمانان
بیگناه را بصورت وحشانیت بقتل رسانیده، خانه
وزراعت گاههای شان را آتش زده، خراب
و مالهای شان را تاراج نمودند. اینک در سایۀ
این گونه جزاهای سخت و بی مثل، ترکمانان را به
اطاعت خویش در آوردند.

خان خیوه محمّد رحیم خان که بهنگام آمدن روسها
مملکت را گذاشته، بترکستان فرار کرده بود، فون
کاو فمان اورا دعوت نموده، باز بتخت نشانید پس
چون در سال ۱۸۷۳ دوازدهم آوغوست معاهدۀ
صلح نوشته شده، بآن معاهده فون کاوفمان و


۱۳۱ ترکستان

سید محمد رحیم خان امضا نمودند، روسها خیوه را ترک نموده، بروسیه رفتند. عهد نامهٔ مذکور از نورده ماده عبارت بوده، بموجب آن عهد نامه خانی خیوه در تحت حمایهٔ روسیه شمرده میشود. بدین گونه بسبب غفلت و بی تدبیری خان و وزیران و اختلاف و نزاع شخصی ایشان، خانی خیوه هم بدست روسها افتاد.
اینک بعد ازین، در مملکت ترکستان، بجز ترکمنستان قوه ئی نماند که بتواند با روسها مقاومت نماید. سپس روسها بهانه ئی پیدا کرده، با ترکمنان «تکه» آغاز جنگ را گذاشتند. نهایت سال ۱۸۸۰ میلادی ترکمنان تکه را هم شکست داده، تابع خویش ساختند. بعد از آنها ترکمنان مرو و عشقا باد نیز باختیار خویش بروسها تابع گردیدند.

سودا، صناعت و کسب

مهم ترین کسب ولایت سردریا را دهقانی و چار


ترکستان ۱۳۲

واداری تشکیل میدهد. از ۴۸ ملیون دساتین زمین
این ولایت فقط دو فایضش (یعنی بقدر ۹۸۰ هزار
دساتین اش) بدهقانی مشغول بوده، در باقی آنها چار
واداری اجرا میشود. ازین سبب است که درین ولایت
قسم بزرگ اهالی به پیشۀ چار واداری اشتغال دارند.
زراعت و دهقانی در محال تاشکند، اولیا آتا وچمکندبیش
تر ترقی کرده است. در اینجا شرط نخستین دهقانی و
زراعت آبیاری زمین ها میباشد. ولی هنوز درین
ولایت کار آبیاری در حال ابتدائی واسف خیزی
بوده، خیلی زمین های قابل زراعت آبیاری نمیشود
و بدین جهت از زمین ها بقدر لزوم استفاده نمیگردد
در زمین های بهاری که بطریق صنعی آبیاری نشده،
فقط بواسطه آبهای برف و باران گیاه میرویاند، بمقدار
کمی کشت و کار میشود. ولی مقدار این گونه زمین ها
خیلی کم بوده، چندان حاصلخیز نمی باشد.
دشمن نخستین و بی رحم زراعت ترکستان ملخ
میباشد گروه این ملخان گاها همپچون ابر سیاه روی آسمان