ترکستان ۱۳۳
را میپوشند و همچون بلای ناگهانی بر کشت و زراعتها هجوم
آورده گیاهان سبز و خرم را در یکدقیقه بخاک سیاه مبدل
مینمایند و لیکن درین سالهای آخر، در مقابل این بلای
مدهش به اجرای بعضی تدبیر ها آغاز نموده اند. چنانکه
ماشین و آلت هائی اختراع شده است که بواسطه
آنها بگروه ملخان داروهای مهلک را پاشیده، آنها را
هلاک مینمایند. در بعضی جاها تخمهای ملخان را پیدا
نموده، میسوزانند و یا زیر خاک میکنند. اینک در
سایه این تدبیر ها کشت ها را از آفت ملخان تا درجه ئی
محافظه می نمایند.

در ولایت سردری سارت و اوزبکان در دهقانی
موقع نخستین را اشغال نموده، روسها و قرغه-قازاقان
در درجه دویم میباشند. ولی زراعت و دهقانی
سارت و اوزبکها باصول خیلی کهنه، با آلات و اسباب
قدیمه اجرا شده، ازین رو هم برای این کار کوشش
و زحمتهای فوق العاده صرف میگردد. ولی این را هم
نباید فرو گذار نمود که در زمانهای آخر، از دهقانهای


ترکستان ۱۳۴

روس و آلمان عبرت گرفته، دهقانهای سارت هم
همه گونه آلات زراعتی همچون قلبه های آهنین، ماشین
های تخم افشان، حاصل دروندہ و کوبنده استعمال می
نمایند.
دهقانان سارت و اوزبک عمدہ در پیشۀ پنبه،
شالی (برنج) کاری خیلی ماہر میباشند. در اینجا گندم،
جو، ارزن، کوکنار، جواری، شالی، جواری مکه و ماش
کشت و کار شده، بسوای این، یونجه، خربزه، تربوز
(ہندوانه) و ہمہ گونه میوہ ہای بوستانی و بقولات
نیز کاشته میشود.
ولی در بین اہالی دائر بدهقانی و زراعت معلومات
خیلی کم بوده، پرورش زمین، عموماً کارہای زراعتی براه
فنی گذاشته نشده است. حکومت چاری که بترکستان
آمده، نشر مدنیت را بعہدہ خویش گرفته بود، فقط
سیاست روس گردانی و مسیونیری را پیش گرفت.
بترقی اقتصادی ترکستان بطور اساسی و جدی خدمت
نکرد. ازین جهت در ترکستان کار دهقانی بقدر لزوم


۱۳۵
ترکستان

ترقی ننموده وحتی در زمان حاضر غلهٔ ترکستان بخلق خودش کافی نیست، بلکه از روسیه هم خیلی غله آورده میشود.

در ولایت سیردریا روئیدن و حاصل دادن غله بدین گونه است: گندم یکی بر شش، شالی یکی بر دوازده ارزن یکی بر هجده، جواری یکی بر بیست و هشت جو دار یکی بر هشت، نخود یکی بر هفت، جواری مکه یکی بر دوازده، کنجد یکی بر بیست، آفتاب پرست یکی بر بیست و چهار حاصل میدهند. اما پنبه بحساب میانه از یک دساتین زمین شانزده پوت حاصل میشود.

چارواداری

درین ولایت قرغزه - قازاقان، مهاجران مالا روس و نِیمس که در محال اولیا آتا و چیمکند سکونت دارند، بتربیهٔ چهارپایان مشغول اند. جمیعاً درین ولایت بقدر هشت و نیم ملیون حیوان تربیه میشود که ۳ ۶ فائض را اسپ، ۱۰ فائض آن را گوسفند، ۱۱ فائض


ترکستان ۱۳۴

را بز، ۹ فائض را اسب، ۱۰ فائض را گاو، ۶ فائض را شتر، ۳ فائض را خر تشکیل میدهد. (این حساب بموجب احصائیه قبل از محاربهٔ اوروپا میباشد) . اسب و گوسفند در محال اولیا آتا و چیمکند، گاو در مضافات آمو دریا، شتر در محال آولیا آتا بیش تر تربیه میشود.
درین ولایت سه نسل گوسفند - گوسفندان قازاق گوسفندان قارا کولی و گوسفندان ریزه پشم (میرینوس) پرورش میشوند. گوسفندان قازاق برای پشم، گوشت، روغن و پوست شان، گوسفندان ریزه پشم فقط برای پشم شان و گوسفندان قارا کول برای پوست شان تربیه میگردند. چون در ولایت سر دریا برای خوبی پرورش و نسل چهار پایان تدبیر های لازمی دیده نمیشود و در زمستان آذوقهٔ چهار پایان بمقدار ضروری حاضر نمیگردد، از جهت حفظ الصحت هم حیوانات بدرجهٔ خیلی پستی میباشند، ازین رو کسب چهار پا داری بقدر لزوم ترقی نکرده، بلکه سال تا سال عدد چهار پایان


۱۳۶ ترکستان
کاسته میشود . ( درین ولایت بیطار، یعنی طبیب
حیوان بدرجهء کم است که هنگام ناخوشی و مرگ
چهارپایان در مساحت چهار ده هزار مربع چاقریم، بیک
صد و هفتاد هزار رأس چهار پا یک بیطار میافتد).
از آنجائی که تاشکند از دو طرف براه آهن پیوسته
است، سودای پنبه و میوه های خشک و تر (غولنگ
مویز، سیب قاق) خیلی ترقی کرده است و از آنها
بمقدار زیاد بآوروپای روسی و سبیریا نقل میشود.
(پنبه و میوه برای دهقانان خیلی سود مند بوده ، یکی
بر صد فایده میدهند) . پیشهء پنبه کاری و میوه داری
در محال تاشکند بیش تر شیوع یافته است . در ولایت
سیر دریا پنبهء جایداری و آمریکائی کاشته شده، هر سال
از اینجا به ۲۰ - ۲۵ ملیون صوم پنبه اخراج میشود.
ولی ممکن است که این مقدار نظر بآمدن سال (یعنی
نظر بحاصل خیز و یا بی حاصل بودن سال) تغییر یابد.
عموماً بهای پنبه ، نظر بحاصل پنبهء آمریکا تعیین می
شود. اگر در فصل خزان ژالهء بروقت بارد، ممکن است


ترکستان ۱۳۸
که حاصل پنبه را سرما زده، به پنبه کاری ضرر برسد و
بهمین نسبت بهای پنبه نیز ترقی کند.
در جاهای نزدیک شهر ها ببوستانداری هم مشغول
میشوند اهالی ترکستان خربزه، هندوانه، کدو، زردک، پیاز
سیب زمینی، کلم، ترب، شلغم نیز بسیار کشت و
کار مینمایند. ولی در ترکستان کسب بوستانداری بآب
و خصوصاً بتربیه محتاج میباشد.
در ترکستان باغداری کسب خیلی مهمی را تشکیل
میدهد و در باغهای اینجا انگور، سیب، آرمود، انار،
شفتالو، زردالو، آلو، گیلاس، گردو، آلو بالو، فندق و
میوه های دیگر میروید.
از ولایت سردريا میوه خشک (غولنگ و مویز)
بمقدار زیاد بروسیه نقل میشود و قسم بزرگش در خود
ترکستان استعمال میگردد. اگر برای ترویج کسب
باغداری، باغهای تجربه و نمونه تأسیس شده، در آنها
بدهقانان و بوستان داران پرورش و ترتیب باغ
و بوستانها آموخته و هم کار آبیاری براه منتظمی انداخته


ترکستان
۱۳۹
شود، در ترکستان کسب باغداری فایده زیادی خواهد
داد. اگرچه از طرف حکومت چاری در دوازده چا قریبی
تاشکند «دشت تجربه» تأسیس گردیده و در آنجا همه
گونه گیاه و میوه ها کاشته میشود، ولی مقصد ازین
یاہائی بومی کار کشت و زراعت را آموختن نبوده،
بلکه دهقانان روس را حمایه کردن و کسب باغداری
را بروسها مخصوص گردانیدن است . ازین جهت
اہالی ترکستان ازین - بقدر لزوم استفاده ننموده اند.
ولی با همه این، از آن زمانی که در ترکستان راههای
آهن انشا گردیده و بآور و پای روسی راه راست کشاده
شده است کسب تاکداری سال تا سال درخصوصاً در
محال تاشکند و چمیکند و در مضافات آمو دریا) ترقی
مینماید . در ولایت سر دریا هر سال بیش از یک میلیون
پوت انگور حاصل میشود.
انگور ترکستان از جهت مزه و پاکیزگی، از انگور های
آور و پا کمتر نیست . خصوصاً انگور های حسینی، سلطانی،
شبرغانی خیلی لذیذ میباشد. خاصیت دویم انگور های


ترکستان
۱۴۰
ترکستان این است که یکهفته - ده روز پیش از انگور
های آوروپا میپزد و بدین سبب پیش تر از انگور های
آوروپا در بازار ها بفروش میرسد.
ماهیگیری - ماهیگیری را هم میتوان از کسب های
مهم سردیا شمرد. در بحر آرال ، در سواحل آمو وسردیرا
و در کولهای محال قازالی ر در قامشلی باش ، چوبیش
و غیره ) به پیشه ماهیگیری مشغول میشوند.
در جزیره « بار ساکیلمه‌س » ، « نیکولای » ، « توقماق »
و « مویناق » که در بحر آرال واقع است ، پیشه ماهیگیری
خیلی ترقی نموده است. در طرف شمال بحر آرال ، در
موقع آلتی قودوق انبار خانه های بزرگ ماهی موجود
است. قرغز ، قازاقان ، قارا قالپاقان ، قازاقهای اورال
که تبعیداً ومالا روسهای بیسارا بیاکه مهاجره آمده اند.
همچنین ماهی گیران بحر آزاق ، خزر و بالطق به پیشهء
ماهیگیری مشغول میباشند. در اینجا ماهیان گوناگون شکار
می شود.
چون در نهرهای [ایدل] و [اورال] پیشه ماهیگیری


۱۴۱ ترکستان
تنزل یافت، پس از کشاده شدن راه اورونبورغ از آوروپای روسی سوداگران و جلابان بزرگ ماهی آمده، سواحل دریای (آرال) را فرا گرفتند. در زمان حاضر کسب ماهیگیری روز تا روز افزوده، در آبها عدد ماهیان تا رفته کاسته میشود. و بهمین نسبت بهای ماهی ترقی میکند. (هر سال به ۵ - ۶ - میلیون صوم ماهی استخراج میشود.)
معدنها
از ثروتهای زمینی بسوای نمک، آهک و گچ، چیز دیگر درین ولایت استخراج نمیشود. در اینجا کانهای ذغال سنگ، سرب مس هم بسیار بوده، فقط در زمان حاضر اینها بمقدار خیلی کم استخراج میگردد. درین ولایت مالهای خام که برای کارخانه و فابریکها مهیا میباشد، خیلی زیاد موجود بوده، اینها هم کارگر و استادان خود را انتظار میکشند. از چیز های خام ترکستان همچون پنبه، پشم، پوست،


ترکستان
۱۴۲

پیله و بغیر آنها خیلی مالهای دیگر بکار خانه وفابریکهای
روسیه نقل میگردد .
در ترکستان کار خانه های صناعتی کوچک و دستگاه
های هنردستی دائر میباشد . این گونه کارخانه ها در تمام
ولایت بقدر چهار هزار ششصد عدد بوده ، در آنها
بقدر بیست و هفت هزار کار گر مشغول کار هستند .
( درین کارخانه و فابریکها در هر سال به چهار ده - پانزده
میلیون صوم مال و اسباب اعمال میشود . )
از این کارخانه ها چهل عددش مخصوص به پنبه بوده،
باقی آنها از زا و ودهای شرا بسازی ، از آسیا ها و کار
خانه های روغن کشی عبارت میباشد .
با هنر های دستی فقط اهالی بومی (سارت ، قرغز و
قازاقها) اشتغال میورزند. سارتها در پیشه آهنگری پنجره
سازی، زرگری در و دگوی، معماری و بنائی موقع نخستین
را اشغال نموده، ایشان با این هنر ها یشان در ترکستان
ممتاز میباشند .


ترکستان
۱۴۲

سودا و تجارت

چون در شهرهای ولایت سیر دریا غالباً سارتها که
طبعاً سوداگر اند، سکونت دارند، گذشته ازین میانه
تاشکند و اور و بنبورغ بواسطهٔ راه آهن پیوسته و
بدین گونه حمل و نقل مال و متاع سهولت یافته است،
از این رو سودا و تجارت این ولایت روز تا روز ترقی
مینماید. در زمان حاضر معاملهٔ سالانهٔ ولایت سر دریا
از پنجاه میلیون متجاوز میباشد. بیشترترین چیز هائی که
از ولایت سر دریا اخراج میشود، از محصولات دهقانی،
چاروا داری و باعداری، همچنین از اشیای خام، همچون ماهی
و غیره میباشد. مالهائی که از خارجه بدین ولایت نقل
میشود، از همه گونه گزوارهای کارخانگی و آلات و
اسباب های زاودی عبارت میباشد.

علم و معارف

در ولایت سر دریا چنانکه در جمیع مملکت تورکستان


ترکستان
۱۴۴
است، ترتیب های تعلیم باصول قدیم بوده در مدرسه ها
فقط علوم دینی تدریس شده، از فنون دنیائی هیچ
معلومات داده نمیشود. درین ولایت ۲۵ - ۳۵ مدرسه
های بزرگ و بیشترین مکتب ها از موقوفات اداره گر
دیده، از جهت مادی تأمین شده است .
ولی درین زمانهای آخر، فکر خلق کشاده شده
بتأسیس مکاتب جدید ابتدائی شروع نموده اند. شمارۀ
اینگونه مکتب روز تا روز افزوده، دقت اهالی را بخود
جلب میکند .
در ولایت سیر دریا از طرف روسها بقدر ۱۸۹ مکتب
کشاده شده است که ۶ باب اینها اعدادی، ۵۴ باب
روسی - مسلمانی یک باب سیمناریا و دو باب مکتب های
تجارتی میباشد .
از سال ۱۹۱۸، در شهر تاشکند دار الفنون هم
کشاده شده است که یک شعبۀ آن برای مسلمانان
مخصوص میباشد .


ترکستان
۱۴۵
ادارۀ سیاسی و ملکی
ولایت سیر دریا به پنج اویاز و یک مضافات
تقسیم میشود. چنانکه اویز دهای قازالی، آقمسجد، چمکند،
اولیا آتا و تاشکند و مضافات آمو دریا میباشد.
قازالی - شهری است که در ساحل راست نهر (سردیبا)
واز راه آهن بفاصلۀ ۱۵ چاقریم واقع بوده، بقدر شانزده
ہزار نفوس دارد. اہالی اویاز و قازالی صد و چهل هزار
نفو بوده از قرغز قازاقان عبارت میباشند. سودا و تجارت
این اوبیاز و بحار پایان و ماهیبان منحصر است.
آقمسجد - دوازده هزار نفوس دارد. در ساحل
راست سر دریا، در سر راه آهن واقع است. اہالی این
شهر را قرغز قازاقان تشکیل میدهد. این شهر در اوایل
قلعۀ امارت خوقند بود.
چیمکند - شانزده ہزار نفوس دارد. در بالای
راه آہن تاشکند، بین موقف (قابول سای) و شهر
آلماتا واقع است. چیمکند در ساحل نهر (بادام)


ترکستان
۱۴۶
بنا گردیده منظره و طبیعتش خیلی خوش و زیبا میباشد.
هوایش نرم، آبش شیرین، قمیزش لذیذ است. به اینجا
هر سال برای مداوا از اوروپای روسی بیماران بسیاری
میآیند. خصوصاً آنهائی که بدرد سینه و شش (مرض سل)
گرفتار اند، برای مداوا بیشتر میآیند. کار خانهٔ مشهور
سانتوینین نیز در چیمکند میباشد. سودا و تجارت این
شهر بغلّات و چهار پایان منحصر است. اهالی اش از
قرغز - قازاق و اندکی از سارت و اوزبک عبارت می
باشند.
ترکستان - (نوز ده هزار نفوس دارد) این شهر
قدیمی بوده از سردیا بمسافت ۳۵ و از راه آهن
بفاصلهٔ ۵ چاقریم دور تر واقع است. در شهر ترکستان
از شیخان طریقت و از علمای بزرگ، تورک خواجه احمد
یسوی مشهور مدفون است (این ذات سال ۱۱۶۶
میلادی وفات کرده است.) مقبرهٔ خواجه احمد یسوی در
آخر عصر چهار دهم از طرف امیر تیمور بنا گردیده است.
مسجد و مقبرهٔ حضرت سلطان (خواجه احمد یسوی) در فن


ترکستان

۱۴۶

معماری بطرز اصول تیموری بنا شده و باسنگهای
گرانبها و کاشین های زیبا تزئین یافته است. این
بنای عالی اگرچه در مدت پنچصد سال تعمیر درستی
ندیده است، ولی با همه آن، تاکنون شکوه و مهابت
خود را محافظه مینماید. کاشین و نقش هایش چنان
زیبا و محکم است که گویا حاضر در خمدان پخته و امروز
ساخته، شده است. گنبد مسجد حضرت سلطان بی
هیچ ستون و تکیه گاهی ایستاده که این مهارت معماران
قدیم را در علم عمارت و فن ریاضی بخوبی ثابت می
نماید. (این بناها را معماران آوروپا دیده متحیر میشوند.
بعجز خویش اعتراف مینمایند.)
در نزدیکی شهر ترکستان در موقف " تیمور " خرابه
های شهر مشهور " آترار " موجود است. (عسکر های
چنگیز خان هنگام سفر کردن بغرب نزد همین شهر از دریا
گذشته اند، و امیر تیمور هم هنگام حرکت بچین در نزد
همین شهر وفات نموده است)
اولیا آتا- (نوزده هزار اهالی دارد). این شهر در کنار


ترکستان ده افغان خذ از چترگر ۱۴۸
رود « تالاس » واقع شده است. درین شهر سودای
چهارپایان خیلی ترقی کرده است.
تاشکند - (۲۳۵ هزار اهالی دارد که ۵۰ هزار این
روسها میباشند). این شهر از نهر (چیر چیق) ۸ چاقریم دور
تر، در پیوندگاه راه آهن آسیای وسطی و اورنبوغ
واقع میباشد. تاشکند بنام شهر نو و شهر کهنه بدو قطعه
تقسیم میشود.
تاشکند نو سال ۱۸۶۵ میلادی تأسیس شده، شهر
پاکیزه و زیبائی است که آبادی او روز تا روز افزون
میشود. از جویهای بزرگ قدیم بکوچه های شهر آب
جاری است. در دو طرف کوچه هایش درخت نشانیده
و خیابانها ترتیب داده شده است. در چند نقطه شهر
باغهای خیلی زیبا و خوش منظر بنا گردیده، بشهر فوق العاده
زینت داده شده است. عمارتهای شهر منتظم، کوچه هایش
سنگ فرش بوده در آنها تراموای حرکت میکند.
اطراف تاشکند تماماً با باغهای میوه دار احاطه شده
و هوایش خیلی خوب است. در تاشکند کهنه بقدر صیصد


ترکستان
۱۴۹

محله بوده، عادتاً همچون شهرهای آسیا کوچه های تنگ و
کج و خانه های گلبین دارد. درین قطعه مسجد، مدرسه و
مقبره های بزرگ، چهار سو و بازار های سرپوشیده و کار-
وانسراهای زیادی موجود است. چهار سوهای تاشکند
خیلی بزرگ بوده، در آنجا برای مال و متاعهای گوناگون
بازار های جداگانه مثلاً: [بازار ابریشم، بازار چیت، بازار
کفش، بازار کتاب، بازار غله] دارد. بسوای این، اغلب
فیرماهای روس و ماسکو در شهر کهنه کانتور، شعبه و انبار خانه
ها دارند.
شهر تاشکند از جهت سودانه تنها در ترکستان، بلکه
در تمام شهرهای روسیه درجۀ نخستین را اشغال میکند
(هر سال بقدر ۴۵ میلیون معاملۀ تجارتی دارد.) تاشکند
از جهت معموریت، فزونی علم و صناعت خانه ها، بزرگی
سودا و تجارتش مرکز ترکستان شناخته میشود. همچنین
از جهت علمی، اقتصادی و سیاسی، تاشکند در موقع
نخستین حساب میگردد.
تاشکند شهر خیلی قدیمی بوده نام قدیمی اش «ساج»


ترکستان
۱۵۰
یا که «شاش» و «بنیاکینت» است . بقول ابوالغازی
خان در زمان جدسی و پنجمین چنگیز بهمین اسم نامیده
شده بود. تاشکند از زمان بنایش چندین دور ها را
گذرانیده است. دور نخستین - تا زمان استیلای عربها
( از ابتدای بنایش تا عصر هفتم)، دور دویم - دور عربها
(از عصر هفتم تا عصر یازدهم)، دور سوم - دور خوار
زمشاهیان (از عصر یازدهم تا عصر دوازدهم)، دور
چهارم - دور مغولان (از عصر چهاردهم تا عصر شانزدهم)
سپس در سال ۱۳۶۱ میلادی این شهر را تیمور لنگ
استیلا نمود. دور پنجم - زمان حاکمیت اوزبکان و قرغز-
قزاقان (از سال ۱۵۰۰ تا سال ۱۷۹۵).
درین سالها تاشکند از طرف خانهای مختلف اداره
میگردید . نهایت در سال ۱۷۹۵ میلادی امیر بخارا
شاه مراد خان تاشکند را ضبط نموده، از طرف خود والی
تعیین میکرد. ولی چون والیان تاجیک را اهالی دوست
نمیداشتند، ازین رو هروقت در بین اهالی اختلاف و
نزاع پدید میآمد. در آخر، یونس خواجه خان (از نسل


۱۵۱ ترکستان
شیخاوند طهور ولی) تاشکند را از دست بخارائیان گرفته
خودش را خان تاشکند اعلان کرد. و همچنین قرغز ۔
قازاقاق اطرف را که مشغول یغماگری بودند گوشمال سختی
داد (۱۷۹۸) در زمان او آتش فتنه و اختلال تماماً فرو
نشست ۔ یونس خان شخص خیلی مدبری بوده، بآبادی
تاشکند خیلی غیرتها صرف نمود. برای اینکه شهر را از شر
دشمنان محافظه نماید، باطراف شهر حصار محکمی کشید.
سال ۱۸۱۵ یونس خان وفات نموده، بجای او پسرش
سلطان خواجه بتخت نشست. ولی ادرا خان خوقند اسیر
نموده، تاشکند را، ضبط کرد (۱۸۱۶). بعد ازین در تاشکند
دور خوقندیان شروع گردید (از سال ۱۸۱۶ تا ۱۸۴۰) که
این دور ششم میباشد. سال ۱۸۴۵ میلادی شهر را باز
بخارائیان گرفته، شش سال اداره نمودند. ولی سال
۱۸۶۶ خوقندیان دوباره تاشکند را استرداد کردند. سال
۱۸۶۳ تاشکند باز یکبار بدست بخارائیان افتاده بود.
نهایت سال ۱۸۶۵ بدست روسها گذشت.
سال ۱۹۱۷ میلادی در روسیه انقلاب بزرگی پدید


ترکستان ۱۵۲

آمده در نتیجهٔ آن بملّت های روسیه مختاریت داده شد.
همچنین در خوقند نیز (۲۹) نومبر برای ترکستان مختاریت
اعلان گردید. ولی چون در روسیه در حکومت مرکزی
بین فرقه های سیاسی فرقهٔ بالشویکان غالب بودند،
حکومت مختاریت خوقند که اغلب اعضای آن از ملّتیان
متعصّب و سرمایه داران بزرگ عبارت بودند، از طرف
بالشویکان پراکنده شده، بجای آن، در تاشکند سال
۱۹۱۸ میلادی ۳۰ ماه آپریل، حکومت شورائی اعلان گردید.
بعضی از آثار تاریخی تاشکند اینها میباشند: ( مسجد
حضرت امام در حصهٔ سیب زار. این مسجد اگرچه از
جهت بنایش دارای چندان امتیازی نیست، ولی قدسیّت
بزرگی دارد. در اینجا مزار شریف، ابوبکر بن اسماعیل
القفال واقع است. این ذات از مرشدین اسلام
است که در شهر تاشکند نخست دین اسلام را نشر نموده
است. وفات او سال ۹۲۶ میلادی بوقوع آمده است.
۲) در همین حصه مدرسهٔ باراق خان واقع است.
این مدرسه ۶۰۰ سال قبل، از طرف خان خوقند باراق

(۱) در این مدرسه سال ۱۹۲۳


۱۵۳
ترکستان

خان بنا شده است که دارای ۳۲ حجره میباشد. در بین
جميع مدارس ترکستان، طلبه های همین، مدرسه بازاق خان
نخست طالب اصلاح شده بانتخاب مدرسین قرار داده
اند و این قرار خود را به هیئت مدرسین تقدیم نموده ، اجرای
آن را طلب نموده اند ( سال ۱۹۱۸- اوایل ماه آپریل ).
۳) در دبههٔ بیش آغاچ مدرسه کو کلتاش واقع است
که این مدرسه ۲۴۰ سال قبل از طرف خان تاشکند، در
ویش خان بنا گردیده است. بنای این مدرسه سه طبقه
و خیلی بلند است که در زمان قدیم زنان زنا کار را از
پیش طاق آن پرتاب میکرده اند.
۴) نیز در همین دبهه مدرسه و مسجد خواجه احرار ولی موجود
است که سال ۱۴۵۰ میلادی بنا گردیده است.
( خواجه احرار ولی شیخ محترمی است که در سال ۱۴۰۴
بدنیا آمده و در سال ۱۴۸۹ وفات نموده است )
بسوی اینها در تاشکند مسجد ، مدرسه و مقبره شیخاوند
طهور ولی و همچون مسجد جمعه ، مسجد و مدرسه های بزرگی
موجود است.


۱۵۴
ترکستان

شهر تاشکند در زمان حاضر از جهت علم و معارف مرکز و مرجع جمیع مسلمانان ترکستان است. درین شهر مدرسه های بزرگ، دارالفنون ملی مکتب های اصول جدیده و چاپخانه های اسلامی بسیار میباشد. قسم بزرگ کتابهای. در مطبعه های تاشکند چاپ میشود. در تاشکند کتابخانه و قرائتخانه های مسلمانی نیز موجود است. در تاشکند کهنه بازار کتاب مخصوصی بوده، بعلاوهٔ این در شهر نو و کهنهٔ تاشکند بقدر ده باب کتابخانه های مسلمانی هست درین کتابخانه ها همه گونه کتابهای دینی و دنیادی علمی و فنی فروخته، میشود. در تاشکند بزبان ترکی شش هفت عدد روز نامه و مجله نشر میشود. عموماً در تاشکند قوهٔ علمی و مدنی نسبت بولایات دیگر ترکستان بیشتر می باشد.
ولایت سمرقند ـ موقع جغرافی، حدود و سطح آن.
ولایت سمرقند در میانهٔ ترکستان واقع بوده، در طرف شمال و شمال شرقی اش سر دریا، در طرف شرقش ولایت فرغانه، در طرف غرب و جنوبش امارت بخارا


۱۵۵ ترکستان

واقع است. سطح ولایت سمرقند ۸۱ هزار و نهصد چاقریم مربع میباشد. این ولایت از وادیهای (پامیر) و (آلای) و جلگه فرغانه عبارت بوده، از طرف جنوب و جنوب شرقی اش با کوه های بزرگ و از طرف غرب با بیابان وسیع (قزیل قوم) احاطه شده است. کوه هائی که در طرف جنوب این ولایت واقع است، سه کوه های مسلسل را تشکیل میدهد. سلسله اول کوه های ترکستان است که از ایزسنجال زر افشان شروع شده، از شرق بغرب کشیده میشود. سلسله دویم کوه های زر افشان است که از همین یخچال ابتدا میگردد. سلسله سوم کوه های حصار است که از کوه های زر افشان منشعب شده است. (این کوه ها سرحد امارت بخارا ولایت سمرقند را تشکیل میدهد). کوه های ترکستان چون بغرب کشیده شده از خود رود - (سنگزار) بگذرد، بنام (کوه های مالگوزار) و چون از آنجا باز بسوی غرب ممتد شده از شهر دیزخ گذشته، بخاک بخارا داخل شود، بنام (کوه های


ترکستان ۱۵۶
نور آتا) نامیده میشود. بسوای اینها، در طرف
شمال شرقی این ولایت شاخه و شعبه های کوه
(تیانشان) نیز بسیار است. بیابان همواری که
بین رود سر دریا و کوه های مالگوزار واقع است،
(چول میرزا) و یا (آچ والا) نامیده میشود. اگر چه زمین
بیابان برای کشت و کار مساعد است، ولی بسبب
نبودن آب از استفاده خالی مانده است. طرف غرب
(آچ والا) به بیابان (قزیل قوم) می پیوندد.
طرف جنوب (قزیل قوم) قدری برجسته و بلند
بوده، چندین کوه های بزرگ هم دارد. (همچون کوه
بوفان تاغ، ارسلان تاغ، جیتی تاغ، سلطان ویس
بابا وغیره).
آبیاری اش
در آبیاری ولایت سمرقند نهر زرافشان موقع
مهمی را میگیرد. این رود از کوه های زرافشان و
ترکستان جاری شده، در بین راه آبهای زیادی


ترکستان
۱۵۷
را بخود پیوسته، در وادی زر افشان بجویهای بسیاری آب میدهد.
نهر زر افشان از یخچال های کوه زر افشان بیرون آمده از امارت بخارا گذشته بکول (قراکول) که در صد چاقریمی آمو دریا واقع است، فرو میرود و با طلاقهای بسیاری را تشکیل میدهد. طول نهر زرافشان بقدر ششصد چاقریم بوده، ۳۸۰ چاقریم این در ولایت سمرقند و باقی آن در امارت بخارا واقع است. از زر افشان ۸۳ جوی آب گرفته دو صد هزار دیسانین زمین آبیاری میشود.
نهر سنگزار - از کوه های ترکستان خارج میشود. و از نزد شهر دیزخ گذشته، بکول نمک میریزد. طول این نهر بقدر صد چاقریم بوده، تقریباً ده هزار دیساتین زمین را آبیاری میکند. نهر سنگزار با دره کشادی که دروازه تیمور لنگ نام دارد، جاری شده کوه های بزرگ را قطع مینماید.
قنال نیکولای اوّل - جویی است که از طرف


ترکستان

۱۵۸

روسها برای آبیاری (چول میرزا) کنده شده است.
این از نهر سر دریا آب میگیرد . قنال مذکور هزاران
دیسایتین زمین را آبیاری نموده خیلی جاهای (چول
میرزا) را آباد کرده است .

سر دریا ـ از ولایت سمرقند بقدر ۳۵۰ چاقریم
جریان نموده، مساحت هشتاد هزار چاقریم مربع
را آبیاری مینماید . و از کنار (چول میرزا) جاری
میشود . بواسطهٔ جوی (دال دیر زه ن) که از سر
دریا کشاده شده است، ساحل راست سر دریا و بواسطهٔ
قنال نیکولای یکم ساحل چپ آن آبیاری میشود .

کولها ـ (کول نمک) در ۶۰ چاقریمی غرب دیزخ
واقع بوده، طولش بقدر سی چاقریم میباشد. ازین
کول هر سال بقدر دو صد هزار پوت نمک حاصل
میشود. در سواحل این کول معدن رگلهای شفائی
موجود است که در تابستان بیماران بسیاری برای
مداوا میآیند . سطح این کول نمک از سطح دریا ۱۷۰
آرشین مرتفع میباشد .


ترکستان
۱۵۹
کول اسکندر - وضعیت و موقع جغرافئ این کول خیلی عجیب، است . این کول در بالا های کوه های حصار واقع بوده، از سطح دریا، ۲۸۹۰ - آرشین مرتفع است . تگ کول مذکور خیلی گود (عمیق) میباشد .
هوا و اقلیمش
هوای سمرقند همچون هوای سایر جاهای ترکستان است . در وادیها و جاهای هموار تابستان خیلی گرم میشود . بتاثیر این گرمی تابستان، آبها و باطلاقها زیاد تبخّر نموده، بعضی مرضهای مسری همچون تب و لرز منتشر میشود . در طرفهای کوهی هوا قدری سرد تر میباشد . نیز درین طرفها اثرات رطوبت . بیش تر، زمستان دراز تر و سخت تر است . عموماً هوای کوه، دشت و بیابانها خوب و سالم بوده، برای صحت انسان بی ضرر میباشد . باهمه این، علت غوری (ورمی است که در گلوی انسان پیدا میشود) و در اطراف دیزخ مرض رشته شیوع دارد .


ترکستان
١٤٠
رشته کرم باریکی است که بقدر یک گز درازی دارد. میکروبهای رشته با آب ببدن آدم در آمده بزرگ میشود. این کرم آدم را زیاده ناآرام کرده، اعضایش را بدرد میآورد. و هم در میانه پوست و گوشت آدم ریم (زرداب) جمع مینماید. این مرض اکثراً اور بخارا ایران و در بعضی جاهای ترکستان منتشر شده است مرض رشته را طبیبان محلی بمهارت تمام معالجه مینماید! یعنی از بدن انسان کشیده، بیرون میآورند. در ولایت سمرقند در وسط تابستان باد گرمی میوزد که بنام "گوم سیل" معروف است. این باد عادتاً با گرد با دو طوفان شروع شده، بولات سمرقند از بیابان (قزیل قوم) میآید. این باد به نباتات ضرر بسیاری آورده، برگها و غنچه های سبز درختان را پژمرده و خشک میگرداند. (قسم بزرگ پخته ئی که در بیابان (آچ والا) کاشته می شود. از همین (گوم سیل) خراب میگردد).


۱۶۱
ترکستان

نباتات و گیاهها

نباتات ولایت سمرقند عموماً به نباتات شرق
ترکستان مانند است. در بهار بواسطهٔ آب باران و
برف، روی زمین با گیاهها و شگوفه های گوناگون پوشیده
شده با در آمدن تابستان (اواخر ماه مای) همهٔ نباتات
میخشکد. در ریگ زارها گیاههای کلفت و درشت
که مخصوص به بیابان (قزل قوم) است، میروید.
همهٔ نباتاتی که در طرف جنوب غربی (تیان شان)
میروید، در اینجا بعمل آمده، بسوای آن پنبه، انگور
و میوه های دیگر هم حاصل میشود. در کوهستانهای
این ولایت بوته های زولغی، قارلیغان، بارباریس،
زرشک و در تپه های کوه درختان صنوبر، اورنگی
و عصای موسی میروید.

حیوانات و جانوران

حیوانات دشتی سمرقند بحیوانات ولایت سردریا


ترکستان
۱۶۲
حیوانات طرف شرقی اش، بحیوانات ولایت فرغانه مانند
میباشند. در کوهستانها از جانوران وحشی - گوزن
غزال، آهو و از مرغان درنده - عقاب، شاهین،
کلخات موجود است.

اهالی و نفوس
درین ولایت بقدر ۶۰ ۹ هزار نفر آدم موجود
بوده، باعتبار ملیت ۵۹ فائص اهالی را اوزبکان،۲۷
فائص را تاجیکان تشکیل میدهد و باقی ۷ فائص
آن از ملت های دیگر عبارت میباشند. از جهت
دین ۳ ۲ ۹ هزار نفر مسلمان، ۲۲ هزار نصرانی، ۱۲ هزار
یهودی و باقی بمذهبهای دیگر منسوب اند.
تاجیکان - اهالی بومی و اصلی این ولایت بوده،
از نسل ایرانیان میباشند که زبان ایشان هم فارسی
است. و لیکن این زبانرا بشیوۀ ویران تکلم مینمایند
مجموع نفوس تاجیکان بقدر دو ملیون و سیصد هزار
بوده، ۵۲۰ هزار این در ترکستان و باقی در مملکتهای


۱۶۳ ترکستان

افغان ایران ، خیوه ، بخارا و پامیر زندگی مینمایند . تاجیکان نسبت بملت های دیگر ترکستان متمدن تراند . برای ترقی علوم و فنون بخارا در زمانهای قدیم، ذکاوت و استعداد همین تاجیکان سبب شده بود.
تاجیکان ترسو و بردبار، ولیکن قوم خیلی کوشان و سوداگری میباشند . تاجیکان اکثراً بدهقانی مشغول اند . خلق تاجیک در دین متعصب و عادت پرست بوده، بآئین های قدیمه زیاده رعایت مینمایند .
روسها - غالباً در شهر ها استقامت نموده، بماموریت حکومتی، خدمت عسکری و پیشه سوداگری و عده کم آنها بصنعت گری و پیشه وری مشغول اند پس از کشاده شدن راه آهن آسیای وسطی، از قافقاز هم خیلی خلق های مختلف، خصوصاً ارمنیان، بترکستان آمده، اهالی نادان و ساده دل ترکستان را بفسق و سفاهت عادت میدهند. همه گونه میخانه و سفاهت خانه ها کشاده، اخلاق اهالی محلی را خراب و بدین واسطه


ترکستان
۱۶۴

برای خود ثروت جمع مینمایند .
ہندویان ـ اینها از ہندوستان آمده ، فقط
باسود خوری (ربا گیری) اشتغال میورزند . (درین
زمان شمارهٔ ہندویان در ترکستان خیلی کم و بحکم ہیچ
است)
آمدن روسان بسمرقند

روسان پس از آنکه تاشکند را تماماً استیلا نمودند،
بطرف بخارا و سمرقند ہم چشم طمع دوختند . بضبط
این دو شہر مہم قرار داده ، برای اجرای آن، انتظار
فرصت مناسب را میکشیدند . نہایت بہانۂ خوبی
ہم بدست بآوردند . امیر بخارا بسوی جزال چرنایف
ایلچی گسیل نموده ، تخلیهٔ تاشکند را طلب کرد . اینک
ہمین مسئله را دستاویز قرار داده ، روسہا بخاک بخارا
بنای تجاوز را گذاشتند . سال ۱۸۶۶ میلادی،
روسہا در نزد قلعهٔ « ایر جار » بخارائیان را شکست
داده ، نخست (ایر جار) و سپس شہر ہای خجند و اورا-


ترکستان
۱۶۵

تپه را ضبط نمودند پس ازین، شهرهای دیزخ و ینگی
قورغان را که در وادی زر افشان، نزد دروازۀ تیمور
لنگ واقع است، اشغال کردند.
علما و اعیان سمرقند پس از مشاهدۀ این حال،
ناچار بسردار عسکر روس کاوفمان اظهار اطاعت
نمودند کافمان سمرقند را بدون جنگ گرفت. بعد
این عسکر روس بخارائیان را تعقیب نموده، بجهات
اورگوت، کتۀ قورغان و زیره بولاق حرکت کردند.
بخارائیان ازین طرفها هم عقب نشسته، در آخر بعجز
خویش اعتراف نمودند و سال ۱۸۶۸ میلادی ۲۳
ماه ایون صلحنامه ئی ترتیب داده، هر وی امضا کردند
بموجب این عهد نامه، ولایت سمرقند و شهرهای
کتۀ قورغان و زیره بولاق- بروسها واگذار شد. امارت
بخارا در داخلۀ خود مستقل و در امورات خارجی در
تحت حمایت روسیه اعلان گردید. بعد از امضای صلح
نامه اهالی شهر کتاب و شهر سبز که در امارت بخارا واقع
بودند، عقد صلح با روسیه را معقول ندیده، برای انسداد


ترکستان
166

سمرقند از روسها و فتح صلح روسیه و بخارا قرار
دادند و بمقابل امیر بخارا آغاز جنگ را گذاشتند.
اینها اہالی کوہستان بودہ، خلق جنگجوئی ہستند. آنها
در زمانش بہ امیر بخارا ہم تماماً اطاعت نکردہ ، نوعی
استقلال داشتند.
روسها بمقابل آنها لشکر کشیده، در اندک زمانی
مغلوب نمودہ، این دو « بیگی » را ہم بہ امیر بخارا تماماً
مطیع گردانیدند.

سودا و صناعت

مہم ترین کسب ولایت سمرقند را دہقانی و
زراعت تشکیل میدہد. نسبت بسائر جایهای
ترکستان آب درین ولایت بیش‌تر وطرز آبیاری بہتر و
با ترتیب تر است ازین رو، درین ولایت، از زمان
قدیم کار دہقانی و زراعت خیلی خوب میباشد. در
جاہائی کہ زمین پست و آب فراوان است ، شالی (برنج)
میکارند. برنج سمرقند بدرجہ ئی بسیار است کہ سالی


۱۶۷ ترکستان
دو و نیم ملیون پوت بخارج نقل میشود. ولی در جا-
هائی که آب کم است. بکشت و کار گندم می پردازند.
همچنین درین گونه جاها یونجه هم بسیار کاشته میشود.
ولی در قسم بزرگ زمین ها گندم و در باقی آن، جو،
شالی، ارزن، شاه دانه، جواری، ماش، کنجد میکارند.
(بقدر چهار صد هزار دساتین زمین بدهقانی و زراعت
مشغول بوده، ازین دو صد هزار دساتین بزراعت
یونجه، بیست هزار بکاشتن نباتات روغن دهنده
و باقی دیگر برای غلات سائره مخصوص میباشد).
پنبه کاری هم درین ولایت، سال تا سال ترقی
مینماید و در اویزد کته قورغان بیش تر (تقریباً بده
هزار دساتین زمین) پنبه کاشته میشود. در ولایت
سمرقند بقدری سی عدد زاود (کارخانه) پنبه تازه کنی
موجود است که در آنها هر سال بقدر سیصد هزار
پوت پنبه خالص اعمال گردیده، بواسطه راه آهن
آسیای وسطی و تاشکند و بحر خزر بآوروپای روسی
نقل میگردد. درین زاود ها از دانه های پنبه روغن


ترکستان ۱۶۸

می کشند که این - « روغن چگید » نامیده میشود . از تفالۀ پنبه دانه ها برای خوراک چهار پایان « کنجاره » میسازند که ازین هم بمقدار بزرگ بممالک خارجه نقل میگردد .
باغداری و بوستانداری - این کسب در ولایت سمرقند ، نسبت بسائر ولایت ترکستان ، بیش تر ترقی کرده است ، چون هوای ولایت بروئیدن میوه و سبزوات مساعد و خلق تاجیک بطعام خود سبزوات و بقولات گوناگون میاندازند . ازین جهت درین ولایت بکاشتن میوه و سبزوات زیاد اجتهاد صرف میشود . از ولایت سمرقند بشهر های خارجه بمقدار زیاد خربزه ، هندوانه ، کلم ، سیب زمینی ، پیاز ، شلغم ، لبلبو و سبزوات دیگر اخراج میشود . هوای سمرقند برای تربیۀ انگور هم خیلی مساعد است . بدین سبب در اینجا انگور هم بسیار پرورش میشود . انگور های سمرقند خیلی لذیذ بوده ، از آنها بمقدار زیاد شراب مویز و دوشاب حاضر


ترکستان
١۴٩
میگردد و هر سال بممالک خارجه بقدر یک ملیون و پنج
صد هزار پوت مویز اخراج میشود. بسوای این، غولنگ
سیب قاق، جوز، پسته و بادام نیز بسیار نقل می
نمایند.
در ولایت سمرقند کسب پیله داری هم خیلی ترقی
کرده و تاجیکان بسیاری بدین کار اشتغال مینمایند.
درین ولایت هر سال هفتاد و پنج هزار پوت پیله
حاصل میشود این پیله ها را در کار خانه ها اعمال نموده،
ابریشم میسازند.
چار وا داری - این پیشه فقط در محال خجند و
دیزخ که قرغو - قازاقان سکونت دارند، جاری بوده،
بمقدار کم گوسفند، گاو واسپ تربیه مینمایند.
استخراج ثروتهای زمینی نیز درین ولایت سال
تا سال در ترقی میباشد. در زمان حاضر در محال خجند و
سمرقند هر سال بقدر هشت صد هزار پوت ذغال
سنگ استخراج میشود بسوای این، گچ، گل سفید،
زاک، نوشادر، سنگهای عمارتی بسیار استخراج میکنند.


ترکستان ۱۷۰
در منبع نهر زر افشان از درون ریگها طلا نیز استحصال می گردد .
صنعت های کار خانگی و زاودی نیز درین ولایت چندان پیشرفت نکرده است . چنانکه همه اش فقط ۳۵ کارخانه پنبه تازه کنی و روغن کشی موجود است. ولی کسب هنرهای دستی خیلی ترقی کرده ، همه گونه اسبابهای ضروری برای زندگی انسان اعمال میگردد .
سمرقند از زمانهای قدیم شهر سیر تجارتی بوده اهالی آن در سوداگری در پایه نخستین میباشند . خصوصاً پس از کشیده شدن راههای آهن ، سودا و تجارت سمرقند خیلی ترقی کرده است در زمان حاضر معامله تجارتی این شهر هر سال بچندین ده ملیون بالغ میباشد .
معارف و مکاتب
در ولایت سمرقند بقدر صد باب مدارس بزرگ و دو هزار مکاتب ابتدائی موجود بوده ، در آنها بقدر بیست هزار نفر طلبه و شاگرد تحصیل مینمایند . ولی در


۱۷۱
ترکستان

قسم بزرگ این مدرسه و مکتب ها، چنانکه در سایر
ولایات ترکستان تعلیم و تعلم بطرز قدیم و به ترتیب
ویران جاری بوده، به تنویر افکار و توسیع اذهان
خلق خدمت نمیشود. مدرسه های اسلامی سمرقند که در
زمانهای اول مرکز مدنیت، چشمهٔ علم و معرفت بوده،
در زمان حاضر از جهت مادی و معنوی بحال خرابی
افتاده است. ولی در سالهای آخر، در سایهٔ غیرت
و اجتهاد بعضی جوانان با حمیت، درین ولایت مکاتب
ابتدائی باصول نو کشاده شده و در میانهٔ اهالی بنشر
علم و معرفت کوشش میرود. حاضر درین ولایت
چندین ده مکاتب ابتدائی بطرز جدید دوام مینماید.
از طرف روسها هم در ولایت سمرقند دو ژیمنازیا،
یک مکتب شهری، پانزده مکاتب ابتدائی، هفده
مکتب های روسی-مسلمانی و یک عدد هم مکتب
باغداری موجود است.


۱۷۲
ترکستان

اداره ملکی و سیاسی

این ولایت از جهت اداره به اویزدهای سمرقند،
کته قورغان، دیزخ و خجند تقسیم میشود.
سمرقند - (۵۹ هزار نفوس دارد) . این شهر
مرکز ولایت بوده، از سطح دریا ۹۷۵ آرشین ارتفاع
دارد. ازین جهت هوایش هوای کوهستانی، یعنی
سرد و سالم میباشد. شهر سمرقند دو قسم بوده، یکی
شهر کهنه و دیگری شهر نو است. در میانه این دو شهر
فقط باغی موجود است.
سمرقند کهنه با باغهای اطرافش ۴۷۲۹ دساتین
زمین را اشغال مینماید. در میانه سمرقند بنام «ریگستان»
میدان بزرگی موجود است که در اطراف آن بنام
طلا کاری، شیردار، میرزا الوغ بک مدرسه های عالی
و جامعهای شریف واقع است.
سمرقند شهر خیلی قدیمی است. نظر بروایات،
این شهر راسی عصر قبل از میلاد پادشاه ایران کیکاوس


ترکستان
۱۷۳
بنا کرده است بعضی میگویند که سمرقند را چهار عصر
قبل از میلاد اسکندر ماکیدونی تأسیس نموده است.
ولی در هر صورت بودن اسکندر در سمرقند محقق
میباشد. یونانیانی که با اسکندر آمده بودند، در
سمرقند تا عصر هفتم میلادی اقامت نموده اند .
هفت عصر بعد از آن، یعنی سال ۵۵ هجری، در
زمان خلافت معاویه، سمرقند را سعید بن عثمان
محاصره کرده بود. سال ۷۷ هجری امیر قتیبه سمرقند
را تماماً فتح کرده، بممالک اسلامیه الحاق نمود.
در عصر یازدهم هجری. سمرقند بدست ترکان
سلجوقی افتاد سپس در زمان سامانیانی که از نسل
ایران بودند، سمرقند پایتخت گردید. در زمان ساما
نیان معموریت و مدنیت سمرقند فوق العاده افزوده
مرکز علوم اسلامیه و عصریه گردید. لیکن سال ۱۲۲۱
میلادی چنگیز خان هجوم نموده، این شهر را خراب
کرد ( در آن زمان سمرقند دارای نیم ملیون نفوس
بود ) .


ترکستان
۱۷۴
چنگیز بنا و عمارتهای قشنگ، مدرسه و جامعهای
زیبای شهر را با خاک سیاه یکسان نموده بود. ولی
چون آب و هوای سمرقند بغایت خوب و برای سودا
و تجارت زیاده مساعد بود، امیر تیمور او را برای خویش
پایتخت اتخاذ نمود و درین سایه در اندک زمانی آباد
شده، معموریت پیشین خود را دوباره اعاده نمود
(۱۳۷۹ میلادی) .
امیر تیمور از فاتحین مشهور و از داهیان بزرگ
ترک بود . مشار الیه پادشاه مقتدری بوده ، در
کارهای دولت بغایت مدبّر و عاقل ، شخص تنومند،
قوی بازو، دلاور و با عزمی بود . علوم و معارف را
زیاده حمایه و اهل علم را خیلی حرمت مینمود. در زمان
او سمرقند مرکز علوم و معارف و مرجع علما و حکما بود.
امیر تیمور برای تعمیر و تزئین شهر خیلی اجتهاد کرد .
درین باره خزینهٔ خود را بهیچ دریغ نداشت. از چین،
ایران، هندوستان و حتّی از روم استادان و معماران
ماهر را آورده، خیلی مدرسه و مسجدها، مقبره و سرایهای


ترکستان
۱۷۵
بزرگ بنا نمود. بناهای امیر تیمور برای فرزندان او
یادگارهای گرانبهائی بوده، نام او را تا قیامت بیاد
خواهد آورد.
این بناها بطرز معماری، زینت و زیبائی و هم
متانت و محکمی خود، در زمان حاضر سیاحان و معماران
اروپا را بحیرت میاندازد.
مسجد بی بی خانم - امیر تیمور از ایران و هندوستان
بقدر دو صد نفر ماهر ترین معماران زمانش را بسمرقند
آورده بشرف زوجه اش (سرای ملک خانم) بنام
«بی بی خانم» مسجدی بنا نمود. بنای این مسجد از
سنگهای مرمر ساخته شده و بانقش و نگارهای عجیب
و کاشیهای قشنگ زینت داده شده است. در
نزد این مسجد برای گذاشتن قرآن کریم از سنگ مرمر
کبود لوح بزرگی هم ساخته شده است.
مدرسۀ الغ بک - این مدرسه را نبیرۀ تیمور،
میرزا الغ بک بنا نموده است. میرزا الغ بک
در بین حکمای اسلام و ترک شخص نامداری بوده، در


ترکستان
۱۷۶

علم ہیئت عالم بزرگی بشمار میرو . مشار الیه در بارۀ
حرکت افلاک و ستارگان مسئله های خیلی مشکل را حل
نموده ، بنام " زیچ " فن تازه ئی ایجاد کرد در نزد
شهر سمرقند رصد خانه ئی تأسیس نموده ، در آنجا تجربه
های ریاضی را اجرا میکرد . مجالس او هر وقت از
علما و فضلا پر بود . پس از وفات پدرش شاهرخ ،
(سال ۱۴۴۷) الغ بک بتخت تیمور جلوس نمود .
ولی پسرش عبداللطیف میرزا به این کار راضی نه
گردیده ، اختلاف ورزید و ازین رو در میانه پدر و پسر
چند بار جنگ بوقوع آمد . در آخر الغ بک بدست
پسرش اسیر افتاد . عبداللطیف میرزا پدرش را بقتل
رسانید . ( ۱۴۴۹ ) .
مسجد شاه زنده - این مسجد بشرف قثم بن حضرت
عباس که در سمرقند نخستین مرتبه بنشر اسلام پرداخته
بود ، از طرف امیر تیمور بنا گردیده است ، این بنا
بغایت عظیم و مزین میباشد . بنای مذکور تمثال مجسم
فن معماری زمان تیمور بوده ، یادگاری چنان تازه و


ترکستان
۱۷۷
محکمی است که گویا سنگهای مرمر آن امروزه تراشیده و
گذاشته شده و کاشین هایش چنان درخشان است
که گویا حاضر در خمدان پخته است.
مدرسه شیردار - سال ۱۶۱۹ میلادی از طرف
امیر بالان توش بهادر بنا گردیده است. چون در دو
طرف پیش طاق این مدرسه، صورت دو شیر کشیده
شده است، ازین رو بنام «شیردار» شهرت یافته
است. در دو جانب پیشطاقش دو مناره خیلی بلندی
سر بآسمان کشیده است که آنها هم همچون پیشطاقش
بغایت نفاست کاری منقش و مزین میباشد.
مدرسه طلا کاری - یادگاری تاریخی و با عظمتی است
که این هم از طرف امیر یالان توش بهادر سال ۱۶۱۸
میلادی بنا گردیده و روی کاشین هایش بآب طلا مزین
و منقش است.
گورا میر - در طرف جنوب غربی سمرقند کهنه، در
باغ خوش هوائی قبر تیمور لنگ واقع است. ببالای
قبر مذکور سنگ گرانبهائی گذاشته شده است که این


ترکستان
۱۷۸

سنگ برنگ سبز و سیاه تابی میباشد. بروی این سنگ بخط عربی عقل و تدبیر، سیاست و شوکت تیمور و چنگیز، تاریخ وفات، نسب و شجرۀ تیمور ثبت شده است (بموجب نوشتۀ آن، وفات تیمور در سال ۸۰۷ هجری ۱۴ ماه شعبان، مطابق سال ۱۴۰۵ میلادی، ۱۵ ماه فیورال بوقوع آمده است).

بیش ترین این یادگاریهای تاریخی، در زمان حاضر بحال خرابی افتاده است. اگر بعضی سلامت ماندۀ آنها هم تعمیر نشود، معلوم است که این آثار مقدّس در زمان های نزدیک از روی دنیا تماماً ناپدید خواهد شد.

شهر سمرقند نو ـ در سال ۱۸۷۱ میلادی تأسیس یافته است. این شهر بقدر ۶۲۹ دساتین زمین را اشغال مینماید. اکثر عمارت هایش از خشت خام بنا شده بکوچه هایش سنگ فرش گردیده است. درین شهر نو چندین باغهای عمومی و محلهای استراحت موجودست.

دیزخ ـ (۲۵ هزار اهالی دارد). این شهر قدیمی است،


ترکستان
164
در عصر دهم میلادی، برای مجاهدین عرب که بنشر
دین اسلام مشغول بودند، این شهر بمقابل دشمنان
دین التجاگاه محکمی بوده است. در آسیای وسطی،
در نشر دین اسلام، این شهر موقع مهمی را اشغال
مینموده است. در زمان حاضر، دیزخ از شهر اویازدی
عبارت بوده، بمرض تب و لرز و علت رشته اش
مشهور میباشد.
خجند - (۵۰ هزار نفوس دارد) . این شهر در
ساحل راست سیردریا واقع است. نظر بروایات،
این شهر را اسکندر ماکیدونی بنا کرده است. از میوه
های ترکستان، لذیذ ترین زردالو و انگور ها درین شهر
حاصل میشود. بسوای این، در باغهای خجند درخت
توت هم بسیار کاشته میشود و با برگهای درختان
توت کرمکان پیله را پرورش مینمایند.
شهر خجند باحصار گلبین احاطه شده است. از آثار
قدیمۀ این شهر مسجد (دار شکیف) که ۲۳۵ سال مسجد
می ابریشم خوب و مشهور ازین شهر خجند حاصل میشود


ترکستان ۱۸۰

خواجه کمال ۲۰۵ سال و مسجد حضرت بابا که ۸۰ ۱ سال
قبل بنا شده است، مشهور میباشد. قسم بزرگ اهالی
خجند تاجیک هستند.
کتة قورغان - (۱۲ هزار نفوس دارد). این شهر
در بالای راه آهنی که بین امارت بخارا و مملکت ترکستان
کشیده شده است، واقع میباشد. شهرت این شهر
بواسطۀ کار خانه های پنبه و تجارت پنبه است.
اورا تپه - (۲۵ هزار اهالی دارد) - این شهر در
او یاز و خجند واقع است. هنگام استیلای روسها
ترکستان را در او را تپه جنگهای سخت و خونین
بوقوع آمده است. چون اورا تپه در مصب رود
(آقسو) و در دامنۀ کوه بنا شده است، ازین رو
هوایش سالم و برای صحت انسان مساعد است.
مشهور ترین بنای این شهر مسجد (کوک گنبد) است
این مسجد ۳۷۰ سال قبل ازین بنا شده است. اورا
تپه با اسبان خوش نسل «قارا بابغیر» و برکهای که
از پت پشم گوسفند میبافند، مشهور میباشد.


ترکستان
۱۸۱

ولایت فرغانه
موقع جغرافی، حدود و سطح آن.
ولایت فرغانه – با وادی فرغانه و جلگه (پامیر) در طرف جنوب ترکستان بوده، ۱۲۷ هزار مربع چاقریم زمین را اشغال میکند. (۷۳ هزار چاقریم این مخصوص به پامیر میباشد). در طرف شرق این ولایت، خانی کاشغر و ولایت یدی سو، در شمالش ولایت سیر دریا، در غربش ولایت سمرقند و امارت بخارا (بیگی های شوغنان، درواز، قاراتیگین)، در جنوبش ولایت آخان که بافغانستان تابع است واقع میباشد.
ولایت فرغانه از جهت وضعیّت و طبیعت زمین اش، گودی بزرگی را تشکیل میدهد که اطرافش با کوههای بلند احاطه شده است. از طرف جنوب با کوههای (آلای) و (آلای آرقی) محاط میباشد.
اینک در میانه این دو سلسله های کوه، بدره ئی


ترکستان
۱۸۲
۲۵۰ و به پهنائی ۱۵۰ چاقریم وادئ فرغانه واقع است.
یعنی وادئ فرغانه از سطح جمیع ولایت فرغانه فقط هزار
مربع چاقریم زمین را اشتغال مینماید این وادی کوه
های مسلسل (تیان نشان) را از کوههای مسلسل
(پامیر- آلای) جدا میکند.
کوههائی که وادئ فرغانه را احاطه میکند، خیلی
است. ازین کوهها بواسطه گذرگاههائی که (بیل)
ویا (داویان) نام دارد، میگذرند. ازین گذرگاههای
کوهی (قارا قوش خانه) که در میانه او یازد خوقند و
قارا تیگین (امارت بخارا)، (قارا قازیق) و (تنگیز بای)
که در میانه فرغانه و الوغ آلای، (قزل آرت) که
در میانه کوه آلای آرقی و قرغانه، (ساریق ما غول)
و (تالایق) که در میانه کوههای آلای واقع است،
مشهور میباشد.
کوههای (تیان نشان) در نقاطی که با فرغانه محدود
است، گذرگاه خیلی کم دارد و در فصل زمستان همه
این گذرگاهها هم مسدود میشود. اما کوههای (پامیرآلای)


ترکستان
۱۸۳

گذر گاه هیچ ندارد. زیرا این کوهها همیشه برفها دایمی پوشیده میشود. بلند ترین نقطۀ پامیر، تپۀ کافمان است که شش و نیم چاقریم ارتفاع دارد.
موافق ترین راه فرغانه از طرف غرب، از ولایت سمرقند است. عموماً وادیهای فرغانه از هر طرف با کوههای بلند احاطه گردیده است. ولایت فرغانه بسبب اینکه از یک طرف راه کشاد دارد، از دشمنان خارجی آسوده تر بوده، از جهت سیاسی استقلالش را دیر تر از دست داده است. ( در آسیای وسطی مملکتی که بعد از همه بدست روسها افتاد، امارت خوقند بود)
در میانۀ کوههای آلای و آلای آرتی، در ساحل رود ( قزیل سو ) وادئ (آلای) واقع بوده، در اینجا خلق کوچی، فرغانه زندگی مینمایند .
از طرف شرق کوههای آلای آرتی - کوههای (پامیر) شروع میشود. ولی کوههای پامیر بکوههای عظیم (هندو کش) و (قارا قوروم) می پیوندد.


ترکستان

۱۴۸

قسم بزرگ خاک وادئ فرغانه طبقه حاصلخیز «میتی» را تشکیل میدهد. زمین هائی که در کنار این وادی واقع است خاکهای گوناگون را دارا بوده، از بیابانهای ریگ زار، شوره زار و باتلاقهای نی زار عبارت میباشد. در فرغانه هم ریگ زار محلی است که بقدر ۱۵۰۰ چاقریم مسافت را اشغال مینماید.

آبیاری و رودها

بوادئ فرغانه از کوههای اطراف رودهای بیشماری جاری شده، این وادی را آبیاری میکند. مهم ترین رودهای فرغانه سیر دریاست که از وادئ فرغانه بقدر دو صد و پنجاه چاقریم مسافت را طی مینماید.
سیر دریا- از اتصال رود (قارا دریا) و (نارین) حاصل میشود. به (قارا دریا) رودهای یاسسی، زرگر سو، بایلی سو، به (نارین) رودهای قاراسو، اوزون احمد و سوسامیر مخلوط میگردد. به (سیر دریا) در ولایت فرغانه از ساحل راست رودهای پاشا آتا، چاناچ، کاسسان، کوک سارق، از ساحل چپ رودهای آراوان، شاهمردان سای،


ترکستان ۱۸۵

اسفا را وغیره مخلوط میگردد. چون در تابستان هوا رو بگرمی بگذارد، برفهای کوه آب شده، این رودها طغیان میکند و اطراف رودها را آب غرق مینماید. عموماً این رودها جمیع وادی فرغانه را آبیاری میکند.

هوا و اقلیم

در فرغانه هنگام تابستان، هوا خیلی گرم شده. در سایه حرارت هوا به ۳۰ درجه میرسد. خصوصاً گاها از جنوب غربی بادهای گرم سیل، میوزد که درین وقت هوا در نهایت درجه گرم و خشک میشود. در فرغانه عموماً رطوبت هوای نسیمی (شبنم، ژاله، دومان، باران) کم میباشد. ولی در زمستان چون برف باریده، شدّت سرما به ده درجه برسد، بچار پایان خلق کوچی خیلی ضرر میرسد، حتّی از عدم خوراک حیوانات شان تلف میشوند عموماً هوای فرغانه خوب نمیباشد. بهترین جای فرغانه که هوای سالم داشته، برای صحت انسان مفید است، شهر (اوش) و بدترین جای او که هوایش


ترکستان
١٨٦

مقرّ است ، شهر خوقند میباشد .

نباتات و حیوانات
بمناسبت اختلاف زمین و وضعیت فرغانه ، نباتات
و حیوانات او هم مختلف است . حیوانات و نباتاتی که
در وادیها واقع است ، به حیوانات و نباتات سایر
جاهای ترکستان مانند میباشد .
ولی در طرفهای کوهستانی نباتات و حیوانات خیلی
فراوان است . در دامنه کوه ها ، بیشه های بزرگ موجود
بوده ، در آنها درختان غوزه ، جوز ، سوگود ، سفیدار ،
ناک ، سیب ، زردالو ، بادام ، پسته ، قاین و میلاش
بطرز وحشی میروید . در تپه های کوه درختان سترگ
(چرش) ، (سرو) و (صنوبر) موجود است .
در محال اندیجان و نمنگان بمقدار بسیار بیشه های
فندق و جوز موجود است . در بالای این درختان جوز
نوعی قوز ها حاصل میشود که از آنها خرّاطان همه گونه
اسباب چوبین و تخته آلات ، همچنین میز و کرسی میسازند


ترکستان
۱۸۷
ازین سبب ، این قوزها بهای خیلی گران بفروش
میرسد . اگر این کسب براه منتظمی انداخته شود ،
برائے اہالی فائدہ بسیاری خواهد آورد .
از حیوانات وحشی : شیر ، ببر ، پلنگ ، خرس ،
گرگ ، شغال ، گراز ، روباه ، خزّ ، سنجاب ،
گوزن ، غزال و آہو در فرغانه پیدا میباشد . در
پامیر بنام ” یاک “ نوعی حیوانات خانگی تربیه می
شود . در جنگل های اینجا مرغان گوناگون عجیب
و غریب بغایت بسیار است که اینها از کوههای
(همالای) بدینجا آمده اند .
معدن و کانها
در کوههای فرغانه سنگهای گرانبها همچون فیروزہ ،
گوہر ، یاقوت ، زمرد ، عقیق و در طرف بدخشان
در سواحل رود (پنج) لعل استخراج میشود. در کوههای
(چاتقال) و در سواحل نهر (مازار سای) بلورهای کوهی
در محال نمنگان ، در سواحل رود (کوک سو) جوهر


ترکستان ۱۸۸

" دهنج " پیدا میگردد . همچنین در سواحل رود مرغاب بوجود معدن آهن نیز گمان میرود . از رود (کوموش) نقره استخراج میشود . ولی در اینجا طلا خیلی کم بدست میآید . سیر حاصل ترین معدنهای فرغانه ، کان ذغال سنگ میباشد .
در چهل چاقریمی شمال شرقی خوقند کان گوگرد پیدا شده و در محال نمنگان پیدا بودن کان نزاک معلوم گردیده است .
کانهای نمک در جاهای بسیار فرغانه موجوده بوده نمکهائی که از کول " بار دین " استخراج میشود ، از نمکهای خیلی خوب میباشد . نیز معلوم شده است که در جاهای بسیار فرغانه معدن نفت هم بمقدار زیاد موجود است .
خلاصه در ولایت فرغانه ثروتهای زمینی بغایت بسیار بوده ، فقط بکار کردن محتاج است . برای استفاده نمودن ازین ثروتهای زمینی غیرت و جسارت ، بعلاوه آن سرمایه و خصوصاً علم و معرفت


ترکستان
۱۸۹
لازم است ولی افسوس که تاکنون هیچ یکی ازین عوامل
سه گانه در ترکستان موجود نبود و ازین جهت هم از
ثروتهای زمینی بقدر لزوم استفاده نگردید . امید
است که در آینده در ترکستان علم و معرفت و بدان
نسبت از ثروتهای زمینی هم استفاده افزاید .
خلق و نفوس
در فرغانه (بسواي پامیر) بیش از دو ملیون خلق
موجود است . در اینجا اهالی خیلی غلیظ بوده ، بحساب
میانه در هر چا قریم مربع زمین ۲۵ نفر زندگی مینمایند
خلق فرغانه از جهت نسل خیلی مختلف بوده ، مهم ترین
آنها خلق هاي ذیل میباشند : سارتها یک ملیون
و ۳۰ هزار، قرغز - قازاقان ۳۰۰ هزار، قارا
قرغزان ۱۲۰ هزار تاجیکان ۱۱۵ هزار ، قپچاقان
۷۵ هزار ، کاشغاریان ۵۵ هزار ، روسان ۳۲
هزار ، اوزبکان ۳۰ هزار قارا قالپاقان ۲۰ هزار،
ترک - تاتاران ۵ هزار و یهودیان ۴ هزار هستند.


ترکستان ۱۹۰
بسوای اینها ، بمقدار کمی عرب ، ایرانی ، ارمنی، چیگان افغان ، قافقازی و عده آوروپائی نیز درین ولایت موجود است .
از جهت دین درین ولایت بقدر دو ملیون و ۲۵ هزار نفر (۸۹ ۱/۴ فائض) مسلمان و ۳۴ هزار نفر (۱۰ ۳/۴ فائض) غیرمسلم اند .
روسها غالباً در شهر ها اقامت نموده ، بمأموریت ، سوداگری و بمقدار کمی بکارگری و مزدوری مشغول اند .
تاریخ فرغانه - در زمانهای قدیم فرغانه بمملکت صغد تابع بود . در ایام پیشین پای تخت فرغانه شهر آخی بود و نبیره تیمور لنگ (بیگ عمرشیخ) در « آخی » حکمرانی میکرد . سپس در اواخر عصر پانزدهم سلطان بابر میرزا پایتخت خود را به اندیجان نقل نمود . چون سلطان بابر خان از طرف فرزندان ابوالخیر خان و هم از طرف نزدیکان خویش از سمرقند و از تخت امیر تیمور رانده شد . فرغانه را (آلتون بیشیک) نام پسر بابر


ترکستان
۱۹۱
خان اداره کردن گرفت. نگاه بروایات، هنگامی که
بابر خان در فرغانه مغلوب شده، با عایله‌اش فرار
میکرد، زنش آبستن بوده، در بین راه فرزندی
زائید. بابر خان چون این زمان خیلی فقیر و
محتاج و هم از دنبال او دشمنان تعقیب میکردند
ناچار این فرزندش را بکمربند ابریشمین خود پیچیده،
در زمینی که حاضر شهر خوقند واقع است، گذاشت.
سپس این بچه را از اوزبکانی که بقبیلهٔ «مینگ»
منسوب بودند، پیدا نموده، پرورش دادند و به او
(آلتون بیشیک) نام نهادند. سپس به این آلتون
بیشیک خان، سه نام دیگر (قوتلوق خان).
(تانگری یار خان) و (خدا یار سلطان) علاوه
کردند. سلالهٔ آلتون بیشیک خان در فرغانه
بنای حکمرانی را گذاشتند که پایتخت ایشان شهر
(آخی) بود. مشهورترین خانهای که از نسل
(آلتون بیشیک) آمده‌اند، شاهرخ بی (وفاتش
سال ۱۷۲۱ میلادی)، عبدالرحیم بی و عالم خان


ترکستان ۱۹۲

می باشد .
عبد الرحیم بی (سال ۱۷۳۲) قلعه وارگ شهر خوقند
را بنا کرده است . مشار الیه در سال ۱۷۳۴ میلادی
وفات نموده است .
عالم بی - شخصی است که در بین خانهای
فرغانه نخست لقب خانی را گرفته است . در زمان
عالم خان شهر خوقند پایتخت گردیده ، مملکت فرغانه
بنام " خانی خوقند " اداره شد (۱۸۰۸) . عالم خان
شخص خیلی شدید و مدبری بود . اگرچه در زمان او
فرغانه خیلی ترتیب و انتظام یافت ، ولی شدت
و ظلم او در آخر بخودش ضرر رسانید . چنانکه
در آخر او را برادرش عمر خان بقتل رسانیده
بجایش خان گردید ( ۱۸۱۶) .
عمر خان بعلم و معرفت خیلی هوس داشته ،
بآبادی و توسعۀ مملکت زیاده میکوشید . نسبت
بفقرا مشفق و خوش معامله بود . در زمان او اهالی
براحت و آسودگی زندگی مینمودند .


ترکستان
۱۹۳
عمرخان در سال ۱۸۲۱ میلادی وفات کرده ،
بجای او پسرش محمد علی خان ، خان گردید . در زمان
او امیر بخارا نصرالله با ترکان مانغیت بخوقند آمده
خوقند را ضبط و محمد علی خان را مقتول نمود (۱۸۴۲)
بعد ازین ، اہالی فرغانه از نسل شاهرخ خان
شیرعلی بی پسر حاجی بی را خان برداشتند . چون
پدر شیرعلی از طرف عالم خان کشته شد .
شیرعلی از خوقند فرار نموده ، در ساحل نهر « تالاس»
در میانه قرغز قازاقان (اولا قچين) زندگی میکرد .
اینک از آنجا آورده ، او را خان نصب نمودند.
شیرعلی خان چون خیلی حلیم و نرم دل بود ، قبچان
او قرغز قازاقان که جنگجو و سنگدل بودند ، او را
دوست نمیداشتند .
این گاه در میانه سارت و تاجیکان و قپچاق و
قازاقان دشمنی افتاده . در آخر تاجیکان و هم چند
قبیله سارت و اوزبکان بمقابل خان قیام نمودند
و با عسکر خان و قرغز قپچاقان جنگیدند . در نتیجه


ترکستان
۱۹۴

طرف شیر علی خان شکست خورده ، بتخت خوقند مراد خان
بن عالم خان (در اسفارا) جلوس نمود . بعد ازین مراد
خان بخوقند آمده ، شیر علی خان را بقتل رسانید (۱۸۴۵)
ولی درین زمانها امیر قپچاق مسلمانقلی خان بهاد
که در طرفهای اوش و نمنگان با دشمنان حکومت
مشغول جنگ بود ، با قپچاق و قرغزان آمده ، خوقند
را ضبط و امرای سارت و اوزبک را مجازات
نمود . سپس مراد خان را بقتل رسانیده ، بجای
او پسر شیر علی ، خدا یار را خان نصب نمود و خود
را برای خان جوان وصی تعیین گردانید (۱۸۴۵)
خدا یار خان هنگام جلوس تخت خانی چهارده
سال داشت و ازین رو خویشتن دارای هیچ اختیاری
نبوده جمیع امور اداره بدست مسلمان قلی امیر بود .
درین زمان تاشکند در حکم یک ولایت خانی خوقند
بوده ، در آنجا برادر خدایار خان ، ساریمساق خان
حاکم بود. او را مسلمان قلی بحیله ئی بخوقند آورده،
در حضور برادرش خدا یار خان بقتل رسانید (۱۸۴۷)


ترکستان
۱۹۵
مسلمان قلی در قپچاقی بغایت متعصب و هم
شخص سنگدلی بوده ، در حق سارت و تاجیکان و
عموماً در حق رعایای بیچاره جور و ظلم مینمود . بدین
جهت از امیر مسلمان قلی اهالی ناراضی بودند . در
آخر خدا یار خان بمصلحت و تشویق بیگهای سارت
و تاجیک مسلمان قلی امیر را بدار کشید .
در نتیجه این باز بین سارت و تاجیکان ، قپچاق
و قرغزان بهم خورده ، در میانه ایشان دشمنی افتاد
و بمناسبت این ، خدا یار خان از هر دو طرف آدمان
بسیاری را بحق و ناحق بقتل رسانید . بدین گونه
بقدر ده سال ظلم و کشتار دوام کرد . چون جور و
ظلم خان و سپاهیان او از حد گذشت . حاکم
تاشکند مله خان ، برادر خدا یار خان ، با لشکر قپچاق
و قرغز بمقابل خدا یار خان حرکت نمود . در نزدیکی
شهر او را تپه دو لشکر تلاقی کرده ، جنگ سختی
بوقوع آوردند . درین جنگ خدا یار خان مغلوب
شده ، بخارا گریخته ، به امیر نصر الله پناه آورد .


ترکستان ۱۹۶

پس از فرار خدایار خان ، مله خان بخوقند آمده ،
بتخت خانی جلوس کرد (۱۸۵۸) .
در زمان مله خان روسها بخاک امارت خوقند
در آمده ، شهر آلما تا را ضبط کردند . در دائرهٔ
سرای خان انواع نزاعهای فرنگی و دسیسه های
روسی ترقی نموده در آخر وزیران و مشاوران نزدیک
مله خان ، شبی بسرای خان هجوم آورده ، مله خان را
بقتل رسانیدند (۱۸۶۲) . بعد ازین باز گروه
قپچاق قوّت گرفته ، پسر مسلمان قلی ، عالم قلی امیر
با لشکر قپچاق و قرغز آمد و خوقند را گرفته ، شاه
مراد خان را بتخت خانی جلوس داد .
خدا یار خان درین زمان در دیزخ اقامت
داشت پس از قتل مله خان علما و اعیان تاشکند
خدا یار خان را بتاشکند دعوت نموده ، او را خان
برداشتند (۱۸۶۲) . یکسال بعد ازین ، خدا یار
خان خوقند را گرفته ، دوباره تخت خود را صاحب
شد . این گاه عالم قلی امیر باقپچاق و قرغزان آمده


ترکستان 197
باز خوقند را ضبط کرد و خدا یار خان بخارا گریخته
به امیر بخارا پناهنده شد . امیر بخارا با او-
زبکان ، مانغیت و تاجیکان حرکت نموده ، شهر را
از دست عالم قلی گرفت و از خوقندیان خیلی آدم
را بقتل رسانیده ، شاه مراد را بتخت نشانید .
لیکن پس از مراجعت بخارائیان ، عالم قلی باز خوقند
را گرفته ، شاه مراد را کشت و بجای او پسر
ملا خان ، سلطان سید خان را خان برداشت .
این گاه امیر بخارا باز خوقند را گرفته ، خدا یار
خان را تکرار تخت خانی جلوس داد . (اینک همه
این جنگهای پیاپی امیر و خانها ، بحساب خلق بوقوع
آمده . سنگین ترین بارهای این فاجعات را اهالی
بیچاره تحمل مینمودند . خون خلق ریخته ، مال خلق
تلف میگردید . ولی امیر و خان ها ازین فقط لذت
میبردند) .
درین وقتها روسها بتمام ترکستان پنجه انداخته بودند
چون آنها خجند و او را تپه را ضبط کردند ، راه بخارا


ترکستان ۱۹۸

و اوراتپه بریده شده، دسیسه های امیران بخارا و
خانهای خوقند خاتمه یافت. درین سال (۱۸۶۵)
روسها تاشکند را گرفته، مملکت خدا یار خان را
کوچک ساختند.
چون روسها بضبط شهرهای فرغانه دوام کردند،
خوقندیان خواستند که بمقابل روسها قیام و با آنها
جنگ نمایند. ولی خدا یار خان عجز خود را دریافته
قرار داد که با روسها هیچ مقابله نکند. خوقندیان
این معامله ملایمت کارانه خدا یار خان را نسبت
بروسها جنایت شمرده، بخلع او قرار دادند و در تحت
اداره پسر مسلمان قلی، قپچاق، عبدالرحمن آفتابچی
بخوقند هجوم آوردند. در نتیجه این، خدا یار خان
مغلوب شده، بسردار عسکر روس (اسکوبلوف)
پناه برد. اسکوبلوف خدا یار خان را بخوجند
آورد و خوقندیان پسر خدا یار خان، نصر الله
را خان برداشتند (۱۸۷۵).


ترکستان
۱۹۹

ضبط روسها فرغانه را

این مملکت که در زمان قدیم (فرغانه) و (صغد)
یاد میگردید ، در زمانهای آخر، از سال ۱۷۹۷
میلادی ، (خانی خوقند) نامیده شد .
خانی خوقند گاه از طرف خانهای مستقل اداره
شده ، گاه هم در تحت اداره امیران بخارا واقع
میگردید . روسها سال ۱۸۶۶ میلادی شهرهای او را
تپه ، دیزخ و خجند را گرفته ، فرغانه را تماماً از بخارا
جدا کردند . بدین سبب خانی خوقند از ظلم و فتنه
امیران بخارا خلاص شد، و سال ۱۸۷۵ میلادی
خدا یار خان تماماً از نفوذ امیران بخارا آزاد گردیده
فرغانه را مستقلاً اداره کردن گرفت ولی خدا یار
خان بجای اینکه ازین فرصت استفاده نموده ، احوال
مملکت را اصلاح کند، برای اهالی فقیر آسائش و
راحت فراهم آورد ، اهالی را بیش از پیش فشار
دادن و اموال ایشان را یغما کردن گرفت . در حق


ترکستان ۲۰۰

اہالی حق و ناحق ظلم و ستم نمودن گرفت . بیش
ترین بیگهای قپچاق (مسلمان قلی و غیره ) را بقتل
رسانیده ، مال و ملک شان را غصب نمود .
بکیف و صفا ، به فحش و اسرافات غرق شده ، بر
خلق بیچاره مالیات و خراج های سنگین را بار کرد.
برای هوای نفس خود اہالی را بیہوده و بیگناه
بقتل میرسانید (نظر بروایات در مدت سه سال خانی
آخرین اش بقدر بیست ہزار آدم را بقتل رسانید
است ) .
در نتیجه این ظلمها ، اهالی لستوه آمده ، بمقابل خدا
یار خان قیام کردند . حتی پسر خودش نصرالله خان
نیز با شورشیان اوش ، اندیجان و نمنگان پیوسته
بخوقند تجاوز نمود . در آخر سرداران عسکر خان که در
خوقند بودند ، نیز بطرف شورشیان گذشته ، باتفاق بخوقند
ہجوم آورده ، شہر را فتح کردند . خدا یار خان از خوقند
فرار کرده ، بحمایه روسہا داخل شد و با این رفتن اش
از تخت خوقند ہمیشگی جدا گردید . بتخت خوقند پسر


ترکستان
۲۰۱
خدا یار خان ، نصر الله خان نشست . ولی بعد ازین
در میانه اهالی اختلاف و نزاعهای پیاپی ظهور نمودن
گرفت . روسها ازین اختلاف و نزاعها استفاده نموده،
بضبط تمام فرغانه قرار دادند و بمقابل ایشان آغاز
جنگ را گذاشتند . سال ۱۸۷۵ میلادی ۲۲ آوغوست
در موضع « محرم » که در ساحل سیر دریا واقع است
جنگهای سختی بوقوع آمده ، در نتیجه خوقندیان مغلوب
گردیدند . فرقه ئی از خوقندیان ، باقپچاق و قارا
قرغزان ، در تحت اداره عبد الرحمن آفتابچی و پولاد
بیگ ، دیر زمانی با روسها جنگیدند . ولی در آخر شکست
کلی خورده ، همگی با روسها تسلیم شدند ( روسها نصر الله
خان و عبد الرحمن آفتابچی را بروسیه نفی نمودند .
ولی پولاد بیگ را که نسبت بروسها خیلی ظلم نموده
بود ، اعدام کردند ) .
روسها تدریجا شهرهای خوقند ، مرغیلان ، نمنگان،
اندیجان و اوش را گرفته ، سال ۱۸۷۶ میلادی
۱۹ ماه فیورال جمیع خاک خانی خوقند را بنام « ولایت


ترکستان
۲۰۲
فرغانه بحکومت روسیه الحاق کردند .
روسها پس از فتح خوقند ، سرای (اورده) مزین
و محتشم خدا یار خان را که خود خدا یار خان بنا نموده
و در وی بیش ترین اوقات خود را با بزم و سفاهت
میگذرانید ، نیز ضبط نموده ، در یک گوشه کلیسائی بنا
کردند بدین گونه مملکت مستقل و آباد اسلامی در سایه
ظلم و فتنه های امیران و خانها مجبوراً بزیر دست روسها
در آمد. مال و ملک خلق از طرف ژاندارمهای روس
غارت شده ، مقدسات ملیه و دینیه ایشان پامال گردید.
روسها در زمان چاریزم اگر چه فرغانه را بقدر
چهل سال اداره نمودند . ولی هیچ گونه اصلاحات
جاری نکرده ، بترقی معارف و هنر خدمت ننمودند . در
حالی که از اهالی محلی بد لخواه خود فائده میبردند ، به
ایشان هیچ گونه منفعتی نرسانیدند . منصب داران خوشامد
گوئی و مسیونر های عیسائی حمار از غفلت خلق استفاده
نموده ، ایشان را بقدر امکان نادان و بے شعور
میگذاشتند . اهالی محلی را مخلوق پست شمرده ، تحقیراً


ترکستان
۲۰۳
آزیات مینامیدند و در حق ایشان همه گونه ظلم و بی عدالتی ها روا میداشتند .
نهایت در سایه انقلاب بزرگ روسیه که سال ۱۹۱۷ بوقوع آمد ، بومیان هم از ظلمهای چار و منصب داران ظالم او خلاص گردیده ، بنعمت های آزادی نائل شدند . سال ۱۹۱۷ میلادی ۲۸ نویابر در خوقند اجتماع (قورولتای) عموم مسلمانان ترکستان بر پا شده ، درین اجتماع در ترکستان مختاریت اعلان گردید . ولی چون سیاست بعضی اعضای این حکومت مختار ، با سوسیالیزم و جمهوریت خلاف بود ، از این رو ، این حکومت مختار از طرف کومیسران حکومت شورائی تاشکند که در مسلک بالشویک بودند ، منفصل شده ، سال ۱۹۱۸ میلادی ۲۰ آپریل بموجب فرمان (دیکریت) حکومت شورائی مرکزی روسیه ، در مملکت حکومت شورائی اعلان گردید .
بعد ازین ، برائی ترکستان و اهالی آن حیات تازه ئی شروع گردیده ، در ہائی بخت و سعادت کشاده شد اگر از نعمت ہائی حریت و آزادی بقدر لزوم استفاده


ترکستان
۲۰۴
کرده شود، شبهه‌ئی نیست که کشور ترکستان در اندک زمان بجرگه حکومت‌های مدنی در آید. چنانکه روز های گذشته ترکان با شأن بوده، همچنان روزهای آینده ایشان نیز درخشان و امیدناک خواهد بود.

کسب، سودا و صناعت
کسب عمده اهالی اینجا دهقانی است. دهقانی سال تا سال ترقی نموده. مقدار چراگاه و دشتهائی که برای پرورش چارپایان لازم است، تا رفته کاسته میشود و بدین سبب اهالی کوچی نیز کم کم بحال حضری در میآیند و بزندگانی مدنی خو میگیرند.
بسبب خوبی آبیاری ولایت فرغانه، زمینش بغایت با برکت و محصولاتش بسیار است. در فرغانه پنبه، شالی، جواری و انگور بخوبی میروید. در زمین‌های بهاری کاری گندم و جو کاشته میشود.
مهم ترین کسب فرغانه پنبه کاری است ( در فرغانه تقریباً بدو صد هزار دساتین زمین پنبه


ترکستان
۲۰۵

کاشته میشود ) در اینجا پنبه بغایت خوب و خیلی با برکت
بعمل میآید . یگانه سبب ترقیٔ فرغانه از جهت قتصادی
پنبه کاری است .
بسوای اینکه پنبه بلباس های گوناگون بکار میرود
از دانه های آن هم ( بقدر نیم ملیون پوت ) روغن
کشیده میشود پس از روغن کشیدن ، تفاله (کونجاره)
های آن را بخوراک چهار پایان استعمال مینمایند .
در فرغانه پنبهٔ امریکائی نسبت به پنبهٔ جای داری
بیست حصه بیش تر کاشته میشود بسبب فراوانیِ آب،
خوبیِ هوا ، حاصل خیزیِ زمینش در اینجا پنبه بخوبی
میروید و ازین جهت اکثر خلق با پنبه کاری زندگانی
مینمایند . ( در فرغانه هر سال هفده - هژده ملیون
پوت غوزه بعمل میآید که از آنها بقدر پنج ملیون
پوت پنبهٔ خالص حاصل میگردد ).
اگر کار دهقانیِ خلق براه خوبی انداخته شده، زمین
ها بقدر کفایت آبیاری و در دهات ، بین اهالی جمعیت
های میده قرض افزوده شود ، شبهه ئی نیست که پیشهٔ


ترکستان ۲۰۶

پنبہ کاری یکی - بردہ خواهند افزود . خلاصه نسبت
بترقی کارهای صناعتی و زراعتی ، پنبہ کاری هم
ترقی خواهد کرد .

در فرغانه گندم هم زیاد کاشته میشود ( از زمین
هائی که بطرز صنعی آبیاری میشود ، نود هزار دساتین
از زمین های بهاری ( دیمه ) دو صد هزار دساتین
بزراعت گندم مشغول میشود ) . در سالهای حاصلخیز
گندم یکی برده حاصل میدهد .
ولی چون خلق فرغانه خیلی زیاد بوده ، بیش ترین
زمین های کارم آن بزراعت پنبہ مشغول است
ازین رو غله های این ولایت بخوراک اهالی اش
کفایت نمیکند . بلکہ هر سال بدین ولایت از خارج
بمقدار زیاد غله آورده میشود .

کار میوه داری درین ولایت چندان ترقی نکرده
است . اهالی فرغانه درختان میوه را فقط برای استعمال
خود شان بمقدار کمی میکارند . لیکن میوهٔ فرغانه خیلی
لذیذ میشود خصوصاً میوه های اسفاردا و کان بادام


ترکستان

۲۰۷

خیلی مشهور است.
قدیم ترین و مشهور ترین پیشهٔ فرغانه کرمکداری است
پرورش کرمکان پیله در فرغانه خیلی ترقی کرده و زیاد
منتشر شده است. میتوان گفت که در هروه فرغانه
سارت و اوزبکان با جمیع عائلهٔ شان بپرورش کرمکان
پیله مشغول هستند. در اینجا هر سال بقدر صد و پنجاه
هزار پوت پیله حاصل شده، قسم بزرگ آن بتوسط
سوداگران آوروپا خرید میگردد و در کارخانه های ایتالیا
و فرانسه همه گونه منسوجات اعمال میشود.
کسب چاروا داری در ولایت فرغانه سال تا سال
میکاهد. اهالی کوچی زیادی فائدهٔ دهقانی را دیده. همهٔ
زمین های خالی خود را بزراعت مشغول میدارند. اینک
بدین سبب پیشهٔ چارواداری همواره در تنزل است
در زمان حاضر اهالی کوهی حیوانات را فقط برای کار
های خانگی و دهقانی تربیه مینمایند. (هر سال بولایت
فرغانه برای ذبح نیم ملیون رأس چهار پا آورده میشود
که اکثر این از گوسفند عبارت میباشد).


ترکستان
۲۰۸
معدنها و ثروتهای زمینی
اگرچه در فرغانه ثروت زمینی خیلی زیاد است .
ولی بسبب ترقی نکردن کسب هنر و صناعت ، از آنها
بقدر لزوم استفاده نمیشود .
در ولایت فرغانه معدن ذغال سنگ بغایت بسیار
بوده ، از دوازده معدنی که در آنها حاضر کار میکنند ،
هر سال بقدر دو ملیون پوت ذغال سنگ استحصال
میشود ( بزرگ ترین این معدنها ، کان " قزل کویه "
است که در ۳۵ چاقریمی شهر مرغیلان واقع میباشد ) .
بسوای این ، هر سال درین ولایت بقدر سه ملیون
پوت نفت ، شش صد هزار پوت نمک ، نیم ملیون پوت
مس ، سیصد هزار پوت موم و دو صد هزار پوت
آسفالت نیز استخراج میشود . کمی خطوط راه آهن ، نبودن
سرمایه و خصوصا آدمان دانشمند و هنرمند در فرغانه ،
استحصالات معدنی اینجا بقدر لزوم ترقی نمیکند .
معاملۀ تجارتی فرغانه عموما وابسته بحاصل پنبه است .


ترکستان
۲۰۹

سالی که حاصل پنبه خوب نباشد معاملات تجارتی خیلی کاسته
میشود . ولی سالی که حاصل پنبه خوب باشد ، معامله تجارتی
این ولایت به دو صد و پنجاه ملیون منات بالغ میشود .
بولایت فرغانه از خارج غله ، چای ، شکر ، گزوار ،
اسبابهای آهنین ، ظروفات ، کراسین ، اسبابهای عمارتی
آورده میشود و ازین ولایت هم بخارج ذغال سنگ و
نفت و مالهای خام همچون پیله ، پنبه ، روغن پنبه دانه
و تخم پنبه نقل میگردد .

در میانه ولایات فرغانه ، سر دریا ، یدی سو و مملکت
کاشغار - چین سودای کاروان نیز دوام میکند . از
فرغانه بکاشغار هر سال بمبلغ دو ملیون صوم مال
اخراج شده ، از کاشغار بدین ولایت بمبلغ یک و نیم
ملیون صوم مال آورده میشود . (این کاروانها به کاشغار
از بالای کوه تیان شان ، از گذرگاه تیرک داوان
و ایرگه شتام عبور مینمایند) .

در فرغانه هر سال از تجارت پنبه بقدر صد ملیون
صوم حاصل میشود که پنجاه و هشت ملیون آن از کارخانه


ترکستان
۲۱۰
ترکستان
های پنبه و غوزه (شماره این کارخانه ها به یک صد و پنجاه
بالغ است) و باقی آن از کارخانه های روغن پنبه
دانه عاید میگردد .
در فرغانه کسب هنرهای دستی اهالی را ده ملیون
منات مداخل میآورد . اینک ازین احوالات معلوم
میشود که در فرغانه در زمان آینده ، صناعت کارخانگی
ترقی خواهد کرد و برای ترقی آن زمینه خوبی حاضر
میباشد .
معارف و کار های مکتبی
فرغانه در زمانهای قدیم با مدرسه ها و دانشمندان
بزرگ خود مشهور بود . در فرغانه فاضلان بسیاری رسیده
اند که نام شان در جمیع عالم اسلام باحترام یاد میشود
(مثلاً صاحب هدایه برهان الدین مرغینانی). در زمان
حاضر فرغانه نه اینکه آن گونه فاضلان را میرساند ،
بلکه نامهای علمای سابقش را فراموش کرده است .
در زمان حاضر در فرغانه بقدر دو هزار و پنج صد باب


ترکستان
۲۱۱
مکتب و مدرسه موجود بوده ، در آنها بقدر سی هزار شاگرد
و طلبه تحصیل مینمایند . ولی در صدی نود و نه این
مکتب و مدرسه ها باصول قدیم میباشد .
در مکتب های روسی - مسلمانی که در زمان چاریزم
از طرف روسها کشاده شده است ، بجای آموختن علم
و تربیه ، بنشر روح روسی ، نصرانیت و ایمپر یالیزم
خدمت میشود . ازین رو ، از آنها بجز ضرر چیز
دیگری حاصل نمیگردد . لیکن باجتهاد ترک - تاتاران و
غیرت معلمانی که در مدرسه های سواحل " ایدل " تحصیل
نموده ، مراجعت کرده اند ، در فرغانه باصول تازه مکتب
های متعدد کشاده شده است که در آن مکتب ها بفرزندان
ملت تربیه نیکو و روح ملی داده میشود .
در ولایت فرغانه روسها بیش از بیست باب مکاتب
ابتدائی و رشدی دارند .
ولایت فرغانه از جهت سیاسی و ملکی به پنج اویازد
تقسیم میشود : اویازد خوقند ، نمنگان ، مرغیلان ، اندیجان
و اوش و مضافات پامیر. مهم ترین شهر فرغانه -


ترکستان
۲۱۲
خوقند میباشد.
خوقند - (صد هزار اهالی دارد) . سال ۱۷۳۲ میلادی
از طرف عبدالرحیم بی بنا شده و در زمان عبد الکریم
بی با قلعۀ بلند و بزرگی احاطه گردیده و اندرون شهر
با عمارتهای زیبا مزین میباشد.
شهر خوقند در زمان قدیم پایتخت بوده ، ولی در زمان
حاضر از جهت اقتصادی مرکز ولایت فرغانه میباشد.
در این شهر کاروانسرا و چهار سو های بزرگ موجود است
که همۀ آنها با مال و متاعهای گوناگون پر میباشد. همچنین
مسجد و مدرسه های عالی ، سرای و ارکهای با شکوه
بسیار است که از خانهای قدیم بیادگار مانده است.
در خوقند بانگها ، تجارتخانه ها فیرما و کانتور های
نقلیات موجود بوده ، سودای این شهر خیلی ترقی کرده
است. چهار سوی خوقند در جمیع قطعۀ ترکستان
مختصین و غنی ترین بازار ها بشمار میرود.
از آثار عتیقۀ خوقند « اوردۀ خان » که سال ۱۸۷۰
میلادی از طرف خدا یار خان بنا شده است، خیلی


۲۱۳
ترکستان

مشهور میباشد . (تخت و سرای این بنای زیبای اسلام که بطرز معماری تیموری از کاشین و چین های ظریف ساخته شده است ، در زمان حاضر بکلیسای روسی مبدل گردیده است) .
سودای سالانه خوقند به شصت ـ هفتاد ملیون ـ بالغ بوده ، مهم ترین سودایش با پنبه است . کار پنبه کاری درین شهر سال تا سال ترقی مینماید و شبهه ئی نیست که در آینده در حیات اقتصادی ترکستان موقع مهمی اشغال خواهد کرد .
سال ۱۹۱۷ میلادی ۲۹ ماه نویامبر ، در خوقند اجتماع عموم مسلمانان ترکستان برپا شده ، ترکستان مملکت مختاری اعلان گردید . حکومت موقتی این مختاریت در خوقند اقامت داشت . ولی چون در روسیه حکومت شورایى قوّت گرفت و بالشويكان با ملتچیان متعصّب سخت مخالف بودند ، ازین جهت بمقابل ملت های غیر روس که در روسیه مختاریت های ملیه اعلان نموده بودند ، بنای تجاوز را گذاشتند . در آخر بمختاریت خوقند


ترکستان
۲۱۴

نیز نوبت رسیده، بمقابل او هم تجاوز کردند.
نهایت سال ۱۹۱۸ میلادی در آخر ماه یانوار از
یک طرف بالشُویکان روس و ارمنیان خوقند، از
طرف دیگر قور باشی ایرگش با آدمان سرسری خود بخوقند
هجوم آوردند اوّل خوقند را قورباشی ایرگش از حکومت
موقّتی گرفته، خود را خان مستقل اعلان کرد و اعضاهای
حکومت موقّتی را توقیف نمود. سپس چون عسکر شورای
غالب آمدند، ایرگش خوقند نو و کهنه را تاراج نموده، با عسکر
های خود بطرف مرغینان فرار کرد.
عسکر سرخ شورای، پس از فتح خوقند، اعضاهای
حکومت موقّتی را توقیف کرده، مختاریت خوقند را الغا
نمودند. پس از مغلوبیت حکومت موقّتی، یغماگران ارمنی
خوقند را چهار - پنج روز تماماً غارت نموده، بشهر آتش
زدند و خوقند را تماماً خراب کردند. (بقدر بیست
مدرسه، ده کتابخانه و سی جامع منهدم گردید) ده هزاران
مسلمان را بقتل رسانیدند. بدین گونه شهر آباد و تجارت
گاه بزرگی که سه عصر باز دوام میکرد، با خاک سیاه


ترکستان
۲۱۵

یکسان نمودند (سال ۱۹۱۸ میلادی ، ۵ فیورال) .
مرغینان - (۴۵ هزار اهالی دارد) . این شهر
خیلی قدیمی است که حتی در زمان اسکندر ماکیدونی موجود
بوده است مرغینان از سال ۹۰۰ تا ۱۲۱۲ میلادی
پایتخت خانهای فرغانه بود . اهالی این شهر حاضر از
ترک، اوزبک ، یهود و سارت عبارت می باشد .
مرغینان با منسوجات ابریشمی و هنرهای دستی شهرت
یافته و برکهای مرغینانی که از پشم شتر بافته میشود ،
خیلی مشهور میباشد .
مرغینان نو - (اسکوبلوف) (یازده هزار نفوس دارد)
این شهر از طرف روسها بنا گردیده و از مرغینان کهنه
بمسافت نوزده چاقریم واقع است . این شهر را روسها
بتمام ولایت فرغانه مرکز اعتبار نموده بودند و گوبرناتور
(والی) های روس در اینجا اقامت میکردند بسبب
باطلاقی و مرطوب بودن جای مرغیلان ، هوایش برای
صحت انسان مضر میباشد .
نمنگان - (۹۰ هزار نفوس دارد) . این شهر


۲۱۹
ترکستان
سه صد سال قبل ازین از طرف امیر بخارا عبدالله خان
بنا شده است . در اطراف شهر زائو ( کارخانه ) های
پنبه بسیار میباشد . درمیانهٔ نمنگان و خوقند شعبهٔ راه
آهن موجود بوده، تجارتش خیلی خوب و بارواج است.
ولی هوایش برای صحت انسان مضرّ بوده ، مرض تب
و لرزه شیوع دارد .

اندیجان - (۸۰ هزار اهالی دارد) . این شهر از طرف
ترکان قدیم بنا گردیده و سال ۱۴۹۴ میلادی پایتخت
سلطان بابر بوده است . در نزد این شهر، مقبرهٔ فاتح
ماورالنهر و ناشر دین اسلام در ترکستان امیر مشهور
عرب ، قتیبه بن مسلم کائن است . در اندیجان زلزله
زیاد بوقوع میآید . چنانکه سال ۱۹۰۲ میلادی، زلزله
خیلی سختی بوقوع آمده ، شهر تماماً خراب گردید و در اطراف
شهر بقدر چهار هزار و پانصد نفر آدم هلاک شد .
از اندیجان بکاشغار همواره کاروانهای تجارت حرکت
مینمایند . بشهر اوش و غولجه از گذرگاه ایرکه شتام و
تیرک داوان عبور میکنند . اندیجان مرکز دهقانی و


۲۱۷
ترکستان

زراعت بوده، در اینجا خصوصاً شغل پنبه کاری و کرکداری
(اعمال ابریشم) ترقی کرده است .
حضرت ایوب (۱) - از شهر اندیجان بمسافت پنجاه
چاقریم دور بوده، در ساحل راست قارا دریا بنام
"چشمه های حضرت ایوب" آبهای معدنی موجود
است این چشمه ها از سطح دریا ۵۰ ساژین مرتفع
بوده ، در بالای کوههای " قوغارات " واقع است.
در اینجا جمیعاً هفت چشمه موجود بوده ، آب بعضی از آنها
گرم و بعضی دیگر سرد میباشد . از آب این چشمه ها
معدنهای آهن ، گوگرد، فاسفور و نمک موجود است
بحضرت ایوب هر سال از جاهای مختلف آوروپا و
آسیا بیماران بسیاری آمده ، بدرد های خود شفا
مییابند . برای آسودگی و راحت این سیاحان زیاده

(۱) این موضع را جلال آباد هم میگویند - درینجا ، زنبور عسل را خیلی تربیه مینمایند
چنانکه یکنفر روس نه صد کندو را تربیه مینماید - عسل شان هم خیلی خوب است -
از هر کندو بحساب میانه هر سال از چهار تا پنج پوت عسل حاصل میشود - ۱۲


ترکستان
۲۱۸
دقت و اعتنا کرده شده، سهولت مداوا و مسافرت شان
فراهم گردیده است .
اوش - ( ۴۵ هزار اهالی دارد ) این شهر خیلی
قدیمی بوده ، نظر بروایات، گویا این شهر را سلیمان
پیغمبر بنا کرده است . اوش در دامنه کوه بلندی
بنا شده و در تپۀ این کوه، بشکل مقبره بنائی موجود
است اهالی این بنا را مقدّس شمرده ، چنین اعتقاد
دارند که بهمه گونه درد و علتها شفا میدهد . ازین
جهت از جاهای دور بزیارت این بقعه میآیند . چون
شهر اوش از سطح دریا بقدر ۷۰ عم ساژین مرتفع بوده
در دامنه کوه بنا شده است، ازین رو هوایش بغایت
لطیف و خوش و برای صحت انسان مفید میباشد .
مضافات پامیر
سطح مضافات پامیر هفتاد و سه هزار چاقریم مربّع
بوده، بلند ترین نقطۀ آن از سطح دریا چهار و نیم چاقریم
مرتفع است . پامیر در شرق جنوبی فرغانه واقع بوده


ترکستان
۲۱۹
در شمال آن کوههای آلائی، در شمال غربی اش کوههای
دار واز و نهر پنج، در غربش نهر پنج، در جنوبش امارت
بخارا (بیگی شوغنان) در شرقش مملکت افغانستان
و ولایت آخان واقع است.
پامیر بحساب وسطی، از سطح دریا بقدر سه چاقریم
مرتفع بوده، هوائش خیلی سرد، تابستانش کوتاه (فقط
دو ماه). ولی زمستانش خیلی دراز است. کلیه پامیر
از جهت طبیعت زیاده فقیر میباشد.
بلندی زمین پامیر و شدّت هوایش، بآدمان و
حتی بحیوانات هم بصورت عجیبی تاثیر میکند. در اینجا بنام
تودہ ک علت کوهی، طپش قلب، درو چشم زیاده
شیوع دارد. همچنین بتاثیر عجیب طبیعت تناسل آدمان
هم کم میباشد. در پامیر حتی نسل حیواناتی که از خارج
آورده میشوند، افزون نمیشود، از تخم مرغان چوجه
بیرون نمیآید. سگان فقط در سه سال یکبار میزائیند
ولی در پامیر شرقی سگان هیچ نمیزانید.
نظر بسطح و وضعیت زمینش، پامیر را میتوان


ترکستان ۲۲۰

بنام شرقی و غربی بدو قسمت جدا نمود. پامیر شرقی بغایت وسیع بوده، اهالی اش از قارا قرغزان کوچی عبارت است که نفوس ایشان بدو هزار و پانصد نفر بالغ میباشد .
قسم غربی پامیر پست بوده، درین قسم رود بسیار است . این رودها چون اکثرا از جاهای بلند و مرتفع میریزند، ازین جهت در مجرای خود شلاله های بسیاری پدید میآورند که اینها به " پامیر " لطافت مخصوصی میدهند. درین قسم، در میانه کوهها وادیهای منبت هم موجود است هوای این طرف نرم و خوب بوده، همه گونه نباتات میروید . چون بطرف جنوب بیش تر رفته شود، انگور و میوه های دیگر هم بسیار بعمل میآید . عموما این طرف پامیر از جهت طبیعت و منظره خیلی قشنگ میباشد . در پامیر غربی بقدر بیست هزار تاجیک مشغول دهقانی هستند . (این تاجیکان به پامیر از افغانستان آمده اند . اینها بمذهب اسماعیلیه که از مذاهب شیعه است منسوب بوده، آقا خان بمبئی را رئیس دینی و روحانی خویش


ترکستان
۲۲۲

چین میباشد. در پامیر بنام واخان، شوغنان
کانیجوت، بدخشان و غوزان خانی های کوچک،
ولایت های مستقل موجود است.

ولایت ترکمنستان

موقع جغرافی، حدود و سطح آن
ولایت ترکمنستان (ماورای خزر) در طرف غربی
ترکستان واقع است. در طرف شمال ترکمنستان
ولایت اورال، در شرق آن سواحل بحر آرال
و ولایت سر دریا، امارت خیوه و بخارا، در جنوبش
مملکت ایران و افغانستان، در غربش بحر خزر واقع
است. طول ولایت ترکمنستان از شرق بغرب شش
صد چاقریم و عرض آن هم از شمال بجنوب همین
قدر مسافت است. سطح زمین ترکمنستان پنچصد و سی
و پنج (۵۳۵۰) هزار چاقریم مربع میباشد هشتاد


ترکستان
۲۲۲

چین میباشد. در پامیر بنام وا خان، شوغنان
کانجوت، بدخشان و غوزان خانی های کوچک،
ولایت های مستقل موجود است.

ولایت ترکستان

موقع جغرافی، حدود و سطح آن

ولایت ترکستان (ماورای خزر) در طرف غربی
ترکستان واقع است. در طرف شمال ترکستان
ولایت اورال، در شرق آن سواحل بحر آرال
و ولایت سر دریا، امارت خیوه و بخارا، در جنوبش
مملکت ایران و افغانستان، در غربش بحر خزر واقع
است. طول ولایت ترکستان از شرق بغرب شش
صد چاقریم و عرض آن هم از شمال بجنوب همین
قدر مسافت است. سطح زمین ترکستان پنچصد و سی
و پنج (۵۳۵۰) هزار چاقریم مربع میباشد هشتاد


۲۲۳
ترکستان

فائض این سطح از بیابانهای ریگ زار عبارت است
بیابان ریگ زاری که در طرف شرقی و جنوبی ولایت
ترکمنستان واقع بوده ، بدامنهٔ کوههای پا را پامیر .
مملکت افغانستان می پیوندد ، ده ملیون دساین زمین
را اشغال مینماید .
جزیره های (قولانلی) ، (چه له که ن) ، (اوغرجی)
وغیره که در بحر خزر واقع اند ، نیز بولایت ترکمنستان
تابع میباشند .
زمین ترکمنستان را نظر بخلقت و طبیعتش ، بچهار
قطعه میتوان تقسیم کرد .
قطعهٔ اول - طرف شمالی است که از ولایت
اورال ابتدا نموده ، بمجرای قدیم آمو دریا (اوزبوی)
و از امارات بخارا و خیوه شروع نموده ، ببحر خزر
منتهی میشود . در شرق این قطعه ، تپهٔ بزرگ و
بلندی آرال و در جنوب شرقی اش گودی (ساری
قامش) واقع است . این گودی از سطح دریا
صد و سی آرشین پست بوده ، بقدر ده هزار


ترکستان
۲۲۴

چاقریم مرتفع سطح دارد . این قطعۀ شمالی از سطح دریا
بقدر پنج صد و نود آرشین بلند بوده ، از تپهٔ
همواری عبارت است که آن را « یایلای اوست
یورت » مینامند . زمین های « اوست یورت »
در نزد نیم جزیرۀ « مانغشلاق » و خلیج « قارا بوغاز »
بلندی و برجستگی های بی ترتیب دارد . این بلندیها
بطرف جنوب رفته ، کوههای « الوغ بالخان » را
تشکیل میدهد . بلند ترین تپهٔ کوه بالخان « دیریم
تاغ » است که از سطح دریا ۷۵۰ ساژین ارتفاع
دارد .
قطعهٔ دو یم - زمین ہائی است که از یایلای
اوست یورت شروع گردیده ، بطرف جنوب
برود « آتره ک » و در شرق تا آمو دریا منتهی
میشود . این قطعه بی آب و علف بوده ، از دشت
و بیابان عبارت است . بیابان مشهور «قارا قوم»
در همین قطعه واقع است . سطح بیابان قارا قوم
از ریگھائے سخت شده و ریگهای سیار ، لبعضی


ترکستان
۲۲۵
جاهایش هم از شوره زارها و زمینهای سخت شده
عبارت است.

در طرف شمال «قارا قوم» گودی بزرگی موجود
است که این گودی از سطح دریا ۱۷۰ آرشین پست
بوده، سطح درون آن بقدر بیست هزار چاقریم
مربع میباشد. نظر بتخمین عالمان جغرافی، در زمان
قدیم نهر «تجن» و «مرغاب» و هم یک شاخهٔ
آمو دریا آبهای خود را بهمین گودی میریخته اند.

قطعه سوم - وادیی تنگی است که در میان
بیابان قارا قوم که در شمال و کوههای پارامیز،
ترکمان خراسان که در جنوب است، واقع میباشد
این قطعه از جلگه های «اتره ک» اهواز هائی
آخال تکه و آتک، نشیب های تجن و مرغاب
عبارت بوده، محصولدار ترین و منبت ترین زمین
های ترکستان را تشکیل میدهد. جمیع حیات ترکستان
با غله های که درین قطعه حاصل میشود، تأمین میگردد.

قطعهٔ چهارم - طرف کوهی است. درین قطعه


ترکستان ۲۲۶

شعبہ های شمالی کوه پامیر موجود است که از کوههای ترکمان
و خراسان جدا گردیده و دوام کوههای (کوره ن تاغ) .
(قوپیط تاغ) و (ہندو کوش) میباشد.

آبیاری اش

نهر مرغاب ۔ از افغانستان ، از کوه سفید کوه، خارج شده
از میانه ولایت ترکستان بقدر چهار صد چاقریم جریان نموده،
اهواز های (پندئی) یولاتان و مرو (تخمیناً پنجاه هزار دسائین)
زمین را آبیاری مینماید .
بنهر مرغاب از افغانستان رود قیصر، از ترکستان رود
های (کش) و (کوشکا) مخلوط میشوند . برای برداشتن
آب نهر مرغاب بطرز صنعی بند ها ساخته شده است
مشهور ترین بند های این نهر ۔ قازاقلی بند ، سلطان بند
قاوشوت خان بند و بند ہندوکوش است ۔ این بند
آخرین از طرف روسها بنا شده است .
آب مرغاب با این بند ها برداشته شده . بواسطه
جویهای متعدد بطرفهای مختلف جاری میگردد . جو ہائی

(۱) پنجده -


ترکستان

۲۲۴

که آبش بدین گونه بطرز صنعی برداشته میشود ، زیاد
بوده ، مشهور ترین آنها جوی « اوتامش » و « توقتامش»
میباشد ـ در تابستان برفهای کوه « هندو کش » آب
شده ، آب نهر مرغاب میافزاید و گاه طغیان هم
میکند. این گاه آبهای که از آبیاری زمین ها
زیادی نماید ، ببطلاق ( آیینه کول ) میریزد.

نهر تجن ـ این نهر اهواز های سرخس و تجن را
آبیاری میکند. آب تجن بجوی های متعدد تقسیم شده ، تمام میگردد
حتی در میانه های تابستان درین نهر آب هیچ نمیماند. از رود
تجن بواسطهٔ چندین جوی های بزرگ آب گرفته میشود که
مشهور ترین آن جویها ـ سالور و خانیاب میباشد.

اهواز آخال ـ تکه را بقدر ۲۷ رود و جویهای بزرگ و
کوچک که از دامنه های کوه (قوپيط تاغ) جاری میشود ،
آبیاری مینماید. بسوای این ، در وادی « اوست يورت »
گاه ـ گاه چاههای شور مصادف میشود. ولی عمومیت
آب ترکستان کم می باشد.


ترکستان ۲۲۸
هوا و اقلیم
هوای ولایت ترکمنستان عموماً خشک است تابستان
اش گرم، زمستانش بی برف بوده، باد های تند و
سخت میسوزد و زیاده سرد میباشد. در طرف شرق این
ولایت هوا شدیدتر بوده، ولی در طرف غرب قدری نرم و
معتدل تر میباشد.
بسبب سردی و شدّت هوایش، نباتات اینجا کم و بی‌برکت
است. درمیان ریگها درختان سازاق سکاول، قانم، بارزوق
سوزه ن، قویان سویاک، خار های کلفت و علفهای درشت
میروید. در سواحل دریا و رودها بیشه‌های موجود است که در آنها
درختان سوت. سفیدار، چنگال، سنجد وغیره، همچنین درختان میوه
دار همچون زردالو و شفتالو میروید.
در ترکمنستان مساحت بیشه‌زارها بقدر ده ملیون دساتین
زمین را اشغال میکند. در جنگلهای این ولایت سرو، سازاق
سکساول، چنگال، بید، سنجد، پسته، بوزغونج، در سواحل رود اترک
نارون، چنار، سرو، جوز، سفیدار، ناک، سیب وغیره بعمل میآید


ترکستان ۲۲۹

حیوانات و جانوران

حیوانات ترکمنستان، نسبت بسائر ولایات ترکستان اندکی فرق دارد. در ساحل جنوبی بحر خزر، در طرف گیلان و مازندران، ایران در مصب نهر ہائے بلوچستان و ہندوس حیوانات گوناگون پیدا میشود. درین ولایت بسوای اینکه ہمہ گونہ حیوانات سائر ولایت ہای ترکستان بعمل میآیند، ہچنین اقسام حیوانات ایران، ہمچو آہو، گوزن، غزال، گوسفند، میش، پلنگ، شیر، ببر، سیاه گوش، روباه، خارپشت ہای عجیب، نوعی جانوران غریب عسل خوار، ہچنین مرغان گوناگون دشتی پیدا میباشند.
در ترکمنستان بعضی حشرات موجود است کہ در سائر نقاط ترکستان پیدا نمیشود، مثلاً سنگ پشت ہای خیلی بزرگ، بزمژه، سوسمار و ماران زہر دار.


ترکستان
۲۳۰
نفوس وخلق
نفوس ترکمنستان بقدر ۳۸۰ هزار بوده ، بهر نفری
پیش از یک چاقریم مربع زمین میافتد ، خاک این
ولایت حاصل خیز میباشد . جا های آباد این ولایت
سیر نفوس بوده ، در جا های دیگرش آدم کم میباشد .
۷۰ فائض اهالی ترکمنستان را ترکمانان ، ۱۸ فائض را
قرغره - قازاقان ، ۶ فائض را روسان ، ۴ فائض را
ایرانیان ، ۳ فائض را هم ارمنیان ، ترک ـ تاتاران
قاققاز وغیره تشکیل می دهند . بیش ترین اهالی
ترکمنستان بطرز کوچی زندگانی مینمایند .
ترکمانان ـ از قبائل ترک عبارت اند که از
زمانهای خیلی قدیم در وادی های بین بحر آرال
و بحر خزر زندگانی مینمایند . در عصر پنجم و ششم
میلادی ترکان سلجوقی که در سواحل نهر ایزتیش سکونت
داشتند ، هجرت نموده ، در زمین های ترکمنستان
کنونی ساکن شدند . پس از ظهور دین اسلام نخستین


ترکستان
۲۳۱
قبیله ئی که از ترکان اولاً دین اسلام را قبول
نمودند، همین ترکمانان بودند. اینها در دوره خلفای
عباسی ببغداد و سپس تا شام و مصر رفته، خدمت
عسکری را اجرا می نمودند.
در اوایل عصر سیزدهم میلادی چون چنگیز خروج
نموده، بنای فتوحات را گذاشت، ترکمانان از دهشت
اردوی چنگیز ترسیده، به ایران، بجهات مازندران
آذر بایجان، ارض روم، دیار بکر، قافقاز، آنطولی
و روم ایلی هجرت کردند و در همین جای ها ساکن
گردیدند. ترکان کنونی عثمانی هم از قبیلهء ترکمان
از اولاد قائی خان هستند که در زمانش از طرف
خوارزم هجرت نموده اند.
ترکان از غوز و پیچیناک که در عصر یازدهم میلادی
از سواحل کول بالخاش بطرف غرب و از ترس
ترکان قپچاق از سواحل نهر ایدل و سر دریا بطرف
های خوارزم و مرو کوچیده بودند، با ترکان سالور
اینجا آمیزش کرده، نام ترکمان را گرفتند.


ترکستان ۲۳۲
در زمان های قدیم ترکمانانی که در سواحل بحر
خزر و در بیابان ها و ریگ زار ها سکونت داشتند،
بیغماگری و چپاول (در دریا و خشکی) زندگانی مینمودند
ترکمانان این جای ها ترکمان صاف و خالص نبوده،
بلکه از ملت و صنف های مختلف عبارت بودند،
قسم بزرگ این ها، فلک زدگانی بودند که وطن
و اهل خود را بسبب ضرورتی ترک نموده، به این
بیابان وسیع و آزاد گرد آمده بودند. در اینجا غلامی
که از آقای خود گریخته، گناه گار و بنده ئی که از جزا
و حبس فرار کرده، فاسقی که بدنبال سفاهت افتاده،
خان و امیری که از تخت خود رانده شده، امامی که
از قوم و خلق خویش آزار دیده، پسری که از پدر
خویش روی تابیده، پدری که از پسرش بیزار شده
و سوداگری که در شکست گردیده باشد، جمع شده
بود، بجز این ها بد بختان دیگر هم بسبب های
گوناگون درین بیابان بسیار بودند. این ها عمومیتۀ
آدمان بخت واژگون بودند که از ملت های گوناگون


ترکمنستان ۲۳۳
همچون خیوه ئی، بخارائی، ایرانی، افغان، قفقازی، قرغز
و قازاق تشکیل یافته بودند. همه اینها درین بیابان
فراخ بآزادی زندگانی مینمودند. اینک همین خلق برای
زیستن در بیابان بی مرحمت ریگ زار، بممالک آباد
همسایه اشان ایران، خیوه، بخارا، افغان حتی گاها هم بروسیه
(به شهر های جالق و حاجی ترخان) تاخت آورده،
یغماگری و چپاول مینمودند. اینها بچندین فرقه ها منقسم
شده، هر فرقه ئی را با طوری ریاست میکرد. مثلاً از
میان شان شخص دلاور و با نفوذ تری، بنام «باتور»
بمیدان میآمد و برای خود یاوران چندی را گرد آورده
از ایشان (پیر) خویش «فاتحه» میگرفت و سپس
روانه غارت و یغماگری میشد. بدهات و قریه های
اطراف هجوم آورده، مال های شان را غارت و خلق
را اسیراً بمحل خویش میآورد. زنان و دختران اسیران
را برای خویش زن ساخته، مردان شان را در بازار
های غلام فروشی (در حاجی ترخان، اورگنج، خیوه، بخارا
مرو، کورگن) بعنوان غلامی بفروش میرسانیدند و یا


ترکستان
۲۳۲

بکار چاروا داری و مرد کاری وا میداشتند) (پس از
آمدن روس ها بآسیای وسطی به این کار ها خاتمه داده
شد) .
ترکمانان در زمان حاضر بچندین قبیلهٔ بزرگ جدا می
شوند، ترکمانانی که در محال «شاه قدم» زندگانی می نمایند
«یمود» (در خیوه و ایران هم بقدر نیم ملیون یمود هست)
ترکمانانی که در اهواز های آخال «تکه» ، آتک، تجن و مرو
سکونت دارند، «تکه» ترکمانانی که در ناحیهٔ یولاتان و
پندهٔ(۱) اقامت می نمایند، «سارق» و «ایر ساری»
(در امارت بخارا بقدر پنجاه هزار ترکمانان ایر ساری
موجود است)، ترکمانانی که در اهواز سرخس سکونت
دارند، «سالور» نامیده می شوند.
قسم بزرگ ترکمان بطرز کوچی زنده گی نموده، بچاروا
داری اشتغال دارند. بعضی هم بطرز حضری و
مدنی معیشت می کنند.
ترکمانان از فرزندان آزاد بیابان فراغ بودند، ازین
(۱) پنچده -


ترکستان
۲۳۵
رو ایشان بزیر دست و محکومیت کسی واقع نشدند.
ایشان از زمانهای قدیم اداره خلق (جمہوریت)
داشتند. مملکت را وکلای مصلحت که از طرف
جمیع اهالی انتخاب میگردیدند، اداره میکردند. ترکمانها
حاکم مطلق، خان دائمی ہم نداشتند. اگر از خارج
دشمن ہجوم آورد، در حال برای سرکردگی آلامان
(عسکر ملی) از میان خود خانی انتخاب می نمودند.
(مثلاً نور بیردی خان و ناقما سردار که از طرف ترکمانان
تکه انتخاب شده بودند) - درین صورت ہم در نزد
خانها بصفت مشاورین، سردار و بهادران حاضر می
بودند. ولی کارهای بزرگ و مهم را فقط در قرولتای
خلق که مصلحت می نامیدند، قرار می دادند، به
این مصلحت از هر او بازو (محال) ریش سفیدان،
ملایان، خان آغایان و سرداران انتخاب شده،
می آمدند.
(ترکمانان خلق را بموجب عادت قدیمہ اداره
می کردند. مثلاً قاتل را نکشته از وی خون بها میگرفتند.


ترکستان ۲۳۶

اگر قاتل از پرداختن خون بها عاجز باشد، از قبیلهٔ او
دریافت می نمودند. از روی غضب بجمیع خویشاوندان
او باج می انداختند، هیچ کس، حتی خان ها هم حق
نداشتند که به این دستور مخالفت نمایند).
ترکمان ها خلق بهادر، جسور، بی تعصب، راست
گفتار، درست عهد، مهمان پرور بوده، بزرگان
را عزت می نمایند. ترکمانان حتی دشمن خود را هم
در صورت پناه آوردنش حمایه می کنند. در نزد
ایشان خیانت و جاسوسی از بزرگ ترین جنایات
شمرده شده، خائن و جاسوسان را بجزای اعدام
محکوم می نمایند.
با وصف این، ترکمانان آتشین مزاج و زود خشم
می باشند. نیکی و بدی را فراموش نکرده، انتقام
می جویند و در دعویٰ خون و ناموس زیاده متعصب اند
گاها خون داران قبیله - قبیله و گروه - گروه شده،
با یک دیگر جنگ می کنند.
ترکمانان عموماً بی سواد، نادان و تنبل هستند.


ترکستان

۲۳۷

ایشان اکثراً سوار اسپ شده ، از یک او بایه او بای
دیگر گردش می نمایند . و یا بکاری مشغول نشده ،
بیکار می خوابند. چاروا داری و دهقانی ترکمان را
غالبا زنش اجرا می کنند (و یا خدمت های او را
غلامی که اسیراً آورده است ، بجا می آورد). زنان
ترکمانان بغایت فعّال و غیور بوده ، از مردان رو نمی
گیرند ، یعنی بی حجاب می گردند .
ادبیات تلیٔ ترکمانان ، نظر بادبیات قرغز- قازاق
فقیر تر بوده ، در میانه ایشان اشعار اخلاقی شاعر
مشهور ترکمانان ، مخدوم قلی و حکایات (نیم خیالی و
نیم تاریخی) در حق اوغوز خان خیلی منتشر است .
قرغز - قازاق غالباً در نیم جزیرهٔ « مانقشلاق » بطرز
کوچی زندگی می کنند . ولی در زمستان به دشت «
اوست یورت » می کوچند . قرغزان اینجا از اوردای
« کچی یوز » و از قبیلهٔ « آدای » می باشند . این
قرغزان کوچی از جهت مدنیت از سائر همقومان خویش
عقب تر اند . طرز ادارهٔ این ها هم ، به ترتیب ترکمان


ترکستان ۲۳۸

قایم بوده ، به قبائل مختلفه تقسیم میگردد . و آن ها
بی سواد ، از علم و معرفت محروم بوده ، بحال خیلی
ابتدائی زندگانی می نمایند . نفوس قرغزان اینجا بقدر
صد هزار است .

آمدن روسان بترکمنستان

روس ها پس از آنکه زمین های بسیار آسیای وسطی
را بآسانی و بدون زحمت . ضبط نمودند . جرأت پیدا
کرده ، بضبط ترکمانستان هم قرار دادند .
ترکمانان چون ازین قصد روس ها آگاهی یافتند ،
بمقابله آن ها حاضر گردیدند . از ولایات سائره ترکستان
که بتصرف روس ها در آمده بود ، بعضی آدمان با حمیت
فرار نموده ، بترکمانان تکه پیوستند . ترکمانان برائے
دفع هجوم روس ها چاره ها اندیشیده ، در بیابان قزیل
قوم چندین قلعه و استحکامات بر پا نمودند و با روس ها
بجنگ حقیقی و منتظم قرار گذاشتند .
بدین گونه از یک طرف این وطن پروران شب و


ترکستان
۲۳۹
روز به بنای قلعه ها پرداخته ، از طرف دیگر غازیانی که در قلب آن ها محبّت وطن و غم ملّت پیدا بود، به کاروان ها عسکران روس هجوم آورده ، روسها را بی آرام می ساختند .
ترکمانان چون طبعاً جنگ آور بوده ، بیش ترین عمر خود را بغارت ویغماگری (در ایران) می گذرایندند ، ازین رو بجنگ خیلی ماهر ، جسور و دلاور شده بودند . از مرگ هیچ نمی ترسیدند و در اسب سواری مهارت بزرگی داشتند بدین سبب ، روس ها از ترکمانان تلفات بسیاری دیده، مدت درازی با آن ها جنگیدند .
روس ها در سال ۱۸۶۹ میلادی بساحل شرقی بحر خزر بر آمدند و شهر (کراسنا وادسک) را بنا نموده ، از طرف غرب بترکمنستان بنای تجاوز را گذاشتند .
سال ۱۸۷۰ میلادی از نهر آترک گذشته ، تاقزیل آرواد) آمدند و در این جا مجبور بتوقّف شدند.
سال ۱۸۷۸ میلادی عسکر روس در تحت ادارهٔ (لوماکین) از (چیکیشلر) حرکت نموده ، از ترکمانان شهر


ترکستان

۲۴۰

(چات) را گرفتند. ولی از آنجا بدور تر تجاوز کردن
نتوانسته، بر جعت مجبور گردیدند.
ولی ترکمانان گاه- گاه هجوم آورده، روس ها را
نا آرام می ساختند. نهایت روس ها سال ۱۸۷۹ میلادی
در تحت فرماندهی (پولکو نیک لازا روف) حرکت
نموده، بترکمنستان هجوم آوردند، چون ترکمانان ازین
حرکت پر زور روسان آگاه شدند، چنین قرار دادند
که درمیانهٔ بیابان قزیل قوم، در اهواز آخال بنکه قلعهٔ
دنگیل تپه (کوک تپه) را بنا نمایند و در آنجا متوقف
شده، وطن و ملت را از دشمن مدافعه کنند.
هنگام بنای این قلعه، همه ترکمانان، پیر و جوان،
مرد و زن اشتراک نموده، شب و روز کار می کردند
ولی پیش از اتمام قلعه، روس ها رسیده، بهجوم در
آمدند و در هجوم نخستین لازا روف مقتول گردید.
سپس روسها در تحت فرماندهی (لوماکین) جمیع قوهٔ
خود را گرد آورده، از نو بهجوم در آمدند. ولی ازین هجوم
ایشان نتیجه حاصل نشد و شکست خورده رجعت


۲۴۱
ترکستان

نمودند. ترکمانان پس از رجعت روسان، قلعه را
باتمام رسانیده، در اطراف آن حصار بلندی کشیدند
و بجدیت تمام بمدافعه حاضر شدند. سطح قلعه گوگ
تپه بقدر صد دساتین بوده، در میانه اش بقدر پانزده
هزار چادر موجود بود.
روسها چون دیدند که جنگیدن با ترکمانان، همچون
جنگیدن با اوزبک و سارتها آسان نیست، بطرز
اساسی برای جنگ حاضر گردیدند، قرار دادند
که با ترکمانان منتظما جنگیده، قلعه کوک تپه را محاصره
نمایند. به این جنگ (اسکو بلوف) که دشمن مشهور
ترک بوده، خون ترکان را (در فرغانه ترکمنستان و
پلیبونه) همچون نهر جاری ساخته بود، سپه سالار
تعیین کردند. سال ۱۸۸۰ میلادی اسکو بلوف قلعه
بامی را که بین کوک تپه و قزیل آر واد واقع بود،
استنادگاه خویش قرار داده، با ترکمانان بنای جنگ
را گذاشتند. اینک در همین وقت هم فرقه
های عسکر روس که در ترکستان بودند، در تحت


ترکستان
۲۴۲
اداره کورا پاتکین حرکت نمودند و از بیابان قزیل قوم گذشته، به اردوی اسکو بلوف پیوستند. بسوای این، از قافقاز هم در تحت فرماندهی حیدر روف یک فرقه عسکر آمده، بآنها ملحق شد. بدین گونه قوه روسها افزوده، بجنگ قطعی در آمدند و بصورت منتظمی قلعه را محاصره نمودند. ترکمانان بقلعه در آمده محصور شدند و بقدر پنجاه هزار نفر (غازی) آماده جنگ گردیدند.
سرداران ترکمان محمود قلی خان، صوفی خان، مراد خان و قاچار خان بودند. بیگ مراد تا قما بتمام قلعه سردار کل تعیین شده بود. ترکمانان با روسها بقهرمانی فوق العاده مقابله نمودند. گاه - گاه از قلعه بیرون آمده بروسها عمله های شیرانه می آوردند. ترکمانان قلعه را بشدت تمام مدافعه کردند. چون روسها از ضبط قلعه بواسطه هجوم نومید شدند، بحیله و تدبیر متوسل گردیدند. چنانکه بزیر دیوار قلعه لغمی کنده، به اندرون وی ۷۲ پوت باروت ریخته،


۲۴۳
ترکستان

آتش زدند. اینک بدین واسطه سال ۱۸۸۱ میلادی ۱۲ ماه جنوار دیوار قلعه را خراب نموده، با هجوم شدیدی بقلعه در آمدند. بیش ترین ترکمانان مسلح درین جنگ شهید شدند. بعضی از آنها اسارت روسها را ننگ و عار شمرده، به بیابان ریگ زار فرار کردند. باقی مانده ترکمانان را روسها اسیر نمودند چندین دختران و پسران یتیم ترکمان را به پتر بورغ برده، روس گردانیدند.

درین جنگ از علما خواجه کریم بیروی ایشان، اوراز محمد خان، محمد انا لق خان شهید شدند، در گوک تپه بدست روسها بقدر ده ملیون منات طلا و نقره غنیمت افتاد. سقوط قلعه، گوک تپه بترکمانان تأثیر سختی نموده، آنها را یقین حاصل شد که بعد ازین از جنگ روسها فائده ئی بدست نخواهد آمد. این گاه ترکمانان عشق آباد، قزیل آرواد و نقاط دیگر بروسها عرض اطاعت نمودند. بدین گونه ترکمانان تکه بهاور و غیور از حریت و استقلال


ترکستان
۲۴۳
شان جدا شدند. پس از ضبط کوک تپه ترکمانان
مرو هم باختیار خود بروسیه تسلیم گردیدند (۱۸۸۴)
درآن زمانها خان ترکمانان مرو (عالی خاتون) نام
زنی بود. بفتوحات روسها در ترکستان، انگلیزان،
اول فقط تماشا بین بودند ولی بعد چون دیدند که روسها
بآسانی تمام ترکستان را ضبط نمود، زیاده هراسان گردید
که شاید بموجب وصیت پتر بزرگ، روسها تدریجاً
بهندوستان تجاوز نمایند.
پس از مغلوبیت کوک تپه، چون ترکمانان باختیار
خویش بروسها تسلیم شدن گرفتند، انگلیزان به امیر
افغان عبد الرحمان خان مرحوم مشورت و یاری داده
او را بهجوم ترکمانستان وا داشتند. افغانان بترکمانستان
(۱)
تجاوز نموده، قلعه تاش کوپروک را که در اهواز (پیندی)
واقع است، ضبط کرده بودند، ولی روسها سال ۱۸۸۵
میلادی با افغانان مقابله نموده، ایشان را شکست
دادند و تمام اهواز (پیندی) را دوباره ضبط کردند.
سپس انگلیزان بمیانه در آمده، روسها و افغانان را

(۱) پنجده


ترکستان
۲۴۵

آشتی دادند، از روس، انگلیس و افغانان کامیسیهٔ
مرکبی تشکیل گردیده، حدود روس و افغان را معین
نمودند. بموجب این خط حدود، سواحل مرغاب و
کوشک بروسها گذشت. روسها در ساحل نهر کوشک
بهمین نام قلعهٔ می بنا کردند. سپس از طرف آنها بقلعهٔ
کوشک از مرو خط را آهن کشیده شد که طول این
خط بقدر سه صد چاقریم می باشد.
در نتیجهٔ این واقعات، ترکمانان آزاد و جنگاور با-
سارت روسها در آمده، بزندگانی آرامی مشغول گردیدند
در زمان حاضر ترکمانان اهواز بزراعت، ترکمانان دشت
و بیابان بچاروا داری و ترکمانان سواحل بماهیگیری
اشتغال دارند.

سودا هنر و صناعت

۸۵ فائض اهالی ترکمانستان بدهقانی و زراعت
معیشت می نمایند. دهقانی در سواحل مرغاب ، تجن،
آترک ، سومبار و در کنار رود ها و جوی های که از کوه


ترکستان
۲۴۶
(قوپیط) جاری می شود، بعمل می آید.
درین جایها در تابستان باران نمی بارد و هوا فوق
العاده گرم و خشک است، ازین جهت دهقانی فقط
بواسطه آبیاری صنعی اجرا می شود. دهقانی ترکمانان
باصول قدیم بوده، آبیاری زمین با بزخمات تمام بوجود
می آید. بیش ترین اوقات دهقانان ترکمان بکشیدن
قنال ها و کندن جویها صرف می شود.
دهقانان آب های نهر مرغاب و تجن را با بند
های مخصوص بالا برداشته، بواسطه، جوی ها زمین
های خود را آبیاری می نمایند.
در این جا گندم، جو، کنجد، یونجه و حبوبات دیگر
کاشته می شود. در اهواز (پندی) شالی (برنج) نیز
می کارند. ولی پنبه در هر جای آن زراعت می گردد
پنبه کاری در ترکمنستان از سال ۱۸۹۰ میلادی شروع
شده است. در زمان حاضر پنبه کاری خیلی در ترقی
است. چنانکه هر سال بیش از یک ملیون پوت
پنبه کاشته می شود.
(۱) پنجده


ترکستان
۲۴۷

کار میوه داری در حال ابتدائی بوده ، فقط بقدر
کفایۀ خود شان میوه حاصل می نمایند .

چارواداری

دشت های وسیع و میدان های کوهی ترکستان
برای پیشۀ چاروا داری مساعد بوده ، قسم بزرگ اهالی
بتربیۀ حیوانات مشغول اند . خصوصاً قزغز - قازاق و
ترکمانان کوچی که در دشت اوست - یورت و بیابان
قارا قوم زندگانی می نمایند ، بمقدار زیاد اسب ، گاو ،
گوسفند ، میش قارا کول و بز آنها را پرورش می دهند
در این جا شتران یک کوهاندار و دو کوهان دار نیز
بسیار تربیه می شود . شتران ترکمان بزرگ ، با قوّت
و متحمّل می باشند . در ترکستان بهترین اسبان
ترکمان پرورش می گردند که آنها « آرغا ماق » نامیده
می شوند . آرغا ماق های ترکمان نه تنها در ترکستان
بلکه در تمام آسیا و آورد پا موقع نخستین را اشغال
می نمایند . آرغا ماق های ترکمان از ما اتحاد نسل


ترکستان ۲۴۸

اسبان محلی و اسبان عربی حاصل شده و خاصیت های خوب هر دو مملکت را جامع می باشند. اسب «آرغا ماق» ترکمان خیلی دونده ، بردبار ، با فراست و قناعت کار بوده ، بزودی بدست آدم رام میشوند بعضی از آن ها ساعتی ۸۰ - ۱۰۰ چاقریم مسافت را طی می نمایند.
ماهی گیری - ماهی گیری از مهم ترین پیشه های ترکمنستان شمرده می شود. قرغز و ترکمنی که در ساحل دریا سکونت می نمایند ، تمام سال با ماهیگیری اشتغال می ورزند. این ماهی گیران جمیع اسباب ماهی گیری را از حاجی ترخان بدست می آورند . ماهی گیران ماهیان شکار کرده خود را بماهی فروشان ارمنی و در حاجی ترخان می فروشند.

معدنها

از ثروت های زیر زمینی و معدن های ترکمنستان نمک سنگ ، نمک دروه ، نفت ، موم کوهی ، آهک


ترکستان
۲۴۹

کوهی استخراج میشود . (در این جا سالی بقدر سه
ملیون پوت نمک استحصال می گردد ) .
در جزیره ( چه له گه ن ) سه هزار چاه های نفت
موجود بوده ، از آنها هر سال بیش از دو ملیون پوت
نفت استحصال می شود . ترکمانان (چه له گه ن) بماهی
گیری و استحصال نفت معیشت می نمایند . کار هنر و
صناعت در ترکمنستان خیلی پست و بحال ابتدائی
می باشند .
در ترکمنستان بسوای زاود های پنبه و آسیا های
بخاری ، زاود و کارخانهٔ دیگری موجود نیست .
ولی هنر های دستی بخوبی ترقی کرده است . در
بین قرغزان ، مانقشلاق نمد مالی ، چرم سازی ، از
پشم شتر برک بافی و درمیان ۔ ترکمانان گلیم بافی ،
نمد سازی و جوراب بافی خیلی ترقی کرده است . مشهور
ترین هنر های دستی ترکمان قالی ، گلیم ، پلاس ، و
خورجین بافی می باشد . در صنعت گلیم بافی ترکمانان
تکه و یمود خیلی شهرت یافته ، این صنعت در بین


ترکستان ۲۵۰

ایشان موقع نخستین را اشغال می نمایند ـ صنعت قالی
و گلیم بافی در نزد ترکمانان تکه و یمود هنر عمومی و ملی
بشمار میرود. چنانکه در هر عائله ئی صاحبان این هنر پیدا
می شوند.
ترکمانان گلیم ها را به اندازه های گوناگون، قالی
های طولاً ۱۵ و عرضاً ۱۰ گز، جا نماز های کوچک،
خورجین کیسه و پایان دوز های مختلف می بافند.
گلیم (۱) های خیلی زیبا و نگارین را ترکمانان مرو و یمود حاضر
می نمایند. بهترین گلیم ها ریشه های سفید دارد و بهترین
نقش و نگار آنها «گل سالور» می باشد.
برای گلیم بافتن، پشم میش سفید را گرفته، از
وی تار و پود حاضر می نمایند و سپس آنها را برنگهای
گوناگون رنگ می کنند.
رنگ هائی که ترکمانان برای نقش و نگار قالی و
گلیم ها بکار می برند، از گیاهان حاضر می شود. این
رنگ ها را از ایران، هندوستان و خیوه می آورند
در خود ترکمنستان فقط «ساری چوب» نام گیاهی پیدا

(۱) قالین


۲۵۱

ترکمنستان

میشود که از وی رنگ زرد حاضر مینمایند.

برای ثابت و پخته شدن رنگ قالی و گلیم ها،
اولا پشم را بآب زاک و بوزغونج (غوز های درخت
پسته) و یا بآب پوست انار می خوابانند و سپس
برنگ های گوناگون رنگ مینمایند. قالی و گلیم های
یمود و تکه از زیباترین و با دوام ترین مالها شمرده
می شود.

در بین ترکمانان آهن گری، موزه دوزی، کفش
دوزی، چرم گری، درودگری، صابون پزی و سائر
هنرهای دستی خیلی ترقی کرده است.

ترکمنستان از جهت سودا و تجارت موقع دویم و
بلکه موقع سویم را اشغال می نمایند. قسم بزرگ تجارت
این جا فقط با مال ہائی بعمل می آید که درین ولایت
صرف می شوند. ازین ولایت بروسیه و قفقازیا
محصولات چاروا داری، چارپایان گوناگون، ماهی،
پنبه و بمقدار کم کلم اخراج می شود.

سودای خارجی ترکمنستان با ایران بوده، از آنجا


ترکستان ۲۵۲
بترکمنستان بمقدار شش - هفت ملیون مال آورده شده
به ایران هم همین قدر مال و متاع نقل می گردد .
و از ایران چای ، پنبه ، پوست خام ، میوه خشک ،
قالی ، ابریشم ، منسوجات نخین و پشمین و چیزهای
دیگر آورده شده ، از ترکمنستان شکر ، روس ،
مال های گزوار ، چینی ، شیشه ، آهن ، نفت وغیره
نقل می گردد) . سودا و تجارت ایران و ترکمنستان
بواسطهٔ شهر های عشق آباد و مشهد اجرا می شود .
ترکمنستان چون از یک طرف بقفقاز و از طرف
دیگر به ایران نزدیک است ، ازین رو سودای
این ولایت بدست ارمنیان و ایرانیان (که از
قافقار و ایران مهاجرت نموده اند) واقع می باشد
این دو ملت هم در حرص و تجارت از مردمان درجهٔ
اوّل شرق هستند .
معارف و مکاتب
چون قسم بزرگ اهالی ترکمنستان کوچی هستند و


ترکستان
۲۵۳

این ولایت از زمان های قدیم از مرکز های مدنیت
ترکستان - شهر های بخارا ، سمرقند و خیوه بواسطه بیابان
های وسیع ریگ زار جدا شده است ، ازین رو علم
و معارف در ترکمنستان انتشار نیافته است.
در زمان حاضر هم در ترکمنستان مدرسه های بزرگ در
حکم عدم بوده ، مکتب های ابتدائی هم خیلی کم می باشد
ملا بچه های ترکمان گاه - گاه به بخارا و خیوه رفته ،
در مدرسه های قدیمه علوم عربیه و شرعیه تحصیل می
نمایند . و لیکن از احوال عالم و فنون زمانه بے
هستند . در ترکمنستان شماره آدمان با سواد در صدی
یک نفر می باشد .
ولی در زمان های آخر از داخلیه روسیه معلمان
ترک و تاتار آمده ، درین جا باصول تازه مکتب ها
کشاده ، بتعلیم ترکمانان شروع نموده اند . ترکمانان
بخواندن با هوس و اجتهاد بوده ، در آنها تعصب
قبیله گی پیدا نمی باشد . بدین سبب مکتب های
مذکوره روز تا روز افزون می شود . در مکتب های


ترکستان ۲۵۴

روسی و سلمانی که از طرف روسها کشاده شده است
نیز ترکمانان بسیار تحصیل می نمایند. ولی افسوس
که درین مکتب ها تا کنون تربیۀ ملیه و روح ملی
داده نمی شود .
در عشق آباد از طرف مسلمانان ایران بنام «
مظفری » و از طرف بهائیان ایران هم مکتبی به
اصول تازه کشاده شده و این مکتب ها درمیان
ایرانیان خیلی علم و معرفت نشر می نمایند.

ادارۀ سیاسی و ملکی

ترکمنستان از زمان استیلای روسها، بنام ولایت
زاکاسپی (ماورای خزر) از طرف والی نظامی اداره
می گردید . در زمان ادارۀ چاری روسها از ترکمانان
فرقۀ عسکری تشکیل داده ، بقوۀ آن ترکمنستان
را بحکومت ماسکو تبعۀ آرام و صادق گردانیدند.
پس از انقلاب بزرگ روسیه و اعلان مختاریت
در خوقند، ترکمنستان هم بزیر بیرق حکومت مختاریت


ترکمنستان
۲۵۵
در آمده بود. سپس به ادارۀ حکومت شورای
گذشته بدائره جمهوریت ترکمنستان داخل گردید.
ولایت ترکمنستان به پنج او یازو : او یازو عشق
آباد ، مرو، شاه قدم ، تجن و مانغشلاق تقسیم شده
شهر عشق آباد مرکز آن بشمار می رود .
شهر عشق آباد – (۴۵ هزار اهالی دارد).
این شهر در دامنۀ کوه (قوپیط) بنا شده و در
زمان قدیم پای تخت اهواز آخال – تکه بوده است
در زمان حاضر عشق آباد در بین ترکمنستان و ایران
واسطۀ معاملۀ تجارتی بوده و هم مرکز ولایت ترکمنستان
می باشد . سه حصه اهالی عشق آباد را مردمان
خارجی تشکیل می دهند که بیش ترین آنها از
روسان ، سپس ارمنیان ، ایرانیان ، قافقازیان
و ترک – تاتاران عبارت می باشند .
عشق آباد مرکز بهائیان است که در این جا
عبادت خانه و مکتبی دارند. (مذهب بهائی از
طرف محمد علی باب شیرازی ، سال ۱۸۳۰ میلادی


ترکستان
۲۵۶
تاسیس شده است). در عشق آباد مرض مخصوصی
هست که «زخم پیندی» و یا به تعبیر محلی «پشه
خورده» نامیده می شود. این مرض بواسطه میکروپ
حاصل می شود که در میانه گوشت و پوست انسان
پدید آمده، بدن را خورده، زخم می نماید. پشه
خورده انسان را ناآرام و متالم می سازد. تب و
لرز عشق آباد هم سخت و بد می باشد.
مرو - (۱۵ هزار نفوس دارد). این شهر در
ساحل نهر مرغاب سال ۱۸۸۴ میلادی از طرف
روسها بنا شده است. مرو در بین مملکت های
بخارا، خیوه، افغانستان و ایران واسطه تجارتی
بوده، اهمیت آن تا رفته می افزاید. در زمان
حاضر شهر (مرو) مرکز تجارت پنبه و قالی می
باشد. درین شهر پیشه پنبه کاری و قالی بافی
خیلی ترقی کرده است. معامله تجارتی مرو بقدر
چهار - پنج ملیون صوم بوده، در میانه مال هایش
پشم، پنبه و پوست خام موقع نخستین را اشغال


ترکستان ۲۵۶

می نماید . در این جا از آثار قدیمہ خرابہ ہای " قاوشوت قلعہ " موجود است کہ از طرف ترکمانان بنا شدہ بودہ است .
مرو جہان - خرابہ ہای آن در نزدیک ایستگاه بیرامعلی واقع است ( این شهر خیلی قدیمی است کہ در حق آن در کتاب دینی زردشت حکیم که ۲۵ عصر قبل ازین گذشتہ است سخن راندہ می شود . مرو را سیزدہ عصر قبل از میلاد کیخسرو چهار عصر پیش از میلاد اسکندر ماکیدونی ، در عصر سوئم میلادی ایرانیان ضبط کردہ اند.
از عصر پنجم تا عصر ششم میلادی ، مرو مرکز نصرانیان نسطوری بودہ است ، در عصر هفتم مرو را عرب ہا استیلا نموده و در عصر دهم و یازدهم اوزبکان گرفتہ اند ( در زمان عربها مرو مرکز ولایت خراسان بود ) . مرو در زمان ترکان سلجوقی ، پادشاہان مشہور آرسلان و سنجر پای تخت بود . در آن زمان مرو خیلی آباد بود . چنانکہ با مسجد ہا ، مدرسہ ہا ، کاروان


ترکستان ۲۵۸
سرا ها، و کتاب خانه های بزرگ پر بوده ، مرکز مدنیت اسلام بشمار می رفت .
علمای بزرگ همچون امام احمد بن حنبل ، سفیان ثوری ، اسحاق بن راہویہ ، عبد الله بن مبارک، ابوبکر القفال که در عالم اسلام خیلی احترام داشته اند ، در شهر مرو تربیه یافته اند .
سپس در عصر سیزدهم میلادی پسر چنگیز خان تولی خان این شهر را خراب نمود . ولی مرو بسبب خوبی موقعش ، باز در اندک زمانی آباد شده بود، لیکن در عصر پانز دهم باز از طرف امیر تیمور خراب گردید .
بعد ازین مرو از طرف پسر تیمور ، شاهرخ خان اعماره شده ، باز بدست اوزبکان افتاد و پس از مدت کمی در زمان شاہ اسماعیل بمملکت ایران ملحق شد . در آخر این شهر معمور و تاریخی ، در عصر هجدهم بدست بخارائیان افتاد ، امیر بخارا شاہ مراد خان که در نزاع های مذهبی سنّی و شیعی زیاده


ترکستان
۲۵۹
تعصب داشت ، مرکز شیعیّت شهر مرو را تماماً خراب نموده ، اهالی اش را ببخارا کوچ داد . بدین گونه شهر آباد و معموری که چند هزار سال باز دوام میکرد ، در سایۀ عناد و تعصب مستبدی از دنیا محو گردید .
خرابه های مرو جهان که حاضر در ایستگاه بیر معلّی واقع است ، بمدنیت قدیمۀ این شهر شاهد میباشد داین خرابه با صد چاقریم مربع زمین را اشغال می نماید ) . در مرو جهان از آثار عتیقه ـ قلعۀ اسکندر ، قلعۀ بیر معلّی ، مسجد سلطان سنجر ، مسجد امام جعفر الصّادق وغیره موجود است .
شاه قدم ـ ( کراسنا و دسکی ) ـ ده هزار اهالی دارد ) . این شهر در ساحل بحر خزر ، در کنار خلیج شاه قدم بنا گردیده است . در طرف جنوبی شاه قدم ، در میانهء بحر خزر جزیرۀ مشهور « چه له گن » موجود است . سطح این جزیره ۶۵۰ چاقریم مربع بوده ، نفوسش بقدر هزار و پانصد نفر است . دین


ترکستان
۲۶۰
جزیره نفت ، موم کوهی و نمک بمقدار زیاده استخراج
می شود . ( بقدر سه هزار چاه های نفت موجود است )
بسوای این ، ترکمنستان جزیره های دره گلی ،
( اوغورچه لی ) ، ( اوزون ) و (قولانلی ) بوده ، درین
جزیره ها و در موقع (حسن قلی ) و (چیکیشلار) پیشه
ماهی گیری ترقی نموده است .
فورت آلیکساندر و فسکی - ( هزار نفر اهالی
دارد ) . این شهر مرکز نیم جزیره ما نغشلاق بوده ،
از طرف روسها بنا گردیده است .
تجن - این شهر در ساحل رود (تجن) بنا شده،
مرکز او یازد می باشد . قسم بزرگ این شهر از
ترکمان عبارت است . در تجن سودای غله و
ارزاق خیلی ترقی کرده است .
سرخس - ( دو هزار نفوس دارد ) . این شهر
در میانه ترکمنستان و ایران واقع بوده ، خیلی
قدیم میباشد .
کوشکا - این شهر در ساحل رود (کوشکا) در


ترکستان
۲۶۱
بالای کوه های بلند واقع بوده ، در میانه ترکمنستان
و افغانستان قلعه خیلی محکمی می باشد.
ولایت یدی سو
موقع جغرافی ، حدود و سطح آن
این ولایت در گوشه شمال شرقی ترکستان واقع بوده
ساحه سطحیه اش ۳۵۳ هزار چاقریم مربع می باشد.
در طرف شرقی و جنوبی ولایت یدی سو۔ مملکت
چین ، در طرف جنوب غربی اش ولایت فرغانه ،
در طرف غربی اش ولایت سروریا ، در طرف شمال
و شمالی غربی اش ولایت سیمی پالات واقع است.
سطح و طبیعت ولایت یدی سو تماماً بطبیعت
ولایات سائره ترکستان مانند است . چنانکه دشت و
بیابان ها ، هامون و باطلاق ها ، زمین های هموار و
وادی های فراخ دارد . بلند ترین کوه های ترکستان
که تپه اش دائماً با برف پوشیده است ، درین ولات
واقع است .


ترکستان
۲۶۲
کوه های یدی سو از کوه خان تانگری که از سطح دریا هفت چاقریم مرتفع است، شروع میگردد. از کوه خان تانگری بسوی جنوب و غرب سلسلهٔ کوه های (تیر سکه تاغ) و گوگ شآل (تیان شان) کشیده می شود. از پشته های این کوه ها بدو نشیب (نشیب تاریم و آرال) رود ها جریان می نمایند. دامنهٔ این کوه ها در زمستان با طبقهٔ کلفت برف در تابستان با علف و گیاه های خرم پوشیده می شود. در این دامنه های کوه قزغزان بطرز کوچی زندگانی می نمایند. درین ولایت دو کوه مسلسل موجود است که از طرف شمال (ایسیق کول) شروع شده، بحالت موازی تمام ولایت را قطع میکنند. یکی ازین کوه مسلسل (کونگه تاغ) و دیگری (ایلی آلا تاغ) می باشد. در طرف غربی (ایسیق کول) (کونگه تاغ) را رود (ایلی) قطع می نماید. همچنین درمیانهٔ ولایت (یدی سو) و مملکت چین آلاتاغ (جونغاریه) موجود است. ازین کوه به اندرون


ترکستان
۲۶۳

ولایت شعبه های بسیاری جدا می شود. در طرف شمال ولایت ، کوههای (تارباغاتای) و شعبهٔ جنوبی آن کوه (بارلیق تاغ) واقع است. کوههای (آقچه تاغ) که از طرف شمال (تارباغاتائی) بطرف غرب کشیده شده است. نشیب های ایرتیش و بالخاش را تشکیل می دهد.

در همهٔ کوه های یدی سو اهالی زندگانی می نمایند. در دامنهٔ این کوه ها علف و گیاه های فراوان و خرم می روید. ازین سبب این کوه ها از زمان های قدیم خلق کوچی را بسوی خود جلب می نمایند.

کوه های یدی سو بهمه گونه معدنها غنی بوده ، از آنها سنگهای گران بها (جواهر) بسیار استخراج می شود ، ولی کوه و زمین های اینجا تا کنون بقدر لزوم تفتیش نه گردیده است. بسبب دور بودن این ولایت از مرکز های سودا و صناعت و نبودن راه های مناسب در اینجا ، معدنهای


ترکستان
۲۶۴
کشف شده را هنوز بکار نینداخته اند. از معدنهای اینجا فقط ریگ های طلا دار پیدا می شود که از آنها بمقدار خیلی کم (از صد پوت ریگ فقط دو قیراط) طلا استحصال می نمایند. در کوه های (نارین) معدنهای نقره، سُرب، مس، آهن، موجود است. ولی کان ذغال سنگ در هر نقطهٔ این ولایت پیدا می باشد.
از ثروت زمینی (یدی سو) سنگ مرمر خیلی اهمیت دارد. در اینجا همه گونه سنگهای مرمر بمقدار زیاد موجود بوده، ولی بسبب نبودن راه های مناسب، بخارج نقل نمی شود و هم بقدر لزوم استخراج نمی گردد. در کوههای (نارین) و (آلیکساندر) و در سواحل نهر (چو) استخراج نمک سنگ و از کولها نمک در ده خیلی در ترقی می باشد. بسوای این، نمک «گلا و بیرووی» که در طب استعمال می شود، بمقدار زیاد استخراج می گردد.


ترکستان
۲۶۵
در ولایت یدی سو چشمه های معدنی هم بسیار
بوده، در نزد آنها برای بیماران شفاخانه ها بنا شده
است. به این چشمه ها هر سال بیماران و سیاحان
بسیار آمده، استفاده می نمایند. چشمه های معدنی
(قاپال)، (یارلیق) و (ایسیق آتا) مشهور میباشد.
در طرف شمال و شرق یدی سو، در دامنهء
کوه ها خاک سیاه منبت نیز موجود است. عموماً
زمین این ولایت را نظر بقوهٔ انباتيه اش بوجه
ذیل میتوان تقسیم نمود.
زمین های ریگ زار و شوره زار - ۷۲ هزار
چاقریم مربع، کوهها - ۹۳ هزار چاقریم مربع. بیابان
های گلدار، دشتهای خار روی و تپه های
کوهی علف روی - ۱۷۰ هزار چاقریم مربع، زمین
های آباد و معمور - ۱۸ هزار چاقریم مربع بوده،
مجموع آنها ۳۵۳ هزار چاقریم مربع می باشد.
ازین حساب معلوم می شود که از جهت زمین
در ولایت یدی سو مناسب ترین معیشت،


ترکستان
۲۶۶

همانا زندگانی کوچری است. ولی اگر اجتهاد و پول صرف گردیده، دشت ها بخوبی آبیاری شود کسب دهقانی هم در اینجا ترقی خواهد کرد. چونکه در (یدی سو) زمین های هموار قابل زراعت بسیار است، ولی بسبب نبودن آب، این زمین ها کشت و کار نمی شود.

آبیاری

در ولایت یدی سو عموماً آب کم است. نهر های (نارین) و (چو) که به بحر آرال- رود های (ایلی)، (قارا تال). (آقسو)، (چوار آغاج)، (لیپسه)، (آیا گوز) که بدریاچه بالخاش می ریزد، بزرگترین نهر های این ولایت را تشکیل می دهد. بیش ترین این رود ها در بیابان ریگ زار و یا باطلاق های نی زار نا پدید می شود.
رود نارین - ازین یخچال های کوه آق شایق و یورتالدی حاصل شده، از ساحل راست -


ترکستان
۲۶۷
رود های (کوک مورون) ، (سوسامیر) ، (جو مغول)
و از ساحل چپ نهر های (آتا باس) و (آلا بوغا)
را بخود مخلوط نموده ، جاری می شود و با شعبه هاے
خویش زمین های بسیار را آبیاری میکند .
رود چو - از یخچال های قارا کول شروع شده ،
تا گذرگاه (بووام) بسرعت جریان میکند و سپس
بولایت سرداریا در آمده ، کم کم در میانه ریگ زارها
و باتلاق ها نا پدید می گردد .
رود ایلی - از مملکت چین بیرون آمده ، با نهر
های (چارین) ، (چیلیک) ، و (کورتو) مخلوط شده ،
بکول بالخاش جاری می گردد.
رود آیاگوز - از میانه سلسله کوه های
(تار باغاتای) و (آقچه) بیرون آمده ، از ساحل
راست و چپ تا بکول بالخاش خیلی نهرها را بخود مخلوط میگرداند.

کول (دریاچه) ها
درین ولایت دریاچه های ذیل موجود است :

(۱) یعنی کول آب استاده


ترکستان ۲۶۸

با لخاش ، آلاکول ، ایسق کول ، ساوق کول ، چاقیر
کول ، ساسق کول و جلانش ... محتم ترین این ها
(ایسق کول) می باشد.

ایسق کول - در میانۀ کوههای مسلسل و در
محال (پرژ یوال - قاراکول) کائن بوده ، از رصد
خانه (پولکوف) در میانه درجه ۴۶ و ۴۸ طول
شرقی واقع است . (یعنی ایسق کول از جهت
موقع جغرافی اش در بالای خط طولی که از وسط
ایتالیا و قافقاز می گذرد ، واقع می باشد).
ایسق کول از سطح دریا بقدر ۷۳۵ ساژین مرتفع
بوده ، ۱۷۱ ساژین چاقریم عرض دارد .

سطح این کول پنج هزار چاقریم مربع بوده ، پس
از (بایقال) و (خانار) ، گود ترین کول ها است .
چنانکه جای عمیقش بقدر دو صد ساژین است.
به ایسق کول از کوه های (کونگه تاغ) و
(ترسکه تاغ) بقدر هشتاد نهر جاری می شود
که مشهور ترین آنها نهر (جیرغالان) و (قاراکول)