ترکستان

۲۴۹

است. در سواحل ایسيق کول و خصوصاً در مصب
های رودها ، ریگ های مغناطيس و آهن زیاد
پيدا می شود. قارا قرغزان این ریگ های را بيرون
آورده ، از آنها همه گونه اسباب های آهنين می
سازند و با این کار گذران معيشت می نمایند.
در روز های زمستان اگرچه سردی هوا پایان
تر از صفر باشد، با همه آن ايسيق كول يخ نمى
بندد. (سبب یخ نه بستن آن باید از بزرگی و
گودى اش باشد) . در ایسيق کول ماهی خیلی
زیاد بوده ، در اینجا ماهيان گونا گون پيدا میباشد.
همچنين كرمان و جانوران آبی نيز بسیار است.
هنگام وزیدن باد های شديد شمالی از (كونگه تاغ)
و تير سكه تاغ) ، در ایسيق كول طوفان های
مدهش بوقوع می آيد .
در حوالی ايسيق كول زلزله هم بسیار بوقوع می
آيد . (جنبش و تکان سبک زمین هر شبانروزی
چند بار واقع می شود). سبب این کثرت


ترکستان
۲۷۰
زلزله را از تبدلات سریعة کوه (تیان - شان) و (ایلی آلا تاغ) می دانند . زیرا این کوه ها هنوز بقدری که طبیعتاً لازم است ، تکمیل نیافته اند .
رود های یدی سو برای سیر (۱) پارا خود و کشتی ها مناسب نیست . چون رود های ترکستان اکثراً از کوه ها خارج می شوند ، این رو در ابتدا خیلی بسرعت جریان نموده ، چون بوادی ها و زمین های هموار رسیدند ، بآرامی جاری می شوند همچنین بسبب اینکه غالباً از بیابان های ریگ زار می گذرند ، مجرا های خود را زود زود تغییر میدهند ( فقط در نهر ( ایلی ) قایق و کشتی ها گشت و گذار می نماید ) . ازین جهت رود های اینجا برای آبیاری خیلی مناسب می باشند . جمیع اہمیت اینها هم فقط از همین آبیاری عبارت است .
ولی کار آبیاری تا زمان حاضر براه منتظمی گذاشته نشده است . در اکثر اوقات ، آب های جوی
(۱) چهار دریای


۲۷۱ ترکستان

و رود ها طغیان نموده ، زمین های اطراف را
غرق می کند و بدین جهت با طلاق های بزرگ
حاصل شده ، زمین های بسیار از فائده
می ماند .

اقلیم و هوا ، نباتات وحیوانات

در طرف های شمال غربی یدی سو رطوبت
خیلی کم بوده ، در این جا گاه ـ گاه باد های شمال
غربی وزیده ، بزمین های اطراف خاک و ریگ
منتشر می کند . ازین سبب در اینجا دهقانی
و زراعت کردن ممکن نیست . ولی در طرف
های کوهی هوا معتدل و مرطوب است . درین
طرف ها بهار در اوّل مارت و زمستان در ماه
دیکا بر شروع شده ، در فصل بهار باران بسیار
می بارد . نظر به اختلاف سطح زمین ( یدی سو )
نباتاتش هم گوناگون است .
جنگل و بیشه ها ـ جنگل و بیشه های یدی سو


ترکستان ۲۷۲

در وادی های هموار و در دامنه های کوه واقع بوده
از زمین تا یک چاقریم بلندی درختان برگ دار
و در نقاط از آن بلندتر درختان خار دار می روید
در ولایت یدی سو جنگل و بیشه های بقدر یک
ملیون و دو صد هزار دساتین زمین را اشغال
می نماید .

درین ولایت همه گونه چار پایان و انواع
جانوران موجود است . در اینجا انواع مرغان هم
بسیار بوده ، موجودیت چهار صد گونه مرغ معلوم
شده است .

نفوس و خلق

خلق ولایت یدی سو بقدر یک ملیون و دو
صد و بیست و پنج هزار نفر است . ( در هر
چاقریم مربع زمین سه و نیم نفر آدم می افتد ) .
از جهت معیشت قسم بزرگ اهالی ، بطرز کوچی
و قسم کم آن بطریق حضری زندگانی می نمایند.


ترکستان ۲۷۳

اہالی اصلی (بومی) این ولایت از قرغز - قازاقان قارا قرغزان و ہم از سارت و قالماقان عبارت اند که این دو قوم آخرین سال ۱۸۶۶ میلادی ہجرت نموده اند . قرغز - قازاقان بنام «الوغ یوز » و «کچیک یوز» بدو گروه منقسم می شوند. اہالی ولایت (یدی سو) در اوائل مستقل بوده، سپس در سال ۱۸۵۱ میلادی به اختیار خود بدولت روسیه تسلیم شدند. روسہا پس از استیلای یدی سو، بسیاست «روس گردانیدن» به این ولایت مہاجرین روس را اسکان ساختند. و پس از روسہا، قازاقان سیبیریا، بعد از آنہا، از روس ہای داخلی مالا روسہا بدین ولایت ہجرت نموده، منبت ترین و برای چار واداری مناسب ترین زمین ہا را صاحب شده، دہات و قریه ہا تأسیس کردند).
در زمان حاضر در ولایت یدی سو، ۸۸۳ ہزار قرغز قازاق، ۲۰۰ ہزار روس، ۶۸ ہزار تارانچی، ۲۱ ہزار سارت، ۲۰ ہزار دونگان، ده ہزار ترک


ترکستان
۲۷۴
تاتار ، ۳ هزار سارت - قالماق ، ۳ هزار ملت های
دیگر زندگانی می نمایند .
آمدن روسها بیدی سو
ولایت یدی سو را اگرچه منصبداران ، سفید
استخوان ، قازاق - قرغز به اختیار خویش بروسیه تسلیم
نموده ، بنفوذ خویش اهالی را به اطاعت روسها مجبور
کردند ، ولی قسم بزرگ اهالی تبعیت روسیه را
قبول نه نمودند و هم درین باره نزاع و جنگ های
بسیاری بوقوع آمد . سال ۱۸۳۹ میلادی قرغزانی
که در طرف شمال ولایت ، در ناحیه (آیا گوز)
ساکن بودند ، بظلم و وحشت های روسها تاب
نیاورده ، بمقابل حاکمیت روس شوریدند . بعد
ازین ، قرغز - قازاقانی که در سواحل نهر (جایق)
و (ایله ک) سکونت داشتند ، در تحت اداره
کینجه ساری با طور و دو برادر او (نوروز بای) و
(ایر چاره توره) قیام نمودند . دکینجه ساری پسر


۲۷۵

ترکستان

قاسم خان است که بابای او آبلای خان در
الوغ یوز ، ساری سو و خان نامی امارت داشت.
کینجه ساری باطر ، دو سال تمام بعسکر های روس
و هم بد هاتیان روس که در ولایت یدی سو و در
جهات قارقارا لی ، قزیلجار و قارا اوتکول ساکن شده
بودند ، هجوم آورده ، ضرر می رسانید و حاکمیت
روس را قبول ننموده ، می کوشید که مختاریت
و آزادی پیشین دشت قازاق را اعاده کند . در
آخر روسها چون بقوهٔ سلاح کینجه ساری را
مغلوب ساختن نتوانستند ، برای دستگیری او
بنای حیله را گذاشتند .

اینک بدین مقصد بهانه قارا غزافی که در
ولایت یدی سو، در ساحل نهر (چو) سکونت
داشتند و قازاقانی که در زیر دست کینجه ساری
واقع بودند، دشمنی انداخته آنها را با یک
دیگر جنگا نیدند. سال ۱۸۴۸ میلادی کینجه
ساری از نهر (چو) گذشته ، با قارا قرغزان


ترکستان
۲۷۶

آغاز جنگ نموده جنگ خیلی سختی بوقوع آمده ، در
نتیجه قازاقان مغلوب شده ، کینجه ساری
با طور ، نو روز بای و ایر جای دستگیر گردیدند
د قارا قرغزان ایشان را بقتل رسانیدند ) آخرین
دفعه قازاقان سال ۱۸۶۸ میلادی ، باز شوریدند
ولی عسکر های روس در تحت ادارۀ جنرال
(کالیا کوفسکی ) قازاقان را تماماً مغلوب ساختند .
( بعد ازین پسر کینجه ساری با طور ۔ صادق
سلطان بروسها اطاعت نکرد و بسر خود گروهی
خلق را جمع نموده ، مدت زیادی با روسها جنگید
هنگامی که روسها با بخارا و خیوه می جنگیدند ،
از حرکت صادق سلطان زیاده متضرر شدند
در آخر چون رفیقانش گریخته ، پراکنده شدند ،
صادق سلطان بروسها تسلیم گردید ، روسها
او را در چمیکند مقیم گردانیدند . مشار الیه بقیۀ
عمر خود را در چمکند گذرانید .


ترکستان
۲۷۷
صادق سلطان . در میانه بهادران قازاق ، قوی و دلیر تر
بود ) .
چون ولایت یدی سو در همسایگی خانی خوقند واقع
بود، روسها بهانه اینکه خوقندیان قرغزان را بمقابل روسها
تحریک مینمایند، بخان خوقند اعلان جنگ دادند و در
(اوزون آغاچ) نام محلی خوقندیان را مغلوب ساخته،
از آنها شهر (پیشپک) و (توقماق) را گرفتند (۱۸۶۰)-
بعد ازین، سال ۱۸۶۴، یک فرقه عسکر که در تحت
اداره چرنایوف واقع بودند، شهر (اولیا آتا) و (چیمکند)
را اشغال کردند . روسها از زمین هائی که درین طرفها تا
سال ۱۸۶۷ میلادی بدست آورده بودند، بنام (یدی سو)
ولایتی تشکیل دادند و شهر (آلماتا) را مرکز این ولایت
گردانیدند .
سودا و صناعت
پیش از ورود روسها به (یدی سو) قسم بزرگ اهالی
بطرز کوچی زندگی مینمودند . ولی پس از ورود روسها


ترکستان
۲۷۸

زندگانی حضری و مدنی درین ولایت رو بترقی گذاشت.
قازاقانی که در اول بمقدار خیلی کمی بدهقانی و زراعت
مشغول بودند. بمهاجرین روس اقتشال نموده، بدهقانی
پرداختند. در زمان حاضر، کوچریبان نسبت بحضریان
بیش تر کشت و کار مینمایند. ولی بسبب اینکه زمین ها
تجدید و اصلاح نمیگردد، محصولش خیلی کم است.
بسبب فزونی مقدار زمین، درین ولایت، اصول
تعطیل زمین تطبیق میشود. (یعنی در یک قطعه زمین
همین که سه چهار سال زراعت نمودند، سپس پنج -
شش سال خالی میگذارند). ازین سبب محصولش
افزوده، برای اهالی این ولایت کافی میشود.
چون در زمانهای آخر در کارهای دهقانی و چار
واداری باستعمال اسباب و ماشین های زراعتی
شروع شده است، ازین جهت کسب دهقانی سال
تا سال ترقی میکند. در زمین های بهاری کاری و نیزه
ماهی کاری اینجا گندم، جو، چاودار، ارزن، نخود، شالی،
جواری مکه و سیب زمینی کشت و کار مینمایند. ولی شالی


ترکستان
۲۷۹
فقط در محالات پیشپیک و آلماتا کاشته شده، در اکثر
زمین ها فقط گندم زراعت میشود.
اقلیم و هوای یدی سو برویانیدن همه گونه گیاهان
روغن و پنبه دار مساعد است. ازین رو درین ولایت
کتان، شاهدانه، کوکنار، آفتاب پرست، هنردل، پنبه
کشت و کار میشود. از خوراک چهار پایان، یوسنجه،
جواری و قوناق بسیار میروید.
بسوای این، باغداری، بوستانداری، تمباکو کاری
و زنبور داری نیز خیلی ترقی کرده است. در زمان حاضر
زنبور داری در (یدی سو) از مهم ترین کسب ها شمرده
میشود. چون در بیشه و جنگلهای یدی سو همه گونه
گیاهان شیره دار فراوان است، ازین رو، روسها از
سال ۱۸۷۶ میلادی از روسیه زنبوران عسل آورده،
بپرورش آنها شروع کرده اند و فایده این کسب را دیده،
سال تا سال ترقی داده اند. در زمان حاضر در جمیع
ولایت یدی سو هزار و سیصد (خلیه) و هفتاد هزار
(کندو) موجود است.
۱- تربیهٔ زنبور عسل ۲- از هر کندو به حساب میانه هر سال بقدر دو یا سه پود حاصل میشود


ترکستان
۲۸۰

باغداری
در باغ‌های یدی سو همه گونه درختان میوه دار،
همچون سیب، امرود، گلابی، آلو، زردالو، شفتالو و
تاک‌های انگور پرورش شده، از آنها میوه حاصل میگردد.
ولی میوه های یدی سو فراوان و لذیذ نمیباشد. پیشۀ
بوستانداری (کلم، زردک، پامیدور کاری) تماماً در
دست دونگانیان و تا را نچیان میباشد. آنها درین
کار خیلی ماهر هستند. روسها و قرغزان خربوزه و هندوانه
(تربوز) زیاد میکارند. درین ولایت بقدر ۴۰۰ ۳
دساتین زمین برای بوستانداری مشغول است.
میوه های بوستان بشهر ها نقل شده. بفروش میرسد.
حتی مقداری از آنها بواسطۀ شهر (چوگا چاک) بمملکت
چین هم نقل میگردد.
بقدر صد دساتین زمین بکشت و کار تمباکو مشغول
است. ولی در اینجا پست ترین نوع تمباکو (ماخور کاونا
سواری) زراعت میشود. در سواحل نهر (چو) و (ایلی)


۲۸۱

ترکستان

خصوصاً در محال (جار کند)، (پیشپک) و (آلماتا)
کسب تاکداری خیلی ترقی کرده است. با این کسب
اکثراً دونگانیان، روسها و مالا روسهای بیسارا بیا
مشغول اند.
درین ولایت پیشهٔ پنبه کاری و خمیل کاری
بتازگی شروع شده است. امید است که بسبب
مساعد بودن هوا و زمینش، نسبت با فزودن دانش
و اجتهاد اهالی این کسبها در آینده ترقی خوبی حاصل
کند. هوا و طبیعت یدی سو برای دهقانی خیلی مساعد
و خوب است. چون تاکنون درین ولایت برای
نقل و فروش محصولات زمینی جاری و راه پیدا نبود
و هم در بین خلق علم و تجربه کم بود، ازین رو کار
دهقانی بقدر لزوم ترقی نکرده بود.
اکنون که راه آهن (یدی سو) تأسیس شده است،
ازین رو این مانع هم رفع خواهد شد. بعد ازین راه
آهن یدی سو باره آهن تاشکند و سیبیریا پیوسته، برای
نقل و فروش محصولات امکان پیدا خواهد شد. طبیعی


ترکستان ۲۸۲
است که پس کشیده شدن راه آهن، دانش و هنر خلق خواهد افزود و ازین رو محقق است که در نزدیک ترین زمانها، از جهت اقتصادی نیز یدی سو ترقی خواهد کرد. نیز بعد ازین کار آبیاری زمین ها نیز براه منتظمی خواهد افتاد. در هر حال یقین است که در ولایت یدی سو کسب دهقانی موقع مهمی را اشغال خواهد کرد.

چارواداری

مهم ترین کسب یدی سو از چارواداری عبارت بوده، دو ثلث اهالی این ولایت با این کسب زندگانی مینمایند. عمدهً با چارواداری قازاق - قرغزان مشغول میباشند. تمام ثروت قرغزان از حیوانات چهار پا عبارت است. خوراک و پوشاک ایشان ازین حیوانات تأمین میشود. قازاقان از پوست حیوانات مشک دلو و ظروفات دیگر میسازند و هم برای خود لباس میدوزند. حتی قازاقان از پشم این حیوانات


ترکستان ۲۸۳

نمد ساخته، بخانه خود فرش مینمایند. شیر، ماست، دوغ، کشک، روغن و گوشت حیوانات را میخورند. از شیر اسب (قمز) و از شیر شتر (چوات) ساخته، مینوشند.
(قمز برای انسان مشروب خیلی مفیدی است. چنانکه برای گرسنگان خوراک و برای بیماران دوا میباشند، در زمان حاضر همه اطبا بیماران را بخوردن قمز توصیه مینمایند. خصوصاً برای مرض سل و علت کم خونی قمز دوای نافعی است. نافع ترین وقت قمز در ماه مائی و سنتا بر است. در دشت و بیابان، قازاقان اکثراً با قمز و چوات تغذی مینمایند)
قرغزان غالباً اسب، گاو، شتر، گوسفند و بز پرورش مینمایند. اسب قرغزان کوچک، ولی خیلی قوی، محتمل بوده، در کوهستان و بیابان های ریگ زار بخوبی راه میروند. بیش ترین حیواناتی که بدست قرغزان پرورش گردد، همانا گوسفند و میش میباشد. گوسفندان حیوان سیر نسل و با برکتی بوده، از طرف قرغزان بمحبت تمام پرورش میشوند. گوشت و شیر گوسفند برای خوراک

له مطابق بموسم تابستان ۲ مطابق بموسم اوائل زمستان +


ترکستان ۲۸۴

و پوست و پشم آن برای پوشاک استعمال میشود.
درین ولایت حیوانات شاخدار کم تربیه میشوند.
برای قرغزان فقیر گاو خدمت اسب را بجا میآورد.
در طرفهای کوهستانی، در بین خلق کوچی گاو نیبّت
(یاک) هم تربیه میگردد. در ولایت یری سوشنریز
بمقدار بسیار پرورش میشود. برای پیمودن بیابانهای
پرخطر ریگ زار، شتر که «کشتی بیابانی» نامیده میشود
حیوان خیلی بی تکلّف، قناعت کار و برد باری می
باشد. پرزور ترین شتران «شتر نار» است که
بقدر ۱۹-۲۰ پوت بار حمل مینماید.
ولی هر قدر که جمیع زندگانی کوچریان، فقط با چار
واداری و مال چرانیدن میگذرد، با همهٔ این درین
ولایت تربیۀ حیوانات بدرجۀ ابتدائی و پستی میباشد.
بسبب اینکه قرغز- قازاقان حیوانات را از گرسنگی
سرما و بیماری نگاه داشتن نمیتوانند و برای این
تدبیرهای لازمی را اجرا نمیکنند، ازین جهت هنگام
شدت سرمای زمستان، از گرسنگی و بی خوراکی حیوانات


ترکستان
۲۸۵

بسیاری تلف میشود (از گرسنگی و بیماری هر سال
ده فائض حیوانات تلف میگردد) .
در ولایت یتی سو جمیعاً هفت ملیون و صد هزار
رأس حیوانات موجود بوده، از آنها ۷۰ هزار شتر،
دو ملیون و صد هزار اسپ، پنج ملیون و سیصد
هزار گوسفند باقی حیوانات دیگر میباشد. حیوانات
قرغز - قازاقان اینجا میده و از نسل عادی بوده،
محصولات آنها هم کم میشود. مثلاً گاو قرغزان در
شبا روزی چاریک و نهایت نیم چلک شیر میدهد.
حال آنکه از گاو آلمانیان مهاجر از یک تا یک و نیم
چلک شیر دوشیده میشود. شیر قرغزان مایع و بی
روغن بوده، ولی شیر گاو آلمانیان غلیظ و سیر قیماق
است. گاوان قرغز بحساب میانه ده - پانزده پوت
ولیکن گاوان آلمانی سی - سی و پنج پوت وزن
دارند. در زمانهای آخر قرغزان هم نسل حیوانات
خود را بواسطه آمیزش دادن با حیوانات المانی

له المانیان در یدسو بسیار است که اکثر آن شغل زراعت


ترکستان ۲۸۶

خوب میگردانند .
در دریاچه بالخاش ، آلاکول ، ایسيق کول ، در نهر
(ایلی) و (چو) ماهیگیری اجرا میشود، چون در ولایت
یدی سورا بهای آهن خیلی کم و کارگران نایاب اند،
ازین جهت کسب صناعت و معد نی ترقّی نکرده
است . بسبب اینکه زمین اینجا اکثراً برای چارواداری
و دهقانی مساعد است ، کار فابریک وزاودها نیز چندان
پیشرفت ندارد . فقط در اطراف شهر آلماتا بمقدار
کمی کارخانه های شرابسازی ، صابون پزی و چرمگری
تماکو سازی و آسیا ها موجود بوده ، در آنها اشیای
خام که از محصولات چارواداری و دهقانی عبارت
است، اعمال میگردد. بسبب موجود نبودن سرمایه
کمی عدهٔ کارگران و عدم راههای منتظم، کارهای کار
خانگی و فابریکی درین ولایت ، در درجه خیلی پستی
میباشد . بدین گونه بدرجه پست بودن هنر و صناعت
بسودا و تجارت نیز خیلی تأثیر کرده است .


ترکستان
۲۸۷

سودا و تجارت
مالهائی که ازین ولایت بخارج نقل میشود.
عمده از محصولات چارواداری و دهقانی عبارت
بوده، بدین ولایت از آوروپای روسی مالهای گزوار
آهن، اسباب شیشگی، ماشین های گوناگون و جهاز
های خانگی، بسوای این، چرمهای اعمال شده آورده
میشود. از سائر ولایات ترکستان غولنگ، مویز،
همه گونه میوه های خشک، پنبه، منسوجات، مصنوعات
دستی نقل میگردد. از طرف سیبیریا همه گونه اسباب
چوبین آورده میشود. مهم ترین سودای ولایت یدی
سو، از تجارت یار مونکاها (بازار های عمومی) عبارت
است. درین یار مونکاها عمده چهار پایان گوناگون
خرید و فروش میشود. سودای خارجی یدی سو با چین
است. بواسطه شهر های (جار کند)، (قارا کول)،
(باختی) بشهر های (چوگاچک) و (قولجه) هر سال بمبلغ
مال آورده میشود. بچین مشروبات، تمباکو، گوگرد


ترکستان ۲۸۸

غله، برنج، عسل، ماشین های دهقانی نقل گردیده، از آنجا چهار پایان مختلف، محصولات خام چاروا داری، منسوجات چینی، چای، پوست، همه گونه ظروفات آورده میشود.

معارف ومکاتب

درین ولایت در زمان حاضر کارهای معارف خیلی پیش رفته است. مسلمانان بقدر ۷۷۰ مکاتب ابتدائی و چندین مدارس دارند که در اینها تقریباً یازده هزار شاگرد مشغول تحصیل میباشند. روسها دو گیمنازیا نه مکتب رشدی، ۱۲۰ مکتب ابتدائی و ۱۶ مکتب روسی ـ مسلمانی دارند که در آنها بقدر دوازده هزار نفر شاگرد تحصیل مینمایند. بیش ترین مکتب های مسلمانی باصول قدیم است. ولی درین زمانهای آخر به تشبث ترک تاتاران مکتب های اصول تازه نیز کشاده شده و شمارهٔ آنها روز تا روز افزون میشود. درین مکتب ها بسوای علوم دینیهٔ و شرعیه، فنون


ترکستان
۲۸۹
دینائی هم آموخته میشود. و شاگردان بروح ملی و دینی
تربیه مییابند.
ادارۀ سیاسی یدی سو و شعبه های آن
ولایت یدی سو بشش اویازد - آلماتا، قاپال جوار
آغاچ، لیپسی، جار کند، قارا کول - پرژ بوال و پیشپک.
منقسم میشود. این اویازد ها هم به (بولوسها) و بولوسها
به (آولها) و (قشلاقها) تقسیم گردیده ، از طرف حاکمان
اویازد، آقساقالان بولوس و بیستیان اداره میشود.
مرکز ولایت یدی سو- شهر آلماتا میباشد.
آلماتا - این شهر در دامنۀ کوه (ایلی آلاتاو) و در
ساحل نهر (آلماتا) بنا شده ، هوایش سالم و اطرافش
با باغ و بوستانها احاطه گردیده و منظره اش خیلی
زیبا میباشد.
شهر آلماتا از سطح دریا بقدر هزار آرشین مرتفع بوده،
در دامنۀ کوه واقع است. ازین جهت درین شهر زلزله
خیلی زود - زود بوقوع میآید. خصوصاً سال ۱۸۸۷ و


ترکستان
۲۹۰
۱۹۱۰ میلادی زلزله‌های شدیدی واقع شده، شهر را
زیاده خراب و اهالی را خیلی ضرر دیده ساخته بود.
در بین آلماتا و تاشکند بمسافت ۸۱۴ چاقریم راه آهن
کشیده شده است. نفوس آلماتا بقدر ۳۵ هزار
بوده، ۲۵ هزار این از روسها و باقی آن از اهالی بومی
عبارت میباشد. بیش‌ترین روسها مأمورین دولتی
بوده، قسمی هم بتجارت اشتغال دارند.
قاپال - دو هزار و صد، لیپسی - جوار آغاچ هشت
هزار و پانصد، جارکند بیست و پنج هزار، قاراکول -
پرژیوالسک چهارده هزار، پیشپک چهار ده هزار نفوس
دارد و اینها شهرهای اویازد میباشند.
توقماق - در ساحل نهر (چو) واقع بوده، چهار هزار
نفوس دارد و از جهت تجارت مرکز مهمی میباشد.
امارت بخارا
موقع جغرافی، حدود و سطح آن
امارت بخارا در بین کوههای پامیر، بیابان ریگ


ترکستان
۲۹۱
زار و نهر جیحون (آمو دریا) واقع بوده، مساحهٔ سطیحه‌اش
۲۱۷ هزار چاقریم مربع است. در طرف شمال بخارا
مضافات آمو دریا و ولایت سمرقند، در طرف شرق
آن ولایت فرغانه، در طرف جنوبش مملکت افغانستان
و در طرف غربش ولایت ترکستان واقع است. مملکت
بخارا را نظر بسطح و طبیعت زمینش، میتوان بقسم شرقی
و غربی منقسم نمود. طرف شرقی اش از کوهستان و
طرف غربی اش از دشت و بیابان عبارت است
و فقط در ساحل آمو دریا، مقداری زمین های آباد
موجود میباشد. در طرف شرقی فقط دامنه های کوه و
وادیهای رود زمین های حاصلخیزی را داراست و
ازین جهت میتوان درین نقاط بدهقانی مشغول
شد. (درین نقاط از زمانهای قدیم بدهقانی مشغول
اند). ازین نقاط هر قدر که بطرف شرق پیش تر رفته
شود، هما نقدر کوهها بلندتر شده، برای زندگانی نامساعد
تر میگردد.
کوههای بخارا از سلسلهٔ کوههای (آلای) پامیر


ترکستان
۲۹۲
عبارت است. ازین کوهها- سلسلهٔ کوههای حصار
بطرف شمال کشیده شده، در بین ولایت سمرقند و
امارت بخارا حدّ فاصل را تشکیل میدهد. اینک همین
کوه ها نهر زر افشان و آمو را هم از یکدیگر جدا مینماید.
کوههای حصار دوام کوههای آلای بوده، ازینجا لبهای
زر افشان شروع میگردد. ( بلند ترین نقطهٔ این کوه
هفت چاقریم است ). این کوهها چون از طرف غرب
کول اسکندر بگذرند، بدو شعبه منقسم میشوند. در میانهٔ
این دو شعبهٔ کوه، رود (قاشقا دریا) واقع است که وادی
آن زیاده منبت و حاصلخیز میباشد. وادی قاشقا
دریا سیر نفوس ترین نقاط است. (درین وادی
بیگی های قرشی، کتاب، شهر سبز، چراغچی و غوزار
واقع است).
در شرق این نقاط، از ساحل نهر (سرخاب)
کوههای « پتر بزرگ» کشیده میشود. این کوهها بلند
ترین کوههای ترکستان بوده، تپه های آنها با برفهای
دایمی پوشیده شده است. ( بلند ترین نقطهٔ این


ترکستان ۲۹۳

کوهها متجاوز از هفت چاقریم است) ازین هم
شرقی تر، در زمین بیگی (دارواز) ،کوه های دارواز
واقع بوده، این بیگی را تماماً فرا گرفته است .
طرف شرقی کوههای (دارواز) و (پتربزرگ)
بکوههای عظیم (پامیر) متصل میشود .

اقلیم و هوا

چون خاک بخارا از دریا دور تر واقع است .
ازین رو هوایش خشک است . در طرفهای کوهی
هوا شدید تر بوده، زود- زود تبدیل مییابد. زمستان
دراز و سرد، بهار سیر باران و تابستان بغایت
گرم و محتبا میباشد . دربیان و دشتها هوا بشدّت
گرم است . زمستان کوتاه و سرد و سیر برف بوده،
تابستان خیلی گرم و دراز است . (بهار و خزان
ندارد) . در سواحل آمو دریا، در وادیها و بیابانهای
ریگ زار هوا خیلی گرم و برای سلامتی مضرّ است.
در روز های تابستان، چهار ماه تمام گرمی هوا به


ترکستان ۲۹۴

۲۵ درجه میرسد که درین وقت اکثر مردمان بکوهها می
کوچند .

نباتات و حیوانات

زمین بخارا نظر بطبیعت و اختلاف اقلیم و هوایش
مختلف است . با وجود این، در بخارا انواع حیوانات
و نباتات بسیار نیست، باد هائی که بموسم میوزد،
به نباتات خیلی ضرر میرساند. خصوصاً باد گرمی که
از جنوب غربی میوزد، از بیابان قزل قوم بمقدار
زیاد ریگ آورده، روی نباتات را میپوشد و آنها
را میخشکاند. این باد را بخارائیان « افغانی » مینامند.

آبیاری

مهم ترین نهر بخارا (آمو دریا) است. قسم بالائی
آمو دریا، تا آنجائی که از ساحل راست نهر واخش
(سرخاب) می پیوندد، (پینج) نامیده شده، همین که
بنهر (واخش مخلوط گردد، بنام (آمو دریا) دوام میکند.


ترکستان ۲۹۵

در سواحل (آمو دریا) فقط بقدر ده ـ دوازده چاقریم
زمین آباد بوده، اهالی در همین جای تنگ زندگانی
مینمایند. آمو دریا اگرچه نهر بزرگ و سیراب است،
ولی از جهت آبیاری زمینها، اهمیتش خیلی کم می
باشد. بآمو دریا از ساحل راست رودهای (گونت)
و (قزل سو) که از (پامیر) بیرون میآید. مخلوط میشود.
در زمین هائی که بین این دو نهر واقع است، بیگیهای
(کولاب) و (بلجوان) موجود است. بعد ازین بآمو دریا
رودهای (کافرنیگان، (سرخان) و (شیر آباد) میپیوندد.
نهر «زرافشان» بیشترین آب خود را در ولایت
سمرقند صرف نموده، بخارا فقط یک جوی آن بنام
«قارا سو» داخل میشود. با همه این، نهر «زرافشان»
در آبیاری خاک بخارا فایدهٔ بسیاری دارد. برای بخارا
اهمیت زرافشان از آمو دریا بیشتز است. نهر «قاشقا
دریا» هم از جهت آبیاری، خیلی اهمیت دارد.


ترکستان
۲۹۶

نفوس و خلق

چون مملکت بخارا هنگام حرکت خلق های آسیای وسطی به ایران، در بالای راه ایشان، همچنین در سر راه تجارت آسیای وسطی و ایران واقع بود، ازین رو اهالی این مملکت از زمانهای خیلی قدیم (۲۵-۳۰ عصر مقدم) بطرز مدنی زندگانی مینمایند. بیش ترین خلق بخارا تاجیک بوده، بجنس آرمی منسوب میباشند.
سپس چند عصر بعد از میلاد حضرت عیسی به اینجا اقوام ترک آمده، حکومت ترک را تشکیل دادند. در عصر هفتم میلادی بخارا را عربها استیلا کردند و چند زمانی بخارا را امرای عرب اداره نمودند. در عصر دهم سامانیان اداره کردند (این وقت بخارا خیلی ترقی نمود). بعد ازین ترکان (یوغور) و بعد از آن ترکان مغول (چنگیز - تیمور) اداره نمودند.
در عصر سیزدهم بخارا را چنگیز خان ضبط کرده، بعد ازین امیر تیمور استیلا نمود. در زمان امیر تیمور شهر بخارا


ترکستان
۲۹۷
خیلی آبادی و معموریت کسب کرد. تیمور در بخارا مسجد
و مدرسه ها، دربار و کاروانسراها بنامود. در زمان او
بخارا از جهت معنوی هم خیلی ترقی کرد. در مدرسه های
بخارا علوم عقلیه و نقلیه در غایت درخشانی تدریس
گردید شهر بخارا از علما و فضلا پر شد.
سال ۱۵۰۰ میلادی بخارا اوزبکان آمده، در زمان
ایشان بمدنیت و معارف سکته عارض شد. در دور
اوزبکان غیر مدنی (شیبانی و استرخانیان) مدنیت
بخارا تماماً روبه انحطاط گذاشته، در آخر بدین حال
اسف انگیز حاضره افتاد. (سال ۱۷۸۴ میلادی
بخارا را از اوزبکان سلاله مانغیت گرفته اداره می
کند).
در زمان حاضر اهالی بخارا از خلق مختلطی عبارت
اند که از اختلاط فقلت های گوناگون حاصل شده اند.
حاضر در مملکت بخارا ملتهای مختلفه ئی همچون تاجیک،
اوزبک، قرغز، تورکمان، غالچه، عرب، هزاره، افغان
هندو، یهودی، لولی (جوگی)، ترک، تاتار و روس زندگانی


ترکستان ۲۹۸

مینمایند.
اکثریت اہالی را اوزبکان تشکیل داده، بہترین و آباد ترین زمین ہای بخارا در دست ایشان میباشد. در بخارا وظایف حاکمی و مأموری ہم در دست ایشان بوده، امیر حاضر ہم از قوم مانغیت و از سلالۀ ترک اوزبک میباشد. از ملت ہای قدیمه، فقط (غالچه) نام خلقی موجود اند که ایشان با تاجیکان خویشاوند ہستند خلق غالچه در کوہہای (دارواز) زندگانی مینمایند.
تاجیکان - از نسل ایرانیان ہستند که در زمانہای مجہول از ایران آمده اند. این خلق در بخارا متمدّین و زیرک ترین ملت ہا میباشند. ایشان بمدنیت خود غالبین شان اوزبکان را مغلوب نموده اند. تاجیکان به اوزبکان پوشاک و لباس، عرف و عادت، مدنیت و معیشت خود را قبولانیده اند.
ہزارگان - خلقی اند که از افغانستان بخاک بخارا مہاجرت نموده اند. ایشان در ساحل نہر (قزل سو) سکونت دارند. ہزارگان خیلی نادان بوده، بحال


ترکستان ۲۹۹

نیم وحشیت زندگانی مینمایند. ایشان بدین اسلام
متدین بوده، بمذهب اسماعلیه سالک میباشند. زکات
و عشر مالهای شان را، بعلاوه اینکه به امیر بخارا می
پردازند، برئیس دینی خویش آقاخان که در بمبای اقامت
دارد، نیز ارسال مینمایند.

یهودیان ـ در زمان خیلی قدیم از فلسطین بخارا
آمده اند، یهودیان بخارا بزبان فارسی سخن میگویند.
اگر چه اینها خلق کمی هستند، با همه آن بمسلمین بخارا بسی
عادات اسرائیلی خود را قبولا نیده اند. مهم ترین تجارت
بخارا، خصوصاً قسم مهم سودای پنبه و پوست بره
(قره کول) در دست یهودیان میباشد. پیشه رنگ
ریزی و شراب سازی میتوان گفت که تماماً متعلق
به ایشان است.

روسها ـ در نزد شهرهای مهم بخارا، از طرف
خود شهرهای نو بنا نموده، درین شهر بصفت تجارت
و در بعضی شهرها (همچون کرکی و ترمیذ) بهانه محافظت
جای گرفته اند. در زمان حاضر در مملکت بخارا بقدر


ترکستان
۳۰۰
سی هزار نفوس روس موجود است .
عربها - بقیۀ همان مجاهدین عرب هستند که درعصر
هفتم از عربستان آمده اند . بیش ترین اینها در دشتها
به کسب چار واداری مشغول اند .
ہندویان - سوداگرانی هستند که از هندوستان
آمده اند. اینها در بخارا عمدۀ بربا خوری اشتغال
دارند. چنانکه بسود پول قرض داده، از آن پولها
بیرون از انصاف ربا میگیرند .
در زمان حاضر خلق بخارا سه ملیون تخمین میشود.
سودا، کسب وصناعت
مهم ترین کسب بخارا از دهقانی عبارت است. ولی
در زمان حاضر کسب دهقانی، نسبت بزمان قدیم، چند
درجه پست تر میباشد. بیش ترین جویہائی که در زمان
قدیم برای آبیاری زمین ها استعمال میگردید، متروک
شده و ازین جهت زمین های بسیاری که در زمان
له هندویان در زمان حاضر به سبب انقلاب در بخارا نیست شدند .


۳۰۱ ترکستان

پیش آباد بوده، حاضر خراب و خالی افتاده است.

سبب این چنین باید باشد. از اواسط عصر نوزدهم
که روسها به آسیای وسطی بنای تجاوز را گذاشتند،
خانهای ترکستان بیش ترین وقت و غیرت خود را
بمقابل هجوم و تجاوز روسها صرف نمودند. وقت اهالی
را از اشتغال بکسب آرام دهقانی منصرف نموده،
بمدافعهٔ وطن، بجنگاوری جلب کردند. اینک بهمین
سبب کار زراعت و دهقانی دو چار سکته گردید و
جویهای بسیاری متروک شد.

دهقانهای بخارا زمین را باصول خیلی قدیم، بزحمت
و دشواری تمام کشت و کار مینمایند. ولی بسبب
منبت و حاصلخیز بودن خاک، خوب و کافی بودن آبیاری
زیاد بودن روزهای آفتابی، محصولات زراعتی اینجا
بسیار میباشد. همه گونه نباتاتی که در سائر نقاط ترکستان
بعمل میآید، در بخارا هم حاصل میشود. در بخارا
شغل پنبه کاری هم بخوبی ترقی کرده است ( بر پنج یک
زمین های کارم اش پنبه کاشته میشود).


۳۰۲
سراج الاخبار

پوستانداری هم در بخارا از کسب های خیلی مهمی
شمرده میشود. خربزه های بخارا (خصوصاً خربزه های
چهار جوی) بغایت شیرینی و خوبی شهرت یافته است.
باغداری نیز خیلی پیشرفت حاصل کرده است.
چنانکه در باغهای بخارا زردالو، آلو، انگور، انجیر، شفتالو،
انار، پسته، بادام، جوز و بمثل این میوه های دیگر
تربیه میشود. غولنگ و مویز بخارا بمقدار زیاد بآور و
پای روسی نقل میگردد. بیش ترین زمین بخارا از
بیابان، دشت، نیزار، بیشه زار واز دامنه های کوه
عبارت بوده، برای چار واداری خیلی مساعد میباشد.
ازین جهت در اینجا چار واداری هم اهمیت. بزرگی
را داراست. در میانهٔ چارپایان، میش "قارا کول"
موقع نخستین را اشغال میکند و بیش از همه پرورش
میشود. در مملکت بخارا بیش از ده ملیون رأس میش
قاراکولی موجود است. هر سال از بخارا بقدر دو ملیون
پوست قارا کول بممالک خارجه نقل میشود.
بسوای این، در بخارا شتر، اسپ و خر هم خیلی


ترکستان
۳۰۳
پرورش میشود. بسبب نبودن راههای آهن در مملکت بخارا، این حیوانات در کوهستانها و بیابانها برای حمل و نقل استعمال میشوند. در طرفهای کوهستانی در بیگی های حصار، کولاب، بلجوان و قارا تیگین حیوانات شاخدار نیز بسیار پرورش میگردد. در مملکت بخارا بقدر یک ملیون اسپ، ششصد هزار حیوان شاخدار سیصد هزار شتر موجود است.
هنر و صناعت - فقط از هنرهای دستی عبارت بوده، مقداری زاود های پنبه تازه کنی هم موجود است. بیش ترین این زاودها به امیر بخارا متعلق میباشد.
در بخارا از هنرهای دستی، ساختن همه گونه اسباب و آلات، چرمگری، حاضر نمودن منسوجات گوناگون از پنبه و پشم، قالی و گلیم بافی خیلی ترقی کرده است. در قالی بافی بیگی کیلیف و کرکی تقدم جسته است. در میان قالی های بخارا، قالی های «قزیل آیاق» مشهور میباشد. ولی قالیهای بخارا از قالیهای ترکمان پست تر است. بسوای این در بخارا کسب پیله داری نیز خیلی


ترکستان
۳۰۴
ترقی کرده و در اینجا بمقدار زیاد کرمهای پیله تربیه می گردد. از پیله های کرم ابریشم بخارائیان بنام مخمل، شاهی، بیقصب، پر طاوس، ادرس منسوجات ابریشمین میبافند و ازین پارچه ها کمربند، فوته، سله، جامه، کله پوش (کلاه) و لباسهای دیگر میدوزند.
معدن و کانها - ثروت زمینی بخارا خیلی زیاد بوده، ولیکن بتازگی بکار انداخته شده است. در بخارا طلا هم استخراج میشود ولی چون شستن طلا باصول قدیم بوده، بروی پوست میش شسته میشود، ازین رو خیلی کم و بدشواری استحصال میگردد. از کولهائی که در قارا کول و بیگی نور آتا واقع است، بمقدار زیاد نمک هم استحصال میشود. (در بیگی کولاب تپه خواجه مؤمن که یک و نیم چاقریم ارتفاع دارد، خالص از نمک سنگ عبارت است).
سودا و تجارت
مملکت بخارا در بارۀ سودا و تجارت موقع مهمی را


۳۰۵
ترکستان

اشغال نموده، با همسایگانش ممالک ایران، چین،
ترکیه از زمانهای خیلی قدیمی تجارت و دادوستد
مینماید. حتی باکتانزهای نو وگورود، پسکوف و ماسکو
(روسیه) هم از عصرهای نهم معاملۀ تجارتیه داشته
است. در زمان قدیم ترکان بلغار که در ساحل «قاما»
سکونت دارند و در زمانهای آخر ترک - تاتاران قازان
نیز با بخارا سودای بزرگی داشتند. در بین بخارا و شهر
های بلغار - قازان پیوسته کاروانهای تجارت رفت
وآی مینمود. در اوایل عصر هجدهم میلادی، از تاتاران
ولایت (ویاتکا) شوپای آرسلانوف، از تاتاران قازان
منصور یوسفوفها یونسوفها و عیلیبوفها، در اوایل عصر
نوزد هم منگرلی مختار و آداموفها کاروانهای تجارتی
خود را بخارا گسیل میداشتند. درین زمانها بخارائیان،
بلغاران و ترک - تاتاران از یکدیگر استفاده های مادی
و معنوی میگردند. این حال تا آنزمان دوام نمود که
ترکستان را روسها استیلا کرده، راه آهن آسیای وسطی
را انشا نمودند.


ترکستان
۳۰۶
اگر گفته شود که ترک - تا تاران قازان بقدر چهار عصر دین و ملیت خود را در سایهٔ همین کاروانهای تجارت از دستبرد روسها در زیر فشار ایشان محافظه نمودند، خطا نخواهد بود. این کاروانها در آن زمانها مدنیت بخارا را بدیار قازان و بلغار داخل نموده، روح اسلام تخم تعصب دینی و ملی را در آنجا کاشتند.
عبدالنصیر قورصاوی، عبدالرحیم اوتوز ایمانی، و ملّا شهاب الدین مرجانی که از علما و مصلحین نخستین ترک تاتار هستند، بواسطهٔ همین کاروانیان بسمرقند و بخارا رفته، تحصیل علوم نموده بودند ترک - تا تاران اینک برای این خدمت بزرگش از استادشان بخارای شریف که شهر قدیم مدنی است، ممنون میباشند.
بخارائیان عموماً سوداگر، از جهت زندگانی و معیشت زیاده مقتصد و قناعت کار هستند. ولی طویهای ختنه سوری که باصطلاح ایشان «سنّت طویی» نامیده میشود و در آن طویها اسراف و فحشیات فوق العاده بوقوع میآید، ازین مستثناست. در حقیقت طویهای


ترکستان
۳۰۷

ختنه سوری فوق العاده پر مصارف بوده، با افلاس
نمودن (ورشکستن) صاحب طوی به انجام میرسد.
بخارا از روسیه هر سال بمبلغ ۲۵- ۳۵ ملیون مال
و متاع وارد شده، از بخارا هم بهمین مبلغ پنبه، پوست
چرم، پشم، ابریشم، منسوجات ابریشمین و مالهای دیگر صادر
میگردد. معاملات تجارتی بخارا عموماً بقدر صد ملیون
است.

اداره بخارا و جاهای معمور آن

در بخارا تا اختلال کبیر روسیه، اداره کیفی جاری
بود چنانکه جمیع مملکت، اهالی، مال و ملک، همچون ملک
خصوصی امیر بخارا اداره میگردید. ولی پس از اختلال
کبیر روسیه، سال ۱۹۱۷ میلادی، در سایه حرکت متفقه
اختلالچیان روس و جوان بخارائیان، امیر بخارا بمملکت
خویش اعلان مشروطیت داد. ولی چون اهالی بخارا
استعداد اداره مشروطیت نداشتند، ازین رو این
اصلاحات فقط بروی کاغذ ماند. مجلس ملی، وزرای


مسئول و قانون اساسی که در مملکت های مشروطه
موجود است، در بخارا وجود ندارد. در اینجا فقط سپاهیان
مستقل و مستبد، حاکمان غیر مسئول و ادارۀ کیفی
موجود است. امیران صاحب بالاستقلال مملکت و
حاکمان گروه یغماگران هستند که اهالی بیچاره را بنام
باج و خراج غارت مینمایند.
کومیتۀ جوان بخارائیان که سال ۱۹۱۷ میلادی، در
ماه آپریل تشکیل گردیده بود، حاضر در مقابل این تسلط
امیر از اتخاذ تدبیر عاجز میباشد. امیر بخارا چند نفر
از جوان بخارائیان را باعدام حکم نمود و دیگران شان
از بخارا گریخته، به بخارای نو، سمرقند و تاشکند آمده
اند و بمقابل استبداد و ظلم امیر حرکت مینمایند.
نهایت چون در روسیه نفوذ و حاکمیت بدست
بالشویکان گذشت، جوان بخارائیان با انقلابیون روسیه
مناسبات نزدیکی بر پا کرده، در آخر همین سال آخر ماه
فیورال، با کومیساران خلق جمهوریت ترکستان (در تاشکند)
سازش نمودند و سپس با دسته های عسکر سرخ به "حضرت امیر"

١ کاگان +


ترکستان
۳۰۹
طلب نامهٔ قطعی (اولتیا ماتوم) دادند. ولی این اولتیماتوم را امیر قبول نکرد. این گاه جوان بخارائیان و بالشویکان روس به امیر بخارا اعلان جنگ دادند و در میانهٔ طرفین جنگ سختی بوقوع آمد. این جنگ بقدر یکماه دوام نموده، نتیجهٔ جنگ از بخارائیان آدمان بسیاری کشته شده، بی اندازه مال و ملک تلف گردید. شهر های کرمنه، خطره چی، ضیاء الدین و دهات بسیار خراب شد. جمیع مال و ملک آنها یغما و تاراج گردید. بشهر بخارا نیز ضرر زیادی رسید. در آخر در میانهٔ امیر و بالشویکان و جوان بخارائیاں صلح منعقد شد. امیر متعهد گردید که بحکومت بالشویک صد ملیون صوم (بپول بالشویکی) تضمینات حربیه پرداخته، همهٔ اسلحهٔ عسکران خود را تسلیم نماید. در مقابل این بالشویکان تعهد نمودند که امیر بخارا را در مملکت خویش مستقل و مختار بگذارند. بدین گونه در بخارا باز هم ادارهٔ مطلقه اعاده گردید. چنانکه تازه فکر، آزادیخواه و اصلاح طلبان را بیرحمانه تعقیب و اعدام میکنند. ولی با همهٔ این، نمیتوان


ترکستان
۳۱۰
جنبش آزادی و حرکت حریت را نگاه داشت . جوان
بخارائیان با طرفداران استبداد و محافظه کاران مبارزه
خود را دوام میدهند . روزی خواهد رسید که ملت
غلبه نموده، ادارهٔ مملکت را بدست خویش بگیرد.

ادارهٔ سیاسی و ملکی

دعوی، عرض و داد اهالی را قاضیان تفتیش نموده،
حکم میکنند . حکم بموجب شریعت اجرا میگردد . در امارت
بخارا، پس از امیر، حاکم نخستین درجه - قوشبیگی میباشد.
قوشبیگی وظیفهٔ رئیس الوزرائی و در غیاب امیر، وظیفهٔ
نیابت سلطنت را اجرا مینماید . دیوان بیگی بجای
وزیر مالیه بوده، توقسابا، پروانچی، توپچی باشی نیز مأموریت
های مهمی را دارا میباشند .
قاضی کلان امور دینیه، عدلیه و معارف را نظارت
میکند. بسوای اینها، رئیس، اعلم و مفتی نیز وجود دارد.
رئیس عموماً وظیفهٔ نظمیه و محتسبی را انجام میدهد. یعنی
اجرای احکام شریعت . صحت و درستی معاملات سودا-


ترکستان
۳۱۱
و تجارت و بمانند این جهت اخلاق اهالی را تفتیش می کند. جمیع مملکت بخارا به بیست و هشت «بیگی» و یا «ولایت» منقسم میگردد. هر ولایت را بیگ و حاکمی که از طرف امیر نصب و تعیین میشود، اداره مینماید. «بیگی» با هم به «املاکداری» ها تقسیم مییابد.
بخارا - بیگی های چهار جوی، قارا کول، نور آتا، شهر سبز، حصار، قارشی، شیر آباد، خطرچی، کتاب، کولاب بلجوان، درواز، تیرمیذ و قارا تیگین (۱) میباشد.
در بخارا هیچ مأموری از خزینه دولتی معاش و مواجب نگرفته، همه آنان بحساب اهالی زندگانی مینمایند. بدین سبب در اینجا بی اندازه سوء استعمالات بمیان میآید. مأموران چون در کارهای خود مختار و آزاد هستند، ازین رو، بطور دلخواه شان از اهالی مالیات و خراج میگیرند. مالیات و خراج سالانه را امیر بر بیگ خویش مقرر مینماید: این مالیات را بیگ از رعیت زیر دست خود بطور دلخواهش گرد میآورد و مقدار معین آن را به امیر تقدیم داشته باقی را بجیب خود میاندازد.
(۱)


ترکستان
۳۱۲

حاکمان درجه دویم و سوم که در زیر دست بیگ واقع
اند نیز از اهالی بیش از مقداری که بیگ شان معین
نموده، مالیات اخذ مینمایند و حصه بیگ را جدا نموده،
باقی را برای خود نگاه میدارند. در نتیجه رعیت بیچاره
سه - چهار مرتبه بیش از مقدار لازمی مالیات داده،
بکلی تاراج میشوند.
امیر بخارا چند هزار عسکر پیاده، سواره و توپچی و
چند صد نفر هم صاحب منصب دارد. سردار و فرمانده
تمام این لشکر - توپچی باشی میباشد. ولی سربازان
بخارا فقط بنام عسکر بوده، هیچ گونه انتظام ندارند.
در میانه این سربازان از جوانان پانزده ساله تا پیران
شصت ساله موجوداند. اینها دارای هیچ روح عسکری
و دشت نیستند. سربازان بخارا فقط از برای رسمیت
محافظه میشوند. با همه این، هر سال برای اداره عسکر
بخارا بقدر دو ملیون صوم صرف میشود. لباس این
عسکر ها نیم آور و پائی ونیم تاجیکی میباشد.


ترکستان

۳۱۳

معارف و مدارس

چون تعلیم و تعلم در امارت بخارا باصول خیلی قدیم
جاری است . ازین رو علم و معارف ترقی نکرده است.
مکاتب بخارا اکثراً از جهت حفظ صحت خیلی مضر،
تاریک و مرطوب میباشد شاگردان را باصول قدیم
بیجائی تعلیم میدهند . در مکتب های بخارا فن آموخته
نمیشود . فقط بسواد اہمیت میدهند . بچگان شش
هفت سال در مکتب تحصیل مینمایند و اگر زیرک
نباشند، باز هم بیسواد میمانند . خط و نوشتن فقط
بآدمان خوشبخت نصیب میشود . در بخارا مدارس
بسیار است . مدرسه های بخارا بغایت مکمل نباشده
و ہمہ آنها با وجوہ موقوفہ تأمین شدہ است ولی
بسبب سو استعمال حاکمان و عالمان و متولیان،
این موقوفات در زمان حاضر بیش از آنکه واردات
مدارس را تشکیل دهد، مدار تعیش گروه وقف خوران
می گردد .


ترکستان
۳۱۴

اهالی بخارا از احوال زمانه بی‌خبر و خیلی متعصب
می‌باشند. شمارۀ آدمان باسواد در بخارا خیلی کم است.
پایتخت امارت بخارا شهر «بخارا» است. بخارا
شهر خیلی قدیمی بوده، از طرف خلق‌هائی‌که در زمان
قدیم در ترکستان سکونت داشته‌اند، بنا گردیده
است. در جای بخارای حاضره در اول شهر «پیکند»
و بعد از آن «جمکند» واقع بوده است. اهالی بخارا
در عصر پنجم از خانزادگان ترک «شیر کاد بیک» را
بسوی خویش دعوت نموده، او را خان برداشتند.
در سایۀ این بخارا ترکان آمده، این شهر را تا عصر
هفتم اداره کرده‌اند. ایشان خان‌شان را «خودات»
بنا میدند. پس از ترکان عربان سامانیان پس از
ایشان ترکان مغول و در آخر اوزبکان بخارا را استیلا
و اداره نمودند.
شهر بخارا در ساحل نهر «شاهرود» بنا شده اطرافش
با حصار بلندی احاطه گردیده است. بلندی حصار دو
ساژین، پهنای آن یک ساژین و درازی اش


۳۱۵ ترکستان

دوازده چاتریم بوده، دو منارهٔ بزرگ و یازده دروازه
دارد. درون حصار بقدر ۶۵۴ مربع دساتین زمین
را اشغال مینماید. این حصار در زمان خلافت محمد المهدی
عباسی سال ۸۳۰ میلادی، برای مدافعهٔ بخارا از
هجوم ترکان بنا شده است.
در اندرون شهر ۳۶۰ مسجد ۸ جامع بزرگ، صد
مدرسه بزرگ و ۴۰ کاروانسرای، ۵۰ چهار سو و ۸۵
حوض موجود است. بسبب قحطی آب در شهر، اکثراً
آب این حوضها مدتهای زیاد ایستاده میگندد. بدین
سبب در میانهٔ اهالی علت ”رشته“ پدید میآید.
در وسط شهر میدان ریگستان واقع بوده، در اینجا
ارک و دربار امیر و خانه های سپاهیان بزرگ موجود
است. ریگستان در جای بلندی واقع بوده، بقدر
ده دساتین زمین را اشغال مینماید.
عمارت و خانه های بخارا از گل سفید، مسجد و
مدرسه هایش از خشت و سنگهای سفید بناشده، بصورت
عجیب منقش و مزین میباشد.


ترکستان
۳۱۶
یکی از بزرگ ترین بناهای بخارا « مسجد کلان است.
این مسجد سال ۹۴ هجری به امر حضرت امیر قتیبه بن
مسلم بنا شده است. در نزد مسجد کلان مناره ئی
است که تقریباً نود گز ارتفاع دارد. نگاه بروایات،
این مناره را مؤسس دولت سامانیه بخارا، اسماعیل
بن احمد بنا کرده است.
مشهور ترین بناهای بخارا را مدرسه ها و تربه ها تشکیل
میدهد. مدرسه های بزرگ بخارا از مدرسۀ کوکلتاش،
زرگران، میر عرب، الوغ بک، عبد الله خان و مادر
خان عبارت است. بیش ترین این مدرسه ها از
طرف خانها و امیران بنا گردیده، بغایت منقش، مزین
و مکمل میباشند.
مشهور ترین تربه های بخارا مقبرۀ سلطان اسماعیل
بن احمد سامانی است. این تربه بنای خیلی مزین و
عظیمی است. سلطان اسماعیل در زمان خلیفۀ معتضد
بالله عباسی بترکستان والی تعیین شده بود. سپس کسب
استقلال نموده، در بخارا دولت سامانیه را تأسیس کرد.


۳۱۷
ترکستان

(در عصر نهم میلادی) . همچنین تربۀ عبدالله خان
شیبانی نیز مشهور میباشد.
یکی از آثار تاریخی بخارا مرقد شیخ خواجه بهاءالدین
نقشبندی است که در مسافت ده چاقریمی شهر واقع
میباشد . حضرت خواجه بهاء الدین از شیوخان بزرگ
طریقت نقشبندیه است. مشارٌ الیه سال ۱۳۲۰
میلادی، در دهکدۀ «قصر عارفان» که در نزدیکی بخارا
واقع است . متولد شده است . تحصیل ابتدائی را
در بخارا گرفته، بخواجه عبدالخالق غجدوانی شاگرد و
مرید گردیده است . خواجه بهاءالدین (رح) بنام
«حیات نامه» کتاب وعظ و بنام «دلیل العاشقین»
دائر بتصوّف اثری دارد . حضرت خواجه در طرفهای
عربستان و ایران سیاحت طولانی کرده و دو بار به
حج رفته است . مقبرۀ خواجه بهاءالدین نقشبندی را
بخارائیان و عموماً ترکستانیان محترم میدارند.


ترکستان
۳۱۹
خانی خیوه
موقع جغرافی اش
خانی خیوه که در زمان قدیم بنام «خوارزم» مشهور
بوده است، در مجرای پایانی و ساحل چپ آمو دریا
واقع بوده، بطرف شمال غربی کشیده میشود. طول
زمین خانی خیوه (از ایشک رباط تا دریای آرال)
بقدر ششصد چاقریم و عرضش بقدر چهل- پنجاه
چاقریم بوده، سطحش پنجاه و پنج هزار چاقریم است.
حدودش
در شمال خیوه دریای آرال، در شمال شرقی اش
نهر آمو دریا، در جنوب شرقی اش امارت بخارا، در
غرب و جنوبش بیابان «قزل قوم» ترکمنستان واقع
است. از جهت وضعیت طبیعی، زمین خیوه وادی
را تشکیل میدهد. این وادی در زمانهای قدیم تک
دریا بوده، چون عموماً نگاه کرده شود، از سطح همواری


۳۱۹ ترکستان
عبارت میباشد. فقط در بعضی جاهایش تپه های خاکی
و ریگی موجود است. در طرف غرب این خانی، در
نزدیکی وادی "اوست یورت" گودیهای عمیق،
(گودال ساری قامش) و خندقھائی که از خلیج ھای
خشکیدۀ سابق عبارت است (همچون آی بو غیر)
موجود میباشد. مملکت خیوه را نظر بسطح و طبیعت
زمینش، میتوان بنام شمال شرقی و جنوب غربی بدو
قسمت جدا نمود. قسمت شمال شرقی اش بواسطۀ
جویها و کولهای جاری متعدد آبیاری شده، عموماً
آبش فراوان و هوایش خوب است. ازین جهت
درین قسمت خلق بیش تر زندگانی مینمایند.
ولی قسم جنوب غربی اش دوام بیابان "قزل قوم"
بوده، اکثراً باریگهای سیار پوشیده شده است.
در اینجا نباتات هم خیلی کم بعمل میآید گاه - گاه خار ھا
و علفهای وحشی تصادف میشود. در گوشۀ جنوب
غربی این قسمت، مقداری تپه ھا و بلندیها بوده، در
میانۀ آنها گودیها و خندقها موجود است.


ترکستان
۳۲۰
اقلیم و هوایش
هوای خیوه عموماً گرم و خشک است. بدین
سبب درین مملکت فقط در آن گونه زمین هائی که
بطرز صنعی آبیاری میشود، زندگانی کردن ممکن است
بیش ترین خلق حضرتی خیوه، در قسمت شمال شرقی
که دارای آب فراوان و آبیاری خوبی است، زندگانی
مینمایند. ولی در دشت های وسیعی که در قسمت جنوب
غربی واقع است، فقط خلق کوچی (قرغز - ترکمانان)
سکونت میورزند.
آبیاری اش
جمیع حیات خانی خیوه فقط بواسطه آمو دریاست.
چون در اینجا لب های نهر آمو دریا خیلی پست و نرم
است، ازین رو بزودی خراب و فرو ریخته میشود.
بدین سبب رود فقط از یک جای جاری نمیگردد،
بلکه مجرای خود را زود - زود تغییر میدهد. آمو دریا پس


ترکستان
۳۲۱

از در آمدن بمملکت خیوه، بچندین شعبه ها جدا میشود.
ازین شعبه ها در تمام خانی خیوه جویهای بسیاری
کشیده شده است که بواسطهٔ آنها جمیع زمین های خیوه
را آبیاری مینمایند.
مشهور ترین جوهای بزرگی که از آمو دریا آب میگیرد
از جوهای (پهلوان آتا)، (غازی آباد)، (شاه آباد)،
(دار یالیق) و (لاوزان) عبارت میباشد. از اینها
طول جوی شاه آباد سیصد چاقریم است. جوی دار یا
لیق سر مجرای قدیمی آمو دریاست که بحر خزر میریخت
آمو دریا هر قدر که بدریا نزدیک تر گردد. همانقدر بیش تر
منشعب شده، کناره های خود را فرو ریخته، فراخ تر می
گردد. چون بموضع «نوقوس» برسد، آب نهر آمو بیش تر
منشعب و منقسم میشود. در میانهٔ این شعبه ها جزیره های
بسیاری بمیدان آمده که در آنها تپه زار و نی زار های
بزرگ حاصل میشود. رفته رفته بیشه های کوچک
پدید میآید که در آنها درختان سنجد، سفیدار، ناک وغیره
میروید. از خاصیت عجیب آمو دریاست که از یکطرف


ترکستان
۳۲۲
محصول جزیره ها و زمین ها سلب نشده ، از طرف دیگر
کناره های خود را فروریخته، زمین های آباد را خراب
مینماید. بموجب قانون طبیعت همه رود های دنیا
تناسباً به نشیبی کره ارض ، بطرف شمال میل مینماید.
آمو دریا هم بدین قاعده تبعیت نموده، هر سال از
ساحل شمالی زمین های بسیاری را فرو ریخته، بطرف
شمال میل مینماید و بدین گونه خیلی زمین های آباد را
فرا میگیرد. خلاصه نهر آمو دریا (جیحون) به اهالی از
یکطرف فایده و از طرف دیگر ضرر میرساند.
معدنها و ثروتهای زمینی
در مملکت خیوه ثروتهای زمینی هم بسیار است.
درین مملکت پیش از همه معدنها، نمک استحصال میشود.
نمک را عمده از کان نمکی که در بین شهر (دارغان آتا)
و (تپنه ک) واقع است، استحصال مینمایند. در کوههای
(سلطان ویس بابا) و (شیخ جلیل) وجود طلا ثابت
میباشد. در طرف شهر اور گنج کهنه و باطلاق "بار سه


۳۲۳
ترکستان
کیلمه س معدن نفت و ذغال سنگ پیدا شده
است. بسوای اینها، کان گوگرد، فیروزه، سلتیزه که
از وی باروت میسازند وجوهر حموضۀ زیمه نیز
استخراج میشود.
زمین های خیوه هنوز بقدر لزوم تفتیش نشده
است. ولی در خیوه وجود معدنهای دیگر هم احتمال
دارد. بظن کیمیاگر خصوصی، در کولهای خشکیده خیوه
جوهر رادیوم نیز موجود است.
خلق و نفوسش
نفوس مملکت خیوه، بقدر یک ملیون تخمین میشود
که بیش ترین اینها (۶ و ۹ فائضش) بجنس ترک مغول
منسوب اند. از اینها نیم ملیون اوزبک و سارت،
چهار صد هزار ترکمن، پنجاه هزار قرغز - قازاق، چهل
هزار قارا قالپاق بوده، باقی آنها از ترک- تاتار، ایرانی
تاجیک، عرب، ارمنی، آلمانی و یهودی عبارت میباشند.
اهالی بومی (اصلی) خیوه- از تاجیکان خوارزم عبارت


ترکستان ۳۲۴

اند که از اختلاط ترکان (قانقلی) و ایرانیان حاصل
شده اند. در عصر شانزدهم میلادی، در زمان
شیبان خان، اوزبکان بخیوه آمده، اهالی بومی را محو
نمودند. (قسم بزرگ شان بنام سارت تمثل نموده،
بعضی ایشان محو شده اند). در خیوه در زمان حاضر
حاکمیت در دست اوزبکان میباشد. خان خیوه اوزبک
بوده، از سلاله قونغرات است. ولی بیش ترین وزیران
سارت و از نسل خواجه ـ سیداند.
در زمان حاضر اوزبکان خالص در ولایت (گورلن)
سکونت دارند. اوزبکان خیوه در ملیت خویش ـ
اوزبکی بغایت متعصب هستند. ایشان ساز و شعر را
دوست میدارند. ساده، صادق و بهمه کارها قابل
ومستعد میباشند. سوداگران ماهر و دهقانان با اجتهاد
اند. سارتهای خیوه از اختلاط اوزبکان تاجیکان و
ایرانیان حاصل شده اند.


ترکستان
۳۲۵
ترکمانان

ترکمانان خیوه بنام یمود، چادور، اوشاق و ایرانی بچندین قبیله ها منقسم میشوند. هر قبیله ئی مخصوص بخود سرداری (رئیسی) دارد. جمیع ترکمانان خیوه دارای چهار سردار (حاکم) هستند. قسم بزرگ ترکمانان خیوه حضری بوده، بدهقانی و زراعت مشغول اند. ولی در. میانه ایشان غارتگر و راهزن نیز بسیار است که از حرکت آنها بمملکت خیوه خیلی ضرر میرسد. خصوصاً ترکمانان یمود براهزنی شهرت یافته اند. (گروهی ازین ترکمانان پنج- شش سال است که مشغول عملیات بوده، مملکت خیوه را تماماً بحال خرابی انداخته اند. اینها سی چهل سال است که مملکت خیوه را تالان و تاراج مینمایند. این ترکمانان اگرچه در ظاهر تبعه خیوه شمرده میشوند. ولی ایشان خان مخصوصی هم دارند. هفت. هشت سال است که گروهی از خلق ترکمان در تحت ادارۀ جنید خان نام شخصی بمملکت خیوه هجوم آورده،


ترکستان ۳۲۶

چند بار با اهالی خیوه جنگیدند. اوزبکان و سارتها را تماماً
مغلوب نموده، جمیع شهرها و دهات شان را تاراج و
خراب کردند.
ترکمانان خیوه بغایت نادان و ساده و زیا و
جنگاور و بهادر هستند. ایشان گاهی غم آینده را نخورده
فقط راحت امروزه را می اندیشند. ترکمانان بغایت
راست گفتار، وعده دار و مهمان نواز میباشند. عموماً
آنها طبیعت های پسندیدۀ ترکان قدیم را دارا هستند.
اگر ایشان را بطرز خوب تربیت و معرفت داده شود،
در عالم ترک خلق نخستین خواهند شد. ولی افسوس که
حکومت خیوه عموماً اهالی خیوه در بارۀ تربیت و تعلیم
ترکمانان هیچ تدبیری اتخاذ نکرده اند. در صورتی که
از ترکمانان بقدر لزوم استفاده مینمایند، برای شان
مدرسه ئی، حتی مکتبی هم تأسیس نکرده اند.

قارا قالپاقان

قارا قالپاقان از قدیم ترین قوم ترک بوده، خیلی


ترکستان
۳۲۷
کوشان و غیور، بردبار و متحمل، پاکیزه و تازه بدن، نیرو
مند و قوی میباشند. قاراقالپاقان در زیر پنجه اوزبکان
جنگاور خیلی فشار خورده، بهمه سختی و دشواریهای
زندگانی مقاومت نموده، بزحمت و محنت خو گرفته اند
قارا قالپاقان عموماً بدهقانی و زراعت استعمال مینمایند
(قسمی هم بماهیگیری مشغول اند). با این همه اجتهاد
و فعالیتی که دارند، بسبب سنگینی مالیاتی که حاکمان خیوه
بنام «سالغورت» میگیرند، در نهایت فقر و فاقه
زندگانی مینمایند. قارا قالپاقان بنام نایمان، قپچاق،
اوییغور بچندین قبیله جدا شده، اداره میگردند.
قرغزان خیوه
قرغزان خیوه، قرغزان خالص نبوده، با نسلهای
دیگر مختلط میباشند. ایشان اکثراً در میانه بیابان
قزیل قوم و در ساحل بحر خزر بطرز نیم بدوی و نیم
مدنی زندگانی مینمایند. بسوای آنها، همه خلقهای دیگر
مهاجر هستند.


ترکستان
۳۲۴

سودا، کسب و صناعت

قسم بزرگ اهالی خیوه بدهقانی مشغول اند. ولی
چون هوای خیوه عموماً خشک و گرم، زمینش غالباً
شوره زار است، ازین جهت دهقانی و زراعت
اینجا اجتهاد بسیاری را میخواهد. چنانکه همیشه بزمین
ها سرگین ریخته، اصلاح نمودن لازم است زمین را
پیش از کاشتن، تماماً نرم نموده، سیراب باید کرد. اگر
بخوبی سیراب نشود، زمین شوره بسته، زراعت نمیروید
پس در اینجا آب در دهقانی عامل نخستین است ،
دهقانان خیوه بهمه این مانعات مقاومت نموده ،
زمین را بخوبی شیار میکنند. ولی طز شیار زمین
آنها به اصول خیلی قدیم بوده، با «گاو آهن »، بیل
و کلند کشت و کار مینمایند. دهقانان خیوه تمام سال
از پیش زمین خود جدا نمیشوند و دائما در زمین خویش
کار میکنند. با همه این بسبب با برکت بودن خاکش
محصولات دهقانی از خود اهالی خیوه زیادی میکند و


ترکستان
۳۲۹
بخارا و بواسطهٔ بحر آرال بقازاقستان نیز اخراج می
گردد. در خیوه بیش از همهٔ حبوبات، گندم کاشته
میشود و بعد از گندم - شالی، جواری، جو، ارزن ،
لوبیا، و ماش هم خیلی زراعت میگردد .
در زمانهای آخر زراعت پنبه هم رو بترقی گذاشته
است . اهالی خیوه نسبت به پنبهٔ محلی «غواوچه»،
پنبهٔ تخم آمریکا را بیش ترمیکارند. چون دهقانان خیوه
دریافتند که نسبت به کشت های دیگر، پنبه بیش تر
مداخل میدهد، ازین رو بزراعت آن اهمیت داده،
بیش ترمیکارند. در اینجا پنبه کاری روز تا روز در
ترقی بوده، در زمان حاضر بقدر یک ملیون پوت پنبه
بخارجه نقل میشود. (بقدر نیم ملیون پوت پنبه بخود
شان صرف میگردد) بواسطهٔ شهر اورگنج ده هزار ها
پوت تخم یونجه۱ (لیوسیرن) جمع شده، بممالک اجنبیهٔ
نقل میگردد .
اهالی بتربیهٔ باغ و بوستان نیز خیلی هوس دارند
و بدین کار زیاده ماهر هستند . زراعت، باغ و بوستان
۱ رشقہ


ترکستان ۳۳۰
عموماً دهقانی ایشان در اطراف خانۀ خود شان واقع است .
حوالی ایشان هر وقت با درختان احاطه میشود. در نزد خانه اشان حوض کنده، باطراف آن درخت های نارون و یا « بید » میکارند . در باغ شان سیب، انگور، شفتالو، بهی، زردالو، انار و انجیر حاصل میشود . از خاصیت هوا و خاک خیوه است که میوۀ آن بغایت لذیذ و شیرین میباشد . محبوب ترین میوۀ اهالی خیوه خربزه است و ازین رو خربزه را بسیار میکارند، خصوصاً در ساحل آمو دریا خربزه بیش تر کاشته میشود . خربزۀ خیوه در تمام مملکت ترکستان بلذت و شیرینی امتیاز مییابد . کدو هم در خیوه زیاد کاشته میشود که از آنها برای آب و روغن ریختن ظرف « دول » میسازند .
بسوای اینها، در خیوه درخت توت هم بسیار کاشته شده، با برگ آنها کرمکان پیله تربیت میشوند . ازین جهت در خیوه کسب کرمداری هم شیوع دارد .


ترکستان
۳۳۱

چار و داری
قرغزان، قارا قالپاقان و ترکمانان کوچی با چار واداری
مشغول میشوند . در میان ایشان اکثراً اسب، شتر و
گوسفند پرورش میگردد . در بین قارا قالپاقان کوچی
حیوانات شاخدار، همچون گاو، پیش تر پرورش میشود
قارا قالپاقان هر سال بمقدار صد هزار صوم محصولات
شیری (روغن و کشک) میفروشند . چار واداران خیوه
گوسفند را کم تربیه میکنند . ازین جهت اهالی خیوه
برای کشتن، گوسفندان را از ایران، بخارا، حتی از
افغانستان میآورند .

صناعت و هنر
هنر و معارف خلق در درجۀ خیلی پستی میباشد.
در اینجا بسبب نبودن اسباب سوخت . همچون
ذغال سنگ و درخت، همچنین بسبب بنودن راههای
آهن، صناعت زاود و کارخانگی وجود ندارد . در


ترکستان
۳۳۲
مملکت خیوه فقط ۱۵-۲۰ کارخانۀ پنبہ تازه کنی ، یک - دو کارخانۀ صابون پزی و چندین آسیا موجود است . ولی هنرهای دستی تا درجه ئی پیشرفت حاصل کرده، کافی باحتیاج خلق اشیا حاضر میشود . مثلاً جوالرانی ، کلالگری ، خشت پزی ، پارچه بافی، چیتگری، آهنگری ، زرگری ، صابون پزی ، شمع ریزی، چرمگری و صنعت های دیگر که اشیای ضرور درجۀ اول را اعمال مینماید، بخوبی ترقی کرده است . بسوای اینها، پیشۀ نمد مالی و قالی بافی نیز زیاده پیشرفته است، پیشۀ قالی بافی مخصوص ترکمانان بوده، در میانۀ آنها ترکمانان یمود بگلیم و قالی بافی ممتاز میباشند . قالی های یمود از قالی های ایران نفیس تر و بهتر است .
پیشۀ ماهیگیری هم درمیان خیوه گیان موقع مهمی را اشغال کرده است در آنره ما بها قاراقالپاقان و قرغزان با اسباب و آلات قدیمه به کسب ماهیگیری اشتغال مینمودند . سپس بزمین خیوه قازاقان اورال که در پیشۀ ماهیگیری متخصص اند، سکونت گرفته، پیشۀ


ترکستان
۳۳۲
ماہیگیری را براه خوبی انداختند. ایشان باخود دامهای خیلی مکمل ماہیگیری آورده، بکار در آمدند. قرغوان و قارا قالپاقان هم از آنها عبرت گرفته، در پیشهٔ ماہیگیری به استعمال اسبابهای زمان حاضر شروع نموده اند. بدین سبب در خیوه کسب ماہیگیری روز تا روز ترقی میکند.
پیشهٔ ماہیگیری در نهر آمو دریا، بحر آرال و کولہائی که در میانهٔ مملکت واقع است، اجرا میشود. در بحر آرال موضع های «مویناق» و «توقماق آتا» بکسب ماهیگیری مشهور میباشد. در زمان حاضر در خیوه آرمان بسیاری بکسب ماہیگیری اشتغال دارند.
سودا و تجارت
معامله تجارتی خیوه با ولایت ہای اطراف بواسطهٔ کشتی رانی بحر آرال وقایق رانی نهر آمو دریا اجرا میشود. مالہائی که به خیوه نقل میشود، از ایستگاه آلتی قودوق تا (قونغرات) بواسطه پارا خود ہای دریائی، سپس با پارا خود های کوچک وکشتی ہا بشهر های دیگر خیوه نقل میشود.


ترکستان ۳۳۴

بطرف بالا (از خیوه به چهار جوی هم) بر عکس پارا خود
های خلوت آمو دریا و یا کشتی های خیوه حرکت مینماید.
در کشتی رانی از اهالی خیوه بقدر بیست هزار نفر کار میکنند.
مملکت خیوه هر سال با روسیه بقدر ۱۵- ۲۰ ملیون صوم
معاملۀ تجارتی دارد که از خیوه عمدهً پنبه، تخم یونجه پوست
خام پشم، جابا غا و ماهی نقل گردیده، از آنجا بخیوه
چای، قند، گزوار، نفت، همه گونه اسبابهای آهنی و
شیشگی و چیز های دیگر آورده میشود. اهالی خیوه اگرچه
خلق خیلی سوداگر و زیاده مقتصدی بوده، در معیشت
بکمر قناعت مینمایند، ولی بسبب اینکه حکومت خان
یغما گران ترکمان و سپاهیان و حاکمان غیر مسؤل
اهالی را بی رحمانه تاراج میکنند، ازین جهت خیلی فقیرانه
زندگانی مینمایند.

علم و معارف

در خیوه (در میانۀ خلق کوچی) مدارس و مکاتب
خیلی بسیار است. چنانکه تنها در شهر خیوه بقدر صد


۳۳۵
ترکستان

باب مکتب، ۲۵-۳۰ باب مدارس بزرگ موجود است. با همه این، اگر خیوه را «عالم مردگان» نامیم، خطا نکرده ایم. عموما خلق خیوه بی سودا و در حال خیلی ابتدائی میباشند. چونکه درین مکتب و مدرسه ها تدریسات بطرز خیلی خراب جاری بوده، عمر فرزندان ملت را ضائع مینمایند. اصول تدریس مدارس خیوه، از ترتیب مدارس بخارا هم خراب تر است.
ولی درین سالهای آخر از روسیه معلمین ترک و تاتار آمده، مکتب های اصول تازه کشاده، بچگان را به ترتیب تازه میآموزند و اهالی هم از فایده اصول تازه آگاه میشوند. در خیوه برای کشادن مکتب نخستین اصول تازه، مرحوم عبدالغنی بای حسینون اقدام نمود. چنانکه سال ۱۸۹۸ میلادی از اورنبورغ معلمی فرستاد بعد ازین، الغ محمد محرم (رحمة الله علیه) بدین کار تشبث نموده، از سال ۱۹۰۴ میلادی، بکشادن مکتب های تازه اصول پرداخت و برای آنها از مدرسه محمدیه اورنبورغ معلمین ترک-تاتار جلب نموده. بعد ازین،


ترکستان ۳۳۶
خان حاضری خیوه، جناب سید اسفندیار خان است که در زمان ولی عهدی اش بمصارف خویش مکاتب اصول جدیده کشاده، برای آنها از مدرسه محمدیه معلمین جلب کرد. در آخر وزیر اکبر خیوه جناب سید اسلام خواجه است که سال ۱۹۱۰ میلادی از اورنبورغ، معلمها آورده، مکتب های تازه اصول کشاد و نیز بنام «اسلامیه» مکتب بزرگی بنا نمود.
در زمان حاضر در خیوه بقدر ده باب مکتب تازه اصول موجود است که همه آنها در تحت اداره معلمین ترک - تاتار دوام مینماید. ولی مدرسه های خیوه بطرز خیلی زیبا و مکملیت، بیشترین آنها از طرف خانها و وزیران بنا شده و همه آنها با موقوفات تأمین گردیده است.
در خیوه مدرسه هائی است که بقدر هزار طناب (هفده و نیم هزار دسأتین) زمین های وقف دارد. از مدرسه های بزرگ خیوه، یکی مدرسه محمد امین خان است که هر سال از موقوفاتش چهل ـ پنجاه هزار صوم


۳۳۷ ترکستان

واردات حاصل میشود . ولی اوقات این مدرسه ها بسبب
غدر و خیانت های متولیان، بضروریات خود مدرسه
صرف نشده، بلکه برای خوشگذرانی گروهی تنبلان
خرج میگردد. امّا جهت معنوی مدرسه ها اکثراً بدست
آخوندان (مدرسان) سپرده شده که ایشان با تدریس
بی ترتیب عمر فرزندان ملت را ضایع مینمایند .
خلق مملکت خیوه عموماً بی معارف اند . ولی چون
اهالی خیوه بعلم و معارف راغب و خیلی قابل تربیت
اند، ازین رو اگر ترتیب تعلیم و تعلّم اصلاح گردد ،
آشکار است که در زمان اندکی ترقی خواهند کرد .
آمدن روسها بخیوه
سال ۱۸۷۳ میلادی، روسها در تحت فرماندهی
کاوفمان بخیوه آمده، خیوه را از جهت ادارۀ خارجی
در حمایۀ روسیه اعلان نموده . ولی بادارۀ داخلی هیچ
گونه مداخله نکرده، خان را باختیار خود گذاشتند، خیوه
پس از در آمدن بدست روسها، چهل و چهار سال از


ترکستان
۳۳۸

طرف خانها بطرز اداره مطلقه اداره گردید .
ولی سال ۱۹۱۷ میلادی چهارم آپریل ، بتأثیر
انقلاب کبیر روسیه، آزادیخواهان روسیه با طنطنه بزرگی
نمایش و انقلاب بر پا کردند و در نتیجه آن نائل حریت
گردیدند . اسفند یار خان دائر به اعطای حریت و
اداره مشروطه فرمانی صادر نمود . بدین گونه در خیوه
مجلس ملی کشاده شده، بقدر نه ماه مملکت بطریق
مشروطیت اداره گردید . سپس عکس الحرکت (ارتجاع)
قوت گرفته ، سال ۱۹۱۷ میلادی ، در اواخر ماه دیکابر
بفرمان خان مجلس ملی منفصل گردید . جوان خیوه گیان
آزادیخواه بعضی توقیف و برخی هم مقتول شده ،
چند نفر آنها مجبوراً از خیوه فرار کردند . اینها بجمهوریت
ترکستان آمده ، قوبیته انقلابیون ـ اجتماعیون جوان خیوه
گیان را بر پا نمودند ( و حاضر بفایده ملت مشغول کاراند)
در خیوه اصول اداره و ترتیب حکم بطرز قدیم بوده ،
دعوی و عریضه ها را خان بالذات تفتیش نموده ، سپس
حکم میدهد . کارهای استنطاق و حکم اکثراً شفاهی اجرا میگردد.


ترکستان
۳۳۹

و غالباً حکمها موجب نارضائیت میشود. مدعیانی که از حکم خان
ناراضی باشند، میتوانند دعوی های خود را بمرافعه
قاضیان ارجاع دهند.
در خیوه کارهای عدلیته و حکم بموجب شریعت
و بموافق عرف و عادتهائی که از زمان قدیم دستور گردیده
است، اجرا میشود. در مملکت خیوه بزرگ ترین علمای
دینی قاضی کلان، بعد از وی قاضی اوردا، رئیس، اعلم
و مفتیان اند. نصب و عزل امام و معلّمین، وظیفه
رئیس بوده، تعیین مدرسین و قاضیان وظیفه قاضی کلان
میباشد. همه اینها باید از طرف خان تصدیق شوند.
در مملکت پس از خان، صاحب نفوذ و اقتدار -
مهتر آغا و وزیر اکبر است. بعد از وی یاساول باشی،
قوشبیگی، دیوان بیگی، کاروانباشی، میرزا باشی میباشند.
(نفوذ و اقتدار رسماً باید در دست اینها باشد، ولی در
زمان حاضر همه نفوذ در دست نزدیک ترین محرمان
خان است).
مملکت خیوه از جهت سیاسی، به بیست و نه حاکمی


ترکستان ۳۷۰

های بزرگ و کوچک منقسم میشود (اگرچه پس از حریت
سال ۱۹۱۷ء بحاکمان معاش تعیین شده است، ولی
آن معاش خیلی جزئی بوده، به اندازه کافی نیست .
ازین رو حاکمان بآن معاش قناعت نکرده، از خلق
بطور دلخواه شان مالیات میگیرند) در خیوه قوه
عسکری خیلی ضعیف است. بنام عسکر فقط نوکران
بی نظام و بجای پولیس یاساولان خدمت مینماید.
کاغذ های رسمی حکومت خیوه بزبان ترکی نوشته
میشود . در خیوه در قطار پولهای روس. پولهای
خیوه هم رائج است . (پول خیوه از طلا وتنگه عبارت
است که طلا بپول روس یکصوم و هشتاد تین وتنگه
۲۰ تین میباشد. شانزده دانه پولهای مسین خیوه
یک تنگه نقره است . در یک طرف پولهای خیوه
عبارت ـ « ضرب فی خوارزم » بطرف دیگرش نام
خان زمان نوشته شده است) .
خیوه - پایتخت خانی خیوه بوده چهل هزار نفوس
دارد . این شهر در ساحل جوی (پهلوان آبریق) نباشده


ترکستان
۳۴۱
در چهل چاقریمی غربی آمو دریا واقع است. خیوه خیلی
شهر قدیمی بوده، با دو قطار حصار های خاکی احاطه شده
است : در خیوه بقدر بیست جامع بزرگ، سی باب
مدرسه و پنجاه باب مکتب موجود است . بزرگ ترین
مدارس خیوه مدرسهٔ محمد امین خان، محمد رحیم خان و اسلام
خواجه میباشد . بلند ترین و نیکو ترین منارهٔ خیووه
منارهٔ مسجد اسلام خوجه است . مدرسه ها به حجره های
متعدد منقسم شده، با کاشین ها در نهایت زیبائی
منقش میباشند . در میانه شهر مقبرهٔ حضرت پهلوان
ولی واقع است . در میانهٔ این مقبره قبر مورخ مشهور
ابو الغازی خان، سید محمد رحیم خان یکم، انوشه خان
و بانی این مقبره الله قولی خان موجود است . این
مقبره درون قبهٔ بزرگ سبزی بوده، بدیوار های
مقبره آیات و دیوان فارسی خود حضرت پهلوان ولی
تماماً نوشته شده است . در خیوه برای سودا چهار
سوهای سرپوشیده و مخصوص بمالهای گزوار کار
وانسراهای بزرگ موجود است . بسوای اینها، در


ترکستان ۳۴۲

خیوه سرای و ارگ های خیلی بزرگ و مزین خانها پیدا میباشد . عمارت پوچت خانه و بیمار خانه ئی که در خیوهٔ نو موجود است، از بنا های جالب وقت میباشد.
اور گنج نو - (پنج هزار خلق دارد) . این شهر در مملکت خیوه، از جهت سودا در درجهٔ نخستین است . در اینجا چهار سوی خیلی بزرگ، کاروانسرا ها، چندین کار خانه های پنبه تازه کنی و مؤسسه های مدنی ، همچون فیرما های روس، کانتور های تجارت، شعبهٔ بانک، بیمار خانه، پوچت خانه موجود است. این شهر هر سال چهل - پنجاه ملیون معاملهٔ تجارتی دارد. در اینجا روسها مکتب ابتدائی دو صنفی، تاتاران مسجد باشکوهی و دو باب مکتب ۲ صنفی باصول تازه و بنام جمعیت جوانان " جمعیت مدنی " دارند .
ترک - تا تاران مملکت خیوه بنام " اتفاق " جمعیتی دارند که ادارهٔ مرکزی آن جمعیت هم در اورگنج نو واقع است .


۳۴۳
ترکستان

اورگنج کهنه - (۵ هزار نفوس دارد) . این شهر
بر خرابهٔ پایتخت قدیم خوارزم بنا گردیده است. اور
گنج کهنه مرکز ترکمانان و مقرّ ادارهٔ حاکمی اورگنج میباشد.
سودای این شهر غالباً با ترکمانان اجرا شده، در اینجا قالی،
پلاس، پشم، حیوانات چهارپا، مالهای گزوار و متاعهای
غیره خرید و فروش میشود. درین شهر چهار سوی بزرگ
و کاروانسراهای متعدّد موجود است. در اورگنج کهنه
مقبرهٔ شیخ طریقت نجم الدّین کبرا واقع است. در
نزدیکی شهر خرابهٔ پایتخت قدیم خوارزم، شهر اورگنج
موجود بوده، در میانهٔ این خرابه ها از آثار عتیقه، بنا
های مسجد و مقبرهٔ توره بک خانم و دبروا خانم مشهور
میباشد. در زمان حاضر، فقط بعضی دیوار، مناره و گنبد
های این مقبره و مسجد ها باقی مانده است. این بنا ها
از سنگهای خیلی بزرگ با کاشین های منقّش در نهایت
نفاست و زیبائی ساخته شده است بر بعضی سنگهای
مرمر و پیشطاقهای عمارات بخطّ عربی آیات و ابیات
عربی و فارسی نوشته شده و تاریخ عمارات قید گردیده


ترکستان ۳۴۴

است .
خانقاه - این شهر در ساحل آمو دریا بنا شده، از جهت سودا در موقع دویم میباشد. در خانقاه فیرماهای روس، کانتور های نقلیات و کارخانه های پنبه تازه کنی بسیار است. خانقاه در میانه ولایات خیوه آباد ترین و غنی ترین ولایت بشمار میرود.
خواجه ایلی - این شهر مرکز قزغ. - قازاق و قاراقالپاقان بوده، سودایش عمده از محصولات چار واداری (روغن، کشک، پشم، پوست بزو میش وگاو) و از فیروزه ئی که در کوههای قزل قوم پیدا میشود، عبارت میباشد. بیش ترین اهالی اینجا از نسل خواجه وسیدان هستند. نفوس این شهر پنج هزار است.
مانغیت - این شهر به تجارت پنبه مشهور است. در اینجا چندین کارخانه های پنبه تازه کنی وصابون پزی موجود است. شهر (مانغیت) در نزدیکی کول ارال و قونغرات واقع بوده، تجارتش غالباً باقازاقان و قارا قالپاقان اجرا میشود.


ترکستان
۳۴۵

گورکن - این شهر مرکز اوزبکان بوده، با کارخانه
های پنبه تازه کنی و سودای غله مشهور میباشد.
بسوای اینها درین مملکت خرابه های خیلی شهر
های قدیمه که از زمان سلطنت خوارزم قدیم باقی
مانده است، مثلاً گولدورسون، جرجانیه، زمخشر و غیره
موجود میباشد. این خرابه ها عظمت و ترقی مملکت
خوارزم قدیم را نشان میدهد.

ملاحظه

اکثر ماخذ هائی که هنگام نوشتن این کتاب، بآنها
مراجعت نموده ایم، از اثر ہائی عبارت بود که پیش
از حریت بمیدان آمده بودند. بویژه معلومات دائر
بمعارف و صنایع، مکاتب و مدارس ترکستان. اکثراً
به احصائیات قبل از انقلاب عمومی استناداً جمع شده
بود. تا از طبع خارج شدن کتاب مادر جمهوریت ترکستان
خیلی تبدلات و تغیرات بوقوع آمد که در نتیجه آنها احتمال
قوی میرود که بعضی معلومات کتاب ما، خصوصاً دربارهٔ


۳۴۶
مسئله معارف و ادارهٔ سیاسی تغیر پذیرد.


ترکستان
۳۴۷
علاوه از طرف ناشر
چنانکه مؤلف این کتاب در ”ملاحظۀ“ خود اشاره
نموده، در واقع پس از استقرار حکومت شورائی در
ترکستان، در بارۀ معارف و ادارۀ سیاسی تبدلات
کلیه بمیان آمد.
اولاً جمیع مکاتب ابتدائی اسلامی ترکستان برچیده
شده، بجای آنها مکاتب شورابی کشاده گردید که درین
مکاتب علوم دینیه هیچ تدریس نمیشود. اگرچه هنوز هم
در بعضی دهات ترکستان یکی - نیمی مکاتب ملی موجود
است، ولی اینها بسبب نداشتن معاونت مادی از
طرف حکومت، بحال پریشانی میباشد. همچنین مدارس
اسلامی ترکستان هم، بسبب ضبط شدن موقوفات آنها
از طرف حکومت، غالباً تعطیل شده و بعضی از آنها امور
تدریسیه در نهایت پریشانی و بی نظمی دوام مینماید.
قاضیخانه های اسلامی که در آنها بموجب احکام شریعت،


ترکستان
۳۴۸

محاکمه و مرافعه میگردید، حاضر تماماً برچیده شده و بجای
آنها محکمه‌های شورائی تأسیس گردیده که فقط از روی
قانون حکومت شورائی محاکمه اجرا میشود و هیچ گونه قسم
بوقوع نمی‌آید. کلیته در هیچ اداره و محکمه حکومت شورائی
احکام شریعت مراعات نمیشود و حکومت هیچ دینی از ادیان
موجوده را برسمیت نمیشناسد.
بعلاوه اینکه در مکاتب و مدارس شورائی علوم دینیه
تدریس و در محاکم و قضاوتخانه های شورائی بموجب
احکام شریعت محاکمه و قضاوت نمیگردد. بچنین در
مطبعه‌های ترکستان هم چاپ کردن قرآن قریم و کتابهای
دینی قدغن میباشد. چنانکه در عرض این هفت سال
که در ترکستان حکومت شورائی رسماً تأسیس یافته
است، در جمیع ترکستان یکدانه قرآن و کتاب دینی
چاپ نگردیده، و در روزنامه های اسلامی ترکستان
یک جمله برله دین مبین اسلام نوشته نشده است
و لیکن برعلیه دین مقالات مفصله درج میگردد.
خلاصه در مملکت ترکستان قوانین حکومت شورائی و


ترکستان
۳۴۹
مسلک کامونیزم بتمام معنا حکمران میباشد .
حتی امارت بخارا و خانی خیوه که در اوایل انقلاب
مستقل بوده، درین دو مملکت ترکستان احکام شریعت
رسماً جاری بود، درین اواخر در آنجا هم انقلاب بر پا شده
حکومت شورایی استوار گردید که تاریخ ظهور انقلاب و
استقرار حکومت شورای را مختصراً ذکر بنمائیم .
چنانکه در فصل «امارت بخارا» و «خانی خیوه»
این کتاب مذکور است، انقلابیون بخارا و خیوه از
تعقیب امیر بخارا و خان خیوه از مملکت بخارا و خیوه
فرار نموده، بتاشکند گرد آمدند و در آنجا بمساعدت و
معاونت مادی و معنوی حکومت شورائی کو میته های
انقلابی خود را بر پا داشته، بکمال جدیت بکار در
آمدند .
کومیته های انقلابی بخارا و خیوه - در تاشکند روز
تا روز قوت گرفته، بواسطهٔ روز نامه ها و خطا بنامه
های خصوصی که از نام کو میته های شان نشر میگردید
اهالی بخارا و خیوه را به انقلاب دعوت نمودن گرفتند.


ترکستان
۳۵۰

تا اینکه بعضی از جوانان بخارا و خیوه که از اصول
ادارهٔ حکومت شان ناراضی بودند، بتاشکند شتافته،
به انقلابیون بخارا و خیوه پیوستند.
درین زمانها بمقابل خان خیوه اسفندیار خان-
جنید خان یکی از رؤسای قوم ترکمان با چند هزار نفر تا
بجاگش حرکت نمود. پس از زد و خورد زیاد خیوه
را متصرف شد. خان خیوه گریخته، در یکی از اوباهای
اطراف خیوه پنهان گردید. اینک این اختلاف خانگی
و نزاع داخلی برای انقلاب خیوه زمینه خوبی حاضر
کرد. چنانکه جوان خیوه گیان و انقلابیون خیوه که
در تاشکند برای پدید آوردن انقلاب خیوه شب و
روز کار میکردند، با چند فوج عسکر سرخ شورایئ از
تاشکند بسوی خیوه حرکت نمودند و بخیوه هجوم آوردند.
این گاه کوک محمد خان و غلام عزیز خان که از
سرداران خیوه بودند، با ۱۵ هزار عسکر به لشکر انقلابیون
پیوستند در مقابل این قوهٔ عظیمهٔ انقلابیون، جنید خان
تاب نیاورده به بیابان ریگ زار فرار کرد و انقلابیون


ترکستان ۳۵۱

خیوه در حال کمیته انقلابی را برپا نموده، در خیوه
رسماً حکومت شورایئ را اعلان کردند (ماه فیورال سال
۱۹۲۰) . اینک ازین تاریخ اعتباراً حکومت خانی و
استقلال خیوه خاتمه پذیرفته، خیوه یکی از ممالک متحده
اتفاق جماهیر شورایئ گردید. خان خیوه چنانکه هنگام
هجوم جنید خان فراری بود، هنوز هم فراری بوده اقامتگاه
او معلوم نیست .
اینک این انقلاب خیوه، امیر بخارا را زیاده متوحش
ساخت و بکمال جدیت قوهٔ نظامی خود را افزودن
گرفت . و لیکن از طرف دیگر جوان بخارائیان هم از
انقلاب خیوه جسارت پیدا نموده، ایشان نیز در نهایت
حرارت برای انقلاب حاضر شدن گرفتند . در سایه
معاونت های مادی و معنوی حکومت شورایئ مخصوص
بخود فوجی تشکیل داده، به این فوج از هر ملت عسکر
قبول نمودن گرفتند . درین زمانها قاصد سیاسی سفارت
فوق العاده جمهوریت خوارزم که بماسکو غازم بود و
طیاره چی جنگی روس از کرکی مراجعت مینمود، در خاک


ترکستان
۳۵۲
بخارا، اولی در موضع «خواجه قلعه» دائره چهار جوی و دویمی در دائرۀ ایستگاه کاگان کشته شدند که این قضیّه عداوت حکومت شورائی و جوان بخارائیان را نسبت به حکومت امیر شدید تر گردانید .
بدعوت کمیتۀ انقلابی جوان بخارائیان، بسوای جمعی از اهالی آزادیخواه بخارا، عده ئی از عسکران امیر هم از بخارا آمده، بفوج ایشان پیوستند. کمیتۀ مذکوره در اواسط سال ۱۹۲۰ بدرجه ئی قوّت پیدا کرد که در شهرهای مهمۀ سرحدی بخارا از قبیل چهار جوی، کاگان و سمرقند شعبه های خود را کشاده، دائرۀ فعالیتش را زیاده توسعه داد. خصوصاً تدارکات حربیۀ امیر بخارا حرکت و فعالیت جوان بخارائیان را افزوده، ایشان را به هجوم بخارا تحریک نمود.
اینک ۲۹ ماه آغوست سال ۱۹۲۰ میلادی یک عدۀ انقلابیون بخارا از چهار جوی و عده ئی دیگر از زیره بولاغ با همرائی عسکر سرخ شورائی بخاک بخارا بنای تجاوز را گذاشتند. عده دیگری هم از طرف شهر سبز بهجوم در آمدند.


ترکستان ۳۵۲

چنانکه ۲۹ آوغوست چهار جوی، شهر سبز، کتاب، چراغچی، یکه باغ، خطرچی، ۳۰ سنتابر ضیاء الدین، کرمنه، غجدوان و خزار بتصرف انقلابیون در آمد.
قوه عمده جوان بخارائیان و عسکر سرخ شورائی که از کاگان آغاز بهجوم نموده بودند، پس از جنگهای خونین سه روزه، ۲ سنتابر پایتخت دولت بخارا، بخارای شریف را اشغال نمودند. امیر بخارا سید عالم خان با جمعی از مقربان خویش ببخارای شرقی فرار نمود. قاضی کلان، رئیس، قوشبیگی و چند نفر از حکومت داران مشهور دیگر دستگیر شدند. درین جنگ چند هزار نفر از اهالی بخارا بقتل رسیدند. چند هزار پوت طلا، نقره و چندین ملیون مالهای گرانبهای امیر، از قبیل پوست، ابریشم، چرم، ماهوت وغیره از طرف انقلابیون ضبط گردید. بعلاوه این خیلی از عمارات بخارا سوخته و خیلی از مالهای رعیت تلف شد.
اینک بدین گونه امارت و استقلال بخارا هم انقراض یافته، در مملکت بخارا حکومت شورائی تأسیس


ترکستان ۳۵۴

یافت - قاضی کلان برهان الدین، رئیس عظام الدین
قوشبیگی عثمان بک ، تو قسایا کریم بک و ۲۰ نفر از
ملایان مشهور بخارا بحکم محکمہ انقلابی تیر باران
گردیدند. پس از استقرار یافتن حکومت شورائی
به تعقیب امیر بخارا و عمّ او حاکم شهر سبز که بخارای
شرقی فرار نموده بودند حکومت بخارا عسکر سوق داد،
ولی ایشان از بخارای شرقی بخاک افغانستان
پناه بردند که حاضر در کابل اقامت دارند.
پس از انقلاب بخارا در هر طرف خاک بخارا و
خصوصاً در شرق بخارا گروه عکس انقلابیون و باسما
چیان خروج نمودند که از حرکات ایشان هم اهالی
بخارا را خیلی ضرر و خسارتها رسید اینک در نتیجه
اختلاف داخلی و نزاع خانگی دولت قدیمه بخارا
موجودیت و استقلال خویش را پدرود گفت.
باسماچیان ولایت فرغانه و سمرقند که بمناسبت
اسقاط مختاریت ملی خوقند برای اعاده حاکمیت ملیه
ترکستان تشکیل گردیده، باطرفداران حکومت شورائی


ترکستان
۲۵۵

پیوسته در جنگ و جدال بودند، پس از انقلاب بخارا
و فرار امیر، خصوصاً پس از ورود انور پاشای ترک
بمشرق بخارا، زیاده قوت گرفته، فعالیت و حرکت
خود را بمقابل بالشیوبیکان خیلی شدت دادند . اگر چه
در اوایل، اینها خود را مجاهدان دین و ملت نامیده،
برای اعادهٔ امارت بخارا و مختاریت خوقند، مبارزه
مینمودند . ولی پس از شهید شدن رؤسای ایشان
همچون انور پاشا (در بخارای شرقی)، ایرگش قورباشی
(در ولایت فرغانه) و بهرام بک (در ولایت سمرقند)
مقصد سیاسی را ترک نموده، فقط بقصد یغماگری و
راهزنی حرکت کردند. در هر حال از حرکات ایشان
اهالی آرام و بیطرف را کرور ها خسارت مالی و چندین
هزار تلفات جانی رسید عسکر های سرخ که گروه باسما-
چیان ، را تعقیب مینمودند هنگام هجوم و مقابله اشان
با باسمه چیان، نیز اهالی بیچاره متضرر میگرددند بلکه بعضی
از عسکر های حکومت بخلاف امر فرماند هان شان خود سرانه
بعضی دهات را غارت نموده، بسا آدمان را که با باسماچیان


۳۵۶
ترکستان
هیچ گونه مناسباتی نداشتند، بدون تحقیق بتهمت اینکه
با سماچیان را معاونت میرسانند، بقتل رسانیدند.
اینک بدین گونه ولایت سمرقند و خصوصاً ولایت فرغانه
و شرقی بخارا بنام انقلاب بخارا هم قربانیهای بزرگی
داده که تفصیل آن بتألیف کتابهای جداگانه محتاج میباشد.
از سال ۱۹۲۰ تا سال ۱۹۲۴، یعنی تقریباً چهار سال
مملکت خیوه و بخارا دارای جمهوریت شورای جداگانه یی
بوده، در امور خارجی، ادارۀ عسکری و حربی، پوچت
و تلغراف بمرکز جمهوریت های شورایی، ماسکو تاج
بوده، ولی در کارهای داخلی نوعی مختاریت داشتند.
لیکن اصول ادارۀ این دو مملکت تماماً بطرز قوانین
شورایی و مسلک کا ممویزیم جاری بود.
اما در سال ۱۹۲۵ اوایل ماه یانوار بمقتضای سیاست
اتفاق جمهوریت های شورایی، در آسیای وسطی، یعنی
در مملکت سابقۀ ترکستان، تقسیم حدود ملت ها بوقوع
آمد که در نتیجۀ آن در ترکستان جمهوریت اوزبک،
ترکمان، قرغز و تاجیک بر پا شده، جمهوریت بخارا و


ترکستان ۳۵۷
خیوه منحل گردید . یعنی مملکت بخارا بجمهوریت اوزبکستان و مملکت خیوه، بجمهوریت ترکمنستان و قسمی بجمهوریت اوزبکستان داخل شد.
حاضر خاک ترکستان سابق در بین چهار جمهوریت اوزبک، تاجیک، تورکمان و قرغز و دو ولایت مختار قارا قالپاق و قارا قرغز منقسم میباشد . مرکز اوزبکستان شهر سمرقند، نفوسش بقدر چهار ملیون بوده، از هفت ولایت مرکب است : ۱) ولایت سمرقند (مرکزش سمرقند) ۲) ولایت تاشکند (مرکزش تاشکند) ۳) ولایت فرغانه (مرکزش خوقند) ۴) ولایت زر افشان (مرکزش بخارا) ۵) ولایت قاشقادریا (مرکزش قرشی) ۶) ولایت سورخان (مرکزش شیرآباد) و ولایت خوارزم (مرکزش خیوه) . ولایات زر افشان، قاشقا دریا و سور خان پیش ازین تقسیمات بجمهوریت بخارا و ولایت خوارزم بجمهوریت خوارزم جمهوریت تاجیکستان که از جهت اداره به جمهوریت شورائی اوزبکستان تابع است، هفتاد و شش هزار و صد چاقریم مربع زمین و تقریباً هشتصد هزار نفوس


ترکستان ۳۵۸

دارد. بقدر هشتصد هزار تاجیک هم در
جمهوریت اوزبک موجود است.

مرکز جمهوریت تاجیکستان شهر دوشنبه
بوده، شمالاً و غرباً با اوزبکستان، شرقاً با
ولایت مختار قارا قرغز. و جنوباً با افغانستان
محدود است.

جمهوریت تاجیکستان از ولایات دوشنبه،
کولاب، گرم و دائره های روتان، شوغنان،
ایشکاشیم، لنگر، ساری سو، و اخان مرکب
می باشد.

جمهوریت ترکمنستان ۳۸۸ هزار و ۳۲۵
چاقریم مربع زمین و ۸۵۰ هزار نفوس دارد.
مرکز این جمهوریت شهر پالتا را تسکی (عشقآباد)
می باشد.

جمهوریت ترکمنستان غرباً به بحر خزر، جنوباً
به ایران و افغانستان، شرقاً به جمهوریت
اوزبکستان و شمالاً نیز بجمهوریت اوزبکستان


ترکستان ۳۵۹

و ولایت مختار قارا قالپاق پیوسته است.
جمهوریت ترکمنستان از پنج ولایت مرکب
است :—
(۱) ولایت پالتاراتسکی ،
(۲) ولایت مرو ،
(۳) ولایت تاشاوز ،
(۴) ولایت چهار جوی و
(۵) ولایت کرکی که سابق بجمهوریت بخارا تابع
بود .
ولایت مختار قارا قالپاق در بین بحر آرال ،
قرغزستان ، اوزبکستان و ترکمانستان واقع بوده،
شش هزار و ۵۸۲ چاقریم مربع زمین و
۲۷۳ هزار و ۶۸۴ اهالی دارد .
این ولایت مختار از ناحیه های تورتکول ،
چیمبای ، قونغرات ، خوجیلی مرکب بوده ، مرکزش
شهر«تورتکول» میباشد.
ولایت مختار قارا قرغز ۲۰۲ هزار و ۶۷۳


۳۶۰ ترکستان

چاقریم مربع زمین و تقریباً هشتصد هزار نفوس
دارد.
این ولایت مختار شرقا بچین ، جنوباً به
افغانستان و تاجیکستان ، غرباً و شمالاً به جمهوریت
اوزبک و قرغز محدود بوده، بدو ناحیه تقسیم می
شود که از پیشپک و جلال آباد عبارت است.
مرکز ولایت مختار قارا قرغز شهر (پیشپک) می
باشد.
انقلاب روسیه بخط و کتابت اسلامی نیز
تبدلات بزرگی پدید آورد. چنانکه پس از تأسیس
حکومت شورایئ ، گروهی از معارفپروران ترکستان
بقصد تسهیل کتابت و قرائت ، در خط عربی
اسلامی، املای تازه ئی ایجاد نموده، بمعاونت حکومت
شورایئ، آن را سال ۱۹۲۰ میلادی در تمام
مکاتب و اداره های ترکستان جاری کردند. اینک
از همان تاریخ جمیع روزنامه ها، کتابها و نوشته
جات رسمی به املای تازه نوشته میشود.


ترکستان

۳۶۱

املای تازه ازین عبارت است که بجای حرکات
ثلاثه کلمات ، حروف مصوته استعمال می شود .
چنانکه بجای فتحه ـ الف و ها ، بجای ضمه ـ واو و
بجای کسره ـ یا را می نویسند . مثلاً کلمۀ «مملکت»
بشکل «مه مله که ت» ، کلمۀ «محبت» بشکل «موحه
ببه ت» و کلمۀ «امتنان» بشکل «ایمنینان»
کتابت میگردد .

اگرچه طرفداران این املا، ادعا می نمایند که
با ایجاد املای تازه امر خواندن و نوشتن را خیلی
آسان نموده ، در عالم معارف خدمت بزرگی کرده
اند، ولی آنانی که بدین املا عادت نکرده اند ، در
کتابت و قرائت با املای تازه زیاده مشکلات
می کشند . از طرف دیگر بچگانی که در مکاتب
شورائی با این املا تعلم می نمایند از خواندن قرآن
کریم و هزاران کتابهای اسلامی که بزبان فارسی
و ترکی نوشته شده است ، بکلی محروم میگردند .
گذشته از همه اینها ، املای تازه یکی از روابط


ترکستان ۳۶۲

اتحاد اسلامی که اصول کتابت بود، یعنی در تمام
عالم اسلام رسم خط و کتابت به یک ترتیب و
اصول جاری بوده، عرب و عجم، فارس و ترک
اگر چه زبان یکدیگر را نداند. خط و کتابت همدیگر
را خواندن میتوانست، قطع نمود.
اینک چون این ملاحظات را بمد نظر آوریم،
املای تازه را که در سایه انقلاب بالشیفیکی، نصیب
مسلمین ترکستان گردیده، از نقطه نظر اسلامیت،
نه اینکه سبب تسهیل و مفید، بلکه سبب اختلاف
و مضر میباشد.
خلاصه خسارات مادی و معنوی که از سبب
انقلاب کبیر روسیه نصیب اهالی ترکستان گردیده
است صحیفه‌های مختصر علاوه ما گنجایش ثبوت همه
آن را ندارد. (شاید درین خصوصات دانشمندان
ترکستان همه واقعات را مفصلاً ثبت و قید
نموده در زمانش طبع و نشر خواهند کرد ........)
ولی این را هم نباید فرو گذارند کرد که فرزندان


۲۶۳
ترکستان

ترکستان خطاهای تاریخی اسلاف شان را که
در دور انحطاط و در عین زمان انقلاب کبیر روسیه
مرتکب شده اند آن ها تکرار نخواهند کرد .
زیرا برای ملّت ترکستان تجربه های تلخ زهر
آلود و خواری های که درین مدت پنجاه شصت
سال اسارت شان در زیر دست اجنبیان
دیده اند کافی باید باشد .
و بعد ازین امید است که نوجوانان
ترکستان باتفاق و یگانگئ تمام براه مقصد
اصلی شان حرکت نموده از نفاق و اختلاف
خانمانسوز دست کشیده برای اقبال وتعالی
آینده مملکت شان خواهند کوشید .
انشاء الله تعالی . شیر محمد


۳۶۴
فهرست
صحیفه
مقدمه از طرف ناشر ۳
ترکستان ۱۱
ترکستان شرقی ۱۱
ترکستان افغانی ۱۲
ترکستان غربی ۱۴
حدود جنوبی ترکستان ۱۶
سطح ترکستان ۱۷
ریگ و بیابان ۲۰
بیابان ریگ زار ۲۳
بیابان گل آلوده ۲۵
تل و تپه ها ۲۵
خاک زرد ۲۶


۳۶۵
صحیفه
کوهها ۲۸
اقلیم و هوایش ۳۲
آبیاری ترکستان ۳۵
حوضۀ آرال ۳۸
حوضۀ بالقاش ۴۴
ایسیق کول ۴۵
نباتات و حیوانات ۴۶
خلق و نفوس ترکستان ۴۹
ابتدای تمدن و معیشت در ترکستان ۵۲
اوزبکان ۶۵
قارا قرغزان ۶۸
ترکمنستان ۷۸
قارا قالپاقان ۸۱
سارتها ۸۱
تارانچیان ۸۳
آمدن روسها بترکستان ۸۴


۳۶۶
صحیفه
سودا، صناعت و کسب
۹۲
پنبه داری
۹۳
باغداری
۹۵
چار و اداری
۹۵
هنرهای دستی
۹۷
زاود و کارخانه داری
۹۹
معدن و کانها
۱۰۰
جنگل داری
۱۰۰
کسب ماهیگیری و شکار
۱۰۱
راههای ترکستان
۱۰۲
معارف ترکستان
۱۰۵
ولایت سرداریا
۱۰۷
آب و آبیاری ترکستان
۱۰۹
بحر آرال
۱۱۰
هوا و خلقتش
۱۱۶
آمدن روسها بولایت سردربیا
۱۱۸


۳۶۷
صحیفه
سودا ، صناعت و کسب
۱۳۱
چار وا داری
۱۳۵
ماهیگیری
۱۴۰
معدنها
۱۴۱
سودا و تجارت
۱۴۳
علم و معارف
۱۴۳
ادارهٔ سیاسی و ملکی
۱۴۵
قازالی
۱۴۵
آقمسجد
۱۴۵
چیمکند
۱۴۵
ترکستان
۱۴۶
اولیا آتا
۱۴۷
تاشکند
۱۴۸
ولایت سمرقند
۱۵۴
آبیاری اش
۱۵۶
کولها
۱۵۸


۳۶۸

صحیفه
ہوا و اقلیمش ۱۵۹
نباتات و گیاہہا ۱۶۱
حیوانات و جانوران ۱۶۱
اہالی و نفوس ۱۶۲
تاجیکان ۱۶۲
آمدن روسان بسمرقند ۱۶۴
سودا و صناعت ۱۶۶
باغداری و بوستان داری ۱۶۸
چار وا داری ۱۶۹
معارف و مکاتب ۱۷۰
ادارهٔ ملکی و سیاسی ۱۷۲
سمرقند ۱۷۲
دیزخ ۱۷۸
خجند ۱۷۹
کته قورغان ۱۸۰
اوراتپه ۱۸۰


۳۶۹
صحیفه
ولایت فرغانه ۱۸۱
آبیاری و رودها ۱۸۴
هوا و اقلیم ۱۸۵
نباتات و حیوانات ۱۸۶
معدن و کانها ۱۸۷
خلق و نفوس ۱۸۹
ضبط روسها فرغانه را ۱۹۹
کسب ، سودا و صناعت ۲۰۴
معدنها و ثروتهای زمینی ۲۰۸
معارف و مکاتب ۲۱۰
خوقند ۲۱۲
مرغینان ۲۱۵
نمنگان ۲۱۵
اندیجان ۲۱۶
حضرت ایوب ۲۱۷
اوش ۲۱۸


۳۷۰

صحیفه
۲۱۸ مضافات پامیر
۲۲۲ ولایت ترکمنستان
۲۲۶ آبیاری اش
۲۲۸ هوا و اقلیم
۲۲۹ حیوانات و جانوران
۲۳۰ نفوس و خلق
۲۳۴ ترکمانان
۲۳۸ آمدن روسان بترکمنستان
۲۴۵ سودا، هنر و صناعت
۲۴۷ چار وا داری
۲۴۸ معدنها
۲۵۲ معارف و مکاتب
۲۵۴ ادارۀ سیاسی و ملکی
۲۵۵ عشقا باد
۲۵۶ مرو
۲۵۷ مرو جهان


۳۷۱
صحیفه
شاه قدم
۲۵۹
تجن - سرخس - کوشکا
۲۶۰
ولایت یدی سو
۲۶۱
آبیاری
۲۶۶
کول و دریاچه ها
۲۶۷
اقلیم و ہوا
۲۷۱
نفوس و خلق
۲۷۲
آمدن روسها بیدی سو
۲۷۴
سودا و صناعت
۲۷۷
باغداری
۲۸۰
چار وا داری
۲۸۲
سودا و تجارت
۲۸۷
معارف و مکاتب
۲۸۸
ادارهٔ سیاسی
۲۸۹
آلماتا
۲۸۹
قاپال - توقماق
۲۹۰


۳۷۲

صحیفه
امارت بخارا ۲۹۰
اقلیم و ہوا ۲۹۳
نباتات و حیوانات ۲۹۴
آبیاری ۲۹۴
نفوس و خلق ۲۹۶
سودا، کسب و صناعت ۳۰۰
ہنر و صناعت ۳۰۳
معدن و کانها ۳۰۴
سودا و تجارت ۳۰۴
ادارۀ بخارا ۳۰۷
ادارۀ سیاسی و ملکی ۳۱۰
معارف و مدارس ۳۱۳
خانی خیوه ۳۱۸
حدودش ۳۱۸
اقلیم و ہوا ۳۲۰
آبیاری اش ۳۲۰


۳۷۲

معدنها و ثروتهای زمینی	۳۲۲
خلق و نفوس	۳۲۳
ترکمانان	۳۲۵
قارا قالپاقان	۳۲۶
سودا، کسب و صناعت	۳۲۸
چاروا داری	۳۳۱
صناعت و هنر	۳۳۱
سودا و تجارت	۳۳۲
علم و معارف	۳۳۴
آمدن روسها بخیوه	۳۳۷
خیوه	۳۴۰
اور گنج نو	۳۴۲
اور گنج کهنه	۳۴۴
ملاحظه	۳۴۵
علاوه از طرف ناشر	۳۴۷


[BLANK PAGE]