۵۵۳
درس دوازدهم
قواعدیکه در دروس سابقه تحریر شده امثلۀ آنهارا اعاده باید نمود -
و گردانهائی چند اسم را بر تخته سیاه باید نوشت -
( ا ) واحد جمع واحد جمع
فاعل مرد مردان فاعل همشیره همشیرگان
مفعول مرد را مردان را مفعول همشیره را همشیرگانرا
مضاف الیه مرد مردان مضاف الیه همشیره همشیرگان
فاعل شهر شهرها
مفعول شهر را شهرها را
مضاف الیه شهر شهرها
(ب) این امر را بوضاحت نشان باید داد، که از اسم عدد، صفت عددی
چطور ساخته میشود، مثلاً پنج، پنجم؛ هفت، هفتم؛ ده، دهم؛
یازده، یازدهم؛ چهارده، چهاردهم؛ بیست و پنج، بیست و پنجم؛
سی و دو، سی و دوم.
قاعده - باضافه کردن م - در آخر اسم عدد صفت عددی ساخته میشود


۵۵۵
(ج) صحیح استعمال افعال شدن، نهادن - نوشتن را بطلاب نشان دادن.
دیروز من بودم امروز من هستم فردا من خواهم بود
دیروز من نهادم امروز من می نهم فردا من خواهم نهاد
دیروز من نوشتم امروز من مینویسم فردا من خواهم نوشت
( د ) قاعدۀ ساختن فعل مستقبل را بر سطلاب استخراج باید نمود.
قاعده ـ فعل مستقبل باضافه کردن لفظ ـ خواهد - پیشروی
ماضی مطلق ساخته میشود.
فصل دهم
جغرافیه
مراد از جغرافیه چیست
جغرافیه علمیست که دران بیان همان حالات زمین مذکور میشود که تعلق
به بود و باش انسان دارد یعنی تقسیم خشکی و تری ، در جزیر ، موجها و روها
ساخت ساحل، بلندی و رخ کوه ها، طول و عرض و رفتار دریاها، وجود
کوه ها و اثر شان بر زمین نواحی ، اقسام درختان و نهالان که بر زمین میرویند


۵۵۶
جمله حیوانات که در خشکی یا تری یا هوازندگانی میکنند، باد های اقسام مختلفه
ابر، غبار شبنم، باران، ژاله، برف، سردی، گرمی، تغییر و تبدل موسم
آفتاب که روز را منور میسازد، مهتاب که شاه شب میباشد، کره ارض
که جزو قلیل کائنات خداوند تعالی میباشد.
مدعای تعلیم جغرافیه
جغرافیه بدین باعث تعلیم نموده میشود، که این علم خیلی مفید و بحجب
میباشد، برای سوداگران فائده میرساند، زیرا برای تجارت مقامات
منتخب نموده میتوانند که در انجا منافع کثیر حاصل کرده میتوانند، و اسباب
تجارت را با نینقسم راه ها آورده و برده میتوانند، که در مدت قلیل و خرج کم
اسباب بالکل محفوظ بمنزل مقصود میرسد؛ ناظرین اخبارات، واقعات
روزمره را بشوق و فرحت زیاد فهمیده میتوانند؛ و مرد مانیکه شائق تواریخ
هستند و میخواهند سرگذشت اقوام را بخوبی بفهمند، و تصاویر ذهنی زمان
گذشته را صاف و صحیح رسم کنند، برای شان هم مطالعه جغرافیه ضروری
و لازمی میباشد، در حقیقت از تعلیم جغرافیه دو فائده حاصل میشود، اول فوائد
عملی که آنها عمد کار و بار یومیه میباشند، دوم تربیت ذهنی که بذریعه آن قوی


۵۵۷
عقلیه نیز میشوند ما اختصارا هر دو فائده را در ذیل بیان مینمائیم :-
فوائد عملی
(۱) باید دانست که جغرافیه بیشتر برای فوائد عملی آموخته میشود بنابراین
خیال واقعات روز مره را باید داشت، وحتی الامکان هر واقعه را
که تعلیم مینمائید آنرا بکار و بار یومیه طلاب مربوط نموده شوق شانرا
زیاد بگردانید، مثلاً هر لباسیکه طلاب میپوشند آنرا بآن ممالک مربوط
نمائید، که در آنجا آن رخت بافته، واین را نشان بدهید که چرا در آن
ممالک نسبت بممالک دیگر جنس ارزان تمام میشود، و بکدام طریقه
درین ملک ارزان تمام نمیشود، و بکدام راه آن جنس درین ملک میرسد
همینطور ذکر دیگر اشیا نمائید که از ممالک خارجه می آیند، توجه شانرا
سوی آب و هوا و خاصیت آن زمین مبذول نمائید که در آنجا
آن اشیا پیدا شده میتوانند، وجائیکه پیدا نمیشوند، و همراه ملک خود
تجارت شان از کدام راه میشود، و در راه کدام کدام شهر ها می آیند.
(۲) تربیت ذهنی
اگر تعلیم جغرافیه بدرستی شود ذریعه خوب تربیت ذهنی شده میتواند


۵۵۸
کیفیت
طلاب را حالات طبعی و نمونه ها و تصاویر اضلاع نشان داده
آنها را باید پرسید، و بذریعۀ رسم نمودن خاکه آن اضلاع تربیت قوت
مشاهده شان باید کرد، بذریعۀ مربوط نمودن و اعاده کردن واقعات
قوت حافظه، و بذریعۀ توضیحات موزون و بیان واضح ترقی
قوت متخیلۀ شده میتواند، و بذریعۀ مقابله نمودن واقعات و اخذ
نمودن نتایج عام، و معلوم کردن وجوهات آب و هوا و پیدا وار
هر ملک بر قوت استدلال زور آورده میشود.
تعلیم جغرافیه
پس در تعلیم جغرافیه، ما کار مدرس را اختصاراً بطرز ذیل بیان مینمائیم
( ا ) اول کار مدرس این میباشد که بر هیئت طبعی نواحی مکتب و علاقه خود
بذریعہ دروس زبانی و استعمال نمونه ها و تصاویر بحث رانده
تصور و معنی اصطلاحات جغرافیه را درست و صاف ذہن نشین طلا نماید.
نقشه
(ب) سپس بذریعۀ اسباق مسلسل از خاکه اطاق جماعت گرفته تا به
صوبه یا ملک تدریجا آموخته شود، و توجه شان برین امر مبذول نماید
که بر نقشه حالات طبعی چطور ظاهر کرده میشود.


۵۵۹
( ج ) حصص ملک خود را که طلاب مشاهده آنرا بچشم خود نکرده باشند
تصاویر ذہنی صاف و صحیح و واضح آن و ممالک دیگر بر نقشه
پیش شان باید نمود.
( د ) بر سر طلاب مقابله تصاویر ذہنی نموده آن اصولها و مسائلے را
اخذ نمایند که بر آنها انحصار این علم میباشد.
( ر ) موخرا معلم بطلاب این امر هم بیاموزد که برای بیان نمودن
وجوہات حالات جغرافیه آن اصولها سے عام چطور استعمال میشود.
اوصاف مدرس
جغرافیه یک مضمون خیلی وسیع میباشد، و همراه تواریخ یک تعلق
قریبی دارد، وعلم طبقات الارض ، علم نباتات، علم حیوانات، علم
بنی نوع انسان، وعلم ہیئت همدوش میباشد؛ بنابرین مدرسی که میخواهد
در تعلیم جغرافیه کامیابی حاصل کند، باید واقفیت آن خیلی وسیع
و بعلوم طبعی آشنا باشد، و اینهم لازمیست که در یک یا دو علم بکار روائی
عملی هم نموده باشد، تا بمذاق اصلی علم آشنا باشد، و مطالعہ کتب سیر
و سیاحت نموده تصویر مقامات و اشیا را بدرستی قائم کرده باشد، و بطور


۵۶۰

تشریح و توضیح دارای قابلیت بیان باشد. تا امریکه پیش طلاب بیان نماید
بر دل شان بخوبی نقش شود، اکثر اوقات خرابی دروس جغرافیه از رهگذر
نالائقی مدرس نیست، بلکه بدینموجب خراب میشوند که واقفیت او
خیلی محدود میباشد.

وسعت اسباق
در ابتدا دو امر لازمیست، اول طلاب را تصویر صاف و واضح
معنی اصطلاحات جغرافیه نمودن، دوم در آنها پیدا کردن قابلیت فهمیدن
نقشه، در حقیقت سخن اول در دوم شامل میباشد، چرا تا وقتیکه تصور
طلاب صاف و واضح نباشد، علامات نقشه برای شان بالکل بمعنی
خواهند بود، برای فهمیدن نقشه واقفیت چهار سمت هم لازمیست
چرا تا وقتیکه این واقفیت نباشد اندازه جای وقوع مقامات مختلفه
کرده نمیشود، لہٰذا طلاب را سہ امر باید آموخت، اول پیدا کردن تصویر
صاف، دوم حالات واقعات جغرافیه را بعلامات جغرافیه مربوط
نمودن، سوم معلوم نمودن سمت مقامات مختلفه.


۵۶۱
بطور گفتگو درس زبانی بر اشیای گرد و نواحی
اسباق ابتدائیه بر اشیای گرد و نواح بطور گفتگو باشند، حتی الامکان
این اسباق بیرون در میدان وسیع باشند، مدرس را باید طلاب را بقرب
و جوار مکتب برده حالات طبعی گرد و نواح را سرشان بغور مشاهده نماید
و باز طلاب را بگوید هر چه مشاهده نموده اید آنرا صاف و بطور واضح بیان
نمائید، و نیز بیک مقام باوقات مختلفه رفته واقعات نو معلوم کرده
میتوانید، مثلاً مرتبه اول دیده میتوانید که سطح زمین ناهموار است، و در آن
نشیب فرازند، مرتبه دوم دریافت نموده میتوانید که مجرای دریا ها
و دریاچه ها بکدام سوست، مرتبه سوم این امر را معلوم کرده میتوانید که زمین
چه قسم است، و دران درختان میرویند، و دران موضع کدام اجناس
کاشته میشوند وغیره وغیره.
سپس نمونه آن موضع را بمکتب تیار نموده اعاده جمله واقعاترا باید نمود
که تصویر صاف و درست حالات طبعی و ساخت و غیره لوازم موضع
در دلهای طلاب نقش شود، بعد ازین نمونه طلاب فورا بیک نظر
کلان حالات طبعی آن موضع را دیده میتوانند، و آنها را باصطلاحات صنا


۵۶۲
جغرافیه مربوط نموده تعبیر کرده میتواند، اگر مدرس طلاب را بوقت مدرسه
بیرون برده نتواند بروز تعطیل این جهل قدمی باید نمود، ولی بالفرض
اگر هم ناممکن باشد، مدرس طلاب را بگوید که شنبه آینده بناے در یا
برسیر دریا میباشد، لهذا میخواهم شما بالضرور پیش از شنبه تا دریا بروید.
و هر چیزیکه شما در راه بینید، بروز شنبه بما بگوئید، ولی امور ذیل را
بغور مشاهده نمائید که رنگ زمین چه قسم است، بکنار سرک کدام قسم
درختان روئیده، در کشت ها کدام قسم غله کاشته شده و کدام قسم گلها شگفته
و در دریا آب چقدر بلند است و غیره وغیره .
روز مقرره ، مدرس از طلاب سوالات ذیل نماید : -
شما از کدام کشتها گذشته بودید؟ رنگ زمین چه قسم بود ؟
بکنار سرک کدام قسم درختان بودند؟ مردم کشت ها چه میکردند؟
درکشت ها کدام قسم کشت بودند؟ کدام قسم گل و از بودند
شما کدام پرنده ها را دیدید؟ در دریا سیل بود یانے؟
آب صاف بود، یاخت؟ رخ دریا کدام طرف بود وغیره وغیره
اگرچه اینقسم اسباق آنقدر مفید نمیباشند، هر قدر طلاب زیر نگرانی مدرس


۵٦٣
اشیا را مشاهده نمایند، ولی باز هم خالی از فائده نیستند، چرا بذریعه این اسباب
طلاب از چشمهای خود کار گرفتن و بغور مشاهده نمودن را می آموزند
واشیای قابل دید را معاینه نمایند، وازگرد و نواح موضع واقفیت حاصل میکنند

طرز آموختن نقشه
بعد از چند درس مثل فوق واقفیت طلاب درباره حالات طبعی جغرافیه
کافی خواهد شد، الحال آنها را بیاموزند که این حالات را بنقشه چطور ظاهر
کرده میتوانیم، برای فهماندن این سخن که طلاب علامت نقشه و
اصلی را با هم مربوط کرده توانند، سرشان خاکه های اشیای اصلی رسم
نمائید، و هر خط خاکه بشی اصلی منسوب کرده شود، نخستین بر میز خرد اشیای
مانده خاکه شان رسم نمائید. سپس نوبت بنوبت نقشه اطاق جماعت
مکتب، احاطه مکتب رسم شود، بعد از ان معنی و مطلب نقشه جات
موضع و ممالک، و بر اعظم وغیره را بخوبی ذهن نشین شان باید نمود، برای
فهمیدن نقشه طرز ذیل بسیار مفید خیال کرده میشود.
(۱) بر میز خرد کدام کتاب یا دوات یا شی دیگر مانده خاکه آنرا بر تخته سیاه
رسم نمائید، باید طول و عرض خاکه مساوی میز باشد، ازین طلاب
چوک و حاشیه
راه حواله
عرایض
١٢٠٠


۵۶۴
خواهند فهمید که مراد از خاکہ چیست باید طلاب نقلش را بر کتابچه ها خود بردارند
(۲) همان خاکہ را دوباره باز بر تخته سیاه رسم کنید، ولی طول و عرض خاکہ
نسبت بقد و قامت اشیا نصف باشد، بدینقسم طلاب استعمال
و مطلب پیمانه را یاد خواهند کرد

۱- میز و مکعب و مخروط

نمونه ۱۵

عزیز الدین

مکتوب اللہ

طریقه فرانسی


۲ بر تخته سیاه مربع دار نقشه سطح میسند
۳ همان نقشه به پیمانه خرد

فت
۱۵x۸-۲۵
فت
۱۵x۲۰
فت
۱۵x۸-۲۵

۴ خاکه سطحی مکتب ابتدائیه که مشتمل بر سه اطاق میباشد


۵۶۶
۵ نقشه سطحی مکتب با جمله اطاق
عرصہ زمین ۱۳۰۰ زرع مربع


۵۶۷
(۳) بعد ازین خاکه اطاق جماعت کشیده و دران محل وقوع دروازه ها و درنجه ها
نشان داده شود، معلم و طلاب علی الترتیب اطاق را بقدمهای خود
مساحه نمایند سپس معلم فرق تعداد قدمهای خود و طلاب را
برای شان ظاهر نموده بگوید که لهذا ضروریست که برای مساحت
یک پیمانه مقرره باشد، درین گز نشان داده هرامش مساحه اطاق
نمائید، و خاکه را برتخته سیاه رسم کند. باز بعد از دریافت نمودن محل
وقوع دروازه ها و دریچه ها آنها را در خاکه درج نمائید، طلاب نقلش را
بر کتابچه های خود بردارند.
(۴) مثل فوق خاکه همه مکتب همراه اطاقهای مختلف رسم نموده شود.
(۵) خود طلاب احاطه مکتب را رسم نموده بعده معلم خاکه انرا رسم کنند.
(۶) اطراف بوقت چاشت سوی آفتاب اشاره نموده اطراف
بآسانی تعلیم میشود، در میدان یک چوب نصب نموده توجه طلاب را
سوی سایه آن مبذول نمائید، وبگوید که خط سایه شمالاً جنوباً واقعست
باز یک بچه را اینطور ایستاده کنید که پشت آن سوی آفتاب،
و هر دو بازوی او واز و تا شانه بلند باشند، پس سایه اصلیت نما


۵۶۸
خواهد بود، بتفیم اصطلاحات مشرق و مغرب بطلاب نشان داده شود
بعد ازین قطب نما را نشان داده بگوئید که رخ سوزنش بمان طرف است
که سایه چوب میباشد. سپس بر نقشه نشان داده شود که شمال طرف بالا
جنوب طرف پایان، مشرق طرف دست راست، و مغرب
طرف دست چپ میباشد، لاکن خیال بدارید که درباره سقف خانه
و شمال، طلاب غلط فهمی نکنند، در اختتام درس سمتهاے مقامات
قرب و جوار را پرسیده خوب ذهن نشین شان باید نمود.
طرز آموختن تعریفات اصطلاحات
طلاب چند حالت طبعی را مشاهده نموده اند و بآن اصطلاحات
آشنا هم هستند که آن حالات را تعبیر میکنند، و ایشان اول از اشیای موقع
خیالات ترقی کرده اند. سپس از خیالات سوے الفاظ، درین موقع
آنها را تعریفات اصطلاحات باید آموخت، که خیالات در دلهای
شان بالکل صاف و واضح شوند، مدرس باید در وقت آموختن
تعریفات، ہدایات را که در تربیت ذہنی ذکر شدہ ، همه را در نظر
داشته باشد، از ہر اصطلاح کدام تصور خاص ظاہر میشود، و برای


۵۶۹

قائم داشتن تصور مقابله تجرید و تعمیم لازمیست، لهذا تعریف شی
جغرافیه را که می آموزید :--
(۱) امثله مختلفه انرا بطلاب باید گفت، مثلاً اگر تعریف جزیره را می آموزید
پس جزائر باشکال مختلفه در نمونه شامل باشد، یعنی جزائر کوهستانی
جزائر پست، جزائر آتش خیز و غیره -- اگر تعریف راس می آموزید
در نمونه هر قسم راس باشد، یعنی راسهای بلند که یکبخت بانجام
خود میرسند، راسهای کوهستانی که از بلندی رفته رفته بسطح بحر
میرسند، و راسها که در آنها میدانهای سبزه زار باشند، و راسهای
پست که از ریگ پر باشند.
(۲) برای معلوم نمودن مشابهت شان بر سر طلاب بمقابله آنها باید نمود
(۳) سپس اصطلاح نو باید گفت و آنرا بر تخته سیاه نوشته سر طلاب
بطور اجتماعی خوانده در دلهای شان نقش باید کرد.
(۴) تعریف آن از طلاب پرسیده بر تخته سیاه بالفاظ درست باید نوشت
(۵) طلابرا باید فهماند که آنرا بر نقشه چطور ظاهر میکنند.
(۶) بالاخر بر نقشه بر اعظم، امثله حالات طبعی جزائر، و راس وغیره را


۵۷۰
که طلاب در دروس خود خوانده اند نشان باید داد.
طرز آموختن جغرافیه
جائیکه از مشاهده طلاب نگذشته باشد، در تعلیم جغرافیه آن پنج امر بمدنظر
باید داشت، یعنی:-
(۱) واقعاتیکه تدریس میکنند (۲) بهر ترتیب که این واقعات تدریس میشود
(۳) بهر طرزیکه اینها درس داده شود (۴) بهر طور که این واقعات یادگرفته شوند
(۵) بهر طرزیکه این علم حاصل کرده شده در آینده بآسانی پوره یاد بماند.
الغرض ما را در انتخاب، و ترتیب و تعلیم و علاقه و اعاده واقعات
غور نمودن است. پس ما هر کدام را علیحده علیحده اختصاراً در ذیل بیان
می نمائیم :-
(۱) انتخاب واقعات، ما در سابق تعریف جغرافیه را اینطور نموده ایم
که جغرافیه علمیست که دران بیان همان حالات زمین مذکور میشود
که همراه بود و باش انسان وابسته هستند، و در انتخاب واقعات
همواره خیال داشتن این تعریف مفید میباشد، بنابرین انقسم واقعات
منتخب باید کرد که بر خصلت و پیشه ها و بهبودی باشندگان ملک


۵۷۱

اثر مهم داشته باشد، لهذا طبعی حالت ملک، اشیای پیداوار
کاروبار مردم که انحصار بهبودی ملک بر آنها باشد باید آموخت
و محل وقوع آن شهرها و قصبه جات هم باید گفت که مرکز این کار و با
مباشند- ونیز ذرایعیکه بذریعه آنها پیداوار ملک از یک حصه ملک
بدیگری، یا ممالک خارجه فرستاده میشود بیان باید کرد.
(ب) بکدام ترتیب واقعات باید آموخت، در دروس جغرافیه مقصد معلم
این میباشد که تصویر صورت و شکل ملک ذهن نشین طلاب گردد
بنابرین پیشتر از تفصیل کدام حصه ملک جمله ملک را مجملاً بیان باید نمود
و شکل آنرا بذریعه یک نمونه واضح باید کرد، و در بیان آب و هوا
باعث تبدیل آن در حصص مختلف همان ملک، واثر آن بر پیداوار
ملک بطور واضح بیان نموده بخوبی ذهن نشین طلاب باید نمود-
پس هیئت عام طبعی و آب و هوا بطلاب نموده تقسیم طبعی را مفصل
و مشرح باید آموخت، و محل وقوع و باعث شہرت شهر ہای
کلان را هم در دوران درس بیان باید کرد، مدرس را باید که با لخصوص
دو چیز را خیال داشته باشد، اول اینکه پیشتر از مفصل و مشرح بیان نمودن


۵۷۲
اجرا، وحصص، بیان همه را مجملاً نماید. دوم مضامین مختلفه را بطرز
قدرتی ترتیب باید داد، یعنی محل وقوع، سطح، آب و هوا، دریا
پیداوار، پیشه ها، شهرها، وقصبه جات.
(ج) طرز بیان نمودن واقعات، وطریقه درس، بوقت تدریس جغرافیه
هر ملک همواره مدعای مدرس این باشد که در دلهای طلاب
تصاویر ذهنی صورت وشکل آن ملک صاف رسم شود، بچه ها
آنرا بخوبی یاد داشته وتعلق واقعات مختلفه را معلوم کرده بتوانند.
بهترین طریقه حصول این مقصد در ذیل درج میشود:-
(۱) پیشتر از شروع نمودن درس، نمونه وخاکه آن ملک را تیار داشته
باشید، یک تخته سیاه هم مهیا باشد که بران خلاصه سبق نوشته شود
(۲) محل وقوع ورقبه وغیره ملک را بمدد نقشه پر اعظم بیاموزید
وحدود اربعه را در خاکه درج نمائید.
(۳) نمونه لطلاب نشان داده پرسان کنید که کوه ها کجا واقع اند
نشیبی ملک کدامین سوست، دریاها کدام سو روان هستند، و غیره
(۴) وقتیکه طلاب حالات طبعی را از نمونه دریافت نمایند مدرس انرا


۵۷۳
باید صورت و شکل ہر یک را بطور واضح بیان نماید و تصاوير
نظاره ها را هم نشان بدہد، و خاکہ را بر تختہ سیاہ درج نماید.
(۵) معلم را باید کہ بوقت بیان، ہموارہ حوالہ باشیائے معلومہ بدہد. کہ طلاً
امور مجدیده نا معلوم را بذریعہ تخمین ہائے معلوم بخوبی و آسانی فہمید
بتوانند، و باید که جای مرتفع ، فاصلہ ہا، رقبہ ہائے موضع و ولایت
و ملک طلاب را بخوبی معلوم باشند .
(۶) بوقت ذکر پیداوار نمونہ اشیائے پیداوار را بطلاب نشان باید داد
(۷) آب و ہوا و زمین را ہمراہ پیداوار، و اشیائے پیداوار را ہمراہ مرکزی
آبادی یا باشندگان را ہمراہ پیشہ ہائے شان مربوط باید کرد.
(۸) در اثنائے تعلیم سوالات استقرائی باید کرد، و بعد از خاتمہ درس
سوالات امتحانی باید نمود جغرافیہ مضمون نیست کہ در ان نسبت بدلائل
قاطعہ و براہین ساطعہ بہ بیان واضح بیشتر ضرورت می افتد،
بنا برین موقع سوالات سقراطی چندان بکاری نمی آید، چرا کہ طلاب
بلندی کوہ ہندوکش، یا نفوس شماری کابل را خود گفتہ
نمیتوانند، ولی این نتیجہ اخذ نموده میتوانند کہ دریای معینی چرا


۵۷۴
سست یا تیز میباشد، و از کابل و قندهار کدام قسم اسباب
بممالک خارجه میرود.
(۹) بعد از اختتام هر سخن از طلاب سوالات نموده خلاصه آنرا
بر تخته سیاه درج باید کرد، و طلاب در اختتام درس، این خلاصه را
در کتابچه های خود درج نمایند.
(۱۰) هر نقشه که شما برتخته سیاه رسم کنید، طلاب هم آنرا بر کتابچه با خود رسم نمایند
و واقعاتی که در اثنای درس بیان شده باشد آنها را در ان نقشه درج نمایند
( د ) تعلق واقعات، مقابله و تضاد، در فوق بیان گشته است که تعلق
واقعاترا چطور ظاهر باید کرد، مثلاً پیشه های باشندگانرا همراه
پیداوار، و پیداوار نباتی را همراه زمین و آب و هوا مربوط باید کرد،
و همیشه مقابله ممالک خارجه را همراه ملک خود نمایند، علاوه ازین
مدرس را باید اکثر اوقات حصص مختلفه سطح زمین را باهم مقابله کند،
مثلاً مقابله سه جزیره نمای جنوبی یورپ همراه سه جزیره نمای جنوبی
ایشیا نموده نشان بدهد که:-
(۱) مغربی جزیره نمای هر دو اعظم یک سطح مرتفع بشکل مستطیل میباشد


۵۷۵
که از کوه ها محدود است، واکثر حصۀ ملک خاره ولا مزروع میباشد
(۲) بجنوب هریک ازین جزیره نماے وسطے یک یک جزیره میباشد
(سلی ولنکا)
(۳) جزیره نماهای مشرقی هردوبر اعظم بصورت و شکل بالکل
بمقاعده میباشند، وقدری دور از ساحل هر کدام یک
مجمع الجزایر میباشد.
با بوقت مقابلہ یوروپ وایشیا مدرس گفته میتواند که :-
(۱) بشمال هریک از یورپ واشیا یک میدان وسیع میباشد.
(۲) در هر دو بر اعظم پنج سلسلۀ های کوه های کلان از مشرق بمغرب میباشد.
(۳) بجنوب هر براعظم سه جزیره نما میباشند.
(۴) قدرے دور از ساحل هر براعظم در بحر یک مجمع الجزایر میباشد،
(جزیرۀ برطانیه وجزائر جاپان)
با مقابلہ همۀ بر اعظم نموده گفته میتواند، که :-
(۱) بجنوب مشرق امریکۀ شمالی جزائر غرب الهند وقوع دارند.
(۲) بجنوب مشرق امریکۀ جنوبی جزائر فاکلینڈ واقع اند.


۵۷۶
(۳) بجنوب مشرق افریقه مدغاسکر واقع است.
(۴) بجنوب مشرق یورپ مجمع الجزایر یونان واقع است.
(۵) بجنوب مشرق ایشیا مجمع الجزایر هند واقع است.
(۶) بجنوب مشرق آستریلیا جزائر نیوزیلیند واقع اند.
پس این نتیجه برسر طلاب اخذ نموده میتواند که عموما سوی جنوب
مشرق همه براعظم ها یک سلسله زمین میباشد، که اکثر حصص آن از سطح بحر
برآمده بصورت جزائر نمودار شده اند.
بعد از مشابهت، توجه طلاب را بجانب اختلاف مبذول باید کرد
مثلاً بوقت مقابله کوه همالیه و الپس در مشابهت بیان نمائید، که:-
(۱) بلند ترین قله هر دو در وسط میباشد.
(۲) هر دو شکل نصف دائره میباشند.
(۳) هر دو بطرف شمال زیاد سر نشیب میباشند، و بطرف جنوب
تقریباً عمود وار هستند.
(۴) در هر دو غدیر ها وقوع دارند.


۵۷۷
بعد از مشابهت اختلاف را اینطور ظاهر کند، که:-
کوه همالیه
کوه اپلیس
(۱) حصه مغربی نسبت بمشرقی پست است
(۱) حصه مغربی نسبت بمشرقی بلند است
(۲) انجامها کنصف دائره سوی شمال ممتد است
(۲) انجامها کنصف دائره سوی جنوب ممتد است
(۳) چند دره های خطرناک دارد، که
(۳) بسیار دره ها دارد، که از آنها بسهولت
گذشتن از آنها خیلی دشوار است
گذشته میشود.
(۴) صرف از طرف جنوب دریای بزرگ دارد
(۴) از هر دو طرف شمال و جنوب دریا های بزرگ دارد
پس طلاب را باید، مطابق هدایات مدرس، خود مشابهت و اختلافات را
مقابله نمایند، باین طرز صرف تربیت قوت مقابله شان نی، بلکه هر چه میخوانند
آنرا بخوبی یاد داشته میتوانند.

نقشه تخته سیاه، و نقشه بینی، و نقشه کشی.
در سابق بیان گشته است که بوقت تدریس جغرافیه هر ملک، واقعات
خوانده شده را در خاکه تخته سیاه درج نمایند، چرا که بهترین طریقه ذهن نشین نمودن واقعات
همین میباشد، و نقشه جاتیکه بر تخته سیاه رسم میشود بذریعه آنها قوت مشاهده طلاب
تیز و مستحکم میگردد، و بیک وقت توجه شان بر یک سخن قائم میماند، و مدرس


۵۷۸
بمدد این نقشه جات تصویر ملک را باینقدر پیمانه کلان ظاهر نموده میتواند، که
تمام جماعت آنرا بخوبی دیده میتواند، وبطور واقعی بر طلاب ظاهر کرد میتواند
که نقشه را چطور رسم باید کرد.
نقشه بینی
در نقشه جات چاپی دیواری این خوبیست که رنگین میباشند، بنابراین
برای نشان دادن حدود ممالک مختلفه بسیار مفید میباشند، چونکه نسبت
به نقشه تخته سیاه رقبه آن زیاد میباشد، لہذا در آنها محل وقوع ممالک بصفائی
بنظر می آیند- پس حدود ممالک ومحل وقوع شانرا بمدد نقشه دیواری
باید آموخت، وبوقت درس مقابله نقشه تخته سیاه را همراه نقشه دیواری
باید نمود، وواقعات مثل ذیل را هم بمدد نقشه دیواری باید آموخت.
(۱) وسعت افغانستان از دریای آمو، الی سرحد بلوچستان، واز حد ایران
الی هندوستان چقدر میباشد.
(۲) دریاهای ولایات مختلفه افغانستان بکدام طرف جاریست و چرا؟
(۳) شہر های کلان وتجارتی بکدام حدود واقع اند.
بمدد اینقسم سوالات، طلاب بذریعه نقشه اکثر واقعات ضروری را


۵۷۹

بطرز خوشگواریکه دلچسپی آموخته میتوانند.

نقشه کشی

ولی واقعاتیکه بمدد نقشه تخته سیاه آموخته میشوند و معاونت نقشه
دیواری بر آنها نظرثانی نموده میشود بخوبی ذهن نشین نمیشوند، تا وقتیکه طلبا
نقشه را بدست خود رسم نکنند. و همواره این امر را خیال بدارید که مقصد از
رسم نمودن نقشه جات بر سر طلاب این میباشد که واقعاتیکه آنها بساعت
جغرافیه خوانده اند بر دل شان بخوبی نقش شود، لهذا در تعلیم جغرافیه نقل کردن
نقشه جات چاپی بالکل فضول میباشد، اگرچه آنها را خیلی خوبصورتی
و صفائی رسم نموده باشند. ولی نقشه که مدرس بر تخته سیاه رسم نماید در اصل
یک نمونه خوب برای نقل برداشتن میباشد، لهذا نقل آنرا سر طلاب باید نمود
و دران نقشه فقط همان واقعات درج نموده شود که در سا خوانده اند.

خلاصه

(۱) جغرافیه علمیست که در ان بیان جمله آن حالات زمین میباشد که تعلق
به بود و باش انسان دارد.
(۲) جغرافیه از برای فوائد علمی آموخته میشود، ولی بذریعه مطالعه حسیات


۵۸۰
استدلال و تصدیق قوت مشاهده هم میشود.
(۳) جغرافیه مشتمل برچند امور میباشد، یعنی خیالات طلاب را حاصل نمودن،
حالات طبعی را بعلامات منسوب کردن، تصاویر ذهنی ممالک خارجه را
نمودن، واقعات را مقابله نمودن، ونتائج عامه اخذ کردن.
(۴) باید که اسباق ابتدائی در اشیای نواحی مکتب، زبانی باشند، که
خود طلاب آن واقعات را مشاهده نموده یا کرده بتوانند.
(۵) در فهمیدن نقشه تکلیف کلان همین میباشد که حالات طبعی را بعلامات
شان منسوب کرده نمیتوانیم.
(۶) لہذا برای آموختن امر فوق خاکه های مکتب و نمونه ها رسم باید کرد
(۷) برای آموختن تعریفات و ساخت ولایات و ممالک، نمونه ها
استعمال باید کرد.
(۸) بوقت آموختن حالات ممالک بر امور ذیل کاربند باشید:-
(۱) واقعات ضروری انتخاب شود.
(۲) این واقعات بترتیب قدرتی مرتب شود.
(۳) هر سخن بطور واضح بیان گردد، و برای مد تخیل خاکه ها، قصاً


۵۸۱

نمونه ها ، واشیا مهیا بدارید.
(۴) هر قدر واقعات را تدریس نمائید آنها را در خاکه تخته سیاه درج کنید.
(۵) مختصر خلاصه واقعات را هم بر تخته سیاه دیگر نوشته کنید.
(۶) هر نقشه که مدرس بدست خود بر تخته سیاه رسم نماید، نقل انرا
بر سر طلاب باید نمود، وخلاصه سبق را هم ، طلاب در کتابچه ها
خود درج نمایند.

(۹) باید که در میان واقعات علاقه باشد، و این علاقه را صاف و واضح
باید کرد، و مدرس را باید که مقابله ممالک را بخوبی نماید.
(۱۰) نقشه هائیکه بر تخته سیاه رسم، و در اثنای درس پر کرده میشوند، ذریعه
آنها تعلیم خیلی خوب میشود.
(۱۱) طلاب را بطوری تعلیم باید داد که خود آنها ممانند نقشه جات
دیواری نموده واقعات را معلوم کرده توانند.
(۱۲) بر سر طلاب نقشه جات رسم باید کرد، و هر کدام واقعات را که
در اسباق جغرافیه آموخته باشد در نقشه های خود درج نمایند.


۵۸۲
اشارات رابع بدرس جزیره نما و خاکنا
مدعا
طلاب این را پیشتر خوانده اند، که جزیره چه میباشد، حالا واقفیت شان
اینطور زیاد کرده خواهد شد، که :-
(۱) آنها صاف تصور جزیره نما و خاکنا را قائم کرده بتوانند.
(۲) این تصورات جدید را بالفاظ موزون ظاهر کرده بتوانند.
(۳) آنها را بروی نقشه شناخته بتوانند.
سامان - نمونه گل، و یک نقشه پیکر لیس نرگین
طریقه تعلیم
(۱) مدرس پیشروی طلاب یک نمونه میماند، که
دران خشکی، تری، چند جزیره، و یک جزیره نمای
قدری طویل که بذریعه یک قطعه باریک و تنگ
پیوست خواهد بود، نشان خواهد داد سپس از
طلاب پرسان خواهد کرد که جزیره را نشان بدهند
جزیره چه میباشد و سرشان این مشاهده خواهد کرد
سرخی
(۱) آموختن مواد جدید
بذریعه نمونه
زمان (۲۰ دقیقه) عمر اوسط شاگردان هشتمین سال
مضامین جغرافیه طبیعی


۱۸۳
سرخی
طریقہ تعلیم
کہ از آب گذشتہ تا بجزیرہ رسیدہ میتوانیم.
(۱) جزیرہ نما (۲) جزیرہ نما را بر سر طلبا مشاہدہ خواہد کرد، و در معلوم
کردن این مررہنمای شان خواہد شد، کہ تقریباً
ہر طرف جزیرہ نما کشتی رفتہ میتواند. (یک کشتی کاغد
ہم استعمال باید کرد.
(۲) خاکنا (۳) مدرس خواہد پرسید، اگر کشتی بچہار طرف این حصہ خشکی
رفتہ میتوانست، درانصورت این را چہ میگفتیم؟
این چرا جزیرہ نیست؟ برای ساختن این جزیرہ
چہ کردہ میتوانستیم؟ در نمونہ کدام اینقسم حصہ خشکی را
بگوید کہ تقریباً جزیرہ باشد؟ حالا یک جزیرہ را نشان
بدہید؟ در ہر دو چہ فرق است؟ وغیرہ وغیرہ ۔
(۴) مدرس بطلاب خواہد گفت، کہ این قطعہ تنگ را
بدست مس کردہ ببینید، و اگر این را قطع کنیم
پس درانصورت جزیرہ نما جزیرہ خواہد گشت ۔


۵۸۴
سرخی	طریقه تعلیم
	حصه باریک آنرا بخوبی نشان داده و توجه طلابرا
	بسوی این امر مبذول نماید که آن قطعه تنگ یک حصه
	خشکی را بزمین ملحق میکند .
(۲) حالات جدید را	(۵) تصویر نشان داده بطلاب میگوید که :-
بذریعه تصاویر	( ۱ ) جزیره .
نشان دادن -	(ب) آن حصه خشکی که تقریبا جزیره باشد .
و در الفاظ موزون	( ج ) تنگ قطعه خشکی را نشان بدهید .
ظاهر کردن .	(۶) حالا مدرس اصطلاحات جدید خواهد گفت ، و آنها را
	بر تخته سیاه تحریر نموده بر طلاب بطور اجتماعی
	خواهد خواند، و سر آنها هجا خواهد کرد .
	(۷) امتحان جماعت میگیرد :-
	( ۱ ) بر نقشه علامات آنها را نشان داده اسم شانرا
	خواهد پرسید .
	(ب) اسمای آنها گفته علامات شانرا بر نقشه خواهد دید


۵۸۵
سرخی | طریقه تعلیم
(ج) برین منوال سوال خواهد کرد جزیره چه میباشد
جزیره نما چه را میگویند ؟ وغیره
(۳) حالات جدیدا | (۸) مدرس نمونه و یک تخته سیاه پیشروی جماعت مانده
بر نقشه نشان دادن | خاکنا نمونه را بر تخته سیاه رسم خواهد کرد.
(۹) مدرس اسمای جزیره نما و خاکنا را بر تخته سیاه تحریر
نموده بطلاب خواهد گفت، که بر نقشه ایشیا،
جزیره نما و خاکنا را نشان بدهید.

فصل یازدهم
دروس الاشیا
مراد از دروس الاشیا چیست.
این دروس دارای دو خاصیت میباشد :-
اول- درین دروس ذکر هر شئی که پیش شود ، باید که خود آن شئی روی طلاب موجود
باشد، و اگر ممکن باشد، او را بدست طلبا باید داد.


۵۸۶
دوم ـ این اسباق را طورے مے آموزند که خود طلاب خواص اشیا را بذریعہ
مشاہدہ و تجربہ معلوم کرده بتوانند.
استعمال و فوائد
پس دروس الاشیا عبارتست از سبق بر اشیای خاص، لاکن
اگر مدرس اشیا را کشیده صرف دربارهٔ آنها همراه طلاب گفتگو بکند ازینقسم اسباق
ہیچ فائده حاصل نمیشود، بر عکس این اگر مدرس مشاهده اشیا بر سر طلبه بکند
و بذریعہ حواس در معلوم کردن خواص آنها رہنمائی نماید، و چیزیکه طلبہ خود
معلوم کرده توانند آنر انشان ندهد، و خاکه آن شی را بر تخته سیاه رسم کند،
و طلاب نقل آنرا بر دارند، درینصورت بیشک قوت مشاهدهٔ طلبہ تربیت
خواهد یافت، نیز اگر آن اشیا در کره و نواح دستیاب شوند در دل طلبہ شوق
اشیای نواحی پیدا خواهد شد، علاوه برین در اصناف اعلیٰ ترتیب
دروس الاشیا بنهجے مانده شود که برای طلبه موقع مقابلہ نمودن و انواع ساختن
حاصل شود، اگر این دروس را بتدریج بطرز منطقی بیاموزند، در انصورت
عقل طلبہ، یعنی قوت فیصلہ و قوت استدلال را هم فائده خواهد رسید، و ہمراه
این تربیت ذہنی، ذخیرهٔ واقعیت طلاب هم زیاد خواهد گشت، اینطور


۵۸۷

از زیاد شدن خیالات ضرورت اصطلاحات و الفاظ مناسب بے موزونی پیدا
خواهد شد، واگر این اصطلاحات در مواقع مناسب گفته شوند ذخیره الفاظ
شان زیاده خواهد گشت، وبر زبان قدرت زیاد حاصل خواهد شد، الغرض
در طلبه عادات کوشش نمودن، بذات خود تجارب کردن بصبر و استقلال
و اظهار نمودن خیالات بطرز درست پیدا خواهد شد، وقتیکه طلاب ساخت
عجیب و غریب جانور ها، و بته ها، وخوبصورتی صنعت الٰہی را بینند
طبیعت شان بسوے قدرت الٰہی مانوس، و تاثرات مذاق شان زیاد
خواهند گشت، عادت رحم کردن بر جانور ها در ایشان پدید خواهد شد، و خیالات
عزت و شان خالق حقیقی در دلہاے شان زیاده تر زیاد خواهد گشت.

انتخاب دروس الاشیا

(۱) انقسم اشیا انتخاب باید کرد که توضیح شان بموزونی شود، اشیائیکه
توضیح شان بموزونی نمیتوان شد آنہا را در سلک دروس شامل نباید کرد
(۲) در اسباق نخستین ذکراینقسم اشیا باشد که طلبه بخوبی اشنای آنها باشند
(۳) اسباق را اینطور بتدریج مرتب باید کرد که طلبه برای مطالعه علوم :
واعتیا د بشوند یعنی واقعات با هم مربوط و یکدیگر وابسته کرد بتوانند.

(۱۳۰۰)
تیرماه
عمر المعلم
فروے رفیق


۵۸۸
تیاری دروس الاشیا
پیش از درس مضمونرا از کدام کتاب درست، بخوبی بخوانید، آن شیر را
بغور معائنه نمائید، وواقعاتیکه میخواهید طلاب را بیاموزید بذریعه تجربه
ومشاهده تصدیق آنها را پیشتر بکنید، ومشق خاکہ تخته سیاه را بخوبی بکنید،
تجارب بار بار نمائید، وبا حتیاط زیاد اشارات سبق را تیار کنید، خود شی را
خوب ملاحظه نموده وبطوری ببینید که میخواهید همانطور لطلبا نشان
بدهید بدست او را بگیرید، بشکنانید، و دیگر هر قسم تجارب بکنید.
درس
بوقت درس امور ذیل را مد نظر باید داشت :-
(۱) حتی الامکان سبق را بواسطه شی اصلی توضیح باید نمود، اگر ممکن باشد
بوقت درس شی نمونه او را بدست هر طالب باید داد، در دروس
برگها ، غله جات و بینج نو غیره نمونه آن شی را بهر طالب علم داد میتوانیم
اگر در اسباق جانور ها برای هر طالب علم مهیا نمودن یک جانور
قطعی ناممکن میباشد در چنین صورت معلم را باید که از نمونه ها و تصاویر
کار بگیرد، اگر طلبه بآن جانور آشنا باشند در انصورت نمونه صحیح و خوشنما


۵۸۹
آن همرا تصویرش که دران چوچه ہاے آنهم باشد کار توضیح را نهایت خوب
خواهد داد، در بعض حالات نمونہ ہا نسبت بہ شے اصلی بیشتر مفیدثابت
میشوند مثلا وقتیکہ شے بذاتِ خود بسیار خرد باشد در انوقت انقسم
نمونه آن بسیار مفید خواهد بود که نسبت باصل کلان باشد، و دران
جمله حصص و غیره بوضاحت و صفائی دیده شوند بشرطیکه آن شے
ہم نزد نمونه موجود باشد، بعض اوقات آن شے را بسہولت
نه مس کرده میتوانیم و نہ بشگافته، مثلا قلب و غیره، در اینقسم صورت
هم دستیاب کردن نمونہ ہاے صحیح نهایت ضرور است، الغرض خواہ
بذریعہ اشیا، خواہ بذریعہ نمونہ جات و تصاویر توضیح نمائید، لاکن
رسم نمودن خاکہاے حصص کلان و اجزا بر تخته سیاه حتمیست. نی
(۲) در دریافت نمودن خواص اشیا، بذریعہ حواس سوالات نموده رهنمائ
طلبہ نمائید؛ در دروس الاشیا مقصد کلان معلم تربیت حواس میباشد
و معنی تربیت حواس ترقی نمودن حواس بذریعہ مشق میباشد، این ترقی
از زیاد شدن قوت تمیز ظاہر میشود، و ہمیں قسم ترقی از مشق ہم حاصل
شده میتواند که بتدریج باقاعدہ و باترتیب باشد، این را هم یا د بدارید


۵۹۰
که تربیت یک حس نی بلکه تربیت حواس باید کرد، اکثر مدرسین
در دروس الاشیا صرف از حس باصره کار میگیرند، وفقط همینقدر بخیال
دارند که طلاب بدانند که آن شی صاف یا درشت، سخت یا نرم
سبک یا وزنیست، این خواص فقط بذریعه حس لامسه حاصل شده
میتواند، اگرچه بعض اوقات طلبه بدین نتیجه وجود این خواص را اخذ
کرده میتوانند، لاکن در اصل این علم بذریعه حس لامسه یعنی لمس کردن
حاصل شده میتواند، یک حس کار حواس دیگر را انجام داده نمیتواند،
بنابرین خواص اشیا بیاموزید اول این را ببینید که بذریعه کدام حس
آن خواص معلوم میشود، باز در دوران سبق در معلوم کردن آن خواص
از همان حس کار بگیرید وحتی الامکان از حواس زیاد کار بگیرید و بذریعه تجارب
جمله خواص را استخراج نمائید و زیر نگرانی خود طلاب را مکلف به تجارب نمائید
(۳) از معلوم سوی نامعلوم رفتار کنید، اول همان واقعات متعلقه
باشیا را ذکر نمائید که طلاب بخوبی آشنای آن باشند، اکثر مدرسین اینطور
میکنند که در ابتداء ذکر خواص آن شی را میکنند، و در اختتام درس استعمال
آنرا بیان میکنند، در کتب ساخت شاید این ترتیب موزون باشد، لاکن


۵۹۱
بوقت درس اشیا باید که ذکر این استعمالات اول بطلاب نموده شود
که بخوبی آشنای آن باشند و باز بتدریج بذریعه استعمالات، خواص
آنرا استخراج باید نمود که باعث آنخواص آن شی را بطرز مختلف بکار می آرند
(۴) در ذکر افراد اشیا بر خواص ذاتی زور باید داد و در ذکر انواع اشیا
بر خواص مشترکه، یعنی چون در خصوص فلز خاص مثلاً سیسه درس
میدهید، در انوقت توجه طلاب بر جلا وغیر شفاف بودن آن مبذول
نباید کرد، چرا که این خواص در اکثر فلزات مشترک میباشد، این را در
دروس فلزات مشترکه باید گفت، نه در دروس فلز خاص، همینطور
اگر درس راجع بماده گاو باشد. پس خواص آن یعنی معده، نا شق شده
ودندانها سائیدن را بیان باید نمود، و اینقسم واقعات که ماده
گاو، گوساله میزاید یا شیر میدهد، خون آن گرم میباشد، و بذریعه شش ها
تنفس میکند، وغیره، این جمله واقعاترا دران درس باید گفت که در تمام
جانورهای شیر دهنده باشد.
(۵) مختلف حصص درس را باهم مربوط باید کرد، یک قصه شمائی پیدا شد
که واقفیت طلبایاد بگیرد، لاکن تا وقتیکه واقعات نو را باهم


۵۹۲
مربوط نسازند بیاد نمیماند، سابقاً ذکر گشت که خواص واستعمالات
کدام شیٔ را باهم چطور مربوط باید کرد، همینطور واقعات راجع
بکدام جانور را هم باهم مربوط کرده میتوانیم، اگر مدرس در آغاز درس
غذای آن جانور را ذکر کند باید اولاً این امر را ظاهر نماید که آن جانور
غذای خود را چطور مییابد، بعد ازان مدرس این را ظاهر کرده میتواند
که جانور مزبور خوراک خود را چطور میگیرد، همینطور اعضا وعادات
آنرا بیان کرده میتواند. در آخر مدرس گفته میتواند که آن جانور خوراک
خود را چطور میجود و هضم میکند، و بر همین منوال بردندانها و معده
وغیره آن توجه خاص مبذول کرده میتواند.
(۶) درین دروس یک مقصد این هم میباشد که ذخیره الفاظ طلبه زیاد گشته
بر زبان دسترس حاصل کنند، لہذا در هر درس کدام اصطلاح جدید
باید آموخت، و توضیح آنهم باید نمود، لاکن اصطلاحات را از حد زیادہ
استعمال نباید کرد، در ابتدا بذریعہ الفاظ سہل و عبارت ساده
کار باید گرفت، لاکن چون برای اظهار تصور جدید باصطلاح نو
ضرورت افتد در انوقت آنرا استعمال باید کرد.


۵۹۳
(۷) هر جا که ممکن باشد بذریعه خاکه های تخته سیاه واقعات را مفصلاً
بر دلهای طلاب نقش بکنید، در اسباق جانور ها در جائیکه برای
توضیح، نمونه جات عمده دستیاب گردد و استعمال آنها هم شود
نیز بر تخته سیاه خاکه اعضای مختلف آنها را بسازند، زیرا اینطور خاکه
بو ضاحت بر دلهای طلاب نقش میگردد، و اگر این خاکه ها پیشروی
طلاب بر تخته سیاه رسم شود، در انصورت نه صرف واقعیت شان
صاف و دیر پای میباشد، بلکه در طلاب شوق هم پیدا میشود
و قائم میماند، بعد این خاکه ها مدرس صورت و شکل اعضای
مختلف را واضح میکند، و توجه طلاب را بسوی امور ضروریه
مبذول کرده از شقهای فضول صرف نظر کرده میتواند، خاکه هائیکه
مدرس بر تخته سیاه رسم نماید باید طلاب نقل آنرا بر کتابچه های خود
بردارند، اینطور تربیت چشمها و دستها هم یکجا میشود.
(۸) اینسخن را ملحوظ خاطر داشته باشید که پیشتر از اختتام درس دلهای
طلاب صاف تصویر ذهنی جمله شی نقش بگردد.


۵۹۴
خلاصه
(۱) از دروس الاشیاء آن اسباق مراد هستند که در آنها طلاب بذریعه حواس
مشاهده اشیای خاص میکنند، و بسعی و کوشش خود خواص آنها را
دریافت مینمایند.
(۲) فوائد دروس الاشیا :-
(۱) عادت مشاهده پیدا میشود.
(ب) طلاب غور نمودن می آموزند (تصور بستن، فیصله کردن،
دلیل آوردن)
(ج) واقفیت طلبه زیاد میگردد.
(د) ذخیرۀ الفاظ طلاب زیاد میشود، و در اظهار نمودن خیالات خود
بطور صاف و واضح مشق شان پخته میشود. پنهان
(ه) در طلاب شوق مشاهدۀ موجودات پیش میگردد، و بسیار شان
(۳) برای تیاری درس کدام شی معلم را باید که آن شی را بخوبی معاینه
نماید، درباره آن جمله واقفیت حاصل کند، این را هم مقرر کند که درس
بکدام ترتیب خواهد داد، و نیز مشق تجارب خاکه های تخته سیاه نماید.


۵۹۵
( ۴ ) قواعد آموختن دروس الاشیا
( ۱ ) حتی الامکان تعداد اشیا کافی باشد که برای هر طالب علم آن شئی برسد
( ۲ ) حتی الامکان بذریعه شئی اصلی درس را توضیح نماید.
( ۳ ) برای دریافت نمودن خواص اشیا بذریعه حواس رهنمائی طلاب نمائید
( ۴ ) از معلوم سوی نامعلوم رفتار کنید.
( ۵ ) چون ذکر افراد اشیا باشد در انوقت بر خواص ذاتی زور باید داد،
وقتیکه ذکر انواع باشد، در انوقت بر خواص مشترکه زور بدهید.
( ۶ ) مختلف حصص درس را با هم مربوط بکنید.
( ۷ ) هر جائیکه ممکن باشد بذریعه خاکه های تخته سیاه واقعات را بر دل طلاب نقش کنید
( ۸ ) این سخن را ملحوظ بدارید که پیشتر از اختتام درس، بر دلهای طلاب صاف
تصویر ذهنی جمله شئی نقش بگردد.
اشارات راجع بدرس بط
سامان
دو تخته سیاه که به یکی تصویر بط رسم شده باشد، و نیز سطل آب، غوک،
و پای غوک، و سر و پای و پر ها و پست بط موجود باشد.


۵۹۶
مدعا
سرطلاب بمشاهده کردن، و تعلیم اقامه دلیل بر مشاهده خودشان
مضمون طرز تعلیم
(۱) ساخت :- مدرس کل بطرانشان داده درش شروع خواهد کرد
(۱) سرگرد. (۱) سرا نشان داده بذریعه سوالات استخراج
خواهد کرد که سرش گرد است.
(۲) منقارطویل پهن (۲) سرطلاب مشاهده نموده اخذ خواهد کرد.
(۳) پنجه سه انگشت پیش (۳) سرطلاب مشاهده کرده هر سخن را از آنها
و یک انگشت پس استخراج خواهد کرد.
انگشتهای پیش
بذریعه پرده نازک
با هم پیوسته
و انگشت پس جدا سوى
(۴) پرها، قشنگ و نرم (۴) پرها را بدست طلبا داده پرسان خواهد کرد
نهایت سبک که چه قسم است.


۵۹۷

مضمون | طرز تعلیم
(۵) تمام جسم او با پر (۵) سرطلاب معاینه نموده این سخن را اخذ
پوشیده میباشد | خواهد کرد.
که خیلی نرم |
خوبصورت و |
میباشد. |

(۶) در پرها و منقیرش سیار (۶) اگر طلاب را اینسخن معلوم نباشد، پس
نوٹ | بالفعل آنها را ازین امر آگاه ساخته فائده
برتخته سیاه دیگر خلاصه یی را | آنرا بیان خواهد کرد.
که در آخر تحریر یافته است |
نوشته خواهد کرد، ونیز بیقریه |
سوالات اعاده خواهد نمود |

(۲) خاص فوائد استعمال حصه |
(۱) پنجه، بلحاظ ساخت (۱) یک غوک را در آب انداخته توجه طلاب
و محل، بالخصوص | بسوی شناوری آن مبذول خواهد کرد.


۵۹۸
مضمون طرز تعلیم
برای شناوری مفید کار آمدست
پنجه او را بطلاب نشان خواهد داد، و بذریعه تجربه فائده پوست نازک که انگشتها را با هم پیوست میکند اظهار خواهد کرد. پس دو عدد چوب اینقسم تیار خواهد کرد که از هر یکی سه قوه مانند انگشتها بر آمده باشد، و بر قوکهای یکی تکه نازک یا کاغذ سریش کرده بطلاب را خواهد فرمود که هر دو را بآب بیندازید. بذریعه این تجربه فائده پنجه که انگشتها ی آن بذریعه پوست نازک باهم پیوست است استخراج خواهد کرد.
(۳) پرها، مباحث سبک بودن برای شناوری بغایت مفید هستند.
(۲) پرها را در آب انداخته نشان خواهد داد که آنها سر آب میمانند. باز کدام اینقسم شی خواهد گرفت که اگر انرا تنها در آب بیندازد غرق شود و در صورتیکه انرا همراه پرها بسته در آب بیندازد


۵۹۹

مضمون طرز تعلیم نمبر

غرق نشود، باین طرز استعمال پر ہا را اخذ خوا

(۳) پت، برای (۳) چونکه مرغابی در آب زندگی میکند، بنابرین
گرم نگهداشتن آن برای گرم ماندن وجود او ضرورت کدام
شے میباشد، حال این امر را نشان خواهد دا
که بکدام باعث آب به پت نمیرسد.

(۴) تیل، پت را (۴) کدام شے را بآب انداخته نشان میدهد
خشک نگه میدارد که آن تر میشود، باز کدام شے دیگر را بتیل
چرب کرد در آب می اندازد، و اثر آب را بطلبا
میرسد، و باینقسم فائده تیل را نشان میدهد

(۵) منقار برای گرفتن (۵) اشیای خرد را در آب بسهولت گرفته میتواند
ماهی ها خرد کار می آید لهذا بط جانوریست که در آب زندگی میکند

(س) عادات، آشیانه، خوراک

(۱) عادات، قابل (۱) اکثر عادات را طلاب استخراج کرده اند
زندگی کردن در آب


۶٠٠
مضمون طرز تعلیم
(۲) خوراک ـ کرم (۳) بذریعه سوالاست خوراک دیگر را هم استخراج
و ماهی های خرد باید نمود.
(۳) آشیانه ـ بکنار دریا (۳) امکان بودن آشیانه کجا میباشد، غالبا از
یا تالاب بخر وخاشاک کدام شی ساخته شده خواهد بود؟ بطریق خود
ساخته شده پس از ان چه سامان دارد؟ برای گرم نگهداشتن
هموار میباشد. چه باید.
(۴) فوائد
(۱) تخم می خورند (۱) تخم اور انشان داده همرای تخم ماکیان مقابله
خواهد کرد، واستعمال آن خواهد پرسید.
(۲) پت، در توشکها (۲) در ممالک سرد، پت، زیاده تر از بط حاصل میشود
و متکه ها پر میکنند پتی یا و چرا میباشد؟ قدرت خدا ظاهر میشود
(۳) پرها، قلم میسازند (۳) پیشروی جماعت، قلم پر ساخته نشان
خواهد داد، و بمراه آن خواهد نوشت.
نوت اعاده عادات و فوائد او را خواهد کرد
و در آخر جمله درس را اعاده خواهد نمود.


۶۰۱
خلاصه تخته سیاه

بط

سر، گرد؛
منقار دراز، پهن؛
پنجه، سه انگشت بسوی پیش، که بذریعه پوست نازک با هم متصل میباشند } در شناوری مدد میدهند
پر، سبک ونرم،
پت، گرم، سبک ونرم ـ جسم را گرم نگه میدارد.
پرها از تیل روغن میباشند، و پت را خشک میدارند. مرغابی وقت زیاد
در آب میماند، بخوردن ماهی های خرد و کرمها گذران میکند، آشیانه خود را از خس
و خاشاک میسازد، و در ان پت هموار میکند ـ ما تخم های انرا میخوریم، پت را
در تکیه ها پُر میکنیم، و از پر ها قلم ها میسازیم.

فصل دوازدهم

فلاحت
معنی علم زراعت
مراد از علم زراعت تحصیل واقعیت است از اصولی که کشت و زراعت


٦٠٣

بران منحصر میباشد، وازعمل نمودن برآنها پیدا واری عمده، زود، ومقدار زیاد حاصل
شده میتواند، درین تفتیش نمودن ازامور مفصله ذیل لازم است:-
( ا )
عام
(۱) بوته ها خوراک خود را ازکجا میگیرند، و بکدام شکل میگیرند.
(۲) برای نشو و نما یافتن اینها کدام اسباب مثلا روشنی، هوا
وغیره لازم هستند.
(٣) خوراک بوته ها در زمین بکدام شکل ومقدار موجود میباشد.
(٤) کدام اسبابست که بذریعه آنها خوراک بوته ها در زمین هموار و تيار میشود
(۵) از پارو انداختن وخیشاوه کردن چه فائده میباشد.
(٦) از قلبه کردن و دیگر افعال کشت وزراعت چه فائده متصور شد
( ب )
خاص
(۱) برای اجناس مختلف کدام قسم زمین خوب میباشد، و چرا ؟
(۲) برای کشتن تخم، چندطریقه است، وهرطریقه برای کدام پیدا وا
زیاد مفید است.
(٣) برای هر جنس کدام قسم پارو زیاد مفید میباشد، و چرا ؟

١٣٠٠
علم
زراعت ارضی


۶۰۳
(۴) براے کدام پداوار قلبه را چقر باید راند، و براے کدام کم، و چرا؟
(۵) اجناس مختلف را بکدام ترتیب کشتن مناسب است.
(۶) امراض عام اجناس مختلف چیستند و علاج هریک اهم چیست؟
(۷) اجناس مختلف بکدام وقت کشته میشوند، و براے هریک
کدام طریق کاشت بهتر است.
از تفصیل فوق معلوم گشته باشد که علم زراعت نهایت وسیع علم است
لاکن اصولهای عام آن چنان ساده است که در فهم طلاب خرد بخوبی
آمده میتواند، معلم امور دقیق آنرا بطلاب پیش کند، بلکه اورا باید که بذریعهٔ
سوالات سقراطی موجود واقفیت عام شانرا تازه کرده براے انقسام تخم باز
سهل ایشانرا آماده کند که طلبا خود بخود باستخراج اصولهاے بزرگ علم زراعت
شروع کند شک نیست که باین قسم تعلیم وقت زیاد صرف میشود، لاکن
هرچه که آنها می آموزند، همه از دماغ خودشان می برآید، و ازین خرسندی تحریریے
محسوس میکنند، و براے مشکلات آینده شان شاهراه صفائی پیدا، وعقاً
شان خوب میشوند، و بیخ تعلیم حمله زندگی مضبوط میگردد، بنابراین اگر در تعلیم
ابتدائی وقت زیاد صرف شود پس جای افسوس نیست، هرگز مدعاے


٦٠۴
تعلیم این نباشد که طلاب صرف در بارۂ اصولہاے کدا تعلیم واقعیت
حاصل کنند، بلکہ ہموارہ سعی استاد این باشد کہ باقاعدہ تربیت قواے ذہنی
طلاب شود، و در آنہا خیال صفائی و ترتیب پیدا شود، سوے تجارب
و مشاہدات بالطبع راجع شوند، و در دلیل آوردن مسلسل خرسندی کنن۔
در درس بعض مضامین مثل تاریخ براے استاد لازم میشود که
بسیار حالات را خود بیان کند، و طلاب بر تسلیم کردن آنہا مجبور میباشند
درینصورت نہ مشاہدۂ مددگار آنہا شده میتواند، ونہ بہ تجربہ کہ دین جدید
ضرورت مے افتد۔ لاکن در تعلیم علم زراعت چنین نمیباشد، درین علم
طالبعلم ہر قدم از مشاہدہ کار میگیرد، وبر همین بنا ہر قسم تجارب نوکر دۂ
کلام اصولہاے این علم را دریافت میکند، باید کہ کار معلم لائق فقط ہمینقدر
شود
باشد کہ گاہ گاہ ایشانرا مشاہدہ کردن صحیح رہنمائی کند، و در تجارب جدید معاون
این مشاہدات و تجارب را طلاب یا فرداً فرداً کردہ میتوانند، یاورست
مجموعی ظاہر است که طریقہ اول نسبت بدوم بہتر است، مگر در اصناف
ادنے از طریقۂ دوم کار باید گرفت، در ہر دو صورت لازم است کہ ہر
طالبعلم بر کتابچه نوشته خود نتائج تجارب و مشاہدات خود را اختصاراً درج نمایة


۶۰۵
مثلاً اگر درس بر ضرورت کشتن تخم عمده و درست باشد در انوقت
یک خورد تخم مشنگ حاصل کرده بذریعه غربال انرا بدو حصه تقسیم کنید
بیک حصه دانه های کلان، بدیگر حصه دانه های خرد و فرسوده باشند
حالا جماعت را بدو حصه تقسیم کنید، که هر فریق قریباً مساوی هم باشند،
طلبه فریق اول را بگوئید که هر طالب علم از دانه های کلان پنج عدد عمده دانه
کلان و درست را بردارد، همینطور طلاب فریق دوم هم هر طالب الی
دانه های خرد پنج دانه بردارد، فرض کنید که درین صنف جمله طلاب ده نفر
هستند- پس در هر فریق پنچنفر شدند.
استاد را باید که دانه های هر طالب علم را ملاحظه کند، حالا بقرار تعداد طلبه
گلدانها گرفته در آنها مقدار مساوی بگل کشت پر کند، هرطالب علم برگلدانی
خود نام خود را نوشته کند، یا دیگر نشان بزند، و پنج دانه مشنگ خود را دران
بکارد، باید که همه گلدانها بجائی بمانند که بهریک را روشنی و هوامساوی
برسد، و هروقته همه گلدانهارامقدار مساوی آب دهند، بعد از چندرو
تخم ها خواهند دمید. باید که هر طالب علم نتائج تجارب خود را به نقشه
مانند ذیل درج نماید.


تجربه ـ درو دست کار شقن پاسه کاران و در دست نامه‌طالب علم خدا بخش
۱
تاریخ تجربه
۲
قهر و غضب
کالان در دست در اوقع
مشا به کار شدند
۳
تعداد اطفال
۵
۴
تجربه
و کلانی شته شدند
و اسباب داده شد
آسیب داده شد
اطفال آسیب داده شد
اندک عصبانی
د ودست در بسیار اختیاط
۵
مشاهده
اتفاق پیش نه بر آمد
اتفاق پیش نه بر آمد
از جمله اطفال بسیار اندوهگین شدند
خشم و غضب کو دک قست نما
که این اتفاق سینه وقایع بر روی ثبت شده اند .
۶
نتیجه
طور قلم با در باب
پند رسیدند که
دیگر باین طور اتفاق نگیرد
وقایع با آنها بر
ثبت شد.
۳
۵
۶
۱۰
"
"
"
"
۶۰۶


۶۰۷
همینطور هر طالبعلم فریق دویم هم مثل تجارب و مشاهدات خود را به کتابچۀ
نوت خود درج نماید.
حالا یک طالبعلم فریق اول را بگوئید که نقشه خود را دیده جواب بگوید
استاد - عبدالحمید؟ شما چند دانه شنگ } عبدالحمید، صاحب پنج دانه.
کاشته بودید؟
استاد - این دانه ها خوب چیده شده بودند } عبدالحمید، صاحب جمیع دانه ها کلان درسته بود
یا از قسم معمولی بودند؟
استاد - دانه های شما بعد از چند روز } عبدالحمید، صاحب بعد از سه روز.
دمیدند؟
استاد - در چند روز جمله دانه ها دمیده } عبدالحمید، صاحب در هفت روز جمله دانه ها دمیده بودند
بودند؟
استاد - عام حالت بوته ها چه قسم بود؟ } عبدالحمید، صاحب جمیع بوته ها شاد و محکم بودند
استاد - شما که دو بوته را از بیخ کشیده مشاهد } عبدالحمید، صاحب خسته نبود انطرف
پوست بالای تخم ها باقی مانده بود، لاکن
کردید چه دیدید؟
ریشه ها ببوته ها هر سو منتشر شده بودند.


۶۰۸

استاد ـ خوب از جمله تجربه شما چه نتیجه برآمد ؟
عبدالحمید ـ صاحب جمله تخم ها در چند روز همه محکم بوته زدند و ریشه هاشان منتشر شدند
استاد ـ عبدالحمید بسیار خوب ، حالا شما در کتابچه خود این نتیجه را درج نمائید ؟
عبدالحمید بسیار خوب صاحب ـ این را گفته عبدالحمید در خانه نتیجه را درج میکند
استاد ـ (جمله صنف را مخاطب کرده بر تخته سیاه خلاصه نوشته میکند)
از تجربه عبدالحمید بخوبی معلوم شد .
خلاصه تجربه تخته سیاه

پنج کلان و درست تخم کاشته شدند ، جمله در یک هفته دمیدند همه بوته محکم پیدا شدند ، و ریشه های همه هر سو منتشر شدند .
همینطور استاد نتیجه تجربه هر طالب علم را استخراج نموده بر تخته سیاه درج کند نتایج طلاب فریق اول زیر یکدیگر بیک طرف تخته سیاه درج کند ، و همینطور نتایج فریق دوم را بدیگر طرف تخته سیاه تحریر نماید .
حالا باز سلسله سوالات شروع نموده از جمله صنف خلاصه همه تجارب را اخذ نماید ، مثلا استاد طلبا متعدد جماعت را مخاطب کرده سوالات ذیل پرسان کند


۶۰۹

استاد- (یکدام طالبعلم مخاطب شده) صاحب که فریق اول
شما بکدام فریق هستید؟ }

استاد- هرطالب فریق شما چند دانه داد؟ } صاحب ، پنج دانه
استاد- این دانه ها چه قسم بودند؟ } صاحب ، جمله عمده و کلان و درست چیده
استاد- در فریق شما چند طالبعلم هستند؟ } صاحب ، پنج طالبعلم .
استاد- پیش فریق شما جمله چند دانه شد؟ } صاحب ، بیست و پنج .
استاد- چند دانه دمیدند؟ } صاحب ، جمله دمیدند .
استاد- عام حالت بوته ها چه قسم بود؟ } صاحب ، جمله بوته ها عمده و محکم بود.
استاد- هر طالبعلم فریق شما چند بوته را }
از ریشه برای مشاهده کشیده بود؟ } صاحب ، هر طالبعلم دو بوته کنده بود .
استاد- جمله چند بوته کنده شدند؟ } صاحب ، ده بوته .

استاد- از تجارب طلاب فریق شما
چه نتیجه اخذ شد؟ }

صاحب ، از بیست و پنج تخم جمله در
چند روز دمیدند ، بوته های همگی محکم بود
ده بوته را همراه ریشه کشیده معاینه کردیم
معلوم شد که ریشه ها بمه هر سو منتشر بود.


٦١٠
استاد را باید که همینطور از فریق دوم سوالات کرده مجموعی نتیجه تجارب
شانرا اخذ نماید، و نتائج مجموعی هر دو تجارب را مقابل یکدیگر برتخته سیاه
مثل ذیل تحریر کند.
خلاصه نتائج مجموعی تجارب بر تخته سیا
۲۵ عدد تخم عمده کلان و درست | ۲۵ عدد تخم خرد و پوده کاشته شدند
کاشته شدند از جمله دمیدند. | صرف ۱۵ عدد دمیدند.
همگی بوته محکم دمیدند. | این بوته ها خرد و کمزور بودند.
۱۰ عدد بوته همراه ریشه برای مشاهده | ۱۰ عدد بوته را همراه ریشه کشیده مشاهده
کشیده و دیده شد، که ریشه ها هر سو | معلوم کرده شد، که ریشه های آنها
منتشر شده بود | نسبتاً خرد و چندان بخوب سو منتشر نشده بود
حالا استاد بر بنای این نتائج بذریعه سوالات سقراطی، طلاب را
فهمانده میتواند، که بکشتن تخم چیده و خوب چه فائده حاصل میشود، خواه تخم
خوب باشد خواه خراب، در هر دو حال محنت قلبه کردن و آب دادن یکسان
میباشد، لاکن در یک صورت جمله تخم ها از زمین میبرآیند، و در صورت ثانی
بسیار تخم ضایع میشود، و اگر حاصل بیاترد و عدد بوته ها قسم اعلیحده علیحده


٦١١
جمع کنیم این فرق به بسیار وضاحت معلوم خواهد شد، چرا که از بوته هائے
که روز اکثر پژمرده میشوند و بیماریہائے مختلف بآنها میرسد، وبوته هائیکه
بار آور هم میگردند ثر آنها در مقدا ر کم، و در خواص بیکاره میباشد.
بسیار تجارب چنین است که طلاب در گلدانیها کرده میتوانند، در
از استعمال گلدانیها بسیار فوائد حاصل میشود، مثلا اگر گلدانیها را بر بام مکتب
بگذاریم برای تجارب، زمین علیحدہ بکار نمیشود، و نیز بوته ها از دست اندازی
طلبای شوخ محفوظ میمانند، علاوه ازین بذریعه تجارب گلدانیها جمله
حالات را مساوی نگاهداشته میتوانیم مثلا در جمله گلدانیها مساوی یک
قسم گل انداخته میتوانیم، و در هر گلدانی مقدار پارو را کم و بیش کرده میتوانیم،
وغیره وغیره، لاکن در گلدانیها هر قسم تجربه بکامیابی نمیشود، خصوصا تجارب
اینقسم بوته ها که نهمالی آنها در از میباشند، و تا دور منتشر میشوند، مثلا پنبه
وغیره در گلدانیها کشته نمیشود، برای اینقسم بوته ها و نیز برای سبزی کاری
لازم است که یک کشت خُرد ملحق با حاطه مکتب باشد، تا در انجا طلاب
کردها ساخته و آب داده بتوانند، و تجارب درباره تخم کاشتن، پارو دادن
و خیشاوه کردن وغیره نموده بتوانند- استاد را باید که گاه گاه طلاب را بیرون شہر


۶۱۲

بر سر کشتها برده در انجا درس بدهد با از رفتن بکشت از منقسم امور راجع بزراعت
یاد میگیرند که در خود کشت مکتب خود بخود هرگز یاد گرفته نمیتوانند، و از الات
مستعمله زراعت وعمل پوره واقفیت حاصل کرده میتوانند، وفصول
اقسام مختلف را دیده میتوانند این را هم معلوم کرده میتوانند که کدام فصل
بکدام وقت پیدا میشود، الغرض برای شان حتمیست که در کشت رفته
جمله کار و بار زراعت را از ابتدای انتها معاینه کنند، لاکن معلم این امر را
ملحوظ داشته باشد که در یک مرتبه زیاد از هفت یا هشت طالب را درکشت نبرد
چراکه اگر نفری علاوه تر ببرد : ــــ
(۱) همه طلاب بزیر نظر استاد نمیما (۲) در بعض طلاب آوازه گردی میشود
(۳) توجه همه بر یک مضمون قائم نمیماند، یک طالب یک چیز را می بیند،
دیگری چیز دیگر را .
(۴) بعض اوقات از بردن نفری زیاد نتایج بد اخلاقی هم پیدا میشوند .
هر قدر ممکن باشد معلم در تجارب مکتب و مشاهدات کشت فقط از
نظر و دماغ طلاب کار نگیرد، لاکن مثلیکه در فوق تحریر شد آنها را آماده بسازد
که بدست خود تجارب نمایند، واگر آنها خود تجارب کرده نتوانند استاد حتمی للمقدور


۶۱۳
مطابق هدایت خود آنها را اجازت مس کردن هر شے بدهد، چرا که این یک
از مسئله اصول طریق تعلیم است که طلبا ئیکه فقط بدیدن کدام شے اکتفا میکنند
از ماهیت و خواص همان شے کماحقه عمده واقفیت حاصل کرده
نمیتوانند، طوریکه بدست زدن متواتر حاصل کرده میتوانند؛ البته طلاب را
بازداشتن از شرارت ضرور است، لهذا اگر در یک وقت از هفت یا هشت
نفر علاوه تر ببرند چندان مناسب معلوم نمیشود، چرا که استاد هر قدر که لایق
و قابل باشد طلبای زیاد را بطرز درست و مناسب در قبضه خود
نگهداشته نمیتواند، و نیز بایست استاد توجه نماید که در یکوقت جمله طلاب
فهمیدن یک مسئله مصروف باشند فقط
اکثر اوقات معلم از مجموعه های اشیای مختلف و تصاویر در کار
تعلیم بسیار مدد حاصل کرده میتواند، هر قدر ممکن باشد تصاویر چنین اشیا باشند
که عموماً طلاب آنها را دیده باشند یا در گرد و نواح یافته شوند، البته اگر برای
مقابله درباره بوته یا ثمر وغیره ملک خارج چیزی گفتن ضرورت شود،
در انصورت تصویر آن بسیار مفید ثابت خواهد شد، حتی المقدور مجمع نمودن
مجموعه اشیا امداد طلاب باید کرد، ازین کار در آنها دلچسپی پیدا میشود، لهذا


۶۱۴
هر وقت طلاب را براین سخن ترغیب باید کرد که آنها وقتاً فوقتاً در زیادت
و ترتیب این مجموعه کوشان باشند، درین مجموعه همه اشیای هر قسم شامل باشند
یعنی اشیای تیار شده و ناتیار - اگر مختلف اقسام کدام تخم باشند پس
هر قسم آنها راحتی المقدور در شیشه ها یا قطیهای سلیمی و علیحده نگه باید کرد
مثلاً اقسام مختلفه تخمهای گندم، و اشیای ممالک غیره ه بطور نمونه برای مقابله
جمع نمودن ضرور است، اشیائیکه درین مجموعه میباشد باید که چیده باشند
مثلاً اگر لوبیا یعنی پلی فصول انگره میکنید باید از کلانترین لوبیا باشد، هر شی
مجموعه بحفاظت و صفائی در قطیها یا شیشه ها سربسته در صندق نگه کرده شود
بر هر شیشه یا قطی نام همان شے بحروف صاف نوشته باشد، باید کلاسهای
اصناف ابتدائی خرد باشد، چرا که توجه بچهای خرد زاد بر یک شی قائم نمیما
زود دل برداشته در اطراف و جوانب، آغانه بدیدن میکنند، نیز در جوابات
شان چستی و چابک دستی نمیاند، و بعض اوقات جوابات شان بالکل
بمعنی و بے تعلق میگردند، وقتیکه این حالت پیدا شود باید دانست که
دماغهای شان مانده شده، در انوقت از ایشان تا دیر کار گرفته نمیتوانیم
باید که اسباق بتدریج کلان و مشکل شوند، مختلف اسباق علم زراعت با هم


٦١٥
چندان تعلق ندارد، لہذا استاد حسب ضرورت اسباق را پیش و پس کرده
میتواند، چونکه در بعض تجارب روزہاے بسیار صرف میشود، لہذا استاد
درین اثنا تجار ب سبق دیگر را شروع کرده میتواند .
باید کہ تعلیم زیادہ تر شفاہی باشد، از کتب فقط امداد باید گرفت
لاکن اینطور نشود که طلاب فقط الفاظ کتابرا از بر یاد کنند، تعلیم کتابی رابعد
از تعلیم زبانی بطوریه تعلیم امدادی باید کرد، برین سخن بار ہا تاکید کردن شاید
چندان ضرور نیست، که باید طریقه تعلیم استقرائی باشد؟ میتکه در درس
انتخاب نمودن تخم تحر یافته یعنی الطلاب بسیار واقعات پیش کرد بیتی باید
کہ خود آنہا اصول عام یا نتیجه استخراج نمایند، باین طرز از دہن زیادہ از
یاد داشت کار گرفته میشود، طلاب خود قابل اخذ نمودن تعریفات
میشوند ، لاکن اکثر اوقات دیده میشود کہ اساتذہ بقرار طرز عتیقہ بر سر
طلاب تعریفات را تحریر میکنند، و آن بیچارہ ہا ہمہ را لفظ بلفظ یاد میکنند.
لاکن استادند طربہت مهم کامیابی حاصل کرده نمیواند نا وقتیکه
لیاقت ذہانت و دیگر طاقتہاے طلاب خود را بدرستی و پوره اندازه
و ہر وقت در تعلیم خود این سخن را مد نظر نداشته باشد. که هر لفظ او بردلہاے


۶۱۶
طلاب یک اثر ضرور پیدا میکند، خواه آن اثر مفید باشد یا مضر۔ بنابراین
باید که الفاظ او همواره سهل باشند، هیچ سوال اینقسم نباشد که بفهم طلاب
فوراً نیاید، باید که نظر او همواره سوی مدعای اصلی باشد، و در وقت
سوال کردن مدام خیال این سخن باید داشت که طلاب از تجربه و منشاء
محدود خود جواب او را گفته توانند. هیچ کار بدون دلچسپی سر انجام نمییابد
لهذا استاد باید در تعلیم و در سخنهای خود مدام هم همانقسم دلچسپی
و خوشی ظاهر کند که از طلاب امید دارد ـ دانایی میگوید :ـ کلانترین
راز تعلیم اینست که معلم از سر نو بچه گشته مضمون درس خود را بفهمد و بفهماند.

خلاصه

(۱) مراد از علم زراعت واقفیت پیدا کردنست از اصولهای عامیکه
بر آنها انحصار کشت و زراعت است و از عمل کردن بر آنها
پیداوار عمده، زود و در مقدار زیاد حاصل میشود.
(۲) علم زراعت بر دو حصه منقسم است در یک حصه از افعال،
و اصولهای عام بحث رانده میشود، و در حصه دیگر بیان آن افعال
و اسباب میشود که برای پیداوار اجناس مختلف مفید یا مضر میباشند.

علم معلم ـ جلد هفتم
پر قیمت روپیہ


٦١٧
(٣) هر قدر ممکن باشد در آموختن این علم از واقفیت عام طلاب امداد
باید گرفت، و آنها را بمشاهدات و تجارب منبع در جدید ترغیب باید کرد.
(۴) این مشاهدات و تجارب را بقرار ہدایت استاد باید نمود.
(۵) باید حتی المقدور طرز تعلیم استقرائی باشد، یعنی بسیار واقعات
بطلاب پیش نموده بذریعه سوالات سقراطی سعی باید کرد که طلبا
اصولهای عام یا نتیجه استخراج نمایند.
(۶) طلاب اکثر تجارب در کله انها کرده میتوانند لا کن علاوه باین مکتب کلیه
زمین خرده حق حاطه مکتب هم باید، تا طلبا دران تجارب زیاں
کرده بتوانند، گاه گاه طلبہ را بیرون بر سر کشته ها برده و در انجا بطور
سوال و جواب تعلیم شفاهی نمایند.
(٧) در کار تعلیم راز مجموعهای تصاویر و اشیا هم امداد باید گرفت.
(٨) استاد را باید که در تجارب و مشاهدات طلبه هما نقسم دلچسپی
و خوشی ظاہر کند که خودش از انها امید میدارد.
کلانترین راز تعلیم اینست که معلم از سر نوبچه گشته مضمون درس
خود را بفهمد و بفهماند.


٦۱٨
فصل سیزدهم
بازیچۀ اطفال
KINDERGARTEN
(۱) فروبل
فروبل موجد طرز بازیچه Kindergarten System بتاریخ
۲۱ - اپریل ۱۷٨۲ ع دراپروس بیک واقع ملک جرمنی (Oberweissbach Germany)
تولد شده بود، در طفولیت بسیار بدنصیب بود، چرا که نه ماهه بود که مادر
مهربان او ازین جهان فانی رحلت کرده بود، و خودش تا چهار سالگی
بدست خادمها ماند. بعد ازینوقت تا بسن یازده، مادر اندرش با او
بدسلوکی میکرد. در سن یازده نزد مامای خود سکونت پذیر شد، بعد از
فراغ تعلیم مکتب بچند کار مختلف اقدام نمود، لاکن آخر کار معلمی اختیار کرد
بعد سه سال ملازمت، در یک مکتب تعلیم طفلان یک رئیس فرینک
(Frankfort) اشتغال ورزید، فروبل همراه شاگرد خود باوردن (Yverdun)
رفت، در انجا یک معلم مشهور و معروف بنام پیستیلوسی (Pestalotzzi) سکونت
داشت، جوش پیستیلوسی را دیده فروبل بسیار متاثر شد، لاکن معلوم کرد


۶۱۹

که درطرز تعلیم پیسٹیلوزشی کمال اندک و موافقت محدود است بعداز دو
پس بفرنک فرٹ رفت، وبعد از حاصل نمودن تعلیم از دارالعلوم ہای
کوٹن جن (Gottingen) و برلن (Berlin) در نظام داخل شد، در انوقت
با دو نفر آدم ملاقی شد که در تعلیم بسیار شوق داشتند، این هر سه در امور تعلیم اکثر
مباحثه میکردند، وقتیکه فروبل از فوج قطع تعلق کرد این هر دو رفیق او
نائب او مقرر شدند، فروبل همواره میگفت که من از درخت تعلیم حاصل
کردم، و نیز کودکانرابوته ها ومعلم را باغبان میفهمید، چون بوته ها بخا خوب
غرس میکنند خود بخود نشو و نما مییابد، بر همین منوال فروبل میگفت که
تربیت قوای اطفال بطرز درست و عمده میباید، یقین داشت که
طلاب را آزادی داده بارتعلیم شانرا بر گردن خودشان انداخته میتوان
رای او درباره تعلیم، در تصنیف مشهور او موسوم تربیت انسان
(The Education of Man) درج است، در همین کتاب از تمامی
اصولیکه بنای تعلیم اعلی بران منحصر است بیان میکند، فروبل این امر را
نیز بیان کرده است که بذریعه بازیچه اطفال ایجاد خودش بر اصول مزبوره
چطور عمل میتوان کرد۔ ما ذکر آن اصولات را در ذیل خواهیم نمود، این نخن


۶۲۰

هم باید یاد داشت، که بازیچه اطفال صرف طریقه تعلیم دادن کودکان
خرد نیست، بلکه بذریعه آن طلاب از اصولیکه مدار جمله تعلیم انسان بر انست
واقف میشوند فروبل در آخر زندگی خود معلمین را تعلیم میداد، و در
ع ۱۸۵۲ شرع فوت شد - مشارالیه طریقه تعلیم کودکان خرد را از سر تا پا بالکل
بدل کرده و اثر آن در جمله مدارس دیده میشود که انجا سعی تعلیم نمودن درست کرده میشود

(۳) اصول (Principles)
پیشتر از بیان نمودن وسائل و تحا ئفیکه مدعای بازیچه اطفال
از آنها حاصل میشود چند اصول بیان کرده میشود که بر آنها بازیچه اطفال
مبنی است، مدرس را باید که همواره آنها در تعلیم مد نظر داشته باشد :-
(۱) تعلیم کودکانرا از ابتدا شرع باید کرد، از ین تعلیم ابتدائی بر ترقی
آینده شان بسیار اثر می‌افتد، لہذا این بسیار ضروریست، چونکه بچه
در ابتدا اکثر نزد مادر خود میباشد، و مادر همراه بچه خود بسیار همدردی
و محبت دارد، و در تعلیم ابتدائی کودکان همدردی هم ضرور است
بنا برین مادر تعلیم بچه خود را بخوبی کرده میتواند، و نیز در تربیت او حصه
زیاد گرفته میتواند، ازین ظاهر است که هر قدر دستورات خوب


۶۲۱
تعلیم یافته باشند بهمانقدر پسران خود شانرا تعلیم و تربیت عمده میتوانند
علاوه ازین در کار و بار روزانه زندگی کودکان را درک نمایند، چرا که
آنها همراه رفقای خود تعلق زیاد دارند، بدون علم این شخصها آن
تعلق مناسب و درست قائم مانده نمیتواند، و نه روانه کارهای
زندگی درست شده میتواند.
(۲) باید که تعلیم کودکان موافق طبیعت شان باشد مطلبش اینست
که تعلیم بتدریج باشد، و هر قدر، و هر طرزیکه یاد گرفته بتوانند اوشانرا
باید آموخت.
(۳) باید که در تعلیم کودکان موافقت باشد یعنی تعلیم عقلی، بدنی
و خلقی را بیک وقت شروع باید کرد، که ازان بیکدیگر معاونت
برسد؛ اینطور نباید کرد که تعلیم یک قسم مزاحم قسم دیگر شود.
(۴) باید که بنای تعلیم کودکان بر چستی و چالاکی خود شان باشد
چونکه کودکان طبعاً شوق بازی دارند، لہٰذا آنها را حسب طبیعت
شان بذریعهٔ بازی ها اینطور تعلیم باید کرد که سوی کار رجوع کنند.
(۵) تعلق کودکانرا همراه موجودات چنان پیدا باید کرد که اوشان آنرا


۶۲۲
ببینند و بپالند، آنها را با جانوران خانگی همدردی و انس باشد، شوقی
ظواهر قدرت و بوته‌ها وغیره باشد.
(۶) در طبیعت کودکان دو تقاضا میباشد، یکی ساختن و ایجاد
کردن اشیای نو، دیگر معلوم کردن حال جمله اشیا، این هردو تقاضا
بذریعۀ مشاهدۀ اشیا و مشغله ترکیبی پوره باید کرد.
(۷) باید که طبیعت کودکان هر وقت خوش باشد، تا بطورمناسب
نشو و نما بیابند و ترقی کنند، اینقسم کار بآنها باید داد که از ان حظ بردارند
و بخوشی زیاد بکنند، و کاریکه بخوشی و شوق کرده میشود بسیار خوب
بوده تکلیف هم دران محسوس نمیشود. پس فرض استاد است که
بوقت کار گرفتن از کودکان همواره این امر را ملحوظ داشته باشد،
و موافق جذبات طبعی و میلانهای شان کار کند.
(۸) برای پیدا کردن خصلت درست و عمده، نمونه بسیار ضروری است
چرا که در کودکان قدرتاً عادت تقلید میباشد. لذا علاوه از آزادی کار
ضرور است که نمونۀ خصلت خوب هر وقت پیشروی شان باشد
و بامردمان خوب ملاقی شوند، در کودکان همدردی میباشد، وطبعاً


٦٢٣

رفاقت پسند میباشند، وقتیکه همر اه رفقای خود ملاقی میشوند در انوقت
لحاظ کردن حقوق و خیالات دیگرانر امی آموزند، و در دلهای شان
خیال بهبودی دیگران و فرض پیدا میشود.

(٣) اطلاق این اصولها بر کارهای مکتب

اصول
(١) کودکان از کار خوش میشوند
(٢) در کودکان تخیل میباشد
(٣) در طبیعت کودکان بسیار شوق
معلوم کردن حالات اشیا نو میباشد
(٤) کودکان بسیار شائق مس کردن
و پالیدن اشیا میباشند.
(٥) کودکان مدنی بالطبع میباشند

اطلاق کی
(١) هر درس اینطور باشد که در ان چستی و چالاکی
بکار آورده شود.
(٢) کودکانرا بوقت بازی و ورزش بموقع
اختراع نمودن بازی جدید باید داد.
(٣) کودکانرا اوصاف اشیا را بکیفیتی برای
معلوم نمودن اوصاف وی کودکان باید
(٤) حتی الامکان هر چیز را نمونه و اشیا باید داد
(٥) زیاده تر وقت طلاب اینجوانرا
بطور اجتماعی در حفظ کوش دادن سر اشید
و قواعد نظامی و غیره صرف باید کرد.


۶۲۴
(۴)
تحائف (Gifts)
برای عملی در آمد کردن باصولات فوق فروبل چند شغل را برای
کودکان سه چهار ساله تجویز کرد و میدانست که بچه ها از همه پیشتر دیدن، لمس
کردن، و آزار دادن، و گشتن، و گردیدن، و خواهش کار گرفتن از حواس خود میکنند
برای حصول این غرض فروبل خواست چند شغل سهل و ساده و موزون
مرتب کند که بذریعه آنها هم مقصد تعلیم پوره و هم تقلید قدرت پوره شود
این اشغال را تحائف (Gifts) میگویند، لاکن مدرس باید که اینسخن را
بخوبی ذهن نشین خود کند که در اجرای اصول فروبل استعمال تحائف خود فروبل
ضرور نیست - تحائف فروبل مقصود بالذات نیست بلکه مقصود بالطبع
است، مقصود بالذات اصولات فروبل هستند، لهذا برای تعلیم نمودن
بر طرز بازیچه اطفال، کوشش مدرس همواره این باشد که اصولات فروبل
ضرور استعمال شوند، تحائف خواه از فروبل باشند خواه از شخص دیگر،
باکی ندارد، چونکه مدعای بازیچه اطفال، تعلیم کودک انست بذریعه بازی
بنابرین، ما چند تحائف آنرا بیان میکنیم، این تحائف با ترتیب درجه و یا
سلسلۀ بازیچه های تعلیمی هستند از استعمال اینها قابلیت توجه و مشاهدۀ ترقی


۶۲۵
میاید، تربیت دست و چشم میشود، وعادت فکر کردن پیدا میگردد-
غرض تعلیم جمله اقسام تا یکدرجه مطلوبه خاص بخوبی میشود.
تحائف کلان در ذیل درج میشوند :-
( ۱ ) این شش توپ رنگ دار میباشد، سه از رنگهای ابتدائی
میباشد، یعنی سرخ ، زرد ، و نیلی ، سه از رنگهای مرکب میباشد
یعنی سبز ، نارنجی وارغوانی ، این توپ ها را بذریعه تار ها بیک چارجوبی
می آویزند، کودکان اینها را گاه طرف بالا ، گاه طرف زیر، و گاه
طرف راست ، گاه طرف چپ و گاه بسوی یکدیگر وغیره وغیره
می اندازند ، بغرض چند قسم بازی میکنند ، بذریعه اینها کودکان برنگها
آشنا میشوند ، وشکل و خواص صریح آنها ذہن نشین شان میشوند -
اعضا مشق حرکات مختلف میکنند ، وتصور اطراف راست و چپ
و بالا و زیر میشود ، و چند الفاظ جدید می آموزند، برعلاوه چون
باهم بازی میکنند رفاقت و همدردی و محبت زیاد در بین شان
پیدا میشود ، رشک حاصل ، و خود غرضی وحسد دور میشود ،
و با هم رابطه اتحاد پیدا میکنند، غرض بذریعه بازی کردن با هم


٦٢٦

تربیت حمله میشود.
ببینید شکل ١٧

ارغوانی سبز نارنجی شکل
نیلی زرد سرخ

(٢) این شکل مشتمل بر گلوله و مدور و مکعب چوبیست، مدعا اینست
که کودکان از اشکال اینها واقف شوند و باهم مقابله کرده مشابـ[؟]
و فرق آنها را دریافت، و خواص شانرا معلوم کنند، اینطور در ذہن
شان ترقی مییابد، از شمار کردن اطراف مکعب شماره را یاد میگیرند
برای ادا نمودن خواص و نامها الفاظ می آموزند، نیز بر امور کلیهٔ
بنای ثبوت علم هندسه
برانست واقفیت
حاصل میکنند، غرضیکه شکل
بسیار تعلیم میشود
ببینید شکل ١٨


۶۲۷
(۳) این شکل یک مکعب چوبی میباشد که بهشت مکعب منقسم میشود
و او را صندوق اول عمارت میگویند و مقصدش اینست که طلبا را
علم شکل و شمار حاصل شود، و نسبت بین جز و کل را معلوم کنند
و از خاصیت تناسب اجزا کار بگیرند
و تصور جمع و تفریق ذهن نشین شان بگردد
شکل ۳
ببینید شکل ۳
طلاب این مکعب ها را گرفته بهم پیوست میکنند، و کم میکنند
و نتایج را بالفاظ خود بیان میکنند، و از آنها انواع اسباب و لوازم
کار آید یومیه خود را میسازند، مثلاً میز، چوکی، دروازه، زینه، وغیره
ازین شکل واقعیت ساخت و شکل و فوائد اشیا بر ایشان حاصل
و عادت لحاظ نگهداشتن قاعده و ترتیب پیدا میشود، و قوای
مشاهده و مقابله وغیره ترقی مییابند، و شوق زیاد میگردد
(۴) این شکل هم یک مکعب و بهشت شکل مستطیل منقسم است
طول هر مستطیل نسبت بعرض دو چند، و عرض از ضخامت دو چند
این را صندوق دوم عمارت میگویند، اغراض و فوائد و استعما تلیه


۶۲۸
از تحفهٔ سوم حاصل میشود، ازین نیز حاصل میشود، زیادیکه دار دو صفت
اینقدر هست که سطوحات و انجامهای مستطیل و مکعب هم
درین مشاهده میشود، و از مشق زیاد شکست و پیوست آن بساخت
اشیای مختلف آشنا میگردد، و نیز نگهداشتن خیال خاصیت تناسب
اجزا پخته میشود، علاوه ازان اشیا که برای ساختن آنها استاد
هدایت میکند، خود طلبا هم مطابق
خواهش خود اشیا میسازند ـ
ببینید شکل ۲۷
( ۵ ) این یک مکعب است که منقسم است ب۲۱ مکعب و ۶ نصف
و ۱۲ ربع مکعب، این صندوق سوم عمارتست، برین شکل هم
همان صادق می آید که در تحفهٔ سوم و چهارم بیان گشته است،
فرق صرف اینقد راست، که اکنون مشق و تعلیم، شکل و شمائر
جمع و تفریق نسبته زیاد میشود
وسعت سلسلهٔ تعمیرات هم زیاد میگردد
ببینید شکل ۲۵


۶۲۹
(۶) این هم یک مکعب است که عموماً منقسم است به ۱۸ مستطیل پوره، و ۶ نیم مستطیل، و ۲ نصف مکعب، این صندوقهای عمارتست، بذریعه این مشق زیادی در ساختن اشکال باندازه واشیای مختلف میکند، و در تربیت قوی ایجاد کوشش زیاد کرده میشود، چونکه اشیائیکه بذریعه این ساخته میشود همه اشیای درجه اعلی و بعدار میباشند، لهذا فوائدیکه ازین حاصل میشود نسبت بفوائدیکه سابق مذکور گشته بیشتر است.
ببینید شکل ۶
(۷) درین شکل تخته های صاف چوب چهار کنج و سه کنج میباشد که در پنج صندوق میباشند، این را هم صندوق عمارت گفته میشود و در هر صندوق ۲۴ تخته میباشد، در یکی تخته های شکل مربع در دیگری تخته ها اشکال مثلث متساوی الساقین قائم الزاویه، در سوم اشکال مثلث متساوی الاضلاع، در چهارم اشکال مثلث منفرجه الزاویه، در پنجم اشکال مثلث مختلف الاضلاع


۶۳۰
قائم الزاویه میباشد، همه این تخته‌ها مصالح سطحی است، و سامان
خوب برای ساختن اشکال باندازه مختلف و مشق فن منبث
کاریست، مدرس باید اشکال ساخته نشان بدهد، و سپس
سر کودکان بهمانقسم اشکال بسازد، و غیره و غیره.
بعد ازین بنهایت احتیاط بر سر کودکان مشق اقسام مختلفه
باید کرد، مثلاً کاغذ رنگین را قات کرده اشکال مختلف ساختن
و خس‌ها یا پارچه‌های کاغذ را بافیده اشکال مختلف ساختن
و در تصاویر و اشکال خرد و خوبصورت تارهای رنگین سوراخ
کرده نشان زدن، رسم کردن خطوط که بتدریج طویل و زیاده
پیچیده شده بروند، تا از آنها خود بخود اشکال جدید و خوشنمای
علم هندسه ساخته شوند.
(۵) مشغله‌ها
بذریعه مشغله‌ها تربیت طلاب میشود، اینها نهایت دلچسپ
و اقسام مختلف میباشد، فروبل و مقلدین او این مشغله‌ها را برای همان
طلاب خرد مرتب کرده‌اند که از سن استعمال کردن تحفه‌ها میبرآیند، اگر مشغله‌ها


۶۳۱
درست استعمال شوند فائدهٔ زیاد برای تعلیم میرسد، لاکن مقصد این نیست
که مجرد اختتام زمانه بازیچه استعمال آنها کرده شود، و نه این که مشغله ها را
ذریعهٔ فرحت و ساعت تیری خیال کنند، مشغله ها نه مکمل هستند و نه این
لازمیست که همه آنها استعمال شود، یا بیک ترتیب خاص آنها را بکار
بیاورند، لاکن حتمیست که طلاب بر آنها عمل کنند.
بطور مثال چند مشغله در ذیل درج میشود، مدرس مختار است که
هر کدام را مفید مطلب بداند همانرا بکار بیاورد.
مشغله ها برای کودکان از سن سه الی پنج سال :-
(۱) بازی همراه سرود. (۲) بازی بدون سرود.
(۳) نظمهای خرد را حفظ و گوش کردن.
(۴) بر تصاویر درس دادن، فائده اش اینست که هر چه کودکان میبیند
بیان نمودن آزاد در جملاتی آموزند، بذریعهٔ این ترقی زبان ایشان میشود.
(۵) باتصال خسهای خرد اشکال حروف ساختن.
(۶) کاغذ را قات کرده، یا بمقراض بریده اشکال یا اشیای
مختلف ساختن، مثلاً گل ها یا پاکت ها وغیره.


٦٣٢

(٧) بذریعه تخته های خرد مختلف شکل و رنگ دایره ثبت نگاری کردن
(٨) از کاغذ بوریا ساختن، یعنی پارچه‌های اریب طویل کاغد
رنگه را بافته اشیای مختلف ساختن، مثلاً پارچه‌های
کاغذ اریب را اینطور بافتن که بوریا تیار شود.
(٩) رسم آموختن.
(١٠) بذریعه سوزن بر کاغذ نشان نموده خاکهای اشیا ساختن
(١١) مهره‌ها را سفته تسبیح یا حمائل گردن ساختن.
(١٢) کاغذ ڈبل که بدان بذریعه سوزن پیشتر سوراخ و نشان کرده
شده باشند، از تارهای رنگه پشمی نمونه جات خاکه ها تیار کردن
(١٣) بذریعه مکعب های خرد چوبی اعداد و هندسه ها ساختن.
(١۴) الفاظ ساختن.
مشغله‌ها برای کودکان از سن پنج الی هفت سال:-
(١) بازی همراه سرود و بدون آن.
(٢) درس بر تصاویر (٣) دروس اشیا.
(۴) دروس حکایتها. باید حکایتها از تاریخ وطنی خود باشند.

سراج‌الاخبار افغانیه ۱۲ شماره ششم سال پنجم


۶۳۳
(۵) نظمهای دلچسپ و مفید را یاد کردن.
(۶) کاغذ را قات کرده یا بمقراض بریده گل و غیره تیار کردن.
(۷) بذریعه پارچه های باریک و طویل کاغذ رنگه بوریا و غیره
بافتن و تکه های اشکال مختلفه ساخته به یک کاغذ
ڈبل چسپت کاری کردن.
(۸) رسم آموختن. (۹) پارچه های کاغذ را بهم بافتن.
(۱۰) پیمائش و اندازه طولانی نمودن.
(۱۱) وزن کردن و اندازه اوزان نمودن.
(۱۲) بذریعه گل یا موم و غیره نمونه جات ساختن.
(۱۳) گل کاری ساختن، یا بذریعه سیم با تکریها و کلاه ها و غیره
ساختن.. بافتن بوته ها و یاره ها.
(۱۴) بذریعه تکه های خرد چوبی مکعب الشکل اعداد ساختن.
(۱۵) الفاظ ساختن.
علاوه ازین مشغله ها مشغله های دیگر هم بسیار میباشند که
معلم باید بهما نرا بیاموزد که سامان آنها بسهولت مهیا میشود و بسیار کار آمد باشد.


۶۳۴
(۶) فوائد
بذریعه طرز بازیچه کودکانرا بسیار فائده میرسد، ما آن فوائد را اجمصاصاً
بیان میکنیم. کودکان فرمانبرداری و قائم نمودن توجه را می آموزند، در صحت ظر
و درستی استعمال دست بسیار مدد میرسد، کودکان شمار را یاد میگیرند،
و بماهیت رنگ و شکل آشنا میگردند، و نیز برای شان مشق تقلید
و ایجاد و رسم حاصل میشود.
(۷) شکل و رنگ
چونکه ما اول اشیار ا برنگ و شکل میشناسیم، بنابرین ضرور است
که اول تصور آنها نشان داده شود، کودکان اشیای خوشرنگ و شکل را
دیده خوش میشوند، و همراه آنها بازی میکنند، اینطور خواه مخواه تصور آنها
در دلهای شان پیدا میشود، پس مدرس را باید که بازیچه ها و اشیای خوشرنگ
و خوش شکل مهیا نموده بذریعه آنها تصویر هر دو را قائم کند.
(۸) رنگ
برای قائم نمودن تصویر رنگها سه درجه مقرر میکنند- در درجه اول
صرف رنگهای ابتدائی، سرخ و نیلی و زرد را می آموزند،


۶۳۵
در درجه دوم مقابله عکسهای مختلف و رنگهای تقسیم را نموده
فرق او را دریافت میکنند - در درجه سوم رنگهای مرکب، یعنی
رنگهائیکه از آمیزش رنگهای ابتدائی پیدا میشوند و عکسهای
مختلف آنها :-
(۱) رنگهای ابتدائی
کدام رنگ، مثلاً بسیار تکه های پارچه سرخ رنگ را بگیرید
و یک یک تکه را بدست هر بچه بدهید، و خود هم یک تکه را گرفته بگوئید
که این تکه سرخ رنگ است، و این را چند مرتبه سر طلاب
بطور اجتماعی بخوانید - پس دیگر مختلف اشیای همان رنگ را
بگیرید، مثلاً پارچه های کاغذ سرخ، و نارها و ثمر و گل غیره
همۀ اینها را علیحده علیحده گرفته پرسان کنید که رنگ اینها چیست
و نیز از کودکان نامهای دیگر اشیای همان رنگ را
باید پرسید، وقتیکه برایشان تصور او بخوبی حاصل شود
در انوقت درس رنگ دیگری شروع نموده تصور آنرا هم
بر همین منوال قائم باید نمود- پس بر سر شان مقابلۀ هر دو


٦٣٦
رنگ نمائید اشیای هر دو را مخلوط کرده یکجا گذاشته
بعد از ان اشیای هر رنگ را بر سرشان جدا نماید علیٰ هذا القیاس
رنگ سوم را هم بمینطور بیا موزید.
(۲) عکسهای رنگهای ابتدائی
چون طلاب را تصور رنگهای ابتدائی بخوبی حاصل شود
سپس از انها اشیای عکسهای مختلف را از هر رنگ گرفته
بر سر کودکان مقابله آنها را نموده فرق شانرا استخراج نمائید
و دیگر اشیای همانقسم عکسها را نیز نشان داده پرسان کنید.
(۳) رنگهای مرکب
دو رنگ ابتدائی بگیرید، مثلاً سرخ و نیلی، هر دو را بکودکان
نشان داده و بطریقی که علیٰحده علیٰحده در آب حل کنید. و و
دو هر هر رنگ تکه پارچه سفید را رنگ کرده بایشان نشان بدهید
سپس هر دو رنگ را مخلوط کنید، و درین رنگ مرکب هم
یک تکه پارچه سفید رنگ کنید. رنگ این تکه از هر دو تکه اول
جدا خواهد بود، بعد بکودکان نشان داده نام این رنگ مرکب را


۶۳۷
بگوئید سپس دیگر اشیای همان رنگ را بنمائید و بذرایعۀ
منشور مثلثی عکس شعاعهای آفتاب را بر کاغذ انداخته نشان
بدهید، همینطور تصویر دیگر رنگهای مرکب را قائم کنید، و با هم
مقابله نمائید، واشیای عکسهای مختلف رنگهای مختلفه را
بنمائید، و سرشان اینقدر مشق کنید که طلاب بمجرد دیدن بگویند
که این شیی فلانی رنگ است.
نوت
خاکه درس هر رنگ برای تدریس کودکان خُرد.
(۱) تکه های رنگهای مختلفۀ کاغذ، و پارچه و پشم و غیره را بگیرید،
واز جمله آنها تکه های یک رنگ خاص را منتخب نموده
آن رنگ را بر دلهای طلاب نقش کنید.
(۲) طلاب را بگوئید که آن رنگ را بخوبی بشناسند:-
(ا) برتختۀ کاغذ.
(ب) برتخته های خرد که با هم مخلوط کرده باشند.
(۳) نام رنگ را بگوئید.


۶۳۸
(۴) از طلاب نام اشیای همان رنگ را پرسان کنید :-
(ا) آن اشیا که رنگ آنها مدام همان میباشد.
(ب) آن اشیا که رنگ آنها بعض اوقات همانقسم باشد
شکل
(پ) بعد از رنگها تصویر اشکال مختلفه را قائم باید نمود، چرا که شکل
بذات خود کدام شی مجسم نیست، لہذا تصویر اشکال را هم بذریعه
اشیا قائم باید کرد، مدرس باید کہ اشیا و بازیچه ہای اقسام مختلفه
مہیا بسازد، مثلاً توپ و پیسه و کمان و حلقه ہا و عراده و خط کش
و تخم و مکعب و اشیای مخروطی الشکل وغیره ۔ و دیگر اشیا که
ہم شکل اشکال فوق باشند، باز تصویر هر یک را علیحده علیحده
قائم کند، از همه پیشتر تصویر شکل مدور را قائم باید نمود، چرا که این سهل
و ساده است، و درین فقط تصویر مدوریت قائم کرده میشود.
چند توپ بگیرید، و بدست هر بچه یک توپ بدهید، و خود
هم یک توپ را گرفته بر زمین لول بدهید، طلاب را هم بگوئید که
توپهای خودشانرا بر زمین لول بدهند، بقرار قاعده این توپهاتا یکت


۶۳۹
بزمین لول خواهد خورد، باز کدام شی مسطح را بگیرید مثلاً پارچه چوب
این را هم لول بدهید لاکن پارچه چوب لول نخواهد خورد، الحال
بطلاب بگوئید که توپ چونکه مدور است بدینواسطه لول خورده
میتواند، و پارچه چوب مسطح است، بدینواسطه لول نمیخورد، بلکه
بر زمین قائم میشود، اکنون بر سر طلاب بطور اجماعی بخوانید که توپ
مدور است، همین قسم چند شی را دیگر نشان بدهید، مثلاً مهره
سیب وغیره، پس از طلاب نامهای دیگر اشیای مدور را
پر سان کنید، همینطور تصویر اشکال دیگر را بذریعه تجربه و مشاهده
قائم کنید، در ابتدا گفتن نامهای اصطلاحی شان ضرور نیست
فقط در زبان معمولی نامهای آنها را باید گفت، برای قائم نمودن
تصور حجم، چند اشیای همشکل را بگیرید و آنها را بیک شی حجم دارِ
همان قسم شکل مقابله نمائید، هر دو شی را پہلو بہ پہلو یا بالا و زیر
یا بیک ظرف نهاده مقابله نمائید و ببینید که کدام شی جای
زیاد میگیرد پس بگوئید که هر قدر جای را کدام شی میگیرد همانقدر
حجم آن میباشد، برای تصور طول و عرض و ضخامت، اشیاء خرد


۶۴۰

همشکل بگیرید، مثلاً کتب، تخته ها، تخته های سلیت و غیره یکی را
بر دیگر مانده و نیز مساحه نموده مقابله نمائید و فرق آنها را استخراج
کنید، برای فهماندن سطحات این قاعده است که بر تخته سیاه خطوط
مستقیم و اریب و قوسی و منحنی و عمودی و افقی یکه یکه رسم کنید
و طلاب هم بر تخته های سلیت خود رسم کنند، چون در رسم این خطوط
آنها را خوب مشق حاصل شود پس ساخت زوایا را مشق نمائید،
بعد از ان یکه یکه نمونه اشکال سه کنجه و چهار کنجه و دیگر کثیر الاضلاع
و غیره بر تخته سیاه رسم نموده نشان بدهید، باز این اشکال را تحلیل کنید
سپس بدد طلاب آنها را ترکیب داده باز بر تخته سیاه بسازید
و بعد از ان طلاب مشق همان اشکال را بر تخته های سلیت خود
بنمایند، باز همان اشکال را طلاب از میان تخته های چوبی خرد
و تخته های کاغذ و غیره منتخب کنند، اکنون نام آنها را باید گفت،
و دیگر اشیاء مقرون از طلاب باید پرسید، برای فهماندن انحنا از توپ
و نارنج و غیره کار بگیرید و همراه اشیای مسطح آنها را مقابله کنند.
نوت خاکہ درس شکل برای تدریس کودکان :-


۶۴۱
(۱) چند مثال آن شکل را بیان کنید.
(۲) شکل را بدو طرز ذیل بخوبی ذہن نشین نمایید.
(۱) بذریعه تحلیل.
(۲) بذریعه ترکیب.
(۳) طلاب را بگوئید که آنها شکل را بشناسند:-
(ا) بر تخته کاغذه
(ب) بر تخته های چوبی خرد.
(۴) نام و معنی نام را بگوئید.
(۵) از طلاب امثله مقرون آن شکل را پرسان کنید.
خلاصه
(۱) بانی بازیچه اطفال فروبل بود، این شخص باشنده جرمن بود
و در آغاز صدی نوزدهم عیسوی تعلیم میداد.
(۲) نامبرده ملاحظه طبایع اطفال نمود، و مقوله او بود که بنای
تعلیم را بر ملاحظه طبایع اطفال باید ماند.
(۳) اصولات کلان او بر حسب ذیل بودند:-


٦۴٢
(١) تربیت را زود شروع باید کرد.
(٢) کودکانرا مطابق طبیعت و استعداد شان تعلیم باید نمود.
(٣) هرسه قوای کودکانرا تربیت باید کرد، یعنی جسمانی
و ذهنی و اخلاقی.
(۴) بنای تعلیم کودکانرا برجستی و چالاکی ایشان باید نهاد
و اوشانرا بذریعه مشق باید آموخت
(۵) در کودکان شوق قدرت را زود پیدا باید کرد
(٦) قوای تقلید و ایجاد کودکان را متواتر بکار باید آورد
(٧) کار مکتب را خوشگوار و فرحت بخش باید نمود.
(٨) باید که در مدرس اوصاف ذهنی و اخلاقی خصوصی باشند
و برای حصول این غرض مناسب تربیت او باید نمود.
(۴) برای کار بند بودن برین اصولات چند شغل مرتب کرد.
آلات اینها را تحائف میگویند، هفت تحفه اول بقرار ذیل است:-
(١) شش توپ پشمی نرم برنگهای مختلف.
(٢) یک گلوله و مکعب، و مدور چوبی.


۶۲۳
(۳) یک مکعب که منقسم به هشت مکعب خُرد میباشد.
(۴) یک مکعب که در ان هشت تکه مستطیل میباشند.
(۵) یک مکعب که در ان ۲۱ مکعب کامل و ۶ نصف و ۱۲ ربع مکعب
شامل میباشد.
(۶) یک مکعب کلان که عموماً مشتملبر ۱۸ مستطیل مکمل و ۶ نصف
مستطیل و ۱۲ نصف مکعب میباشد.
(۷) پنج صندوق تخته های خرد چوبی برنگهای مختلفه میباشند
(۵) بعد ازین تحائف، دیگر شغلها استخراج شده است که آنها را مشاغلۀ
میگویند، مثلاً اتصال نمودن چسها، و بافتن و رسم وغیره.
(۶) فوائد طرز بازیچه (در بیان فوائد ملاحظه شود)
فصل چهارم
رسم (DRAWING)
تمهید
(۱) رسم نیز مانند تکلم و نوشتن، یک قسم طریقۀ اظهار است، باندیعۀ آوازها


۶۴۴
در تقریر اظهار خیالات خود را میکنیم، و در تحریر بذریعۀ حروفهای مقرره
خصوصی اظهار آوازها مینمائیم، و در رسم نقش خود اشیائی بر میداریم
ما در تحریر و رسم چشمها و دستهای خود را، و در تقریر زبان خود را
استعمال میکنیم، تحریر و رسم یکقسم دیگر هم با هم مشابه است، یعنی
بذریعه هر دو، ما خیالات خود را بر کاغذ ظاهر کرده و باشخاص دیگر
رسانده میتوانیم، بلحاظ آنکه رسم ذریعه رساندن خیالات با شخاص
دیگر بیک قسم از نوشتن بهتر است، چرا که تحریر را همان اشخاص
فهمیده میتوانند که از حروف خصوصی آن زبان واقف باشند لان
رسم را جمله اهل زبان بسهولت درک میکنند.
(۲) فوائد عملی رسم
رسم بسیار فوائد عملی هم دارد که اندازه و قیاس آنها مشکل است
از قابلیت رسم، در انسان فرق زیاد پدیدار میشود، و میتوان رسام
و غیر آنرا بدو کارگر تشبیه داد، رسام بمنزله کارگریست که نگرانی دیگر کارگرا
هم کرده میتواند، آن دیگر حِرف، زیر دست کدام کارگر لائق کارکرده
میتواند، چونکه کارگر اول قابلیت خاگه کشیدن بزودی دارد، لهذا


٦٢٥
ہر شی یا جزو آنرادیده فورا نقش آنرا برداشته میتواند و آن خاکه
یا نقشه جائی تراکه دیگر اشخاص نزد او روانه میکنند بهمه در فورآیک
نظر میفهمد و نقشه خیالات خود را هم طوری رسم کرده میتواند که دیگر
کارگران یا افسران و صاحبان نقشه فورا و بسهولت اورا فهمیده توانند
(۳) فوائد عقلی مطالعه رسم
لاکن اشخاصیکه رسم را یاد دارند و در آنها صرفه همین قابلیت میباشد
که خود بزودی خاکه ہای اشیارا رسم میکنند، یا کار اشخاص دیگر را
بسهولت میفهمند، بلکه آنها در متواتر کوشش رسم نمودن نقشهائی
اشیا و نقل کردن دیگر نقشه جات اشیارا بنہایت غور مشاهده
میکنند، ومحل و مقامات و حصص اشیارا با احتیاط تمام مقابله ودق
سی مینمایند، وحصص مختلف را با هم مقابله، وطول وعرض را
ابنهایت صحت و درستی اندازه میکنند، و در همه امور فوق حس باصره
متواتر کار آورده میشود، بدینطور خوب تربیت این حس میشود
مگر آنها اشیا را فقط غور مشاهده نمیکنند، بلکه پر کاغذ نقش آنرا هم
بردارند و درین کار بر اعصاب دستہای خود بتدریج اقتدار


۶۴۶
قدرت حاصل میکنند که بمحض اشاره چشم کار کردن باشروع میکنند
پس ما می بینیم که در رسم تربیت هر دو دست و چشم میشود و طالبان
بزودی و بصحت مشاهده کردن حصص اشیا و صورت و شکل آنها را
یاد میگیرند، در وقت نقل کردن نقشه جات اشیا طلاب در کار خود
بالکل محو میشوند، و در کوشش رسم کردن نقشه جات بصحت
و درستی غرق میباشند، و درین کوشش عادت توجه شان تقویت
مییابد، علاوه برین طلاب متواتراً گاه بر خودشی و گاه برنقش
آن نظری اندازند بدینطور صورت آن بار بار پیشروی نظر
می آید، در وقت رسم کردن نقش حصص اشیا در بین خود اشیا ونقشه ها
آنها یک قسم تعلقات پیدا میشود پس از تکرار اینقسم تعلقات
بقوت حافظه بسیار فائده میرسد، بعلاوه هر خط نقشه را همراه اصل
مقابله میکنند، و این را هم فیصله میکنند که هر خط را از کجا شروع باید
و رخ آن کدام سو باید و کجا باید انجامید و ازین که آیا آن خط اصل را
بدرستی ظاهر میکند یا نی تربیت قوت فیصله طلاب هم میشود
لکن خاتمه رسم همین نیست که صرف نقشه جات اشیا رسم شوند،


۶۴۷
ملکه بعضی اوقات نقشه جات جدید بخیال خود رسم کرده میشوند در رسم
نمودن انضم نقشه جات خیالات را یکجا فراهم کرده از قوت
متخلیه کار گرفته میشود، فائده دیگر اینست که از مشاهده کردن تناسب
حصص وموافقت رنگها رفته رفته خوبصورتی اشکال عمده
و خوش مینماید، بنابرین از رسم تربیت مذاق هم میشود پس معلوم
که از رسم تربیت دست و چشم میشود، قوت مشاهده زیاد میگردد،
توجه تقویت مییابد، قوت حافظه زیاد میشود، قوت فیصاله ترقی
مییابد، اکثراوقات قوت متخلیه استعمال یافته و بتدریج مذاق
طلاب زیاد میگردد.

نقایص عام در آموختن رسم
اگرچه رسم یک نهایت عمده ذریعه تعلیم است، لاکن تا بحال انداریها
معلمین پسند میکنند. و نه طلاب ! معلومه ممنون باعث این امر مشکلیت
چونکه معلمین را چندان لیاقت درین مضمون نمیباشد لهذا دراموختن
این مضمون هیچ لطف بر داشته نمیتواند کودکان قدرةً میخواهند که
نقشه جات اشیا را رسم کنند، لاکن مدرسین بحالی ایفاے این خواہش


۶۴۸

برسرشان از کتابچه‌های چاپی اشکال ساختگی را نقل میکنند،
و بجای رسم نمودن نقشه‌جات بسیار اشیای مختلفه طلبها را
بر اندراج باریکی خطوط و سخنهای غیر ضروری مجبور میدارند، و کار
بسیار آهسته میشود و بسیار مشکل معلوم میشود، و درین هیچ لطف
و حظ حاصل نمیگردد، با وجودیکه طلبه شوق بسیاری برنگ دارن
میباشند، مدرسین در اطاق جماعت رنگ نگاه نمیکنند، بلکه نام
رنگ را هم نمیگیرند، ازینجهت طلبه ازین مضمون بنفرت کردن شروع
میکنند، چراکه اشکالیکه رسم میکنند هم بی‌معنی میباشند، خوبی و حالیرا
که ازان اشکال امید میشود ایشان هیچ نشان داده نمیتوانند، لهذا
کار مشکل و ثقیل معلوم میشود، و درباره رنگ که طلبا شوق آن
دارند هیچ خیال نمیشود، و این خیلی قابل افسوس است که طلبا
در آغاز تعلیم رسم اشکال اشیاء خیلی شوقمند آن میباشند، ولی
رفته رفته بعد از یکماه و سال که رسم را می‌آموزند همه شوق‌شان گم میشود.
(۵) طرز دلچسپ ساختن رسم
اگر مدرسین قدری غور کنند، از بیان فوق یقین خواهند کرد که تا


٦٢٩

الحال این مضمونرا بالکل بطرزهای غلط آموخته اند، و اگر حال بخواهیم
که این مضمونرا دلچسپ بسازیم پس کوشش باید کرد که شوق
طلبه را باخراج برنگ مد نظر داشته باشیم، و اشکال اشیای اصلی
رسم کنیم، و از قوت ایجاد طلاب کار بگیریم و بر باریکی و صحت خطوط
اندک توجه نمائیم، و مدعا این باشد که اشیائیکه پیشروی طلاب
مانده میشوند، اوشان بزودی نقشه جات آنها را رسم بکنند، طلابرا
باید فهماند، که خطوط کلان شکل مطلوبہ را فوراً معلوم بکنند، و طول و عرض
و رخ آنها را درست اندازه بنمایند، و آنها را بزودی و بسهولت
بر کاغذ رسم کنند، و پیشتر از انکه خطوط خرد و لگ و غیره را درج نمایند
خیال مجمل شی را داشته باشند.

(۶) طرز آموختن رسم
مثلیکه هر مضمونرا می آموزند همینطور رسم را هم دلچسپ ساخته
بتدریج باید آموخت، بخیال ما طرز ذیل خیلی مفید ثابت خواهد شد
(اول) رسم نمون برتخته های سلیت، درست گرفتن پنسل
طلبا را اولاً سخن باید آموخت که پنسل را چطور بدستی باید گرفت


۶۵۰
از بهر حصول این مقصد برای طلاب نمونه جات کاغذی
(Card-board patterns) مهیا باید کرد، طلابرا باید گفت که نمونه جات
کاغذی را بر تخته های سلیت مانده و بدست چپ مضبوط
گرفته بذریعه پنسل هر چهار طرف ملحق بانجا مهای نمونه
خطوط رسم نماید، وقتیکه نمونه جات را بردارند خاکهای
آنها بر تخته های سلیت (یا بر کاغذها) ظاهر خواهد شد،
در ابتدا اشکال آسان علم هندسه را همینطور رسم باید کرد؛
بعد ازان مجموعه های همان اشکال، باز رقم رقم اشکال
خوبصورت، و در آخر حروف واشکال کتب رسم باید کرد،
وقتیکه طلاب اشکال علم هندسه را رسم کنند، در انوقت بانها
آنها را هم باید گفت، مثلاً مثلث ، و مربع وغیره، ازین لسگان
فوائد کلان حاصل میشود، و خرد ترین طلبه هم این کار را کرد
میتواند و لطف بسیار در آنها حاصل میشود، و بر اعضای
مچ دست زوری آید، و از ابتد در طلاب عادت رسم نمودن
اشکال بصحت پیدا میشود، زود بانها آشنا میشوند، این


۶۵۱
اسباق را زیاد دلچسپ و مقید ساخته میتواند بشرطیکہ برتختہ ہای
چند خطوط بذریعه دست آزاد (Freehand) رسم نموده شود
در اسباق درجه سوم، طلاب تقسیم خطوط رسم کنند تا که انها یک کیفیت ایا
یک شکل بشکل دیگر معلوم شود، در اسباق درجه سوم
اشکالیکه بر سر طلاب رسم مینماید در آنها خطوط اریب متوازی
رسم کنید که رخ آنها از طرف راست بسوی چپ باشد.
(دوم) رسم کردن برتخته های سلیت، رسم نمودن اشکال
قائم الزوایا، اول بذریعه خط کش، بجد بدست:-
(۱) خطوط مستقیم.. اول معنی خطوط عمودی (Vertical)
و افقی (Horizontal) و اریب (Oblique) را بخوبی با بفهمانید
مدرس باید خطوط عمودی و افقی و خطوط اریب و متوازی
اقسام مختلف را برتخته سیاه رسم کند و طلاب نقل انها را
برتخته هاسلیم خوج بذریعه خط کش بردارند سپس اصطلاحات
مناسب باید گفت، و احتیاط خصوصی درین مربا ید کرد
کہ تصور خطوط مستقیم و عمودی در ستا د ہن نشین طلابات


٦٥٢
بگردد، اگر درینوقت طلاب تصویر درست قائم کنند
درآینده از بسیار اغلاط محفوظ میمانند، ببینید خا که
(ب) اشکال مستقیمة الخطوط را بذریعۀ خط کش رسم کردن
بعد از ان بر سر طلاب اینطور مشق باید کرد:-
(١) رسم نمودن دو خط افقی که طول شان مساوی،
وفاصله مابین هم برابر باشد مثلاً (٢ * ٢) +
(٢) بذریعه دست خط عمودی رسم کرد؛ انجام های آنها را
پیوست کردن، واینطور قائم الزوایا جوره ساختن.
(٣) بذریعه خط کش بر خط افقی بفاصله دو دو انچ نقطه
مانده آنرا بسه حصه مساوی تقسیم کردن.
(٤) خطوط عمودی رسم کرده قائم الزوایا را بچند مربع
مساوی تقسیم کردن.
(٥) اشکال این مربع ها را رسم کردن، و هر مشق را
چند مرتبه تکرار باید نمود، و خطوط اخر در انجوابده شد
باید کشید، بدینقسم مدرس درس ها مربع ها را بر سرطآآن

[Margin Text:]
قاع[؟]
مدرسه
مکتب سید عبد الاحد
سرکاتب اوقاف


خاکه عبا.

۶۵۳

تنها از چپ بسوی راست رسم نموده میتواند،
یا از چپ سوی راست و از راست سوی چپ

بهر دو قسم رسم میتواند، یا در یک یا دو مربع خطوط
به سرشان رسم نموده میتواند غرض این مشق


۶۵۴
بطور مختلف اجرا نموده میشود و صدها قسم اشکال
بذریعه خطوط مختلف وسایه افگنی ساخته میشود
و بذریعه خطوط مستقیم اشکال دیوارها (Shading)
و دروازه ها و دریچه ها، وقالین ها وغیره رسم نموده
میتوانند، واگر مدرس از ابتدا بگوید که مطابق فلان
نمونه نقشه رسم کرد ها هستیم در طلاب شوق نیا
پیدا خواهد شد، و بموجب هدایات مدرس بتدریج
در وقت رسم کردن نقشه آن نمونه در طلاب دلچسپی
زیاد پیدا میشود، درین موقع صاف ظاهرست
که مدرس بر تخته سیاه یک یک خط رسم کرده نقش
شکل آنرا میبر دارد، و طلاب تقلید آنرا میکنند
ببینید خاكه ۲
(ج) اسباق که در آنها طلاب از استعمال سیث سکویر یعنی
مثلث (Set-Square) واقف میشوند، مدرس باید
برای توضیح کردن این اسباق یک مربع و یک مستطیل

کتاب علم الاشیا
صنف اول
مدیر کل


۶۵۵

و یک مثلث متساوی الاضلاع و یک مثلث منفرج الزاویه
مهیا نماید ، و بر تخته سیاه تشریح بیان کند. که یک مثلثی
بذرایعه دست چپ محکم میگیرند، و بدست راست
مثلث دیگر را متحرک میسازند. در وقت مشق طلاب
ترتیب ذیل را اختیار باید کرد :-
(۱) بر کدام زاویه خطوط متوازی رسم کردن
(۲) ساختن زوایا، و تصور درست معنی اصطلاحات
مختلف را قائم نمودن ۔ اگر مدرس بر مقامات
مختلف زوایای قائمه و منفرجه و حاده
رسم کرده پس مستقیم خطوط رسم کند که چون آنها
یکدیگر را قطع کنند زوایای قائمه و منفرجه و حاده
پیدا میشود، پس اینطور معنی اصطلاح زاویه بر دلهای
طلاب بخوبی نقش خواهد شد.
(۳) معنی لفظ عمودی را خیلی باحتیاط بیان باید کرد
(۴) اشکال مربع و مستطیل و مثلث ها را بر جای مختلفت تخته سیاه


۶۵۶
خاکه ۲
رسم کرده بر سر طلاب نقل آنها را باید برداشت.
(۵) اکنون بر طلاب اشکال مستقیمة الخطوط اقسام مختلف را
رسم باید کرد، که مدار آنها بر مربع و مستطیل باشد.

(ا) اول بمعاونت خط کش
(ب) بعد بذریعه دست آزاد (Freehand) ببینید خاکه ۲


۶۵۷
(سوم) تیاری رسم کردن بر کاغذ - رسم کردن بر کاغذ مربع دار.
نوست - بر هر کاغذ که رسم میکنید باید بان مربعهائی همگون
رسم شده باشد و هر مربع ۱/۴ انچ باشد کتابچه های مربع دار
که برای حل کردن سوالات دنتاس میشود برای این
مطلب بسیار مفید است.
( ۱ ) این سخن را درین کار ملحوظ باید داشت که طلاب خطوط
فکر کرده و سنجیده رسم نمایند یعنی این را بخوبی معلوم
که هر خط از کجا شروع میشود و عرض کدام سو میباشد
و طول آن چقدر است و کجا ختم میشود درین کار
طلاب از مربع ها بسیار مدد حاصل میکنند و درین هم
بر هر طالب بسهولت مشق اقسام مختلف نموده میتواند
(ب) در نوقعت باید مشق طلاب مشتملبر امور ذیل باشد:-
( ۱ ) وترهای مربع ها را بیک رخ رسم نمودن.
( ۲ ) وترهای مربع ها را برخهای مختلف رسم کردن.
( ۳ ) رسم نمودن بی ها و دیگر اشکال مستقیم الخطوط


۶۵۸ خاکه ۳


۶۵۹
که در مربع ها ساخته میشود .
(۴) رسم کردن نقشه جات اینقسم اشکال که بذریعه
خطوط مستقیم صورت پذیر میشوند، مثلا پیاله وغیره
(۵) رسم نمودن نقشه جات انجامها قالین ه گلیم یا وغیره
(۶) رسم نمودن نقشه انجا سهل و ساده .
خاکه ع ملاحظه شود . سنه
(ج) بر تخته سیاه مربع ها رسم باید کرد، و درین مشق امور ذیل شامل میبا
(۱) نمونه نشان باید داد.
(۲) تحلیل آن باید کرد. خت.
(۳) یک یک خط رسم نموده نمونه را بر تخته سیاه مکمل بایسیا
(۴) سر طلا ب هر خط، مانند خط بر تخته سیاه رسم باید کرد
(۵) در جا عت شکردش نمود و هر خط را بوقت رسم کردن
آن اصلاح باید نمود.
(۶) سرطالب نمونه را دوباره رسم باید کرد، و انطور
تصویر آن خاکه را قایم باید کرد.


چهارم (د)
٦٦٠


چهارم (ب) ٦٦١


۶۶۲
(۷) شکلی که طلاب دوباره رسم نمایند، در بعض حصۀ آن
سایه افگنی هم نمایند (Shading)
(د) پیشتر از شروع نمودن درس دیگر به سر طلاب شکل درس
سابقه را بدون مددنونۀ عینی بیاد رسم باید کرد.
(چهارم) رسم کردن بر کاغذ ساده.
اکنون طلاب برای اینسخن تیار گشته اند که بر کاغذ ساده
اشکال کتابچه های چاپی را رسم کرده بتوانند، اول رسم
انجمای کلا را شروع باید کرد، یعنی اینقسم انجهای که حصص
دوایر یا اشکال مخروطی باشد، باز اشکال شیشه های مجوّف
و محدّب رسم باید نمود، و دوایر و اشکال بیضوی باید سا
و نیز اینقسم اشکال رسم باید نمود که ازینها ساخته میشود
یا بر اینها انحصار دارد پس اشکال گلها و بوته ها رسم
باید کرد، که اکثر بر کتابچه های چاپی میباشد؛ الحال یاد داشتن
دو سخن ضرور است، یعنی تربیت نمودن دست و چشم هردو
مطلوب میباشد، لہٰذا مدرس باید پیش از انکه طلبا برسم کردن
فرد ۱۷۵
ع ۱۷۰
مکتوب عبدالرحیم
مکتوب شرفیقی


۶۶۳
شکلی آغاز نمایند آنها را مکلف دارد تا همان شکل خیالی را
بغور معاینه کنند انتخاب خطوط کلانرا بر سر آنها بکند.
خاکه ۵


۶۶۴
و کدام خط عملی مفید و ضروری را پرسان کند، و آن شکل را همراه
کدام شی مربوط سازد (مثلاً برگ کدام درخت، یا گل کدام
بوته، یا بکدام گلدانی وغیره) نیز بسوی آن مقامات متوجه کند
که از انجا کدام خط منحنی از خط دیگر عملی پیدا میشود، یا از ان میرآید
و این را هم سر آنها مشاهده نماید که اگر آن خطوط منحنی را امتداد
دهند چرا یکدگر را قطع میکنند، تا انچه چشم مشاهده کرد، الحاصل
آن شکل را بدست رسم باید نمود:-
(۱) مدرس باید بمدد طلاب خطوط عملی را بر تخته سیاه رسم نماید
و حدود آن شکل را مقرر کند.
(۲) خطوط کلان آن شکل را رسم باید کرد، اول خط بسوی چپ
باز خط جانب راست که مقابل آن باشد.
(۳) بعد ازین حدود خطوط داخلی را مقرر باید نمود ۔ از بالا
سوی زیر، یا از درون جانب بیرون .
(۴) بعده این خطوط را در شکل خفیف رسم باید کرد.
(۵) باز خطوط عملی را محو باید کرد.


۶۶۵

(۶) جمله خطوط شکل را روشن و کلان باید ساخت تا اگر ممکن باشد
بر همان صفحه نقل آن شکل را به پیمانه خرد نماید تا کاغد
ملاحظه شود. بعد از ین باید مدرس در جماعت گردش
نموده کتابچه هر طالب علم را معاینه نماید و غلطیها را بگیرد
بلکه بهتر است خود طلاب اغلاط خود را معلوم کرده
اشکال را صحت نمایند. باید مدعای مدرس این با شد
(۱) آن شکل ختم شود (۲) کدام طالب با نمانند.
(۳) حتی الامکان تعدا خطوط عملی کم و بطور صاف
و واضح مرتب باشند.
(۴) همه کار خیلی با احتیاط شود.

(۷) رسم موڈل یعنی نمونه
در رسم موڈل یعنی نمونه زحمت بسیار این میباشد که موڈل یعنی جتوور
آن شی از مقامات مختلف بنظر مختلف می آید. و چونکه دو طالب
هم بیک مقام نمیباشند. لهذا صورتها ی موڈل بقدر تعدا د طلبا
مختلف میباشد. اگرچه بر هر طلاب همان صورت موڈل را رسم باید کرد


٦٦٦
که بنظر آنها می آید باوجود اینهم لازم است که چند اصول ذیل را
ملحوظ دارند :—
(١) خطوطیکه در موڈل عمودی میباشند، در شکل هم عمودی میما[نند؟]
(٢) آن خطوط متوازی که از طرف نظارگی بجانب بعید میروند،
معلوم میشود که بسوی یک نقطه میروند.
(٣) آن خطوط متوازی که برسطح کدام تصویر یا شکل زاویه قائمه
میسازند، معلوم میشود که بسوی نقطه نظری میروند.
(٤) خطوط افقی که از نظارگی بسوی بُعد میروند، اگر چشم بیننده
سوی بالا باشد در انوقت آنها سوی زیر، واگر چشم سوی
زیر باشد، آنها سوی بالا روان بنظر می آیند در اسباق ابتدائی
رسم سطوحات کلان باید کرد، مثلا دروازه، در مابین آن
و جماعت یک شیشه باید گذاشت، مدرس را باید که شکل
دروازه را بران شیشه رسم نموده هر طالب را خواسته نشان
بدهد که آن خطوط که بر شیشه رسم شده اند بانجامهای دروازه
ملتقی میشوند، واصول مذکوره فوق را بر دلهای طلاب


٦٦٧
(٨)
بخوبی نقش باید کرد، و اسباق مکعب، ومخروط، ومدور را
پیشتر از اسباق اشیای عام درس باید داد.
رسم اشکال هندسه
چونکه اشکال علم هندسه ازجماعتهای ادنی شروع میشوند، لهذا
مدرس را بایدکه در وقت آموختن اشکال علم هندسه بامور ذیل کاربند
(١) توجه خاص برگرفتن اوزار طلاب مبذول کند.
(٢) حتی الامکان ساختن اشکال را فوراً شروع کند، و یادکردن
هر تعریف را تا وقت ضرورت مهلت دهد.
(٣) در معلوم کردن اصولات علم هندسه، طلبا را رهنمائی نماید
(٤) اشکال را بآن اصولات مربوط کند که بران، آنها مبنی هستند.
(٥) استعمال آن شکل را بر طلاب ظاهر کند.
(٦) در اسباق زبانی اشکال نمونه بیاموزد.
(٧) طلبا را مکلف سازد که در خطوط عملی و دیگر خطوط تمیز نمایند
باید خطوط عملی نقطه دار یا باریک باشند، و خطوط معلومه
یا مطلوبه جلی.


۶۶۸
خلاصه
( ۱ ) رسم نیز مانند تحریر و تقریر یک طرز اظهار خیالات است .
( ۲ ) فوائد رسم .
( ۱ ) فوائد عملی ، هرچه دستکار مشاهده میکند آنرا درج کرده میتواند ،
خاکه ها و نقشه جات را فهمیده میتواند، و بر اشخاص دیگر خیالات
خود را اظهار کرده میتواند .
( ب ) فوائد تعلیمی بواسطه رسم تربیت چشم و دست میشود،
قوت مشاهده زیاد میگردد ، قوت حافظه تقویت مییابد
در قوت فیصله زور می آید ، قوت تخیله را فائده میرسد ،
مذاق زیاد میگردد ، و عادت توجه ترقی میکند .
( ۳ ) در آموختن رسم نقائص ذیل دیده میشود :-
( ۱ ) بر طلاب عوض اشیاء اشکال بمعنی و ساختگی را رسم نمودن ،
( ب ) تکلف زیاد بر باریکی خطوط و دیگر امور غیر ضروری نموده
طلبا را دل شکسته ساختن و همت شانرا پست کردن
( ج ) رنگها را اصلا استعمال نکردن .


۶۶۹
(۴) ترتیب آموختن رسم.
(ا) بر تخته های سلیٹ رسم نمودن نمونه جات کاغذی
(ب) اشکال مستقیمه الخطوط را بمدد خط کش رسم کردن.
(ج) بر کاغذ های مربع دار اشکال مستقیمه الخطوط و انحناها
کلان رسم نمودن.
(د) اشکال کتابچه های چاپی را بر کاغذ ساده رسم کردن.
(۵) پیشتر از ساختن شکل مطالعه کردن آن بغور حتمیست.
(۶) در رسم موڈل، بعد از بیان کردن اصولات عام اشکال تعلیم دهند
و نمونه جات واشیا را رسم باید کرد.
(۷) در وقت آموختن رسم اشکال ہندسہ، طلبا را بدریافت
اصول رہنما شوند، و ہر شکل را ہمراہ اصول آن مربوط نمایند.
(۸) ہموارہ در رسم اشکال را باشی اصلی منسوب باید کرد و سر طلابی
رسم کردن اشکال بیاد باید کرد.


۶۷۰
ضمیمه
چند ماده در بارۀ جسم
پیشتر از فهمیدن مسئلۀ تعلیم جسمانی و دانستن ضرورت و حتمیت آن
که معلم از مختلف اعضای جسم واقف باشد، اگر چه این واقفیت
ابتدائی و بی لطف معلوم خواهد شد، لاکن چونکه فهمیدن سخنهای
عملی بدون این مشکل است، لهذا پیشتر از همه حاوی شدن بر اینها
ضرور است. استخوانها
آن حصۀ جسم که بدن ما را برداشته است اسکلت نامیده میشود،
اشکال اسکلت که درین کتاب درج است، مشق رسم آن ضرورت است
اگر شما اعضای جسم خود را همرای این اشکال مقابله کنید، استخوانهای
جسم خود را بخوبی معلوم خواهید کرد.
دربارۀ استخوانها امور ذیل قابل یاد داشتن میباشد:-
استخوانهای جسم در صورت و شکل بسیار مختلف اند بعضی


درازاست، مثلاً استخوانهای ران، ساق، ذراع، و ساعد، بعضی
خرد میباشند، مثلاً استخوانهای مچ دست، و پشت پا، بعضی فرخ و مسطح
مانند رکابی مدور میباشند، مثلاً استخوانهای کله، شانه، وورکه.
( کله )
اگر سر و رخساره طفل شیرخور را ملاحظه کنید، معلوم خواهد شد که دارای
بیست و دو استخوانست که از یکدیگر علیحده میباشند، وقتیکه طفل کلان میشود
در انوقت این جمله استخوانها با هم پیوست میشوند، و بدون استخوان فک تحتانی
یعنی ذقن که از دیگر استخوانهای سر علیحده میماند باقی استخوانها بهم وصل گشته
و یک استخوان پیچیده از آنها ساخته میشود، و در جائیکه این استخوانها با هم
پیوست میشوند یک خط بنظر می آید، و چون طفل شیرخوار میباشد در انوقت
آنجا خالی بوده حرکت دماغ بسهولت از ان معلوم میگردد، و آن هشت استخوان
که از آنها فرق سر ساخته میشود همه محرابدار میباشند، بدین وجه بسیار محکم اند،
خیلی مغز را حفاظت مینمایند، اگر اینها پهن میبودند در انصورت ببالیا
آسانی میشکستند، سر، بالا استخوان صلب یا ستون فقرات واقع است
ستون فقرات از بسیار استخوانهای مدار ساخته شده که بالای یکدیگر هستند.


۶۷۲
فقره بالاترین بمراه سراتصال یافته اگر مجرای ستون فقرات را که ما بین گردن
و پشت میرود دست بزنیم استخوانهای پشت معلوم خواهد شد
خانه سر، که دران مغز میباشد بمراه همین مجرای ستون فقرات پیوسته شده

شکل ۷ کله
خ خ آن خطوط هستند که ازانها
اتصال استخوانها معلوم میشود
ن نوک بینی که از استخوانهای
ککرکی (نازک) ساخته شده


٦٧٣
و از یک انجام ستون فقرات تا بدیگر رفته است، درین مجرای ستون فقرات
یک قسم ماده میباشد که آنرا نخاع یا حرام مغز میگویند، و در نظام عصبی، بودن
این نهایت ضرور است، دران حصه ستون فقرات که همراه سینه تعلق دارد،
هر سو دوازده عدد ضلع یعنی قبرغه میباشند، که یا دوازده زوج استخوان ساخته
میشوند، که از انجمله ده زوج فوقانی بسوی پیش همراه استخوان سینه تا بیکا
پیوسته میباشند، چرنکه هر ضلع از استخوان سینه قدری دور میماند، و در انجام
آن استخوان چناق میباشد که آنرا همراه استخوان سینه پیوست میکند، استخوان
چناق در بسیار اوصاف مثل استخوانهای دیگر میباشد، لاکن علاوه
بران مدار هم میباشد، اگر این استخوانها مدار نمیبودند در وقت تنفس کردن،
حرکت دادن اضلاع محال میشد؛ هر جائیکه دو استخوان با هم اتصال مییابند
بر انجام های انها یک استخوان چناق حتمی میباشد و چنان نرم میباشد که
در وقتیکه هر دو استخوان بالای یکدیگر بیایند هم مماس آنها معلوم نمیشود
پس اگر در کدام عضو اصطکاک معلوم شود، بدانید که کدام نقص در ان واقع شد
استخوانهای چناق که ستون فقرات هستند آنقدر نرم هستند که کار متکا را
میدهند، اگر استخوانهای اعضای بالا را همراه استخوانهای اعضای زیر


۶۷۴

مقابله نمائیم معلوم خواهد شد که استخوانهای اعضای بالا، نسبت باستخوانهای
اعضای زیر خرد هستند، و بسهولت حرکت کرده میتوانند، و آنقدر بسهولتی که
بازو را در بند شانه حرکت داده میتوانیم، فخذ را همانطور گردور که حرکت داده نمیتوانیم

اضلاع
استخوان سینه
ستون فقرات

شکل ۲
اگر از طرف راست ببینیم
اضلاع بهمینطور دیده
خواهند شد.
X X استخوانهای گچکی
که ما بین مفاصل هستند


۶۷۵
در ساعد و ساق دو استخوان برابر میباشند، اگر ما بخواهیم اعضای خود را از
آرنج و زانو کشانده و راست کرده میتوانیم ، حرکات زانو فقط همینقدر میباشد
لاکن در ساعد یک حرکت دیگر هم میباشد، این عضو را بر میز اینطور بمانید
که کف دست سوی بالا باشد، استخوان اندرونی را (النا) حس نمابند
معلوم خواهد شد که انجام بالای آن در آرنج است، این استخوان راست
تا بند دست امتداد یافته، حالا کف دست را سوی زیر بگردانید،
و آرنج را بدستور سابق بمانید، معلوم خواهد شد که انجام آرنج بعینه بجای سابق
است، لاکن انجام زیرینه النا حالا جانب بیرونی بند دست است، باعث
اینست که استخوان بیرونی، گرد استخوان اندرونی طوری گردش میکند
که انجام زیرینه آن پیشروی استخوان اندرونی می آید، باید بوقت ضرب
خوردن، کف دست سوی بالا باشد تا هر دو استخوان برابر بمانند.
استخوانهای دست هم نسبت بپا زیاد حرکت کرده میتوانند
در مچ دست هشت استخوان بسیار خرد میباشند، و مقابل این در پای
هفت استخوان، و از استخوانهای دست کلانتر میباشند و از اتصال اینها
عقب و پشت پا ساخته شده، پیش زانو یک استخوان خرد و مدور میباشد که


۶۷۶
آنرا عینک زانو مینامند، در وقت نشستن هر دو زانو برین تکیه میکنیم اگر پا
راست و ساکن باشد، این را بآسانی بدست خود حرکت داده میتوانیم

مفاصل آرنج
النا
بازو از آرنج الی شانه
بازو از آرنج الی شانه
بازو
ساعد
ریڈیس
النا
فاصل مچ دست
ریڈیس
کف دست
شست شصت
استخوانهای دست
شکل ۳۴
شکل ۳۵

همان استخوانها که در شکل ۳۴ هستند انگشتهای دست چپ، که از طرف پیش
لاکن کف دست بطرف درون است دیده میشوند، کف دست بطرف بیرونست

حرکت نمیتوانند
مرکب غیر اصلی
میدانند؟


۶۷۷
لگن خاصره
مفاصل لگن خاصره
استخوان فخذ
عینک زانو
استخوان طرف بیرون ساق
استخوان کلان ساق
مفاصل شتالنگ
استخوان کری یا عقب
شکل ۵
استخوانهای رجل چپ


۶۷۸
حالا فرق استخوانهای شانه و لگن خاصره ملاحظه نمائید شانه از اتصال دو استخوان
ساخته میشود، و عبارتست از استخوان قص یعنی طوق گردن که سوی
پیش است، و استخوان شانه که جانب پس میباشد، و انجام اندرونی قص
همراه نوک بالای استخوان سینه پیوست شده، گویا این جمله عضو برین
مفاصل خرد متحرک آویخته است - فخذ بذریعۀ استخوانهای کلان لگن خاصره
همراه ستون فقرات اتصال یافته، و از اتصال اینها یک چیزی حوض نما
ساخته میشود که آنرا پلوس (Pelvis) یعنی لگن خاصره مینامند،
مفاصل هائیکه مابین خاصره و ستون فقرات میباشند غیر متحرک اند،
بدین باعث اعضای زیر بسیار محکم بوده وزن تمام جسم را میبردارند،
بر عکس این بازوها چنین نمیباشند که اینقدر بار بر داشته توانند، ولی دارا
این خوبی اند که آنها حرکت داده میتوانیم، الغرض استخوانها، قلب، مغز،
رئتین و کبد و غیره را برداشته همه را محفوظ نگه میدارند، و بذریعۀ عضلات
حرکت میکنند.

عضلات

عضلات، همیچه گوشت میباشند که از یکدم بند گذشته از یک استخوان الی


[BLANK PAGE]


۶۸۰

استخوان قص، یعنی طوق گردن
استخوان شانه

استخوان بازو
اضلاع
استخوان ستون فقرات

استخوان قطن
استخوان چناق
لگن خاصره
شکل ۷۲

این استخوانها بذریعه عضلات حرکت
میکنند.


۶۸۱

استخوان ران
عینک زانو
عضله ساق
استخوان ساق
شتالنگ
شکل ۷

کدام نقص واقع میشود، علاوه بر اعصابیکه تا عضلات میروند در جسم ما دیگر هم بسیار اعصاب هستند، از انجمله بعضی در پوست میروند که بذریعه آنها ما اثر محسوس میکنیم، و بعضی هم با حواس خاص، مثلا حس شامه، سامعه


۶۸۴
ذائقه و باصره ربط دارند، بسیار اعصاب که از مغز بمختلف حصص جسم میروند
از میان جرام مغز میگذرند، اینها در جمله طول حرام مغز بفاصله مساوی
جوره جوره یکی سوی راست، و دیگری سوی چپ میبرآیند،
اگر بـباعث ضرب خوردگی ستون فقرات حرام مغز سچق شود، همه عضلاتیکه
اعصاب در انها رفته و آن اعصاب از مقام ضرب خوردگی برآمده مفلوج
گشته، و جای حس از آنها مفقود میگردد، برای متحرک نمودن عضلات
اعصاب حرکت نمیکند، بلکه مثل برق در سیم برقی از مغز یا حرام مغز
یک رو برق سوی آنها میرود.
خون و عروق دمویه هستند
استخوانها بذریعه عضلات حرکت میکنند، و عضلات در قبضه اعصاب
و قیام جمله اعضای جسم بر خون مبنی است، خون پرورش هر حصه جسم را
مینماید، و اگر در رسیدن خون بکدام ریشه قدری دیر شود آن ریشه میمیرد،
جسم ما از شیر خوارگی تا پیری، یعنی از پیدایش تا مرگ همواره تبدیل
میشود، میعاد زندگی هر حصه جسم جدا جدا میباشد، و این از مدت العمر جمله جسم
بسیار کم میباشد چنانکه در انجمن روان هروقت آب و چوب انداخته میشود


۶۸۳
همینطور جسم هم هر وقت محتاج غذاست، غذا و آب بذریعه دهن، و هوا
بذریعه ریتین با و داده میشود، و چونکه ادنی ترین حصه جسم هم بغذا ضرورت دارد
لهذا برای تکمیل این ضرورت کدام ذریعه مخفیست.
غذا در هر مقام چطور میرسد
اول غذا هضم میشود، باز در اعضای هاضمه بحالت مایع جذب
میشود، و از انجا در خون حل شده براه نظام رگها که آنها را عروق دمویس میگوند
و نظام غریبی دارند هر جا میرسد بعض عروق دمویه بسیار باریک،
و آنها را عروق شعریه میگویند، عروق شعریه از موی باریکترین هم باریکتر
هستند، چرا که آنها را بدون مدد ذره بین اعلی دیده نمیتوانیم، فی الحقیقت
اینها اینقدر خرد و باین کثرت در جمله جسم منتشر هستند که اگر در کدام حصه جسم
نوک سوزن باریک بخلانیم هم این رگهای بیشمار قطع میشوند.
اشیائیکه برای ساختمان جسم و غذای ریشه ها مطلوب اند همه در
خون موجود اند، لاکن غذائیکه در خون میباشد ریشه ها باینقدر سرعت آنرا
میگیرند که بعد از اندک مدت خون بهر حصه جسم این ضرورت را پوره کرده نمیتواند
لهذا این خون پیش میرود و بجای آن دیگر خون تازه می آید، این مدعا اینطور


۶۸۴
شد
پوره میشود که گوئیم خون مانند موج دریا همواره درین عروق شعریه جاری میبا
بدینطور ریشه ها را همواره غذا میرسد، غذائیکه در ریشه ها جذب میشود طوری
متبدل میشود که دفع کردن آن بسرعت، و برای غذای نو جای سدا گرد
لازم میشود بخون هم بوقت گذشتن در عروق شعریه این فضلات در میگتنیه
حالا غور نمائیم که خون از یک عروق شعری مثلا از میان رگ نوک انگشت کجا
میرود، بلی قدری پیش رفته در دیگر عروق دمویه داخل میشود، واز
معائنه معلوم میشود که این عروق دمویه کلان و گشاده هستند و هر قدر خون که
پیش میرود این عروق دمویه کلانتر میشوند حتی در وسط انگشت اینقدر
کلان میشوند که بخوبی بنظر می آیند، وقتیکه خون ببازو میرسد این عروق دمویه
زیاد بر زیاد کلان میگردند، خطهای نیلگون که زیر پوست بنظر می آیند
و آنها را آورده میگویند همین عروق دمویه میباشند اگر دوران خون پیش
هم ملاحظه نمائیم می بینیم که آخر کار در یک ضروری حصه جسم میرود،
که آنرا قلب مینامند پس باید ارید که از کدام عرق شعری راه خون را
پیش دیده روید، بالآخر بقلب خواهید رسید و در حین راه همچنین عروق دمویه
خواهید یافت که در فوق مذکوره شده اند یعنی اورده، و هر قدر که قریب بقلب


۶۸۵
خواهید رفت اینها کلان شده میروند، شما اورده بازو را دیده باشید که نیلگون
میباشند، این نیلگونی در اصل رنگ خونست که مابین آنها میگذرد.
حالا این دو سخن ضروری را یاد بدارید:—
(اول) خون اورده ارغوانی، مائل بسیاهی میباشد.
(دوم) خون آورده سوی قلب میرود .
وقتیکه خون بقلب میرسد، آیا همانجا میماند ؟ هرگز نی، حالا
پیش ازین ببینیم که چه میشود، این خون از قلب که مجوف است براه
یک شریان پیش میدود، این شریان قریباً بقدر ویگه ممه جریان خونست
درول، کلان میباشد- این شریان پیش رفته بشراین خرد منقسم میشود،
اگر ما از دل قدری دور سوی شعائر برویم خواهیم دید که اورده هم
بعینه همین قسم منقسم شده است، حالا رفتار شریانر از قلب سوی
بازو ملاحظه میکنیم در حصۀ بالائی بازو نزدیک دیه اور ا کلان خواهید یا فت
این شریان نزدیک آرنج خرد خواهد گشت، چرا که تا رسیدن بازو به بسیا
شاخها منقسم میشود، با وجود اینهم تا رسیدن مچ دست اینقدر کلان میماند
که بنظر می آید، واگر بر و دست بمانیم حرکتش زیر پوست معلوم میشود-


٦٨٦
این حرکت را رفتن نبض میگویند، و در هر شریان جسم نبض میباشد، این شریان
خرد را تا حد انگشت خواهید دید، لاکن پیشتر از رسیدن انجام انگشت
از نظر شما غائب خواهد شد. در حقیقت این عروق دمویه باریک مانند مو
آخر کار عروق شعریه میگردند، و چنانکه اورده را سراغ کرده بودید اگر بنابطور
سراغ کدام شاخ شرائین را نمائیم معلوم خواهد شد که انجام کار در هر
حصه جسم عروق شعریه میگردند، پس همینطور یک دوران مدور میشود:
اول از ان عروق شعریه شروع نمودیم که براه اورده تا قلب میرسند
باز از جل براه شرائین الی عروق شعریه رسیدیم، این حرکت خون را که
درین دور میشود، دوران خون میگویند. عروق دمویه که براه آنها خون،
از دل الی عروق شعریه میرسد آنها را شریان میگویند و عروق دمویه که براه
آنها خون از عروق شعریه پس بقلب میرود آنها را اورده میگویند.
تعریف شریان و ورید
عروق دمویه که خون را از قلب بیرون میبرند آنها را شریان میگویند.
وعروق دمویه که خونرا سوی قلب می آرند آنها را ورید مینامند. پس هر
حصه جسم را براه این شرائین که از قلب می آیند خون میرسد، و باز خون هر حصه جسم


۶۸۷
براه اورده بدل میرود، شرائین مانند نلهاے آب که از حوض برآمده
بخانهاے شہر میرسند، اگر بذریعه نلها انتظام پس آوردن آب در حوض
ممکن باشد، پس انرا وریدیخیال باید کرد، چنانکه ہر وقت از حوض بہر خانه
آب صاف میرسد همینطور هر وقت از قلب بهر حصه جسم خون صاف
میرسد، رنگ این خون سرخ و با رنگ خون اورده اختلاف کلی دارد
باعث اختلاف رنگ در آینده ذکر خواهد شد، پس رنگ خون شرائین
سرخ و از قلب بیرون میرود، و رنگ خون اورده نیلگون مائل بسیاہی
وسوے قلب میدود - در خون دو قسم شے حل شده و از یکدیگر بالکل
مختلف میباشند، قسم اول عبارت از اشیائیست که خوراک ریشه ها بود
و غاز آکسیجن در آنها میباشد - اشیاے قسم دوم فضله میباشت که از
ریشہ ہاے برآید و در آنها غاز کار بانک ایسڈ میباشد، اعضاے ہاضمه
یعنی معده، کبد، و اعضاے تنفس (ریستین) براے خون غذا میرسانند
فضله خون بذریعه اعضاے اخراجی یعنی پوست، گرده کبد و رتین خارج میشود
تنفس
در ابتدا دانسته ین حال اعضاے باطنیه یا خارجی اینقدر لازم است


۶۸۸

ولی فهمیدن حال ریتین ضرور است، ریتین اعضای نهایت ضرورتی هستند
واگر در عمل اینها قدری بندش لاحق شود آدم همان وقت میمیرد، قدری
آب چونه گرفته و بانی شیشه دران پف کرده بروید، بعد از اندک مدت آب
مثل شیر سفید خواهد شد، باز دران چند قطره تیزاب نمک یا شوره بیندازید
در انوقت حبابهای کوچک کوچک غاز از ان خواهند بر آمد، آب
صاف خواهد شد، این همان غازه بود که بذریعه تنفس شما برآمده، و چونه را
که در آب محلول بود جذب کرده بود، ازین روشن میگردد که هوائیکه
برای نفس ما بیرون میبراید، از ان هوا که برای نفس درون میرود بالکل
مختلف است، غازیکه بذریعه نفس ما بیرون می براید بسیار زهر دار
و مضر میباشد، و انرا غاز کاربانک اسید میگویند. چه باعث است که در ریتین
اینقدر غاز کاربانک اسید میباشد؟ باعث اینست که فضلاتیکه از
ریشه ها همراه خون در قلب می آیند جز و اعظم آنها این غاز میباشد، و ساختیت
ریتین اینقسم است که بمجردیکه خون در آنها می درآید فورا کثافت آنرا
دور میکنند. پس ممکن نیست که بحالت صحت این کثافت زیاد از مقدار
معینه در خون یافته شود، معنی تنفس همین میباشد، این کثافت همراه خون
کتابهای
کتابهای سراج التعلیم
شرکت رفیق


۶۸۹
همواره در ریتین می درآید، واز حرکات سینه که باعث تنفس میشود پرون
می برآید، هوای صاف که برای نفس در ریتین میرود دران کاربناک میشند
مخلوط میشود، وباز بذریعه نفس بیرون خارج میگردد، ریتین مجوف میبا
اینها را بعض اوقات مسام دار میگویند، و چنانکه در اسفنج یعنی دابر) آب
قلیل و کثیر جذب میشود همینطور در ریتین هم هوای قلیل و کثیر جای میشود
وقتیکه سینه پندیده باشد در انوقت ریتین از هوا پر میباشند بچون ریتین
منقبض باشند در انوقت در آنها هوا کم میباشد راه مناسب برای
درون رفتن هوا دهن نیست بلکه بینی است، براه بینی ہوا بیک نل کلان
می درآید که آنرا خنجره دنل هوا میگویند، هر وقت و از ماندن این نل برای
آمد و رفت هوا نهایت ضرور است، و ازینجهت د بین این نل که از انجا هوا
داخل میشود از استخوانهای چناق ساخته شده است، در مابین کلو بطرف
بیرون یک برآمد کیست که آنرا حلقوم یا قان قرتک میگویند، برحصه بالای او
یک دندانه است، اگر انگشت خودرا برین دندانه مانده یک نفس دراز بکشید
معلوم خواهد شد که حلقوم فرو میرود، و اگر یک لقمه بخورید فورا طرف بالا
حرکت خواهد کرد، بدین حرکت همان سوراخ که تعلقش بحلق است عین بر
کتب عر ائیسم
شرکت رفق
[ILL]
کلی علم