٣٤٨

احوال مرکبات هم همین قسم میباشد. گلاس شیشه را گرفته تکه تکه بکنید. هر تکه
آن شیشه خالص است. یا بالفاظ دیگر این سخن را اینطور هم بیان میکنند.
که همه اجزای اجسام جمادی از یکجنس میباشد.
سوهم- درین جز کدام رشته معین و غیر متغیر چنان نمی باشد. که باعث
خلل آن در خواص یا نظام جسم فرق پیدا شود. بمجرد بریدن گردن بز - بز
نمیماند - لاکن اگر یک خشت نمک زانکه تکه کنید - باز هم هر کدام تکه بلکه
ذره ذره آن نمک است -
چهارم - آنها کدام شکل معین و غیر متغیر ندارند - اگر چه بعضی شکل منتظم داشته
میباشند -
پنجم - قاعده بالیدن شان این است. که تدبرته و ذره بالای ذره
تخته کرده بروید - هر قدر و هر سو که بخواهید کلان کرده میتوانید کمشیتی
و تبدیلیهاے میعادی که در نشو و نمای درختان و جانوران که بظهور میآید
در جمادات نمی باشد -
تمهید - در آغاز مدرس راجع بمضمون سبق اینقسم سؤلات کرده توجه و
شوق طلاب را زیاده خواهد کرد :-


٣٤٩

(١) اسمای چند اشیای اوطاق را بگیرید ؟ (٢) در میدان بازیچها
کدام اشیا بازی کرده میشود ؟ (٣) در باغها و جنگلها اکثریه کدام قسم
اشیا به نظر می آیند؟ (٤) در کوچه و بازار شما کدام چیز را می بینید که
میگردد ؟ -
ما در سبق امروزه تقسیم همه اشیای مختلفه و درباره خواص بعضی
از آنها چند حالت را معلوم خواهیم کرد -
(٢) خواندن بطور مطالعه - مدرس ماده اول را از ابتدا تا «بجا خواهد بود»
سر طلبه میخواند -
در اثنای خواندن به تلفظ هر لفظ که طلاب غلطی کنند. مدرس همان
لفظ را بر تخته سیاه نوشته - تلفظ آنرا از طلاب دیگر دریافت نموده
خود تلفظ صحیح نشان خواهد داد - وچون دو یا سه دفعه بطور اجتماعی همه
جماعت خواند؛ باز بر سر طالب علم غلطی کننده بخواند - و همان
فقره را هم بر سر او اعاده نماید - بطور مثال فرض میکنیم که طلاب در الفا ظ
«موالید ثلاثه» و مجملا» بند خواهند ماند - (نقشه مشکلات ذیل ملاحظه شود)
همین طور مدرس ماده دوم را هم بر حسب ضرورت بدو یا سه حصه


۳۵۰
منقسم کرده سر طلبه خواهد خواند. و غالباً در تلفظ الفاظ ذیل طلبه را
دقت پیش خواهد آمد. «معین - رشته - غیر متغیر - منتظم - میعادی»
(نقشه مشکلات ملاحظه شود)
(۳) بیانات - بعد از خواندن هر ماده مدرس از معنی جملات و الفاظ
مشکل سؤال خواهد کرد - اگر طلاب گفته نتوانستند - خود بیان خواهد
نمود و حسب ضرورت بر تخته سیاه هم تحریر باید کرد - و بعد از بیان
نمودن باز از طلاب سؤال خواهد نمود - که در دل طلاب بخوبی نقش
شود. و در ماده اول مشکلات معنی و مطالب ذیل بر طلبه
پیش خواهد شد. «موجودات - جمادات - حیوانات - نباتات
موالید ثلاثه - مجملًا» همین طور مدرس ماده دوم را هم سر طلاب میخواند
و از ان سؤال نمود و مشکلات را بیان خواهد نمود. ما فرض میکنیم که درین
ماده طلبه را مشکلات ذیل پیش خواهد آمد:-
«اکثر - اجسام جمادی - معین در رشته غیر متغیر - منتظم - تبدیلها
میعادی»
(نقشه ذیل ملاحظه شود)


( ٤ ) خواندن مدرس بطور نمونه - بعد از بیان نمودن مشکلات مدرس
( ٥ ) تقلید کردن طلاب - ماده اول را بطور نمونه خود خواهد خواند.
و بعد ازان سر دو یا سه طلبه اعلی و ادنی قرائت خواهد کرد - اگر طلاب
به لهجه درست نخواندند - باز خود نمونه نشان داده سرشان دوباره خواهد خواند
و به اندازه ضرورت از معنی و مطلب هم سؤالات خواهد کرد -
( ٦ ) اعاده یا نظر ثانی درس - در اختتام درس مدرس هر طلبه سؤالات
بقرار ذیل خواهد کرد- و احتیاط نماید که جوابات در جملات مکمل باشند:-
( ١ ) همه اشیا مختلفه دنیا را چه میگویند ؟
( ٢ ) آنها بر چند اقسام منقسم هستند ؟
( ٣ ) اسمای اقسام شان را بیان کنید ؟
( ٤ ) برای این اقسام کدام اصطلاح دیگر استعمال
میشود - ؟
( ٥ ) جمادات کدام قسم اشیا میباشند ؟
( ٦ ) شناخت شان چیست ؟-


نقشه مشکلات
مشکلات 	طرز بیان 	تخته سیاه
موجودات 	معنی موجودات چیست؟
	در دنیا همه اشیا که موجود هستند. برای آنها در کتاب
کدام لفظ استعمال کرده شده است؟ 	همه اشیای
جاندار یا بیجان
	پس از موجودات چه مراد است؟
جمادات 	مدرس را باید که اشیای مفصله ذیل را پیش خود موجود
داشته باشد:- 	جمادات = تمام
اشیای بیجان
حیوانات
نباتات 	نمک. سنگ. آهن و غیره + برگ. گل. یا کدام بوته و 	یا معدنیات.
	غیره + اگر ممکن باشد کدام جانور و نیز طلاب و مدرس بجای
نمونه مردم نشان داده خواهند شد 	حیوانات = جانوران
همه اقسام.
	یک یک شی را نشان داده نامهای شان را بپرسد بعد 	نباتات = همه
درختان و بوته ها و سبزه
	هر یک را با اشیای دیگر مقابله کند +
	همین طور بعد از قائم نمودن تصور هر سه قسم باید که اسماء
هر سه قسم کلان گفت شود+ 	و خس و خاشاک+


٣٥٣

مشکلات طرز بیان تخته سیاه
موالید ثلاثه | ( ١ ) اول صحت تلفظ شود - و خصوص بسوی اضافت توجه
شان آورده خواهد شد +
( ب ) برای پیدا کردن معنی این سؤالات پرسیده خواهد شد : -
اسمای همه اشیا دنیا چیست ؟ هر سه اقسام آنها را بگوئید؟ | موالید ثلاثه =
برای این هر سه در اینجا کدام لفظ استعمال شده است ؟ - پس | جمادات -
معنی موالید ثلاثه چیست ؟ | حیوانات -
( ج ) باید که سوی ماده هم توجه شان آورده شود - | نباتات -
موالید = جمع مولود = اشیای پیدا کرده شده -
ثلاثه = سه -
پس معنی موالید ثلاثه چیست ؟
مجملاً | باید که لفظ را فوراً بر تخته سیاه نوشته تلفظ آن پرسیده شود
حرف آخر چیست ؟
چون تنوین دو زبر نوشته میشود - پس تلفظ آن مانند کدام حرف
میشود ( بر تخته سیاه نوشته ) پس تلفظ مجملاً چه شد -


٣٥٤
مشکلات طرز بیان تخته سیاه
از جمله چه مراد است ـ ؟
اکثر اینجا معنی اکثر چیست ـ ؟ اکثر = بسیار
اجسام جماد اجسام کدام صیغه است ؟ موجودات
واحد این چیست ؟
جمادی از کدام لفظ مشتق شده است ؟
معنی اجسام جمادی چه میباشد ؟ اجسام جماد =
کدام لفظ دیگر بگوئید که جمع آن مثل از جسم اجسام ساخته شود (از قسم ـ اقسام) جمادات ـ
رشته معین اول صحت تلفظ معین و غیر متغیر علیحده علیحده کرده خواهد شد رشته معین
و غیر متغیر ـ از رشته چه مراد است ؟ و غیر متغیر =
معنی معین چیست ؟ چنان تعلقی که
متغیر از کدام لفظ برآمده است ؟ یکسان بماند و
معنی غیر چیست ؟ تبدیل نشود =
پس معنی غیر متغیر چه میباشد ؟
و معنی رشته معین و غیر متغیر چیست ؟


٣٥٥

مشکلات | طرز بیان | تخته سیاه
(مدرس بذریعه دو یا سه مثال این امر را توضیح خواهد کرد-
نمک را تکه تکه کرده نشان خواهد داد. که در ذرات آن
هیچ فرق پیدا نشد - لاکن اگر کدام برگ یا گل را از درخت
بکنیم بعد از اندک مدت پژمرده خواهد شد اگر چه دیگر برگها و
گل ها بر درخت سرسبز و تازه میباشند- همین طور مثال
کدام جانور را هم بیان خواهد نمود-)
بنا بر این در اجزای جمادات - حیوانات و نباتات
چه فرق پیدا شد؟
منتظم | اول بصحت تلفظ خواهد کرد - و بر زبر ( َ ) حرف ظ توجه | منتظم = که در ان انتظام خاصی یافته شود -
شانرا قائم خواهد کرد - | ▭
منتظم - از کدام لفظ بر آمده است ؟ | ▱
معنی منتظم چیست ؟ | ⭔
دو و یا سه شکل بر تخته سیاه ساخته توضیح اینرا خواهد
نمود)


٣٥٦

مشکلات طرز بیان تخته سیاه
تبدیلی های اول صحت تلفظ میعادی خواهد کرد
میعادی میعادی از کدام لفظ ساخت شده است ؟
معنی میعاد چیست ؟ میعادی =
پس معنی میعادی چه شد؟ که بعد از یک
از زیادتی حرف (ی) در معنی کدام تبدیلی واقع شد؟ وقت مقرره
بهمین قسم کدام مثال دیگر بگوئید (ماهواری) خاص بظهور
پس از تبدیل های میعادی چه مراد است؟ بیاید-
(استاد این سخن را بذریعه امثله شکوفه کردن
و ثمر دار شدن درختان و تبدل احوال بچه گی
و جوانی و پیری مردان توضیح نموده - مقابله اش را
همراه نمک و شیشه و غیره خواهد کرد)
علایم هجا
علایم قرائت
شرکت ترنی؟


٣٥٧
فصل دوم
نوشتن
مدعا
نوشتن به لحاظ تربیت قوا و فایده عملی خیلی ضروری و مفید است
( ۱ ) فواید عملی ـ ما خیالات خود را بذریعه تحریر ظاهر و بمردم دیگر
رسانده میتوانیم ـ فضاهای نامور خیالاتِ اعلی ـ سخن های علمی ایجادا
مفیده خود را بذریعه تحریر برای نسل های آیند گذاشته میتوانند ـ
چنانچه الحال ما از تحریرات فضلا و عقلاے متقدمین فائده بر دار یم
اگر تحریر نمی بود ـ این همه کتب مضامین علمی هم موجود نمی بودند ـ و ما
از علوم و تجربه هاے فضلای سلف محروم و بی بهره میماندیم ـ
علاوه بر این کار و بار دنیوی و تجارت خیلی باین احتیاج دارد بی
نوشته هیچ کار پیش نمیرود ـ غرض فوائد نوشته آنقدر عام
و زیاده است که در تفصیل نمیگنجد ـ
(ب) تربیت قوا ـ از نوشتن مشاهده و غور ترقی مییابد طبیعت


٣٥٨

دست و چشم هم میشود - چونکه طلاب حروف و ترکیب هائی آنها را
می بینند و آنها را با هم میدارند - بدین واسطه حافظه هم از نوشته
قدری مدد حاصل میکند - چرا که مشاهده بی توجه نمیشود - بنا بر این طلبه
عادت توجه هم پیدا میکنند - در دریافت مقابله و اختلاف قوت
تصدیق هم بکار آورده میشود - مذاق خوبصورتی ترقی می یابد -
عادت صحت و صفائی و احتیاط پیدا میشود - که اثر زیادی به اخلاق
در مکاتب عمومی غرض از نوشتن این است - که طلاب فقرات
کتاب خود را بذریعه الا به آسانی و صفائی نوشته کرده بتوانند -
از حُسن خط کدام مکتب ظاهر میشود - که ضبط و قابلیت آن مکتب
خوب است - طلاب عادت غور در مشاهده دارند - و بسیار
لحاظ صحّت و صفائی میکنند - و نیز والدین حُسنِ خط پسران خود را
دیده اندازه ترقی تعلیم آنها را قیاس میکنند - در زمانهٔ قدیم شهرت
کدام مکتب بر نوشتن خوب و خوشنمائی آن موقوف بود -
پس معلوم شد - که دانستن نوشتن خیلی ضرور است خصوصاً برای
آن اقوام که شایسته و در علوم ترقی زیاد کرده باشند - تعلیم خط


۳۵۹

با قاعده از ضروریات است چونکه نوشتن یک ترکیب عملی
است و بر ذهن بسیار زور نمی آید صرف کار مشاهده و نقل میباشد
بنا بر این لازم است که نوشتن از ابتدا اغاز شود - وچونکه طلاب را
قدره شوق نقل و مشاهده می باشد - مدرس در کار نوشتن ازان فایده برداشتم
به بسیار سهولت انرا دلنشین ساخته میتواند - و در مدت قلیل ترقی
نمایان نشان داده میتواند - برای حاصل کردن کامیابی در این
کار لازم است نمونه خوب باشد و طلاب از ان نقل بردارند برین
واسطه ضروریست خط استاد حسن خط ؛ خوب و با قاعده باشند
ور نه نمونه سودی نمی بخشد - و نتیجه هم خراب خواهد ماند- و هر هدایتی
که استاد در باره نوشتن بگوید باید طلبه انرا بغور بشنوند- و هموار
یاد بدارند - و در نوشتن خیال کیفیت نسبت به کمیت زیاد باید
داشت - نوشتن بسیار ضرور نیست بلکه خوبی و درستی نوشته
لازم است- یعنی صاف و با قاعده باشد- صحت و صفائی وسرعت
هم در آن شامل باشد- مقدار حروف مناسب اشکال - دو ایر- انحنا
و میلان اجزا صحیح واندازه بلندی و کجی خطوط درست بوده فاصله


٣٦٠

در بین حروف مناسب و ترکیب آنها صحیح باشد و باید بر تخته های چوبی
و کاغذها مربعه های خرد خرد ساخته طلبه مشق نمونه را بر سر آنها
بکنند. باید ابتدا بقلم جلی بعد بتدریج بقلم خفی مشق کنند در تعلیم
این سه سخن شامل است اول مدعا که در آغاز بیان آن شده
دوم وسائل - سوم طریقه -

وسائل
چونکه نوشتن یک ترکیب عملی میباشد - بنا بر این خیال داشتن
امور عملی ذیل لازمی است :-

(١) نشستن کاتب بطرزی باشد که تکلیف و بندش برایش نشود
زانوی خود را خم کرده راست بنشیند خود را خم نکند -

(٢) کتابچه یا تخته را در سمت بر زانوی چپ مانده و بدست چپ بگیرد -

(٣) قلم را در میان شصت و انگشت شهادت و انگشت کلان بگیرد -
دو انگشت دیگر نیز به اینها پیوست باشند - باید بر سر قلم بسیار
زور نیارند زیرا مانع بروانی قلم میگردد -

(٤) دوات را بطرف راست پیش زانو باید نهاد -


٣٦١
(٥) باید که روشنی از دست چپ بر تخته بیافتد -
طریق آموختن نوشتن
اکثر مردم خیال میکنند- که نوشتن بسیار آسان است و صرف
یک ترکیب عملی ست - لهذا ضرور نیست که بقسم خاص آموخته شود -
اگرچه نوشتن سهل و ترکیب عملی میباشد - ولی تا وقتیکه باقاعده و به محنت تعلیم
ندهند مدعای ملحوظ ازان اصلا حاصل نخواهد شد - باید یا د بدارید که حسن خط از مشاهده
کردن بغور و تقلید کردن بتوجه حاصل میشود - لهذا در طلبه باید این عادت را
بذریعه سوالات مناسب پیدا کرده و در ابتدا خطوط مستقیم و مائل - زوایا
و اشکال مختلفه را باید آموخت - اول بر تخته سیاه نمونه نشان باید داد بعد ازان طلاب را
باید بدرستی نقل نمونه را بردارند - وقتیکه مشق شان اینقدر شود - که بدون نمونه خطوط
تا بیک اندازه بدرستی رسم کرده میتوانند - بعد ازان اجزای حروف را مطابق هدایا
طرز جدید باید آموخت -
مثلیکه یک نمونه مختصره در ذیل درج است - بذریعه خط مستقیم مربعها
خور در تخته ها یا کتابچه های طلاب ساخته و آنها مشق نوشتن را در مربع ها نمایند
و تا دست شان درست نشود - بر همین روش کار بند باشند


٣٦٢
مُخْتَصَرِ نَمُونَةِ اَجْزَایِ حُرُوْفِ ، م
اَشکَالِ اَجْزَا
اَسْمَایِ اَجْزَا
هَدَایَات
[shape]
خط عمودی
بر اضلاع مربع از بالا پر از زیر باریک- گاو دنبال
[shape]
خط افقی
بقلم پر خط راست ما بین دو مربع -
[shape]
خط منحرف
با قلم اریب و مائل، هر دو انجام نوکدار قطره ای
[shape]
خط قوسی
با قلم اریب و مائل- هر دو انجام نوکدار کشتی نما
[shape]
خط خم دار
بالا نصف قط - از زیر نوکدار- از هر دو طرف راست و چپ رسم کرده میشود -
[shape]
خط منقار نما
منقار از نوک قلم نصف قط- حصه باقی از قلم غنی یک و نیم قط - جمله دو قط -


۳۶۳
اشکال اجزا اسمار اجزا هدايات
نقطه چهار کنج با قط پوره اینطور ساخته شود که یک
قطر بر قطر دیگر عمود شود -
نقطه خمیده با قلم پوره نقطه چهار کنج ساخته کنج زیر را
قدری سومی پایان کش کشید
نقطه مدور نقطه چهار کنج یک قط ساخته طرف بالا را
برابر نصف قط مدور بسازید -
که جمله پیشانی یک ونیم قط شود -
نقطه دو انجام دار با قط پوره مربع ساخته نوکهای هر دو طرف را
بکشید -
دایره راست بانوک قلم شروع و بتدریج اریب کرده
در مابین قط پوره بسازید- باز بطرف
دیگر به همین اندازه قلم را اریب کرده به نوک
ختم کنید - باید عرض و بلندی برابر ضلع مربع
باشد- از تکمیل این دایره یکشکل مدور ساخته شود -
حروف مفردہ حصہ اول ۱۳۰۰


٣٦٤

اشکال اجزا اسمای اجزا هدایات
دایرهٔ معکوس طرز ساخت مانند فوق بوده - فرق فقط
همین قدر است - که از تکمیل این شکل بیضوی تشکیل می‌یابد
قط و دندانه دار با قلم خفی دندانهٔ اول را نصف قط و دوم را
پوره قط بسازید - و دندانهٔ اول را نسبت
به دوم نصف قط بلند کنید -
وقتیکه طلبا ساختن اجزای حروف را بخوبی یاد گرفته در میان مربع با
با قاعده و صفا نقشه بتوانند - در آنوقت مطابق اصول طریقهٔ تعلیم که
( از سهل سوی مشکل بروید - ) جملهٔ حروف را بلحاظ مشابهت اجزای آن‌ها
گروه تقسیم باید کرد - مثلاً
گروه اول - ا ب ک
گروه دوم ر د ے ده و ف
گروه سوم ن ل ق ص س ش ی
گروه چهارم ج ع ط هـ م
سپس برای سهولت مطابق ترتیب فوق دربارهٔ هر گروه بصورت مشق
عبدالغنی
عبدالرئوف
داد محمد
و غیره


٣٦٥
دوباره اجزای مفرد گرفته و حروف را تجزیه نموده نشان بدهید - تا طلبا بفهمند
که حروف چه طور از اجزای مفرد ترکیب و تشکیل مییابد غرض بهمین طور
بتدریج نوبت بنوبت یک مجموعه بگیرید - و تا وقتیکه در نوشتن حروف یک
مجموعه بخوبی مشق نشود - مجموعهٔ دیگر را شروع نباید کرد - در آموختن نوشتن بقرار
مجموعه های فوق این فایده است - که بر طبائع طلبه زور نمی آید - و بتدریج
از سهل به مشکل میروند - از مشق یک حرف در ساخت حرف دیگر بسیار
مدد حاصل میشود - طلاّب به شوق نوشته میکنند و خط می بردارند - و پوره مشق
حروف میشود - و آخر کار این نتیجه حاصل میشود - که خط بسیار خوب میگردد
بر عکس این در آموختن حروف به ترتیب حروف تهجی این نقص است - که بعد از
حروف خیلی سهل نهایت مشکل و بعض اوقات بعد از نهایت مشکل نهایت
سهل آموخته میشوند - که طرز ساخت آنها هم مختلف میباشد - و رخ گشتاندن
قلم هم زود تبدل مییابد و برای طلبا سختی پیش میکند - چرا که هنوز مشق حروف
یک نوع پوره ناگشته - حروف مختلف نوع دیگر را مشق میدهند - بدین باعث
پوره مشق هیچ کدام نمیشود - طلاب تکلیف محسوس میکنند و پریشان میگردند
و ترقی هم چندان نمیشود - بر علاوه این ترتیب منطقی هم نیست پیشتر از شروع


٣٦٦

نمودن در وسس نوشتن همه سامان ضرور را مهیا باید کرد - و به ترتیب درست
باید نهاد - که جمله طلاب بخوبی آنرا دیده بتوانند - قلم های تباشیر را منقسم باید
ساخت - که بی تکلف بر تخته سیاه نوشته شود - چاقو و پنسل و چند قلم
هم موجود باشند - سپس سامان ضروری طلاب را هم ملاحظه باید کرد - مثلاً
کتابچه ها یا تخته ها که بر آنها مربع های خرد و کلان ساخته شده باشند - قلم های
که قط های آنها برابر اضلاع مربعهای خرد باشند - دوات و غیره نزد هرکس
موجود باشند بعد طلابرا در قطارهای مناسب اینطور باید نشاند - که در صف
پیش طلبای خورد سن و در صف پس کلان سن باشند - در بین هر دو صف
اینقدر فاصله باشد - که کسی را مزاحمت نشود -
حروفی را که می آموزید - یکه یکه بر تخته سیاه تحریر کنید - و در وقت تحریر
توجه جمله طلبا را سوی خود جلب کنید - ترکیب و ساخت حصص حروف و تعلق
آنها را به مربع ها بخوبی بفهمانید - از جریان و گردش قلم هم آگاه ساخته بروید-
غرض اشکال حروف را بخوبی ذهن نشین شان بنمائید - اموریرا که یاد داشتن
آنها لازم است - بوقت نشان دادن نمونه بیان کرده بروید - و نیز در باره
انها از طلبا سؤالات پرسان کنید زیرا از این دو فایده حاصل میشود - یکی

سال ٢٠٠
علم بیان
علم تعلیم
رسم الخط فزیک


٣٦٧

توجه طلاب قائم میماند - دیگر سخنهای راجع بنمونه بخوبی ذهن نشین شان میگردند -
هرنمونه که نشان داده شود - باید که خوش خط و صاف باشد - اگر نمونه چند
لفظ یا فقره باشد - معنی آنرا هم باید گفت - بدین باعث در اثنای تعلیم تحریر
دیگر امور هم ذهن نشین شان میشود باید مقدار و اشکال نمونه مطابق استعداد
جماعت باشد - وقتیکه تحریر نمونه ختم شود - طلبا را برای نوشتن آن آماده باید کرد
در حکم (یک) طلاب کتابچه های خود را بردارند - در حکم (دو) کتابچه ها را بطرز
درست و مناسب بمانند - در حکم (سه) قلم ها را بگیرند - در حکم (چهار) نوشتن
آغاز نمایند - طلبا را تاکید باید کرد - که سعی کنند که نقل شان مطابق سرمشق
(نمونه) بیاید - آهسته آهسته حروف را فهمیده به صفائی تحریر کنند - چابک
دستی نه نمایند - تا وقتیکه اصلاح نشود سعی نوشتن دوباره نباید کرد - چرا که
از نوشتن دوباره بدون اصلاح مشق اغلاط میشود - طلبا میکه مطابق نمونه نوشته
نمیکنند - باعثش این میباشد - که نگرانی بدرستی کرده نمیشود - لذا آنها
بجای نقل کردن نمونه مشق بدخط خود را میکنند - و بسیار زیا د تحریر میکنند پس
طبیعت شان مانده میشود - و قاعده است وقتیکه طبیعت مانده باشد تحریر
خوب نمی شود - بنا بر این فرض معلم است - که نگرانی بخوبی نماید - تا اینقسم امور نه


٣٦٨
بدرساور شود -

اصلاح
وقتیکه طلاب بقرار نمونه مصروف نوشتن باشند در انوقت معلم باء
درمیان شان بگردد و بخوبی نگرانی کند لاکن در اثنای تحریر کسی را مانع
نشود - بلکه هر جائیکه کسی غلطی کند- فورا بذریعه پنسل یا قلم انرا درست
کند- و اگر غلطی حرف یا حصه حرف باشد - اصلاح انرا بر خود کتابچه باید
کرد- اصلاح اغلاط عمومی را بر تخته سیاه باید کرد حروف غلط را هم به پهلوی
آنها باید نوشت - ومقابله هردو باید نمود- بعد صورتهای غلط الفاظ را محو نموده
مشق صورتهای صحیح و درست بر سر شان باید کرد و این امر ملحوظ باید داشت
که از اصلاح جمله طلاب مستفید شوند- و بار بار اعاده آن اغلاط نکنند-
بعد از مشق اصلاح باز مطابق نمونه بر سر شان تحریر باید نمود - و بر حسب طریقه
مذکوره فوق اصلاح باید کرد - در خاتمه درس حکم بایستادن نماید - ومشتق همه را
ملاحظه نموده هدایات ضروری باید نمود - سپس هر یک را مطابق تحریر او نمبر
باید داد - طلبائیکه خوب نوشته کنند و رو به ترقی باشند آنها را تحسین باید
کرد- و بر عکس سست و بی پرواها را تنبیه باید نمود-


٣٦٩
نقل نویسی یعنی از روی کتاب نوشتن
وقتیکه طلاب در نوشتن نمونه ها مهارت کافی حاصل کنند
بر سرشان مشق نقل کردن از روی کتاب باید نمود - زیرا این طور مشق نوشتن
عبارت هم میشود و خط هم خوب میشود برای تحریر کردن ملایار میشوند
لاکن افسوس که اکثر مدرسین نا تجربه کار این کار را سهل خیال کرده طلبا را سر خود
یله میکنند - و خود چیزی نمی آموزند باید دانست که به آموختن و اصلاح نمودن
این همان قسم ضرور است که نوشتن ضرور است - پس چیزیکه نقل کردن باشد
طلاب را هدایت کنید که آنرا از روی کتاب خود بغور مطالعه نمائید - پس آنرا
بر تخته سیاه تحریر نموده بر سر طلاب آنرا نقل نمائید اغلاط را هم اصلاح کرده بروید
وقتیکه جمله عبارت تحریر شود - تخته سیاه را بدیگر رو گردانیده طلاب را هدایت
کنید که همان عبارت را بر دیگر صفحه کتابچه های خود از روی کتاب نوشته
کنند وقتیکه همه عبارت تحریر شود - باز تخته سیاه را پیشروی شان گذشته
طلبا را بگوئید نوشته خود را همراه آن مقابله و اغلاط خود را درست کنند.
معلم درین اثنا اغلاط خصوصی را هم بر تخته سیاه نوشته اصلاح کند همین عمل را
دوباره باید نمود وقتیکه طلبا خوب مشق کنند طلاب پس بدون


۳۷۰
مد و تخته سیاه نقل کنند -
خلاصه و دیگر امور ضروری که قابل یاد داشتن میباشند -
( ۱ ) نوشتن را اکثر بغرض فواید عملی میآموزند - لاکن این یک نهایت
ذریعۀ عمده تربیت چشم - دست و قوت فیصله هم است -
( ۲ ) خواص نوشتن عمده صفائی خوبصورتی چستی و با قاعدگی هست -
( ۳ ) در وقت آموختن نوشتن معلم ملحوظ باید داشت که :-
( ا ) نشستن طلاب درست باشد -
( ب ) قلم را بدرستی بگیرند -
( ج ) تخته ها یا کتابچه ها برجای مناسب مانده شده باشند -
( د ) قلم ها و دوات ها همه عمده باشند -
( ٤ ) اسباق بتدریج مرتب باشند - مجموعۀ هائی حروف مشابه ساخته شود
حروف سهل اولاً آموخته شوند و حروف مشکل بعد از ان -
( ٥ ) خاکه درس نوشتن :-
( ۱ ) بر تخته سیاه و تخته ها یا کتابچه های طلاب یک قسم خطوط رسم
شده باشند -


۳۷۱
(۲) برای طلاب جمله سامان ضروری مهیا باشد. و بر نهجی نشسته باشند
که همه آنها تخته سیاه را بخوبی دیده بتوانند -
(۳) بعد از ین حرف - لفظ یا جمله را بر تخته سیاه باید نوشت.
و در وقت نوشتن بیان هم باید کرد.
(٤) تحلیل حروف وغیره باید نمود. و سوی مور مشکل توجه خاص طلبا را
جلب باید کرد.
(٥) یک دو مرتبه نقلیه را بر سر طلاب باید کرد.
(٦) چون طلاب نقل نمونه شروع کنند - در آنوقت مدرس را باید
که در میان جماعت گشته غلطی هر یک را اصلاح نماید.
(۷) بعد از ان صحت اغلاط عمومی را بهدستی طلاب بر تخته سیاه
باید نمود.
(۸) باز سر طلاب دو سه خط پیشروی خود تحریر باید کرد.
(۹) پیش از خاتمه درس معلم را باید که جمله کتابچه ها را ملاحظه نموده نمبر بدهد
طلبائیکه محنت و کوشش کرده باشند. آنها را تحسین و آفرین باید نمود
و سست و بی پروا ها را تنبیه باید کرد.


۳۷۲
نمونه درس نوشتن
خاکه و اشارات

(۱) تیاری :-
(۱) سامان - مدرس بر تخته سیاه مربع های خورد و کلان رسم
نموده پیشتر تیار خواهد ماند. دیگر سامان ضروری مثلا قلمها - دواتها -
تخته ها یا کتابچه ها وغیره را ملاحظه خواهد کرد - که پیش هر طالب علم موجود
است یا نه - سپس به طلاب خواهد گفت که بر کتابچه ها یا تخته های
خود یکسان مربع ها بمقدار مناسب بسازند - بعد از ان مدرس تخته
سیاه را پیشروی جماعت تقریبا بفاصله چهار فت و در از قطار اول
بر زاویه ۴۵ درجه بطرف دست راست خواهد ماند -
(ب) نشست طلاب :- طلاب را طور می می نشاند - که در هر قطار تعدا
طلبه برابر با شد - و مابین شان فاصله کافی و یکسان بماند - لاکن باید
که قطار های طلاب کلان عموما در ترتیب پستر و از طلبه خورد
پیشتر - باشند -
(۲) تعلیم زبانی :-


۳۷۳
(الف) نمونه بر تخته سیاه نوشتن - اول لفظ «قسم» به نهایت احتیاط
خوش خط بر تخته سیاه خواهد نوشت. و در وقت تحریر توجه طلاب را بسوی
ترکیب و ساخت پیوند. و بلندی و پهنا و غیره حروف
ق - س - م مبذول خواهد کرد.
(ب) تحلیل حروف - لفظ قسم بر تخته سیاه نوشته اجزای حروف
و ترکیب آنها را به هجی بیان خواهد کرد. که در نقشه ذیل درج است
(۳) مشق نشستن و گرفتن قلم ها - اول مدرس طلاب را بطرز درست
نشانده کتابچه ها و قلم ها و غیره را ملاحظه خواهد کرد. باز بطرز ذیل حکم
نموده آغاز مشق خواهد کرد.
یک - طلاب کتابچه ها یا تخته های خود را پیش روی خود ها
بدرستی خواهند ماند.
دو - طلاب کتابچه ها یا تخته های خود را در دست چپ
خواهند گرفت یا آنها را بر میز ها بدست چپ خود خواهند
ماند.
سه - طلاب قلم های خود را خواهند برداشت.


٣٧٤
چهار - طلاب نوشتن شروع خواهند نمود -
(٤) نوشتن ونگرانی - وقتیکه طلاب مصروف به نوشتن باشند
مدرس نزد هر کس رفته تحریر او را ملاحظه کرده - اصلاح خواهد دا
(٥) صحت اغلاط عام - اغلاط عام را بقدری مبالغه برتخته سیاه
تحریر خواهد کرد - و صحیح را همراه غلط مقابله نموده نکات ضروری را
ذهن نشین شان خواهد کرد - مثلاً در نوشتن لفظ قسم غالباً طلاب
غلطی ها مثل نقشه نمبر (١) خواهند نمود -
نقشه نمبر (١)
غلطی طرز صحت تخته سیاه
درتکمه ق بجای حرف اصلی یعنی ق را برتخته غلط صحیح
نقطه گردنقطه قسم سیاه نوشته مقابله غلطی را
و
و
و دیگر - همراه علامت صحیح
نموده غلطی را به طلاب قسم قسم


۳۷۵
غلطی طرز صحت تخته سیاه
نشان خواهد داد – سپس
علامت صحیح را ذهن نشین
شان خواهد کرد –
بلندی هر سه در این صورت هم اول حرف غلط صحیح
دندانه س یک اصلی یعنی س را بر تخته س
برابر با دندانه سیاه خواهد نوشت ۳ ۳
دوم نسبت و مقابله دندانه های غلط
باول بلندتر – و صحیح را نموده طرز ۳
صحیح را بذریعه سؤالات
بر دلهای طلاب قسم قسم
نقش خواهد کرد –


۳۷۶
غلطی طرز صحت تخته سیاه
دندانه های مدرس اولاً سرهای ق قسم قسم
س کم و بیش و س را علیحده علیحده نوشته
ساختن. و پیش آنها حرف م را
هم بنویسد. بعد همه را
با هم پیوند کرده بداند که در
لفظ قسم سه دندانه می ماند و
از پیوند کردن همراه حرف
دیگر دندانه های س کم و
بیش نمیگردد. مثلیکه
بعض طلاب نوشته کرد
اند. مدرس الفاظ غلط
و صحیح را بر تخته سیاه خواهد
نوشت.


۳۷۷

(۶) مشق - وقتیکه تصحیح اغلاط خلاص شد - مدرس طلبا را میگوید که هرکس
غلطی های خود را سه مرتبه بر کتابچه ها یا تخته های خود نوشته کند بالآخر
حکم بایستادن نموده کتابچه یا تخته هرکس را جداجدا به دقت میبیند
و بر مواقع مناسب الفاظ شاباش وغیره هم استعمال مینماید-
نقشه نمبر (۲)

حروف
ق

تحلیل
(۱) اجزای ترکیبی - تکمه - دایره
و نقطه-
(۲) مدرس نشان میدهد که تکمه
چه طور میسازند- تکمه یکنقطه مدور
میباشد- که یک نقطه چهار کنج
ساخته از طرف بالا برابر نصف
قط گرد میکنند- و تمام
پیشانی او یک ونیم
قط میباشد -

تخته سیاه
[illustration]


۳۷۸

حروف | تحلیل | تخته سیاه
(۳) دایره چه طور میسازند-
از نوک قلم شروع میکنند- | [graphic: shape of letter]
و بتدریج اریب کرده در پائین
پوره قط ساخته بطرف دیگر
بهمان اندازه قلم را اریب ساخته
دایره را با نوک قلم ختم میکنند باید
عرض بلندی در یک مربع پوره
بیاید-
(٤) معلم نشان خواهد داد- که هردو | [graphic: shape of letter]
جزو را بهم پیوست نموده قدری
بالای نکه دو نقطه نوشته می
کنند- بلندی پنج قط باشد
دور پیشانی نقطه و نوک آخر فاصله
دو قط باشد-


۳۷۹

حروف	تحلیل	تخته سیاه

	(۵) نشان میدهد- که چون این را
	پیش روی حروف دیگر پیوست
	کنند- در آنوقت فقط
	تکمه و دو عدد نقطه مانده دائره
	گم میشود-
	(۱) اجزای ترکیبی- دندانه ها- دائره-
	(۲) معلم نشان میدهد که دندانه ها را چه
	طور میسازند- با قلم خفی دندانه اول را
	نصف قط و دوم را پوره قط بسازند
	دندانه اول نسبت به دوم نصف
	قط بلند باشد-
	(۳) مقدار و طرز ساخت حلقه
	مثل دائره میباشد-


۳۸۰
حروف تحلیل تخته سیاه
س (٤) هر دو را چه طور پیوند میکنند خط دندانه دار را همراه دائره اینطور پیوند میکنند که نوک مؤخر دائره از نوک مقدم یک قط پائین بماند - جمله بلندی پنج قط پهنا چهار و نیم قط باشد
(١) اجزای ترکیبی - نقطه چهار کنج - گردن -
م (۲) ساخت - نقطه چهار کنج را همرا گردن دو قط بر سر الف پنج نقطه را اینطور پیوند کنید - که از سر تا به نوک گردن دو یا دو نیم قط بیاید و جمله طول هفت یا هفت و نیم قط باشد -
علم المعلم
شرکت رفیق


۳۸۱
فصل سوم
ہجا
نقائص حروف تہجی
چونکہ حروف تہجی زبان فارسی ناقص است، لہذا در آموختن ہجا
دقتهاے ذیل پیش مے آیند:-
(۱) برای ظاہر کردن یک آواز چند علامه ہست، مثلاً ز - ذ - ض-
ث - س -ص + ت - ط و غیرہ .
(۲) بوقت تلفظ بعض حروف آواز نمید ہند، مثلاً و در خود و خوش
ا در بالکل - ال در نظام الدین .
(۳) بعض وقت یک حرف آواز حرف دیگر را میدہد - مثلاً
دریعیسی موسیٰ - زکوة - صلوة - حرف ی - و و آواز ا رامیدهد
فوائد
چونکہ یاد کردن ہجاہا کار سہل نیست و وقت ہم بسیار صرف میشود
بنابرین برای آموختن ہجاہا وسائل و طریقه خوب ضرور میباشد، در سابق


۳۸۲

بطرف هجا چندان توجه نمیکردند، تعلیم اورا بر اتفاق میگذاشتند، لاکن درین زماً
هجا برای هر شخص که ناقص باشد تعلیم او هم ناقص شمرده میشود، بر علاوه
از هجا کردن غلط بدر محا بدل میشود، اگر چه آموختن هجا با از ضروریات هجا
باز هم این را ذریعه تحریر نمودن صورتهای صحیح الفاظ - پیدا کردن عادات توجه
و ترقی دادن حافظه خیال باید کرد- تعلیم هجا بکار علحدہ مقصود بالذات
چونکه حافظه بچه ها در ابتدا تیز میباشد و یاد داشتن هجا ها بر حافظه خوب موقو
میباشد، لهذا هجا را ابتدا باید آموخت .
طرز آموختن هجا
از بیان فوق معلوم شد که هجا ها اتفاقیه یاد نمیشوند، بلکه تعلق زیاد
بدیدن و یاد داشتن دارد - پس اموریکه از آنها مدد حاصل میشود، و اصول
وُ سائلیگہ از ملاحظه آنها سهولت حاصل میشود در ذیل درج میشوند.
وسائل
( ۱ ) هجا کردن بذریعه خواندن طبعاً می آید، چرا که طلاب در خواندن الفاظ
متواتر دیده میخوانند، اینطور صورتهای آنها در ذهنهای شان نقش میشود
بنابرین طلاب را باید در اثنای خواندن صورتهای الفاظ را بغور و تو بیند
مرکزے اخیش
تمریض
علمه تعلیم
۱۲۰


۳۸۳
که هجای الفاظ نو و مشکل ذهن نشین شان بخوبی بشود؛ شخصی که بغور و توجه میخواند
اکثر تهجیای او هم درست و صحیح میباشد، ازین ظاهر است که خواندن
و هجا کردن لازم و ملزوم میباشند، فرق فقط همینقدر است که در خواندن
ما آوازها را پیوست بالفاظ میسازیم، لاکن در هجا نامهای آن حروف
میگیریم که از آنها آن الفاظ مرکب میباشند؛ مدرس را باید در اثنای درس
الفاظ نو و مشکل را بر تخته سیاه بنویسد، و سوی ساخت و صورتهای آنها
طلبه را متوجه بسازد، و باید طلاب نقل آن الفاظ را در کتابچه‌های خود بردارند.
(۲) نقل برداشتن عبارت کتاب هم ممد یاد شدن هجاها میباشد، طلبه
صورت و حروف لفظ را بار بار بچشم خود می بینند، و باز مینویسند، که بدینطور
آن لفظ بدلهای شان نقش میگردد.
(۳) برای آموختن هجاهای الفاظ بمقاعده مدرس را باید که آنها را تجربتاً
نوشته، سر طلبه هجاهای آنها را بخواند بعد در فقرات ضمیمه و استعمال کرده معنی
و مطلب را ذهن نشین شان بکند. بعد از آن طلاب نقل آنرا در کتابچه‌های خود
بردارند، باید اینعمل بار بار تکرار شود، حتی که معنی و تهجاهای الفاظ
بخوبی ذهن نشین طلبه بشوند.


۳۸۴
(۴) الفاظیكه هجا های آنها قريب الكیسان باشند آنها را بمجموعها تقسیم
باید كرد با نالفاظ هر یک مجموعه را بفقرات استعمال كرده بر تخته سیاه نوشته
سر طلبها باید خواند- بعد طلبه نقل آنها را در كتابچه های خود بردارند.
(۵) باید دروس هجائی هم علیحده باشند، و برای مدرس لازميست كه در
این مضمونرا هم مثل دروس مضامين ديگر دلچسب بسازد، چرا تا وقتیکه
کدام سخن دلچسب نباشد طلبه سوی آن متوجه نمیشوند.
(۶) در صنفهای اعلی، آموختن هجا بذریعۀ اشتقاق بسیار فائده می بخشد
اولاً يکمرتبه الفاظ بسیار با معنی یاد میشوند - ثانیاً هجای آنها به بسیار سهولت
ذهن نشین میشوند، از یک ماده ساختن هر قدر الفاظ که ممكن باشد همه را
بر تخته سیاه نوشته تغیر و تبدل آنها را در فقرات خوبی استعمال نموده،
ذهن نشین طلاب باید نمود - بعد از ان باید که طلبه نقل آنها را در کتابچه ها
خود بر دارند.
(۷) املا هم برای آموختن هجا يک ذریعه خوب میباشد، ولے املا بیشتر
برای مشق آزمائی هجاها مفيد ميباشد، فوائد اين سابق ذکر شد.
(۸) باید پیش مدرس یک کتابچه خود محاضر بوده، الفاظ مترادف و مشکل


۳۸۵
نامهای آوازها، پیشه های عام، آلات زمینداری وزراعت وودگیری
محاورات، که روز مره در کار و بار استعمال میشوند دران درج باشد، وبآ
آنها را در فقرات صحیح استعمال نموده معنی آنها را ذهن نشین طلاب بساز
وبرتختۀ سیاه نوشته هجأ ها را سر طلبه بخواند.
(۵) اصول
(۱) درآموختن هجاها باید کار زیاد از چشم گرفته شود، چرا که صورتهای
الفاظ طوریکه از دیدن بخوبی ذهن نشین میشوند از شنیدن نمیشوند، لفظ و
حروف را دیده دیده تصویر شان در ذهن نقش گشته مدت مدید یاد میمانند
قاعدۀ عام است وقتیکه در هجاهای کدام لفظ شبهه واقع میشود
در انوقت آن لفظ را تحریر نموده می بینند از چشم فی الفور صورت صحیح را
از غلط علیحده میسازد، ازینهم ظاهر میشود که هجای صحیح بچشم بیشتر از گوش
دانسته میشود، بالعبارة دیگر، هجای صحیح را بچشم نسبت بگوش بیشتر
درک مینمائیم، بنابرین خیلی ضروریست که صورت های الفاظ را بسیار
بغور بینیم و چشم را باین عادت تربیت کنیم.
(۲) تکرار مناسب معنی اش اینست که بآواز بلند هجا کرده یاد نمایند،


۳۸۶
چرا که طرز اول بدیدن صورتهای الفاظ، و باز شنیدن هجای آنها بسیار
موثر میگردد.
(۳) از دانستن معنی الفاظ، دریاد کردن هجا هم بسیار مدد حاصل میشود.
پس ضرور است در تعلیم هجا که هر کدام لفظ باید لفظ را در فقره آورده معنی را
بفهمانند، و از دانستن معنی و استعمال لفظ ، هجا را یاد میماند.
(۴) اول صورتهای الفاظ را بطلبه صحیح باید آموخت. پس مدرس را
باید تا وقتیکه طلبه عبارت را بغور نخوانند، و هجای الفاظ را بخوبی نبینند
املا نگوید، و اغلاط طلبه را به بے پروائی اصلاح نکند.
(۵) هجای صحیح زیاده تر بر عادت هم منحصر میباشد، صورتهای
الفاظ را اول مرتبه در دروس، و بعد اکثر در دیگر مقامات مختلفه میخوانیم،
و نوشته هم میکنیم- حتی که از اعاده متواتر خود بخود یاد میشود.
(۶) باید هجا با بتدریج تعلیم شود، یعنی اول استعمال الفاظ باقاعده را بعید؟
فقرات خوبی آموزند، بعد هجای الفاظ بیقاعده را یاد باید داد.
خلاصه
(۱) در حروف تهجی زبان فارسی، چند نقص میباشد:-


۳۸۷
( ۱ ) برای یک آواز چند علامه میباشد .
( ۲ ) بعض حروف هیچ آواز نمیدهد .
( ۳ ) یک حرف آواز حرف دیگر را میدهد .
( ۲ ) در آموختن هجا استعمال وسائل ذیل لازم است :-
( ا ) باید طلبه بوقت درس ، الفاظ نو و مشکل را بغور مشاهده کنند .
( ب ) عبارت را نقل کنند .
( ج ) الفاظ بیقاعده را بر تخته سیاه نویسند، و باز در فقرات استعمال
نموده معنی آنها را باید آموخت ، و نقل آنرا در کتابچه ها باید داد.
( د ) مجموعهٔ حروفِ متشابه را نشان داده هجاهای آنها را باید آموخت.
( ر ) باید که اسباق هجا ها علحده باشند .
( س ) در صنفهای اعلیٰ آموختن هجاها بذریعهٔ اشتقاق بسیار
مفید ثابت میگردد .
( ص ) املا هم یک ذریعهٔ خوب میباشد .
( ط ) مدرس را باید که یک فهرست الفاظ خصوصی تیار نماید.
( ۳ ) اصولی که در آموختن هجا پابندی آن ضرور است :-
بزرگهای خوشب لسانند علم تعلیم ١٢٠٠


۳۸۸

(۱) استعمال چشم بدرستی باید نمود.
(۲) هجا را بار بار گفته یاد باید کرد.
(۳) اول باید که معنی بخوبی ذهن نشین شوند.
(۴) صورت‌های صحیح الفاظ را بخوبی ذهن نشین طلبه باید کرد.
(۵) عادت را هم بکار وادارند.
(۶) ملاحظهٔ تدریج هم میباید.

فصل چهارم
املا
فوائد و استعمال
املا برای آموختن هجا ، یک ذریعهٔ خوب میباشد، بشرطیکه طلاب
عبارت منتخبهٔ املا را خوب مطالعه کرده باشند ، لاکن اصلی مدعای این
مشق آزمائی هجاها میباشد، ازین معلوم میشود که طلبه هجاهای الفاظ را
یاد دارند یا نی، و چیزیکه طلاب یاد ندارند آنرا یاد میگیرند؛ اغلاط ، صحیح،
و مشق نوشتن بسرعت میشود ، تحریر خوب میگردد، و هجاها درست میشوند،


۳۸۹
عبارت خوانی صحیح و درست مدرس را شنیده تلفظ سامعین هم خو میگردد
لهذا لازمیست که عبارت را بطور واضح بخواند، و تلفظ الفاظ را بصحت
و صفائی ادا نماید- املا در ترقی زباندانی و انشاپردازی هم محمده میباشد
بر علاوه فوائد محلی املا ذریعه کلانیست براے تربیت چشم و ترقی قوت
حافظه و طاقت توجه؛ چرا که طلاب صورتهاے الفاظ را بغور دیده
یاد میکنند، و خیال صحت و صفائی بر اخلاق هم اثر خوب می اندازد.
در اسباق املا، امور ذیل را مرعی باید داشت :-
( ۱ ) باید که املا در صنفهای کلان گفته شود، چرا که طلبه اصنا صغرد
نه هجاهای صحیح نوشته کرده میتوانند و نه از ترکیبهای صحیح واقف میباشند
اگر براے آنها املا بگوید، غلطیهای بسیار خواهند کرد؛ بدین با عث
بجاے فائده نقصان او خواهد نمود، براے آنها بهتر است که الفاظ
کتابرا دیده نوشته کنند.
( ۲ ) عبارتیکه براے املا منتخب شود باید موافق استعداد طلبه
باشد، بهتر همینست که این عبارت از کتب درسی شان باشد
و مقدار آن مناسب و چندان الفاظ مشکل هم داشته باشد، وبراً


۳۹۰
اصلاح وقت کافی باشد.
(۳) باید طلاب را هدایت کند که همان حصہ کتاب درسی را که
برائے املا منتخب گشته بخانه بغور خوانده ہجا ہای الفاظ مشکل را
یاد کنند.
طریقه املا گفتن
تیاری : پیشتر از آغاز نمودن املاء طلاب را باین ترتیب بنشانند که آنها
مزاحم یکدیگر نشوند و نه نقل کرده بتوانند؛ و خود معلم بجای ایستاده شود
که ہمہ طلاب زیر نظر او باشد چرا در گشتن نگرانی بخوبی نمیشود؛ بعد طلاب را
هدایت نمایند که املا را خوشخط و صاف نوشته کنند.
گفتن املا
اول تمام عبارت را پیش طلاب بآواز صاف و واضح بخوانید
باز طلبہ نوشتن املا آغاز نمایند، باید استاد بآواز صاف و بلند کم کم عبارت را
گفته برود، الفاظ را زیاد از یکمرتبه نگوید، چرا اینطور در طلاب عادت شنیدن
توجہ پیدا میشود، و نیز در اثنای نوشتن تکلیف برای شان نمیشود و الفاهایکہ
یکمرتبہ گفته شود، باید که باربط باشد، تعداد الفاظ ہم مطابق استعداد و ترقی جماران

مکتب حبیبیه
مدیر پنجم
سررشته تدریس
۱۲۰۰


۳۹۱

باشد، و برای نوشتن هم وقت کافی داده شود که طلاب بصفائی و احتیاط
نوشته کرده بتوانند چرا که در دروس املا درستی تحریر و تهجی هر دو ملحوظ میباشند.
و در طلبه این عادت هم پیدا باید کرد که چون نوشتن الفاظ را خلاص کنند
سوی استاد نگه کنند، وقتیکه معلم دانست که همه ختم کرده اند باز الفاظ دیگر را
مثل سابق بگوید.
اصلاح
چون همه عبارت و الفاظ نوشته شود باز هر یک را اصلاح باید کرد
بعض مدرس چندان پروای اصلاح را نمیکند، لاکن این خیال شان غلط
میباشد، چرا که فائده این اسباق از اصلاح خوب حاصل میگردد، واگر اصلاح
بدرستی نشود بجای فائده نقصان روی مینماید، و طلبه بی پروا کاهل و
میشوند و وقت هم رایگان میرود، پس باقاعده بشوق و محنت اصلاح باید کرد
چند طریقه اصلاح در ذیل بیان میشوند :-
( ۱ ) بهترین طریقه اینست که خود استاد کتابچه های همه طلبه را بدست خود
اصلاح نماید، اینطور اصلاح هم بخوبی میشود، و نیز مدرس از تحریر و اغلاط بهتر
واقف میگردد؛ وقتیکه استاد آغاز باصلاح کتابچه ها نماید برای طلاب کدام


۳۹۲
کار مقرر شود که وقت خود را بیفائده ضایع نکنند و این طرز اصلاح در انوقت
کار آمد میشود که تعداد طلاب در جماعت زیاد نباشد.
(۲) خود طلاب کتب خود را وا نموده اغلاط خود را اصلاح نمایند، لاکن
برین عمل این اعتراض وارد میشود که طلبه بر همه اغلاط خود نشان نخواهند کرد
و از اکثر صرف نظر خواهند نمود، لاکن اگر استاد در میان شان گشته آنها را بخوبی
و بغور ببینند و چون میزان اغلاط خود را ختم نمایند، دو سه نفر طالب علم را
خواسته کتابچه های آنها را خود ملاحظه نماید، طلبا اینسخن را فهمیده جرات
بدیانتی نخواهند نمود.
(۳) کتابچه های همه طلبه تبدیل شوند یعنی گفته شود که هر طالب علم
کتابچه خود را بطالب علم دست راست خود بدهد، این فعل اعاده شود یعنی
دوم مرتبه باز مثل اول کتابچه ها بدل شود، باز طلبه را بگوید که کتب خود را
وا نموده بر اغلاط شان چلیپا (×) رقم نمایند. یا استاد هجاهای الفاظ
بآواز بلند گفته برود، و طلبه آنرا شنیده بر اغلاط نشان کرده بروند، چون اصلا
ختم شود باز هر کتابچه را بصاحبش بدهد.
مشق اصلاح - چون طلبه کتابچه های خود را پس نگیرند و شک و شبهات


۳۹۳
رفع شود، باز استاد حکم کند که هرکس یک غلطی خود را پنج مرتبه از روی کتابچه خود
نوشته کند، کسانیکه هیچ غلطی نکرده باشند آنها را بگوید که عبارت را از روی کتابچه
خوشخط نقل بردارند؛ چون نوشتن ختم شود باز هجا های الفاظ مشکل
از یر، از انها پرسیده شود.

املا را ذریعہ تربیت عقلی ساختن

املا مهم تربیت عقلی هم میباشد، درین اسباق این امر خیلی ضرور است
که طلاب بغور بشنوند، الفاظ درست را یاد بدارند، عبارت صحیح را بسرعت
و احتیاط نوشته کنند، و متواتر متوجه باشند؛ این فوائد صرف وقتی حاصل
میشوند که ضبط خوب باشد. و چون طلاب بنوشتن مشغول نباشند، در انوقت
سوی کتابچه های دیگران نبینند، بلکه سوی استاد ببینند، لاکن
بعض اوقات مدرسین قابل هم بباعث وجوهات ذیل فوائد فوق را
حاصل کرده نمیتوانند :-
(۱) پیشتر از آغاز نمودن املا، آنها خواندن همه عبارت را پیشروی
طلاب فراموش میکنند.
(۲) بیکمرتبه الفاظ بسیار کم میگویند، که برای یاد داشتن آنها طلاب را


۳۹۴
کوشش هیچ ضرورت نمی افتد.
(۳) همان الفاظ را بار بار تکرار میکنند، لاکن مناسب اینست که اول
همه عبارت را یکمرتبه بخواند، چرا که از فهمیدن مطلب عام در طلاب عادت
غور کردن، و فی الفور شناختن الفاظ، و بعض اوقات در هجا هم بسیا
مدد حاصل میشود، و دیگر الفاظ یا جملات که یکمرتبه گفته شوند باید درازی آنها
کافی باشد، که برای قوت حافظهٔ طلاب بکار بیاید؛ و بدین باعث
آنها را مکرر نباید گفت، و نیز استاد را باید که الفاظ را بسیار صحت و صفائی بگوید.
خلاصه
(۱) املا، بسیار خوب ذریعهٔ یاد دادن هجاها میباشد، بشرطیکه بدرستی گفته شود.
(۲) بذریعهٔ املا، الفاظ صحیح ذهن نشین میگردد، اغلاط درست میشود؛
و در پیدا کردن عاداتِ خوبِ ذهنی هم بسیار مدد میشود.
(۳) باید تیاری املا بخوبی شود.
(۱) در صنفهای خُرد دو امر را ملحوظ باید داشت:-
(۱) باید یکروز عبارت از کتاب نقل شود، و روز دیگر از آن
عبارت، املا گفته شود.


۳۹۵
(ب) پیشتر از گفتن املا، هجاها و معنی الفاظ مشکل بخوبی فهمانده شود.
(۲) طلبه صنف بالا را بگویند که از خانه دو سه صفحه را بخوبی مطالعه نموده
الفاظ مشکل را یاد کرده بیایند.
(۳) بوقت گفتن املاء این شش قاعده را کار بندند :
(۱) برهمه صنف نظر بگماریه، طلبه که مشغول بنوشتن نباشند بطرف شما بیبینند.
(۲) اول جمله عبارت را یکمرتبه بخوانید.
(۳) هر قدر الفاظ که یکمرتبه بگوید، تعداد آنها نه زیاد باشد نه کم،
(۴) ضرورت مکرر گفتن پیش نشود.
(۵) برای نشان کردن وصحت اغلاط وقت کافی نگاهدارید، و گرنه
اثر اغلاط طلبه همانطور باقی میماند.
(۶) الغرض تیاری املاء بخوبی باید کرد، بصفائی بگوید، و به بسیار
احتیاط درست نمایند.
معلم تعلیم و تربیه نمبر ۱۲۰۰


۳۹۶
اشارات راجع بدرس املا
جماعت پنجم
مدعای عام - ترقی قوت حافظه و توجه - مشق نوشتن
مدعای خاص - امتحان طلاب در هجای الفاظ -
اول تیاری عبارت املا
ایجاد:-
معلوم است - وقتی میخواهیم چیزی بنویسیم نخستین قدمی
در پی تشخیص موضوع حسیات و افکار می آید - ایا بعبارهٔ دیگر مطلب را
معین میسازد پس همان صفات و لوازم او را انتخاب میکند-
که بواسطه آن موضوع خیلی واضح و آشکار شود - یعنی مطلب مبهم نماند
و از سائر امتیاز یابد- مثال - امروزه مکاتب شهر ما- که از بیرون بینیم -
از پیشطاقهای بلند - درهای کشاده - کتابه های سر در بخط جلی بساز خو
از دو فقره های دارالامان معارف - ایا مکتب امانیه وغیره را نشان می داد -


۳۹۷
نظر دقت را بخود جلب میکند ـــ او اقعات دبستانہائے دانش ـــ او ذخیره
جاہای کمالند ـــ او در مثال فوق ـــ مکاتب امروزه شہر ـــ موضوع فکری ما
قرار یافته ـــ صفات او یعنی پیشطاقہای بلند ـــ در ہاے کشادہ وغیرہ را
انتخاب کردیم ـــ تا موضوع را آشکار نشان دہد ـــ ہمین تشخیص موضوع
و انتخاب صفات اورا ـــ ایجاد گویند ـــ او نخستین حرکت فکر است بطرف تحریر
(۱) عبارت فوق را که طلاب تا حال نخوانده اند، مدرس سرشان
آہستہ آہستہ و بطرز درست و صاف خواهد خواند.
(۲) الفاظ و جملات مشکل را بعد از دریافت نمودن طلاب، مدرس
بطرز ذیل بیان خواهد کرد.

الفاظ و جملات مشکل | طرز بیان
--- | ---
ایجاد | معنی ایجاد چه؟ آفریدن - ساختن.
نخستین | نخستین یعنی اول.
تشخیص | تشخیص چه معنی دارد؟ معلوم و معین ساختن.
موضوع | موضوع یعنی چیزیکه بیان اورا میخواهیم بکنیم.
حسیات و افکار | حسیات و افکار یعنی چه؟ معلومات و خیالات.


۳۹۸
الفاظ و جملات مشکل. | طرز بیان.
صفات و لوازم. | صفات و لوازم چه معنی دارد؟ کیفیت و متعلقها.
انتخاب میکند. | انتخاب میکند یعنی چه؟ می چیند خوش میکند.
موضوع خیلی واضح | خیلی چه معنی؟ بسیار.
و آشکار شود. | واضح چه معنی؟ روشن ساختن.
| آشکار چه معنی؟ نمایان، ظاهر. بکنیم.
| پس معنی جمله چه شد؟ چیزیکه بیان او را میخواهیم
| بسیار روشن و نمایان بگردد.
مبهم. | مبهم چه معنی؟ نامعلوم یا مجمل.
از سائر امتیاز یابد. | معنی این جمله چه؟ از دیگر چیزها فرق شود.
نظر دقت. | نظر دقت چه معنی؟ باریک بینی.
جلب میکند. | جلب میکند چه معنی؟ متوجه میسازد.
(۳) الفاظ نو و مشکل مفصلۀ ذیل را بر تختۀ سیاه تحریر میکند.
ایجاد حسیات واضح دقت
نخستین افکار مبهم جلب

صدا الادائه
عمر الله سم
١٢٠٠
[ILL]


۳۹۹
تشخیص لوازم سائر پیشطاقها
موضوع انتخاب امتیاز دبستان
(۴) مدرس ، هرطلاب، الفاظ فوق را بطور اجتماعی خواهد خواند، و بذرعه
سوالات مقابله نموده بخوبی ذهن نشین شان خواهد نمود.
(۵) همین الفاظ مشکل را طلاب ، بر کتابچه های علمده خود هم مینوسند.
دوم مشق نشست و قلم ها را بدرستی گرفتن
حکم ذیل داده طلاب را برای نوشتن تیار خواهد کرد.
(یک) طلاب کتابچه ها را و از کرده پیشروی خود بر میز ها میمانند
(دو) طلاب قلمهای خود را خواهند برداشت.
(سه) جمله طلاب سوی مدرس متوجه خواهند شد.
سوم تحریر نمودن املا
(۱) جای مدرس، پیشروی جماعت سوی راست قریباً چهار فت
دور از قطار پیش ایستاده خواهد شد.
(۲) حالت طلاب- تا وقتیکه معلم جمله را گفته خواهد رفت، طلاب
سوی او نگران میمانند نوشتن را شروع نمیکنند، وقتیکه گفتن را


٤٠٠

خلاص کرده طلاب بنوشتن شروع میکنند.
(٣) املا گفتن، مدرس هر جمله را فقط یکمرتبه خوب بطور صاف و واضح میخواند.
(٤) طوالتِ الفاظ و جملات- هر قدر که طلاب ترقی کرده میروند مدرس
تعداد الفاظ را زیاد کرده میرود؛ در عبارت مذکور الفاظ نشان شده را
فقط یکمرتبه بهیئت مجموعی میخواند.

چهارم تصحیح اغلاط

(١) اگر صنف خُرد باشد، در انصورت مدرس خود اغلاط هر طالب العلم را
علیحده علیحده درست میکند، و درین اثنا برای طلاب کدام کار دیگری
مقرر خواهد کرد - مثلاً- ترجمه وغیره.
(٢) بوقتِ اصلاح غلطیها، نشانهای خاص مانده خواهند شد- مثلاً:-
(ا) لفظِ مشکوک را در دائره گرفتن.
(ب) بر اغلاط نشان چلیپا - × +
(ج) بجای الفاظ متروک، علامت فراموشی - (٨) +
(٣) بالاخره میزان اغلاط و تاریخ را در آخر صفحه خواهد نوشت. کرد.
(٤) اگر شمارۀ صنف بسیار، و وقت کم باشد - پس طرز ذیل را اختیار خواهد کرد.


۴۰۱

(۱) اول کتابچه های طلاب را بطرز ذیل بدل نماید:-
(یک) طلبای دست راست هر قطار کتابچه خود و کتابچه
همسایه خود را گرفته ایستاده میشوند.

(دو) باقی جمله طلاب کتابچه های خود را پیشروی طالبعلم
دست راست خود میگذارد.

(سه) بار دیگر هر طالبعلم کتابچه پیشروی خود را پیشروی
طالبعلم دست راست خود میگذارد.

(چهار) طلبای دست راست هر قطار که ایستاده هستند
دو کتابچه را پیشروی دو طالبعلم دست چپ همان قطار
میگذارد.

(ب) سپس معلم بطلبا خواهد گفت که کتب خود را واز کرده
غلطیها را اصلاح نمائید، یا بصورت دیگر، خود معلم بجای
الفاظ را گفته میرود، طلبا غلطیهای خود را اصلاح کرده
خواهند رفت .

(ج) مثل اول، یک، و دو، وغیره گفته کتابچه ها را بدل خواهد کرد.


۴۰۲

لاکن درین وقت فرق صرف اینقدر خواهد بود که بجای
طلبای دست راست، هر قطار طلبای دست چپ
ایستاده خواهند شد، و کتابچه ها هم سوی دست چپ
حرکت داده خواهند شد.
(د) بالآخر، خود معلم رفته کتابچه هر طالب علم را خواهد دید
و غلطهای عام را معلوم خواهد کرد.

پنجم ذهن نشین کردن الفاظ صحیح
(۱) اغلاط عام معلم بجای صحیح اغلاط را بر تخته سیاه نوشته بخوبی
ذهن نشین طلبا نموده حکم میکند که آن الفاظ درست را طلاب
سه مرتبه بر کتابچه های املای خود نوشته کنند.

(۲) فهرست مشکلات - هر طالب علم جمله اغلاط خود را بر کتابچه
پاک نویس خود خواهد نوشت، همینطور بتدریج و مرور وقت
هر طالب علم دارای یک کتابچه از الفاظ مشکل خواهد شد.


۴۰۳
فصل پنجم
صرف و نحو
قواعد چیست
پیشتر از آغاز کردن بکدام مضمون، دانستن این امر خیلی ضرور است
که چه تعلیم میدهند، تعلیمیکه در مکتب میدهند، باید بران واقفیت مبنی باشد
که طلبه بیرون چهار دیواری مکتب حاصل نموده اند، وقتیکه بچه نو در مکتب
داخل میشود، زبان مادری خود را اینقدر ضروریا دداشته میباشد که ضرورتیها
و خواہشات خود را بدیگران اظهار کرده تواند، بنابرین مدرس تعلیم را بالکل
از ابتدا شروع نمیکند، چرا که بچه ها پیشتر از داخل شدن مکتب اظهار کردن
خیالات خود را بجملات مکمل از والده و دیگر احباب خود یاد گرفته میباشند
لهٰذا مدرس باید که این سخن را همواره مدنظر خود داشته باشد که تعلیمیکه
بچه از خانه خود حاصل نموده است آنرا بکار بیار د و بنای تعلیم خود را
برہمان بماند۔ واین را هم یاد بدار دکه زبان مطابق قواعد صرف و نحوساخته
نمیشود، بلکه قواعد صرف ونحو از زبان ساخته میشوند- حالا برین امرغور باید نمود
مبحث پنجم
حصه اول
علم تعلیم
١٢٠٠


۴۰۴
که صرف و نحو چیست، و تعلیم آن چطور باید کرد.
مراد از صرف و نحو آن جمله قواعد میباشند که اشخاص تعلیم یافتۀ اعلے
در تحریر و تقریر خود ملحوظ میدارند. زبان از جملات و فقرات - و فقرات
از الفاظ - و الفاظ از حروف ساخته میشوند، مثلاً این جمله است محبت کنید
حالا ببینید، که قواعد در باره اول لفظ این چه بیان مینماید.
اول - از قواعد معلوم کنیم که این لفظ از کدام قسم است.
دوم - این لفظ در اینجا بکدام صورت استعمال شد.
سوم - باین صورت چرا آمده است.
چهارم - از کدام لفظ مشتق میباشد
پس از قواعد یعنی از علم قوانین که این - باین امور ذیل مفهوم میباشند:
(۱) تقسیم الفاظ، که باعتبار عمل، یا محل وقوع قسمت میشوند.
(۲) گردانها، یا آن تغییر و تبدل که در صورت الفاظ واقع میشود.
(۳) ترکیب نحوی، یا قواعدیکه بتوسط آن معلوم شود، که رشته
علاقۀ الفاظ بایکدیگر چیست.
(۴) اشتقاق، که ازان ساخت و اصلیت الفاظ معلوم میشود.


۴۰۵
فائدۀ آموختن قواعد چیست.
معلم را صرف اینقدر کفایت نمیکند، که بداند چه آموختنی است
بلکه اینرا هم بداند که برای چه آموختنیست، باید برای تدریس مضمون دو غرض
ملحوظ باشد.
اول - فائدۀ عملی آن، یعنی طور معلومات صحیحہ حاصل نما
که در زندگی استقبال بکار متعلم بیاید.
دوم - تربیت ذهنی که از تعلیم آن مضمون حاصل شود.
پس بر دو سخن غور لازم است، اول فائدۀ صرف و نحو، دوم
غرض تعلیم آن، از صرف و نحو مدعای ما اینست که باید ما را از تعلیم آن
فائدۀ عملی و تربیت ذهنی هردو حاصل شوند، اگر فوائد عملی قواعد را لحاظ
نمائیم می بینیم ہنر نیست که بذریعه آن تحریر و تقریر صحیح می آموزیم، اگر
بر تربیت ذهنی آن غور نمائیم می بینیم که وسیلهٔ تربیت ذهنی مانده میتواند
اگر صرف و نحو را درست تعلیم دهند صحت اظہار خیالات و استحکام قوای
متصوره، فیصلہ و استدلال حاصل میشود، و در طلبہ عادت فکر کردن
بغور و صحت پدیدار میگردد، خیال تصحیح الفاظ حاصل میشود، و ترتیب


۴٠٦

ل
استعمال الفاظ را در حملات یاد میگیرند ـ و قوای متصوره ، فیصلہ و استدلا
استحکام می یابند .

نقائص تعلیم صرف و نحو

شک نیست که از جمله مضامینیکه در مکاتب تعلیم میشود، تعلیم
صرف و نحو نسبت بہمہ بسیار ناقص است و این نقصان سہ سبب دارد
( ۱ ) صرف و نحو را زود برسر بچه های خوردسال شروع میکنند ، وقواے
کہ برائے مطالعہ آن ضرور است در آنها ہنوز نمیباشد .
( ۲ ) در تعلیم آن بجای طریق انفرادی طرز استخراجی بروی کار می آید
در یوقّت تسلیم احکام صرف و نحو بر قول استاد منحصر میشود، زیرا طفلاً
نہ سبب آنرا دریافت میتوانند و نہ دلیل بہم میرسانند .
( ۳ ) قواعد این را تقسیم در تقسیم مینمایند ، و ازینجهت بر قوت حافظه بسیا
زور بیفائده می آید .

طرز صحیح تعلیم صرف و نحو

اول ـ طریق استقرائی و فوائد آن ـ کتب درسیه صرف و نحو باید از انجام
آغاز شود، یعنی از خاتمه شروع کنیم ـ یا بعبارة دیگر بجای اینکه

۱۲٠٠
علم التعلیم
عبدالعزیز
سررشتہ تالیف و


۴۰۷
از تعریف (که از غور نمودن بر واقعات پیدا میشود) شروع کنیم
مناسب آنست که از واقعات آغاز نموده بر تعریف برسیم، این طرز
قدرتی میباشد، و همان طرز است که قواعد بتوسط آن بدرجه علم رسیده
چرا که قاعده های صرف و نحو از زبان ساخته شده - زبان از
صرف و نحو بنا نیافته، این همان طرز است که قاعده های عام
صرف و نحو ازین دریافت میشود، این همان طریقه است که بواسطه
آن تمام علم که کتابی نیست جمع میشود، این طرز استقرائی میباشد،
درین سه عمل میباشند :-
(۱) بخوبی غور نمودن و فهمیدن امثله. (۲) آنها را ترتیب دادن.
(۳) از آنها قاعده های عام اخذ نمودن.
پس بجای شروع نمودن تعریف، باید طلبه آن الفاظ و جملات را
اول بخوبی بفهمند که از آنها تعریف می برآید، و آن صفات را هم که
در الفاظ خصوصی یافته میشوند معلوم کنند، و بالاخره خودشانرا بگویند
که تعریف را بیان نمایند، و اگر بدرستی گفته نتوانند بایشان مدد بدهی
زیرا وقتیکه طلبه برای اظهار قاعدهٔ عمومی لزوم تعریف را محسوس


۴۰۸
نمایند ضرور آنرا خواهند فهمید و یا خواهند دانست.
دوم ـ از طلبه کار بگیرید: معلمان جدید بجای اینکه از طلاب کار بگیرند، خودشان در حوض، برای کار کردن تیار میگردند، این سخن بسیار غلط میباشد. اگر میخواهید بچه ها طورے تربیه شوند که عادت با قاعدهٔ خیال کردن، دلیل و برهان آوردن، از قوای عقلیه کار گرفتن پیدا کنند. پس بآنها چنین تعلیم باید داد که خود فکر کردن را یاد بگیرند حقیقت را دریافت نمایند، بمشکلات مقابله نمایند، و بر کامیابی فخر و اطمینان قدرتی حاصل نمایند. معلم را باید که توجه طلبه را قایم بدارد، و در آنها شوق پیدا کند، و همراه درس خود سوالات سقراطی را شامل نموده عادت فکر نمودن صحیح و مدلل را در ایشان پیدا کند
سوم ـ در تعلیم این مضمون تعجیل و چابک دستی نباید کرد، بلکه رفتار ترقی تعلیم، حتی المقدور آهسته لاکن پُر دل باشد، چرا طلابیکه لیاقت شان معمولی میباشد سخنے را که بر آن غور و خوض بکار باشد بزودی فهمیده نمیتوانند
نوٹے از سوالات سقراطی مراد آنست که بذریعه آنها، اول مدرس بر طلبه اغلاط آنها را ظاهر میکند، و سپس در معلوم کردن واقعات صحیح رهنمائی آنها مینماید.


۴۰۹

لهذا اگر معلم در تعلیم خود تعجیل نماید دماغ طلبه پراگنده و پریشان خواهد شد
بنابرین باید هر سخن را پیش از شروع نمودن سخن دیگر بخوبی ذهن نشین سازند
طرز آموختن قاعده ها و تعریفات
طرز صحیح برین امر واقعی مبنی است که هر درسیکه بطلبه می آموزید
استعمال صحیح الفاظ آن واقعاً بیاد طلبا باشد. مثلاً اگر درس واحد جمع
باشد. پس توجه طلبه را بذریعه چند امثله که روزمره در تحریر و تقریر شان
استعمال میشوند مبذول باید کرد، تا خود شان قاعده ها از ان اخذ، و غلطی
ازان ترمیم کنند. یا استثنای آنرا بگویند، همینطور اگر تعریف کدام کلمه
مثلاً اسم را بیاموزید اول چند فقرات که مشتمل بر اسم باشند بر تخته سیاه
تحریر بدارید. سپس توجه طلبه را سوی هر کدام از ان اسمها بدون بیان
مسمای آنها مبذول نمائید، زیرا طلبه را معلوم خواهد شد که الفاضیکه
منتخب شده یکقسم اثر دارند، بنابرین همه از یک نوع میباشند. بعد،
نام آن نوع را باید گفت، و آخر تعریف آنرا از طلبه پرسیده و آنرا در ست نموده
بر تخته سیاه تحریر باید کرد که یاد بگیرند؛ این مثال از طرز تعلیم استقرائی میباشد
که بذریعه این مبتدی از غور نمودن بر امثله خاص بقوت استدلال خود


۴۱۰
بران نتیجه میرسد که مطلوب میباشد، و در صرف و نحو همین نتیجه را کدام تعریف
یا قاعده مینامند. یک طرز دیگر است که آنرا استخراجی مینامند که از تعریف
شروع نموده این امر را دریافت مینمایند که کدام لفظ جمله تحت این قاعده
یا این نوعست که تعریفش بیان شده، ازین واضح گردید که طرز استقرائی
از جزو سوی کل، و در طرز استخراجی از کل سوی جزو رجوع مینمایند.
تعریفات قواعد هم باعث تربیت عقلیه میباشند
چونکه در قواعد تعریفات زیاد میباشند، لهذا این امر بدیهی است
که بر تربیت قوای عقلیه طلبہ اثر بسیاری میشود، خواه اثر خوب باشد
خواه بد۔ از تعریفات واضح و صحیح در خیالات هم وضاحت و صحت
پیدا میشود، و برعکس تعریفات غلط، باعث پراکندگی خیالات میشوند.
پس استاد را باید که تعاریف خوب و صحیح را از غیر صحیح تمیز دهد.
تعریف چه میباشد
مراد از تعریف بیان آن خواص یا صفاتست که بذریعه آن تمیز
و تشخیص کدام شی خاص از دیگران بشود؛ تعریف اصطلاح قواعد از بیان
نمودن قسم جنس آن میشود؛ و از اظهار نمودن آن صفات خاص او دیگر قسیم


۴۱۱
جنس آن یافت نمیشود، پس جمله اقسام کلمه تعلق جنسی دارد که او را الفاظ
میگویند، و جداگانه اقسام میباشند ـ پس درست تعریف کدام قسم کلمه
طوری میشود که مثلاً گویند این کلمه بکدام جنس (لفظ) تعلق دارد، و نیز
همان صفات او را بیان کنند که در دیگر قسم جنس اصلی یافت نشوند، یعنی
صفاتی که بواسطه آن فرق کلمه از دیگر اقسام میشود، مثلاً قسم، جنس،
فرق، (خاصه) فعل آن لفظ است که از ان در کدام زمانه خاص کردن
یا شدن یا بر داشتن کدام کار خاص فهمیده شود.
خواص تعریف خوب
تعریف خوب آنست که سه سخن ذیل دران یافت شوند :-
(۱) اوصاف ضروری همان قسم که تعریفش میشود بتعریف درج باشد،
این امر بآوردن جنس و خاصه معلوم میشود، مثلیکه در مثال فوق
گفته شد. اگر مثلاً اسم را اینچنین تعریف کنیم :- که اسم آن شئی است
که نام کسی ازان ظاهر شود، این تعریف ناقص است، زیرا
جنس اسم که تعلقش همراه اوست درست مفهوم نمیشود، چراکه
اسم شیء نیست بلکه لفظ یا کلمه است.


۴۱۲
(۲) تعریف خوب آنست ، که جمله حال آن قسم یا نوع که تعریفش شده‌است
دران شامل باشد، وبدون آن قسم یا نوع دیگر چیزی ظاهر نشود
مثلاً صفت آن لفظیست که تعریف کدام شی ازان معلوم شود-
این تعریف غلط میباشد، چرا که اطلاق این محدود است، و معنی
بدی درین شامل نیست - پس این تعریف جامع نشد.
(۳) تعریف خوب آنست ، که بچنین الفاظ گفته شود که آنرا هرکس
فهمیده بتواند، تعریف کدام نامعلوم را، در الفاظ نامعلومترین بیان
نمودن نقص کلان دارد، چراکه بچه ها بخوبی الفاظ مشکل و طرز تحریر را
فهمیده نمیتوانند- بطور مثال اسم آن کلمه است که معنی خود را
بالاستقلال بغیر زیادتی لفظ دیگر ظاهر کند، یا اسم موصول
آن لفظ یا کلمه است که تا وقتیکه همراه آن کدام جملۀ دیگر مذکور نشود
فاعل، یا مفعول، مبتدا، یا خبر شده نمیتواند، این هردومثال
از تعریفات ناموزون میباشد.
خلاصه
(۱) مراد از صرف و نحو، آن جمله قواعد میباشد که اشخاص تعلیم یافتۀ اصلی


۴۳
در تحریر و تقریر خود ملحوظ میدارند.
(۲) تعلیم صرف و نحو برای حصول مقصد ذیل میشود :-
(ا) در تحریر و تقریر رهنمائی میکند که بصحت و درستی شود.
(ب) بمطالعه این مضمون قوای استدلال تقویت مییابند.
(۳) در تعلیم صرف و نحو، نقص ذیل میباشند :-
(ا) تعلیم این مضمونرا بر بچه های خرد سال و مبتدی شروع میکنند
(ب) بطرز استخراجی شروع مینمایند.
(ج) تقسیمات متعدده بسیاری که بر حافظه زور بیجامی اندازند
(۴) صرف و نحو، بطرز ذیل تعلیم شود :-
(ا) طرز استقرائی استعمال باید کرد.
(۲) خود طلبه همه امثله را بسنجد، و موازنه نمایند.
(۳) سوالات سقراطی نموده طلاب را برای غور و خوض مجبور باید کرد.
(۴) تا وقتیکه هر سخن بخوبی ذهن نشین طلبه نگردد پیش نروند.
(۵) در تقسیم الفاظ، خیال امور ذیل باید داشت :-
(ا) تقسیم اقسام، بر اصول خاص مبنی باشد.


۴۱۴
( ب ) تمام صفات هر یکی از اقسام در ان بیاید .
( د ) این تقسیم از ابهام خالی باشد .

( ۶ ) خواص تعریف خوب :-
( ا ) مشتمل بر جمله اوصاف ضروری شی تعریف شده باشد.
( ب ) بر هر فرد آنجماعت عاید شود ، لاکن بر جماعت دیگر عاید نشود .
( د ) بالفاظ سهل و عام فهم بیان شود .
( ۷ ) باید قاعده ها و تعریفات بطرز استقرائی تعلیم ، و بطرز استخراجی بعمل آورده شود.

اسم
مضمون و طریقہ تعلیم
( ۱ ) نامهای مردم
نامهای طلبه جماعت را پرسیده بر تخته سیاه تحریر نمائید
تا نامهای مردم

خاکه تخته سیاه
خان آقا
محمد اکرم
محمد نبی

( ۲ ) نامهای اشیا -
از طلاب نامهای اشیای مکتب را پرسیده
بر تخته سیاه نوشته کنید .

سلیت
کتاب
میز
چوکی

نامهای اشیا
عملیه تقسیم
اسم و کلمه
حرف و تمرین
۸۶۰۰


۴۱۵
اسم
مضمون و طریقہ تعلیم
(۳) نامهای مقامات افغانستان ہندوستان
از طلبہ نامهای ممالک، شہرها، و قریه ہا را نامہای مقامات کابل غزنین
پرسیده بر تختہ سیاه نوشتہ بدارید. پغمان رنگ
(۴) تعریف اسم.
حالا توجه طلبہ را برین امر واقعی مبذول نمائید کہ اسم آن لفظ یا کلمہ است
الفاظی کہ بر تختہ سیاه نوشته شده همہ نامہا میباشند کہ نام کدام - - مرد
چونکہ نام را اسم میگویند، لہذا ہمہ الفاظ انقسم را به جای احشام
اسم میگویند، تعریف اسم را بر طلبہ معلوم کنید. ج حیاشی باشد
و حسب ضرورت بالفاظ مناسب بے تختہ سیاه تحریر نما
کہ طلاب آنرا بطور اجماعی خوانده یاد کنند.
(۵) مشق - چند فقره بر تختہ سیاه تحریر نموده طلبہ را از فقرات ذیل اسمار انشان بید عبدالحمید نان میخورد.
بگوئید کہ اسمارا از مابین شان نشان بدہند، عبدالغنی بازی میکند.
و نامهای مردم، اشیا و مقامات را اسبان در کشت میچرند. شارکان در آسمان میپرند. کابل دارالسلطنه افغان است
علیحده کنند. جلال اباد در پای کابل واقعت


٤١٦
در فقرات ذیل بجای خالی اسما را بنهید :-
(١) او هر یک .... داد (٢) من .... خود را گم کردم
(٣) او ....... رفته بود (۴) .... یک .... آورد
(٥) .... در .... میسوزد (٦) .... به .... میدود
ده فقره تحریر کنید که هر فقره مشتمل بر دو اسم باشد .
اسم عام و علم
مضمون و طریقه تعلیم | خاکه تخته سیاه
(١) نامهای عام
( ١ ) بر تخته سیاه فقرات ا- ب- | ١- طالبعلم درس یاد میکند :
از طلبه پرسان کنید که چون ما میگوئیم که طالبعلم
درس یاد میکند در انوقت مراد ما از کدام طالبعلم
میباشد؟ این طالبعلم؟ آن طالب علم
کدام طالبعلم خاص؟ بر طلاب روشن بسازند
که لفظ طالبعلم اسم کدام طالبعلم خاص نیست
بلکه بر جمله طلبه عاید شده میتواند .


۴۱۷
اسم عام و علم
مضمون و طریقہ تعلیم | خاکہ تخته سیاه
(ب) چون ما میگویم که او بشهر رفت | ب ۔ او بشهر رفت
آیا در انوقت اشاره ماسوی کدام جای
خاص یا شهری خاص میباشد بر طلاب
واضح نمائید که اطلاق شهر بر حمله شهر ها میشود
یعنی این نام یک شی عام میباشد.
(ج) برهمین منوال ذهن نشین طلاب بسازید | ج - دریا از کوه می برآید
که دریا ها و کوه ها اسم کدام خاصی یا و کوهیست
بلکه بر دریاها و کوه های عمومی عاید میشود
(۲) اسم خاص (یا علم)
(۱) تحت فقرات ا - ب - ج
فقرات د - ه - ن تحریر نمائید و به | د - طالب علم درس سگمیخواند
روشن بسازید که عبدالحمید انقسم اسمی است | و - عبد الحمید درس میخواند
که بر جمله طلاب اطلاق نمیتوان شد، بلکه


۴۱۸
اسم خاص (یا علم)
مضمون و طریقه تعلیم خاکہ تخته سیاه
نام کدام خاص طالب علم میباشد.
(ب) غزنین نام همه شهر ها نیست، بلکه نام ب ۔ او بشهر رفت،
یک شهر خاص میباشد. ی ۔ او بغزنین رفت،
(ج) دریای کابل، اسم دریای خاص ج ۔ دریا از کوه می آید
و هندوکش نام کوه خاص میباشد. ف۔ دریا کابل از هندوکش می آید
(۳) اسم عام و خاص
(۱) اطلاق بعض نامها بر جمله اشیا یک قسم
میباشد، مثلا طالب علم - شهر - دریا - کوه -
که هر یک طالب علم را طالب علم، و هر یک کوه را
کوه گفته میتوانیم، وغیره .
(ب) بعض اسم، از کدام جنس خاص یک
شی خصوص نشان میدهد - مثلا عبد الحمید
غزنین - کابل - هندوکش.


۴۱۹
اسم عام و خاص
مضمون و طریقه تعلیم	خاکه تخته سیاه
(ج) پس نامها ئیکه بر هر فرد یک شی عاید	اسم نکره آن نام است که
میشوند آنها را اسم عام یا اسم نکره مینامند	بر هر فرد یک قسم عاید شود
(د) نامی که بر یک شی معین اطلاق میشود	اسم معرفه آن اسم است که
آنرا اسم خاص یا اسم علم مینامند.	نام کدام مرد خاص، جا
	خاص، یا شی خاص میباشد
مشق ـ از امثله ذیل اسم عام و خاص را نشان بدهید: ـ
(۱) خان آقا در مکتب حبیبیه میخواند. ـ کابل دارالسلطنه افغانستان میباشد
جلال آباد بدمد پای کابل واقع است، دوات خود را بر میز بمانید
قلم اکرم گم گشته است، عبدالرشید بغزنین میرود، عبدالحمید کتابم را گم کرد
گرگ ، بزه را پاره کرد، محمد شفیع اسپ خود را فروخت، در ماه سرطان
واسد مکتب رخصت میباشد، برادر شما بروز شنبه خواهد آمد.
(۲) بجایهای خالی یک یک اسم خاص بنهید: ـ
..... آب نوشید. ـ شما ..... را چه گفتید ـ ..... و ..... بازی میکنند


۴۲۰

آب و ہوای .... خیلی خوبست .... بمغرب .... واقع است
دیروز .... بود- مکتب بروز .... بازخواهد شد- سال نو از
.... شروع میشود- .... بہ .... رفتہ است-
(٣) ١ - دہ فقرہ بسازید کہ مشتملبر اسمای ھمصنفان شما، و روزھای
ہفتہ یا ماہ باشند.
(ب) دہ فقرہ بسازید، کہ در ھر کدام نام یک یک شھر باشد
(ج) دہ فقرہ تحریر بدارید کہ در ھرکدام نام کوہ و دریا باشد.

صفت

مضمون و طرز تعلیم | خاکہ تختہ سیاہ
چند فقرہ بر تختہ سیاہ تحریر بدارید، و طلبہ را بگوئید
کہ صفات مناسب، بآنھا بیان کنند.

(۱) چہ قسم سگ میدوید آیا کلان بود یا سیاہ یا وحشی (۱) سگ میدوید.
(۲) سپاہی جنگ میکند.
(۲) چہ قسم سپاھیست بھادر ست یا کلان یا خوش شکل (۳) بچہ گریہ میکند.
(۴) پرندہ می پرد.
(۳) چہ قسم بچہ است، بچہ شوخست یا آرام یا ھوشیار (۱) سگ سیاہ میدوید
(۲) سپاہی بھادر جنگ میکند
(۴) چہ قسم پرندہ است پرندہ سبز است یا خرد یا خوش شکل ست (۳) بچہ شوخ گریہ میکند.
(۴) پرندہ خرد می پرد.


۴۲۱

صفت

مضمون و طرز تعلیم | خاکه تخته سیاه

استاد را باید بعد از هر سوال، جواب طلبه را
که موافق مطلب او باشد بر تخته سیاه تحریر کند.
حالا از طلاب پرسان کنید که در باره سگ
و سپاهی و بچه و پرنده ما را چه معلوم شد.
و این امر که آنها چه قسم هستند.
پس هر لفظ سیاه و بهادر و شوخ و خرد که صفت
کدام شی را میکند، یعنی بیان آن شی را مینماید، بنابراین صفت آن کلمه است
جمله اینقسم الفاظ را صفت مینامند. که تعریف کدام شی را بنماید.
حالا تعریف صفت را از طلبه پرسان کرده
بر تخته سیاه تحریر دارید، و سر طلبه چند مرتبه بخوانید.

مشق
(۱) در امثله ذیل صفت را نشان بدهید :-
مرد نیک را هر کس دوست میدارد، سیب پخته بیارید، انگور ترش نخورید


۴۲۲

صفت
مضمون و طرز تعلیم خاکہ تخته سیاه
دریای خرد معاون دریای کلان میباشد، من شما را پنجروپیه میدهم
برادر خرد شما قلم سرخ خرید ، من کاغذ سفید بکار دارم ، عبدالعزیز باغ خود را
به دو صد روپیه فروخته است، چاقوی شما کُند است، دروازه مکتب بلنداست
(۲) بجایهای خالی یک یک صفت بنهید.
او یک کلاه ... خرید ، گوسفندان ... بچمن ... میچرند ـ
چوکی ... بیارید ، سگ ... گربه ... گرفت ، او مرا یک
کاسه ... داد ، برادر ... بشما امروز غیر حاضر میباشد، نان ...
و آب ... نعمت الهیست ، مرد ... زیر درخت خوابید.
(۳) ده فقره که مشتملبر صفت باشد تحریر دارید.

فعل
مضمون و طرز تعلیم خاکہ تخته سیاه
(۱) کار، که از چیزی صادر شود ـ
اول بر تخته سیاه چند اسم تحریر کنید مثلاً بچه سپاهی پرنده مرد


فعل
مضمون و طرز تعلیم خاکه تخته سیاه
دوم - از طلبه پرسان کنید، بچه چه میکند :- بچه
گریه میکند، خنده میکند، خواب میکند، شیر میخورد
سپاهی چه میکند :- سپاهی
جنگ میکند، کوچ میکند، نشان میزند
پرنده چه میکند :- پرنده
می سراید، می پرد، دانه می چیند.
مرد چه میکند :- مرد
کار میکند، نان میخورد، میدود.
معلم را باید بعد از هر سوال، از جوابات طلبه
همان افعال را منتخب نماید که مطابق مطلب او باشد
و آنها را بر تخته سیاه نوشته کند.
سوم - پس اینقسم سوالات باید کرد :-
گریه میکند، ازینسخن ما را درباره بچه چه معلوم شد بچه گریه میکند.


۴۲۴
فصل
مضمون و طرز تعلیم	خاکه تخته سیاه
ما را معلوم شد که بچه چه میکند.
جنگ میکند ازین سخن ما را درباره سپاهی چه معلوم شد	سپاهی جنگ میکند.
ما را معلوم شد که سپاهی چه میکند.
می پرد، ازین سخن ما را درباره پرنده چه معلوم شد	پرنده می پرد.
ما را معلوم شد که پرنده چه میکند.
می دود، ازین لفظ ما را درباره مرد چه معلوم شد	مرد می دود.
ما را معلوم شد که مرد چه میکند.
(۲) کاریکه بر کدام شی واقع شود.
اول مثل سابق چند اسم بر تخته سیاه نوشته آید
مثلاً - دروازه، نان، سلیت، دزد.
دوم - از طلاب پرسان کنید :-
دروازه چه کرده میشود :-
بسته میشود، واز کرده میشود.	دروازه بسته میشود


۴۳۵
فعل
مضمون و طرز تعلیم
نان چه کرده میشود :-
خورده میشود، خریده میشود، فروخته میشود نان خورده میشود.
تخته سلیت چه کرده میشود :-
پاک کرده میشود، شستانده میشود. تخته سلیت پاک کرده میشود.
دزد را چه کرده میشود :-
کشته میشود، بندی میشود. دزد کشته میشود.
سوم - از طلبه پرسان کنید :-
بسته میشود، ازین لفظ ما را درباره دروازه چه معلوم شد
ما را معلوم شد که دروازه را چه کرده میشود.
و خورده میشود، ازین لفظ ما را درباره نان چه معلوم شد
ما را معلوم شد که نان چه کرده میشود.
و پاک کرده میشود، ازین لفظ ما را درباره تخته سلیت چه معلوم شد
ما را معلوم شد که تخته سلیت چه کرده میشود


۴۲۶

(۳) کار فعل خاکه تخته سیاه

اول - بطلبه بگوئید که ما بر تخته سیاه دو قسم فقره

تحریر کرده ایم، از فقرات قسم اول معلوم میشود

که کدام شی چه کار میکند و از فقرات قسم دوم

ظاهر میشود که بران شی چه کار کرده میشود.

دوم - طلبه را بگوئید که بقرار یکه فهمیده اید تعریف -

تعریف فعل را بیان کنید، فعل آن لفظ - فعل آن کلمه است که

(کلمه) است که از ان ما را معلوم میشود از ان ظاهر میشود -

که کدام شی چه کار میکند، یا بروی چه کار (۱) کدام شی چه کار میکند

واقع میشود - این تعریف را بر تخته سیاه (۲) بران چه کرده میشود

نوشته بر سر طلاب یاد کنید.


۴۲۷

اشارات بر فعل بودن و شدن

مضمون وطرز تعلیم | خاکه تخته سیاه

(۱) بر تخته سیاه فقرات ۱-ب-ج را نوشته | (۱) کاغذ سفید است
نشان بدهید که از الفاظ سرت هستند | (ب) شما بچه هستید
بود. اظهار بودن و شدن میشود (یعنی اینها | (ج) من معلم هستم
ظاهر میکنند که کدام شی چیست- | (د) او سپاهی بود

(۲) طلبه را بگوئید که این الفاظ فعل میباشند و | تعریف مکمل
ظاهر میکند که:- | فعل آن لفظ (کلمه) است

(۱) کدام شی چه کار میکند، مثلاً بچه گریه میکند | که ظاهر کند:-
(ب) بران شی چه کار کرده میشود، مثلاً زنگ زده شد | (۱) کدام شی چه کار میکند
(ج) آن شی چیست، مثلاً او سپاهی است | (۲) بران شی چه کار واقع میشود
مشق | (۳) آن شی چیست

از فقرات ذیل افعال را نشان بدهید:-
(۱) زید نوشته میکند، او بر سرک میرود، مجرم بندی شد، طلبه انعام حاصل میکند
او مرد دانا بود، آنها بخانه خود بودند، او شوخ است، آنها تنبل هستند.

هر یک سه قسمی
املا،
رسم الخطی
۱۲۰۰


۴۲۸

او بسیار قابل میباشد ، نان خورده شد .
( ب ) بجایهای خالی یک یک فعل بنهید : -
او بخانه . . . . ـ دریا از کوه . . . . ـ او سبق خود را . . . . ـ او هر روز بچه . . . .
پرنده بسر خ . . . . ـ علی در مسجد . . . . ـ محمد اسلم و محمد اکرم مکتب . . . . ـ
( ج ) بیست فقره که مشتملبر هر قسم افعال باشند تحریر بدارید .
زمانه
مضمون و طرز تعلیم | خاکه تخته سیاه
( ۱ ) زمانه حال |
بر تخته سیاه فقره را نوشته طلبه را بگوئید ، که چون | من او را می بینم
میگوئیم ، که می بینیم ـ پس ازان ظاهر میشود |
که الحال ، یعنی درینوقت می بینیم . |
( ۲ ) زمانه ماضی |
بر تخته سیاه فقره ب نوشته طلبه را بگوئید ، که چون |
گفته میشود ، که من او را دیده بودم پس ازان ظاهر میشود | ( ب ) من او را دیده بودم
مراد نمیباشد ، بلکه کدام وقت گذشته مراد میبا | شد


۴۳۹
زمانه
مضمون وطرز تعلیم | خاکه تخته سیاه
(۳) زمانه مستقبل - | (ج) من او را خواهم دید
بر تخته سیاه فقره ج نوشته از طلبه پرسان کند که
چون گفته میشود که من او را خواهم دید پس ازین
زمانه حال و گذشته مراد نمیباشد، بلکه کدام
وقت آینده مراد میباشد. پس کار بالضرور
در یکی از سه زمانه حال - ماضی - مستقبل
واقع میشود، و فعل مشتمل بر صورتهاے مختلفه میباشد
(۱) زمانه حال - مثلاً من می بینم . | تعریف زمانه
(ب) زمانه ماضی - مثلاً من دیده بودم . | آن حالت فعل را که از آن
(ج) زمانه مستقبل - مثلاً من خواهم دید | وقت کردن کدام کار
نیز طلاب را بگوید که از وی قواعد مراد | معلوم شود، آنرا زمانه
از زمان فعل آنوقت میباشد، که دران کدام کار | مینامند .
کرده شود - پس زمانه سه میباشد :-


۴۳۰
زمانه
مضمون و طرز تعلیم خاکہ تختہ سیاه
(۱) هرگاه حالت فعل ظاہر کند که کار در وقت
موجودہ کردہ میشود، من مے بینم ۔ آنرا
زمانه حال مینامند مثلاً :-
(ب) هرگاه حالت فعل ظاهر کند که کار در وقت
زمانه گذشته شده بود، آنرا زمانه ماضی میگویند.
مثلاً من دیده بودم .
(ج) هرگاه حالت فعل ظاہر کند که کار در وقت
آینده خواهد شد آنرا زمانه مستقبل میگویند:
مثلاً من خواهم دید.
(۱) زمانه حال
من مے بینم
(ب) زمانه ماضی
من دیده بودم
(ج) زمانه مستقبل
من خواهم دید
مشق
از فقرات ذیل افعال حال نا ماضی مستقبل را
علیحدہ نمائید :-
(۱) او بر کاغذ نوشته میکند ، شما بمکتب رفته بودید او انعام خواهد گرفت

۱۹۰۰
علوم تعلیمی
برای معارف
محرر محمد ابراهیم
۱


او شما را چند روپیه داده بود ، من سیب خواهم خورد ، او بازی میکند
خان آقا همه انگور را خورد ، مکتب فردا وا خواهد شد.
(ب) جاهای خالی از هر قسم فعل پر کنید.
اونان .... افغان دروازه را واز .... کل آقا کتابم را پاره ....
معلم بر تخته سیاه تحریر .... من شما را تخته سلیت ....
بچه شوخ .... خیاط کالای مرا .... برادر شما بمسجد نماز ....
موذن اذان نماز شام .... محمد کبیر بمکتب ....
(ج) ده فقره تحریر نمائید که هر فقره مشتمله افعال حال ـ ماضی
مستقبل باشد.
ترکیب نحوی
مضمون وطریقہ تعلیم
معلم باید اینقسم فقرات انتخاب نماید که طلاب
پیشتر از ان آگاه باشند.
در فقره کدام کدام جزو میباشند.
(۱) معلم فقرات را اول بر تخته سیاه نوشته کند


۴۳۲
ترکیب نحوی
مضمون و طریقہ تعلیم
خاکہ تختہ سیاه
باز اینقسم سوال نماید :-
میکنیم؟
وقتیکہ ما میگوئیم زغال سیاه است پس ما ذکر کد ام شی را
(الف) زغال سیاه است
( ذکر زغال )
ما ذکر زغال را چطور میکنیم ؟
( کہ آن سیاه است)
وقتیکہ ما میگوئیم عبدالحمید بچہ است پس ماذکر کد ام چیزی را
میکنیم؟
(ب) عبدالحمید بچه است
(ذکر عبدالحمید)
و ما دربارۀ عبدالحمید چه ذکر میکنیم ؟
(که او بچه است)
وقتیکه ما میگوئیم سگ غف غف میکند پس ما ذکر چه میکنیم؟
(ج) سگ غف غف میکند
( ذکر سگ )
و ما درباره سگ چه ذکر میکنیم ؟
( که غف غف میکند )
وقتیکه ما میگوئیم بچه گریه میکند پس ما ذکر چه میکنیم؟
( د ) بچه گریه میکند
( ذکر بچه )
ما ذکر بچه را چطور میکنیم ؟
(که او گریه میکند)


۴۳۳
ترکیب نحوی
مضمون و طریقہ تعلیم
اکنون طلاب را بگوئید و قتی که ما ذکر کدام شی
میکنیم مثلاً ذکر زغال و میگوئیم که او سیاه است.
پس ازین الفاظ که ما میگوئیم جمله یا فقره ساخته میشود
عبد الحمید بچه است؟ جمله است.
سگ غف غف میکند؟ جمله است.
بچه گریه میکند؟ جمله است.
مدعا ازین اعاده اینست که لفظ جمله و معنی آن
بر ذہنهای طلاب نقش شود.
(۲) مسندالیه
از طلاب استخراج نمائید که هر جمله کم از کم دو جز و دار
(ا) آن شی که دربارۀ آن چیزی گفته شود.
(ب) چیزیکه دربارۀ آن شی گفته شود.
بطلاب بگوئید: که لفظیکه آن شی را ظاهر کند، که
ذکرش کرده شود مسند الیه گفته میشود.
خاکہ تخته سیاه
زغال سیاه است = جمله
اجزای دو گانه جمله
( ا ) آن شی که در بارۀ آن
چیزی گفته شود
(ب) چیزیکه دربارۀ آن شی
گفته شود.


۴۳۴
ترکیب نحوی
مضمون وطریقه تعلیم خاكه تخته سیاه
برای نقش کردن مسند الیه بر دلهای طلاب
سوالات ذیل کنید :-
مسند الیه مسند
( ا ) زغال كدام جزو جمله است؟ چرا؟ زغال سیاه است
( ب ) عبدالحمید كدام جزو جمله است؟ چرا؟ عبدالحمید بچه است
( ج ) سگ كدام جزو جمله است؟ چرا؟ سگ غف غف میکند
( د ) بچه كدام جزو جمله است؟ چرا؟ بچه گریه میکند
( ۳ ) از مسند بیان كدام شی یافت میشود .
بطلاب بگوئید ، كه آن جزو جمله كه دران ذکر
یا بیان آن باشد مسند گفته میشود .
مسند
از طلاب اخذ نمائید که از مسند کار کدام شی ظاهر میشود
برای آنکه مسند ذهن نشین طلبا شود سوالات
بطریق ذیل نمائید :-


۴۳۵
ترکیب نحوی
مضمون وطریقه تعلیم
خاکه تخته سیاه
در جمله را سیاه است کدام جزو جمله است؟ چرا؟
(۱) زغال سیاه است
در جمله ب بچه است کدام جزو جمله است؟ چرا؟
(ب) عبدالحمید بچه است
در جمله ج غف غف میکند کدام جزو جمله است؟ چرا؟
(ج) سگ غف غف میکند.
در جمله د گریه میکند کدام جزو جمله است؟ چرا؟
(د) بچه گریه میکند.
۴
خلاصه
در آخر از طلاب استخراج نمائید که:
(۱) مسندالیه نام آن چیز، یا شخص، یاجا
که ذکرش کرده شود.
(مسندالیه همواره اسم میباشد)
(ب) مسند آنست که نشان بدهد که آن شی
(۱) چیست (ب) چه کار میکند.
(ج) از اتصال مسندالیه و مسند جمله
ساخته میشود
تکست
(۱) مسندالیه
ذکر هر شخص یا جای
یا شی کرده شود آنرا
مسندالیه میگویند.
(ب) مسند آنست، که
این را نشان بدهد
که کدام شی.
(۱) چیست.
(۲) چه کار میکند.
(ج) جمله
از الحاق مسندالیه و مسند
جمله ساخته میشود.
عموم تعلیم
نحوی و صرف
ترکیب اجزایی
۱۶۰۰


۴۳۶
فعل معروف و مجهول
مضمون و طریقہ تعلیم | خاکه تخته سیاه
(۱) فعل معروف و مجهول | (۱) زید بکر را زد.
بر تخته سیاه فقرات ا و ب را تحریر کرده
از طلاب اخذ نمائید که :—
در فقره (۱) فاعل فعل (یعنی کننده کار
معلوم است :
لاکن در فقره (ب) فاعل معلوم نیست | (ب) بکر زده شد.
این را هم از طلاب استخراج نمائید که در فقرات
ا و ب صورتهاے فعل مختلف هستند
( ۱ ) اگر فاعل فعل (یعنی کننده کار معلوم باشد | فعل معروف
پس آن فعل معروف گفته میشود چنانچه در فقره ۱ | زید بکر را زد.
(ب) چون فاعل فعل معلوم نباشد چنانچه | فعل مجهول
در فقره ب در انوقت فعل مجهول گفته میشود. | بکر زده شد
مشق - چند مثال تحریر نموده طلب ارابگویند | مشق - کبوتر کشته شد

عمر العظیم
محررث
بمارک رفیق
١٣٠٠


۴۳۷
فعل معروف و مجهول
مضمون وطریقه تعلیم کنند خاکه تخته سیاه
که افعال معروف و مجهول را از هم جدا عبدالغنی میخواند سن
فروخته شد طوطی میخواند
معروف | مجهول مکتب بسته شد.
معلم با تجربه کار خیال خواهد کرد، که در اسباق فوق یک سخن را بارها
اعاده کردن بیفائده است، لاکن او را باید دانست که اگر مدعاها این باشد
که سخنیکه بطلاب گفته شود بخوبی آنرا بفهمند و یاد بدارند، در انصورت در اسبا
ابتدائی یک سخن را بار بار اعاده کردن حتمی و لازمی خواهد بود، بیشک
این را امید کرده نمیتوانیم که سوالاتیکه درین امثله تحریر یافته ، طلبہ جوابات
آنها را همان خواهند داد که نوشته شده است؟ اکثر اوقات در استخراج جوابا
بسیار صبر و ملکه بکار خواهد شد، اگر طلاب جواب کدام سخن را داده نتوانند
پس بایست همان سوال را بپیرایه دیگر در آورده و بپرسد؟ و اگر ممکن باشد
بصورت سهل پرسیده شود، مثلاً اگر پرسیده شود که نانرا چه کرده میشود؟
در صورتیکه طالب علم جواب داده نتواند، پس باید پرسید که شما کا ہے نان
خوردید و جواب خواهد داد = بلی صاحب ۔ پس شما چه کردید، صاحب،


۴۳۸
آنرا نخوردم - لذا نان را چه کرده شد، اگر باز هم طالب علمی جواب داده نتواند و حیران بماند پس معلم باید که سوالات محذوفی کند: نان را چه کرده شد؟ نان خورده شد - اگر معلم با وجود صبر و ذکاوت جواب صحیح از طلبه استخراج کرده نتواند، در انصورت لازم است که خود جواب گفته بر سر طلاب اعاده آن نماید، باید که جوابیکه بالکل غلط نباشد و ازان ترشح شود که طالب درین غور و خوض نموده است - پس آنرا رد نکند، بلکه معاونت طالب علم نموده آنرا صحیح باید کرد.
فصل ششم
انشا پردازی
در انشا پردازی خیال کدام امور باید داشت
فن ظاهر کردن خیالات را بذریعه تحریر و تقریر انشا پردازی مینامند، تعلیم ابتدائی انشا پردازی را همراه تعلیم صرف و نحو شروع باید کرد، یعنی هر کدام قواعد را که طلاب از صرف و نحو میخوانند، باید که برای مشق صحت استعمال آن فقرات و جملات هم بسازند.

۱۲۰۰ نمره شصتم محمد یحیی سرکاتب


۴۳۹
در مشقهای انشاپردازی، معلم امور ذیل را باید ملحوظ داشت:
(۱) زبان صاف- عام فهم و با محاوره باشد، و طالب علم را
باید که همان الفاظ را که بخوبی میداند، و مطلبش را صاف ظاهر کرده بتواند
استعمال نماید، و در ابتدا از عبارت مقفّیٰ و رنگین پرهیز نمایند.
(ب) زبان صحیح باشد، اگر کدام طالب علم غلطی کند بهمان قاعدهٔ
صرف و نحو را نشان دهند که خلاف ورزی آن نموده است.
(ج) وضاحت و فصاحت، این امر ضروری را به بسیار احتیاط
باید آموخت، که هرچه در تحریر یا تقریر آورده شود، ازان مطلب متکلم
یا تحریر کننده صاف ظاهر شود، و هیچ ابهام دران باقی نماند.
(د) زبان پر زور باشد، هرچه گفته شود مختصر و با معنی باشد، و الفاظ
با ترتیب باشند، عبارت پیچیده و مشکل نباشد.
انشاپردازی چطور حاصل میشود
تعلیم انشاپردازی را باید از ابتدا آغاز نمود، و تعلیم ابتدائی را باید بواسطه
یعنی طلاب بدون کوشش ارادی از جمله سخنهای معلم انشا بیاموزند،
قاعده است، معلم بهر زبانی که تکلم میکند، طلاب از تقلید آن انشا یاد میگیرند.


۴۴۰
بنابراین زبان معلم صاف وصحیح و بامحاوره باشد، واغلاطیکه از طلاب
در تقریر یا تحریر سر میزند فوراً اصلاح باید نمود؛ نیز طلاب را باید آموخت که
مطلب خود بصحت وصفائی وبطور مناسب زبان بامحاوره ادا نمایند
خلاصه
برایشان استعمال الفاظ مناسب در موقع مناسب باید آموخت
واین بر سه امر ذیل مبنی میباشد:—
( ا ) خیالات صاف باشند (ب) ذخیره الفاظ کافی باشد
( ج ) صحت استعمال اقسام کلمه بدانند .
هیچ شخص مطلب خود را بصفائی ووضاحت گفته نمیتواند تا وقتیکه
خود او انرا بخوبی یاد نداشته باشد . وشخصیکه استعمال الفاظ مناسب را
یاد نداشته باشد تحریر وتقریر او بهیچ نوع مؤثر شده نمیتواند، واگر از قواعد
صرف ونحو هم واقف نباشد از اغلاط زبان محفوظ مانده نمیتواند. برای
نشان دادن الفاظ صحیح وبموقع مناسب در درس گنجایش زیاد میباشد
ولی در انشا پردازی آنقدر کامیابی که از نقل ومشتق نمونه های خوب
حاصل میشود، از رعایت قواعد مقرره حاصل نمیگردد انشا پردازی تقسیم


۴۴۱

از مطالعه کتب خوب، از صحبت نیک و صالح؛ و بشنیدن طرز گفتگوی خوب
حاصل میشود. کودکانیکه تکلم شان خوب میباشد تحریرشان هم زود خوب
میگردد. اگر ما بخواهیم تحریر طفلان در کلانی خوب بگردد، لازم است که
در طفلی تکلم کردن صحیح بر ایشان بیاموزیم.

تعلیم ابتدائی

کودکان خُردسال را بمشق ساختن فقرات، دربارهٔ اشیائیکه پیش
نظرشان باشد تعلیم باید نمود، و همراه شان تکلم دربارهٔ اشیائیکه شوق آنها
دارند و روزمره آنها را می بینند باید کرد، و جوابات طلا برا که در جمله کامل
نباشد تسلیم نباید کرد، بلکه سعی باید نمود که طلاب جوابات خود را بفقرات بوره
و مکمل بگویند؛ و معلم درینباب بایشان معاونت بنماید؛ بدینواسطه خیالات
طلاب درست و واضح، و ذخیرهٔ الفاظ شان زیاد خواهد گشت، وبر
زبان هم حاوی شده خواهند رفت، موقع این تعلیم ابتدائی در اسباق و غیره
بسیار میباشد، چراکه در اسباق قواعد، متعلمین را ضرورت می افتد که بـه
تمثیل قاعده ها فقرات بسازند، در دیگر اسباق هم از آنها معنی الفاظ پرسیده
میشود، و برای اظهار صحیح استعمال هیچ الفاظ، مکلف بساختن فقرات میشوند.


۴۴۴
غرض از هر درس استفاده باید گرفت، که اثر تکلم معلمین بصحت و خیالات شان
بصفائی اظهار گردد؛ از تقسیم اسباق فائده در صورتی حاصل میشود
که پسندیدگی الفاظ معلم، ترتیب خیالات بقاعده، و سادگی و خوش بیانی،
طرز گفتگوے او برای طلاب یک نمونه بگردد؛ لاکن زبان معلم برای
طلاب در انصورت کار نمونه را خواهد داد، که مضمون درسی را حسب نشا
صاف و عام فهم بسازد، چرا که صفائی گفتگو بر صفائی خیالات مبنی میباشد
و نیز همواره سعی معلم باشد که ذخیرۀ الفاظ طلاب رو بترقی باشد - املا
و نقل کردن عبارت کتاب هم در انشا پردازی مدد میرساند، چرا که ازینها
محض اصلاح هجا، بلکه تحریر کردن فقرات هم بصحت یاد میشود.
درجۀ اول انشا پردازی
در درجۀ اول انشا پردازی همواره برای سهل و صاف نمودن آن
سعی زیاد و توجه خاص بکار میباشد، و کوشش ابتدائی دربارۀ نوشتن
حکایت مسلسل این میباشد که کدام حکایت خرد را اول زبانی، بعد از روی
کتاب پیش شان بخواند، و سخنهای کلانرا بر تختۀ سیاه تحریر کند، سپس
از طلاب نوبت بنوبت یک یک فقره زبانی پرسیده اصلاحش کند، بعد طلاب را


۴۴۳
بگوید که حکایت را نوشته کنند.
مشقهای مشکل
چون طلاب تحریر نمودن فقرات و حکایات خورد را بخوبی بفهمند
سپس سرشان نوشتن خلاصه کتب درسیه، مضامین خطوط نویسی، جوابات
پرچه امتحانات شروع باید کرد، درین امور طلاب زیاده تر از عقل خود کار
خواهند گرفت، و برای اظهار خیالات مناسب و ترتیب دادن آنها برا
شان موقع اندیشیدن و فکر نمودن پیش خواهد شد. لهذا درین اسباق لازمست
که هر مضمون که طلاب نوشته کنند. اول تصویرش بآنها گفته شود. مدعا از
انشاپردازی این میباشد که ما طلابرا آن سخنها بیاریم که بذریعه آن همه خیالات
خود را بصحت و صفائی ظاهر کرده بتوانند، و ایشان خیالات خود را در صورت
بصحت ظاهر نموده میتوانند که تصویر صحیح داشته باشند، پس لازم است
که چنین مضامین منتخب باید کرد که از آنها طلاب بذریعه مطالعه کتب
و مشاهده و تجربه ذاتی واقف باشند.
در مضمون نویسی طلاب را دو مشکل پیش می آید:-
اول منتخب نمودن خیالات مناسب مطابق مطلب خود۔


۴۴۴
دوم - ترتیب آن بطوریکه از ان شنونده یا خواننده موثر شود.
بنابرین باید معلم طلبا را معاونت نماید و بفهماند که امور کلان بکدام ترتیب
تحریر نمودن لازمیست، و برتختۀ سیاه بترتیب مناسب جمله امور را نوشته
و تا وقتیکه طلاب خاکۀ مضمون خود را تیار نکنند، اجازت تحریر نمودن مضمون
برای شان نباید داد. برای انشاپردازی خطوط نویسی هم یک ذریعه
خوب میباشد، در ابتدا باید معلم برای مدد طلاب یک یا دو خط برتختۀ سیاه بطور
نمونه نوشته کند. سپس چون طلاب در خطوط نویسی مهارت پیدا کنند، در انوقت
هم پیشتر از آنکه بنوشتن خط شروع کنند، در خصوص مواد مهمه همراه شان گفتگو
باید کرد و همه را بترتیب برتخته سیاه باید نوشت، و معلم را سعی باید کرد که
طلاب اینطور خط تحریر کنند، که گویا همراۀ مکتوب الیه سخن میزنند، و تا وقتیکه
یک سخن را ختم نکنند، دیگر را آغاز ننمایند - القاب و اداب تعظیم و تکریم را
هم ملحوظ داشته باشند.
خلاصه و دیگر امور ضروریه که مدنظر باید داشت-
(۱) هنر ظاهر کردن خیالات را بصحت و صفائی بذریعۀ تحریر یا تقریر
انشا پردازی میگویند.


۴۴۵
(۲) هنر تحریر یا تقریر درست بتقلید و عمل حاصل میشود.
(۳) برای آنکه طلاب تقریر صاف و درست را بیاموزند، بر امور ذیل
کاربند باید شد :-
(۱) نمونه خوب پیش باید کرد.
(ب) همواره ذخیره الفاظ شانرا زیاد باید نمود .
(ج) جوابات سوالاترا بفقرات مکمل باید گرفت .
(۴) مشق انشا پردازی تحریریرا بطرز ذیل متدرجا باید نمود .
(۱) بر سر طلاب فقرات نهایت آسان و مفرد باید ساخت -
اشیای دیده شده یا دیگر امور روزمره در آنها ذکر باشد.
(ب) فقرات مفرد را باهم پیوسته جملات مرکب باید ساخت.
(۵) اسباق انشا پردازی مشتمل بر امور ذیل میباشد :-
(۱) بیان نمودن کدام حکایت .
(ب) مضمون سهل که دران ذکر امور خانه یا مکتب باشد.
(ج) خطوط نویسی .
(۶) طرز بیان کردن کدام حکایت :-


۴۴۶
( ا ) خود معلم حکایت را بیان کند.
( ب ) دربارۀ آن حکایت از طلاب سوالات پرسان کند.
( ج ) واقعات ضروری را برتختۀ سیاه بنویسد.
( د ) انشاپردازی تقریری باید کرد، یعنی سر هر طالب‌العلم یک یک
فقره باید ساخت.
( هـ ) آخرالامر آن حکایت را بر سر طلاب باید نوشت.
( ۷ ) طرز تحریر نمودن مضمون :-
( ا ) یک هفته پیشتر مضمون مقرر باید کرد، و نیز طلاب را باید فهماند
که دربارۀ آن مضمون از کجا واقفیت حاصل کرده می‌توانند
( ب ) بذریعۀ سوالات، واقعات موزون راجع مضمون را سر طلا
پیدا باید کرد.
( ج ) واقعات کلان و ضروری را بر تختۀ سیاه باید نوشت.
( د ) در خصوص ترتیب واقعات بحث رانده آنها را بدرستی ترتیب باید کرد
( هـ ) همان مضمون را از طلاب زبانی باید پرسید.
( س ) آخرالامر سر طلاب مضمون باید نوشت.
[In margin:]
مکتب ارغنیه
معلم تسنیم
رضا خان
۱۹۰۰


۴۴۷
(۸) خطوط نویسی :-
(۱) معلم ؛ یک یا دو خط بطور نمونه بر تخته سیاه نوشته کند
(ب) بر القاب و اداب ، تاریخ و ترتیب مضمون، انجام و موضع
(پته) توجه خاص مبذول نماید.
فصل هفتم
حساب
تعریف
تعریف حساب مشتمل بر دو امر است :-
اول - حساب علمی، و در ان، از ان اصول بحث رانده میشود که بر قواً
اعداد مبنی هستند.
دوم - حساب یک فن است، که طریقه شمار را می آموزد ..
مدعای تعلیم
مثلی که تعریف حساب ظاهر میکند، در تعلیم این دو مدعا میباشد.


۴۴۸
اول- بحیثیت علم، تعلیم آن براے حصول این غرض است که قوای
عقلیہ طلاب تربیت یابد، چونکہ همین یک شاخ ریاضی در تعلیم ابتدائی
داخل میباشد، لهذا لازم است، اورا بطرزی بیاموزند، که
در طلاب عادت بدرستی فکر نمودن و فهمیدن قوت استدلال پیدا شود
دوم - طلاب از استعمال طرز اعمال حسابیه واقف بگردند، که در زندگی
آیندۀ شان در امور تجارت و سوداگری، و دیگر کاروبار روزمرہ
سہولت شود، درین موقع واضح نمودن این امر هم لازمیست،
که اگرچہ فرض معلم پیش از ہمہ اینست کہ شاگردان او در شمار کردن
وحل نمودن سوالات حساب پورہ مشاق بگردند، ولی اینهم فریضۀ
اوست کہ ہمراہ آن قوای عقلیۀ شانرا هم تربیت نماید. چونکہ این
ہر دو امر در مابین خود متناقض نیستند بنابرین حاصل نمودن ہردُو
امر دشوار نمیباشد.
وسائل عام برای حاصل نمودن کامیابی در تعلیم حساً
(1) اصولات حساب را بذریعہ تمثیلات باید آموخت، از مسلمات العلوم
تصدیق غیر معلوم حاصل باید نمود، و تصور اعداد مجرد را بذریعۀ


۴۴۹
سوالات بعبارتی دلنشین اعداد مقرون پیدا باید کرد، و در پیدا کردن
تصور اعداد قوت لامسه و باصرهٔ طلاب را استعمال باید کرد.
(۲) یک سخن را بچند قسم باید آموخت. مثلاً کودک را فقط همینقدر معلوم
نباشد که اگر از ۳۰ عدد ۲۰ تفریق شود باقی ۱۰ میماند، بلکه اینهم او را معلوم
باشد که فرق ۳۰ و ۲۰ = ده میباشد، و سی از بیست بقدر ده کلات
و بیست از سی بقدر ده خرد است.
(۳) تا وقتیکه یک اصول بخوبی ذهن نشین طلاب نشود بدیگر برا شروع نباید کرد.
(۴) ترقی تعلیم تدریجا شود، کوشش نباید کرد که بیکوقت زیاد آموخته شود،
باید ترقی یومیه بطوری باشد که برطالبعلم ناگوار نگردد.
(۵) اعاده خواندگی باید نمود؛ عموماً میلان مدرسین ناتجربه کار این میباشد
که در وقت قلیل زیاد آموخته شود، که ترقی نمایان ظاهر گردد، ولی
نمیفهمد که اگر بنا پخته نباشد، هر تعمی که برسرآن نمایند زود خواهد غلطید.
بنا برین برای معلم لازمیست که همیشه سبقهای سابقه را بر سر طلبا
تکرار نماید، تا خواندگی بر دلشان نقش فی الحجر شود.
(۶) باید سوالات دربارهٔ امور روزمره باشند، تا برطالبعلم روشن شود که


۴۵۰
واقعیت جدید که او حاصل مینماید در بازیها و امور یومیه او معاونت
خواهد ورزید. پس سوالات ابتدائی از اشیائی باید کرد که طلاب
بآنها مانوس باشند، مثلاً بازیچه وغیره.

مدارج تعلیم
ما در تعلیم حساب خیال مدارج ذیل خواستیم نمود.
اول - درجه کودکان ابجد خوان، طلبای این صنف بذریعه محسوسات علم
حاصل کرده میتوانند، و همین وقت است که ایشان تصور آن اشیا
که محسوس میکنند در ذهن خود پیدا کرده میتوانند، اگرچه انسان در
هر حصه عمر خود بطور عملی به بسیار سهولت علم حاصل کرده میتواند ولی
درین حصه عمر ابتدائی بهتر ازین طرز هیچ طرز کارگر شده نمیتواند.
دوم - درجه ابتدائیه ادنی، بعد از تعلیم یکسال مکتب، طلاب درین درجه
داخل میشوند، درین وقت سن شان اینقدر میباشد که قواعد عملی تعلیم را
بسهولت آموخته بتوانند. مثلاً درین وقت ایشان چیزی خوانده
و نوشته و استعمال قواعد ابتدائی حساب را کرده میتوانند.
سوهم - درجه ابتدائیه اعلی، وقتیکه طلاب درین درجه داخل میشوند در آنها


۲۵۱

ترقی قوت استدلال نمودار میشود، لهذا در ینوقت تعلیم آن اصولاً
حساب بطو عقلی داده شود که بر آنها قواعد مبنی هستند، ماذکر تعلیم
هر سه درجه را علیحده علیحده مینمائیم.

اول تعلیم کودکان ابجدخوان ست

( ۱ ) مدعا- فائده علم - که مملو کردن دل و دماغ به و اضافه نمودن قوے
حقیقه برطرز تعلیم منحصر است در زمانه قدیم معلمین پروائے این امر نمیکردند
که شاگردان شان بکدام طرز علم حاصل میکنند، لاکن الحال این سخن بتجربه
ثابت شده که اثری که بر دل و دماغ طلاب پیدا میشود، و هر کامیابی که در آخر
حاصل میگردد بر مقدار علم منحصر نیست، بلکه بخوبی همان طرز مبنی است که
بذریعه آن علم حاصل کرده میشود، بعضے دماغ از علم پر میباشند لاکن در آنها
قوت استعمال نمیباشد، برعکس این بعض چنین میباشند که در آنها علم کم،
لاکن قوت استعمال بسیار زیاد میباشد - ممکن است که کدام طالبعلم که او را
تعلیم حساب بخوبی داده شده باشد بظاهر در زمانه طفولیت خود چندان ترقی
زیاد نشان ندهد- لاکن هر چه که او خوانده است در ثمر آینده او زیاد بار آور
ثابت شود، لهذا فرض استاد است که در دل طلاب تصور اعداد بخورد


۴۵۲
و علاقهٔ شانرا با هم بخوبی جاگزین کند.
(ب) معیار تعلیم ـ از یک الی صد شمار کردن و نوشتن .
اول ـ آلات که بذریعهٔ انها شمار آموخته خواهد شد.
مثلی که در فوق ذکر شده است طلاب را شمار کردن بذریعهٔ انیقسم اشیا
باید آموخت، که آنها را خودشان دیده و استعمال کرده بتوانند؛ برای حصول
این غرض چند قسم آلات استعمال میشود، و بعض شانرا در ذیل ذکر میکنیم :
قسم شب یا چوت (چوکات مهره ها) که تصویرش ذیل میآید.
این یک چوکات چوبی شکل
مربع و دارای ده عدد سیم میباشد، و
هر سیم ده مهرهٔ مختلف رنگ سفته میباشد
و نیز همراه آن یک تختهٔ سیاه چوبی متحرک
میباشد که مهره های بیش از ضرورت را
بزیر همان تختهٔ سیاه در می آورند. باید که انیقسم چوت پیش معلم و جمله متعلمین باشد
دوم ـ اشیای اقسام مختلفه، مثلاً چوبهای خرد خرد موافق، و مهره های
خوش رنگ، و دیگر اشیای همین قسم .


۴۵۳
قرائت اعداد، و کتابت اعداد
عدد بدو قسم یعنی بذریعه الفاظ، یا بذریعه اشکال ظاهر میشود، و وقتیکه
ظاهر نمودن اعداد را بطلبا، بذریعه الفاظ می آموزیم واو را قرائت اعداد مینامیم
اگر بذریعه اشکال می آموزیم آنرا کتابت اعداد میگوئیم، پس ظاهر است که قرائت
اعداد، زبانی هم آموخته میشود و بذریعه تحریر هم، لاکن درین درجه که ذکرش میکنیم
محض زبانی باید آموخت؛ بطور مثال وقتیکه چند اشیا را پیش طلاب مانده
بآنها بگوید، اینها را شمار کنید یا تعداد آنها را معلوم کنید این قرائت اعداد شد
و چون گفته شود که آن عدد معلوم کرده را بر تخته سلیت خود بنویسد آنرا کتابت اعداد
میگویند. پس ظاهر است که قرائت و کتابت اعداد را بیک وقت باید آموخت
وقتیکه تصور اعداد بخوبی ذهن نشین طلاب بگردد. پس آنها را باشکال اعداد
فورا مانوس باید کرد.
آموختن شمار برای کودکان
پیشتر ازین که در خصوص اعداد دروس با قاعده گفته شوند، لازم که طلاب را
از نامهای آن واقف کند، برای این قسم مشق ضرور است که هر قسم اشیا
که پیش استاد میباشد پیش طلاب هم موجود باشند، و این اشیا حتی الوسع بانواع


۴۵۴

و اقسام مختلفه باشند، و بوقت درس طلاب باید تقلید استاد نمایند مثلاً اگر
استاد دو مهره بدست خود بر دارد هر طالبعلم هم دو مهره بر دارد، و چون
استاد بگوید یک مهره و یک مهره، دو مهره میباشد. پس طلاب هم بزبان خود
همین کلمه را بگویند.
شمار دو چیز
دفعه اول - برای پیدا کردن ذهن نشینی در طلاب، باید اشیائیکه شمرده میشود
اول در بارهٔ آنها استاد چیزی بگوید، مثلاً در خصوص رنگ مهره گفتگو شود
دفعه دوم - در شمار تقلید استاد - استاد در دست خود یک مهره را میدارد
طلاب هم تقلید او مینمایند، باز او آنرا بر میز مانده میگوید که پیش من
یک مهرهٔ سرخ میباشد، طلاب هم میگویند پیش ما یک مهرهٔ سرخ
میباشد، باز استاد دیگر مهره را بر داشته بر میز مانده میگوید که من دو مهرهٔ
سرخ دارم، طلاب هم استاد را تقلید نموده یک مهرهٔ دیگر بر داشته
میگویند که ما دو مهره داریم - استاد همین عمل بر چوبها و دیگر اشیای
موجوده مینماید، بر همین منوال طلاب دستها، و گوشها، و چشمها،
و پایها و غیره را شمار کنند، تا ازین افعال و الفاظ بخوبی مانوس بگردند.


۴۵۵

دفعه سوم ـ شمار به بدون مدد استاد ـ معلم بطلاب میگوید که دو سرخ یا سیاه
مهره را شمار کنید، یا دستها یا چشمها یا گوشهای خود را بشمارید ـ
طلاب این اشیا را همانطور شمار میکنند، که در دفعه دوم ذکر شد
ولی فرق صرف همینقدر است که این عمل بدون مدد استاد میشود
دفعه چهارم ـ حالا باید استاد هر طالبعلم را تنها پیشروی خود
امور فوق را مشق نماید.

آموختن کدام عدد
در وقت آموختن کدام عدد، اول از معلومات سابقه طلاب سوالات
باید نمود ـ پس شمار آن عدد باید آموخت، باز اجزای ترکیبی آنرانشان
باید داد، و آخر الامر از شکل یعنی هندسه آن واقف باید کرد، در ذیل عدد
هفت اشارات تحریر میشوند.

اشارات بر درس عدد هفت

چوبها و چوبهای خورد، یا مهرها نزد معلم و متعلمین موجود باشند
سرخی ها طرز تعلیم
سوالات از معلومات سابقه طلاب (۱) معلم شش مهره یا چوب بطلاب نشان داده
یعنی بر عدد شش


۴۵۶
مرحیمها طرز تعلیم
سوالا از معلومات بقه یا برتخته سیاه شش خط رسم کرده میپرسد که این چندمیباشد؟
طلا یعنی عدودش (۲) هر طالب علم را علیحده خواسته میگوید که شش دانه جدا کنند
(۳) برای امتحان اجزای ترکیبی شش، سه یا چهار
مهره برداشته می پرسد که درینجا چند تای دیگر جمع شوند
که مجموعه شش بگردد، همین قسم چند سوال دیگر میرسد.
(۴) در آخر امتحان میکند که آیا همه طلاب از هندسه شش واقف هستند
درس هفت (۱) استاد یک بازیچه چوبی را حرکت میدهد، یا یک یک
چوب برمیز میماند، عدد هفت پوره میشود، طلاب هم
بآواز بلند همراه او شمار میکنند، همین مشق را بر دیگر اشیا هم
مینماید، و چند مرتبه اعاده میکند.
(۲) حالا طلاب تنها بدون مدد معلم بر چوب های خود
مهره ها و چوبها وغیره را بآواز بلند شمار میکنند.
(۳) باز هر طالب علم تنها اشیای مختلف را از یک
تا هفت شمار مینماید.


۴۵۷
سرخیها
طرز تعلیم
آموختن اجزا (۴) معلم شش مهره یا چوب را بر میز خود میماند متعلمین هم
ترکیبی هفت تقلید اور امینمایند سپس استاد یک مهره یا چوب را
نزد دیگران میگذارد، طلاب هم تقلید میکنند، همینطور
معلم سر طلاب اینسخن را پیدا میکند که شش مهره و یک
مهره = هفت مهره میباشد، طلاب این فقره را بآوا
بلند بطور اجتماعی میگویند، بر همین نمونه دو عمل دیگر هم
یعنی ۵ + ۲ = ۷ و ۴ + ۳ = ۷ را هم می آموزد
و آخر معلم امثله مختلفه بیان میکند مثلاً :-
(۱) نزد من سه مهره است دیگر چند تا در انها جمع کنیم
که مجموعه هفت بگردد.
(۲) حمید دو سیب دارد دیگر چند سیب بگیرد که جمله هفت شود
(۳) شفیع هفت دانه ناک داشت دو تا را خورد، باقی چند دا
ناک پیش او ماند، وغیره وغیره .
آموختن عدد هفت (۱) استاد بر تخته سیاه خطوط، یا نقاط مدور دو و سه و چهار


۴۵۸

شرحها
طرز تعلیم

آموختن عدد هفت
و پنج و شش علیحده علیحده رسم کرده بطلاب میگوید
شما زیر هر مجموعه، عدد درست تحریر بدارید.
(۲) معلم هفت خط یا نقطه مدور بر تخته سیاه رسم نموده بطلاب
میگوید شما هم هفت خط بر تخته سلیت خود رسم کنید،
سپس خودش عدد هفت زیر خطوط نوشته میکند
طلاب هم تقلیدش میکنند،
(۳) در آخر معلم، اعداد را از یک تا هفت بر تخته سیاه نوشته
میکند متعلمین هم در تقلید او بر تخته های سلیت خود نو
میکنند، و سبق بر سوالات ذیل ختم نماید.

سوالات جمع و تفریق
چند سوال بطور نمونه بر عدد هشت در ذیل تحریر میشود، معلم را باید
همینطور بر هر عدد سوالات نموده بر سر طلاب مشق نماید.
(۱) در یک صنف پنج بچه، و در دیگر سه بچه هست، معلوم کنید که جمله
چند بچه هستند.


۴۵۹
( ۲ ) نزد من سه سیب است، معلوم کنید که در آنها چند سیب دیگر جمع کنیم
که جمله هشت سیب بگردد.
( ۳ ) عبدالحمید هشت ناک و عبدالغنی چار ناک دارد، معلوم کنید، که
عبدالحمید از عبدالغنی چند ناک زیاد دارد.
( ۴ ) بر میز من چهار پیسه است، چهار دیگر در آنها ماندیم، معلوم کنید
که جمله چند پیسه شد.
( ۵ ) محمد شفیع هشت نان خرید، و دوتا را خورد، معلوم کنید، که
باقی چند نان پیش او ماند.
سوالات ضرب و تقسیم
( ۱ ) هشت طالب علم یک یک دانه نارنج بیک یک پیسه خریدند،
معلوم کنید که آنها چند دانه نارنج خریدند.
( ۲ ) نزد من هشت روپیه است، معلوم کنید که چند بچه را یک یک روپیه
داده میتوانیم.
( ۳ ) محمد طاهر دو سیب چهار پیسه گی خرید، معلوم کنید، که چند پیسه را
سیب خریده.


۴۶۰

(۴) نزد من هشت دانه شفتالو میباشد معلوم کنید که چند بچه را دو دو
شفتالو داده میتوانم.

سوالات کسو

(۱) نزد من چهار سیب است ، من هر یک را بدو حصّه برار تقسیم نمودم
معلوم کنید که چند تکه سیب میشود .
(۲) بسبیند بر میز من هشت دانه زرد آلو است ، من از آنها چهار
زرد آلو را میگیرم - پس برای شما چندم حصہ زرد آلو میماند.
(۳) کدام عدد نصف هشت میباشد.
(۴) عدد دو در هشت چند مرتبه شامل است.

سوالات اقسام مختلفه

(۱) بروز شنبه ، سه - بروز یکشنبه، دو - بروز دوشنبه، سه -
سوال حل کردم، پس جمله چند سوال حل نمودم .
(۲) دو بچه هر یک دو دو پیسه - و چهار بچه دیگر هر یک ، یک یک پیسه دارد
معلوم کنید که آنها جمله چند پیسه دارند .
(۳) از یک صنف سه نفر غیر حاضر، دو مریض، و سه حاضر میباشند، پس


۴۶۱
جمله چند نفر در ان صنف میباشند.
(۴) من هشت پیسه داشتم، و سه دانه سیب بدو، دو پیسه خریدم،
معلوم کنید که پیش من چند پیسه ماند.
طریق اصول عشری
اگر طرز اصول عشری بخوبی ذهن نشین کودکان شود، در انصورت
در استعمال اعداد بعد از ده هیچ دقت پیش نمی آید پس کمیت اعداد را
بخوبی ذهن نشین طلاب ابجد خوان باید کرد که آنها فوراً اینقسم سوالات را
گفته بتوانند که چهارده مساوی ده و چهار میباشد.
قرائت و کتابت اعداد از ده الی نوزده
پیشتر از انکه برین اعداد سعی استعمال نمودن اعمال حسابی کرده شود
این مضمونرا بخوبی باید آموخت، و نیز کوشش نباید کرد که جمله مضمون را بیک
درس بیاموزیم، بلکه همانقدر باید آموخت که طلاب آنرا بخوبی فهمیده بتوانند.
آلات
باید که چوبتها، مهره ها، و چوبهای خرد پیش معلم
و متعلمین موجود باشند.


۴۶۲
دفعة اول طلاب بتقلید معلم ده، یازده، دوازده وغیره مهره را
یا چوبها را شماره میکنند، و آنها مثل اشکال ہذا ترتیب میدهند.
دفعه دوم کتابت اعداد
(ا) برای
قائم نمودن
تصور ده، استاد ده چوب را یکی بسته میکند، یاده مهره را نزد خود میماند.
(ب) بالا ئیسخن را بر دل طلاب نقش میکند، که اگرچه درین بندل ده چوب
یا در چوت ده مهره میباشد، ولی بندل یکی، و قطار مهره هم یک میباشد
(ج) بعد از کار روائی، طلاب همراه استاد میخوانند.
ده و یک، یازده. ده و دو، دوازده،
ده و سه، سیزده، علیٰ ہذا القیاس.
(د) معلم هر طالب علم را پیشروی خود خواسته راجع بسبق سوالات مینماید
بعد ازان بر تختهٔ سیاه تحریر نموده نشان میدهد :-
آحاد عشرات
(ر) از قیمت صفر طلاب را آگاه میسازد، که
١ ١
اول ازین ظاهر میشود که خانه آحاد خالیست
٢ ١
٣ ١
دوم - عددیکه در خانه عشره است، قیمت آن
۴ ١
:::::::::
ده چند گشته است.
۹ ۱
چوک نمبر
محمود السلم
گرک رفیق
١٣١١


۴۶۳

دفعه سوم
مشق

(۱) طلاب بگفته معلم کدام تعداد خاص را از اشیا علیحده نموده عدد آنرا
برتخته های سلیت خود نوشته میکنند.
(۲) معلم کدام عدد را میگوید، وطلاب آنرا برتخته های سلیت خود تحریر میکنند.
(۳) استاد یک بندل ده چوب خور در بطلاب نشان داده میپرسد که چند چوب
دیگر بکار میباشد که جمله ۱۲، یا ۱۳، یا ۱۵ بگردند، چون طلاب از یک الی
نوزده شمار کردن را یاد بگیرند. پس بذریعه مهره و چوبهای خورد شماردن را
باید آموخت و باید گفت که اگر در نوزده یکعدد دیگر جمع کرده شود.
در انصورت یک عشره دیگر پوره میشود، و جمله دو عشره میشوند برهمین منوال
از ۲۰ الی ۲۹ شمار کردن را نشان باید داد، و اعداد برتخته سیاه نوشته اخیراً
هر عدد را علیحده علیحده باید فهماند. مثلاً دو عشره مساوی ۲۰ میباشد
دو عشره ویک مساوی ۲۱
دو عشره و دو مساوی ۲۲
:::::::::::::::::::
” ” ” و ۹ مساوی ۲۹

باز بدتیم. ۲۰ مساوی دو عشره
۲۱ مساوی عشره ویک
۲۲ مساوی دو عشره ودو
بعد ازین معلم برتخته سیاه این اعداد را نوشته بکند، وطلاب تقلید او را


۴۶۴
بر تخته های سلیطی بنمایند، و بطور اجتماعی بآواز بلند بخوانند. احاد عشرات
و استاد اجزای ترکیبی هر عدد را بخوبی ذهن نشین طلاب نمايد
بهین طرز الی ۹۹ باید آموخت، و بطوریکه تصور عدده ده را ذهن نشین طلاب
ساخته بودند، تصور مات را هم در دل شان قائم سازند، و نیز لازم است
که بعد از هر درس مشق زیاد بر سر طلاب شود، تا تصور درس بخوبی ذهن نشین شان گردد
دوم - درجه ابتدائیه ادنی (صنف دوم و سوم)
مدعا و معیار تعلیم
درین درجه طلاب را شمار کردن و نوشتن اعداد بالاتر از صد و استعمال
چهار قاعده ابتدائی جمع - تفریق - ضرب - تقسیم بسیط و مرکب را آموخته
میشود، و نیز قابلیت استعمال و فهمیدن این قواعد بصحت و صفائی
و چابک دستی در آنها پیدا کرده میشود، و از حل کردن سوالات عبارتی غور و خوض
تربیت دماغ شان هم میشود.
اگرچه حل نمودن کدام سوال بذریعه قاعده های مقرره دلیل کامیابی
میباشد، ولی تا وقتیکه طلاب از اصول و اعمال حسابیہ کہ بنای قواعد
بر آنهاست پوره واقف نگردند، کامیابی مکمل گفته نمیشود.


۴۶۵
ہدایات برای معلم، در باره آموختن قاعده جدید
(۱) اصول هر قاعده را بذریعه چند امثله زبانی تشریح باید کرد. سپس
امثله بیان کردگی را بوضاحت بر تخته سیاه تحریر باید نمود، تا طلاب
آنها را بخوبی بفهمند.
(۲) از طریق حل این امثله زبانی، قاعده اخذ باید کرد.
(۳) هر قاعده را درجه بدرجه، طلاب استخراج نمایند.
(۴) بوقت آموختن هر قاعده، بعد از هر جزو عمل، سوالات تعلیمی و امتحانی باید نمود.
(۵) باید سوالات در باره امور روزمره باشد، اعداد کلان و عمل طویل
در سوالات نباشد.
(۶) هر قدر ممکن باشد، یک سخن را به پیرایه مختلف بیان باید کرد، در قواعد
جمع و تفریق، باید طلاب را پیشتر از تعلیم عمل جمع و تفریق اعداد کلان
جمع و تفریق را تا صد بخوبی یاد دهند، و هر سوال را بذریعه مثال
اشیا بیاموزند.
در حل کردن سوالات جمع امور ذیل را مد نظر باید داشت:-
(۱) اول سؤالاتی یاد باید داد، که در آنها از جمع آحاد و عشرات چیزی


۴۶۶
حاصل نشود مثلاً ۲۲/۴۵
(۲) دوم آن سوالات باید گفت که از احاد آنها چیزی حاصل شو
مثلاً ۳۹/۴۸
(۳) سوم آن سوالات باشند که در آنها از هر دو مرتبه احاد و عشرات
حاصل بیاید، مثلاً ۹۹/۱۲۷
(۴) چهارم جمع کردن صدها د باید داد مثلاً ۵۹۴/۸۷۲
ترتیب عمل قاعده جمع با نقسم باشد.
احاد | عشرات | مآت
۳ | ۴ | ۲
۵ | ۲ | ۴
۴ | ۳ | -
۳ | ۵ | ۱
حاصل ۱۵ | ۱۵ | ۸
۱ | ۱ | -

قاعده تفریق
پیشتر از آموختن این قاعده سوالات زبانی را قرار ذیل مشق باید نمود:-
(۱) این میز ازان میز دیگر چقدر زیاد طویل است؟ باید که خود طلاب
مساحه کرده معلوم کنند.
(ب) در طول هر دو میز چقدر فرقست.


۴۶۷
(ج) در طول میز دوم چند فت زیاد کنیم که برابر طول میز اول بگردد.
(د) میز دوم از میز اول چند فت کم میباشد.
(ر) اگر طول میز دوم را از طول میز اول کم کرده شود باقی چند فت خواهد ماند.
قاعده تفریق را درجه بدرجه بطرز ذیل باید آموخت
(۱) اول اینقسم سوالات باید گفت را که بگرفتن عدد از مفروق منه
حاجت نیفتد مثلاً ۹۹
۷۲
(ب) دوم اینقسم سوالات باشند که در آحاد مفروق منه آنها تبدیلی
پیدا شود مثلاً ۹۶
۵۸
(ج) سوم اینقسم سوالات گفته شوند که عشرات مفروق منه آنها
بدل شود مثلاً ۵۱۷
۲۴۲
(د) چهارم اینقسم سوالات حل شوند که در هر دو مرتبه احاد و عشرات
آنها
تبدیلی رخ نماید مثلاً ۵۲۳
۳۵۸
قاعده ضرب: پیشتر از آغاز قاعده ضرب ضرور است که طلاب ضرب
زبانی را بخوبی یاد کرده باشند، تا در وقت ضرورت آنرا بتیزی و صحت استعمال
کرده بتوانند؛ در آموختن ضرب زبانی امور ذیل را مد نظر باید داشت:-


۴۶۸
(۱) بر سر طلاب ، ضرب زبانی باید ساخت، تا خوب بر ایشان واضح گردد
که این نتائج چطور حاصل میشوند .
(۲) در یکوقت زیاد از ضرب زبانی، بیکعدد نباید آموخت .
(۳) این سخن هم ذهن نشین شان باید کرد ، که هر کدام عدد را مضروب منه
بسازیم ، در حاصل ضرب هر دو عدد، هیچ فرق پیدا نمیشود ، برای
فهماندن این امر استعمال چوت باید نمود .
۲۷ = ۳ * ۹ { ۹ \ ۹ \ ۹ [Grid of dots] ۳ ۳ ۳ ۳ ۳ ۳ ۳ ۳ ۳
۲۷ = ۹ * ۳
مختصر اشارات بر ضرب زبانی دو .
دفعه اول - استعمال اشیای مختلفه .
بذریعه چوت، یا چوبهای خرد وغیره ، طلاب را ضرب زبانی دو را
قرار نمونه ذیل باید آموخت .
|| ||  || || ||  || || || ||  || || || || ||  || || || || || ||
۲ \ ۴ \ ۶ \ ۸ \ ۱۰ \ ۱۲
بدست طلاب دستهای چوب های خرد داده نشان دهند ، که یک
چوب دیگر ، مساوی دو چوب میباشد ـ علی هذا القیاس .


۴۶۹
دفعه دوم (و) طلاب دستهای چوبها را معاینه کرده بر تخته های سلیت خود
بقرار نمونه صفحه گذشته، نوشته بدارند.
(ب) جواب خود را همراه چوبهای دسته مقابله نمایند.
دفعه سوم سوالات مشقی، طلاب را استعمال نتائج فوق بذریعه سوالات
طرز ذیل باید آموخت.
(۱) یک بچه مرا بار اول پنج سیب، و بار دوم هم پنج سیب دیگر دا
جمله چند سیب شدند.
(۲) دو بچه هستند، که هر یک پنج پنج پیسه دارد، کل چند پیسه شد.
(۳) بر یک میز ده شفتالو میباشد، چند طلاب می آیند و پنج پنج شفتالو
میبردارند. پس تعداد آنها را معلوم کنید.
(۴) بیک کشت ده گوسفند میچریدند، یک چوپان دو مرتبه در کشت رفته
هر مرتبه گوسفند را بتعداد مساوی از کشت بیرون آورد، معلوم کنید
که بیک مرتبه چند گوسفند آورده.
دفعه چهارم حفظ کردن ضرب زبانی، باید که ضرب زبانی را بدستی فهمانده
ذهن نشین طلاب بسازند.


۴۷
دفعه پنجم صورت تحریر ضرب زبانی بطرز ذیل باشد:-
(۱) ۱ ۲ ۳ غیره (ب) - ۱ × ۲ = ۲
۲ × ۲ = ۴
۳ × ۲ = ۶ غیره
ضرب مفرد، از طرزیکه در آموختن ضرب زبانی استعمال شده است
طلاب فهمیده باشند که مطلب از ضرب اینست که یکعدد چند مرتبه جمع کرده
میشود، و عمل مختصریکه بذریعه آن حاصل جمع معلوم میشود آنرا قاعده ضرب مینامند
برای تشریح این عمل چند امثله بقرار نمونه ذیل حل باید کرد:-
احاد عشرات احاد عشرات
عددیکه جمع کرده شده است = ۸ ۸
تعداد مراتب که هشت جمع کرده شده است = ۴ ۸
۸
۸
حاصل ضرب = ۳۲ حاصل جمع = ۳۲
قاعدۀ ضرب - بقرار دفعات ذیل باید اموخت
دفعۀ اول - کدام عدد را ، همراه عدد احاد ضرب کردن، مثلا ۷ × ۴
درین مثال ۷ را چهار مرتبه تکرار نمودن است، و حاصل جمع چهار مرتبه
هفت بدرجه احد، و چهار مرتبه ده بدرجه عشره معلوم کردنست، و این سوال
بطریق جمع و ضرب هر دو قسم حل میشود، تا طلاب بدانند که جمع و ضرب


۴۷۱
یک چیز است، فرق صرف همین قدرست آحاد عشرت آحاد عشرت
۱ ۷ ۱ ۷
که در عمل ضرب در عمل اختصار میشود. ۴ ۴ ۱
۶ ۸ ۶ ۱ ۷
حاصل ۱ ۲ حاصل ۱ ۲
دفعه دوم ضرب ده، درین ضرب زبانی ده استعمال میشود، وتعداد اعداد
حاصل ضرب را همراه تعداد اعداد مضروب فیه مقابله نموده این سخن را ذهن نشین
طلاب بکنید، که در حاصل ضرب هر عدد یک درجه بطرف احاد عشرت
چپ رفته است، مثلاً ۱ ۷
۱۰
۱۷
دفعه سوم - ضرب بذریعه اجزای ضربی:
اول، آن اعداد را باید گرفت، که ده یا کدام قوت ده باشد، مثلاً ۲×۱۰=۲۰
دوم، آن اعداد، که اجزای ضربی شان دیگر باشد، مثلاً ۸×۴=۳۲
دفعه چهارم ضرب آن اعداد که اجزای ضربی شان نشود. مثلاً ۴۷۵×۴۷
دفعه پنجم هر کدام دو عدد را با هم ضرب کردن.
تقسیم
تقسیم، آن عملیست که بذریعه آن معلوم میشود، که یکعدد از عدد دیگر چند مرتبه
تفریق شده میتواند، یا یکعدد، در عدد دیگر چند مرتبه شامل است، عددیکه،


دران عدد دیگر شامل میباشد انرا مقسوم، و عددیکه شامل میباشد انرا مقسوم علیه
و عددیکه بذریعه آن معلوم میشود که مقسوم علیه در مقسوم چند مرتبه شامل است
آنرا خارج قسمت مینامند، و عددیکه بعد از تقسیم کردن باقی میماند، انرا باقی
میگویند. مثلاً مراد از تقسیم نمودن ٢٤ بر ٦ این میباشد، که ٦ از ٢٤ چند مرتبه
تفریق شده میتواند، و از عمل تفریق معلوم شد که ٦ از ٢٤ چهار مرتبه تفریق
میتوان شد پس ٢٤ مقسوم و ٦ مقسوم علیه و ۴ خارج قسمت میباشد.
این قاعده را بذریعه مشق تفریق مثل نمونه ذیل بخوبی ذهن نشین
طلاب باید کرد. و در سوالات زبانی
٢٤
استعمال اشیا باید نمود.
٦/٢٤\۴ ١٨
٢٤ ١٢
X ٦
X
(۱) اگر ۲۸ مهره را بچهار حصه مساوی تقسیم کنیم
٧ ٢٨/٤
پس در هر حصه هفت مهره می آید. ٧ ٢٨=
(۲) اگر ۲۸ مهره بهفت حصه مساوی تقسیم کرده شود ٧
٤ \ ٢٨ ٧
در هر حصه چهار مهره می آید، هر دو صورت بذریعه اشیای مختلفه لطلاب
خوب بفهمانند.


( ۳ ) دوازدهش چند مرتبه تفریق شده میتواند .
( ۴ ) سه در نه چند مرتبه شامل است .
( ۵ ) بیست و یکدانه را مابین ۲۱ بچه تقسیم کنیم ، هر بچه را چند دانه خواهد رسید.
( ۶ ) اگر من دو روپیه روزانه خرج کنم ، پس معلوم کنید که ۱۲ روپیه را
بچند روز خرج خواهم کرد .
( ۷ ) ۲۰ پیسه را ما بین چهار بچه تقسیم کردیم ۔ پس هر بچه چند پیسه رسید.
( ۸ ) ۴۰ روپیه را ما بین چند بچه تقسیم کردیم ، هر بچه ده روپیه رسید۔ پس
تعداد بچه را معلوم کنید .
سوال ۔ ۵۴۰ روپیه را مابین ۴ بچه منظور تقسیم کنید ، که اول عددمات
دوم عدد عشر، و سوم عدد احد تقسیم شود
( ۱ ) تقسیم مآت ، اول هر بچه را ۱۳۵ احد عشر مآت کہ ۴ تعداد
صد روپیه رسید ، لہذا عدد یکصد در تعداد روپیه
۵
خارج قسمت تحریر شد ، حالا چهار صد کہ ہر بچہ ۵ ۴
حاصل کرد ۱۲
یکصد ۲۰
روپیه برا برما بین چهار بچه تقسیم شد ، و ۲۰ x
باقی ماند ، و این بحالت اصلی خود تقسیم شده نمیتواند . 8


(ب) تقسیم عشرات، حالا عدد باقیمانده مآت را بعشرات تبدیل کنید.
پس این ده عشر مع چهار عشر اصلی یکجا شده جمله ۱۴ عشر شد، این را باین
چهار بچه تقسیم کردیم، هر یک را سه عشر رسید، و باقی دو ماند، یعنی این
تبدل اینطور میشود که از مآت هر چه باقی بماند بطرف دست راست
عدد باقیمانده، عدد عشر تحریر کرده میشود، چونکه ۴ عشر بودند لهذا
هر بچه سه عشر گرفته میتواند. پس عدد سه در خارج قسمت تحریر شد.
و بعد از تقسیم شدن ۱۲ عشر ۲ باقی ماند، که بحالت موجوده خود بوره
تقسیم شده نمیتواند.
(ج) تقسیم احادـ از دو عشر ۲۰ احد شد، و چونکه در عدد اصلی
احاد نیست، لهذا بصورت خواهد ماند، و این تبدیلی اینطور میشود
که هر چه از عشرات باقی بماند بطرف راست آن عدد باقی مانده
عدد احد نوشته میشود، حالا از ۲۰ احد هر بچه ۵ احد گرفته میتواند،
پس عدد ۵ در خارج قسمت تحریر شد، و عمل تقسیم ختم شد، و باقی
چیزی نماند، و هر بچه را یک مآت و سه عشر، و ۵ احد یعنی
جمله ۱۳۵ روپیه رسید.


۴۷۵
چند سوال بدو طلاب برتخته سیاه حل نموده قاعده را ذهنشین
شان باید کرد.
قواعد مرکب
پیشتر از شروع نمودن این قاعده با ضرور است که طلاب جد ولها
سکه جاترا بخوبی یاد کرده باشند، بعد آنها را قاعده های تحویل صعودی
و نزولی نشان داده شود، که سکه جات قسم اعلیٰ بجنس سکه جات ادنیٰ
و سکه جات قسم ادنیٰ بجنس سکه جات اعلیٰ
چطور تبدیل میشود، مثلاً تحویل صعودی
۲۴۶ پیسه را بشاهی و روپیه تحویل کنید.
تحویل نزولی - مثلاً ۲ روپیه
۶ شاهی دو پیسه را به پیسه تحویل کنید:
جمع مرکب
بذریعه این قاعده رقوم درجهٔ مختلفه یک نوع جمع کرده میشوند،
در ابتداء این قسم امثله حل باید کرد، که در آنکف اخیرے حاصل نیاید:
پیسه ۶۰ شاهی ۱۲
پیسه ۱- شاهی ۱ روپیه
پیسه شاهی روپیه
۲ - ۶ - ۲
۱۲ شاهی
۲۴
۶ شاهی
۳۰
۱۵۰ پیسه
۲
۱۵۲ پیسه


۴۷۶
و مقابل جمع مرکب را همراه جمع مفرد باید نمود - مثال: پیسه شاهی روپیه
اول پیسه را جمع کردیم، که کل ۴ پیسه شد
آنها را زیر پیسه تحریر نمودیم- سپس شاهی را جمع کردیم
کل ۹ شاهی شد، آنها را زیر شاهی نوشتیم، در آخر روپیه را جمع کردیم که کل
۶ روپیه شد، آنرا زیر روپیه تحریر کردیم - جواب ۶ روپیه ۹ شاهی ۴ پیسه شد -
امثله قسم دوم تقسیم باشند که در آنها حاصل بیاید مثلاً پیسه شاهی روپیه
اول پیسه را جمع کردیم که ۷ پیسه شد، و آنها را بر پنج تقسیم
کردیم، که ۲ پیسه باقی ماند، آنرا زیر پیسه نوشتیم
و یک شاهی حاصل شد، که آنرا همراه شاهی دیگر جمع کردیم که کل ۱۶ شاهی شد
و آنرا بر ۱۲ تقسیم کردیم، که باقی ۴ شاهی ماند، و آنرا زیر شاهی نوشتیم، یک روپیه
حاصل آمد، و انرا همراه روپیه دیگر جمع کردیم، که کل ۱۳ روپیه شد - پس جواب
۱۳ روپیه - ۴ شاهی - ۲ پیسه شد -
تفریق مرکب
معلوم کردن فرق دو رقم همجنس درجه مختلفه را تفریق مرکب مینامند،
طرز تعلیم تفریق مرکب، مشابه طرز تعلیم تفریق مفرد میباشد، و این قاعده را


۴۷۷
در دفعات ذیل تقسیم باید کرد.
(ا) در ابتدا انقسم امثله حل باید کرد که تحویل ضرور نیفت:
(ب) دوم انقسم امثله حل شوند که در آنها فقط در پیسه تبدل پیدا شود
(ج) سوم – اینقسم امثله باشد که در آنها فقط در شاهی تبدل شود
(د) چهارم اینقسم امثله باشند که در آنها فقط در روپیه تبدل شود
(ه) در آخر انقسم امثله باشند که در آنها تبدل زیاد واقع شود.
ضرب مرکب
اگر یک رقم درجه مختلفه یک جنس بار بار جمع شود. پس قاعده
معلوم نمودن حاصل ضرب اورا اختصاراً ضرب مرکب مینامند.
تعلیم ابتدائی این قاعده مثل تعلیم ابتدائی ضرب مفرد میباشد، و برای
ظاهر نمودن این امر که این قاعده اختصار قاعده جمع است یک مثال
بر دو طرز حل باید نمود. در ابتدا انقسم امثله حل باید کرد که سهل بوده
در مضروب فیه صرف یکعدد باشد، و باز انقسم که در مضروب فیه زیاد از یکعدد باشد
تقسیم مرکب
تقسیم کلانرا پیشتر از تقسیم خرد باید آموخت، و در ابتدا انقسم سوالات


۴۷۸

نشان باید داد که در آنها فقط یک تحویل واقع شود. پس آن سوالات
که در آنها دو تحویل شوند. علی ہذا القیاس. همین قسم درجه بدرجه این قاعده را
باید آموخت.
درجہ ابتدائیہ اعلیٰ
مدعا و معیار تعلیم۔ درین درجه قواعد ذیل آموخته میشوند
عاد اعظم۔ ذو اضعاف اقل۔ تحویل۔ کسور۔ اربعه۔ سود۔ مسطحات
وغیرہ۔ چونکه درین درجه سن طلاب اینقدر کلان میباشد که در آنها آغاز قوت
استدلال نمودار میگردد، پس در تعلیم قواعد فوق بیت این قوت طلاب
خصوصی میشود، درین درجه هم استعمال اشیا باید نمود، که تصور خواندگی در
دل شان بخوبی جاگزین شود، مثلاً چون طلا برا پیمانه های مساحه و وزن
وغیرہ می آموزید، در انوقت خود همان اشیارا کہ برای حصول این مطلب
استعمال میشوند نشان باید داد. طلاب بذر یعه آنها بدست خود اشیا را مساحه
ووزن کنند، و نیز به تخته سیاه اشکال رسم نمودہ اصول قواعد حساب را تشریح باید نمود
قاعده عاد اعظم
این قاعده را بذریعه تجربه و مشاہدہ باید آموخت.


۴۷۹
پارچه های کاغذ رنگه باید گرفت، که طول آنها دو انچ، سه انچ،
چهار انچ، شش انچ، نه انچ، دوازده انچ، و هژده انچ باشد.
دفعه اول -
تصویر عاد
تکه کاغذ دو انچ گرفته بطلاب نشان باید داد که این تکه در تکه دوازده انچ
اینقدر مرتبه شامل است، و همین عمل را بذریعه تکه های سه و چهار شش و
انچه باید نمود. سپس طلبا را باید گفت، که چون یکعدد، در عدد دیگر بمرتبه
پوره شامل باشد، یعنی یکی دیگر را پوره تقسیم کند، عدد اول را عاد، یا جزو
ضربی عدد دوم میگویند، لذا دو - سه - چهار - و شش عاد ۱۲ میباشد،
دفعه دوم
تصویر عاد مشترک
طلبا را نشان بدهید که تکه های ۲-۳-۶-۹ انچ در تکه ۱۸ انچ بمراتب
پوره شامل است، لهذا ۲ و ۳ و ۶ و ۹ عاد ۱۸ میباشد، و نیز تکه های
۲ و ۳ و ۶ انچ در تکه ۱۲ انچ بمراتب پوره شامل بود، لکن تکه ۹ انچ در تکه ۱۲ انچ
۱۲ انچ مراتب پوره شامل شده نمیتواند. بنابرین صرف تکه های ۲ و ۳ و ۶
در تکه های ۱۲ و ۱۸ انچ بمراتب پوره شامل شده میتوانند، لذا ۲ و ۳ و ۶
عاد مشترک ۱۲ و ۱۸ میباشند. پس اگر کدام عدد در دو، یا زیاد از دو عدد


۴۸۰
بمرتبه پوره شامل باشد آنرا عاد مشترک آنها میگویند. بدین وجه ۲ و ۳ و ۶
عاد مشترک ۱۲ و ۱۸ میباشند .
دفعه سوم تصور عاد اعظم
این امر نشان داده شده است که هر یک از تکه های ۲ و ۳ و ۶ اینچ
عاد مشترک ۱۲ و ۱۸ میباشد لاکن تکه ۶ اینچ از جمله تکه ها کلانتر است. و هیچ تکه
دیگر مثل این کلان نیست که در ۱۲ و ۱۸ بمراتب پوره شامل شده بتواند،
لهذا عدد ۶ عاد اعظم ۱۲ و ۱۸ میباشد. پس عاد اعظم کدام دو، یا زیاده از دو
عدد آن عدد میباشد که در آنها بمراتب پوره شامل باشد
دفعه چهارم حل
چونکه عادها اجزای ضربی اعداد میباشند لهذا هر یک عدد را باجزای
ضربی مفرد تقسیم نموده بطلاب نشان داده شود، که کلانترین جزو ضربی که در همه
عدد مشترک باشد، عاد اعظم آنها میباشد . مثلاً عاد اعظم ۱۲ و ۱۸ را معلوم کنید.
۶×۲ = ۳×۲×۲= ۱۲ (۱)
۶×۳ = ۳×۳×۲ = ۱۸
کلانترین عاد که در هردو مشترک است ۶ میباشد، لذا عاد اعظم = ۶= ۲×۳