۶۹۰
زبان می آید، طعنۀ غذا در نل ہوا رفته نمیتواند، بعض اوقات قدرے غذا
دران می در آید و سرفه سختی پیدا میشود و بذریعۀ آن غذا که براه غلط رفته بود
می برآید، حنجره قدرے پیش رفته بد و شاخ منقسم میشود که از انجلہ یکی
بریۀ راست و دیگری بریۀ چپ میرود، باز اینها شاخ در شاخ میشوند،
حتی که این شاخها در حصۀ مسام داریۀتین رسیده ختم میشوند، که آنها راحجر
ہای ہوا میگویند، اگر شما اینقسم یک خوشۀ انگور را تصور کنید که چوبکهای
کاداک باشد و در انگور ہا ہم سوائے پوست بیرونی دیگر چیزی نباشد
ازین تصویر بر شما حال حجرہا ہوائی شش روشن خواهد گشت، فرق صرف
ہمینقدراست که حجرہ ہای ہوانظر بانگور بسیار خرد میباشند، یادشما
خواهد بود که خون وقتیکه بقلب پس می آید غلیظ میباشد، و کثافت یا غلاظت
کلان آن کاربانک ایسد میباشد، حالا این امر هم یاد داشتنیست که قلب
مثل یک کیسه یا قوپ نیست که دران فقط یک خانه باشد، بلکه در مابین او
یک پرده است که قلب را بدوخانه منقسم میکند، یکی خانه راست ودیگر
خانہ چپ ۔ خون غلیظ ، یعنی خون آورده در خانه راست می افتد، وبراے
دور نمودن غاز کاربانک ایسد این جمله خون آورده براه یکشریان فوراً بریهتین


۶۹۱
میرود، یاد شما خواهد بود که این خون نیلگون میباشد، و چون در خرد نلهای
ریتین میرسد. در انوقت غاز کار بانک ایسد این در هوا مخلوط میشود، ورنگ
سیاهی مائل نیلگون این فوراً سرخ میگردد، باعث تبدل رنگ اینست
که از خون غاز کار بانک ایسد می برآید، و دران یک غاز دیگر محلول
میشود که آنرا اکسیجن میگویند، و این یک جزو آن هواست که بذریعه تنفس
می درآید، غاز اکسیجن برای جاندار با از حد ضرور است، پس از تنفس
دوامر حاصل میشود :-
(اول) خون از و اکسیجن حاصل میکند.
(دوم) بذریعه او غاز کار بانک ایسد از خون علحده میشود.
خون صاف باز بقلب پس می آید، و از انجا بهر حصه جسم میرسد
حالا دانسته باشید که فائده منقسم شدن قلب بدو حصه چیست، خون صاف
در خانه چپ قلب می درآید و از خون بسیاهی مائل که در خانه راست
قلب میباشد علحده میماند چون خون بریتین میرود، در انوقت دوره آن
ختم میشود، حالا برای شما فقط دانستن حرکت قلب ماند.
شما میدانید که خون همیشه در عروق دمویه پیش میرود، پیش روان کننده این


۶۹۲

حنجره هوا
حجره های هوا
حجره های هوا
دل
معده
شریان
ورید
شکل ۲۷


۶۹۳

شکل ۹۰
اورده رجل و پا

شکل ۹۱
آورده پیشروی آرنج
و تعلق شان با هم


۶۹۴

قلب است، چون قلب از خون پر میشود منقبض میگردد، و هر قدر خونی
که در ان میباشد از ان بر آمده در شرائین میرود، در وقتیکه این عمل می شود
یک سرپوش (VALVE) که بمقام اتصال قلب و شرائین است
بر دهن نل آمده مینماند که خون باز پس در قلب در آید، باز بعد از یک لمحه
قلب منبسط میشود و خون اورده دران می در آید، شرائین بسیار مدار
میباشند و از خونی که از دل می آید خوب می پندند، و چونکه مدار هستند
باز حالت اصلی خود را اختیار میکنند، و مابین این وقفه که از یکمرتبه منقبض
شدن قلب تا مرتبه ثانی میباشد، خون را پیش میدانند، خون همواره بیک
رخ میرود، یعنی از اورده بقلب، وبذریعه قلب در شرائین میرود، درد
سمتهای مخالف نمیرود، ترتیب آن اینطور است:-
ورید، قلب، شریان، عروق شعریه، ورید، قلب، وعلی هذا-
قلب بیک دقیقه قریباً هفتاد مرتبه میطپد، و همینقدر مرتبه خون را
پیش میدواند، بدین باعث خون در شرائین جنکه یا دکه خورده میرود،
اگر دست خود را بر شرائین بمالیم متحرک معلوم خواهد شد، همین نبض
مینامند، اگرچه تا رسیدن عروق شعریه رفتار خون بالکال صاف میگردد


۶۹۵
و در آورده هم بهمین رفتار صاف میرود، پس خون آورده از خانه راست قلب
گذشته در ریتین میرود، وازانجا باز در خانه چپ قلب آمده براه شرائین
در جمله عروق دمویه جسم (سوای ریتین) میدود وازانجا باز براه اورده
بخانه راست قلب می آید.
خلاصه
(۱) آن حصه جسم را که جمله بدن ما را برداشته اسکلت میگویند.
(۲) اسکلت از استخوانها ساخته شده است.
(۳) استخوانها چند قسم میباشد بعضی دراز بعضی خرد، بعضی مثل کدو
(۴) در رخساره و سر بیست و دو استخوان میباشد، و در کله هشت.
(۵) استخوان ستون فقرات بسیار دوار میباشد، و بالای آن سر میباشد.
(۶) اضلاع بیست و چهار میباشد، که دوازده طرف راست ، و دوازده
طرف چپ هستند، و از انجمله ده باستخوان سینه اتصال یافته اند.
(۷) استخوانهای اعضای بالا نسبت به اعضای پائین زیاده حرکت کرده میتوانند
استخوانهای دست نسبت باستخوانهای پای زیاده در خورد میتوانند.
(۸) استخوانها حفاظت قلب، مغز، ریتین، و کبد مینمایند.


٦٩٦
(۹) پارہ گوشتی را که از کدام بند گذشته، از یک استخوان الی دیگری
برود عضله گفته میشود .
(۱۰) عضلات بذریعه اعصاب منقبض میشوند .
(۱۱) اعصاب خود حرکت نمیکنند بلکه از مغز یا حرام مغز یک رو برا
میرود که مشابه است بروبرق در سیم .
(۱۲) خون جسم را پرورش میکند .
(۱۳) در خون دو چیز میباشد، غاز آکسیجن، و کاربانک ایسد.
(۱۴) خون براه وریدیها بقلب میرود.
(۱۵) خون ورید ها غلیظ و نیلگون مائل بسیاهی میباشد.
(١٦) خون از قلب براه شرائین در عروق شعریه میرود.
(۱۷) خون شرائین صاف و رنگ آن سرخ میباشد.
(۱۸) خون همواره بیک رخ میرود .
(۱۹) خون از وریدیها در خانه راست قلب میرود، و از انجا در ریتین رفته
صاف میشود، باز صاف گشته در خانه چپ قلب میدرآید، و ازنجا
در شرائین، و از شرائین در عروق شعریه، و از عروق شعریه در وریدیها میرود.

کتاب چهارم تعلیم ۱۲۰۰- عبد الرشید

شرکت رفیق


٦٩٧
و همینطور دورۀ خود را جاری میدارد، یعنی از وریدها در قلب، و از
قلب در ریتین، و از ریتین باز در قلب، و از قلب در شرائین، واز
شرائین در عروق شعریه، و از انجا پس در وریدها، و باز در قلب میرود
(٢٠) این گردش خون را دوران خون میگویند.
اشارات راجع تعلیم نمودن علم التعلیم
این کتاب محض برای هدایات شفاهی انتظام مکتب ساخته نشده است
بلکه برای این غرض تیار شده است، که یک مقرره و پسندیده کتاب این
مضمون، در هر دار المعلمین ابتدائی ولایات تعلیم نموده شود، تا بذر یعۀ آن
یکرنگی و موافقت در تعلیم ابتدائیه پیدا شود، و بیهودورت از کار معلم ابتدا
صرف نظر نشود، و نیز درین امر یک ضمانت و کفیل باشد که طلاب المعلمین
که برای تعلیم مکاتب ابتدائیه بیرون می آیند از علم ابتدائی قوای محروقه ای
باشند، و یک خیال صاف را در بارۀ مقصد تعلیم دارا شوند، و واقفیت عملی
و نظری بهمان طریقه پیدا کنند که بذریعۀ آن کار مکتب باعث نشو نما تربیت جسمانی
و اخلاقی و قوای عقلیۀ طلاب میگردد، این کتابرا بطور ضمیمه در بارۀ دروس


۶۹۸
تعلیم عملی و نظری استعمال نموده قائم مقام آنها بنماید فهمید چرا که جولانگاه قلم
مصنف یک کتاب محدود میباشد، باوجود این در تشریح مسائل اهم که
دانستن آنها در امور تعلیمیہ جملہ مضامین ابتدائی لازم است سعی بلیغی شده
و خیلی بوضاحت بیان گشته، مدرس لائق و تجربه کار باید که این رسافقط
یک خاکہ نصاب خیال کند، مگر قواره را که بذریعہ دروس شفاهی میسازد
و در ان حیات میدمد، و آن دروس شفاهی را بذریعه تجربات و مشاهدات
و مطالعه ذاتی روشن و رنگین مینماید علاوه برینست در اختتام این فصل یک
فهرست مختصر کتبی که از قلم مصنفین مختلف تحریر شده و مطالعه آنها برای معلم
علم التعلیم ضرور است، تا آگاهی در نظم و نسق مکتب پیدا کند، باید این کتب را
بسیار غور و خوض مطالعه نماید، چرا که بذریعه مطالعه کتب زیاد ، معلم بخوبی
و بدرجه احسن برین مضمون حاوی شده میتواند، و درینصورت نہ صرف
مضمون خود را دلنشین میسازد بلکه نهایت اہم و محرک هم خواهد نمود ! چراکہ
کار مکتب، دارالمعلمین محض همینقدر فقط اندازه و معیار قرار داده نمیشود که
فیصد چقدر طلاب کامیاب شدند و شهادتنامه حاصل نمودند، بلکہ نتیجہ
تعلیم و کامیابی ازین امر روشن میگردد که شاگردان فارغ التحصیل بعد از خروج
شرکت رفیق
محرر نسخه
طاہر احمد
۱۱۰۰


۶۹۹
باچه جوش و ذکاوت کار تعلیم را اجرا میکنند، اگر وظیفه خود را بنهایت رغبت
و شوق، بر رسیدن مسائل دقیق تعلیم بنظر عمیق شروع نکردند، در انصورت
آنها از تعلیم و اقامت مکتب دارالمعلمین هیچ استفاده نبرداشتند.
باید دانست که معلم هیچ نوع در شاگردان خود جوش و شوق پیدا
کرده نمیتواند، تا وقتیکه خودش پرجوش نباشد، و هرگز دروس خود را دلنشین
ساخته نمیتواند، تا وقتیکه خود او بران مضمون پوره حاوی نباشد، و بر مضمون
کاهی حاوی شده نمیتواند تا وقتیکه عادت مطالعه نداشته باشد، و اسباق
خود را بخوبی تیار نکند بنابرین تیاری اسباق حتمی و لازمیست، و اشاراتیکه در
تیاری اسباق بسیار مفید ثابت خواهند شد، تیاری بر دو قسم است،
عام و خاص، یعنی تیاری جمله مضمون، و تیاری خصوصی کدام درس، در باره
قواعد خاص که بوقت درس کدام مضمون ملحوظ باید داشت، مدرس را باید
که بر امور ذیل کاربند باشد، فرض کنید مضمون جغرافیه است، اول مفصل
جغرافیه دارالمعلمین را خوانده راجع بعنوانهای مضمونی که خوانده میشود،
یک فهرست کامل تیار نماید سپس یک کتابچه ضخیم گرفته برای هر عنوان
مضمون جغرافیه قریباً دوازده صفحه بماند، بعد ازین بمطالعه آن تصنیف شروع کند


٧٠٠
که دران ازین مضمون بحث خصوصی رانده شده باشد مثلاً تصنیف بار تو
شدی جیوگرافی مصنفه پارگر؛ چون شما در وقت مطالعه خود بهر کدام فصل
رسیدید که دران کدام عنوان بوضاحت بیان شده باشد بران نشان نموده
آنرا باز با حیاط زیاد بخوانید سپس خلاصهٔ انرا در کتابچه یاد داشت خود بزیه
عنوان آن نوشته کنید، نیز در مطالعهٔ کتب دائماً این مقصد را مدنظر داشته
باشید که در کتاب همان سخن را تلاش کنید که در کار شما معاونت نماید؛ و در
اظهار مسائل اہم طرز بهتری داشته باشد بنابراین هر سال چند کتب
جدید را مطالعه باید نمود؛ بدین طرز وقتیکه شما بر مضمون پوره حاوی شدید
متعلمین را نشان داده میتوانید که آنرا چطور باید اموخت پس جمله در سوسا
بطرز درست و مقدار مناسب تقسیم باید کرد و تیاری هر درس را
مکمل باید نمود و بر اموریکه میخواهید اور اتعلیم دهید پوره حاوی شوید
و نیز امور قابل تدریس را خیال خود بترتیب درست و موزون مرتب
کنید تصاویر از خود تیار کنید، و آلات ضروری و کار آمد هم نزد خود بگذارد
خلاصه بحث کلا نرابر یک کاغذ نوشته و حفظ نمائید؛ و چون باین طرز
چیزی تعلیم دهید خیالات و معلومات شما در بارهٔ آن صاف و صحیح خواندوود


۷۰۱
علاوه برین شما یکدام تجویز خود ازین امر هم بخوبی آگاه باشید که مضمون درس شما را
طلاب پوره و مکمل اخذ نموده مستفید گشته اند یا نی ، در وقت درس احتیاط
زیاد نمائید که قواعد و ضوابطیکه خود شما مقرر کرده اید بر آنها کاربند باشید ، و نیز
آگاه باشید که مثال و تقلید شما بیشتر از امر شما بر طلاب اثر دارد، و آنها همانقسم تعلیم
خواهند کرد که تعلیم شما را ملاحظه میکنند ، اگر دیدند که شما اول قواعد عمومی را
بیان میکنید و پس تشریح آنها مینمائید بنا برین در زمانۀ مستقبل این روش
شان قابل اعتراض نخواهد بود ، اگر آنها بر سر شاگردان خود اصطلاحات را
محض از روی کتاب بدون درس دادن از بر کردند، اند شاگردانیکه دیده
شما قرار بر چوکی می نشینید و خواندن کتاب درسی را گوش میکنید ، اگر
در آینده آنها نیز جغرافیه را، مثلا بهمین طرز درس دهند هیچ جای حیرت نیست
اگر تکلم شما غیر طبیعیست آنها نیز تقلید آن خواهند کرد ، اگر تعلیم شما سست
و بی نمک است از آنها هم بهمینقسم خواهد بود ، اگر تعلیم شما اطمینان بخش
و موثر ثابت نشد از آنها مثل شما بی اثر خواهد بود، شما شاگردان خود را بر ای
معلوم کردن بعض اعمال درباره بچه رهنمائی میکنید ، و این اعمال را مقابله
نموده قواعد عام را اخذ مینمائید ، و نشان میدهید که این قاعده ها در کار مکتب


٧٠٣

چطور مطابقت میکند، شما این کار را اینطور کرده میتوانید که در بین شما
علم التعلیم و نظم و نسق مکتب بطور نمونه باشد چرا وقتیکه یک مضمون را
درس میدهید شما آن مسائل و قواعد را منکشف میکنید که مقرر میکنید
مقرره قواعد وضوابطی که خودتان یا دیگر اعضای مکتب آنرا بشکنند بمعنی
و بیحاصل است اینقسم تعلیم شما فقط ظاهری و بطور نمود و حقیقت
خواهد بود، بلکه فقط یک دام تزویر خواهد بود چرا که اینگونه تعلیم طلاب
شما را فقط برای لاف زدن همان قواعد وضوابط تربیت میکند، ورنه
در حقیقت نه آنها را اخذ کرده اند و نه بر آنها عمل نموده میتوانند. بالآخر نتیجه
خواهد برآمد که شما آن اشخاص را برای تربیت اولاد وطن میفرستید، که
خودشان تربیت نیافته اند بنابرین به بسیار شد و مد وکرات ومرات
میگویم که سعی بلیغ تان همواره همین باشد که دروس شما بر علم التسلیم
بطور نمونه باشند و در هر درس شما تصدیق و اعاده قواعد در دروس سابقه
باشد، و نیز قواعد جدیده را باین طرز بیاموزید که مشق قواعی مشاهده
واستدلال شاگردان گردد و اعمال جدیده همراه سابقه مطابقت کنند
شاگردان شما قواعد را با الفاظ خود بوضاحت و صفائی بیان نموده بتوانند


۷۰۳
و در وقت دروس، خاکہ تخته سیاه هم بدریستی و صفائی مکمل شده برود،
باین طرز شما نه صرف اطلاق قواعد را در کار مکتب نشان خواهید داد، بلکه
اصرار میکنید که شاگردان شما اطلاق آنها را بر هر موقع ممکن بتوانند، در اختتام
درس، باید طلبا خلاصه درس را در کتابچه های یادداشت خود درج
نمایند، درین کتابچه سوای یادداشت نطق هائیکه برای صنف تهیه
خاکہ دروس تمثیلی، و نمونه، و سلسلہ آن دروس که بقرار هدایات شما تحریاً
و خاکہ آلات تصدیق شدہ ہم شامل باشند، باید همراه این دروس،
دروس راجع بمطالعه بچه هم بطلبا گفته شوند، اگر چه هقدار حکمت غالباً نتیجه
برای شان چندان فائده بخش نخواهد شد لاکن باز هم آنها ازین کار اینقدر
استفاده ضرور خواهند گرفت که بچه ها را مطالعه نمودن بقرار ذیل خواهند اموخت
( ۱ ) اوسط عمر طلبہ ہر صنف را معلوم کردن .
( ۲ ) اوسط بلندی و وزن طلبہ را در سن مختلف معلوم کردن، و اسوا
اندازه بالیدگی و تفاوت راجع بتناسب پیمایش جسم را در اوقات
مختلفہ زندگی بچه معلوم کردن .
( ۳ ) ملاحظہ نمودن طلبہ که قوت بینائی شان معیوب باشد، و با مناست


۷۰۴
برای شان مقرر کردن.
امتحان قوت سامعه
قوت سامعه وغیره وغیره
یک سخن درباره مطالعه نمودن فصول مختلفه کتاب هذا حتمی خیال
کرده میشود، پس ترتیب ذیل تجویز یافته است :-
ماه اول
(ا) بیان عمومی اسکلت (ب) عضل (ج) فصول تربیه بدنی
ماه دوم
(ا) تربیت نفس. (ب) اصولهای چیده وکلان درباره تعلیم.
(ج) دروس نمونه که برآنها اطلاق اصول میشود.
ماه سوم تربیت حواس
(ا) قوت حس. (ب) قوت مدرکه (ج) قوت مشاهده.
(د) تعلیم بازیچه اطفال، و دروس اشیا، ورسم و نوشتن وخواندن
بطور عادت باید کرد.


۷۰۵
ماه چهارم
( ۱ ) قوت حافظه و متخیله (ب) جغرافیه (ج) خواندن و تعلیم السنه
ماه پنجم
( ۱ ) قوای خیالات، قوت متصوره، قوت فیصله، قوت استدلال
(ب) تعلیم حساب، صرف و نحو، و زراعت.
ماه ششم
( ۱ ) تربیت اخلاق (ب) ضبط مکتب (ج) اعاده دروس ماه سوم
و نیز توجه خاصی بر دروس اشیا، رسم و بازیچه اطفال مبذول نماید.
ماه هفتم
نظم و نسق مکتب، و نیز اعاده دروس ماه چهارم.
ماه هشتم
اعاده دروس ماه پنجم و ششم
ماه نهم
اعاده عمومی جمله تعلیم سالیانه


۷۰۶
فهرست مختصر کتبی‌که برای مطالعه آینده حتمی شمرده میشود:
(۱) دی ٹیچرس هینډبک آف سائکالوجی ۔ مولفه سلی ۔
مطبوعه لانگ مینس.
(۲) ان سټی ټیوټس آف ایجوکیشن ۔ مولفه ایس ایس لاری
مطبوعه ته‌ن.
(۳) دی چائلد:۔ ہزنیچر اینډ نرچر ۔ مولفه ڈرمنڈ، مبطوعه ڈنٹ.
(۴) ٹیچرس سائکالوجی ۔ مولفه ویلچ.
(۵) اپر سیپشن ۔ مولفه لینج ۔ مطبوعه اس بیس ٹر.
(۶) دی ایسنشیل آف میتھڈ ۔ مولفه ڈی گارمو مطبوعه اس بس ٹر
(۷) هیبٹ ان ایجوکیشن ۔ مولفه ریڈشاک مطبوعه اس ہیس ٹر
(۸) اوت‌لائن آف پڈگاگس ۔ مولفه رین مطبوعه سانن شین
(۹) انٹروڈکشن ٹو ہربٹس سائنس ایند پرکٹس آف ایجوکیشن مولفه
فل کن ۔ مطبوعه سانن شین.
(۱۰) ہربٹ ۔ مولفه ڈی گارمو مطبوعہ ہین مین.
(۱۱) ایجوکیشن مولفه ہربرٹ مطبوعہ ولمیس نا رکیٹ.


۷
نے سائنس مولفہ بین مطبوعہ کیگن پال.
ایجوکیشنل ریفارمز، مولفہ کلک مطبوعہ لانگ میں
(۱۴) دی ہسٹری آف پے ڈاگوگی مولفہ کمپین مطبوعہ سائن شین.
(۱۵) ہر بٹس اے بی سی آف سنس پر سیپشن مولفہ ایکوف،
مطبوعہ اپل ٹن اینڈ کو.
(۱۶) کامن سنس ان ایجوکیشن اینڈ ٹیچنگ مولفہ بارنٹ مطبوعہ لانگ مینز
(۱۷) لیکچرس ان ٹیچنگ مولفہ فچ مطبوعہ کیمبرج یونیورسٹی پریس.
(۱۸) ایمس اینڈ پریکٹس آف ٹیچنگ مولفہ سپنسر مطبوعہ کیمبرج یونیورسٹی پریس
(۱۹) دی ٹیچرس مینول آف دی سائنس اینڈارٹ آف ٹیچنگ مطبوعہ
نیشنل سوسائٹی.
(۲۰) دی سٹوڈنٹس فربل حصہ اول و دوم مولفہ ہرفرڈ مطبوعہ ایس پیس.
(۲۱) دی آرٹ آف ٹیچنگ مولفہ ساسمن مطبوعہ لانگ مینیس.
(۲۲) دی اسینشلس آف ٹیچنگ مولفہ ڈا مطبوعہ ایجوکیشنل سپلائی ایسوی ایشن
(۲۳) دی پرنسیپاز اینڈ پریکٹس آف ٹیچنگ اینڈ کلاس مینجمنٹ مولفہ
لیندن مطبوعہ اے ایم - ہولڈن.


۷۰۸
(۲۴) دی کوسچنو مینگ باک آف سکول میتھڈ
مطبوعه بلیکی .
(۲۵) اے نیو مینول آف میتھڈ مؤلفه کارلک مطبوعه لانک
(۲۶) اے نیو سکول میتھڈ مولفه کا و هم مطبوعه ویست منسڑ
سکول بک ڈپو ۔
(۲۷) ہاؤ ٹوسٹڈی جیوگرافی مولفه پارکر مطبوعه اپل ٹن اینڈ کو
(۲۸) ہاؤ ٹو ٹیچ اریتھمیٹک مولفه لوزے مطبوعه مافت اینڈ پیج .
(۲۹) ہاؤ ٹو ٹیچ ریڈنگ مولفه لوزے مطبوعه مافت اینڈ پیج .
(۳۰) ہاؤ ٹو ٹیچ گرامر مولفه لوزے مطبوعه مافت اینڈ پیج .
(۳۱) ایلی منٹری ارٹ ٹیچنگ مولفه سٹے لر مطبوعه چیپ مین
اینڈ ہال .
(۳۲) دی سٹڈی آف چلڈرن مولفه وازیر مطبوعہ میک ملن اینڈ کو۔

قواعد نمبر ۲۵ میں طبعیق
شرکت رفیق
کن محب الله


[BLANK PAGE]


علم التعليم
۱۳۰۵