[ILL]
علم التعليم
کتاب دویم مکاتب [ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]


عِلْمُ التَّعْلِيمِ

۱۳۰۵


[BLANK PAGE]


وزارت معارف
۹۸

تألیف
ریاست دار التألیف
تربیه و اخلاق

علم التعليم

نفسیات تربیه و اصول
برای معلمین ابتدائی و متعلمین سوم و چهارم
بتحریر یک هیأت علمی پنجاب
(در ۱۹۱۵ نخستین دفعه تألیف و طبع گردید)
و ترجمه چودری محمد اسمعیل خان معلم مکتب حبیبیه
و تصویب ع، ج فیض محمد خان وزیر معارف
در مطبع شرکت رفیق دار السلطنه کابل بطبع رسید
۱۳۰۵
تعداد طبع اوّل ترجمه....... (۱۲۰۰)

کتابفروشی امیری
پخش و فروش
هر نوع کتب
علمی . آموزشی
عرفانی . تاریخها
نامه ها و غیره
AMIRI BOOKSHOP
۰۷۰۴۹۰۱۱۴ :مبایل
۰۷۰۱۸۷۰۲۶ :مبایل
کابل : جوی شیر
آدرس : مقابل کتابفروشی قدس
جوی شیر کابل
و سیدم صدری


مدرسل
پسران و خواص ایشان
پیش از آغاز مضمون میخواهیم بخاصیتهای کودکان خورد کی غور نمائیم
بیائید لحظه صنف ابی خوانا را ببینیم، این بچه ها چقدر کمزور خورد خورد
مینمایند؛ دست و پایشان چقدر ضعیف ولاغر است، مگر با وجود اینهم
آرام و قرار نشستن خیلی برایشان دشوار معلوم میشود، چنان بنظر می آیند
که گویا هر وقت میخواهند دست و پای خود را بشور بدهند؛ این پسران سه دقیقه
بسوی معلم می بینند؛ مگر باز فوراً نظرشان بمیر و چوکی و غیره اشیای مکتب
جلب میشود؛ فی الحقیقت نمیتوانند بسیار دیر بسبق توجه نمایند؛ هر گاه معلم
بایشان کدام چیزی یا تصویر نوی نشان بدهد خیلی آثار خرسندی برخساره
شان نمودار میشود. و هر گاه کیفیت و احوال همان چیز را از ایشان بپرسد


بجز انکه قواره و شکل ظاهر یا رنگ انرا بیان کنند که خیلی صاف و طاهرست
دیگر درک نمیتوانند - هرگاه از ایشان دو سه سوال پرسان کنید میدانید
که واقفیت شان خیلی محدود، و ذخیرۀ خیالاتشان هم بسیار کم است، اگر
در نزدشان نام کتاب یا اسپ را بگیرید فکر و ذهن هر کدام بطرف خود
کتاب یا اسپ میرود، واقفیت این بچه ها خیلی محدود و بسیط میباشد
خیالاتشان وسعتی ندارد که بفکر و خیالات عام اشیا آشنا باشد، بلکه از چنین
یک خیالات بیگانه میباشند، اگر ازینها سبب و علت کدام واقعه را بپرسید
هیچ جواب داده نمیتوانند معلوم میشود که در دل اینها گاهی هم اینچنین سوالها
میگذرد که فلان سجن چرا واقع شد، هرچیز که شما پیش شان بیان کنید فورا آنرا
راست و سچ میدانند برای درک آن کوشش نمیکنند که تا این سخن صحست یا غلط
بیائید حالا بمیدان بازی رفته تماشای شانرا بکنیم ، بعضی بچه ها هر طرف میدوند
بعضی گل بازی میکنند و از گل رقم رقم چیزها میسازند (اینه) اینسو ببیند!
این بچه بازیچۀ خود را میشکند، کوشش میکند که ببیند باندرون این بازیچه
چه پر است، از جبینش چنان معلوم میشود که بدان خیال کرده که بالضرور هم
حال و کیفیت این بازیچه را بخود معلوم خواهد نمود، او ! او ! اینطرف به بینید


یک بچه گویا اسب دوانی میکند. دیگری میگوید من سپاهی میباشم. دیگری
برخاسته میگوید من باید دارد باشم. این بچه ها بتقلید گرفتن مردم و تقلید صدای
جانوران خیلی خوش میگردند. و چنان معلوم میشود که این بچه ها هرگونه خیالات
ممکن و یا ناممکن هر چه باشد میکنند و زمین را بآسمان میدوزند. چند نفر دیگرباهم
بازی میکنند گویا از بازی کردن با هم خیلی خوش میشوند. اگر کی اهم معلم نزدیک
شان رفته یکی را شاباشی بدهد از جبینش بشاشت ظاهر میشود، و هرکدام
ببازی کوشش میکند، او را هم شاباشی داده شود. بسیار کارهای بچه ها در نظر ما
لغو مینماید. مگر در نظر خودشان لغو نیست. از شور دادن و حرکت اعضای خود
خیلی خرسند میشوند و از نیچت چنین قسم کارها میکنند. بیائید حالا بیبینیم که
ما چه معلوم کردیم. بچه های خرد یکدم قرار نشست نمیتوانند بلکه همیشه بیک
چیزی مشغول و سرگرم میباشند. از قلاع انداختن مردم و سایر جانوران
خیلی حظ میکنند و از کار کردن یکی و با هم بسیار خوش میشوند. در اینک در نظرها
مضمون قوام و نتیجه نمیتوانند. پریدن و بالیدن و دست کردن بهر چیز
و آزار دادن آنها بسیار خوش میگردند. لکن آنها را صرف اوصاف ظاهری
خوش میدارد. و واقعیت شان بسیار کم میباشد و از خیالات باحسیت [ILL] شما


نا آشنا میباشد، و دلیل آوردن را هیچ نمیداند.
بر بچه ها مهربانی بسیار اثر میکند، و بسیار مشتاقند که از استاد باشا باش حاصل کنند.
نوجوانان تعلیم یافته، و بعض خاصیت شان
برعکس این نوجوانان تعلیم یافته صرف کلان و دارای طاقت میباشند
بلکه واقعیت شان هم بسیار زیاد، و خیالاتشان نیز خیلی مسلسل میباشد
هر سخن را بزودی میفهمند و بخوبی یاد میتوانند، و حسب الخواهش میتوانند او را
بآسانی بخیال خود بیارند، و میتوانند مدت درازی بیک کار قیام توجه نما یند.
اشیای موجوده را خیلی باحتیاط مشاهده میکنند، محض بدیدن کلان کلان
اوصاف ظاهری تسلی نمیشوند، بلکه نقشه های ممالک غیر، واقعات تاریخی
نظاره های اصلی، کارهای نادر نفیس و نمایانرا در ذهن خود جاگیر میتوانند
ساخت، که از انها واقعیت شان وسیع، و دلشان خوش میگردد- بکار
زحمتدار و مشقت آور راغب و مائل میشوند، اشیا را با هم مقابله مینمایند،
تشابه و اختلاف اشیا را معلوم نموده نتائج عام اخذ میکنند، سپس تحقیق آن
نتایج را مینمایند، و تا وقتیکه تصدیق و یقین ایشان حاصل نشود تسلیم نمیکنند.
از توجه بطرف اشیای خوش شکل و خوب خوش میگردند، فرائض خود را


بخوبی و طور واضح میفهمند، بموجب استدلال (Reasoning) و هدایات
(Conscience) خود عمل میکنند، رفتن و گشتن شانبیفائده نمیباشد،
بلکه بالضرور کدام مقصد مفید و کارآمد مدنظرشان میباشد.
۳- بالیدگی (Growth) نشو و نما (Development) تربیت (Education)
از مقابله کردن بچه ها با نوجوانان، برایما معلوم شد که هر دو صنف جسم دارند،
در هر دو طاقت تحصیل علم میباشد، هر دو فریق رنج و راحت را میدانند و خواہشات
دارند، هر دو افعال و کارهای خاص خاص اجرا کرده میتوانند و نیز فیصله کردن
میتوانند که ماچه خواهیم کرد، لاکن در وسعت قوایشان بسیار فرقست؛ جوانا
نسبت به بچه ها خیلی توانا وطاقتور و بکار واقف میباشند؛ جسمهای
نوجوانان باعتبار طاقت خیلی مضبوط میباشند، واقعات بسیار معلوم شان
میباشد- در بیان اینسخن چنین میگوئیم : جسم و دماغ هر دو برابر بالیداند،
و این نمو را بالیدگی میگویند، مگر بالیدگی محض همینقدر نمیباشد، بلکه نوجوانان علاوۀ
برینکه بیشتر مضبوط، و زیاده واقف کارند، افعال را خیلی بآسانی و صحت
اجرا کرده هم میتوانند و در سرانجام امور مشکله و پیچیده قابلیت روز افزونی نیز
پیدا کرده میروند، یعنی برابر بکر کردن قد وقامت و زیاده شدن زور و طاقت


آن مهم مبادی علم و هنر را که بواسطه آن پسران
سرانجام امور مشکله و پیچیده را نیز بتدریج می آموزند نشو و نما میگویند. این
نشو و نما گاهی خاص میباشد و گاهی عام. مثلا ممکنست قوه دماغی بعض
بچه ها زیادت پذیرد، و نشو و نما گیرد؛ ولی اندام و رگ و پی شان همانطور
مانده ببالد. (چنین بچه ها را قوت مشاهده کردن و فکر نمودن حاصل میشود
ولی اعضایشان بدرستی قابلیت کار و عمل را ندارد، و بدینصورت
نشو و نمائشان یکطرفه میباشد. یا برعکس بعض بچه با بقوه جسمی بالیده پهلوان
نامی میگردند، ولی طاقت مشاهده نمودن و فکر کردن در آنها پیدا نمیشود؛
جسم اینچنین بچه ها خیلی نشو و نما مییابد، مگر قوت دماغی در آنها پیدا نمیشود؛
یا بعض بچه ها چیزهای شنیدگی و خواندگی را میتوانند یاد نمایند، مگر دسخنی فکر کرده
نمیتوانند، یعنی قوه حافظه شان نشو و نما میگیرد مگر از قوه غور و خوض عاری میباشند
(Power of thinking) یا بعض بچه ها در میان صحیح و غلط امتیاز کرده
میتوانند، ولی در فیصله سخن صحیح عاجز میمانند، و نیز اینقدر طاقت ندارند که
در فیصله پای خود همت و استقلال را بکار فرمایند، در یحال قوای عقلیه
(Intellectual powers) ترقی یافته لاکن نه طاقت انتخاب کردن دارند.


۷
و ندوه عمل نمودن بسخن دست و راست، یعنی نشوونمای طبع اخلاقی
(Moral nature) میچ نمیشود - از بیان فوق برین نتیجه وا میرسیم که مارا تا
تمامی اقسام نشوونما را مد نظر داشته و حاصل کنیم، این نشو ونما عموم قوا را که قناعا
حاصل شود تعلیم
Education
All round مینامند. یعنی نشوونما آن قوا، که تعلق
development
بر گها و پی های ما دارند، و آن قوا که بواسطه آنها ما علم حاصل میکنیم، و آن قوا
که بذریعه آنها سخن حق را درک نموده بر آن عمل مینمائیم - باید دانست یکی در بالیدگی
محض قد و قامت، و قوت و طاقت فزونی میگیرد و در نشو و نما مو، قد
و قامت با فزونی علم و هنر عموماً یکجا میباشد، ولی در تعلیم نشو و نما
همه قوا شامل میباشد.
تربیت و طور آن
ها اندکی معلوم شد که مراد از تعلیم چیست، اکنون بیائید دریافت کنیم
ترقی و نشو ونمای قوا چطور میشود - درین امراندک غور کنید که کودک چسان
راه رفتن را یاد میگیرد، مادر بازوانش راگرفته بالا بر میدارد، حتّی که پائ
بچه کودک بزانوهائی مادر میخورد، همینطور رفته رفته بسینه مادر خود یک پای
پیش پای دیگر نهاده براه رفتن آغاز مینماید به بعد ازان چار پائی یا گهواره


گرفته ایستاده میشود، و دست بران مانده آهسته آهسته برفتن آغاز میکند،
آخرالامر بی استناد و تکیه کردن بچیزی ایستاده شده راه رفته میتواند، پس
ما ازین چه معلوم کردیم :—
اول حالات اطراف و اعضا بچه چنان میباشد که او را باعث حرکت دادن
دست و پا میسازد، یعنی ترغیب و مدد مادر از اظهار خوشی و شاباشی دادن او
در آغاز دست و پا زدن کودک برعلاوه سامان و اشیای مختلفه خانه که
تکیه او میگردند، اینهمه اسبابیست که کودک را آماده بدست و پا زدن میگرداند
دوم این امر خیلی ظاهر است که کودک این کارهای مختلف را
متدرجاً اجرا میکند، یعنی اول بکار اسان، و رفته رفته بکار مشکل مشغول
میشود، زیرا در هر کار پسینه نسبت بکار پیشینه برای کودک زیادتی سعی لازم است
سوم چونکه تکرار هر کار بسیار میشود، کودک بی آنکه زحمت و تکلیف
حس کند بآسانی همان کار را میکند.
چهارم، تا وقتیکه کار نخستین را بخوبی یاد نمیگیرد بکار نو اغاز نمیکند،
پنجم کارها را اندک اندک، و کار دوم را بعد از مدتی از کار اول یاد میگیرد
ششم ترغیب مادر، یعنی ترغیب ظاهری اصل منبع تحریکات باطنی


میگردد ۔ خلاصه هر اصولی که ما در تعلیم راه رفتن کودک اجرا نموده است
همان اصول را در نشو و نمای دیگر قوای انسانی هم مدنظر باید داشت، قوت
مشاهده باشد یا قوت حافظه یا قوت استدلال یا قوای اخلاقی؛ باید
در هر کدام تحریک و ترغیب به مناسب آن ضرور باشد، و باید اعمال در آغاز
آسان و بعد بتدریج مشکل گردند و بار بار عمل تکرار شود، و چون یک عمل
بخوبی یاد نشود اعاده آن ضرور است، این تکرار اعمال باید [Repetition of actions]
با قاعده اکثر بعد از یک مدت معین باشد، و تحریکات بیرونی را رفته رفته کم باید کرد، غرض
مهمترین سخن و قابل یادداشت اینست که نشو و نمای کودکان در صورتی
درست میشود که کار بتدریج و با قاعده و بعد از وقفه های مقرره بر سرشان
اجرا شود، اینچنین نشو و نما و تحمل با قاعده قوا را، ما تربیت نام میگذاریم
(Training)
معلم و فریضه آن
اکنون غور نمائیم که این تربیت چگونه بعمل آید، این امر اظهر من الشمس است
که چون بچه از بیست و چهار ساعت قریباً شش ساعت بمکتب میماند، بناءً علیه
کار مدرس خیلی محدود میباشد، پس مدرسین! باید لحاظ این امر را کرد و


ساعی باشند که درینقدر مدت قلیل فائده زیاد بردارند، و نیز مدرسین را لازم است
از حالات خانگی بچه ها واقفیت پیدا کنند، تا اندازه توانند که بیرون مکتب
درست تربیت بچه ها میشود یا نی، هرگاه در تربیت نقصان وکمکی باشد
درست وپوره باید نمود، و هرگاه برکمال باشد ممد و مددگار آن باید بود -
ولی نخستین از بهر مدرسین لازم است که از همه پیش بفکر آن باشند که آیا تربیت
طلبا بمکتب قابل اطمینان هست یا نی، مانند ترمی هوا Ventilation
روشنی اطاق (Posture Light) طرز نشست طلبا، مطابقت کار مکتب
با استعداد طلبا، زیادت و کمی سبقها با اعتبار مضامین، ترتیب در میان
کار وبازی، نگرانی قواعد وبازی - امور فوق را مدرس مدنظر داشته
می بیند که آیا طلبا اینطور کار میکنند که هم صحت شان قایم ماند وهم نشو ونما
قوای جسمانی شان بتناسب باشد، مدرسین میتوانند از دلنشین ساختن
سبقها وتحمل همه قوای طلبا بطور تناسب، قوای عقلیه شان را هم
تربیه نمایند، وهمینطور خود نمونه گشته طلب را تنبیه نمایند که کارهای
مقرره خودشانرا بدرستی سرانجام دهند، مدرسین میتوانند از عرضه نمودن
اصوات صحیح و غلط، خیال فرض در دل شان پیدا نمایند، و آنخطه را که


١١

فیض تربیت مردان کار و اشخاص خیر رسان و کشاده پیشانی و راستباز
بسازند، اگر کسی خواهد کار خود را هر رقم که باشد خیلی بخوبی و هوشیاری
اجرا نماید، مثلاً صندوق ساختن یا ماشین ساختن یا بچه ها را تعلیم نمودن،
در اجرای هر کار آنشخص را لازم است هر چه میکند خیالش صاف و درست باشد
و بماهیت مصالح کارآمد پوره بداند، واقفیت بطرز سرانجام آن کار حتمی
و لیاقت و قابلیت لازمه آنهم ضروریست، مثلاً نجار را که میز یا چوکی
یا چیز دیگر میسازد، ببینید چگونه در ساخت آن خیال درست و روشن
دارد و بخواص چوب آشنا میباشد و در ساخت اشیای مختلف چه منجنیقهای
استعمال میکند و میداند که موقع استعمال کدام اوزارست، و خودش هم
در قابلیت استعمال آن اوزار خیلی دانسته و هوشیار میباشد، همچون مدرس
باید خیلی دارای فکر روشن، و رای درست باشد، و بداند که چه کار اجرا
کردنیست، و تعلیم چه میباشد، و باید که مصالح را که استعمال میکند بخوبی
از ان واقف باشد، یعنی بقوای اطفال و افزار کار خود ضرور آشنا باشد؛
مانند سبقہائیکه درس داده میشود، و قابلیت و لیاقت درس دادن سبقها
بدرجه باشد که مقصد مطلوب حاصل شود، پس از بهر مدرس دو امر لازم است


۱۴
علم (Knowledge) ولیاقت (Ability) یعنی علم مدعاے تعلیم علم علم متعلم
علم وسائل تعلیم ؛ ولیاقت استعمال وسائل از بهر سرانجام مقصد، فرق
درمیان کار معلم و نجار فرق بزرگ اینست که چوب حصهٔ از کار نجار و اشترا
بان ندارد، بلکه محض صنعت نجار ظاهر اثری بران میکند و از سعی او صندقی
یا چیزی بروی کار می آید، برعکس این هرگاه کودک خواهد که خود ش شخص
تعلیم یافته شود اصلا محض از سعی وکوشش مدرس تعلیم یافته نمیشود، زیرا
تاوقتیکه پسررا ترغیب و تشویق در استعمال قوای خودش ندهد، علوم ولیاقت
مدرس بکلی عبث و رائگان میرود، حقیقه از برای بچه لازم است که تربیت
خود را خود بکند، لهذا برای معلم نه تنها وقوف بر طبایع اطفال وبهرہ از
درستی طرز و کار تعلیم کفایت میکند، بلکه باید اطفال را ترغیب وتشویق داد
با خود در کار تعلیم شریک وسهیم سازد، سرانجام این کارتا وقتیکه با اطفال
انس ومحبتی پیدا نکند نمیشود. باید دلش بجانب اطفال مائل باشد،
افعال و حرکات و سکنات شان را بچشم همدردی ببیند، ولازم است
برای معلم قابلیت آن باشد که عندالضرورت اطوار و عادات خودش را
ترک داده بتواند - خلاصه معلم را لازم است، بداند اشیا را بنظر اطفال چسان


۱۳
معاینه باید داد یعنی بهر طور که بچه ها می بینند، میشنوند، می اندیشند حس میکنند،
همانطور مدرس هم ببیند، بشنود، بیندیشد، حس کند، ملاحظه طبایع
اطفال نماید، طرز همدردی شانرا یاد بگیرد- ولی مدعا این نیست که در
اوضاع و اطوار خود ساده لوحی اختیار کند بلکه مدعا اینست که در فهم طبایع
اطفال کوشش نموده وسعت قوای شانرا معلوم سازد و دریافت
نماید که اطفال باجرای کدام کار خوش میشوند، وحتی الامکان تعلیم
مکتب را دلچسپ و دلنشین برایشان بسازد، حقیقتا (علم دلچسپی پیدا کردن)
نامیست موزون، که بایست از برای تعلیم گذاشته شود، چه درسفته
شخصی که این سخن گفته: «اگر ما در یک مضمون محرک و مهیج شوق اطفال گردیم
آنانرا دران مضمون خیلی بزودی دارای کمال و قابلیت خواهیم ساخت
لذا مدرسین را ملاحظه طبایع اطفال لازم، واندازه تاثیرات کیفیات عقلی
ضرور است، و باید سعی نماید که طریقه تعلیم (Method of Education)
ووسائلی (Means of Education) که از بهر قیام ضبط و قوام آن استعمال
میشود مطابقت باستعداد طلبا داشته باشد، اینقدر هم میگوئیم که محض
ملاحظه مدرس طبایع اطفال را و محبت و انس با ایشان کفایت نمیکند،


۱۴

بلکہ عزت و محبت اطفال با معلم نیز از ضروریات میباشد، پس برای
حصول این مدعا معلم را شاید؛ امیدوار و صبور و مصمم الارادۀ و دارای
توقیر و حکمت باشد، چه هرگاه معلم بامید بهبودی طلبا باستقلال مزاج
و ثبات قدم کوشش ورزد البته کوشش او ثمره خوبی خواهد بخشید،
اکثر اتفاق می افتد که بعض طلبا دلیر و بیباک و بعضی خود پسند و بعضی کاہل
و سست و غبی و کند ذهن میباشند، و بعضی از بی پروائی توجه نمیکنند،
و چون معلم صبور باشد در چنین مواقع بطبیعت خود قابو داشته میتواند؛
و هر گاه تصمیم اراده داشت بتکلیف احکام خودش ثابت قدم میباشه
و چون در پی صیانت عزت و وقار خود باید کیف لباس خود اندر نظر داشته
بفهم و فکر سخن زند، و در انتخاب آشنایان خیلی احتیاط بعمل آرد. کار
مکتب بحکمت عملی خیلی بخوبی و خوش اسلوبی انجام خواهد گرفت، پس
معلم را باید بحکمت دریافت نماید، کدام عیبها را مدنظر دارد، و از کدام نقائص فـ نظر نماینـ
و بکدام تدابیر مواقع بی انتظامی و بی ترتیبی را مسدود سازد، و برای هر طالب چه تحرکاتی لازم
خلاصہ
(۱) در بالیدگی محض قد و قامت روز و طاقت افزونی میگیرد.
(۲) در نشو و نما علم و ہنر زیادت می پذیرد.

(Growth)
(Development)


۱۵
باب اول
نظم و نسق ۔ و ضبط مدرسه
فصل اول
تمهید
نظم و نسق مدرسه
برای تعلیم دادن بچه‌ها علاوه بکار تدریس، چند لوازمات دیگر هم مطلبو
میباشد، مثلاً مهیا کردن جای مکتب، سامان مکتب، کتابچه ها وغیره،
نگهداشتن این لوازمات بترتیب درست نظم و نسق مدرسه گفته میشود،
(Organisation) (ضبط مدرسه) اگر مدرس نخواهد نتیجه کامل از محنت خود
حاصل کند، پس باید علاوه بر تعلیم از نظم و نسق مدرسه هم کار بگیرد، لاکن
برای حاصل کردن این نتیجه صرف تعلیم و نظم و نسق مدرسه کفایت نمیکند
بلکہ یک شی سوم، یعنی ضبط (Discipline) هم لازمیست مراد از


۱۶

ضبط مکتب کمین داشتن است بر بچه ها.
علاقه ضبط بانظم و نسق مکتب
از نظم و نسق عمده در کار ضبط، بسیار مدد میرسد، بلکه ضبط طلبا وقتیکه
بسیار باشد بغیر از نظم و نسق مکتب محالست، بلی نظم و نسق با ضبط
تعلق عمیقی میباشد، با وجود انیهم هر دو یکی نیستند، ممکن است نظم و نسق
کدام مکتب نهایت عمده باشد، لاکن ضبط آن بسیار خراب باشد، نظم و نسق
مکتب یک سلسله ترکیبهای عملی میباشد، و تعلق زیاد این بسلسله مهتمم مدرسه
و زور ذهن مدرس میباشد، لاکن خاص تعلق ضبط بفطرت و خلقی مدرسین
و طلباست، ضبط اگر نتیجه اخلاق طلبا و یک طبعی خاصه آنها نشود در الحقیقه
ضبط نیست، ضبط کامل نه صرف از بند و بست خارجی حاصل میشود
بلکه بنای آن بر اخلاق و شعور ذاتی مدرس قائم میماند.
خلاصه
(۱) مهیا نمودن لوازمات مدرسه و نگهداشتن آنها را بصورت ترتیب نظم و نسق گفته میشود مدرسه
(۲) قابو داشتن بر طلبا ضبط نامیده میشود.
(۳) بذریعه نظم و نسق عمده در ضبط بسیار مدد حاصل میشود.


۱۷

فصل دوم
نظم و نسق مدرسه

درین فصل از شعبه های نظم و نسق بحث میرانیم، که بقرار ذیل است

(۱) عمارت و سامان مدرسه. (School building and Furalture)

(۲) جماعت بندی. (Classification)

(۳) تقسیم اوقات. (Time-Tables)

(۴) کتابچه های مکتب. (Registers)

(۵) قواعد داخله مکتبها و انتظام مدرسه. (Inter school Rules and General Management)

عمارت و سامان مدرسه

درباره عمارت مکتب سخنهای غور طلب فصله ذیل میباشند :-

(۱) محل وقوع عمارت مکتب در چطور جا واقع باشد.

(ب) تعمیر - بلحاظ مصالح و غیره ساخت عمارت چه قسم باشد.

(ج) قطع وضع - شکل و صورت عمارت چه قسم باشد.

(د) وسعت - بلحاظ طول و عرض - و بلندی و تعداد خانهای عمارت


۱۸
چقدر فراخ باشد.
(ه) سامان- در عمارت مکتب برای آرام مدرسین وطلبا، برای
کار تعلیم، وبرای آرائش و انتظام بچه اندازه لازمیست.
(و) دربارۀ درستی و صفائی ونگهبانی سامان وعمارت کدام انتظام ضروریست
تصفیه شش سوال فوق
(۱) محل وقوع ، بلحاظ حفظ الصحت باید مکتب در خوب جا واقع باشد
وگرنه بر صحت مدرسین وطلبا بد اثری خواهد بخشید، پس باید عمارت مکتب
بکدام جای بلند باشد، تا از اثر نم وهوای کثیف محفوظ بماند- ونیز
در نواحی آن چقوریهای آب کثیف واشیای مضر صحت نباشند.
در قرب و جوار مکتب هیچ جای چنان نباشد که ازان بر اخلاق
بچه ها اثر بد افتد، برای حاصل نمودن مقدار کافی هوای تازه وروشی
لازم است که مکتب در کدام جای فراخ باشد، از کوچه تنگ و تاریک
پرهیز نمایند، علاوه برین اگر منظرۀ قدرتی مانند باغ یاکوه یا جنگل وغیره هم
در نواحی آن باشد خالی از فائدۀ نخواهد بود- زیرا چنین منظره ها علاوه بر امداد
مضامین جغرافیه بر اخلاق ومذاق طلبا نیز یک اثر خوبی می بخشد.


۱۹

(ب) عمارت مکتب چنان مضبوط و درست باشد که از تکالیف گرمی
و سردی و گرد و طوفان و باران و غیره ها بی را بدستی حفظ کرده بتواند، باید
مصالح خوب باشد و کار تعمیر بآراستگی باشد، چوبهای پوشش سقف را
باین ترتیب بماند که پرنده ها در میان آنها آشیانه ساخته نتواند، کوته ها را بخوبی
سفید کنند ، چرا که سفیده نه صرف بقرار حفظ الصحت لازمست، بلکه روشنی
کوته را زیاد میگرداند.

(ج) قطع وضع - و وسعت - در قطع وضع عمارت نسبت بخوبصورتی،
خیال آرام بیشتر ملحوظ باشد، انتظام آمد و رفت هوا از همه اشیا پیشتر مقدم ضرورتری است
لهذا دروازه ها و دریچه ها بطوری باشد که هوای کثیف بآسانی خارج، و هوای
لطیف صاف و تازه بمقدار کافی داخل شود، پس علاوه از دریچه های نشست
دریچه های ملاقی قریب سقف هم لازمیست ، باید فراخی و بلندی خانه هم
مناسب و بتعداد طلبا کافی باشد، و برای یک طالب علم کم از کم ده مربع
فوت جای داده شود، و در هر خانه روشنی بخوبی برسد.

(ز) سامان ضروری برای مکاتب ابتدائیه :-
(۱) فرش برای نشستن طلبا -


۲۰
(۲) در هر جماعت میز و چوکی برای مدرسین -
(۳) نقشه های افغانستان، ایشیا، یورپ، افریقہ، امریکہ،
کره ارض، گلوب،
(۴) نقشه جات حروف تهجی و خوشخطی -
(۵) برای هر جماعت تخته سیاه -
(۶) برای ماندن نقشه ها صندوق کلان یا الماری موجود باشد
(۷) آلات ورزش -
(۸) برای طلبا تخته های مشق و سلیٹ -
(۹) کتبهای درسی مهیا باشد -
(۱۰) برای تعلیم ابتدائی حساب، بال فریم -
(۱۱) ذخائر نمونه ها و تصاویر برای تعلیم دروس اشیا -
(۱۲) کتب لغت برای استعمال اساتذه -
(۱۳) کتاب اصول تعلیم -
(۱۴) اگر ممکن باشد تصاویر نظاره های قدرتی، ماشین ها
و جانورهای مختلف -


۲۱
(۱۵) یک ساعت و زنگ -
(۱۶) کوزه و گلاس برای آبخوری طلبا -
(۱۷) طباشیر و قلم سلیٹ، کاغذ، سیاہی -
(۱۸) تخته پاک -
(۱۹) نقل نصاب تعلیم و تقسیم اوقات -
مهیا کردن این اشیا فرض مهتمم مکاتب میباشد، لاکن اگر
کدام شی ضروری در مکتب موجود نباشد، برای حصول آن درخواست
نمودن کار مدرس است - فرض مدرس است که سامان و عمارت مکتب
بدرستی حفاظت شود، و باید انتظام صفائی روزانه، و مرمت سفیدی
سالانه درست باشد، بچه ها را از خراب کردن فرش و دیوار وغیره منع
شدید لازم است، بقلم و پنسل و طباشیر، بر دروازه ها و دیوار ها و دریچه ها
وغیره نوشته نکنند، و درون کوته ، نه بینی خود را صاف کنند و نه تف کنند
و باید در کنج هر کوته تعلیم یک ٹگری باشد که بچه ها کاغذ بیکاره و تکه های قلم را
در ان بیندازند - فرش مکتب را هر پنجشنبه بتکانند، مقامات نقشه را بچوب
نشان بدهند، انگشت بر نقشه نمانند - گاه گاه تخته سیاه را بلته تر پاک کنند


۲۴
و بعد از مدتی تخته را روغن دهند : هر کدام از سامان مکتب را بعد از استعمال
بجای خودش بترتیب و وضع درستی بگذارند چرا که صفائی و ترتیب محض
برای آرایش نیست، بلکه برای اخلاق و مذاق بچه ها هم مفید میباشد.
جماعت بندی
اگر یک استاد صرف ذمه وار تعلیم دو یا سه بچه باشد، در انصورت
هر یک بچه را علیحده علیحده تعلیم داده میتواند و تعلیم خود را مطابق استعداد طبیعت و
هر کدام میتواند بسازد، لاکن جائیکه انتظام صدها بچه ها سپرده چند مدرس شده
در انجا طریقہ تعلیم انفرادی بکار نمی آید، در ینصورت مجموعہ ہای ازان
طلبا ساخته میشود که لیاقت شان قریباً برابر میباشد، هر مجموعه را یک مدرس
بیک وقت یک درس میدهد، این مجموعه های طلباے ہم سبق جماعته
جا عتها
مینامند؛ همه انتظام آنها جماعت بندی میگویند، لاکن تعداد طلبای
یک صنف زیاده از سی نفر نمیباشد.
در یک مکتب ابتدائی پنج جماعت میباشد، که قرار نصاب مقررہ
هر جماعت بغیر از ابجد خوانان یکسال میخواند ، بعد از اختتام سال امتحان
جماعت زیر نگرانی مدیر گرفته میشود، و طلبای کامیاب را در جماعت بالاتری دادم
مترقی


۳۳
طلبائیکه از جماعت پنجم کامیاب میشوند آنها را شهادتنامه هم میدهند
تقسیم اوقات
کسیکه تهیۀ سفر میکند پیشتر از روانه شدن خود سامان ضروری و منزل
توقف و اوقات سفر را پوره فیصله میکند؛ لاکن کار مدر نسبت باین سفر
بسیار مشکل و پیچیده است، چرا که در هر مکتب چند جماعت و هر جماعت
چند مضمون میخواند، و نیز بعض مدرس یک مضمون را، و بعض دیگر را
بخوبی درس داده میتواند؛ پس لازم است پیش از آغاز کار، مضامین
مختلفه جماعتها بلحاظ وقت و مدرسین ترتیب و از تقسیم شود، نقشه این قسم
تقسیم را نقشه تقسیم اوقات، یا جدول انضباط اوقات میگویند، از پابندی
تقسیم اوقات وقت طلبا و مدرسین ضایع نمیشود، و در کار تعلیم
بی ترتیبی واقع نمیشود، مدرس پیشتر از درس، سبق خود را تیار کرده میتواند،
طلبا هم مطالعه درس نو را کرده میتواند، هر مضمون بترتیب مقرره خود خوانده
میشود، اینسخن هم برطرف میشود که یک مدرس تمام روز مصروف کار بماند
و دیگری همه روز بانتظار کار بنشیند، علاوه برین تقسیم اوقات اساس
و پیج ضبط مکتب بوده است، در طبایع طلبا تخم پابندی با قاعدگی وقت را میکارد


۲۴
(تنبيه) سخنهای ضروری درباره طیار نمودن تقسیم اوقات
در طیار کردن نقشه تقسیم اوقات باید امور ذیل را مد نظر داشت :-
(۱) همه مضامین نصاب مقرره در نقشه تقسیم اوقات بیایند، برای
هر مضمون وقت مقرره داده شود، وقفه های تفریح و اوقات
ورزش هم رعایت شود. طلب
(۲) تقسیم مضامین بطوری باشد که مضامین مشکله خیلی دماغ
در اوقات تازه دمی طلبا تعلیم شود، و بر عکس مضامین سہل
در آخرتی حصه وقت بیاید.
(۳) تقسیم مضامین بطوری باشد که اعمال یکنوع از قوا، دران متواتر
لازم نشود، بلکه در حین ماندگی یکنوع قوا؛ از قوای دیگر کار بگیرند،
تا قوای مانده شده را راحتی حاصل شود، مثلاً وقتیکه از تعلیم
حساب قوتهای تجرید و استدلال طلبا مانده شود بذریعه تعلیم جغرافیه
قوتهای متخیله و متصوّره را بکار بیارند.
(۴) تقسیم مقدار وقت بلحاظ مضمون آسان و مشکل کم و زیاد باشد.
(۵) در طوالت ساعتهای تعلیمی لحاظ عمر طلبا هم باید کرد، مثلاً برای


۲۵
بچه های خرد ساعتهای بیست، یا سی دقیقه بسیار مناسب باشد
و نیز نسبت بساعتهای ابتدا ساعتهای آخر کوتاه باشند، چراکه
در آخر حصۀ وقتِ تعلیم، طبایع طلبا مانده میشوند، و تا وقت دراز
بسوی یک کار قیام توجه مشکل میباشد.
(۶) برای راحت هر مدرس کم از کم یکساعت الی یومیه خالی باشد،
و در صورتیکه مدرس کم - و اینسخن محال باشد باید وقت مکتب
بدو حصه تقسیم، و وقفۀ معقولی برای تفریح در میان مقرر شود.
(۷) باید تقسیم اوقات سالانه بغیر از اشد ضرورت بهیچگاه بدل نشود.
(۸) تقسیم اوقاتِ تمام مکتب در کوتۀ مدیر، و تقسیم اوقات هر صنف
در کوتۀ همان صنف آویخته باشد.
(۹) برای جماعتی که ضرب زبانی وغیره را بآواز بلند ضبط میکنند، بآ
وقت طوری باشد که خواندنِ آنها برای دیگر جماعت خلل نرسان
مثلاً اگر یک جماعت ضرب بخوانند، جماعت دیگر در انوقت نویسن
(۱۰) اگر تعداد معلمین نسبت بجماعتها کم بوده برای یک معلم در یکوقت سند
دو جماعت میرسید، باید یک جماعت بکارِ سوال، و جماعت دوم بمشق نوشتان


۲۶
کتابچه‌های مکتب
اغراض و فوائد
(۱) اگر طلبای مکتب حاضر باش نباشند، در انصورت نتیجه کار خیلی
لایق و پرمحنت مدرس هم خوب نمی برآید، پس برای بهبودی طلبا و والدین
شان، و برای معلوم شدن کارگزاری مدرس اندازۀ حاضری طلبا لازم
نیست
که پیش مدرس کامل حساب وقت داخل شدن طلبا در مکتب، ایام حاضری
و غیر حاضری شان بوقت یله کردن مکتب موجود باشد، که برای اطمینان
والدین طلبا و افسران بالادست میعاد تعلیم و ترقی علمی هر طالب علم با هم
مقابله شود، علاوه از امور فوق برای واقفیت دولت، اندراج ولیدت
قومیت، پیشه، سکونت و غیره هم در بارۀ هر طالب علم ضروریست پس
کتابهائیکه در آنها حالات و کوائف مختلف مکتب درج میشود، آنها را
کتابچه ها مینامند، که بقرار ذیل میباشند :-
(۱) کتابچۀ حاضری طلبا .
(۲) کتابچۀ داخل خارج .
(۳) کتابچۀ اشیای مکتب .

نمبر المعلم (۶۰۰) حبیب اللہ خان شرکت رفیق


۲۷
(۴) کتابچه حاضری مدرسین .
(۵) کتابچه نتیجه ماهانه و سالانه مکتب .
(۶) کتابچه رخصتی مدرسین .
(۷) کتابچه اندراج اخلاق طلبا .
(۸) کتابچه برای اظهار رای افسران معاینه و دیگر معززین علاقه
(۹) کتابچه ترقی ماهواره طلبا .
هدایات عام درباره کتابچه‌های مکتب
(ا) باید خانه پری کتابچه‌ها عین بر وقت مقرره شود نقص ذیل اگر
دلیل بر بیدیانتی مدرس نشود اقلاً دلیل بر بی‌پروائی او ضرور میشود .
(۱) در کتابچه حاضری بیکروز حاضری چند یوم را درج نمودن .
(۲) در کتابچه داخل خارج در باره طلاب خارج شده اندراج
ضروری را چند یوم بعد از تاریخ خارج شدن را درج نمودن .
(۳) اشیای جدید یکه برای مکتب میگیرند سیاهه آنرا بهانوقت
در کتاب جمع داخل نکردن وغیر آن .
(ب) باید که جمله کتابچه‌ها همواره پاک وصاف باشند .


۲۸
(ج) چیز مشکوک را اصلا درج نسازد، اگر جاۓ سہواً لفظ یا عدد غلط
نوشته شود بارنگ سرخ آنرا نہ گرفته بالای آن برنگ سرخ لفظ یا عدد
صحیح را تحریر باید نمود، وبطور سند دستخط مختصری هم بارنگ سرخ بایدکرد
مدیر یا سر مدرس مکتب باید کہ امور ذیل را همواره مدنظر داشته باشد:-
(۱) پابندی نظامنامه معارف بطرز احسن شود.
(۲) ساعات تعلیم، و وقت ورزش جسمانی بدرستی تقسیم شود.
(۳) در هر جماعت یک نگران مقرر کند، که نگران اخلاق طلبا باشد
(۴) بعد از رخصت مکتب، برای تربیه بدنی اطفال سررشته در
نماید، و کدام نائب خود را بر کار نگرانی مقرر کند.
(۵) در هر صنف سر جماعت ومعاونها مقرر کند، که در غیاب
سر جماعت وظیفه او را معاونها ایفا نمایند، وظائف سر جماعت را
بقرار ذیل تعین کند:-
(ا) کتابهای حاضری وتخته های سیاه وتخته پاک وطباشیر و قلم
دوات ونقشه ها را پاک وصاف محفوظ نگهداشتن.
(ب) چوکیها ومیز ها وفروش در سجا نه را ملاحظه کرده واگر خراب


۲۹

وشکسته و کنده باشد بنگران اطلاع دادن.
( ج ) طلبا را در غیاب معلم خاموش و مؤدب نگهداشتن، و اگر شو
وغوغا کنند بمعلم یا مدیر اطلاع دادن.
( د ) جماعات را از یک اطاق، بدیگر اطاق در قطارهای مرتب
بطرز نظامی با ضبط و ربط بردن.
( ه ) در نماز اگر کدام طالب علم سستی کند یا ناوقت برسد بنگران اطلاع
( و ) در راه خبر گیر احوال طلبا بودن، که بآداب مناسب آمد و رفت کنند.
( ز ) تقسیم اوقات جماعت خود را نوشتن، و بدرستی و صفائی نگهداشتن.
( ح ) طلبه که خلاف ادب و بیقاعده روش کنند، و یا از مکتب بگریزند
اطلاع از آنها، و دیگر معلوماترا حاصل کرده بنگران، یا حسب ضرورت
بمدیر یا سر مدرس رسانیدن.
چند هدایات ضروری برای مدرسین
( ۱ ) اختیار رخصت دادن بمدرسین کدام صنف – هر مدرس که در هر
صنف
ساعت تعلیم داشته باشد کدام طالب علم آن صنف را در اشد ضرورت
عرصه قلیلی اجازت بیرون رفتن داده میتواند، لاکن سوای مدیر


۳۰

یا سر مدرس هیچ مدرس حق رخصت کردن کدام طالب علم را از مکتب ندارد.
(۲) باید که جمله مدرسین کم از کم پنجه دقیقه قبل از آغاز مکتب حاضر شوند، و انتظامات
جماعات خود را ملاحظه نموده نواقص را رفع نمایند.
(۳) هیچ مدرس از آغاز مکتب تا اختتام بدون حاصل نمودن رخصت
از مدیر یا سر مدرس از مکتب بیرون رفته نمیتواند.
(۴) سزای بدنی، مدرسین ماتحت را قطعی منع است، و طلاب را
سزای بدنی ندهند، ولی مدیر یا سر مدرس اختیار دارد که در حالت
بداعمالی سخت سزای بدنی بدهد.
(۵) تاکید صفائی، این امر نهایت ضروریست که بدن و لباس طلاب
بالکل پاک و صاف باشد، و اگر کدام طالب علم باعث کثافت
لباس و غیره قابل نشستن صنف خود نباشد، او را پس بخانه اش
روانه بدارند، که لباس وغیره خود را درست کرده بیاید.
(۶) جمله اساتذه گرام را نهایت تاکید است که همراه شاگردان جوع و طمع
داد و ستد نکنند، یعنی نه از طلاب قرض بگیرند، و نه آنها را قرض بدهند.
(۷) فرض جمله مدرسین است که در ادای فرض منصبی معاونت مدیر


۳۱
یا سرمدرس نمایند، و مدیر یا سرمدرس را باید که در کار نگرانی و دیگر
انتظامات از ماتحتان خود معاونت بگیرد، لاکن درین امر احتیاط تامی
که برای هر مدرس کار مطابق حصه درس او داده شود، یعنی کارهای
انتظامی، ما بین مدرسین تقریباً مساوی تقسیم شوند، تا از زیادتی
کار، کس موقع شکایت نیابد.
(۸) اگر کدام طالبعلم بباعث غفلت یا بی پروائی بکدام چیز مکتب نقصانی
برساند یا ضایع کند بعوض همانشی یا قیمتش را بطور جریمه ازو بگیرند
تا در آینده اینقسم غفلت و بی پروائی ازو سر نزند.
(۹) فرض جمله مدرسین است که در تعلیم جسمانی طلبه خود اظهار ذوق
و شوق نمایند.


۳۲

نمونه نقشه تقسیم اوقات صنفهای ابتدائیه که معلم درو صنف را تعلیم نماید
(۱) تقسیم اوقات کدام جماعت خاص (جماعت پنجم)
ایام هفته
ساعات پیشین یا تفصیل مضامین تدریس معلم آلان
۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ کیفیت
شنبه
مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول
حساب مساحت دروس اشیا اردو صرف و نحو اردو حطاطی
یکشنبه
مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول
حساب مساحت املا و خط و نویسی فارسی مشق املا صرف قواعد املایی
دوشنبه
مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول
حساب مساحت جغرافیا اردو صرف و نحو اردو تاریخی و وطنی
سه شنبه
مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول
حساب مساحت املا و خط و نویسی فارسی اردو حطاطی
چهار شنبه
مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول
حساب مساحت دروس اشیا اردو فارسی قواعد املایی
پنجشنبه
مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول مدرس اول
حساب جغرافیا املا و خط و نویسی فارسی مشق املا صرف تاریخی و وطنی
نوټ هر روز بعد از ساعت سوم ۱۵ دقیقه تفریح میباشد.


۳ - تقسیم اوقات مکتب دارالمعلمین مدرسین خاص (مدرس اول)
ساعات ششگانه با فصول و مضامین
ایام هفته ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ کیفیت
شنبه
پنجم
چهارم حساب
پنجم
چهارم تاریخ
پنجم
چهارم
دروس اشیا
حسن خط
پنجم
چهارم اردو
پنجم ذخیرۀ دانش
چهارم
پنجم
چهارم
کنجینا
یکشنبه
پنجم
چهارم حساب
پنجم
چهارم جغرافیا
پنجم املا و خط نویسی
چهارم املا و سرخط
پنجم
چهارم فارسی
پنجم
چهارم
صنایع
پنجم
چهارم قواعد منطق
دوشنبه
پنجم
چهارم حساب
پنجم
چهارم دروس اشیا
پنجم
چهارم جغرافیا
پنجم
چهارم اردو
پنجم ذخیرۀ دانش
چهارم
پنجم بازرگانی
چهارم
سه شنبه
پنجم
چهارم حساب
پنجم
چهارم تاریخ
پنجم
املا و خط نویسی
چهارم املا و سرخط
پنجم
چهارم فارسی
پنجم
چهارم اردو
پنجم
چهارم
کنجینا
چهارشنبه
پنجم
چهارم حساب
پنجم
چهارم هندسه
پنجم
چهارم
خطوط نویسی
پنجم
چهارم اردو
پنجم
چهارم
فارسی
پنجم
چهارم
قواعد
پنجشنبه
پنجم
چهارم حساب
پنجم
چهارم دروس اشیا
پنجم
چهارم
املا و خط نویسی
املا
پنجم
چهارم
فارسی
پنجم
چهارم
صنایع
پنجم
چهارم بازرگانی
نوشت – هر روز بعد از ساعت سوم ۱۵ دقیقه تفریح میباشد-


۲ - شهر اوقات عام مکاتب ابتدائیات
ساعات مکاتب با تقصیر رمضان و مدرسین حسب ایام هفته
۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ کیفیت
مدرس اول
حساب پیوسته مدرس اول
۱ - ساعت
۱-۲-۳-۴-۵-۶
جغرافيه مدرس اول
۱ - دروس اشیاء م ۲
۲ - هنر پرستی م۱
۳ - املا و خط نوی م۲
مدرس اول
۱ - چغرافيه گوگری م۳
۲ - دروس الشیای ۱م۲
۳ - اردو - م ۱
۴ - نقاشی م ۱
مدرس اول
۱ - جهان نما یک م۳
۲ - قواعد نظامی م۱
۳ - بازی یوقی م ۲
مدرس اول مدرس اول ۱ ساعت حسن خط مدرس اول
۱- حسن خط م ۱ ۱- چغرافيه گوگری م۳ مدرس اول
۱- املا و خط م ۱ ۲ - اردو - م ۱ ۲- صنایع الصرف م۳ ۱ - دروس اشیای ۲م ۲
۲ - نقاشی م ۱ ۳ - فاری م ۱ ۳ - اردو م ۲ ۲ - قواعد نظامی م۱ ۳-م
۴- خط نوی م ۲ ۴ - بازی یوقی م ۲ ۳
۵ - املا م ۵
مدرس دوم
یک ساعت
دروس الشیای پیوسته مدرس دوم یک ساعت
۱- جغرافيه گوگری م۳
۲ - قواعد نظامی م۱
۳- بازی یوقی م ۲ مدرس دوم
۱/۲ ۱ ساعت
اردو و مطلب
پیوسته مدرس دوم
یک ساعت
حساب
پیوسته مدرس دوم
یک ساعت
املا و خط
پیوسته مدرس دوم
یک ساعت
حساب
پیوسته مدرس دوم
یک ساعت
املا و خط اردو - خط
و قواعد نظامی م ۳
مدرس دوم
یک ساعت
دروس اشیاء پیوسته مدرس دوم یک ساعت
۱ - قواعد نظامی م۱
۲ - جغرافيه گوگری م۳
۳ - بازی یوقی م ۲ مدرس دوم
یک ساعت
حسن خط و مطلب
پیوسته مدرس دوم
یک ساعت
املا و خط و مطلب
پیوسته مدرس دوم
یک ساعت
املا و خط
پیوسته مدرس دوم یک ساعت
۱- اردو - م ۱
۲ - املا و خط م ۲
۳- خط نوی م ۲ ۳۰-م مدرس دوم یک ساعت
اردو با مطلب پیوسته
و بازی یوتی م ۲
مدرس سوم یک ساعت
جغرافيه مدرس سوم
یک ساعت
۱ - قواعد نظامی م۱
۲- بازی یوقی م ۲ مدرس سوم
۱/۲ ۱ ساعت
اردو مدرس سوم
یک ساعت
۱- اردو م۲ ۲-م
۳ - کتاب خوانی م ۱ مدرس سوم
یک ساعت
املا و خط
پیوسته مدرس سوم
یک ساعت
حساب
پیوسته مدرس سوم
یک ساعت
دروس اشیاء
پیوسته مدرس سوم
یک ساعت
اردو با خط
پیوسته
عبرت افقی عبرهانی عمر العمیمی (۶۰)


(۸۰) تقسیم اوقات طباخانه مدرسین
ساعات ایام هفته مبصر مضامین و جماعات تفصیلا باینموجب است
۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶
مدرسین یک ساعت یک ساعت یک ساعت یک ساعت یک ساعت یک ساعت
مساء اول پنجم حساب و چهارم پنجم { قرأت ۳-م } پنجم { در وس اشیاء –م } پنجم ۱-اردو-۴-م پنجم ۲-قرأت-۴-م پنجم ۱- چنانکه است
جغرافیه-۵ { خوشنویسی-۳ } { حصه تا ریخ هند-۳ } ۳- حصه تا ریخ هند
۲- خط و خوشنویسی ۱-م ۴- عقاید و غیره ۳- ۱- عقاید و غیره-۳-م
چهارم { ۳-عقاید وغیره۱-م } چهارم { اردو و خط ۱-م } چهارم ۲-فارسی-۱-م چهارم ۳- اردو -۲ چهارم ۳- مبادی تاریخ
جغرافیه-۳ ۴- خطوطی-۲-م ۴- فارسی-۱-م
مساء دوم سوم { قرأت } سوم { یک ساعت } سوم { ½ ساعت } سوم { ½ ساعت } سوم { املاء و خط نویسی } سوم { یک ساعت }
۴ چنانکه است… ۴م اردو ح مطلب نویسی و ۴م حساب نویسی و ۲م املاء نویسی و خط جغرافیا روسیه
و درسی اشیاء و ۳- درسی اخلاق ۱-م دوم ۲م املاء نویسی و خط ۳م حساب نویسی دوم ۱-املاء نویسی و خط دوم ۲-املاء نویسی و خط
دوم روسیه دوم ۲- مبادی تاریخ ۲م روسیه ۲-اردو ح مطلب نویسی ۲م روسیه روسیه ۲م ۳م
مساء سوم ۴۵ دقیقه ۴۵ دقیقه ۴۵ دقیقه یک ساعت ۴۵ دقیقه یک ساعت
اول { چنانکه است ۱-م } اول اردو روسیه اول اردو-۳- ۲-م اول خوشنویسی ۱-م اول { ضرب زبانی و } اول دروس اشیاء
و مبادی تاریخ ۲م
فارسی ۱-م خطوطی -۱-م املاء و خوشنویسی
روسیه
وقت-۱- بعض موادیکه در هر سال باید خوانده شود صراحتاً در یپرو گرام هذا قید حال نگردیده است- تا که از محتذکر مرام بالا بمشاورت
مقدار تعلیم بخود مدرسین موکول رادیده آینده بودید ه کنند
۲- هر روز بعد از ساعت سوم پانزده دقیقه تفریح-
۳۵


[BLANK PAGE]


۲ - تقسیم اوقات کدام مدرسه خاص (مدرس اول)

ساعات بتدریج مضامین

ایام هفته ۱ ۲ تفریح ۳ ۴ تفریح ۵ ۶ کیفیت

شنبه حکام رسوم قانون حکام رسوم قانون حکام رسوم تاریخ حکام رسوم تعلیمات اساسی حکام رسوم تشریح نظامات وحضرات ذکر تاریخ وظایف سفره های کار

یکشنبه حکام رسوم قانون حکام رسوم قانون حکام رسوم تاریخ حکام رسوم تعلیمات اساسی حکام رسوم تشریح نظامات وحضرات

دوشنبه حکام رسوم قانون حکام رسوم قانون حکام رسوم تاریخ حکام رسوم تعلیمات اساسی حکام رسوم تشریح وظایف مامورین

سه شنبه حکام رسوم قانون حکام رسوم قانون حکام رسوم تاریخ حکام رسوم تعلیمات اساسی حکام رسوم تشریح مقاصد مأمورین

چهارشنبه حکام رسوم قانون حکام رسوم قانون حکام رسوم تاریخ حکام رسوم تعلیمات اساسی حکام رسوم تشریح مقاصد مامورین

پنجشنبه حکام رسوم قانون حکام رسوم قانون حکام رسوم تاریخ حکام رسوم تعلیمات اساسی حکام رسوم تاریخ مقاصد مأمورین

نوت : ۱ - دروقت نماز ظهر سری دو دقیقه در مدرس باید بشود و بر معلمین لازم میباشد که اوقات در دست و ماست اسبابی

مهر دوشت میرسد بانی ذی شتم مهرود نمیکنند

۲ - در ساعات ششم یعنی ۱۵ دقیقه اول تشریح ۱۵ دقیقه معاش -

۳- اوقات کتابخوانی را نیز بصوابدید مدیر مکتب معین فرمایند

۳۴


٣ - تقسیم اوقات ماء مورین ضابطه مدرسین -

ساعات مقسومه حصه یومیه مضامین و مدرسین نظربایام هفته است -

جماعات ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ گفت روز های هفته

حکام صوم
مدرس اول مدرس دوم مدرس سوم مدرس اول مدرس چهارم مدرس دوم مدرس اول
قانون ریاضی ۱- ساحات ملکی ۲- جنگلات اساسات دینیات ۲-۰-۰-۴- جغرافیه ۰-۲-۰-۴-
یومیه یومیه ۲- اصول دفتری یومیه یومیه تاریخ ۰-۱-۳-۵- انشا ۰-۱-۳-۵-

حکام دوم
مدرس دوم مدرس اول مدرس اول مدرس دوم مدرس اول مدرس سوم مدرس دوم
ریاضی قانون تاریخ ۱-۳-۵- ۱- ساحات ملکی ۲- نظامنامه جغرافیه ۱-۳-۵-
یومیه یومیه دینیات ۲-۴- ۲- اصول دفتری تشویق دایمته مامورین مدرس سوم
مدرس چهارم ۳-۰-۰-۴-۵ یومیه انشا ۲-۰-۰-۴-

حکام اول
مدرس سوم مدرس چهارم مدرس دوم مدرس دوم مدرس سوم مدرس چهارم مدرس سوم
قانون دینیات جغرافیه ۱-۳-۵- ریاضی انشا نظامنامه اساسات
یومیه یومیه مدرس چهارم یومیه یومیه یومیه
تاریخ ۱-۴-۵-

ملاحظات - ۱ - وقت کار کلاسم ۳۰ دقیقه مدرسین باید غیر مقرره دیگر ممبران نیز باجرایحوا کم اوقات در سمت و منا سب میباشد
۲- وقت تفریح فی ۳۰ دقیقه هر روزه تعیین و معین
۳- هر ساعات درسی ۴۵ دقیقه ۱ و هر تفریح ۱۵ دقیقه میباشد -
۴- اوقات باجرا ء تفریحها حکم بمقصدری کلا سر ها بدست تقرر میاید -


(٤٠)
حرکت وضعی 	عصر و مغرب 	عشا 	نصف شب 	فجر 	طلوع شمس

٦- تغیراوقات مکاتب نظر بمدت سنین-

ساعات مکاتب صبح ٣-٢- ظهر-عصر ٣-عصر-شام رضا عین بقیه اوقات بقیه ایام تعطیل است-

مدارسین 	١ 	٢ 	٣ 	٤ 	٥ 	٦ 	کیفیت
صنف اول 	حکام دوم
قانون 	حکام دوم
قانون 	حکام دوم
تاریخ 	حکام دوم
قواعد زبان فارسی 	حکام دوم
نظامنامه
دفتری و کابل و پروگران 	- 	ساعات تدریس در هفته
یومیه 	یومیه 	یومیه
١-٢-٥ 	- 	حکام سوم 	٢٤
صنف دوم 	حکام دوم
ریاضی 	حکام دوم
ریاضی 	حکام اول
جغرافیه 	حکام اول
ریاضی 	حکام دوم
جغرافیه ٢- حکم اول ٣
- 	حکام دوم 	٢٤
یومیه 	یومیه 	یومیه
-١-٢- 	یومیه 	حکام دوم
جغرافیه-١-٢-٣
-
صنف سوم 	حکام اول
قانون 	- 	حکام سوم
١-حساب سطح
٢-اصول دفتری 	حکام دوم
٢-حساب سطح ٢-
٢-اصول دفتری 	حکام اول
انشاء 	- 	حکام سوم 	٣٠
یومیه 	- 	٢-٣-١-٥ 	٢-٣-١-٥ 	یومیه 	حکام دوم
انشاء-١-٢-٣
صنف چهارم 	- 	حکام اول
دینیات 	حکام دوم
دینیات ٣-٢-١
حکام اول
تاریخ ١-٢-٣-٥ 	حکام دوم
دینیات ٢-٣-١-٤ 	حکام اول
نظامنامه ابتدائی
یومیه 	- 	٣٣
یومیه 	- 	- 	-

نوت-١-وقت مکتکب صبح ٣- روز جمعه
-٢-وقت تفریح بین الصنفین ٣٠ دقیقه است-
-٣-هر ساعت ٤٥ دقیقه و ایام تفریح ١٥ دقیقه میباشد-
}
سرمدرس یا مدیر اختیار دارد که شوره معلمین تغیر و تغیر پروگرام و اوقات در دست و دست
یا ست و در دو ممکن است---
-٤-اثناء پیش آمد غیر مترقبه و هوا سرم و منظوری آفیسر بالا دست تغیر و میا بید---


سنه شمسی
کتاب حاضری مایه حوت نبر ( ) صنف مکتب واقع
نمبر اسم طالب علم از بابت برج
۱
۲
۳
۴
۵
۶
۷
۸
۹
۱۰
۱۱
۱۲
۱۳
۱۴
۱۵
۱۶
۱۷
۱۸
۱۹
۲۰
۲۱
۲۲
۲۳
۲۴
۲۵
۲۶
۲۷
۲۸
۲۹
۳۰
۳۱
۳۲
حاضر مجموعه حاضری ماه
مریض
رخصت
غائب
حاضر از بابت حاضری ماه گذشته
مریض
رخصت
غائب
حاضر مجموعه
مریض
رخصت
غائب
ملاحظات
داخل جماعت
سر معلم مکتب
معاون مکتب
مدیر شعبه


وزارت جلیله معارف مدیریت ( ) مکتب الایات سیزده شمسی
نمبر ( ) کتاب داخل و خارج صنوف نمبر ( ) لوم ( )
نمبر
اسم
ولد
قوم
پیشه
سکونت
جماعت
تاریخ شمول
تاریخ اخراج
نمبر داخل
نمبر اخراج
مهر و امضا معلم
مهر و امضای سر معلم
ملاحظات

نوت - در خانه سر التقا باید نوشت -
۴۱


۴۲
نمبر ( ) کتابچه شباشیه مکتب ( ) مدیریت
از بابت سنه شمسی
نمبر سلسله
تاریخ ورود
نام شی
تعدادی نرخ
جلد یاقیمت
از کدام جاوخرید شد
احکام خرید شد
کیفیت

شرکت رفیق
معاف محمد
عمر اعظم
(۶۰۰)


۴۳
( ۱ ) نظم و نسق مکتب مشتملبر چهار چیز میباشد
( ۱ ) عمارت و سامان مکتب ،
( ب ) جماعت بندی ،
( ج ) تقسیم اوقات ،
( د ) کتابچه های مکتب ،
( ۱ ) عمارت مکتب بقرار حفظ الصحت بجای درست و مناسب
و بسامان ضروری آراسته میباشد ۔
( ب ) جماعت بندی مجموعه های طلبای همسبق را جماعتها
مینامند ، انتظام راجع بآنها را جماعت بندی میگویند ۔ جماعت بندبِ طلبا
بلحاظ استعداد و لیاقت شان میباشد.
( ج ) فائدهٔ نقشه انضباط اوقات اینست که بر همه مضامین توجہّ مناسے
میشود ۔ مضامین بطرز درست یکی بعد از دیگری تعلیم میشوند ۔ همه
کار مکتب بیک ترتیب خاص میشود ۔ در تیار کردن نقشه تقسیم اوقات
امور ذیل مدنظر میباشند :-
( ۱ ) ہر مضمون در نقشه بیاید،


۴۴
(ب) مضامین مشکل در ابتدا و مضامین سهل در آخر بیاید.
(ج) ترتیب مضامین بطوری باشد که قوای مختلفه ذهن علیٰ
سبیل البدلیت کار نمایند.
(د) یک جماعت مخل کار جماعت دیگر نگردد.
فصل سوم
ضبط مدرسه
(DISCIPLINE)
اگر مردم کدام ملک یا صوبه پابند قاعده یا قانونی نبوده، هیچ قوه برای
منع کردن خواهشات بیجا و هوای نفسانی شان موجود نباشد، و بی انتظامی
در انجا حکمران باشد، البته بجای امن و عشرت، در انجا خرابی و فلاکت پیدا خواهد شد
و چنانکه بیضبطی برای یک ملک زهر قاتل است، همانطور بی شتگی برای
امور یک مکتب نیز خیلی مضر ثابت گشته- اگر طلبای مکتب مثل شتر بیمهار هر چه
در دل شان بگذرد بکنند، و پابند قاعده و هدایت نباشند، در شری بر خاست
جماعتها بی ترتیبی و بی پروائی نمودار گردد، رعب استاد و شوق شاگرد زائل میگردد.
قصه کوتاه اگر در مکتب هر قسم بی انتظامی، بی توجهی، خودسری و خودرائی حکمفرما شد


۴۵

تعلیم بی‌اثر و ناپایدار خواهد بود، این بی‌انتظامی نه تنها مخل کار تعلیم است بلکه
سوء اخلاق نیز در طبایع طلبایچ گرفته در بزرگی برای نفس و وطن خود موجب خیلی
تکالیف و مصائب خواهند گشت - لذا جهت بهبودی مکتب، قاعده مقرره
برای هر کار آن ضرور است، و شاگردان از صمیم دل پابند آن قاعده شده با
همین با قاعدگی را ضبط مینامند، و مکتب یکه ضبط و ربط آن خوب باشد بوقت تعلیم
بیهوده شور و غوغا نخواهد بود، هر جماعت بجای مقرره خود نشسته و یا ایستاده
خواهد ماند، هر بچه بشوق تمام سر گرم تعلیم خواهد بود، جماعتها از یک کوته بکوته دیگر
بترتیب خواهند رفت، در پیروی هدایت استاد توقف رو نخواهد داد - الغرض
استاد و شاگرد هر یک کار خود را بتوجه و شوق عین بر وقت و مطابق قواعد
مقرره خواهند نمود، و همه اینها نتیجه کدام ظاهر داری یا خوف خارجی نبوده بلکه نتیجه
شوق دل و عادات اخلاقی خواهد بود.

خواص ضبط عمده

این خواص بر دو قسم میباشد - اول بلحاظ طلبا، دوم بلحاظ مدرس،
(۱) ترتیب مطلبش اینست که جماعتها آراسته و پیراسته در کارهای خود مشغول
باشند، از قول و فعل بچه ها انتظام ظاهر شود، حرکات و سکنات شان بهبود بنا شده


۴۶
در نشست و برخاست، نوشت و خواند، گفتگو و غیره بد نظمی نباشد.
(ب) توجه - ممکنست در کدام مکتب طلبا با ترتیب نشسته باشند، و بظاهر
سوی استاد ببینند؛ لاکن دل شان بسبق نباشد، بلکه در اثنای سبق
کسی بخیال خانه، کسی بفکر خویش و قوم، کسی بخیال هواخوری و غیره خواهد بود.
لاکن خاصه ضبط عمده اینست که طلبا در کار تعلیم بالکل متوجه باشند، ما در باب
دوم بیان خواهیم نمود که چطور مدرس طلبار اسوی سبق متوجه کرده میتواند.
(ج) محنت کشی و شوقی - یک علامت کلان ضبط عمده اینست که طلبا
محنت کش گردند. اگر معلم طلبا را دارای این صفت نسازد زحمتش بیفایده است
مراد از محنت کشی این نیست که دو روز خوب خواندہ مصروف کار تعلیم باشد.
و بعد ازان چهار روز سست و کاهل بنشیند، بلکه مطلب اینست که در طبایع
طلبا متواتر شوق محنت کشی پیدا شود، بنای عادت محنت کشی مشق کار
میباشد، لذا هر قدر ممکن باشد باید طلبا مصروف کار بمانند، این سخن را هم
مدنظر داشته باشید که طلبا هیچ کار را بیفائده خیال نکنند، وگرنه در دل های شان
بجای شوق نفرت از کار پیدا خواهد شد.
(د) فرمانبرداری - برای ضبط و ربط خوب نه فقط همینقدر کافیست،


۴۷
که طلبا حکم استاد را قبول کنند، بلکه لازم است در تعمیل حکم هیچ چون و چرا توقف
ننمایند، هر هدایت که استاد نماید برضا و رغبت اطاعت شود طلبا بدل و جان
منتظر اشارهٔ استاد باشند، و حکم را بمجرد صدور خیلی بخورسندی و افتخار عمل کنند،
قواعد هم مکتب پیدا کردن این عادت میباشد، هدایتهای ذیل هم بسیار مفید است
(۱) بی فکر هیچ حکم ندهید و هیچ قاعده را جاری نکنید، و چون بعد از غور و خوض
کافی کدام حکم صادر کنید ببینید که تعمیل آن بدرستی میشود یانی، قتا وقتیکه شاگردان
تعمیل آن نکنند صبر ننمائید، همینطور وقتیکه کدام قاعده نو جاری کنید، نه خود خلاف
ورزید و نه طلبا.
(۲) قواعد مکتب را خوشخط نوشته در کوته ها جماعتها بیاویزید، و باید عبارت
این قواعد صاف و ساده و غیر مبهم باشد، تغییر و تبدیل قواعد بی اشد ضرور
جائز نیست، جماعتهاے خود ازین قواعد تحریری ، خود بخود فائده برداشته نمیتوانند
پس مدرسین جماعتها نشان ده و از تعمیل این قواعد خواهند بود.
(۳) هر قاعده را که نمیتوانید بر سرشان جاری کنید آنرا نگذارید، و گرنه بجای
فرمان برداری عادت خلاف ورزی بچه ها ترقی خواهد کرد.
(۴) بعض مدرسین بمجرد حکم میگویند، سر شاگرد در تعمیل آن اهمال ورزد سزا مییابد


۴۸
گویا ازین سخن از اول استنتاج میشود که بچه ها از حکم عدول خواهند نمود، بجای
این مدرس باید که همواره فرض کند که بچه ها برای تعمیل حکم او بدل و جان تیار خواهند بود
اثر اینقسم اعتماد بر بچه های خراب هم خوب خواهد شد بر خلاف این بی اعتباری
و خفقان بی موقع، بچه های صاف دل را نیز به بد شدن ترغیب میدهد.
(۵) الفاظ حکم را باستقلال مزاج بگوئید و هوش کنید، از لهجه آواز شما شک
و شبهه و پریشانی ظاهر نشود، مطلب این نیست که بوقت حکم کردن بروز صدا کنید
یا یک حکم را بار بار گفته بروید، چرا که فرمانبرداری طلبا بر صدای بلند مدرس و
بر تواتر و تکرار حکم موقوف نمیباشد، بلکه باید بچه ها را از سخن معلوم باشد که حکم کننده
ارادۀ مصمم دارد و بی تعمیل حکم بجا نیست، مدرس فهیم مستقیم الاراده صرف
باشارۀ دست یا چشم حکم بر سرشان جاری کرده میتواند.
(۶) برای کارهای معمولی تعلیم باید مانند قواعد اشاره ها مقرر باشند، زیرا
تعمیل حکم توقف رونداوه شور و غوغا بیجا هم نمیشود - مثال - یک جماعت را
سوالی از حساب گفته شده، واکثر بچه ها سوال راحل کرده اند، مدرس میخواهد که حل
سوال آنها را ببیند، پس حکم میدهد که هربچه سوال را حل کرده باشد تختۀ سلیتی
خود را بدست گرفته ایستاده شود" بجای این صرف اشارۀ یک لفظ سلیت"کافیست


۴۹

همینطور در دیگر درسها هم حتی الامکان اشاره ها مقرر شود .
( ۷ ) باید قواعد مقرره خاص و محدود باشد تا طلب در وقت برآمدن از مکتب تاریخ
و رفتن جماعت برای درس خواندن بکوته دیگر ، و در وقت رخصتی از مکتب
و غیره بران کاربند باشند و نگرانی شود که مطابق قواعد مقرره همه کار اجرا میگردد یا نه
( ۸ ) بچه ها تا دیر خود را بیکار مانده نمیتوانند، پس اگر شما آنها را بکاری مشغول
نسازید یا سبق را دلنشین نکنید و توجه شانرا قائم ندارید درین صورت
از علت بی شغلی خود برای خود شغلی پیدا خواهند نمود ، و با وجود هدایتها
زیانی ضرور بی ترتیبی بظهور خواهد آمد .

عادات نیک ـ ضبط و ربط خوب ـ با قاعده بودن ـ توجه فرمانبرداری
محنت و غیره نه صرف بوقت تعلیم ظاهر خواهند شد، بلکه حصه فطرت طلبا خواهند گشت
و بعد از خروج مکتب هم در طبیعت شان قائم خواهند ماند .

قسم دوم بلحاظ مدرس
( ۱ ) باید در طریق ضبط و ربط هماره بر یک منوال بوده چنان نباشد که یکروز
در پابندی قواعد سختی ، و یکروز بکلی سستی شود ـ
( ب ) باید ضبط مطابق قوانین قدرت باشد. اگر مدرسی خلاف فطرت


۵۰
بچہ ہا کوشش برقیام ضبط نماید کوشش او رایگان میرود بلکه بر طباع
شاگردان سو اثر میبخشد - مثال ۔ بچہ ہا طبعا پسند دارند کہ بکدام کار
مشغول باشند و مشغل نمانند، و هر گاه معلم باظهار نارضامندی محققاً
بر خموشی طلبا کوشش ورزد این عمل برخلاف منشای قدرتی انها بود.
(ج) باید در قیام ضبط جد و جہد مخصوص از مدرس ظاہر نباشد، اگر
در اثنای سبق معلم تواتر و تکرار یکی راگوید که درست بنشین و دیگر را گوید
سوی من ببین پس باید فهمید که ضبط مدرسه درست نیست، او معلم
در قیام آن قابلیت ندارد، مدرس را باید حتی الامکان برای قائم نمودن
ضبط چنان وسائل اختیار نکند که بآنها نگاه مافوق خواه مخواه بقیت را
اثر پای فن اخفای فن است .
( د ) باید بنای ضبط بر مهر باشد نہ برقہر، گو یا لو بعض مواقع برای مدرس
لازم می آید کہ بسختی روش کند، لاکن ہموارہ یا د باید داشت کہ تاثیر محبت
نسبت بخوف بسیار پائدار و مستحکم میباشد، اگر بچه ها متیقن شوند که مدرس
از دل خیرخواہ و ہمدرد صادق ماست در تعمیل سخت ترین حکم ہم تکلیف بیجا
محسوس نخواهند کرد.


۵۱
(ه) باید که ضبط برانصاف مبنی باشد نه آنکه همراه بعض طلبا از حد زیاد
رعایت بکنید، بعضی راخواه مخواه سرزنش نمائید، امروز بر یک قصور خاص
یکی را تنبیه هم نکنید، و فردا بر همان قصور دیگریرا سخت سزابد هید،
بدون تحقیقات پوره از کدام معامله نتیجه اخذ نباید کرد ، بوقت سزا دادن
بجای عقل از جوش و غضب کار نباید گرفت ، از طلبای غبی هم مانند
طلبای ذھین توقع نباید داشت ، پس اگر کدام مدرس برعکس این
اصولها کار میکند، او فی الحقیقت بیخ انصاف را میکند.
(۳) محرکات درباره ضبط
پیوسته انسان در هر کار کدام خواهشی دارد، و بذریعه همین خواهش یا نیت
هر فرد بشر ذریعه حرکت دادن کدام کار را میشود پس بدین خیال چنین خواهش
یا نیت را محرک میگویند - مدرس را لازم است که در قیام ضبط از محرکات طبیعی
بچه ها کار بگیرد، چنانچه فلسفی میگوید، که مراد از ضبط استعمال آن محرکاتیست که بچه ها را
بجانب محنت کشی و نیک روشی ترغیب میدهد، محرکات بزرگ بر دو جائی است
(۱) میلان طبیعی بسوی یک کار.
(۲) شوق اعجوبه پسندی یا علم.


۵۲
(۳) تقلید امثال ،
(۴) خیال رای طلبای هم مکتب یا هم جماعت .
(۵) شوق یا رشک پیش شدن .
(۶) هوس انعام .
(۷) خوف سزا .
چند سخنان ضروری درباره این محرکات بشرح ذیل میگردد :-
(۱) میلان طبیعی ـ بچه ها اندک مدت هم بحس و حرکت مانده نمیتوانند،
آنها از قوای مختلف خود متواتر کار گرفته میروند، بلکه قوای مختلفه ذهنی و جسمانی
شان هماره بکاری مصروف شان میدارد، این میلان قدرتی بیمعنی نیست
تکمیل فطرت بچه بر همین خاصه طبعی منحصر است، بغیر از ورزش هیچ قوت انسان
نشو و نما یافته نمیتواند، اگر بچه خاموش و قرار بنشیند و او را بر حرکت دست و پا
و کار گرفتن از حواس و خنده و گفتگو موقع ندهند، در تباهی و فساد قوای ذهنی
و جسم شان هیچ ریبی نیست ! پس یاد بدارید که میلان طبعی بچه بکارهای
بازی و غیره مضر عمل تعلیم و تربیت نیست بلکه خیلی ضرور و مفید است
مدرس باید ازین میلان فائدہ بردارد ، اگر مدرس سامان خواهش طبیعی بچه ها را


۵۳
مهیا نسازد بچه ها خود بخود مطابق پسند خودشان در تلاش کدام سامان می افتند
و در ضبط مکتب خرابی می اندازند فقط همینقدر کافی نیست که مدرس طلبا را بیکار نگذارد
بلکه اینهم ضرور است که بچه ها را چنان کار بدهد که در ان طبیعت شان چسگی پیدا
کرده بتواند، و چنانکه مزه و خوشگواری طعام برای نفس مرغوب است همچه
دلپذیری و دلچسپی تعلیم برای ذهن اطفال مطلوبست، اگر سبق مدرس مرغوب
طبع اطفال نباشد توجه شان بسبق دشوار بوده قائم نخواهد ماند و بیضطی آشکار خواهد شد
(۲) شوق اعجوبه پسندی یا علم - جذبه اعجوبه پرستی در اطفال خیلی از جبلیست
و خاصه آنها است که هر چیز نو را بغور ببینند و سوالات رنگارنگ از ان بکنند
همین خواهش قدرتی بچه را ترغیب میدهد که بازیچه نو را شکستانده کیفیت باطن انرا
معلوم کند یا ساعتهای متواتر بسوی قمر و ستاره ها ببیند، یا به آئینه
دست نزند، اگر والدین و استاد بجای آنکه اینچنین خواهشات اطفال را منع کنند
از ابتداء بهره مناسبی بر ایشان بهم رسانند، این خواهشات آنها ترقی یافته درجه
محبت علم را حاصل خواهد کرد - این محرک، هم برای کار تعلیم، و هم برای
ضبط مکتب خیلی مفید میباشد، و اگر مدرس این محرک را باستعمال نیارده با
سرانجام مقصد خود از ان فائده نبردارد، در انصورت این محرک در اثنای سبق


۵۴
توجه شانرا سوی شتیرهای سقف یا اشیای بیرون خانه خواهد برد، برخلاف
این اگر مدرس اشیای نو، تصاویر نو، نمونه های نو را نشان داده حکایتها نو
و فسانه های نو را گفته حصه سبق را بپیرایه نو و طریقه عجیب بجماعت نشان داد،
اشیای نو و مقامات نو بر آنها سیر نشان بدهد، و تمامی سوالات و اعتراضات معقول بچه ها را خود
یابدعه شاگردان دیگر جواب شافی بدهد، انجمن یک قالب یا خیلی وقار تهیه کرده خواهد رفت، و برا
قیام ضبط و حصول مقصد تعلیم و پر حکایت دیگر چندان ورق نمی افتد، و محرک شوق پیش شدن
هوس تعریف و انعام، خوف و غیره مقابل این یک خیلی درجه پستی را حائزاند.
(۳) تقلید مثال - صحبت بر انسان بهر عمر که باشد ضرور کم و بیش اثر میبخشد،
ولی بچه ها از تاثیر این خیلی زود متاثر میگردند و سبب آنست که هرچه دیگران
کنند و اطفال ببینند فوراً تقلید آن میکنند، پس بر طلبا اثر مثال معلم ضرور می افتد
اگر مدرس بخواهد ازین قانون قدرت بسیار مدد حاصل کرده میتواند، مدعای
ضبط عادی کردن طلبا است بعادت نیک، مانند پابندی قواعد و محنت کشی و غیره
پس مدرس باید خودش نمونه و مثال عادات نیک شود، چرا که مثال ذاتی معلم
نسبت بهدایت زبانی بیشتر اثر دارد.
(۴) خیال رای طلبای هم جماعت، یا هم مکتب چنانکه مرد پخته سال خیال


۵۵
رای برادران و همسایگان خود را میکنند، و برخلاف رایشان جرات رفتار ندارند
همچو رای عموم طلبای مدرسه هم بر هر طالب علم یک اثر خاص میبخشد، مدرس را
باید که ازین اصول قدرتی فائده بر دارد، لذا از مثال و مقال خود، رای
طلبا را چنان بسازد که آنها کارهای نیک و عادات ستوده را پسند کنند
سوء خیال و اعمال را بنظر نفرت ببینند - نتیجه این خواهد شد که طلبای لواز
که عادات بد دارند از ترس رای طلبای دیگر درست خواهند گشت
(۵) شوق پیش شدن - خواهش پیش رفتن طلبا را همواره ترغیب
داده باید و تفتیش کار هر روزه، و امتحان هفته وار، برای حصول این مطلب
خیلی مفید میباشد، و گاه گاه باید نیم طلبای یک جماعت با نیم دیگرش
مقابله شود، طلبای کارگریز را نیز رشک شایق تعلیم میسازد، و چون
از سبب شوق تعلیم سراپا بکار درس مشغول میباشند، لذا سوء خیال و شرارت
نیز در آنها پیدا نمیشود، وجذبه پیش رفتن طلبا آنها را نیز ترغیب میدهد
که در حسن اخلاق هم خوب باشند، و اینطور پابندی قواعد ضبط خود بخود میشود
ولی مدرس بر حذر باشد که جذبه رشک طلبا از حد اعتدال گذشته صورت حسد
اختیار ننماید.


۵۶
(۶) هوس انعام - کار مدرس اینست که در طبایع طلبا محبت ادای
فریصه را بدرستی پیدا کند، تا بدانند که تکمیل کار تعلیم ، ادای فریضه انسانست
و قصور از فرض، شیوه رذالت میباشد، ولی در طبایع بچه‌ها بخود خیالات
بلند در خصوص فرضیات، خود بخود پیدا نمیشود، بلکه سالها محنت باید
تا عادات نیکو و شوق فرضیات در آنها پیدا گردد - لذا برای تکمیل قوه فرض
استعمال کدام محرک ضرور است، خواهش تعریف یا حصول کدام چیز
قابل قدر محرک میباشد، پس گاه گاه ازین محرک نیز کار گرفته میتوانید.
وسائل رايجه استعمال این محرک قرار ذیل است:-
تعریف زبانی - تعریف تحریری - در جماعت بلحاظ لیاقت جای نشستن
تبدیل کردن - در کتابچه حاضری، اسمای طلبا را بقرایه درجه لیاقت شایع کردن
کتب- قلمها- چاقوها- قلمدان وغیره اشیای کار آمد را مطابق اخلاق
یا لیاقت تقسیم نمودن - عطا نمودن نشانها - مقرر کردن وظائف و غیره
استعمال اینها بر حسب موقع باعتدال باید نمود، انعامات نه تنها بر طلبا
اثر میبخشد بلکه والدین شانهم در تعلیم آنها دلچسپی محسوس میکنند، در تقسیم انعام
نسبت بقابلیت و خوبی ذهن رعایت کوشش و محنت بیشتر لازمست


۵۷
(۷) خوف سزا ۔ برای اصلاح عادات بچه ها سزا هم گاه گاه لازم میشود لے
مراد از سزا فقط سزای بدنی نیست، و اینسخن را هم باید بیاد داشت ـ که سزا خوراک
نیست بلکه دواست ، لہذا در استعمال این احتیاط بغایت ضروریست،
استعمال سزا در انجا باید کرد که بدون آن کار پیش نرود ، مقدار سزا زیاده از ضرورت
ہرگز نباشد، غرض از سزا دادن این میباشد که مطابق قاعده قدرت یا فعل خطا
خیال تکلیف توام باشد ، تا اصلاح خطا کار گردیده با تحیرت دیگران هم بشود
اقسام رائجۀ سزا
(۱) کارخانه - ظاہراً این سزا باین خیال مفید معلوم میشود که هم دوا
و ہم حلوا ، یعنے باین سزا ہم عادت بپاو درست خواهد گشت و هم قدرے
کار تعلیم خواهد شد - لاکن درین طرز سر انقص اینست که بچه ها کار تعلیم را سزا
خیال کرده از ان نفرت خواهند کرد، پس حتی الامکان از استعمال چنین سزا
پرہیز واجب است .
لنگه
(ب) بعد از وقت مکتب ، تا یکوقت طلبا را در مکتب نشانیدن ۔ طلبا
در مکتب تا وقت بیایند برای آنها این سزا بسیار مناسب معلوم میشود
زیرا ہرقسم که خطا باشد سزا هم ہما نقسم میباشد، یعنی طلبا ئیکه ناوقت مکتب


۵۸

بیایند آنها ناوقت بخانه بروند، لاکن در زمستان مدت این سزار یادنی باشد
و نیز نگرانی طلبا هم بدرستی شود که در وقت سزا کار تعلیم را نمایند.
( ج ) ملامت و توهین هم در سزا شامل میباشد، استعمال اینها در علام
خطاهای خفیف کافیست، ولی لہذا هیچ بچه را زیاده از ضرورت
شرمنده نسازند، و نه بدنام و نه بدیگر توهین قبیح اقدام کنند. مدرس
قابل محض به پیشانی ترشی و اظهار خفقان طلبا را اصلاح کرده میتواند،
طلبارا بر گناه اندک مکرر سخت و سست گفتن، عادت خود را خراب
کردن و آنها را بی شرم ساختن است.
( د ) سزای بدنی ـ این سزا بغیر از سرکرده مکتب برای مدرسی جایز
سرکرده نیز این جزا را سرسری و معمولی نپندارد، چونکه اینقسم سزا هنسرا
انسان نیست بلکه برای حیوان است، لذا بمقابل جذبات و خیالات
استعمال میشود که خیلی قابل اعتراض بوده و میخواهد آن خیالات را
بواسطه همچو سزا منع نماید، یعنی در بد اخلاقی خیلی قبیح و فساد و شرارت
وحشیانه استعمالش جائز پنداشته اند، اکثر بچه ها چنان نرم دل و نیک
طبیعت میباشند که از اندک اظهار ناراضی استاد خیلی نادم میگردند

(صنف)
مید اسلم
شوکت انهی


۵۹
اینقسم بچه ها را بر سخن معمولی زدوکوب خلیلی بزرگست - لذا بیهوده و بیجا
زدن معلم بچه های معصوم را سنگدل میسازد، اگر مجبو را استعمال سزای
بدنی لازم گردد باید صحت خطا کار هم لحاظ شود، اگر بیمار باشد اصلا سزا
ندهند، و درحالت صحت سزا آنقدر نباشد که بیمار گردد، و نیز مدرس باید
بوقت سز دادن بدنی بر طبیعت خود تصرف داشته باشد چرا که جوش
وغضب را دشمن انصاف گفته اند، بهر حصه بدن که برابر شود یا هر چیزیکه
بدست بیاید زدن کار معلمین شریف نیست، بلکه فعل وحشیانه است
گوشمالی - سیلی زدن برخساره - و ایستاده کردن در آفتاب مانند این
دربندیخانهای ممالک مهذب هم بعمل آورده نمیشود، پس در اطفال
معصوم اینقسم سزاها چگونه روا باشد مدرس که محتاج مداو اینقسم
سراهای وحشیانه باشد حیثیت مکتب او از بندیخانه هم پائین تر است
(و) از مکتب خارج نمودن ـ این سزا در حق آن بچه صادر میگردد که
بسیار بد اخلاق باشد، لاکن اول باید که حتی الامکان با صلاح او کوشش شود
و چون هر قسم سعی برای درستی او بیهود ثابت شود و اندیشه آن باشد
که بد اخلاقی او در طبایع بچه های دیگر سرایت میکند در انصورت لازم میشود


۶۰
که بخدمت حکام بالادست اطلاع داده از مکتب خارج کنند، علاوه
بر هدایات فوق امور مفصله ذیل را هم در خصوص سزا لحاظ باید داشت
(۱) باید سزا مطابق قصور باشد، برای هر قصور یک سزا داده نشود بلکه
در قصور سخت سزا سخت، و در قصور خفیف سزا هم خفیف باشد.
(۲) خیال شخصیت قاصر هم لازم است، برای هر بچه در عرض یک قصور
خاص یک قسم سزا دادن لازم نیست، علاوه از مقدار قصور خیال حیثیت و
طبیعت بچه هم ضرور ایست، زیرا از سبب بدتربیتی بعض بچه ها چنان سنگدل و بی شرم
میشوند که سرزنش زبانی بر آنها مطلق اثر نمیکند. پس برای اینقسم بچه ها
باید سزا آنقدر سخت باشد که موثر افتاده اصلاح آنها بشود بر خلاف این در حق
بچه های نرم دل و ساده لوح اکثر چشم کشیدن هم کفایت میکند.
در اینجا مراد از لفظ حیثیت ایست که عمر و فهم وغیره اطوار صاحب تقصیر باید شنجیده شود
(۳) اگر صاحب تقصیر، درین تقصیر جلب منفعت مالی نموده، باید در سزا
نقصانی باو رسانند که از منفعت کم نباشد.
(۴) مدرس باید بوقت سزا دادن خود را سنجیده صاحب وقار بگیرد، زیرا
اگر بتمسخر و استهزا و خنده سزا بدهد حقیقه سزا نیست.


۶۱
(۵) مدرس در وقت سزا دادن عقل را کاربند باشد، ورنه از حد انصاف خواهد گذشت
در سزا مقصد اصلی اصلاح صاحب تقصیر است، نه خیال انتقام و دشمنی، و درین
اصلاح غور و فکری ضرور است، ولی معنی غور و فکر این نیست، که در
سزا دادن بیش از ضرورت توقف نمایند.
(۶) باید صاحب تقصیر پیش از سزا یافتن قصور خود را بخوبی دانسته باشد که چیست
ورنه سزائی سبب معلوم میشود، باید مدرس در وقت سزا مستقل مزاج و بیباک باشد.
(۷) در قصور اتفاقی و قصور عادتی تمیز باید نمود، در قصور اتفاقی سختی چندان
ضرور نیست.
(۸) اگر بعض طلبا قصور نمایند همراه همه جماعت بدسلوکی روا نیست، پس
صاحب تقصیر را جدا کرده سزا دهند، هر مدرس که برای قیام انتظام، زیادت سزا را
ضرور میداند باید بفهمد که در طرز سلوک خودش نقصی وارد آمده، پس همان نقص را
معلوم کرده در رفع آن بکوشد.
خلاصه
(۱) برای انجام یافتن همه کار مکتب بخوبی و خوش اسلوبی مدرس را لازم است
اختیار خود را محکم بدارد، ترتیب و توجه قائم بسازد، طلبا را محنت کش بسازد،


۶۲
عادت نیک آئینها را زیاد کند و ترقی بدهد غلطی شانرا بگیرد و صحیح سازد
وسائلیکه مدرس برای آرام این مقاصد استعمال میکند همه در ضبط شامل اند.
(۲) ترتیب. توجه. محنت شوقیه. فرمانبرداری. عادات نیک
این همه نتایج ضبط و روابط عمده میباشد.
(۳) ضبط عمده همیشه یکسان و مطابق قانون قدرت، و مبنی بر محبت
وانصاف میباشد.
(۴) برای قیام ضبط از محرکات مفصله ذیل کار باید گرفت:-
(۱) طبعی میل چیزی کردن بیان کم باشد و مشق زیاد.
(۲) محبت علم - در اسباق شوق طلبا را پیدا کنید.
(۳) تقلید خود نمونه خوب شوید.
(۴) خیال برای طلبای هم جماعت یا هم مکتب در تعریف کوشش کنید که تعریف لیاقت
(۵) نیک گشتن اوضاع و اطوار هر یک طالب علم را امید داشته باشید
(۶) هوس انعام بهرگونه انعامات تقسیم کرده شوق طلبا را زیاد بگردانید
(۷) خوف سزا سزا برای اصلاح خطاکار و عبرت دیگران میگردد
(۸) شوق پیش شدن کار مکتب مطابق لیاقت طلبا باشد.


۶۳
باب دوم
اصول تربیت
حصۀ اول - تربیت جسمانی
استاد و تعلق او بتربیت جسمانی
در تمهید بیان گردید که یک باغبان لایق و تجربه کار نهالان نورسته را
خیلی باحتیاط پرورش میدهد و از تعرض سردی و گرمی و باد و باران حفاظت
شان میکوشد، مطابق مزاج ایشان غذا میرساند، یک شخص تجربه کار که نقصانات
بسر حد کمال نرسیده و خام مانده هم میتواند نهال شانی کند، مگر ثمریکه باغبان لایق
و ماهر بر انواع فنون زراعت از نهالان میخورد شخص ناتجربه کار را هرگز میسرد
علم بطریق عمدۀ کاشت و کار در نشاندن و پرورش نهالان کافی نیست
بلکه ماهیت زمین، یعنی اجزای خاک و خواص اقسام مختلفه آنرا هم ضروریست
بداند بعینه همین حال تربیت بچه هاست، آنها هم مثل نهالهای خورد میان
بنابراین تربیت آنها را هم بچنان مدرسین لایق و تجربه کار سپر د باید که دانشمند
از طرز درست درس دادن مضامین مختلفه واقف باشند بلکه از اصولهای


۶۴
قدرتی نشو و نمای جسم و نفس هر دو هم آگاه باشند، بعض گمان میکنند که کار مدرّس
همین تربیت نفس طلباست و بس، از غور بر وجوهات ذیل شما را معلوم
خواهد شد که این خیال بالکّل غلط است.
( ۱ ) جسم هم مانند نفس انسانرا عطا کرده شده است، لذا تربیۀ هر دو
بتناسب ضروریست، معنی کمال انسانی اینست که هر کدام از قوّتها
و قابلیتهارا که در کودکها موجود است قرار قاعده ترقی و استحکام دهند
(ب) نفس سالم در جسم تندرست میباشد، تربیت عقل و اخلاق
در صورتی میشود که بدن دارای صحت باشد، از بیان فوق صاف
ظاهر است که برای غرض تربیت خوب، مراعات همه قوای انسانی
ضروریست یعنی خیال تربیت جسمانی، عقلی و اخلاقی، و اگر صرف تربیت عقل
و اخلاق را مد نظر دارند، در انصورت هم در مانع تربیت جسمانی بر می آیند نمیباشند چراکه ایمکارین
فرض مدرس می باشد کی هم برساند که صحت طلبیا قائم بماند، و آنها قابل تربیعقل و اخلا
مدعای تربیت جسمانی
از تربیت عقل و اخلاق در ابواب آینده بحث رانده خواهد شد.
مطلب از تربیت جسمانی اینست که اعضا و قوای جسمانی انسانرا قابل سازند


۶۵
که کارهای معمولی و خدمات خود را بدرستی اجرا کرده بتوانند، مدعاے انیقسم تربیت
تقویت و تکمیل نشوونمای جسم، و کم نمودن سرعت زوال آن میباشد، پس وسائلیه
مدرس برای صحت طلبا بهم برساند قرار ذیل است:
(۱) عموم شرائط صحت:-
(۱) هوای صاف -
(۲) مقدار کافی آب خالص -
(۳) مقدار کافی غذای صحتبخش -
(۴) صفائی -
(۵) لباس مناسب -
(۶) ورزش و تفریح مناسب -
(ب) ترکیب جسم - حال پرورش آن - دوران خون - کیفیت رگ و پی -
حال دماغ که آله حرکات ذهنی میباشد (جواب ʾبʾ تفصیلاً در یک کتابچه علیحده
درج میباشد که نامش ʾورزش جسمانی و اغراض و سائل آنʾ است -
هوای صاف - برای زندگی نسبت بهر چیز ضرورتر است ، بچه بمجرد
تولد شدن تنفس شروع میکند، بیمار و مجروح هم تا دم پسین نفس میکشد، هوا کشاف


۶۶
از تنفس و اتش و چراغ وغیره خراب میگردد تنفس ازان تنگی کرده برای زندگی
اثر زهر پیدا میکند پس در تعمیر جای مکتب احتیاط این امر ضروریست که :
(ا) و بیرون شهر بکدام جای بلند واقع باشد -
(ب) انتظام معقول برای آمدورفت هوا باشد، دروازه ها و دریچه ها
اینقدر و اینقسم باشند که هوائیکه از تنفس خراب شده است بآسانی
بیرون خارج، و مقدار کافی از هوای تازه و صاف داخل کشته برد
خاطب اینقدر وسیع باشد که برای یک طالبعلم کم از کم ده مربع فت
جای باشد -
آب خالص
آب خالص برای صحت مثل هوای صاف نهایت ضروریست
آب خالص آنست که نه چرک و کثافت دران باشد، و نه بد ذائقه و بد بو باشد
آبیکه دران مردم کالا میشویند وغسل میکنند ومواشی میوشند اصلا قابل خوردن نیست
غذای صحت بخش
غذای صحت بخش گوشت، استخوان خون، وغیره ازان ساخته میشود
باید که غذا ساده وصحت بخش باشد ادویه گرم و شیرینی زیاد نداشته باشد مردم جوان
(ش ۶۶)
بحواله مکتب
مسیر المعارف
شرکت ارموی


۶۷
باید که روزی سه مرتبه بخورد، لاکن برای بچهای خرد چند مرتبه کم کم
غذا خوردن مناسب است.
صفائی
صفائی برای صحت بسیار ضرور است، بر تربیت عقلی و اخلاقی
اثر این بسیار میشود طبیعت غلیظ عموماً مائل بجرم میباشد یعنی اعلے مراد از
صفائی پاکدامنی و درستی عادات میباشد، صفائی باعث آسایش خوشی میباشد
مذاق همه از ان ترقی مییابد.
(۱) از ابتدا بچهارا چنان عادی بسازید که آنها مویها، جسم، کالا،
کتب وغیره را صاف نگه بدارند، هر روز غسل کنند، درون خانه نظافت کنند
و بد بینی را پاک بنمایند. و از سحنهای علمای دین نیز لازم بدانند.
(۲) خانه مکتب را پاک و صاف نگه بدارید، و سامانرا بترتیب درست بمانید
(۳) لباس خود شما هم پاک و صاف باشد.
(۴) هر طالب علم که کالای او انقدر چرک باشد که قابل نشستن بجماعت نباشد
اورا پس بخانه روانه بکنید، و تاکید بنمائید که زود کالای صاف پوشیده بیاید
و حسب ضرورت و تنبیه دیگران سزای مناسب لا تم بکار بیارید.


۶۸
لباس
کالا اینقسم باشد که در گرما بار خاطر نشود و در زمستان آدم خنک نخورد
رنگ آنهم ساده باشد، همیشه صاف نگه کرده شود، کالای شبی پوشی علیحده باشد.
فوائد ورزش
از ورزش کردن در هوای صاف طبیعت را فرحت حاصل میشود
عمل شش و دوران خون درست میگردد، رگ و پی منضبوط میشوند، طعام
خوب بهضم میرسد، صحت قائم میماند، بدن خوش وضع و خوصورت میبراید
دارای طاقت و چستی و چالاکی میگردد ـ علاوه برین از بازی کردن باهم
در طلبا محبت و همدردی پیدا میشود ـ پس طلبای خود را ترغیب بدهید که
همواره در ورزشها و بازیهای جسمانی شریک شوند، برای این مطلب
ضرور است میدانی مناسب بازی تیار کنند، وحتی الوسع میدان بازین
در نواحی مکتب بوده در یک کنج آن آلات ورزش هم نصب باشند، در میان
ورزش طلبای قوی و کمزور هم چیزی امتیاز داشته باشید، باید هر طالب علم
مطابق طاقت جسمانی خود ورزش نماید ـ وقتاً فوقتاً بازی آنها را دیده ترغیب
نموده حوصله افزائی باید کرد.


۶۹

خلاصه

(۱) در تربیت جسمانی پرورش بدن ونشو و نما یافتن همہ قوائے جسمانی
شامل میباشد-

(۲) فرض مدرس است چنین وسائل بہم برساند کہ صحت طلبا قائم بما
و آنها بخوبی قابل ترقی کردن وتربیت عقلی و اخلاقی باشند.

(۳) مدعای تربیت جسمانی این میباشد کہ نشو و نمای جسم را زیادہ مکمل گرد
رفتار زوال آور کم کردہ شود و زندگی را تقویت زیاد بخشد.

(۴) مدار صحت بر شرائط ذیل است:-

(۱) ہوائے پاک وصاف، (۲) آب خالص ،

(۳) غذای صحت بخش، (۴) صفائی،

(۵) لباس مناسب، (۶) ورزش کافی و تفریح،

(۵) مدرس را باید بر امور ذیل توجہ بگمارد:-

(۱) طلبا کہ مکتب بیایند باید صفا و ستره باشند.

(۲) آمد و رفت ہوا در کوتہ ہا بدرستی جاری باشد.

(۳) طلبا مدت دراز بہ یک طرز نشسته نباشند.


۷۰
( ۴ ) ورزشهای جسمانی باحتیاط متواتر جاری بماند.
( ۵ ) طلبا متواتر در بازیها شریک شوند.
حصه دوم تربیت نفس (MENTAL TRAINING)
تمهید
هرکس میداند که معلمها ذمه بردار تربیت نفس طلبا میباشند. لذا لازم است
که ابتدا ز از ترقی کردن و نشو و نما یافتن نفس واقف باشند، و از موقعی که
برای تربیت ذهنی طلبا دستیاب میشود استفادهٔ کامل حاصل کنند هیچ شکی نیست
که مضمون دقیق تربیت ذهنی را مطابق اصول علمی، و باز بطرز معقول و
عام فهم بیان کردن کاراندکی دارد، لیکن بطرزی که ما این مضمونرا بناظرین،
پیش میکنیم. اگرچه آن طرز قدری مطابق اصول علمی نیست، با وجود این هم
اشخاصیکه از علوم ذهنی واقفیت ندارند آنها این مضمونرا درینجا بخوبی
و درستی خواهند فهمید.
فصل اوّل
حالات ابتدائی نفس - تعلم - تاثر - ارادت. -
( تعلم تاثر- ارادت ) ما از مشاهده روزمره این را معلوم میکنیم که حالت هرفرد بشر


۷۱
پیر باشد یا جوان یکسان نمیماند، گاهی خوش و خرم بنظر می آید، و گاهی از رخساره
آثار پریشانی نمایان میباشد؛ گاهی در دل خود تجویز و منصوبه ها بسته میکند،
و مدعای خود را پیش نظر داشته برای تمام کردن آن، وسائل بهم میرساند-
و در دل او امیدها و خواهشهای کامیابی پیدا میشوند، و برعکس این گاهی
همت از دست داده عالم نا امیدی و یاس و غیره بر او طاری میشود، همینطور
که اشخاص کلان عمر بهر قسم کار میکنند حال بچه هم بدینمنوال است، گاهی
بازی میکند، گاهی خاموش می نشیند، گاهی میخندد گاهی گریه میکند، این همه
کارهای نفس میباشد، اگر با قدری بنظر دقت ببینیم معلوم خواهد شد که در هر
عمل نفس سه حالت ابتدائی میباشد، برای فهمیدن و ذهن نشین کردن
این سه حالت ابتدائی، ما یک مثال بیان میکنیم - وقتیکه پیش بچه خرد یک چیز
دلکش مثل نارنج می آریم از رخساره او آثار تبسم نمایان میشود، برای گرفتن
نارنج دست خود را پیش میکند، ازین مثال ظاهر است، پیش از تبسم کردن بچه،
دست خود را دراز کردن، دیدن نارنج ضروریست، یا بالفاظ دیگر از سبب
دیدن نارنج بچه تبسم میکند، و خوش گشته دستها را متحرک میسازد، نتیجه تبسم کردن
و دستها را شور دادن این میباشد که بچه برای گرفتن نارنج سعی میکند - حالا


۷۳
یک مثال دیگر بیان میکنیم - یک بچه در میدان بازی افتاده سخت مجروح شده
مرا بروترحم بسیار آمد، حالازخم را دیده در دلم خیال بستن آن پیدا شد، و آنرا فورا بسته
کردم - از امثله فوق ظاهر است که اظهار نفس در سه حالت ابتدائی میباشد
و آن حالتهای ابتدائی قرار ذیل است :-
(۱) تعلم (Cognition) و آن قوتیست از برای نفس که بذریعه آن نفس
معلوم میکند - یا واقفیت حاصل میکند -
(۲) تاثر (Feeling) آن قوت نفس که بذریعه رنج وراحت - تکلیف یا خوشی
یا همین قسم دیگر کیفیات بر نفس طاری میشوند -
(۳) ارادت (Will) آن طاقت نفس است که بذریعه آن نفس کدام خوانش
خاص را برای کامل کردن منتخب میکند، و برهمه قوای ذہنی و جسمانی غلبه یا
مادی آنها میگردد که مقصد مطلوب حاصل میگردد - این هر سه حالت مخلوط
میباشند - لاکن گاہے غلبه تعلم میباشد و گاہے غلبه تاثر یا ارادت، مثلا در امثله
فوق اگرچہ ہر سه حالت (تعلم - تاثر - ارادت) موجود ہستند، ولے نسبت
بتعلم غلبه تاثر وارادت بیشتر است، همینطور چون انسان بحالت غصه یا نهایت
خرسندی میباشد در انوقت غلبه تاثر میباشد، وقتیکه کدام طالبعلم بمطالعه مستغرق


۷۳
میباشد مثلاً سوال حساب یا نتائج هندسه را حل مینماید، در انوقت نسبت
بتاثر وارادت غلبه تعلم میباشد، همینطور مدرسیکه پابندی ضبط را با علی درجه
خیال دارد و هر وقت کوشان میباشد که حکمش اجرا بوده هیچ بیقاعدگی منظهور نیای
در چنین حالت نسبت بتعلم و تاثر غلبه ارادت صاف ظاهر میشود مشلکیه
بالا ذکر شد در هر عمل نفس این هر سه حالت ابتدائی او مخلوط میباشند که هرگز
انها را علیحده کرده نمیتوانیم، چرا که هیچ عمل نفس چنین نیست که دران فقط تعلم
بوده تاثر و ارادت مطلق نباشد، یا بر عکس تنها تاثر باشد و تعلم وارادت
هیچ نباشد ؛ این هر سه حالت را علیحده علیحده در ذهن اینطور خیال کرده میتوانم
میکده رنگ وزن را بشکل که همشی را ازان شی علیحدہ بخیال خود آورده میتوانیم
فرق و تعلق در بین تعلم ۔ تاثر ۔ ارادت
فرق در بین سه حالت انست که هر سه بلحاظ ماهیت و معنی خود از هم
علیحده هستند ، لاکن مشلکه در سابق بیان شد، اینطور نمیشود که یکی یاد و تا ازتنها
بیک وقت بحالت افراط باشند؛ از ین ظاهر است که این هر سه حالت ابتدا ئی
اگر چه بلحاظ ماهیت متصادم میباشند، لاکن در هر عمل نفس هر سه بمقدار کم و بیش مخلوط
میشوند۔ مثلاً اگر یک توپ را گرفته سبک بچه خورد نشان دهیم، بچه مجرد دیدن


۷۴

رنگ آن فریفته میشود، و تا وقتیکه این اثر قائم میماند بسوی آن متوجه میماند، مدرس
این موقع را مناسب یافته قوت مشاهده طالبعلم را سوی صورت و شکل
و خواص توپ جلب میکند، ازین مثال صاف ظاهر است که درینحالت
کوشش ارادی بچه بسیار کم است، ولی تحریک مخصوص تاثر هست ـ
و بدین وجه تاثر؛ برای قوت ارادت ضرورتی تحریک هست، و این دو صورت
یعنی تاثر وارادت برای تحصیل نتائج عقلی ضرور هستند ـ مثال دیگر بیان نمایم
یک شخص بحفظ و یاد کردن یک قصیده مصروف است، وقتیکه اول مرتبه
پاکیزگی وخوبی خیالات آن اشعار را میفهمد ـ دران وقت در دلش قدری خوشی
پیدا میشود، ولی از تکرار خواندنیکه از بهر حفظ میکند خوشی زود کم میگردد، و چون
از سبب تاکید مدرس یاد کردن این اشعار ضرور است؛ لذا طالبعلم را برای
تواتر شغل در کار خود تحریک کافی میشود، پس درینحالت زور قوت ارادت
از تاثر کرده زیاد میباشد؛ ازین دو مثال که صورتهای عمل ذهنی بیان گردید
برای مدرس چند نتیجه مفید مطلب میشود مثلا باید دانست که هر قدر بچه
خورد سال باشد همانقدر درو قوت ارادت کم و تاثر زیاد میباشد، لذا برای
قیام توجه از تاثر کار زیاد باید گرفت، یعنی در سبق اشیای نو و تصاویر خوشنما


۷۵
نشان باید داد، و باین رنج سبق را دلچسپ ساخته قوت ارادت بچه را تحریک باید کرد
که خودش بکوشش و اراده خود بحاصل کردن علم مائل شود، برعکس این هرقدر
قوت ارادت در بچه هانه یا د گردد همانقدر میتوانیم که مضامین کم دلکش را بایشان
بیاموزیم و کار برایشان مقرر کنیم که خودشان بدون مدد کسی از اجرا بکنند،
تا رفته رفته بعد از اختتام زمانه تعلیم مکتب خود او قابل کوشش کردن بشود.
خلاصه
( ۱ ) نفس آن جوهر یا قوت باطن ماست که معلوم میکند-محسوس میکند
خواهش یا اراده میکند.
( ۲ ) برای نفس الفاظ مختلفه استعمال میشود، مثلا روح-ذات-
( ۳ ) هر یک فعل ذهنی مثلا شنیدن تقریر به سه قسم خیال کرده میشود:-
( و ) کاریکه بذریعه آن ما علم حاصل میکنیم.
( ب ) کاریکه از ان مارا رنج و راحت میرسد.
( ج ) کاریکه در ان کوشش بعمل چیزی میکنیم مثلا بسوی تقریر توجه ملتفت
( ۴ ) پس ذهن سه حالت دارد-یعنی تعلم-تاثر-ارادت-
( ۱ ) تعلم-هر عمل ذهنی که تعلق بتحصیل یا زیادی علم دارد-


۷۶
(ب) تاثر - آن حالت عمل ذہنی است که تعلق برنج و راحت دارد
(۳) ارادت - آن حالت عمل ذہنیست که بی توسط باعث افعال میشود
(۵) این ہر سه یعنی تعلم - تاثر و ارادت حصص مختلف نفس نمیباشند
بلکہ حالتہای مختلف عمل ذہنی یک نفس میباشند ، نفس تجزی نمیشود - چرا
نفس یکی میباشد.
فصل دوم
( ۱ ) اسباب تربیت نفس . [FACTORS OF MENTAL TRAINING]
( ب ) دو قسم بزرگ آن .
اسباب تربیت
این را شما میدانید که همراه جسم ہر بچہ حالات ابتدائی تعلم - تاثر و اراد
بمقدار کم و بیش موجود میباشند، لاکن اگر بر حالت بچہ کہ ! از خاندان خاص غور
کرد. باکدام بچه خاندان دیگر که هم عمر باشند اورا مقابله نمائیم معلوم خواهد شد
کہ در حالت طبعی مزاج بچه های این هر دو خاندان بسیار اختلاف است
شما میدانید وجہ این اختلاف چیست ، عمر ہر دو بچہ یکسانست ، مگر ما می بینیم
مزاج یکی بردبار و متحل است، و مزاج دیگری ضدی و غضبناک میباشد


۷۷
دو طبیعت یکی کاهلی و سستی است، و دو طبیعت دیگری تیزی و چابک دستی
یا در بعض حالتها می بینیم که یک بچه بالکل غبی و کند ذهن است، و دیگری
ذکی و تیزفهم، در حالت بچه های کلان ما این را گفته میتوانیم که خصائل انقسیم
نتیجه تربیت مکتب یا خانه است، لکن در حالت بچه های خرد این خصائل
نتیجه تعلیم و تربیت گفته نمیشود؛ حقیقت اینطور است که هر بچه خواه اولاد
امیر باشد یا غریب، از والدین خود چند خواص فطرتی در خود داشته میباشد
این خواص اکتسابی نبوده بلکه جبلی و جزو طبیعت او میباشند، و در اصل اگر دیده شود
یکی در چنان خاندان خوب تولد میشود که مردمان آن عاقل و دانا و تندرست میباشند
که هر چه کلان شد برود، زیاده بر میلان موروثی خود منحصر میباشد، و در خود بچه ها میلان
انکه خود را مانند پدر و پدرکلان خود بسازند یافته میشود. ببینید در بچه عالم سخنها تکیه
دلالت بر علم کند خواهد یافت. در بچه سپاهی خصوصیتهای سپاهیانه ظاهر
خواهند شد، بالفرض اگر بعد از سی سال باز حالت این هر دو بچه را مقابله کرده بتوانیم
در انوقت باز خواهیم دید که یکی از انها سپاهی فوج است و دیگری طالب علم
مرد سپاهی چست، چالاک، بی‌باک و آزادمنش. و طالب علم سست، و ناملا‌یمتی میباشد
در حالت طفولیت در هر دوی انها اینتراختلاف بود. باز چیاعث است که


۷۸
حالا هر دو با لکل ضد یکدیگر هستند، وجه اینست که هر دویشان زندگی مختلفی بسر کرده اند
نظاره های کیفیتهای مختلف دیده اند، مجلس و صحبت شان همراه مردمان مختلف
بوده است غرض اینکه تربیت آنها بطریقه های مختلف شده حقیقت
اینطور است که اسباب چهار طرف ما را ترتیب میکند. - هر قسم لباس که بچه میپوشد
هر قسم غذا که میخورد همراه هر قسم مردم که نشست و برخاست میکند - در هر قسم آب و هوا
که بود و باش میکند، هر قسم کتب که میخواند - تربیت او هم همان قسم میشود.
مختلف اسباب تربیت که ما ذکر آنها را در اول کردیم برد و قسم ذیل منقسم میشوند.
قدرت (Nature) و تعلیم (Education) در تعلیم آن همه وسائل جسمانی و دماغی و اخلاقی
شامل میباشند که در آنها بچه بود و باش میکند، یعنی آن همه اثرها خواه خانگی باشند
خواه راجع بمطالعه، خواه اخلاقی درین شامل میشوند. -
در نشو و نمای بچه قدرت و تعلیم هر دو کارهای خود را میکنند، مدار همه
ممکنات بچه بر قدرت میباشد، و در وجود آوردن این ممکنات کار تعلیم است اعلی ترین
ممکنات بچه در همان وقت حاصل شده میتواند که از بهر بوجود آوردن آنها بچه بطریق مناسبی تعلیم داده شود
دو قسمتی بزرگی تربیت نفس
بیان هر سه حالت ابتدائی نفس یعنی تعلیم - تاثر - ارادت را بیان کردیم


۷۹
حالا ازین حالتهای ابتدائی اولاً ما تعلیم و اقسام آنرا بیان مینمائیم یعنی این امر را
نشان خواهیم داد که کدام کدام عمل نفس در تعلیم داخل اند و مطابق این عملها کدام
کدام بزرگترین قوتهای ذهن هستند، از تربیت این قوى تربیت عقلی مراد است
بعد از تربیت قوای عقلیه تربیت اخلاقی را بیان، و این امر را ذکر خواهیم نمود که
ازینقسم تربیت چه مراد است، برای انسان چه ضرورت دارد و همراه تربیت
جسمانی و عقلی تعلقش چیست، تأثرات و محرکات بزرگ کدام اند که مدار تربیت اخلاقی
بر آنهاست، و کدام طریق ترقی دادن آن تاثرات و محرکات در بچه ها هست؟
در آخر خصائل نیک را بیان خواهیم نمود، که قائم کردن و عادت نمودن آنها
در طلبا بسیار ضروری و مفید است، و این را هم بیان خواهیم نمود که هر یک
خصلت نیک را چطور پیدا کرده میتوانیم.
خلاصه
(۱) بچه ها کلان شده هر چه شده میتوانند، انحصار آن بر قدرت یا بر اثر وراثت
(۲) لاکن در حقیقت هر چه باشند زیاده بر تعلیم منحصر میباشند.
(۳) پس قدرت یا وراثت و تعلیم هر دو کلان اسباب تربیت نفس اند.
(۴) ذهن دارای چند قوه بزرگی بوده، و آن قوتها مطابق است با عملهای تعلیم.


۸۰
و تربیت آن قوا را تربیت عقلی میگویند.
(۵) ترقی دادن تاثرات محرکات پی پیدا کرده درعادات نیکاست تربیت اخلاقی شامل ست.
(۶) پس تربیت نفس بر دو قسم است، تربیت عقلی و تربیت اخلاقی
حصه سوم
تربیت عقلی  INTELLECTUAL TRAINING
فصل اول
اغراض تربیت عقلی و تعلق آن همراه تربیت جسمانی
(OBJECTS OF INTELLECTUAL TRAINING AND
ITS RELATION TO PHYSICAL TRAINING)
اغراض تربیت عقلی
ما بقسم اختصار بیان نموده ایم که مراد از تربیت عقلی چیست، حالا اینچنین را
قدرے تفصیل بیان میکنیم و میگویم که مدعا از تربیت انقسم چه، و تعلق آن همراه
تربیت جسمانی چگونه است مدعا انحصار همه تعلیم مکتب بر تربیت عقلی میبا شد
علاوه برین چه در کار و بار دنیوی، و چه در اخلاق در همه باب از عقل کار گرفته میشود
مراد از تربیت عقلی اینست که حمله قوای عقلیه یعنی مدرکه (Perception) حافظه (Memory)
متخیله (Imagination) و غیره که ذکر هر یک در آتی میشود طوری بقاعده نشو و نما یابند که


۸۱
هر یک عمل خودش را بطور عمده اجرا تواند، مدعای تربیت اینقسم انیست که در بچه ها
عادت دیدن و فکر کردن در اشیا محکم شود، و آنها بر واقعات مشاهده غور و خوض
کنند، و مطابق فهم خود از انها نتایج اخذ نمایند و در انها عادت فکر کردن و فهمیدن
اینقدر مستحکم شود که نه صرف کار تعلیم را بشوق و توجه بکنند بلکه بعد از فراغ تحصیل
مکتب هم هر کاری را که شروع کنند و در هر پیشه که داخل شوند در ان (و عموماً در تمام
فرائض زندگی) از فکر و فهم کار بگیرند، و آن کارها را هوشیاری توجه سرانجام دهند.
تعلق تربیت جسمانی همراه تربیت عقلی
تعلق نفس و جسم را شما بخوبی میدانید، در تربیت جسمانی و عقلی هم همان
تعلق است یعنی تربیت عقلی بدرستی نمیشود تا وقتیکه جسم بحالت صحت نباشد
مرد بیمار یا کمزور از قوای عقلیه کار درست و صحیح گرفته نمیتواند، و اگر بالفرض
بگیرد در انصورت نتایج مضر پیدا میشوند، و همچنین هرگاه اندوه و فکر طاری
برنفس شود اثر آن برجسم هم ضرور میشود، پس تربیت جسمانی و عقلی همراه یکدیگر
وابسته است، لهذا مدرسین را باید که خیال تربیت جسمانی بچه ها را هم داشته باشند
و برای بازی و ورزش جسمانی وقت کافی معین شود.


۸۲
خلاصه
(۱) مدعای تربیت عقلی اینست که جمله قوای عقلیه طلبا، یعنی مدرکه، حافظه
متخیله وغیره باقاعده ترقی بیابند، و آنها در جمیع کارهای زندگی بفهم و فکر
طریق استعمال این قوا را یاد داشته باشند.
(۲) ترقی قوای عقلیه زیاده تر بمناسبت نشو و نمای جسم میشود، و مدار
بهبودی و سودمندی انسان بصحت بدنی و بدرستی نشو و نما یافتن قوای
جسمانی او میباشد.
(۳) تربیت بچه ها باید بطوری شود که آنها در کارهای زندگی نه صرف
مناسب و درست استعمال عقل خود را کرده بتوانند، بلکه جسم آنها هم بانجام
آن امور بمحنت و جفاکشی آماده باشد
فصل دوم
اقسام و تربیت قوای عقلیه
CLASSIFICATION OF INTELLECTUAL POWERS
AND THEIR ORDER OF DEVELOPMENT)
قوای عقلیه
ما اول بیان نموده ایم که تقسیم عملهای ذهنی به سه قسم منقسم است، یعنے


۸۳
تعلم - تاثر ارادت و اینهم بیان شد که در مراحل ذهنی این هر سه حالت ابتدائی ضرورت
میباشد اگرچه در بعضی عملها تعلم زیاده میباشد، و در بعضے تاثر، و در بعضے غلبه ارادۃ
عموماً در ہر کار مکتب و بالخصوص در تعلیم زبانی از تعلم زیاده کار گرفته میشود. لهذا
ما اول تقسیم آنرا خواهیم نمود و اقسام آنرا خواهیم ساخت شما میدانید که در بچه ها
شوق تجسس بسیار میباشد، بازیچه ها و تصاویر خوبصورت را بچه شوق ومحبت
میگیرند، چیز شیرین و لذیذ را بچه خواهش و رغبت میخورند، لکوی شیرین مادر
عزیز را بچقدر رغبت گوش میکنند. مرد جوان هم بطریقهای مختلف وقتی خود را
زیاده تجسس اشیا و مشاهده آنها را بغور میکند اکثر اشیا، دیدگی او میباشند.
نقشه صورت و شکل آنها در ذهن او موجود میباشد و بوقت ضرورت از آن کام
میگیرد، بسیاری چنان اشیا میباشند که آنها را خود او ندیده لاکن احوال آنها را از زبان
مردم شنیده یا در کتب خوانده میباشد، و همینطور نقشه آنها را در ذهن خود رسم میکند
مثلاً واقعات جنگ یمن و جنگ یورپ - اگرچه مرد می اینها را بچشم خود ندیده باشد
لاکن بذریعه کتب و اخبارات نقشه این هر دو را در دل خود رسم کرده میتواند بهمینطور
اقسام مختلف معلوماترا در ذهن خود جمع کرده از واستفاده میگیرد، برای زندگی خود
نتایج مفید مطلب میکشد غلطیهای سابقه خود را اصلاح، وبواسطه عقل و دلیل


۸۴
همواره ترقی میکند ازین بیان ظاهر است که اینهمه مختلف کار های نفس مستبند
حالا ما شما را نشان میدهیم که این مختلف کارها فعلا قسما هم تعلم هستند، لکن ازسخن
این را خیال نباید کرد که درین عملهای ذهنی تاثر و ارادت بالکل موجود نمیباشند
اینطور هرگز نیست، منشای بیان ما اینست که درین عملهای ذهنی تعلم غایب
میباشد، و ازین سبب اینها را عملهای مختلفه یا اقسام تعلم میگویند. و تا اقسام
تعلم را شما بآسانی بفهمید یک مثال میگوئیم. اگر کدام چیز مثلا نارنج به بچه ها نشان
داده شود فورا مشاهده رنگ و شکل و حجم آنرا کرده چیزی احوال آنرا خواهند گفت
ظاهر است که این واقعیت بذریعه حواس (Senses) حاصل شده، اینقسم معلوما را
معلومات حواس خواهیم گفت، و این عمل تعلم را ادراک (Perceiving) میگویند،
بذریعه آن قوت ذهن که انیعمل میشود آنرا قوت مدرکه (Perception) میگویند.
حالا اگر فردا از بچه ها درباره نارنج پرسیده شود آنها فورا خاصیتهای بزرگی آنرا خواهند
درینوقت اگرچه نارنج موجود نیست، لاکن نقشه آن در ذهن آنها موجود است
ظاهر است که این نقشه یا تصویر از مشاهده شی اصلی یعنی نارنج در ذهن ساخته شده
و از سبب قائم ماندن پیشروی ذهن آورده مختلف خاصیتهای آنرا اعاده
کرده اند، این هر دو کار از تعلم میباشند یعنی معلومات حاصل شده را در ذهن نگاهداشتن


۸۵
و بوقت ضرورت پیش ذهن پیش کردن عمل اول را تحفظ (Retention)
و عمل ثانی را استحضار (Reproduction) میگویند و بذریعه آنقوت ذهن که این هردُو
عمل بوقوع می آیند آنرا قوت حافظه (Memory) میگویند، بالفرض اگر بروز
دوم سبق خربوزه پیش بچه ها خوانده شود و شی اصلی یا تصویر آن موجود نباشد
و طلبا از شکل و صورت آن واقف باشند در انوقت مدرس واقفیت
سابقۀ آنها را در کار آورده یعنی خیال نارنج را یاد داده بذریعه آن نقشه شکل
و صورت خربوزه را در دلهای آنها کشیده میتواند، ظاهر است که بچه ها تصویر
نارنج را پیش ذهن خود آورده رنگ و حجم این تصویر را بموجب ہدایت مدرس
کم و بیش کرده بشکل خربوزه منتقل خواهند کرد، این عمل ذهن هم عمل تعلم است
و این را تخیل (Imagining) میگویند و بذریعہ آن قوت ذهن که این عمل میشود
آنرا قوت متخیله (Imagination) میگویند - حالا بچه ها را از خربوزه و نارنج واقعیت
حاصل شده هر وقتیکه اینقسم ثمر ہا را خواهند دید فوراً خواهند شناخت ،
و بمشاهده ثمر ہای مختلفه اینقسم در ذهن ایشان خیال نارنج خاص یا خربوزه
خاص نخواهد ماند، بلکه خیال عام ثمر ہای نارنج و خربوزه در ذهن ایشان قایم
خواهد شد، یا اینطور بگوئید که بذریعه قوت مدرکه، حافظه و متخیله ذخیرۀ معلومات


٨٦
که در ذهن قائم میشود، نفس تعلم با واقعیت را که با هم مینماید. و در اشیای مختلف
فرق یا مشابهت معلوم میکند و جماعت بندی آنها را کرده انواع میسازد
واینطور خیالات عامه اشیا پیدا میکند، این عمل تعلم را تصور میگویند و بذیعۀ
آن قوت ذهن که اینعمل میشود آنرا قوت متصوره (Conception) میگویند،
بعد ازین یا عملهای قوتهای درجه اعلی بظهور می آیند که آنها را فیصله (Juagment)
و دلیل (Reasoning) میگویند، این عملها و تشریح قوتهای ذهن متعلق باینها
بموقع مناسب مفصلاً بیان خواهد شد، مدرکه، حافظه، متخیله متصور
و غیره که ذکر شان شد اینها را بنام قوای عقلیه نامزد میکنند، و تربیت این
قوای را تربیت عقلی میگویند.
تربیت قوای عقلیه
احوال هر سه حالت ابتدائی نفس یعنی تعلم، تاثر، اراده بیان گردید
در هر عمل نفس این هر سه حالت بمقدار کم وبیش مخلوط میباشند، همین احوال
اقسام تعلم یعنی مدرکه، حافظه، متخیله و غیره است یعنی وقتی کدام
عمل عقلی میشود تمام قوای نفس بآن متوجه میشود یعنی در هر عمل نفس عمل
همه قوتها را تقریباً سراغ میتوانیم نمود، مثلاً از قوت مدرکه مثال می آریم


۸۷
بگوش ما صدائے زنگ مکتب می آید، این عمل ادراک است، مگر این بیان
مفهوم آنست که نفس ما را از اول علم صدای زنگ مکتب بوده، بدینوجه
دران صدا، و در صدای موجوده مطابقت معلوم کرده این رأی را قیام
کرده میتوانیم، این صدای زنگ مکتب است برائے عمل مطابقت
بمقابله لازمست، و برائے یاد داشتن صدای گذشته عمل حافظه هم
ظاهر است، و برای فتوی دادن مطابقت در هر دو صدا عمل فیصله ام
ضروریست، همینطور در عمل هر قوت متخیله، حافظه، متصوره، فیصلهٔ
استدلال، کم و بیش سراغ عمل قوتهای باقی را کرده میتوانیم، و چونکه این قوتها
در هر عمل نفس مخلوط میباشد، بدین باعث ما اینها را کدام ترتیب خاص داده
نمیتوانیم، لاکن چنانکه از تجربه معلوم میشود اینقدر گفته میتوانیم که در ابتدا قوت مدرکه
نسبت بقوای دیگر زیاده بقوت میباشد، حافظه هم در خردسالی بکار آغاز
مینماید، بعد از حافظه قوت متخیله بظهور می آید، بعد ازین نفس معلومات خود را
مقابله کرده آنرا انواع میسازد و اینطور خیالات عامه (General Notions)
پیدا میشوند، یعنی ظهور قوت متصوره میشود، و از همه آخرتر قوتهای عقل و استدلال
بظهور آمده ترقی میکنند، پس همینست ترتیب این قوا، و مطابق همین ترتیب


۸۸
مدرس را باید که خیال ترقی اینها را داشته باشد.
خلاصه
(۱) قوای عقلیه قرار ذیل میباشند:-
مدرکه - حافظه متخیله متصوره عقل یا فیصله - استدلال
(۲) بسا اوقات این قوی مخلوط یافته میشوند، لاکن عموماً مطابق مافوق
تربیت شان خیال کرده میشود، پس مطابق همین خیال تربیت شان باید دا
فصل سوم
حاصل کردن علم بذریعه حواس
تحسس (Sensation)
اگر مسئله تحسس یعنی عمل عقلی را تلاش میکنید که بدانید چطور از قبه تنها او بظهور
می آید، پس همان حالت ابتدائی بچه را بگیرید که او تولد میشود، بعد از چند روز
پیدایش، پیشروی بچه یک چراغ در اوطاق بیارید، بچه فوراً چنان علامات
ظاهر میکند که ازان معلوم میشود که هر تبدیلی که او محسوس میکند. با و آشنا میشود
یعنی چشمهای خود را نیسو آنسو میگرداند و دست پازدن شروع میکند.


۸۹
مگر چنان معلوم میشود که بچه تا یک مدت چشمهای خود را بروشنی قائم مانده نمیتواند
چنانچه اگر شما روشنی را در خانه از طرفی بطرفی ببرید طفل چشمهای خود را
بدنبال او گشتانده نمیتواند، در حقیقت بچه فقط از تاریکی بتبدیلی روشنی آگاه
میشود، لاکن آن تبدیلی را بکدام تبدیلی نواحی منسوب کرده نمیتواند یعنے
از آوردن چراغ باوطاق این حالت وقتیکه یعنے بچه بکدام تبدیلی محسوسه محض
آشنا میشود، در انوقت آغاز اعمال عقلیه میشود، این حالت ابتدائی عقل را
تحسس میگویند.
ادراک
بچه در اعمال عقلیه خود بسیار زود بترقی شروع میکند یعنے از حالت شناختن
تبدیلی محسوس شده گذشته بآن حالت میرسد که تبدیل را بشی اصلی منسوب بچه
کرده میتواند یعنے چون شما چراغ را بخانه ببرید در انوقت بدیدن روشنی از روی
نه فقط آثار خوشی نمایان میشود، بلکه رفته رفته چشمهای او بر چراغ قائم ماندن
شروع میکند، و ببردن چراغ اینسو یا آنسو چشمهای خود را بدنبال آن میگیرد تا
این تحسس را بشی بیرونی منسوب کردن فقط کار ذهن است، چرا که در حالت
ابتدائی عقل برای بچه همین تحسس پیدا شده بود وبس، نه چیز دیگر گویا تحسس


۹۰
اکنون علاوه برهمان شی خارجی وهمان عضو و یا آله احساس و همان تحسس
در عمل ذهنی قدرے یا فزونی پیدا گشته یعنے طاقت منسوب کردن حس بشی
خارجی، اینطور تحسس را منسوب کردن بشی خارجی ادراک (Perceiving)
میگویند، یک مصنف لایق علاقه که در میان حس و ادراک است چنین بیان
کرده ، تحسات مانند حروف تهجی اند که از آنها ما بهجای اشیای خارجی میکنیم
برای فهمیدن آن اشیا بخوبی مارا باید که آن حروفرا یکجا فراهم کنیم متلیکه ما بحالت
الفاظ میکنیم، مثلاً در فهمیدن سیب یا نارنج تحسات مختلفه قوای باصره،
لامسه، ذائقه یکجا جمع میشود؛ این کار خود نفس است و ادراک گفته میشود و نتیجه
این سال یعنے صاف تصور کدام شی را در ک (percept) میگویند پس ادراک
آن عمل ذهنی است که از الغرض حاصل کردن علم راجع تحسسات بکار می آید.

حواس (Senses)
علمیکه بذریعه حواس حاصل میشود پیشتر از ترتیب دادن و غور کردن بآن
ما بطور اختصار شمار آلات احساس و جماعت بندی خواهیم کرد، ترکیب هر یک
آله احساس وتحقیق وتفتیش کردن ساخت، کار مانیست ، ما صرف اینقدر بیان
کافی میدانیم که هر یک آله حس بر یک طریه خاص عجیب وغریب بنا شده -


۹۱
و تحصات مخصوص خود از حاصل کردن اشیای خارجی خوب قابل میباشند، مثلاً
(۱) چشم که بران اثر لرزش ایتر میشود۔ (Æther)
(۲) گوش که بران اثر لرزش ہوا میشود۔
(۳) جلد که از مس کردن اجسام مؤثر میشود۔
از تحقیقات حال ثابت است که اصلاً تعداد حواس از ده هم زیاده است
ولی پنج یا شش از انها را نهایت ضروری خیال کرده اند، اگرچه تا حال
ما عموماً میگفتیم که حواس پنج است یعنے باصره (Seeing) سامعه (Hearing)
لامسه (Touching) ذائقه (Tasting) شامہ (Smelling) و اینها را حواس خمسه هم میگویند
ازینها سه اول برائے تحصیل علم نہایت ضروری کو بدین باعث اینها را حواس عقلیہ
(Intellectual Senses) میگویند، ذائقه و لامسه برائے ضرورتها
و راحتهای جسمانی بسیار کار آمد میباشند، ولے علمیکہ بذریعہ اینها حاصل میشود
چندان زیاد و ضروری نیست، علاوه برین پنج حواس بزرگ یک حس ششم هم
نہایت ضروریست که آنرا حس عصبی (Muscular Sense) میگویند
این حس را به توجه در حواس عقلیہ شمار میکنند که بذریعه این خیلی حواص طبعی اشیا
خارجی بخوبی و درستی معلوم میشوند.


۹۲
تربیت حواس
از بیان آینده معلوم خواهد شد که برای رسیدن بر نتایج درست عقل صحیح
یعنے فیصلہ ہا باید درست باشند، و این در وقتی میشود که تصورات مقابلہ آنها
صاف و صحیح باشند، و برای صاف و صحیح شدن اینها صفای ذکر
ضروریست، لاکن این مقصد بغیر از تمیز کردن و بدرستی فهمیدن محسوسات تمام
نمیشود - ومحسسات همان وقت بدرستی فهمیده و تمیز میتواند شد که تربیت حواس
بخوبی و بدرستی شود، بدینباعث تربیت حواس نہایت ضروری است
ہر چه ما اینجا بیان نمودیم این را اینطور هم گفته میتوانیم که اگر محسسات ما
نامکمل باشد در که ما هم صاف و صحیح نخواهد بود؛ چون این خیالات برا
با هم مخلوط کرده تصاویر ذهنی بسازند آنها هم خیره و غبار آلوده خواهد ماند با این
تصوراترا مقابله کرده بر هر فیصلہ ہا کہ ما خواهیم رسید آنها هم بالضرور ناهی
خواهند بود، اگر در تربیت جو اس غفلت شود در آینده تعلیم هم ناقص نامکمل
و غیر کافی خواهد ماند، و در انوقت علاج آن ناممکن خواهد بود ،،
اصول تربیت حواس
شما ضرورت تربیت حواس خمسہ را بخوبی فہمیدہ باشید، حالا ما چند


۹۳
اصول را بیان میکنیم که باید مدرس برائی تربیت کردن این حواس هفت
آنها را مد نظر باید داشت .
( ۱ ) ذریعه ترقی هریک حس مشق است متلکه از وزش کردن جسم کتمطبو
لاکن چستی و چالاکی در ان می آید ، همینطور از کار گرفتن بار بار از هر یک حس
دران تیزی و چالاکی پیدا میشود .
( ۲ ) از هر یک حسهان کار باید گرفت که تعلق بآن دارد، مثلاً سختی یا نرمی
وصفائی یا درشتی ، کدام شی همان وقت معلوم میتوان شد که آنرا مس کنیم
لاکن از دیدن معلوم نمیشود، مدرسین اکثراً زین اصول صرف نظر میکنند. مثلاً
اگر به یک پاره شیشه سبق دادن باشد در انوقت بغیر از دادن پارۀ شیشه
در دست طلبا کوشش میکنند که در بارۀ صفائی سطح آن طلبا چیزی بلوبند .
( ۳ ) بدینغرض که اثر خاصیتهای اشیا واضح و روشن باشند و در ذهن تابہ ہر
قائم بمانند دقت ضروریست ، مدرس را باید که زودی نکند ، تا وقتیکه بچہ
کدام چیز را خود بخوبی نفهمد پیش نرود، و اشیا را بار بار به بچه ها نشان بدهد
و همینطور اثر را پخته کند .
( ۴ ) در تعلیم خیال تدریج هم ضروریست یعنی فرق ظاهری اشیا اول


۹۴
نشان داده شوند، و فرق حقایق و معانی در آخر، مثلاً اگر برنگها سبق باشد
در انوقت باید که اول در بین رنگ سفید و سیاه تمیز نشان داده شود، بعد ازآن
در مابین سه رنگ ابتدائی یعنے سرخ - نیلگون و زرد - و در آخر برنگهای درجۀ
سوم یعنے ترنجی - زیتونی و بادامی را بگیرد.
(۵) مدرس را باید که درین امر سعی بلیغ نماید که بچه ها خواص اشیا را خود بگویند
و از حواس آنها کار بگیرد و خود هادی و رهنمای آنها شود، باید که این اصول
همیشه مدنظر مدرس باشد، کلان کار مدرس تربیت حواس است، برای مثال
طلبا کافی ذخیرۀ اشیای مختلفه بهم برساند که آن اشیا را طلبا بشوق ببینند
و بذریعۀ سوالات طبعیت آنها را سوی اشیا راغب کند که خود بخود شوق دریافت
کردن خواص اشیا در دل آنها پیدا شود، و مدرس را باید که همیشه این امر را هم
ملحوظ خاطر داشته باشد که توجه طلبا قایم بماند و حوصله افزائی شان بکند.
(۶) در هر سبق از هر حواس که کار گرفتن ممکن باشد باید که گرفته شود، برخلاف
این بعض از مدرسین اینطور میکنند مثلاً اگر در خصوص مس سبق باشد رنگ آنرا لطلبا
نشان داده احوال حاصل کردن آنرا از زبان خود لطلبا بیان نموده سبق را ختم میکنند
در نقسیم سبق صرف مشق حسّ باصره طلبا میشود، مدرس را باید که صرف


۹۵
یکباره مس را بهمه طلبانشان ندهد، بلکه بهر یک طالب علم را یک یک پارچه مس بدهد
که آنها آنرا بغور ببینند بر سطح آن دست بمالند، آنرا تاب داده بشگنانند -
بر زبان خود ذوق کنند، بر فرش بیندازند که مشق مختلفه حواس آنها - یعنی
باصره - لامسه - سامعه و ذائقه شود .
(۷) اصولهای فوقرا مدنظر داشته باید که طلبا را ترغیب و شوق دهند که
آنها خواص اشیا را خود دریافت کنند، و در آخر اسمای آن اشیا بآنها گفته شود
تعلق تربیت حواس بکار مکتب [School work and Sense Training]
برای تربیت حواس، مضامینی که مناسب و مفید تصور میشود
قرار ذیل است :- اسباق اشکال و رنگها - تحفه ها و مشغله های بازیچه
اطفال - دروس اشیا - رسم - نوشتن - مدرس را باید که در تعلیم این مضامین
اصولهای تربیت حواس مذکورۀ فوق را هر وقت ملحوظ داشته باشد، طریقۀ
تعلیم این مضامین مفصلاً بجای مناسب درین کتاب ذکر خواهد شد.
قوت مدرکه (Perception)
تحسس و ادراک Sensation and Perception
تعریف تحسس بشما گفته شد، حالا این را بیان خواهیم نمود که مابین تحسس


۹۶
و ادراک چه فرق است، اثریکه از اشیای مختلف بر انجامهای اعصاب پیدا میشود
همان اثر بذریعه اعصاب فاصله جسم را طی نموده بدماغ میرسد، چون ما را ازین
اثرها آگاهی حاصل میشود، در ما حس پیدا میشود، این حس ترقی کرده ذهن
این عمل میکند که مختلف تحسسات را بآن اشیا منسوب میکند که از انها این تحسسات
پیدا میشوند و همینطور معلومات او درباره اشیا رفته رفته مکمل میشود، مثلاً
بدانستن این امور شروع میکند که این روشنی چراغ است، این آواز زنگت
این گرمی از آتش است، این بوی از گل است و غیره، پس فعل منسوب
کردن اثر اشیای مختلفه را بخود آن اشیا ادراک میگویند، و از همان قوت ذهن
که این عمل میشود آنرا مدرکه میگویند.
ادراک نتیجه تحسسات است، و ازینها پیدا میشود، شما میدانید که از آمیزش
چند حرف یک لفظ ساخته میشود، همینطور از یکجا کردن چند تحسسات ادراک
پیدا میشود، مثلاً در ادراک نارنج مختلف تحسسات حش باصره - لامسه و ذایقه را
جمع کرده آنهمه بنارنج منسوب میشود در ابتدا معلومات بچه درباره اشیا بسیار
محدود میباشد یعنی ادراک او بسیار کم و محدود میباشد. مثلاً هر چیز را که مییابد رفته رفته
در دهن می اندازد، یا بر زمین می اندازد، رفته رفته از دیدن حس کردن چشیدن اشیا


۹۷
واقفیت او زیاده شده میرود، و ادراک او هم زیاده صاف ومکمل میشود.
حالا شما فهمیده باشید که در ادراک کدام کدام شخها میباشند، اول ازین امر
ضروریست که نفس از تحسات آگاه باشد، دوم آن تحسات را یکجا جمع کند
و اینتحسات از هر شی که باشند بخود آن شی او را منسوب کند، از کدام شنی گو
هر تحسات که پیدا میشوند، علاوه از اینها در ذهن دیگر تحسات هم موجود میباشند
که بوقت حاصل کردن ادراک آن شی بیاد می آیند و درین ادراک مددمیدهند
ادراک بعض بچه با قدر تا تیز میباشد، لاکن این زیاده تر بر صحت بدن سلامت
نفس موقوف است، بعض اوقات خود شی اینقسم میباشد که توجه را
بخود جلب میکند، و از سبب دلنشینی ادراک آن بسیار زود میشود، توجه برکچه
که درست قائم نمیباشد ادراک اشیاے او هم خوب نمیباشد، هرجا که توجه
بالکل نیست آنجا بودن ادراک ناممکن است.
ادراک ومشاهده
Perception and Observation
اگر چه بچه هر وقت اشیارا می بیند، وواقفیت خود را زیاده میکند، لکن
درین دیدن عموماً ضرورت باریک بینی نمیباشد، صرف از نگاه سرسری چند خاقصیت را
شی مطلوبه دریافت میشود، و همین واقفیت را کافی میفهمند، ولے بعض اوقات


۹۸
چنان میشود که از انچه نظر سرسری کار حاصل نمیشود در انوقت ما برای زیاد کردن
معلومات خود در باره کدام شی هر حصه آنرا بغور و خوض می بینیم و خواص مختلف
اورا مقابله میکنیم، برای تحقیق و تصدیق این امر از دیگر اشیای مشابه بعضاً
هم مدد میگیریم، پس بغرض زیاده کردن معلومات خود در باره کدام شی فعل معاً
کردن آن شی را با قاعده مشاهده Observation میگویند. شما میدانید که بچه ها
در خانه سگ و گربه و دیگر همینقسم جانورهارا روزمره می بینند، لاکن در مکتب
چون استاد در سبق بیان همان جانور ها را میکند پس او متعلق همان سبق جانور ها
زنده ـ نمونه ها ـ تصاویر ـ وسامان بسیار قسم مهیا میکند، و عقل طلبا را در انداخته
و توجه را جلب کرده بغرض زیاده کردن معلومات آنها این اشیا را پیش میکند تا بغور
مشاهده بکنند، و آن سخنها را پیدا میکند که از نگاه سرسری معلوم شده نمیتواند مثلاً
طلبا از مشاهده و مقابله اشیای مختلف این امر را یاد میگیرند که کف پای گربه تقسیم
نرم میباشد که بوقت راه رفتن هیچ صدایش نمی براید، و این امر بوقت شکار کردن
اورا بسیار فائده میبخشد، و ناخنهای خود را درون پنجه کشیده میتواند همینطور چون
زبان آنرا بغور می بینیم معلوم خواهد شد که درشت است و غیره .
در اسباق علم طبعیات هم مدرس بغرض زیاده کردن معلومات طلبا، اشیا

۱۲۰۰
عمر (تخمینہ)
صد ساله
قیمت (تخمینہ)


۹۹
سامان مختلف بهم میرساند، تجربه ها میکند، از قوت مشاهدهٔ طلبا کار میگیرد، همچنان
خواص اشیا را نشان داده ذهن نشین طلبا میکند، مثلاً اشیای مختلفه را حرارت
رسانده بذریعه مشاهده این قانون عام را میفهماند که اجسام از حرارت انبساط میکنند.
طرق تربیت قوت مدرکه (Mode of Training Perception)
زیاده بر تربیت حواس موقوف است، و پیش ازین ما آنرا بیان کردیم
علاوه برین بر امور ذیل هم خیال باید داشت:-
( ۱ ) چون کدام شی سبق میدهید در انوقت سامان کافی در باره آن شی بهم
برسانید، بغیر از سامان کافی، دروس اشیا مانند گفتگوی لفظی میباشد، طلبا را
معلومات درست و کافی در بارهٔ اشیا و خاصیتهای آنها حاصل نمیشود الا
هر چیزیکه مدرس بگوید آنرا از ترس مدرس مثل طوطی از برکرده از معانی و حقیقت
غافل میمانند.
( ۲ ) بقدریکه ممکن باشد باید که تعلیم زبانی شود، مطلب اینست که اشیا را بدست
بچه ها او گفته شود که اینها را ببینید، بچشید، ببوئید، تا همینطور آنها از خواص اشیای خارجی آگاه
حاصل کنند، وغیر دیدن و فهمیدن اشیا درک معانی و حقایق عبارتهای کتباً را
از برکردن فائده ندارد.


١٠٠
(٣) در تعلیم ترتیب ذیل را همواره مدنظر داشته باشید، اول اشیار انشان بدهید
بعد ازان مشاهده خاصیتهای آنها را نموده ادراک طلبا را پخته کنید، و در آخر
نام اشیا را بگوئید.
(۴) هر شی که طلبا معاینه کنند آنها را بگوئید که تصویر آنرا هم رسم کنند، اگر شما میخواهید
که نقشه صورت و شکل و اجزای کدام شی بدرستی ذهن نشین طلبا شود،
درانصورت لازم است، طلبا بدست خود تصویر آن شی را رسم کنند، چرا که
درانصورت آنها بنهایت غور و خوض مشاهده آنرا خواهند نمود، و نیز اگر شما
میخواهید که بچه ها در میان حروف مثلا ب پ - یاس ش ص - تمیز کرده
بتوانند، در انوقت آنها را بگوئید این حروف را نوشته کنند، و اگر خواهید که شهرها
لب کدام دریا را سرشان بخوانید همینقدر کافی نیست که آنها را صرف در نقشه
نشان بدهید یا خود شما نقشه رسم کرده ترتیب آنها را بگوئید، بلکه طلبا را بگوئید
که نقشه آنرا خود رسم کنند و شهرها را هم بدست خود نوشته کنند.
خلاصه
(١) از اشیای بیرونی اعصاب تحریک مییابند.
(٢) این اثر اعصاب تا دماغ میرسد، از ان تحسسات پیدا میشوند.


۱۰۱
(۳) آشنا شدن را بتبدیلات محسوس تحسس میگویند.
(۴) تحسس را بکدام شی خارجی منسوب کردن ادراک میگویند.
(۵) نتایج عمل ادراک یعنے صاف تصور کدام شی را درک میگویند
(۶) همه طریقه های مختلفه که ازان علم حاصل میکنند، آنها را حواس میگویند
(۷) بذریعۀ هر قوت ذهن که عمل ادراک میشود آنرا مدرکه میگویند.
(۸) در تربیت قوت مذکره چهار اصول را مد نظر باید داشت :-
(ا) همه اشیای ضروری موجود باشند.
(ب) تعلیم زبانی باشد.
(ج) اشیا را نشان داده طلبا را بگوئید که خود آنها خواص آنها را بگوئید
(د) هر چه طلبا معاینه کنند، باید که تصویر آنرا هم ضرور بدست خود بکشند.
فصل چهارم
قوت حافظه (MEMORY)
قوت حافظه چیست
تعریف حافظه را بذریعۀ یک مثال ما در سابق بیان کرده ایم، همه شما میدانید.


١٠٢

که حافظه چیست، در گفتگوۓ علم این لفظ اکثر استعمال میشود مثلاً گفته میشود
که حافظۂ فلان طالبعلم بسیار تیز است، هرچه یاد میکند کاہے فراموش نمیشود
اگر راست بپرسید زیاده تر مدار تعلیم برحافظه است چرا که هرچه بچه آموخته است
اگر آنرا یاد داشته نتواند در انصورت علم حاصل کردن او بیفائده است، بعضی مردم
در حافظه و ذہن هیچ تمیز نمیکنند، نزد شان حافظه هر بچه که تیز میباشد ہمان ذکی
و ذہین فہمیده میشود، برخلاف این امر حافظۂ ہر بچه که کَمزور باشد اورا غبی و
کُند ذہن خیال میکنند، نتیجه این غلط فہمی این میشود که مدرسین صرف ترقی دادن
حافظه را کلان مدعای تعلیم میفهمند، بدین باعث برسر حافظه بسیار زور میاورند
و ہیچ خیال ترقی دیگر قوای ذہنی را نمیکنند، بیائید حالا شمارا نشان میدہیم
که حافظه چه چیز و کار آن چیست؟ و در تربیت قوای عقلیه درجه آن کدامست
و برائے خوبی حافظه، بودن کدام کدام سخنها ضروریست و تعلق آن بهمراه کدام مکتب
چیست، عمده طریق ترقی دادن آن کدام است؟ شما دکانهائی سوداگرانرا
دیده باشید که صدہا اسباب میباشد لاکن هرکدام آنبطور بترتیب مانده میباشد
که بوقت ضرورت بتلاش آن سرگردان نمیشوند، برهرچیز ٹکتہای جداگانه چسپانده
میباشند و ہرچیزیکه بکار میباشد بزودی ٹکت را خوانده آنرا میدہند، ہمین حال


۱۰۳
حافظه ماست، آنهم بمنزله یک کوتی تجارتیست که مالک آن نفس است،
پیش کار آن قوت مدرکه، خادم این پیشکار حواس اند که شب و روز بمهیا کردن
اسباب مختلف الاقسام مشغول میباشند. فی الحقیقت علم اشیای بیرون که
نفس بذریعه حواس پیدا میشود تمام قوت حاصل کننده آن، قوت مدرکه است
قوت حافظه آن علم حاصل شده را بحفاظت نگاه میدارد، و بوقت ضرورت
بذہن پیش میکند .
شرائط تحفظ و استحضار
از بیان فوق ظاهر است که حافظه سه کار دارد یعنے واقفیت حاصل شد را
گرفتن و آنرا در ذہن جمع داشتن یا تحفظ، و بر وقت ضرورت پیشروی
ذہن آوردن یا استحضار، ازین هر سه کار دو کار آخری بحافظه زیاده تعلق دارد
حالا ما شما را چند شرط عام نشان میدهیم که بر آنها مدار این ہر دو عمل حافظه است
(۱) در مضمون سبق شوق پیدا کرده توجه طلبا را قائم باید داشت، این شوق
اینطور پیدا میشود که اشیائیکه بطلبا پیش کرده شوند درک آنها واضح و روشن باشد
شما میدانید که اشیائیکه بچشم دیده شوند نسبت بآن اشیائیکه فقط بگوش شنید
شوند زود تر یاد میشوند و تا دیر در حافظه قائم میمانند. مثل مشہور است،
شرکت رفیق حصار اول علم التعلیم ١٢٠٠


١٠٤
شنیده کی بود مانند دیده، پس خیال اشیای شوخ رنگ نسبت باشیای
خیره رنگ در حافظه زود جاگزین میشود و تا دیر قائم میماند، همینطور در اثناء
تعلیم شکلیکه خوبصورت واضح و روشن بر تخته سیاه بدست مدرس رسم شد بآ
زودتر ذهن نشین میشود، پس مدرس را باید که در اثنای تعلیم همیشه این اصول را
مد نظر بدارد، مثلاً در تعلیم جغرافیه هر قدر ممکن باشد از قوت مشاهده طلبا کارگیرد
بانها منظر قدرتی گرد و نواح را نشان بدهد، و برای فهماندن اصطلاحات
حسب ضرورت تصاویر - نمونه های ریگ و گل ، خاکه ها بر تخته سیاه
استعمال بکند، هرچه در کتاب درج باشد فقط همانرا ترتیب وار ببرشان بخشد
بلکه ترتیب قدرتی را هم مد نظر داشته طلبا را مناسب استعمال نقشه هم بفهماند.
تمثیلات مقامی را بکثرت استعمال بکند، در اسباق مضامین دیگر هم جائیکه
بیان کدام مقام بیاید آن مقام را فوراً بر نقشه نشان بدهد، همینطور در اسباق
حساب هم برای فهماندن معنی اعداد مطلق استعمال بال فریم و چوبها گورد
و غیره باید کرد، و بچه ها را اجازت باید داد که آنها را بدست خود شمار یا
وزن کنند، برای فهماندن اصول کدام قاعده باید امثله را چنان صاف
و زود فهم منتخب نماید که بچه ها بآن آشنا و مانوس باشند، در اسباق علم طبعی هم


۱۰۵
باید که بوقت تجربه کردن از بچه‌ها مدد گرفته شود، و عملی فائدۀ تجربه هم گفته شود
که در کدام صنعت و حرفت از ان کار گرفته میشود، هر دو سائل فوق هرس
ادراک را واضح و توجه طلبها را قائم کرده میتواند.
(۲) اعاده
برای قائم کردن خیالات در حافظه اعاده بسیار مدد میدهد، شما میدانید
که اگر بدیواری میخ زنید، بیک ضرب و دو ضرب بدیوار کامل نمیرود بلکه چند ضرب
متواتر میخواهد که بدیوار فرو رفته محکم شود، حال حافظه هم بعینه همینطور است
چون بخواهید کدام خیال در حافظه قائم شود باید که بار بار آنرا اعاده کنید
هر دفعه اثر آن عمیق تر شده میرود حتی که دیگر فراموش نخواهد شد، ازین جهت
اشیائی را که خوب دیده باشیم یا اشخاصیکه همراه شان تعلق ما باشد همواره
یاد میمانند بیشک اعاده ذریعۀ بزرگیست برای ترقی حافظه، ولی
افسوس که مدرسین از استعمال مناسب این ناواقف هستند و در تعلیم
هر مضمون باین کثرت ازین کار میگیرند که از حد و حساب بیرونست مثلاً
در اسباق اشیا بعض مدرس بجای اینکه اشیا را ببچه‌ها نشان داده کوشش کنند که خود
بچه‌ها خاصیتهای آنها را بگویند، و در آخر دو سه دفعه اعاده آنرا بکنند، آنها همه


١٠٦
سبق را سر بچه طوطی وار یاد میکنند حتی که همه سبق حفظ میشود مگر بچه ها را از ان
هیچ فائده حاصل نمیشود، چرا که آنها حقیقت سخنها را مطلق نمیفهمند، در اسباق
کتب ادب ابتدائی هم اکثر دیده میشود که بعض بچه ها را همه کتاب از بر میباشد
لاکن چون بر کدام حصه لفظ یا فقره انگشت مانده پرسیده شود در انوقت آنها
غلط جواب میدهند، طریقه تعلیم صرف ونحو ازین هم خراب تر است، در تعلیم
این مضمون استعمال افاده بسیار بیجاست، چرا که بچه ها همه صرف و نحو را نموک طوبان
یاد میکنند، لاکن اینقدر درست تمیز کرده نمیتوانند که اسم چیست، یا درفعل
وحرف چه فرق است، نتیجه چنین تعلیم خراب این میباشد که بر حافظه فشار
نامناسب آورده میشود، بدین باعث زود کمزور میگردد، قوتهای دیگری
از سبب عدم مشق مناسب سست و بیکاره میگردند، چرا شما میدانید اگر
خوراک درست جویده و خورده نشود معده زود کمزور و بیکاره میشود و در جسم
صد ها قسم بیماری پیدا میشود، همینطور اگر کار قوای ذهنی از حافظه گرفته شود
در انصورت حافظه زود کمزور وبیکاره خواهد شد و ترقی ذهنی بند خواهد گشت
و اعمال نفس قابل اعتبار نخواهد ماند،
حالا شما را این نشان میدهیم که در میان شوق و افاده چه تعلق است ـ


۱۰۷

ومناسب استعمال اعاده چیست، یا د باید داشت که در شوق واعاده بهمان
تعلق میباشد که در دو نسبت های معکوس میباشد، البته معنی نسبتهای معکوس را
شما میدانید، در چنین نسبتها چون مقدار یک جنس زیاد شود، بهمان نسبت مقدا
جنس دیگر کم میشود، مثلاً از زیاد شدن مزدور مقدار وقت مطلوبه کم میشود،
و همینطور برعکس این، پس هر مضمون که زیاد دلچسپ باشد در ان توجه خود بخود
قائم میشود، بدینباعث ضرورت اعاده کم میشود، برعکس این اگر هر قدر اعاده
کدام سخن یا واقعه بار بار کرده شود رفته رفته دلچسپی آن کم شده میرود، بهما نقدر
میلان توجه هم کم میگردد، مثلاً اگر کدام نظاره دلکش را بینیم ما آنرا سالها
سال فراموش کرده نمیتوانیم چرا که توجه کامل خود بخود سوی آن میشود بر عکس
این ضرب زبانی، گردانهای صرف و نحو - سنه تاریخ و اصطلاحات جرافیه وغیره
چنین مضامین هستند که در آنها ضرورت اعاده زیاده میباشد، بدینباعث
در آنها دلنشینی نمیماند، و میلان توجه هم کم میشود.
از بیان فوق ظاهر است که چون مدعای سبق همین باشد که معنی
و مطلب در ذهن نشین بچه ها شود، مدرس باید که استعمال مناسب تمثیلات
و تشریحات بنماید و کوشش بکند که طلبانفس مضمونرا بالفاظ خود گفته بتوانند،


١٠٨
نه اینکه الفاظ کتابرا طوطی وار یاد کرده بگوید، غرضیکه هر قدر ممکن باشد عقل و فهم
طلب را ترقی باید داد، لاکن مدعای سبق فهماندن عبارت کتاب باشد،
و از جهت خوبی و اختصار عبارت ضروری باشد که بچه ها آنرا یاد کنند،
(مثلاً دعوی هندسه) پس بعد از فهماندن سبق برای اینکه عبارت هم
یاد شود اعاده را استعمال باید کرد.
قوانین تسلسل
شما جریب و حلقه های آنرا دیده باشید، که چطور باهم بیکدیگر ملحق
میباشند، وقتیکه یک حلقه را شور میدهید همه حلقه ها شور میخورند، و اگر حلقه
انرا گرفته کش کنید تمامی جریب کش میشود، بببینید اگر این حلقه ها از یکدیگر
جدا میبوده و شما میخواستید که همه حلقه ها را شور بدهید برای شما لازم میشد
که هر کدام را جدا جدا حرکت میدادید، و برای مساحت زمین هم یک یک
حلقه را جدا جدا مینهادید، پس در ان تضییع وقت بسیار میشد.
میلان نفس نیز چنین است، خیالات مختلفه را در حافظه علیحده علیحده
نگه نمیکند، بلکه بقسم مختلف در آنها تعلق و ربط پیدا کرده از آنها سلسله ها میسازد
و باز در ذهن قائم میکند، و چون خیال کدام سلسله یادی آید مثل حلقه های جریب


۱۰۹
خیالات دیگر هم که بآن سلسله تعلق دارند سلسله وار بترتیب بیاد می آیند
غرض اینکه همه خیالات آن سلسله یکی بعد دیگری پیشروی ذهن می آیند
حالا شما خیال کنید که باین قسم پیدا کردن تعلق و ربط در خیالات مختلفه چقدر
آسان میشود اگر هر کدام خیال را جدا جدا در ذهن قائم کردن لازم شود، برای
یاد کردن آن و باز آوردن آن پیشروی ذهن چقدر کوشش باید بکار رود.
در نفس هر بچه همین میلان ارتباط خیالات مختلفه با هم موجود میباشد ، ولی
این میلان مانند دیگر قوتها از مشق کردن و آموخته ساختن ترقی مییابد،
هر بچه که اینقسم تربیت نیافته باشد در خیالات، تعلق درست پیدا کرده نمیتواند
و ازین سبب هرچه را یاد میکند زود فراموش میکند.
(Laws of Association) قوانین تسلسل
قوانین تذکره بالا بر سه قسم منقسم است:—
(۱) قانون اتصال (Law of Contiguity)
(۲) قانون مشابهت (Law of Similarity or Resemblance)
(۳) قانون اضداد (Law of Contrast)
حال بیان هرکدام را اختصارا مینمائیم.
(۱) قانون اتصال Law of Contiguity این معنی دارد که چون دو


۱۱۰
یا زیاده خیالات در حافظه متواتر یکی بعد دیگری بصورت یک سلسله
جمع کرده شوند از یاد آمدن یکی دوم، و از یادآمدن دوم سوم یاد می آیند
علی هذا القیاس، این اتصال بچند قسم میشود :—
(ا) اتصال زمان (Contiguity of Time) یعنے چند خیال از تعلق وقت
در حافظه جمع گشته از یاد آمدن یکے دوم هم یاد می آید مثلاً از ۴x۴=۱۶
خیال ۴x۵=۲۰ هم می آید - واز ۴x۵=۲۰ خیال ۴x۶=۲۴
ہم مےآید علی ہذا القیاس همینطور حروف تہجی را هر ترتیب کہ بچہ
یاد میکند بهمان ترتیب فوراً گوش داده میرود.
(ب) اتصال مکان (Contiguity of Place) یعنے اگر خیالات از تعلق جا
در حافظه جمع شوند از یادآمدن یکی دوم یاد می آید، مثلاً از یادآمدن
اسم عجائب خانه (موزیم خانه) خیال اشیای انجا هم می آید، همینطور
اگر شما را خیال خانه خود یاد بیاید در انوقت خیال خانه های گرد و نواحی
ہم یاد می آید، همینطور فکرکرده شما همه کوچه بلکه شهر یا قریه خود را بیاد خود
آورده میتوانید.
(ج) اتصال علت و معلول (Contiguity of Cause and Effect)