۱۱۱

یعنے وقتیکہ در دو خیال چنان تعلق باشد کہ از آنہا یکے علت و دیگر
معلول باشد از یاد آمدن علت، معلول ؛ واز یاد آمدن معلول خیا
علت ہم یاد مے آید، مثلاً از دیدن جہاز شکستہ خیال طوفان ہم یاد مے آید
واز یاد آمدن خیال طوفان، نقشہ تباہی جہاز در پیش چشم تجسم میکند،
ہمینطور از دیدن درختہاے شکستہ بر سر کہ خیال باد تند مے آید،
یا بر عکس این از پیدا شدن خیال باد تند خیال شکستن درختہا ہم پیدا مےشود
مدرس را باید امورات مفصلہ ذیل را ہموارہ یاد داشتہ،
ضرب زبانی را بتوسط بال فریم یا دوادہ بمطلب بار بار تکرار بکند، در اسبا
زبانی الفاظ نو و مشکل را بر تختہ سیاہ نوشتہ مشق تلفظ آنہا را بکند، و ہمینطور
در تلفظ و صورتہاے الفاظ تعلق پیدا کند، در اسباق حسابے امثلہ سادہ را
بیان نموده، اول اصول قائم کند، باز بچہ ہا را بگوید کہ قاعدہ آنرا قائم کردہ بگوید
باز همینطور در اصول و قاعدہ تعلق پیدا کند؛ در اسباق جغرافیہ بوقت سبق
دادن کوہ ہاے کدام ملک، در یا ہائیکہ ازان می برآیند یا معدنیاتے کہ از ان
پیدا میشوند، و بلحاظ صنعت و حرفت مقامی عملی استعمال آنہا و غیره این ہمہ
امورات را یکجا ذکر باید کرد، چرا کہ در این ہمہ سخیہا یک قسم تعلق قدرتی است


۱۱۲
(٢) قانون مشابهت (Law of Resemblance) معنی اش اینست
هرگاه در نفس خیالات نوبیایند، خیالات قدیم که با این خیالات جدید مشابَهت
دارند از سبب مشابهت بهم خود بخود در ذهن می آیند مثلاً طالبعلم در براعظم
یورپ حال ملک هسپانیه را میخواند، در انوقت حال ملک عرب که آنرا در
براعظم ایشیا خوانده است بیادش می آید، چراکه این هردو ملک بلحاظ صوّت
و شکل و محل وقوع وسطح باهم مشابه هستند، همینطور در سیلون و سسلی هم
یک مشابهت است چراکه این هردو جزائر بجنوب جزیره نماهای خود
واقع اند، بطور مثال بعض اوقات در کدام بازار یا کوچه نظر ما برکدام شخص می‌افتد
که بصورت وشکل همراه کدام دوست ما مشابهت دارد، بمجرد دیدن صورت
چنین شخص فوراً صورت همان دوست در خیال ما مصور میشود باطبعاً
استاد را باید در وقت یاد دادن نوشتن حروف تہجی مطابق ترتیب موجوده آن
یاد ندهد، بلکه از حروف مشابه گروه مختلف بسازد، و آن گروه ها را بسطور
ترتیب بدهد که حروف هر یک گروه از نوشته ماقبل خود در ساخت بندریج
مشکل باشند، گروه حروف مشابه ساختن برهمین اصول مبنی است،
چراکه باین قسم آموختن از خیال آمدن یک حرف کدام گروه صورتهای حروف


۱۱۳
متعلقه آنهم بسبب مشابهت آنها فوراً پیشروی ذهن می آیند، خود شما هم
این سخن را معلوم کرده میتوانید که هر چهار حرف ج چ ح خ با هم به بسیا
آسانی آموخته میشوند، وقتیکه بچه ج را یاد بگیرد بعد در این حرف یاد گرفتن
چ برای او آسان میشود، و همینطور در یاد گرفتن ح و خ هم آسانی میشود
حالا شما فهمیده باشید که این طرز جدید یاد دادن حروف تهجی چرا ایجاد
شده است، و این طرز بر کدام اصول نشو و نما یافتن نفس مبنی است
در طریقه تعلیم حال نسبت بطریقه تعلیم قدیم بسیار آسانی و ترمیم شده و باز هم رو
بروز شده میرود، وجه اش اینست که هر قدر بر ما حال نشو و نما یافتن و
بالیدن نفس بچه ظاهر شده میرود مطابق آن در طریقه تعلیم هم اصلاحات شده میرود
در دروس اشیا هم شما دیده باشید که بعض اسباق مقابله هستند، مثلاً سگ
و گربه، اسپ و خر، شیشه و تخته سلیت، تخته چوب و تخته کاغذ و غیره-
انتخاب کردن چنین اسباق هم مطابق همین اصول است.
(۳) قانون اضداد (Law of Contrast) مانند قانون مشابهت،
قانون اضداد هم یک کلان ذریعه ترقی حافظه است، بالخصوص خیالات
حاصل شده را بآوردن پیشروی ذهن بسیار مفید و کار آمد است، ما اول


۱۱۴
بشانشان میدهیم که از ضد کدام شی چه مراد است. یا دو چیز متضاد یکدیگر
کی گفته میشوند. یاد باید داشت که برای اشیای متضاد بودن تقابله
ضروریست، و در دو چیز مقابله وقتی شده میتواند که در آنها فرق و مشاه
هر دو موجود باشد. پس برای ظاهر کردن تضاد در اشیا محض فرق کفایت
نمیکند. بلکه مشابهت هم ضروریست، مثلاً فرق یا تضاد یک نظاره را
از نظارۀ دیگر ظاهر کرده میتوانیم، یا فرق و تضاد یک آواز را از آواز دیگر،
یک قسم روشنی را از روشنی دیگر، علیٰ هذا القیاس، لاکن اینطور کارهی نمیشود
که فرق یا تضاد نظاره همراه آواز، و از روشنی را همراه فلز ظاهر کرده بتوانیم
یک اصول ترقی قوت حافظه اینست که هرگاه کدام خیال نو بپیشروی
ذهن بیاید، خیال متضاد آنهم که تجربه از اول معلوم باشد بهمانوقت بیاد میآید
این قانون ترقی قوت حافظه را قانون اضداد میگویند، برای تشریح این
قانون امثلۀ ذیل بس خواهد کرد، مثلاً یک شخص دراز قدر او به خیال یک مرد
پست قد هم می آید، و از خیال واقع شدن شمالاً و جنوباً سلسله کوهها، دنیای جدید
خیال واقع شدن شرقاً و غرباً سلسله کوههای دنیای قدیم پیدا میشود.
ما برای شما شرایط عام دربارۀ دو کار بزرگ حافظه ذکر کرده ایم یعنی


۱۱۵
واقفیت حاصل شده را در حافظه قائم کردن ؛ و بوقت ضرورت پیشروی
ذهن آوردن! یاد باید داشت که این سخنها برای ترقی حافظه بسیار ضروری
و مفید هستند، قانون مشابهت نه صرف برای ترقی حافظه مفید، کار آمدست
بلکه درتحصیل هر علم ازین مقاصد کلان حاصل میشوند و بسیار فائده میرسند.
نوٹ چند چیز دربارهٔ قوانین تسلسل که دانستن آنها برای مدریس
ضروریست در ذیل تحریر میشود:-
(۱) باعث علاقهٔ خیالات غالباً این میباشد که اثر هر یک تحسس و خیال
بر دماغ چنان میباشد که همیشه قائم میماند.
(۲) در ادراک علاقهٔ خیالات شامل میباشد، اگرچه ما بآن آشنا نمیباشیم،
(۳) از اضداد تصور صاف میشود، بنابرین بوقت تعلیم بچه های خورد
اینقسم را مسلسلاً استعمال باید کرد.
(۴) در قوانین مشابهت و علت و معلول قوای فیصله واستدلال
بکار می آیند، و این قوای تا وقتیکه بچه نه یا ده ساله نشود ترقی نمیکند،
لهذا این هر دو تسلسل یعنی مشابهت و علت و معلول را در میان
بچه های کلان استعمال باید کرد.


١١٦

( ٥ ) در صنفهای کلان باید مدعای مدرس این باشد که طلبا در اختلافات
مشابهت را دریافت کرده بتوانند، یعنی نتائج عام اخذ کرده بتوانند این امرکه
برای دریافت کردن مشابهت هر قدر طلبا که مغز خود را صرف کنند همانقدر
این مشق برای تربیت ذهنی مفید خواهد شد.

( ٦ ) هر علاقۀ خیالات که بهر کدام اصول معقول باشد قوت حافظه را ازان
بسیار مدد خواهد رسید، چونکه در واقعات و خیالات تعلق قدرتی یا منطقی
تاوقتی معلوم شده نمیتواند که واقعات یا خیالات بخوبی فهمیده نشوند.
لهذا مدرس را احتیاط لازم است که هر چه را میخواهد که بچه ها یاد بکنند آنرا اول
بخوبی ذهنشین آنها بکند.
خواص حافظۀ عمده
حافظۀ عمده آن میباشد که دران چهار وصف مفصله ذیل باشد:-
( ١ ) سہولت یا آسانی (Facility) یعنی خیالات بسرعت و آسانی
در حافظه جمع شده بتوانند .
( ٢ ) ضبط Tenacity یعنی خیالات تا دیر در حافظه قائم باشند.
( ٣ ) طراری (تیز فهمی) (Readiness) یعنی بوقت ضرورت خیالات


۱۱۷

فورا پیش ذهن حاضر شوند .
(۴) امانت (Fidelity) یعنے خیالات بی کم و کاست پیش ذهن بیایند
پس حافظۀ همان طالب را خوب باید فهمید که در ان اوصاف فوق موجود
باشد یعنے هرچه او را فهمانده شود فوراً آنرا فهمیده تا دیر یاد داشته باشد
و بوقت امتحان فی الفور درست بگوید.
این خواص برامور ذیل منحصر میباشد
(۱) سهولت یعنے بآسانی علم حاصل کردن بلیاقت ذهنی و قابلیت قدرتی
و استحکام توجه طلبا منحصر میباشد. مدار استحکام توجه بر مناسبت مضمون سبق
و طرز تعلیم مدرس منحصر میباشد .
(۲) برای پیدا کردن ضبط دو سخن لازمی میباشد، اول بوقت درس شوق
طلبا را زیاد باید کرد، دوم هر امری که نشان میدهید باید آنرا مکرر اعاده کنید.
(۳) برای طراری دو شرط لازمیست :—
(۱) علاقۀ خیالات . یاد کردن خیالات صرف بر ارادت مبنی نمیباشد
ارادت فقط هادی شده نفس را سوی آن خیالات میبرد که از انها
نشان آن واقعه خاص یا صداقت پیدا شده بتواند، پس طاقت یادکردن


۱۱۸
بر علاقه‌خیالات منحصر میباشد، خیالات مثل حلقه‌های زنجیر با یکدیگر پیوسته
میباشند، و از یاد آمدن یک خیال، خیال دوم هم یاد می اید .
(۳) اعاده و امتحان _ از اعاده و امتحان گرفتن، هم سر فهمی
(طراری) حافظه را بسیار فائده میرسد، لہذا اسباق را اینطور ترتیب
باید داد، که معلم سبق سابقه را تکرار نموده درس جدید نماید.
(۴) برای حاصل کردن امانت، باید مفصله ذیل را بعمل آرند :-
(۱) صفائی - درک اصلی و مکمل بودن صحت .
(۲) قابلیت قدرتی - حافظه کسی غیر محدود نمیباشد.
این را هم یاد باید داشت که از دو سخن غلطی پیدا میشود، اول از
توجه نکردن بوقت خواندن، دوم از نامکمل بودن حافظه.
زبان و علم
مدرس را یاد باید که معنی زبان علم نیست، اگر طلبا الفاظ را درست بیان
کرده بتوانند از ین امر هم گمان نشود که مطلب آنرا هم ضرور میفهمند، لہذا مدرس باید
بسیار احتیاط کند که طلبا صرف الفاظ را یکا ترتیب، خاص از برنکنند، بلکه
مطلب آنها را هم بخوبی بفهمند، بعض اوقات یادکردن هم ضروری میباشد


۱۱۹
لاکن معنی حفظ (یاد کردن) اینست که معانی و الفاظ هر دو بیک ترتیب خاص
یاد باشند، حالا این را بیان مینمائیم که کدام امور حفظ را یاد باید کرد :—
(۱) اموریکه بذات خود ضروری نیستند، لاکن برای ترقی آینده لازم
میباشند. مثلاً سنه تواریخ، واقعات مشهور جغرافیه، بجای الفاظ
بیقاعده، الفاظ السنه غیره.
(۲) عبارت نظم و نثر که دران خوبی الفاظ یا نفاست و پاکیزگی خیالات
یافته شود، اجزای بزرگ علم زبان دانی دو چیز اند، اول خیالات مصنف
دوم صورت ادا کردن آنها، یعنی الفاظ در خیالات الفاظ موجود میباشند
مثلاً تصویر مصوّر در تصویر، یا تصوّر سنگ تراش در سنگ مرمر، اگر خیالات
والفاظ را از یکدیگر جدا کنید خود عبارت خبط خواهد شد، بنابرین برای فهمیدن
حسن علم زبان دانی طلبا، باید نظم و نثر لازمه را یاد بکنند.
(۳) تعریفات، علوم متعارفه، دساتیر و غیره علم ریاضی، چرا که این امر
ضروریست که اینهمه بالفاظ درست و مختصر حفظ باشند.
(۴) تعریفات اصطلاحات ضروری. بدلیله انها ما واقفیت خود را بطور مختصر
یاد داشته میتوانیم، لاکن بوقت یاد کردن تعریفات مطلب آنها را هم بخوبی


۱۲۰
ذهن نشین باید کرد .
ترقی حافظہ
بچه های خورد ، اشیای نو را بسیار پسند میکنند ، مگر آنها از یک کاره
زود مانده میشوند ، و علیحده علیحده واقعاترا بآسانی یاد میکنند ، طلبای کلان
بر اشیای کم اثر نشین هم توجه خود را قائم کرده میتوانند ؛ واقعاترا مقابله مینمایند
و میخواهند که اسباب آنها را معلوم کنند ـ لہذا بوقت تدریس بچه های خورد
مدرس را باید که اشیای دلچسپ مہیا بسازد ، ساعتهای تعلیمی آنها هم
باید که خورد باشند ، واقعاترا مقابله باید کرد ؛ و چنان مضامین یاد باید داد
که تکرار کردن زود یاد شوند ؛ لاکن بوقت تعلیم طلبای کلان مدرس باید
که خود طلبا، تعلقات علت و معلول و مشابهت را معلوم کنند .
تربیت حافظہ
از پیدا کردن تعلق در خیالات ، و از زیادتی توجه ، و از بکار آوردن قوت
متخیله تربیت حافظه میشود .
( ۱ ) باید که طلبا مشق معلوم کردن تعلقات در خیالات بکنند .
( ۱ ) واقعاترا بطرز قدرتی و منطقی ترتیب باید داد .


۱۲۱
(۲) واقعات مشاهده کرده را با نتائج و اسباب آنها ملحق باید کردند.
(۳) طلبا را باید که واقعاترا مقابله کرده مشابهت و تضاد آنها را علوم
(ب) عادتِ توجه را ترقی باید داد، و از هر ترکیب که توجه قائم شده
میتواند از ان مدد تحفظ هم میشود. مثلاً :-
(۱) بعد از هر بیان ضروری، و بر اختتام سبق بنهایت چابکی از
طلبا سوال باید کرد.
(۲) در اختتام سبق یکی از طلبا را اجازت باید داد که از طلبا دیگر سوال کنند
(۳) طلبا را باید گفت که خلاصه تخته سیاه که مدرس تحریر کرده باشد
نوشته کنند و بعد و خلاصه تخته سیاه سبق خود را در خانه رفته پوره کنند.
(ج) طلبا را باید گفت که خیالات سبق را فراهم کنند، بدینطریق از قوة
متخیله آنها هم کار گرفته میشود، چرا که طلبا را لازم است که برای تخیل حفظ
وقتیکه آنها یاد میکنند در آنوقت تصور اصلی زیاد جاگیر میشود بدینقسم تخیل
برای تحفظ فائدهٔ زیاد میرسد، پس حافظه بر سه چیز منحصر است :-
(۱) ترتیب. (۲) توجه.
(۳) تعلق.


۱۲۲
خلاصه
(۱) عمل واقعیت حاصل کردگی را نگه کردن در ذهن تحفظ میگویند.
(۲) ملکه عمل حاضر آوردن این واقعیت را در پیش ذهن به هنگام ضرورت
استحضار گویند.
(۳) قوائی ذهن را که بذریعه آن اجرای این دو عمل میشود حافظه خوانند.
(۴) از قوانین تسلسل محافظه بسیار مدد میرسد.
(۵) قوانین تسلسل بر سه قسم منقسم است:-
(ا) قانون اتصال. (ب) قانون مشابهت.
(ج) قانون اضداد.
(۶) قانون اتصال هم بر سه قسم منقسم میباشد. یعنی اتصال زمان یا اتصال مکان
اتصال علت و معلول.
(۷) حافظه خوب چهار خاصه دارد:-
(ا) سهولت یا آسانی. (۲) ضبط یا استحکام.
(۳) طرّاری (تیز فهمی) (۴) امانت.
(۸) برای تربیت قوت حافظه سه طریقه بسیار مفید است.


۱۲۳
(۱) پیدا کردن تعلق در خیالات (۲) زیادتی توجه.
(۳) بکار آوردن قوت متخیله
(۹) حافظه برسه (۳) منحصر است:-
(۱) ترتیب. (۲) توجه.
(۳) تعلق
فصل پنجم
قوت متخیله (IMAGINATION)
قوت متخیله چیست
ما عمل قوت متخیله را مجملاً در بیان گذشته روشن نموده ایم، و مثال خربوزه هم
بیاد شما مانده باشد، که هر بچه که خربوزه را ندیده باشد ما چطور خربوزه را بخیال او
جا گیر کرده میتوانیم، همینطور هر بچه که شیر را ندیده باشد و گر به و گوساله را دیده با شد
پس بذریعه این هر دو جانور خیال شیر را در ذهن او پیدا کرده میتوانیم، چرا که شیر
بشکل و صورت بگر به مشابهت دارد و لی از گر به کلانتر و برابر یک گوساله
میباشد. پس بچه از بیان مدرس علیحده علیحده خیال شکل گربه و جسم گوساله را
یکجا فراهم کرده یک شکل نو در ذهن خود میسازد، یعنے شکل گربه را در ذهن در مقام


۱۲۴
کرده آنرا برابر یک گوساله فرض میکند. و بدینقسم خیال یک جانور نورانی شیربا
در ذهن خود قائم میسازد، همینطور چون بچه افسانها را میشنود یا هر طور که قصه
پریها یا جنگ وغیره در کتب میخواند، بهمانقسم تصاویر در ذهن خود میسازد.
این تصاویر بعض اوقات بسیار خوشنما و دلنشین میباشند که از آنها بچه با
خوش میشود، و بعض اوقات بسیار خوفناک میباشند که از اثر بچه خوف بطاری
میگردد، اینقسم تصاویر از شنیدن یا خواندن در ذهن قایم میشوند. لکن
بعض اوقات اینقسم تصاویر ساختگی میباشند مانند تشبیهات و استعاره ها شعرا
آنها در ذهن خود خیال میکنند که آسمان یک گنبد نیلگون ستاره ها بمنزله مروارید در آن
نصب میستند، فی الحقیقت این همه کار های قوت متخیله است، این عمل
ذهن را تخیل میگویند. و بذریعه هر قوت که اینعمل میشود آنرا قوت متخیله مینامند.
اقسام
از بیان فوق معلوم شد که از قوت متخیله ذهن بدو قسم کار میکند:-
( ۱ ) خواندن بیان کدام شی، یا شنیدن ذکر آن از زبان کسی تصویر ذهنی
آن شی میسازد، مثلاً اگر به و گوساله خیال شیر را قائم میکند.
( ۲ ) بمدد ذهن رسا، و مشاهده کامل تحقیقات علمی، اختراعات، تالیفات


۱۲۵
و تصانیف میکند بدین لحاظ فلسفہ دانان تخیل را بر دو قسم منقسم کردہ اند:-
(١) تخیل ترکیبی (Constructive Imagination)
(٢) تخیل اختراعی (Creative or Inventive Imagination)
تخیل ترکیبی ہمراہ تعلیم مکتب بسیار تعلق دارد ، چراکہ طالب علم بدر یعہ این
عمل ذہن معنی الفاظ نو و مطلب عبارت و ہمہ سخنہاے اسباق جغرافیہ
وغیرہ را فہمیدہ میتواند :
تخیل اختراعی و طبیعتبہاے شعرا و فضلا و علمای علوم اعلے بسیار
میباشد کہ بتوسط آن آنہا اختراعات و ایجادت میکنند.
فرق قوت متخیلہ و حافظہ
کار قوت حافظہ جمع داشتن خیالات مختلف و بوقت ضرورت
پیشروی ذہن آوردن ، مراد از خیالات مختلف صرف خیالات حاصل
کردۂ قوت مدرکہ نیست بلکہ اینجا مراد از خیالات قواے عقلیہ است -
و ہر عمل نفس خواہ از قسم علم باشد، خواہ متعلق تأثر و ارادت درین داخل است
قوت حافظہ ہر قسم خیالات نفس را جمع میدارد، در وقت ضرورت پیشروے
ذہن مے آرد ، قوت متخیلہ این خیالات حاضرہ را گرفتہ در آنہا تغییر و تبدل مناسب


١٢٦
کرده از آنها تصاویر ذهنی خود را معلوم قائم میکند، یا بعبارت دیگر قوت حافظه
واقعیت قدیم را بهم میرساند، و ذخیرۀ معلومات سابقه را جمع میکند، و قوت
متخیله این واقعیت را کم و بیش کرده و خیالات مختلف را منتقل نموده تصاویر
اشیا و نظاره های نادیده را در ذهن میسازد، قوت حافظه صرف بخیالات
گذشته تعلق دارد لاکن متخیله همراه خیالات گذشته و آینده هر دو تعلق دارد
طریق تربیت قوت متخیله
اگر کدام بچه شب در اوطاق تاریک تنها گذاشته شود، اگر چه اوچیز
نمی بیند لاکن بازهم ترسیده گریه میکند، وجه انیست که تصاویر مختلف خوفنا
پیش ذهن او می آیند و بر و دهشت طاری میشود، در اصل این اشکال را
قوت متخیله بچه پیدا میکند، چرا که در طفولیت قوت متخیلۀ بچه در تصرف او نمیباشد
خیالات خود بخود در ذهن او می آیند و او آنها را منع کرده نمیتواند، لاکن در پیداشدن
این خیالات کدام باعث عقلی نمیباشد، و این خیالات نه صرف باعث دهشت
و خوف بلکه بعض اوقات ذریعه فرحت و خوشی بچه هم میگردند، مثلا بچه بازیچه
های گلی وغیره را اشیای حقیقی خیال کرده همراه آنها دل خود را خوش میکند
فسانه ها را شنیده خوشحال میشود، اینقسم اشیا از سبب دلچسپی خود قوت متخیله


۱۲۷
بچه را بیدار و اقسام مختلف تصاویر ذهنی انشا میکند که در آنها بچه بی اختیار خومیشود
مدرس نا تجربه کار را باید که قوت متخیله بچه ها را بطور غیر واجب اشباع نشود
بلکه بطور مناسب تربیت آنرا بکند، بتربیت مناسب قوت متخیله صرف در تعلیم
بلکه بر تربیت اخلاق و اطوار او هم بسیار اثر میکند، در آموختن هر مضمون تعلیمی که عمل
این قوت کم و بیش میشود، مثلاً در اسباق زباندا نی، بچه بلهجه درست هما نوقتی
خوانده میتواند، چون او معنی الفاظ مختلف و مجموعی مطلب عبارت را
بطور واضح در ذهن خود جاگیر کرده باشد، و معنی الفاظ و مجموعی مطلب عبارت
همانوقت بخوبی فهمیده میشود، چون طالب علم از قوت متخیلۀ خود کار بگیرد و مطابق
الفاظ تصاویر صحیح در ذهن خود ساخته بتواند. یاد داشتنیست که در وقت
تشریح و توضیح چیز نا معلوم و لفظ نو، مدرس را باید قوت متخیلۀ طلبا را بیدار
کند، تا خیال معنی لفظ را صحیح در ذهن خود جاگزین بکنند.
در اسباق جغرافیه هم برای فهمیدن معنی مختلف اصطلاحات
(جزیره، کوه، غدیر، جنگل، میدان وغیره) و برای قیام خیال صحیح این انظار ها
در ذهن، عمل قوت متخیله لازمیست، از تعلیم این مضمون، قوت متخیله خیلی
تربیت مییابد، مدرس در ابتدا مشاہدۂ اشیای گرد و نواحی را نشان میدہد


۱۲۸
باز بدرد آنها و ذریعه تقریرها و تصاویر دلکش، خیال آن نظاره های قدرتی را
پیدا میکند که در ممالک غیر جود هستند همینطور در تاریخ علم طبیعی سبقهای
دیگر هم ازین قوت بسیار مدد گرفته میتوانیم ، ولی تربیت قوت متخیله
بطور مناسب همان وقت میشود که بواسطه قوت مدرکه بسیار ذخیره علم را
حاصل کرده باشد، و این ذخیره بذریعه قوت حافظه در ذهن او موجود باش
هر قدر واقعیت بچه ها در باره اشیای نواحی زیاد وسیع و صاف و روشن
باشد همانقدر قوه متخیله بجدگی و تیزی کار خود را خواهد کرد، پس برای مدرس
لازم است ابتدا اطفال را عادی سازد که اشیارا بغور معاینه کنند، و بیان
خود او هم باید صاف و دلنشین و واضح باشد، و مضامین کتب درسی
مطابق لیاقت بچه ها باشد، و عبارت آنها صاف و سلیس باشد و در موقع
مناسب تصاویر هم داشته باشد، علاوه بر کتب درسی بچه ها را خواندن
و مطالعه سیاحتنامه ها و کتب سیر و دیگر کتب دلنشین هم ترغیب دهند چرا که
از مطالعه چنین کتب قوت متخیله بچه ها ترقی واثر خوب در اخلاق آنها خواهد کرد
و اعتقاد آنها محکم خواهد گردید، لاکن در انتخاب مینقسم کتب مدرس را باید بسیا
احتیاط کند، زیرا چانکه از مطالعه کتب خوب بر خیالات اثر نیک می افتد،


۱۳۹
همانطور از مطالعۀ کتب بد طبیعت بچه ها خراب میشود طلباء از اثر صحبت بد بخوا
کتب مضامین عاشقانه یا فسانه های بد عادت میگیرند و مطلق پروای
تعلیم مکتب را نمیکند اخلاق آنها هم خراب میشود! یک سخن دیگر هم قابل
غور است که بعض اوقات قوت متخیله از سبب عدم احتیاط مناسب زور میشود
و بدینباعث انسان و همی و دیوانه یا در پنجه تعصبات و توهمات گرفتار میشود
پس هر قدر قوتهارا که درینباب بیان خواهیم کرد باید ترتیب همه آنها طور
شود که همه تابع قوت فیصله و استدلال باشند.
نوت - برای تربیت قوت متخیله مدرس را باید که بر امور ذیل توجه نماید
(۱) ضرورت تربیت قوای مشاهده -
برای ساختن تصاویر ذهنی وجود خیالات لازمیست و برای
حصول خیالات مشاهده کردن ضروریست لهذا مصالح ابتدائی قوت
متخیله بر قوت مشاهده مبنی میباشد. بذرعۀ اشیائیکه مشاهده میکنیم، اشیای را
که ندیده ایم تصور کرده نمیتوانیم لکن بذریعۀ قوت متخیله ما هیچ شی را از نیستی
بهستی آورده نمیتوانیم.
(۲) برای تحریک دادن قوت متخیله مقابله فوائد نمونه ها و تصاویر و تشریحات شفاهی است.


۱۳۰
(۱) در نمونه‌ها خیال کردن رنگ وقد.
(ب) در تصاویر تخیل قد وجسامت ، وبعض اوقات تخیل رنگ هم میشود
(ج) در تشریحات زبانی قد ـ جسامت ـ رنگ ـ وخیال فراهم کردن همه میشود.
(۳) علامات تصاویر ذہنی اعلیٰ، باید که تصاویر ذهنی مثل اشیای اصلی صحیح باشند، واین امر بر صفائی خیالات ابتدائی منحصر است، که انصافاً مثل اشیای اصلی باشند.
(۴) تصاویر ذهنی که طلبا بسازند اوسائل معلوم کردن صحت آنها :- از طلبا سوالاتی باید کرد، وآنها را بگوئید که هر چیز را که ایشان خوانده یا شنیده‌اند بالفاظ خود بیان کنند.
(۵) نتائجی که از کار گرفتن قوت متخیله حاصل میشوند :- اگر از قوت متخیله کار بگیرند سه نتیجه کلان پیدا خواهد شد.
(۱) ساختن تصاویر ذهنی (۲) اختراع ماشین‌ہا وغیره (۳) پیدا کردن تاثرات مذاقی.
(۱) تخیل عقلی بر دو صورت میباشد. اول ساختن تصاویر ذهنی


۱۳۱
بذریعہ بیانات دوم ساختن تصاویر ذهنی بدون کدام امداد خا
باعث ترقی علوم و معلومات علمی همین وسیله میباشد.
(ب) کار قوت متخیله در ایجادات ماشین ها و غیره از خیال کردن
بعمل آوردن ماشین های معلومه، ماشین های جدید ایجاد میشود
(ج) از تخیل مذاقی در فنون نزاکت یعنی شاعری - موسیقی
و مصوری بسیار مدد میرسد.
خلاصه
(۱) تخیل آن عمل ذهنی است که بذریعه آن نفس خیالات گذشته را فراهم
کرده از آنها خیالات نو قائم میکند، و بذریعه هر قوت ذهنی که این عمل میشود
آنرا قوت متخیله میگویند.
(۲) ذکر کدام شی را خوانده یا شنیده تصویر آنرا در ذهن ساختن تخیل کیسی
میگویند، مگر از غور و خوض کردن و مدد مشاهد تحقیقات علمی یا عملی و ایجا
کردن اقسام مختلفه را تخیل اختراعی میگویند.
(۳) قوتیکه خیالات مختلف ذهن را جمع میدارد و بوقت ضرورت آنها را
پیشروی ذهن می آرد آنرا قوت حافظه میگویند، وقتیکه این خیالات را


۱۳۳
کم و بیش کرده تصاویر ذهنی نو و نا معلوم میسازد آنرا قوت متخیله میگویند.
( ۴ ) برای تربیت قوت متخیله سه امر ضرور یست :-
( ۱ ) طلبا را طرز مشاهده کردن درست یاد دادن .
( ب ) دوباره فراهم کردن خیالات را مشق کردن .
( ج ) برای ساختن تصاویر ذهنی نمونه ها - تصاویر - تشریحات
زبانی استعمال نمودن.
فصل ششم
قوت متصوره (CONCEPTION)
قوت متصوره چیست
بذریعه قوت مدرکه و متخیله ما را علحده علحده واقفیت اشیا حاصل میشود
این واقفیت بذریعه حافظه در ذهن جمع میماند و بوقت ضرورت پیشروے
ذهن می آید اگر نقش را پیدا نمودن علم هر شی علحده علحده و باز علم هر شی را
در ذهن نگهداشتن میبود در انصورت شما قیاس کنید که برای نفس چقدر مشقت
پیدا میشد، و بر حافظه چقدر تکلیف می آمد. مثلا بچه هر قدر اسپها را که دیده یا مقدر


۱۳۳
در خانها که مشاهده کرده باشد یا هر قدر کتب که از نظر او گذشته باشد، اگر علیحده صفحه
هر اسپ و هر درخت و هر کتاب در ذهن نگهداشتن لازم میبود، پس بر او
چقدر کار مشکل میشد، و بصدها قسم چیزها را می بینید، پس این ممکن نیست که
تصاویر ذهنی اینقدر اینقدر اشیای بیشمار علیحده علیحده در حافظه بآسانی
جمع شده بتوانند، لذا شمارا نشان میدهیم که نفس بکدام طریقه سهل و اقصت اینقدر
اشیای بیشمار را در حافظه جمع میدارد؛ فرض کنید که در سفر کدام درخت را
از دور می بینید، بمجرد دیدن آن شما میگوئید که درخت بنظر می آید، لاکن
معلوم نیست که درخت چیست محالا ما از شما پرسان میکنیم که شما درخت را
نزدیک رفته ندیده اید، و نه نزد آن رفته برگها و شاخهای از مشاهده نموده اید، با
چطور یکمرتبه گفتید که این درخت است، اگر شما اندکی غور کنید جواب سوال بالا را
خود گفته میتوانید، در اصل حقیقت واقعه اینطور است که چون بچه در ختان مختلفه الاقام را
می بیند، نفس او بمد این مشاهد یک خیال عام در باره درخت قایم میکند، و این خیال عام مشتملبر ان صفاتها
میباشد که در همه درختها یافته میشوند که از مشاهده او گذشته اند، مثلاً در باره درخت
خیال عام بچه این میباشد که درخت بیخ ـ تنه ـ شاخها و برگها داشته میباشد.
بحالت اشیای دیگر هم نفس بچه همین عمل میکند، مثلاً بحالت کتاب خیال او میباشد


۱۳۴
که مجموعه چند ورق چیزی نوشته میباشد، حالا شما خیال کرده میتوانید که از منظره
عمل برای ذهن چقدر آسانی میشود، چرا که بذریعه چند خاصۀ مشترکه یعنی
بیخ-تنه-برگها و شاخها همه درختان دنیا را شناخته میتوانیم و آنها را همراها اشیا
دیگر مخلوط نمیکنیم، همینطور بذریعه دو خاصیت مشترکه یعنی اوراق مجموعه
و چیزی نوشته همه کتب را شناخته میتوانیم، اگر شما قدری دیگر غور بکنید،
برای شما ماهیت معنی لفظ درخت و کتاب زیاد واضح خواهد گردید، لفظ درخت
همان خاصیتهای مجموعه مشترکه را ظاهر میکند که در همه اقسام درختان
یافته میشوند، یا بالفاظ دیگر از لفظ درخت جماعت اقسام درختان تعبیر میشود
همینطور لفظ کتاب جماعت همه کتب را تعبیر میکند ـ و آن مجموعه خاصیتهای
مشترکه را ظاهر میکند که در همه کتب یافت میشود یک مثال دیگر میگویم که
بذریعه آن مطلب ما بدرستی ذهن نشین شما خواهد شد، اقسام مختلفه میزها را دیده
باشید. بعضی بلند ـ بعضی پست ـ بعضی کلان ـ بعضی خورد ـ بعضی مدور
بعضی مستطیل ـ بعضی مربع ـ بعضی چار پایه ـ بعضی یکپایه وغیره ـ حالا
از شما پرسیده شود که میز چیست، شاید شما خواهید گفت که شکل میز مستطیل
و چهار پایه داشته میباشد، لاکن این جواب شما غلط میباشد، چرا که میز مدور هم


۱۳۵
گفت
میباشد و اینهم ضروری نیست که چهار پای داشته باشد بعد ازین شما جواب
که شکل میز مستطیل یا مدور میباشد و پای داشته میباشد، لاکن این جواب هم
درست نیست، چرا که ضروری نیست که شکل آن مستطیل یا مدور باشد، غرضکه
بعد از غور آخر کار شما خواهید گفت جسم مسطح پایه دار را میز میگویند. و این جواب معقول
میباشد، چرا که محض همواری سطح و پایه دو خاصه مشترکه هستند که در همه میزها
یافت میشوند ـ بدریافت کردن این خواص مشترکه شما بسیار خاصیتهای
دیگر را ترک دادید، مثلاً شکل مستطیل ـ شکل مربع ـ شکل مدور ـ چهار پا
یک پایه ـ بلند ـ پست ـ بادامی ـ سیاه وغیره وغیره زیرا این خواص مختصه نیستند
که در همه میزها یافته نمیشوند این عمل ذهن را که بذریعه آن نفس خواص مشترکه
افراد کدام شی را اخذ کرده از آنها یک خیال عام (Ceneral notion) قائم میکنید
آنرا تصور Conceiving) میگویند، و بذریعه همان قوت ذهن که این عمل
میشود آنرا قوت متصوره (Conception) میگویند.
از بیان فوق قوت مدرکه و حافظه ومتخیله ومتصوره را شما بخوبی از هم
فرق و امتیاز کرده میتوانید. فرق بزرگ ما بین سه قوت نخستین قوت متصوره
اینست که در مدرکه و حافظه ومتخیله اعمال ذهن نسبت باشیا علیحده علیحده میباشد.


١٣٦
و در عمل قوت متصوره، نفس اشیای جداگانه یکجا فراهم کرده خواص آنها را
مقابله میکند، و از تقسیم مقابله اقسام عام آنها را میسازد، یا بالفاظ دیگر دریا
اشیا خیال عام قائم میکند، ذهن بچه از تصورات اقسام بسیار پر میباشد، هر لفظ
زبان که کدام اسم عام را ظاهر میکند که آنرا باصطلاح صرف اسم نکره میگویند
فی الحقیقت کدام تصور را ظاهر میکند، چرا که هر یک اسم عام مثلا کتاب،
دوات، شیشه، چوکی، مرد، مایع، نماز، چاقو، ساعت و غیره همان
خواص مجموعه مشترکه را ظاهر میکند که در هر فرد جماعت آن یافت میشود.
در تصور ذهن کدام کدام عمل میکند
شما میدانید که تصویر میز چطور قائم میشود، اول اقسام مختلفه میزها را
معاینه میکنیم، باز آنها را مقابله کرده این امر را معلوم میکنیم که آنها یکجام کدام چیز
بایگدیگر مشابهت دارند - ما صورت - و شکل - و بلندی و رنگ - و پایہ
و چوب وغیرہ را بالکل خیال نمیکنیم، بلکہ صرف صفات مشترکہ آنها را مد نظر میداریم
یعنے پایے و سطح هموار ہر قسم میز، باز این دو خاصیت مشترکہ را یکجا فراهم کرده
یک تصویر عام پیدا میکنیم یعنے سطح هموار که بر پایے ایستاده باشد، آخر کار
ما آنہمہ اشیاء را کہ در آنہا این ہر دو خاصیت مشترکہ یافت میشوند بیک نام خاص


۱۳۷
یعنے بنام میز تعبیر میکنیم، پس در تصویر پنج عمل مندرجه ذیل میشوند:-
(۱) معاینه (Examination) کردن اشیای مختلفه یک نوع، خواه آن
اشیا پیشروی حواس موجود باشند، و عمل ادراک جاری باشد خواه بذریعه حافطه
در ذهن موجود باشند، خواه بذریعه هر دو پیشروی نفس باشند، لاکن این امر
لازمیست که این اشیا بتعداد کافی باشند، وگرنه ممکنست که نتیجه نامکمل بماند، و بر
کل افراد آن قسم حاوی نشود، مثلاً هر بچه که بدون میز مربع یا مستطیل که چهار پایه
داشته باشد دیگر هیچ میز را ندیده باشد خیال عام او درباره میز همین خواهد بود که
یک شئی را که یک تخته چهار کنجه و چهار پای داشته باشد میز میگویند.
نوٹ :- از بیان فوق مراد ما این نیست که ابتداً بر بچه را خیال عام
مکمل دربارۀ اشیا بدهید، بلکه مدرس را باید که درین امر خیال عمر و استعداد آخذه
هم داشته باشد، و اینهم مدنظر بدارد که هر قدر بچه ترقی کرده برود دربارۀ اشیا واقعیت
عائد او هم وسیع شده و دربارۀ آنها خیال عام هم بتدریج مکمل شده برود.
(۲) مشاهده و مقابله کردن اشیا (Comparison) یعنے سخنهای فرق
و مشابهت را معلوم کردن.
(۳) از خواص ذاتی صرفنظر کردن، این عمل ذهنی را تجرید میگویند. (Abstraction)


۱۳۸
(۴) بر خواص، عام توجه کردن، و آنها را در ذهن یکجا جمع نمودن، و از آنها
یک خیال عام قائم کردن، این عمل ذهن را تعمیم Generalisation میگویند
(۵) این خیال عام را بلفظ مناسب یا اصطلاح تعبیر کردن (Naming)
و بذریعه آن در ذهن قائم داشتن، چرا وقتیکه آن شی از نظر غائب باشد
خیال عام آن بذریعه نام در نفس قائم بماند یعنی الفاظ، پیمانه خیالات اند
اگر الفاظ نبودی در انصورت ذخیره معلومات ما بسیار محدود میبود.
طریق تربیت قوت متصوره
چونکه هر قوت از مشق نشو و نما یافته و ترقی میکند. لهذا ازین صاف
ظاهر است که قوت متصوره بچه ها از مشق همان اعمال مختلفه تربیت مییابد
که بذریعه آن ما تصور قایم میکنیم یعنی بذریعه مقابله – تجرید - تعمیم
در تربیت این قوت امور ذیل را مد نظر باید داشت: -
(۱) از سبیکه درباره اشیا خیال عام ما واضح و روشن باشد این امر ضرورتست
که پیشروی بچه ها اشیای اقسام مختلفه آورده شود، و خود بچه ها مقابله و مشاهده
آنها را بکنند مثلاً در اسباق جغرافیه مدرس را باید که از اشیای مناسب نمونه ها
و خاکه ها کار بگیرد، و در اسباق صرف و نحو برای انکه معنی کدام لفظ در ذهن نشین


۱۳۹
طلبا گردد باید آن لفظ را بادیگر الفاظ مشتق و مشابه مقابله کرد، و مدرس خود امثله
بگوید، و بعد ازان از طلبا همانقسم امثله را پرسان کند.
(۲) برای پیدا کردن خواص مختلفه عقل بچه ها زور میندازد، و مدرس صرف
رهنما و هادی شان باشد.
(۳) از مقابله اشیای مختلفه در خواص ذاتی و مشترکه کدام شی خوب تمیز
کرده میشود، و خواص مشترکه را خوب ذهن نشین نمایند.
(۴) تعمیم اینقسم باشد که بر همه افراد حاوی بگردد.
(۵) باید که طلبا بالفاظ خود تعریفات بگویند، ازین مدرس را معلوم خواهد شد
که طلبا خواص مشترک و غیر مشترک اشیا را چقدر فهمیده اند، اگر طلبا تعریف کدام
اسم عام کرده نتوانند، پس مطلبش این میباشد که آنها تصور آن شی را نفهمیده اند.
(۶) برای ترقی قوت متصوره مضامین مفصله ذیل بسیار مفید میباشند:
(ا) سبق خواندن - درین اسباق مدرس سر طلاب خواص مختلفه
اشیای یک نوع را معلوم کرده تعریفات اسمای نکره را خواهد پرسید.
(ب) صرف و نحو - طلبا درین اسباق الفاظ را مقابله کرده و بلحاظ
کار آنها اقسام آنها را ساخته تعریفات اصطلاحات خواهند کرد.


۱۴۰
(ج) جغرافیه ـ درین اسباق پیشتر از اصطلاحات گفتن و تعریفات
پیدا کردن، مدرس پیشروی طلبا نمونه های مختلف نظاره های
طبعی و اشیای مختلف الاقسام را پیش خواهد کرد.
(د) اسباق الاشیا و علم طبیعات ـ در ساختن انواع اشیا و پیدا
کردن تعریفات آنها، مدرس طلبا را رهنمائی خواهد نمود، باید که این کار را
خود طلبا بکنند؛ برای مدرس صرف هدایات و رهنمائی کردن کافیست
اگر کار طلبه را مدرس اجرا نماید بجای فائده نقصان عاید خواهد شد.
خلاصه
(۱) بذریعۀ هر عمل ذهنی نفس خاصیتهای مشترکۀ افراد جماعت کدام شی را
گرفته یک خیال عام قائم میکند، این عمل را تصور، یا تصور کردن میگویند.
(۲) بذریعۀ هر قوت ذهن که این عمل میشود آنرا قوت متصوره میگویند.
(۳) مجموعه خاصیتهای مشترکه افراد کدام جماعت را خیال عام یا تصور میگویند
(۴) ذهن در تصور، اعمال مختلفه ذیل میکند:ـ
(ا) معاینه کردن (Examination) اشیای مختلفۀ یک قسم.
(ب) مقابله این اشیا را نمودن، و سخنهای فرق و مشابهت را


۱۴۱
دریافت کردن (Comparison)
(د) در تجرید یعنے از خواص ذاتی اشیا صرف نظر کردن (Abstraction)
(ر) تعمیم یعنے خواص مشترکه را فراهم کرده از آنها یک خیال عام
پیدا کردن (Generalisation)
(س) این خیال عام را بلفظ مناسب یا با صطلاح تعبیر کردن (Naming)
(۵) از مشق کردن طلبا در اعمال مقابله و تجرید و تعمیم قوت متصوره تربت مییابد
(۶) برای تربیت قوت متصوره مضامین ذیل خیلی مفید هستند:
(ا) اسباق خواندن. (ب) صرف و نحو.
(د) جغرافیه. (ر) علم الاشیا و علم طبیعیات
فصل هفتم
قوت فیصلہ یا عقل (JUDGMENT)
قوت فیصلہ چیست
در بحث قوت متصوره بیان نموده ایم که میان قوت متصوره وقوتها
مدرکه - حافظه و متخیله بسیار فرق کلانست که بحالت قوتها اخیر اعمال ذہن


۱۴۲
درباره اشیا علمی فهمیده میشوند، و در قوت متصوره نفس اشیای مختلف را
فراهم، و خاصیت های آنها را مقابله کرده ازین مقابله، اقسام یا انواع آنها را
میسازد- یا بالفاظ دیگر درباره اشیا خیالات عامه قائم میکند- امثله خیالات
عامه یا تصورات اقسام مختلفه که اول تحریر گشته درج ذیل میباشند، مثلاً میز-
چوکی- جهاز- دریا و درخت- کتاب- سیاه- بلند- نیک- بد- کوه وغیره
این همه تصورات اقسام مختلفه هستند، چراکه این الفاظ اسمای جماعت های
همان اشیا هستند- واز آنها کدام شی خاص ظاهر نمیشود، برعکس این، میز
اوطاق مدیر، یا این میز، دریای کابل، جلال آباد، کوه هندوکش وغیره
این اسمای اشیای خاص هستند- و نتایج قوت مدرکه و حافظه ومخلیه
میباشند، اینها را شما خیالات مفرد اشیای جداگانه گفته میتوانید- حالا شما
فرق ما بین خیال مفرد وتصور، یا خیال عام را هم فهمیده باشید، خیال مفرد
از کدام شی خاص میباشد، و دران همه خواص آن شی شامل میباشند، وتصور
یا خیال عام از جماعت کدام شی میباشد، و در آن همه خواص مشترکه شامل
میباشند که درهمه افراد آن جماعت یافته میشوند، بعد از ساختن انواع اشیای
مختلفه وقائم نمودن خیالات عام یا تصورات- نفس این ترقی میکند که


١٤٣
که ام دو خیال مختلف را میگیرد و هر دورا با هم مقابله کرده مشابهت یا اختلاف
آنها را دریافت میکند، باز آن مشابهت یا اختلاف را در جمله ظاهر میکند—
مثلاً این کاغذ سفید است، این رنگ سرخ نیست، هندوکش کوه است
این میز مدوّر نیست و غیره وغیره—این عمل ذهن را که در خیالات مختلف مشابهت
یا اختلاف ظاهر میکند فیصله میگویند، و بذریعۀ همان قوّتِ ذهن که اینعمل
میشود آنرا قوتِ فیصله یا عقل میگویند: پس قوتِ فیصله همان قوّتِ
ذهن است که بذریعۀ آن دو خیال را باهم مقابله کرده در بارۀ مطابقت یا اختلاف
که در انها است رای خود را قائم میکنیم—امثلۀ فوق صورتهاے صاف
وسادۀ فیصله هستند، زیرا در هر کدام ازان مثالها یک خیال مفرد و نیز در خیال
عام یا تصور مشابهت یا اختلاف بینی را ظاهر کرده ایم—حالا دیگر امثلۀ فیصله را
تحریر میکنیم— طلا فلز است—اسپ جانور است—انسان حیوان ناطق است
برف سرد میباشد—سیارات اجرام فلکی هستند و غیره وغیره—این امثله
از امثلۀ پیشتر اند کے مشکل و پیچیده تر هستند، چرا که در هر مثال هر دو
خیال تصورات یعنے خیالاتِ عام هستند، و ازین سبب در ادراک مشابهت
و اختلافی که در آنها است بر عقل زور زیاد می آید.

شرکت رفیق سه شنبه ۴ ربیع الثانی ۱۳۳۶


۱۴۴
اعمال قوت فیصله
شاید شما این را نفهمیده باشید که در فیصله ذهن کدام کدام عمل میکند، بدیعه
یک مثال دیگر ما این را واضح تر میسازیم، فرض کنید که یک مدرس از طالب علم
این سوال میکند که جهاز کدام کلمه است؛ ظاهر است که اگر طالب علم از معنی
و ماهیت اسم- وفعل- وحرف واقف باشد در ذهن خود اینقسم سوال
و جواب خواهد کرد، آیا جهاز فعل است، نی فعل نیست، چرا که از ین کرد یکه احکام
ظاهر نمیشود، و نه زمانه درین یافته میشود، جهاز حرف هم نیست، لهذا ضروی
جهاز اسم است چرا که این نام کدام شی است - از بیان فوق ظاهر است که
لفظ جهاز ، با هر سه کلمه یعنی اسم و فعل و حرف مقابله شد - در دو صورت
اول نتیجه منفی حاصل شد و در آخر در جهاز واسم مشابهت معلوم کرده اسم را
انتخاب کرده اظهار آن شد که جهاز اسم است، پس دو عمل بزرگ فیصله
مقابله و انتخاب هستند.
علاقه قوت متصوره وفیصله
از امثله فوق درباره فیصله ظاهر است که در هر عمل آن دو خیال با متقابله
میشود و از آنها یک خیال عموماً خیال عام یا تصویر میباشد، برعکس این بعد از


۱۴۵

اندک غور کردن شما را معلوم خواهد شد که در قایم کردن هر تصور یا خیال عام
عمل فیصله یافت میشود، چرا که ما خواص مشترکه اشیا را معلوم کرده نمیتوانیم
تا وقتیکه بواسطه مقابله و انتخاب، خواص ذاتی آنها تمیز نشود، و این کار
قوت فیصله است، مثلاً در ذهن بچه تصور وزن پیدا نمیتوان شد، تا وقتیکه
در اشیای مختلف بذریعه مقابله مطابقت وزنی بودن را معلوم نکند
پس در هر عمل تصور، بودن عمل فیصله ضروریست؛ در حقیقت در هر
عمل تصور عمل فیصله یافته میشود، قوت متصوره و قوت فیصله بواسطه
یکدیگر ترقی مییابند، و ترقی یکی بر دیگری منحصر است.

طریق تربیت قوت فیصله

در ترقی قوت فیصله خیال ذیل را ملحوظ باید داشت:-
(۱) چونکه در عمل قوت فیصله در میان خیالات اقسام مختلفه یعنے مدرکات
و تخیلات و تصورات مقابله کرده میشود، لذا برای اینکه نتایج قوت فیصله
صحیح و قابل اعتبار باشند، ضرور است که در ذهن خیالات بکثرت بود
واضح و روشن و مکمل و صحیح باشند، چونکه خیالات بچه ها محدود و غلط
میباشند، وبدینباعث فیصله های آنها هم غلط و نادرست میباشند،


١٤٦

لهذا مدرس را لازم است که پیشتر از ترقی دادن قوت فاصله قوتهاے
مدرکه وحافظه وتخیله ومتصوره را ترقی بدهد، و در بچه ها این عادت را پیدا
که آنها اشیا را ببینند و مشاهده کنند وبسرعت آنها را مقابله نمایند
وفی الفور راے خود را قائم کنند، مثلاً در اسباق حساب حتی الامکان طلبا
بگویند که فلان سوال بکدام قاعده وچطور حل میشود؟ در اسباق صرف و نحو
پیشتر ازینکه طلب را بگویند که فلان لفظ اسم است یا فعل یا حرف، او
باید که از آنها استعمال الفاظ پرسیده شود وتصفیه این امر هم باید که خود
طلبا بکنند که فلان لفظ کدام قسم کلمه است یعنے اسم است یا فعل .
اسم ضمیر است یا اسم اشاره ؟ لازمیست یا متعدی حرف عطف است
یا حرف جر وغیره ، در اسباق اشیا مدرس را باید که خود طلبا را بگوید که بلحاظ
رنگ وقدر وشکل وغیره اشیا را مقابله بکنند . همینطور در اسباق تاریخ هم
باید طلبا خصائل وطرز حکومت عهد شاهان را بذریعه واقعات مختلفه
مقابله، واز آنها نتایج اخذ نمایند .
(۲) براے مقابله وفکر کردن شی وقت بکارست ، لهذا اگر میخواهید
که نتایج بچه ها صحیح وقابل اعتبار باشند، لازم است که برای مقابله کردن


۱۴۷
خیالات مختلفه و فکر زدن و قائم نمودن رای درباره آنها مهلت کافی داده شود. لاکن اکثر مدرسین برین سخن کاربند نمیباشند، و بمجرد سوال کردن برای جواب بی‌صبر میشوند، یا خود را از محنت خلاص کرده تعریفات و نتایج را سپر طلب طوطی‌وار یاد میکنند، حالانکه مدرس را لازم است که بذریعه امثله بعقل طلبا زور بیندازد، تا خود آنها تعریفات و نتایج را اخذ کنند.
(۳) ترقی بتدریج شود یعنی باید بچه‌ها را موافق عمر و استعدادشان بامتحان و مقابله خیالات مختلفه مکلف سازند مثلاً در اسباق حساب، در آغاز اصول آسان، و در آخر اصول مشکل درس داده شوند.
(۴) حتی‌الامکان جوابات طلبا در فقرات مکمل باشد، طرز جواب گرفتن در جملات مکمل یک اعلیٰ ذریعه ترقی قوت فیصله است، چرا که در هر جمله اظهار فیصله میشود، ولی مدرس را باید اکثر اوقات سوالات را بعبارت خود پرسان کند، و طرز سوال را هم تبدیل کرده برود، تا معلوم شود که طالب العلم جواب را فکر کرده داده است یا نی، و نتیجه این حقیقتاً بمقابله دو خیام مبنی است یا نی.
(۵) مضامین ذیل برای ترقی قوت فیصله بسیار ممد و معاون میباشند:-


۱۴۸
(ا) نوشتن و رسم، طالب علم هر دفعه بوقت نوشتن حرف یا رسم
کردن خط این سخن را می‌بیند که آیا نقل من مطابق اصل است یانی
در ابتدا بچه غلطی خود را بدرستی معلوم کرده نمیتواند، لهذا مدرس را باید
غلطی آنرا بر تخته سیاه ظاهر کند، تا غلطی خود را صاف و روشن بداند.
(ب) مشغله های بازیچه اطفال مثلا کاغذ بریدن - اشیای
گلی ساختن - اشیای چوبی تیار نمودن.
(ج) صرف و نحو بشرطیکه خود طلبا استعمال الفاظ بکنند، احتیاج
این امر شود که در ترکیب فقط الفاظ چیده منتخب کرده شوند، و از طلبا
وجوهات اکثر جوابات پرسیده شوند.
(د) حساب- سوالات عبارتی برای تربیت قوت فیصله
بالخصوص مفید میباشند.
(ر) بازیهای مختلفه- مثلا خیز زدن- توپ بازی کردن، کرکت
تنس متوازی و غیره؛ چرا که در بازیها طلبا این امر را خیال دارند، که
در فلان بازی ضرورت چقدر طاقت است، و از کدام اعصاب کار
زیاد گرفتن است، باینقسم اندازه کردن، طلبا از قوت فیصله خود کار میگیرند


۱۴۹
خلاصه
(۱) قوت فیصله آن قوت ذہنی است که بذریعه آن دو خیال را مقابله کرد
در باره مطابقت یا اختلاف آن رای خود را قائم میکنیم.
(۲) این عمل ذہنی را فیصله کردن میگویند.
(۳) در هر فیصله دو عمل میشود، یعنی مقابله و رای قائم کردن.
(۴) نتیجه این عمل را فیصله میگویند.
(۵) برای فیصله، بودن تصور لازمیست، ولی در هر عمل تصور عمل
فیصله نیز یافته میشود.
(۶) برای تربیت قوت فیصله مدرس را باید امور ذیل را خیال بدارد:-
(۱) تصورات طلبا صاف باشند.
(ب) خود طلبا تصورات را مقابله کنند.
(ج) برای مقابله کردن و فکر کردن مهلت کافی برای طلبا داده شود.
(د) جوابات در فقرات مکمل باشند.
(ر) دلائل جوابات را هم گفته بتوانند.
(۷) نوشتن را می تصور تخلیلی را بندان رقم ا استند.


۱۵۰
فصل هشتم
قوت استدلال (REASONING)
قوت استدلال چیست
بیان قوت فیصلہ یعنے عقل در فصل گذشتہ تحریر شد، حالا قدرے
دربارۀ قوت استدلال بیان مینمائیم، این قوت اعلی قسم عقل است.
بواسطۀ این انسان قابلیت قیام رای و تمیز نیک و بد را پیدا میکند،
و جزو اعظم خصلت اوست، و بهمین واسطہ نام اشرف المخلوقات را یافتہ
در انسان و دیگر حیوانات فرق کلان همینست کہ انسان عقل خود را ہادی میسازد.
و حیوانات پیرو عقل حیوانی خود تکیہ میکنند یعنے در حیوانات مثل انسان یاد قیام کر
و ترقی کردن نیست، عقل آنها محدود بود کم و پیش نمیتواند یا بالفاظ دیگر عمل آنها
از ابتدا مکمل میباشد، آشیانہ مچی ہر قسم کہ در ابتدا بود حالا هم همانطور است برعکس آن
این حالت انسان یکسان نمیماند، چرا کہ همین انسان ترقی کردہ بدرجہ ملائک
عروج میکند، و همین انسان تنزل نموده بحالت بہائم میرسد، این ترقی
تنزل عقل ظاهر است


۱۵۱
است
حال بیان مینمائیم که از ان قوت اعلای عقل یعنی از قوت استدلال چه مراد
و با قوت فیصله چه تعلق دارد، و وسائل ترقی آن چیستند، پیش ازین بیان شد
که از مقابله کردن دو خیال یک فیصله قائم میشود، مثلاً از مقابله کردن طلا همراه
عنصر در هردو مشابهت دریافت میکنیم و بعد از ان اظهار میکنیم که طلا عصر است
و همینطور نقره عنصر است - آهن عصر است و غیره وغیره - حالا شما این همه
امثله را یکجا فراهم کرده ببینید که از انها چه نتیجه می آید، بعد از اندک غور نتیجه برا
معلوم خواهید کرد که همه فلز عنصر میباشند، حالا برین نتیجه غور کنید که اطلاق این
صرف بر همان فلز نمیشود که از مشاهده آنها شما این نتیجه را کشیدید بلکه این نتیجه
عام میباشد که اطلاق این بر همه فلز میشود، ازینقسم نتائج عام این فائده میرسد،
که اشیائیکه هنوز در تجربه ما نیامده اند در وقت دریافت آنها اطلاق این نتائج را
بر آنها هم کرده میتوانیم، یک مثال دیگر هم بیان میکنیم، ما دیده ایم که آب،
شهد و روغن منجمد میشود، که این فیصله ها قائم کرده ایم که آب از سردی منجمد میشود
شهد از سردی منجمد میشود و روغن از سردی منجمد میشود، حالا از یکجا فراهم
کردن این امثله ما برین نتیجه میرسیم که مائعات از برودت منجمد میشوند، این نتیجه
اگرچه بر مشاهده امثله خاص مبنی است، ولی اطلاق آنرا بر همه مائعات میکنیم


۱۵۲
یعنی مائعات دیگرے که هنوز انجماد آنها را ندیده‌ایم، هم درین فیصله داخلند، مثلاً
تیل، سیماب و غیره؛ حالا شما سوال کرده میتوانید که از چنین نتائج غیر مکمل
چه فائده، زیرا ضرور نیست، خاصیتیکه در بعض اشیای یک نوع یافت
میشود، در دیگر اشیای همان نوع نیز یافت شود، بلی این اعتراض شما معقول
است، ما شما را نشان میدهیم که از چنین نتائج غیر مکمل چه فائده حاصل میشود
و چرا آنها در اکثر صورتها بمنزلۀ نتائج مکمل فهمیده میشوند، شما میدانید که هر شیئی را
باعثی میباشد - قوانین قدرت بر یک قرار بوده هیچ تغییر و تبدل در آنها
نمیشود، مثلاً آفتاب همواره از مشرق طلوع میکند، اجسام از حرارت منبسط
و از برودت منجمد میگردند، انسان فانیست و غیر آن، این نتائج مهم مثل نتائج
فوق از مشاهدۀ امثلۀ خصوصی اکثر واقعات قائم گشته، ولی تصدیق نتائج
بر زمانه ماضی و حال منحصر نیست، بلکه اعتقاد کلی ما بر انست که در زمانۀ مستقبل
هم چنین نتائج بظهور خواهند آمد، پس میدانید که اینچنین نتائج عام چقدر
مفید هستند. - این نتائج چنانکه در بادی النظر معلوم میشد غیر مکمل و جزوی نیستند
بلکه مکمل و کلی هستند، چرا که بر قوانین قدرت مبنی میباشند، ولی در قائم
کردن اینچنین نتائج عام بسیار احتیاط بکار است که امثله که از آنها این نتائج


۱۵۳
قائم میشوند در تعداد کافی باشند مثلاً شخصیکه فقط طوطی سبز رنگ را دیده باشد
این نتیجه غلط را حاصل کرده نمیتواند که همه طوطیها سبز رنگ میباشند، چرا که
طوطیها برنگهای دیگر هم میباشند، از نتایج عام اینقسم یک فایدۀ دیگر
حاصل میشود که چون ما اینقسم نتایج عام را قائم میکنیم در حل کردن بعضی
امثله خاص بسیار مدد از آنها حاصل میشود، مثلاً ما این نتیجه عام را یاد داریم
که همه فلز عنصر هستند - لذا چون کدام فلز نو را میبینیم درباره آن هم فوراً
فتوای عنصریت را میدهیم، همینطور همه انسان فانیست ازین نتیجه اخذ میکنیم
که چونکه زید انسانست، لهذا او هم فانیست، همینطور همه مائعات
از برودت منجمد میشوند، ازین نتیجه عام ما این نتیجه میکشیم که شیر هم از سردی
منجمد میشود چرا که شیر مایع است، حالا یکمرتبه بیان فوق را اعاده نمائید میبینید
ما دو قسم نتیجه را ذکر کرده و حالا هر دو را بصورت مکمل تحریر نموده شمارا نشان میدهیم
طلا عنصر است -- همه فلزات عنصر هستند
نقره عنصر است -- شیشه فلز است
مس عنصر است -- بنابرین شیشه عنصر است
آهن عنصر است --

بنابرین همه فلزات عنصر هستند.


۱۵۴

آب از سردی منجمد میشود
شهد از سردی منجمد میشود
روغن هم از سردی منجمد میشود
همه مائعات از سردی منجمد میشوند
شیر هم مایع است
بنابرین شیر هم از سردی منجمد میشود

بنابرین همه مائعات از سردی منجمد میشوند.

زید مرد
عمرو مرد
خالد مرد
........
انسان فانیست
بکر انسانست
لهذا بکر فانیست

بنابرین انسان فانیست.
امثله دست راست را ببینید که هر یک نتیجه عام از فیصله‌های
خاص قائم شده است . لاکن در امثله دست چپ اینسخن نیست که در آنها
اول یک نتیجه عام کشیده شده است که اول از فیصله‌های خاص قائم کرده
شده است با جمله دوم از قسم فیصله است، لاکن نسبت بحمله اول دران
همیشه عمومیت کم یافت میشود، جمله سوم از هر دو جمله اول بطور نتیجه کشیده
شده است با این دو قسم نتیجه را نفس بذریعه قوت استدلال قایم میکند


۱۵۵
پس تعریف این قوت اینطور شده میتواند که قوت استدلال آن قوت است در من
که بذریعه آن ما از مشاهده امثله یا واقعات خاص، نتایج عام را قائم میکنیم
یا از نتایج عام قائم کرده شده دیگر نتایج خاص میکشیم، امثله نخستین را امثله
دلیل استقرائی (Induction) میگویند. و نتایج مستخرجه آنها را نتایج
استقرائی میگویند، همینطور امثله دوم را امثله دلیل استخراجی (Deduction)
یا قضیه (Syllogism) میگویند، و نتایج که از آنها کشیده میشوند آنها را نتایج
استخراجی میگویند، پس استدلال بر دو قسم شد، استدلال استقرائی، و استدلال استخراجی
از مطالعه امثله دلیل استقرائی و دلیل استخراجی معلوم شده باشد که
در امثله دلیل استقرائی از هر کدام امثله نتیجه عام قائم کرده شده است ـ
ولی تعداد مقرره در آنها ملحوظ نیست لاکن حتی الامکان باید تعداد امثله
کافی باشد، برعکس این در هر دلیل استخراجی یا قضیه همواره از دو مثال نتیجه
کشیده میشود، مثال اول را مقدمه کبری (Major Premise)
و مثال دوم را مقدمه صغری (Minor Premise) میگویند.
ارباب فن علم النفس والقوی اعمال استدلال استقرائی و استدلال
استخراجی را بسیار شرح و بسط بیان نموده، و از آنها دو قسم علم یعنی منطق استقرائی


۱۵۶

(Inductive Logic) و منطق استخراجی (Deductive Logic) قائم کرده اند.
در هر قسم منطق بخصوص در منطق استخراجی برای تمیز کردن دلیل صحیح از غلط
چنان قواعد دلنشین ساخته اند که از خواندن آن قواعد و امثله راجعه بآن جبراً
خواهید شد، و چون مضمون آن از فهم شما بالاست بدینباعث ذکر آنرا لازم نمیدانیم.
طریق تربیت قوّت استدلال
برای ترقّی قوّت استدلال امور ذیل را خیال باید داشت:-
(۱) هر یک دلیل استقرائی و دلیل استخراجی مشق کرده شود.
(۲) پیشتر از قائم کردن نتیجه عام در دلیل استقرائی ببینید که امثله کافی
و صحیح گفته شده باشند.
(۳) در دلیل استخراجی این امر را مدّ نظر داشته باشید که هر دو مقدّمه کُبریٰ و صُغریٰ
صحیح باشند، موخّر در مقدّم شامل باشد.
(۴) سخن ضروری و قابل توجّه اینست که شما در کار تعلیم وقتیکه دلیل
می آورید، از طریقه هر دو قسم بطرز عملی واقف شوید؛ ما بذریعه یک مثال
صَرف و نَحو این طرز را واضح تر میسازیم:-
(۱) اینقسم چند فقره را بر تخته سیاه نوشته کنید، زید میخواند، سگ عف عف میکند.


۱۵۷
درخت میروید، گل وازمیشود - بعد از نوشتن این فقرات از طلبا انطور
سوال کنید که خود آنها بگویند که زید لفظ یا کلمه است و اسم یک شی میبا
همینطور باید که معلوم کنند سگ، درخت و گل علیحده علیحده الفاظ یا
کلمات هستند، واسما اشیای مختلفه میباشند، تا این حد طلبا از قوت فیصلہ
یا عقل خود کار میگیرند.
( ب ) حالا این هر چهار فیصله را یکجا فراهم کنید، واین را نشان بدهید که
این هر چهار یعنی زید - سگ - درخت و گل الفاظ یا کلمات هستند
واسمای اشیای مختلفه میباشند.
( ج ) بعد ازین باید که طلباء را اصطلاح گفته شود که دران دو وصف
مندرجه بالا که آنها را خود طلبا دریافت نموده اند شامل باشند یعنی
حالا از اصطلاح اسم طلبا را اشنا بسازید .
( د ) در اخر از طلبا تعریف اسم را پرسان کنید و چیزی را که شما طلبا را نشان
داده اید، اگر بخوبی آنرا فهمیده باشند در انصورت آنها تعریف اسم را
درست خواهند گفت یعنی اسم آن لفظ یا کلمه است که نام کدام شی با
اینطور بر عمل که ذهن میکند آن استقرائی میباشد، وطرزیکه تعریف اسم


۱۵۸
فهمانده شده است آنرا طرز استقرائی میگویند.
حالا طرز استخراجی را شرح میدهیم. یک فقره بگیرید، مثلاً کتاب
بر میز است، از طلبا پرسان کنید که کتاب چه قسم کلمه است؟ البته طلبا
در دل خود فکر میکنند که کتاب یک لفظ یا کلمه است و اسم یک شی میبا
مگر هر کدام الفاظ یا کلمات که اسمای اشیا میباشند آنها اسم گفته میشوند
و کلمه کتاب هم همانقسم است، لهذا این اسم میباشد. حالا شما
فهمیده باشید که این طرز چطور است، در تعلیم هر مضمون ازین هر دو طرز
کار بگیرید در ابتدا طریق استقرائی استعمال کنید و بعد ازان طریق استخراجی
مثلاً بوقت شروع نمودن کدام قاعده حساب مدرس را باید که اول چند
امثلۀ آسان و سهل حل کرده طلبا را بگوید تا آن امثله را با هم مقابله
کنند و مطابقت طریق حل را ذهن نشین آنها کرده قاعدۀ عام پرسان
کند، بعد وقتیکه طلبا قاعدۀ مذکور را بخوبی بفهمند، پس بعد د آن چند امثلۀ
دیگر هم حل کرده شود، اینطور تصدیق قاعده هم خواهد شد و تصور آن هم
در ذهن طلبا پخته خواهد گشت. همینطور بوقت سبق دادن کدام اصطلا
صرف و نحو، مدرس باید که اول جملۀ آسان و سهل را بگیرد که از ان اصطلاح مذکور


۱۵۹
بخوبی تشریح شود، و بعد آنها را با هم مقابله کرده تصور اصطلاح قائم کرده شود
و در آخر نام آنرا نشان داده طلباء را بگوید که اصطلاح را بالفاظ خود تعریف
کنند، بعد از بیان تعریف، مدرس باید چند مثال بگوید که تصور اصطلاح
در ذهن آنها خوب پخته شود، و در آخر بذریعه چند سوال امتحانی مضمون
سبق را اعاده کند.
(۵) غرض اینکه همه قاعده ها و اصول باینذریعه طرز استقرائی آموخته شوند، و در
دلیل هر جائیکه غلطی از طلباء سر زند آنرا مدرس درست کند، و برای
فکر کردن و غور نمودن حوصله آنها را بیفزاید - مضامین ریاضی و صرف
و نحو - اصطلاحات جغرافیه و علم طبعی برای تربیت قوت استدلال
بسیار مفید میباشند.
نوت - در ضمن تربیت استدلال امور مفصله ذیل قابل توجه میباشند:-
(۱) هر عمل استقرائی سه درجه دارد :-
( ا ) معاینه امثله خاص کردن .
(ب) لُب لباب مشاهده این امثله را دریافت نمودن .
(ج) هر چه مشاهده شود آنرا در الفاظ معمولی و عام فهم اظهار کردن .


١٦٠
پس ما دو اصول استعمال میکنیم
(١) از معلوم سوے نامعلوم رفتن (٢) مباد له کردن خاص همراد عام
(٢) طلبا اکثرا از بی احتیاطی نتایج استقرائی را غلط میکشند، مثلاً اگر در
سبقهای صرف و نحو بطلبا یک قسم فقرات گفته خواهند شد، در آنصورت
شاید آنها این نتیجه را اخذ خواهند کرد که فلان کلمه همواره در جمله همان جا می آید،
یعنے در شروع یا در وسط یا در آخر، پس صاف ظاهر است که اینقسم نتیجه طلبا
غلط خواهد بود. لذا مدرس را باید که از امثله مناسب و موزون بطور واضح
ظاهر کند که بعد از ان احتمال غلطی نماند، و بوقت آموختن قاعده های نوطرز
استقرائی امور ذیل مدنظر مدرس باشند :-
(ا) باید که امثله نهایت موزون و واضح باشند.
(ب) تعداد امثله کافی باشد.
(ج) آنها از عقل طلبا بلند نباشند، و از آنها بچه ها بخوبی واقف باشند.
(د) انتخاب آنها به بسیار احتیاط شود و از اقسام مختلفه باشند،
و از آنها احتمال کدام نتیجه غلط نباشد.
(س) اول نتیجه عام را طلبا بالفاظ خود نهایت صفائی بیان کنند.


۱۶۱
بعد ازان مدرس برحسب ضرورت آنرا بالفاظ سهل و مختصر بیان نمود
بخوبی ذہن نشین طلبا نماید : مشق
(۳) وقتیکه ما از طلبا اینقسم سوال پرسان میکنیم که در ان لفظ چرا بیاید، پس
دلیل استخراجی بر سر آنها میکنیم، در چنین حالتہا مقدمۂ کبرے محذوف میبا
مثلاً اگر کدامطالب علم بگوید که زید اسم است و مدرس پرسان کند که ” چرا “؟
پس طالب علم عموماً این جواب میدهد، چرا که این نام است ، اینجا صاف ظاهر ا
که طالب علم مقدمہ کبرے را محذوف کرده است یعنی اینکه تمام نام اسم میباشند
از تجربه معلوم خواهد شد که بسا اوقات از بیان کردن قضیّه بصورت مکمل بسیار
فائده میشود یعنی اینطور که :-
همه نامہا اسم میباشند . زید یک نام است .
لذا زید اسم است .
(۴) از استعمال ہردو طرز واقفیت بان یاد میشود :-
(الف) از طرز استقرائی تصدیق صداقتہاے جدید حاصل میکنیم
(ب) از طرز استخراجی صحت آنہارا اندازه کرده میتوانیم
(۵) با طلبا را دو قسم دلیل آوردن می آموزیم :-


١٦٢
( ا ) در آموختن قاعده ها و تعریفات ،طرز استقرائی می آموزیم.
( ب ) در عمل آوردن قاعده های خاص، و از دریافت نمودن مجو با
جوابات یا چرا ؟ طرز استخراجی می آموزیم.
خلاصه
( ١ ) فیصله ها را با هم مقابله کرده یک فیصلۀ نو حاصل کردن را استدلال میگویند
( ٢ ) هر فیصلۀ نو که حاصل میکنیم آنرا نتیجه میگوید .
( ٣ ) هر کدام فیصله ها را که مقابله میکنیم آنها را مراتب مسلمه ( Data )
یا مقدمات ( Premises ) میگویند.
( ٤ ) نسبت بمراتب مسلمه و مقدمات نتیجه، یا زیاده عام، یا کم عام میباشد.
( ٥ ) هرگاه نتیجه زیاده عام باشد، طرز استدلال استقرائی گفته میشود.
( ٦ ) هرگاه نتیجه کم عام باشد، طرز استدلال استخراج گفته میشود .
( ٧ ) در طرز استخراجی دو مقدمه میباشد، مقدمه کبری و مقدمه صغری .
( ٨ ) ترقی استدلال از مشق استقرا و استخراج هر دو میشود .
( ٩ ) در آموختن اصولها ، قاعده ها و تعریفات باید که دلیل استقرائی بکار
آورده شود ، لاکن در عمل این قاعده ها یا در ادراک وجوهات جوابات باید که دلیل


١٦٣

استخراجی استعمال شود
فصل هشتم
توجّه
(ATTENTION)

توجّه چیست-اقسام قوای عقلیه و اعمال مختلفهٔ آنها در فصول
گذشته ذکر یافته، اکنون این بحث میشود: هرگاه نفس هیچکدام ازین قوی را
بعمل نیارود در انوقت حالت آن چه میباشد، آیا گفته میتوانید که علم بکدام شی او را
مطلق نمیباشد؟ نی-حقیقةً نفس هروقت بیدار میباشد، اگر چه در انوقت
سوی کدام شی خاص متوجه نمیباشد، ولی عموماً از اشیای گرد و نواحی
سرسری واقف میباشد، و چون بسوی کدام شی خاص رجوع کند یا کدام
عمل خاص را شروع نماید از حالت واقفیت سرسری گذشته بسوی آن شی
یا عمل توجّه میکند، نفس باین حالت، باین واقفیت سرسری بیک قسم سکون بود؟
این حال اکثر به و طاری میماند، درینحال باهوش و حواس میباشیم، ولی
بسوی کدام شی خاص طبیعت ما راغب نمیشود، ما این حالت نفس را حال
سکون یا واقفیت سرسری یا آگاهی عام خواهیم گفت، دائره این واقفیت
سرسری یا آگاهی عام بسیار فراخ و وسیع میباشد، چون نفس از واقفیت سرسری


۱۶۴
گذشته بسوی کدام شی خاص توجه کند گویا آن دائرہ وسیع را کم کرده بریک
مرکز می آرد، ما در حال سکون از احوال نواحی خود بالکل بیخبر نبوده، بلکه بقسم
سرسری از آنها واقف میباشیم، وسوی کدام شی خاص طبیعت مائل
نمیشود، بر عکس این هرگاه بسوی کدام شی خاص رجوع کنیم در آنوقت ممکن است
طبیعت ما دران شی اینقدر محو شود که ما را علم اشیای نواحی مطلق نماند-
پس هر قدر دائره عمل واقفیت سرسری کمتر شده میرود بهمانقد راین واقفیت
سرسری تیز تر و عمیق تر شده میرود، لذا نفس بذریعه هر کدام قوت از دائره
واقفیت سرسری خود گذشته و یکسو شده خود را اراده بسوی کدام شی خاص
راغب میسازد آنرا قوت توجه میگویند، برای هر قوت بودن توجه لازمست
مثلاً ما ادراک هیچ شی را کرده نمیتوانیم تا وقتیکه بسوی آن شی خوب رجوع نکنیم
همینطور برای عمل هر قوت (یعنے قوت حافظه متخلیه و متصوره و غیره)
بودن توجه ضرور و لازم است، نه صرف در تعلیم، بلکه در هر عمل تاثر و اراداتهم
بودن توجه ضروریست، ببینید در اثنای جنگ ، بعض سپاهی ها بسیار
زخمی میشوند مگر در انوقت هیچ باک نمیکنند بلکه متواتر جنگ کرده میروند، چرا که
طبیعت آنها یکسو گشته بالکل سوی جنگ مائل میباشد، و چون بعد از اختتام


۱۶۵
چنگ خیالشان بطرف زخم میرود، دردو تکلیف محسوس میشود، از بیان فوق
ظاهر است که برای هر عمل نفس وجود توجه خیلی ضرور است.
Voluntary attention.
Involuntary attention. توجه ارادی و غیر ارادی
در بچه‌های خورد طاقت ارادی بسیار کمزور میباشد، لذا آنها خود بخود بچندان
توجه کرده نمیتوانند، اشیای خارجی بسبب نو بودن و خوشنمائی، طبیعت آنها را
خود بخود جلب میکند، مثلاً بچه که نا آرام شده گریه میکند اگر در دست او کدام بازیچه
یا چیزی خوردنی بدهید فوراً گریه را گذاشته سوی بازیچه یا چیز خوردنی متوجه
خواهد شد، حالا اگر بازیچه را از و گرفته بجای آن کدام چیز دیگر بدهید سوی همان
توجه آن مائل خواهد شد، وجهش اینست که از سبب قوی نبودن اراده نفس او
بر یک چیز خاص توجه خود را بدرستی قائم کرده نمیتواند؛ این را توجه غیر ارادی
میگویند؛ توجه بچه‌های خورد عموماً غیر ارادی میباشد، همین توجه غیر ارادی
رفته رفته تکمیل رسیده بصورت توجه ارادی نمایان میشود - یا بالفاظ دیگر بچه
در ابتدا توجه خود را بر یک چیز خاص مدت اندکی قائم کرده میتواند، لاکن رفته رفته
ترقی کرده در اراده او چنان تقویت می آید که باختهای متواتر میتواند یک
چیز قیام توجه نماید گویا توجه وی توجھی در اختیار خود او میشود، این توجه را توجه


١٦٦
ارادی میگویند، و در حقیقت توجه اصلی همینست، با یک مثال دیگر دربارۀ
توجه ارادی و غیر ارادی بیان میکنیم، فرض کنید بر تخته سیاه چیزی مینویسیم
در انوقت یک طالبعلم تخته سلیت خود را بر فرش می اندازد، صدای
افتادن تخته سلیت را شنیده بی اختیار از تحریر باز میمانیم و روی خود را
گشتانده باعث آن صدا را معلوم میکنیم، پس یک لخت بازماندن از تحریر
و رجوع نمودن بسوی صدا از اختیار ما بیرون بود، اینرا ما مطلقاً اراده
در آن نداشتیم، لهذا توجه ما غیر ارادی بود، لاکن گشتاندن رو و دریافته
نمودن باعث آن از اختیار یست، چونکه توجه کردن ما بر ارادۀ ما متکی بود.
بنابرین توجه ما توجه ارادی بود، همینطور در خواب کدام صدا را شنیدن و بیدار
شدن هم مثال توجه غیر ارادی میباشد.
خواص توجه
خواص توجه قرار ذیل میباشند :-
(۱) تیزی یا استحکام، یعنے توجه را اینقدر زور دهند که نفس یکسو شده
بالکل قائم گردد.
(۲) قیام یا استقلال، یعنے مدت متمادی و متواتر توجه شود.


۱۷۶

(۳) سرعت یا طراری رجوع نفس است بچیز دیگر بعد از انکه مدت مناسبی
بچیزی توجه کرده باشد، این هر سه خاصه برای توجه خوب ضرور
ولازمی هستند، بعضی طلبا دیده میشوند که در توجه آنها اوصاف
استحکام و استقلال میباشد. لاکن طراری نمیباشد یعنے انها بسوے
همان مضمون که بطبیعت آنها مانوس باشد توجه میکنند، و بمضامین
دیگر اصلا توجه نمیکنند. برعکس این در توجه بعض طلبا وصف طراری
از حد اعتدال زیاده بوده وصف استحکام و استقلال در آنها نمیباشد
نتیجه این میشود که آنها در مدت کم بر همه مضامین عبور میکنند، چونکه
بر هیچکدام توجه نمیکنند، بنا برین هیج مضمون بیاد شان نمیماند.

طریق تربیت توجه
عادت توجه از مشق پیدا میشود، لذا مدرس را باید که هرگز جلدی نکند
و برای پیدا کردن این عادت امور ذیل را مد نظر باید داشت:-
(۱) حتی الامکان مدرس باید که باستعمال اشیا - تصاویر - نمونه ها
و از خاکهای تخته سیاه حواس طلبا را بیدار کند، اینطور آنها
خود بخود توجه خواهند کرد.


١٦٨
(٢) طرز تعلیم دلچسپ و قسما قسم باشد - مدرس باید که طریقه های تقریری
و سوال و جواب را مخلوط کرده استعمال کند بعد از درس آنرا
بر تخته سیاه یا زبانی اعاده نماید.
(٣) چند ترکیب عملی را هم بکار باید آورد مثلا تبدیل کردن نمبرها سوال
کردن و جواب گفتن طلبا ما بین خود با معنی الفاظ مشکل را پرسان
کردن، مقابله مشق هجا یا مانند آن دیگر طرز دلکش استعمال کردن.
(٤) بعد از اوقات مناسب مضمونرا تبدیل باید کرد، ترتیب مضامین
چنین باشد که مشق حمله قوای ذهنی شود، مضامین مشکله در وقت
تازگی و دم راسی طبیعت طلبا تعلیم شود یعنی در آغاز مکتب یا بعد
از تفریح و بازی.
(٥) از جذبات و میلانهای ذیل هم کار باید گرفت :-
شوق تحصیل تعلیم - همدردی - شوق کار کردن - شوق تعریف
حاصل کردن - رشک و شوق سبقت بردن بر دیگران.
نوت :- این جذبات و میلانها در باب ضبط مدرسه بتفصیل
ذکر یافته.
حصه
علم التعلیم
پروگرام تفریحی


١٦٩
(٦) بعض اوقات برای پیدا کردن توجه مدرس را مشکلات ذیل پیش می آیند
لذا مشکلات و تدارک آنها را در ذیل بیان میکنیم :-
( ١ ) بعض طلبا بسیار کمزور میباشند، لهذا توجه کرده نمیتوانند،
ازینقسم طلبا باید کار کم بگیرند، و آنها سرزنش هم نشوند.
(ب) بعض طلبا بزدل میباشند، و عموماً باعث اینست که طالب علم را
نه بر لیاقت خود و نه بر مدرس اعتبار میباشد، پس حتی الامکان همراه
اینقسم طلبا باید بنرمی سلوک شود، و لازم است از آنها سوال آسان
پرسیده شود، تا بر جواب دادن دست حوصلهٔ آنها نه یاد گردد.
( ج ) بعض طلبا از سبب هوشیار بودن بسیار تیز و طرار میباشند،
و بدون فکر کردن و فهمیدن جواب میدهند، باید از ینقسم طلبا سؤالاً
مشکل کنند، تا کسر عجب و غرور آنها شود .
( د ) بعض طلبا قدرۀ سست میباشند، پس مدرس باید غور کند
که آنها را بکدام مضمون انس است.
( ٧ ) خیال چند امور خارجی هم لازم است ، زیرا که نفی انها توجه قائم نمیماند :-
( ١ ) در اوطاق تعلیم انتظام روشنی ، هوا و حرارت باندازه معقول باشد


۱۷۰
(ب) در جماعتها گرد و نواحی شور و غلغه نباشد.
(ج) جدول انضباط اوقات بطرز درست باشد.
تنبیه برای تربیت توجه امور مفصله ذیل را مد نظر باید داشت:-
(۱) برای پیدا کردن توجه چهار درجه میباشند :-
(۱) وقتیکه مدرس بار بار به حواس طلبا زور انداخته توجه قائم میکند
آن صورت توجه غیر ارادی میباشد.
(ب) آن حالتیست که مدرس بطرز آموختن مضامین مختلف
اعتماد مینماید، و در صورت عدم توجه طلبا تدارک نا آرامی آنها را میکند
(ج) حالتیست که مدرس بعضی ترکیبهای عملی را بکار می آرد
و در طلبا رشک پیدا کرده خواهش کار کردن آنها را زیاد میگرداند
(د) آخر، و عالیترین همان حالت است که مدرس در طلبا خواهش
مفاد علم، و خیال فرض را پیدا میکند و زیاد میگرداند.
(۲) هر قدر توجه ارادی بر توجه غیر ارادی غالب شود همانقدر در ترقی
قوای دیگر مدد حاصل خواهد شد.
(۳) بر نفی توجه خاتمه تعلیم میباشد، در تعلیم دو عمل میباشند، یعنی آموختن،
[Margin Text]
۱۶۰۰
محصلین
محرر النسیم
جزایزینی


۱۷۱
و خواندن، و مدعا آنست که معلم و متعلم هر دو از فکر خود کار میگیرند، نصب العین
هر دو یکی میباشد، پس تعلیم در همان وقت درست میباشد که طلبا بر مضمون
سبق خود متوجه باشند، و هر وقت که نمی توجه آمد همان وقت تعلیم خاتمه مییابد
(۴) بر قوانین ذیل عمل باید کرد :-
(ا) طلبا بترتیبی بنشینند که همه اشیا - نمونه ها - تصاویر خاکہا
تخته سیاه و غیره را بخوبی دیده توانند .
(ب) نقشه انضباط اوقات مبنی بر اصولات درست باشد یعنی
درازی اسباق موافق استعداد طلبا باشد، و مضامین بطوری
ترتیب یابد که از قوای مختلف ذهنی کار گرفته شود، مضامین مشکله
در وقتیکه دماغ طُلّاب تر و تازه باشد درس داده شود.
(ج) باید کار تعلیم موافق استعداد طلبا مشکل یا آسان کرده شود
(د) هرچه طلبا را بیاموزید، حتی الامکان از فوائد عملی آن مضمون هم
آنها را آگاه بسازید یعنی استعمال قاعده های حساب، فوائد صرف
ونحو - تعلق علم طبیعات و غیره همراه کارهای روزمره ما .
( ر ) در تعریف طلبا احتیاط لازم است، قابلیت فطری چندان


۱۷۲
تعریف ندارد بلکه سعی و کوشش طلبا لایق تقدیر و تحسین میباشند
(س) هرگاه کدام طالب علم به یک مضمون خاص شوق داشته
صرف بر همان مضمون توجه نماید باید سلسله جنبان شوق او بطوری
شود که در مضامین دیگر که کمزور است هم کوشش و محنت آغاز نماید
(ط) از احوال طلاب خوب واقعیت پیدا کنید، با کمزوران
حلیم شوید، بدلانرا حوصله افزا گردید، و طلبای مغرور را نفهمانید
و طلاب سست را محرک چستی شوید.
(ت) هرگاه جماعتی بدرسی کم توجهی نماید سبب آنرا معلوم نموده
در ازاله آن سعی کنید، یعنی ممکن است هوا خراب شده باشد یا طلبا
بیک قسم نشسته مانده شده باشند، یا مضمون سبق خیلی آسان یا بسیار
مشکل خواهد بود، یا تقریر شما از فهم طلاب بالاتر است یا تقریر دراز
کرده طلبا را مجال سخن زدن نداده اید. بهر حال یقین بدانید
که ضرور کدام باعث کم شدن توجه شده است و باعث را معلوم نموده
آنرا دفع کنید. خلاصه
(۱) توجه عبارتست از انکه خیالات را از دیگر طرف بکلی یکسو کرده بر یک


۱۷۳

شی خاص قائم سازند.
(۲) توجه بر دو قسم منقسم است، ارادی و غیر ارادی.
(۳) توجه غیر ارادی همان حالت نفس است که صرف از تحریک شی خارجی پیدا میشود
(۴) توجه ارادی همان حالت نفس است، که نفس تحریک کدام خواهش
همه خیالات خود را بیک طرف راجع میسازد.
(۵) توجه ارادی، بر توجه غیر ارادی رفته رفته غلبه مییابد.
(۶) برای پیدا کردن عادات توجه امور ذیل را مد نظر باید داشت:-
(ا) تحریک مدرس موافق استعداد طلبا.
(ب) بجواب این تحریک کوشش طلبا.
(ج) بوقوع آمدن عمل فوق، بزودی و باقاعده.
(۷) درس بی توجه امکان پذیر نیست، چرا که در تعلیم دادن یا درگرفتن هم معلمات
و طلبا بدون توجه چیزی یاد گرفته نمیتوانند.


۱۷۴
حصّه چهارم
تربیت اخلاق
فصل اول
مدعای تربیت اخلاق، تأثرات - خواہشات - ارادات
نفس واحد است
پیشتر از فهمیدن مدعای تربیت اخلاق ذہن نشین کردن تصوراتی است
تأثرات - خواہشات - محرکات و ارادت ضروریست، یاد شما باشد کہ
نفس ما واحد میباشد تجزیہ و تقسیم پذیر نیست، طریقہ ہای مختلف کہ بعمل آن
نفس بحقایق اشیا وقوف مییابد، آنها را قوای عقلیہ مینامند، پس این قو
صرف ظہورات قوّت عقلی ہستند.
رنج و راحت
علاوہ از ظہورات عقلی نفس را دیگر ظہورات ہم میباشد، یعنے در نفس
قابلیت محسوس کردن و فکر نمودن میباشد، ما بذریعہ امثال این را تشریح میکنیم
اگر شما کدام منقل گرم را مس کنید فوراً تکلیف محسوس میکنید، وجدانش را نفس


۱۷۵
خواهد گفت که سطح گرم منقل را انگشتهای مس کرده بودند، و چون در موسم سرما
باعث سردی، دستها یخ میکنند. در وقت بردن پیش آتش خوشی محسوس
میشود، همینطور اگر کدام شی تلخ را بر زبان بمانیم در ذائقه بد میخورد، لاکن از
خوردن شیرینی فرحت حاصل میشود باید بدارید که علاوه برین تاثرات که
بر جسم از اثر اشیای خارجی پیدا میشوند، در نفس تاثرات دیگر هم پیدا میشود.
از امر وحشت خیز خوف معلوم میشود، و اگر کسی نقصان ذاتی بکند دل او را
غصه میگیرد. همچه کدام شخص را ابتلای مرض دیده رحم و ترس می آید.
اشیای خوبصورت و خوشنما را دیده در دل تعریف و تحسین پیدا میشود
و بد نما و بد شکل را دیده در دل نفرت پیدا میگردد، اینقسم تاثرات از اسباب
خصوصی خود بخود پیدا میشوند، و همه تاثرات یا راحت بخش میباشند یا رنج آور
تعریف تاثر
پس تاثر همان حالت راحت بخش یا رنج آور نفس است که از وجود
کدام سبب خاص پیدا میشود، این امر ظاهر است که قوای عقلیه عمل خود را
کرده میروند، لاکن تاثرات صرف کیفیات نفسانی هستند چرا که ما یاد میکنیم
خیال میکنیم و فکر میکنیم وغیره وغیره- لاکن ما را راحت حاصل میشود یا رنج میرسد


١٧٦
وغیره وغیره، بعد ازین شما را اینهم معلوم خواهد شد که ارادت ہادی قوای
عقلیه میباشد، لاکن راحت تماماً بر تاثرات قبضه کرده نمیتواند.
خواہش
از بیان فوق معلوم میشود که تاثرات، یا راحت بخش میباشند یا تکلیف آور،
ویا هر تاثر راحت بخش محرکی میباشد مقتضی دوام آن کہ از هر کاریکہ آن تاثر
پیدا میشود آنرا جاری بماند، مثلاً از نشستن نزد آتش در زمستان تاثر راحت بخش
گرمی و تحریک نشستن در پیش آن پیدا میشود، تا همان تاثیر راحت بخش همچنان
جاری بماند. وبرعکس باهر تاثر رنج آور محرکی میباشد مقتضی ازاله ہمان تاثّر،
مثلاً از مساس منقل گرم تاثر تکلیف آور و محرک ازالۀ آن کہ عبارت است
از دور کردن دست از نزدیک منقل پیدا میشود، پس خواہشات تحریکات
کورانہ یعنی همان کیفیات نفسانی هستند که انسانهابرای اقدام کردن،
بافعال محرک میگردند، و ہموارہ از تاثرات پیدا میشوند، خواہ باعث تاثر
کدام چیز خارجی باشد خواه کدام خیال. مثلاً بر آسمان ابر نمودار میشود و فی الفور
درخشیدن برق وصدای رعد پیدا میگردد، این را دیده خیال باران یا ژاله
پیدا میشود وخوف تر شدن در دل طاری میگردد و آخر کار خواہش حفاظت


۱۷۷
در دل پیدا میشود یا در دل طالبعلم خیال پیدا میشود که در امتحان اول بر آیم
ازین خیال در دل او بسیار خوشی پیدا میشود، و آخر الامر بآحاصل کردن
این خوشی خواہش اول برآمدن پیدا میشود.
ارادت طاقت انتخاب کردن نفس
ما برای کردن کدام کار خواہش میکنیم، ولے نتیجہ لازمی این نمیباشد
که ما آن کار را بالضرور بکنیم، مثلاً خواہش شیرینی خوردن در دل پیدا میشود
ولی از نتیجہ سوء ہضم اندیشه خواہش پرہیز کردن از شیرینی ہم در دل
پیدا میشود، حالا تکمیل یکی ازین هر دو خواہش بارادت منحصر میباشد،
پس ارادت آن طاقت آزاد نفس است که بذریعہ آن، نفس از ما بین
خواہشات مختلف ہمان خواہش را منتخب میکند که تکمیل آن میخواہد
این خواہش منتخب را محرک میگویند، پس نفس بوقت کار گرفتن از ارادت
اکثری اندیشد که کدام خواہش را محرک افعال خود بگرداند، مثلاً فرض کنید
در دل سه خواہش پیدا میشود :-
(۱) برای عیادت کدام دوست رفتن. (۲) اشتراک کدام جلسہ.
(۳) نوشتن خطوط ضروری ہے، ولی از سبب کم فرصتی ازین ہر سہ خواہش


۱۷۸
صرف یکی را پوره کرده میتوانم، حالا سوال پیدا میشود که مطابق کدام خوابش
عمل نمایم؟ خواهش اول از همدردی پیدا میشود. دوم بياعث تفريح اخلاقی
سوم از سبب انجام یک کار ضروری - حالا درین امور سه گانه غور
وخوض نموده قوت ارادت ما فیصله مینماید که از میان این هر سه فلان کار
ضرور است، و این لحاظ را مد نظر داشته فیصله میکنیم که فلان خواهش محرک
کار ما خواهد شد.
ارادت طاقت که نفس را پیش میبر
ارادت نفس را پیش میبرد، کار ارادت انتخاب خواهش خاصی نیست
بلکه ارادت هر قوت را که برای تکمیل آن خواهش ضروری میباشد بسوی
تکمیل همان مقصد مطلوب می برد، توپ بازان بذرایعۀ ارادت به تنها همچه
فیصله میکنند که با توپ بازی خواهیم نمود، بلکه ارادت درین امر هم رہنما
و ہادی آنها میشود که دستها و چشمها و مختلف اعصاب ضروری را چطور
و بکدام موقع بکار بیارند - در جمله عملها غور و خوض ارادت، ہادی همه
قوای عقلیه میگردد، فیصله - سعی و کوشش و غیره الفاظ مرادفند که تحریکاتی
ارادت را ظاهر میکنند، ازین، ما این امر را معلوم کرده میتوانیم که تعلیم و تربيت

۱۲۰۰
نصف
عرایض
شرکت رفیق


۱۷۹
نتیجه همان کوشش ارادیست که بار بار تکرار شود.
عادت و خصلت
چون ما کدام کار را بار بار میکنیم، رفته رفته بدون کوشش و غور و خوض
کردن، ما را قابلیت سر انجام آن کار حاصل میشود و هرگاه موقع آن کار
می آید برای سرانجام آن میلان زیاد و طبیعت یافته میشود، در صورتها
خصوصی همین میلان بزرگ را در تکمیل کدام کار عادت میگویند، هرچه
انسان میکند و می اندیشد بیشتر برعادت او منحصر میباشد. پس اگر عادت
خوب دارد، او سخنهای درست می اندیشد و کارهای درست میکند:
یا بالفاظ دیگر، هر قسم که عادات او میباشند از همان خصلت آنشخص معلوم
کرده میشود. بنابر این انسانرا بعض اوقات «نتیجه عادات» مینامند،
لذا ما خصلت انسانرا مجموعه عادات گفته میتوانیم.
تربیت اخلاق
این امر را معلوم کرده ایم که خصلت انسان بر عادات، و عادات او
بر افعال، وافعال او بر خواهشات، و خواهشات او بر تاثرات منحصر میباشند.
حالا خواهش ما اینست که طلاب تاثرات راحت بخش را با فعال درست


۱۸۰
منسوب کنند، تا هر چیز درست و خوب باشد ایشان خواهش همان چیز نمایند
و برهمان عمل کنند. پس همان شعبۀ تعلیم که طلبا را قرار مدعای ما همین نوع
تربیت داده آنها تاثرات راحت بخش را با فعال درست منسوب کنند،
افعال پسندیده خواهش کنند، عادات نیک پیدا کنند، و خصائل خوب
فرا گیرند آنرا تربیت اخلاق میگویند.
ضرورت تربیت اخلاق
سابق بیان نموده ایم که ذهن انسان سه قسم عمل میکند، و در هر کار او
این سه عمل یعنے تعلم - تاثر - و ارادت کم و بیش یافته میشوند، تعلم یعنے
از ترقی دادن قواے عقلیہ ما تربیت عقلی انسا را میسلیم، لاکن خدایتعالیٰ
انسانرا نه فقط عقل وفهم عطا نموده بلکه همرا ه آن تاثرات هم عطا کرده،
و برهمین تاثرات مدار رنج و راحت است، انسان بذریعۀ تاثر بادیگران
همدردی کرده در رنج و راحت شریک شده میتواند، اگر تاثرات نبودے
در همه کار های او بی اعتنائی یافته میشد حقیقتۀ دل و تاثرات اوست
که روح هر کار است و بس ۔ پس ترقی دادن اعمال تاثر و ارادت بسیا
ضروریست، و چنانکه برای تربیت عقلی درست کردن تعلم ضروریست


۱۸۱
همچنان برای تربیت اخلاقی پیدا کردن تاثرات نیک و خرم قوت ارادت
لازمی میباشد.
تربیت اخلاقی و علاقه آن با تربیت عقلی و جسمانی
برای تربیت اخلاقی تربیت عقلی ضروریست، چراکه بنای اخلاق
خوب بر عقل و فهم میباشد. برعکس این اگر تربیت عقلی کدام شخص شده و تربیت
اخلاقی او نشده باشد یعنی بذریعه عقلی در نیک و بد تمیز کرده میتواند روی
بر ان عمل نمیکند و کارهای نیک نمینماید. پس در میان او و حیوان هیچ فرق
نبوده حالش بعینه اینطور میباشد مصحح چارپایی بروکتابی چند
برای تربیت جسمانی هم تربیت اخلاقی لازمیست، چرا اگر تربیت اخلاقی نشود
انسان بکارهای بد اقدام خواهد کرد و ازان جسم او را نقصان خواهد رسید بمشکافات
شاقه گرفتار خواهد گشت و ذلیل و خوار خواهد شد. برعکس همراه تربیت اخلاقی
بودن تربیت جسمانی هم ضروریست، چرا شخصی که ضعیف باشد عموماً بیدل
و عاجز میشود، شخصی که اکثر بیمار باشد نازک مزاج وزودرنج میشود و نه به هیچ چیز
دنیا بنظر او خوب معلوم میشود و نه از هیچ کار لذت بر میدارد، بنابرین تربیت
اخلاقی او نیز کامل نمیشود، علاقه تربیت عقلی و جسمانی سابق ذکر یافت


۱۸۲
پس تربیت های سه گانه بهم رابطه دارند.
خلاصه
(۱) نفس واحد است تجزیه نمیشود، تعلم - تاثر و ارادت صورتهای
مختلف عمل ذهنی هستند.
(۲) حالت رنج آور یا راحت بخش نفس تاثر میباشد.
(۳) حالات راحت یا رنج که از اثر اشیا پیدا میشوند آنها را تحسسات
(Sensations) میگویند، و حالات راحت بخش یا رنج آور دکه از خیالات
علم پیدا میشوند) آنها را جذبات یا تاثرات (Emotions) درجه اعلی میگویند
(۴) ازین حالتهای راحت بخش یا رنج آور، تحریک افعال میشود،
و این تحریکات را خواهشات میگویند.
(۵) بسیار خیالات در دماغ میگذرد و از انها بسیار خواهشات پیدا میشود
(۶) ارادت از خواهشات مختلفه یکی را برای تکمیل منتخب میکند.
(۷) این خواهش منتخبه را محرک (Motive) میگویند
(۸) ارادت برای تکمیل خواهش منتخبه خود قوای ذهنی و جسمانی را
بسوی افعال خاص تحریک میدهد، تا آن خواهش را تمام کند.


۱۸۳
(۹) از تکرار افعال عادات قائم میشود.
(۱۰) و از مجموعه عادات خصلت قائم میگردد.
فصل دوم
تأثرات
اقسام تأثرات
تاثرات - محرکات و اراده اجمالاً در سابق ذکر یافته و فرقی که در
مابین اینها است فهمیده باشید - حالا هر کدام را مفصلاً ذکر میکنیم -
تاثرات دو قسم میباشند :-
(۱) تاثراتی که بر جسم ما از اثرهای اشیای خارجی پیدا میشوند
مثلاً از بوئیدن گل، از شنیدن آواز، اثر گرمی یا سردی بر جسم وغیره،
همچو تاثرات را، تاثرات حسی یا محسات میگویند - طریق تربیت اینها
بعینه همانست که در تربیت حواس بیان شد.
(۲) تاثراتیکه از تصورات مختلفه پیدا و بر ذهن اثر میکنند، مثلاً خوف
غصه - رنج - خوشی - همدردی - محنت - نفرت وغیره در تربیت اخلاقی


۱۸۴
خصوصاً از همین قسم دوم بحث رانده میشود، این تاثرات برسه قسم بزرگ منقسم میشوند.
(۱) تاثرات ذاتی (Personal feelings) اظهار اینها بیشتر در طفولیت و از سبب حفاظت ذاتی، و نشو و نما یافتن بچه بظهور می آیند، اینها همراه رنج و راحت، حاجات و بهبودی عام هر فرد بشر تعلق دارند، بچه عموماً در همین تاثرات محو میماند، خوف- غصه- نفرت چستی- چالاکی، همسری- رشک، تعریف- عزت- میلان انعام حاصل کردن، همه از قبیل تاثرات ذاتی میباشند.
خواص تاثرات ذاتی- در باره این تاثرات امور ذیل را مد نظر باید داشت.
(۱) اظهار تاثرات ذاتی زیاده تر در طفولیت میشود، بچه خرد در هر کسیکه اشیای خوردنی یا بازیچه بدید طرفدار او میشود و همراه او محبت میکند.
(۲) اثر آنها تیز و بسیار زور میشود، طفل بالکل در قبضه آنها می آید، در تنهائی یا بدیدن کدام حیوان اجنبی طفل بخود شده گریه میکند و در جسم او لرزه پیدا میشود، و جهش انقباضیه ارادی او


۱۸۵

بسیار کمزور وطبیعت خود قادر نمیباشد.
(۳) اثر انها عارضی میباشد ، طفل گریانرا کدام چیز خوبصورت
نشان داده فوراً توجه او را سوی دیگر کشانده میتوانیم،
ازین خاصیت خوبی انتظام اعلای قدرت ظاهر میشود
اگر طفل مثل بچه کلان از ضد واصرار باز نمی آمد در انصورت
در نشوونمای او حرج کلان واقع میگشت.
(ب) تاثرات مدنی (Social feelings) بعد از تاثرات ذاتی
درجه تاثرات مدنیست، و آن تاثراست که اثر انها به دیگران می افتد
شما میدانید که انسان مدنی الطبع است - در طبع اوست که با بنی نوع
بود و باش نماید، اینقسم تاثرات بعد از تاثرات ذاتی بظهور می آیند
در ینوقت عقل وفهم بچه قدری ترقی میکند، واز دائرۀ خود غرضی
برآمده علاوه از حقوق و حاجات خود باحساس حقوق وحاجات
دیگران هم آغاز مینماید، بر قول (هرچه به خود نپسندی بر دیگران مپسند)
عمل کردن می آموزد، مثلاً هرگاه با رفیقان خود بازی میکند حقوق
آنها را هم مد نظر میدارد، همین رضا مندیتی والدین - بزرگها و اساتذه


١٨٦
خود را حاصل کردن و آنها را نگاه عزت و محبت دیدن و اطاعت
آنها نمودن، این همه سخنها باعث خوشی او میشوند رفته رفته وقتیکه
در تربیت جسمانی و عقلی خوب ترقی کند تاثرات مدنی هم در و پخته
میشوند، تاثرات مدنی مشتملبر محبت ۔ عزت ۔ همدردی وغیرہ میباشند
(ج) تاثرات درجه اعلی (Emotions) بعد از تاثرات مدنی
تاثرات درجہ اعلیٰ است که آنها را تاثرات عکسی یا مجرد
Reflex or Abstract feelings میگویند، اینها بسیار پیچیده میباشند
و از غور و خوض کردن نشو و نما مییابند و بر سه قسم هستند:
(١) تاثرات عقلی Intellectual feelings یعنی شوق دریافت
نمودن واقعات اصلی یا حاصل کردن علم صحیح
(٢) تاثرات مذاقی Esthetic feelings یعنی شوق حظ برداشتن
از اشیای خوشنما و خوبصورت .
(٣) تاثرات اخلاقی Moral feelings یعنی وظیفه را بنګاه
تعظیم دیدن. حالا هر یکی را اختصاراً ذکر میکنیم :ـ
اول تاثرات عقلی، اینها از تاثرات ذاتی و مدنی اعلیٰ تر میباشند، دخیل عقل


۱۸۷
دران بیشتر میباشد، در طلاب کلان سال بطور واضح ظاهر میگردد، و در اینها
تیزی و زور تاثرات درجه ادنی نمیباشد، چنانچه در غصه، محبت، خوف،
ورشک وغیره که تاثرات درجه ادنی هستند یافت میشوند، ولی اثر تاثرات
عقلی دیر میپاید، و مدارتربیت عقلی بر اینها است. تاثرات عقلی از بعض سخنها
خارجی هم تقویت مییابند، مثلاً آرزوی شهرت و امتیاز و شوق کامیابی
وغیره، ولی در تاثرات عقلی درجه اعلی انسان علم را محض بشوق حاصل
کردن علم یاد میگیرد، و همین معراج اعلای تربیت تاثرات عقلی است.
دوم ـ تاثرات مذاقی مثل تاثرات عقلی، اینها هم تاثرات درجه اعلی هستند،
در اینها حواس باصره ـ سامعه ـ قوای مشاهده ـ مقابله ـ متخیله و فیمه مددا
زیاده کار می افتد. در ابتدا بچه اشیای خوشنما و شوخ رنگ را دیده، و
سرودهای شیرین مادر عزیز خود را شنیده حظ می بردارد، رفته رفته وقتیکه
قوت مشاهده او ترقی مییابد و اشیا را دیده مقابله خواص آنها را میکند.
مذاق او هم بنای ترقی را میگذارد، در ین وقت طبیعت او سوی خواص اشیا
رجوع میکند، واز اثر مجموعی آنها محظوظ میشود مثلاً در بعض اشیا خاصیت
تناسب اجزا (Symmetry) را معلوم میکند، از مخلوط کردن رنگهای مختلف


۱۸۸

بر اصول مشابهت یا تضاد آن از مجموعی که پیدا میشود از ان طبیعت او محظوظ
میشود، همینطور لهجه‌های مختلف، آواز سرهای مختلف سرود را فهمید
از آنها حظ میبردارد، عشق باختن بحسن، خاصه طبع انسانیست، هر قدر که
همراه تربیت عقلی تاثرات مذاقی ترقی مییابند همانقدر در خوشیهای انسان
پاکیزگی و نفاست می آید، وقتیکه مذاق درجه اعلی ترقی میکند در انوقت انسان
در هر شی حسن صانع قدرت را معلوم میکند- شاعر شکسپیر در یک نظم خود
میگوید که اعلی مذاق شاعر و طبیعت نفیس پاکیزه او، و روح بلند پروازش
از حسن مصنوعات صانع قدرت حظ میبردارد- شجرهای جنگل با او
همکلام میشوند، سنگها با و وعظ میکنند، چشمه‌های روان برای مطالعه
دفترهای دانائی قادر مطلق هستند، و هیچ چیز را خالی از حسن نمی بینید.
سوم – تاثرات اخلاقی- در ابتدا بچه در میان کارهای خوب و بد تمیز
کرده نمیتواند، و در تحت حکم والدین واطاعت آنها مانده اخلاق خوب
یاد میگیرد، چونکه در طبیعت او ماده تقلید و تربیت پذیری زیاد میباشد-
ند از ان کارهما که والدین او ناخوش میشوند آنها را بد میفهمد و از آنها پرهیز مینماید
و از ان کار ها که والدین خوش میشوند او هم آنها را خوب خیال بدان آغاز مینماید.


۱۸۹
و رفته رفته از تکرار واعاده عادی کارهاے خوب میشود، اگرچه در انوقت
بعضی کارها را خوب خیال میکند و تکلیف عمل برآنرا هم قدری محسوس میکند
ولی نمیداند که فلان کار چرا خوبست؟ و فلان کار چرا بد است، لیاقت
اینقسم دریافت، در و رفته رفته پیدا میشود؛ و تربیت عقلی بذریعه تجربه ها
و آمیزش همراه مردم تقویت مییابد، مثلاً وقتیکه در ابتدا همراه دیگر بچه های
همسن خود بازی میکند در انوقت علاوه از حقوق خود حقوق آنها را هم محسوس
میکند، رفته رفته چون عمر و تجربه او زیاد میگردد خیال این امرش پیدا میشود
که سلوک مردمان بامن بطور خوب مبنی برینست که من هم همراه آنها بهمانقسم
سلوک کنم؛ این خیال در تاثرات اخلاقی ابتدائی او یک روح نو میدهد، الفاظ
تعظیم ـ دیانتداری ـ راستی وغیره که اول او را بیمعنی و بیحاصل معلوم میشد
حالا آغاز میکند که معنی آنها را عملاً بفهمد، مگر حقیقتاً در ینوقت هم در اقدام کارهای
نیک، و حذر نمودن از کارهای بد فائدهٔ ذاتی خود را مدنظر میدارد، و باصلی
ماهیت افعال نیک و بد نمیرسد؛ کار نیک را بدین خیال نمیکند که همان کار
بذات خود خوبست، بلکه باین خیال میکند که عمل ناکردن خلاف قوانین ملک
یا مجلس است، انسان ازین پایه ترقی کرده بمعراج اعلای اخلاق میرسد،


۱۹۰
بسبب کمال ترقی عقل اخلاقی و استحکام و تسخیر قوت ارادی عمل کردن را
برطبق ہدایات ضمیر یاد میگیرد و دائرۂ محت و ہمدردی او بسیار وسیع گشته
فرض خود را بنظر تعظیم می بیند از انجام وظیفه فرحت روحی برایش حاصل میشود
پس معراج اعلای تاثرات اخلاقی یا تربیت اخلاقی همینست.
ضرورت تربیت تاثرات
بیان اقسام تاثرات مختلفه را شما خوانده اید و نیز آگاه گشته اید که ترت
تاثرات چرا ضروری و مفید است، حالا وجوہات ذیل برای تکمیل
واقعیت شما تحریر میشوند :-
(۱) بر تربیت تاثرات مدار خوشی انسانست، همه خوشیها و تکالیف ما
حالات مختلفه تاثرات میباشند، حظ ما از اشیای دنیوی همانقدر میباشد که
تاثرات ما را بیدار میکند، پس طبیعت بچه هم همان وقت خوش میباشد که تاثرات
خوشی او را بطرز مناسب بیاموزد.
(۲) بچه ها طبعاً خود غرضی داشته بر طبیعت خود قادر نمیباشند، ہر طرف
که میلان طبیعت آنها میشود میخواهند همان کار آغاز نمایند اگر منع شوند
خفه گشته ضد میکنند، ازین سبب برای آوردن تاثرات آنها براه راست


۱۹۱
تربیت آنها خیلی ضرور است.
(۳) تاثرات زور گرفته کار محرکات میکنند، و این محرکات خصائل را
قائم میشوند، بدینباعث هم تربیت تاثرات لازم است.
(۴) اثر تاثرات بر ضبط بسیار میباشد، چونکه بچه ها طبعاً خودغرض میباشند
لذا فرض مدرس است که در آنها تاثرات نیک و پسندیده را ترقی دده
تاثرات خوشی را افزون، و تاثرات رنج را کم، و تاثرات خودغرضی را زائل
نماید؛ و تاثرات همدردی و خواهش صحبت را پیدا کند - رفته رفته تاثرات
درجه اعلی را تقویت بنماید.
طریق تربیت تاثرات
برای تربیت تاثرات امور ذیل را مد نظر باید داشت، مدرس باید کته :-
(۱) با فعال نیک خرسندی، و بافعال بد خفقانرا وابسته و مربوط نماید تا ظهار
خرسندی و خفقان باقسام مختلفه میشود، مثلاً بشاباش وغیره طلبا را خرسند
ساختن، و یا درعین ناراضی نمبر را تبدیل نمودن، یا پیدا کردن رشک در
طلبا بستاحد مناسب وغیره وغیره - همچنین بر جوع سوی کارهای خوب
و بپرهیز از کارهای بد - تاثرات نیک را تقویت حاصل خواهد شد،


۱۹۲
و رفته رفته تاثرات بد کمزور شده زائل خواهد گشت .
(۲) حتی الامکان تاثرات خوشی بر دل بچه ها حاوی باید کرد، مثلاً کاریکه
مناسب استعداد و عمر بچه ها باشد که در ان دلبستگی آنها پیدا گشته همان کار را
بشوق بکنند. در وقت درس تمثیلات اشیار یا دگفته شود، و در تجربه بچه ها
شریک سازند؛ و خرسند یکه از حل مشکلات حاصل میشود تصویر آن در
بچه ها پیدا کرده شود؛ بمهجه سخنان طلبا بشوق سعی سبق متوجه خواهد شد
و رفته رفته تاثرات عقلی آنها را هم تقویت حاصل خواهد شد . ق
(۳) اطوار مدرس پسندیده زنده دل و شگفته طبع باشد، همراه طلبا با
و محبت رفتار کند، برای بهبودی و خوبی آنها بشوق و صمیم دل کوشش
ورزد؛ در مواقع لازمه حکایتها و فسانہائیکہ از آنها اظهار محبت صادق
همدردی و اطاعت پیدا میشود بطلبا بیان نموده قوت متخیله آنها را بیدار
با طلبا بطوری سلوک ورزد که ایشان محبتش را بدل جا داده بطیب خاطر منقاد
اوامر او باشند؛ اینهمه سخنها برای تربیت مدنی مفید و کار آمد هستند .
(۴) برای تربیت تاثرات مذاقی مدرس را باید که عمارت مکتب را صفا
نگه کند سامان تعلیم را بدرستی ترتیب بدهد ؛ پوشاک او هم پاک و صاف باشد


۱۹۳
اگر ممکن باشد در صحن مکتب گلکاری کنند چرا که باعث رونق مکتب و ترقی مذاق میشود
هرگاه در کدام حصه مکتب نمونه منظر طبیعی بسازند خالی از فائده نخواهد بود.
مضامین نقاشی - مصوری و موسیقی هم برای تربیت مذاق خوب میباشند.
( ا ) حتی الامکان در طلبا تاثرات قسم اعلی بتدریج پیدا شود.
( ب ) بوقت کار گرفتن از کدام تاثر اعتدال را مدنظر باید داشت
هرگاه کاینرا زیاد از اعتدال بگیرند نتیجه ماندگی خواهد بود، و از ماندگی
تکلیف پیدا خواهد شد.
( ج ) تاثرات در دل پیدا میشوند، ولی اگر در موقع لازمه مطابق
تاثرات کار نکنند آنها کمزور گشته زائل خواهند شد؛ مدرسیکه نپذیرد عذر دو گونه
بیجا بچه ها را از خنده و بازی، یا از اعتراض کردن در سبق باز میدارد
فی الحقیقت برنج آنها را میکند.
خلاصه
( ۱ ) تاثرات همان کیفیات نفسانی هستند که بتوسط آنها انسان رنج وراحت
یا آرام و تکلیف را محسوس میکند.
( ۲ ) جمله تاثرات یا راحت بخش میباشند، یا رنج آور :-


۱۹۴

(۱) از استعمال کردن کدام عضو، یا قوت را با عتدال و میانه روی
تاثرات راحت بخش پیدا میشوند .
(ب) تاثرات رنج آور در صورت ذیل پیدا میشود :-
(۱) استعمال کدام عضو ، یا قوت بیش از حد .
(۲) عدم قابلیت استعمال کدام عضو یا قوت .
(۳) حائل و سد راه شدن، در استعمال مناسبت کدام عضو یا قوت
(۳) اقسام تاثرات مفصله ذیل هستند :-
(ا) تحسات (Sensations) (ب) جذبات (Emotions)
(۱) تاثرات ذاتی (Personal feelings) مثلاً خوف و رشک و غیره
(۲) تاثرات مدنی (Social feelings) مثلاً همدردی، محبت، رحم و غیره
(۳) تاثرات درجه اعلی (Abstract feelings) بر سه قسمت است :-
(۱) تاثرات عقلی (Intellectual feelings)
(ب) تاثرات مذاقی (Aesthetic feelings)
(ج) تاثرات اخلاقی (Moral feelings)
(۴) تحسات پیش از علم پیدا میشوند ، جذبات بعد از علم ، جذبه آن تاثر است


۱۹۵
که از کدام خیال یا تصور پیدا میشود.
(۵) در بچه ها غلبه تاثرات مختلف در اوقات مختلفه میشود، مدرس تربیت
تاثرات را باید اینطور نماید که بر بچه ها اثر تاثرات ادنے واعطے بترتیب یکی
بعد از دیگری پیدا شود:-
(۱) در طفولیت زورِ حِسّات بسیار میباشد.
(ب) بعد ازان تاثرات ذاتی، مثلاً خوف ـ رشک و خواهش تعریف
و غیره قوت پیدا میکنند.
(ج) در آخر تاثرات درجه اعلیٰ و مدنی، مثلاً همدردی، خواهش علم
و خیال فرض و غیـره غلبه مییابند.
فصل سوم
محرکات
معنی محرک در سابق بذریعه مثال بیان شده است، تعریف
محرکات بدینمنوال میباشد، محرکات آن خواهشات چیده یعنے کیفیات نفسانی
هستند که انسانرا براقدام افعال تحریص میکنند، محرکات خوب هم میباشند وبهم


١٩٦

محرکات خوب آنها هستند که بچه ها را بسوی عمل محنت و اخلاق نیک ترغیب میسازند
محرکات بزرگی که استحکام آنها در طلاب لازم است قرار ذیل هستند:-
(١) میلان طبعی بکردن کدام کار.
(٢) محبت علم.
(٣) تقلید مثال.
(۴) خیال را طلبا همصنف باهم مکتب
(۵) شوق یا رشک پیش شدن.
(۶) هوس انعام.
(۷) خوف سزا.

خلاصه
(١) خواہشات آن تحریکات کورانہ یعنی کیفیات نفسانی هستند که انسانرا
بر اقدام افعال باعث میشود.
(٢) خواہشات از تحسسات و جذبات پیدا میشوند.
(٣) خواہشات با تربیہ نمیشوند، ولی بذریعہ کوشش ارادت را شیا ئیکه
باعث تاثرات و خواہشات خراب میگردد پرہیز کرده میتوانیم.
(۴) خواہشاتی را که نفس برای پوره کردن منتخب میکند محرکات
می نامند.
(۵) محرکات فصل آتی را در طلبا مستحکم باید کرد.


۱۹۷
فصل چهارم
ارادت (WILL)
تعریف ارادت
معنی ارادت اگرچه روشن است، لاکن بباید قدری بغور بینیم
که درین فعل ذهن کدام کدام اعمال ذهنی یافت میشوند. ما یک مثال آنرا
بیان میکنیم، مثلاً من خنک میخورم و سوی آتش میروم، من خنک میخورم
یعنی من درینوقت بحالت خنک میباشم و مرا علم افیستی است که حالت
خنک بخود من تعلق دارد و خودسوی آتش میروم ازین امر اینهم مفهوم میشود
که من آتش را می بینم - پس درینوقت پیشروی من یک حال دیگر موجود!
یعنی بنظر آمدن آتش، لاکن ازینحال بنظر آمدن آتش، مرا خیال همان گرمیهای
سابقہ می آید که بباعث قریب رفتن آتش در تجربه من آمده اند، حالا همان
حالات گرمی سابقه را با حالات سردی موجوده مقابله میکنیم. پس بباعث
این مقابله با یک مرتبه در من خواهش محسوس کردن حالت گرم پیدا
میشود، بباعث این خواهش در ذهن خود بطور نامعلوم خیال این امر میکنیم که


۱۹۸

که برای رساندن گرمی کدام کدام قسم حرکت ضرور است، و یقین میدانیم
که بباعث این حرکات نتیجه مطلوبه بظهور خواهد آمد. پس ذهن من اراده میکند
حرکت دادن عضله های خاص جسم را؛ و من بذریعه این حرکت نزد آتش
میرسم از مثال فوق ظاهر است که در اراده همه کارهای عملی ذهن یافته
میشوند، از کارهای عملی صرف حرکات بیرونی مراد نیست بلکه اعمال
ابتدائی توجه و ذهن هم در ان داخل است، مثلاً خواهش کدام شیئی کردن
و در باره کدام کار غور نمودن، برای کدام کار عزم جزم نمودن، یا بالفاظ دیگر
اینطور خیال کنید که مراد از اراده کردن خواهش نمودن چیزیست که تکمیل آنرا
بدل فیصله کرده ام، ولی یاد باید داشت که پیش از اراده پیدا شدن یک
یا چند خواهش ضروریست، و هر خواهشیکه باعث پیدا کردن اراده میشود
آنرا محرک میگویند.
تربیت اراده نهایت ضرور است
پریر میگوید که بر روی زمین اراده انسان کلانترین طاقت است
خوب یا بد بودن قسمت ما زیاده تر بر اراده ما موقوف است، چرا که اگر انسان
عزم جزم کند مشکلترین کار هم آسان میگردد. چنانچه شیخ سعدی رحمة الله علیه میفرماید


۱۹۹
مشکلی نیست که آسان نشود + مرد باید که هراسان نشود
در مکتب هم ترقی عقلی و اخلاقی طلاب بیشتر بر تربیت ارادۀ آنها موقوف
میباشد، ارادۀ هر طالب علم که کمزور و ضعیف باشد بر کدام مضمون توجه درست
و پوره کرده نمیتواند، هر کار را که آغاز نماید از پیدا شدن کدام مشکل فوراً نیم کار
میگذارد. برعکس هرگاه ارادۀ کدام طالبعلم قوی باشد میتواند که چند ساعت
متواتر توجه نماید همچنین در بخشهای اخلاقی هم بعض طلبا از سبب عدم تمیز
در کارهای نیک و بد، یا بياعث کمزوری و ضعف ارادۀ خود دروغ میگویند
و دیگر کارهای بد اخلاقی هم میکنند، لاکن مرد عاقل و مستقل مزاج اول
خوبی و بدی کار را خوب میسنجد، باز هر سخن را که نیک میفهمد برای انجام دادن
آن کمر همت می بندد، اگر راست بپرسید ارادۀ روح اخلاقست.
طریق تربیت ارادی
برای تربیت اراده دو سخن مدنظر باید داشت :-
(۱) پیدا کردن قوت ارادت در طلاب .
(۲) استحکام و ترقی دادن این قوت، یعنی در طلبا همچو لیاقت پیدا کردن
که هرگاه بعضی کارها را بر بعض دیگر ترجیح دهند همواره نیک و بد آنها را سنجند


۲۰۰
و هر کار یرا که مناسب خیال کنند برای اجرای آن کمر همت ببندند، مراد
از کارهای نیک هر دو قسم کار عقلی و اخلاقی میباشد، مثلاً طبیعت را
یکسو کرده بر کدام شی توجه خود را قائم کردن، همواره بوقت معین بمکتب آمدن
راست گفتن و غیر آن - در ابتدا ارادۀ بچه ها بسیار ضعیف میباشد، اشیای
گردو نواحی از سبب دلنشینی و خوشنمائی توجه آنها را سوی خود میکشند،
یا دیگرانرا تقلید میکنند - در خود آنها مادۀ فکر کردن و فهمیدن بسیار کم میباشد
مدرس را باید در تعلیم بچه ها این اصولات قدرتی تربیت را مدنظر بدارد، مثلاً
باید که بوقت تربیت عقلی ابتدائاً اینقسم اسباق بیاموزد که از آنها مشق و ترقی
حواس طلبا بشود - طرز تعلیم این اسباق چنان باشد که خود بچه ها بخوشی اشیا را
و خواص آنها را دریافت نمایند، لاکن همراه تربیت عقلی خیال تربیت جسمانی
هم باید داشت، و در تعلیم بعد از وقفه‌های مناسب بچه‌ها را اجازت داده شود
که آنها بخوشی با هم بازی کنند، قواعد بنمایند - پس از نقسیم تعلیم طرفین مشق،
و ترقی قوای عقلی و جسمانی بچه ها برابر خواهد شد - و بر همین سخنها مدار تربیت
ابتدائی اراده است، فی الحقیقت هر قدر که شوق دیدن اشیا در بچه زیاد شده
برود، معلومات او زیاد میگردد و در افعال او چالاکی می آید در حرکات  [ILL]


٢٠١
و باقاعدگی نمایان میشود همانقدر در طبعت او ماده مقابله و انتخاب نے بادشده
میرود ، همینطور رفته رفته مشق اراده او میشود و تقویت میرسد.
در تربیت اخلاقی مدرس باید از اصول تقلید کار بگیرد ، اگر اخلاق
خود او خوب باشد بچه ها هم بالضرور تقلید نیک آنها را خواهند نمود و رفته
ہمینطور در آنها عادات نیک قائم خواهد شد ؛ در وقت تربیت جسمانی
عقلی و اخلاقی بچه ها مدرس را ضرورت قیام ضبط هم می افتد، ولی
حتی الوسع از سختی و تشدد پر ہیز واجب است، و محض در اشد ضرورت
اجرای یفعل نماید، مدرسیکه از سختی بیجا و زدو کوب ضبط قائم میکند
بیخ قوت ارادی بچه ها را میکند ، از نقیصم ضبط طبایع بچه ها پست میشوند و از خوف
مدرس جرات کاربخوشی یا اظهار رای نمییابند ، و از سبیپکه قوت ارادی
آنها تربیت نمییابد ، همیشه غبی و تنبل میمانند، اگر شما میخواهید که اراده بچه ها
بیدار کنید و تربیت آنرا بنمائید. پس آزادی قدرتی و چالاکی و تیزی آنها را
زیر فشار سختی نیارید، اعتراضات آنها را سختی رد نکنید ، وگرنه بچه ها بالكل
غبی خواهند ماند ، و در آنها نسبت با فعال ماده فکر کردن و این بکنید آنرا نکنید
گاهی پیدا نخواهد شد - از بیان فوق شاید در دل شما این اعتراض پیدا شود


۲۰۳
که هرگاه بچه‌ها را مطلق العنان سازیم از سببیکه طبعاً خود غرض میباشند هر سو که
میلان طبیعت شان شود همان کار را میکنند، و بجای متوجه شدن بدرس
باخلاق بد خو خواهند گرفت و شریر خواهند گشت. ما بجواب میگوئیم
مدرسی که از طبایع بچه‌ها واقف است و از تاثرات و محرکات قدرتی آنها
بطرز مناسب کار گرفتن را یاد دارد، بی‌آنکه بچستی و چالاکی و تیزی و آزادی
قدرتی آنها مخل گردد، هر سو که بخواهد طبایع آنها را کشانده میتواند، از نشان
دادن اشیا و تصاویر خوبصورت و توضیح و تشریح کردن دروس بدلچسپی
و بسلوک خوب و محبت و همدردی توجه طلبا را بر سبق قائم کرده میتواند.
همچنین از استعمال محرکات مناسب، مثلاً تعریف - قائم نمودن رشک
و غیره، شوق تحصیل علم آنها را زیاد کرده میتواند، اگر مدرس را کدام وقت
ضرورت سزا دادن هم پیش شود طریقه سزا دادن اینقسم باشد که بنتیجه قدرتی
افعال مبنی باشد، مثلا هر بچه که دروغ بگوید مدتی سخن او باور نشود، ولی
باید بداند که سختی و تشدید بیجا برای بچه‌ها زهر قاتل است، چون بچه‌ها
در تربیت عقلی و اخلاقی چیزی ترقی نمایند در انوقت محرکات درجه اعلی را
تقویت باید داد، و استعمال محرکات درجه ادنی را رفته رفته کم باید کرد.
حرمت راجستی	علم النشم	محرات	۱۹۰۰


۲۰۳
مثلاً اگر طالب علم اراده آغاز بکدام کار نماید باید حُسن و قبح آنرا بخوبی سنجیده آغاز نماید
اعتماد کردن بنفس خود بیاموزد، و بیصبری و غصه را ضبط کند، غرضکه،
رفته رفته هدایت ظاهری کم، و هدایت باطنی زیاد شود، یعنی طبعاً از
کار بد متنفر، و بکار نیکو مائل شود.
خلاصه
(۱) ارادت همان طاقت آزاد نفس است که بذریعه آن نفس از خواهشات
مختلفه همان خواهش را منتخب میکند که میخواهد آنرا تمام نماید.
(۲) این خواهش منتخبه را محرک میگویند.
(۳) طلاب را برسیدن به نتائج درست آموخته سازند، زیرا بر نتائج آغاز
نتائج انجام موقوف میباشد، بنابراین تربیت ارادت از نخست خیلی ضرور است
(۴) در تربیت ارادت مدرس باید سه امر ملحوظ داشته باشد :-
(ا) برای بچه ها اینسخن ظاهر نماید که در ارادت چقدر دخلی دارند
(ب) در تربیت اخلاق نشان بدهد که کدام قسم محرکاترا ترجیح باید داد
(ج) در طلاب عادت غور و خوض را پیدا کنند.
(۵) ارادت طلبا را تربیت کرده مستحکم باید ساخت و هیچ آنرا نباید گسست


فصل پنجم ۲۰۴
عادت (HABIT)
تعریف عادت
چون کدام کار را متواتر کنیم، نفس را در ان آسانی محسوس، و برای
انجام آن در دل میلان زیاد یافت میشود، این میلانرا عادت میگویند،
یا بالفاظ دیگر، میلان کلان فکر کردن و کار کردن بیک طرز خاص عادت میگویند.
فوائد عادت
از غور بر تعریف فوق شما را معلوم شده باشد که قائم نمودن عا دت نیک
چقدر مفید است، اگر در هر کار نفس را از سر نو یکسو شده قیام توجه میشد، و از
سر نو بکوشش فکر کردن و غور نمودن میبود بر قوت ارادی چقدر زور می آمد،
و چقدر محنت لازم میگشت، لاکن اینطور نیست، در ابتدا کدام کار زور
اراده و توجه میخواهد، ولی هر قدر از تواتر آسانی در ان کار شده میرود همانقدر
میلان این قوتها هم کم شده میرود، تا بحدیکه عادت قائم شود، کار خود بخود
اجرا شده میرود، و دخل توجه و اراده دران محسوس هم نمیشود، حالا خیال کرد


۲۰۵
میتوانید که از قائم شدن عادت نیک چقدر محنت نفس کم میشود، همچنین هر قدر
که ما از قوای بدنی، عقلی و خلقی بار بار کار بگیریم همانقدر در ما عادات
پخته شده میروند، و ازین عادات خصلت ما قائم میگردد، در هر بچه عادات نیک
وقت بمکتب آمدن، توجه دادن، مشاهده کردن، راست گفتن، صاف
و پاک ماندن، و بر وقت مقرره بازی کردن، و کار نمودن قائم میگردد بیدا
بدانید که بنای تربیت او پخته و مستحکم است، و فی الحقیقت اندازۀ ترتیب
انسان از عادات نیک او معلوم میشود، ما فوائد عادت را در فوق تحریر نموده ایم
حقیقۀ قیام و قوام عادات نیک برای انسان خیلی مفید و کار آمد است
لاکن قدری غور نمائید اگر جمله عادات زور گرفته بر طبیعت ما قدرت بیابند
و ما بالکل در قبضۀ آنها شویم اراده ما رفته رفته کمزور و ضعیف خواهد شد،
و میلان توجه هم کم شده خواهد رفت ۔ کارهای عالی لطف و تمیز معلوم
نخواهد شد، فرحت و دلچسپی در آنها نخواهد ماند، چنانکه از کدام کار نوفیل
میشود طبیعت ما سخت خواهد شد، و در و آن ملائمت نخواهد ماند که برای
مقابله کردن حالات و واقعات جدیده ضرور است، غرضکه ترقی ما بخصم
محدود بلکه مسدود خواهد شد، حقیقۀ در قیام عادات ما را باید، اصول


۲۰۶
میانه روی را مدنظر داشته باشیم، برای مأ لازم است که عادات نیک قائم کنیم
ولی لائق نیست که غلام عادات خود بشویم؛ بلکه کوشش ما این باشد
که عادات ما در قبضه ما بمانند.
طریق اختیار نمودن عادت
حالا ما بیان این امر مینمائیم که در بچه‌ها چطور عادات پیدا باید کرد،
برای این سه شرط مدنظر باید داشت:-
(1) شرط اول اینست که برای طلاب ضرور بالضرور کدام محرک کافی باشد.
پروفیسر بین (Professor Bain) خیلی برین اصرار دارد که این محرک خارجی
هم شده میتواند مثلاً سزا- جزا- تعریف- خیال رای مردم داخلی هم
محرکات خارجی خیلی مفید میباشد، مگر استعمال آنها بطوری نباید که
بباعث آنها محرکات داخلی یعنی اصلی پس بیفتد؛ مقصد ما اینست که
سوی عادت مطلوبہ میلان خاطر طلبا پیدا شود، همینطریقہ تعلیم را ما در قدمه
می‌بینیم چرا کہ خواہش کلان بچہ ہا این میباشد که هر چه از نظر آنها بگذرد آنرا
مس کنند در دست گرفته خوب ببینند، بقرار همین طرز قدرت طلبا خواص
اشیاء را دریافت میکنند یعنی در آنها عادت ادراک اشیاء پیدا میشود، شما میدانید.


۲۰۷

که در بچه‌ها عادت تکلم چطور پیدا میشود، آنها تقلید دیگران میکنند، از صدا کردن
مختلف الانواع، آنها را خوشی حاصل میشود، از آواز‌های مختلف میکشند
آنها خواهش زیاد برای تکلم کردن همراه دیگران میدارند - از جمله خواهشات
حرکات و سکنات بچه‌ها ظاهر میشود که آنها بالضرور کدام کمی را محسوس
میکنند، مطلب این خواهشات و غیره اینست که در آنها یک قسم طاقت
موجود است، پس مقصد تعلیم اینست که بر طلاب ظاهر شود که این طاقتها را
محرک مقصد مطلوبه ساخته چطور خواهشاترا پوره کرده میتوانند.

جیمز (James) میگوید که اگر تربیت هر قسم بطرز درست شود
پس همه میلان قدرتی طلبا در دلهای آنها خواهش اشیای خاص را
زیاد میگرداند و انطرف اشیای مخصوصی دیگر خواهش آنها را مانع میشود
یعنی از سبب همان میلانها عاداتِ خصوصی در آنها پیدا میشوند.

(۲) شرط دوم تکرار است، چون شما بر کدام سنگ بار بار چکش بزنید،
آهنگ تکه تکه میشود، آیا شما گفته میتوانید که از کدام ضرب آن سنگ تکه تکه گشت؟
یک یک ضرب اثر نموده از ضرب آخری کار خلاص میگردد. همینطور در
عادت انداختن هم اثر هر ضرب میشود، عادتِ هر روز موثر می افتد بلکه


۲۰۸
اثر افعال همه ایام گذشته ظاهر شده میرود، حتی که رفته رفته گیر و عادت
قائم میشود خواه آن عادت خوب باشد یا بد، و آن در کار امروزه شما مد
هم کرده میتواند و مخل هم گشته میتواند همچنین هر چه شما ندامت خود هستید؛
آن نتیجه کارهای روزمره شما ست.
(٣) شرط سوم اینست که آن کار متواتر بدون کدام خلل اجرا شود،
گا ہے دران خلل واقع نشود، برین قاعده عمل نمودن اکثر مشکل میباشد
لاکن اگر کدام خلل یعنی کدام استثنا واقع شد، در انصورت حرج کلی پیدا
میشود، ما درین سخن اکثر بازی میخوریم، مثلاً چون کدام بچه تا یک عرصه
پابند کدام قاعده میماند و روزی بران عمل نمیکند میگوئیم که چه حرج است
بیچاره بسیار سعی مینماید، اگر یکروز این کار را نکرد چه مضائقه است؟
ولی ازین امر صرف نظر میکنیم که یکروزه ناغه گی هم ضرر و اثر مضر خود را
می بخشد، وجه چنین خیال نمودن ما اینست، که ما میفهمیم عادات
بنهایت مشکل قائم میشوند، و بعد از قدرے توقف و آرام زیاد
آسان میشوند، لاکن قانون عادت بالکل برخلاف این امر است-
ما بکار ہا ئیکه عادت میگیریم خوشی بسیاری برای ما از آنها حاصل میشود
[Margin]
۱۲۰۰
نوعمارت
محل تعلیم
شرکت افغان


۲۰۹
بشرطیکہ مدت مدیدے مباشر آنھا شویم با لخصوص وقتیکه آن کار یا هم
بذات خود فرحت بخش و خوشگوار باشند، ولے کار ہائیکہ خوشگوار هم نباشد
چون رفته رفته عادی آنها میگردیم، در وقت اجرای آنها بطبیعت
اثر بد پیدا نمیشود ۔ بنابرین چون ما رفتہ رفتہ خوگر کدام کار میشویم، اگر
دران کار خلل یکرو زہم واقع خواهد شد بالضرور تاثیر نا پسند آن کاری
در میماند، بچہ ہا فوراً این سخن را معلوم میکنند که فلان کار مخصوص را که در
فلان روز نکرده اند، صرف نظر ازان کرده اند یانے، و در صورتیکه صرفنظر
شده باشد بچه ها نتیجه ازان اخذ میکنند که خو گیر شدن بعادات مطلو بہ چندان
ضروری نیست ۔ روزی مادری بیچه خود گفت کہ ”چرا شما دست
ناشته سرنان نشست اید، چونکه میدانید شما را به دست شستن نان نمیدہم"
بچہ بہ بسیار سادگی جواب داد کہ " روزے شما چنین نکرده بودید" مطلبش
اینیست که ناغه یگر و زهم بر خو گیر شدن عادت اثر مضر دارد.
عاداتِ نیک
عادات نیک بر دو قسم است :-
(۱) عادات عقلی مثلاً جواب دادن بفطرهای مکمل تحقیق وقصه
میکردن


۲۱۰
مشاهده نمودن ، متواتر اندیشیدن -
(ب) - عادات اخلاقی - محنت - صفائی - راستی ، نیک طورا
فرمان برداری - دیانت داری - لحاظ ذاتی - خلق - عدل
مهربانی - اعتدال و غیره -
طرز قائم نمودن عادات عقلی در باب تربیت عقلی تحریر گشته
و نیز بر بعض سخنهای دیگر هم موقوف است که در فن تعلیم ذکر خواهد شد - از میان
عادات خلقی ما صرف از چهار عادت اول بحث میرانیم ، که پیدا کردن
آنها در بچه ها نهایت ضرور است
محنت
ذکر شدن محنت نهایت ضروریست ، چرا که همه کارهای بر آن انحصار دارند
طریق تربیت
(۱) جمله اموریکه تعلق به نظم و نسق مدرسه دارند - باید رعایت شوند مثلاً
جماعت بندی - تقسیم اوقات و غیره - که در مدت کم کار بسیار بتوسط
آنها خواهد شد ، طلبا خوگر بتربیت و با قاعدگی خواهند گشت ، شرارت
شان کم خواهد گشت .


(۲) نیز خیال آن همه امور را بدارید، که در طریق تربیت توجه بیان شده
صفائی ، در باب تربیت جسمانی ذکر شده -
راستی بذات خود از شریفترین فضائل اخلاق و بیخ همه نیکیها ست
معنی راستی این است - که هر چه در ظاهر قول و فعل یا خیالات ما باشند
همان در باطن باشند .
محرکات دروغ گفتن
(۱) بزدلی - مثلاً باعث سختی و تشدد زیاد دروغ گفته خود را خلاص کردن
(۲) خودغرضی - برای نفع ذاتی ، یا برای بردن مسابقه یا مباحثه دروغ گفتن
(۳) نخوت یا خودپسندی - یعنی برای نشان دادن شان شوکت خود یا
بباعث بی پروائی واقعات را بسیار مبالغه بیان نمودن -
(٤) حسد و عداوت - در ضرر رساندن دیگران خوشی خود دانستن
و برای این مطلب دروغ گفتن
طریق تربیت
(۱) بچه ها راست گوئی را عموماً بذریعه تقلید یاد میگیرند. بنابرین ضرور است
که افعال شما مطابق اقوال شما باشند .


۲۱۲

(۲) در دروغ گفتن کدام طالبعلم، اول باعث یا محرک آنرا معلوم کنید
و بعد ازان هر سزائیکه مناسب خیال میکنید بدهید، ولی در صورتیکه
باعث و محرک معلوم نگشته سزا یابند احتمال نتائج بد دارد.
(۳) ضبط شما چنان باشد که دران هیچ تحریک دروغ گفتن نباشد
لکن سستی ضبط - و بی پروائی در کار - تقصیر در نگرانی، طلبا را
راغب دروغ گفتن میسازد، برعکس این از خوبی ضبط چنین محرکات
رفته رفته کمزور و زائل میشوند، لاکن یا و بدارید که سختی و تشدد
بیجا هم مضر میباشند.
(۴) بر طلبا همواره این توقع بدارید که راست گفتن سخن معمولیست
لهذا در هر کار بر آنها اعتماد بنمائید.
(۵) اگر درباره کدام طالبعلم شما را شک پیدا شود که دروغ گفته است
ظاهر نکنید، چرا شک داشتن داخل عیب جوئی است -
و شک فضول بر طلبا ناگوار میگذرد.
(۶) طلبائیکه برای خوش کردن شما یا نشان دادن شان و شوکت خود
بر مبالغه عادی باشند، سخن آنها را گوش نکنید.


۲۱۳
(۷) طلبائی که راست میگویند به آنها همیشه اعتماد بدارید، و بر دروغ گفتن
کدام طالبعلم، اول مرتبه شما اظهار تعجب بنمائید، و قدری آنرا
باین طرز بکنید که دران از طرف شما اظهار همدردی و رنج ظاهر شود
اگر باینطور کار درست نشود بعد ازانش سرزنش بنمائید، و بر و اعتماد
نکنید، یا کدام مناسب سزای دیگر بدهید.
(۸) طالبعلم دروغگو، اگر بصدق دل توبه نموده به راه راست بیاید حوصله
افزائی او بنمائید، و اگر کدام طالبعلم اعتراف بر قصور خود بکند، صرف
قابل معافی نی، بلکه سزاوار تعریف هم است.
نیک اطواری
معنی تواضع، خوش خلقی یا شائستگی اینست که ما همراه مردم بانها
و نرم دلی پیش بیائیم. یک مورخ نامی میگوید که هر بچه که خوش خلق
و صاف دل باشد باعث عزت و فخر ملک خود شمرده میشود، اشخاص
بهادر و شریف (مرد باشند یا زن) همیشه نیک خلق میباشند.
طریق تربیت
(۱) صفت نیک اطواری برانچه رفته رفته از حسن سلوک والدین و استا


٢١٤
و از صحبت مردم نیک یاد میگیرد، بنابراین خوب بودن اطوار شما
نهایت ضروریست، هر خوبی اخلاق را میخواهید که به بچه ها بیاموزید
آنها را اول در ذات خود جمع نمائید .
(ب) از طبایع وخوی بچه ها هم واقعیت پیدا کنید ، حرکات وسکنات
آنها را خیال داشته باشید ، هر وقت ایشانرا نصیحت کرده بروی
وسعی بلیغ نمائید ، که :-
(١) همواره کار را بادیانتداری بکنند - راست بگوئید و بدل صاف
باشند - الفاظ فحش بر زبان نیارند ، از صحبت مردم بد پرهیز
نمایند ، دست و روی خود را پاک و صاف نگه کنند
(٢) والدین خود را خوش بدارند، همراه برادران و خواهران
خود بمهربانی سلوک نمایند ، خود غرض نشوند، در اشیای خوب
دیگران را هم شریک بسازند .
(٣) برقواعد مکتب کار بند باشند ، در امتحان نه نقل کنند
و نه کدام قسم فریب بدهند ، میزها و تخته ها وغیره را همراه
چاقو های خود تراش نکنند، در کتاب درس خود


٢١٥
نوشته نکنند .
(٤) در بازی حریفان خود را فریب ندهند، همراه کسی
جنگ و جدال نکنند، همراهمان خود را طعنه نزنند، و بنامهای
بد صدا نکنند .
(٥) چون همراه بزرگان ـ حکما ـ اساتذه ـ و دوستهای خود
ملاقی شوند سلام بدهند، بر دروازه ها، دیوار ها، در ریچه ها
و غیره همراه طباشیر نوشته نکنند، سنگ نزنند، به مال و
اسباب مردم نقص نرسانند، همراه مردم پیر و
شل و شت تمسخر و مذاق ننمایند، بلکه همراه آنها بمروت
سلوک بکنند، از طواف هر چیز نخزند و نخورند .
(٦) پیشتر از طعام تناول فرمودن، دست و روی
خود را بشویند، طمع بخوردن زیاد ننمایند، وقتیکه لقمه
در دهن باشد سخن نزنند و آب ننوشند، در وقت سرفه
و عطسه روی خود را از طرف مردم بگردانند و دست
بر دهن بگذارند، با هیچکس به بی ادبی و گستاخی پیش نیایند


۲۱۶
(۷) سخن کسی را قطع نکنند، و همیشه بکار خود سرگرم و پابند
وقت باشند، طرز و وضع آنها چنین باشد که چستی
و مستعدی ازان ظاهر شود.

خلاصه
(۱) میلان کلان کار کردن و اندیشیدن بیک طرز خاص را عادت می‌گویند.
(۲) فوائد عملی عادت :-
(ا) از عادت محنت سخت جسمانی و عقلی کم میگردد.
(ب) برای هر یک عمل ذهنی مثلاً حافظه - تخیل - ارادت
و غیره بر عادت میباشد.
(ج) اخلاق- اثر اخلاقی، عادت خوب میباشد، چرا که درین بسیار
ضرورت عمل ارادت میباشد.
(۳) عادت کردن - برای قیام عادت سه شرط لازمیست :-
(ا) در ابتدا بودن محرک کافی.
(ب) تکمله.
(ج) بدون کدام خلل جاری ماندن اینعمل تا عرصه دراز.


۲۱۷
(۴) ایجاد عادت و طلب.
(أ) عادات اخلاقی، مثلاً فرمانبرداری - راستی - دیانتداری وغیره.
(ب) عادات عقلی، مثلاً جواب دادن بجمله های مکمل - تحقیق
تفتيش ، تصدیق و تصحیح ، مشاهده ، غور و خوض.
فصل ششم
خصلت و اخلاق
تعریف
در بیان عادت ذکر نموده ایم، که ما از قوای بدنی، عقلی و خلقی
هر طور که کار میگیریم، هما نقسم در ما عادات قائم میشوند، و در وقت
قائم نمودن رای خود بر خصلت کدام شخص، ما بر عادات مختلفه او
غور مینمائیم، و مطابق خوبی و بدی آنها رای خود را قائم
میکنیم، لهذا از خصلت : همان میلان طبعی یا مجموعه عادات
مراد است که از تربیت استحکام یافته در انسان قائم می شوند، و اگر


۲۱۸
اظهار خصلت در افعال شود آنرا اخلاق میگویند، از بیان فوق
فهمیده باشید که از ابتدا پیدا کردن عادات نیک در بچه‌ها
چرا اینقدر ضروری و مفید است، وجه اینست که عادات در طفولیت
بزودی قائم میشوند، و بعد ازآن بآسانی ترک نمیگردند، و نیز از همین عادات
خصلت برفته رفته قائم میشود.
طریق تربیت خصلت
(۱) چونکه خصلت از عادات قائم میشود، لذا از ابتدا در بچه‌ها
موافق عمر و استعداد آنها سعی در پخته کردن عادات نیک
نمائید.
(۲) همراه طلاب بمهربانی و شفقت سلوک کنید. با این همه
ضبط شما چنان باشد که دخل رعایت و تلون مزاج
دران نباشد.
(۳) حتی الامکان همراه طلاب در بازیهای مکتب شریک
گشته، خود را بکیفیت مزاج هر طالب علم واقف سازید
و از استعمال محرکات مناسب، عیبهای آنها را کم


۲۱۹
و خوبیهای آنها را جلا بدهید.
(۴) هر خوبی اخلاق را که بطلبا می آموزید، در ذات خود آنرا جمع کنید.
(۵) طریقه تعلیم شما چنان باشد که توجه بچه ها فقط بسوی کارهای
نیک رجوع کند.
(۶) طرز بیان، دلنشین باشد، بر نصایح خشک اکتفا نکنید
بلکه حسب موقع، از کتب تواریخ و سیر و اخلاق تمثیلات
بیان نمائید.
خلاصه
(۱) از خصلت، آن میلان طبعی یا عادات مراد است که از تربیت
استحکام یافته در انسان قائم میشوند.
(۲) چون اظهار خصلت در افعال میشود آنرا اوضاع و اخلاق میگویند
(۳) اثر خصلت و اخلاق بر یکدیگر میشود، باعث افعال مقرره
میلان یا عادات ما میباشند. پس اثر خصلت بر افعال میشود
ولی ما از افعال، عادات خاص را زیاده مستحکم و استوار
میسازیم، همینطور اثر اخلاق بر خصلت میشود.


۲۲۰
(۴) برای قائم کردن خصلت، ما از دلیل طلبا کار گرفته نمیتوانیم
از عمل افعال درست، عادات نیک در آنها قائم کرده
میتوانیم، بر بچه ها اثر خارجی انداخته میتوانیم، و باعث قیود
از اختیار کردن عادات بد مانع شده میتوانیم.
(۵) در قائم کردن خصلت اثر زیاد، از مثال معلم میشود، اکثر بچه ها
تقلید میکنند.
(۶) برای پرهیز کردن از بدی، و عمل نمودن بر افعال نیک،
طلبا را تربیت اخلاقی میکنیم، و سزا و جزای مناسب،
استعمال مینمائیم.


۲۲۱

باب سّوم

فن تعلیم

حالا ما از قوای ذهنی و جسمانی بچه‌ها قدری واقفیت حاصل نمودیم – و اصولی که بایست مدنظر داشت و بتوسط آنها این قوا را نشو و نما داد، هم معلوم شد – اکنون در این باب بیان میکنیم که استعمال این اصول چه طور باید – یعنی طلبا را چه طور تعلیم باید نمود – که قوای ذهنی آنها بطریقه مناسب ترتیب بیابند – دانستنی است که قوای ذهنی طلبا تا وقتیکه آنها را بکار نیاورند ترقی نمیکنند – لاکن طلبا قوای خود را استعمال کرده نمی‌توانند – تا وقتیکه بر کدام چیز خاص توّجه نکنند – مگر برای متوّجه شدن بر کدام چیز خاص بودن شوق و دلنشینی لازم است – شوق و دلچسپی وقتی پیدا میشود – که مضمون بطرزی تعلیم شود – لهذا فرض مدرس است که هر مضمون را بدرستی اینطور تعلیم نماید – که طلبا بشوق و دلچسپی متوّجه گشته قوای


۲۲۲
خود را باستعمال بیاورند ـ و بران مضمون بخوبی حاوی بگردند ـ
ولی خیال بدارید ـ که هر کار یک هنر میباشد ـ پس هنر تدریس ـ یافتن
تعلیم طریقه است ـ که بذریعه آن مدرس شوق طلاب را پیدا کرده
توجه انها را قایم میدارد ـ و برائیکه طلبا برمضمون حاوی شوند ضروه
قوای آنها را باستعمال میار و ـ
حصۀ اول
اصول منتخبه تعلیم
فصل اول
از اشیا بعالم خیالات رفتن
(معنی الفاظ محدود میباشد) قوۀ اظهار خیالات در الفاظ
محدود می باشد زیرا از تجربه معلوم شده که از الفاظ شخص تقرر کننده
بر بعضی حاضرین یک قسم اثر میشود ـ و بر بعضی دیگر قسم ـ و تقریر را
شنیده در دلهای بعض سامعین زیاده خیالات پیدا


۲۲۳
میشوند و در دلهای بعضی کم ۔ فی الحقیقت الفاظ محض علامات
خیالات هستند. و خیالاتی که در دل ما موجود میباشند اذریعه
آنها خیالات نو را درست فهمیده می توانیم ۔ این کمی و بیشی در معانی
الفاظ بلحاظ وسعت خیالات میشود و گرنہ معانی الفاظ محدود
میباشند -
تصور اشیای غیر مشاہد بذریعہ اشیای مشاهد میشود -
لذا اول در طفولیت خیالات از آن اشیا پیدا میشوند که آنها را
می بینیم میشنویم و محسوس میکنیم گاهی کر ما در زاد تصوراً و از یا کو ر ما در زا
تصور رنگ را کرده نمیتوانند - حواس ، معلم اوّل ما میباشند ہمہ
علم بذریعہ حواس و بیشتر بذریعہ حواس خمسہ یعنی باصره - سامعہ -
لامسہ - شامه و ذائقه حاصل میشود -
(براه راست یعنی خود آموختن ) خیالات که از تجربه و مشاہده
کردن خود اشیا پیدا میشوند ما بواسطه آنها از تجربه و مشاہدۂ
اشخاص دیگر هم فایده بر داشته می توانیم ۔ یعنی هر چه خود ما دیدیم
و معاینه نمودیم ۔ بعد و آن بیان اشخاص دیگر را هم فهمیده میتوانیم - بنا برین


۲۲۳
هر قدر که ما واقفیت زیاد از تجربه و مشاهده ذاتی حاصل نمائیم بهمانقدر
سهولت در فهمیدن بیانات اشخاص دیگر خواهد شد. و هر قدر تصورات
شهودی بصحت شود. بهمانقدر تصور درست ازان اشیا هم خواهد بود که
از مشاهده مانگذشته اند - بلکه از بیان مردم دیگر بسمع رسیده نتیجه اش
این است که هر قدر ممکن باشد - باید بچه ها خود براه راست یاد بگیرند-
خصوص در اوائل عمر بچه ها را باید که از حواس زیاده تر کار بگیرند-
وحتی الامکان بذریعهٔ اشیا- نمونه جات - تصاویر و نقشه جات علومرا
حاصل باید کرد- خیالاتیکه ما در طفولیت حاصل میکنیم- ذخیره تجارتی
یا سرمایهٔ ذهنی ما میباشد- که در آینده بکار ما می آید- لهذا با لخصوص
تعلیم بچه ها می خور را بذریعه الفاظ نباید کرد - بلکه بذریعه اشیا باید نمود-
خلاصه
(۱) خیالاتیکه بیشتر در ذهن موجود میباشند - بذریعه آنها الفاظ نو
در خیالات تبدیل میشوند-
(۲) اول خیالات اشیا بذریعه حواس خود بخود پیدا میشوند-
(۳) هر قدر خیالات بیشتر بسیار صاف باشند- بهمانقدر بسهولت


۲۲۵

فهمیدن ان اشیا میشود که ما میخوانیم یا می شنویم - بنا بر این:-
(۱) حتی الامکان بچه ها را باید که خود بخود یاد بگیرند -
(ب) این خیالات یک سرمایه ذهنی است که در آینده بکار
می آید -

فصل دوم
از خیالات سوی الفاظ رفتن
(موقع استعمال اصطلاحات نو) الفاظ بدون اشیا بالکل
بیحاصل است - ولی با اینهمه از الفاظ بسیار فایده گرفته میشود - وقتیکه
از دیدن کدام چیز در دلهای بچه ها خیالات نو پیدا میشوند - طور
ادا کردن آنخیالات را بایشان نشان باید داد که یعنی بالفاظ درست
و مناسب چگونه ادا می شوند - همین قسم در اسباق جغرافیه بعد از
قائم نمودن تصور حالات طبعی کدام جایی از اصطلاحات جغرافیه
گفته شود - هر تصور که در بچه ها قائم میکنید - حتی الامکان از کدام شیئی
اخذ باید کرد - و باز آن تصور را بکدام نام تعبیر باید نمود - یعنی در الفاظ