٢٢٦
ظاهر باید کرد. بدین قسم آن تصویر بر دلهای طلاب نقش میشود- و هروقت
که آنها بخواهند- خیال آن را کرده می توانند در تصور نما و شش جهتی در
الفاظ هم معنی آن همان رشتۀ عباست که در روح و جسم است. اگر
خیالاترا در قید الفاظ نیارید. ندین اصلاحی ماند مضمونها بوسطۀ الفاظ خیالات را
در دل خود نگه داشته و غور و خوص کرده میتوانیم همراه خیالات دیگر
می توانیم آنها مقابله نمائیم- و از آنها اخذ نتایج کنیم-
بنا بر این تمرین لازم است. برای ظاهر کردن خیالات نو بچه ها را الفاظ نو به یاد
بدهد. ولی در هیچ درسی افراط اصطلاحات تو نباشد. بلکه در هر درستی
برای زیادہ کردن ذخیرۀ الفاظ طلبا استعمال دو یا سه الفاظ نو کاست
بهر حال این خیال شگوفا و قتیکه تصور قائم نگردد - اصطلاح نو هر گز گفته نشود
اگر پیش از قائم کردن تصور اصطلاح و جزیره نما گفته شود به ترتیب اصلی
بالکل تبدیل خواهد شد. طرز درست این است که اول مش روی طلاب
نمونۀ جزیرہ نما ساختہ ماندہ شود. و خود بچه با آنرا دید و تصور آنرا در دل خود
قائم نمایند. بعد بر آنها اصطلاح گفته شود-
(صرف دانستن الفاظ کافی نیست) هر مدرس را لازم است.


۲۲۷
که در میان علم اصلی و واقعیت لفظی تمیز کرده بتواند- اکثر دیده میشود
بچه ها سخنور و الفاظ را شنیده بدون فهمیدن معنی آنها را بدرستی
استعمال می نمایند- و بسا مدرس نا تجربه کار در این امر بازی میخورد-
که طلباء تا یک حد از معنی این الفاظ نو واقف شده اند- اگر با حتیاط کار
گفته سخنی که حقیقت آن برای طلباء معلوم نیست بخیال شما خواهد آمد که
معانی آن را میفهمند- چرا نسبت بکدام چیز اگر قابلیت اعاده نمودن لفا[ظ?]
خاص داشته باشند دلیل نمیشود که بچه ها آنرا بخوبی می فهمند- لهذا بهترین
طریقه تعلیم کردن بچه های خرد این است- که شی اصلی یا تصویر پیش رو
نهاده تعلیم داده شود- سعی مدرسین لایق صرف بهمین نیست- که طلبا
الفاظ درست را بیان کرده بتوانند- بلکه این هم لازم است که تصور اشیاء
بر دل آنها بخوبی نقش شود- اگر چیزی برای حفظ کردن طلبا باشد-
در آنصورت باید اول آنها را بخوبی معنی فهمانده شود- بعد آنها عبارترا
بآسانی یاد خواهند کرد- وقتیکه بچه ها بدون فهمیدن , تعریفات و
قاعده ها را اعاده کنند- پس باید فهمید- که تعلیم آنها بر طرز ناقص شده
است- بیاد بدارید- که الفاظ فقط پوست علم هستند- ولی مغز اصلی


۲۲۸

آن در خیالات یافته میشود - لهذا نسبت به پوست مغز را بیشتر قدر
باید داشت -

(استعمال الفاظ ) ولی از افراط و تفریط هم احتیاط باید نمود - اگر چه
بدون خیالات الفاظ فضول میباشند - مگر برای فهمیدن - یا نوشتن
و ظاهر کردن خیالات نو الفاظ نو خیلی ضرور میباشد تا وقتیکه خیالات را
جامه الفاظ نپوشانند - چندان سودمند نمی باشند - واحتیاط این امر
هم باید که طلاب الفاظ را بدون خیالات استعمال نکنند یا با لفاظ دیگر
زبان طلبا از نفس تصور آنها پیش قدمی نه کند - یعنی الفاظ جای خیالات
نگیرند - طرز درست تدریس همین است - که اول اشیا با ز خیالات
بعد اصطلاحات والفاظ باشند -

خلاصه

(۱) بیشتر از بیان کردن خیالات نو استعمال الفاظ نو و اصطلاحات
نو را نباید کرد -
(۲) واقعیت طلاب صرف لفظی نی بلکه اصلی و واقعی باشد -
(۳) الفاظ پوست علم هستند - و خیالات مغز - پس نسبت به پوس


۲۲۹
مغز را بیشتر قدر باید نمود
(۴) الفاظ از خیالات جدا و پس و پیش نشوند ـ یعنی اول اشیا با زخیا
و بعد ازان اصطلاحات باشند ـ
فصل سوم
از معلوم سوی مجهول رفتن ـ
هر چه میخواهید ـ طلبا را بیاموزید ـ بنای آنرا بر واقعیت
موجوده آنها بگذارید بوقت تعلیم خیالات یا واقعات نو همیشه این کوشش
نمائید ـ که تعلق آنها همراه خیالات و واقعات موجوده ظاهر شود ـ
بدین قسم واقفیت طلبا بیشتر میگردد و زیاده مفید و کارآمد میشود ـ
چون در نفس انیقسم تعلق خیالات پیدا شود ـ بخوبی نقش شده با سانی
یاد میماند ـ چرا وقتیکه یک خیال می آید ـ در آنوقت آن همه خیالاتی
پیش روی نظر می آیند ـ که وابسته باین خیال میباشند ـ و هرگاه
طلبا را چنین خیالات و واقعاتی میگوئید که هیچ تعلق آنها همراه واقفیت
پیشتر نباشد ـ پس آنها در نعض علیحده علیحده جا میگیرند و چون تعلق بسیار


۲۳۰

ندارد - زود فراموش میشوند. پس معنی تعلیم این نیست که طلبا دان خیالات
حاصل کند. که هیچ تعلق بآنها همراه خیالات موجوده نباشد. بلکه یاد گرفتن
آنرا میگویند. که در میان خیالات موجوده و نو تعلق پیدا شود. لهذا فرض
معلم است. که برای پیدا کردن رابطه این کار را به نهایت خوبی و خوش
اسلوبی بانجام برساند. و ازین هم صرف نظر کند. که پیشتر از داخل شدن
مکتب واقعیت بچه با چه قدر و چه قسم است. چرا که بچه های خورد در باز
هم سخنهای نو معلوم میکنند. اگر معلم از فرض خود واقف باشد. هر روز
در واقعیت موجوده وجد ید طلبا تعلق پیدا کرده میتواند. وقتیکه بچه ها
بمکتب داخل میشوند. در آنوقت معلم بگوید که آنها چیزی نمیدانند.
بلکه از معلومات موجوده آنها ضرور فایده باید برداشت. پس بهر یک
مدرس بذمه خود دو فرض دارد. اول در واقعیت سابقه و جدید بچه ها
تعلق پیدا کردن. دوم - بذریعه واقعیت سابقه علم نو را شرح و واضح
نموده ذهن نشین آنها نمودن.
همواره قاعده تدریس این میباشد. که از معلوم سوی نامعلوم
میروند. برای آن دو امر مد نظر باید داشت که اول معلومات سابقه را


۲۳۱

بذریعه واقیت نو بسازید و علاقه هر دو را با هم ظاهر کنید ـ و دوم بذریعه
اشیای معلوم تصور اشیای جدید و نامعلوم را ذهن نشین طلاب
بکنید ـ مثلاً بوقت آموختن ضرب قاعده جمع را سنگ بنا فهمید ـ
بوقت درس دادن احوال شیر از واقفیت گر به کار بگیرید ـ به
قال فهمیده باشید ـ که بوقت تعلیم دادن در میان معلومات
موجوده و جدیده خوب مقابله باید کرد ـ چرا که اینطور خیالات باهم
پیوست میشوند ـ و در دل بخوبی نقش گشته بآسانی یاد می مانند ـ

خلاصه

(۱) تعلق خیالات موجوده و جدیده را ظاهر باید کرد ـ چرا که اینطور
خیالات بخوبی ذهن نشین شده بآسانی یاد می مانند ـ
(۲) از معلوم بسوی نامعلوم بروید ـ یعنی: ـ
(آ) واقفیت سابقه را بنای واقفیت جدیده بسازید ـ
(ب) بذریعه اشیای معلوم اشیای مجهول و جدید را بیاموزید
(۳) معلومات موجوده و جدیده را دائماً مقابله بنمائید ـ


۲۳۲
فصل چهارم
از مقرون بسوی مجرد رفتن -
شبیه باصول فوق اصول دیگر هم است - که آنرا انتقال از مقرون
بسوی مجرد میگویند - طرز استعمال لفظ مقرون بر دو قسم است -
اول اشیای محسوسه - دوم واقعات و امثال وغیره - اشیای
محسوسه چیز ہائی است - که بحواس محسوس میشوند - از روی
این اصول وقتیکه درس بر اشیای محسوسه با شد اول صرفحال
آنها را بیان - و بعد اسباب و دلایل و غیره واضح شود مثلاً میخواہید
کوه آتش فشان را درس دهید - اول بذریعه کدام نمونه یا تصویر
یا خا که یا تصور درست اینقسم کوه ها را ذهن نشین طلاب نمائید - چون
تصور درست ذهن نشین شد - بعد از اسباب وجود اینها بحث
کرده میتوانید - همیشه مد نظر بدارید که پیش از انکه بر چه طور و چرا
فکر کنید - باید (چیست) را بفهمید - بقرار این اصول تعریفات و
قواعد را بذریعه امثله خاصه نشان باید داد - این طرز یا استقراء


۲۳۳
می نامند- و در وقتی استعمال میشود که بذریعه امثله خاص نتایج
عام اخذ میشوند - در امثله ذیل این طرز را شرح مینمائیم -
چون شما (فعل) را درس میدهید - اوّل بمد و طلبا چند فقره اسان
بر تخته سیاه نوشته کنید - بعد بذریعه این امثله تصوّر فعل بر دل بچه ها
نقش - و در آخر تعریف فعل را پیدا کنید - همین طور اگر اربعه را درس میدهید
اوّل چند امثله پیش روی بچه ها حل کرده نشان دهید - طور حل کردن چگونه
می باشد - بعد قاعده پیدا کنید، و در آخر آن قاعده را بر امثال دیگر عاید
کنید - پس بوقت آموختن تعریفات و قاعده ها طرز استقرائی عمل باید اورد -
این سخن هم قابل بیان است که بعض اوقات در مکتب عکس این طرز
اختیار کرده میشود - مثلاً در کتب صرف و نحو اکثر تعریفات اوّل میباشد
و مثال در آخر - ولی بوقت درس بذریعه امثال تعریفات را باید آموخت -
همین طور در کتب حساب هم اوّل قاعده ها را بیان میکنند - و بعد از آن
مثال می آرند - لاکن بوقت درس طرز عکس این را استعمال باید کرد -
در اقلیدس هم دعوی عام را اوّل بیان میکنند - و بعد از ان همراه شکل دعوی
خاص را بیان میکنند - مگر بوقت درس دعوی خاص را اوّل بیان باید کرد -


۲۳۴
چرا که پیش از فهمیدن دعوی خاص اطفالها شاذ و نادر دعوی عام را فهمیده نمیتوانند
پس بوقت تعلیم سخن های ساز را اول بیان باید کرد یعنی اول مقرون بعد
ازان مجرد یا اول خاص بعد ازان عام بیان شود-

خلاصه

(۱) از مقرون سوی مجرد بروید-
(۲) در در وس اشیا پیشتر از چطور و چرا چیست را معلوم باید
کرد-
(۳) بذریعه مثال های خاص نتایج عام اخذ نمائید. این را طرز استقراء
می نامند-
(۴) تعریفات و قاعده ها را بقرار همین طرز یاد باید داد-
(۵) بسا اوقات در کتب برعکس این طرز میباشد-

فصل پنجم
کار یک معلم کلان است-
پیشتر بیان نمودیم که حتی الامکان تعلیم بذریعه اشیاء داده شود


۲۳۵

و خود طلبا بذریعه تجربه و مشاهده واقعیت پیدا کنند. و حواس
خود را بکار آورده تصور صاف و صحیح حاصل نمایند. لہذا ضرور
است. مشاهده کردن درست را یاد بگیرند.
عظت استحضار
برای اینمقصد بهترین طریقه آنست که هرچه را که طلبا معاینه نمایند
آن را بیان کرده بتوانند. واگر شما میخواهید که نقشه و وسعت کدام شی و
اجزا و صورت و شکل و ساخت آنرا ذہن نشین طلبا بکنید. بهترین طریقه
آنست که خود طلبا تصویر آنرا رسم کنند. مثلاً میخواهید صورت شکل کدام
برگ درخت ذہن نشین آنها شود. پس بچه ها را بگوئید که تصویر آنرا رسم
کنند. چرا درین صورت طلبا بہ انتها غور و خوض برگ را مشاهده خواهند
کرد. و اگر میخواهید که شهرهای کناره کدام دریا را یاد کنند. اینقدر کافی نیست
کہ برنقشه نشان بدهید. یا خود نقشه رسم کرده ترتیب آنها را بگوئید. بلکه
خود طلبا نقشه رسم کنند و شهر ہا بدرستی درج نمایند.
در همه کارهای مکتب این اصول را مد نظر باید داشت. که هر تربیتی که در
و چشم های طلبای درجه ابجد خوانان بگیرند. تا آخر مکتب جاری بماند. وطرز


۲۳۶

بازیچه برتربیت دست و چشم متوجه باشید - چرا بذریعهٔ چشمها بردلها
بچه‌ها یک نقش پیدا میشود که آنرا بدستهای خود بر کاغذ نقل میکنند - حتی الامکان
طلبا باید - که تقلید مدرس را بکنند - وقتیکه مدرّس مسطحات را درس
میدهد - فرض او همین قدر نیست - که از کاغذ نمونه‌های مربع اینچ و مربع
فُت و مربع گز را بریده طلبا را نشان بدهد - بلکه خود طلبا را بگوید - که برتخته سیاه
اشکال را رسم کنند -

همین اصول بر سبقهای طبیعیات و کیمیا هم عاید میشود - چرا وقتیکه مدرس
تجربه میکند - طلبا آنرا یاد گرفته میتوانند - ولی بهترین طریقهٔ یاد گرفتن طبیعیات
این است - که طلبا خود تجربه بکنند - خوبی این طرز بوقت درست کردن غلطی‌ها
بخوبی ظاهر میشود - مثلاً وقتی که تلفظ را درست می‌نمائید - اینقدر کافی نیست
که تلفظ صحیح را نشان بدهید - بلکه تلفظ خود طلبا ضروریست - همین قسم در
املا حجا های غلط را نشان کردن کافی نیست - بلکه لازمی است - طلبا
چند مرتبه حجاها را درست کرده بنویسند - در حقیقت این سخن بالکل براست است
که هر شیئی از عمل یاد گرفته میشود - در درس صرف و نحو هم بیان را کم و مشق را
زیاد باید نمود - چرا که هر قدر در صرف و نحو در امثلهٔ تکراریه وحل سؤالات


۲۳۷
مشق طلباز یادشودـ همانقدر بدرستی آنها صرف و نحو وحساب را میفهمند.
لهذا در تعلیم همواره پابند اینقاعده باشید که (بیان کم باشد و مشق زیاد)
همین اصول بر اخلاق هم صادق می آید. اگر کدام طالب علم در فرض
خود غلطی یا بی پروائی کند. بجای خفه شدن و زشت گفتن همان کار فوقی را
سراو بکنید ـ مثلاً اگر کدام بچه بعد از داخل شدن اطاق دروازه را واز گذار
اورا پس روانه کنید ـ که دروازه را بسته کند ـ اگرطالب علم بدون شستن
ورو در مکتب بیاید ـ بگوئید فوراً دست وروے خود را شسته بیایدـ
اگر کار خانه را ترک داده باشد ـ بعد از رخصتی در خود مکتب همان کار را
سرا انجام دهد ـ پس در تعلیم طلبا سِباینسخن صادق می آید ـ که در کار یک
معلم کلان است))
خلاصه
(۱) بچه ها را مشاهده کردن درست بیاموزیدـ
(۲) بهترین طریقه مشاهده کردن اشیا بدرستی استحضار استـ
(۳) تجربه مدرّس را دیده طلبا آنرا یاد گرفته میتوانند ـ لاکن اگر بدست
خود بکنند ـ بسیار مفید است ـ


۲۳۸
(۴) بهترین طریقه برای یاد گرفتن کار این است - که آنرا خود بکنند -
لهذا : -
(۱) طلبا خود کار بکنند -
(ب) بیان کم باشد و مشق زیاد -
(ج) صرف غلطی ها را گفتن یا آنها را نشان کردن کافی نیست -
بلکه بر طلبا آنها را درست و نوشته کنند -
(۵) برای تعلیم و نگرانی طلبا اینسخن صادق میشود - که در کار یک معلم
کلان است»
فصل ششم
فوائد سعی ذاتی در تعلیم
طریقه پر کردن علم
همه تسلیم میکنند - که اول اصول تدریس این است که « از نشان
دادن شخص دیگر طلبا تعلیم نمیشوند - بلکه برهنمائی معلم ؛ خود بذات خود علم حاصل
کنند » طرز قدیم بود - که علم را در ذهن طالب پر میکردند - گویا معلم میخ است


۲۳۹
از نتائج حاصل کرده اشخاص دیگر و از واقعات ، حافظه طلبا را پر ننماید ۔ مدرسین با تجربه کار اینطرز را طوری بعمل می آورند - که گویا شخصی در یک سرپوش دار چیزی پر میکند ۔ فرضاً اگر بخواهید که علم را نیز هم چنین پر کنید - بایست اول سر پوش را پس کنید - که طلبا بخوبی مدد داده بتوانند - لاکن اینطریقه از سرتا پا غلط است - ما میخواهیم ۔ طلبا کار خود را خود بکنند - یعنی در حاصل کردن علم خود سعی و کوشش نمایند ۔ ما فقط میخواهیم - در آنها خواهش حصول علم پیدا کنیم ۔ تا بعد از خروج مکتب معلم خود شوند ۔ و برای حصول این مقصد باید ۔ طلبا این نکته را یاد گیرند که اعتماد بر سعی و کوشش و عقل و دانش خود لازم است -
کار متعلم
ترقی اصلی در تعلیم زیاده تر از کوشش ذاتی شخص حاصل میشود ۔ بر علم مسلط است خود را قائم کردن حقیقته یک قسم انهضام ذهنی است ۔ و این کار خود طلبا است کار مدرس این است - که برای ذهن خوراک تیار کرده پیش طلبا بماند - و در آنها اشتها آنرا پیدا کند - مگر آن خوراک را بمعده رسانیدن وابسته بسعی خود طلبا است استاد و شاگرد هر دو کار میکنند - مگر کار ضروری از طلبا میباشد - اعلی


۲۴۰
اصول تعلیمی که از غور بر سخنان فوق حاصل میشود - این است که هر کار را طلبا
بزور سعی و کوشش خود کرده می توانند - ابدأ مدرس برایشان ذاتاً ان کا را
نکند - هر مدرس که براین اصول عمل میکند - طلبا را خیلی دارای تلاش درعلم
میسازد - مگر اینسخن هم یک حد دارد یعنی مدرس باید بداند که طلبا را تا کدام
حد نشان باید داد - و تا کدام حد خود طلبا دریافت کرده میتوانند - اگر برای حل
کردن کدام مشکل وقت طلبا صرف شود - انوقت ضائع نمیشود پس
طلبا را ترغیب بدهید - که خود برای حصول فہم سعی نمایند -
اتمام سعی ذاتی
اگر بخواهید معلوم کنید که کدام سخن را به طلبا با یدگفت و کدام آنرا با
گفت - اولا معلوم کنید - که آیا ذکر واقعات است یا دلائل - اگر ذکر دلائل
باشد - در آنصورت آنرا زیر نگرانی مدرس بر عقل طلبا باید گذاشت - ولی واقعات
بعض اوقات ؛ لازم گفتن است - و بعض اوقات ضرورت بگفتن ندارد
واقعاتی که از علم طلبا بیرون باشند - باید فوراً گفته شوند - و واقعاتی
که بآسانی معلوم میشوند - خود طلبا معلوم کنند - ولی اکثر چنین اتفاق
میشود - که طلبا به مشاهده وغیره آن واقعات را معلوم کرده میتوانند -


۲۴۱

ولی این کار آسان نیست زیرا یا مشکلی پیش میآید یا دیر میشود و بهیچوجه بهتر
مناسب معلوم شود بعمل آورده شود و قاعدهٔ خاصی ندارد بر اکثر کارها
روزمرهٔ مکتب این اصول صادق میآید. اگر کدام طالب علم در اثنای
خواندن ببند بماند. خود او را بمانید که آن مشکل را حل کند. بهمین طریق را
در نوشتن هم بجای اینکه خود معلم فوراً غلطی را اصلاح کند. بهتر است. بطالب علم
بگوید. نمونه اصلی را همراه کتابت خود مقابله کند. و در رسم هم تصحیح خود طالب
مفید تر میباشد.

صرف عمدهٔ وقت

بعض مدرسین از اصول فوق فایده پوره بردارند چرا از پابندی اصول فوق
تعلیم کم و وقت زیاد صرف میشود. ولی باید دانست. هر چه طلبا از سعی
ذاتی خود بفهمند. بخوبی ذهن نشین شده همیشه یادشان میماند. ما بذریعهٔ
یک مثال این امر را توضیح می نمائیم. هر قدر بمحنت زیاد دولت حاصل
کنید. همانقدر به هوشیاری و احتیاط زیاد از آن نگه میدارید.
همچنین است حال علم «مال مفت دل بی رحم» یعنی هر چیز بآسانی حاصل
شود. فوراً بی دریغ صرف میشود. این مقوله دولت و علم هر دو یکسان


۲۲۴
صادق میآید - علاوه بر این اگر طلبا یک مشکل را بسعی خود حل کنند - ضرورة
بر مشکل دیگر بآسانی حاوی شده میتوانند - در صورت ناکامیابی از قائم
ماندن برصبر و استقلال همت شان زیاد و عادت اعتماد بر خود حاصل
میشود - طلبا ئیکه در مکتب اینطور تعلیم حاصل میکنند - بالضرور آینده در کارها
زندگی بر خود تکیه میکنند - خود مد د گار خود میشوند -
خلاصه
(۱) هرچه طلبا از کوشش خود کرده میتوانند - شما آنرا بفکر آنها واگذارید -
(۲) کلان مقصد معلم همین است - که خود طلبا را فکر کردن و استخراج معانی
بیاموزد
(۳) ترقی اصلی بسعی ذاتی میشود - حصول علم یکقسم انهضام است که برای
آن کوشش خود طلبا بکار میباشد -
میشود
(٤) اندازه کامیابی مدرس از کوشش ذاتی و ترقی ذهنی طلبا معلوم
(۵) باید دلائل را خود طلبا معلوم کنند - واقعات را نیز بعض اوقات خود
طلبا معلوم کنند - و بعض اوقات که مشکل باشد - بآنها گفته شود -
(٦) حتی الامکان باید غلطی ها را خود طلبا اصلاح نمایند -


۲۴۳
فصل هفتم
تدریج
در آسان ترین سبقها هم برای طلاب مشکلات پیدا میشود -
در اصل هر سبق برای بچه های خورد پر از مشکلات میباشد - این مشکلاترا
یکه یکه باید گرفت - لہذا باید بتدریج درس داد - یعنی سبق را بچند حصه تقسیم
باید نمود -
وقتیکه بچه های خورد را تعلیم میدهید - سبقها ها را بحصص آسان
و مختصر مقرر کنید - باین ترتیب که سخن های آسان و سهل در ابتدا و سخن های
مشکل در آخر بیاید - اگر میخواهید معلم لایق شوید - (بذریعه تحلیل رسیدن
بر نتایج را عادت کنید) این را بیندیشید که در طفولیت ما چه قسم بودیم ، این
بچه ها نیز همین قسم اند - در طفولیت از گذشتن خیالات فلان قسم ما چه نتایج
اخذ میکردیم - چه قسم خیالات در دلهای بچه های ما گذشته باشند . و برانها
چه اثر شده باشد ما را چه قسم مشکلات پیش می آمد - لہذا همین قسم مشکلات
بچه های ما را هم پیش می آید -


۲۴۴

شنیده باشید پیر مردی بذریعه یک دسته چوب ، طاقت اتفاقی
چگونه بدلهای پسران نقش نموده تا وقتیکه پسرانش دسته چوب را واز
نکردندـ شکسته نتوانستندـ همین طور برای غالب آمدن بر
مشکلات طریقه بهتر این است که مشکلاترا جدا جدا ساخته ، یک بک
دور کنندـ وحتی الامکان خود طلبا بر آنها حاوی شده ذهن نشین خود
بسازندـ
لهذا مقصد تان این باشد که سبق را طوری مرتب کنید ـ که در یک
وقت برای طلبا زیاد از یک مشکل پیش نشودـ مطلب این است ـ که
بتدریج درس بدهیدـ لہذا لازم است که از آسان سوی مشکل برویدـ
اینطور از غالب آمدن بر یک مشکل برای غالب شدن بر مشکلات دیگر بسیا
مدد حاصل میشودـ

خلاصه
(۱) سبق را طوری مرتب کنید ـ که در یک وقت صرف یک شکل پیش بیاید
اولاً آسان بعد از ان پیچیده باشدـ
(۲) برای اینمقصد لازم است ـ پابند تدریج باشیدـ


۲۴۵
فصل هشتم
پختگی
عمارت تعلیم
برای غالب آمدن بر مشکلات عملا و از تدریج این هم لازم است
که کار بدرستی انجام یابد۔ این درجات نه تنها مختصر۔ بلکه صحیح هم باشند
در کارهای تعلیم وقت خیلی جزو ضروری و کارآمد میباشد۔ چرا تدریس تعمیر
یکقسم عمارت است۔ اگر عمارت بسرعت تعمیر شود۔ یعنی وقت کاف
برای خشک شدن و پخته شدن چونه و مصالح نباشد۔ عمارت پخته نمی آید۔
و بیم خراب شدن آن میباشد۔ همچه در تعلیم اگر برای خوب فهمیدن ذہن
نشین کردن هر مشکل برای طلبا مهلت کافی ندهید۔ تعلیم پخته نخواهد شد۔
اگر میخواهید۔ عمارت خود را مضبوط و عمده بسازید۔ مانند معمار
کار خود را آزمایش کرده بروید۔ وقتیکه معمار دیوار میسازد۔ بشاقول خود
امتحان کرده میرود لهذا شما هم در موقعهای مناسب قدری توقف
و بذریعه سوالات معلوم کرده بروید۔ که طلبا درس شما را بخوبی میفهمند یانی


٢٤٦

ضرورت بنیاد عمده

ہر مضمون را که شروع میکنید - خوب پخته کنید - چرا که سخن ہای
ابتدائی بخوبی ذہن نشین نگردند - بنیاد خام خواہد ماند - ولی مدرسین با تجربہ
کار ، شاید خیال کنند - اینطور وقت بسیار صرف و کار کم خواهد شد -
لاکن در آینـدہ نتائج این قاعده نہایت مفید و اطمینان بخش خواهند بر آمد -
لھذا در سبقهای ابتداء ضرورت احتیاط و توجہ زیاد میباشد - معلم ہای
فہمیدہ و تجربہ کار که از کار تعلیم واقفیت تمام دارند - میدانند - که اگر چہ
مضمون آسان باشـد - بازہم بوقت تعلیم بچه‌ہای خورد نهایت احتیاط
بکار است - چرا بر سبقهای ابتدائی انحصار توجہ و شوق طلبا میباشد - اگر درین
وقت سخنہای مشکل گفتہ شود - طلبا دلگیر گشتہ - شوق شان در این مضمون
نخواہد ماند - یا گمان خواہند کرد کہ این مضمون از فہم ما بالا تر است -

دلائل ترقی آھستہ

در تعلیم ترقی اصلی زیادہ تر بر پختگی منحصر میباشد - شلیکہ از رویہ پرو
پیدا میشود - ہمین طور وقتیکہ بر علم ملکہ حاصل شود - خواندن یا د شده میرود
این ذخیرۀ علم مانند چشمہ نوریست - که در روشنی آن طالب علم در میدان

چوک ارغنی عموم در سیم
گروپ
١٤٠٠


علم تحقیقات میکند - ولی هر علم که بخوبی ذهن نشین نشود - دارای این فیض نمیباشد
و بسیار زود فراموش میشود - بنابر این نسبت به نیم خام خواندن زیاد
بهتر است که کم خوانده شود - مگر بخوبی یاد باشد - داکتر فچ (Dr. Fitch)
میگوید - مدرّس عمده ولایق آنست که از اعاده کردن و بار بار تکرار نمودن
و سؤالات کردن برطرز های مختلف نمی ترسد - ترقی کردن آهسته را بد خیال
میکند - بشرطیکه سست ترین طلبا هم همراه او ترقی کرده بروند - چرا که کار
از ترقی طلبای سست اندازه میشود - نه از ترقی طلبای ذهین و ذکی - فقط
دست طلبای هوشیار را گرفته پیش نباید رفت بلکه طلبای سست و کمزور را
هم همراه خود باید برد - اگر شما براین اصول کاربند خواهید شد - اگرچه رفتار
شما تیز نباشد - لاکن قدم شما مستحکم خواهد افتید -
پخته کردن درس لازم است - لاکن اعاده از حد زیاد هم نباشد -
در این سخن هم توجه باید - که اعاده زیاد آنقدر محل اندیشه نیست - بقدر یکه اندیشه
در رفتار تیز میباشد - قاعدهٔ مدرسین لایق است - که اگر مضمون مشکل
باشد - رفتار شان آهسته - اگر آسان باشد - رفتارشان تیز
میباشد -


۲۴۸
ضرورت اعاده
ہر مضمون را که طلبا بخوبی بفهمند ۔ ہم در انصورت بیاد میماند ۔ که تکراراً
آن بشود ۔ بنابراین برای پخته کردن تعلیم اعاده ضروریست ۔
خلاصه
(۱) برای غالب شدن بر مشکلات مثل تدریج پختگی هم لازمی است ۔
(۲) برای پختگی و مضبوطی کار خود بذریعہ سوالات امتحان کرده بروید ۔
(۳) بوقت اغاز نمودن کدام مضمون ضرورت پختگی بالخصوص زیاد میباشد ۔
(۴) ترقی اصلی بر پختگی منحصر است ۔
(۵) بچه‌های سست را ہم همراه خود باید برد ۔ اگر چه در این صورت
ترقی کم خواهد شد ۔ لاکن پختگی زیاد حاصل خواهد گشت
(۶) برای یاد داشتن علمه اکثر اعاده لازم است ۔
فصل دهم
در دلچسپی
در تعلیم دلچسپی لازمی است
در ولهاے معلمین نوین سُؤال اکثر پیدا میشود ۔ که «ما چہ طور در تعلیم


۳۴۹
دلچسپی برائے طلاب پیدا کنیم. اگر دلچسپی پیدا نشود. طلبا نه توجه خواهند نمود
و نه کار خواهند کرد.
پیشتر از جواب دادن این سوال ضرورت دلنشین ساختن تعلیم را
بیان میکنیم. اگر از فهم طلبا همیشه و بطرز مختلف کار گرفته شود - ترقی کرده خواهند
رفت و اگر کار نگیرید رو به تنزل خواهند رفت. فرق در معلمین قدیم
و موجود صرف در دلنشین و خوشگوار ساختن تعلیم است. یقین واثق
معلمین حاضر است. که طرز تعلیم درست همان است. که بسوی آن طلبا بخوشی
متوجه شوند. و بشاش بمانند
همه کارهای مکتب فرحت بخش معلوم نمیشوند. در مکتب بعض امور
چنان هم میباشند. که از سرانجام دادن آنها طبیعت خوش نمیشود. ولی چون
از اختیار طریقه دلچسپ مقصد حاصل میتوان شد. اگر آن طرز را اجرا نسازند.
سراسر نالایقی است. اگر شما طرز دلچسپ را اختیار کنید نه صرف طلبا بخوشی
ترقی خواهند کرد. بلکه بعد از ترک کردن مکتب هم در دل آنها شوق علم خواهد ماند
در طلبا دلچسپی پیدا کردن و آنرا قائم داشتن نه صرف کار عمده
است. بلکه بهترین کار تعلیم است. و بدون آن فائده بر داشتن از


تعلیم مشکل است هیچ کاری معادل بایجاد دلچسپی نیست ۔ اگر از اعادہ ہا
شما طبیعت طلبا دق ۔ و دلچسپی کم بگرد و برای قائم داشتن دلچسپی بهتر است
اعاده را ترک نمائید ۔ بیشک بسبب پختگی درس تکرار بار بار خوب است۔
ولی قیام دلچسپی نسبت بآن ضروری و بهتر است ۔
تعلیم را چه طور دلچسب باید ساخت
مدرسین ناتجربه کار این سئوال را میکنند ۔ کہ تعلیم را چه طور دلچسپ
بسازیم ۔ برای اینمقصد این امر را ملحوظ خاطر باید داشت ۔ که طلبا را چنان
سخن یاد بدهید ۔ که قابل یاد دادن باشد ۔ مطلبش این است ۔ کہ اول
تیاری کرده واقعیت کامل از ان مضمون حاصل کنید ۔ اگر میدانید کہ برمضمون
خوب حاوی ہستند ۔ شما بذات خود تکیه خواهید کرد ۔ و طلبا ہم بدین
صورت و شکل و طرز شما خیال خواهند کرد ۔ کہ سبق امروزه خوب خواهد بود
و فورا توجه خود را بسوی شما مبذول خواهند داشت ۔
این ہم یاد داشتنی است ۔ کہ برای دلنشین ساختن سبق نظر طلبا را
سوی خود باید کشید ۔ بنابراین بوقت تیاری سبق امثله پیدا کنید ۔ کہ در آنها
از چشم کار گرفت شود۔ برای دلچسپ ساختن درس چنان اشیا مهیا کنید۔


۲۵۱

که در آنها طلبا از چشم خود کار بگیرند. و اگر طلبا را ضرورت دست بکار شور
دادن بیفتد - از این چه بهتر - ؟

در درس دادن صفائی و سادگی و در خواندن دلنشینی با هم تعلق
زیاد دارند. اگر طلبا اینقدر هم نفهمند - شما چه درس میدهید - هرگز حظ برداشته
نمیتوانند. بنا بر این مقصود از دلچسپی پیدا کردن در طلبا همین است -
که سبق آسان صاف باشد. لهذا از جواب سؤال ها همین برآمد - که خوب تیاری
کنید که تصور درست آن به صفائی ذهن نشین شود - و بوقت درس
دادن الفاظ آسان و عام فهم را استعمال - و بذریعه تمثیلات مناسب
بر دلهای طلبا نقش کنید - شوق مدرس هم بر طلبا اثر زیاد میکند - فی الحقیقة
مدرس را شائق دیده خود طلبا هم بسیار راغب میشوند - وقتیکه طلبا بدانند
که مدرس به بسیار شوق و محنت و سرگرمی در کارهای تعلیم کوشان است.
شوق او را دیده در دلهای آنها هم یک قسم جوش پیدا میشود - و به بسیار شوق
و توجه بکار تعلیم مصروف میشوند -
مدرس را باید که همیشه طالب علم باشد
اگر شما در بزرگی شوق تعلیم را ترک نمائید دلچسپی طلاب شما هم خواهد رفت.


۲۵۲
و نتیجه این خواهد شد ـ که خیال معلومات نو در شما نخواهد ماند ـ لہٰذا اگر شما میخواهید
با وجود کبر سن طلبا شائق تعلیم شما باشند ـ ذخیره خیالات خود را از معلومات
نو تازه کرده بروید ـ و همیشه شائق معلوم کردن خیالات نو باشید ـ ہر گاہ
در کدام شخص طلب علم نماند ـ مدرّس لائق ہم نمیماند ـ پس از تعلیم دیگران تا همان
وقت محظوظ گشته میتوانیم که خود با بخوشی یاد گرفته برویم ـ
خلاصه
(۱) تا تعلیم دلچسپ نگردد ـ طلبا به توجّه کار نخواهند کرد ـ
(۲) طرز تعلیم درست همان است ـ که طلبا لطف و خوشی از ان حاصل کنند ـ
(۳) در تعلیم ؛ دلچسپی پیدا کردن نهایت کار ضروری است ـ
(۴) برای دلچسپ ساختن تعلیم :ـ
( ا ) همان سخن ها را یاد بدهید ـ که قابل یاد دادن باشند ـ
(ب) خیالات صاف و ساده باشند ـ
( ج ) تشریح بذریعه اشیا و نمونہ جات باشد ـ
( د ) بسیار جوش و سرگرمی تعلیم نمائید ـ
(۵) از برای قیام دلچسپی در تعلیم همیشه خود شما طالب علم باشید ـ


۲۵۳
چند مقوله مفید
(۱) حتی الامکان خود طلبا را بماند که بذریعه مشاهده علم حاصل کنند.
(۲) نمانند که زبان طلبا از دماغ شان پیش قدمی بکند.
(۳) واقعیت موجوده را بنیاد واقعیت نو بسازید.
(٤) همیشه نو و نامعلوم را با معلوم مقابله نمائید.
(۵) از مقرون سوی مجرد بروید.
(٦) ما هر کار را از کردن بخوبی یاد گرفته میتوانیم - بنا بر این بیان کم باشد
و مشق زیاد.
(۷) کاریکه خود طلبا بکوشش خود کرده میتوانند. شما انرا بخاطر آنها
نکنید.
(۸) بتدریج تعلیم نمائید. و انرا خوب پخته کنید.
(۹) یکت مشکل را بیک وقت بگیرید.
(۱۰) حتی الامکان تعلیم را خوشگوار بسازید.
(۱۱) واقعیت قدیمه را اکثر تکرار کرده بروید.
(۱۲) شما تا همان وقت بتدریس امید کرده میتوانید که خود شما فروشی نمود


۲۵۴

خود را محتاج علم بدانید - و یاد گرفته بروید -
(۱۳) طلبا را همیشه بکدام کار مفید مصروف بدارید -
(١٤) همواره سعی در کمال حاصل کردن نمائید -
(۱۵) دیگران را تا وقتی درس داده محظوظ کرده میتوانیم که خودمان از خواندن
لطف و حظ برداریم -
حصۀ دوّم
تیاری اسباق
هر معلمی فخر کند - که ضرورت بر تیار کردن سبق ندارد - در اصل معلّم
نیست - اگر چه بسیار تجربه‌کار هم باشد - مدرّس هر قدر لائق و فائق باشد -
بدون غور و خوض و تیاری کردن درس شاذ و نادر برای شاگردان خوبی سبق را
دلچسپ ساخته میتواند - حقیقته تا انسان مطابق لیاقت خود سعی و کوشش
نکند - معلّم حقیقی گفته نمیشود -
بنابرین برای مدرّسین ناتجربه‌کار خصوصاً لازم است - تیار کردن
درس روز آینده را فرض خود بفهمند - اگر شما خیال عزّت خود را دارید -


۲۵۵

اگر شما از کار خود فائده برداشتن و خوشی حاصل نمودن را میخواهید - واگر
خواهش تان است که در فن تعلیم ترقی حاصل کنید- ضرور پیشتر از داخل شدن
اطاق جماعت تیاری کار محوله خود را کرده بیائید- فی الحقیقت تیاری اسباق
باعث کامیابی و خوشی میباشد-
فصل اوّل
ضرورت تیاری اسباق
انتخاب مضمون
نخستین شرط درس دادن خوب این است که واقعیت تمام بر مضمون
حاصل باشد - برای انتخاب مضمون عمده باید پیش شما ذخیره کافی باشد-
وچون ذخیره واقعیت شما کم باشد- در آنصورت هر چه شما میدانید همه را
استعمال کرده مضمون مناسب و ضروری و دلچسپ انتخاب کردن
نخواهید توانست - یا و باید داشت که بر ذخیره گرانبهای علم قابض شدن
و آنرا پیش روی دیگران بیان نمودن در هر دو تعلق قریبی است شخصی که از
مضمون خود بخوبی واقف میباشد- بی علمی طلبه را چندان خیال نمیکند مگر قاعده تدریس


لائق چنان نمایاں شد - چنانچه ظاهر است که هر قدر تصور های زیاده صاف در
دل شما باشد - همانقدر به صفائی و آسانی زیاد - دیگران را فهمانده میتواند
شخصی که بر کدام مضمون حاوی باشد - یک سخن را بطرز مختلف گفته و همه مشکلات
و اعتراضات را بذریعه امثال رفع کرده میتواند - وقتیکه مدرس را واقفیت
تمام بوده مضمون را بخوبی فهمیده باشد - به بسیار صفائی و درستی درس داد
میتواند - چیزی بی معنی و بی سر و پا نمیگوید -
اگر میخواهید سبق خود را دلنشین بسازید - بطور واضح تدریس کنید -
یعنی هر چه بیان نمائید - از نتیجه واقفیت ذاتی شما معلوم شود - و اگر ذاتی
تجربه خود شما وسیع نباشد - از تجربه ذاتی اشخاص دیگر فایده بردارید -
یک معلم لایق و تجربه کار بیان میکند - که من صدها اسباق را
دیدم و شنیدم - و تجربه ذاتی من است - چیزی را که کینن مورلی درباره کامیاب
سبق و ذخیره واقفیت معلم فرموده است بالکل درست میباشد -
کینن مورلی میگوید - اکثر اسباق را که من دیدم نقص کلان در آنها این است
که مدرس را واقفیت پوره وکماحقه نمیباشد - اگر واقفیت زیاد باشد -
بالضرور مطابق استعداد طلاب مضمون انتخاب کرده میتواند - اگر


۲۵۷
خود درس مضمون را بخوبی بفهمد - بسیار وضاحت تدریس کرده میتواند
و گاهی از مقصد و سخن اصلی دور نمیرود - باعث تدریس بی سر و پاهین
میباشد - که واقعیت معلم بسیار کم میباشد - و آن واقعیت هم اکثر
از اینقسم کتب حاصل شده - که در آنها فقط خاکه های مضامین میباشد
و بس -
لیاقت بیان کردن تشریح و بطور واضح
اگر میخواهید که درس را در پیش طلاب دلچسپ بسازید - پس
خوب بطور واضح تدریس کنید - یعنی هر چیز را که بیان میکنید - باید نتیجه
واقعیت ذاتی خود شما باشد - مدرسه یکه خود مشاهده و تجربه نموده درس
جغرافیه میدهد - در جمله تعلیم او عجب لطف حاصل میشود - ما قبول
کردیم که شما هر سخن را بذریعه تجربه ذاتی تدریس کرده نمی توانید -
مگر کوشش کنید - که اگر تجربه ذاتی خود شما اینقدر وسیع نباشد از تجار
ذاتی اشخاص دیگر کار بگیرید - مثلاً در اسباق جغرافیه از سیاحت نامه های
سیاحان دیگر مد د گرفته میتوانید و در تواریخ از سوانحات عمری مردم
کلان و نامور مستفید شده میتوانید -


۲۵۸

پس ما می بینیم که برای درس دادن عمده و خوب ضرورت تیاری
زیاد می باشد - حال میخواهیم بیان کنیم - که تیاری خوب چگونه باشد -
خلاصه
(۱) برای تعلیم دادن خوب شرط اول واقعیت درست و مکمل میباشد -
(۲) بدون این شرط انتخاب مضمون ناممکن است -
(۳) در ما بین ذخیره واقعیت و آنرا بصفائی بیان کردن و نیز در بین واقعیت
ذاتی از مضمون داشتن و آنرا بوضاحت و بطرز درست تدریس نمودن تعلق
و وابستگی بسیار کلانی میباشد -
فصل دوّم
طریقه تیاری اسبقا
تیاری بطرز مختلف میشود - سبقها نیکه در آنها مدعا : مهارت و کمال
پیدا کردن در کدام هنر خاص میباشد - مثلاً نوشتن - رسم - ضرورت تیاری
زیاد ندارند - ولی در حساب و الجبرا فکر کردن بطرزی ضرور است - که قاعده
بخوبی ذهن نشین طلبا شوند - بعض مضامین طوری میباشند - که بدون فکر عموماً


۲۵۹

نمودن بدرستی سبق داده نمیشود ـ در اینقسم اسباق اول خوب فکر کنید بعد
برای رفع کردن شکوک ـ و زیاد نمودن واقفیت خود کتب دیگر مطالعه کرده
مصالح ضروری را جمع و ترتیب نمائید ـ
برای انتخاب مضمون اینقسم کتب خرد و نباید خواند که محض خاکه در آنها بوده
و بس ـ اگر میخواهید که نهایت دلچسپ و خوب مصالح جمع کنید ـ کتب کلان مطلعه
کنید که از مصنفین نامور باشد ـ بر کتبی که محض دارای خاکه مضمون است اعتماد نبات
بلی این خاکه ها در ظاهر کردن طرز و ترتیب مضمون تا یک حد مفید میباشند
لاکن بلحاظ مضمون نهایت خراب و فضول میباشند ـ اگر میخواهید که در
طلاب عادت غور و فکر کردن پیدا کنید ـ اول خود شما این عادت را پیدا کنید
اگر میخواهید که در آنها قوت کار کردن دماغی پیدا کنید ـ در آنصورت اول
خود نمونه گشته نشان بدهید ـ بنا بر این هر سبقی را خوب فکر کرده و فهمیده بیان کنید
بر درس اشارات نوشتن
بعد از جمع نمودن مصالح برای درس دادن اشارات باید نوشت ـ اول
بر یک جدول دو خانه بکشید ـ در یک خانه مضمون درج نمائید ـ و در دیگر
طرز تعلیم ـ مضمون اینقدر بگیرید ـ که موزون ـ ضروری و دلچسپ باشد وقت و برد


٢٦٠
مقرر و ختم شود باز آنرا بچند سرخی یا عنوان تقسیم نموده اینطور مرتب کنید۔ کہ
بدین یک نظر تصور جمله مضمون پیدا شود۔ درخانه دیگر عین مقابل مضمون طرز
تعلیم تحریر نمائید۔ و بالخصوص آن تمثیلات و غیره که بذریعه آنها میخواهید تشریح
مضمون نمائید
در تیاری اشارات بیان نمودن یک سخن نهایت ضروری معلوم
میشود۔ یعنی خیال اکثر مدرسین میباشد۔ کہ اشارات جملہ دروس را یک
قسم و یک طرز باید نوشت ۔ مثلاً اگر سرخی های اشارات درس کدام
جانور بقرار ذیل درج باشند۔
(۱) ساخت۔ (٢) عادات۔ (۳) مقامات۔ (٤) فواید و استعمال۔
پس آنها خیال خواهند کرد۔ کہ ہر قدر دروس کہ برجانور ها باشند۔ سرخیها
جمله آنها را بعین منوال باید نوشت ۔ لکن همواره این ترتیب درست نمیباشد۔
اگر شما میخواهید که سست و تنبل نشوید۔ همواره اسباق خود را بیک طرز
مرتب نکنید۔ بلکہ ہر ترتیب که بهتر معلوم شود۔ ہمان را اختیار کنید۔ اوّلاً آن
امور را انتخاب باید کرد۔ که طلاب تجربه آنها را داشته باشند یا درباره آنها
سابق باشند۔ بعد ازان دیگر امور را حسب تعلق باید نوشت۔


٢٦١

اینهم حتمی نیست که همواره اشارات درس در دو خانه درج شوند ـ در بعض
اسباق که مضمون بسیار کم میباشد ـ ضرورت تحریر نمودن طریقهٔ تعلیم در خانهٔ
علیحده نمیباشد ـ مثلاً تعریفات صرف و نحو یا قاعده های حساب و غیره ـ
بلکه هر دو را در یک خانه پهلو به پهلو نوشته میکنند ـ در اسباق زبانی هم ضرور
نیست ـ که در یک خانه علیحده عبارت کتاب را نوشته کنند ـ چرا که آن
عبارت نزد هر طالب علم در کتاب موجود میباشد
خلاصه
(۱) بوقت تیاری اشارات بر امور ذیل کاربند باشید :-
(ا) اولین مدعای درس را مقرر کنید ـ
(ب) سپس خود غور و فکر نمائید ـ
(ج) بالآخر مطالعه کتب دلچسپ نمائید ـ
(د) در دوران مطالعه امور ضروریه را بر یک کاغذ علیحده تحریر کرده بروید ـ
(۲) بوقت تحریر نمودن اشارات بقرار ذیل کار کنید :-
(ا) عموماً دو خانه کشیده ـ در یکی مضمون و در دیگری طریقهٔ تعلیم را
درج کنید ـ


٢٦٢

(ب) مضمونرا بچند عنوان منقسم کنید -
(ج) عین در مقابل مضمون طرز تعلیم را تحریر کنید -
(د) لاکن همواره بیک نقش قدم نروید -

فصل سوّم

اشارات تختهٔ سیاه
فائده تختهٔ سیاه
برای حاصل کردن علم دو طریقه بهتر از یک طریقه است - لہذا کاریکه
از چشم با هم گرفته میتوانید - تنها از گوشها نباید گرفت - در پابندی این اصول تختهٔ
سیاه خیلی مفید و کارآمد میباشد - لہذا پس هر سبق را بر تختهٔ سیاه باید نوشت
از این دو مطلب حاصل میشود یکی خیالات بالکل صاف - دوّم تمام سبق
بخوبی ذهن نشین میشود - بر تختهٔ سیاه اشارات دو رقم نوشته میشوند -
اوّل اتفاقیّه یا بی ترتیب - دوّم با قاعده یا با ترتیب -
چون در اثنای سبق نوشتن کدام چیز بتختهٔ سیاه اتفاق می‌افتد - این
طریقه اتفاقیه یا بدون ترتیب میباشد - ولی وقتیکه خلاصه تمام سبق را مینویسیم

[Side text]
فاکولته ادبیات مکتب المعلمین پوهنتون ۱۴


٢٦٣

آنرا طرز باقاعده یا با ترتیب میگویند -
استعمال اتفاقی تخته سیاه
در اثنای درس اگر کدام لفظ یا اصطلاح نو استعمال کنید - که خیلی ضرور
باشد - فوراً بر تخته سیاه نوشته برول طلبا نقش - و بعد از ضرورت از تخته محو
کنید - برآن حصه تخته سیاه که خلاصه سبق را نوشته میکنید - باید خط کشی کرده شود
استعمال تخته سیاه قرار قاعده
همیشه خلاصه درس را بر تخته سیاه نوشته کنید - هرچه درس میدهید -
اخذ ثمارش را بذریعه سوالات از طلبا دریافت نمائید - بعد ازان جوابات
طلاب را حسب ضرورت درست کرده برتخته سیاه نوشته کنید - و وقتیکه شما
نوشته میکنید باید طلبا بتوجه جوابات درست شده را خود گفته بروند - در اثنای
نوشتن گاه گاهی سوی طلبا هم نگاه کنید - تا بدانند شما از طرف آنها غافل نیستید
نیز بر تخته سیاه خیلی خوش خط نوشته کنید - الفاظ و اعداد را بی ترتیب با هم مخلوط نکنید
(١) در تحصیل علم دو طریقه بهتر از یک طریقه است بنابر این حتی الامکان
هر دو قوت سامعه و باصره طلبا را بکار بیارید -
(٢) بمدد تخته سیاه خیالات بیشتر صاف و ذهن نشین میشوند -


۲۶۴
(۳) چون اصطلاحات یا الفاظ نو را بیان مینمائید - فورا بر تخته سیاه تحریر باید
کرد - مگر خاکه تخته سیاه یعنی خلاصه سبق را بر مواقع خاص درج باید کرد -
(۴) خاکه را مختصر و خیلی صاف و خوشخط بر تخته سیاه باید نوشت -
(۵) الفاظ و اعداد را بهم خلط نباید نوشت - زیرا بر دل طلاب اثر فاسدی
می افتد -
حصه سوم
تدریس
فصل اول
درس دادن و تقریر کردن
مقابله درس دادن و تقریر نمودن
بلحاظ بعض امور درس دادن نسبت به تقریر کردن مشکل تر است
چرا کار تقریر کننده محض همین قدر میباشد - که مصالح را جمع و آنرا ترتیب داد
به فصاحت الفاظ آسان گوش گذار سامعین سازد - مگر برخلاف این معلم را علاوه


٢٦٥
بر جمع کردن مصالح پیدا کردن اشتهای طلبا هم ضرور است- محض باینقدر
نمیشود که چند سخن برایشان کند بلکه لحاظ این امر هم ضروری است که آیاسخنها
ذهن نشین سامعین یعنی طُلاب شده یا نی- لهذا مدرس را لازم است در درس
دل نشینی پیدا کرده طُلاب را بآن متوجه سازد تا تحصیل علم را غب شوند.
اسباق عمده
اگر کدام تقریر خوب باشد. ما بالضّره را نزا بغور می شنویم- درس
عمده ترجمان است که طلبا خود بخود آنرا بغور بشنوند- و اندازه عمدگی سبق از
سه چیز میشود- اوّل بلحاظ مضمون- دوّم بلحاظ دلچسپی شوق طلبا- سوم بلحاظ
تربیت ذهنی- یعنی خوبی سبق بر این سخن منحصر است که طلبا را چه قدر
واقعیت نو پیدا- و چه قدر شوق و دلچسپی ظاهر کردند. و چه قدر تعلیم ذهنی
برایشان حاصل شد.
طرز درس دادن
تقریر کننده فقط بیان میکند. وعموماً چندان خیال نمیکند که سامعین آنرا
می فهمند یا نی- لہذا مسلسل بیان کرده میرود. ولی حالت معلم چنین نمیباشد
مدرّس خیال تعلیم ذهنی طلاب را هم داشته یباشد. خصوص خیال این سخن کلید آنرا


٢٦٦

طلبا می فهمند یا نی ۔ لهذا مدرس وقتیکه سبق میدهد بذریعۀ سؤالات معلوم کند
که طلبا تا کدام حد استفاده می بردارند۔ پس در طریق عهدۀ تعلیم عمده
هر دو طرز شامل است۔ یعنی طرز بیان و طرز سؤال ۔ یا به الفاظ دیگر نشان
دادن و سؤال کردن ۔

خوبی درس دادنرا اینطور اندازه میکنند۔ که مدرسین بیانات سوًالا را
بکدام تناسب و بچه خوبی و خوش اسلوبی یکجا کرده استعمال میکنند۔ هرگاه
در سبق واقعات زیاد طوری باشند۔ که از مشاهده ذاتی طلبا بیرون
باشند۔ در آنصورت ضرورت بیان زیاد میبا شد ۔ و وقتیکه کدام سبق را
اعاده بکنید ۔ یا از ادراک و فهم و قوت دلیل کار بگیرید ۔ در آنوقت زیاده تر
سؤالات پرسان کنید ۔
خلاصه
(۱) تعلیم بدو قسم داده میشود ۔ :۔
(ط) بذریعۀ تقریر ۔
(ب) بذریعۀ سؤالات ۔
(۲) در صورت واقعات از طرز تقریر کار بگیرید ۔ در وقت آموختن اصول


٢٦٧
قاعده ها و تعریفات و غیره طرز سؤالات را اختیار نمائید -
(۳) در اکثر اسباق ہر دو طرز را بهم آمیخته استعمال کنید -
فصل دوّم
طرز بیان
وسعت استعمال
در ہر سبق کم و بیش ضرورت بیان میباشد - اگر مقصد شما باشد
که واقفیت طلبا زیاد شود - از بیان بیشتر کار بگیرید - ولی خیال عمر بچه ها
ہم باید داشت -
هر قدر طلبا کم سن باشند - همانقدر در دوران بیان استعمال سؤالات
و تکرار اجماعی نموده بیان مسلسل را بحصّه های متعدد تقسیم نمائید
بیان قصّه و حکایت
باید مدرّسین نا تجربه کار کوشش زیاد کنند - که بیان قصّه و حکایت را
عادت گیرند - صرف بمقامات خاص توقف کرده از استعمال فقرات
معمولی والفاظ مؤثره نه دلچسپی پیدا میشود - نه شوق زیاد میگردد - اگر میخواهید


٢٦٨

در بچه ها شوق و دلچسپی پیدا کنید ۔ تاثرات و قوت متخلیه آنها را بیدار کنید ۔ این
مقصد هما نوقت حاصل میتوان شد ۔ که دل و خیال خود شما از آن حکایت
خوب موثر باشد ۔ بنابرین اول خود شما سخن های عجیب و غریب آن حکایت را بخوبی
بفهمید ۔ و پیشتر از بیان کردن تصور آنرا هم در دل خود قائم کنید ۔ و فکر کنید ۔ که
هر سخن را چه طور و بکدام الفاظ پیش رو می بچه های خورد بیان خواهید کرد ۔ چون
پیش روی طلبهای خورد اینطور بیان کردن قصه به فصاحت عادت شود ۔
ضرور بطلبهای کلان اسباق تواریخ و جغرافیه را نیز باین طرز خواهید داد ۔ که
پوره تربیت قوت متخیله آنها بشود ۔
بیان کردن
فرض مدرس اینست ۔ که قابلیت بیان کردن را صاف و واضح داشته
باشد ۔ یعنی در بیان کردن واقعات و تصورات به الفاظ آسان و ساده
قابلیت داشته باشد ۔ در وقت بیان واقعات و غیره ملحوظ دارید ۔ که
طلبها دهی هستند یا شهری ۔ چرا بسیار واقعات می باشند که طلبهای دهی
بخوبی یاد دارند ۔ ولی طلبهای شهر از آنها واقف نمیباشند ۔ در بعضی امور برعکس
است ۔ لہذا حسب ضرورت بیانات را شرح باید کرد ۔


٢٦٩

اینرا هم بیاد بدارید که یک سخن را از حد زیاد مکرر نکنید. چون کدام سخن بدرستی فهمیده شود. یک لفظ زیاد نگوئید بر خلاف این از کم گوئی هم پرهیز کنید. و مشکلاتی که در راه طلبا حایل باشند. آنها را خود بخود حل نکنید. مدعای شما این نباید که واقعیات را از حد آسان بکنید. بلکه حسب ضرورت آسان شود. و چندان ضرور نیست که گوئیم محض پرهیز از بیان غلط لازم است. بلکه تنفر از ان نیز ضرور است. اگر قدرمی خیال عزت یا لحاظ راستی دارید. کاهی غلط بیانی را عادت خود نسازید. اگر کدام سخن معلوم تان نباشد. صاف بآن خود اعتراف نمائید. و بگوئید که فردا براین سخن غور خواهیم کرد.
زبان مدرس
در وقت بیان حتی الامکان الفاظ آسان ساده استعمال نمائید. مگر این قاعده کلیه شده نمیتواند. عموما بجای الفاظ و کلمات معمولی الفاظ و فقراتی استعمال نمائید که مناسب و بر محل باشند و از آنها تصویر مطلوبه بسیار درستی و صفائی ظاهر شود. الفاظی که طلبا می میدانند. مقید استعمال همان الفاظ ماندن درست نیست. چون خیالات نو بیان میکنید. الفاظ نو هم استعمال باید که آن خیالات را بدرستی ظاهر بکنند. علاوه بر این استعمال الفاظ نو را دیده


۲۷۰

طلبا آنها را بآسانی میفهمند. آسانی و سادگی زبان بر کلمات و الفاظ مفرده
چندان مبنی نبوده بلکه بر ساخت فقرات و ترتیب خیالات میباشد. چون
فقرات خورد از الفاظ مبهم بری باشند - طلاب بسیار بآسانی فهمیده میتوانند
اگرچه در آنها یک دو لفظ نو و مشکل هم باشد. ترتیب خیالات هم در فهمیدن
عبارت بسیار مدد میدهد. وقتیکه خیالات اینطور مرتب شوند که پی در پی
سوی یکدیگر اشاره کنند - معنی آنها را طلبا بآسانی میفهمند. این را هم بیاد بدارید که
برای طلبا ئیکه سرمایه الفاظ شان خیلی محدود است در تعلیم آنها بیان ساده و الفاظ
روزمره خیلی مؤثر است این امر را از مقابله کردن دو فقرۀ ذیل تشریح می نمائیم.
(۱) وقتیکه عاجز بر در دولت سرای آن فخامت مآب حاضر شدم - اوّل
همراه یک غلام حبشی پیل تن رستم ثانی سیاه فام دو چار شدم که بدیدن اوکس و کار
ششدر شد.
(۲) وقتیکه بخانۀ تان آمدم - اوّل بیک غلام حبشی تناور با قوّت سیاه چهره
پیش روی من آمد که اورا دیده بسیار حیران شدم.
در این دو فقره - فقرۀ دوم زیاده صاف و واضح معلوم میشود.


۲۷۱

خلاصه
(۱) چون مقصد شما زیادتی واقفیت باشد ـ در آنوقت عموماً طرز بیان را
بکار بیارید ـ
(۲) طرز بیان بر دو قسم میباشد: ـ
(ا) بیان کردن قصه یا حکایت ـ
(ب) زبانی بیان کردن یا تشریح نمودن ـ
(۳) بوقت بیان کردن سه امر را خیال بدارید ـ
(ا) واقفیت طلبای دهی و شهری یکسان نمیباشد ـ
(ب) بیان نه بسیار دراز باشد نه بسیار کوتاه ـ
(ج) بیان غلط کاری نکنید ـ
(٤) سادگی بیان بر امور ذیل منحصر میباشد: ـ
(ا) ساخت فقرات ـ
(ب) ترتیب خیالات ـ


۲۷۲
فصل سّوم
سؤالات
فوائد و استعمال مختلف سؤالات
کسی در این امر هیچ سخن ندارد. که سؤالات ذریعه بسیار مفید تعلیم میباشند
محض بذریعه سؤالات مدرس معلوم میتواند ـ که آیا طّلاب را واقفیت نو حاصل
شده یا نی ـ و حقیقت سؤالات از آغاز سبق تا آخر نهایت کارآمد میباشند ـ
زیرا از سؤلات در آغاز درس تعلق در بین علوماً مسابقه نو ظاهر میشود ـ و در وسط سبق
طلبا را بر فکر کردن ترغیب میدهد ـ و در اختتام برای مدرس معلوم میشود ـ که
نتیجه سبق چه طور شد ـ
سؤالات یک ذریعه تعلیم میباشند
اگر شما سؤالات را از ابتدا ترتیب دهید ـ همه مشکلات سبق یک ب یک
بآسانی و خوبی حل خواهد شد ـ سبق مثل یک کوه است ـ و سؤالات مثل
یک زینه که برای بالا شدن بر آن مدّد طّلاب میشوند ـ ولی معلّم اختیار دارد
که بجای پرسیدن و سؤالات کردن آن مشکلات را خود حل کند ـ و گویا طلابرا


۲۷۳
بر شانه خود برداشته بر قله کوه ببرد. بیشک باین طرز طلبا بسیار بآسانی
بر قله کوه خواهند رسید. و این واقعیت خاص را بآسانی حاصل خواهند کرد.
ولی نه قوای ذهنی شان تربیه میشود. و نه در بالا شدن بر کوه از سعی خودشان مدد
میگیرند. سئوالاتیکه در وقت تعلیم دادن استعمال میشوند. ضرور است که سوی
جوابات در آنها اشاره باشد. چون باین طرز تدلل بذریعه سوال و جواب تعلیم
کنید. بسیار احتیاط سوالات را بر جوابات طلبا مبنی بدارید. و جلدی
نکنید. و اگر جلدی کردید. طلاب وارخطا شده از جواب خواهند ماند. هرگاه
کدام طالب متواتر از جواب عاجز آید. در آنصورت یا عبارت سوال را آسان
بکنید. یا آنرا بچند حصص تقسیم کرده پرسان کنید.
سوالات اتفاقیه در اثنای تعلیم هم در تعلیم بسیار مدد میدهند. چرا بآن
طلاب متوجه و مشغول می مانند. و هر قدر طلاب کم سن باشند. همانقدر زیاد
سئوالات در اثنا می بایداز آنها پرسیده شوند.
سؤالات امتحانی
بعد از هر حصه و اختتام سبق این سئوالات پرسیده میشوند. مدعای
این سئوالات نه فقط همین است که طلبا امتحان شده معلوم شود که چه یادگرفتند.


۲۷۴
بلکه اینقصد هم میباشد که واقعات درست بخوبی ذهن نشین و غلطی ها رفع گردد
و هرچه تکمیل نیافته باشد- تکمیل یابد. لهذا اگر میخواهید که سبق بردل طلبا نقش
شود- سوالات را مسلسل و ترتیب وار پرسان کنید- در اصل جوابهای
طلاب اینقسم باشند که اگر آنها را نوشته کرده بدهیم. خلاصه همه سبق سلسله وار
مرتب شود-

وقتیکه میخواهید- که از مطالعه کدام جماعت یا درسیکه همانوقت ختم شده
امتحان بگیرید در آنوقت امور ذیل را خیال داشته باشید:-
(۱) سوالات به مغز سبق برسند-
(۲) از ساخت یا عبارت آنها سوی جواب اشاره نباشد-
(۳) بر درس مقرره محددو باشند-
(۴) سلسله وار باشند- یعنی بر جوابات طوری مبنی باشند که اگر سوالات
و جوابات را یکجا فراهم کنیم- خلاصه سبق حاصل شود-
خلاصه
(۱) سوالات از شروع تا آخر نهایت مفید میباشند-
(۲) تعلق واقعیت موجوده و نو را ظاهر میکنند-


۲۷۵

(ب) در طلاب شوق فکر کردن زیاد میکند
(ج) بر معلم ظاهر میکنند که سبق چه قسم شد.
(د) نتیجه سبق معلوم میشود.
(۲) سؤالاتیکه بغرض تعلیم پرسیده میشوند.
(ا) در آنها سوی جوابات اشاره و آنها بر جوابات مبنی میباشند.
(ب) جلد می نشود که طلبا وارخطا نشوند.
(۳) از امتحان گرفتن کدام جماعت مدعا میباشد :
(ا) معلوم شود که چه قدر معلومات حاصل کرده اند .
(ب) واقعات درست بخوبی ذہن نشین بشوند - غلطی با اصطلاح
و کمی پوره شود.
(٤) در سؤالات امتحانی اوصاف ذیل باشند:-
(ا) به مطلب سبق برسند.
(ب) سوی جوابات پیچ اشاره نباشد.
(ج) برسبق مقرره محد ود باشند.
(د) سلسله وار باشند.


فصل چهارم
سؤالات (ب)
چونکه سؤالات یک نہایت مفید و کارآمد ذریعه تعلیم میباشند. براین بناء مدرس را لازم است. برای پرسیدن سؤالات عمده سعی خاص بنماید. اگر سؤلات خوب باشد- طلبا بالضرور متوجه خواهند ماند و در آنها عادت فکر کردن ترقی خواهد کرد. حالا ما اوصاف سؤالات خوب را در ذیل درج مینمائیم:-
اول - عبارت سؤالات بالکل صاف و درست بوده در آن هیچ ابهامی نباشد - لہذا سؤالات را از الفاظ فضول و جمله های معترضه بری باید داشت. در سؤالات ہر قدر اختصار زیاد باشد - ہمانقدر بہتر است - همیشه مدعای شما همین باشد که سؤالات مختصر باشند. لکن جوابات قدری طویل حتی الامکان عبارت سؤالات بالکل صاف باشد. سؤالات دور و دراز بسیار قابل اعتراض میباشند. مثلاً من شما را گفته ام- که بر بلندترین قله کوه سسلی همیشه برف میماند- آیا شما نام آنرا گفته میتوانید»
دوم- باید سؤالات اینقدر محدود و مخصوص باشند که صرف یک جواب


۲۷۷
کفایت آنها باشد - اگر سئوالات مخصوص باشند در انصورت فقط سوی
یک سخن خیال خواهد رفت - و همه توجه برهمان سخن قائم خواهد ماند - لاکن اگر
سوالات غیر محدود و غیر مخصوص باشند - پس خیال بسیار جوابات خواهد امد
در سئوالات مخصوص خیال همه جماعت یکسو میرود - و همه طلبا خیال همان سخن را
میکنند - لہذا از جوابات صحیح تمام جماعت مستفید میشود - لاکن اگر سئوالات غیر
محدود باشند - خیالات جماعت منتشر شده - قسم قسم جوابات میدهند -
تشریحاً چند سوال درج میشوند
(۱) سوالات مخصوص - در بحیرهٔ روم کلانترین جزیره کدام است - صورت
و شکل آنرا بیان کنید - آنرا از اطالیه کدام چیز جدا میکند ؟
(۲) سئوالات غیر مخصوص - بگوئید که در گرم ترین حصهٔ دنیا کلانترین حیوان کدام
میباشد - یا اعلیحضرت اکبر جلال الدین در وقت مردن چه گذاشته بود ؟
سوم - همیشه سوالات غور طلب باشند - در هر سوال که ضرورت غور و خوض
نباشد - قابل پرسیدن نمیباشد - دو قسم سوال نهایت قابل اعتراض میباشند
یعنی (۱) سوالات انعکاسی (Echo questions)
(۲) سوالات متبادله (Alternative questions)


۲۷۸
چون بعد از بیان کردن یک سخن خاص از همان سخن سوال شود - آنرا سوال متعکاسی
گفته میشود شیر یک قسم گربه کلان است - شیر چیست ؟ شیر در جنگل‌های
هندوستان یافت میشود - شیر کجا یافت میشود ؟ - در جواب اینقسم
سئوالات بر دماغ هیچ زور نمیآید - بلکه طوطی وار تکرار الفاظ مذکوره میشود سئوالاتی
که صرف دو جواب داشته باشند - مثلاً سرد یا گرم - سبک یا وزنی -
بلی یا نی - وغیره آنها را سئوالات متبادله میگویند - طلبا اکثر از لب و لهجه شما
معلوم کرده میتوانند - که کدام جواب صحیح خواهد بود - و اگر بفرض محال جواب
درست هم معلوم کرده نتوانند - پس قیاساً هم جواب آنها صحیح خواهد بود - یا
غلط - ولی بعض اوقات اینقسم سئوالات ضرورته پیش میشوند - که جواب اینها یا
میباشد یا نی - پس در این قسم صورت از طلبا دریافت نمائید - که آنها چرا
بلی یا نی گفتند -
چهارم - باید همواره وضع قطع سوالات مختلف باشد - وعموماً اینقسم نباشند - که
بجواب انها فقط یک لفظ کفایت کند - اگر وضع قطع سوالات یکقسم باشد
در سبق هیچ دلچسپی نخواهد ماند - سوالات طرز ذیل نهایت ناقص میباشند:-
اهل اسلام برای یکمقصد خاص در عرب شریف میروند - آن مقصد خاص چیست؟


۲۷۹
در نظر اہل اسلام دو شهر عرب شریف خیلی متبرک هستند۔ اسمای ہر دو شهر را بگوئید؟
بغور کردن معلوم میشود که وضع قطع سوالات مذکوره یک قسم ۔ و بالکل
بر عبارت کتاب مبنی است ۔ اگر میخواهید که این نقص رفع شود ۔ سوالات را
بطرز مختلف پرسان کنید ۔ مثلاً (۱) اسما دو شهر مقدس عربستانزا بگوئید ۔
(۲) اہل اسلام آنجا چرا میروند؟
بعضی اوقات بسیار سوالها یک بعد از دیگری پرسیده میشوند ۔ کہ
طرز و وضع آنها بالکل یکسان ۔ و در جواب آنها فقط یک لفظ کافی میباشد
بجواب این قسم سوالات ضرورت بغور کردن نمی افتد۔ از این قسم
سوالات هم پرهیز باید کرد ۔ سوالاتیکه بسبقهاے درس داده شد میکنید
حتی الامکان عبارت کتاب را استعمال نسازید۔
(۱) باید عبارت سوالات بالکل صاف و مختصر باشد ۔
(۲) در سوالات ابهام بالکل نباشد ۔
(۳) باید سوالات غور طلب باشند لہذا در تعلیم (۱) سوالات متعاکس
و (۲) سوالات متبادله را استعمال نمیتوان نمود ۔
(٤) باید که قطع وضع سوالات مختلف باشد۔ وعموماً اینقسم نباشند۔


۲۸۰
که بجواب آنها فقط یک لفظ کفایت کند.
(۵) حتی الامکان در سؤالات عبارت کتاب استعمال نشود.
فصل پنجم
سؤالات (ج)
طریقۀ سؤالات کردن
ما بیان نموده ایم که فواید سؤالات چیست؟ و در ساختن آنها کدام امور را
مدنظر باید داشت - حال این را بیان می نمائیم که سؤالات چه طور باید کرد. که همه
جماعت بچستی و چالاکی مشغول کار بمانند. اینمقصد را مدنظر داشته همه
جماعت را مخاطب کرده سؤال نمائید. و آنها را پیشتر از سؤال کردن فهمانده
باشید. که هرکه جواب را میداند. دست راست خود را بالا کند. بعد از
سوال کردن وقت کافی برای فکر کردن طُلاب بدهید. جواب را یکی از آنها
باید پرسید که دستهای خود را بالا کرده باشند. مگر بسوی طلبای کاهل
و سُست توجه زیاد نمائید. دستهای خود را بالا کنند یا نه کنند. اکثر از دیدن
صورت و شکل طُلاب این معلوم میشود. که از کدام طالب علم جواب سؤال را


۲۸۱

باید پرسید. بهر حال این را بخیال بدارید که از همه طلاب تقریبا برابر سوال کرده
شود و نسبت بطلبای هوشیار روہین طلبای کمزور و سست را موقع جوا
دادن زیاد باید داد -

جوابات اجماعی Simultaneous answers بطرز سوالات

فوق در یک وقت صرف یک بچه جواب داده میتواند - و این طریقہ از جوا
دادن بطرز اجماعی بسیار بهتر میباشد. چرا که در طریقہ اجماعی نقص ذیل یافت میشوند
(۱) اینقسم سوالات خرد و میباشند. در جواب آنها یک یا دو لفظ کافی
میباشند.
(۲) طلبای کمزور و سست بزیر سایه طلبای هوشیار پنهان می مانند
یا بالکل جواب نمیدهند. یا جواب نیم کلمه میدهند.
(۳) اگر کمرہ بالکل علیحدہ نباشد در کار جماعت های دیگر خلل می آید.
مگر با وجود این نقائص جوابات اجماعی در بعض مواقع بسیار مفید و کا
آمد میباشند.
(۱) بذریعہ اینها سخن های کلان سبق را بسیار بزودی و آسانی تکرار کرده
میتوانیم.


۲۸۲

(۲) در جماعت چستی و چالاکی پیدا میشود.
(۳) برای حفظ و خنده دلی بچه‌های خورد بسیار مفید میباشد.
سئوالات محذوفی (Ellipiteal questions) همراه سوالات محذوفی
جوابات اجتماعی بسیار کار آمد میباشد. چرا که در سئوالات محذوفی یک یا دو لفظ
اخر ترک داده میشوند. که آنها را طلبا بطور اجتماعی گفته فقره را مکمل کنند. لاکن بوقت
پرسیدن سئوالات محذوفی خیال باید داشت. که هر حصه جواب را که بیان میکنید
اشارتی بطرف حصه محذوف در ان باشد. تا طلبا فورا جواب را مکمل کنند. یا قسم
سوالات برای بچه‌ها خورد بسیار مفید میباشند. چرا اگر سوالات انفرادی
از آنها شود. آنها خیال میکنند. که کدام کار بسیار زور سرشان آمده. وازان
میترسند. لاکن در سوالات محذوفی خیال میکنند. که معلم مدد گار ما است
و اینطور معلوم می شود که درستی سبق، نتیجه کوشش مشترکه هر دو (معلم و طلبا) است
چونکه در سئوالات محذوفی یک حصه جواب محذوف میباشد. لہذا
بسیار ضرور است که تمام جماعت باتفاق فوراً جواب را پوره بکنند. پس
سئوالات محذوفی وجوابات اجتماعی هر دو با هم باشند. لاکن بوقت امتحان
کردن جماعت در درس سوالات محذوفی اصلا موزون نمیباشند. چرا


۲۸۳

که در آنها سوی جوابات اشاره ـ و موقع فکر کردن بسیار کم میباشد ـ لاکن بوقت
بیان کردن قصه یا حکایت این سوالات بسیار مفید میباشند ـ و بالخصوص
در تعلیم بچه های خورد لازم میباشد ـ برای اعاده کردن سخنهای سبق در هر جماعت
این سؤالات بسیار مفید میباشند ـ

خلاصه

(۱) همه جماعت را مخاطب کرده سوال پرسان کنید ـ لاکن جواب را فقط از یک
طالب علم پرسان کنید [این سوالات را سوالات جماعتی میگویند]

(Class questions)

(۲) همه طلبا را موقع جواب دادن بدهید ـ ولی نسبت به طلبای هوشیار
و ذهین فرصت بر اطلبای سست و کمزور زیاد باشد ـ
(۳) از جوابات اجماعی بچه های خورد بسیار محظوظ میشوند ـ لاکن این جوابات
همیشه همراه سوالات محذوفی موزون میباشند ـ
(٤) برای امتحان گرفتن درس سوالات محذوفی اصلا موزون نمیباشند
چرا در آنها سوی جوابات اشاره میباشد ـ
(٥) سوالات محذوفی در بیان کردن قصه پیش روی بچه های خورد و در هر جماعت


۲۸۴

بوقت تکرار کردن سخن های درس بسیار مفید میباشند.
نوت - بعضی اوقات بلحاظ جوابات سه قسم سوالات بیان کرده
میشوند - یعنی سوالات انفرادی (۲) سوالات اجماعی (۳) سوالات جماعتی -
این هرسه را اختصاراً بیان می نمائیم - وقتیکه از یک بچه سوال شود فوراً
او یا دیگر بچه جواب بگوید آن سوال را انفرادی میگویند -
وقتیکه از تمام جماعت سؤال شود و همه جماعت جواب بگوید آنرا اجماعی میگویند.
وقتیکه همه جماعت را مخاطب کرده سوال شود و از یکی جواب پرسیده شود
آنرا جماعتی میگویند -
در این هر سه قسم اول و سوم خوب هست -

فصل ششم

جوابات
خوبی های کلان
جوابات عمده برسوالات عمد منحصر میباشند - و در جوابات
سه خوبی کلان می باشند - اول غور - دویم صفائی - سوم صحت - گویا جوابا


عمدہ نتیجہ غور مطالب میباشند ۔ و در الفاظ صاف و صحیح میباشند ۔ حالا
بیان میکنیم که این خوبی ہا را چه طور حاصل باید کرد ۔
(١) غور برای پیدا کردن این خوبی در جوابات باید سؤالات غیر
مبہم ومخصوص وغور طلب باشند مگر برای فکر کردن مهلت کافی بائے
داد۔ بیشک فورا جواب دادن طلبہ بسیار خوب است۔ ولی باید
کہ خوب غور شود۔ ہر قدر زیادہ ضرورت غور و خوض باشد
ہما نقدر مهلت باید داد و لیاقت طلاب کمزور دست را ہمی محفوظ
باید داشت ۔
(ب) صفائی اگر شما میخواهید طلبہ خیالات خود را بسیار خوبی
و صفائی ظاہر کرده توانند۔ سوالات مختصر و مخصوص بکنید۔
و ہمیشہ طلبہ را مجبور کنید که جواب پوره و مکمل بد ہند ۔ طلبہ اکثر خیال
میکنند ۔ کہ اگر ما فقط اشاره جواب بد هیم ۔ اُستاد خوش خواهد شد و خود
نقص ها یکی را رفع خواهد کرد ۔ ولی اینطور طلبہ را بسیار نقصان میرسد
چرا کہ تصور آنها نا تمام میماند۔ اینسنخ از تجربه ثابت شده که از ظاہر رونا
خیالات در الفاظ تصور درست ذہن نشین شده میتواند۔ لھٰذا


۲۸۶

کوشش کنید که طلبه جوابات پوره و مکمل بگوید - ازین نه صرف
خیالات طلبه صاف خواهد شد بلکه این هم معلوم خواهد شد که طلبه بر زبان تا
کدام حد قدرت دارند - و خیالات آنها تا چه حد درست هستند.
(ج) صحت - برای پیدا کردن خوبی صحت در جوابات این قسم
سوالات بکنید که طلبه قابلیت جواب دادن آنها داشته باشند.
و باید که جواب طلبه صاف و به آواز بلند باشد که همه جماعت آنرا شنیده
بتوانند الفاظ را جویده هم نگوید - هر جواب که کدام طالب علم میگوید
بران حق همه طلبه میباشد - اگر جواب صحیح باشد - پس ذهن نشین همه
طلاب میشود - و اگر غلط باشد بعد از تصحیح غلط فهمی دیگر طلبه هم
رفع میشود - و هر کدام طالب علم که غلطی کند تصحیح آنرا بآهستگی نکنید بلکه
آن غلطی را پیش روی همه جماعت بآواز بلند درست
کنید که دیگر بچه ها را هم فایده برسد - چرا که بسا اوقات همان
غلط فهمی در ذهن دیگر طلبه هم موجود میباشد و بدین قسم تصحیح غلط فهمی همه رفع میشود
اقسام جوابات
در فیصلہ کردن جوابات طلبه بسیار احتیاط کار است مثلاً صحیح را از غلط


۲۸۷

جدا کردن - کمی را پوره کردن - و اظهار خوشی در دادن جواب درست
و ناخوشنودی در جواب غلط دادن و فیصله کردن جوابات سه سخن را ملحوظ
باید داشت یعنی (۱) چقدر صحیح است و چه قدر غلط (۲) نتیجه چه قدر غور و خوض
هستند (۳) آیا بالفاظ درست و موزون ادا گردده اند یا نی - طرز فیصله
کردن جوابات مختلفه در ذیل درج میشوند -
(۱) اگر جواب خیلی عمده باشد - در آنصورت کدام لفظ تحسین باید گفت
(۲) اگر درست باشد - دران صورت صرف بلی گفتن کافی است
(۳) اگر درست باشد - ولی نا مکمل پس بذریعۀ دیگر سئوالات
جواب مکمل حاصل کنید .
(٤) اگر قدری صحیح باشد و قدری غلط - بذریعۀ دیگر سوالات چیده صحیح را
را از غلط علیحده گنید -
(۵) اگر بالکل غلط - ولی در آن غور شده باشد - بر آرفع کردن غلط فہمی
طرز سئوال را بدل کنید
(٦) اگر بدون فکر کردن و بی پروائی جواب داده شده باشد - در آن
صورت طلبه را چیزی سر زنش بکنید --


۲۸۸

فقط از جوابات درست طلاب ذهن مطمئن نباید شد. بلکه سعی باید کرد
که طلاب کم زورهم جواب خوب بدهند - و نیز بر جوابات غلط طلبه مزاح وخنده
نباید کرد. هر قدر که غلط و بیهوده هم باشند. چراکه از الفاظ طعن آمیز تاثرات
آنها را بسیار صدمه میرسد. اگر طبیعت مدرس مزاح پسند باشد - گاه گاهی
الفاظ ظرافت آمیز استعمال کرده طبیعت طلبه را خوش باید ساخت -

خلاصه

(۱) در سئوالات عمده سه وصف میباشد -
(۱) غور (ب) صفائی (ج) صحت -
(۱) برای غور بضرورت وقت و سئوالات مخصوص میباشد
(ب) برای صفائی باید جواب طلبه صاف و مکمل باشند -
(ج) برای صحت از طلبه چنین سؤالات کنید که جوابات آنها را دآ
بتوانند -

(۲) بوقت فیصلہ کردن جواباتِ طلاب :-
(۱) صحیح را از غلط جدا کنید -
(ب) کمی را رفع کنید -


۲۸۹

(ج) اظهار خوشی یا خفقان نمائید -
(۳) بوقت فیصلہ کردن جوابات دو سخن را احتیاط باید کرد :-
(ا) اگر محض فرق الفاظ باشد جوابات درست را رد نکنید -
(ب) بر جوابات طلاب گاهی خنده نکنید -

فصل هفتم
توضیح
فوائد توضیح

تعلیم خوب بدون توضیح عمده گاهی ممکن نمیباشد -
هر مدرس که بدرس توضیحات خوب استعمال نمیکند - از طرز تعلیم درست
اصلا واقف نمیباشد - از استعمال کردن توضیحات تعلیم مقرون بدل
چسپی میشود طلبه بآسانی فهمیده میتواند و بسیار دلچسپی ظاهر میکنند در استعمال
توضیحات همواره مقابله اشیاء کرده میشود - که از ان همه طلاب خورد و کلان
وقوف حاصل میکنند - چونکہ اینطور تعلیم دلچسپ و صاف معلوم میشود لہذا
بر دل بخوبی نقش میشود - پس ما ازین نتیجه اخذ کرده میتوانیم - کہ مدعا از استعمال توضیحا
ت


۲۹۰
آنست که مضمون بخوبی فهمیده - و دلنشین طلاب گردد و در دل بخوبی نقش
شود- توضیحات بر دو قسم میباشند- اوّل آنکه اثر آن از دیدن پیدا میشود
دوّم آنکه اثر آن از شنیدن حاصل میشود- اوّل را توضیحات
مرئی(MISTbleillustrations) دوّم را توضیحات لفظی
(Verbalillstration) میگویند توضیحات مرئیه مشتمل بر اشیاء -
نمونه‌ها- نقشه‌ها- تصاویر میباشند- ما اوّل بیان توضیحات
لفظی مینمائیم-
توضیحات لفظی
بذریعه این توضیحات شما تصورات مجرد را بالکّل صاف و واضح کرده میتوانید
مثلاً میخواهید حیوانات «گوشت‌خوار» را توضیح بکنید گفته میتوانید
شیر گرگ و غیره حیوانات گوشت‌خوار گفته میشوند- از ایثار چه مراد است
آنرا شما بذریعه مثال واضح کرده میتوانید- چنانکه سر فلپ سدنی بوقت
مردن گلاس آب را با وجودیکه او بسیار تشنه بود خود بخورد بیک سپاهی زخمی
داد و خود تشنه مرد، همین طور هر که مقابل ضروریات دیگرے ضروریات
خود را هیچ خیال نکند- باین صفت موصوف میباشد. بوقت


۲۹۱

توضیح تقریری (Oral illustration) هر چیز را که ذکر میکنید باید
که طلبا از آنها بخوبی واقف باشند۔ لہذا واقفیت عام طلبه و حال
تجربه ذاتی آنها به شما با الضرور معلوم باشد۔ علاوه بر این توجه شان را بسوے
تشابه و اختلاف آن اشیاء مبذول دارید.

توضیحات مرئیه
حالا ما بر استعمال و فوائد توضیحات مرئیه غور میکنیم۔ این توضیحات
طلاسب را نهایت دلچسب معلوم میشوند۔ در همه واقفیت طفولیت زیاده تر
از دیدن حاصل میشود، هر چه بدیدن تعلق دارد بسیار دلچسب معلوم میشود
و فوراً در دل نقش شده بخوبی و آسانی یاد می ماند۔ این فوائد در همه توضیحات مرئیه
یافت میشوند خواه اشیاء باشند یا نمونه ها یا تصاویر یا نقشه جات وغیره .
بعد از اشیا و نمونه ها طلاب خود مشاهده کرده علم حاصل میکنند توضيحات
بذریعه تصاویر ۔ خواه تصاویر باشند یا خاکہ ہا در اینها رنگ بسیار مفید میباشد
چرا که رنگینی موجب جلب نظر میگردد ۔ ولی خوبی
بسیار آن است که همه صاف و صحیح و کلان باشند.


خاکه های تخته سیاه
اگرچه در آنها این نقص میباشد که رنگ ندارد ولی باز هم نسبت به تصاویراً
خیلی بهتر میباشند - چرا که اول این خاکه ها را خود مدرس پیشروی طلبه بر تخته
سیاه رسم میکند - دوم هر قدر خورد یا کلان که بکار باشند رسم کرده میتواند -
سوم هر حصه اشیا که بکار باشد خاکه همان را رسم میکند - چهارم بوقت رسم
کردن خاکه مدرس به الفاظ موزون بیان کرده میرود که ازان طلبه را بسیار
فائده میرسد و طلابیکه از تقریر مدرس در پنج دقیقه مانده میشوند هم بسیار
دلچسپی تا نیم ساعت متوجه میمانند - ولی حتی الامکان طول و عرض این خاکه ها
برابر اشیای اصلی باشد تا درباره قد و قامت اصلی اشیار بدلهای طلاب
غلط فهمی پیدا نشود - رسم هم در تعلیم بسیار مفید میباشد - لهذا هر مدرس را
لازم است که در رسم مهارتی داشته باشد و اگر در این هنر اکمال حاصل کرده
نمیتواند - اینقدر ضرور است که بوقت درس بر تخته سیاه خاکه ها رسم کرده
بتواند - پس برای رسم کردن خاکه ها یادگرفتن رسم لازمی است -
خلاصه
(۱) مدعای توضیح - فهمانیدن - دلچسپی پیدا کردن - و بخوبی ذهن نشین


۲۹۳
کردن میباشد.
(۲) مقصد کلان از توضیحات لفظی این میباشد که مطلب بآیات
و تصورات مجرد بذریعہ امثال بالکل واضح شود.
(۳) وقتیکه توضیح میکنید بر تشابه و اختلاف اشیا ہر دو غور نمائید.
(۴) در توضیحات تقریری ذکر ہر اشیا را که میکنید. باید طلبہ بخوبی آشنا
آنہا باشند.
(۵) توضیحات مرئیہ ہمیشہ دلچسپ و موثر باشند.
(۶) بذریعہ اشیا و نمونہ ہا خود طلبہ مشاهده نموده و اقفیت حاصل
کرده میتوانند.
(۷) باید تصاویر، کلان و صاف و صحیح باشند.
(۸) بر تختہ سیاه خاکہ ہا رسم کردن، بالخصوص شیر و طلا خیلی مفید میباشد.
چرا کہ :-
(ا) خاکہ ہا را طلبہ بسیار شوق مشاهده میکنند.
(ب) بوقت رسم کردن خاکہ ہا مدرس بیان هم کرده میرود.
(ج) ہر حصہ تصویر را حسب منشأ خورد یا کلان ساختہ میتوانیم.


٢٩٤
حصه چهارم
طرز تدریس مضامین مختلف
فصل اول
خواندن
خواندن چیست؟
از خواندن مراد ما این است - که هر چه را تکلم میکنیم وقتیکه توسط علامات
مقرره بر کاغذ و غیره ظاهر کرده شوند - آنها را دیده و شناخته باز بخوبی بزبان
خود گفته بتوانیم - یعنی ما در زبان تحریری الفاظ را دیده بشناسیم - و آوازها
همراه علامتهای تحریری آنها تعلق داده باواز صحیح و صاف گفته و فقرآت
دیده معنی آنها را معلوم کرده بتوانیم - و مراد مصنف و معنی تصنیف را
بر سامعین بخوبی روشن کرده بتوانیم - ولی تا وقتیکه خواندن درست
یاد گرفته نشود این قدرت حاصل نمی شود - بنابراین ما در آینده
چند قاعده را تحریر خواهیم کرد که ممد درست خواندن شود - بالفعل اینجا


۲۹۵
بیان مینمائیم که از همه مضامین تعلیمی مکتب هیچ مضمون نسبت به خواندن
مفیدتر و ضروری تر نیست از فواید و استعمال این هر کس واقف است
خواندن یک ضروری ذریعه تعلیم و تحصیل همه مضامین است. از ان
نه صرف تربیت قوای عقلیه و اخلاقیه میشود
بلکه چنین عادات عقلی و اخلاقی پیدا میشوند که در همه عمر موجب
آراے و دانستن حقایق میشود - که بدون آنها بودن قواے کلان فضول
و بیحاصل میباشد. بوقت خواندن همه توجه خود را بر مضمون قائم کردن و پیدا
کردن لیاقت (برای فهمیدن مطلب مصنّف) خیلی مفید است. بر این
تعلیم همه اقسام مبنی است و قفل هاے همه خزاین علوم را همین کلید
مفتاح است . اگر یک مرتبه در دلهاے طلاب شوق خواندن
پیدا شود - همه عمر از آموختن علم و هنر آرام نمیگیرند شوق پیدا کردن
خواندن نسبت به تعلیم دادن بسیار کتب بدرجها بهتر است . بدین
قسم طلبه از مطالعه خود رقم رقم واقفیت و علم حاصل میکنند. و حظ میبرند
از جهالت و خیالات خام تنفّر میکنند - سستی و کاہلی را ترک
مینمایند - در کار و بار دنیوی بسیار مدد حاصل میشود. اخبار خوانده


خبر ها و احوال ہر مملکت را معلوم کرده ـ و فائده برداشته میتوانند. در
خواندن برای تفریح و شغل ذہن بسیار سخنهای دلچسپ مفید پیدا میشوند ـ
کتب از علوم مختلفه مملو میباشند آنها را مطالعه کرده میتوانند ـ شخصی
میگویید من بوسیله کتب ؛ هر ملک هر شهر هر مقام بلکه هر زمانه را سیر
کرده میتوانم ـ در قدما هر قدر بزرگ و مردم نیک گذشته اند ـ آنها را
پیش روی خود موجود می یابیم ـ بهر صفتیکه آنها دران زمانه مشهور و معروف
بودند ـ در همان امر و صفی حالا هم آنها را مشغول می یابیم ـ فصحای
مشاهیر پیشروی ما تقریر میکنند مورخین ذی خبر و شعرای نامور ؛
تاریخ ها و اشعار خود ها را نشان میدهند بر همه روی زمین از قطبین الی
خط استوا سیر کرده میتوانیم ـ علاوه بر این ببالهای خیال پرواز نموده
احوال سیاره ها و ستاره ها را هم معلوم کرده میتوانیم پس ظاهر است
که خواندن برای تعلیم و تجربه خیلی ضرور و مفید است ـ لهذا لازم است
که تعلیم خواندن عمده و بطرز درست کرده شود ـ ولی افسوس با وجود یکه
خواندن اینقدر ضرور و مفید است ـ باز هم بطرز درست آموخته نمیشود
فقط مثل بیگار از سر خود تیر کرده میروند ـ طلاب پیشروی مدرس کتب


خود را اواز میکنند ـ هر یک نوبت به نوبت چند خط را میخواند ـ با زاز طرف مدرس
حکم صادر میشود ـ که حالا خود شما یاد کشید ـ باین طرز نه مادۀ خواندن
پیدا میشود نه شوق ـ طلبه بعد از مدت قلیل دل برداشته خواندن را
یله میکنند ـ و هر چه را خوانده باشند فراموش میکنند ـ پیش از بیان
نمودن طرز تعلیم مفید وعمده با چند اصول بیان میکنیم

اصول تدریس
اصول ذیل خیلی مفید است: ـ
(1) تا وقتیکه بچه در زبان تقریری ترقی نکند یعنی تصورات و خیالات
حسیات خود را بذریعۀ تقریر ظاهر کرده نتواند ـ خواندن هرگز شروع نکنند
چرا که از تعلیم خواندن مراد این است که در علامات یعنی الفاظ و اوازهای
آنها تعلق قائم کرده گفته بتواند زبان تقریری قدرۀ آشفته و یا و گرفته میتواند
اگر چه در خواندن ضمناً ترقی زبان تقریری و در لباقت گفتگو مدد حاصل میشود
در آموختن زبان تقریری فرض والدین است که بچه‌ها را مدد کنند ـ اقسام
و انواع اشیا را نشان بدهند و همراه آنها بفقرات خورد و آسان گفتگو بکنند
افسانه‌های دلچسپ و مفید بگوید الغرض بطرز بازیچه طاقت تقریر آنها را


زیاد کنند- و برای خواندن تیار بسازند- چونکه در ابتدا توجه بچها بسوی
صورتهای حروف والفاظ مبذول میباشد- بدین باعث سوی معنی و مطلب
آنها چندان توجه کرده نمیتوانند ولی هر قدر بصورتهای الفاظ آشنا شده
میروند خیال معنی آنها هم پیدا شده میرود- پس بدین طور تعلیم خواندن بدو
درجه تقسیم میشود- اول صورتهای الفاظ را دیده آنها را فوراً شناختن خواندن
دوم طوری به اوراک خواندن که خود قاری هم مطلب عبارت را فهمیده
برود- و سامع هم- باید مدرس هر دو بر حسب موقع ملحوظ داشته باشد-
(۲) از معلوم سوی نا معلوم رفتن- این اصول در همه اقسام تعلیم عاماً
آمده است خصوص از برای خواندن بسیار مفید و ضروری است - بچه
از الفاظ گفتگوی روزمره واقف میشود- معنی آنها را بواسطه اشیاء
میفهمد- لاکن اسمای اجزا و آوازهای آنها را نمی داند- بنابراین باید ابتداً
تعلیم خواندن از الفاظ شود- الفاظ هم چنان باشند که در گفتگوی روزمره
بچه استعمال میشوند- و او بمعانی آنها آشنا باشد- این طرز یک فائده
دیگر هم دارد- که بذریعه اشیای معلومه و تصویرات تشریح آنها میشود
و بر رابطه آواز- الفاظ و معنی بخوبی ذهن نشین شده میتواند- علاوه


۲۹۹

بر این بچه در زبان تقریری اول الفاظ و معنی آنها را یاد میگیرد - و برای
اظهار مطلب آنها را در فقرات خود استعمال میکند - لہٰذا باید در خواندن
ہم چنان باشد که مثل آموختن تقریر در دل بچه با شوق پیدا شود - بعضی اوقا
خواندن را ذریعہ کلان تعلیم الفاظ نو خیال کرده میشود که بچه ہا از استعمال
و معنی آنها بالکلاً نا آشنا میباشند - ولی این سخن برخلاف اصول طرز
تعلیم میباشد - غرض تعلیم ابتدائی نہ محض این میباشد که بچه با در لغت ترقی
یابند - بلکہ این مقصد میباشد - که الفاظ معلومہ را بہ علامات منسوب کرده
بتوانند - لہٰذا در اسباق ابتدائی باید ذکر چنین اشیا باشد که طلبہ بخو
آشنای آنها باشند - و استعمال ہمان الفاظ باشد که طلاب از آنها
واقف باشند -
(۳) از سہل سوی مشکل رفتن - در فوق بیان شد که خواندن آن الفاظ را
در ابتدا با و باید داد که بآواز ہا و معنی ہای آنها بچہ با بخوبی آشنا باشند
یعنی الفاظی که آنها در گفتگوی روزمره استعمال میکنند لاکن در آنها اکثر
چنین الفاظ میباشند - که صورتہای تحریری آنها پیچیدہ و بی قاعدہ بوده
برای مبتدی مشکل میباشند - بنا بر این در ابتدا برای تدریس ہمان


۳۰۰

الفاظ منتخب شوند که به قاعده برابر و آسان باشند. و بعد از آن بتدریج
الفاظ مشکل و دقیق را استعمال باید کرد.

(۴) در بچه‌ها عادت توجه بسیار کم میباشد و آنها را بسوی کدام شئی جبراً
متوجه کرده نمیتوانیم لهذا لازم است سبق چنان دلچسپ باشد که بچه‌ها
خود بخود بسوی آن متوجه شوند. پس مدرس را باید که در دلچسپ ساختن درس
سعی نماید و مضمون در مقدار مناسب و دلنشین و مفید باشد. طرز تعلیم
مطابق میلان طبعی طلاب باشد. تمثیل‌ها دلچسپ و موزون باشند
تصاویر و نمونه‌ها خوبصورت باشند در اطوار استاد بشاشت و همدرد
و چستی یافته شود. هرچه که درس داده شود. آنرا طلبه بخوبی بفهمند چرا
که سخن بیمعنی گاهی دلنشین نمیشود. علاوه براین اسباب خارجی یعنی
خیال استراحت جسمانی طلبه هم باید داشت.

(۵) تشابه - در درجه‌های ابتدائی این امر خیلی ضرور است. که
مقابله حروف و الفاظ مشابه کرده تشابه و اختلاف را معلوم کنند
چرا که ذهن نشین بچه‌ها بخوبی میشود.

(۶) بمجرد آغاز تعلیم باید نوشتن هم یاد داده شود. چرا که اینطور تکمیل


یكدیگر میشود ـ هرچه ماتكلم میكنیم آنرا بذریعة علامات در تحریر ظاهر میكنیم ـ و در
خواندن علامات را دیده با واز ظاهر میكنیم ـ پس در خواندن و نوشتن یك
تعلق قدرتی است ـ لهذا در تعلیم این تعلق را ملحوظ باید داشت ـ در
اسباق ابتدائی بذریعة این بسیار مدد حاصل میشود ـ چون صورتهای
حروف و الفاظ را بچشم دیده بدست نشان میدهند ـ بخوبی ذهنشین
میشوند ـ و در طلاب شوق هم پیدا میشود پس هر قدر كه طلبه در خواندن
ترقی كنند ـ همان قدر مشق نوشتن (مثلاً عبارت را نقل كردن ـ املا ـ
انشا پردازی نوشتن خلاصة سبق) بتدریج باید نمود ـ
طرز تعلیم مبتدیها
ضرورت و فوائد خواندن مجملاً بیان شده ـ اكنون طریقةهای
مشهور تعلیم را بیان مینمائیم ـ مدرس باید برحسب موقع و ضرورت اینها را
استعمال كند: ـ
طریق تهجّی ـ (Alphabetic method) اینطرز تركیبی است
در این طرز از اجزاء بسوی كل میروند ـ یعنی نامهای حروف همه
الفاظ را گرفته تلفظ آنرا میكند یا نامهای حروف جزو لفظ را گرفته تلفظ


هر یکت جزر را میکنند و بعد از ان تلفظ همه لفظ را مینمایند. در استعمال
اینطور لازم است اول حروف تہجی یا د داده شوند. این طریق از مدت
مدید مستعمل. و آنقدر ساده است که مدرس با تجربه کار هم استعمال کر ده میتواند
در ابتدا خواندن فارسی بذریعه همین آموخته میشود فایده اش این است که خواندن
و ہجا کردن ہر دو یکجا یا د گرفته میشوند. چونکه پیشتر از تلفظ الفاظ ، حروف
و اجزاے آنها را بغور دیده می باشد صورتهای آنها در ذهن نقش
و در یاد کردن هجا بسیار مدد حاصل میشود. ولی این طرز قابل اعتراض است
چرا که طریق قدرتی نیست ما زبان تقریری الفاظ را شنیده یاد میگیریم نه حروف را
اینطور خواندن روانی را هم بعد از بسیار دیر یاد میگیرند- بر علاوه از متواتر
گفتن نامهای حروف بر طبیعت جبر میشود که باعث ماندگی میگردد.

طریق الصوت
(Phonic method)
این طریق
ہم ترکیبی است چرا که در این هم از اجزا بسوی کل میرویم. یعنی از آوازهای
حروف آواز لفظ ساخته میشود- یا بہ الفاظ دیگر آواز حروف لفظ را گفته
تلفظ لفظ کرده میشود. پیشتر از تعلیم این طرز باید طاقت های حروف
یعنی آواز ہا بخوبی یا د باشند. اینطریق آسان و دلچسپ است و از او

۱۳۰۰
شماره ۵
سال ششم
شرکت رفیق


٣٠٣
عمل ذهنی را ترقی پیدا میشود. و مجموعهٔ آواز های حروف برابر تلفظ لفظ
میباشد و در صحت و صفائی تکلم و تلفظ الفاظ بسیار مدد حاصل
میشود طاقت تلفظ کردن الفاظ نو حاصل میگردد. مثل طریق تهجی خواندن
و هجا کردن بيك بار میشود. لاکن نقص این است که بدون اعراب
به تلفظ کردن حروف صحیح کوشش میکنند و این امر محال است. چرا که
حروف صحیح بدون اعراب به صفائی گفته نمی شود. دوم آواز های مفرد را یکجا
کرده تلفظ همه لفظ را صحیح ادا کرده نمیتوانیم. تا وقتیکه تلفظ تمام گفته نشود. سوم
مثل طریق تهجی طرز قدرتی برای یاد گرفتن زبان نیست چرا که بچه ها را در ابتدا
به هیئت مجموعی تلفظ همه لفظ نشان داده میشود. نه اینکه آواز های
اجزای آنرا علیحده علیحده گفته تلفظ تمام لفظ را بگوئیم علاوه بر این تکالیف
ذیل دارد :-
(الف) آواز های چند حرف قریباً یکسان است. مثلاً س
ث - ص -
(ب) تلفظ بعض حروف نمیشود. و در خود و خویش و ا در
بالکل آواز نمیدهد -


٣٠٤
( ج ) بعض حروف آواز حروف دیگر را میدهند ۔ مثلا در عیسی و موسیٰ یی آواز ا را میدہد ۔ این طریق و طریق تہجی قریباً یکسان هستند ۔ فرق فقط همین قدر است ۔ که در این طریق آواز حروف را گفته تلفظ لفظ را میکنند و در او نام حروف را میگیرند ۔
(٣) طریق بین و بگو (Look and say method) این طریق بر عکس دو طریقه اول تحلیلی است ۔ در این طریق نه الفاظ را ہجا کرده میخوانند و نه حروف تہجی زبان را اول یاد میدهند ۔ بلکه اینطور میکنند که صورت لفظ را بہیئت مجموعی دیده تلفظ میکنند و در اثنای خواندن الفاظ حروف را یاد میدهند ہر کدام الفاظ را که میخوانند ۔ مقابله آنہا را کرده اواز های حروف مختلف را اخذ میکنند و نیز بر تخته سیاه الفاظ را تحلیل کرده بشناخت حروف بچه ہا را آشنا می سازند ۔ چونکه در این ایام این طریقه را عموماً از ہمہ طریقه ہا خوب تر خیال میکنند ۔ لہذا عیب و صواب قابلیت استعمال این را ہم اختصارا بیان میکنیم ۔ سابق ذکر شد ۔ که بچه زبان تقریری الفاظ را شنیده یاد میگیرد ۔ ہمہ تلفظ لفظ را می شنود ۔ وکوشش میکند که آن ہمہ تلفظ را یکجائی نقل کند ۔ نه جزو ۔ جزو ۔ اینطور در


۳۰۵
عرضه قلیل گفتگو کردن را یاد میگیرد - پس در خواندن هم همین طرز قدرت میتا۔
و مفید است - بچه ها آوازهای الفاظیرا که شنیده یاد گرفته اند پیشتر میدانند
حالا صرف همان آوازها را همراه علامات آنها تعلق داده میخوانند- یعنی از
معلوم بسوی نامعلوم رفتن برایشان سان میشود و این یک شاه راه
عام است - باین طرز طاقت خواندن کتاب زود پیدا میشود الفاظ مشکل
و دقیق و بی قاعده هم زود یاد میشوند - چونکه الفاظ با معنی میباشند - و فایده
آنها از ابتدا معلوم میشود - لہٰذا بچه ها بشوق میخوانند- ولی اینطریق هم خالی از
اعتراضات نیست - در این طریق بعض اوقات عمل استقراء مدنظر مدرس
نمیماند ظاهر ا معلوم میشود که طالب علم ترقی میکند مگر بچه اکثر تلفظ الفاظ
نو قابلیت پیدا نکرده آوازهای صدها الفاظ را میآموزد - والفاظ را یاد
میکند - وازا و بر حافظه بسیار زور می آید - پس نسبت بیاد کردن صدها
علامات الفاظ بهتر و آسان تر آنست که چند علامات حروف را یاد
بگیرد - علاوه بر این تلفظ الفاظ متشابه مخلوط گشته آوازهای حروف
و هجای آنها بدرستی یاد نمیشوند - و نیز اگر تلفظ مدرس خوب نباشد-
تلفظ طلبه هم خراب میشود - و حروف زبان فارسی بوقت ترکیب


٣٠٦
یا بالکل بدل میشوند - یا صرف سرهای آنها میمانند. و بدین باعث شناخت
آنها حاصل نمیشود - تا وقتیکه هر حرف را علیحده یاد ندهند - لہذا ابتدا در آموختن
خواندن فارسی بسیار وقت پیش میشود - ولی با وجود اعتراضات اینطریقه
باز هم مفید و دلچسپ میباشد - بچه ها بشوق میخوانند - اگر به احتیاط برا
تعلیم داده شود پس اصلاح این نقائص هم میشود - مثلاً باید اسباق ابتدا
مجموعه ها ساخته درس داده شود - ہر لفظ را که درس میدهید آنرا بترتیب
ہم نوشته کرده همراه پائنتر با نشان چوب (Pointer)
بسوی آن اشاره کنید که طلاّب آنرا بغور به بینند - بعد از ان خود بخوانید و طلبه ہم
همراه شما بطرز اجتماعی بخوانند. الفاظ متشابه را یکجا نوشته و بهم مقابله
نموده فرق آنها را معلوم کنید. و نیز الفاظ را بر تخته سیاه تحلیل باید کرد که
اجزاء یعنی حروف آنها بخوبی ذہن نشین طلبه بشوند -
از مطالعه هر سه طریقه معلوم شده باشد که هر کدام حسن و قبح دارد
لہذا نه پیچ کدام را بر دیگری ترجیح داده. و نه قطعاً این را گفته میتوانیم -
که در هر حالت کدام طریقه مفید و مناسب است. پس مدرس لایق و تجربه
کار را باید از عقل خود کار بگیرد. و ہر طریقہ را که حسب موقع مناسب داند


همان را استعمال کند - نز و ما بهترین طریقه این است که در طرز تهجی و طرز
ببین و بگو را مخلوط کرده استعمال کند. برای آموختن الفاظ با قاعده
طرز مقدم و برای اموختن الفاظ بی قاعده طرز مؤخر را استعمال نماید و باید که در کتاب
ابتدأ الفاظ نو بد و حصه منقسم باشد یعنی الفاظ با قاعده بی قاعده الفاظ باقاعده بطرز تهجی بیاموز
والفا بیقاعده ابطرز گو بین یا بالفاظ دیگر الفاظ قسم اول را بهجا والفاظ قسم دوم را بلفظ
گروه بیاموزید - حقیقته آموختن مبتدی با بطرز مختلف بسیار مفید میباشد.
و باید که مشق و شناختن الفاظ (حروف) بر تخته سیاه کرده شود - بعد از این
عمل؛ در خواندن الفاظ کتاب چندان سختی بر طلبه نخواهد شد.
درست خواندن اوصاف آن
مراد از درست خواندن طرح خواندن است بآسانی چنانکه خود خواننده
و سامعین مطلب عبارت را بخوبی بفهمند - برای پیدا کردن ملکه درست خواندن
پنج وصف ذیل را مد نظر باید داشت :-
(۱) تفصیل (Articulation) یعنی خواندن بطوریکه در الفاظ بخوبی
تمیز شود - برای حاصل کردن این مقصد باید از لب و دندان وغیره بدرستی
کار گرفته شود -


(۲) تلفظ (Pronunciation) یعنی الفاظ را بدرستی ادا کردن و این منحصر
است بر درست گفتن آوازهای حروف خصوص خیال عراب زیاده تر مد نظر
باشد و نیز فوراً اصلاح غلطی هم بسیار مدد تلفظ میباشد.

(۳) روانی (Fluency) یعنی بدون حجاب یا دگرتکلی زبان برآه
خواندن و این منحصر است بر دو سخن اول فوراً شناختن علامات الفاظ
دوئم خوب مشق خواندن را کردن

(۴) تاکید (Emphasis) یعنی بوقت خواندن الفاظ مناسب را
زود ادا کردن این خوبی منحصر است بر فهمیدن مطلب بخوبی بنابراین
برای پیدا کردن این وصف لازم است که معنی و مطلب را بالکل
صاف و واضح ادا نمایند.

(۵) تغییر لحن (Modulation) یعنی تبدیل کردن آواز مطابق مطلب
عبارت این وصف بیشتر منحصر بر تقلید طرز خواندن مدرس میباشد
لاکن اگر برای خواندن طلبه کتب دلنشین مهیا و بسوی سخنهای دلچسپ
توجه شان را مبذول دارند در حصول این وصف خیلی مفید است.
حال میخواهیم اموریکه محمد است برای درست خواندن بیان کنیم.

۱۲۰۰
نسخه کابل
علم التعلیم
شرکت رفیق


۳۰۹
(۱) مضمون - در مقدار و اشکال مطابق استعداد و عمر طلاب بوده دلچسپ و مفید باشد -
(۲) نمونه خواندن (Pattern reading) اگرچه این امر ضروری نیست چراکه هر مدرس بخوبی خوانده میتواند و تدریس هم بخوبی کرده میتواند ولی باز هم از تجربه ثابت شده که از نشان دادن نمونه خواندن خوب بر خواندن طلبه اثر زیاد پیدا میشود - بنابر این نشان دادن نمونه خواندن خوب خیلی ضروری است - از بچه جماعت ادنی باشد یا اعلی نمونه خواندن را بالضروره نشان باید داد - و هر نمونه که نشان داده شود باید خوب همواره یکسان باشد. لهذا ضروریست سبق تیار کرده شود - پس مدرس را لازمی است درس را خوب تیار کند و طریقه رفع کردن مشکلات را فکر نماید، بر سخنهای ضروری نشان کنند و باید که نمونه بآواز قدرتی نشان داده شود - و ظاهر کردن سخن ها که بر طلاب ضروری باشد باید همه را بسیار صحت و صفائی ادا کند - و طلبه را هدایت نماید که نمونه را بغور و توجه بشنوند. تا تقلید کرده بتوانند و باید مقدار نمونه مطابق اوصاف درست خواندن و استعداد طلبه باشد - و بایست نمونه در جماعت های ابتدائی بطور اجماعی در جمات


۳۱۰

پای اعلی بطور انفرادی تقلید شود.
(۳) خواندن جماعی (Simultaneous reading) مراد از ان اینست
که همه طلاب یک جماعت یکعبارت را یکبار زیر نگرانی استاد بخوانند.
این طرز در جماعت های ابتدائی که مقصود حل کردن مشکلات عملی تهجی میباشد
بسیار مفید است خصوص برای طلبه کمزور. چرا که نقائص خواندن زود
رفع و ترس و شرم دور میشود. لاکن با د باید داشت که هر وقت این
مشکلات حل شوند. استعمال این طریق را نیز بتدریج کم نمائید. اول دو
یا چهار چهار لفظ را نمونه باید داد. و بآواز صاف و آهسته باید خواند.
بعد از ان فقره فقره باید گرفت و بعد از ان یک حصه عبارت. این طرز
بسیار مفید است. خواندن بسلامت و صفائی میآید. و لب و لهجه
طلاب درست می شود. رفتار خواند همه طلبه یکسان و نقص رفع میشود
یعنی رفتار طلبه زود خوان و آهسته خوان باعتدال میآید. آواز هم معتدل
میشود. نقص های صوت و لحن رفع میشوند. ولی درین طرز چند نقص هم است
چرا که معلوم نمی شود که طلاب الفاظ را دیده میخوانند یا همین طور گفت
میروند عادت بی پروائی و سستی هم پیدا میشود. غلطی هر کدام

میخوانند
مدید

[ILL]

هم نمیشود
فهمی


۳۱۱

هم معلوم نمیتوان شد. طلابیکه بخواندن طرز اجتماعی بیشتر عادت دارند
بطور انفرادی خوب خوانده نمیتوانند بلکه دست و پا گم کرده زبان شان
میگیرد. علاج همه نقص ها این است. که مدرس همه طلاب را چنان بغور فورا
دیده برود که هیچ کدام غفلت کرده نتواند. و بعد از اجتماعی بطرز انفرادی هم
بخواند این سخن هم مد نظر باشد که بچه ها نعره نزنند یا بکدام سُر خاص نخوانند تا ستب
پریشانی و مخل جماعت های دیگر نشود. بعضی اوقات جماعت را بدو حصه
تقسیم کند و سر هر حصه نوبت بنوبت بطرز اجتماعی بخواند. زیرا باین طرح
در طلاب رشک پیدا میشود.

(۴) خواندن انفرادی ( Individual readin ) در فوق بیان شد
که بعد از خواندن بطرز اجتماعی خواندن انفرادی لازمی است. و مراد اینس
که کدام بچه تنها بخواند. تا ازان علیحده علیحده غلطی های طلاب معلوم شده
اصلاح انها بشود. ولی نقص بزرگ این طرز اینست که حاصل کردن توجه
همه طلبه مشکل میشود و علاوه برین رفتار و آواز خواندن آنها مختلف میباشد
برای رفع کردن این نقص مدرس باید اول خودش نمونه خواندن را انشا نداده
بعد بر هر کدام خواننده فصیح بخواند و بالآخر طلبای کمزور را بتکلف


۳۱۲
بخواندن نماید -

(۵) اصلاح اغلاط (Correction of errors) چونکه در بچه ها طبعاً عادت
تقلید میباشد لهذا حتی الامکان آنها را موقع بشنیدن غلطیها نباید داد - و این را
هم خیال باید داشت که آنها در خواندن کم غلطی بکنند - چرا که مثل مشهور است
یک پرهیز بهتر از صد علاج - مدرس تجربه کار از شست معلوم میکند که از
طلبه کدام کدام غلطی ها سر خواهد زد بنا براین تجاویز مناسب برای اصلاح آنها
پیشتر فکر میکند - ولی با وجود احتیاط باز هم طلاب در خواندن اکثر غلطیها
میکنند پس مدرس باید بر حسب موقع اصلاح کند و مطابق هدایات ذیل عمل نماید
(ا) در جماعت های ادنی چون از طلاب نجو اندن غلطی سرزند -
همان وقت اصلاح آن باید نمود و تا وقتی که مهارت خواندن که ببدون
و بی تکلف پیدا نکنند - بر همین طرز عمل باید کرد - ولی در جماعت های
اعلیٰ اصلاح اغلاط در وقتی باید که قاری فقره خود را ختم کند در اثنای
قرائت خموش ساختن مناسب نیست - چرا که اینطور در ملاسسته او
فرق واقع میشود -
(ب) اغلاط بسیار اموره را بیکد فعه اصلاح ننماید - چرا که اِ


۳۱۳
اصلاح بسیار سخن در هیچ کدام بدرستی ذهن نشین طلاب نمیشود - بلکه طبیعت
شان پریشان گشته هیچ کدام سخن را یاد گرفته نمیتوانند - لهذا ازین قسم
کار چندان فائده نمیرسد و از طلبه ناکامیابی دل شکسته میشوند و خواندن
نهایت مشکل و سخت خیال کرده محنت و کوشش نمیکنند بر علاوه چونکه
اصلاح و ذهن نشین طلا بدرستی نمیشود لهذا همان غلطی ها بار بار سر میزند
پس در یک وقت یک یا دو غلطی را اصلاح کند در ابتدا
غلطی های تلفظ و بعد غلطی های عبارت خوانی و غیره را اصلاح
باید نمود -
( ج ) غلطی هائیکه از طلبه سرزند محض گفتن آن کافی نیست بلکه
اصلاح بطور مکمل ضرورتیست -
( د ) در اصلاح غلطی ها طریقی استعمال باید که بذریعه آن بخوبی
اصلاح شود - مثلاً نمونه نشان دادن - بطرز اجتماعی گفتن یا ذکر کتب
نظم و نثر و غیره
( ه ) اصلاح به قهر و طعن نباید کرد و نه بر غلطی ها خنده و تمسخر
باید نمود - از این قسم سخن ها دل طلاب می شکند - بلکه همراه آنها همدردی


٣١٤

باید نمود و هر غلطی که سر زند آنرا به تحمل و نرمی باید فهماند - نمونه خواندن
نشان باید داد - بعض مدرّس مجردیکه از طالب غلطی سر زد خفه میشود
و فوراً حکم میکنند که دیگر بچه بخواند- ولی این بسیار غلط و حذر از ان لازم است
(و) غلطی ها را طور می اصلاح باید کرد که همه جماعت مستفید شوند
اول باید غلطی گفته شود - باز بذریعه نمونه اصلاح آن شود بعد ازآن
طلبه بطور اجماعی مشق اصلاح کرده شود - و برای خواندن عبار
به بسیار درستی نمونه داده اول قاری لایق و بعد ضعیف بخواند-
(ز) باید طُلّاب هم غلطیهای یکدیگر را درست کنند - وقتیکه
قاری فقره را ختم کند- از طلاب مختلف باید پرسید که قار
کدام کدام غلطی کرده است - اینطور همه طلبه سوی سبق متوجّه
میمانند- لاکن طلبه غلطی های معمولی را اصلاح کرده میتوانند
مثلاً قاری بجای یک لفظ درست دیگر لفظ را خوانده باشد - مگر
لازم است که غلطی های تلفّظ الصّوت را خود مدرس اصلاح کند-
(ح) یک طریقه برای اصلاح اغلاط این است که بعضی اوقات
مدرّس کتاب را در دست گرفته گوش نکند - صرف سوی قاری


۳۱۵
متوجه شده خواندنش بشنود و ببیند که هرچه را میخواند فهمیده میتواند
یانی ـ وکدام کدام غلطی میکند - امتحان خواندن اینطور بخوبی میشود - چرا
وقتیکه در دست مدرس کتاب باشد و بطرف درس دیده قرار طلبہ را
بشنود بیشتر مستغرق عبارت کتاب کشته بطرف غلطیهای
او کمتر متوجه میشود توضیح و تشریح (Explanation and Illustration)
در توضیح و تشریح هدایات ذیل را مدنظر دارند :-
(۱) پیشتر از تشریح کردن بایست سؤالاتی کنند راجع بمعنی ومطلب
عبارت - تا معلوم شود که بیان نمودن کدام امور لازم است -
(ب) باید تشریح مختصر - درست و آسان باشد - چرا مقصد
این نمیباشد که همه معنی و استعمال آن لفظ را به طلبه بگوئیم - بلکه
معنی را قصد میکنیم که در ان موقع مراد باشد - تا طلبا مطلب
عبارت را بخوبی بفهمند -
(ج) بوقت توضیح الفاظ خیال باید داشت : - که
(۱) فقرات و الفاظی مراد دهند که در لغات درج باشند - کمتر استعمال باند
(۲) هر معنی که در آن موقع مراد میشود - باید همان گفته شود -


٣١٦

(٣) برای توضیح خواص و اشیاء نمونه ها و تصاویر را استعمال نمائید
و اشکال را هم بر تخته سیاه رسم باید نمود - مثلاً میخواهید شیی لاستیک را
شرح دهید - باید بذریعه یک تکه را برنشان داد - و اگر بیان کدام جانور
باشد تصویر آنرانشان باید داد - و اگر بچه کدام جانور را بیان کنید - شکل بچه را
بر تخته سیاه رسم باید کرد -

(٤) گاه گاهی باید ماده الفاظ را هم گفته بسوی مشتقات دیگر توجه
طلاب را مبذول دارند - مثلاً - منتظم - انتظام - نظام - ناظم -
وغیره -

(٥) اگر کدام اسم عام را توضیح کنید ملحوظ دارید که طلبه تصور شی را
چه طور قائم میکنند - از آنها امثله باید پرسید و توجه شانرا به تشابه و اختلاف
آن قائم نموده تعریف آنرا پیدا باید کرد - مثلاً اگر توضیح لفظ جانور مراد
باشد - از طلبه پرسان کنید تا اسمای چند جانور مختلف را بگویند -
مثلاً - سگ - گربه - اسپ - خر وغیره - باز از آنها نام کدام
چیز یرا پرسان کنید - که در جانور ها شامل نباشد - مثلاً - کتاب
- ساعت - گلاب و غیره - حالا از طلبه پرسان کنید که در میان


۳۱۷

جانورها و درختان چه فرق است - و بالآخر تعریف جانور را از خودشان اخذ نماید
یعنی حیوانات زنده میباشند و حسب خواهش حرکت کرده میتوانند-
(۶) اگر بیان ترکیب و ساختن و غیره فقرات مراد بوده اجزای آنها بی
قاعده پیش و پس استعمال شده باشند- بر سر بچه ها ترتیب آنها را درست
کنید و در تشبیهات و استعارات از خواص حیوانات و دیگر اشیاء
سوال بکنید -
(۷) حفظ خواندن - در هر شخص لیاقت درست خواندن خدا داد نمیاشد
و نقص بذرایع مختلفه پوره می شود - حفظ خواندن هم یکی از ذرائع بسیار
عمده و مفید است و بتوسط آن نقائص طبعی و عقلی دور و آواز صاف و ممتاز
میشود - طاقت نطق و فصاحت پیدا شده ترس و شرم دور- و فهم زیاد
میگردد- جذبات ترقی یافته خوشی و لذت حاصل میشود - علاوه بر این
حفظ کردگی خود را بسیار فصاحت و وضاحت خوانده میتوانیم - و ز یاد کردن
نظم های عمده و چیده مذاق زیاده - و ذخیره خیالات نو و خوب در ذهن
جمع میشود- و از یاد کردن نمونه های عبارات خوب در انشا پرداز
و زبان دانی بسیار مدد حاصل میشود-


۳۱۸
طریقه تعلیم حصه ابجد خوانان
تعلیم مبتدیها کار سهل نیست- بلکه در آن بسیار محنت و کوشش بکار
می باشد- در ابتدا بسیار مشکلات پیش میآیند- که رفع کردن آنها
بسیار کار کلان است چرا که هیچ سخن دلچسپ نمیباشد- نامهای حروف
علامات تحریری آنها و الفاظ همه را یاد کردن میباشد- از تلفظ آنها سودا
طبیعت پریشان میشود و توجه قائم نمیگردد- البته این سخن بسیار مفید است
که بچه ها را طبعا شوق کار کردن میل دیدن اشیا بوده تصاویر خوبصورت را
دیده خوش میشوند- و حافظه آنها تیز میباشد- هر سخن را که می بینند یا می شنوند
فورا حفظ میکنند- پس مدرس را باید در ابتدا بسیار هوشیاری و استقلال
تعلیم نماید- هر سخن را بطرز مختلف دل چسپ ساخته بیاموزد- در هر سخن
اظهار همدردی همراه طلاب نماید تا بشوق و محنت کار کند- ما اول هم
ذکر نموده ایم که حروف تهجی فارسی را در ابتدا باید آموخت- لہذا آغاز از
حروف تهجی خواهیم نمود- و بعده از مرکبات الفاظ و فقرات و غیره
بحث خواهیم راند- پیش از بیان کردن طریقه آموختن حروف تهجی
سامان ضروری را در ذیل بیان میکنیم که بذریعه آن سبق بسیار درستی
تعلیم حروف
تعلیم اسم نویسی
حرکات پیشین


وکامیابی اجرا خواهد شد. و مدرس را باید پیش از درس آنرا مهیا بکند :-
( ا ) مکعب های چوبی که بر اطراف آنها حروف بخط خوش نوشته
باشند.
(ب) حروف چوبی یا حلبی -
(ج) قطعهٔ حروف تهجی -
(د) تصاویر جانورها وغیره وحروف اول نام شان بر آنها نوشته
باشند.
(ر) موم یا گل وغیره برای ساختن اشکال حروف -
(س) چوبهای خورد خورد راست وخمیده وسیم وغیره -
(ص) اشیای مختلفه که مشابه حروف باشند.
(ط) قطعه های نوشته که بر آنها حروف جلی با ترتیب و بی ترتیب
چاپ شده باشند.
(ع) تختهٔ سیاه - تختهٔ سلیت - تخته - چاک - پانطریا نشان چو
(Pointer) وغیره -
( ۱ ) طریقهٔ آموختن حروف تهجی - حروف را به ترتیب نیاموزید.


اول بلحاظ مشابهت آنها بچند مجموعه تقسیم کنید- مثلاً
(۱) ا - م ه (۲) ب پ ت ٹ ث
(۳) ک گ ف ی (۴) د ڈ و
(۵) ر ز ژ (۶) ن ل ق ی
(۷) س ش ص ض ط ظ (۸) ج چ ح خ
(۹) ء ع غ -
باز یک یک مجموعه یا چند حروف یک مجموعه را گرفته [بهانو؟]
در تخته سیاه نوشته بخوانید- و طلّاب بطرز اجتماعی بخوانند- بذریعۀ اشیای
مختلف اعاده نمائید- حروف مشابه را نشان داده مقابله بکنید و بگوئید
که همان حروف را میان قطعه و نقش ها منتخب بکنند- تصاویر نشان
بدهید- نیز حروف را بر تخته سلیٹ و تخته ها نوشته مقابله نمائید-
نقاط حروف را تبدیل کرده و آنها را پس و پیش بالا و زیر نوشته امتحان
بگیرید- غرض بطرز مختلف تعلیم کنید که برای بچه ها ساعت سیر
معلوم شود و بخوشی بخوانند- وقتیکه مانده شوند- فوراً بس کنید- و وقتیکه
از حروف تهجّی بخوبی واقف شوند و صورتهای آنها را شناخته بتوانند-


بعد استعمال اعراب یعنی زبر زیر و پیش را بیاموزید - اینطور آواز صحیح
حروف را یاد خواهند گرفت و فائده اعراب هم معلوم شان خواهد شد -
(2) مرکبات دو حرفی سه حرفی و الفاظ - این مرکبات چنین باشد
که آواز های آنها نه ثقیل باشد و نه سخت و بیمعنی - بلکه الفاظ آسان
و با معنی باشند و اسمای چیزهای باشند که بچه ها به آنها آشنا باشند - اینطور
در دلهای بچه ها شوق پیدا میشود چرا که همان الفاظ خورد خورد را که در گفتگو
استعمال میکنند با علامات تعلق داده میخوانند - لاکن آموختن مرکبات
بیمعنی فضول و تضییع اوقات میباشد - و علاوه بر محنت بیجا تصورات غلط
هم پیدا میشوند - که باز در رفع کردن آنها بسیار وقت پیش میشود -
بعضی مردم دلیل می آرند که از خواندن هر قسم مرکبات زبان و تلفظ
بچه ها درست میشود - این دلیل شان معقول نیست - چرا درستی تلفظ
از آموختن مرکبات صحیح هم حاصل میشود - پس مرکبات صحیح و با معنی باید
آموخت - که طلبه برابر ترقی کرده بروند - درین یک دقت پیش
می آید که در مرکبات صورتهای حروف یا بدل میشوند - یا فقط سرهای
آنها میمانند - لہذا بچه ها حروف را بخوبی شناخته نمیتوانند - لہذا فهمانیدن


این هر دو سخن هم ضرور است . وقتیکه حروف را نشان میدهید حصر
و سری را آنها را هم باید آموخت - و تبدل آنها را هم بوقت تعلیم مرکبات
ذہن نشین شان باید کرد و بر تخته سیاه نوشته بخوبی باید فهماند - اوّل
اینقسم مرکبات دو حرفی را باید گرفت که حروف شان پوره نوشته میشود
و بعد ها مرکباتی را بگیرند که حرف شان پوره نباشند - مثلاً آب -
رب - آل - دل - و غیره من - تن - فن وغیره - و ہر لفظ که می آموزید
اگر نام چیزی باشد پس خود او یا تصویر یا نمونه آن را نشان داده راجع بآن
مختصر بیانی کنید - و اگر نام چیزی نباشد - پس آنرا تشریح باید نمود - باز
آن لفظ یا مرکب را علیحده علیحده یک یک حروف گفته بر تخته سیاه
باید نوشت - و از طلاب نام آنها را پرسیده سر آنها بطور اجتماعی باید
خواند - و مشق و اعاده آنها را بذریعۀ اوراق چاپ و غیره بخوبی باید نمود و مرکبات
دو حرفی که اجزای الفاظ باشند - آنها را هم همین طور بیاموزید - مثلاً
کا + رو = کارو - با + رو = با رو - پا + رو = پا رو - ما + ئل = مائل
سا + ئل = سائل - و غیره وقتیکه طلبا اینطور خواندن چند لفظ را یاد بگیرند -
از همان الفاظ را در جملات با معنی و خورد و دلچسپ آورده بیاموزید - اوّل


۳۲۳
بر تخته سیاه یک لفظ را نوشته و بطرز اجماعی و انفرادی آنرا بیاموزید. باز
لفظ دیگر را قدری دور تحریر کرده بیاموزید. باز هر دو را پیوست کرده -
علیٰ هذا القیاس - چون اینطور همه جمله ختم شود - باز همه الفاظ را نزدیک نوشته
بیاموزید. بر هر یک لفظ پائنتر مانده بخوانید - و سرشان اوّل چند مرتبه
بطور اجماعی اعاده کنید بعد، چند طلبه بطور انفرادی بخوانند - همین الفاظ
بفقرات مختلف ترتیب داده بذریعه اوراق چاپی و غیره مشق نمائید - طریقه
آموختن مرکبات سه حرفی و الفاظ هم همین است - و قتیکه بچه ها طاقت ها
سرها و تبدلات حروف را بخوبی شناخته بتوانند - باز بطرز همین بگو کا
نمائید - الفاظ مشکل و نو را بر تخته سیاه نوشته و تحلیل کرده بیاموزید - و
هجای آنها را بفهمانید. برای ابجد خوانان درجه اوّل یعنی فریق ادنی همین تعلیم مبیا
بعد ازین تعلیم درجه دوّم شروع میشود - در تعلیم درجه اوّل و دوّم چندان فرق
نیست - چونکه حالا تعداد الفاظ زیاد و جمله ها کم کم دراز می شوند که چون بهم تبیت
دهیم در سلسله یک سخن خورد - خورد مواد ساخته میشوند - حروف هم بتب
با اوّل باریک میباشند - و چشم بچه ها هم یکدفعه به بسیار حروف میافتد
و بدین باعث بر توجه آنها زور میآید لهذا ضروری است که الفاظ و جمله ها

طریقه تعلیم
علت اوّل تعلیم
شرکت حسی و بینشی


٣٢٤
آسان و دلچسپ باشند - در این اسباق علاوه بر الفاظیکه خوانده اند باید چند لفظ نو هم باشند - که هم قافیه باشند و در آغاز درس بیایند - مثلاً شام نام - بام - جام و غیره بعد چنان فقرات باشند که در آنها این لفظ نو همراه الفاظ خوانده شدگی بچه ها بیاید مثلاً شام شد - نام خود بگو - بر بام برو - جام بیار - و غیره -
مدرس را باید پیش از شروع نمودن درس نو الفاظ نو را بر تخته سیاه نوشته خود بخواند باز سر طلاب چند مرتبه بطور اجتماعی و انفرادی بخواند - و هجا یاد کند - بعد فقرات را بر تخته سیاه نوشته بر یک یک لفظ هر جمله پائنتر مانده صاف و واضح خوانده برود - و طلبه هم همراه مدرس خوانده برود صحت تلفظ را هر وقت ملحوظ داشته باشد - همین طور چند مرتبه سرشان بطور اجتماعی و انفرادی بخواند - بعد بر هر یک لفظ انگشت مانده کتاب خواندن شروع نماید - و طلبه هم همراه او خوانده بروند - همین طور چند مرتبه سرشان بطور اجتماعی و انفرادی بخواند - بعد کتاب را بسته هجا و معنی الفاظ نو را بپرسد -


۳۲۵

طریقۀ تعلیم جماعت دوّم
چون بچه ها در خواندن فقرات با قاعده و مواد بخوبی مهارت بیابند
از کتبی که در آنها حکایت های خورد باشند آغاز باید نمود که مضمون
آنها مناسب و مفید و دلچسپ باشد و طرز بیان چنین باشد که در دلها ی
آنها شوق خواندن پیدا شود ـ مذاق آنها ترقی کند آهسته آهسته تحریک
جذبات شود ـ عباتر کتاب سلیس باشد ـ فقرات خورد و قابل فهم باشند ـ تعداً
الفاظ نوز یاد نباشد ـ لاکن مطابق ترقی و استعداد جماعت باشد ـ جانور
و غیره که بیان آنها در کتاب باشد ـ تصاویر آنها رسم شده باشند ـ سبقها
بتدریج مشکل شده برود علاوه بر این چند نظم دلچسپ ـ آسان و نصیحت
آمیز هم باشند ـ که از خواندن آنها علاوه از اخلاق لطف و حظ هم
حاصل شود ـ چونکه ترقی آینده و عادات خواندن بچه ها ها زیاده بر تعلیم
همین وقت منحصر میباشد ـ لہذا ضروری است که خواندن با قاعده و
بسیار محنت آموخته شود ـ اغلاط بخوبی اصلاح شود ـ عادت بصحت
تلفظ و تغیر لحن ـ و وقف مناسب قوہٰ فهمیدن خواندن پیدا شود ـ
ہر سخن آنقدر تکرار شود که صورتها و آواز های الفاظ بخوبی ذہن نشین شان شود


٣٢٦

ازین سخن با ظاهر است که بدون تیاری سبقی بدرستی داده نمیتوانید - لہٰذا بآء
اول بخوبی مطالعه سبق بنمائید - مطلب عبارت و معنی را فکر کنید - الفاظ
مشکل - فقرات - محاورات - خیالات نو که قابل تشریح باشند - آنها را
بخوبی بہ بینید - و بر آنها در کتاب خود نشان بکنید - و امثله ضروری و مثالہایکہ
قابل ذکر باشند - ہر کدام را فکر کنید - نیز سامان ضروری مثلاً نمونہ ہا
- اشیاء - تصاویر - نقشہ ہا و غیره مہیا باشند - الفاظ نو و مشکلی کہ در سبق
باشند - آنہا را پیشتر از شروع شدن سبق بر تخته سیاه خوشخط نوشته باید کرد
که بوقت تدریس در نوشتن آنها وقت صرف نشود تخته را در چنین جا
بمانید کہ ہمہ جماعت بخوبی دیده بتواند - طلبه را در قطار ہای متوازی
یا بشکل قوسی بفاصلہ مناسب با ترتیب بنشانید و خود در چنین مقام
ایستاده شوید که ہمہ طلاب زیر نظر شما باشند - پیشتر از شروع نمودن
سبق اصلی در باره سبق کدام تمهید مختصر و دلچسپ باید گفت و اگر سبق نو
ہمراه سبق سابقه ربط داشت - بذریعہ چند سوال و را ربط داده - یا چند
سخن مہم سبق نو را گفت - یا از طلاب چند سوال کرده سبق نو را شروع بکنید
مگر باید در میان سبق و تمهید فاصله نباشد - بلکه ہر دو با ہم مربوط معلوم شوند


۳۲۷
بعد ازین تخته سیاه را که الفاظ درس نو را بران پیشتر نوشته باشید - به طلبه پیش
کنید - و بر هر لفظ پانتر مانده بسیار صحت و صفائی بخوانید- باز بر سر
طلاب بطرز اجتماعی و انفرادی از ابتدا الی آخر و از آخر الی ابتدا چند مرتبه
بخوانید - بعد از کتاب یک یک فقره بطور نمونه خوانده بروید
طلبه کتب خود را بغور به بینند معنی و مطلب الفاظ و فقرات
مشکل را از آنها پرسان کنید- حسب ضرورت تصاویر و اشیا را نشان
بدهید و بر تخته سیاه تشریح نمائید - چون اینطور همه سبق ختم شود- باز مثل
اول یک یک فقره بخوانید- طلبه هم اوّلاً بطور اجتماعی خواندن آغاز نمایند-
و بعد ازان بطور انفرادی- اول طالب ذکی و پس آن کم زور بخوانند - در خواندن
اجتماعی هر غلطی که از طلبه سر زند فوراً درست کنید - لاکن در خواندن انفرادی
چون قاری فقره خود را ختم نماید - غلطی ها را نشان داده اصلاح کنند و غلطی های
خور و حورد را خود طلاب اصلاح نمایند- اینطور توجه قایم میماند - چون سبق
ختم شود ہجا و معنی الفاظ نو را پرسان کنید - و آنها را در فقرات خرد
استعمال نمائید در آخر راجع بہر مضمون سؤال کنید و طلاب را ہدایت نمائید
که سبق را در خانه رفته خوب یاد کنند -


۳۲۸
طریقه تعلیم جماعت سوم
در کتب این جماعت و جماعت دوم چندان فرق نمیباشد - در اینها هم سبق و هم طرز تعلیم بهمان وتیره میباشد - لکن علاوه از بیان جانورها و حکایتها چند قصه تاریخی و دلچسپ وسخن های بهادرانه و اخلاقی بطرز حکایت میباشد اسباق دراز و مواد کلان میباشند - و تعدا والفاظ نو هم برحسب ترقی و استعداد طلاب قدری زیاد میباشد - وطرز عبارت چنان میباشد که بغور خوانده و فهمیده میتوانند - وبذریعه خواندن فهم و ادراک طلاب را ترقی داده معلومات و مذاق انها را زیاده میگردانند.
طریقه تعلیم جماعت چهارم و پنجم
تارسیدن باین درجه عمده مشکلات خواندن بچه ها حل میشوند حالا آنها عبارت را دیده بخوبی خوانده میتوانند - لهذا در کتب درسی آنها چنان مضامین باشند که از آنها معلومات و مذاق شان ترقی نمایند - مثلاً احوال حیوانات و نباتات و جمادات مشهوره - بیان رسم و رواج عام - حکایت ها و قصه های اخلاقی - و تواریخی و دیگر واقعات دلچسپ و مفید و غیره بنظم یا چیده دلچسپ و نصیحت آمیز باشند -


۳۲۹
عبارت هم ساده و دل آویز باشد. الفاظ اصطلاحی زیاد نباشند.
اسباق هم بتدریج دراز و مختلف باشند. ترتیب آنها هم چنان سلسله وار
و منطقی باشد که از واقفیت سابقه در اسباق نومدد حاصل شود و معلومات
خود بخود وسعت بیابند. طرز تعلیم مثل جماعت های ادنی لاکن خواندن جماعی
کم و خواندن انفرادی زیاد باشد. و تشریح الفاظ و مطلب قدری مفصل شود.
سوی اعلی صفات درست خوانی مثلاً ادراک و تاکید توجه زیاد مبذول فرمود
شود. و خیال باید داشت که طلبه تغییر لحن و آواز ساختگی نی بلکه با واز
طبعی بخوانند. سرائیده هم نخوانند. نمونه خواندن که نشان داده شود.
مقدار آن زیاد باشد. و چنان صفائی نشان داده شود. که همه خوبیهای
عبارت بطور واضح معلوم شوند و طلبه آنها را فهمیده مدرس را تقلید کرده
بتوانند. صیغه ها و ترکیب ها و دیگر سخن های ضروری صرف و نحو باید که
پرسیده و فهمانده شوند و باید که مرادف و مشتقات الفاظ مختلفه تخته
سیاه نوشته گفته شوند. این طور در لیاقت آنها ترقی شود.
تربیت ذهنی
این سخن مدنظر مدرس باشد که بوقت تدریس تربیت ذهنی را هم


۳۳۰
بسیار فائده میرسد- یعنی در شناختِ الفاظ و خواندنِ معمولی قوّتِ مدرکه
ترقی مییابد- از یاد داشتنِ صورت و شکلِ الفاظ و مضمونِ عبارت قوّتِ
حافظه را بسیار فائده میرسد- از خیال نظاره ها بر قوّتِ متخیّله زور میآید
و در تعریفِ اصطلاحات و الفاظِ عام از قوّتِ متصوّره کار گرفته میشود-
امتحانِ سبق
چونکه مضمونِ سبق در آخرِ امتحان میشود- لهذا اکثر اوقات برای
آن وقت نمیماند- لاکن برای امتحانِ درس سؤالات نهایت ضروری است
پس لازمی است که برای اینمقصد وقتِ کافی مانده شود- و از امور ضرو
سؤال کنند- که اینطور بخوبی ذهن نشینِ طلّاب بگردد-
در جماعت هایِ اعلیٰ طرزِ ذیل خیلی مفید میباشد بعض اوقات طلبہ را
اجازت داده شود که بخاموشی بخوانند- بعد از خواندگی سؤال کنند- اینطور
عادتِ خواندنِ بفکر و فهمیدگی در آنها قائم میشود- و بعد از خروجِ مکتب
بکارشان میآید بوقتِ امتحان گرفتن مدرّس را لازم است که در سؤالات
عبارتِ کتاب را استعمال نکند بلکہ بہ الفاظِ خود سؤالات نماید- تا طلبہ
هم باین عادت خوگیر شده با لفاظِ خود جواب دهند-


۳۳۱
خلاصه
( ۱ ) مدعا ـ شوق خواندن و مهارت آنرا پیدا کردن ـ قابلیت حاصل
کردن علم را از مطالعه کتب ، بخاموشی ترقی دادن ـ
( ۲ ) برای آموختن مبتدیها سه طرز عمده میباشد : ـ
( ۱ ) طریق تهجی (Alphabetic method)
( ب ) طریق الصوت ـ (Phonic method)
( ج ) طرز به بین و بگو ـ (Look and say method)
( ۳ ) برای مبتدیها بهترین طریقه اینست که طرز تهجی و طرز به بین و بگو را یکجا
نموده استعمال نمایند یعنی برای الفاظ با قاعده طرز مقدم و برای
الفاظ بیقاعده طرز مؤخر اجرا شود ـ
( ۴ ) اوصاف درست خوانی : ـ
( ۱ ) تفصیل (Articulation) که در خصوص ادا نمودن حروف
بصحت و صفائی توجه خاصی ضروریسیت ـ
( ب ) تلفظ صحیح (Pronunciation) که برای حرکات و سکنات
و مقامات تاکید حروف توجه مخصوصی ضرور میباشد ـ


۳۳۲
(ج) روانی (Fluency) که زیاده تربر مشق منحصر است .
(د) تاکید - (Emphasis) که برای خوب فهمیدن مطلب لازمی است.
(س) تغییر لحن (Modulation) زیاده تربر تقلید مدرس منحصر میباشد.
(۵) از نمونه نشان دادنِ مدرس دو مقصد حاصل میشود :-
( ا ) برای بچه های خورد بسیار مدد حاصل میشود که الفاظ را درست
ادا کنند و عبارت را بطرز عمده بخوانند.
(ب) برای بچه های کلان در ادای مطلب بخوبی. و درستی لهجه مددمیگردد.
(۶) خواندن بطرز اجماعی -
(ا ) در جماعت های ابتدائی اینطرز بسیار مفید میباشد چرا که همه
بچه های خورد مشغول میمانند و تلفظ شان صحیح میگردد. رفتار خواندن
هم یکسان میشود.
(ب) هرگاه تقلید مدرّس مقصود باشد در آنوقت در جماعت های
اعلی هم اینطرز مفید ثابت میشود.
(۷) صحت اغلاط :-
( ا ) در جماعت های ابتدائی باید فوراً غلطی را اصلاح کنند.


(ب) در جماعت های اعلی انتظار کشند که طالب علم فقره را ختم
بنماید
(ج) در طلاب شوق پیدا باید کرد که اغلاط یکدیگر را اصلاح کنند
(۸) امتحان سبق -
(الف) از تمام مضمون سبق سؤالات باید کرد -
(ب) در ساختن سؤالات عبارت کتاب را استعمال نباید کرد
اشارات بر درس جماعت ابتدائیه دوم
سامان ضروری
یک تصویری که بذریعه آن تشریح حکایت مذکوره ظاهر شود - تخته سیاه
تخته پاک - قلم تباشیر - پائنٹر - کتب درسیه -
عبارت سبق
شخصی بسیار شوق شکار داشت - و یک سگ تازی نگه کرده بود
که آنرا بسیار دوست داشت - روزی سگ را بخانه گذاشته بشکار
رفت چون سگ نبود در شکار چندان فایده حاصل نکرد - وقتیکه شام پس بخانه
آمد بمجرد دیدن آقای خود سگ دنبک زده بسوی او رفت صاحبش


به بسیار حیرت دید که دهن و پنجه‌های سگ خون آلوده میباشند ـ وقتیکه
درون خانه درآمد ـ دید که جابجا قطرات خون چکیده ـ شخص مذکور یکتأمل خود
دهشت او را تجسس نمود نیافت ـ فهمید که سگ بچه‌اش را کشته پس بسیار غمگین
گشته تلوار را کشیده بر سر سگ دوید و گفت ای ظالم غضب کردی لخت جگر مرا
کشتی ـ سگ ترسیده بر زمین افتاد ـ و بسوی آقای خود چنان میدید ـ که
گویا ملتجی رحم میباشد ـ لاکن دنیا بچشم او تاریک گشته بود چنان یکضرب
شمشیر زد ـ که سگ بیچاره یک قوله باند کشید و مرد ـ
بچۀ او در یک اطاق علحده میخوابید از آواز سگ ترسیده بیدار
شد و گریه نمود ـ پدرش دویده درون اطاق رفت و متحیر شده دید ـ که بچۀ او بر سر
رخت خواب دراز کشیده ـ و یک گرگ مهیب قریب او مرده افتاده است
پس در آنوقت حقیقت ظاهر شد که گرگ درون خانه درآمده بود و میخواست
که بچه را بخورد ـ لاکن سگ او را کشته و بچه را حفاظت کرده بود ـ پس صاحب
سگ بسیار افسوس کرد ـ لاکن کار از دست رفته بود
( ۱ ) تمهید ـ مدرس طلاب را تصویر نشان داده بذریعه سؤالات
سوی حکایت اشاره نموده شوق و دلچسپی شانرا زیاد خواهد کرد ـ

١٢٠٠
صم امیم
مید امیم
بز کوهی پیش


۳۳۵

(و اگر تصویر موجود نباشد بعد از ذکر نمودن وفاداری و دیگر خوبیهای
انسان وفاداری سگ را ذکر باید کرد و گفت که ما امروز همین قسم
حکایت خواهیم خواند)
(۲) مشق تلفظ الفاظ -
شخص تجسس حقیقت
غمگین حفاظت
شکار ظالم
شائق غضب
توله تخت و خنجر
بموجب
مدرس الفاظ مندرجه فوق را بر تخته سیاه نوشته یک یک لفظ را
بذریعه بانتر اشاره نموده و خوانده خواهد رفت - طلبه هم بطور اجماع
تقلید او کرده خواهند رفت همین طور از ابتدا الی آخر و بعد از آخر
الی ابتدا چند مرتبه خواهند خواند -
(۳) خواندن و بیان متون -


٣٣٦
(٢) مدرس دو دویا سه سه لفظ را یکجا کرده خوانده خواهد رفت
طلاب هم به تقلید او بطور اجماعی خوانده خواهند رفت ـ معنی
الفاظ مشکل را هم بتخته سیاه می‌نویسد ـ (به‌بینید اشارات
ذیل را)
(ب) نمونه نشان دادن ـ فقرهٔ اوّل را به لهجه درست بسیار
درستی و خوش اسلوبی خود خواهد خواند ـ
(ج) خواندن طلاب بطور اجماعی ـ چون فقره پوره ختم شد
طلبه بطور اجماعی خواهند خواند ـ
(د) خواندن بطور انفرادی ـ باز همان فقره را بر سر دو
یا سه نفر بطور انفرادی خواهد خواند ـ دیگر فقرات را هم بهمین
طور خوانده خواهد رفت ـ
(٤) امتحان و اعاده ـ در اختتام درس سر هر طالب یک یک
یا دو دو فقره خواهد خواند ـ و اختصاراً در خصوص درس سؤالات
بمقرر ذیل خواهد کرد ـ و این امر را هم ملحوظ خاطر خواهد داشت
که طلبه بفقرات مکمل جواب بدهند


۳۳۷

(۱) شخصی شائق چه چیز بود؟
(۲) برای شکار کردن چه نگه کرده بود؟
(۳) روزی چون او سگ را بخانه گذاشته رفت. بوقتِ
پس آمدن از شکار چه دید؟
(۴) در آنوقت حالات سگ چه قسم بود -
(۵) سگ را خون آلوده دید کرا تجسس نمود؟
(۶) وقتیکه پسرش جواب صدای او را نداد او چه گمان کرد؟
(۷) همراه سگ چه کرد؟
(۸) پسرش کجا بود؟
(۹) قریب پسرش دیگر چه بود؟
(۱۰) گرگ را که کشته بود؟
(۱۱) بعد آن شخص چه میکرد؟
(۱۲) از این حکایت شما در باره سگان چه نتیجه اخذ
میکنید -


۳۳۸
نقشه اشارات تخته سیاه
الفاظ وجمله ها طور بیان خلاصه تخته سیاه
شکار نام کدام جانور وحشی را بگیرید- آنرا چه طور میکشند ؟ این شکار = جانور
شخص هم جانوران وحشی را خود میکشت - در کتاب برای شکار وحشی را خود کشتن
کدام لفظ استعمال شده است ؟ پس معنی شکار چیست ؟ برا
کشتن جانوران وحشی کدام لفظ را گفته میتوانیم ؟
شوق بعد از رفتن مکتب شما چه میکنید؟ شما چرا بازی میکنید؟ این شخص شوق = کدام
چه میکرد ؟ در کتاب برای پسند آمدن کدام لفظ استعمال شده کار را پسند کردن
است؟ پس معنی شوق چه شد ؟ و آنرا بار بار کردن
جا بجا قطرات خون کجا چکیده بود؟ (در اطاق بیرون) علاوه بر این جابجا = جگه بجگه
دیگر کجا چکیده بود؟ یک جا بود چکیده یا چند جا ؟ در کتاب کدام چند جا -
لفظ است؟ معنی جابجا چه شد ؟
لخت جگر جگر چه میباشد؟ اگر جگر کسی کشیده شو- حالش چه خواهد بود- ؟ بنا بر انی
زیستن نهایت ضروریست - برای خوشی زندگی والدین چه چیز بسیار ضرور
میباشد ؟ پس لخت جگر چه مراد است ؟ لخت جگر : بچه


اشارات بر درس خواندن
صنف سوم

( ١ ) مشق تلفظ الفاظ -
قربان بغض نوع اطفاء
هادی حد هوس شوکت
تولید ود بساط احترام
( ٢ ) مدرّس این الفاظ را بر تختهٔ سیاه نوشته بقرار ذیل تعلیم
شروع خواهد کرد :-
( ١ ) اوّل سه لفظ اول را گرفته سوی هر لفظ اشاره کرده خود خواهد خواند
و باز سر طلاب بطور اجتماعی خواهد خواند. از طرف بالا سوی پائین
و از طرف پائین سوی بالا خواهد خواند.
( ٢ ) همین الفاظ را فرداً فرداً سر هر طالب تنها خواهد خواند -
( ٣ ) بر همین منوال سه لفظ گرفته الفاظ دیگر را هم سر طلاب خواهد خواند -
( ب ) بالآخر سوی هر لفظ اشاره کرده از فوق سوی تحت و از
تحت سوی فوق - از راست سوی چپ و از چپ سوی راست


٣٤٠

مشق خواهد کرد ۔
( ٢ ) خواندن و بیان ۔
( ١ ) اول یکقطعه اشعار را خود خواهد خواند۔ باز سر طلاب بطور
اجماعی خواهد خواند۔ و معنی الفاظ و اشعار مشکل را خواهد فهماند ۔
بشرط ضرورت بر تخته سیاه هم خواهد نوشت ۔ ( مثل اشارات ذیل )
( ب ) نمونه نشان دادن ۔ قطعهٔ اشعار را به بسیار خوبی و بزبان
و لهجه درست خواهد خواند۔
( ج ) سر طلاب بطور اجماعی خواندن ۔ بعد از خواندن قطعه را پوره
بر سر طلاب بطور اجماعی خواهد خواند ۔
( د ) خواندن انفرادی ۔ سپس همین قطعه را بر سه دو یا سه نفر
طالب فرداً فرداً خواهد خواند۔ بر همین منوال جمله قطعات
اشعار را خواهد خواند۔
( ٣ ) امتحان و اعاده ۔ وقتیکه سبق ختم شود ۔ بر سر طلبه یک یک
قطعه اشعار خواهد خواند۔ و بر جمله درس بطریق ذیل سوالها مینماید
نیز ملحوظ خواهد داشت که طلبه در فقرات پوره و مکمل جواب


٣٤١

بگویند :-
( ١ ) مقصد از علم چیست ؟
( ٢ ) اگر علم و دولت بغض و حسد تولید کند ـ پس چه کیفیت
می شود ؟
( ٣ ) فرض نوعیت بعالم چیست ؟
( ٤ ) که آدم نمیباشد ؟
( ٥ ) آتش حرص کجا افتاده ؟
( ٦ ) شاه محبوب القلوب ما برای چه کمر بسته ؟
( ٧ ) در وطن دوره که بماند ؟
( ٨ ) ملت برای که دعا می خواهد ؟
( ٩ ) ملت صادقه از در که دعا میخواهد ؟


٣٤٢
نقشه اشارات
اشعار | طرز بیان | تخته سیاه
مقصد از علم چیست انسان شدن | علم انسانرا چه میسازد؟ | انسان در اصل انس بود
ما زبرای عالم انسانیت قربان شدن | چرا برای عالم انسانیت قربان باید شد؟ | (ا) و (ن) در آخر آن زیاده شد که بمعنی الفت گرفتن است.
شمع را در زندگانی ها و اخوان شدن | کار شمع چه می باشد؟ شمع را درین شعر برای کدام مطلب آورده؟ | اخوان بمعنی برادران. جمع اخ است.
زندگی بخشا همچون رب نسیان شدن | از بارش نسیان چه حاصل میشود؟ پس در این شعر مطلب از بارش نسیان چه شد؟ لهذا مطلب معنوی این قطعه چه شد؟ | که در اصل اخو بود. و اویکه در واحد به جهت تخفیف حذف شده بود در حالت جمع عود کرد.
١٢٠٠ نمره حال عمر دانشی ذکر معراجیہ


٣٤٣

اشعار | طرز بیان | خلاصه تخته سیاه

گرکند تولید علم اند ذلت بغض و حسد | ز اوستیت میشو داخل بنوع دیو و دد | فرض نوعیت بعالم خدمت نوعست و بس | نیست ادم انکه باشد بنده حرص و هوس

شعر اول و سوم را مقابله کنید
بکدام باعث انسان بنوع دیو و دد داخل میشود؟
برای هر ادم چه لازم است؟
بچه سبب ادم را ادم خیال نمی کنند؟
لهذا مطلب این قطعه چه شد؟

نیسان - اسم ماه هفتم از ما هها رومیان است - که در ان وقت افتاب در برج حمل می باشد از قطرات باران این ماه در صدف مروارید پیدا میشود - و باران اینماه را نیز مجازاً نیسان میگویند -
دیو - نوعی از شیاطین باشد و گمراه و کج اندیش و کج طبع را نیز می گویند -
دد - چار پا که درنده باشد - مثل گرگ و غیره -


٣٤٤
اشعار
طرز بیان
تخته سیاه

آتش حرص اوفتاد در بساط هشت خس
زین طلا و هیچ تس فریادرس یا دادرس
شاه ما بسته باطفا چنین آتش کمر
دست او از لطف گیر ای کردگار دادگر

کار آتش چه میباشد؟
حرص را با آتش چرا تشبیه کرده؟
مطلب این شعر چه شد؟
شاه غازی ما برای کدام خدمت ملت خود کمر بسته؟
ملت از بارگاه الهی چه التجا دارد؟
مطلب این شعر چه شد؟

بساط ـ
بمعنی فرش
و سرمایه و متاع
اطفا ـ
بمعنی گل کردن آتش
دادگر ـ
بمعنی عادل و درینجا صفت الهی واقع شده


٣٤٥
اشعار
طرز بیان
تخته سیاه
بسبب كدام خصلت امن-
حسنه انسان نيك بی هراس شدن
نام میگردد؟ امان-
مطلب این شعر جمع امن كه بمعنی
چه شد؟ بیخوف است-
مراد حقیقی از دوره
امن و امان چیست؟
شاه غازی برای
اسلام چه خدمت ها
میکند؟
پس مطلب این
شعر چه شد؟
شوکت اسلام یارب جا نپاینده باد
اختر خُدام او بر آسمان تابنده باد
در وطن این دوره امن و امان پاینده باد
خادم دین نما این شاه افغان زنده باد


٣٤٦

اَشْعاَرٌ

طَرْزِ بَیاَنْ
تَخْتَهُ سِیاَه

رسول تخلص كدام شاعر
وطنی ماست؟
واز بارگاه الهی برای
شاه محبوب القلوب
خود چه استعداد دارد؟
حاجت ملت چيست؟
و با ميد قبول حاجت
ملت را بكجا آورده؟
پس مطلب اين شعر
چه شد؟
از اين ابیات چه استخراج
نموديد ؟ -

دست تهی =
دست خالى
ملت =
گروه - رعيت
شاه
قبول =
پذيرفتن

بر دست دست تهی يا ربّ رسول آورده ام
حاجت ملت باميد قبول آورده ام


٣٤٧
اشارات بر درس
جماعت پنجم
عبارت مضمون سبق ـ در دنیا هر قدر اشیای جاندار یا بیجان
که هستند همه آنها را موجودات میگویند ـ آنها عموماً بسه طبقه منقسم شده است
جمادات ـ حیوانات ـ نباتات ـ اینها را موالید ثلاثه هم می‌نامند ـ
علم اینها را اگر بطور مجملاً علم موجودات بگوئیم ـ بجا خواهد بود ـ
جمادات جان ندارند ـ و شناخت آنها این است :ـ
اول ـ ترکیب کیمیاوی اینها ساده و دیر پای میباشد ـ بعض جوهر
مفرد هستند ـ مثلاً طلا ـ که هر جزو این طلا است ـ و ما سوای طلا در آن
چیزی دیگر نیست ـ اکثر آنها آمیزش دو یا سه جوهر مفرد ساخته شده ـ مثلاً
نمک طعام ـ که از آمیزش دو عنصر مختلفه ساخته شده ـ طلا را تا مدتی
که بخواهید نگه کرده میتوانید ـ هرگز خراب نخواهد شد ـ احوال آهن ـ
مس ـ سنگ ـ وغیره اشیاء هم همین طور میباشد ـ
دوّهم ـ هر حصه یک شیء جمادی خالص یکسان میباشد ـ طلای
خالص را از هر جای که بخواهید ـ به برید هر ذرّهٔ آن یکسان خواهد برآمد