[BLANK PAGE]


وزارت معارف
سلسله
۸۸
ریاست دار التألیف
ادبیات
١٤
شعر العجم
حصۀ پنجم
اثر
علامۀ مرحوم شبلی نعمانی
ترجمۀ
مولوی منصور انصاری
برای استفادۀ معلمین و متعلمین
بتصویب ع، ج فیض محمد خان وزیر معارف
در مطبعۀ شرکت رفیق
دارالسلطنه
بطبع رسید
١٣٠٤
تعداد طبع اول ................(۱۲۰۰) جلد


بسم الله الرحمن الرحیم
قَصِیدَه
وقتیکه شاعری عجم در عالم وجود قدم نهاد شاعری عرب محض
قصاید مدحیه دائر بود شعرای ایران نیز قدم بر قدم شان نهادند، و نیز ایقاعم
وصله وابسته بقصیده (مدحیه) بود بنابرین ایران ابتدالقصیده گوئی نمود.
در عرب قصائد مدحیه ترتیبی داشت که اول در تمهید اشعار عشقیّه
می آوردند و آنرا تشبیب می نامیدند. سپس بیک تعبیری بذکر ممدوح آغاز میکردند
و آنرا تخلص و یا کریز اصطلاح مینمودند - بعد از ان مدح گفته بر و خاتم
کلام میکردند. پارس هم با و تقلید کامل نمود.
خوبی قصیده بسه چیز اندازه میشد
(۱) مطلع؛ یعنی شعر اول قصیده که بکدام پایه بلند است


۲
(۲) تخلص؛ یعنی چسان ذکر ممدوح بدون اراده در میان آمدگویا
از سخن سخن پیدا شد _
(۳) مقطع؛ یعنی بچه خوبی خاتمه کلام نمود
همین سه چیز در فارسی هم معیار کمال قصیده قراریافت
قصیده به سه دور تقسیم است، قدما؛ متوسطین؛
متأخرین؛ . و خصوصیات هر دور از همدیگر کامل امتیاز دارد_
خصوصیات قدما حسب ذیل اند _
(۱) آمد خالی از تکلفات و مبالغه بود و خیالات صاف را در الفاظ
ساده ادا میکردند
(۲)_ شعر بیشتر بر صنعت الفاظ مدار داشت بصورتهای ذیل :
(۱) کلماتیکه در مصرع اوّل می آمد در مصرع ثانی اکثر الفاظ بانها
مرادف میآوردند .
(ب) اکثر الفاظ هموزن بلکه هم قافیه می آوردند . مثلاً
ای منور بتو نجوم جمال وی مقرر بتو رسوم کمال
بوستانی است صدر تو زنعیم آسمانی است قدر تو ز جلال


۳
(ج) میر معزی و عبد الواسع جبلی در قصائد خود اکثر التزام لف نشر
می نمایند بلکه در بعض قصائد صنعت اعداد هم می آورند
در کلام قدما کثرت ترادف الفاظ و صنعتهای لفظی را دیده طبیعت اکثر
ملال می آید و چون اوصاف مذکور بیشتر مشترک اند پس کلام هر یک را که ملاحظه
میداریم از ان صرف یک صدا میشنویم مگر انوری در ین طرز قدری تغیر داد و
رعایت الفاظ را کم کرده بسیار اشعار ساده نوشت که در ان رعایت الفاظ
نبود و نیز توسن فکر را بطرف مضمون آفرینی متوجه کرد و یکه و قیمت بندش الفاظ را
کاهید و جانب دیگر خیال را از اسارت الفاظ رهانیده بمضمون پابند نمود:
ظهیر فاریابی دقت آفرینی و مضامین بندی ایجاد کرد و خیال بندیهای
دقیق متوسطین و متاخرین بر اساس ظهیر قائم اند:
ظهیر باشنده یک شهر مشهور ترکستان (فاریاب) است در علوم متداوله
کمال بهم رسانید که از زبان ملت خطاب صدر الحکما حاصل نمود در ابتدا
شاعری خود بنشاپور آمد و مدح طغانشاه ابن موید کرد پس از ان بمازندران
رفته در مدح سلاطین آنجا قصائد نوشت و در آخر بآذربایجان رسید در دربار
جهان پهلوان محمد یلدگز بار حاصل نمود او خیلی منزلتش کشو ده پس از رحلتش بمدایم


٤
قزل ارسلان شروع کرد چنانچه قصیده مشهور ذیل در مدح اوست
نه کرسی فلک نهد اندیشه زیر پای
تا بوسه بر رکاب قزل ارسلان دهد
بسخنی از ورنجیده بدر باریهای اتابک ابوبکر ابن جهان پهلوان محمد یلدگز داخل
شد این اتابکی است که خواجه نظامی سکندرنامه را بر اسم او تالیف نمود :
و در آخر عمر خود دنیا را ترک داده در تبریز بکنج عزلت نشسته در شنه ۵۶۸ رخت سلت
بربست، در پهلوی خاقانی مدفون گشت - دولت شاه وفات او را در شنه ۵۸۸
مینویسد ظهیر همعصر و ممهد خاقانی وانوری بود. روزی ممدوح ظهیر برا
دیدن کان فیروزه رفت و در انجا فرمایش قصیده نمود ، او قصیده که ردیفش
گوهر است فی البدیهه انشا کرد:
ظهیر اوصافیکه در قصیده اضافه نمود بقرار ذیل است
(۱) بنیاد دقت آفرینی و خیال بندمی را رد که وصف مخصوص متاخرین است
قائم نمود از امثله ذیل اندازه بکنید !
اندیشه گر گم شود از لطف وضمیر
گردون به راز با کمرت در میان نهاد
متاخرین در وصف میان خیلی دقت آفرینی ها نموده اند حتی که آنرا بیک خیالی
لطیف و بیک مضمون باریک و بیک تخیل موهوم تعبیر میکنند، اصل اینهمه


تخیلات همین شعر مذکور فاریابی است
مطلب شعر این است که در میان معشوق یک خیالی است بس لطیف
که آنرا آسمان خیلی خفیه بکمر بند معشوق گفت
در تنگنای بیضه زتاثیر عدل او نقاش صنع پیکر مرغان ستان نهاد
معنی ستان نهادن خواب دادن است، نقاش صنع یعنی قدرت حق _
مطلب شعر این است که از تاثیر عدل پادشاه است که قدرت مرغان را در تخم خود ترک خواند
که استراحت کنند، در فارسی صنعت ندار احن التعلیل میگویند
(۲) در ترکیب و بندش آنقدر چستی و بلندی و زور پیدا نمود که درین
وصف کمال اسمعیل و سلمان ساوجی هم بران فضیلت نیافتند.
زور ترکیب و بندش اشعار ذیل قابل دقت است
نه کرسی فلک نهد اندیشه زیر پای تا بوسه بر رکاب قزل ارسلان دهد
یعنی وقتیکه خیال نه کرسیهای آسمان را زیر قدم نهد تارکاب قزل ارسلان رسید
میتواند.
سر بر نمیکنی زتکبر مگر که پای بر آستان شاه مظفر نهاده
شاهنشه زمانه که از روی مرتبت مسند فراز گنبد اخضر نهاده


شرح غم تو لذت شاهی بجان دهد ذکر لب تو طعم شکر در دهان دهد
جز زلف و عارض تو ندیدم هیچکس خورشید را ز ظلمت شب سایبان دهد
ای خسرویکه حفظ تو از روی اهتمام گوگرد را ز صولت آتش امان دهد
(۳) در زبان خیلی صفائی و ملایمت پیدا کرد، چنانچه قصائد او مثل انوری
و خاقانی گاهی زیر بار احسان شرح نویسان نشد
(٤) اکثر تشبیهات لطیف، و پرنزاکت ایجاد نهاد، معاصرین ظهیر
هر چند در تشبیه ماه نوقوه طبع خود را صرف نموده صدها تشبیهات نو بنو پیدا کرده اند
ولی بگرد نزاکت آفرینی ظهیر هم نرسیدند یک قصیده را بدینطور آغاز مینماید که چون
شام شد من دیدم که کسی بر تخته لاجوردی بقلم خفی حرف (ن) نوشته است (۱)
و یا در میان کشتی روان است، همین طور بعد از ذکر نمودن تشبیهات متواتر میگوید
که مردم در بین خواند اکرہ نمودند که این چیست ؟
آخر من پیش عقل رفته سوال نمودم که کدام معشوق است که آسمان آویزه گوشش را
ربوده و یا طراز قبای کسی را تراشیده و یا از دست آن پاره را کشیده
آن شاهد از کجاست که این چرخ شوخ چشم از گوش او برون کند این نغز گوشوار

(۱) ۔ خاقانی قبا این تشبیه را ایجاد کرده است، میگوید
ماہ در انگشت علی این قلم این نون خلق چو طفلان نوشاد بنون القلم


٧
گردون ز جامه که بریدست این طراز کتبی ز ساعد که ربو و پست این سوار
در وصف بهار مینویسد
چمن هنوز لب از شیر ابر ناشسته چو شاهدان خط سبزش دمیده که عذرا
لب از شیر ناشستن یعنی هنوز طفل شیر را ترک نداده. مطلب شعر این است که باغ
هنوز بالکل طفل است که هنوز لبهایش اثر شیر ابر دارند ولی عجب این است که درین
حالت هم مانند نوخطان بر چهره اش سبزه دمیده

خاقانی
در همین زمانه خاقانی نیز در قصیده گوئی نام آور شد، و درین میدان
یک راه تازه بر آورد که دگر کس بآن نرفته یعنی طرز شاعری را از کسی تقلید نموده
وطن خاقانی شیروان بود اسم اصلی اش ابراهیم افضل الدین
بن علی است پدرش نجار بود، همین است که ابوالعلای گنجوی گفته له
درودگر پسر بود نامت به شیران بخاقانیت من لقب بر نهادم
در ابتدا جمله علوم متعارفه را تحصیل نمود سپس بشاعری مائل شد و شاگردی
ابوالعلا گنجوی را اختیار و حقایقی تخلص کرد.
له در تذکره مخزن الغرائب نشأ ولادتش نوشته


چون در شاعری کمال حاصل کرد بدربار رئیس شیروان (یعنی خاقان
کبیر منوچهر اخستان) باریافت، او بخاقانی خیلی عزت داده حکم فرمود که بهر قصیده هزار
طلا انعام داده شود غیر از انعاماتیکه وقتاً فوقتاً عطا میشد:
در آخر عمر از تعلقات دنیا سیر شده هر چند خواهش عزلت گزینی داشت
لیکن شیروان شاه هرگز اجازه نمیداد مجبور شده روزی بلا اطلاع برآمد پادشاه هم خبر یافت
و خاقانی تا بیلقان رسیده دستگیر شده آمد - پادشاه برین تقصیر که بی اجازه
برآمده بود در قلعهٔ شایران اسیرش نمود سبب اسارت خاقانی در تمام تذکره همین
نوشته اند مگر این واقعه خلاف روایت درایت هر دو ست سبب اصلی این بود که ملک
الوزرا خواجه جمیل الدین موصلی یک انگشتری که بران اسم اعظم کنده بود به خاقانی داده
ازان عهد گرفته بود که بکسی ندهد چنانچه خود خاقانی در تحفهٔ العراقین میگوید:
ای مهرشناس نشره هوش وقف ابدی ست بر تو مفروش
بر گوشه او برغم اغیار لا یوهب و لا یباع بنگار
شیروان شاه این انگشتر را از خاقانی طلبید مگر چون او نداد برین نافرمانی بندی شد
بعد از شش ماه مادر شاه شفاعت نموده از قید و بند خلاصش نمود، خاقانی بشکرانه
نجات قصد حج کرد و مثنوی مشهور (تحفهٔ العراقین) را درین اثنا نوشت.

سفر کردنش به مکه معظمه


۹
عجب اتفاق افتاد که خاقانی و نظامی همعصر هستند و هر دو مدعی که خضر
باوشان تعلیم داده، خاقانی درین مثنوی واقعه ملاقات خضر را بقر تفصیل بیان نموده
ما نمیدانیم که و هم پرستی کدام شخص را در نظر خاقانی بصورت خضر جلوه داد:
آخر از حج مراجعت نموده در عراق قیام نموده بود، پادشاه برایش فرمان احضار
فرستاد مگر چون خاقانی از تعلقات شاهی بالکل سیر شده بود در جواب یک
قصیده در معذرت نوشت روزی چند بخدمت قزل ارسلان بود بعد ازان در
تبریز گوشه نشین شده وفات نمود در علاقه او بمقام سرخاب مدفون شد اکثر تذکره ها
سال وفاتش ۵۸۲ نوشته ولی از حبیب السیر مفهوم میشود که تا ۵۹۰ بقید حیات بوده
خاقانی در شاعری ارابوالعلا گنجوی تلمذ داشت مگر باسباب نامعلوم در میان
استاد و شاگرد اختلاف رو داده معامله تا بدنجا کشید که به نسبت یکدیگر هجوها
فحش نوشتند:
خاقانی مثنوی تحفه العراقین را در زمانیکه دنیا را ترک داد پارسا شده بود
نوشت مگر در ان هم در هجو ابوالعلا میگوید
بینی سگ کنجه را درین کوی هم زرد قفا و هم سیه روی
له ازین واقعه تاریخی و هم پرستی خاقانی ثابت نمودن طعن نیست، لیکن از کوته افشانی مولف اردو پا پرستی او ضرور
عیان شد (مترجم عفی عنه) شه این کوائف همه از ید بیضا ماخوذ شده :


خاقانی با معاصر خود (رشید الدین وطواط) در اول خیلی صمیمیت داشت
چنانچه در مدحش قصیدهٔ میر حاصل نوشته که یک شعرش اینست:
اگر بکوه رسیدی روایت سخنش زهی رشید جواب آمدی بجای صدا

مگر در آخر ازین هم رنجیده یک هجو غلیظ در شان او نوشت. حق اینست که
هیچکس از خاقانی حق گله ندارد که خودش در وصف خود میگوید
شبهت حوا نویسم تهمت باجرم چادر مریم ربایم پرده زہرا درم

عظمت خاقانی در تمام شعرا مسلم است، چنانچه عرفی با غروریکه داشت
بر قصایدش قصیده ها مینویسد ونظیری و غیره اسم او را باحترام میگیرند
خصوصیات کلام خاقانی حسب ذیل اند
(۱) از همه مقدم تر اینکه اصطلاحات و تلمیحات و اشارات علوم و فنون
مختلفہ را بکثرت می آرد چنانچه مردمانیکه بہ علوم وفنون دستگاه کامل ندارند
به کلامش رسید نمیتوانند قصیده مشهور اوست
دل من پیر تعلیم است و من طفل زبانیدانش دم تسلیم سرعشر وخسم زانو دبستانش
درین قصیده اش صد ها تلمیحات علمیه آورده که از ان مجرد علما خیلی
کم مردم هستند که واقعیت دارند.


۱۱

چون خاقانی علوم مروجه را تحصیل نموده بود و اصطلاحات و کنایات
علمیه هر وقت در دماغ او حاضر بودند پس وقتیکه چیزی میگفت بی ساخته
الفاظ بر زبانش جاری می شدند.
دانیم ممکن است که برای اظهار قابلیت علمی خود با لقصد اصطلاحات میآورد
(۲) این وصف قابل تعریف است که خاقانی بر خلاف معاصرین خود واقعه
نگار راد و ست دار و چنانچه اکثر قصائد بر واقعات نوشته و بر صورت واقعه
پود تخیل شاعرانه را مالیده کشش آنرا نیز دو بالا نمود.
خاقانی در سفر حج از مدائن گذشت وقت یکه طاق کسری در حالت
خرابه دید قصیده بسیار پر جوش و المناک نوشت که چند اشعارش این است
هان ایدل عبرت بین از دیده نگه کن ایوان مدائن را آئینه عبرت دان
گوید که تو از خاکی، ماخاک توایم اکنون گامی دو سه بر ما نه، اشکی دو سه بهم فشان
از نوحه جغد الحق، مائیم بدرد سر از دیده گلابی کن در در ما بنشان
ما بار گه دادیم این رفت ستم بر ما بر قصر ستمکاران آیا چه رود خذلان
خاقانی قصیده های چند چند صد شعری مینویسید و هرگز زور طبع کم نمیشود
قصائد خیلی طویل در ردیفهای دشوار و مشکل نوشته مگر در التزام اموریکه خصایص


۱۲
کلام بستند مطلق خللی روندا ده او درین وصف هیچکس همسر خود ندارد البته امیرخسرو
دم از تقلید زده وبسا اوقات هم کامیاب شده،
قصیده را بعد از خاقانی کمال اسمعیل بسیار ترقی داد و دوره قدما بردام
در دوره قدما ی قصیدگویان ابوالفرج رونی ، عبدالواسع جبلی ، میر معزی
نیشابوری، رشیدالدین وطواط ، امتیاز خاص دارند
ابتدا دوره قصیده گوئی یک ترقی تدریجی رو نما بود و میلان عام از قید بندالفاظ
رستگاری یافته بطرف مضمون آفرینی و ساده گوئی جریان داشت، اگر این روش
بهمین طور دوام میورزید این فن خیلی تو مینو د لیکن فتنه تاتار این دفتر را دفعةً ابتر کرد
وقتیکه مهد و حین پراکید گم کردیم مدح خوانان را از کجا می آوردیم
از تاتار ، نبیره ہلاکو اسلام آورد و در خانواده اش یک مدت حکومت
نیز دوام نمود مگر در بارش از لطافت شاعری بالکل عریان بود، الحاصل ظرف
سیصد سال بجز از سلمان یک قصیدگوی نامدار بوجود نه آمد هـ
سلاطین صفویه در دربار شاهی روح تازه را دمیدند از ان باز در قالب مرده
قصیده‌گوئی جان پیدا شد و قصیده را حسین ثنائی محتشم کاشی، سنجر کاشانی
ل سلمان از مجددین قصیده است ما در حصه دوم شاعری اش مفصل تبصره کرده ایم درینجا حاجت تکرارش نیست


۲۳

وغیره بسیار ترقی دادند خصوصا عرفی این زمین را باسمان رسانید. با شان
و شکوه الفاظ و چستی ترکیبها مضامین گوناگون هم صدها ایجاد کرد و به اندازهای
تازه به تازه تمهیدات نیز نوشت، مضمون آفرینی و مبالغه را که مایه ناز متأخرین
فزون از قیاس و خیال ترقی داد
انوری در قدما پادشاه قصیده گویی تسلیم شده لیکن اگر پختگی کلام را
یکسو نهیم در مضمون آفرینی و زور کلام اور ا با عرفی نسبتی نیست.
قصائد محتشم اگرچه از شان و شوکت و زور الفاظ عاری ست ولی
با عتبار اوصاف دیگر از شعرای دربار اکبری کم رتبه ندارد خصوصاً نو به نو تمهیدات
پیدا نموده ، تمهید یک قصیده اش این ست،
معدن فیضی که گل را بو و خاک را جان بخشید، او چیزیکه بکسی داد موافق
رتبه اش داده مثلاً بعرش بلندی، به زمین پستی، با بر قطره افشانی، به هو اشوخ
خرامی، بقد های معشوقان رفتار، بناز سکوت و بعشوه سخن وری، الغرض همین طور
اوصاف بسیار را شمار نموده میگوید ـ
چو پادشاهی اقلیم صورت و معنی نیا دہ دید بایشان میر میران داد
بعد از دور شعر ا اکبری قصیده را ابوطالب آملی و حاجی محمد جان قدسی خیلیے


١٤

ترقی دادند احوال طالب آملی در حصه سوم تفصیل آورده ایم -
قدسی ساکن مشهد بود در سنه ١٠٤٢ در هندوستان رسید و بدر با
شاه جهان حاضر شد
شاه جهان در صله یک قصیده در سنه ١٠٤٤ حکم داد که او را بنقره وزن
نمایند چنانچه موزن (٥٥٠٠) روپیه بر آمد و این رقم با و بخشیده شد-
قدسی در سنه ١٠٥٣ بوقت صحتیابی جهان ارا بیگم قصیده تبریکیه تقدیم
نمود دو هزار روپیه با خلعت فاخره انعام گرفت و بیک قصیده هفت بار
دهنش از جواهرات پر کرده دادند در سنه ١٠٥٥ وفات -
آزاد سوانح مذکوره را در سر و آزاد نوشته، لیکن تعجب این است که مؤلف
عهد جهانگیر را نظر انداز نموده حالا نکه متعدده قصیده های قدسی در مدح جهانگیر
بدست ما میباشند در در بار شاه جهان خطاب ملک الشعرائی اول قدسی یافت-
اگر چه کلام قدسی زور عرفی وجدت استعارات ابوطالب آملی را
ندارد مگر صفتی را که متاخرین به مضمون آفرینی یاد میکنند قدسی دریا پای
آنرا بطغیان آورده- ما در اینجا چند اشعار آنرا نقل مینماییم-
نکند جلوه گری روی تو در دیده ما عکس آئینه در آئینه نکرد و پیدا


١٥
آستین از نگه تر که جید آکر د که باز
سیلی آمد که بگرداب فرو شد دریا
در چمن از که مراعات ادب داری چشم
بلبلان مست و صبا بیخود گل بی پروا
عالم از پر تو حسن تو چنان تنگ فضاست
که سپندار سر اتش نتواند برخاست
من آن نیم که کنم سرکشی زتیغ جفا
چو شمع زنده بسر خویش دریدا برپا
قدسی بر تمام انواع سخن قدرت داشت، بکثرت قصائد گفت و متعد د
مثنویهای نوشته ، دیوان غزلیاتش اگرچه خرد است ولی همه انتخاب است ، یک
مطلع ملاحظه شوده
زود به کردم من بی صبر ، داغ خویش را
اول شب می کشد مفلس چراغ خویش را
بعد از قدسی قصیده را ابوطالب آملی و علی قلی سلیم ترقی دادند مگر در دور شان
در متانت و شان و شوکتش فرق پیدا شد و رنگینی و جدت استعارات تشبیهات
و مضمون آفرینی ترقی یافت چنانچه ما در حصه سوم تفصیل داده ایم
تکلف و عیش پرستی روز افزون بود شاعری از قدیم با تمدن رفاقت
دار د پس در دور آخر قصائد بدرجه غزل سقوط کرد، حتی که مردمان نکته سنج تنزل قصیده
گوئی بلکه خود شاعری را بچشم سر مشاہدہ نمودند، از هم پیش این احساس دل مشتاقان
آملی را گداز نمود که شریکان بزم ہم از خیالاتش متاثر شدند چنانچه لطف علی آذر صفت


١٦
آتشکده و سید احمد هاتف و غیره پیروی متقدمین را پیشه کرده یک دوره تازه را
بوجود آوردند، مجمع الفصحا در تذکرۀ مشتاق اصفهانی مینویسد—
از طرز شعرای متاخرین دولت صفویه و امثالهم که در دیباچه اوّل این کتاب
مستطاب بتحقیق آن شرحی نگاشته آمد، نفوذ گردید در مقام اقتفا به طریقۀ
متقدمین بر آمد— و بمرافقت حاجی لطف علی بیگ آذر و سید احمد هاتف و دیگران
از معاصرین، شیوۀ فصحا را مروج و مجدد شد، مشتاق در ۱۱۷۱ وفات نمود
نمونۀ کلامش اینست :—
رسمی ست کهن که شحنۀ عشق هشیار بجای مست گیرد
دانسته مزاج نازک گل مرغی که ترانه پست گیرد
ای میوۀ امید فرود آور در شاخ یا انکه دست کوتاه ما را بلند کن
نهادم افسرده، خوشا وقت نوح پیمانی که شود مست، زند دست و کوبد پا
این دو، چندان ترقی نمود که قادر الکلامی مثل قاآنی پیدا نمود که از وجودش در
قدما حیات دوباره یافت
اسم قاآنی میرزا حبیب است پدرش هم شاعر بود و تخلص گلشن داشت
خاندانش از قبیلۀ زنگنه بود قاآنی در شیراز تولد شد و بعد از فراغت علوم درسیه


۱۷
بمسلک شاعری داخل شده مداحی شجاع السلطنه میکرد، وقتیکه شهرت
بسیار یافت بدربار شاهی رسید ـ محمد شاه و ناصرالدین قاچار خیلی عزت او
نمودند و در ۱۳۷۰ه وفات کرد.
قصائد قاآنی همۀ جواب قصائد قدما، (فرخی، منوچهری، سنائی
و خاقانی) میباشند او در افراط الفاظ، اجتماع کلمات مرادف و صنعت ترصیع
و لف و نشر (که خصائص قدماست) با قدما همسر میباشد ـ با این همه اوصاف
در قدرت و صفائی و روانی کلام از قدما هم میدان را برده ـ قصائدیکه در طرح با
فرخی و غیره نوشته اگر آنرا با قصائد شان مقابله نمائیم تفوقش صاف عیان میگردد
خصوصیاتش بتفصیل ذیل اند ـ
(۱) ـ تشبیهات اکثر فطری (نیچرن) میباشند ـ
دو زلف تابدار او بچشم اشکبار من چو چشمه که اندر او شنا کنند مارها
ساق بالا زند اندر شمر آب کلنگ همچو بلقیس که بر تخت سلیمان گذرد
ای خوشا وقت که از غایت شیرینی سخن همچو سوهان زده در کام به تکرار افتد
(۲) هیچ شاعر در واقعه نگاری همپایۀ او نگذشته، اخیلی طویل
واقعات را نظم و در ان یک یک چیزی را ادا میکند و لطف اینست که


۱۸
در سلاست و صفائی و روانی کلام هرگز خلل نمی آید، دو سه مثال ملاحظه شود
در یک قصیده ترک بچه را خطاب مینماید که:
در رمضان آمد تسبیح و جانماز من بیار و ازینجا سامان عیش و عشرت را دور کن
مبادا یک ملا برسد و قرآن شریف فرسوده که سال گذشته تو او را ازینجا برده بودی
وبازنه آوردی باز بیار که در حق والدین دعای مغفرت بنمایم، درین ماه شراب
نوشی جایز نیست که این از طرف خدایتعالی و پیغمبر سند دارد، شراب در روز
مطلقاً حرام است لیکن اگر بوقت شب دو سه پیاله بخوریم چندان باک ندارد، لیکن
زیاده نباید خورد تا که وقت سحر خمار و بوی شراب زائل نشود یا بدینمقدار
که تا شام روز دیگر از بسته خیط نتواند باید خورد، را ی من همین است مگر چکنم
که قدرت مالی ندارم بناءً علیه مجبوراٌ همان قرآن بهمان تسبیح همان وظیفه ،،
خیالات مذکوره بالا را بیک سادگی و بی تکلفی نظم نموده که گویا یک نطق
برجسته میکند ـ چنانچه میگوید ـ
ماه رمضان آمد ای تُرک سمن بر برخیز مرا سبحه و سجاده بیاوُ
واسباب طرب را ببر از مجلس بیرون زان پیش که ناگاه فقیهی رسد از در
وان مصحف فرسوده که پارین بمجلس بردی بشب عید و نیاوردی دیگر


۱۹

بازآر و بده تا که بخوانم دو سه سوره غفران پدر خواهم و آمرزش اُم

می خوردن ایام روانيست که این فرمان خدا دارد و بیلیغ پیمبر

در روز حرام است با جماع وليكن رندانه بشب می بتوان زد دو سه ساغر

بیش از دو سه ساغر نتوان خورد که هیچ بويش رود از كام و خمارش رود از سر

یا خورد بدان گونه بباید که ز مستی تا شام دگر بر نتوان خاست ز بستر

من در سم این است ملی وجه هنيستتم وین کار نیاید بجز از مرد توانگر

ناچار من و مصحف و سجاده و تسبيح وان درد شبان روزي و آن در مقعر

بعد ازین تصویر آمدن یک واعظ را در مسجد بدینطور میکشد

دی واعظكی آمد در مسجد جامع چون برف همه جامه سپيد از پا تا سر

چشمش بسوی چپ و چشمش بسوی راست تا خود سلامش کند از منعم و طر

زان سان که خواند بر من درسی باز آهسته خراميدی و موزون موقر

در محضر عام آمد و تجدید وضو كرد زان سان كه بود قاعده مذهب جعفر

پاری بشبستان شد و در صف نخستین بنشست همی خواند بجنبيد همی سر

فارغ نشده خلق ز تسليم و تشهد بر جست چو بوزینه و بنشست بمنبر

وانگه بسر و گردن و ریش و لب و بینی بس عشوه برآورد و سخن کرد چنین


۲۰

لطف زبان با ادا کردن جزئیات ومحاوہات بہم و برجستگی مصطلحات
و روانگی کلام یک سحر معلوم میشود
در یک قصیدہ کیفیت شب وصل را بیان نمودہ میگوید کہ اگر خدا
نخواستہ معشوق بحضور پادشاہ رفتہ عرضہ کند چقدر بد میشود ـ ردیف این
قصیدہ (افتد) است ، ملاحظہ بفرمائید کہ این کلمہ را بکدام بکدام پہلو ادا کردہ
وتصویر واقعہ را بچہ خوبی کشیدہ ے
صبح اگر حالت شب عرضہ نماید بہ شاہ کارم از بیم بہ سوگند و بہ انکار افتد
ور بخاک قدم شاہ ہم سوگند دہم ناگزیرم کہ مرا کار بہ اقرار افتد
ہم بخاک قدم شہ کہ قسم خود بخور گونہ اول بکفم خاتم زنہار افتد
نی خطا گفتم و شہ از ہمہ حال آگاہ است می نخواہد کہ بہمین پردہ را سرار افتد
ہم خداوند و ہم شاہ ز حال آگاہ است این چنین رندی و قلاب بسیار افتد
چون بر ابنای جہان یار خدا ستار است لاجرم سایہ او باید ستار افتد

در وصف بہار مینویسد
باز نزدیک شد ایدل کہ زمستان گذرد عہد بستان شود و دور شبستان گذرد
ابر برطرف دمن گریان گریان بچمد لالہ در صحن چمن خندان خندان گذرد


۲۱
مشک پراگند اندر همه افاق نسیم بسکه بر یاسمن و سنبل ریحان گذرد
ساق بالازند اندرشمر ابگلرنگ همچو بلقیس که بر تخت سلیمان گذرد
از خصوصیات قاآنی ست که الفاظ قدما را که از صد سال متروک
شده بودند و از ان اکثر غلط هم بودند بی تکلف استعمال میکند، سبب او این است
که چون که او دائره شاعری را وسیع و واقعات هر رقم را نظم کرده
لازم آمد که در الفاظ هم توسع بکار برد و یا اینکه تقلید قدما را بطوری آرزو دارد
که فرق محسوس نشود بناءً علیه تمام الفاظ مخصوص شان را نیز جابجا آورد ـ
زحافات شعر که سابقاً متروک شده بودند، قاآنی آنرا استعمال نمود
ازین سبب طریقه اش بر همه ایران محیط شد، خوب و بد همه در همین رنگ
گفتن آغاز نمودند، مگر این جوهر شاعری اگر مثل قاآنی شاعری باشد لطف میدهد
ورنه صرف انبار الفاظ خالی از معنی و بدمزه بنظر می آید ـ ازین ست که در
ایران بعد از قاآنی شاعر نامور پیدا نشد
این اتفاق عجیب است که گرچه هندوستانی ها از انقلاب ایران
مطلع نبودند مگر در آنجا هم سر خود انقلاب رونما شد، یعنی طرز شاعری که بوجۀ
تقلید ناصر علی و غیر از صدها سال خراب می آمد رو با صلاح نمود


۲۲
و انداز شاعری را میرزا غالب یکر تغیر داد، اگرچه میرزا ابتدا بوجہ تقلید بیدل براه
غلط افتاد لیکن در اثیر پیروی عرفی، طالب آملی، نظیری، کلیم اورا ازین راه
نگاه کرد چنانچه خودش در آخر دیوان فارسی باین نکته اشاره نمود
میرزا غالب در قصیده روش متوسطین و قدما را اختیار نمود اگرچه در
اکثر قصائدش بدعتهای متاخرین بلکه خامی ہاے شان ہم یافت میشوند
لیکن اخیراً همه کجی ہا دور شده بالکل رنگ اساتذه پیدا شد، ملاحظه شود این قصیده!
منم کہ بر دل و دین خود اعتمادم است به نیم غمزه بهم این را ربای و ہم آن را
ترا که ابر مطیع است باد فرمان بر بزن بباغ سرا پرده سلیمان را
بعد از بهار آرائی ہچہ خوبی بطرف مدح گریزے نماید۔
تو باغ و راغ بیارا می خواجه آمر پنهان که آوری به شاخه یو کیہان را
در طبیعت میرزا غالب مادۀ اجتہاد خیلی قوی بود ازین سبب با وجود پیروی قدما
و احتیاط بسیار انداز خصوصی خود را نیز از دست نداده ۔ مثلاً در یک
قصیده میگوید
خاک کویش خود پسند افتاده مجده سجده از بهر حرم نگذشت در سیمانی
اصل مضمون صرف اینقدر است کہ من بجاے حرم بر خاک ممدوح سجده


۲۳

میشکنم لیکن آنرا بدین انداز ادا مینماید که شکوۀ خاک کوی ممدوح میکند که آنقدر مغرور
و خود پسند افتاده که در جبین من یک سجده هم برای حرم نگذاشت :

عاجزم چون در ثنا و وسعت بارشکم چه میروم از خویش تا گیرد عطا از جا من

از قصائد چه کار گرفتند :-
در تاریخ شاعری واقعه خیلی اسفنا کی است که شعرای ایران
از اصل حقیقت قصیده را نفهمید از ابتداء راه غلط افتاد از کجا بکجا رسیدند ،
در اقوام ترقی یافته چیزیکه همه اخلاق شریفانه را زنده میدارد و آنرا بجوش
می آرد و آن واقعیات جوش اور متاخرین بهمانند همه ذخیره ادبی پارسی ، تنها شعر
چنانچه امروز در زبان اصلی شان دو کتاب هم موجود نیست و در دنیا از
هزار سال بی خانمان میگردند لیکن تا هر وز که اوشان را از مردن نگاه کرده صرف
این است که نامهای شان بهمن - کاوس - کیقباد - میباشند
در اروپا صدها هزارها اشخاص پر میر نام و شهرت بالا میشوند ، چیزیکه
روز بروز حوصله ها و اراده های شان را تیز کرده میرود این است که آواز

ل اگر توصیف ممدوح از دستم نمی آید از رشک چه سود بلکه من ازین کار دست بردار می شوم که عطارداین
خدمت را انجام بدهد ۔


٢٤
اقدامات شان بذریعه جرائد و تالیفات فوراً بگوش همه عالم میرسد،
تشکیلات و ترقی اقوام تازه و مشتعل شدن جذبات شان برین امر موقوف است
که بجذبات شان یک محور صحیح داده و کارنامه هائی شان را روشن نموده و
هر خدمت شان را بر صفحات تاریخی حیات جاوید بخشیده شود،
قصیده در حقیقت یک آله بود برای انجام دادن همین غرض
چنانچه در عرب ذکر کسانی را که شعراء در قصیده نموده اند اسم شان تا هنوز
زنده است بر عکس شعرای ایران که اگرچه در توصیف ممدوحین خود زمین و آسمان را
گز کرده اند لیکن امروز از اسم شان هم کسی واقف نیست، شیخ سعدی
بهمه دنیا نامدار است لیکن برای شناختن ممدوحش ابوبکر سعد زنگی خیلی اوراق
گردانی تاریخ لازم می افتد، سکندر نامه را هر طفل میخواند لیکن برای دریافتن
ابوبکر نصره الدین که بر نام او کتاب معنون است بسیار مطالع کتب تاریخی میباید
اگر در قوم نشر جذبات صاف و زنده را مدنظر داشته باشیم بهترین طریق های آن
همین است که بخدمت قوم امثله محسوس و تصویر هائی زنده اثر را تقدیم نمائیم
جذبات شجاعانه فرانس از اسم نیپولین اعظم انقدر مشتعل می شوند که به نطقها
مدهش و خیلی بلیغ اخلاقی هم ممکن نیست


٢٥

بناءً علیه قصیده که موضوعش مدح است بسیار کارآمد چیزیست
ولی شروط این است که :
(١) «باید ممدوح قابل مدح باشد»
(٢) «و در مدح چیزی که گفته شود راست راست با»
(٣) «اوصاف ممدوح را بطرزی بیان کنند که از ان جذبهٔ حرکت یابند»
این شرایط در قصائد فارسی گاهی جمع نشده اند، اولاً مدح بکسانی کردند
که هرگز مستحق مدح نبودند و اگر از ایشان بعضی مستحق هم بودند لیکن شعرای ما
بجای اینکه اوصاف واقعه شان را بیان کنند همه زور را در مبالغه و
غلو ضائع کردند،
صدا معرکه های معظم اکبر، خانخانان، شاهجهان یادگار تاریخی
میباشند که از ذکر آن دلهای مرده بوجد می آیند و عرفی - نظیری - فیضی و غیره
شعرای نامدار در مدح شان بسیار قصائد پر زور نوشتند لیکن در ان
نشان آن معرکه ها را قطعاً نمی یابیم -
برعکس چون به شاعری عرب نظر می اندازیم، عرب اولا در مدح


٢٦
شعر گفتن عار می شمردند و اگر بمدح میگردند گاهی بر ان گرفتن صله وانعامرا
گوارا نمی نمودند و چیزیکه در مدح میگفتند راست راست میگفتند واقعه لسپرت
که روزی امیری بیک شاعر فرمایش مدح خود نمود شاعر جواب داد افعل
حتی اقول یعنی تو کار نامه نشان بده که من آنرا بنویسم -
شعرای عرب قصائد مدحیه را وقتی میگفتند که ممدوح در یک معرکه
کامیابی حاصل میکرد -
معتصم بالله در آسیای کوچک شهر عموریه را فتح نموده بود که بعد
از چند روز عیسیائیها باز آنرا ضبط کردند، روزی در عموریه نصرانی بر یک
زن مسلمه دست در از نمود او فریاد بر آورد وامعتصماه ؟ (یعنی و ای معتصم ام)
چون این خبر به معتصم رسید از اهل دربار سمت عموریه را پرسید بر تخت خود و
بآنطرف نموده ایستاده شد و بصدای خیلی بلند لبیک
لبیک (یعنی حاضرم حاضر شدم) گفت و بافواج قاهره خود حکم سفر داد
بدر بار منجمین حاضر بودند یکی از ان از روی نوانچه حکم کرده که در جنگ شکست میشود معتصم
مانع شد لیکن قبول نه افتاد و با فواج زائد از صد هزار حمله بر ده عموریه را فتح نمود
ویران ساخت و آن زن را جستجو نموده پیدا کرد، چون حاضر شد بادائی انهر آخر


۲۷

که «امن امروزش بحلاوت نان خورده ام»
چون معتصم بدار السلطنه مراجعت فرمود در بار را آراستند آن منجم
هم حاضر شد و ابو تمام بطرف او اشاره نموده قصیده ذیل را خواند.
السيف ابلغ انباء من الكتب به نسبت کتابها (نجوم) شمشیر صادقت
فی حده الحد بین الجد واللعب و دم آن در میان راستی و مذاق حا صلت
والعلم فی شهب الارماح لامعة علم در تیرهای علمها روشن میباشد
بین الخمیسین لا فی السبعة الشهب در بین عسکر یی ماند در کواکب سبعه سیاره
شعر درین قصیده تصویر معرکه جنگ را کامل کشیده -
در عهد هارون الرشید نصاری بر آسیای صغیر تصرف داشتند ولی
خراجش به هارون میدادند چون نایس فورس بر تخت نشست به هارون مکتوبی نوشت
که «پادشاه سابق زن بود من ذمه دار کردارش نمی باشم شما از من توقع خراج
نکنید !»
هارون از مکتوبش انقدر خشمناک شد که همه در باریها از بیم خود را
اینطرف آنطرف پنهان نمودند، سپس جواب با لفاظ مختصر نوشت که «جواب
این مکتوبت را بچشم مر می بینی پیش از اینکه بشنوی !» و فورا روانه شد


۲۸

و بعد از فتح نمودن دارالسلطنه او مراجعت فرمود، لیکن ثافس دوباره بغاوت
نمود مگر از درباریان یکی هم در خود جرأت ندید که در خبر این واقعه را بخلیفه برساند
بالاخر یک شاعر را رضامند ساختند که واقعه را نظم نموده بحضور خلیفه بخواند
شاعر بدربار حاضر شد و قصیده خود را خواند
نقض الذی اعطیته نقضو فعلیه دائرة البوار تدور
هارون الرشید آه سرد کشیده گفت (اها و قد فعل) یعنی آیا
در حقیقت نقض عهد کرده؟ اگر چه زمستان بعین شباب بود ولیکن علی الفور
بیک لک سپاه بطرف هرقله (دارالسلطنه ثافس) حرکت کرد و بر
سپرهای سپاه نقشه هرقله را کشیده نامهای هر سه شاهزادگان خود را
به سرش نوشت بعد از محاصره یک ماه آنرا فتح نموده خراب ساخت چون
به بغداد پس رسید شعرا قصائد بلند تقدیم نمودند که هر یک تاریخ کامل واقعه بود
یک میدان وسیع شاعری عرب باب مفاخرت است یعنی
شاعر، نگارنامه های ذاتی خود را خیلی بجوش و خروش و بسیار بفخر و ناز بیان
میکند و حق این است که این مدح ذاتی باو می زیبد
در عرب یک پادشاه نامدار (عمرو ابن هند) گذشته، چون اقتدارش


۲۹
بهمه ملک محیط گشت از اهل در بار خود پرسید که در حالاہم کسی باقی است که او
از طاعتهم عار داشته باشد ؟ گفتند بلی، عمر و ابن کلثوم (که شاعر مشهور
بنی تغلب است) پادشاه با و دعوت داده خواست و نوشت که عیال داری
خود را هم با خود بیار و، ابن کلثوم بدر بار آمد و زنها بحرم شاہی رفتند مادر شاہ بچیز
اشاره نموده مادر عمر و ابن کلثوم گفت و این را برداشته بمن بده او بجواب
گفت " انسان باید کار خویش را خود بکند " مادر شاه دوباره فرمایش نمود که او صدا
بر اور د" وا تغلباه والی الآہ !، یعنی وای تغلب وای ذلت ! عمر و ابن کلثوم
آواز مادر خود را از بیرون شنیده فهمید که بحرم مادرم ذلتی رسیده است فوراً
سر پادشاه را از تن قلم کرد و جان خود را سلامت از انجا کشید، و ازین واقعه
در ہر دو قبیله یک جنگ مہیب شد و هزار ہا دلاور از طرفین کشته شدند،
عمر و ابن کلثوم بر واقعه مذکور قصیده نوشته در میله عکاظ بجوش و فخر خواند و تا
یک زمانه در از ہر پر طفل بنی تغلب این قصیده را نوک زبان داشت - ادیبان
مسلم گفته اند که این قصیده تا دو صد سال در قبیله تغلب جوش شجاعت را
محافظه نمود، این قصیده را بآب زر نوشته بر در کعبه آویزان کردند همین است که
انرا به معلقه (آویزان کرده) یاد میکنند و امروزه در کتاب سبعہ


٣٠

معلقه هم داخل است، هر شعر این قصیده یک صدای خوفناک دلیری
حمیت و آزادی و جوش و غیرت است، عمرو ابن کلثوم به پادشاه
خطاب کرده میگوید سه

ابا هند فلا تعجل علينا وانظرنا نخبرك اليقينا
ایو ہند؟ تیزی مکن! ما ترا واقعات یقینی نشان میدهیم

بانانو رد الوایات بيضا ونصرد هن حمرا قدیوینا
ما (ہمیشہ در جنگ) بیرقها را سفید میبریم و انها بخون دشمند سرخ نموده پس می آریم

الا لا يجهلن احد علينا فنجهل فوق جهل بجاهلينا
هان! هیچکس با بجهالت پیش نیاید ور نه ما از همه فوت ترجهالت نشان خواهیم داد

اذا بلغ الفطالنا صبي تخر له الحجا بر ساجدينا
وقتیکہ طفل ما (بچه) دو سالگی میرسد متکبرین نامدار پیش او بسجده می افتند

دقت نمائید! شعرای فارس بمقابله آن بکدام چیز فخر کرده میتوانند،
نظامی و عرفی قصائد فخریه خیلی زوردار نوشته اند مگر تمام کائنات فخرشان
این است که دو ما پادشاه اقلیم سخن هستیم الفاظ و حرف با بگذار ما میباشند
و مضامین غلا مانند که در حضور ما همیشه دست بسته ایستاده میباشند
ازین ترقی کنید! این که ما پری پیکر هستیم ، چنانچه
عرفی میگوید

سر بر زده ام با مه کنعان بگریبان معشوق تماشا طلب و آئینه گیرم


۳۱
میگویم و اندیشه ندارم ز ظریفان من زهرة لطف شکر فهمی و بدرفیرم
قصیده ها برای مضامین مختلف میدان وسیعی است، چرا
که برای مثنوی قصه مسلسل و طویل لازم است و در غزل خیالات مختصر
و مفرد ادا میشوند و مضامین هر رقم که مابین هر دو قسم مذکوره میباشند
بذریعه قصیده گفته میشوند مثلاً یک دوست میرود یک منظر موثر بنظر میخورد از
شخصی نگارنامه نام آوری صادر شده تصویر کشیدن تمدن و یا معاشرت قومی
منظور است، این جور همه مضامین بذریعه قصیده بخوبی ادا میشوند همه قصائد
سحراب از همچنین مضامین پر هستند همین است که قصائدشان بجذبات صحیح لبریزانند
برعکس ایران که گاهی باین صنف شعر این قدمت را نگرفته است.
اگرچه استعمال قصیده بموقع صحیح نشده لیکن این خیال هم صحیح نیست
که از فن قصیده در قوم عیوب خوشامد و ذلت نشو و نما یافته مدح سرا و ممدوح هر دو
خوب می فهمیدند: خیالاتی که در قصیده ادا میشود مبالغه خالص و لفاظی است پس
درین زمانه در یورپ دستور عام است که بزرگترین شخص هم در آخر
مکتوب بر اسم خود مینویسد (فرمان بردار خادم شما) اگرچه مخاطب یک شخص
ادنی باشد لیکن چونکه معلوم است که این هر نامی یک دستور عام است.


۳۲

پس از ان حسیات خوشامد پیدا نمی شود و همین طور در قصائد ممدوح را از آسمان
و یا از قضا و قدر بالاتر نشان داده میشود و هرکس می فهمد که خالص شاعریست
با اصلیت تعلق ندارد

فن قصیده بیکار رفت

این خیال بالکل فضول است که طباعی و زور آوری سخن هزار ساله ایرانیان
بیکار رفت، درین شک نیست که ما از قصیده منفعت اصلیه آن نه برداشته ایم
ولی آن شاعری را خیلی باوج رسانید -
(۱) برای قصیده یکزبان خاص مرتب شد، یعنی در بندش چستی
و زور، در الفاظ متانت و شان، در خیالات رفعت و بلندی پیدا شد
حتی که زبان اشعاریکه در آغاز قصیده ذکر میشوند از زبان عام غزل بالکل
مختلف میباشد، از قصیده این نفع شد که برای ادا کردن خیالات پر زور

قصیده گوئی دستور عام نیست، اگر بزرگان باهم جای مردمان ادنی قصیده مینوشتند بر دستور عام بوپ
قیاس درست می شد - لاریب قصیده های عیوب آغشته و مدح سراپ دروغ
واجب الترک ست (مترجم انصاری)


۳۳
و متین و سنجیده یک ذخیرهٔ وسیع فراهم شد ـ
امروز اگر ما بخواهیم که ضروریات ملکی و ملی را نظم نموده بخدمت قوم تقدیم نمائیم زمین آنرا از اول تیار می یابیم
(۲) وقتیکه شعرا از مضامین مدح مانده شدند ناچار برای وسعت خیالات راه های دیگر اختراع نمودند مثلاً در تمهید بجای غزل مضامین گوناگون داخل کردند، اسدی طوسی روش خاص اختیار نمود که در تمهید قصیده مباحثات قائم کرد یعنی دو چیز را مقابل یکدیگر گرفته بایشان فضائل شانرا بطریق مناظره بیان کرد، بدینطریقه موقع بدست آمد که تمام پهلو های خوبیهای اشیای مختلفه را بیان بکنیم ۔ طوسی در یک قصیده مناظره شب و روز نوشته بود که انسی در جوابش مناظره گل و مل نظم کرده چنانچه میگوید
دوش در مجلس احباب گل و مل با هم میزدندی ز مباهات دم از فخر و کرم
مل بر آشفت در انجا که منم جلوه فروش هر طرف قافله بر قافله لطف است و کرم
مور از تربیتم بهره رباید از مار روبه از تقویتم پنجه زند با ضیغم
چون نقاب از رخ نورانی من باد برد اخترم، شعشعه ام مشتری ام مهر و مهم
چون بنازم که خداوند جهان در قرآن نام نامی من و نفع مرا کرد رقم


٣٤
گل بخندید ای بخیره تو هم در قرآن اثم تو اکبر و نفعست خدا نفع تو کم
گر چه در نشئه تو هست طرب لیک بود در خمار تو همه درد سر و شدت غم
آنکه در یافته بوی تو نعوذ بالله منقبض گردد و لاحول کنان گیرد دم
منهم آن پاک که چون بوی کنندم گویند ای خدا صل علی روح رسول اکرم
(٣) - اکثر شعرا در قصائد مضامین پند و حکمت و موعظت را نیز ادا کرده اند
چنین قصائد در همین مضامین مخصوص و از مدح و ستایش پاک اند
قصائد بسیار حکیم سنائی - اوحدی - سعدی - امیر خسرو
خاقانی - جامی در مضامین همین قسم میباشند، یک قصیده امیر خسرو
به بحر الابرار موسوم است و در جوابش جامی و علی شیر و اکثر شعرا قصائد
نوشته اند و این قصائد از سر تا پا محض به مضامین معرفت و سلوک پر مستند
ما درینجا چند اشعار امیر خسرو را نقل مینمائیم
کوس شد خالی و بانگ غلغلش دروست هر که قانع شد بخشک و ترنشه بجرو باست
مرد پنهان در گلیمی پادشاه عالم است تیغ خفته در نیامی پاسبان کشورست
عاشقی رنج است مردان بایست بندیرا سلسله بند است شیران کرد اوریت
که مردان خدا که بر دلهای مخلوق حکمران میباشند و از اثر باطنی شان در عالم اکثر انقلابات واقع میشوند
همیش در کاله های پوسیده پاره پاره شبری میکند بنا برین خسرو میگو د این مرد که در خیم پوسیده پوشید است شاه دسات
مثلیکه شمشیر که در نیام است محافظ ملک میباشد -


٣٥
غزل
یا
عشقیۀ
شاعری

انسان بعشق و محبت خمیر شده، پس هرجائیکه انسان است آنجا
ضرور عشق هم است و چونکه در دنیا هیچ قوم از شاعری محروم نیست پس
هیچ قوم از شاعری عشقیه هم خالی مانده نمیتواند ــ
لیکن در خصوص ایران بر تمام ممالک تفوق دارد، درین جا تمدن از
مدت مدید جذبات انسانی را خیلی لطیف وزود اشتعال ساخته بود همین است
که در ایران ترقیاتی که شاعر عشقیه نموده دگر اصناف سخن ازان محروم ماندند ــ
هنگار گفته ایم که در ایران آغاز شاعری به قصیده شده و غزل ابتداً
از جوش طبع نی بلکه برای اکمال اصناف شاعری بوجود آمد، در تمهید قصیده
موافق دستور عام اشعار عشقیه میگفتند، این حصه را از قصیده بریدند که آن


٣٦
غزل شد، گویا غزل از درخت قصیده یک قلم است که آنرا جدا نصب
کرده اند
آدم شاعری فارسی رودکی را گمان میکنند در زمانه او
صنف غزل مستقلا وجود یافته بود چنانچه عنصری میگوید -
غزل رودکی وار نیکو نه بود غزلهای من رودکی وارست
افسوس !غزلهای رودکی خیلی کمیاب اند چیزیکه در دیوانها و
تذکره ها یافت میشوند حسب ذیل است -
دشوار نمائی رخ و دشوار دهی بوس اسان بربائی دل و آسان ببری جوش
ببرده زگیسو تو آب جادوی بابل کشاده غنچه تو باب معجز عیسی
رودکی در ٣٢٠ وفات یافت پس شاعرى او یادگار صدی
سوم است ، شاعر نام آورترین صدی چهارم دقیقی است غزل بهاریه
او نمونه ترقیاتی است که بعد از صد سال بوجود آمد -
برافگند ای صنم ! ابر بهشتی زمین را خلعت اردی بهشتی
جهان طاوس گونه گشت گوئی بجای نرمی و جای درشتی
زگل بوی گلاب آید بدینسان که پنداری که گل در گل سرشتی


۳۷

دقیقی چار خصلت برگزیدست بکینتی از همه خوبی وزشتی
لب یاقوت رنگ وناله چنگ می خون رنگ وکیش زردشتی
اگر چه غزل از قصیده یک چیز جداست لیکن بدقت مفهوم میشود که عنصر
اصلی عصر مذکور قصیده است، در قصیده تعریف ممدوح رواج داشت و در
غزل توصیف معشوق، در قصیده تعریف جود و عطا اقتدار وجبروت ـ عدل
و داد ممدوح میکردند و در غزل از بیان حسن وجمال و ناز و ادا ـ جور و جفای
محبوب لذت می بردشتند ـ
غزل مدتی یک ترقی نمایان نموده چرا که :
تا زمانه در از کمال شاعری صرف قصیده گوئی را میدانستند همه قدر
ومنزلت، امتیاز و عزت به قصیده مخصوص بود، بدر بارهای شاهی بر سر قصیده گویان
زر و گوهر نثار میکردند، در مواقع جشن و غیره نوشتن قصائد زور دارد در جوش منصات
نشان دادن طباعی لازم می افتاد:
تحریک غزل از جذبات عشق و محبت پیدا می شود، لیکن در ایران جذبات
حربی تا مدت مدید زور داشتند ـ
در ایران تاریخ ترقیات غزل از تصوف اغاز می یابد، تصوف، تمامتر


۳۸

با جذبات و واردات علاقه دارد و اسید تعلیمش عشق و محبت است ،
تصوف اگر چه در صدی سومی بعرصه وجود قدم نهاد ولی صدی پنجم عهد اوج
شابش میباشد و همین زمانه اولین نور و عروج غزل هم میباشد - ۱
حکیم سنائی اولین کسی است که غزل را ترقی داد و پس از و اوحدی مرغنی
(که در ۵۳۵ وفات یافت) غزل را به جذبات لبریز نموده در زبان نزاکت دو شستگی
و روانی و سلاست پیدا کرد ، اشعار ذیل اندازه نمائید ! ۲

بوی آن دود که امسال همسایه ز آتشی بود که در خانه من پار گرفت
از بسکه پر شدم ز صفات کمال تو نزدیک شد که پرشود از من پناه
ما یک غزل کامل او نقل میکنیم تا اندازه مرتبه کمال غزل شان کامل شود

پیداست حال مردم رندان چنانکه شوم کسی که فاش کند سر نهان است
ای محتسب تقوی وای مشرع اساس ائین عشق را بگذار انچنان است
مومن ز دین برآمد و صوفی زاعتقاد ترسا محمدی شد و عاشق با کانج
خلقی نشه ار دست ژاله میکنند از دوست غافل اند بچندین کمان است

۱- خیلی بزرگ عالم و صوفی بودند مدتہا سیاحت نموده در اخر اصفہان را وطن خود ساخت و در
زمانه ارغون بوده با وجد الدین کرمانی طریقه کرده مثنوی شان جام حجم بسیار معروف است
امر هم مطالعه اش نموده ام.


۳۹

گر نام اوحدی سگ تست از درش مران   او را بهر لقب که تو دانی بخوان که هست
بعد از اوحدی، خواجه فرید الدین عطار، مولانای روم، عراقی و غیره غزل را
بمعراج رسانیدند، لیکن چون این بزرگان جانبازانۀ عشق حقیقی بودند همیشه در کلامشان
پهلوی حقیقت غالب می‌آمد بنابرین غزل‌های شان رواج عام نیافتند و نیز در
همین زمان باد صرصر تا تارشیر ازۀ امن را پراگنده کرد همه دولت‌ها و حکومت‌ها برباد شدند
چنانچه زور قصیده دفعتاً کم شد و شاعری رخ جریان خود را دگر طرف گشتاند
جذبات شجاعانه زوال پذیر شد و جای شان را جذبات دردآلود گرفتند، معلوم است
که ذریعه اظهار نمودن آن صرف غزل شده میتوانست
سعدی در همین زمانه پیدا شد، او یک حصۀ عمر خود را در عشق
و عاشقی بسر برده در آخر در حلقۀ تصوف درآمد، فطرۀ شاعر بود و زبان خداداد
داشت، این همه اوصاف یکجا شده در غزلش اثری بخشیدند که ایران
بجگر کباب شد و پس از سعدی این شراب را خسرو و حسن و آتشه گریزاند
چون این دور درگذشت غزل را سلمان و خواجو بحیثیت شاعرانه
ترقی دادند چنانچه خواجه حافظ میگوید :
استاد غزل سعدیست پیش همه کس اما  دارد سخن حافظ طرز و روش خواجو


٤٠
لیکن سلمان و خواجو هردو از تصوف محروم بودند گلهای شان رنگ خاکی
داشتند نه بو ـ
هنوز سلمان و خواجو بقید حیات بودند که خواجه حافظ در غزل گوئی قدم
نهاده این ساز را بجوشی بحرکت آورد که صدای آن زمین را تا آسمان پرنمود ـ
من بشاعری خواجه حافظ تبصرۀ مفصل نموده ام لیکن هنوز بسیار نکته ها مانده
اند، اگرچه در ینوقت هم این فریضه بتکمیل رسیده نمیتواند ولی تکرار این افسانۀ
دلچسپ هر بار یک لذتی دارد؛
(١) ـ در کلام خواجه حافظ بلند ترین وصف ، حسن بیان ـ خوبی ادا ـ
شستگی و لطافت ست، این وصف امر ذوقی ست که قید قانون
و قاعده را نمی بردارد و تمام اصول فصاحت و بلاغت از احاطه نمودن
آن عاجزاند، صرف یک مضمون میباشد مردم آنرا بهزار عبارت ادا
میکنند مگر اثری نمی دهد لیکن شخصی میخیزد و همین خیال را نمی دانیم که بکدام الفاظ
ادا مینماید که سراسر کار جادو میکندـ این اثر در کلام فارسی هیچ شاعریرا
برابر خواجه حافظ نصیب نشده ـ مهیمات مضامین شان حسب ذیل اند ـ
د قناعت ـ گوشه نشینی ـ اجتناب از دنیا ـ پرده دری واعظین ـ رندی ـ


٤١
هستی » این مضامین از پنصد سال پامال اندمگر تا امروز جواب حافظا نشدنی
بود که نشد
(۲)- غزل یک زبان منجز مخصوص دارد که دران نزاکت لطافت و یک قسم
رنگینی میباشد، برای این قسم زبان خیالات هم خاص میباشند اگر دران
مضامین علمی یا فلسفیانه بیان شوند لطافت و رنگینی آن بالکل گم میشود
مثلاً شیخ سعدی مطلع یک غزل میگوید ــ
اگر خدای نباشد زبنده نوشنود شفاعت همه پیغمبران ندارد سود
آشکارا می بینیم که این مطلع به غزل پیوند نمی خورد . این اعجاز خاص بخواجه حافظ
حاصل است که مضامین هر قسم (علمی ــ اخلاقی ــ فلسفی) را ادا می نماید لیکن
در لطافت هرگز فرق نمی آید، بلکه خود خیالات دقیق و فلسفیانه در کلامش آمده
رنگین و لطیف تر میگردند، ملاحظه شود میگوید ــ
در دل ما غم دنیا غم معشوق شود باده گر خام بود پخته کند شیشه ما
(۳)- پیش از خواجه حافظ غزل برای مضامین عشقیه مخصوص بود و خیالات دیگرا
در میان آن می آوردند، لیکن چون هر شعر غزل یک چیز مستقل است و برای ادا نمودن
خیالات مفرد و بسیط هر قسم محمل ، پس خواجه حافظ در غزل دو خدمت نمود


٤٢

اوّل آنرا خیلی وسعت داد که بذریعۀ آن علاوه بر مضامین عشقی اخلاق فلسفه
تصوف پند سیاست وغیره نیز ادا شده بتوانند و دگر اینکه زبان خاص
غزل یعنی لطافت و شیرینی و رنگینی که برایش لازم است از دست نرود. از اشعار
ذیل اندازه فرمائید سه
۱- آسمان بار امانت نتوانست کشید قرعهٔ فال بنام من دیوانه زدند
در قرآن مجید است که امانت خود را بر زمین و آسمان پیش کردیم که
بردارند لیکن همه انکار ورزیدند و ترس خوردند مگر انسان این بار امانت را
برداشت مطلب این است که در زمین و آسمان قابلیت نیست که بتکالیف
شرعیه بآنها متوجه شوند این قابلیت صرف بانسان ارزانی شده که تمیز حلال و حرام
جائز ناجائز نیک و بد را دارد همین است که برای او شریعت‌ها نازل میشوند- و نزد صوفیه
مراد از امانت عشق حقیقی است که مخلوقی را بجز انسان حاصل نیست. بهر حال این
شعر در هر دو معنی صحیح است. خواجه حافظ همین مضمون را در شعر ذیل هم ادا فرموده
بار غم عشق تو بهر کس که نمودم عاجز شد و این قرعه بنامم ز قضا زد
(۲) نز وحضرات صوفیه ذریعهٔ اصلی علم و ادراک حواس خمسه و اشیای خارجی
نیست بلکه خود دل استعداد جلائی دارد که اگر تزکیهٔ آن بشود مثل آئینه مصفا

(١٣٠٠)
سراجیه
محکمه
شرکت رفیق


٤٣
میگردد و همه اشیا دران خود بخود جلوه میکنند این علم به علم باطن موسوم است
و واسطۀ آن کتابها و درس و تدریس نیست بلکه صفای قلب است و انبیا
علیهم السلام که از فطرت دلهای صاف می آرند بصفای قلب محتاج بمجاهدات
و تزکیه نمی باشند، خواجه حافظ مضمون مذکور را در شعرهای مختلف بسته است:

سالها دل طلب جام جم از ما میکرد
آنچه خود داشت زبیگانه تمنا میکرد

دیدمش خرم و خندان قدح باده بدست
واندران آئینه صد گونه تماشا میکرد

گفتم این جام جهان بین بتوکی داد حکیم
گفت آن روز که این گنبد مینا میکرد

جامی دیگر میفرماید:

ساقی بیار باده و با مدعی بگو
انکار ما مکن که چنین جام جم بدست

حافظ در یک شعر دیگر بطرف این علم لدنی اشاره مینماید:

سرخدا که عارف سالک بکس نگفت
در حیرتم که باده فروش از کجا شنید

در تصانیف علمای ظاهر بعض جاها اسرار شریعت دیده میشوند
در حقیقت آن افادات اند که از همین عارفین کاملین که از زبان نشان گاها سرزده اند
همین است که خواجه حافظ میگوید:

ساقی بیا که عشق ندا میکند بلند
کانکس که گفت قصه ما هم زما شنید


٤٤

(٣) این مضمون را در که این علم لدنی بار باب باطن مخصوص است

بدینگو نه ادا میفرماید :
شرح مجموعه گل مرغ سحر داندوبس که نه هر کو ورقی خواند معانی دانست

(٤) اکثر حضرات صوفیه به وحدت الوجود قائل می باشند بیشه

۱- اگر بلفظ «وحدت الوجود» معنی مشهور آن یعنی «همه اوست» را نگیریم و معنی مطابقی آن یعنے «وحدت صفت وجود» اختیار نمائیم بدلیل عقلی هم بان رسیده می توانیم بیانش اینکه یک صفت ائی در عروض خود هر قدر دائره را وسیع بکند تعدد و کثرت در اصل صفت راه نمی یابد مثلا نور افتاب که در عالم اسباب صفت واحد ذاتی آفتاب است بوقت روز همه اشیای معروضه خود تعلق گرفته روشن میکند، آفتاب در خانه و صحن و کوهسار و میدان و هر هر ذره جلوه میکند لیکن در وحدت آفتاب (نور افتاب) خللی رو نمی دهد، نور شمس صرف یک نور است که بنابرش نبوده همه جهانرا بقعه نور میسازد همین طور صفت وجود واجب تعالی شانه است که از پرتو خود همه موجودات عرضی را موجود ساخته از کل تا کل همه بعد از عدم برآمده مگر در وحدت آن (صفت وجود) فرقی نه آمده ـ چنانچه در مثال، نور افتاب یک است و همان همه عالم را روشن نموده همین طور درینجا صفت وجود یک است که جلوه آن همه مخلوقات را از پرده عدم کشیده -

به بینید! اده آدم موتر نشسته بطرف پغمان حرکت میکنند مگر در حقیقت انها یک رفتاری که غیر از رفتار موتر باشد نمی روند ، این جا یک رفتار موتر است که بسواریهای خود منسوب شده با و شان لقب رونده داده است این نیست که به تعداد سواری پیدا شده باشد - پس اگر نسبت وجود واجب با ممکنات هم در صفت وجود کثرت پیدا نمیشود ان کما گان واحد است البته به نسبت عروض آن ممکنات موجوده بلقب موجود یاد میشوند ـ ای اصل اگر مقصد از وحدت وجود وحدت صفت وجود باشد دران غلطی و کاشفه یا دیده را راه نیست بلکه امر معقول و ثابت است و اگر مطلب «همه اوست (یعنی وحدت موجودات) باشد پس یک امر و هی و خلاف عقل و زاده غلبه عشق و محبت است شعر حافظ ! مثال ثانی چسپان می شود (منصور انصاری مترجم)


٤٥
سببش این میشود که پرتو نور حقیقی بپمه اشیا محیط است چون یک صاحبدل
(که باعشق و محبت عقل و هوشش گم شده است) این پرتو را می بیند از غلبه وجد
در اصل و فرع تمیز را از دست میدهد - خواجه حافظ واقعه مذکور را بدین طرز ادا میکند:-
عکس روی تو چو در آینه جام افتاد عارف از پرتو می در طمع خام افتاد
الحاصل صدها معارف و حقائق را با سلوبی ادا میفرماید که در زبان غزل
فرقی رو نمی دهد-
خصوصیت مضامین حقیقت و معرفت نیست بلکه هر قسم مسائل دقتی
ملکی- تمدنی- معاشرتی ادا می نماید و اسلوب غزلینت و لطافت و نزاکت دران
بالکل خلل پذیر نمیشود، تصدیق این دعوی را از امثله ذیل بکنید!
١- منافرت مذهبی در مردم سبب بزرگ جنگ و جدال است جانهای
بی حساب به سبب این منافرت راه بربادی را پیمودند بلکه در میان مردمان یک
مذهب هم بنا بر بعض اختلافات جزوی سلسله نزاعهای خیلی ناگوار قائم میشود با هم
کافر و مرتد گفته تشنه خون یکدیگر میشوند- اهل تصوف باینچنین نزاعات راضی نمی باشند
و هر قدر که اثر حقیقت پرستی و معرفت غلبه می یابد این خیالات جهالت را محو
کرده بنظر جلوه میدهد که همه مردم طالب یک ذات اند و همه را جستجوی او در میگراست


٤٦
و همه در عشق او مست و سرشار میباشند خواجه حافظ فقط نکته هزار بپیرایه های مختلف ادا
میفرماید مثلاً ـ
همه کس طالب یارند چه هشیار چه مست    همه جا خانه عشق است چه مسجد چه کنشت
در عشق خانقاه و خرابات شرط نیست    هر جا که هست پرتو روی حبیب هست
عرفی این مضمون را بذرایعه تشبیه بالکل بدیهی ساخته است ـ
عارف هم از اسلام خرابست و هم از کفر    پروانه چراغ حرم و دیر نداند
(۲) ـ فرقه لا ادریه که یکی از فرق حکماست عقیده دارد که نظر انسان بحقیقت
هیچ شی رسیده نمیتواند ـ این فلسفه بالکل خشک و خلاف همه احساسات و خیلی
بی مزه و فنائکن هر قسم جذبات است لیکن خواجه حافظ بر وز لطافت بیان خود آنرا
هم مضمون مستی آمیز و دلکش ساخته ـ میگوید ـ
حدیث مطرب و می گو و راز دهر کمتر جو    که کس نگشود و نگشاید بحکمت این معما را
آن که بر نقش زد این دایره مینایی    نیست معلوم که در پرده اسرار چه کرد
کس ندانست که منزلگه مقصود کجاست    این قدر هست که بانگ جرسی می آید
برو ای زاهد خودبین که ز چشم من و تو    راز این پرده نهان است و نهان خواهد شد
مردم دو انتظاری درین پرده راه نیست    یا هست پرده دار نشانم نمیدهد


٤٧

(٣) اکثر مردم برای یک مقصد اقدام کرده بعد عدم حصول آن بطور بهانه عقیده
میکنند که ممکن الحصول نبود حالانکه خود شان از استقلال جوش و طلب صادق
عاری بودند ور نه محرومی درین معرکه سعی و عمل محال است خواجه حافظ خیال مذکور را
بدین طریق ادا میکند سه
طالب لعل و گهر نیست و گرنه خورشید همچنان در عمل معدن و کان است که بود
(٤)- عوام خیال میکنند که کارهائی که قدما کرده اند حالا محال است لیکن
این خیال غلط است، خواجه حافظ خیال ہذا را بدینصورت ادا می نماید سه
فیض روح القدس ار باز مدد فرماید دیگران هم بکنند آنچه مسیحا میکرد
(٥) - اکثر مردم قابلیت کار بدرجه کمال داشته می باشند ولی آنرا درین
تردد که بکدام کار آغاز کنند ضائع مینمایند- حافظ اینچنین مردمان را بطرف
شوق کار بدین عبارت سوق میدہدے
این خون که موج میزند اندر جگر ترا در کار رنگ بوی نگاری نمیکنی
در مذمت تقلید نظامی این شعر مشهور دارد س
کلاغی تک کبک در گوش کرد تک خویش را هم فراموش کرد
له مشہور است کہ اگر نور افتاب چند صد سال بر یک تکہ سنگ می افتد آن لعل میگردد


٤٩
اصلاً تغییر نمی یابد مثلاً این مضمون را که در مذهب بسیار فرقه ها پیدا شده اند و
در میان شان جنگها بدین سبب قائم هستند که مردم از اصل حقیقت خبراً
نیستند، بی هیچ تصنع و رنگ آمیزی ادا میکند :
جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند
یا مثلاً این مضمون را که هوس رتبه بزرگان وقتی می باید که اول موا
فق شان فضل و کمال حاصل کند. :
تکیه بر جای بزرگان نتوان زد بگزاف مگر اسباب بزرگی همه آماده کنی
یا مثلاً این مضمون که اصل و فعل برابر نمی باشند :
نه هر که چهره برافروخت دلبری داند نه هر که آئینه سازد سکندری داند
خواجه حافظ بدینطریق غزل را «محوطه شاعری» ساخته یعنی هر خیالی را
که آرزو کنیم در غزل ادا کرده میتوانیم. ببرکت همین روش مجتهدانه خواجه حافظ
است که شعرای نامدار «عرفی - نظیری - صائب - کلیم» مضامین هر قسم
«تمدنی - اخلاقی - معاشرتی - موعظت - پند» را در غزل ادا نموده اند و در شان
غزلیت خللی نه آمده -
(٤) اصل معیار کمال شاعر ایست که مضامین باسلوبی ادا شوند که فوق


٥٠
ازان طریقه موثر تر و بلیغ تر نباشد کمال خواجه حافظ است که خیالات را آنقدر
زیبا می بندد که اگرچه آن مضامین را شعرای دیگر صدها بار ادا نموده اند ولی تا امروز
ممکن نشده است که بر اسلوب خواجه تفوق حاصل شود مثلاً :-
۱- معشوق را بیک حیله و بهانه طلب کرده یک مضمون عام شعر است
شاعری آنرا بدین قسم ادا میکند ه
امشب بیا تا در چمن سازیم چرا تو شمع و گل را داغ کن من بلبل و پروانه را
درین شعر اظهار کمال را ببهانه دعوت قرار داده یعنی شاعر بمعشوق
دعوت میدهد که تو بیا ! که یک معرکه مقابله قائم میشود که یکجانب تو مقابل
میشوی به گل و شمع و جانب دیگر من مقابل میشوم به بلبل و پروانه ، چون کیفیت
انجام یقینی است پس میگوید که تو شمع و گل را و من پروانه و بلبل را در آتش
رشک کباب خواهیم کرد-
و خواجه حافظ میگوید ص
پروانه و شمع و گل و بلبل همه جمع اند ای دوست ! بیار حم به تنهایی ما کن
یعنی تقریب دعوت رحم را قرار میدهد چنانچه میگوید وقتیکه همه مخلوق در مطلوبهای
خود هم آغوش است تو هم به من مهجور رحم فرما ! و بیا !


٥١

درین اسلوب بقرار ذیل بلاغتیست

١- تقریب دعوت بیک امر بیست که در هر شخص از طرف فطرۀ ودیعت است
٢- اظهار ناکامی مبالغه او انموده که معشوق کجا یک شخص هم بدورس نیست
٣- معشوق باکثریت معشوق نی بلکه بحیثیت دوست می طلبد که بر
آمدن شرمش دامنگیر نشود - و این پهلو هم مدنظر ست که چون دیگر معشوقها
می پسند که با عاشقهای خود هم صحبت اند اور ا نیز رغبت حاصل میشود
٤- لذت دشنام معشوق را عام شعرا بسته اند غزالی میگوید -
دشنام دهی و بر لب تو روح القدس آفرین گوید

و خوب میگوید:
قند آمیخته با گل نه علاج دل ماست بوسه چند بیا میز بدشنامی چند

به بلاغتهای طرزاد امی حافظ غور بکنید: اول یک حصه بزرگ کلام
محذوف ست مگر خود بخود فهمیده میشود یعنی «عاشق بیارست معشوقی مرض
او مطلع شد که مرض دلی دارد پس گل قند آورده برای عاشق پیش میکند»
دوم گل قند را بلفظ گل قند ذکر نکرده بلکه اجزای آنرا بیان نموده و بلفظ
(آمیختن) قوت محیلیه عظیم داد که آن هر چیز را مجسم نموده نشان میدهد.


٥٢
اظهار میفرماید- سوم : چون که در معشوق فرمایش گلقند ست پس همان الفاظ
که برای گلقند در فن عشق استعمال شده میتواند و همانمقدار اجزا که برای گلقند مقررات
بیان نموده یعنی بوسه و دشنام و بمقدار مساوی که از لفظ چند مفهوم میشود چرا
در ترکیب گلقند موزون بودن اجزا لازم ست یعنی بوسه هم به تعداد دشنام ها
برابر باید-
٣- معشوق چنانچه که بحسن و جمال خود می نازد همچنان عاشق هم بر وفا
و کمال عشق خود غرور داشته می باشد. این مضمون را اکثر شعرا بسته اند ولی
خواجه حافظ میگوید
شبی مجنون به لیلی گفت کامعشوقی بیهمتا ترا عاشق شود پیدا ولی مجنون نخواهد شد
این شعر سرتا پا بلاغت ست اول : چونکه اظهار نمودن اینخیال
یک قسم توهین معشوق بود پس آغاز کلام به توصیف معشوق نمود (یعنی
ای معشوق بی مثال ٢) دوم بجای این عبارت (که مثل من
عاشق نمی یابی) میگوید (مجنون نخواهد شد) گویا میگوید که جان بازی مثل
من، جان نثاری همچو من، وفاداری مانند من، خانمان بر بادی مثال من و
غیره وغیره هرگز پیدا شده نمی تواند چرا اسم مجنون این تمام اوصاف را


٥٣
در بر گرفته است، ازین هویدا شد که مضمونیکه بیک لفظ مجنون ادامیشود بصفحات بسیار هم اداشده نمیتواند بناءً علیه مانند این طرز اسلوبی نیست که برای اظهار نمودن غرور و ناز عاشقانه موزون تر شده بتواند -
٤- اکثر حکما خیال میکنند که حقیقت و نیز غرض و غایتعالم معلوم شدنی نیست صرف اینقدر میدانیم که چیزی هست لیکن این امر کو چیست؟ چرا هست؟ چسان هست؟ هیچ معلوم نیست - اکثر شعرا این خیال را بطرزهای مختلف بسته اند لیکن خواجه حافظ میفرماید -
کس ندانست که منزلگه مقصود کجاست این قدر هست که بانگ جرسی می آید
دستور است که در قافله بگردن یک شتر یا یا بوزنگهای بسیار آویزان میکنند ( مطلب این است که هیچ نمیدانیم که قافله کجا میرود و منزل مقصودش کجاست البته آواز یک زنگ می شنویم ) لفظ جرس را هم بصفت تنکیر آورده یعنی نشان جرس هم گم است که کجا و کدام سوست و کدام قسم است صرف یک آواز است که در گوش می آید و از ان اینقدر قیاس میشود که شایه یک قافله روان است خوبی این مضمون همین است که در هر چیز ابهام و اشتباه باشد و درین شعر این وصف بغایت درجه کمال موجود است -


٥٤
٥- بر شعرای عجم اعتراض بزرگ این است که مضمونی را که ببار بسته اند فقط یک چیز را بالفاظ مختلفه تکرار گفته اند. یعنی سعی نکرده اند که بر همه پهلوهای مضمون. روشنی بندازند همین است که اگر شخصی قصد میکند که همه خیالات شاعر را که متعلق بیک مضمون است جمع نموده یک مقالهٔ مکمل بسازد ممکن نمیشود. مثلاً مضمون محبت را در هزارها اشعار بسته اند ولی اگر امروزه بخواهیم که بمدد آنها یک مقاله بر مضمون محبت مستقل تیار نمائیم. امکان آن نیست برعکس ازان خواجه حافظ مضامینی را که مرکز شاعری خود ساخته اند چنان یک یک نکته آنرا استقصا نموده که هیچ پهلوی آن باقی نماند. بطور مثال ما یک عنوان را تقدیم مینمائیم!
خواجه حافظ اکثر از فلسفه مسرت بحث میراند یعنی اینکه «باید همیشه خوش و خرم باشیم» این مضمون متعدد اجزا دارد و وقتیکه آن اجزا همه پیش نظر یک آدم می آیند این فلسفه تاثیر می بخشد. بیان اجمالیش این است که:
«دنیا چند روزه هست. و همه نیرنگهایش نقش بر آب. آیا عقلست که ما برین یک امر موهوم تمام دل، دماغ، وقت، محنت، سکون، اطمینان خود را قربان بسازیم -


٥٥
این ظاهر است که تا ما همه درخشه های دنیا را نساز شدها در باردار بها تملق
چاپلوسی ترک آزادی وغیره وغیره را اختیار نمائیم دنیا بدست نمی آید آیا برای
عظمت موهوم دنیا اختیار نمودن خسائس مذکور جائز است؟
مادر مشیت ایزدی چه اختیار داریم؟ هرشخص صفتیکه دارد و ا و توست خدا
ماچه هستیم؟ بغیر از اراده خدا یک ذره هم بحرکت آمده نمی تواند؛ او ما را هر طرف
که میراند میرویم و هر کاریکه از ما میگیرد میکنیم؛ مثل یک پرکاه ایم صرصر مشیت
ایزدی هرسو که میخواهد ما را میبرد-
این فیضه نامه ما است اگر کسی این را قبول نمیکند ما با او غرض نداریم، ما
پابند فکر کسی نیستیم محض به عقل خود کار میکنیم،،
اسحاصل ترتیب کامل این مضمون این است که .. اوّل بر عدم ثبات
دنیا برهان عقلی قائم کرده شود سپس اینکه برای چنین یک چیز دردسر بر داشتن
چه لازم؟ بعد از ان مسأله جبر پیش کرده اعلان فیصله قطعی خویش را
به آهنگ بلند و بی باکی و دلیری کامل نماید؛
خواجه حافظ مضمون بالا را بیک تفصیل و جوش و زور ادا نموده است
(۱) یعنی عقیده فرقه جبریه که رو بند، مثل جماد است هیچ وقت قدرت اختیار ندارد ۱۲ (منشور محرر)


٥٦

که سرحد شاعری از ان تجاوز کرده نمی تواند

بی اعتباری دنیا بدین طرز پراثر بیان میفرماید.

بش کن ز کبروناز که دیدست روزگار چین قبای قیصر و طرف کلاه کی کو

در زمانه پیشین اهل جاه و امرا قبا و غیره را شکن داده می پوشیدند و تاج
کج برسر میکردند بنابرین این چیزها شعارنشان عظمت و جاه میرفته در این است
که عظمت و جاه دنیا را بدین الفاظ بیان کرد و نیز یک پهلوی بلاغت دیگر هم
است که حقیقت عظمت دنیا صرف مبین قدر است : شکن و یا خم یک شی

اعتماد نیست بر دورجهان بلکه برگردون گردان نیز هم

کند صید بهرام را نیگن جام می برما که من هیچو دم این صحرانه بهرام است دگور

درین مضمون یک پهلوی خوبی طرز ادایش این است که گم شدگی بهرام را
خیلی زیاد وسعت داده که نشانش نه در زمان یافته میشود و نه در مکان درینجا
لفظ صحرا اینقدر چسپان آمده که زمان و مکان هر دو را حاوی شده یعنی زمانه
صحرائی است که در ان نشان بهرام هیچ یافته نمی شود).
برای تاکید گم شدگی بهرام لازم است که چیزهای مخصوص او ذکر شوند. یعنی بهرام
که بهرام شکارگورخر میکرد که لقبش بهرام گور شد ۱۲


۵٧
بهرام نشان هیچ چیز او یافته نمی شود۔ لفظ گور برای گورخر و بمعنی قبر هر دو استعمال می شود در شعر هر دو معنی ممکن اند یعنی گورخر بهرام هم ناپید است و یا اینکه قبر بهرام هم نشان ندارد۔
در کلام اشتراک لفظی (گور) یک لطف خاص پیدا کرد۔
شراب تلخ ده ساقی که مرد افکن بود زورو که تا لختی بیاسایم ز دنیا و شر و شورش
شخصی از قضیه های دنیا دل سیاه شده میگوید که مرا بگذارید که قدرے دم راست کنم، لیکن این در دنیا خیلی دشوار است چراکه از شور و شر دنیا وقتی مستریح شده میتواند که اوّل از دولت و عزت، جاه، و منصب، نام و نمایش، اقتدار و سطوت دنیا بکلی دست بردار شود۔
لهذا میگوید که شراب یعنی مسکری بده که نشه اش آن همه جذبات و هیجانات از فکر براند و چون برایش ضرورت نشئه سخت است بنابرین الفاظ مرد افکن و زور استعمال نموده یعنی شرابیکه پهلوانان قوی را میفگند این مضمون را که برای دنیا دنی چندان ضرورت زحمت کشیدن و کاوش نیست به روشهای مؤثر ادا میکند ه
شکوه تاج سلطانی که بیم جان درو درج است کلاه دلکش است اما بدرد سر نمی ارزد


۵۸

بلاغت ملاحظه شود ! تاج سلطانی را پرشکوه گفته ولی با آن دستگیر هم جان
شیرین را هم پیوست که رغبت آن را از سر بکاهد، لفظ درد سر خیلی جامع و
بلیغ ست که از ان پهلوی اهمیتش و پهلوی کم ارزشش هر دو گرفته می توانیم
یعنی گفته میتوانیم که تاج سلطانی قابلیت ندارد که آدم برای ان ادناترین درد
سر را هم بخرد و نیز اینکه قابل نیست که برای آن اینقدر کلان خطره (که بیم
جان ست) برداریم
اعلان عظمت رندی و ترغیب و تحریص بآن میدان خاص
خواجه حافظ است و شاعری تا امروز درین میدان بگرد حافظ نرسیده
میفرماید

که برد به نزد شاهان ز من گدا پیامی که بکوی می فروشان دو هزار جم به جامی

بر وجوه بلاغت این شعر نظر بیاندازید ؟ اوّل: در پیامی که بشاهان
میفرستد برای نام خود وصف «گدا» اضافه نمود که ظاهر شود که گدا
یان میخانه هم بدینمرتبه جری میباشند و نیز بمردم هم یک طعنه داد که یکی
هم جرأت پیام رسانی به پاشاهان ندارد این ست که بذریعهٔ منادی عام
جستجوی قاصد روانه را میکند، بعد ازان بجای لفظ «میخانه» «کوی می فروشان»


۵۹

گفته یعنی میکده یک بارگاهی ست بس عالی که دران گذر پادشاهان قطعاً
ممکن نیست بلکه آنها به کوچه می فروشان هم قیمتی ندارند و خصوصیت جمشید اول
بدین سبب است که پادشاهی در دبدبه و عظمت با او همسر نگذشته - دیگر
این که شراب و جام از ایجادات اوست، پس وقتیکه خود جمشید عظمت
بلند خویش را به پیش شراب گم نمود باید درک کرد که در آن مقام عالی
عزت یافته بتواند.
مقام اصلی جوشش رندی و سرمستی آن ست که رند بر حالت
خود اصرار نموده اعلان میکند که هرچه باداباد من از رندی تو به نمی کشم -
خواجه تصویر جذبه هَذَا را بوجه کمال کشید:
شراب و عشق نهان چیست کار بی بنیاد زدیم بر صف رندان هرچه باداباد
تا زمیخانه و می نام و نشان خواهد بود سر ما خاک ره پیر مغان خواهد بود
حلقه پیر مغانم ز ازل در گوش است ما همانیم که بودیم و همان خواهد بود
بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم فلک را سقف بشکافیم و طرح نو دراندازیم
مصرع ثانی اگرچه صدای مستانه یک مست ست ولی از واقعیت
خالی نیست مطلبش این ست که عوام به فلک شکایت دارند که آن همه


٦٠

ارباب غرض را سرگردان و پریشان میدارد ولیکن اگر حقیقت بنگریم خود ما قصو
داریم که اگر با عزم و استقلال راسخ و جد و جهد تام واسطه باشیم هیچ چیز در اغرا
و مقاصد ما سد راه شده نمیتواند، حافظ این خیال را چنین ادا میکند که سقف
آسمان را ویران نموده یک آسمان تازه می سازیم که ازین غیر باشد-
اگر غم لشکر انگیزد که خون عاشقان ریزد من و ساقی بهم سازیم و بنیادش بر اندازیم
بلندی حوصله را غور کنید؟ که یک طرف تمام لشکر غم جمع ست در مقابل
آن تنها حافظ و ساقی، لیکن باین کم زوری دعوی میفرماید که لشکر غم را بیخ میکند-
ما می به بانگ و چنگ نه امروز میخوریم بس دیر شد که گنبد چرخ این صدا شنید
من ترک عشق بازی و ساغر نمی کنم صد بار توبه کردم و دیگر نمی کنم
از ما تقوی کمتر شناسیم یا جام باده ، یا قصه کوتاه
گدای میکده ام لیک مستی من که ناز بر فلک و حکم بر ستاره کنم
چون این شعر حقیقت و واقعیت دارد بنابرین خیلی مؤثر افتاد
ساقی بیا که شد قدح لاله پر ز می طامات تا بچند و خرافات تا بکی
زان پیشتر که عالم فانی شود خراب ما را زجام باده گلگون خراب کن
یعنی ما نمی خواهیم که منظر خرابی عالم را بچشم خود به بینیم ، ما را ازان پیشتر انقدر


۶۱
مست و برباد کن که هرچه گذرد بگذرد ولی باز همتی از ان نمیبینیم
خوشتر از فکر می و جام چه خواهد بودن چون خبر نیست که انجام چه خواهد بودن
می با غم بسر بردن عجب سال کهیر ینی ارزد بمی بفروش دلق ما کزین بهتر نمی ارزد
میدانید اگه ماهیت حقیقی شاعر محض اظهار نمودن جذبات است یعنی اصل
شاعری این ست که شاعر جذبه پیدا شد انرا بیک عبارت پر تاثیری ادا کند که آن جذبه
بعینه بر سامعین هم طاری شود ، شما اشعار مذکوره بالا را ملاحظه فرموده اید آیا در اظهار
جذبات ازین زیاده جوشش هم ممکن است؟
بعد از خواجه حافظ ترقی شاعری (غزلیه) تا یک صد و پنجاه سال (خلاف
اصول ارتقا) بند ماند چنانچه که بعد از نزول (کلام الله) هم زبان شعر لال شده
بود، ولی بعضی اوقات در ارتقا سکون اتفاقی رو میدهد لیکن سلسله قطع نمی شود،
مگر چون بر راه خواجه حافظ گام زدن امکان نداشت (آن سلسله بالکل انقطاع
یافته) راهای دیگر پیدا شدند_
این وقتی است که حکومت صفویه بوجود آمد و زمانی نگذشته بود که ایران
طوائف الملوکی را خیر باد گفته زیر سایه آن یک سلطنت وسیع و پر امن تاسیس نموده
این خاندان بذات خود شریف و شرفا پرور و بسیار قدردان


۶۲
علم و فضل و کمال بود بشعر و شاعری منزلتی بخشید که شهنشاه وقت خواست
که در راه براتی تعظیم حکیم شفائی از سوار می خود نازل شود، در همین عهد خاندان تیموریه
در هندوستان سلسله باران فیاضی را بجوش آورده بود، این سامان بمد آ
ترقیات شاعری را بحیات ثابت شد، الحق بحیثیت مجموعی ترقیهائیکه شاعری
درین عصر نصیب شد نظیر آن در تاریخ شاعری هیچ شاعری دیده نمی شود.
لیکن درینموقع ما صرف از غزل بحث مینمایم.
دستور است که در ایام بهار وقتیکه ابر می بارد نباتات بوقلمون
از خاک سر میکشند، بهمین طور درین عصر اندازهای گوناگون در غزل پیدا شدند
و بجز از تصوف هر قدر اقسام غزل ممکن بود بنیاد آن نهاده شد
تشیع به تصوف ضد واقع شده، چنانچه میر عباس شوشتری
میگوید.
این کلام صوفیان شوم نیست مثنوی موکوی روم نیست
چون در طول و عرض مملکت تشیع را بجبر جاری کرده بودند پس بقای شاعری
تصوف کی امکان داشت؟ لیکن تصوف یک وصفی دارد که مردم با وجود
مخالفت سخت هم سعی در نقال آن میکردند چنانچه شفائی و غیره چیزی چیزی


۶۳
درین رنگ گفته اند ولی این همه خالص نقل و گلهای کاغذی بوده است.
تمام اهل تذکره متفق اللسان اند که آدم این دور جدید بابا فغانی است چنانچه
ما قول واله داغستانی را در حصهٔ سوم نقل کرده ایم و نیز اوحدی در عرفات تصریح
نموده که همه متاخرین مقلدین فغانی میباشند و شهادت داخلی این است
که عرفی - شفائی - نظیری وغیره عموماً بر طرح های فغانی غزلها می نویسند
ازان ظاهر می شود که بابا فغانی مقصود شان است، یک غزل مشهور فغانی است
گل میدرد قبا به چمن داد خواه کیست گلشن بخون طپید شهید نگاه کیست
برین طرح همه شعرا (نظیری - قدسی وغیره) غزلها نوشته اند قدسی
میگوید :-
بازم نشسته ناوک او در دل نگاه کیست عالم سیاه کردهٔ چشم سیاه کیست
این پیش خیل کجکلهان از سپاه کیست وین قبله که کج شده طرف کلاه کیست
الحاصل بالکل مسلم است که موجد طرز جدید فغانی است، لیکن خیلی تعجب است
که بر طرز فغانی هیچکس صراحته یا کنایةً روشنی نه انداخته که چه بود؟ و چه خصوصیتها
داشت؟ لہٰذا ما برائی و استقرای خود اعتماد می نمائیم -
طرزی که پیش از فغانی بود و طریقی که فغانی ایجاد کر د خصوصیات ذیل دارد:


٦٤
۱- پیشتر در کلام با الکل سادگی بود ، سخنی را بهیچ میگفتند ، فغانی این صنف را
بالکل تبدیل نمود و پیروانش این را بدرجه کمال رسانیدند، چنانچه فغانی میگوید:
در مانده اصلاح و فسادیم الخڈ زین رسمها که مردم عاقل نهاده
مضمونیکه در شعر ظاهر نموده این ست که حكما و فلاسفه اصولهای خیر و شر را
قائم نموده اند و در میان ان اختلافات هم بسیار دارند مثلاً یکمی اصولی را مخالف
اخلاق و یا تمدن میگوید و حکیم گرعین همان اصولی را در ضروریات مدنی و انسانی
می شمارد بنا برین عوام که قوت فیصلہ ندارند در تذبذب افتاده بند می مانند، این
احکام حكما چون با هم متناقض میباشند امکان اینهم نیست که هر دو را بجمع نمائیم
همین خیال را عرفی به بیباکی و چشم سفیدی زیاد ادا میکند:
کفر و دین را ببر از یاد که این فتنه گران در بد آموزی ما مصلحت اندیش خوداند
عرفی صلاح و فساد را بلفظ کفر و دین تبدیل کرد، باز بهر دو خطاب فتنه گری داد
فغانی صرف این گفت که اختلافات عقلا در اصول صلاح و فساد ما را در تذبذب
انداخته اند عرفی میگوید که ما را (کفر و دین) به نزاع اماده کرده اند و ازین غرض شان
صرف این ست که گرم با زار یشان قائم باند که بدون اختلافات جوش و زنق از دنیا
گم میشود-


۶۵

فغانی میگوید:
ایکه میگوئی چراجامی به جانی میخری این سخن باساقی ما گو که ارزان کرده است
این یک مضمون وسیع است که آنرا پیچ داده بعبارة مختصر ادا نمود:
واقعه چنین فرض نمودہ کہ بادہ نوشی در میخانه رفته یک جام بقیمت جان خویش
میخرد شخصی بان اعتراض نمود که این چه سودای غبن کردی؟ لیکن بادہ نوش گمان کرد
که میگوید که چرا اینقدر ارزان خریده بنا برین بجواب میگوید که این سخن بما تعلق ندارد
برو ! بر ساقی اعتراض کن که چرا اینقدر بهاء آنرا ارزان نهاده ۱
۲- فغانی در تشبیهات و استعارات خیلی حدت پیدا نمود، مثلاً
خواجه حافظ این مضمون را که راز دنیا از عقل و ادراک بالاست بذریعه تشبیه
ذیل ادا کرد
ع- که کس نگشود و نگشاید بحکمت این معما را
یعنی دنیا یک معمائیست از عقل و فلسفه بالاتر لیکن فغانی همین مضمون را
بدین تشبیه بیان می نماید:
انگه این نامه سربسته نوشت سخت است گرهی سخت به سر رشته مضمون زده است
یعنی شخصی که در ابتدا این نامه را نوشته در تار مضمونش گره سخت هم زده است


۶۶

۳ - خصوصیت ممتاز فغانی اختصار کلام است. یعنی یک مضمون
طویل و عریض را در الفاظ مختصر ادا مینماید. این وصف (اختصار نویسی) جوہر
خاص متاخرین است حتی که بعضی اوقات درین وصف بمرتبه غلو میکنند
که کلام بالکلی معما می گردد.

در اختصار نویسی اکثر اجزای کلام حذف میشوند و خوبی اش این است
که مضمون بطوری ادا شود که اجزای محذوفه خود بخود بفهم بیایند مثلا فغانی میگوید
ساقی مدام باده باندازه می دهد این بیخودی گناه دل زو د مست است
مطلب شعر این است که : ما شراب خورده مست شدیم مردم گفتند
که قصور از ساقی است که شراب از حد زیاده داد، لیکن اعتراض بر ساقی غلط است
او شرابرا همیشه بیک اندازه ( اعتدال ) میدهد در حقیقت این نقصان دل است
که آن خیلی زو دمست میگردد. فغانی این مضمون وسیع را بدو مصرع ادا نمود
و اکثر حصه های کلام را ذکر ننمود.

اصحاب تذکره مینویسند که ابتداءً طرز فغانی بمردم مقبول نیافتاد و کسی
بنظر قدر بطرفش ندید بنا برین ناگزیر بارها را خیر باد گفته به تبریز آمد و درینجا
نشو نما حاصل کرد.

شراکتی ۱۳۰۰ صدر الدین شرکت رفیق


۶۷

تفصیل واقعۀ ہذا این است کہ در وقت آغاز دولت صفویہ فرمان
فرماي تبریز سلطان یعقوب (ترک) و با صفویہ حریف بود و با وصف
سخن فہمی و قدر دانی فضلا متصف اکثر شعرای بزرگ مثلاً نصیبی گیلانی زیر
دامن او تربیت یافتہ نامور شدند- باین اوصاف بحسن و جمال ظاہری ہم
بہرہ داشت چنانچہ بعض شعرا شیفتۀ جمال جہان آرایش بودند کہ یکی از ان
شیخ نجم الدین یعقوب ہم میباشد- روزی شیخ موصوف بسبب
کسالت مزاج بدربار نرفت سلطان یعقوب بعیادتش آمد ہمانوقت یک
غزل کہ مطلعش این بود نوشتہ فرستاد۔
صبوحی کردہ مست آمد بہ بالین خستہ خود را کہ مستی را بہانہ سازد و بسیار ننشیند
قاضی مسیح الدین عیسی کہ فاضل بلند و خان ملای سلطان یعقوب
بودہ نیز در مجمع دلدادگان سلطان بشمار میرفت چنانچہ این واقعہ را در آتشکدہ
بتفصیل نوشتہ است۔
سلطان یعقوب چنانچہ کہ در امور دیگر با سلاطین صفویہ تخالف داشت ہمین
طور انداز سخن را نیز از ایشان جدا داشت پس فغانی کہ بدربارهای دیگر مردود بود بدرسِتان
مقبول آمد۔ اکثر شعرا بعد از فغانی تقلید البطرز آوردند و انرا چنان شهرتی دادند کہ

لہ آتشکدہ مطبوعہ بمبئی ص۲۲۷    للہ آتشکدہ ص۲۳۸


از طرز آن فائق شدند بدرجه که یک طرز جدا معلوم میشود
شعرائی که در سلسله فغانی شهرت زیاد حاصل نموده اند عرفی- نظیری و غیره هستند
که به هندوستان رسیدند و تاثیرات آنجا در کلام شان خیلی نزاکت و لطافت
پیدا کرد. و شعرائی که شعرای خاص ایران حساب می شوند در میان شان
محتشم کاشی و شفائی خیلی نامدار اند. محتشم در باربای طهماسب صفوی- و
شاه عباس بسیار عزت داشت اکثر شعرای مشهور تربیت یافته اوست، جمله
تذکره نویسان ایرانی اسم او را بکمال احترام مینویسند لیکن اگر با انصاف
به بینیم این محض خوش اقبالی کاشی ست ورنه در قطار عرفی و نظیری برای
او جای عزت نمی یابیم، دیوان محتشم شایع شد و یک نکته سنج اثر او بدیده ثبوت
فیصله نمیتوان کرد. شفائی ندیم همین دربارها بود و خیلی منزلت هم داشت لیکن
او اکثر بطرحهای فغانی غزل می نوشت و گفته میتوانییم که کلام منتخب او قریب است
به کلامه نظیری و غیره-
چند اشعارش این است
با زاین چه نوید التفات است اثریست که آسمان نداند
غم عالم پریشانم نمی کرد سر زلف پریشان آفریدند


٦٩
این جور دیگر است که آزار عاشقان چندان نمی کنی که به بیداد خو کنند
مرغی چوبهای دل بر گشته اسیرت شکرانه این صید تهی کر قفسی چند
در همین زمانه یک طرز نوی پیدا شده یک شاخ جداگانه قرار یافت
در عهد سلطان انجایتو یک حکمران نامور سید سیف الدین نام منبرش
قاضی جهان گذشته اند، فرزند قاضی جهان که شرف جهان اسم داشت
بسیار فضل و کمال حاصل نمود، از میر غیاث الدین منصور تحصیل فنون منطق و
فلسفه نموده رفته رفته بدر بار طهماسب صفوی رسیده بدان محیط شد - نهری در کربلای
معلی هست از طرف شرف جهان ساخته شد -
این شخص شاعر بود صرف غزل میگفت، اگر چه واقعه گویی (معامله بندی)
در کلام خسرو و سعدی خال خال یافت میشود ولی شرف جهان آنرا فن مستقل ساخت،
دیوانش هزار شعری است که سرتا پا بهمین رنگ است مثلاً :-
به هر جا میروم اول حدیث نیکوان پرسم که حرف آن مه نامهربان را در میان آرم
ندار موشی نه فهم هر چه گوید آن پری بامن چو از بزمش روم مضمون آن از دیگران پرسم
این طرز از اند از فغانی هم مقبول تر افتاد چنانچه اکثر شعرای ممتاز وقت در
همین انداز میگفتند - شعرائیکه ازین طائفه نامور شدند بقرار ذیل اند -


۷۰
علی قلی میلی از امرا قزل باشیه خیلی خوش گل و خوش مزاج بود
نامدت مدید در مشهد مقدس بدربار سلطان ابراهیم تقرر داشت بعد از ان
بهندوستان رفت و باحسین ثنائی ـ غزالی ـ و وحشی ـ معرکه را گرم کرد ـ
میگویند که در دربار اکبری مقابله اش باغزالی شده بود و چون غزالی اورا بیک
حکمت عملی مغلوب ساخت چندان صدمه بر داشت که فوراً تب گرفت
و اواخر در همان مرض فوت شد نمونه کلامش این است
با انکه بپرسیدن ما آمده مردیم کایا ز که پرسید ره خانه مارا
باغیر نشینی و فرستی زپی ما آن را که نداند ره کاشانه مارا
بسی خوشنود می آید ببویم قاصدش گویا که غیر از نامه حرفی از زبان یار هم دارد
تو نمیائی بسخن با من و من بی حجاب تا چه سازند رقیبان ززبان من و تو
ولی ـ در صوبۀ قائن ایرانی مقامی است بنام دشت بیاض که قاش
برنک سفید میباشند ـ ولی ساکن همین جای بود و با میلی و وحشی همعصری و
همچشمی داشت به هندوستان هم رفته، کلامش با وصف معامله بندی
خیلی سوز و گداز دارد، این در زبان فارسی نمرله میر تقی متخلص به میر گذشته، همان
زبان است و همان درد باشعار ذیل اندازه کنید ـ
۱ـ عرفاست اوحدی


۷۱
تهمت زده ام که در بعشق دیگری باش پرسند که غیر از تو بعالم دگر هست
بهر تو شنیده ام سخنها شاید که تو هم شنیده باشی
مصرع ثانی ابهام دارد، این معنی هم ممکن است که تو هم حال مرا شنیده باشی و
این هم که شاید مثل من تو هم سخنها شنیده باشی -
به تمنای تو ترک دو جهان گردون مهربانی تو هم در خور آن می بایست
شوق نگذاشت که دستی بنهم در و دیار ورنه این راز هنوز از تو نهان می بایست
وحشی یزدی شاعر مشهور و همعصر عرفی است اوحدی
به نسبت او میگوید :
« وقتی که مولانا محتشم طنطنه شاعریش قاف تا قاف گرفته بود او
در برابر آمد و طرز نوینی در عرصه آورد و هم در زمان او طرز او را منسوخ گردانید »
لیکن این هر دو دعاوی غلط اند نه وحشی طر ز نوی ایجاد کرد و نه محتشم طرز خاص داشت
که وحشی آنرا منسوخ میکرد، شک نیست که وحشی در عشق شاهدان بازاری
عمر بسر برده بدینوجه بر دل او واردات هوس پرستی خیلی نازل شده و نیز توا
که همه را ادا کند، و اسوخت از ایجادات اوست چنانچه خاتمه او هم بر همان شد
آتشکده مینویسید که وحشی در حالت باده نوشی جان داد و بحالت مرگ غزل


۷۲
ذیل گفتـه
کرد در من نشان مرگ ظاهر شد که نمی بینم    عزیزان را پنهانی آستین بر چشم ترامشب
در سلسلهٔ فغانی آهسته آهسته خیال بندی - مضمون آفرینی - قوت
پسندی - پیدا شد - آغازش از عرفی شد او ظهوری - جلال اسیر -
طالب آملی - کلیم و غیره آنرا ترقی دادند و باز همین طرز مقبول شده بر شاعری
تمام و تنها محیط گشت و چونکه بی اعتدالی این رنگ نتائج بسیار مضرت
رسان پیدا میکند پس اقلیم سخن در قبضهٔ اقتدار ناصر علی، بیدل و غیره
افتاد و اینجا رسید این سلسله عظیم الشان گم شد.
اگر چه غزل ازین انقلاب ضرر عظیم کشید؛ چرا؟ غزل : اظهار نمودن جذبات
عشقیه را می نامند ؛ این طرز جذبات محبت را یکسر فنا کرد، لیکن اصل شاعری
خواه نخواه ترقی دید، چنانچه عرفی مسائل بلند فلسفیانه را ادا نمود و صائب و کلیم
بتخیل ترقی بی نهایت بخشید، بعض شعرا مضامین اخلاق و موعظت را باسلو
مرغوب ادا نمودند که تفصیل آن در ذیل انواع دیگر شاعری می آید -
چون جذبهٔ عشق و محبت خمیر فطرت انسانی است بنابرین در همه
دنیا شاعری عشقیه به نسبت باقی اقسام آن زیاده رواج یافت علی الخصوص


۷۳

ایران در بخصوص بر همه دنیا تفوق دارد: تمدن ایران چند هزار ساله است و از قدیم در
معاشرت و حیات روزمره شان تکلفات و نزاکت وجود دارد، عیش و نعمت
و جاه و ثروت مسلسل سه هزار ساله شان نفاست و لطافت را بمعراج کمال
رسانیده بود، لاله و گل آب و هوا - سبزه زار ها - آبشارها و نهرهای وطن
دماغ و طبائع را همیشه در ولوله و نشاط میداشتند ـ و بالای همه اینکه بلحاظ
حسن و جمال تمام مملکت بوستان و چمن زارهای حسن (نوشاد - خلج - فرغا
کشمیر) مقبوضات دولت ایران بود و پیدا وار (حسینان) این مقامات
تمام بازارهای ایران را رونق میبخشیدند- این اسباب بود که در
ایران عروج غزل گوئی از همه دنیا افزون شد.

بظاهر تعجب خواهید کرد که با وجود اسباب مذکور در ایران غزل عرصه
سه صد سال هیچ ترقی نمود ـ واقعه این است که در ایران آغاز شاعری
بجوشش فطری نشده بلکه آنرا بطور یک ذریعه کسب معاش شروع نمودند
چون در ایران سلطنتهای خود مختار بعرصه قیام قدم نهادند شعرا برای
مدحی سلاطین بدین پیشه اقدام کردند و چون از اصل مقلدین عربها بودند
پس در تمهید قصاید اشعار عشقیه را که عرب آنرا تشبیب یا نسیب میگویند)


٧٤

و اسم آن غزل هم هست نیز می آوردند لیکن این تقلید خالص بود که بجوش
اصلی هیچ علاقه نداشته بود. مزید بران اینکه ایران در ابتدای شاعری تا
چند صد سال به سبب دیلمی ها - غزنوی ها - سلجوقیها - میدان کارزار بود
درینحالت رست و خیز غزل چه قیمت یافته می توانست -
بهر حال مواد غزل گوی هنوز در خمیر بود ـ اولا بدین سبب که با وجود
حملات حربی رواج شاهد پرستی هم عام بود سلاطین خیلی قاهر و متشرع علامه
مریض صورت پرستی بودند در مدح شان قصائدیکه می نوشتند از تذکره
محبوبان شان خالی نمی بود بلکه خود سلاطین برای چنین مضامین تقاضا می نمودند
غفاری رازی بفرمایش خود سلطان محمود مدح ایاز نوشت و صد گران بها یافت
چنانچه خودش در قصیدۀ لامیه میگوید که
مرا دو بیت بفرمود شهر بار جهان  بمان صنوبر عنبر عذار مشکین خال
دو بدره زر بفرستاد و دوهزار درم  برغم حاسد و تیمار بدسگال نکال
فرخی قصیده که در تعریف ایاز نوشته دران میگوید ه
بتی موجب وداد محمود  دل محمود را بازی مپندار
غلامهای ترکی در هر خانه بودند و در خلوت و جلوت شریک


۷۵
صحبت، اکثر شعرا عاشق این غلامها بوده و در اشعار عشقیه تذکره شان را
می نمودند، چنانچه فرخی در تمهید یک قصیده میگوید که :
دوش آن ترک پری رویی غدار از خمار پرست که دی شب از شام تا صبح ساق بود باده
مرا و بچشم اشاره کردم که خواب شو ! نگر هر بار گفت که این دور تمام شود
کیست؟ که بر چنین فریضه شناس جان ندهد و کیست؟ که نازبرداری
چنین خادم را وظیفه حیات خویش نسازد.
منوچهری در تشبیب یک قصیده میگوید :
نکنم بر تو جفا ور تو جفا قصد کنی نگذارم که کسی قصد جفای تو کند
بدیهی است که مخاطب این شعر یک غلام و خدمتگار شده میتواند.
ترکان نظامی که اکثر ساده و حسین بودند هر جا بکثرت حاضر بوده
سامان نظر فروزی مهیا میکردند، چنانچه اکثر شعرا به پیادگان فوجی هم تغزلها
معشوقانه نموده اند که ذکر مفصلش در آغاز کتاب گذشت این حالت تجمید
شاعری هم تاثیر نمود که در وصف سراپای معشوق سرتا پا الفاظ رزمیه و اصطلاحات
حربیه داخل شدند و ما این کیفیت را مفصلاً ارقام نموده ایم.
یک طرف این اسباب فراهم بودند وطرف دیگر دوره تصوف


٧٦
آغاز شد مایه خمیر تصوف عشق ومحبت است وچون بعض اکابر صوفیه فطرتاً
شاعر بودند لہذا جذبات شان موزون شده از زبان بر آمدند ، جوش ہمہ گیری
از قوم رفته و نیز سیل تا تار ملک را بالکلیہ ویران ساخته تمام حکومتهای اسلامی را
دفعةً تیره خاک نموده بود، این اسباب متواتره روز شاعری را تمامتر بطرف درد
وسوز و گداز متوجه کرد و معلوم است که برای مضمون مذکور از غزل موزون تر
دگر اقسام شاعری نبودند، درد و تأثیر یکه غزل عهد مذکور دار د و نتیجه همان بر
بادیهای پیہم است۔ اوحدی۔ مولانا روم۔ عطار۔ سعدی۔ خسرو۔
حسن۔ لیاقت پیدا شدن این عہد داشتند.
اگر چه قلب حضرات صوفیه از عشق حقیقی لبریز میباشند، لیکن این مرتبہ
بزرگان است و نظر ہر شخص بالغ و ظرف هر کس عالی شده نمی تواند لہذا
لازم می آمد که بمنزلهای ابتداً صوفیه در عشق مجازی
مرور شود و این سبب شد که در عجم غزل ترقی یافت و تمام زور
شاعری در غزل آمد.
این وقتی است که در غزل بجز از عشق و محبت و تعریف حسن
جمال محبوب مضمونی نمی آوردند۔ بعد از ان این دائره را خواجہ حافظ


توسیع داده مضامین هر رقم (رندانه - صوفیانه - فلسفانه -
اخلاقی) داخل کرد و چون بزبان قدرت تام داشت خیالات
هر قسم را باندازی ادا کرد که لطافت و رنگینی زبان هم از دست
نرفت و این معراج غزل گوئی بود که غزل بعد از ان مرتبه گمشده خود را
ندید و نه آینده امید است که دیده بتواند - اگرچه رنگ خواجه حافظ
برهمه ایران محیط شد یعنی هیچ رنگی سوای انداز حافظ پسند نمی افتاد
ولی همه سخنوران باین هم اعتقاد داشتند که تقلید این طرز از حد امکان
بیرون است، این است که شاعری تتبعش ننمود و تر قیات غزل دفعةً
مسدود شد مگر این حالت یکصد سال دوام ورزید - و در عهد صفویه
فغانی یک طرز نو ایجاد نمود و مردم به تقلیدش خاسته بحدی
ترقی دادند که آن زمین آسمان گشت.
[DECORATION]


۷۸
در عهد صفویه خصوصیات متعدده ذیل بود
در عهدهای سابق تعلیم معقولات و فلسفه چندان تعمیم نداشت
خصوصاً در نصاب تعلیم مذهبی فلسفه قطعاً داخل نبود. ولی در عهد صفویه
۱- فلسفه جزو تعلیم شد -
۲- در تمام ملک بدولت امن و امان، ثروت و نعمت بمقیاس حاصل شد
۳- چون خاندان تیموری خیلی مربی شعر و شاعری بودند اکثر شعرای ایرانی
بهندوستان رفته بعضی درنجا قیام ورزیدند و بعضی به ایران آمد و
و رفت داشتند-
این حالات و اسباب بودند که در غزل اسلوبهای مختلف پیدا شدند.
فلسفه خیالات فلسفیانه را عام نمود چنانچه کلام بعض شعرا (عرفی و فیضی)
سراسر در همین رنگ غرق است و در کلام نظیری - سلیم - جلال -
اسیر نیز اثرات فلسفه نمایان است و نیز از اثر فلسفه است که در مضمون
دقت و پیچیدگی پسند عام افتاد ازین بجد شعرا مضامین بسیار پیچیده
و دقیق را پیدا کرده و بعبارات پیچیده ادا می نمودند-


۷۹
افراط دولت و نعمت رنگ رندانه و عاشقانه را بوجود آورد که طرز
ولی دشت بیاضی ـ علی قلی میلی ـ وحشی یزدی ـ شرف جهان است.
و از اختلاط با هندوستان در کلام لطافت پیدا شد (ازین جهت
لطافتی که در کلام آن شعرا که از ایران آمده بهندوستان مقیم شده اند
دیده میشود در کلام شعرا ئیکه خالص ایرانی هستند مطلق نیست در ایران
نظیری ـ طالب آملی ـ کلیم از کجا بدست می آمدند
این تاریخ اجمالی ساده غزل گوئی است ـ اکنون بالتفصیل عرض
خواهیم نمود که در زبان فارسی غزل (شاعری عشقیه) تا کدام حد ترقی کرد.
اسلوبهای تازه (فلسفه ـ اخلاق ـ تخیّل) که در غزل پیدا شده اند
اگرچه بلحاظ شاعری مرتبه این مضامین خیلی رفیع است لیکن چون اصل موضوع
غزل «عشق و محبت» است لہٰذا ما مجبوریم که درینجا صرف بر حصۀ عشقیۀ
غزل بحث رانیم.
غزلهای فلسفیانه و اخلاقیه در فلسفۀ شاعری داخل اند و تبصره
بهمان در اوراق آتی خواهیم کرد.
مناسب ترین طریقۀ تبصره این است که محاسن و عیوب هر شی جدا


۸۰
جدا بیان شوند تا تصویر هر دو برخ بمحضر عام جلوه کند و چون در غزل به نسبت
عیوب خوبیها بسیاراند لهذا ما اوّل معائبش بیان میکنیم -
۱- نقص بزرگ غزل این است که آن بیان معامله یا واردات عشق و محبت
مکمل و مسلسل نمی باشد بلکه هر شعرش یک چیز مستقل است که در ان یک قصه
خاص یا خیال مفرد را ذکر میکنند -
در زبانهای عربی و انگریزی غزل اکثر مسلسل می باشد مثلاً :
سراپای کامل یا داستان وصال و هجر و یا واردات دلچسپ مفصل و یا یک
واقعه تفصیلی ذکر میکنند - مثلاً ابن المعتز حالت خمار محبوب را بیان
مینماید -
در من آنرا بدست حرکت داده بیدار کرد و گفتم که راحت جان؟ بخیز!
او جواب داد و صدایش از غلبه خمار مانند شخصی می لغزید که از زبانش بعض حروف
ادا نمی شوند، او بمن گفت که تو چیزی میگوئی من آنرا نمی فهمم چرا که نشه شراب مرا
بالکل برداهر وز مرا بگذار که خمارم دور شود، فردا چیزیکه از دارمی آن سینه میتوانی
مثلاً دادار د مشقی میگوید:
دو رفیقان من؟ پیش دلستانم بروید و در میان سخنها با وی بگوئید!

شماره پد ۲۳
صفحه مجله ۷۰
قیمت یک نسخه
شرکت رفیق


۸۱
که : چرا خبر دلداده خویش نمیگیری آخر انتهاء میکنی!
پس اگر او تبسم کرد شایقه پر مناسب ظاهر کشید که : درین چه باک
خواهد بود؟ که عاشق بیچاره را بوصل خویش کامکار کنی لیکن اگر بر چهره اش
آثار غضب دیده شد و پس شمائال داده بگوئید که بما چه غرض ما او را هیچ
نمی شناسیم،
لیکن اگر در غزل فارسی جستجو کنید که بیان تفصیلی ومسلسل وصل
و هجر - انتظار یا وداع معشوق یا همکلامی و هم بزمی و یا هم سفر شدن با آن و یا
همین طور واردات ومعاملات دیگر بیابید هرگز دست یاب نخواهد شد.
حالا نکه زبان فارسی از سرمایه غزل آنقدر مالامال است که در نخصوص هیچ
زبان بآن دعوی همجشمی کرده نمی تواند.
۲ - محبوب ایران اکثر شاهد بازاری ومتبذل میباشد، آن بهرس
دست میدهد و بهمراه صدها طلبگاران راز و نیاز داشته میباشد، امروز
بیکی هم آغوشش و فردا بد یگری، وقتیکه در محفل جلوه میفرماید هجوم عشاق
بالایش میرزد، در یمنوقع با کسی نگاه بازی میکند و با یکی اشاره بطرف آن
دیده یک تبسم جان افزا می نماید و این را به نگاه فریب آمیز محبت دروغ خود


۸۲
مطمئن می سازد و گاهی به ساختگی قهر میکند و گاهی قامت خویش را می کشد
و گاهی غمزه نشان میدهد و عشاق اند که بهر ادایش جان میدهند، هر شخص
گمان می برد که توجه اصلی بطرف ماست و بهمراه دگران معامله ساختگی است
و فریب بازی.
برعکس معشوق عرب که حریم نشین عفت و عصمت است
رسائی تا با و خیلی دشوار است اگر کسی بسوی او رخ میکند اول معامله با شمشیر
های بران می افتد، صدها سر قلم میشوند و جوهای خون بطغیان می آیند
متنبی میگوید:
ديار اللواتي دارهن عزيزة ليسمر القنا يحفظن لا بالتمائم
سببش این است که در عرب بازنهای مستوره و عفیفه عشق میکردند
و چون خبر عشق گرم می شد، اولیای زن یا به عاشق نکاحش میکردند
و یا انکار می نمودند، در حالت انکار به محبوبه قیود می نهادند او هیچ بیرون
نمی رفت و اگر می رفت بهرامش دلاوران خاندان میرفتند و به سر خانه
هم برای بیست و چهار ساعت پهره قائم می شد.
لیکن عشاق درین حالت هم از طلب محبوب دست نمی برداشتند


واکثر بوقت شب با دل خفیہ سلاح برداشته میرفتند و بعض اوقات با محافظین نوبت بجنگ و شمشیر زنی میرسید—
چنین معرکه ها بعشاق مشهور سعودیه (جمیل- کثیره وغیره) اکثر پیش آمده اند در شاعری عرب همین محافظین خطاب رقیب یافته اند، در لسان عربی عموماً لفظ رقیب بهمین معنی مستعمل شده یعنی چند عاشق هائیکه دلدادگان یک معشوق و با هم کدو کاوش داشته باشند با هم رقیب گفته می شوند ) ولطف این است که در عرب عاشق و معشوق تا آخر با هم پاک باز و پاک نظر می ماندند شبها در اختلاط بسر می شد لیکن در دل یکی هم خیال فاسد نمی گذشت— جمیل روزی به محبوبه خویش در تنهایی دید و گفت که امروز من مدعای دل خویش را میگویم— محبوبه اجازه داد جمیل خواهش وصال نمود محبوبه بر هم شده گفت که : ناپا! اگر من می دانستم گاهی صورت ترا نمی دیدم جمیل از زیر دامن خنجر بر آورده نشان داده گفت که مقصد من محض ازمایش بود، اگر تو راضی می شدی از همین خنجر ترا ہلاک می نمودم—
همین است که جذبات عاشقانه عرب صادق و پر جوش میباشند
(به رقیب در عربی محافظ و نگهبان را میگویند (مترجم افغانرس))


٨٤
و شان و عفت محبوبه آتش عشق شانرا برابر ملتهب داشته از ابتذال
باز میدارد مگر این خوبی را در قسمت ایران ننوشته اند.
٣ـ عاشق ایرانی خود را بسیار ذلیل نشان میدهد و خود را سگ کوی
جانان میگوید و بران هم تسکین نیافته انرا گستاخی تصور می نماید و ذلتهای
رقم رقم و خواریهای پی باپیان را طره کلاه فخر خود میداند و گمان می برد که کمال
عشق همین جذبات اند چنانچه جامی میگوید ـ
سحر آمدم بکویت بشکار رفته بودی تو که سگ نبرده بودی بچه کار رفته بودی
شنیده ام که سگانرا قلاده میبندی چرا بگردن حافظ نمی نهی رسنی
برخلاف عرب که در هیچ حالت جذبات عزت نفس و خود
داری خود را از دست نمی دهند، عاشق عرب طالب وصال ست
لیکن کدانیست، جانباز ست ولی غلام نیست ـ اماده مصائب ست
مگر ذلیل نیست او بمعشوق خطاب میکند ـ
فلا تحسبى انى تخشعت لبعد ولا اننى بالمشى فى القيد انثنى
گمان مبر که من پس تو کم حوصله شدم و نه اینکه از زنجیر پای بر فتار مانده میشوم
٤ـ شاعران ایران جذباتی را که ادا میکنند چون از صداقت


۸۵
عاری میباشد الفاظ و طرز جوش حقیقی داشته نمی باشد. لہذا از اشعار
عشقیه فارسی چنین خیال در قلب پیدا نمی شود که این کلام جذبات دلی یک
عاشق است. در فارس در هر مضمون تصنع و کمال مبالغه بکار می برند
بر خلاف شاعر عرب که تا بهمان حد میگوید که اصلیت و واقعیت آنرا
اجازه میدهد پس کلامش جوش و اثر صداقت می دارد مثلا مجنون
میگوید که خیال لیلی هر وقت پیش رویم میباشد بنا برین همیشه در نماز
فراموش میکنم که چند رکعت خوانده ام، اگر چه این خیال به نزد شاعر
ایرانی یک سخن معمولی بلکه نقص است برای منصب عشق. ولی از اثر
و واقعیتش هیچکس انکار نمی توان کرد. مثال دیگر اینکه جمیل میگوید که
ارید لانسی ذكرها فكانی تمثل لي ليلي بكل سبيل
من فراموشی نمودن لیلی را میخواهم مگر از چار جہت تمثال او بمن جلوه میکند
بعض اوقات یک شاعر ایرانی یک ادعای ممکن الوقوع می نماید
مگر چون هر کس میداند که او ازین جذبه خالی است پس در دل سامع اثر صداقت
پدیدار نمی شود مثلاً سعدی میگوید:
حدیث عشق چه داند کسی که در همه عمر به سر نکوفتہ باشد در سرائی را


۸۶

این مضمون بالکل راست است. ولی بلحاظ واقعیت خود سعدی هم
از همان کسانی هستند که سرشان را نوبت آستان کوبی نمیشد لیکن وقتیکه
شاعر عرب میگوید ه

ذكرتك والخطى يخطر بيننا    وقد نهلت منا المثقفة السمر
یعنی من ترا در اثنا لشد بسم بیاد نموده  که نیزه ای گندم گون از خون سیراب شده بود

بر دل اثر میکند چرا ؟ معلوم است که شاعر میدان جنگ هر چها خورده و در عین
دانگیزد
حال هم از تذکار معشوق صرف نظر نکرده است بناء علیه چنین شعر جذبه سا معین برای

۵ - معشوق شاعری فارسی هر قدر که بلحاظ حسن صورت عدیم المثال
همانقدر باعتبار اخلاق پست و مجموعه تمام عیوب دنیا میباشد، چنانچه آن
دروغگو ، بدعهد، ظالم ، سفاک ، مکار ، دغا کیش ، فتنه گر، حیله ساز،
شریر ، کینه پرور ، و خیلی احمق است که در آغوشی هرکس می آید و سخن هرشخص
را باور دارد.

بنیاد این خیالات را باین واقعه نهاده اند که چون عشق همه احساسات
را تیز و مشتعل می سازد پس بر عاشق اثر هر چیز را زیاده می کنند- تقاضای
عشق این است که هیچوقت از دیدار و گفتار معشوق سیر نشود مگر ممکن نیست

۱ - سعدی عشق مجازی را طی کرده به عشق حقیقی هم رسیده بود منگرا و را در شعر ای خلاف گو متهم کرده اند
عجيب !! ( انصاری مترجم )


۸۷
که معشوق از همه ضروریات دنیا دست کشیده بیست و چهار ساعت
با نظر فروزی عاشق بوالهوس سروکار داشته باشد، ظاهرست که آن
آرزوی عاشق را هرگز بجا آورده نمی تواند، میشود که معشوق از پیش نظرش
دور شد یا یک وقت موقع حاضر شدن دست نداد و یا در ایفای وعده قاصر ماند و یا
دیگر کس را بنظر التفات دید و یا کسی بصحبتش نائل شد همین واقعیات جزئی در نظر
عاشق کلان شده بصورت بیوفائی - بدعهدی - بیرحمی - سخن سازی -
رقیب نوازی و غیره و غیره جلوه می نمایند چون احساس عاشق نسبت به
دیگران تیز ترست برادر هر وصف از مرتبه خود تجاوز نموده تاثیر می اندازد بناءً
علیه او یک آنی بی التفاتی را برنگ ظلم و سفاکی نشان میدهد حق این است
که هر سخن عاشق از حد اعتدال میگذرد -
بناءً علیه اگرچه این خیالات در اصل شان از شائبه واقعیت عاری
نیستند، لیکن شعرای ایران مبالغه زیادی بکار برده نه اینکه چنین خیالات را
حقیقی قرار دادند بلکه تمام لوازمات آنها را هم باستيعاب بیان نموده اند -
مثلا، معشوق را بر بنای بی التفاتی جزئی بیرحم گفتند پس از ان با و خطاب قاتل
دادند و بعد از ان همه اسباب حقیقی قتل را برایش فراهم کردند - گویا معشوق


۸۸

قاتل حقیقی است بدست شمشیر آبدار دارد و عاشق را برای قتل تعقیب می کند
و مثل جلاد، چشمهایش را میبندد و آخر او را ذبح مینماید و قطره های خون عاشق
پریده بر دامنش می افتند وغیره وغیره، چنانچه میگوید -
قاتل من چشم می بندد دم بسمل مرا تا بماند حسرت دیدار او در دل مرا
ز خون خویش بران قطره می برم غیرت که گاه قتل بدامان قاتل افتاده است
چگونه جان بسلامت برم ز سفاکی که بر درش ملک الموت بسمل افتاد
اگرچه عموماً جذبات اصلی در غزل فارسی کمیاب اند ولی یک حصه معتد
بهایش بدرجه اعلی دارای محاسن اصلی غزل نیز میباشد چنانچه کلام حضرات
صوفیه از جوش و اثر اصلی سراسر لبریز است -
در کلام صوفیان خیالات و مضامینیکه عناصر غزل است خیلی پر
جوش ادا شده مهمترین مضمون غزل اظهار نمودن مدح و توصیف
قدر وقیمت محبوبیت و قابل رشک بودن عشق و محبت است - این
مضمون را در هر لسان ادا کرده اند - چنانچه متنبی میگوید:
لوقلت للدنف الحزين فدته مما به لاغرته بفدائه
یعنی اگر من بعاشق بگویم که عشق ترا میگیرم بس او رشک خورده هرگز باین امر راضی نخواهد شد


۸۹
و همین مضمون را شعرای فارسی بطریقهای پر اثر گوناگون ادا نموده اند که اندازه ان
از تفصیل ذیل حاصل میگردد
۱۔ عشق چیزیست که آدم از اسم آن لذت می بردارد، عاشق فقط
لفظ عشق را بزبان می یارد که از لذتش مست و بیخود شده می افتد. شاعری
مضمون مذکور را بدین مصرع ادا می کند
ع۔ عشق میگویم و جان میدهم از لذت او
۲۔ در عشق هزارها مصایب پیش می آیند از مقامات بسیار سخت و خیلی
دشوار عبور میکنند چرا که نشان منزل معدوم میباشد، لیکن بر مصیبت لذتی
و بر دردش دو ابطرم می آید بهر قدمش چنان راحت نصیب عاشق میشود
که گویا بمنزل رسیده است چنانچه میگوید *
رهروان را خستگی راه نیست عشق هم راه است و هم خود منزل است
عاشق داو میزند لیکن فریادش ازین نیست که چرا گرفتار شد بلکه برای
اینکه عمر گذشته اش بیهوده چرا گذشت، شاعری میگوید *
ناله از بهررهائی نکند مرغ اسیر خود افسوس زمانی که گرفتار نشد
اگرچه عاشق از ظلم و ستم و بیوفائیها و بی اعتنائیهای محبوب


۹۰

خیلی مشوش میشود لیکن بعد از غور وفکر محسوس میکند که با اینهمه رنجها و عذابهای
الیم لذتی که در عشق است در هیچ چیز نیست ، دلداده میگوید ـ

جای فسوس نیست به ذوق دیارعشق  هرچند ظلم است و ستم هست و داد است
خویش را بر نوک مژگان ستم کیشان زدم  آن قدر زخمی که دل میخواست در خورند

اگر عاشق بمقابله حریفان عشق دعوی فضیلت خود کند اثباتش را بدون اینکه
او زخمهای بیشتر خورده دیگر بچه چیز میشود؟ چنانچه میگوید ـ

ما و بلبل عرض چاک سینه میکردیم دوش  نازپرورد گلستان زخم خاری هم نداشت

۳ ـ هر چیزیکه بکمال میرسد بعد ازان اثری برای آن نمیشود لیکن عشق ازین قانون
مستثنی است عشق از آغاز تا انجام یکسان لذت بخش ولطف انگیز است
عشق در اول و آخر همه ذوق است و سماع  این شرابی است که هم پخته و هم خام خوش است

٤ ـ عشق یک وصف اعلی دارد که همه رذائل را باخلاق حسنه تبدیل
می نماید از طبیعت عاشق ـ بغض ـ کینه ـ حسد ـ خود پرستی ـ فخر ـ وغرور ـ
وغیره را فنا کرده بجای آن رقت وسوز وگداز می آورد و انسان سراپا محبت
وکشش و تواضع میگردد، وقتیکه حضرات صوفیه به طالبی تعلیم تزکیه نفس میفرمایند
اول سبق شان عشق ومحبت میباشد چه این آتش است که همه چرکها را پاک


۹۱
می سوزاند، نظیری همینرا میگوید ۲
هیچ اکسیر بتاثیر محبت نرسد کفر آوردم و در عشق تو ایمان کردم
جذبه عشق و محبت که بر دل عاشق طاری گشته از زبانش بی اختیارانه
می برآید اگر چه خوب می فهمد که این غیر ضروری بلکه خلاف مصلحت است لیکن
دل که از دست رفت چاره اش چیست؟
این است که غزل بیماری جذبه عشق بعالم وجود قدم می نهد – میگوید ۲
شوق نگذشت که دستی نهم بر دل خویش ورنه این سوز هنوز از تو نهان می بایست
چونکه عاشق در دعوی محبت یک لذت خاص می یابد پس برای آن اسلوبهای
گوناگون می تراشد مثلاً گاهی محبوب را مخاطب خود میسازد و به اداهای بسیار
پر اثر عشق – وفا شعاری – جانثاری – جانبازی خویش را بیان میکند که
معشوق باور نماید و گاهی جان خویش را مخاطب میسازد و گاهی باین هم سروکار
داشته نمی باشد که مخاطب کیست؟ عاشق باشخص مفلسی میماند که در عین
حالت ناداری دولتی بدست آورده محل بی محل اظهار دولت مندی
خویش را وظیفه خود ساخته باشد، عشق مستی شدید دارد عاشق کیف آن
گمان میکند که دولت تمام دنیا بدستش افتاد پس در لھجه فخر و غرور دعوی


۹۲
مشق میکند
این همه امور فطری و از لوازمات محت اند لهذا وظیفه یک
محقق است که به بیند که مضامین در غزل تا کد امحد یافت میشوند و تا کدام قدح
واقعیت و اصلیت و جوش و اثر دارند.
شاعری فارسی جذبات مذکوره را به قوت کامل ادا نموده، شاعر
عرب عشق و محبت را بدین طریقه اظهار می نماید
طاف الهوی فی بلاد الله کلهم حتی ادامر بی وقفها
عشق همه دنیا سیاهت نمود چون بمن رسید منزل کرد
شاعری مضمون بالا را ازین هم زیاد ساده طبعی میگوید
آتانی هواها قبل ان اعرف الهوی فصادف قلباً فارغاً فتمكنا
محتش مرا وقتی گرفت که من از نام محبت هم شنا نبودم چون این دل را خالی دید جایگزین شد
و شاعر ایرانی میگوید
نه دائم وانم و نه دانه اینقدردانم که پای تا بسم هرچه هست بندست


۹۳

غزل فارسی را تصوف خیلی بلند کرد

مبدا کشش عشق حسن است. یعنی جائیکه حسن است این
کشش هم ضرور است و هر قدر که حسن کامل تر بود همانقدر این کشش
هم سخت تر و قوی تر می اید و چون حسن کامل صرف حسن شاهد حقیقی است
پس عشقی که باو تعلق دارد کامل است و بس. همین جذبه و اثر یکه در شاعری
حضرات صوفیه دیده میشود کلام دیگران شائبه ان ندارد. مطلوب حضرات
صوفیه عموما شاهد حقیقی است پس عشق شان از هوا و هوس پاک بوده
خیلی قوی و مشتعل میباشد
هويدا است که کمال شاعری عشقیه بعشق حقیقی موقوف است
وان مخصوص است بتصوف ـ و شاعری صوفیا نه بنسبت فارسی
در زبانهای دیگر کمیاب است لہذا هیچ زبان در شاعری عشقیه (غزل)
بزبان فارسی مقابله نمی توان کرد
خصوصیاتیکه شاعری صوفیانه دارد بقرار ذیل است


٩٤
خصوصیات غزل صوفیه ۱- جذباتیکه در تصوف اظهارش میشود حقیقی و بالکل واقعی میباشند پس در شاعری اش بسیار جذب و جوش و اثر پیدا میشود - در عشق وارداتهای گوناگون پیش می آیند (مثلا محویت - شوق) جانبازی - شکایت - انتظار - هجر - وصل ،، این جذبات و واردات موضوع شاعری میباشند - لیکن چون این جذبات بزیان تصوف ادا میشوند خیلی وزندار و پر زور و با اثر میگردند مثلاً سلطان ابوسعید ابوالخیر این کیفیت را ((در قلب سوای مطلوب جای کسی باقی نماند)) بدین طریقه ادا میفرمایند:
صحرای دلم عشق تو شورستان کرد
تا مهر کسی دگر نروید هرگز
این خیال که اگر محبوب ظلم و جفا کند هم محبوب است در لسان تصوف اینطور ادا میشود:
جان ز تن بردی و در جانی هنوز
درد ها دادی و درمانی هنوز
هر دو عالم قیمت خود گفتهء
نرخ بالا کن که ارزانی هنوز
آرزوے جان نثاری:
همه وحشیان صحرا سر خود نهاده بکف
بامید آنکه روزی بشکار خواهی آمد
محویت:


۹۰
مستم کن آنچنان که ندانم ز بیخودی در عرصه خیال که آمد کدام رفت
افراط نوازش محبوب —
امان به نظاره خراب ناز او ندایِشیا ما به بوئی مست ساقی پرد به پیمانه
جان سختی وصال —
خواری ای جان برو و خواه بمن باش که مردنی نیستم امروز که جانان انجاست
بظاهر شبه وارد می شود که این واردات در عشق مجازی مسلم اند مگر
در عشق حقیقی امکانش نیست پوشا بحقیقی ذات باریتعالی چون از زمان و
مکان صورت و شکل ستمت و جهت پاک است در انجا جذبات دیدار
وصال- فراق- انتظار- شوق - محویت صورت نمی بندد- ولی واقعه
چنین است که کیفیتهائیکه بمعارف در وقت مشاهدات تجلیات صفاتی
میگذرند به واردات عشق مجازی خیلی شبیه می باشند لہٰذا جذبات همرنگش
ولیکن به نسبت آن بسیار لطیف و خیلی پر جوشش و بسا پاکتر» پیدا میشود
و صوفیه آنرا در الفاظ مروجه زمانه ادا می نمایند مثلاً عارف تنوع و کثرت تجلیات
را بدین الفاظ ادا می نماید —
اگر او دیده دادت که دیدارش به او بینی طلب کن دیده دیگر که دیدار دگر دارد


٩٦

اگر ہر ساعتی صد بار رخسارش بصد دیدہ
همی بینی مشو قانع که دیدار دگر دارد
و مثلا بعض اوقات بر سالک فیضان عجیب بند می شود و از ان حالت
قبض پیدا میگردد آن حالت به هجر و فراق کامل مشابهت دارد.
و مثلا در نگاه عارف همه تکالیف و مصائب دارالمحن (دنیا) از
طرف فاعل حقیقی است پس در برداشتن آنها لذتی دست میدهد که در
جور و جفای معشوق مجازی حاصل می آید عارفی میگوید .
هر چه خواهی بگو کاین همه دشنام تلخ
چون به لبت میرسد شهد و شکر میشود
عهد کردی که بسوزی بغم خویش مرا
هیچ غم نیست تو می سوز که من می سازم
در دو صافت ترا کار نیست دم در کش
که هر چه ساقی ما ریخت عین الطاف است
روی گشاده باید و پیشانی فراخ
آنجا که لطمه های یدالله میزنند
۲- شاعری صوفیانه از الفاظ و خیالا تیکه خلاف تهذیب و نزاکت و
متانت و نزاهت می باشند بالکل پاک است مثلا بوس و کنار
آغوش و غیره غیره :: معلوم است که تعلق تصوف به عشق حقیقی است
و آن باین امور علاقه ندارد - شک نیست که در تصوف اکثر خیالات
را به لباس مجاز ادا میکنند لیکن قدم از حد نزاهت بیرون نمی نهند پس


۹۷
تشبیهات و استعارات که بر عشق حقیقی محمول شده میتوانند و از آلودگی هم
پاک میباشند ذکر می شوند. مثلاً در تصوف گنجایش الفاظ (وصل
فراق-انتظار- وغیره) است که بوارداتها ئیکه در مشاهده تجلیات صفاتی
پیش می آیند همرنگی دارند ولی در سلوک وارد می نیست که با بوس و کنار
مشابهت داشته باشد لهذا ازین الفاظ دامن شاعرایش پاک است.
این معراج است برای فن غزل گوئی ولیکن شعرای صوفی رنگ
ہزار ہا گذشته اند و همه شان صوفی اصلی نبوده اند لہذا بسا اوقات واردات
عشق مجازی را هم در میان کلام تصوف مخلوط نمودند پس ازین خلط بر نزاکت
شاعری تصوف حرفی وارد نمی شود.
الغرض این طرز (صوفیان) وسعت زیاد می گرفت و زبان
فارسی و وارداتها بس دقیق و جزئیه عشق و محبت را در طرز تصوف آنقدر ادا نمود
که درینخصوص هیچ زبان دنیا دعوی همسری اش نمی تواند کرد
اگر شخصی بخواهد بعد از خوص واستقصاء کامل کتابے مضمون واردات محبت تالیف کند و در آن
عنوانها و ابواب وفصول جدا جدا قائم نمود و بابت هر عنوان بحت تفصیلی بنماید، برای تین
تالیف شعر غزلهای فارسی سرتا مهیا کرو میتوا. ما بغرض تفنن طبع این انقدری مفصل عرم میکندم


۹۸
حقیقت عشق و آثارش
ما اول نوشته ایم که عشق یک کشش و جذبه ایست که از فطرت
در انسان نهاده شده و اثر آن هست که در دل ذوق و شورش خاصی پیدا
میکند انسان در دل خود یک بیتابی و خلش و اضطراب محسوس میکند
و از ان الفاظ در عالم بی اختیاری بر جوشش بر زبان جاری میشوند
چنانچه میگوید
عشق شوری در نهاد ما نهاد جان ما در بوته سودا نهاد
گفتگوئی در زبان ما فگند جستجوئی در درون ما نهاد
راه عشق خیلی دور و دراز ست که بصرف بردن عمر طویل هم بسر
نمی رسد در عرض راه صدها وارداتهای تازه بتازه و مقامات و منازل
مختلفه پیش می آیند و از مرحله های رنج و مسرت جوش و ضبط
وصل و هجر گله و شکر صبر و بیقراری هستی و هشیاری یگان یگان
گذر میشود لیکن هیچ حالت هیچ کیفیت از لذت و لطف و شیرینی


۹۹

خالی نمی باشد ه
رهروان را خستگی راه نیست عشق هم راه است و هم خود منزل است
هر مقام عشق یک لذت خاص دارد ه
عشق در اول و آخر همه ذوق است قلاع این شرابی است که هم پخته و هم خام خوش است
خود ابتدای عشق انتهای آنست ه
نیروی عشق بین که درین دشت بیکران گامی نرفته ایم و به پایان رسیده ایم
عشق در دل یک مزه پیدا میکند که نام آن هم لذیذ معلوم میشود.
ع ـ عشق میگویم و جان میدهم از لذت وی
اگر چه در عشق مصیبت ها ـ رنج ها ـ غم های گوناگون پیش می آیند
لیکن با اینهمه در عالم حیات کیفیتی نیست که بآن مماثل شده بتواند ه
جای خصومت نیست بذوق دیار عشق هرچند جور هست ستم هست داو نیست
درین راه غم و رنج و محنت نمی باشد بلکه غم این میباشد که زمانه غم نداشتیم
عبث رفت.
ناله از بهر رهائی نکند مرغ اسیر خورد افسوس زمانیکه گرفتار نبود
عشق در انسان جذبات شریفانه را پرورش مینماید. محبت تنبل


۱۰۰

آنقدر وسعت می‌یابد که برای رنج - کینه - بغض - عناد و غیره بالکُل
جای نمی‌گذارد و در دل آنقدر سوز و گداز و لطافت شریفانه تولید می‌نماید
که با دشمن هم کاهی خیال دشمنی نمیگذارد.
به یمن عشق به کونین صلح کل کردم تو خصم باش و زما دوستی تماشا کن
دشمنی با دشمنم نیز بهر انگیزی ست دوستی را دوست دارم ورنه شر هم شر است

عشق ایثار نفس را که از بهترین اوصاف ست پیدا میکند حتی
که فدا کردن جان و مال و عزت و آبرو ننگ و ناموس ابجد عشق ست
دو عالم باختن نیرنگ عشق ست شهادت ابتدای جنگ عشق است
یا زجانان یا زجان بایست دل برداشن رسم عاشق نیست با یک دل دو دلبر داشتن
عشق جذبات مردانه «یعنی جان بازی - جان نثاری - عزم و ثبات
یا مردی و استقلال» را پیدا میکند.
تا سر ندهم پانکشم از سرکویش نامردی و مردی قدمی فاصله دارد
بردارم دل کر از جهان فرمائی برهم زنم از سود زیان فرمائی
بنشینم اگر بر سر آتش گوئی برخیزم اگر از سر جان فرمائی
عاشق صادق با کسی رشک و رقابت ندارد بلکه امیدوارند که


۱۰۱

همه دوستان محبوش میباشند و چون قانون طبیعی است که دوست
دوست دوست میباشد، بناءً علیه شیوہ او هر کس محبت میباشد
نیاز ارم زخو دهی کز ولی را که میترسم در وجای تو باشد
یکسوئی و یک طلبی از اوصاف بلند انسانی است (یعنی طالب سنگی
که شد دامن او را محکم گیرد و سوای آن کسی را در نظر جای ندهد)
دو عالم را بیک بار از دل تنگ برون کردیم تا جای تو باشد
نمی گویم درین گلشن گل و باغ و بهارازمان بهار از یار و گل از یار وباغ از یار یار ازمان
تهمت زده ام یار به عشق دگری شان پرسند که غیر از تو به عالم دگری هست
یار جانان باز جان با نیست دل با داشتن رسم عاشق نیست با یکدل دو دلبر داشتن
عشق انسان را از طمع دولت و حشمت وجاہ آزاد می سازد
عشق کامل نیست تا در بند مال مسکنی از مان آتش علم گردد که سوزد خانه را
عشق همه اخلاق ذمیمه را باخلاق حسنه تبدیل میکند - عداوت
محبت میگردد بخل فیاضی ۔ و غرور به نیاز تبدیل میشود و جای پست
حوصلگی را بلند همتی میگیرد الحاصل عشق اکسیری است که خاک را زر میسازد
هیچ اکسیر بتاثیر محبت نرسد کفر آوردم و در عشق تو ایمان کردم


۱۰۳
بعض اوقات عشق قلب یک انسان را چنان فرامیگیرد که از نظرش سوای
محبوب همه جهان و جهانیان پنهان میگردد و در نظرش سوای جلوه جهان
نمای او چیزی نمی خورد - این مقامی ست که صدای انا الحق سر میزند
مویم مویم دوست شد ترسم که بیتیلائیش یک انا الحق گوی دیگر بر سر دار آورد
اگرچه عشق و هوس با شاهد بازی و رندی با عتبار صورت یک
ست لیکن باعت با حقیقت فرق بی نهایت دارد شرط اوّل عشق
وحدت و دوام است یعنی سوای یک محبوب ابداً کسی شرکا پیدا نکند
نظیری گوی عشق این است شاهد بازی رندی که گر باری رود از دست کس یاری دگر گیرد
وقت عرفی خوش که بخشودند گر در بر رخش بر در بکشوده ساکن شد و در دیگر نزد
از سوز محبت چه خبر اهل هوس را این شربت دردیست نسازد بکسی را
آتش عشق خود بینی، خود پرستی - کبر و نخوت را یکسری سوزاند
خود بینی و خویشتن پرستی رسمی است که در دیار ما نیست
عشق از رنگ خوب و تناسب اعضا پیدا نمی شود بلکه ادا
ها می دلنواز دل را می برند
لطیفه ایست نهانی که عشق از چیزها که نام آن نه لب لعل و خط زنگاریست


١٠٣

عشق و معشوق

عشق ہر قدر قومی باشد لیکن اگر معشوق نادان و بت تصویر است
پس همه جذبات شوق بسته مانده راه عدم میگیرند و اگر محبوب ادا
شناس سخن فهم و نکته دان کتاب عشق و عاشقی است
(چنانچه که در عصر حاضر) پس در طبائع عشاق جذبات بوقلمو
برای اظہار شوق و تمنا و آرزو پیدا شده بر زبان جاری میشوند
در دنیا قومی گاہے جذبات و معاملات عشقیه
را نزاکت و نیرنگیهاے متنوع ادا نموده ، سببش صرف
همین است که در اقوام دیگر مانند ایران محبوبهاے کمال نیافته
اند ـ بغور ملاحظه بفرمائید که اشعار ذیل را سواے ایرانیها
که گفته میتواند ؟ ؎


١٠٤
شهرت نمک دعوی عشق سست و گریه آنگونه توان گریست که جانا نه نداند
از حسن این چه سوال ست که در حقیت این سخن را چه جواب ست فهم نمیدان
به دور گردی من از غرور میخند حریف سخت کمانی که در کمین دارم
من در پی رہائی و او در پی فریب بر سر گره زنده گشا کشوده را ؛ ؛
از یک حدیث لطف که آنهم دروغ بود امشب ز دفتر کله صد باب شسته ایم
نواز شی زکرم میکند محبت نیست توان شناختن از دوستی مدارا را
گرشمه گرم سوال ست لب مکن رنجه که احتیاج به پرسیدن زبانی نیست
رسید گوشه ابر و بلند کر دو گذشت تواضعی که بابر و کنند کردنشد است
شراب لطف در جام می ریزی ای برهم که زود آخر شود این باده و من به خمارم
فرماندهی کشور دل کار بزرگ است تو دولت حسنی ز تو این کار نیاید


١٠٥
کج ادائیهای محبوب
این عنوان بزرگ ترین موضوع معاملات عشق است.
بیان حقیقت اینکه : عاشق هزارها آرزوها به نسبت معشوق در دل
خود می پروراند و تقاضای خود غرضی عاشقانه است که هر آرزویش
بوجه کمال برآید، لیکن چون صورت پذیر شدن آن ممکن نیست پس عاشق
خود کام به نسبت معشوق گمان میکند که بیوفاست و این بدگمانیش
آهسته آهسته تا باین درجه ترقی می نماید که هر ادای او را بر بیوفائی و کج
ادائی محمول میکند.
الغرض اخلاق بدی (یعنی ظلم و فریب. حیله سازی. دروغ
بیانی. بیرحمی. بی اعتنائی. دل آزاری. دوزبانی. وغیره وغیره)
که در عالم شاعری وجود دارند معشوق مجموعه شان بنظر می آید. مثلاً:
۱- عاشق اراده میکند که چیزی از احوال خویش عرض نماید لیکن محبوب
باین بهانه که این کیفیت را پیشتر شنیده ام انرا خاموش می سازد


١٠٦

حالا نکه هیچ نشنیده است ــ
سازد خموش تا من حسرت کشیده را   گوید شنیده ام سخن ناشنیده را
٢ـ معشوق در بزم با اغیار گرم محفل است و عاشق را هم خواسته
مگر قصداً شخصی را فرستاده که خانه اش نمی داند ــ
با خبر نشینی و فرستی بپی ما   انرا که نداند ره کاشانه ما را
٣ـ اتفاقا از زبان محبوب یک کلمه مهربانی در مجونی می براید ـ
لیکن در تلافی اش پی در پی سخنهای غلط انداز میگوید که عاشق باور نکرده
بداند که اینهم یک سخن هوائی بود ــ
یکبار نگفتی سخن مهر که در پی   صد گونه حدیث غلط انداز نگفتی
٤ـ بعد از عرصه در از از احوال عاشق حیلن می شود مگر بدین طرز
که از خود عاشق نی بلکه از رقیبش پرسان مینماید ــ
پس از عمری اگر حال من بیمار می   نمی پرسد من آن نیز از اغیار می پرسد
٥ـ محبوب اتفاقاً وعدۀ را ایفا می نماید لیکن مقصدش این می باشد
که بوفا نمودن یک وعده موقع بدست می آید که هزار وعده خلافی نماید
بهر هزار وعده خلافی دیگر ست   گر از هزار وعده یکی را وفا کند

قیمت رساله ۱۲۰۰ قید رساله ۱۲ دیناریکعباسی


١٠٧

٦ عاشق بعد از صرف مساعی و تدابیر بسیار در بزم یار بار یافته
لیکن معشوق محض برنجیدنش سوال میکند که بجه مدعا آمدی ؟ مقصدت

غریب شرمسار گشته فوراً برود ؎
پس از عمری که در بزمش بصد تقریب بنشستم سخن از مدعای من کند تاز و در بگریزم

٧ چون رقیب عرضی میکند معشوق در ظاهر بغرض فریب دادن
عاشق روی برهم میزند ولی گوشش بطرف او داشته بکمال شوق سخنهای
او را میشنود ؎
چون کند غیر سخن بهر فریب دل رو بگردانی و خود را بشنیدن سازی

٨ عاشق مصلحتاً از برای دوسه روز آمد و رفت را ترک نموده
بود که معشوق موقع یافت و باز او را بهیچ نخواندست ؎
رفتم دو روزی از درش از بهر مصلحت دیگر مرا نخواند و همانرا بهانه ساخت

٩ محبوب وعده نموده بود، عاشق بغرض یاد دهانی اش نزد او شده است
هنوز لب نگشوده بود که فهمید و بترشی گفت که اینقدر اصرار و لجاجت از
برای چیست ؟
زبره دارم وعدهٔ دیرین بیادش آورم لب زهم نگشوده می گوید که این ابرام چیست


۱۰۸
۱۰ دلداده در عالم بی‌تابی به‌بزم یار رفته می‌نشیند و هر چند کیفیت
اضطراب و گداز خویش را نشان میدهد، لیکن بایک عالم بی‌توجّهی برخورد
از انجا می‌براید و به معشوق اثرش هیچ نمی‌بیند --
می‌نشینم می‌شکیبم می‌گداز می‌میرم اضطرابی میکنم اما که پروا میکند
۱۱ـ محبوب از عاشق وفاکیش خود بدگمان است که اگر او با کسی
سخن میکند گمانش همین میشود که حرف از شکوه ام میزند --
بدگمانی بین که با هر کس شکایت میکنم او تصور میکند کز وی شکایت میکنم

سفر
شعرای ایران حالتی را که در وقت سفر کردن معشوق پیش
میآید و خیالاتی را که درینحالت بدل عاشق میگذرد مو بمو بیان نموده‌اند
یک غزل مسلسل شرف قزوینی بر همین مضمون است - میگوید --
از تو نمانده تاب جدائی دگر مرا بهر خدا مرو بسفر یا ببر مرا
نادیده کرد تا نکنم عزم همرهی آن مه چو دید وقت سفر درگذر مرا
گر قصد آن نداشت که گردد همسفر بهر چه کرد؟ از سفر خود خبر مرا
عزم سفر نمود و ترسم که درد و روز سازد به عشق شهر باشهر دگر مرا


۱۰۹

قاصد امباد چون شرف اندوز شین شوم اگه مکن برآمدنش پیشتر مرا

یک غزل وحشی یزدی است که معشوق را از اراده
سفر منع میکند، میگوید )

یاران خدای را بسوی او گذر کنید باشد کش این خیال از خاطر بدر کنید

از حال ما چنانکه درو کارگر شود آن بی محل سفر کن مارا خبر کنید

منعش کنید از سفر و در میان منع اغراق در صعوبت رنج سفر کنید

گر خود شنید جان من مژده از شما در نشنو و مباد که اینجا گذر کنید

(۱) معشوق بر رقیب خیلی مهربان است ولی عاشق به سبب رشک
یقین ندارد بلکه بر عکس گمان میکند که غرض این التفات محض رنج دادن است
بمن افگار ورنه در قلبش هیچ نیست .

ندار دائی قبیب آن سست پیمان بازبوم عهدی گهی حال تو بر رغم از فگاری می پرسد

(۲) محبوب همه تن بر حال عاشق متوجه است لیکن او اتفاقیه با کسی
یک، دو سخن میکند به عاشق اینهم گران میگذرد ۳

اگر یک حرف با اغیار و با من صد سخن گوید ندارم تاب آن یکحرف هم خواهم من گوید

(ه نفهمیدم که این مضامین با عنوان اشعار چه مناسبت دارد (انصار مترجم)


۱۱۰
۳ - اکثر میشود که احباب عاشق سفارش او را به محبوبش میکنند
لیکن از نافهمی به غلطی کشته کار آن فگار را خراب میکنند و لطف
اینجاست که بار احسان آنرا هم بر گردن عاشق برباد مینهند ه
ز نادانی بر او کرد همدم کار من ضائع عجب تر اینکه بر من منت بسیار هم دارد
٤ - غیرت عشق تحمل ندارد که کسی بوی نامه و پیام عاشق را هم
یافته بتواند ه
دانسته وه بدستش زنهار نامه قاصد پهلوی او مبادا غیری نشسته باشد
ه - عاشق از خصومت و شرارتهای رقیب بجان رسیده لیکن میداند
که اگر کیفیت ہذا خودش عرض نماید معشوق را گاهی باور نمی آید پس سعی
دارد که واقعه بزبان ثالث بطرف بگوشش برسد ه
این که با من کرده هردم غیر غوغائی دگر خواهم آن مه بشنود نه از من از جای دگر
٦ - عاشق در مجلس نشسته و بد زومی از دیدار معشوق لطف می بردا
ناگاه معشوق آنرا می بیند و عاشق مسکین خیلی منفعل می ماند
نهان از و برخس داشتم تماشائی نظر بجانب من کرد و شرمسار شدم
۷ - معشوق در مجلس در میان انبوہ محبینان می نشیند و عاشق
را هم شرف مجلس می بخشد مقصدش این است که اگر نظر عاشق


بیک حسینی بیفتد آنرا الزام دهد که هر جائی هستی :ـ
نشنید بانگورو یان به بزم خوشتن یارم که چون بینم بوی دیگری سازد گنهگارم
۸ ـ در بزم یار بعاشق چه واقعات و وارداتها پیش می آید :ـ
چنین تاکی بزیرم یار ناخوشنود برخیزم نگوید با من بیدل سخن تازه و برخیزم
زبیداد تو کی جویم جدائی ئی مقیم من که از بزمت بیک حرف عبث آلود برخیزم
ز رشک غیر ترسم بخود بیمار زند امشب ز بزم اوهمان بهتر که امشب زودتر خیزم
پی ترتیب بزم خاص مجلس میزنی برهم اگر من هم دران مجلس بخواهم بود برخیزم
۹ ـ چون عاشق بقاصدی پیامی میگوید یک یک سخن را صد صد بار
تکرار کند که مبادا سخنی فراموش شود :ـ
۱۰ ـ تاویل مظالم محبوب که کسی او را به بدی یاد نکند :ـ
جفامی بینم و تا بد نگوید هیچ کس اورا بهر کس میرسم عذر جفای یار میگویم
نظیری در نیمضمون یک دگر پهلوی لطیف پیدا کرد که جان خود را
مجرم و قصور وار میسازد که کسی بر معشوق الزام نهند که خون ناحق ریخته
به بدی در همه جانام بر آرم که مباد خون من ریز می گویند سزاوار نبود
۱۱ ـ عاشق دستان عشق را بشیوهٔ شیرین ادا میکند که دیگران