[BLANK PAGE]


۱۵۰

با اهتمام دائرة التأليف
(سلسله تاریخ)

الفاروق
حصه دوم
اثر
شبلی نعمانی
ترجمه
محمد زمان
مدیر کتب خانه ملی
(۱۳۰۳) ش
در مطبع وزارت جلیله معارف بانتظام حافظ ا
عدد طبع


بسم الله الرحمن الرحیم
مملکت حمد و ثنا، و سلطنت بی انتها مالک الملکی را
سزاست که قانون فمن یعمل مثقال ذرة خیراً یره و من یعمل مثقال ذرة شراً یره
نکته از جوامع الکلم عدالت او است جل شانه و طغرای غزای من عمل
صالحاً فلنفسه و من اسآء فعلیها حرفی از دیوان سیاست اوعزّ
برهانه طایفۀ بنی آدم را بخلعت وجعلناكم فی الارض سرافراز و زمرۀ
اسلام را بمنشور و انتم الاعلون ان كنتم مؤمنین ممتاز ساخته غلبه
و جهان گیری را بفحوای كم من فئة قلیلة غلبت فئة كثیرة باذن الله
مخصوص فضل و انعام و مشروط بشرط اقتفای اصول اسلام
گردانیده ؟
چو نیرو فرستد ز تقدیر پاک زموری بماری بر آرد ہلاک
چو از ریگذر بر کند دود را خورد پشه مغز نمرود را


مغلوبی سلطنته اسلامی را بمدلول ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم
منوط و سرنگونی دولت دینی را بمضمون وما اصابكم من مصيبة فبما كسبت
ایدیکم مشروط گردانیده ؟
آبادی بتخانه ز ویرانی ماست  جمعیت کفر از پریشانی ماست
اسلام بذات خود ندارد عیبی  هر عیب که هست در مسلمانی ماست
جهان حمد و صلوات و عالم تحیات بلانهایات مسخر و مسلم بشیر
و نذیر یکه تاج لولاکش از افلاک برتر و عظمت خلق عظیمش از ادراک
افزونتر است بشارت ما یفتح الله للناس من رحمة فلا ممسک لها
در ترقی خلافت خلفاء راشده او صادق و نظارت و ما یمسک
فلا مرسل له من بعده در مغلوبی ما کاہلان مدعی اسلام موافق ؟
تعالی پیروان صحابه کرامش را مضمون خبر اصحابی کا لنجوم باتیهم
اقتدیتم اهتدیتم در صدر اول دعوی با گواه و تنزل ہوس
پسندان ظلوم را کریمه و ما للظالمين من انصار مقدمه مثبته
بلا اشتباه ؟
صلی الله عليه وعلى آله واصحابه اجمعين


حصه دوم
نظر مجملی برفتوحات
بسم الله الرحمن الرحیم
در حصه اول فتوحات را بتفصیل خوانده و از جوش مسلمانی
آنعهد و همت و عزم و استقلالی که داشتند قوی اثری
بدلهای شما پیدا شده باشد و چون داستان اسلاف است
دشما نیز بهمین عنوان خوانده اید شاید این واقعات بزرگ را
بنظر فلسفه تاریخی ندیده باشید
اما اگر مورخی نکته سنج این واقعات را بخواند البته فوراً بخاطرش
این سؤالات خطور خواهد نمود که آیا چند نفر چادر نشین دفتر سلطنت
روم و ایران را چگونه برهم زدند آیا این وقائع از تاریخ عالم مستثنی
خواهد بود آخر اسباب این چه بود؟ چراکه این واقعات را
با فتوحات اسکندر و چنگیز تشبیه داده نمیتوانیم هرچه بود حصه


فرمانروای خلافت چقدر بود؟ درینموقع میخواهیم آن سوالات را
جواب دهیم مگر اول بسیار بر ما ضرور است که وسعت فتوحات
فاروقی را با حدود اربعه آن نشان بدهیم که از کجا تا بکجا بود.

وسعت فتوحات
فاروقی
رقبه کل ممالک مقبوضه حضرت عمر رض ۲۲۵۱۰۳۰ میل مربع بود
بدین تفصیل از مکه معظمه طرف شمال (۱۰۳۶) جانب مشرق ۱۰۸۷
سمت جنوب ۸۳ میل بود و چون غرباً حد حکومت تا جده بو[د؟]
چندان قابل ذکر نیست .

شام - مصر - عراق - جزیره - خوزستان - عراق عجم - آرمینیه
آذر بایجان - فارس - کرمان - خراسان - مکران و یک حصه بلوچیستان
در مقبوضه فوق شامل است ایشیای کوچک که عرب آنرا روم
میگویند در سنه بران حمله کردند قابل آن نیست که در فهرست فتوحات
شمار شود تمام این علاقه ها از فتوحات خاص حضرت عمر رض است
و بهمه جهته مدت فتوحات از ده سال چیزی زیاد بود .

اسباب فتح
موافق رای
مورخین اروپا
سوال اول را مورخین اروپا جواب داده اند که در انوقت
سلطنت روم و فارس هردو از اوج اقبال خود تنزل کرده بود


۳
و در فارس بعد از خسرو پرویز نظام سلطنت برهم شده چرا که یک شخص
قابل نبود که حکومت را سررشته میکرد در آئین دربار بنای سازشها
گذاشته بودند از همین سازشها تخت نشینان ردو بدل گشته
در عرصه چهار سال عنان حکومت بدست شش هفت نفر فرمانروا آمد
وجه دیگر اینکه اندکی پیشتر از نوشیروان فرقه مزدکیه قوت گرفته
و این مذهب بطرف الحاد و زندقه مایل بود نوشیروان بزور شمشیر
این مذهب را خاموش ساخت ولی بالکل از روی دنیا برداشته
نتوانست وقتیکه قدم مبارک اسلام بفارس رسید این فرقه اسلام را
پشت و پناه خود دانستند چرا که آنها بمذهب و عقاید کس تعرض
نمیکردند فرقه نسطوری نصارا که دیگر حکومت را پناه خود نمیگرفتند
نیز در سایه اسلام آمده از ظلم و ستم مخالفان بنجات یافتند
این دو فرقه کلان از رهگذر همدردی و اعانت مفت بدست
مسلمانان آمد .
سلطنت روم خود کمزور شده و با این اختلافات مذهب
عیسویت بر هر دو یعنی بر مذهب و دولت زور افگنده چرا که تا آنوقت


مذهب در نظام حکومت داخل بود ازینجهتة اثر اختلاف تنها
بر خیالات مذهبی محدود نه بود بلکه سلطنت نیز کمزور شده میرفت
غلطی رای این جواب اگر چه تا یک حدی واقعی است اما تلمیع کاری طرز
مورخین استدلال که از خواص اروپا ست دران بیشتر است
بی شبهه در انوقت سلطنت فارس و روم بر عروج اصلی خود
نمانده و نتیجه محض اینقدر بود که با یک سلطنت قوی مقابله کرده
نتواند، نه اینکه مثل عرب قومی بیسرو سامان اور انکه تکه و پرزه پرزه
ساز و روم و فارس بهر حالت که بودند مگر در فنون جنگ مهارت
تمام داشتند یونان کتابهای قواعد حرب داشت که تا حال
موجود و عملیات آن مدتی در روم رواج و جاری بود علاوه بر این
در فراوانی رسد و زیادتی سرو سامان و متوع آلات جنگ
و بسیاری فوجها هیچ کمی نمی آمد از همه گذشته این دو سلطنت بزرگها
بخارج لشکر کشی نکرده بلکه داخل ملک و قلعها و مورچلهای خود نشسته
ملک را از حمله مسلمانان حفاظت میکردند، کمی پیشتر در عهد
خسرو پرویز که عهد شباب شان و شوکت ایران بود قیصر روم


بر ایران حمله و در هر قدم فتوحات حاصل کرده تا اصفهان رسید
صوبههای شام را که ایرانیان بزبر دستی گرفته بودند واپس گرفته
و سر از نو نظم و نسق قایم کرد .
عموماً مسلم است که ایران تا عهد خسرو پرویز نهایت درجه
دارای جاه و جلال سلطنت بود، از وفات خسرو پرویز تا حمله اسلام
محض چهار سال گذشته بود، درین مدت کم اینچنین سلطنت
قدیم قوی اینقدر کمزور کی می شود! البته از جهة رو و بدل شدن
تخت نشینان در نظام چیزی فرق آمده باشد، امور اجزای سلطنت
یعنی در خزانه و فوج و محصولات هیچ کمی و نقصان نیامده باشد
ازینجهة وقتیکه یزدگرد بر تخت نشسته باصلاح در باریان توجه نمود
فوراً از سر نو شان و شوکت قایم کرد فرقه مزدکیه در ایران موجود بود
اما از هیچ تاریخ برای من معلوم نگشته که مزدکیه مددی بمسلمانان
رسانده باشند همچنین معلوم نیست که فرقه نسطوری اعانت
کرده باشد اثر اختلافی مذهب عیسویت بکدام واقعه کرده باشد
هم معلوم نیست، چرا که خود مورخین اروپا از این حقوش چیزی نگفته اند


۶
اکنون حالت عرب را ببینید! تمام فوجهای که بمصر ایران
و روم مصروف جنگ بودند در تعداد به یک لک نمیرسید
و در فنون جنگ واقعیت شان این حال داشت که در نخستین
مقدمهٔ یرموک که دران عرب بطرز تعبیه صف آرائی کردند
از خود و زره چلته جوشن بکتر چار آئینه ستوان اهنی - جهلم - موزه که لباس
لازمی هر سپاهی رومی بود هیچ نداشتند بجز از زره که آنهم
اکثر چرمی بود بجای رکاب آهنی رکاب چوبی داشتند به آلات جنگ
مثل گرز و کمند هیچ آشنا نبود نتیر داشتند ولی چنان خرد
و کم حیثیت که در مقدمهٔ قادسیه اول بار که این تیرها را
ایرانیان دیدند گمان کردند که (دوک) خواهد بود نه تیر.
در جواب این سوال محض همین قدر گفته میتوانیم که از برکت
بانی اسلام در آنوقت حس جوش و عزم و استقلال همت
و بلند حوصگی و دلیری در مسلمانان پیدا شده و حضرت عمر رض آنرا
زیاده و قوی و تیز تر ساخت سلطنت فارس و روم در عین
زمانهٔ عروج یک ذره ازین چیزها هم نداشت البته چیزهای دیگر

اسباب اصلی فتوحات


نیز باین حسیات یکجا شده تنها باعث فتوحات نی بلکه ممد قیام
حکومت نیز گردید و از همه پیشتر راست بازی و دیانت داری
مسلمانان بود هر ملک که فتح میشد نفری آنجا آنقدر گرویدهٔ مسلمانان
میشدند که با وجود اختلاف مذهب زوال سلطنت مسلمانان را
نمیخواستند در معرکهٔ یرموک وقتیکه مسلمانان از اضلاع شام
برای یک جاشدن برآمدند رعایای عیسوی بآواز بلند میگفتند که
خداوند شما را بزودی واپس بیاورد و یهود توریت در دست
گرفته میگفتند تا زنده باشیم قیصر درینجا آمده نخواهد توانست.
حکومت روما بر شام و مصر بالکل جابرانه بود ازینجهته مقابلهٔ
روم با مسلمانان بقوهٔ فوج و سلطنت بود رعایا با آنها شریک
نبودند وقتیکه مسلمانان زور سلطنت را بشکستند پیش روی عثمان
صاف بود زیرا که از طرف رعایا هیچ قسم مزاحمت پیش نشد
البته حالت ایران برخلاف این بود یعنی در تحت حکومت ایران
رؤسای بزرگ بسیار بود که هر کدام بر اضلاع بزرگ و صوبه جات
وسیع مالک بودند و آنها برای سلطنت نی بلکه برای حفاظت


حکومت شخصی خود جنگ میکردند از نیجه تا فتح شدن پای تخت
بهر قدم در فارس با مسلمانان مزاحمت پیش می آمد، اما عموم
رعایا گرویدۀ مسلمانان شده بعد از فتح برای بقای حکومت
بسیار مدد میدادند .
یک سبب کلان دیگر این بود که در حلمۀ اول که مسلمانان
بر شام و عراق نمودند، در هر دو جا عرب بکثرت آباد بودند
در شام حاکم دمشق عرب غسانی و مخمی نام محکوم قیصر بودند،
در عراق خاندان لخمّی در اصل مالک ملک بودند کسری بسطوۀ خراج
چیزی میدادند این عربها اگر چه نصرانی بوده در اوّل با مسلمانان
مقابله کردند اما جذبۀ اتحاد قومی مفت رایگان نمیرود، رئیسهای
کلان عراق همه بزودی مسلمان شدند دست و بازوی مسلمانان
گردیدند. در شام نیز عربها آخر اسلام را قبول کرده از حکومت
روم آزاد شدند .
نمودارۀ فتوحات سکندر و غیره
درینجا نام سکندر و چنگیز را گرفتن بسیار بیجا است بلی شهر
این هر دو فتوحات بزرگی حاصل کرده اند اما چه بود؟ بدولت ظلم


۹
قهر، قتل عام، حال چنگیز خان بهمه معلوم است کیفیت سکندر
این است وقتیکه از حدود شام شهر صور را فتح کرد نفری آنجا
تا بسیار دقت بجمع بوده جنگ میکردند پس حکم قتل عام در داد
یکهزار سر از اهالی بدیوار باره شهر آویخت برعلاوه ۳۰ هزارنفر
از اهالی را کنیز و غلام ساخته فروخت از باشندهای قدیم
و آزوی پسندان یک نفر را هم زنده نماند همچنین در فارس
وقتیکه اصطخر را فتح کرد همه مردها را قتل نمود و دیگر بسیار بیجای کرد
که همه در احوال او مسطور است.
در بین عام مشهور است که از ظلم و ستم سلطنت
بر باد میشود و اگر غور کنیم خیلی صحیح است که ظلم بقا ندارد
چرا که سلطنت سکندر و چنگیز نیز دیر نماند اما در فتوحات فوری
ثابت است که اینچنین سفاکیها کارگر میباشد چرا تمام ملک
به بیم می افتد و دیگر چون بسیار گروه از رعایا هلاک شوند اندیشه
بغاوت و فساد باقی نمی ماند از این است که فاتحین بزرگ
مثل چنگیز بخت نصر - تیمور - نادر - همه سفاک و بیباک بودند.


۱۰
اما حضرت عمررض در فتوحات خود یک سرمو از قانون انصاف
تجاوز نکرده قتل عام کار بسیار بزرگی است کندن درختی را هم
اجازه ندادند به پیران و اولاد صغیر بالکل تعرض نمیکردند،
بدون از معرکه کارزار هیچکس بقتل نرسیده با دشمن در هیچ جا
و هیچ وقت بی عهدی و فریب نکرده اند برای افسران تاکیداً
احکام میفرستادند که فان قاتلوکم فلا تعذر واولا تمثلوا و
لا تقتلوا ولیدا - یعنی دشمنان که با شما جنگ میکنند با آنها
فریب نکنید و کسی را بینی و گوش نبرید و بچها را نکشید.
گروهی که یکبار مطیع و باز باغی میشدند از آنها دوباره اقرار
گرفته واگذار میشدند تا حدیکه عرب سوس سه بار متواتر اقرار
کرده پس گشتند با وجود آن حضرت فاروق همین قدر کرد که
ایشان را جلای وطن ساخت و جایداد ایشان را بقیمت خرید
خیبر را بجرم سازش و بغاوت اخراج نموده اراضی مقبوضه
شانرا عوض دادند و برای حکام اضلاع احکام فرمودند که
در هر جا گذر اینها بشود هر قسم اعانت برای شان برسانید

عهدنامه شد


۱۱
و اگر بکدام شهری اقامت اختیار کنند یکسال از ایشان جزیه نگیرند
کسانیکه فتوحات حیرت انگیز فاروقی را جواب دهند
که یعنی در دنیا این جور فاتح دیگر نیز گذشته باید بآنها بگویم
که آیا در دنیا یک فاتح باین احتیاط و این قید و این پابندی
و این گذشت یک وجب زمین را هم فتح کرده باشد و اگر کرده
کیست و کدامست
علاوه برین سکندر و چنگیز و غیره در هر موقع و هر جنگ
خودشان بالذات حاضر و سپه سالار بوده فوج را می جنگاندند
و آن دو فائده داشت یکی بودن فوج بدست سپه سالار
ماهر خیلی بقوت دل و ثبات شان میفزود دوم جوش فدای
آقای خود گشتن در انها پیدا میکرد
حضرت عمر رض در تمام عهد خلافت یک دفعه نیز خودش بجنگ
شریک نشده فوجها هر جا بکار مشغول بودند البته عنان همه
در دست خودشان میبود
دیگر فرق صریح این است که فتوحات سکندر وغیره
عمر رض (۲)


۱۴
مثل باران (ثور) گذری و بی‌ثبات بوده و یکدفعه بشدت باریده
و رفته است و نتوانستند در ممالک مفتوحۀ خودشان نظم و نسقی
قائم نمایند بر خلاف در فتوحات فاروقی آنقدر استواری است
که با آنکه از عهد آن تا حال ۱۳۰۰ سال گذشته هنوز در قبضۀ
اسلام است و در عهد خود حضرت عمررض هر قسم نظم و نسق دران ممالک
قایم شد .

اختصاص
حضرت عمر رض
در فتوحات
جواب سؤاال آخر موافق رای عموم این است که خلیفه
چندان تخصیص بفتوحات نداشت بلکه جوش آنوقت
و رسوخ عزم، ضامن فتوحات بود، اما به نزدیک من صحیح نیست
در زمانۀ حضرت عثمانرض و حضرت علیرض نیز همین مسلمانان بودند چه نتیجه
بخشید؟ بلی جوش و اثر قوت برقی دارند اما این قوت وقتی کار میدهد
که کار فرما نیز دارای همان زور و قوت باشد، قیاس و استدلال
چندان ضرور نیست خود واقعات فیصله میکند، از تفصیل فتوحات
معلوم می شود که تمام افواج مثل آله باشارۀ حضرت عمررض حرکت
میکردند، هر نظم و نسق که در فوج بود همه خاص از دولت سیاست
خلیفه ثانی بود (م)


۱۳
و تدبیر او بود، اگر بر بیانات آتی این کتاب مرور نموده بتفصیل
به بینید که حضرت عمر رض ترتیب فوج، مشق نظام، تعمیر چونیهای
فوجی، پرداخت اسپها، حفاظت قلعها، تعیین حمله ها به لحاظ
گرمی و سردی، نقل و حرکت فوج، انتظام اخبار نویسی، انتخاب
افسران فوجی، استعمال آلات قلعه شکنی، و نیز دیگر امور متعلقه
باین فن را از خود ایجاد کرده و بقوۀ فوق العاده همه اینها را
قوام بخشیده خود فیصله خواهید کرد که بجز فاروق اعظم هیچکس مرد
این کار نبود .
در فتوحات عراق حقیقۀً خود حضرت عمر رض وظیفۀ سپه سالاری را
انجام میداد، وقتیکه فوج از مدینه روانه میشد یک یک منزل
بلکه راه را نیز خود معین میگردانید و موافق آن احکام تحریری میفرستاد
وقتیکه فوج نزدیک بقادسیه رسید نقشه آنجا را خواسته موافق آن
هدایات راجع بترتیب وصف آرائی فوج فرستاد، هر قدر
افسر که بکار مامور شد خاص بحکم او بود .
اگر واقعات عراق را بتفصیل در تاریخ طبری ببینید برای شما آشکار خواهد شد
خلیفه شمشیر بدست (۲)


۱۴
که یک سپه سالار بزرگ از راه دور تمام قشون را بجنگ
سوق نموده و هر مظفریتی که حاصل شده باشارات خود او بوده.
در تمام این واقعات که ده سال طول داشت دو موقع
بسیار خطرناک بود یکی جنگ نهاوند و دران ایرانیان نقیب ها
بصوبجات فارس فرستاده بتمام ملک آتش فتنه برافروختند
و لکها فوج مهیا کرده بطرف مسلمانان هجوم آوردند
دوم وقتی که قیصر روم به اعانت اهالی جزیره، دوباره
بر حمص لشکر کشید انجام این دو معرکه بمحض حسن تدبیر حضرت عمر رض
بود چنانچه از یک طرف طوفان بلند شده را فرونشاند و از دیگر
طرف پرنچهای کوه گرا را پراکنده تکه تکه نمود تفصیل این واقعات را
در حصه اول نوشته ام .
بعد از تفصیل واقعات این دعوا صاف ثابت میشود
که از وقت ظهور تاریخ بروی دنیا تا امروز هیچ شخص مثل حضرت عمر
رضی الله عنه فاتح و کشورستان نگذشته .


۱۵
نظام حکومت
بنیاد خلافت یا حکومت اگرچه در عهد ابوبکر صدیق رضی الله عنه بر پا شده اما نظام آن در عهد فاروق اعظم شروع گردید. بلی در دو سال خلافت حضرت ابوبکر صدیق رض بسیار مهمات فیصله شده یعنی از داخله کار مرتدین عرب انجام و از خارجه امر فتوحات آغاز نمود، مگر نه حکومت نظام خاصی گرفت و نه اینقدر زمانۀ مختصر برای آن کافی بود، حضرت عمر رض از یک طرف فتوحات را به درهم شکستن سلطنتهای بزرگ قیصر و کسری و الحاق آنها با عرب وسعتی داد و از طرف دیگر نظام حکومت و سلطنت را قائم و آنقدر ترقی داد که تا حین وفات او شعبه های مختلف حکومت همه بوجود آمد .
پیش از تفصیل قواعد و آئین حکومت لازم است بیان کنیم که ترکیب و ساخت آن چگونه بود؟ یعنی شخصی بود؟ یا جمهوری؟ اگرچه بلحاظ تمدن عرب در انوقت نمیتوان گفت که خلافت حضرت عمر رض


۱۶
جمهوری بود یا شخصی، اما درین موقع محض ایقعدر تفتیش کافی است
که آیا طرز حکومت به جمهوری مناسبت داشت یا به شخصی، یعنی
میلان سلطنت بر اختیارات ذاتی بود یا بر رای عام .
موازنه سلطنت
شخصی و
جمهوری
بزرگترین امتیازیکه در بین حکومت جمهوری و شخصی است
همین مداخله عدم مداخله عوام است در ان یعنی هر قدر حق مداخلت
رعایا در حکومت بیشتر حاصل شود همانقدر عنصر جمهوریت
در ان زیاد خواهد شد، تا جائیکه حد انتهای سلطنت جمهوری
این است که اختیارات ذاتی مسند نشین حکومت بالکل نباشد،
محض یکی از اعضای هئیت کار پردازان حساب میشود، برخلاف،
مدار سلطنت شخصی بر یک شخص بوده و خواه مخواه سلطنت شخصی
منتج نتائج ذیل میگردد .
(۱) بجای آنکه از قابلیتهای تمام اشخاص قابل ملک کار بگیرند
امور مملکت داری محض بقرار عقل و تدبیر چند نفر
از ارکان سلطنت جریان می یابد .
(۲) بجز عده از کار داران دیگر نفری را در اداره ملکی هیچ سروکار نیست


۱۷
نبوده و از بیجهته قوت و قابلیت اداره اکثر افراد رفته رفته
معدوم میشود .
(۳) حقوق مختصه جماعتها و فرقه های مختلف خوب حفاظت نمیشود
چرا که ارباب همان حقوق را در اداره سلطنت دخلی نبوده
و کسانی که داخلند چندان پروای حقوق غیر ندارند ومثل
خود ارباب حقوق بآن نمی پردازند .
و چون بجز از چند نفر ارکان سلطنت دیگری را در کارهای
قومی و ملکی مجال دخل نمیباشد، مذاق سرانجام امور قومی رفته رفته
معدوم شده بجز از اغراض شخصی چیزی نمی ماند .
این نتائج از لوازم سلطنت شخصی است و گاهی از ان
منفک نمی شود، برخلاف سلطنت جمهوری را نتائج بر عکس آن است
بنابرین از نتایج سلطنت معلوم می شود که شخصی بوده یا جمهوری
گمان نکنند که طریقه جمهوریت مذاق فطری عرب بوده
و ازینجهته حکومتی که در عرب قائم میشد خواه نخواه جمهوری میشد مدتی
در عرب سه حکومت وسیع که عبارت از لخمی و حمیری


۱۸
و غسانی موجود و هر سه شخصی بودند، البته سردار قبیله را باصول
جمهوری انتخاب میکردند اما کدام قسم حکومت ملکی برای او
حاصل نبود، بلکه بحیثیت سپه سالار و قاضی می بود، خلافت
ابوبکر نیز این بحث را فیصله نکرد انتخاب او بکثرت رای شد
اما یک کار روائی فوری بود چنانچه حضرت عمر فرمود-
فلا يغترن امرء ان يقول انما كانت بيعة ابى بكر فلتة و
تمت الا وانها قد كانت كذلك لكن الله وقى شرها-
حکومتهای اطراف و جوانب حضرت عمر نیز کی جمهوری نبودی
ایران از ابتدا این مذاق نداشت، البته روم در کدام زمانه
بدین شرف ممتاز بود، اما از عهد حضرت عمر بسیار پیشتر
در انجا حکومت شخصی قائم گشته چنانکه در عهد او بالکل یک سلطنت
جابرانه خود مختاری شده بود، غرض که حضرت عمر حکومت
جمهوری را وقتی بنیاد نهاد که هیچ نمونه و مثالی از ان نبود
اگر چه بمقتضای وقت تمام اصول و فروع آنرا مرتب نتوانستند
باز هم چیزهائی که روح حکومت جمهوری است همه بوجود آمد


مجلس شوریٰ که اصل الاصول آنست افتاد یافت وقتیکه مجلس شوریٰ
کدام انتظام پیش میشد همیشه مجلس ارباب شوریٰ منعقد
میگردید هیچ امر بغیر از مشوره و کثرت رای بعمل نمی آمد ارکان عظام
مجلس مرکب از مهاجر و انصار بود که در آنوقت همین دو گروه مقتدای
قوم و گویا تمام عرب ایشان را بقایم مقامی خودها تسلیم کرده بودند
انصار نیز دو قبیله بود اوس و خزرج از نفری هر دو قبیله
در مجلس شوری اشتراک داشت، اگر چه بنده نام تمام ارکان
شوری را گرفته نمیتواند باز هم اینقدر معلوم است که حضرت
عثمان رض ـ حضرت علی رض ـ عبدالرحمن ابن عوف رض ـ معاذ ابن جبل رض
ابی ابن کعب رض ـ زید ابن ثابت رض ـ از هیئت این مجلس بودند
طریقه انعقاد مجلس شوریٰ این بود که اول منادی ندا میکرد طرز انعقاد
که الصلوة جامعة ـ یعنی تمام مردم برای نماز جمع شوند وقتیکه مجالس شوریٰ
مردم جمع میشدند حضرت عمر رض در مسجد نبویٰ رفته دور کعت نماز
ادا میکرد و بر منبر بر آمده خطبه میخواند و بعد بحث در مدعا می نمود.
در کارهای معمولی روزمره فیصله این مجلس را کافی میدانست هیئت مجلس
شوریٰ


۲۰

اما در امر مهم از مهاجر و انصار اجلاس عام می شد و با تفاق همه
آن امر طی می گشت مثلاً وقتیکه شام و عراق فتح شد و بعضی
اصحاب اصرار داشتند که تمام ممالک مفتوحه را در مجاهد و فوج
دهند، یک مجلس بسیار کلان منعقد شد درین مجلس علاوه بر انکه
از تمام قدمای مهاجر و انصار نفری عام جمع بود، ده سردار بزرگ
ممتاز تمام قوم پنج سردار از قبیلهٔ اوس و پنج از قبیلهٔ خزرج
نیز شمول داشتند این مجلس چند روز امتداد یافت هر کس
با نهایت بیباکی و آزادی تقریر کرده میتوانست، در نیموقح
حضرت عمر (رض) تقریر هاکرد و اند بعض فقرات برجسته آنرا نقل میکنم
تا ازان حقیقت منصب خلافت و اختیارات خلیفه وقت اندازه شود
انی لم ازعجکم لها لان تشرکوافی امانتی فیما حملت من امورکم
فانی واحد کاحد کم، ولست ارید ان تتبعوا هذا الذی هوای
وقتیکه در س ۲۱ معرکه سخت نها و ند پیش آمد و عجم با نقد
سرو سامان آماده شد و ضرورت افتاد که خود خلیفه بنفس نفیس
باین مهم برآید بسیار مجلس بزرگی از شوری منعقد گردید، حضرت عثمان (رض)


۲۱

طلحه ابن عبد الله، زبیر ابن العوام، عبدالرحمن ابن عوف بار بار
ایستاده شده تقریرها کردند و گفتند رفتن آنجناب در موقع جنگ
مناسب نمی نماید پس ازان حضرت علی کرم الله وجهه ایستاده
شده قول آنها را تائید نمود غرض بکثرت رای این سخن فیصله شد
که خود حضرت عمر رض در موقع جنگ تشریف فرما نشوند
همچنین تنخواه فوج و ترتیب دفتر و تقرر عمال و آزادی تجارت
اقوام غیر و تشخیص محصول آن و دیگر این قسم معاملات بسیار است
که همه در مجلس شوری عرض و انفصال می یافت قطع و فصل
این امور بقرار مجلس شوری و تقریرهای ارکان مجلس همه در تواریخ
بتصریح مذکور است .
انعقاد مجلس شوری و مشورت اهل رای بقسم استحسان
و تبرع نبود بلکه حضرت عمر رض در مواقع مختلف آشکار فرموده که خلافت
بدون از مشوره جائز نیست و الفاظ خاص آنحضرت رض این است
لا خلا فة الا عن مشورة .
اجلاس مجلس شوری اکثر در مهم های خاصی واقع میشد


۲۲
علاوه برین یک مجلس دیگر بود و دران از انتظامات و ضروریات
روزمره گفتگو میکردند این مجلس همیشه در مسجد نبوی منعقد میشد
اعضای این مجلس خاص از مهاجرین صحابه بود و درین مجلس
خبرهای روزمره صوبجات و اضلاع را که دربار خلافت میرسید
حضرت عمر بیان کرده در امر بحث طلب از انها استصواب
میطلبید مسئله تقرر جزیه مجوسیان اول درین مجلس پیش شد
بلاذری مورخ حال این مجلس را در یک تذکره ضمنی باین الفاظ نوشته
كان للمهاجرين مجلس في المسجد فكان عمر يجلس معهم فيه ويحدثهم
عما ينتهى اليه من امر الافاق فقال يوما ما ادرى كيف اصنع بالمجوس
علاوه بر ارکان مجلس شوری عوام رعایا نیز در اداره امور
مداخلت داشتند حکام صوبجات و اضلاع اکثر بقراء دائی
رعایا مقرر میشد بلکه در بعضی اوقات طریقه انتخاب بعمل می آمد
اوقتی که برای کوفه بصره و شام عمال خراج مقرر میکردند انحضرت
بهرسه صوبه احکام فرستاد که رعایای آنموضع بخیال خود یک یک شخص
را که نزدیک تمام اهالی دیانت دار و قابل باشد انتخاب دروانه کنند


۲۳
چنانچہ اہالی کوفہ عثمان ابن فرقد و از بصرہ حجاج ابن علاط و از
شام معن ابن یزید را انتخاب کرده فرستادند و حضرت عمر رض
ہر سہ را بجایهایہا حاکم مقرر کردند قاضی ابو یوسف اینواقعه را
بدین الفاظ بیان کرده
کتب عمر بن الخطاب الى اهل الكوفة يبعثون اليه رجلا من اخيرهم
و صلحهم والى اهل البصرة كذلك والى الشام كذلك قال فبعث اليه
اهل الكوفة عثمان بن فرقد و بعث اليه اهل الشام معن بن یزید و
بعث اليه اهل البصرة الحجاج بن علاط كلهم سلمیون قال فاستعمل
كل واحد منهم على خراج ارضه
سعد ابن ابی وقاص با آنکه صحابی بسیار بلند مرتبہ و فاتح
پایتخت نوشیروان بود و حضرت عمررض او را برکوفه حاکم ساخت
وقتیکہ مردم بوه شکایت کرد او را معزول گردانید.
از اصول کلان حکومت جمہوری است که هر شخص را برای
حفاظت حقوق و اغراض خودش اختیار کامل میدهند در حکومت
و خلافت حضرت عمر رض برای هر شخص این موقع به بسیار آزادی حاصل بود


۲۴
مردم بر علانیه اظهار حقوق خود را میکردند و از اضلاع تقریباً هر سال سفارتهامی آمدند که آنرا وفد میگفتند و مقصد خاص وفد این بود که در بار خلافت را از حالات و شکایات خود اطلاع داده دادری بخواهند خود حضرت عمررض بار بار در مواقع مختلف ازین حق اعلان کرده تا حدیکه خاص از برای این در مجمع عام خطبه خوانده و در فرانین تصریح میکرد یکبار تمام عمال سلطنت را در مجمع عام حج طلب و بآنها اعلان نمود تفصیل این پوره در بیان عمال می آید.

زیور اصلی حکومت جمهوری این است که پادشاه در تقسیم حقوق با مردم عام مساوی و برابر باشد یعنی از اثر کدام قانون مستثنی نباشد از آمدنی ملک بیش از مایحتاج ضروری نگیرد در معاشرت عام بهیچ لحاظ حیثیت حاکمانه او نباشد اختیارات او محدود باشد هر شخص را بروحق نکته چینی حاصل بود تمام این امورات در خلافت حضرت عمررض بدرجه رسیده بود که زیاده بآن ممکن نیست هر چه شده بود از حالت کار کنی حضرت عمررض شده بود در مواقع متعدد اظهار داشتند که بلحاظ حکومت مرا هیچ حیثیتی نیست

مساوات خلیفه با عموم در حقوق


۲۵
و اختیاری ندارم، در یک موقع تقریری راجع باین مقاصد نموده اند
که بعض فقرات آن لایق نوشتن است :
انما انا و مالكم كولى اليتيم ان استغنيت مرا در مال شما و یعنی در بیت المال بمقدد حق است
استعقفت وان افتقرت اکلت بالمعروف که ولی یتیم را است در مال او اگر دارنده باشم چیزی
لكم على ايها الناس خصال فخذونی اگر فقیر شوم بقدر حکم قرآن میخورم ای مردمان شمارا
بها۔ لکم علی ان لا اجتبی شیئا من بر من حقوقهای متعد دست که می توانید بمطالبه حقوق
خراجكم ولا مما افاء الله علیكم الامن مرا بگیرید یکی اینکه چیزی از مال شما برای خود نگیرم
وجهه ولكم على اذا وقع في يدی کان لا و نه از غنایم که خدایتعالی برای شما داده مگر بقدر حق خور
یخرج منی الا في حقه ولكم علیَّ و بر من است که مالیه شما را که بدست من برسد
ان ازید فی اعطیا تکم واسد ثغورکم بیجا خرج نکنم و برمن است که جیره روزیه شما را زیادت
ولكم على ان لا القيکم فی المهالك بیت المال زیادکنم دثور شما محکم کنم و شمار در ملک میندازم
شخصی در یک موقع چند بار حضرت عُمر را مخاطب کرده گفت اتق الله یا عمر
یعنی ای عُمر از خدا بترس، یکی از حاضرین او را منع کرده گفت بس است
بسیار شد. حضرت عُمر فرمود بگذار که بگوید اگر این گروه نگویند هیچ خیر است
و ما قبول نمیکنیم، ظهور همچنین سخنها ازین بود که حدود اختیارات حکومت


۲۶
و خلافت بتمام مردم ظاهر و آشکارا شده و تصور شوکت و اقتدار شخصی
از دلها رفته بود. تقریر معاذ ابن جبل در سفارت روم راجع بخلافت
حضرت عمر حقیقتهً تصویر اصلی حکومت جمهوری است و امروزه روز
نیز حقیقت حکومت جمهوری را هیچکس ازینواضح تر و صحیح تر بیان کرده نمیتواند.
بعد از بیان نوعیت حکومت میخواهم به نظام حکومت
حضرت عمر توجه شود .
در نظم و نسق حکومت مقدم این است که وجوه تمام صیغه های
مختلف منتظم و ممتاز و از هم جدا باشند دلیل بزرگ بر ترقی تمدن
همین است در آغاز تمدن فیصله شده بود که یک خانه برای تمام
ضروریات کافیست ازان بعد هر قدر تمدن زیاده شده رفت
تعداد خانه ها بیشتر شد مثلاً خانه نان خوری، خانه خواب، خانه ملاقات،
خانه خواندن و نوشتن، و دیگر ضروریات حال سلطنت بالکل همین است
ابتدای تمدن که صیغه های کار بهم آمیخته بود حاکم صوبه در وقت جنگ
سپه سالار و در انفصال دعوی قاضی و در تعزیر جرایم پولیس میشد،
هر قدر تمدن ترقی کرد هر صیغه علیحده قایم و افسر جداگانه بران مقرر شد


۲۷

از حکومت انگریز صد سال گذشته هنوز اختیارات تا امروز مخلوط است
یعنی کلکٹر ضلع هم مالیه را وصول میکند و هم مقدمات را فیصله میدهد
و در اضلاع غیر قانون (یعنی خارج از قانون) خیلی بیشتر
خلط مبحث است از غرائب کارگذاریهای حضرت عمر رض
یکی اینست که با آنکه در انوقت تمدن عرب در حالت نهایت
ابتدائی و از آغاز سلسله حکومت محض چند سال گذشته باز هم
آنجناب بسیاری از شعبهای مخلوط را از هم جدا و محکمه های جداگانه
قایم کردند چنانچه تمام آن شعبها را بتفصیل مینویسم .
تقسیم ملک
صوبجات و اضلاع عهده داران ملکی
سلسله ابتدائی نظام حکومت که بران تمام انتظامات متفرع است
تقسیم ملک است بر حصه های مختلف که ازان برصوبه و ضلع
و پرگنه تعبیر می شود در اسلام اول شخصی که بنیاد این تقسیم
گذاشت حضرت عمر رض است حدود آنرا موافق بآنزمانه نهایت


۲۸
بموزونی و تناسب قایم نمود. تمام مؤرخین تصریح کرده اند که
آنجناب ممالک مقبوضه را بر هشت صوبه تقسیم نمود مکه - مدینه منوره
شام - جزیره - بصره - کوفه - مصر - فلسطین - مؤرخ یعقوبی بجای هشت
هفت صوبه نوشته و میگوید این انتظام را حضرت عمر رض در سنه ۲۰
نمود، بیانی که مؤرخین نموده اند اگر چه حقیقهٔ صحیح اما مجمل است تفصیل
آن ضروریباشد. اگر وسعت فتوحات فاروقی را لحاظ کنیم
این هشت ضلعه کفیل نمیشود. چرا که فارس - خوزستان - کرمان
وغیره نیز از صوبهای اخیر و دارای حیثیت اند .
اصل این است ممالک مفتوحه که پیش از فتح تقسیم شده
یا بعضی مقامات صوبه و ضلعہ بود اکثر آن جا ها را حضرت عمر رض
بهمانقرار گذاشت ازینجهته مؤرخین نام آنرا نگرفتند البته ذکر صوبهائی
که خود حضرت عمر رض قائم کرد ضرور و تعداد آنها همین هشت صوبه بود
این امر نیز بلحاظ اغلبیست صحیح است وگرنه از تصریحات تاریخی
ثابت است که حضرت عمر رض در تقسیمات سابقهٔ ملک نیز تصرفات
کرده اند فلسطین بسابق یک صوبه حساب و دران ده ضلع شامل بود


۲۹
در سنه ۱۵ وقتیکه حضرت عمر خود بفلسطین رفته معاهده نامه امن نوشتند
این صوبه را دو حصه کرده ایلیا را صدر حصه اول و رمله را صدر حصه دوم
قرار دادند در یک صوبه علقمه ابن حکیم و در دیگری علقمه ابن مجزز را
مقرر کردند - احوال مصر باین معلوم نیست که پیشتر از فتح چگونه بود
اما حضرت عمر او را بر دو صوبه تقسیم کرد حصه بالا را که عرب صعید
میگفتند و دارای ۲۰ ضلع بود یک صوبه تنها قرار داده که عبدالله
ابن سعد ابن ابی سرح را بران حاکم ساخت در حصه پایان که
شامل ۵ اضلاع بود یک افسر دیگر معین کرد و عمر و ابن العاص دران
بطور نائب الحکومه بود .
در فارس وغیره چونکه حضرت عمر تقریباً تمام انتظامات نوشیروانی را
بحال ماند بنا برین همین قدر کافی است که گوئیم این ممالک
در عهد نوشیروان بر چند حصه منقسم بود .
مؤرخ یعقوبی نوشته که سلطنت نوشیروان علاوه
بر عراق برسه حصه بزرگ منقسم بود .
خراسان اضلاع آن این است : نیشاپور - هرات


۳۰
مرو - و مرورود - فاریاب - طالقان - بلخ - بخارا - بادغیس -
باورد - غرجستان - طوس - سرخس - جرجان
آذربایجان اضلاع آن این است : طبرستان - ری
قزوین - زنجان - قم - اصفهان - همدان - نهاوند - دینور -
حلوان - ماسبندان - مهرجان - قذق - شهر زور - صامغان
ازرنجان .
فارس اضلاعش این است : اصطخر - شیراز - نوبندجان
جور - کازرون - فسا - دارابجرد - اردشیر خره - سابور - اهواز
جندیسابور - سوس - نهرتیری - مناذر - تستر - ایذج - رام هرمز -
درصوبجات عهده داران بزرگ قرار ذیل مقرر می شدند
والی یعنی حاکم صوبہ - کاتب یعنی مدیر تحریر - کاتب دیوان یعنے
مدیر محاسبۂ حربیّہ - صاحب الخراج یعنی مستوفی - صاحب احداث
یعنی قوماندان - صاحب بیت المال یعنی مدیر خزانه - قاضی یعنی
صدر الصدور ومنصف - چنانچه در کوفه عمار ابن یاسر، والی، عثمان
ابن حنیف مستوفی - عبد الله ابن مسعود مدیر خزانه، شریح قاضی
افسر صوبها


۳۱
عبدالله ابن خلف الخزاعی مدیر محاسبه حربیه بود.
در هر صوبه یک افسر فوجی نیز میبود اما در اکثر اوقات عامل
صوبه برین خدمت مامور میشد. قرار معلومات من اداره پولیس نیز
از هر جا علیحده نبود بلکه مستوفی یا عامل اینخدمت را انجام میداد
مثلاً عمار ابن یاسر وقتی که حاکم کوفه بود کار پولیس نیز باو محول بود
در بحرین قدامه ابن مظعون هم مستوفی و هم قوماندان بود. مصاحبان
والی بتعداد کافی ومستقل مقرر میشد و سرکرده آن از طرف
دربار خلافت مامور میگردید وقتیکه عمار را برای حکومت کوفه میفرستاد
ده نفر اشخاص معزز همراه او مقرر کرد که یکی قرط خزرجی بود. مدیر تحریر
قابل و در تقریر و تحریر یکتا میبود. ابوموسی اشعری که نایب الحکومه
بصره بود مدیر تحریر او زیاد ابن سمیه بود که در فصاحت و بلاغت او
خود حضرت عمر حیران بود. عمرو ابن العاص میگفت اگر این
نوجوان از نسل قریش می بود تمام عرب زیر علم او می آمدند.
در اضلاع نیز عامل، و مدیر خزانه، و قاضی و غیره مقرر
و همه در تحت نائب الحکومه کار میکردند. در پرگنهها محض تحصیلدار


۳۲
مقرر و عمله با او میبودند .
بعد از تقسیم اضلاع وصوبجات چیزی که از همه مقدمتر است
انتخاب عهده داران ملکی و تاسیس دستورالعمل شان است
هر قدر فرمانروا بیدار مغز و قانون مکمل باشد وقتیکه اعضای حکومت
و عهده داران ملکی لایق و قابل و راستباز و متدین نباشند
و بهشیاری از ینها کار نگیرند گاهی ملک ترقی پیدا کرده نمیتواند
درین باب آنچه حضرت عمر بتدبیر و سیاست و نکته رسی خود کار گرفته
انصاف این است که اگر تاریخ عالم ورق ورق شود نظیر دریافت
نمیشود درین مرحله این امر خیلی مدد رسانده که طبیعت او از
ابتدا جوهر شناس واقع شده بود یعنی هر قابلیتی که بشخصی می بود
بکنه آن میرسید. علاوه برین بهمه اشخاص لایق وطن واقفیت
بهمرسانده بود، حقیقةً هر شخص را که بکاری مقرر میکرد دیگری بهتر ازو
برای انجام همان کار پیدا نمی شد، در عرب چهار کس را دهاة العرب
میگفتند در فن سیاست و تدبیر شریک نداشتند یعنی امیر معاویة
عمرو ابن العاص ـ مغیره ابن شعبه ـ زیاد ابن سمیه حضرت عمر رض


۳۳
بجزه زیاد هر سه نفر را عهده‌های کلان کلان ملکی داد و چون اشخاص
صاحب ادعا بودند طوری آنها را بزیر نگرانی گرفت که گاهی هیچ قسم
خودسری نکردند، زیاد در عهد آنجناب نوجوان شانزده ساله بود
از پخته او را عهده بزرگ نداد بنابر استعداد و قابلیت او
برای ابو موسی اشعری نوشت که در کارو بار حکومت او را مشیر مقرر کند
در فن حرب عمرو معدیکرب و طلیحه ابن خالد نهایت ممتاز بودند اما
در تدبیر و سیاست چندان بلد نبودند حضرت عمر این هر دو را
ماتحتی نعمان ابن مقرن برای فتوحات عراق مامور فرمود و برای
نعمان نوشت که آنها را بملک کارداری ندهد چرا که هر کس فن خود را
خوب میداند. عبدالله ابن ارقم یک صحابی معزز بود یکبار بحضور
حضرت رسول مکتوبی جواب طلب آمد آنجناب فرمودند جواب
این را که می نویسد؟ عبدالله ابن ارقم عرض کرد که ”من“ این را گفته
بخیال خود جوابی نوشت و بحضور آنحضرت خواند بسیار پسند شد
و حضرت عمر حاضر بود و قابلیت او را بخاطر داشت علامه ابن الاثیر
وغیره نوشته اند که این فکر بخاطرش می بود تا در عهد خلافت خود


۳۴
او را مدیر تحریر مقرر کرد - در مهم بزرگ باق مجلس شورای عام قائم و حضرت عمریض
رأی خواست که برای این مهم که فرستاده شود ؟ همه باتفاق گفتند
خود شما قابلیت هر کسی را خوب میدانید هرکدام ما را چنانچه شما
اندازه کردید کسی نکرده و چون حضرت عمریض نعمان ابن مقرن را
یاد کردند همه یکزبان گفتند این انتخاب بسیار بجاست»
عمار ابن یاسر صحابه بلند مرتبه و در زهد و تقوی بینظیر بود اما بتدبیر
و سیاست آشنا نبود بنا بر قبولیت عام و بعض مصلحتها ی دیگر
اور ا بکوفه حاکم مقرر کرد و چون از عهده آن برنیامد معزولش ساخته
طرفداران اور ا تنبیهاً فرمود که عمار برای اینکار موزون نبود باین قسم
صد ها مثال است که استقصار نمی شود . اگر کسی شوق داشته باشد
بکتاب رجال عرب که تمام اشخاص لائق را بیان میکند به بیند
که حضرت عمریض این پرزه ها ر ا در ماشین حکومت بچه جایهای
مناسب نصب نموده .
باز هم اینقدر کار کلانر ا بعهده یک شخص نمیخو است بگذارد
از نیجهة حضرت عمریض مجلس شوری منعقد کرده صحابه را مخاطب نموده گفت


۳۵

"اگر حال مردم مرا در ندهند شما چه خواهید کرد؟ حضرت ابو عبیده رض
گفت من بانجناب مدد میدهم" اما در انوقت کارداری را خلاف
زهد و تقوی میدانستند چنانچه حضرت ابو عبیده فرمود ای عمر رض
تو اصحاب رسول الله را بدنیا آلوده کردی- حضرت عمررض فرمود که من
ازین بزرگان مدد نگیرم از که بگیرم" ابو عبیده گفت اگر چنین است
تنخواه بسیار مقرر کنید که مردم بطرف خیانت مائل نشوند. غرض
حضرت عمررض بمشوره و رای مردم بسیار با دیانت را انتخاب نموده
کارهای ملکی را بآنها می سپرد و برای خدمات بسیار مهم شخص
از مجلس شورای عام منتخب میگردید هرکرا تمام ارکان مجلس شوری
انتخاب میکرد بهمان شخص بهمان خدمت مامور میشد چنانچه مقرری
عثمان ابن حنیف باین طریقه شد. بعض اوقات برای مردم
صوبه یا ضلعها فرمان میفرستاد که در بین شما شخصی که از همه بیشتر
دیانت دار و قابل باشد انتخاب کرده روانه دارید و شخص منتخب را
بهمان ضلع عامل میفرمود عثمان ابن فرقد و معن ابن یزید و مجله ابن حلاط
موافق این قاعده مقرر شدند چنانچه تفصیل این را پیشتر نوشته ام.

مجلس شوری
در خصوص مقرری
عهده داران


۳۶
وقتی دیگر این بود که مردم پسند نداشتند عوض خدمت تنخواه بگیرند
بلکه خلاف زهد و تقوی میدانستند بعینه باینطرح است که اگر امروز
واعظان مقدس را گویند خدمتی باقاعده انجام داده تنخواه بگیرید
خیلی برایشان ناگوار می آید ولی بنام (نذرونیاز) هر قدر مبلغی که
بدست شان بیاید از ان پرهیز نمیکنند- در عهد حضرت عمر رض
نیز بسیار مردم بهمین خیال بودند تا خلاف اصول تمدن و نظام بود
حضرت عمر رض بسیار کوشش این خیال را رفع کرد تنخواها مقرر فرمود
در یک موقع حضرت ابو عبیده رض که صحابی مشهور و سپه سالار است
از گرفتن حق الخدمت انکار کرد حضرت عمر رض او را به بسیار سختی رضا ساخت
حکیم ابن حزام بجر خود هم گرفتن روزینه یا وظیفه را بر خود گوارا نساخت
اگر چه حضرت عمر رض چند بار اصرار نمود .
شخصی که عامل مقرر میشد او را فرمانی میداد و در آن مأموریت
و اختیارات و تفصیل فرایض خدمت او را به شهادت جمع کثیر
از مهاجرین و انصاری نوشت وقتیکه عامل بجای مقر خود میرسید
اوّل تمام مردم همانجا را جمع کرده فرمان را میخواند تا همه از تقرر و حدود


۳۷
اختیارات و فرائض خدمت او واقف میگشتند اگر از
اختیارات خود یک قدم تجاوز میکرد رعایا را موقع گرفت دست میداد
حضرت عمر بسیار اهتمام داشت که از جز و جرء فرائض عاملان خود
واقف باشد و درینخصوص بارها در مواقع مختلف خطبه ها خوانده اند
وقتی در مجمع عام خطبه خوانده عاملان را مخاطب باین الفاظ نمودند .
الا واني لم ابعثكم امراء و لاجبارین ولکن آگاه باشید که من شما را امیر سخت گیر
بعثتكم ائمة الهدی یهتدی بكم فادوا علیے مقر کرده نفرستاده ام بلکه امام ساخته فرستادم کماکم
المسلمين حقوقهم و لا تضربو هم فتذلهم مردم شما را پيروي کنند و شما حقوق مسلمانانرا ادا كنيد
و لا تحمدوهم فتفتنوهم ولا تغلقوا آنها را لت و کوب نکنید که ذلیل شوند و تعریف بیجا نکنید
الابواب دونهم فياكل قويهم ضعیفهم تا بغلطی نیفتند و برای شان دروازه خود را نبندید
ولا تستاثروا عليهم فتظلموهم تا قويا ضعیفانرا نخورند و خود را بهیچ سخن بر آنها ترجیح مدهیمه ظلم شبا
وقتیکه شخصی را بجائی عامل مقرر میکرد بحضور جمعی از صحابه رض
فرمان مقرری او را عنایت میکرد و ایشان را برو شاهد میگرفت
و مقصدش این بود کلیات و فرائض خدمت شخص مامور اعلان
و آشکار شود .


۴۸

در چه باب از هر عامل عهد نامه میگرفتند که بر اسپ ترکی سوار نشود
از عاملان جامههای نازک نپوشد. و آرد بیخته نخورد. در بان بدروازه مقرر نکند
عهد میگرفت
برای ارباب حاجت دروازه را مدام واز بماند. این شروط اکثر
در فرمان مقرری درج و در محضر عام خوانده همه را می شنواندند.

فهرست وقتیکه کدام عامل مقرر میشد مال و ثروت موجوده اورا جزواً جزواً
مال اسباب سیاه مفصل می نمود و در حضور خود نگه میداشت تا اگر در ثروتش افزونی بیبا بید
عاملان
مؤاخذه‌اش میگردد یکبار اکثر عاملان باین بلا مبتلا شدند خالد بن صق حضرت عمر رابدی اشعار
اطلاع داد و او جزو مال سیاه کردگی ایشان را جائزه داده
مابقی را نیم و داخل بیت المال گردانید. بعضی از اشعار خالد که دران
نام عمال بالتفصیل ذکر شده این است.
ابلغ امیرالمؤمنین رسالة فانت امین الله فی المال والامر
فلاتدعن اهل الرساتيق والقرى يسيفون مال الله في الادمالوفر
فارسل الى الحجاج فاعرف حسابه وارسل الى جزو وارسل الى بشر
ولا تنسين النافعين كليهما ولا ابن غلاب من سراة بني نصر
وما عاصم منها بصفر عيابه وذاك الذي فى السوق مولى بني بدر


۳۹

و شب لا فصله المال و ابن محدث   فقد كان فی اهل الرساتيق ذاذکر
تؤوب اذا أبوا و تغزو اذا غزوا   فانی لهم وفر ولسنا اولی وفر
اذا التاجر الداری جاء بتجارة   من المسك راحت فی مفارقهم تجری
تمام عمال را حکم نمود که هر سال در موسم حج حاضر شوند مردم
تمام اطراف نیز بتقریب حج حاضری بودند حضرت عمر رض برخاسته
اعلان میفرمود هر که از کدام عامل شکایتی داشته باشد پیش کند
چنانچه ذره ذره شکایتها را عرض میکردند و داد تحقیق و تدارک میفرمود
یک دفعه حضرت عمر رض در مجمع بسیار کلانی خطبه خواند که ای صاحبان
عمالی را که مقرر کرده میفرستم برای این نمیفرستم که شما را سیلی بزنند
یا مال شما را بگیرند، بلکه برای این میفرستم که طریقة رسول الله صلعم
بشما بیاموزانند، اگر کدام عامل خلاف کرده باشد بگوئید از او انتقام بگیرم
عمرو عاص که نائب الحکومۀ مصر بود برخاسته گفت که اگر کدام
عامل برای تادیب کسی را بزند او را نیز سزا میدهید؟ حضرت عمر رض
فرمود بخدائیکه جانس به ید اوست که ضرور سزا میدهم چرا که من خود
رسول الله صلعم دیده ام که اینچنین میکرد، خبر باشید مسلمانان را نزنید


۴۰

که ذلیل می‌شوند حقوق شان را تلف نکنید ورنه بکفران نعمت مجبور میشوید
یک دفعه برحسب معمول تمام عمال حاضر بودند شخصی برخاسته
گفت که عامل شما مرا بدون تقصیر صد تازیانه زده حضرت عمر رض
آن دادخواه را حکم داد که درهمین مجلس عام او را صد قمچین بزند عمرو عاص
برخاسته گفت این امر برعمال گران خواهد شد حضرت عمر رض فرمود
من نمیتوانم که از مظلوم انتقام نگیرم عمرو عاص به بسیار زحمت
دادخواه را رضا ساخت باین شرط که عوض یک تازیانه دو اشرفی
بگیرد و از حق خود دست بردارد
شکایتهای هروقته که از دست عمال پیش میشد برای تحقیقات
آن ادارهٔ خاصی قائم و محمد ابن سلمهٔ انصاری را برآن مامور نموده بود
و او از اکابر صحابه و در تمامی غزوات برکاب نبوی حاضر بود یکبار
حضرت صلی الله علیه وسلم بمبی تشریف برده و او را در مدینه
نائب مقرر کرده بود بنابرین فاروق اعظم نیز او را بچه کارهای بزرگ
انتخاب نموده وقتیکه از کدام عامل شکایتی میرسید او به تحقیقات مامور
میگشت و در همانجا رفته در مجمع عام از ان مردم اظهار میگرفت


۴۱
در سالی که حضرت سعد وقاص در مهم قادسیه افسر و در کوفه
حاکم بود مردم از دست او بآستان خلافت رفته شکایت
کردند این وقتی است که ایرانیان شوریده خیلی بزور آماده جنگ
و با یک لک یک و نیم لک قشون نزدیک بنهاوند رسیده بودند
و مسلمانان بتردد افتاده و برای مقابله افواج بحر کوفه روانه بودند در هیچ
وقت نازک مردم بدادخواهی آمدند حضرت عمر(رض) فرمود اگرچه اینوقت
بسیار تنگ و خطرناک یک وقت است ولی این تردد مرا از تحقیقات
سعد و قاص باز نمیدارد در این وقت محمد ابن مسلمه را بکوفه فرستاد
و او بیک یک مسجد کوفه رفته از مردم اظهار گرفت و سعد وقاص
را با خود بمدینه آورد درینجا خود حضرت عمر(رض) اظهار آنها را گرفت .
بعضی اوقات چند نفر بطور هیئت تفتیش برای تحقیقات
میفرستاد چنانچه باین قسم واقعات متعدد در تواریخ مذکور است
بعض اوقات از ابتدا عامل را بمدینه میخواست و براه راست
خود تحقیق میکرد و این اکثر وقتی می شد که عامل حاکم صوبه یا افسر
معتبر میبود چنانچه ابوموسی اشعری که حاکم بصره بود و از دست او


۴۲
شکایت کردند خود حضرت عمر رض عرض دادخواه را بدست خود
نوشته و ابوموسی اشعری را بحضور خواست که تحقیق کند
عرض این بود ابوموسی از اسیران جنگ ۶۰ نفر دختران
رؤسا را جدا و برای خود نگاهداشته دران با یک کنیز است
که دو وقته نهایت غذای عمده بهم میرساند حال آنکه این قسم غذا
برای عموم مسلمانان میسر نمیشود - کار و بار حکومت را بزیاد ابن سمیه
سپرده و او را مالک سیاه و سفید ساخته ازین فقرات
عرض اول غلط برآمد عرض سوم را ابوموسیٰ جواب گفت
که زیاد شخص با تدبیر و سیاست است ازینجهته من او را
مشیر خود کرده ام، حضرت عمر رض نیا ور اخواسته و امتحان گرفت
حقیقه قابل بود ازین جهته خود بحکام بصره هدایت کردند که زیاد ابن سمیه
را مشیر کار سازند عرض دوم را ابوموسیٰ جواب داده نتوانست
و کنیز را بزور ازو گرفتند .
بر خطاهای عاملان بسیار سخت میگرفتند خصوص در بخشهائی
که ازان ترفع و امتیاز یا خود نمائی و فخر معلوم میشد سخت مواخذه


۴۳

میفرمود اگر بر کدام عامل ثابت میشد که بعیادت بیمار نمیرود یا ضعیف
بدر بار او راه نمییابد فورا موقوف می شد .
یکدفعه حضرت عمر ببازار میگشتند از یک طرف صدا آمد
که ای عمر آیا برای عمال همین چند قاعده مقرر کردن ترا از عذاب الهی
نجات می بخشد ترا خبر هست عیاض ابن غنم که حاکم مصر است
رختهای نازک میپوشد و بدروازه دربان دارد - حضرت عمر
محمد ابن مسلمه را خواسته گفت از عیاض ابن غنم هیچ خبر بمن
رسیده اگر او را همچنان یافتی با خود بیاور - محمد ابن مسلمه بمصر رفته دید
که واقعا بر دروازه دربان داشت و جامه باریک پوشیده
بهمین هیئت و لباس اورا با خود آورده بمدینه رسید حضرت عمر
همان پیراهن نازک را ازو کشیده پیراهن موئی باو پوشاند و رمه بز
خواسته حکم کرد که بجنگل برده بچران عیاض را مجال انکار نبود
مگر بار بار میگفت مرگ ازینحال بهتر است .
حضرت عمر فرمود ترا ازین چه عار است که نام پدر تو غنم از پیجه
شهرت یافته که بز میچرانید - غرض عیاض از دل توبه کرد و تا حیات داشت


۴۴
فریضة خدمت خود را نهایت بخوبی انجام میداد .
حضرت سعد وقاص در کوفه یک محل برای خود تیار کرده
و در ان یک دروازه نیز بود حضرت عمررض بدینخیال که برای ممانعت
اہل حاجت ساخته باشد . محمد ابن مسلمہ را مامور کرد که رفته دروازۀ را
آتش زند و این حکم کامل با جرا رسید و سعد وقاص هیچ نگفت .
اگر چه ظاهر ا ہمچو سخنهامورد اعتراض می شود چرا تعرض بطرز
معاشرت و کارهای شخصی مردم خلاف اصول آزادی است
اما حقیقت این است که حضرت عمر در تمام ملک روح جمهوریت
و مساوات را میدمید و بجز این ممکن نبود که خود و دست و بازویش
یعنی ارکان سلطنت بہمین طرز بنظر مردم بیایند، مردم عامہ اختیار
دارند هر چه بکنند ولی تاثیر افعال شان بر خودشان محدود است
ولی ممتازیت ارکان سلطنت در طرز معاشرت بدلهای خلق
خیال حقارت خودشان را پیدا میکند و رفته رفته ازین سخنان
سلطنت شخصی و تمام خصوصیات او پیدا می شود که معنیش این است
یک شخص آقا و باقی تمام مردم غلام باشند بر علاوه هرکه از فطرت


۵۴
عرب واقف باشد بآسانی میداند که این گونه کار ها از مصالح سیاسی
خالی نیست، مساوات و عدم ترجیح که باصطلاح امروزه او را سوسیالیزم
میگویند، مذاق اصلی عرب است و در عرب سلطنتی که برهمین اصول
برپا شود نسبت بدیگر نوع سلطنت بیشتر کامیاب میباشد از ینجهت
این احکام بیشتر در آبادیهای عرب محدود بود، ورنه امیر معاویه
در شام به بسیار سامانه میزیست و حضرت عمر باو هیچ تعرض نکرد
در سفر شام که خدم و حشم اورا دیدهمین قدر گفت أكسروانية
یعنی این جاه و جلال نوشیروانی چیست؟ و چون معاویه در جواب
عرض کرد در ینجا از رومیان همین سلیقه مانده و در نظر ایشان
رعب سلطنت بجز این سلیقه قائم نمی ماند حضرت عمر باو هیچ تعرض نکرد.
برای قوام دیانت در استباز عمال اصول عمده اختیار نمود
که عبارت از افزونی تنخواه بود، اروپا بعد از سالها تجربه باین اصول
وا رسیده سلطنتهای ایشیا تا امروز این راز را ندانسته اند که غبن
و رشوة خاصه ایشان شده در زمانه حضرت عمر با آنکه نرخ ارزان
در روپیه کمیاب بود عموما علی قدر مراتبهم تنخواه بسیار بهر کس مقرر بود


۴۶
تنخواه صوبه دار تا پنجهزار می بود علاوه بران که از غنیمت نیز تقسیم داشت
چنانچه تنخواه حضرت معاویه فی ماه یکهزار دینار بود که پنجهزار روپیه
می شد.
حال درین جدول اسامی عمال فاروق اعظم را اجملا درج میکنیم
تا قیاس شود که بهار خلافت را از چمن پردازی چگونه اشخاص نگین است.

نام | مقام ماموریت | عهده | کیفیت
ابو عبیده | شام | والی | صحابی مشهور و در عشرہ مبشره داخل است
یزید ابن ابوسفیان | 〃 | 〃 | در تمام بنی امیه از و بهتر شخصی نبود
امیر معاویه | 〃 | 〃 | در تدبیر و سیاست مشهور بود
عمرو ابن العاص | مصر | 〃 | فاتح مصر او بوده
سعد ابن ابی وقاص | کوفه | 〃 | مامای آنحضرت بود.
عتبه ابن غزوان | بصره | 〃 | از مهاجرین و بانی بصره است
ابو موسی اشعری | 〃 | 〃 | صحابی مشهور جلیل القدر است
عتاب ابن اسید | مکه معظمه | 〃 | آنحضرت او را عامل مکه معظمه مقرر کرد


۴۷

نام | مقام ماموریت | عهده | کیفیت
نافع ابن عبدالحارث | مکه معظمه | والی | از فضلای صحابه است
خالد ابن العاص | " | " | خواهر زاده ابوجهل و شخص معتبر بود
عثمان ابن ابی العاص | طائف | " | شخصی است که در ارتداد مردم طائف را هدایت نمود
یعلی ابن امیه | یمن | " | از صحابه بود و در فیاضی شهرت عام داشت
علاء ابن الحضرمی | " | " | خیلی صاحب اثر بوده و آنحضرت او را در یمن عامل مقرر کرد
نعمان | مداین | صاحب الخراج |
عثمان بن حنیف | اضلاع فرات | مدیر مساحه | در حساب و کتاب و کاپیمایش نهایت ماهر بود
عیاض ابن غنم | جزیره | والی | فاتح جزیره است
عمیر ابن سعد | حمص | " | حضرت عمر او را بسیار عزت میکرد
حذیفه ابن الیمان | مداین | " | صحابی مشهور و رازدار آنحضرت بود
خالد ابن حارث شيباني | اصفهان | خزه اندار |
سمره ابن جندب | سوق الاهواز | " | از اکابر صحابه است
نافع ابن عبدالحارث | مداین | " | شخصی از خاندان بزرگ بود
نعمان ابن عدی | میسان | " | در صحابه نخستین شخصی است که مال میراث گرفته
عرفجه ابن هرثمه | موصل | مدیر مالیه | بانی چهاونی در موصل


پنجاه و هشتم

شعبۀ مالیه یعنی خراج

خراج را در عرب فاروق اعظم ایجاد نمود

نظم و نسق خراج در تاریخ تمدن عرب یک کار نوی است
که اختراع یافت از اسلام بسیار پیشتر اگر چه در عرب خاندانهای
مختلف مالک تاج و تخت گشته و تمام کار و بار سلطنت را
قوام بخشیدند ولی در امر مالیه قاعدۀ منظمی بروی کار نیاوردند
در آغاز اسلام اینقدر شد که بعد از فتح خیبر یهود در خواست کردند
که زمین با بما سپرده شود زیرا که ما بکار زمین داری خوب میدانیم
جناب رسول الله صلعم در خواست آنها را منظور کرد و خراج بر آنها
قرار تقسیم مقرر شد اهالی دیگر جاها که مسلمان شدند بر زمین آنها عشر
که نوعی از زکات است مقرر گردید در عهد صدیق که بعضی
از عراق فتح شد دام خراج انتظامی نداشت چیزی بطور سرسری مقرر
گردید .
وقتیکه حضرت عمر رض از مهات غزوات فی الجمله مطمئن گردید یعنی
در 16 هـ از یکطرف بر عراق عرب قبضۀ کامل حاصل کرد و از


۴۹
طرفی بفتح یرموک قوت روم را مستاصل ساخت. بنظم و نسق خراج
توجیهی نمود. نخستین مشکلی که درین مرحله پیش آمد این بود که عموم
امرای فوج اصرار کردند که تمام مقامات مفتوحه بطور صلح بجاگیر
و اہالی مقامات مزبور در ربقه غلامی ایشان در آید حضرت عمر رض
بعد از فتح عراق سعد ابن وقاص را حکم داد که مردم آبخار انفوس
شماری کند و او طومار نفوس را به بسیار تحقیق ترتیب ارسال نمود
تعداد اہالی را که سنجیدند بیک نفر مسلمان سه نفر از انها میرسید.
رای حضرت عمر رض برین قائم بود که زمین بدست اہالی بوده و در هرچیز
آزاد ہم باشند، اما از اکابر صحابه رض مثل عبدالرحمن عوف
وغیره با اہل فوج ہمزبان بودند بلال آنقدر گفتگو کرد که حضرت عمر رض
دق شده فرمود اللهم اکفنی بلالا یعنی خدایا مرا از بلال نجات بده
استدلال حضرت عمر رض این بود اگر ممالک مفتوحه بر فوج تقسیم شود
در آتی برای تیاری افواج و حفاظت از حملات خارجه و قوام
امن و امان ملک مصارف از کجا شود؟ عبدالرحمن ابن عوف میگفت
"فقط اشخاصی که این مملکت را بزور شمشیر گرفته اند مستحق تصرفند اولاد


استقبال چرا مفت بگیرند، و چون طریقه حکومت حضرت عمر جمهوری بود
و فیصله امور بر کثرت رای میشد یک اجلاس عام ترتیب داد
که از تمام قدمای مهاجرین و انصار پنج سردار از قبیله اوس
و پنج سردار از قبیله خزرج بطور وکیل در ان مجلس شرکت داشتند
اگر چه حضرت عثمان و حضرت علی و حضرت طلحه در رای موافق
با حضرت عمر بودند. مگر هنوز امر فیصله نیافته چند روز مجلس امتداد یافت
تا دفعه ایه کریمه لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ وَأَمْوَالِهِمْ الخ
که درینباب نص قطعی است بیاد فاروق اعظم آمده و بآیه وَالَّذِينَ
جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ که عقب آن است استدلال جست برینکه
اولاد استقبال دارای حقند در فتوحات اگر محض برای فاتحین تقسیم شود
برای نسلهای آینده هیچ باقی نمیماند، پس برخاست یک تقریر
بسیار پر جوشی نمود و آیه کریمه را بطور استدلال پیش کرد تمام مردم
گفتند که بی شبهه رای آنجناب صحیح است، بنابرین استدلال
این اصول قائم شد که ممالک مفتوحه در ملک فوج نباشد بلکه
ملک حکومت باشد و قابضین پیش نیز بیدخل نشوند، بعد از قرار


۵۱

داد این اصول حضرت عمر رض به بند و بست ممالک مفتوحه توجهی فرمود
عراق که بسیار قریب عرب بوده و از سبب آباد شدن بند و بست
عرب در انحدود یک صوبه از عرب گردیده بود از همه پیش عراق
به بند و بست آن آغاز شد یکی از اصول حضرت عمر رض این بود که
از رسم و رواج قدیم هر ملک واقفیت حاصل میکرد و اکثر
انتظامات قدیم را قدری اصلاح نموده بر حال میگذاشت در انوقت
طریقه مالیه که در عراق جاری بود این بود که بر هر قسم زمین مزروعه
نوعی از خراج مقرر بود که بسه قسط ادا میکردند این طریقه را از همه پیشتر
قباد گذاشت و نوشیروان تکمیل نمود و این اصول را ملحوظ داشت
که خراج بیش از نصف اصل محصول نباشد. اما خسرو پرویز
چیزی برین اضافه کرد و در زمانه یزدگرد نیز بعضی تبدلات واقع شد
حضرت عمر رض با نهایت تحقیقات حکم پیمایش در داد و چون درین کار
علاوه بر دیانت وقوف بر فن مساحت نیز ضرور بوده و تا اینوقت
در عرب اینقسم فنون رایج هم نبود ازینجهته دقتی پیش آمد. آخر دو کس را
زانکابر صحابه انتخاب کرده فرستاد یعنی عثمان ابن حنیف و حذیفة ابن الیمان


۵۲
و این هر دو بیشتر در عراق سکونت داشتند و بدین گونه کارها واقف
بودند ـ خصوصاً عثمان ابن حنیف درین فن مهارت کامل داشت
قاضی ابو یوسف صاحب در کتاب الخراج نوشته که آنقدر تحقیق
و صحت پیمایش کردند که کسی تکه قیمتی را گر کند - حضرت عمر پیمانه پیمائش
را بدست مبارک خود تیار کرد چند ماه به بسیار اهتمام و سعی کار پیمائش
جاری بود کل رقبه بطول ۳۷۵ میل و در عرض ۲۴۰ یعنی کل رقبه
۳۰۰۰۰ میل کسر برآمد که کوهها و صحرا و نهرها را کشیده زمین قابل زراعت
شصت لک جریب شود جاگیر خاندان شاهی و اوقاف آتشکده ها
و زمین لا وارث و جایدادهای مفرورین و باغیان و زمینهائی که برای
تیاری سڑکها و مصارف پوسته مخصوص بودند (و مفیض الماء)
و جنگل همه این رقم زمینها را حضرت عمر خالصه قرار داد و عائد سالیانه
آنرا که هفتاد لک میشد برای مصارف رفاه عام مخصوص گردانید
گاهی کدام شخصی را که در صله کوششهای اسلامی او جاگیر میداد
ازین زمینها عطا میکرد اما این جاگیرها بهیچ حال از عشر و خراج
مستثنی نمیشدند ـ باقی تمام زمین را بمتصرفهای قدیم داده خراج آنرا

رقبهٔ
عراق

عهده دار


۵۳

بر حسب ذیل مقرر کرد

گندم فی جریب یعنی پا و کم یک جریب پخته در سال ۲ درهم مالیه

جو " " ۱ درهم
نیشکر " " ۶ درهم
پنبه " " ۵ درهم
انگور " " ۱۰ درهم
نخلستان " " "
کنجد " " ۸ درهم
ترکاری " " ۳ درهم

در بعض جاها با عتبار قابلیت زمین خراج فوق تفاوت میکرد
یعنی گندم فی جریب ۴ درهم و جو فی جریب ۲ درهم مقرر بود
بر زمین خرابه بشرط قابل الزراعة در دو جریب یک درهم مقرر شد
باینقسم خراج کل عراق ۸ کرور و شصت لک درهم قرار یافت. واز خراج عراق
اختلاف لیاقت مدیر پیمایش، در تشخیص جمع نیز فرق ماند باز هم


۵۴

در جائیکه جمع مقرر شد محصول علاوه بر جمع را برای مالکان اراضی
واگذار شد- حضرت عمر لحاظ رعایای ذمی خود را آنقدر میکرد که
هر دو مدیر را خواسته گفت که شما در تشخیص جمع سخت گیری نکردیابید؟
عثمان ابن حنیف گفت نه خیر بلکه گنجائش اینقدر دیگر را نیز دارد.
زمینداران و تعلقداران قدیم و کسانی را که باصطلاح ایرانیان
مرزبان و دهقان میگفتند همه را حضرت عمر بر حال خود گذاشته
و چیزی حقوق و اختیاراتی که داشتند همه بر قرار ماند
ترقی پیداوار حسن اداره مالیه این نتیجه داد که با آنکه خراج مذکور بیشتر
و آمدنی
از مقرره نوشیروان بود باز هم بسیار زمینهای خرابه آباد گشته
و دفعه پیداوار زراعت ترقی کرد چنانچه مقدار خراج که هشت کرور بود
در سال دوم به ده کرور و بیست هزار درهم رسید سالهای ما بعد ازین هم
اضافه تر شد بر علاوه احتیاط حضرت عمر بحدی بود که هر سال وقتیکه
هر سال خراج عراق می آمد ده نفر اشخاص ثقه و معتمد را از کوفه و ده نفر از
خصوص مالیه
از رعایا قسما بصره میخواست و آنها را چهار دفعه قسم شرعی میداد که درین خراج
میگرفت
بر کدام مسلمان یا ذمی ظلم نکرده اند .


۵۵

عجب این است که حضرت عمر اگر چه بسیار نرمی خراج ترقی که خراج
مقرر کردند باز هم عائدی که در عهد او می آمد بعد از و در هیچ عهدی ننماید در عهد فاروق اعظم کرد
حضرت عمر ابن عبد العزیز میفرمود لعنت خدا بر حجاج که بسخت در هیچ عهد نکرد
نه لیاقت دین داشت و نه از دنیا عمر ابن الخطاب از خراج عراق
ده کرور و ۲ لک در هم تحصیل نمود زیاده کرور و پانزده لک
حجاج با وجود ظلم و جبر بسیار صرف ۲ کرور و هشت لک تحصیل کرد
مامون الرشید که بعدل و انصاف مشهور بود در عهد او نیز
خراج عراق از ه کرور و ۸ لک درهم گاهی زیاده نشد.
تا جائیکه بما معلوم است حضرت عمر بجز عراق دیگر جائی را
پیمائش نکرده بلکه هر جا را بقرار سررشته سابقه او گذاشت
طومار و دفتر مالیه هر جا را همانطور که بود ماند تا حدیکه زبان دفتر را
نیز بدل نکرد یعنی چنانکه پیش از اسلام دفتر عراق و ایران فارسی
و از شام رومی و از مصر قبطی بود در عهد حضرت عمر نیز بهمان قرار ماند
مامورین قدیم اداره های خراج را نیز از رومی و فارسی و قبطی هر که بود
بر حال گذاشت ولی خطاهای اداره قدیم را اصلاح نمود و در آن


۵۶
تفصیل آن می آید.
سررشته مصر را که از عهد فرعون بود طالومیز (بطاله)
برقرار گذاشت و در امپاتر رومن نیز جاری بود. فرعون تمام
زمین ها را پیمائش کرده اصول ابتدائی جمع بست و طریق ادای
آنرا بدینگونه قرار داد نمود.
(۱) خراج را نقد و جنس میگرفت.
(۲) از مداخل چند ساله اوسط آنرا جمع می بست.
(۳) بندوبست چار ساله میشد.
رومیان در عهد حکومت خود تمام قاعده های مصر را بحال
گذاشتند مگر یک دستور جدید مقرر نمودند که هر سال علاوه
بر خراج مقدار بسیاری از غله مصر بپای تخت قسطنطنیه روانه میکردند
و برای آذوقه فوج در هر صوبه ازین غله میرفت و در خراج مجرا نمیشد.
حضرت عمر رض این هر دو قاعده ظلم و استبداد را لغو نمود - مؤرخین
اروپائی نگارند که در خلافت حضرت عمر رض نیز این رسم جاری بود
در قحط سال مدینه غله که از مصر بد انجا برده اند همین غله سیورسات بود.


۵۷
اما این از غلطیهای سخت و قیاس بی اساس ایشان است
بی شبهه در عام القحط از مصر غله برده اند و این رسم مدتی جاری هم
بود اما خراج سالیانه بود که وصول میشد خراج یا بیورسات جدیدی
نبود چنانچه علامه بلاذری در کتاب فتوح البلدان تصریح صریح کرده است
این سخن اینست وقتیکه خراج مصر نقدی بسته شد چیزی غله که
بحرمین میفرستادند خریداری میکردند چنانچه علامه مقریزی
نیز تصریح نموده که در حکومت حضرت معاویۀ تا همچنین بود - حضرت عمرد
در هر صوبه برای رسد فوج زمین سر رشته کرد اما این غله نیز از
بست مالیه گرفته میشد .
طریقه
حضرت عمر طریقه وصول مالیه را نیز بسیار نرم و آسان نمود وصول مالیه
و بدین لحاظ قواعد سابقه هر دو ملک را ترمیم فرمود مصر مملکتی است مصر
که مدار پیداوار آن وابسته بطغیان دریای نیل است و چون
در مدارج طغیان نیل تفاوت بسیاری است مقدار پیداوار آن
را نمیتوان اندازه خاصی نمود، حساب وسط چند ساله آن مفید نمیتوان
شد چرا که کاشتکار جاهل مصارف خود را نمیتواند بقاعده تقسیم کند


۵۸

که درخشک سال با اعتبار حساب اوسط اجرای کار خود نماید .
بہر حال طریق تحصیل خراج در عہد فاروق اعظم این بود که
وقتیکه قسط پا جاری میشد رئیس و زمیندار و شخص بلد را از تمام پرگنه جا
میخواست و آنها خراج کل ملک را با اعتبار پیدا وار حالیہ معین میکردند
بعد ازان همین طور برای ہر ضلع و ہر پرگنه تخمیناً خراجی مرتب می شد
و درین تخمین زمیندار مقامی و دهقان شرکت داشتند و این رقم
تخمینی را بمشورت این اشخاص بر پیدا وار ہر قریه و ہر دہ مقرر میکرد
و اوّل مصارف گر جها و حمامها و خرج مہانی مسلمانانرا بر آورده
باقی جمع مشخصه را ادا میکردند و حصّهٔ از بست ہر قریه بر پیشه وران
ہمانقریہ حوالہ واز ایشان تحصیل می شد .
درین طریقہ اگرچہ زحمت بسیار بوده گویا ہر سال بندوبست
جدیدی می شد، ولی از نقطهٔ نظر حالات مصر مقتضای عدل و انصاف
چنین بود و این طریقہ در مصر با اندکی تغییر مدتی معمول ماند .
مالیهٔ جریب بست " نقد یکدینار و غله سه اردب (که پیمانهٔ خود مصر است)
قرار داد کرده عہد نامہ نوشتند که پیچ گاه برین افزون نشود .


۵۹

در زمانهٔ حضرت عمر رض با وجود این عدل و انصاف خراجی که خراج کل مصر وصول میشد مبلغ یک کرور و ۲۰ لک دینار بود که تقریباً پنج کرور و شش لک روپیه میشد، علامهٔ مقریزی نوشته این مبلغ محض رقم جزیه بود مبلغ خراج علاوه ازین بود، ابو حوقل بغدادی که در جغرافیهٔ خود قول قاضی ابو حازم را نقل کرده مطابق این است، اما بگمان من هر دو غلط کرده اند، خود علامهٔ مقریزی نوشته که وقتیکه عمر و عاص در سال اوّل یک کرور دینار تحصیل نمود، حضرت عمر رض باین خیال که مقوقس در سال گذشته ۲۰ کرور وصول کرده از عمر و عاص تفتیش کرد، مسلم است که در عهد مقوقس جزیه مقرر نبود، اگر رقم جزیه میبود رقم مقوقس را با او مقابله کردن چه معنی داشت علاوه برین همه مؤرخین و خود مقریزی نیز در جائیکه خراج را از حیث اسلام با زمانهٔ ما قبل و ما بعد مقابله کرده همین مبلغ را نام برده اند .
بهر حال در عهد حضرت فاروق اعظم خراج بمقداری رسیده که در زمانهٔ ما بعد گاهی بآن حد نرسیده . در عهد بنی امیه و بنی عباس خراج مصر در عهد بنی امیه و بنی عباس از سی لک زیاده وصول نشد وقتیکه هشام ابن عبد الملک بسیار


۶۰

اهتمام زمین های تمام ملک ها را پیمائش کرد و ۳ کرور قلبه قرار داد نمود
محض ۳۰ لک به چهل لک رسید، البته در عهد حضرت عثمان رض
عبدالله ابن سعد که نائب الحکومه مصر بود یک کرور و چهل لک دینا
وصول نمود، اما وقتیکه حضرت عثمان از روی فخر بعمرو عاص گفت
حالا شتر بیشتر شیر داد، عمرو عاص آزادانه گفت که بلی اما چوچه شتر
گرسنه ماند، زمانه امیر معاویه رض که یادگار هر قسم ترقیات دنیوی بود
در ان عهد خراج مصر ۹۰ لک دینار بود - در عهد سلطنت فاطمتین
در نائب الحکومگی خلیفه المعز لدین الله با وجودیکه خراج یک بر دو گردید
بود از سی۳۲ لک دینار زیاده وصول نشد .

شام در شام تا بعهد اسلام همان قانون جاری بود که یکی از
پادشاهان یونان در تمام ممالک مقبوضه جاری کرده بود درین قانون بنابر لحاظ
اختلافات پیدا وار درجات زمین و مالیه جریب بست آن مختلف
و بر هر گونه زمین مالیه جدا مقرر بود این قانون در آغاز قرن ششم
مسیحی از زبان یونانی بزبان شامی ترجمه شد تا فتوحات اسلام
همین قانون در تمام ممالک جاری بود - از قیاسات و قراین معلوم میشود


۶۱
که حضرت عمر رض بقرار مصر درینجا نیز همان قانون قدیم را جاری ماند،
در زمانه حضرت عمر رض خراجی که از شام وصول میشد یک کرور و چهل لک
دینار بود یعنی ۵ کرور و ۸۰ لک روپیه
تشخیص خراج دیگر ممالک مفتوحه یعنی فارس و کرمان و آرمینیه
وغیره را بسیار کم معلوم کرده توانستم مورخین در حالات فتح این ممالک
اینقدر نوشته اند که بر نفری آنجا جزیه و بر زمین های شان خراج
مقرر شد بعضاً مبلغی را که بران معاهده شده نوشته اند، مگر در خصوص
خراج وغیره چیزی نگفته اند، و چون از همچه تفصیلات جزئی نتائج
بزرگی حاصل نمیشود ما نیز توجهی بآن نکردیم.
البته محققی ملتفت خواهد شد که ایجاد و اصلاحی که فاروق اعظم
در امر خراج نموده چیست و کدامست ما هم میخواهیم که توجه خاصی باین امر
نمائیم تغییر و تبدیل بزرگی که فاروق اعظم درین امر نموده و بسبب آن
بهبودی و خورسندی حال رعایا دفعةً بانتها درجه ترقی رسیده
این است که از قوانین قدیمه اراضی و املاک هر چه بطور ظلم و استبداد
بود همه را شکست و نابود ساخت. رومیان وقتیکه بر شام و مصر

اصلاحات
حضرت عمر رض
در قانون مالیه


۶۲
قبضه کردند تمام اراضی را از اهالی بزبردستی گرفته چیزیرا به افسران
و اراکین دربار دادند، و چیزیرا برای جاگیر شاهی قرار دادند، و چیزیرا
وقف کلیساها و گرجه ها نمودند، در دست مالکان اصلی یک وجب
زمین هم نماند و برای آنها محض حق کاشتکاری مانده بود و اگر
مالک زمین زراعت او را بشخصی میداد دهقان نیز بهمراه زمین
در تصرف همان شخص می آمد مؤخراً باشند هارا چیزی زمینداری
رسید اما حفاظت و حصول فائده از ان محض با عانت زمینداران روم
وابسته بود باین بهانه خود زمیندار بران زمین متصرف میشد آن
کاشتکار بیچاره کاشتکار میماند، این طریقه مخصوص سلطنت روم نبود
بلکه تا جائی که بمن معلوم شده تقریباً همین طریقه در تمام دنیا جاری بود
که حصهٔ بسیار کلان جاگیر را بافسران فوج یا ارکان دولت میدادند.
حضرت عمر رض همین که ممالک را بحوزهٔ تسخیر درآورد این قانون ظالمانه
را درهم شکست واکثر روم از ممالک مفتوحه بر آمدند بعضی که باقی ماند
زمین از دستش بیرون شد حضرت عمر رض تمام آن اراضی را که جاگیر شاهی
یا در تصرف افسران رومی بود به باشندگان ملک مسترد نمود و بجای انکه


۶۳
آنرا بافسران مسلمان یا سرداران فوج عنایت کند قاعده گذاشت
که مسلمان هیچ وقت بر این اراضی تصرف نتواند یعنی زمین را از
صاحبش خریده هم نمی توانستند این قاعده مدتی جاری بود
چنانچه لیث ابن سعد میخو است که چیزی زمین در مصر خریداری کند
اکابر پیشوایان مذهب مثل امام مالک و نافع ابن یزید دارابوسعیه
سخت بر او اعتراض کردند، حضرت عمر رض برین هم اکتفا نکرد بلکه از اهالی
عرب هر که در ان مملکت پراگنده بود او را از زراعت ممانعت فرمود
چنانچه بنام تمام افسران فوجی احکام فرستاد اشخاصی که برای شمان
تنخواه مقرر شده هیچ زراعت نکنند“ این حکم انقدر سختی صادر شد که
شریک غطفی نام شخصی در مصر چیزی زراعت کرده بود حضرت عمر رض او را
خواسته سخت مواخذه نمود و فرمود ترا چنان سزا میدهم که دیگران
عبرت بگیرند .
از یک طرف حضرت عمر رض از ایجاد این قواعد طوری نمونه عدل
و انصاف قائم نمود که نظیرش در تمام دنیا موجود نبود . چرا که
هیچ فاتح با اقوام مفتوحین خود گاهی اینچنین رعایت نکرده و از طرفی


۶۴

امر زراعت و آبادی را بواسطه باشندهای اصلی که از سالهای سال
درین کار مهارت کامل داشتند ترقی داد که عرب خانه بدوش
برابری با آنها کرده نمیتوانستند بالا تر از همه این تدبیر برای وسعت
فتوحات بسیار کار داد یکی از مصنفین بسیار لایق فرانسوی نوشته
"این سخن مسلم است که در فتوحات اسلام امر خراج و مالیه دخل
بسیاری داشت، سلطنت روم برا هالی ملک خراج گرانی مقرر نمود
و این امر سبب شد که فتوحات اسلامی خیلی بسرعت پیش رفت کند
چمان بود که رعایا قرار نشسته حمله مسلمانان محض از طرف حکومت
مدافعه می شد، در مصر خود کاشتکاران قبطی بر خلاف یونانیان
مسلمانان را مدد دادند، نصارای دمشق و حمص دروازهای شهر را
بر روی لشکر هرقل بسته بمسلمانان گفتند که ما حکومت شما را بیشتر
از حکومت بیرحمانه روم پسند داریم.
گمان نکنند که فاروق اعظم با اقوام غیر شیوه انصاف
مرعی داشته و حق تلفی قوم خود نموده یعنی ایشان را از زراعت
و فلاحت منع کرد، حقیقته این امر نتیجه عاقبت اندیشی او بود جوهراتی


۶۵
یعنی دلیری و بهادری و جفاکشی و همت و عزم عرب تا وقتی بجال
بود که با زراعت سروکاری نداشتند همینکه بزراعت دست زدند
این اوصاف حمیده را وداع گفتند.

درین معامله دیگر روش منصفانه که اختیار کرد این بود که در در بند و بست
تدابیر مالیه همیشه از رعایای ذمی خود از پارسی و نصارا هرکه بود جویای مالیه از اهل ذمه رأی
میخواست و عرضداشت‌های شان را رعایت میکرد. در وقتی میخواست
که بندوبست عراق میشد پیشتر برای عمال خط فرستاد که دو رئیس
از عراق همراه ترجمان بحضور بفرستید، در وقتیکه کار پیمائش جاری
ده ده زمیندار کلان را از عراق خواسته از ایشان اظهار گرفت
در وقت انتظام مصر برای حاکم آنجا نوشت که در امر خراج از مقوقس
(حاکم سابق مصر) رأی بگیرید با این تسلی نشده یک قبطی واقف
کار را بمدینه خواست و از و اظهار گرفت، این شیوه که نها. اعلیٰ
نمونهٔ عدل و انصاف بود از حیث انتظام سررشته نیز مفید واقع شد.
اصلاحات امور خراج باید درینجا ذکری شد ولی در آغاز
این بحث بیان گردید.


۶۶

ترقی زراعت در تبین سررشته خراج فاروق اعظم در آبادی زمین و ترقی زراعت نیز توجه نمود، در تمام ملک حکم عام نمود که هر جا زمین خرابه قابل زراعت باشد و شخصی آباد کند ملک او می شود. اما اگر کسی زمین خرابه را برای آباد کردن بقبضه تصرف خود بیاورد و باز تا سه سال آنرا آباد نکند از قبضه تصرف او می براید باینطریقه زمین های خرابه بزودی آباد گردید، برای مردمی که در وقت لشکرکشی خانهای خود را گذاشته فرار کرده بودند اشتهار کرد که پس آمده املاک خود را متصرف شوند، حفاظت و ترقی را که حضرت عمر خیال داشت اندازه آن ازین سخن بخوب معلوم می شود یکبار یک شخص آمده شکایت کرد که در شام چیزی زراعت داشتم فوج شما از راه گذشته آنرا برباد کردند حضرت عمر اداره آب اور اده هزار درهم عوض داد، در تمام ممالک مفتوحه نهرها جاری کرد و بندها بست، و تالابها تیار نمود، برای تقسیم آب دهانه ها بنا نهاد و از نهرها شعبه ها برآورد، و اداره برای این امور مقرر نمود، علامه مقریزی می نویسد که خاص در مصر هر سال روز یک لک و ۲۰ هزار مزدور باین کار مشغول بود و مصارف آن از بیت المال داده میشد


46

در اضلاع خوزستان و اهواز جزء ابن معاویه باجازه حضرت عمر رض
بسیار نهرها برآورده بسیار زمینهای خرابه را آباد ساخت.
صدها نهر باین قسم آباد گشته که اگر از اوراق تواریخ بجویند معلوم میشود.
مالیه زمین را باعتبار فتح دو نوع قسمت نمود که عبارت است عشری
و خراجی
از خراجی و عشری - زمین خراجی در فوق بیان شد، عشری زمینی است
که بقبضه مسلمانان در آمده و اقسام آن حسب ذیل است .
(۱) زمین عرب که قابضین آن در اوایل اسلام مسلمان شدند
مثل مدینه منوره وغیره .
(۲) زمینکه از تصرف ذمی برآمده بقبضه مسلمان درمی آمد یعنی زمین
لاوارث، یا فراری، یا باغی، یا زمینیکه خود ذمی ترک میداد.
(۳) زمین خرابه قابل الزراعت که بهیچ حیث ملک کسی نبوده
و کدام مسلمان او را آباد میکرد .
تمام این قسم زمینها را عشری میگویند و چون از مسلمان چیزیکه
گرفته می شد بقسم زکوة بود بنا برین بجای خراج بر این زمینها زکوة
مقرر بوده ده یک اصل محصول از ان گرفته میشد. واین ده یک راخود


۶۸

حضرت رسول الله مقرر فرموده و تا عهد حضرت عمر رض بر حال بود،
محض حضرت عمر رض اینقدر کرد که زمینهای ایران و غیره را که
بتصرف مسلمانان در آمد دو نوع ساخت یعنی بر زمینیکه از نهر
یا چا های قدیم ذمی ها آب میخورد خراج بست، چنانچه اینقسم زمین
بقبضه عبد الله ابن مسعود رض و خباب و غیره بود و بر همه خراج بسته بود
و بر زمینیکه خود مسلمانان نهر یا چاه نو کنده آنرا آبیاری میکردند
رعایه از ان عشر میگرفت .

از تخصیص عشر بر مسلمانان اگر چه ظاهراً یک قسم نا انصافی برهیچ قومی
معلوم می شود، اما در واقع اینچنین نیست اولاً بر مسلمانان تکالیف
دیگری هم مقرر بود مثل زکوة مواشی - و زکوة وجه نقد - که ذمیان ازینمیمه
تکالیف سبکدوش بودند - بنابرین رعایت حشر با مسلمانان
در حالی که اندک زمین را هم تصرف کرده باشند بالکل مقتضای
انصاف و عدل گفته میشود - ثانیاً عشر کسب رقمیست که در هیچ صورت
تخفیف و معافی ندارد و نه کسی معاف کرده میتواند، تا حدیکه خود خلیفه
یا پادشاه نیز اگر بخواهند معاف نمیتوانند - برخلاف در خراج که تخفیف


۶۹
و معافی هر دو جائز و هر وقته منفعت نیز دارد - علاوه برین خراج
محض سال یک بار گرفته میشود - مگر عشر مالیه ایست که بر جمیع حاصلات
فصل ربیعی و خریفی زمین مقرر است .
دیگر اقسام مداخل
علاوه بر خراج و عشر مداخل دیگر هم بوده که قرار ذیل است
یعنی زکوة، عشور، جزیه، خمس مال غنیمت زکوة خاص مسلمانان بود
و هیچ قسم جائداد و آمدنی شان از ان مستثنیٰ نه بود تا حدیکه از گوسفند
و بز و شتر همه زکوة میگرفتند، تمام احکام متعلق زکوة در عهد جناب
رسول الله صلعم مرتب شد - چیزیکه در عهد حضرت عمر رض اضافه گشته زکوة اسپها
این بود که بر اسپهای تجارت زکوة مقرر کرد حالانکه آنحضرت صلعم
اسپها را از زکوة مستثنیٰ فرموده - عیاذاً بالله این خیال نشود که حضرت عمر رض
مخالفت پیغمبر صلی الله علیه و سلم نموده چرا حدیثی که از آنحضرت
درین باب وارد است از ان بظاهر اسپ سواری مفهوم میشود
و حضرت عمر رض همان مفهوم را دلیل گرفت و در وقت آنحضرت صلعم


۷۰
تجارت اسپ هم نبود- ازینجهت استثنای آن از زکوة وجهی نداشت
(عُشور) بهر حال مَمر دیگری در مداخل زکوة افزون شد، عُشور نخستین در عهد حضرت عمر رض
ایجاد شد، و ابتدا چنان بود که مسلمانان که بممالک غیر برای تجارت میرفتند
اهالی مملکت قرار قاعدۀ خود از مال تجارت ایشان فی صد ده روپیه
تکس کرده میگرفتند- ابوموسی اشعری اینواقعه را بحضرت عمر رض اطلاع داد
حضرت عمر رض حکم نمود که از تجار همان ممالک که در ملک ما بیایند نیز
همین قدر گرفته شود- نصارای مبنج که تا آنوقت محکوم اسلام نبودند
از خدمت حضرت عمر رض تحریری درخواست کردند که ما را بشرط ادا کردن عُشر
اجازه دهید که در عرب تجارت کنیم و حضرت عمر رض منظور فرمود
و بعد ازان این قاعده بر مسلمانان و ذمیان نیز جاری گردید-
البته در مبلغ تفاوت بود چنانچه از حربی فیصده ۱۰ روپیه و از ذمی
فی صده ۵ روپیه و از مسلمان فی صد دونیم روپیه میگرفتند و رفته رفته
حضرت عمر رض اینقاعده را در تمام ممالک مفتوحه جاری کرده مدیریت صحیحی
برایش مقرر نمود که مداخل بسیاری داشت، این محصول خاص بمال
تجارت بوده و مبدا و در آمد و برآمد را یک سال مانده بود


۷۱

دور نمیدست تاجر بهرجا که میخواست مال ببرد دوباره محصول از کس نمیگرفت
و این قاعده نیز بود که مالی که قیمتش از دو صد روپیه کمتر بود هیچ محصول
نداشت، و حضرت عمر رض بعمال تاکید کرده بود که از اجناس ظاهر عشر
بگیرند اسباب مردم را تلاشی نکنند درجهء تفصیل این کامل می آید

ادارهٔ عدالت

این شعبه در اسلام از برکت حضرت عمر رض بوجود آمده، دیباچهٔ اول
ترقی و تمدن اینست که ادارهٔ عدالت، از دیگر اداره های انتظام
جدا شود در تمام دنیا هر جا که سلسلهٔ سلطنت و حکومت قائم شده
بعد از مدتها این دو شعبه را از هم تفریق کرده اند اما حضرت عمر رض
بعد چند روز از خلافت این شعبه را جدا کرد در عهد صدیق اکبر خود
خلیفهٔ وقت و افسران ملکی کار قضا را نیز میکردند حضرت عمر رض نیز در ابتدای
خلافت این رواج را قائم ماند و ضرور هم بود تا وقتیکه نظم و نسق حکومت
کامل نشود اجرای هر شعبه محتاج برعب و داب میباشد ازینجهته
پس فصل قضایا را شخصی اجرا میتواند که اختیار دار باشد از ینجهته


۷۲
بود که حضرت عمرؓ برای ابوموسیٰ اشعری نوشت کسی که بااثر و صاحب عظمت نباشه قاضی مقرر نشود و بنابرین عبدالله ابن مسعود را از فصل قضا منع کرد .
اما وقتیکه امور خلافت منتظم شد حضرت عمرؓ اداره قضا را بالکل جدا نموده و در تمام اضلاع عدالتها قائم و قاضی مقرر کرد و همراه ان فرمانی مشتمل بر اصول و آئین قضا بنام ابو موسیٰ اشعری حاکم کوفه نوشت درین فرمان تمام احکام و اصول شعبه قضا درج است و من بعینه او را درین مقام نقل میکنم۳ قواعد ۱۲ گانه رومن امپائر که رومینها
۱ اخبار القضاة لمحمد ابن خلف الوکیع .
۲ این فرمانرا علامه ابو اسحق شیرازی در طبقات الفقها و علامه بیهقی و ماوردی و جاحظ، و ابن عبدربه و نیز اکثر محدثین و مورخین نقل کرده اند .
۳ در ۴۵۱ قبل المسیح رومن امپایر سفرا بیونان فرستاد که از آنجا قانون را تعلیم بگیرند و برای سلطنت یک قانون تیار شود - این سفرا بیونان رفته و از آنجا پس آمده یک دستور العمل تیار کردند که دران برای ۱۲ امر انتظامی ۱۲-۱۲ قاعده بود تمام این قاعده ها بر تخته های مسین کنده و تا مدت مدید


۷۳

بران فخر میکنند و سیسره مقرر مشهور روم نوشته که این قوانین،
از تصنیفات تمام سیاحان زیاد است ما هر دو را برای موازنه
نوشته ایم که هر کس فیصله کرده بتواند که در کدام ازین هر دو وسعت
اصول تمدن بیشتر است .
بقیه حاشیه صفحه (۷۲) رومن امپائر را همان قانون شاهی بود مواد قانون
امپائر این است .
(۱) وقتیکه شما بعدالت طلب شوید فوراً با مدعی حاضر شوید .
(۲) اگر مدعی علیه انکار کرد شاهدان انکار او پیش شود تا جبراً حاضر کرده شود .
(۳) اگر مدعا علیه خیال گریختن داشته باشد او را بگیرید .
(۴) اگر مدعی علیه بیمار یا پیر باشد او را مرکب سواری بدهید ورنه جبراً حاضر کرده نمیتوانید .
(۵) مدعا علیه اگر ضامن بدهد شما او را رها کنید .
(۶) ضامن دولتمند باید دولتمند باشد .
(۷) قاضی باید به اتفاق فریقین فیصله کند .
(۸) قاضی از طرف صبح تا چاشت مقدمه ها را گوش کند .
(۹) فیصله بعد از چاشت در حضور فریقین بشود .
(۱۰) بعد از مغرب عدالت رخصت شود .
(۱۱) اگر فریقین میخواستند شخص ثالثی را حاضر کنند باید ضامن بدهند .
(۱۲) شخص که گواه آورده نتواند بدروازه مدعا علیه عوای درآید و از بلند بگوید این ست قواعدی که رومیها
بواسطه آن بر رومن امپائر ناز میکنند .


۷۴
فرمان حضرت عمر رض عبارةً درج میشود .
اما بعد فأن القضاء فريضة محكمة و بعد از حمد خدا قضا یک فرض ضرور یست نفرا
سنة متبعة اس بين الناس في وجهك و در حضور خود و در مجلس خود و در انصاف خود
مجلسك وعد لك حتى لا ييأس الضعيف برابر بدار تا کم زور از انصاف نا امید نباشد
من عدلك لا يطمع الشريف في حيفك درو دار را از روی تو امید رعایت پیدا نشود
البنية على من ادعى واليمين على من انکر هر شخص که دعوی میکند بار ثبوت بروست
والصلح جايز الاصالحا احل حراما ا وحرم و هر که منکر باشد قسم بروست، صلح جائز است
حلالا لا يمنعك قضاء قضيتة بالامس بشر طیکه حلال حرام و حرام حلال نشود در روزگر
فراجعت فيه نفسك ان ترجع الى الحق یک فیصلہ کرده باشید امروز بان بعد از غور
الفهم الفهم فيما يختلج في صدر ك ممالم رجوع کرده میتوانید اگر در مسئله شبه پیدا د در قرآن
يبلغك في الكتاب السنة واعرف الامثال و حدیث ذکر آن نشده باشد بار بار بان غور کنید
والاشباه ثم قس الامور عند ذلك و و بر مثالها و نظیرهای آن فکر کرده بعد ازان یکی را
اجعل لمن ادعى بيئة امداً ينتهى اليه بر دیگر قیاس کنید هر که مهلت برای ثبوت خود بخواه
فان احضر بينة اخذت له بحقه ولا میعاد مقرر شود، اگر ثبوت کرد او را بحق برسانید
وجهت لقضاء عليه - والمسلمون عدول واگر نکرد حکم بردی کنید مسلمانها همه عدو لند


۷۵
بعضم على بعض كلاً مجلوداً فى حدّ او مجرباً باستثنای اشخاصی که بسبب حدّ دره خورده باشند
في شهادة زور اوظنينا فى ولاء اوورائة یا شاهدی دروغ داده باشند یا دلاور رشتن باشند
درین فرمان احکام قانونی که متعلق بقضاست بقرار تفصیل
ذیل است .
(۱) قاضی با عموم مردم عادلانه رفتار نماید یعنی با مدعی مدعی علیه
یک سان باشد .
(۲) بار ثبوت عموماً بر مدعی است .
(۳) مدعا علیه اگر از کدام قسم ثبوت یا شهادت عاجز آید قسم بخورد.
(۴) فریقین بهر حال صلح کرده میتوانند اما در امر خلاف شرع
صلح کرده نمیتوانند .
(۵) برای پیش کردن مقدمه تعیین تاریخ لازم است .
(۶) اگر مدعا علیه در تاریخ معینه حاضر نشد مقدمه را یک طرفه
فیصله کنید .
(۷) قاضی قرار مرضی خود مقدمه را فیصله کرده میتواند مگر باز نظر ثانی
بر ان کرده میتواند .


۷۶
(۸) هر مسلمان قابل شهادتست مگر شخصی که در حد دره خورده باشد
یا شاهدی دروغ او باثبات رسیده باشد .
عمدگی امر قضا یا بعبارةً دیگر کمال عدل وانصاف در فصل خصومات
موقوف بچار چیز است .
(۱) قانون عمده و مکمل که مطابق فیصله بالعمل آید .
(۲) انتخاب حکام قابل و متدین .
(۳) اصول وقواعد یکه حکام را از رشوت یا دیگر وسائل غیر مشروعه
بازداشته نماند که در فصل خصومات رعایتی کنند.
(۴) قضاة کافی با اعتبار علاقه جات تا در فصل خصومات
تاخیر پیش نشود .
حضرت عمر رض تمام این امور را بسیار بخوبی انتظام نمود که اضافه
بران صورت ندارد، نظامنامه ساختن حاجت نبود، قانون اصلی
اسلام قرآن مجید است که موجود بود، البته در قرآن کریم جزئیات
نبوده، ازینجهة استمداد از حدیث و اجماع و قیاس ضرور بود حضرت عمر رض
قضاة را بطور خاص این هدایت نمود، برای قاضی شریح فرمانی نوشت


۷۷

که در مقدمات باید اول مطابق قرآن مجید فیصلہ شود، و اگر در قرآن
همانصورت مذکور نباشد بحدیث و اگر در حدیث نیز نبود باجماع
اکثرت رای) رجوع شود و اگر در یکی ازینها یافته نشد، خود اجتهاد کنید.
دبرین نیز اکتفا نکرده، بلکه همیشه وقت بوقت برای حکام عدالت
فتاوی مسائل مبهم و مشکل را نوشته میفرستاد- امروز اگر همه آنرا
ترتیب دهیم مجموعة آن یک نظامنامه مختصر میشود اما درینموقع استقصای
آن نمی شود، اگر کسی بخواهد از کنز العمال و ازالة الخفا غیره جمع کرده میتواند
و در اخبار القضاهٔ نیز فتاوی متعدد مذکور است

احتیاط و تدقیق او را در انتخاب قضاة ازین قیاس میتوان نمود انتخاب قضاة
که اشخاص منتخبة او ازین حیث منتخب تمام عرب بود- در پای تخت
یعنی مدینهٔ منوره زید ابن ثابت قاضی بود که در زمان حضرت رسول الله
کاتب وحی و در زبان سریانی و عبرانی ماهر بوده و از علوم فقهیه
در فن فرائض مهارتی داشت که در تمام عرب نظیر نداشت
کعب ابن سور الازدی که قاضی بصره بود بسیار نکته رس و فهیم
و معامله دان نکته رس بود امام ابن سیرین بسیار فیصله ها و احکام در اننقل کرده


۷۸
قاضی فلسطین عبادة ابن صامت از همان پنجنفر بود که در عهد
حضرت سیدالمرسلین حافظ کامل قرآن بودند و ازینجهت او را
حضرت رسول به تعلیم اهل صفه امر فرمود، حضرت عمر آنقدر احترام او میکرد
که در وقتیکه امیر معاویه در یک موقع با او مخالفت کرد حضرت عمر او را
از ماتحتی امیر معاویه کشید .
قضات عهد فاروق اعظم
قاضی کوفه عبدالله ابن مسعود بود که از فضل و کمال محتاج به بیان نیست
و منبع فقه حنفی اوست و بعد از عبدالله ابن مسعود در سنه ۱۹ قاضی شریح
در کوفه مقرر شد، و او اگرچه صحابه نبود اما آنقدر ذهین و کاردان بود که
در تمام عرب جواب نداشت چنانچه نام او تا امروز ضرب المثل
افواه است . حضرت علی کرم الله وجهه او را بنام اقضی العرب
یاد میکرد، و نیز جمیل ابن معمر الجحمی ابومریم الحنفی ـ سلمان ابن ربیعة الباهلی
عبدالرحمن ابن ربیعة ـ ابوقرة الکندی ـ عمران ابن الحصین ـ که از
قضاة عهد فاروق اعظم اند، جلالت و عظمت شان ایشان
از کتاب رجال معلوم میتوان شد .
اگرچه قاضی ماتحت حاکم صوبه یا حاکم ضلع میبود و آنها


۷۹
اختیار داشتند که خود قاضی مقرر کنند، مگر حضرت عمر از احتیاط زیاد
اکثر خود قاضی انتخاب نموده میفرستاد و با آنکه برای انتخاب
شهرت آنها کافی بود مگر بدین اکتفا نکرده اکثر امتحان عملی تجربه ذاتی
نموده انتخاب میکرد .

قضاة بعد
از امتحان
مقرر میشدند

سبب مقرری قاضی شریح این است که حضرت عمر
از یک شخص اسپ بشرط پسند خرید و برای کسی جہتة امتحان داد که
سوار شود اسپ در سواری ضرب خورده عیبی شد، حضرت عمر میخواست
که او را رد کند مالک اسپ انکار نموده در بین نزاع واقع شد
شریح حکم مقرر شد و فیصله کرد که اگر از مالک آن اجازه سواری گرفته اید
اسپ را رد کرده میتوانید، ورنہ رد نمی شود، حضرت عمر فرمود که حق همین
است و همان وقت شریح را قاضی کوفه مقرر کرد و در مقرری کعب ابن سُورا نیز
نیز اینچنین واقعه پیش آمده .
در انسداد وسائل غیر مشروعه بسیار چاره ها نمود .
(۱) بست تنخواه را آنقدر زیاد کرد که بالاتر از ان ضرورت نبود
مثلاً تنخواه سلمان ربیعه و قاضی شریح را ما ہواره پنجصد روپیہ مقرر کرد

وسائل انسداد
رشوه


۸۰
و این مبلغ باعتبار حالات آنزمانه بالکل کافی بود .
(۲) قاعده مقرر کرد شخصی که معزز و دولتمند نباشد قاضی نشود
در فرمان ابوموسی اشعری حاکم کوفه همین قاعده درج و دلیلش
نوشته که دولتمند طرف رشوت رغبت نمیکند و شخص معزز
در فیصله خود از کسی بیم و ترس نمیدارد .
با اینهمه قواعد قاضی از خرید و فروخت و تجارت منع بود و این
اصولی است که ممالک ترقی یافته بعد از تجربههای زیاد آنرا اختیار
کردند .
یک لازمه کلان در عدل و انصاف لحاظ مساوات است
یعنی در ایوان عدالت شاه و گدا، امیر و غریب، شریف و رذیل،
همه بیک رتبه باشند، حضرت عمر درین امر آنقدر اهتمام داشت
که برای امتحان و تجربه چند دفعه خود بدعوا در محکمه رفته، یک دفعه او را
با ابی ابن کعب نزاعی پیش شد ابی دعوی را به پیش زید ابن ثابت برد
حضرت عمر بحیثیت مدعاعلیه حاضر شد و زید تعظیم نمود. حضرت عمر فرمود
نخستین ظلم شما همین است این را گفته با ابی برابر نشسته ابی ثبوت نداشت


۸۱

و حضرت عمر از دعوی منکر بود ابی موافق حکم شرع میخواست او را قسم دهد
زید رتبه خلافت را لحاظ نموده از ابی درخواست کرد که امیرالمومنین را
از قسم معاف دار، حضرت عمر از ینطرفداری بسیار رنجیده. زید را
مخاطب کرده گفت تا وقتیکه پیش تو یک آدم عام و عمر هر دو
برابر نباشد قابل منصب قضائی شوی .
اصولی که در خصوص قضاة و امور متعلق بقضا اختیار کرد
منتج آن شد که از عهد خلافت تا دوره بنی امیه عموما قضاة از الزام
ظلم و بی انصافی بری ماندند - علامه ابوهلال عسکری در کتاب الاوائل
که نخستین قاضی که در اسلام خلاف انصاف عمل کرده بلال ابن ابی برد
بوده که یکی از قضاة عهد بنی امیه است .
تعداد قضاة بلحاظ آبادی کافی بود چرا که هیچ ضلع از قاضی خالی | تعداد قضاة
کافی بود
نبود. و چون اهل ذمه اجازه داشتند که دعاوی خود را بطور خود
فیصله کنند ازینجهته در عدالتهای اسلامی مقدمات آنها کمتر
می آمد و در هر ضلع بودن یک قاضی بہرحال کافی بود .
از اختراعات محیر العقول فاروق اعظم در صیغه قضا


۸۲
شهادت علی الخصوص در امور متعلقه باصول شهادت (بیان این در ذکر
ماهرین فن اجتهادات اومی آید) یعنی در امر مشخص بظن اظهار از شخص ماهر
همان فن میگرفت، چنانچه حطیه در هجو زبرقان ابن بدر شعری انشا کرد
ولی ہجو روشن از ان ظاهر نمیشد، زبرقان بخدمت حضرت عمر رض مقدمهٔ
خود را پیش کرد چونکہ معاملہ شعر و شاعری و اصطلاحات شاعرانه
بود و از طرز گفتگوی عام جدا ـ حضرت عمر رض حسان ابن ثابت را که
بسیار شاعر مشهور بود خواسته پرسید و مطابق رای او فیصلہ کرد
ہمین طور در اشتباه نسب از حلیه شناسان اظهار میگرفت
چنانچه در کنز العمال در باب قذف ازین قسم مقدمات بسیار مذکور است.
اگرچہ در متعلق فصل خصومات حضرت عمر رض بسیار اصول و آئین
مقرر کرد اما آنها تا وقتی بود که در ارزانی و آسانی انصاف هیچ خلل
نیفتاده بود، و از هر چه بیشتر همین لحاظ داشت که امر انصاف عام
و آسان باشد، امروزه روز در ممالک متمدنہ انصاف و دادرس را
بزنجیر قیود پابستہ اند که داد خواهان را دست برداشتن از دعوا
بسیار آسانتر است ازینکہ دعوا کنند اما اصول و آئین حضرت عمر رض


۸۳
آنقدر آسان بود که در دادخواهی یک ذره دقت هم پیدا نمیشد. محل اداره
و خود خاص متوجه این امر بود ازینجهته برای دوائر عدلیه عمارت خاص قضا
تیار نکرد بلکه بمسجد ها اکتفا نمود چرا که تعمیم و اجازتی که در مفهوم مساجد است
بدیگر عمارت پیدا نمی شود در رجوع مقدمات که برداشت چیزی ندارد
بدروازه محکمه گیر و گرفت نبود، تمام قضاة را تاکید بود که با عجزه و غربا
که بدعوی می آیند مدارا و نرمی نمائید تا در اظهار مدعای خود از شما
خوف و بیم نکنند .
افتا
یکی از امور ضروریه متعلق بعدالت افتاست که در آغاز اسلام
قائم شد و مثال آن در غیر اسلام گاهی پیدا نمیشود از اصول اولیه قانون
یکی این است که برای هر شخص لازم است که از قانون باخبر باشد
مثلاً اگر کدام شخص گناهی کند عذر بیخبری از جرم آن گناه بکارش نمی آید
این قاعده در تمام دنیا مسلم و حال در ممالک متمدنه برصحت این قاعده
خیلی مبالغه دارند اما تعجب درین است که قومهای دیگر درین امر هیچ تدبیر


۸۴
اختیار نکردند در اروپا که تعلیم عام شده باز هم بدرجه نرسیده ونخواهد رسید
که هر شخص قانون دان شود، شخص جاهلی را که دانستن کدام مسئله
از قانون لازم باشد هم برای آن تدبیری نیست، اما در اسلام
برای این یک محکمه خاص بنام افتا بود و طریقش این بود که اشخاص
بسیار قانون دان یعنی فقها در هر جا موجود بودند اگر شخصی برای دریافت
مسئله نزد آنها میرفت براوشان فرض بود که آن مسئله را خیلی بتدقیق
نشان میدادند درینصورت گویا هر کس هر وقت که میخواست از مسائل
قانون واقف شده میتوانست و ازینجهته هیچکس عذر کرده نمیتوانست
که من از مسئله قانون واقف نمیباشم. این طریقه در آغاز اسلام
خود بخود پیدا شد و تا حال قائم ماند، لیکن آنقدر پابندی که در عهد فاروق اعظم
برین امر بود بعد ازان بلکه در عهد صدیق اکبر کبی بیشتر است هم نبود .
درین امر از همه ضرورتر این بود که برای هر کس اجازه افتا نبود
بلکه خاص خاص نفری قابل برای افتا نامزد میشدند تا هر کس و ناکس
مفتی عهد
فاروق اعظم
مسائل غلط را ترویج ندهد، حضرت عمر این تخصیص را همیشه لحاظ داشت
وبجز حضرت علی - حضرت عثمان - معاذ ابن جبل - عبد الرحمن ابن عوف رض


۸۵

ابی ابن کعب ـ زید ابن ثابت ـ ابو هریره ـ وابو دردا ـ وامثال اینها را
که اجازه داده دیگر هیچکس مجاز نبود، شاه ولی الله در ازاله الخفاء نوشته
"سابق وعظ و فتوی موقوف بود بر رای خلیفه، بدون امر خلیفه وعظ نمیگفتند
و فتوی نمیدادند" و آخر بغیر توقعه بر رای خلیفه وعظ می گفتند و فتوی می دادند"
در تواریخ مثالهای این بسیار موجود است که اشخاصی که مجاز نبوده
و فتوا داده اند حضرت عمر آنها را منع فرمود چنانچه بر عبدالله ابن مسعود این مجرا یکبار
گذشت. بلکه تا حدی احتیاط داشت که مفتی های مقرر را نیز غربال
میکرد از حضرت ابوهریره بار ها میپرسید که تو درین مسئله چه فتوی داده؟ و چون
جواب خود را بیان میکرد می فرمود اگر درین مسئله جوابت بدیگر نوع می بود
پس ازین بفتوا مجاز نمیبودی".

ثانیاً چیزیکه بفتوا ضرور است این است که نام مفتیها اعلان شود
و چون درانوقت اخبار نبود، در مجلس عامه که بالاتر ازان ذریعه اعلان عام
نبود بار ها اعلان میفرمود خطبه که در مقام جابیه از سفر شام بحضور نفری
بسیاری خوانده دران این فقرات را تقریر نموده .
من اراد القرآن فلیات ابیا ومن اراد یعنی هر که قرآن خواندن میخواهد نزد ابی ابن کعب برود


۸۶
ان یسال الفرائض فلیسات زیدا و من  هر که از فرائض پرسد پیش زید رود.
ارادان یسال عن الفقه فلیات معاذ  هر که از فقه پرسد از پیش معاذ پرسد
فوجداری و پولیس
تا جائیکه تحقیق کرده ام، حضرت عمر برای امور حربیه ادارهٔ علیحده مقرر نکرده، بعض اقسام مقدمات مثل زنا و دزدی را در هر جا قاضی ها فیصله میکردند، کار های ابتدائی تعلق پولیس داشت، ادارهٔ پولیس مستقلاً قائم و نامش احداث بود و مدیر پولیس را صاحب الاحداث میگفتند، در بحرین قدامه ابن مظعون و ابو هریره را مقرر کرد، قدامه تحصیل مالگذاری مأمور و ابو هریره با تعیین اختیارات مدیر پولیس بود امور متعلق باحتساب همه سر رشته کافی داشت، مثلاً بترازو کم تول کردن یا بر سر سرک بنای تعمیر کردن یا بر مراکب اضافه بار نمودن یا اشکا شراب فروختن و امثال اینها همه ممنوع و برای بازخواست این امور در هر جا افسری مقرر بود ولی معلوم نیست که احتساب اداره مستقل داشت یا همچه امور متعلق به صاحب الاحداث بود، در کنز العمال در جائیکه


۸۷
از ابن سعد این روایت را نقل کرده که حضرت عمر بنکرانی بازار عبد الله
ابن عتبه را مقرر نمود در انجا مینویسد که این فعل حضرت عمر از ماخذ عهدۀ احتساب
یکی از ایجادات متعلق باین شعبه بنای بندیخانه است پیشتر ازین ایجاد بندیخانه
در عرب نام بندیخانه هم نبود و از پنجہ مجرمین را سزای سخت میدادند
ولی حضرت عمر بندیخانه ایجاد نمود، ونخستین جای صفوان ابن امیه را
که در مکه معظمه بود به چار هزار درهم خریده بندیخانه ساخت، بعد در اضلاع
دیگر نیز بندیخانه بنا یافت، از تصریح علامه بلاذری معلوم می شود که بندیخانۀ
کوفه از سل تیار کرده و تا اینوقت محض مجرم در بندیخانه حبس می شد
اما بعد از دور خلافت ، قاضی شریح قرضداران را نیز بمحبس حبس می نمود
بعد از تعمیر بندیخانه بعض سزا ہا تبدیل هم شده مثلاً ابو مجن ثقفی کہ
بار بار بجرم شراب خوری گرفتار آمد، در آخر دفعه حضرت عمر او را بجای حد
حبس نمود .
سزای جلا نیز ایجاد حضرت عمر رض است چنانچه ابو محن باین سزایم
رسیده و فاروق اعظم او را بیک جزیره فرار کرد .


۸۸

بیت المال (یا) خزانه

بیت المال
پیش ازین نبود
این شعبه نیز از خود حضرت عمر بوجود آمده آخرین وجهی که در عهد او
تحصیل شده خراج بحرین و مبلغش هشت لک درهم بود اما آنحضرت
تمام این مبلغ را در یک مجلس تقسیم نمود، حضرت ابوبکر نیز در خلافت خود
خزانه اداره نکرد مال غنیمت که می آمد همان وقت بر دم قسمت میکرد
چنانچه سال اوّل ده درهمی و سال دوّم بیست در همی در حصه یک نفر
رسید، در کتاب الاوایل و بردایت ابن سعد همچه مذکور است
و بروایتی از ابن سعد حضرت ابوبکر صدیق محلی برای بیت المال
تخصیص کرده ولی نوبت نرسید که از خزانه چیزی دران بیندازد
چنانچه در وقت وفات او از بیت المال علم آوردند محض یک درهم برآمد.
تقریباً در سنه ه ابو هریره را حضرت عمر در بحرین عامل مقر کرد و او
از محصول سال تمام مبلغ پنج لک درهم با خود آورد، حضرت عمر مجلس شوری
عام نموده گفت که این یک مبلغ زیاد است که از بحرین آمده،
رضای شما چیست، حضرت علی رائی داد که هر قدر مبلغ در سال بیاید در همانسال


۸۹

تقسیم شود مد خزانه جمع نکنند حضرت عثمان برخلاف این رای داد بیت المال در کدام سنه قائم شد

ولید ابن هشام گفت که من سلاطین شام را دیده ام که خزانه و دفتر
علیحده دارند

اگر امروزه روز میبود از نام غیر مذهب اجتناب میکردند اما حضرت عمرض این رأی را پسندیده بیت المال را اساس نمود از همه پیشتر در دارالخلافه یعنی در مدینه منوره بسیار خزانه کلان برپا کرد و چون برای نگهبانی و حساب و کتاب او آدم بسیار قابل و دیانت دار لازم بود عبدالله ابن ارقم را
که صحابی بسیار معزز و در نوشتن و خواندن صاحب کمال بود مدیر خزانه بیت المال
و در ماتحتش اشخاص لایق مقرر کرد از انجمله عبدالرحمن ابن عبید القاری و معقیت نیز بود معیت شخصی است که بشرف مهر برداری پیغمبر صلی الله علیه و سلم اختصاص یافته ازینجهته در دیانت و امانت مسلم الثبوت بود .
علاوه بر دارالخلافه در تمامی علاقه و صوبجات بیت المال قائم کرد اگرچه حکام اعلای آنجا ها هر گونه اختیارات داشتند اما اداره بیت المال جدا و مدیرش علیحده می بود مثلا در اصفهان خالد ابن حارث و در کوفه
عبدالله ابن مسعود خاص مدیر خزانه بودند حضرت عمرض اگرچه در امور تعمیر


۹۰
بسیار کفایت شعاری داشت ولی برای بیت المال عمارتهای باشکوه
بنا نهاد، نخستین در کوفه محلی برای بیت المال بمعماری (روزبه) نام مجوس
که معمار مشهوری بود بنا کرد و مصالح این تعمیر را از عمارتهای خسروان مجوس
می آوردند، و چون از ان خزانه نقب زده دزدی نکردند حضرت عمر رای سعد وقاص
نوشت که عمارت مسجد را به بیت المال بچسپاند چرا که مسجد همیشه از وقت آمد
نماز گذاران آباد بوده همه وقت مجمع مردم میباشد، پس روز به بحکم سعد وقاص
عمارت بیت المال را آنقدر وسیع کرد که بمسجد چسپید و باین وجه از دزدی
و غیره اطمینان حاصل شد .

معلوم شد که در زمانه ما بعد از احتیاط زیاد بر خزانه پهره مقرر شد
بلاذری می نویسد وقتیکه طلحه و زبیر از حضرت علی باغی شده ببصره آمدند
و میخواستند که بر خزانه قبضه کنند چهل نفر سپاهی از قوم سیابجه بر خزانه پهره،
و طلحه و زبیر از ان اراده مزاحم شدند و نیز در خصوص سیابجه می نویسد
که اینها از سند گرفتار شده آمدند و در فوج ایرانی داخل بودند وقتیکه در عهد
فاروق اعظم ایران فتح شد این قوم مسلمان شدند و ابو موسی اینها را
در بصره جا داده آباد شدند .
عبد الله


۹۱

سررشتهٔ خزانه های صوبجات واضلاع چنان بود که مصارف
ضروری همان علاقه را در خزانه مانده مبلغ اضافگی را در آخر سال بخزانهٔ
دارالخلافه یعنی خزانهٔ بیت المال مدینهٔ منوره میفرستادند، چنانچه
فرامین مؤکد بنام عمال راجع باین امر از آستان خلافت میرسید مگر خیلی
دشوار است معلوم شود که در خزانهٔ هرجا چقدر وجه برای اخراجات همانجا
میگذاشتند، از تصریح مؤرخ یعقوبی اینقدر معلوم می شود که مبلغی خاص برای
تنخواه و وظیفه و غیره مصارف اهالی بود سالیانه بسه کرور بالغ می شد.
اهتمامی که فاروق اعظم در نگرانی و حفاظت بیت المال نموده در تواریخ
مذکور است ولی از تفصیل آن صرف نظر نمودیم.
(پبلک ورک) یا نظارت نافعه
استقلال این شعبه از ایجاد عصر حاضر است و لہذا در زبان عرب
نام اصطلاحی ندارد، در مصر و شام این لفظ را بنظارت نافعه ترجمه کرده اند
عمارات سرکاری، نہرها، سرکها، پل ها، شفاخانه ها، درین شعبه داخل است
اگرچه در عهد خلافت این شعبه مستقل نبود مگر امور متعلقهٔ آن بجز شفاخانه همه موجود


۹۲

و بنهایت وسعت انتظام داشت.
نهر هائیکه فاروق اعظم برای ترقی زراعت کشیده اند بیان آنرا
در ذیل داخل مختصراً نگاشتم، درینجا از دیگر نهرها بیان میرود که مخصوص
زراعت نبودند.
نهر ابی موسیٰ- این نهر ۹ میل دراز بود، سبب حفر آن این است
که یکدفعه نفری بصره بطور وفد بحضور حضرت عمر رض حاضر شدند، حضرت عمر رض
موافق معمول احوال هر یک را می پرسید، حنیف ابن قیس که ازین جماعہ بود
تقریر پر جوشی که در کتابها عبارۃً مسطور است مشتمل ببرین ماجرا نمود که زمین
بصره شورستان است و از شش میل مسافه آب می آریم، حضرت عمر رض
همان وقت بنام ابوموسی اشعری فرمانی باین مضمون فرستاد که برای
مردم بصره نهر بکشد و او از دجله بدرازی نه میل جوی بریده به بصره آورد
که بهر خانه آب بسیار شد.
نهر معقل نهر مشهوری است که بواسطه آن این مثل در عرب مشهور
شده اذا جاء نهر الله بطل نهر معقل این نهر را نیز از دجله جدا کرده اند
و چون حفر آن بمعقل ابن یسار که یک صحابی مقدس است محول بود نهر بنام او

نهرابی که حضرت عمر
ساخته است

نهر معقل


۹۳

مشهور شد .
نهر سعد : پیشتر اهالی (انبار) در خصوص حفر این نهر بشهنشاه فارس نهر سعد
عرض کرده بودند، و در عهد اسلام بخدمت سعد وقاص آمده عارض شدند
داو سعد ابن عمر را مامور باین کار فرمود، سعد آغاز باین کار نمود و تاحدی
ولی پیش رو کوه آمد دست باز کشید، همچنان ماند، بعد حجاج در عهد خود
همان کوه را بریده آب را جاری کرد مگر نهر همچنان بنام سعد مشهور شد .
از همه کلان تر و مفیدتر نهریست که خاص بحکم حضرت عمر حفر و بنام نهر امیرالمومنین
نهر امیرالمومنین مشهور است و بذریعهٔ همین نهر دریای نیل به بحر قلزم ملحق گردید
تاریخ مختصر این چنان است که در سنهٔ ۱۸ وقتیکه در تمام عرب قحط افتاد حضرت عمر
برای تمام اضلاع احکام فرستاد که از هر جا غله و غیره حبوبات بکثرت
بفرستند، اگرچه این حکم فوراً تعمیل شد مگر از شام و مصر که راه خشکه بسیار دور و دراز بود
غله دیر رسید، فاروق اعظم این تکالیف را خیال کرده برای عمرو عاص
حاکم مصر خط نوشت که یک جماعت از باشندهای مصر را با خود گرفته
بدار الخلافه حاضر شوید، وقتیکه عمرو عاص حاضر شد فرمود که اگر دریای نیل
باسمند پیوست شود عرب را گاهی اندیشهٔ قحط و گرانی نخواهد بود و کرایهٔ از راه خشکه


۹۴
آوردن غله خالی از زحمت و وقت نخواهد بود، حضرت عمرو واپس رفته بکار شروع کرد
و از فسطاط (که از قاهره ده ۱۲ میل است) تا بحر قلزم نهر کنده باین ذریعه
دریای نیل که زیر فسطاط میرفت بدریای قلزم یکجا شد جهازات از نیل
روانه شده بقلزم می آمدند و از آنجا به جار رسیده لنگر می انداخت که
بندرگاه مدینه منوره بود، این نهر تقریباً ۶۹ میل طول داشت تعجب بسیار
درین بود که این نهر باین درازی بشش ماه تیار شد چنانچه در سال اول
۲۰ جهازهای کلان کلان که در هر کدام آن هفت هزار اردب) غله پر بود
بذریعه این نهر به بندرگاه مدینه منوره آمد، این نهر تا مدتهای دراز جاری ماند
و بواسطه این نهر تجارت مصر در نهایت ترقی بود، بعد از عمر عبدالعزیز
بسبب بی پروائی عاملان جابجا کر کرده تا بحدیکه مقام ذنب التمساح
بالکل بسته شد در سنه منصور عباسی بنابر یک مصلحت شخصی
او را بسته کرد اما بعد باز جاری شده مدتها همچنان ماند.
یک سخن عجیب این است که عمرو عاص میخواست که براه راست
بحر روم و بحر قلزم را یکی کند چنانچه موقع و جای حفر آنرا نیز معین کرده
و میخواست که از حد فرما که فاصله در بین بحر روم و بحر قلزم صرف ۷۰ میل است


۹۵
نهر بکشد و هر دو دریا را یکی کند، مگر وقتیکه حضرت عمررض خبر شد اظهار نارضامندی
ظاهر نموده نوشت که اگر اینچنین شد جہاز های یونانی آمده حاجیها را خواهند برد
اگر عمرو عاص اجازه می فرمود فخر ایجاد نهر سویز در حقیقت بحصه عرب می آمد.
عماراتی که حضرت عمررض تعمیر کرده سه قسم است
(۱) مذهبی مثل مساجد وغیره - بیان آنها بتفصیل در شعبۀ مذهبی
می آید درینجا همین قدر از قول صاحب روضۃ الاحباب مینویسیم
که چهار هزار مسجد تعمیر شده .
(۲) فوجی یعنی قلعها، و چھاونیها، بیان اینها در انتظامات فوجی
می آید .
(۳) ملکی مثلاً دار الاماره وغیره، تفصیل حالات این قسم عمارات
معلوم نیست اما تفصیل اقسام آن برحسب ذیل است
(۱) دار الاماره، یعنی برای نشستن حکام در صوبجات واضلاع
و جاهای دفتر ماندن، طبری و بلاذری قدری بتفصیل حال دارالامارۀ
کوفه و بصره را نوشته اند .
(۲) دیوان، یعنی جائی که اوراق دفتر مانده میشد دفتر نظام نیز درین مکان


۹۶

می بودند .
خزانه (۳) بیت المال، یعنی جائی خزانه این عمارت را مضبوط و مستحکم
میساختند، حال بیت المال کوفه در ذکر کوفه گذشت .
بندیخانه (۴) بندی خانها، حال بندی خانه مدینه منوره در بیان صیغه
پولیس گذشت و بندیخانه بصره در عمارت دارالاماره شامل
است .
مهمانخانها (۵) مهمان خانها، تعمیر این مکانها برای این بود که مردم بیرون
که دوسه روزه بشهری آمدند درین مکانها بمانند در خصوص
مهمانخانه کوفه علامه بلاذری می نویسد امر عمران یتخذ لمن یرد
من الافاق داراً فکانوا ینزلونها مهمانخانه مدینه منوره در
تعمیر شد ابن حبان ذکر او را در کتاب الثقات کرده .
درینموقع ضرور است بیان کنیم که این عمارتها دارای شان
و شوکت ظاهری و تکلفات رسمی نبود، چرا اسلام تکلفات فضول را
اجازت نمیداد، در ما بعد هرچه شد شد اما تا آنوقت اسلام بالکل بصورت
ساده و اصلی خود بود، فاروق اعظم نهایت سعی و اهتمام میکرد که این سادگی


۹۲

از اسلام بدر نشود علاوه برین در آنوقت حاکم را اختیارات آزادانه
بر بیت المال حاصل نبود بیت المال را سرمایه تمام قوم میدانستند
و مردم مصرف اصلیش این میدانستند که ازینکه بجنگ جو نه خرج شود
بهتر است که بکار آدم بیاید و مدتی این خیال در دماغها بود و ازین اثر بود
وقتیکه ولید ابن عبد الملک در تعمیر مسجد جامع دمشق یک مبلغ کثیر صرف کرد
تمام مردم ناراض شده علانیه گفتند که مصرف روپیه بیت المال این نبود
بهر حال در عهد حضرت عمر رض هر قدر عمارتی که تیار شد عموماً از خشت و گل ساخته
شد ایوان حکومتی بصره نیز باین حیثیت بود البته عمارتهای فوجی نهایت مضبوط
و مستحکم ساخته شد .
اگرچه انتظام سرکها و پلها نهایت خوب بود اما براه راست انتظام سرکها
زیر اهتمام حکومت نبود، معاهده که با قومهای مفتوحه میکرد مشروط باین بود
که اهالی تعمیر سرک و پل و غیره را باهتمام گرفته و به پیسه خود تیار کنند
وقتیکه ابو عبیده شام را فتح کرد در شرایط صلح این امر نیز داخل بود .
مکه معظمه اگرچه از مدتها قبله گاه خلائق بود اما راهای آن بالکلی
ویران و بی آب بود حضرت عمر رض در سنه ۱۷ وقتیکه بمکه معظمه رفت باجازهٔ او


۹۸
سراها و پیره دارخانهای راه مکه معظمه تا مدینه منوره

از مدینه گرفته تا مکه معظمه در هر منزل پیره دار خانه و سراها و چاه ها تیار نمودند
شاه ولی الله در ازالته الخفامی نویسد از ان جمله آنکه سالی بقصد عمره
بمکه محترمه توجه فرمود نزدیک مراجعت امر فرمود تا در منازلی که مابین
حرمین واقع اند سایه ها و پناها سازند و هر جا هبیکه انباشته شده باشد
آنرا پاک کنند و صاف نمایند و در منازل کم آب چاهها احداث کنند
تا بر حجاج با ستراحت تمام قطع منازل میتر شود .

تعمیر شهر ها

هر شهر که در زمانه حضرت عمر آباد شده از پای ضرورت آباد شده
و هر کدام با عتبار خصوصیت که پیدا کردند خود در تاریخ اسلام صفحه
میخواهد درین شهر ها کوفه و بصره تا یک مدتی منظر آثار اسلامی ماند
بنیاد نحو عربی و دارالعلوم اصلی نحو این دو شهر بود، فقه حنفی که امروز روز
تمام روی دنیا را گرفته سنگ بنیاد آن در کوفه نهاده شد بنابرین
اسباب، حال بنیاد آبادی آن را در اینجا بتفصیل نوشتن ناموزون
نخواهد بود .


۹۹

در حصه اول این کتاب نگارش رفت که برای اطمینان از حملهای
بحری فارس د هند حضرت عمر در سنہ ۱۴ عتبه ابن غزوان را معین فرمود
که در بند را بله قریب جائی که بذریعه خلیج فارس جہازات ہندوستان
و فارس لنگر می اندازند یک شهر آباد کند و موقع و منظر زمین آنرا خود
حضرت عمر نشان داد، عتبه همراه هشتصد آدم روانه شد و به خروبہ
رسید در جائیکه حال آبادی بصره است، در نیجا یک میدان مثل کفدست بصره
بود چونکه زمین آن خاک زرد سنگ دار آب و علف بسیار داشت
و بالکل موافق مذاق عرب بود، غرض عتبه بنیاد آنرا داغ بیل نمود،
و برای هر قبیله جدا جدا احاطه را خط کشید و خانه‌های مختصر از علف ساخت
عاصم ابن دلف را مقرر کرد که تا هر قبیله را بجای مناسب شان
فرود آرد، آنجا عمارت‌های سرکاری مسجد جامع و ایوان حکومتی که دران عمارات
دفتر و بندی خانه نیز شامل بود و زیاده ممتاز بود در سنہ ۱۷ آتش گرفت
و بسیاری مکانها سوخت، سعد وقاص که حاکم کوفه بود نزد حضرت عمر
قاصد فرستاده اجازت خواست که عمارات پخته بسازد، حضرت عمر
منظور فرموده تاکید کرد که هیچکس در یک مکان زیاده بر سه خانه نسازد.


۱۰۰

بصره از دریای دجله ده میل دور افتاده حضرت عمر رض حکم داد که از دجله تا بصره نهر بیاورند چنانچه تفصیل آن در پبلک ورک نگارش یافت آبادی بصره به بسیار زودی ترقی نمود تا حدیکه در زمان حکومت زیاد ابن ابی سفیان محض تعداد فوجی که نام آنها ثبت دفتر بود ۸۰ هزار و آل و اولاد آنها به یک لک ۱۲۰ بیست هزار میرسید.
مناسبتی که آب و خاکش با علم و فضل داشت اندازه اش از علم عربیت میتوان نمود که درین سرزمین بنا یافته، در تمام دنیا اوّل کتابی که در علم لغت عربی نوشته شده کتاب العین است که تصنیف خلیل بصری است درینجا نوشته شده، علم عروض و موسیقی نیز ازینجا ابتدا شده نخستین مصنف علم نحو سیبویه تعلیم یافته بصره است، از ائمۀ مجتهدین حسن بصری است که ازین خاک پاک پیدا شده.
کوفه شهر دیگر که از بصره مشهورتر است شهر کوفه است وقتیکه مدائن و غیره فتح شد حضرت سعد وقاصّ بحضور فاروق اعظم خط فرستاد که تا ماندن عرب درینجا رنگ و روی شان بالکل بدل شده، حضرت عمر رض در جواب نوشت که آب و هوای آنجا با مزاج عرب موافقت ندارد، پس باید


۱۰۱

عبیدالله

جائی تلاش شود که حیثیت بحری و بری هر دو را دانسته باشد حضرت سلمان و حذیفه که خاص برای اینقسم امور مامور بودند رفته زمین کوفه را انتخاب کردند و چون زمینش ریگ زار و سنگ چل داراً نامش کوفه گذاشتند، کوفه پیشتر از اسلام پای تخت خاندان نعمان ابن منذر بود که فرمانروای عراق عرب بودند و عمارات مشهور آنها مثل خورنق و سدیر و غیره در همین جا واقع بود، منظره اش بسیار خوب و از کنار فرات یکنیم تا دو میل فاصله داشت، عرب کوفه را خدالعذراً یعنی عارض محبوب میگفتند، چرا که از اقسام گلهای عمده عربی مثل اقحوان و شقائق و قیصوم و خزامی گلزاری بود؛ بغرض در سنهٔ بنیادش آغاز شد و قرار فرمان فاروق اعظم که بتقسیم نوشت که آبادیش قابل نشستن ۴۰ هزار آدم باشد باهتمام هیلاج ابن مالک برای هر قبیلهٔ عرب محله های جدا جدا آباد شد برای وضع و ساخت شهر حکم تحریری از خود حضرت عمر رض آمد که راهای عام ۴۰ - ۴۰ گز و ده از اول کم کرده ۳۰ - ۳۰ دست و ۲۰ - ۲۰ دست عرض آن ماند و کوچه ها بعرض ۷ - ۷ دست باشد، عمارت مسجد جامع با یک چبوترهٔ بلند مربع


۱۰۲
آنقدر وسیع بود که گنجائش ۴۰ هزار آدم داشت، هر چهار طرف او
تا مسافة میدان وسیعی داشت .
عمارتهایش از اول علف و نی بست بود وقتیکه واقعه سوختگی
پیش آمد حضرت عمر رض اجازت داد که عمارتها از خشت و گل تیار شود پیش روی
مسجد جامع سائبانی بدرازی ۲۰۰ گز بر ستونهای رخام بنا یافت
و ستونها را از عمارتهای نوشیروانی کشیده آورده بودند در موقع این سخن
لازم ذکر است اگر چه عمارتهای نوشیروانی در اصل وارث نداشت
و بلحاظ اصول سلطنت اگر وارثی داشت هم خلیفۀ وقت بود
اما عدل و انصاف حضرت عمر رض این تقاضا کرد که قیمت ستونها را برعایای
مجوس خود برساند قیمت تخمینی آنرا در جزیۀ شان مجرا کرد، از مسجد بفاصلۀ ۵۰ گز
ایوان حکومتی تعمیر شد که عمارت بیت المال نیز دران داخل بود، یک مهمانخانۀ عام
نیز بنا شد که واردین دران قیام میکردند و خوراکه شان از بیت المال داده میشد.
بعد از چند روز بیت المال دزدی شد، حضرت عمر رض که از واقعات
جزوی هم خبر می شد برای سعد نوشت که ایوان حکومتی را بمسجد اتصال بده
روز به مهار پارسی که استاد مشهور


۱۰۳

و بکار تعمیر مامور بود بنهایت خوبی و موزونی عمارت ایوان حکومتی را کلان کرده
بمسجد اتصال داد، سعد روز به را با جمیع کاریگران برای صله این خدمت
بدر بار خلافت فرستاد، حضرت عمررض با او بسیار بقدردانی پیش آمده برای
همه شان وظیفه مقرر کرد، علاوه بر مسجد جامع برای هر قبیله مسجدهای جداجدا
تعمیر یافت، درین قبائل از مردم یمن ۱۲ هزار و از مردم نزار ۸ هزار آدم بودند
قبائلی که درینجا آباد گردید، نامهای شان برحسب ذیل است - سلیم
ثقیف - همدان - بجیله - تیم اللات - تغلب - بنو اسد - نخع و کنده -
ازد - مزینه - تمیم و محارب - اسد و عامر - بجاله - جدیله و اخلاط -
جهینه - مذحج - هوازن و غیر اینها .

این شهر در عهد خلافت به آنقدر عظمت و شان رسید که حضرت عمررض
آنرا راس الاسلام میفرمود و در حقیقت مرکز اصلی قوة عرب گشته بود
آبادیش بعد از عهدا و برابر ترقی کرده میرفت اما خصوصیتی داشت که عموماً
آباد کننده از نسل عرب میبود در سنه ۶۷ نفوس شماری شد ۵۰ هزار خانه
تنها از قبیلهٔ ربیعه و مصر بود و هم ۲۴ هزار از قبائل دیگر بود و علاوه برین ۶ هزار
از اهل یمن هم بود .


۱۰۴

اگرچه از تغیرات و ترقیات زمانۀ ما بعد آثار قدیمه قائم نماند باز هم خیلی تعجب است
که آثار بعضی عمارتها مدت مدیدی ظاهر ماند ابن بطوطه که در سنۀ هشتصد
این مقام مقدس را دیده در سفرنامۀ خود نوشته ایوان حکومتی که سعد وقاص
تیار کرده بنیاد آن تا حال قائم است
حیثیت علمی این شهر ازین معلوم میشود که فن نحو درینجا ایجاد شده
یعنی نخستین ابوالاسود دُئلی درینجا نشسته نحو را ترتیب داد. فقه حنفی درینجا
بنیاد شد- امام ابوحنیفه صاحب بشرکت قاضی ابویوسف وغیره مجلس
فقه را درینجا قائم کرد از ائمه فن علوم عربیت و حدیث و فقه که درینجا پیدا شدند
مثلاً ابراهیم نخعی - حماد- امام ابوحنیفه - امام شعبی است که یادگار زمانه اند.
فسطاط وقتیکه عمرو عاص اسکندریه را فتح نمود یونانیان که بکثرت
درینجا آباد بودند عموماً شهر را مانده بیرون شدند عمرو عاص خانهای شانرا
خالی دیده خواست که آنجا را مستقر حکومت سازد و از دربار خلافت
اجازت طلبید حضرت عمر که می ترسید بحر در بین حائل نباشد، در وقت
آبادی کوفه و بصره نیز برای افسرها نوشت هر جا که شهری سازید باید در بین او و مدینه
هیچ دریا نباشد چون در راه اسکندریه دریای نیل می آمد حضرت عمر آنرا برای


۱۰۵
مستقر ریاست پوشند ففرمود .
عمرو عاص از اسکندریه روانه شده بقصرالشمع آمد و درینجا که خیمه ها
از وقت فتح اسکندریه تا بحال خالی مانده بود، در همان خیمه ها فرآمد و در همین جا
بنیاد آبادی جدید انداخت و برای هر قبیله احاطه جدائی را خط کشید و معاذ
ابن خدیج و شریک ابن سمی و عمرو ابن مخزم و حیویل ابن ناشره را معین کرد
که هر قبیله جائی را که مناسب بدانند آباد کنند علامۀ مقریزی نام قبائل را
بتفصیل نوشته، در تعمیر مسجد جامع اهتمام خاصی نمودند، روایت عام است
که هشتاد صحابه جمع شده سمت قبله را معین کردند و درین صحابه زبیر-
مقداد-عباده- وابودردا و دیگر اکابر صحابه شریک بودند، درازی مسجد پنجاه
و عرض ۳۰ گز بود سه طرف دروازه داشت روی یک دروازه مقابل
بدارالحکومه بود و فاصله ما بین هر دو عمارت هفت گز بود .
عمرو عاص یک منزل خاص بنام خود حضرت عُمر تعمیر کرد
وقتیکه حضرت عمر خط فرستاد که مرا کاری بآن نیست همانجا بازار تیار شد
چون آبادی این شهر از خیمه گاه شروع شده نامش فسطاط گذاشتند که بعربی
خیمه را میگویند سال ۲۱ هجری این شهر تعمیر یافت .


١٠۶

فسطاط به بسیار زودی ترقی کرد و در عوض اسکندریه پایتخت مصر شد
در عهد معاویه نام ۴۰ هزار عرب بدفتر داخل بود. مؤرخ قضاعی بیان میکند
که در یک زمانه در فسطاط ۳۶ مسجد ۸ هزار سرک هزار و یکصد و هفتاد حمام
بود وسعت و هر قسم سامان آن بکثرت بود، مقریزی چند صفحه بتفصیل نوشته
مدتی این شهر پای تخت سلاطین مصر و مرکز ترقی و تمدن بود علامه بشاری
که در سته سیاحت تمام دنیا کرده کیفیت این شهر را در جغرافیه خود می نویسد
ناسخ بغداد مغز الاسلام - خزانة المغرب ليس في اسلا سلام اكبر
مجالس من جامعه ولا احسن تجملا من اهله ولا اكثر مراكب
من ساحله یعنی این شهر ناسخ بغداد و خزانه مغرب و فخر اسلام است
در تمام اسلام نه از جامع آن بیشتر مجالس علمی است و نه از ساحل آن
افزون تر بندرگاه های کشتی".
موصل - این مقام پیش از اسلام نیز بود، اما در انوقت طرحش
این بود که یک قلعه و بچهار اطراف آن چند معبد نصارا بود، در عهد فاروق اعظم
بحیثیت شهر آباد شد، هرثمه ابن عرفجه بنیادش گذاشت و از قبائل
عرب محله های بسیار آباد شد یک خاص مسجد جامع نیز تعمیر کرد، از حیثیت ملکی


۱۰۷
این شهر یک حیثیت خاص دارد یعنی بذریعة این شهر بچهار راه های شرق
و مغرب میرسد شائیدهمین مناسبت نامش موصل شده، یاقوت حموی
می نویسد مشهور است که در دنیا سه شهر کلان است، نیشاپور که دروازه
مشرق است، و دمشق که دروازة مغرب میباشد، و موصل که گذرگاه
مشرق و مغرب است یعنی بهر طرف خواهد برود باید از موصل بگذرد.
این شهر نیز رفته رفته بسیار ترقی کرد عظمت و سعت آن را ازمعجم البلدان
و جغرافیة بشاری و غیره بتفصیل پیدا کرده میتوانید .
جیزه شهر کوچکی است جانب غربی رود نیل که مقابل فسطاط واقع
است عمر و عاص بعد از فتح اسکندریه وقتیکه بفسطاط آمد بسبب اینکه
رومی از آنطرف دریا شکر کشیده نیاید کمی فوج برین مقام معین کرد که
در ان قبیله حمیرا دان و همدان بودند، بعد از آبادی فسطاط عمر و عاص آنهارا
واپس خواست، اما منظرة در یا بسیار پسندشان آمده نخواستند از انجا
حرکت کنند حجت پیش کردند که ما برهای درینجا آمده ایم و اینچنین مقصد اعلیٰ را
گذاشته بهیچ جا نمیرویم، عمرو عاص این کیفیت را بآستان خلافت
عرض نمود اگر چه آنحضرت از نام در یا احتیاط میکرد اما مصلحت دید اجازت


۱۰۸

داده فرمان فرستاد که یک قلعه برای حفاظت شان تیار شود چنانچه در سنه ۲۱
بنیاد آن آغاز و در سنه ۲۲ انجام یافت این سخن قابل یاد داشت است
وقتیکه آغاز تعمیر قلعه شد قبیلهٔ همدان گفت که ما مثال نامردان پناه قلعه را
منظور نداریم قلعهٔ ما شمشیر ماست چنانچه این قبیله و بعضی از قبائل دیگر
از قلعه برآمده بمیدان جا گرفتند و همیشه درهمین جا میبودند.

از برکت حضرت عمر رض این مقام کوچک نیز از حیثیت علمی خالی نماند
چنانچه نام بعضی از محدثین بزرگ که از اینجا برخاسته در معجم البلدان
مذکور است.

شعبهٔ فوج
اگرچه پیش از اسلام در دنیا سلطنتهای کلان عظیم الشان گذشته
که بقیهٔ یادگارهای شان در عهد اسلام موجود بود والی اداره حربیه هرجا که بود
غیر منتظم و خلاف وصول سیاست بود، در روم کبیر که یک وقت سلطنت
او را تمام دنیا قبول کردند نظام افواج برین طریقه بود جبرنا دار و ناسور که در ملک
رومن بود
می بود بوجه هر سپه سالاری و لشکر کشی داشت بهر کدام جایز دادهای کلان جاگیرها


۱۰۹
بسیار داده عهداً از آنها میگرفتند که در وقت مهمات جنگ با اینقدر فوج حاضر
شوید این نفری در تمام ملک پراگنده شده و بتعداد خاص فوج نگاه میداشتند
اما این افواج راه راست با سلطنت نداشتند از نیجه اگر روزی
علم بغاوت را بلند میکردند فوج های شان همره شان ایستاده با سلطنت
مقابله میکردند این طریقه فیودل سستم و این افسر فوج برن نام داشت
ازین طریقه این وسعت حاصل شد که بیرنها نیز بزیر دست خود همین قسم
جاگیر دار و علاقه دار نگاه میکردند و در این سلسله بسلسله بسیار طبقها قائم شد
در ایران نیز قریبا این دستور بود مرزبان و دهقانی که بفارسی میگفته آنها نظام فوجی فارس
همین قسم جاگیردار و زمیندار بودند اصلاً این طریقه سلطنت روم را بر باد کرد
و امروز بطور عام مسلم شده که این طریقه بسیار بدبود.
در فرانس تا ۱۴۱۵ ع فوج تنخواه یا روزینه نداشت بلکه در فتح مال غارت نظام فوجی فرانس
کرده را بقرار قرعه تقسیم میکردند اگر بعد از ان چیزی ترقی شده قیام فیودل ستم
روم است که بعد از اسلام تا شهع جاری باند.
در عرب شاهان یمن و غیره هر قدر فوج داشتند بند و بست منتظم نبود
در آغاز اسلام این ضرورت پیش نشد در عهد حضرت ابوبکر صدیق محض همین قدر شد


۱۱۲

که در سال اول خلافت هر قدر مالی از غنیمت افزودن ماند فی نفر ده روپیه تقسیم فرمود
در سال دوم که آمدنی زیاد شد از ده به بیست رسید مگر برای نفری نه تنخواه مقرر شد
و نه دفتر نظام ترتیب یافت و نه ادارهٔ حربی قائم گردید در اوائل خلافت حضرت عمر رض
نیز حال بدینموال بود اما در سنهٔ ۱۵ حضرت عمر رض این شعبه را آنقدر با قاعده و منظم
گردانید که بلحاظ آنوقت تعجب می آید .
نظام فوج برای توجه حضرت عمر رض اسباب مختلف بیان کرده اند روایت عامه این است
حضرت عمر که چون حضرت ابوهریره رض حاکم بحرین مقرر شد با خود پنج لک روپیه به مدینه منوره آورد
و بحضرت عمر رض اطلاع داد در آنزمانه پنج لک روپیه یک چیز بسیار عجیب بود
حضرت عمر رض فرمود که چقدر با خود آورده ابوهریره گفت لک لک پنج بار مکرر کرد
پس یقین حضرت عمر رض آمده مجلس شوری منعقد نموده رای پرسید که اینقدر زر کثیر را
بچه صرف کنیم حضرت علی رض و حضرت عثمان رض و صحابه های دیگر تجاویز مختلف
پیش کردند، ولید ابن هشام گفت که من والیان شام را دیده ام که در ملکشان
دفتر فوج موجود مرتب میباشد حضرت عمر رض این رای را پسندیده ذیحیل نام نویسی فوج
و ترتیب دفتر برای شان پیدا شد و یک روایت این است که شخص رأی ده
فوج سلاطین عجم را دلیل گرفت و این روایت قرین قیاس است چرا وقتیکه بصر تسخیر شد


۱۱۱
نام او را دیوان گذاشتند و این لفظ فارسی است، دبستان، دبیر دفتر - دیوان چند
الفاظ از یک ماده مشترک ب مأخوذ است که یک لفظ پهلوی و معنی آن نگاشتن
است .

بهر حال مشارا له حضرت عمر رضی مبنی است که یک ادارۀ مستقل برای فوج ترتیب داد در تمهید که
درین باب چیزیکه از همه بیشتر قابل لحاظ بود این بود که تمام ملک را فوج بسازد اگرچه فوج ترتیب نمود
باین مسئله که هر مسلمان یک سپاهی فوج اسلام است، میخواست با قاعده عمل شود
و چون در ابتدا تعمیم این قاعذه ممکن نبود اول از قریش و انصار آغاز نمود در انوقت
در مدینه منوره سه کس بسیار نسّاب و در فن حساب و کتاب اُستاد بودند، مخرمه بن نوفل،
جُبَیر بن مطعم، عقیل با بن ابی طالب، در علم الانساب که فن موروثی عرب بود خاصه
این سه بزرگوار در تمام عرب ممتاز بودند، حضرت عمر رض کار را بایشان سپرده گفت
برای تمام قریش و انصار یک دفتر بسازید که نام و نسب هر شخص مفصلاً در ان درج باشد
وایشان دفتری باین گونه ترتیب و بحضور تقدیم کردند که در عنوان اسامی خاندان
بنی هاشم و بعد اسامی خاندان ابا بکر صدیق رض باز قبیله حضرت عمر رض بود، یعنی
خلافت و حکومت را درین ترتیب لحاظ نمودند و اگر این ترتیب بحال میماند خلافت
آله اغراض شخصی میگردید، حضرت عمر رض فرمود باین ترتیب نباشد بلکه اسامی از اقربای