۱۱۲
حضرت خاتم النبیین صلعم آغاز گشته درجه بدرجه نام هرکس بقدر دوری از
آنحضرت صلعم آخر نوشته شود تا حدیکه نام خود من هم به ترتیب در ذیل قبیله من بیاید
در موقع لازم است بدانیم که در خلفای اربعه نسب حضرت عمر رض از همه آخرتر بآنحضرت رض
میرسد، غرض موافق این هدایت دفتر و برحسب ذیل تنخواه مقرر شد .
تقسیم مراتب تعداد تنخواه سالانه
شرکای جنگ بدر . ۵ هزار درهم
مهاجرین حبش و شریک جنگ اُحد . ۴ هزار درهم
کسانیکه پیشتر از فتح مکه هجرت کردند . ۳ هزار درهم
کسانیکه در فتح مکه ایمان آورده اند . ۲ هزار درهم
کسانیکه در جنگ قادسیه و یرموک شریک بودند . ۲ هزار درهم
اهل یمن . ۴۰۰ درهم
مجاهدین بعد از قادسیه و یرموک . ۳۰۰ درهم
مردم عام . ۲۰۰ درهم
نامهای کسانیکه ثبت دفتر شد برای عیال و بچهای شان نیز تنخواه مقرر گردید
چنانچه برای زنهای مهاجر و انصار از دو صد تا چهار صد درهم و برای اولاد ذکور کلان هیچ


۱۱۳
دو هزار درهمی مقرر شد، برای غلامان اشخاص صاحب تنخواه نیز تنخواه مقرر فرمود
و ازین قیاس می شود که غلامها در اسلام چه مرتبه را دارا بودند .
اگرچه اشخاصی که نام شان داخل دفتر شد حقیقه همه حیثیت فوج داشتند
اما ایشانرا دو تقسیم نمود .
(۱) نفری که هر وقت مصروف مهمات جنگی میماندند گویا این فوج نظام یعنی فوج
با قاعده بودند .
(۲) کسانیکه معمولاً بخانهای خود بوده در حین ضرورت طلب یشدند،
این فوج را بعربی مطوعه میگفتند و باصطلاح امروز این قسم فوج والنیٹر
میگویند البته اینقدر فرق هست که والنیتر درین عصر تنخواه ندارد .
نخستین دیباجه نظم و نسق فوجی این بود و از بنجسته بعضی بی ترتیبها داشت
از همه کلانتر خلط مبحث این بود که با تنخواهای فوجی تنخواه پولیٹکل نیز آمیخته
و از هر دو یک دفتر بود اما رفته رفته یعنی در سنه ۲۱ حضرت عمر ض این شعبه انقدر
مرتب و مستنظم گردانید که غالباً تا این عهد هم گاهی نشده و نخواهد شد
در نیموقع میخواهیم جزئیات آن نظم و نسق را یک بیک تفصیل بنویسیم تا آشکار شود
که در آغاز تمدن عرب ادارۀ حربی را با نیقدر شعبه ها منشعب ساختن در شعبه


۱۱۴
اینقدر بقاعده برابر نمودن کار شخصی است که فاروق اعظم لقب داشت.
درین صیغه با از اصول اولیه انتظام همانا قسمت ملک است از حیث مختلفه
مراکز
فوجی
حصّه‌های مختلف، حضرت عمر رض در سنه ۲۰ ملک را از حیث ملکی و فوجی بدو تقسیم
قسمت نمود ملکی و فوجی احوال قسمت ملکی را در انتظامات دیوانی بیان کردم،
قسمت فوجی این است که چند مرکز بزرگی را معین نموده نام آنرا جند ماند
و این اصطلاح تا حال باقی و تفصیلش این است، مدینه - کوفه - بصره
موصل - فسطاط - مصر دمشق حمص - اردن - فلسطین - در زمانه حضرت عمر رض
اگر چه حد فتوحات تا بشاخ بلوچستان رسیده بود اما ممالک دارای آئین
همین عراق و مصر و جزیره و شام بود و بهمین واسطه صدر مرکز فوجی شدند
موصل صدر مقام جزیره بود، شام که وسعت و چند مرکز لازم داشت از نیحه
در دمشق و فلسطین و حمص و اردن چار صدر مقام قرار داد، فسطاط سببی
که عوض قاهره گشته اثرش بر تمام مصر افتاد، کوفه و بصره، هر دو شهر دروازه
فارس و خوزستان بلکه دروازه فتوحات مشرق بودند.
امور انتظامیه فوجی این مراکز بر حسب ذیل است
(۱) چهاونی فوجی کوفه و بصره و فسطاط این سه شهر در اصل برابی بود باش فوج


۱۱۵
آباد شده بود در موصل بزمانه عجمیان یک قلعه و چند گرجه بود و بعضی محلهای معمولی بود
هرثمه ابن عرفجه ازدی حاکم موصل بقرار هدایت حضرت عمر رض داغ بیل نموده صورت
شهر را آباد کرد و برای قبیله عرب جدا محله ها آباد شد .
(۲) بهر جا طویلهای اسپ بود که چهار هزار اسپ بایر ساز و سامان
خود در ان موجود و تیار ایستاده و محض برای این غرض مهیا می بود که اگر دفعتهً
ضرورتی پیش بیاید ۳۲ هزار سوار رساله حاضر باشد. چنانچه در مسئله
که جزیره دفعهً بغاوت کرد این تدبیر کلید ظفر گردید در پرداخت و تربیت اسپها
بسیار اهتمام میکردند، تیمار اسپهای مدینه منوره را در عهده خود گرفته چراگاه
چهار منزل از شهر دور تیار کرد و هنی نام غلام خود را برای حفاظت و نگرانی مقرر نمو
ران اسپها را داغ کرده و دران این الفاظ نوشته بود (حبیس فی سبیل الله)
اهتمام اسپان کوفه تعلق بسلمان ابن ربیعه باهلی بود که در شناخت و پرداخت اسپها
بسیار کمال داشت تا حدیکه بنامش این خصوصیت داخل بود او را سلمان الخیل
میگفتند، بزمستان این اسپها بطویلهای خود میبودند و تا قرن چهارم این جاها
بنام (آری) یعنی طویله مشهور بود عجم این را آخور شاه جهان میگفتند در بهار
بر ساحل فرات قریب عاقول که چراگاهای شاداب بود میچریدند سلمان


١١٦
همیشه در تربیت اسپها بسیار کوشش و در سال یکبار اسپ دوانی هم میکرد.
سلمان خاصه نسل اسپهای عمده را بسیار ترقی داد پیشتر از و در عرب کسی پروای
نسل اسپ را نمیکرد، سلمان این امتیاز را لحاظ نمود هر اسپی که از مادر عربی نبود
او را (دورگه) قرار داده و در غنیمت سوار را از حصه محروم می ساخت.
اهتمام بصره تعلق به جزء ابن حضرت معاویه داشت که حاکم صوبه اهواز بود.
(۳) دفتر نظام وغیره کاغذهای متعلق بفوج در ان مقامات موجود میبود.
(۴) گدام غله فوجی در همین مقامات بوده و ازینجا بدیگر جاها میفرستادند.
علاوه بر مراکز حضرت عمر بدیگر جایهای مناسب نیز چھاونیهای فوجی
بکثرت تعمیر کرد و عرب را در تمام ممالک مفتوحه خود پراگنده ساخت اگر چه از اصول
مقرره او بود که چون شهر فتح می شد فوجی بتعداد مناسب در انجا مقرر می نمود که بجای
حرکت نمیکردند، چنانچه حضرت ابو عبیده وقتیکه شام را فتح کرد در هر ضلع یک حاکم
مقرر نموده و با او یک فوج معتد به گذاشت، اما برای قیام امن وامان هیچ ضلع
یا شهر بزرگی نبود که در ان سلسله فوجی قائم نکرده باشد.
وقتیکه در ۱۷ ھ حضرت عمر بسفر شام رفت در شهرهائی که بسرحد دشمن
اتصال داشت مثل دلوک، منبج، رعیان، قورس، تیزین، انطاکیه وغیره (سرحد را


بحری فوج یا ثغور میگویند) بهر کدام دوره نموده هر قسم نظم و نسق فوجی و سائر
انتظامات مناسب فرمود و چون در شهرهای کنار دریا که آنرا بلاد ساحلیه
میگفتند (مثل عسقلان، یافا، قیساریه، ارسوف، عکا، صور، بیروت، طرطوس
صیدا، ایاس، لاذقیه) قوه بحری روم بیشتر بود انتظامات مستقل جداگانه
برای آنها نمود و عبدالله ابن قیس را درینجاها افسر کل مقرر کرد، در بالس که
ساحل غربی فرات و هم سرحد عراق بود اضافه بر انتظام فوجی عرب شامی که
اسلام را قبول کرده بودند آباد شد، در سنه ۱۹ وقتی که یزید ابن ابی سفیان
انتقال کرد معاویه برادر او حضرت عمر رض را اطلاع داد که برسواحل شام
زیاده قوه ضرور است، حضرت عمر در همان وقت حکم فرستاد که تمام قلعها را
سر از نو مرمت نموده و فوج در آنها مرتب سازند با این در تمام مناظر دریائی
پهره داران معین کرد و با انتظام افروختن آتش نمود .
در اسکندریه این انتظام بود که از فوج ماتحت عمرو عاص ربعی در اسکندریه
و ربعی بر مقامات ساحل میماندند و باقی مناصفه با خود او در فسطاط سکونت داشتند
این افواج در ایوانهای کلان و وسیع سکونت میکردند در هر ایوان همراه فوج
یک عریف از قبیله شان میبود که تنخواه بمعرفت او تقسیم میشد پیش روی ایوانها


۱۱۸
زمینی بقسم صحن وسیع و صاف می بود .
در سنه ۱۶ وقتیکه هرقل از راه مدیا میخواست بر مصر حمله کند حضرت عمر رض
بر تمام سواحل چهاونیهای فوجی مرتب نمود تا اینکه هر قدر فوجیکه ماتحت عمرو عاص
بود ربع آنرا برای این مقامات مخصوص فرمود، در عراق با وجودیکه بصره و کوفه
مستحکم بودند چنانکه خاص در کوفه چهل هزار سپاه بوده و از انجمله ده هزار خالص
بمهمات خارجه اشتغال داشتند، باز هم در این اضلاع هر قدر چهاونیهائی
که از عجم باقی بود همه را از سر نو تعمیر و بقوت فوجی مضبوط ساخت، در خریبه
و زابوقه که هفت چهاونی کوچک بود همه از سر نو تعمیر یافت در صوبه خوزستان
بنهایت کثرت چونیهای فوجی ترتیب نمود چنانچه نهر تیری، مناذر،
سوق الاهواز - سرق، هرمزان، سوس، بنیان، جندی سابور نهر جانقرق،
همه این مقامات از فوجها معمور شدند، در چهاونیهای ری و آذربایجان
همیشه ده هزار فوج مقیم بود .
همین قسم بصدها چهاونی در هر جا قائم و برپا گردید که تفصیل آن چندان
ضرورت نیست البته درینموقع لحاظ شود که این سلسله را چرا اینقدر وسعت داد
و در انتخاب مقامات فوجی چه اصول ملحوظ بود؟ اصل این است که درینوقت


۱۱۹

اگرچه قوۀ فوجی اسلام بوسعت و ضروری ادابرشده و اما قوۀ بحری هیچ نداشتند از انطرف
یونان از مدتی درین فن مشق کرده بودند ازینجهت در شام و مصر اگرچه اندیشه
از بغاوت داخله هیچ نبود چرا که اهالی ملک با وجود اختلاف مذهب مسلمانان را
از نصارا بیشتر پسند میکردند اما از اندیشه حمله‌های بحری روم پریشان بودند
برعلاوه تا اینوقت ایشیای کوچک نیز بدست روم بود و درینجا قوت
شانرا هیچ صدمه نرسیده بود و ازین سبب با ضرر بود که مقامات سرحد
و بندرگاهها را بنهایت درجه مستحکم نگاه دارند ازینجهت بود که حضرت عمر رض
هر قدر چھاونی فوجی که ترتیب داد در مقاماتی بنا کرد که یا بر ساحل واقع بود
یا بر سرحد ایشیای کوچک حالت عراق که دیگر گونه بود یعنی بدون تسلط
رئیس یا و مرزبانهای ملک برای بقای ریاست خود جنگ میکردند و مطیع
و منقاد شده بودند بر اطاعت آنها اعتماد نمیشد و ازینجهت در هر جای این ممالک
قیام سلسلۀ فوجی ضرور بود تا بخیال مدعیان ریاست هم بغاوت نگذرد.
حضرت عمر رض همراه انتظام این سلسله بر شعبه‌های دیگر نیز توجه نموده وسعت اداره حربیه
هرکدام را آنقدر منتظم گردانید که بلحاظ تمدن آنوقت یک معجزه معلوم میشد
دفتر نفوس که ابتدا از مهاجرین و انصار آغاز شد آنقدر وسیع گردید که


۱۲۰
تقریباً تمام عرب را محیط شد از مدینه تا عسفان که از مکه معظمه دو منزل اینطرف است
هر قدر قبائل آباد بودند یک یک نفر را نفوس شماری نموده دفتر ساخت
بحرین که انتها صوبهٔ عرب است بلکه جغرافیه نویسان عرب آنرا از
اضلاع عراق شمار میکنند دفتر تمام قبائل آنجا را مرتب نمود در کوفه و بصره
و موصل و فسطاط و جیزه و غیره هر قدر عرب آباد شد دفتر همه را مرتب کرد
برای این گروه بیشمار علی قدر مراتبهم تنخواه ها مقرر کرد اگرچه شمار همه بهیئت
مجموعی از تواریخ معلوم نمیشود باز هم از قراین همین قدر معلوم است که اقلاً
از هشت ده لک آدم که بسته شمشیر بند کمتر نبودند به روایت ابن سعد آمده
که هر سال سی هزار آدم نو برای فتوحات میفرستاد علامه طبری تصریح کرده
که در کوفه یک لک آدم قابل جنگ تیار بود و از یجمله سی هزار فوج با قاعده بود
که همیشه حضور شان نوبت به نوبت برای مهمات ری و آذر بایجان ضرور بود
این نظام بود که از دولت آن مدتی رعب عرب بر تمام دنیا افتاده
سیل فتوحات بر یک وتیره جاری ماند، هر قدر که درین نظام کمی آمد همانقدر
طاقت عرب ضعف پیدا کرد از همه پیش امیر معاویه تبدیلی درین سر رشته نمود
یعنی تنخواه بچهای شیر خوار را موقوف ساخت عبدالملک ابن مروان از ینهم کاسه


۱۳۱
معتصم بالله یک سر نام عرب را از دفتر کشید و در حقیقت همان روز گویا
حکومت نیز از دست مسلمانان بر آمد .
بان ! جمله معترضه در میان آمد، اکنون باز میخواهیم نظام فوجی
فاروق اعظم را تماشا کنیم حضرت عمر رض دفتر فوجی را بحدی وسعت داد
که عجم نیز درین داخل شدند، یزدگرد شاهنشاه فارس که از قوم دیلم
یک دسته به تعداد چهار هزار منتخب و نامش جند شاهنشاه مانده بود
یعنی فوج خاصه این فوج بعد از معرکهای قادسیه از ایرانیان جدا شده بحلقه
در فوج عجمی
اسلام در آمدند، سعد وقاص آنها را در فوج داخل کرده و در کوفه جا داده
رومی و هندوستانی
تنخواه برای شان مقرر کرد چنانچه نام آنها را تواریخ در فتوحات اسلام
و یهودی هم داخل بود
جابجا ذکر نموده سردار فوج هراوّل یزدگرد که یک افسر نامی و بسیاه ملقب بود
وقتیکه در سکه یزدگرد بطرف اصفهان روانه شد سیاه را با سه صد سوار
که در آنها هفتاد نفر از پهلوانان نامی بودند طرف اصطخر فرستاد که از شهرهای
بهاوران چیره منتخب کرده یکدسته سوار تیار کند، وقتیکه ابو موسی اشعری
در سنه شهر سوس را محاصره کرد یزدگرد سیاه را حکم داد که همراه همین
رساله منتخب بمقابله ابو موسی اشعری برود، بعد از فتح سوس سیاه با تمام هزاران


۱۲۲
با چند شرطی در خواست امن کرد، ابو موسی باین شرائط راضی نه بود کیفیت واقعه را
بحضور فاروق اعظم اطلاع داد حضرت عمر نوشت که تمام شرائط شانرا قبول کنید
داد همه را در بصره جا داده نام شان در دفتر فوجی داخل کرد و تنخواه برای شان
مقرر گردید، نام شش نفر افسراین بود سیاه، خسرو، شهریار، شیرویه
شهرویه، افره وین، تنخواه این شش نفر دونیم هزاری واز صد بهادر دیگر
دو هزاری مقرر شد، در مقدمه تستر سیاه حاضر بوده واز تدبیرش فتح
حاصل شد :
باذان که از طرف نوشیروان حاکم یمن وفوج رکاب او از مردم
ایران بوده اکثر این فوج مسلمان و نام شان در دفتر فوج نوشته شد
تعجب است که لشکر فاروقی از بهادران هند نیز خالی نبود، قوم جاٹ سند
که عرب آنرا زط میگفتند در لشکر یزدگرد شامل بودند و بعد از مقدمه سوس
حلقه بگوش اسلام گشته و در فوج داخل شده در بصره جا گرفتند .
بهادران یونانی ورومی نیز در فوج شامل و در فتح مصر پنصد نفر ازیشان
شریک جنگ بودند وقتیکه عمر و عاص فسطاط را آباد کرد اینها در محله جداگانه
آبادی کردند، یهود نیز درین سلسله داخل و در فتح مصر یک هزار نفر از ایشان
محمد اللہ


۱۲۳
شریک فوج اسلامی بودند .
غرض وسعتی که حضرت عمر در ادارهٔ حربی داد تخصیص ملک یا قوم
در ان نبود بلکه قید مذهب و ملت هم در میان نبود، در فوج والنٹیئر ایران
مجوس شامل بود که برابر با مسلمانان تنخواه داستند، در فوج نظام نیز چوس
داخل و از تواریخ پیدا میشود چنانچه تفصیل آن در ذکر حقوق اقوام غیر می آید
دانستنی است که وسعت ادارهٔ حرب باین اندازه که تمام اقوام
داخل آن باشد، محض از فیاضی اسلام بود ورنه عرب در فتوحات ملکی
باید بجز شمشیر خود ممنون هیچکس نباشد، و نبود البته ازین نیز هیچکس انکار کرده نمیتواند
که برای مقابله هر قوم خود قوم را جنگاندن یکی از اصول کلان فن جنگ است.
که خرگوش هر مرغزاری شگفت سگ آن ولایت تواند گرفت
چنانچه بالا نوشته ایم که در آغاز ادارهٔ شعبهٔ فوجی حیثیت جداگانه
نداشت یعنی مردمانی که تنخواه از حیث دیگر داستند هم نام شان داخل
دفتر نظام بود و در انوقت همین مصلحت بود، حضرت عمر میخواست که این
پرده را از میان بردارد، آغاز کار در کمی و بیشی تنخواه لحاظ قرآن خوانی هم بود
و چون این امر را در شعبهٔ فوجی هیچ تعلقی نبود، حضرت عمر او را بشعبهٔ تعلیم تعلق کرده


۱۲۴
از دفتر نظام جدا نمود، چنانچه برای سعد وقاص این الفاظ را نوشته فرستاد
لا تقط على القران احداً .
ترقی تنخواهها بعد ازین بطرف ترقی تنخواه ها توجه فرمود و چون فوج را از زراعت و تجارت و از هرگونه اشغال بزور باز میداشت ازینجهته ضرور بود که تمام مایحتاج آنها کفالت شود بنا برین تنخواهها را کافی اضافه کرد اقلاً تنخواهی که سالانه ۲۰۰ بود ۳۰۰ کرد و تنخواه افسران از هفت هزار گرفته تا ده هزار زیاده کرد تنخواه بچها پیشتر از روز شیر جدا شدن مقرر میشد الحال حکم شد که از روز ولادت مقرر شود .
انتظام رسد رسانی بندو بست غله رسانی در اوّل فقط همین قدر بود که مثلاً فوج وقتیکه در مقادسه برسند از دیهات اطراف حمله کرده جنس و غله را غنیمت بیاورند، البته بند و بست گوشت از دارالخلافه میشد یعنی حضرت عمر رض از مدینه منوره میفرستاد بعد سررشته شد که همراه جزیه فی نفر ۲۵ آثار غله گرفته بمصرف فوج برسانند در مصر همراه غله روغن زیتون و شهد و سرکه وصول میکردند و بکار سالن سپاهی می آمد، در جزیره نیز همین سررشته بود ولی زحمت رعایا می شد آخر حضرت عمر رض عوض آن نقدی مقرر نمود و رعایا بنهایت خوشی قبول کردند


۱۲۵

رفته رفته حضرت عمررض برای گدام یک اداره مستقل مقرر کرد و نامش اهرا بود
چنانچه در شام عمرو ابن عنبسة افسر این اداره بود اهرا، جمع هری است
که لفظ یونانی و معنیش گدام است چون که یکجا کردن غله وازانجا
تقسیم نمودن رسم یونانیان بود نامش را هم یونانی گذاشتند تمام جنس
و غله در یک گدام وسیعی جمع بوده و در غره ماه فی سپاهی یک من اثار غله
(۲) آثار روغن زیتون و (۲) اثار سرکه میداد بعد ازین ترقی بیشتر شد یعنی
بجای غله نان پخته بسپاهی میداد، مورخ یعقوبی در ذکر سفر شام حضرت
عمرض تصریح کرده که علاوه بر تنخواه و خوراک جامه پوشاکه نیز از دربار خلافت
بفوج میرسید و تفصیلش در بیان دریشی می آید با اینهمه بھتہ نیز مقرر بود
که بعربی معونه میگویند، اسپ سواری را خود سوار برابر میکرد ولی شخصی که
کم استعداد و تنخواهش کم می بود برای او اسپ از حکومت داده میشد
و خاص برای همین غرض بحکم حضرت عمر ض چهار هزار اسپ در دارالخلافه هر وقت
موجود می بود.

اداره مستقل گدام
خوراک و پوشاک

تاریخ تقسیم بهته و تنخواه وغیره مختلف بود یعنی تنخو ا ہا بہ غره محرم
و بهته در فصل بهار و عائد جاگیرهای خاص در هنگام فصل تقسیم می شد.


۱۲۶
طریقه تقسیم تنخواه این بود که همراه هر قبیله یک عریف یعنی مقدم یا رئیس می بود
تنخواه را افسران خورد که بر ده نفر سپاهی افسر بوده و ایشانرا امرا الاعشار
میگفتند رسانده و ایشان به عریفها تسلیم و عریفها به سپاهی تقسیم میکردند، بتوسط
یک عریف یک لک درهم تقسیم میشد چنانکه در کوفه و بصره صد عریف بودند
که بذریعه شان مبلغ یک کرور درهم تقسیم می شد، این انتظام بسیار باحتیاط امر عریف
و خبرگیری اجرا میشد امرای اعشار عراق در تقسیم تنخواه بی اعتدالی کردند حضرت عمررض
از بزرگان نساب واهل الرای عرب مثل سعید ابن عمران، ومشعله ابن نعیم،
وغیره را خواسته بتفتیش آن مقرر کرد آنها همره با نهایت تحقیق عهده ده دهی
نفری را مقرر نمود و به عوض ده نفر بر هفت نفر یک افسر مقرر شد، تقرر عریف
نیز از ایجادات حضرت فاروق است که مدتی تقلید آن میکردند، در باب الجهاد
کنز العمال از بیهقی روایت است اول من دون الدواوين وعرف العرفاء
عمر بن الخطاب .
ترقی تنخواه
در تنخواه قدم و کارکنی لحاظ میشد و هر وقته اضافه میگردید، در قادسیه
که زهره، عصمه، ضبتی وغیره که کارهای مردانگی کرده بودند، تنخواهای شان
از دو هزاری به دو نیم هزاری ترقی کرد، علاوه بر رقمهای مذکور غنیمتی که گاه بیگاه


١٢٤

بدست می آمد و بقدر رتبه برفوج تقسیم میشد انتها ندارد چنانکه در جلولا نه هزار
و در نهاوند شش هزار درهمی بهر سوار رسید .
برای حفظ صحت و تندرستی قاعده های آتی مقرر شد .
(١) سمت جنگ با اعتبار گرمی و سردی معین میگشت یعنی فوج را
در ممالک سردسیر تابستان و در ممالک گرم سیر زمستان میفرستاد تقسیم فوجی
و نام این تقسیم شاتیه و صافیه بود و تا امروز این اصطلاح بر حال مانده بلحاظ اختلاف
تا حدیکه مؤرخین ما مهمات و فتوحات مغرب را بنام صوایف تعبیر میکنند موسم
این سررشته را حضرت عمر رض در سنه ۱۶ه گذاشته طبری مینویسد.
وسمى الشواتی والصوائف * وسمى ذالك فی کل کورة
(٢) در فصل بهار فوجها را بجایهایی روانه میکرد که آب و هوای شان خوب
و سبزه و مرغزار میبود، نخستین این قاعده را در سنه ۱۶ه جاری کرد
وقتیکه مداین را فتح کردند و آب و هوایش بصحت افواج نقصان
رسانید برای عتبة ابن غزوان نوشت افواج همیشه در موسم بهار قیام فوجها
بجایهای شاداب و سرسبز روند . در موسم بهار
عمر وعاص حاکم مصر در بهار فوج را بیرون میفرستاد و حکم میداد


١٢٨
که سیر و شکار کرده اسپها را بچرا بگذارید که فربه شود .
ملحوظیت آب و ہوا (٣) در تعمیر دیهها و ابنیها همیشه عمدگی آب و هوا را لحاظ میکرد، پیش روی خانها خلاص میبود و صحن خوش فضا میداشت، شهر ہائی که برای فوجها آباد کرد مثلاً کوفه و بصره فسطاط بلحاظ اصول صحت سرکها و کوچها نهایت وسیع میبود و درین باب آنقدر احتیاط داشت که مساحت و وسعت آنرا خود تعین کرده و نوشته
آبادی فوج میفرستاد چنانچه تفصیل آن در بیان آبادی شهر ها گذشت .
در ایام کوچ (٤) وقتی که فوج بکوچ میبودند حکم بود که همیشه در روز جمعه بمنزل فرامده و یک شبانه روز کامل اتراق کنند، تا فوج دم گرفته و استراحت نموده اسلحه و رخت خود را درست سازند و تاکید اکید نمود که سفر یومیه بقدر طاقت باشد که مانده نشوند و بجائی منزل کنند که جمیع ضروریات مهیا شود، فرمانی که بنام سعد وقاص راجع بهدایات فوج فرستاده غیر ازین دیگر سخنهای اهم را نیز با جزئیات تفصیل نگاشته .
قاعده رخصتی قاعده رخصتی فوج نیز با انتظام بود فوجہائی را که بجایهای دور مامور بودند، در سال یکبار و یا دو بار رخصت میداد، بلکه یکوقت اشعار دردناکے


۱۳۹
از یک زن شنید که در جدائی شوہر میخواند بافسران احکام نمود که هیچ سپاہی از چهار ماه علاوه به سفر نباشد.
ولی اینہمہ مدارا و سہولت بقد ر ضرورت بود ورنه او ام طلبی کابلی و عیش پرستی سخت ممانعت میکرد، بسیار تاکید برین بود که فوج بتوسط رکاب سوار نشوند جامه نرم و نازک نپوشند، نان را بآفتاب نگذارند حمام نروند.
از تواریخ هیچ معلوم نمی شود که حضرت عمر رض برای فوج لباس خاصی که آنرا دریشی میگویند مقرر کرده باشد، در احکامی که از و بنام فوج منقول است همین قدر است که کسی لباس عجمی نپوشد اما معلوم شده که در اجرای این حکم چندان محکم نبوده چرا که وقتیکه در سنه ۲۱ بر ذمیهای مصر جز یه مشور شد پوشاک فوج نیز در جزء آن بوده : آن پوشاکه این چیز ہا بود، جبه پشمی کلاه دراز یا عمامه و پاجامه، موزه، حالانکه نخستین پا جامه و موزه را بتصریح منع کرده بود.
در شعبه فوج حضرت عمر رض بسیار ایجاد ہائی کرد که در عرب چود آن بپنج نبود مثلاً در ہر فوج یک افسر خزانه یک محاسب، و یک قاضی و چند ترجمان و چند طبیب


۱۴۰

و جراح میبود چنانچه در جنگ قادسیه عبدالرحمن ابن ربیعه قاضی، زیاد ابن
ابی سفیان محاسب، هلال هجری ترجمان بود آغاز محکمه عدالت فوج،
سر رشته حساب، مترجمی و داکتر نیز درین زمانه شد.
ترقی در فن جنگ
در خصوص قواعد فوجی این قدر علم داریم که احکامی که فاروق اعظم
برای افسران فوج میفرستاد تأکید بآموختن این چهار چیز میبود شنا کردن
اسپ دوانیدن، و نشانه زدن به تیر و پای برهنه دویدن، سوای این
بما معلوم نیست که فوج را کدام قسم قواعد تعلیم کرده باشد بازهم شبهه نیست
که در عهد حضرت عمرض فن جنگ نسبت بسابق بسیار ترقی کرد در عرب اوّل
طریقه جنگ اینچنین بود که نفری انبوهی از طرفین بی ترتیب می ایستادند
بعد از طرفین یک یک سپاهی برآمده جنگ میکردند و باقی تمام فوج
خاموش ایستاده می ماندند و در اخیر حمله عام میشد در آغاز اسلام
طریقه صف بستن جاری و فوج بر حصه‌های مختلف تقسیم شد مثلاً میمنه
و میسره وغیره امّا هر حصه بسر خود جنگ میکرد یعنی تمام فوج بمانحتی یک سپه سالار
جنگ نمیکردند، نخستین در جنگ یرموک ۱۵ ه از اقبال حضرت خالد بطرز
تعبیه جنگ شد یعنی کل فوج که در تعداد قریب چهل هزار بود بر ۳۶ صف


۱۳۱
تقسیم شده و بماتحتی حضرت خالد کار میکردند و او تمام فوج را تنها جنگ
میداد.
تقسیم فوج در عهد فاروق اعظم بقرار ذیل بود.
قلب سپه سالار درین حصه می ایستاد
مقدمه پیشدار که پیش روی قلب بفاصله کم می بود
میمنه بدست راست قلب می بود
میسره بدست چپ قلب جا داشت
ساقه دنبال همه
طلیعه فوج گزمه که کشف فوجهای دشمن کنند
رده دنبال ساقه میباشد که دشمن از عقب حمله نکند
رائد فوج آذقه رسان
رکبان شتر سوار
فرسان سوار
راجل پیاده
رماة تیر انداران

حصه عظم
حصه مختلف فوجی


۱۳۲

هر سپاهی را حکم بود که ضروریات جنگ را با خود داشته باشد و فتوح البلدان
می نویسد که در فوج کثیر ابن شهاب (یکی از افسران فوج فاروق اعظم)
پیش هر سپاهی اشیای ذیل حکمی میبود سوزن جوال دوز قیچی
اسباب تار و سوزن توره غربال
هر سپاهی استعمال منجنیق در حمله قلعه ها در عهد خود حضرت پیغمبر آغاز به شد
چیزهای و نخستین در محاصره طائف سنه در معرض اجرا در آوردند اما در زمان
ضروری
با خود حضرت عمر بسیار ترقی کرده و قلاع بزرگ بواسطه منجنیق فتح میشد
مثلاً در محاصره بهرسیر سنه ۲۰ منجنیق استعمال کردند دبابه نام آله
دیگری نیز برای محاصره و عبارت بود از برج چوبی که حصه بالای آن چند
درجه داشت و در حصه زیرین عرابه چسبیده بود و سنگ اندازان نقب زنها
و تیراندازها در میانش می نشستند و آنرا تیله کرده پیش میبردند که تا زیر قلعه
میرسید و دیوار قلعه را بتوسط آلات قلعه شکنی میشکستاند و در محاصره بهرسیر
نیز این آله را استعمال کردند.
سر مینا پاک کردن راه و تیار کردن سرک و پل بستن و سائر کاری را
که امروز فوج سفر مینا میکنند سررشته بسیار معقول بسته و این کار را بخاص


۱۴۳

بذمه اقوام مفتوحه گذاشته بود، عمر و عاص وقتیکه فسطاط را فتح کرد
مقوقس والی مصر این شرط را منظور کرد که فوج اسلام هر طرف رخ کند نجاتیکه
تعلق سفر مینا دارد، مصریها انجام دهند، و چون عمر و عاص طرف اسکندریه بمقابله رومیها
رفت مصریان منزل بمنزل سرکها را تیار و پلها را بسته و بازارها بر پا کردند
علامه مقریزی می نویسد از سببی که مسلمانان تمام ملک را گرویده خود
ساختند، بدین واسطه قبطی با خود برضا و رغبت این خدمات را انجام میدادند
کار جاسوسی و واقعه نگاری را بنهایت خوبی سررشته کرد جاسوسی و خبر رسانی
و برای اینکار اسباب قدرتی بدستش آمد، در شام و عراق که عرب
بکثرت آباد بود ازین ها یک گروه بزرگی اسلام را قبول کردند، چونکه این نفری
از بسیار پیشتر درین ممالک سکونت داشتند هیچ واقعه را ازینها کس
پنهان کرده نمیتوانست، و برای شان حکم بود که اسلام خود بپیچکس ظاهر
و آشکارا نکنند چونکه اینها بوضع ظاهری خود فارسی یا نصرانی معلوم میشدند
از ینجهته در افواج دشمن هر جا که میخواستند رفته میتوانستند در یرموک
و قادسیه و تکریت از برکت این جاسوسان کارهای بزرگ
انجام یافت.


۱۳۴

رئیس های شام خود از طرف خود بخوشی در هر شهر جاسوسها مقرر کردند که در فوج قیصر رفته اخبار نقل و حرکت و طیاری افواج را بیاورند قاضی ابو یوسف در کتاب الخراج می نویسد فلما رای اهل الذمة وفاء المسلمين لهم وحسن السيرة فيهم صارس وا اشد اء على عدو المسلمين وعونا للمسلمين على اعدائهم فبعث اهل كل مدينة ممن جرى الصلح بينهم و بين المسلمين رجالا من قبلهم يتجسسون الاخبار من الروم وعن ملكهم و ما يريدون ان يصنعوا. در اضلاع اردن و فلسطین یک فرقه از یهود بود که آنرا سامره میگفتند این نفری خاص برای جاسوسی و واقعه نگاری مقرر بودند و در صله زمینهای مقبوضه شانرا معاف کرده بود همچنین قوم جراجمه که بدین خدمت مامور بودند خراج آنها معاف بود.

چیزیکه در سلسله انتظام فوجی که از همه بیشتر موجب حیرت است این است که با وجود آنقدر افواج بیشمار و مردمان ممالک مختلف قبائل مختلف و طبایع جداگانه درین سلسله داخل و باز در جایهای دور بود و که از مرکز خلافت بسیار ہزار ہا گروه فاصله دور بودند باز هم تمام افواج چنان بقبضه قدرت حضرت عمر بود که گویا خودشان هر جا همراه فوج حاضر است


۱۳۵

سبب این محض رعب و سطوت او بود و با اینهم یک سبب کلان این بود
که فاروق اعظم در هر فوج یک واقعه نگار مقرر کرده و او ذره ذره سخن فوج بحضور
انها میکرد، علامه طبری در موقعی ضمناً مینویسد و کانست لعمر العيون
في كل جيش فكتب الى عمر بما كان فى تلك الغزاة وبلغه الذي قال عتبه
و در موقع دیگر می نویسد و كان عمر لا يخفى عليه شئ في عمله .
حضرت عمرؓ ازین سررشته این کار میگرفت که در هر جا فوج بی اعتدالی
میکرد فوراً تدارک آن میفرمود تا دیگران ازان عبرت میگرفتند در فتوحات ایران
یکبار معد یکرب در حق افسر خود حرف گستاخانه بر زبان رانده بود و فوراً
بحضرت عمرؓ خبر رسید و همان وقت برای معدیکرب تحریری عتاب نمود
و او بعد ازان گاهی آنچنان جرأت کرده نتوانست همین قسم صدها مثال ست
که تمام آنرا درینجا نوشته نمیتوانیم .

شعبهٔ تعلیم

حضرت عمرؓ اگرچه تعلیم را بنهایت درجه ترقی داد و تمام ممالک مفتوحه
مکاتب ابتدائی تاسیس کرد که قرآن مجید اخلاق اشعار و امثال در آنجا


۱۳۶
تعلیم میدادند اکابر علمای صحابه در هر ضلع برای تعلیم فقه و حدیث مقرر و مامور بودند تنخواه معلمین و مدرسین را نیز مقرر کردند اما چونکه تعلیم بیشتر مذهبی بود ازینجهت تفصیلاتش را در بیان شعبۀ مذهبی می آرم .
شعبۀ مذهبی
کار اصلی که فاروق اعظم از حیث خلافت داشت همین تعلیم و تلقین مذهب بود و درحقیقت طغرای کار پردازیهای او همین بود، اما تعلیم روحانی مذهب که عبارت است از توجه الی الله و استغراق فی العباده و صفای قلب و قطع علائق و خضوع و خشوع از امور ظاهری و حسی نبوده و تحت هیچ شعبه از اداره های ملکی نمی آمد ازینجهت در تفصیل نظام حکومت ما نیز ذکرش نکردیم، بلکه در حالات ذاتی حضرت عمر خواهد آمد البته اشاعت اسلام تعلیم قرآن و حدیث و اجرای احکام مذهبی و امثال آن در تحت انتظام می آمد و آنچه حضرت عمر چیزی درین باب نموده ما همه را بتفصیل درینجا می نویسیم:
طریقه اشاعت اسلام
بزرگترین کاری درین شعبه یا اشاعت اسلام بود معنی اشاعت اسلام این نیست که مردم را بزور شمشیر مسلمان بگردانند حضرت عمر برخلاف این طریقه


۱۳۷

و هر که میخواهد بدین آیت لا اکراه فی الدین بی تاویل عمل کند باید که نیز
برخلاف باشد، حضرت عمر خود در موقعی که غلام او با وجود ترغیب و هدایت،
ایمان نیاورد فرمود که لا اكراه في الدین .
معنی اشاعت اسلام این است که دعوت اسلام را بتمام دنیا
برساند و بمردم اصول و مسائل اسلام را بفهماند و بطرف اسلام راغب
گرداند .
حضرت عمر بهر ملک که فوج میفرستاد تاکید میکرد که اول آنها را
باسلام ترغیب کنید و اصول عقائد اسلام را بفهمانید چنانچه فرمانیکه
بنام فاتح ایران سعد وقاص فرستاده در ان می نویسد و قد کنت
امرتك ان تدعوا من لقيت الى الاسلام قبل القتال قاضی ابویوسف
نوشته که عادت فاروق اعظم بود که بر فوج افسری مقرر میکرد که فقیه
و دارای علمی بود، ظاهر است که ضرورت علم بران افسر فوجی از سبب
تبلیغ اسلام بود در فتوحات شام و عراق خوانده باشید سفرای اسلامی
پیش نصارا و ایرانیان رفته اند چقدر خوبی و صفائی اصول عقائد اسلام را
پیش روی آنها بیان کرده اند .


۱۳۸
تدبیر بزرگ در اشاعت اسلام این است که طوری نمونهٔ اسلام را باقوام غیر
نشان بدهد که خود بخود دل مردم بطرف اسلام میل کند در عهد حضرت عمر رض
اسلام بکثرت وسعت یافت وجه کلانش این بود که تربیت وارشاد
خود نمونهٔ اصلی اسلام را بمسلمانان یاد داد فوج اسلامی بهر ملک که میرفتند
خواه مخواه مردم را شوق دیدن مسلمانان پیدا میشد چرا که چند نفر بادیه نشین را
برای تسخیر تمام دنیا برانگیختن خالی از حیرت و استعجاب نبود باینطرح وقتیکه
مردم فوج مسلمانان را میدیدند و اتفاق صحبت می افتاد، در هر فرد مسلمان
تصویر راستی و سادگی و پاکیزگی و جوش و اخلاص بنظر می آمد اینچیزها
خود بخود دل مردم را بطرف اسلام میکشید و اسلام در انها تاثیر میکرد
در واقعات شام خوانده باشید که سفیر جارج وقتیکه نزد ابوعبیده رض آمده
و در فوج داخل شد بکدام اثری متاثر می گردید و بکدام طرحی دفعهٔ از قوم
و خانواده جدا شده ایمان آورد، شطا که یک رئیس کلان حکومت مصر
بود حالات مسلمانانرا شنیده گرویدهٔ اسلام شد و آخر با دو هزار آدم
مسلمان شدند .
بوالعجبی فتوحات اسلامی نیز این خیال را قوت داد، ازینواقعه


۱۳۹
که در پیش روی چند نفر صحرا نشین قدمهای اقوام بزرگ قدیم و پر زور از اسباب
زمین کشیده شد بدلهای اشخاص خوش اعتقاد خود بخود می آمد که با این اشاعت اسلام
گروه تائید آسمانی شامل است وقتیکه شاهنشاه فارس یزدگرد
سفارتی بجهت استمداد از خاقان چین فرستاد و خاقان چین حالات
فوج اسلامی را دریافت نمود و شنید گفت با اینچنین قوم مقابله کردن
بیفائده است در معرکه فارس یکی از بهادران ایران گریخته میدوید
سردار فوج او را گرفته میخواست سزا بدهد بهادر مذکور یک سنگ را
به تیر زد و شکستاند و گفت این تیر نیز برین مردم تاثیر نمیکند خدا همراه اینهاست
جنگ با ایشان فائده ندارد، جد ابورجای فارسی بیان میکند که در جنگ
قادسیه حاضر بودم و تا آنزمان مجوسی بودم وقتیکه عرب تیر اندازی
شروع کردند و ما تیرها را دیدیم گفتیم که دوک است اما همان دوکها
سلطنت ما را برباد کرد، وقتیکه بر مصر حمله شد بشپ اسکندریه برای قبطیها
نوشت سلطنت رومیان بآخر رسید حال شما با مسلمانان یکی شوید.
غیر ازین سخنان دیگر چیزها نیز مسبب سعت اسلام شد: قبائل عرب
که در شام و عراق بودند و مذهب عیسوی داشتند آنقدر فطره که


۱۴۰

میلان طبیعت شان بطرف بنی عربی بود بطرف اقوام غیرگاهی نبود چنانچه
هر قدر مدت گذشته میرفت همانقدر عرب نصارا در حلقهٔ اسلام می‌درآمد
ازین سبب در انوقت همانقدر نو مسلم که از اقوام عرب بود از اقوام غیر نبود
وجه دیگر این هم بود که بعضی از پیشوایان بزرگ مذهبی مسلمان شدند مثلاً
وقتیکه دمشق فتح شد بشپ بزرگ شان که نام او ادرکون بود بدست
حضرت خالد اسلام آورد به ایمان آوردن یک پیشوای مذهبی خواه نخواه
پیروان او بطرف اسلام رغبت میکنند.

مردم ازین اسباب مختلف بکثرت اسلام آوردند افسوس که
مؤرخین ما اینواقعه را بیک عنوان مستقل ننوشته اند وما هم ازینجهته
تعداد مسلمانرا نشان داده نمیتوانیم گر اندکی از بیانات ضمنی دریافته درینموقع
می نویسیم

بزمان حضرت عمر رض
مردمی که اسلام
آوردند

درانیر سنه ۱۶ وقتیکه جلولاء فتح شد بسیار رؤسا و نوابهای کلان کلان
بخوشی و رغبت خود اسلام آوردند از انجمله اشخاصی که بیشتر صاحب اختیار
و نامور بودند این اسامی است جمیل ابن بصبهری، بسطام ابن نرسی
رفیل، فیرز، از مسلمان شدن این رؤسا خود بخود در رعایا اسلام

عبد الله


۱۴۱
شیوع یافت.
وبعد از جنگ قادسیه چهار هزار فوج دیلم که تربیت یافته خسروپرویز
بودند و آنرا امپریلی گارد یعنی رساله شاهی میگفتند همه شان مجموعاً
مسلمان شدند.
سیاه افسر مقدمة الجیش یزدگرد که شخص مشهور است وقتیکه یزدگرد
بطرف اصفهان روانه شد سیاه را نزد خود خواسته صد نفر رؤسای کلان
با پهلوانان همراه او کرده بطرف اصطخر روانه ساخت حکم کرد که از هر شهر
سپاهی منتخب را با خود ببرد وقتیکه فوجهای اسلامی به تستر رسیدند سیاه
همراه سرداران خود در اطراف مقیم بود و یک روز همه سرداران خود را جمع کرده
گفت من که بشما میگفتم که این مردم (عرب) بر ملک ما غالب میشوند روز بروز
تصدیق آن ظاهر شده میرود، حال بهتر است که ما خود اسلام را قبول کرده
ایمان بیاوریم چنانچه در همان وقت تمام شان ایمان آوردند این مردم را
اساورة میگفتند و محله ساوره در کوفه بنام شان مشهور است، از ایمان
آوردن اساوره سیاهچه وزط، اندغار نیز مسلمان شدند واصل این دو قوم باشندۀ
سند بودند که در عهد خسرو پرویز گرفتار شدند و ایشانرا درینجا آورده بفوج داخل ساختند.
عبیدالله


۱۳۲

اسلام در مصر نیز به کثرت وسعت پیدا کرد، وقتیکه عمرو عاص نفری
بعضی قصبات را از سببی که با مسلمانان میجنگیدند گرفتار کرده همه را کنیز
و غلام ساخته فروخت و آنها بتمام عرب پراگنده شدند حضرت عمررض
سخت قدغن کرده از هر جا آنها را واپس آورده بمصر فرستاد و نوشت که
اینها اختیار دارند که اسلام می آرند یا بمذهب خود میمانند، چنانچه
ازینجمله ساکنان قصبۀ بلهیب همه مجموعاً بخواهش خود مسلمان شدند،
بعد از فتح دمیاط وقتیکه فوجهای اسلامی پیش رفت کردند از رقارة
و راودة گرفته تا عسقلان که داخل شام است در هر جا اسلام
شیوع یافت.

(شطا) شهریست مشهور در مصر که تکهای بافتۀ کی آن مشهور و بهرجامیرود
رئیس آن که پیش از شنیدن حالات مسلمانان مائل اسلام بود، همینکه
افواج اسلام بدمیاط رسید با دو هزار آدم از شهر برآمده با اهل اسلام
ملحق گشته مسلمان شدند.

در (فسطاط) که آنرا عمرو عاص آباد کرده و جائیکه حال قاهره دارالسلطنتۀ
مصر است، سه محلۀ کلان و بیشترش نو مسلمان بودند، یک محله بنام حیوة


۱۴۳
آباد بود که از خاندان یونانی و مسلمان شده بودند، در معرکهٔ مصر یکصد نفر
ازین خاندان در افواج اسلام شامل بود، محلهٔ دویم را بنو الازرق میگفتند
اینمحله نیز از خاندان یونانی و آنقدر کثیرالنسل بود که در مقدمهای مصر
ازینها ٤٠٠ صد نفر بها در شریک بودند، سوّم بنام محلهٔ روبیل آباد شد
بود این مردم سابق در یرموک و قیساریه سکونت داشتند بعد مسلمان
شده همراه عمرو عاص بمصر آمدند و از یک خاندان بسیار کلان یهود بودند
در فتح مصر هزار نفر ازین خاندان شامل بود.
در فسطاط یک محلهٔ دیگر نیز از نومسلمان مجوسی آباد گشته بود
چنانچه این محله را بنام ایشان یاد کرده محله پارسیان میگفتند، این
مردم در اصل از فوج باذان بودند که از طرف نوشیروان عامل یمن بود
وقتیکه قدم مبارک اسلام در شام رسید اینها مسلمان شده در رکاب
عمرو عاص بمصر آمدند.
اگر بدین طرح مواقع مختلف را بجوئیم ظاهر می شود که در هر جا بکثرت
اسلام شیوع یافته، بلاذری مورخ در ذکر بلاس می نویسد که حضرت
ابو عبیده درینجا همان عرب را جا داد که در شام سکونت داشتند و مسلمان


۱۴۴
شده بودند، مورّخ ازدی در حالات یرموک مینویسد که وقتیکه فوج‌های رومیان
در یرموک فرآمدند نفری باشندهای اینجا که مسلمان شده بودند جاسوس
از طرف خودها مقرر کردند و جاسوسانزا تاکید نمودند که اسلام خود را پنهان
داشته روم را نسبت بخود بدگمان نسازند. طبری مورّخ در واقعات
سنه ۱۵ مینویسد که درین مقدمه بسیاری از عجم مسلمان درآمد نمودند
و بعضی ازیشان پیش از جنگ و بعضی بعد ازان مسلمان شدند.
از ینوا قعات صاف و روشن معلوم میشود که در عهد مبارک حضرت عمر رض
اسلام بکثرت وسعت یافته مگر نه بزور شمشیر بلکه از فیض و برکت خود او .
بعد از اشاعت اسلام ترویج اصول و اعمال مذهبی و دینی حفاظت
و ترویج اموریکه مدار اسلام است درین سلسله از همه مقدم تر حفاظت قرآن مجید
و تعلیم و ترویج آن بود در خصوص کوششهایی که حضرت عمر رض نسبت بقرآن نموده
شاه ولی الله صاحب نهایت صحیح نویسد امروز هر کس که از طوائف
مسلمین قرآن مجید را میخواند منت فاروق اعظم در گردن اوست.
مسلم است که اصل الاصول اسلام قرآن مجید است و ازین نیز
انکار نمیتوان کرد که جمع و ترتیب و حفاظت قرآن مجید بخوبی و نوشتن نسخهٔ آن

حضرت عمر رض
در جمع و ترتیب
قرآن مجید
کوشش ها کرد


۱۴۵

بصحت و رواج تعلیمش در تمام دنیا خلاصه هر چه شد بتوجه و اهتمام حضرت عمر رض
شد تفصیل مدعا اینکه در عهد پیغمبر صلی الله علیه وسلم قرآن مجید مرتب نشده
بلکه اجزای متفرق و در نزد صحابهای متعدد بود بعضی بر استخوانها
و برخی بر برگهای خرما و چیزی بر تختهای سنگ نوشته شده بود و پوره
بحفظ کسی هم نبود بعضی یک سوره و بعضی دیگر سوره یاد داشت در عهد
حضرت ابا بکر صدیق رض که جنگ مسیلمہ کذاب رو داد بصد ہا صحابی شہید
شدند که بسیار از انها حافظ قرآن بودند بعد حضرت عمر رض نزد ابوبکر صدیق رض
رفته گفت اگر بدینقسم حافظان قرآن برخاسته بروند قرآن نیز از میان
خواهد رفت از اینجهته لازم است بجمع و ترتیب قرآن متوجه شویم حضرت
ابوبکر صدیق رض فرمود کاریرا که رسول الله صلعم نکرده باشد من چگونه بکنم
حضرت عمر رض بدفعات مصلحت و ضرورتش را بیان کرد تا حضرت ابوبکر رض برای او
متفق شد و زید ابن ثابت را که در میان صحابہ از ہمہ بیشتر کتابت وحی
کرده بود خواسته و برین خدمت مامور شد که از هر جا آیت ها و سورها
را بدست آورده جمع کند و حضرت عمر رض در مجمع عام اعلان کرد که هر کس
حصه از قرآن مجید را که از حضرت رسول کریم صلعم یاد گرفته باشد پیش من


۱۴۶
گرفته بیاورد و الزام کرد که هرکس آیت را نوشته بیاورد باید دو نفر
شاهد هم بگذرد که ما این را در عهد آنحضرت صلعم در نزد او دیده بودیم وقتیکه
باین قسم تمام سوریا، جمع شد چند نفر مامور شدند که قرآن در تحت نگرانی آنها
در مجموعه جمع و نوشته شود، سعید ابن العاص ر ض میخواند و نشان میداد
و زید ابن ثابت مینوشت و بنگر آنها حکم بود که اگر در تلفظ و لهجه کدام لفظ
اختلاف پیدا شود باید مطابق لهجه قبیله مضر بنویسند چراکه قرآن مجید
خاص بزبان مضر نازل شده .

حفاظت در انوقت برای صحت و حفاظت قرآن مجید چند چیز نهایت ضرور
قرآن مجید بود اوّل این که بنهایت وسعت تعلیم آن شایع و بهزاران نفر
و تدبیر صحت الفاظ حافظ شود که احتمال تحریف و تغییر نماند دوم اینکه در صحت اعراب
و اعراب و الفاظ آن خیلی اهتمام و حفاظت نمایند، سوم نسخه‌های آن بسیار نقل
و در ممالک بکثرت شایع گردد، حضرت عمـ ر رض هر سه امر را به بسیار کمال
انجام داد که زیاده بران غیر ممکن بود .
انتظام در تمام ممالک مفتوحه هر جا درس قرآن مجید جاری معلم و قاری
تعلیم قرآن مجید منصوب و تنخواه برای شان مقرّر کرد چنانچه این امر را در اولیات حضرت عمررض


۱۴۷

حساب کرده اند که او برای معلمان تنخواه مقرر کرد تنخواه بلحاظ حالات
همانوقت کم هم نبود، مثلاً خاص در مدینه منوره برای معلمان بچه های خرد مکاتب
خورد که مکتب ها تعلیم میدادند فی ماه ۱۵ درهمی مقرر بود، در بدویان خانه بدوش قرآن
تعلیم قرآن را جبراً اجرا کرد، چنانچه ابوسفیان نام شخصی را همراه چند نفر اجبار تعلیم
مامور کرد که در قبائل گشته امتحان بگیرند و اگر شخصی چیزی از قرآن مجید را بدوی
یا دنداشت سزا بدهند.

در مکاتب تعلیم خط نیز بود، بقسم عام بهر اضلاع احکام نمود که بچها را تعلیم کتابت
سواری و کتابت را تعلیم بدهند، ابو عامر سلیم که در جملهٔ رواة حدیث
است زبانی روایت میکند که من هم در جملهٔ اطفال گرفتار شده بمدینه آمدم
مرا در مکتب نشاندند وقتیکه میم مینوشتم خوب نوشته نمیتوانستم بمن گفتند
گرد بنویس که مثال چشم گاو باشد.

پنج نفر از صحابهٔ کرام در زمان حضرت رسول مقبول قرآن مجید را فرستادن قراء
کامل حفظ کرده بودند یععنی معاذ ابن جبل، عبادة ابن الصامت صحابه را بعلاقجات
دور دست برای
ابی ابن کعب، ابو ایوب، ابوالدردأ. ازین جمله سید القری ابی کعب بود تعلیم قرآن
و حضرت رسول معلم درین باب تعریف او را کرده، حضرت عمر بهمه شائزانخواسته


۱۴۸
گفت” که مسلمانان شام به تعلیم قرآن احتیاج دارند شمار رفته
بایشان تعلیم بدهید“ ولی ابو ایوب ضعیف و ابی ابن کعب بیمار بوده
رفته نتوانستند باقی سه نفر اصحاب کرام بخوشی خود منظور کردند و حضرت عمر
ایشان را هدایت کرد که اول بحمص رفته چند روز در انجا قیام کنند
همینکه تعلیم وسعت یافت یکنفر درینجا مانده باقی دو نفر یکی بدمشق
و دیگری بفلسطین برود چنانچه همه اول بحمص رفتند وقتیکه تعلیم آنجا
رونقی یافت عباده در انجا مانده ابو در داء بدمشق و معاذ ابن جبل
بفلسطین روانه شد معاذ ابن جبل در وبای عمواس وفات یافت
اما ابو در داء تا آخر خلافت حضرت عثمانؓ زنده و در دمشق می بود
طریقه تعلیم ابو در داء بطوری که ذهبی در طبقات القری می نویسد چنین بود
که نماز صبح را خوانده در مسجد می نشستند و قرآن خوانان دورش حلقه
میکردند حضرت ابو در داء ده ده نفر را یک جماعت و بر هر جماعت
یک قاری مقرر کرده بود که بر سر آنها قرآن بخواند و خود خاموش نشسته
تعداد طلبه بر قرآن خوانان گوش می نهاد وقتیکه کدام طالب علم کامل قرآن را
قرآن دمشق یاد میگرفت ابو در داء او را بشاگردی خود قبول میکرد یک روز ابو در دا حساب کرد
در جامع دمشق


١٤٩
در حلقه درس او ۱۶۰۰ طالب علم حاضر بود.
وسائل اشاعت قرآن
حضرت فاروق اعظم برای ازدیاد ترویج قرآن علاوه بر تدابیر فوق
بسیار وسائل دیگر نیز اختیار کرد، سورت‌های ضروری یعنی بقر و نساء
و مائده و حج و نور بود که همه مردم ضرور یاد داشته چرا که درین سوره‌ها
احکام و فرائض بسیار مذکور است ـ برای عمّال خط فرستاد
که هر که قرآن را یاد گرفت برای او تنخواه مقرر کنید (وقتیکه ضرورت
نماند این احکام را منسوخ کرد) در هدایات ضروری که برای فوج
میفرستاد این هم بود که قرآن خواندن را یاد بگیرید هروقت از عمّال
سیاهه قرآن خوانا را میخواست نتیجه این تدابیر این شد که نفری
بیشمار قرآن را خواندند و ناظره خوان از شمار بیرون بود، اما تعداد
حفاظ بصدها و هزارها رسید وقتی فرمانی بنام افسران فوج فرستاد
که حافظان قرآن را نزد من بفرستید که ایشانرا برای تعلیم در هر جا
تعداد حافظان
مقرر میکنم، سعد وقاص در جواب نوشت که تنها در فوج من ۳۰۰ حافظ
موجود است" .
صحت تلفظ
امر سوم صحت اعراب و تلفظ بود، درین باب نیز اهتمام و کوشش


۱۵۰
بسیار کرد، و این در حقیقت از همه مقدم تر بود وقتیکه قرآن مجید مدون و مرتب شده
اعراب نداشت، از پنجهة محض شیوع آن مفید نبود اگر در صحت اعراب
و تلفظ آن اهتمام نمیکرد، حضرت عمر رض برای این تدابیر مختلف اختیار نمود.
نخستین بهر جا موکداً احکام فرستاد که همراه تعلیم قرآن صحت الفاظ
و صحت اعراب را نیز تعلیم بدهند قرار روایت ابن الانباری الفاظ خاص
شان این است تَعَلَّمُوا اعْرَابَ الْقُرْآنِ کَمَا تَعَلَّمُونَ حِفظه و در مسند دارمی
باین الفاظ آمده تَعَلَّمُوا الْفَرَایضَ وَاللَحَنَ وَالسُّنَنَ کَمَا تَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ.
دوم اینکه همراه تعلیم قرآن تعلیم ادب و عربیت را نیز لازم ساخت
تا خود مردم صحت و خطای اعراب را تمیز کرده بتوانند.
ثالثاً حکم کرد که هر شخص عالم لغت نباشد برای تعلیم قرآن مقرر نشود.
بعد از قرآن مجید درجة حدیث است، حضرت عمر رض اگر چه در ترویج
حدیث کوشش بسیار کرد اما احتیاط را ملحوظ داشت (و این دلیل
بزرگی است بر دقیقه سنجی او) و بجز صحابهای مخصوص کسی دیگر را
اجازة روایت حدیث نداد شاه ولی الهی نویسد چنانچه فاروق اعظم
عبدالله ابن مسعود را با جمعی بکوفه فرستاد و معقل ابن یسار و عبدالله

ادب و تعلیم
عربیت

تعلیم
حدیث


۱۵۱
ابن معقل وعمران ابن حصین را به بصره وعباده ابن صامت وابودرداء
را بشام وبمعاویه ابن ابی سفیان که امیر شام بود قدغن سخت نوشت
که از حدیث ایشان تجاوز نکنند، حقیقۀ اصولی که در خصوص روایت
حدیث قائم نمود از بزرگترین کارنامه های نکته سنجی اوست اما موقع
تفصیل آن نیست، و در ذیل فضل وکمال او بتفصیل بیان خواهیم نمود؛
بعد از حدیث رتبۀ فقه است، وچون مسائل فقه ازان قبیل
است که هر کس را هر روز بان کار می افتد، حضرت عمر رض آنرا آنقدر
اشاعت داد که امروز باوجودیکه وسائل جدید پیدا شده ممکن نیست
که آنچنان نشر واشاعت کسی داده بتواند امریکه در ترویج مسایل فقه
اختیار کرده بر حسب ذیل است.
(۱) تا جائیکه وقت وفرصت مساعدت میکرد خود آنجناب بالمشافهه
احکام مذهبی را تعلیم میکرد روز های جمعه که خطبه میخواند احکام ضروری، ومسائل
کار آمدیومیه را بیان می نمود، در خطبۀ حج احکام ومناسک حج را بیان میفرمود
در موطای امام محمد نوشته که حضرت عمر رض خطبه در عرفات خواند و تمام
مسائل حج را تعلیم کرد، همچنین در سفر های شام وبیت المقدس وغیره
فقه
اشاعت
مسائل فقه
عمر الله


١٥٢
هر وقت که خطبهای پر اثر و مشهور را میخواند تمام مهمات اصول و ارکان را بیان
میکرد چونکه در مواقع جمعیت بی انتها میبود از پنجه این مسائل را آنقدر
اعلان میکرد که بدیگر تدبیر ممکن نبود، خطبه مشهوری (در دمشق بمقام جابیه
خوانده) که فقها در اکثر مسائل فقهیه جا بجا بدان حواله میدهند.
(۲) همیشه برای عمال و افسران احکام مسائل مذهبی نوشته
میفرستاد، مثلاً در خصوص اوقات نماز پنجگانه که در تعین آن مجتهدین
تا امروز اختلاف دارند برای تمام عمال یک هدایت نامه مفصل
فرستاد، امام مالک در موطای خود عبارت آنرا بعینه نقل کرده و مسائلی
که درین باب اسمی ابوموسی اشعری تحریری فرستاده آنرا نیز لفظاً
نقل کرده در خصوص جمع کردن دو نماز بتمام ممالک مفتوحه اطلاع تحریری
فرستاد که جائز نیست. در سنه ۱۴ وقتیکه نماز تراویح با جماعت در مسجد نبوی
بر پا شد برای تمام افسرهای اضلاع نوشت که در هر جا مطابق این عمل شود
احکام متعلق بزکوه را مفصل نوشته برای ابو موسی اشعری و دیگر افسران ملکی
فرستاد عنوان این تحریر را شاه ولی الله با مام مالک حواله و چنین نقل میکند.
بسم الله الرّحمن الرّحیم هذا کِتابُ الصَّدَقَةِ الخ احکام متعلق بقضا


۱۵۳

و شهادت را که برای ابو موسی اشعری تحریر کرده پیشتر بیان شد علاوه
بر مسائل مهمه جزئیات مسائل فقه را نیز برای عمال نوشته میفرستاد
یکدفعه برای حضرت ابو عبیده نوشت شنیده ام که زنهای مسلمانان
در حمام پیش روی زنهای نصارابی پرده غسل میکنند اما زن مسلمانرا
جائز نیست که پیش روی زن غیر مذهب بی پرده شود در احکام متعلق
بروزه برای تمام عمال حکم تحریری فرستاد که : لا تکونوا من المسوفین
لفظ بكم زید ابن وهب میگوید که فرمان حضرت عمر بما رسید که
ان المرئة لا تصوم تطوعاً الا باذن زوجها ۔ ابو وایل روایت میکند
که حضرت عمر برای ما نوشته که ان الاهلّة بعضها اكبر من بعض
ازین قسم بسیار مثالهای بیشمار است .
این سخن نیز قابل لحاظ است که چون احکام فقهی را که حضرت عمر
بذریعه فرامین شایع میکرد حیثیت دستورالعمل شاهی داشت ،
لہذا همیشه این احتیاط را ملحوظ داشت که باید مسائل اجماعی و متفق علیه
باشد چنانچه بسیار مسائل را که در ان اختلاف صحابه میبود اول مجمع
اصحاب پیش کرده طی اختلاف می نمود، مثلا در سزای دزدی امام ابو یوسف


۱۵۴

در کتاب الخراج می نویسد اِنّ عُمَرَ اسْتَشَارَ فِي النَّاسِ فِي ذَا جَمَعُوا الخ
وقتیکه در غسل جنابت اختلاف پیدا شد تمام مهاجر و انصار را جمع کرد
و این مسئله را پیش نموده از همه رای خواست و چون مردم رأی مختلف
دادند فرمود انتُم اَصْحَابُ بَدْرٍ وَ قَدِ اخْتَلَفْتُمْ فَمَن بَعْدِكُم اَشَدُّ اخْتِلَافًا
یعنی شما که اصحاب بدر هستید و در بین خود اختلاف رای دارید در مسلۂ با
آینده اختلاف سخت تر خواهد شد چنانچه این مسئله را از ازواج مطهرات
مطهرات تحقیق نمود و رای شان را قطعی قرار داده شایع گردانید و در تکبیر
جنازه نهایت اختلاف بود حضرت عمر رض صحابه را جمع کرده و بر یک
سخن متفق طی شد یعنی بر چهار تکبیر اتفاق کردند
(۳) در افسر و عمالی که بر اضلاع مقرر میکرد این حیثیت ملحوظ بود
که باید عالم و فقیه باشند چنانچه در بسیار مواقع مختلف این اعلان
کرده یکبار در مجمع عام خطبه خواند و دران این الفاظ بود إِنّي اُشْهِدُكُمْ
عَلَى اُمَرَاءِ الْأَمْصَارِ إِنّي لَمْ اَبْعَثْهُمْ إِلا لِيُفَقِّهُوا النَّاسَ فِي دِينِهِمْ
یعنی من شمار ا گواه میگیرم که من افسر ها را از ینجهت میفرستم که بمردم
احکام و مسائل را نشان بدهند این التزام با فسران ملکی محدود نبود

[Marginalia:]
عبدالله
اجماع
مسائل فقه


۱۵۵
بلکه افسران فوجی نیز تحت این قاعده بودند قاضی ابویوسف می نویسید
اِنَّ عُمَرَ بن الخطاب كَانَ إِذَا اجْتَمَعَ إِلَيْهِ جَيْشُ مِنْ أَهْلِ الْأَيْمَانِ بَعَثَ
عَلَيْهِمْ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الفقه والعلم نکته این است که در افسران
ملکی و فوجی عهد فاروق اعظم نامهای ابوعبیده ، سلمان فارسی ،
و ابوموسی اشعری ، و معاذ ابن جبل و غیره یافت میشود که علاوه بر
قابلیت فوجی و ملکی در علم و فضل نیز ممتاز بودند و در حدیث و فقه اکثر
نام ایشان می آید
(۴) در تمام ممالک محروسه معلم و فقها معین کرد که بمردم احکام
مذهبی را تعلیم بدهند مؤرخین اگر چه این امر را در تحت عنوان خاصی
ننوشتند از نتیجه تعداد معلمین صحیح معلوم نمی شود مگر باز جستجو نموده از انتظائم تعلیم فقه
تصریحات مؤرخین میتوان اندازه نمود که در هر شهر فقهای متعدد برین میگمارید
مامور بودند ، مثلاً در حال عبدالله مغفل صاحب اسدالغابه می نویسد
که وی از جمله همان ده بزرگواریست که حضرت عمر به بصره
برای تعلیم فقه فرستاد، در خصوص عمران ابن الحصین که از جمله صحابهاء
بسیار بلند رتبه است علامه ذهبی در طبقات الحفاظ می نویسد ،


۱۵۶

وگان ممن بعثهم عمر بن الخطاب الى اهل البصرة ليفقههم یعنی وی
از انجمله است که حضرت عمر ایشان را به بصره برای تعلیم فقه فرستاد
طبقات الحفاظ در بیان حال عبدالرحمن ابن غنم می نویسد که حضرت عمر رض
او را بشام جهته تعلیم فقه فرستاده. و صاحب اسد الغابه در حالات
او می نویسد که این همان شخص است که تمام تابعین را در شام فقه تعلیم
نموده در حال عباده ابن الصامت می نویسد وقتیکه شام فتح شد
حضرت عمر رض او را با معاذ ابن جبل و ابو دردا بشام فرستاد که مردم را
قرآن خواندن بیاموزند و فقه یاد بدهند جلال الدین سیوطی رحمة الله علیه
فی اخبار المصر والقاهره در خصوص حبان ابن ابی جبله می نویسد
که حضرت عمر او را در مصر به تعلیم فقه مامور نمود.
طریقه درس دادن این فقها چنین بود که در یک طرف صحن مسجد
می نشستند و شایقین علم نهایت بکثرت گردشگرشان حلقه وار جمع شده
مسائل فقهی را میپرسیدند و آنها جواب میدادند ابو مسلم خولانی
بیان میکند که من در مسجد حمص داخل شده دیدم که ۳۰ نفر صحابه بزرگ
بزرگ در انجا تشریف دارند و در مسائل گفتگو میکنند و چون در مسائل شک


156

می افتاد بطرف یک شخص نوجوان رجوع میکردند من از مردم نام آن
نوجوان را پرسیدم معلوم شد که حضرت معاذ ابن جبل است
لیث ابن سعد بنیان میکند وقتیکه ابو دردا بمسجد می آمد همراه او
آنقدر هجوم مردم میبود که همراه پادشاهان میباشد و اینهمه از او دریافت
مسائل میکردند .
از تصریح ابن جوزی معلوم میشود که حضرت عمر برای این فقها [margin: تنخواه فقها]
تنخواها نیز مقرر کرده حقیقة قیام سلسله تعلیم بی تنخواه مرتب و منظم نمی شود.
این سخن بالاخص قابل ذکر است که این اشخاص را که حضرت عمرض
برای تعلیم فقه انتخاب کرده مثل معاذ ابن جبل و ابو دردا و عباده [margin: رفعت شان معلمین فقه]
ابن الصامت و عبدالرحمن ابن غنم و عمران ابن الحصین و عبد الله بن مغفل
در تمام جماعت اسلام منتخب بودند برای تصدیق این سخن حالات
این بزرگواران را در اسدالغابه و اصابه و غیره به بینید یک سخن دیگر
نیز قابل لحاظ است که حضرت عمر درین امر بسیار احتیاط می نمود هر شخص
عموماً مجاز نبود که تعلیم دهد مضامین درسیه مسائل نیز مخصوص بوده و همان [margin: هر شخص مجاز بتعلیم فقه نبود]
مسائل تعلیم می شد که صحابه بران اتفاق رأی داشتند یا مسائلی


١٥٨

که در مجمع صحابه عرض و تنقید می شد، تفصیل آنرا شاه ولی الله تحصیلی
بخوبی می نویسد و تعلق ببحث ما دارد درینجا نقل میکنیم.
"مهذا بعد عزم خلیفه بر چیزی هیچکس را مجال مخالفت نبود.
در جمیع این امور شذر و نذر نمی رفتند، و بدون استطلاع رای خلیفه
کاریرا مصمم نمی ساختند، لہذا در ان عصر اختلاف مذاهب و تشتت
آرا واقع نشد. همه بر یک مذهب متفق و بر یک رای مجتمع بودند چون
ایام خلافت خاصه بالکلیه منقرض شد و خلافت عامه ظهور نمود، علما
در هر بلدی مشغول بافاده شدند ابن عباس در مکه فتوی میدهد
و عایشه صدیقه و عبدالله ابن عمر در مدینه حدیث را روایت
می نمایند. و ابو هریره اوقات خود را بر اکثار روایت حدیث مصروف
میسازد، بالجمله درین ایام اختلاف فتاوی پیدا شد. یکی را
بر رای دیگری اطلاع نه، و اگر اطلاع شده مذاکره واقع نه، و اگر مذاکره
بمیان آمده از احست شبهه و خروج از مضیق اختلاف بفضاى اتفاق میسر نه،
اگر تتبع کنی روایت علمای صحابه که پیش از انقراض خلافت خاصه
از عالم گذشته اند بغایت کم یابی، و جمعی که بعد ایام خلافت مانده اند


۱۵۹

هر چه روایت کرده اند بعد ایام خلافت خاصه روایت کرده اند.
هر چند جمیع صحابه عدول اند و روایت ایشان مقبول و عمل بموجب
آنچه بروایت صدوق از ایشان ثابت شود لازم. اما در میان آنچه
از حدیث و فقه در زمن فاروق اعظم بود و آنچه بعد وی حادث
شده فرق ما بین السموت و الارض است"-

این تمام امور که بالا ذکر شد بسلسله علمی تعلق دارد حضرت عمر رض انتظام عملی
بشعبه عملی نیز بسیار توجه کرده و هر قسم انتظامات ضروری را قائم نمودند
چنانچه در هر شهر و قصبه امام و مؤذن مقرر کرد و از بیت المال تنخواها تقرر امامان
و مؤذنان
برای شان مقرر فرمود، علامه ابن الجوزی در سیرۃ العمری نویسد
ان عمر بن الخطاب و عثمان بن عفان کا نا یرزقان المؤذنين و الائمة
از موطای امام محمد آشکار معلوم میشود که در مسجد نبوی برای راست کردن
صفوف اشخاص خاص مقرر بودند برای این کار در ایام حج مردم
مامور بودند که حاجیانرا از مقام منا بکوه عقبه میرساندند و غرض
این بود که اکثر مردم از نا بلدی این طرف عقبه میماندند حال آنکه
وقوف درینجا در مناسکس حج محسوب نبود .


۱۶۰
تعمیر مساجد در تمام ممالک مفتوحه مساجد بسیار تیار کرد، برای ابو موسی اشعری
وقتیکه حاکم کوفه بود نوشت که در بصره یک مسجد جامع و نیز برای ہر قبیله
مسجد های علیحدہ تعمیر کنید، برای سعد وقاص وعمرو عاص نیز بہمین قسم
احکام فرستاد، در شام برای تمام عمال خط فرستاد که در ہر شہر
یک یک مسجد تعمیر کنید چنانچه این مساجد تا امروز بنام جوامع عمری
مشہور است اگرچه عمارت اصلی این مساجد باقی نمانده بنده (مولئنا
شبلی) را در یک جامع عمری که واقع بیروت است شرف ادای نماز
دست داد، جمال الدین محدث در روضة الاحباب می نویسد
کہ در عہد خلافت حضرت عمر چار ہزار مساجد تعمیر شدہ اگرچہ
بدین تعداد حکم قطعی نمیشود اما ہیچ شک و شبهه نیست که شمار مساجد
فاروقی از هزاران کم نبود .
توسعه حرمین
حرم محترم حرم محترم را وسعت داده به زیب وزینت آن توجه کرد،
تفصیل این اجمال آنکه وسعت اسلام روز افزون شده
عمارت حرم محترم کافی آن نبود از پنجه در ۱۷ه منازل دور
و پیش او را بقیمت خریده و خراب کرده زمین مسطح ساخته داخل صحن


١٧١
حرم کرد تا اینوقت دور حرم دیوار نداشت و حدش از منازل
عام ممتاز نه بود حضرت عمر دیوار احاطه را ساخت و از دیوار
این کار هم گرفتند که شبها بر ان چراغ می افروختند اگر چه کعبه مکرمه
همیشه جامه داشت چنانچه در جاهلیت جامه نطع داشت اما حضرت عمر
از قباطی جامه ساخت که بسیار تکه خوب و در مصر ساخته میشود
و بنام قبطیها مشهور است، حد و د حرم را (که بعضی طرف آن
سه میل و بعضی هفت میل و بعضی نه میل است) و بسیار احکام شرعی
با و تعلق دارد و بنا برین هر طرف سنگها ایستاده کرده بودند دآنها
انصاب حرم میگفتند از پنجه حضرت عمر در سنه ١٧ نهایت
باهتمام و احتیاط تجدید کرد از صحابه اشخاصی که بر حدود حرم
واقفیت کامل داشتند- یعنی مخرمه ابن نوفل، از هر ابن عبد عوف
حویطب ابن عبد العزی سعید ابن یربوع را برین کار مامور نمود
و بسیار سعی سنگ ها را نصب کردند .
مسجد نبوی را بسیار وسعت و رونق داد عمارتی که در عهد
آنحضرت صلعم ساخته شده بود برای همان وقت کافی بود اما آبادی

مرمت و سعت
مسجد نبوی


۱۶۲

مدینه منوره روز بروز ترقی کرد و تعداد نمازخوانان زیاده شد
پس در سنه ۱۷ حضرت عمررض خواست که انرا وسیع سازد منازل
دور و پیش را قیمت کرده خرید حضرت عباس خانه خود را نمی فروخت
و فاروق اعظم اگرچه قیمت را بسیار میداد راضی نشد، اخر این دعوا را
به پیش ابی ابن کعب بردند و او حکم کرد که حضرت عمر رض حق ندارد که جبراً
بخرد پس حضرت عباس فرمود که حال من بدون قیمت برای
عامه مسلمین میدهم غرض خانهای ازواج مطهرات را گذاشته
باقی هر قدر عمارت بود خراب کرده مسجد را وسعت داد از اول
طول مسجد نبوی صلعم ۱۰۰ گز بود و او ۱۴۰ گز ساخت و همچنین در عرض
۲۰ گز زیاده کرد اما بعمارت مسجد هیچ تکلف نکرد، بلکه ستون
و غیره اسباب او را که در عهد نبوی صلعم از چوب بود همانطور
بر حال گذاشت و در ین وقت که مسجد را نو ساخت در یک گوشه چبوتره
بنا نموده بمردم فرمود اینجا برای حرف زدن و شعر خواندن شماست.
پیش از فاروق اعظم سر رشته چراغ روشن کردن در مسجد
هم نبود بلکه هیچ اسباب انهم موجود نبود، ابتدای این در خلافت او شد


۱۶۳
یعنی با جازۀ او تمیم داری در مسجد چراغ افروخت، و حضرت عمررض
در مسجد سررشتۀ و انتظام بخور و خوشبوئی را نیز کرد و آغاز این امر
چنین بود که یکبار در مال غنیمت یک بسته عود آمد حضرت عمررض خواست
که بر مسلمانان تقسیم کنند و چون اندک بود و بکس نمی رسید حکم فرمود
که در مسجد صرف شود که بکار تمام مسلمانان بیاید و تحویل مؤذن
نمود و ا در روزهای جمعه در منقل افروخته پیش روی نماز خوانان میگرداند
که جامه های ایشان خوشبو شود فرش مسجد را هم اوّل حضرت عمررض
سررشته نموده مگر فرش پرتکلف قالین یا شطرنجی نبود بلکه درینجا
هم سادگی اسلام را بعمل آورده فرش بوریا هموار کرد و مقصود
این بود که رختهای نماز خوانان بخاک آلوده نگردد .
انتظامات متفرق
سررشتۀ شعبه های کلیۀ امور حکومت سابق بیان شد
اما علاوۀ بران بسیار جزئیات است که نمی شود هر کدام را بعنوان
علیحده ذکر نمود ازینجهته همه را یکجا نوشتن خیلی موزون می نماید .


۱۶۴
از انجمله ترتیب یک دفتر و کاغذ ہا ولزوم تعیین سنہ و سال
است، پیش از حضرت عمر وجود اینچنین چیز یا نبود، در جاہلیت از بعضی
واقعات سنہ را حساب میکردند، مثلاً تا یک وقت حساب سال را
از وفات کعب ابن لومی میگرفتند، بعد عام فیل سنہ مقرر شد
یعنی سالی کہ ابرهۃ الاشرم بر کعبہ معظمہ حملہ کرد، بعد عام الفجار و پس
ازین سنہ ہای مختلف پیدا شد حضرت عمرؓ یک سنہ مستقل
معین کرد که تا حال جاریست .
مقرر کردن
سنہ ہجری
ابتدای این چنانست کہ در ۱۶ ہ بحضور حضرت عمرؓ یک
سند را پیش کردند که دران محض لفظ شعبان نوشته بود حضرت عمر
فرمود کہ این بچہ قسم معلوم خواهد شد که مراد شعبان گذشته است
یا شعبان حال، پس در ہما نوقت مجلس شوری منعقد گشت،
و صحابیهای بزرگ جمع شده و این مسئلہ را پیش کردند، اکثر
رای دادند که تقلید فارسیان شود، چنانچہ ہرمزان پادشاہ
خوزستانی که اسلام آورده و مقیم مدینہ منورہ بود خواستند او
گفت حساب ما را ( ماه روز) میگویند و دران ماه و تاریخ ہر دو ذکر میشدا


۱۶۵

بعد ازین این بحث پیدا شد که ابتدای سنه را از چه‌روز قرار بدهیم
حضرت علی کرم‌الله وجهه هجرت حضرت سیدالمرسلین را رای داد و همه
برین اتفاق نمودند و چون آنحضرت صلعم در هشتم ربیع الاول هجرت
فرموده یعنی از سال دو ماه و هشت روز گذشته بود باین لحاظ باید
از ربیع الاول آغاز میشد اما در عرب ابتدای سال از محرم شروع میشود
بنابرین دو ماه و هشت را گذاشته از آغاز سال که محرم است
سنه مقرر شد.
اگرچه از قدیم در عرب رواج نوشتن و خواندن فی‌الجمله بود
و وقتیکه زمانهٔ اسلام آمد در یک قبیلهٔ قریش هفده نفر خواننده و نویسنده
بودند اما عموماً از حساب و کتاب بهره نداشتند تا حدیکه در سه‌گاه
که اُبُلَّه فتح شد در تمام فوج یک شخص نبود که حساب و کتاب را بداند
و مال غنیمت را بقرار قاعده تقسیم کند مجبوراً مردم بطرف زیاد ابن ابی سفیان
که بسن چهارده ساله بود رجوع کردند و در صله این برای او روزانه دو درهم
تنخواه مقرر شد وقتی این حالت بود و وقتی رسید که از برکت حضرت عمر رض
بـنـهایـت خوبـی هـرقسم اوراق و نقشهـای مکمل طیار شـد.


۱۶۶

از همه مشکل در پیچ تو حساب روزینه داران بود که ایشانرا اهل عطا
میگفتند و درین همه اقسام فوج که تعداد شان به لکها میرسید شامل بود
گروهای مختلف بحیثیتهای جداگانه تنخواه میگرفتند مثلاً بلحاظ بهادری
و شرافت و قدم خدمت و کارگزاری با وجود این تفریق قبائل نیز
ملحوظ بود یعنی هر قبیله دفتر علحده داشت، و ترتیب دفتر هم
با اعتبار وجوه مختلف بود فاروق اعظم اشخاص بزرگ و قابل را
برای درستی حساب و کتاب این شعبه ها در هر جا مامور نمود مثلاً
در دارالخلافه عقیل ابن ابیطالب و مخزمه ابن نوفل و جبیر ابن مطعم
مامور و در بصره مغیره ابن شعبه و در کوفه عبدالله ابن خلف مقرر بودند.
چنانکه سابق بیان کردم تمام دفاتر خراج را که بزبان فارسی
و شامی و قبطی بود بر حال خود گذاشت، چرا که عرب درین فن آنقدر
ترقی نکرده بود که دفترها را بزبان عربی نقل میکرد .
حساب بیت المال را بنهایت صحت مرتب کرد، مواشی که
در زکوة و صدقه می آمدند تعلق به بیت المال داشت و دفترش نیز
نهایت بتفصیل مرتب شد، حتی که چهره جانوران و عمر و رنگ شان

حاشیه:
اقسام مختلف دفتر
دفتر خراج
حساب کا غذات بیت المال


۱۶۷
نوشته میشد و در بعض اوقات حضرت عمر بدست مبارک خود مینوشتند.
حساب مال غنیمت و مصارف جنگ را همیشه از افسران طلب میکرد.
کاغذات
مصارف
جنگ
نخستین سبب عزل حضرت خالد این شد که جوابدهی دفتر حساب را
بذمه خود نمیگرفت در سنه ۱۶ بعد از فتح جلولا زیاد ابن ابی سفیان
کاغذ های حساب را با خود گرفته بمدینه آورد و حضرت عمر ملاحظه نمود.
از سبب تشخیص زکوة هر مقام را نفوس شماری کرد و کاغذ های
کاغذات
نفوس شماری
سیاه آنرا نهایت باهتمام نگه میداشت، چنانچه کیفیت نفوس شماری
مصر و عراق را مقریزی و طبری بتفصیل نوشته اند.
نقشهای صفات مخصوص را نیز مرتب نمود، مثلاً برای سعد وقاص
حکم فرستاد که اسامی نفری قرآن خوان و اسامی شاعران را
ارسال نماید و ذکر این در موقع دیگر می آید.
ظت
عهد نامهای قومهای ممالک مفتوحه و سائر مردم را بنهایت حفا
در یک صندوق مانده خاص باهتمام خودش بود.
طریقه نوشتن
کاغذات
حساب
در نیموقع باید نشان دهیم که طریق تحریر حساب در انعهد به قسمی بود که
در کاغذ درازیهی مانندی که حال تجار دارند نوشته و می پیچاندند


۱۷۸
طریقہ کتاب دفترا در عہد سفاح وزیرش خالد برمکی ایجاد نمود .
سکہ درخصوص سکہ اگرچہ عموم مؤرخین می‌نویسند کہ اجرای سکہ را در عرب
نخستین عبدالملک ابن مروان نمودہ اما از نوشتہ علامہ مقریزی
ثابت میشود کہ موجد سکہ نیز حضرت فاروق اعظم است چنانچہ
درینجا عبارت علامہ موصوف را لفظاً ترجمہ کردہ مینویسم .
”وقتیکہ حضرت عمر رض خلیفہ شدند و خدایتعالیٰ بدست او شام
و مصر و عراق را فتح کرد، در معاملہ سکہ ہیچ تعرض نکرد بلکہ سکہ ہای کہنہ
مروجہ را بر حال گذاشت، وقتیکہ در سنہ ۱۸ از مقامات مختلف سفرا
آمدند و از بصرہ نیز سفیر ہا رسیدہ و درینجملہ احنف ابن قیس نیز بود،
مشار الیہ ضروریات و احتیاجات باشندہای بصرہ را عرض کرد
حضرت عمر رض بنابرخواہش ایشان معقل ابن یسار را فرستاد کہ در بصرہ
یک نہر کشید و نام آن نہر معقل است و از مناسبت آن در عرب
این فقرہ مشہور است اِذَا جَاءَ نَهْرُ اللّٰهِ بَطَلَ نَهْرُ مَعْقِلٍ، حضرت عمر رض
درینوقت سررشتہ نمود کہ برای ہرشخص یک جریب زمین جہتہ غلہ و در ہم
ماہوارہ نقد مقررشود، و درینوقت سکۂ خودرا نیز جاری کرد، و مشابہ بسکۂ


۱۶۹

نوشیروانی بود البته همین قدر فرق داشت که بر بعضی سکه های حضرت عمررض
الحمد لله و بر بعضی محمد رسول الله و بر بعضی لا اله الا الله وحده
نوشته بود در اخیر عهد حضرت عمر رض وزن مجموعی ده در هم برابر شش مقال
بود.
این سخن را خاص مقریزی روایت میکند، ولی عموماً اینقدر مسلم
است که فاروق اعظم ترسیم و اصلاح سکه ها را نموده، علامه
ماوردی در احکام السلطانیه می نویسد که در ایران سه قسم در هم بود،
بغلی هشت دانگ، طبری هم دانگ، مغربی سه دانگ، حضرت عمررض
حکم کرد که چون بغلی و طبری بیشتر چلش دارند هر دو را یکجا کرده نیممچموعه را
در هم اسلام قرار بدهند، چنانچه در هم اسلامی ۶ دانگ قرار یافت.

حقوق رعایای ذمی
حضرت عمر رض رعایای ذمی خود را آنقدر حقوق داد که اگر مقابله آن
در انعهد با دیگر سلطنتها شود هیچ تناسب ندارد، همسایه حضرت عمررض
سلطنت روم و ایران بود در هر دو حقوق اقوام غیر از غلامها بسیار بدتربو


۱۷۰
سلوک پادشاهی نصارا باقوام غیر
نصارای شام با وجودیکه هم مذهب روم بودند برزمین مقبوضه خود بهیچ قسم حق مالکانه نداشتند، بلکه روم این زمین ها را یک قسم جایداد میدانستند چنانچه در انتقال زمین مالکیت نیز انتقال میافت اختیاراتیکه برای مالک سابق بود بقابض حال حاصل می شد و حال یهود بدرجها بدتر بود، بلکه قابل آن نبود که از حیثیتی اطلاق رعیت برانها شود چرا که رعایا را اندک حق داده میشود و آنها از نام حق محروم بودند نصارای که در فارس می بودند حالت آنها قابل رحم بود .
وقتیکه این ممالک در زیر نگین فاروق اعظم در آمد دفعةً آن حالت بدل شد حقوقی را که برای شان داده شد اگر لحاظ کنیم گویا از ربقهٔ رعیت گری برآمده و تعلقی در میان پیدا شده که در میان دو معاهد مساوی میباشد معاهده های که در وقت فتح ممالک مختلف نوشته گردیده بعینه درینجا نقل میکنم که این دعوی تصدیق و این سخن موازنه شود که اروپا با اینهمه دعوای تهذیب که دارند این قسم حقوق را هیچ گاه بقوم غیر نمیدهند و ندادند .


۱۷۱

معاهده با اینکه در تواریخ منقولست بعضی مفصل و بعضی مجمل است
و چون تفصیل شرائط را بار بار اعاده کردن سبب تطویل و ملال
خاطری شود از ینجهة در اکثر معاهده با حواله معاهده مفصل میدهیم معاهده بیت المقدس
که بحضور خود فاروق اعظم تحریر یافته بر وجه آتی است

هذا ما اعطی عبدالله عمر امیر المومنین این همان امانی ست که غلام خدا امیر المومنین
معاهده
بیت المقدس
اهل ایلیاء من الامان اعطاهم اماناً عمر برای اهل ایلیاء داده، این امان برای
لانفسهم و اموالهم و کنایسهم و صلبانهم جان ، و مالها ، و گرجا، و صلیب، و بیمار

و سقیمها و بریها و سائر ملتها انه لا و تندرست، و برای تمام اهل مذهب شان
یسکن کنایسهم و لا تهدم و لا ینتقص است باین شرط که کنیسه های شان سکونت جا و خراب نخود
منها و لا من خیرها و لا من صلیبهم و کنیسه یا احاطه آن ناقص نگردد، و از خیرات کنایین صلبها، نه از
لا من شیئی من اموالهم و لا یکرهون و نه هیچ چیز از مالهای شان گرفته شود و نه

علی دینهم و لا یضار احد منهم بردین شان جبر شود، و نه یکی از بینها دفعه با خدی از اهالی
و لا یسکن بایلیاء معهم احد من الیهود نقصان ضرر رسانده شود، در ایلیا همراه شان یکی از یهود
و علی اهل ایلیاء ان یعطوا الجزیة کما سکونت نکند، و بر اهالی ایلیا لازم است
یعطی اهل المداین و علیهم مثل دیگر شهرها جزیه دهند،


۱۷۲
ان یخرجوا منها الروم واللصوت فمن خرج و اهل روم ولصوت را از بین خود بیرون کنند
منهم فهو امن علی نفسه وماله حتی یبلغوا ازین یونانیان هر که خارج شود جان و مالش
ما منهم ومن اقام منهم فهو امن وعلیه با من است تا بمأمن خود برسد و هر که
مثل اهل ایلیاء من الجزیة و من احب من از ایشان بایلیا بماند هم اختیار دارد و با من است
اهل ایلیاء ان یسیر بنفسه وماله مع الروم ومثل اهالی ایلیا جزیه دبد و از اهالی ایلیا هر که خواهد
ویخلی بیعهم وصلبهم فانهم امنون جان و مال خود را گرفته همراه یونانیان برد اگر جا
علی انفسهم واموالهم حتی و صلیب‌های خود را خالی بماند خودشان باگرجا
یبلغوا ما منهم وعلی ما فی هذا الكتاب وصلیب‌هایشان با من هستند تا بمأمن خود برسند
عمر الله وذمة رسوله وذمة الخلفاء و آنچه در ین نامه است بعهده خدا و ذمه رسول او
وذمة المؤمنین اذا اعطوا الذی وذمه خلفا و مسلمانان است بشرطی که جزیه مقرره را
علیهم من الجزیة شهد علی ذلک ادا کنند شاهدان برین تحریر خالد ابن ولید
خالد بن الولید وعمرو بن العاصی و عمر ابن العاص و عبدالرحمن ابن عوف
و عبد الرحمن بن عوف ومعا- ومعاویه ابن ابی سفیان است، و در
بن ابی سفیان وکتب وحضر سنه ۱۵ هجری تحریر یافت .
سنه ۱۵ هـ


۱۷۳
و ازین فرمان صریح و آشکار می شود که جان و مال و مذهب نصارا بهر صورت در حفظ و امان بوده و این نیز ظاهر است که نشان حاصل شدن حقوق قوم تعلق ایشان است، در خصوص گرجا و چرچ بتفصیل نوشته که خراب نشود، در عمارتش هیچصورت نقصان نرسد باحاطه ها آن دست اندازی نه شود، در خصوص آزادی مذهب و بآن تصریح کرده که لا یکرهون علی دینهم چون بخیال نصارا یهود حضرت عیسیٰ را صلب و قتل نموده و این واقعه خاص در بیت المقدس پیش شده نتیجه بنا بخاطر شان این شرط را منظور فرمود که یهود در بیت المقدس نمانند یونانی با وجودیکه همراه مسلمانان جنگ میکردند و در حقیقت دشمن اصلی مسلمانان بودند، بازهم با ایشان این رعایتها ملحوظ شد که اگر میخواهند در بیت المقدس بمانند و اگر میخواهند بدر شده بروند در هر دو حال امان برای شان حاصل است دیگر جها و معابد شان هیچ تعرض نمی شود از همه بالاتر این که اگر نصارا از بیت المقدس بر آمده همراه رومیها یکجا بروند، هم بایشان تعرض نمی شود، بلکه گرجا و غیره چیز های شان که در بیت المقدس میماند همه محفوظ خواهد ماند، کدام کس با قوم ملک


۱۷۴

مفتوحۀ خود اضافه ازین رفتار منصفانه میتواند ؟
از همه پیشتر این امر که جان و مال ذمی را برابر بجان مال مسلمانان
قرار داد‘ اگر مسلمان ذمی را میکشت حضرت عمررض مسلمانرانى الفوربقصاص
میرساند‘ روایت است از امام شافعیرض که یک شخص مسلمان از قبیله
بکر ابن وایل یک عیسائی حیره را کشت‘ حضرت عمررض خط فرستاد که
قاتل را بدست ورثۀ مقتول بدهید‘ چنانچه اورا بدست ورثۀ مقتول که
حنین نام داشت دادند و او بقتلش رسانید‘ و حفاظت حقوق مال
ازین بالاتر چه خواهد بود ؟ هر انقدر زمین که بدست شان بود بهمان
حیثیت که پیش از فتح بود بحال و بدست شان ماند‘ تا حدیکه برای
مسلمانان خرید این زمینها جواز نداشت‘ چنانچه این بحث را در شعبه
داخل ملکی بیان کرده ام .

خیال ذمیها
در بند و بست
مالگذاری

تشخیصی که در مالیه شد هم بسیار خفیف و سبک بود‘ اضافه براین
همیشه خیال حضرت عمررض برین بود که مبادا بر ذمی ها سخت و گران باشد
چنانچه در وقت وفات هم ازین خیال فارغ نبود‘ هر سال که خراج
میرسید ده نفر از کوفه و ده نفر از بصره میخواست‘ چار دفعه ایشان را


۱۷۵
بتاکید قسم میداد که در تحصیل مالیه بر کسی سختی و ستم نکرده اند دو سه روز پیش
از وفات خود کارداران را خواسته و در باب تشخیص جمع گفتگو کرد
و بار بار پرسید که جمع خراج گران مقرر نشده .
یک حق بزرگی که برای رعایای خود داده این بود که در اداره های ملکی حصه داشتند
و در اداره های ملکی متعلق به ذمیها هیچگاه بدن مشوره و استصواب شان کار نمیکرد
وقتیکه ادارهٔ عراق پیش آمد رئیسهای عجم را بمدینه خواست و از ایشان
حالات مالیه را دریافت نمود، در سر رشتهٔ امور مصر اکثر از مقوقس
رأی میگرفت .
حقوقی که برای جان مال و جایداد ذمیها داد محض زبانی نبود بلکه
بسیار محکم پای بند آن بود دهقانی از اهالی شام شکایت کرد که فوج
زراعت مرا پایمال کرد حضرت عمر رض ده هزار درهم از بیت المال عوض داد
فرمان تاکیدی به حکام اضلاع میفرستاد که برای ذمه بهیچ رنگ
زیادتی نشود و بالمشافه خود نیز بر مردم بهمین تاکید میکرد، قاضی ابویوسف
در باب الجزیه کتاب الخراج روایت میکند وقتیکه حضرت عمر رض
از سفر شام می آمد در راه چند نفر را دید که در آفتاب ایستاده اند و بر سرهای شان

مشوره با ذمیها
در انتظامات ملکی


١٨٦
تیل انداخته میروند از مردم پرسید که این چه ماجرا است؟ و معلوم شد که
جزیه را نرسانده و باین سزا گرفتار آمده بودند حضرت عمر رض پرسید که آخر
عذر اینها چیست؟ گفتند که ناداری فرمود که بگذارید و بایشان تکلیف
نرسانید که من از پیغمبر صلعم شنیده ام که لا تعذبوا الناس فان الذين
يعذبون الناس في الدنيا يعذبهم الله يوم القيامة يعنی آنحضرت صلعم
فرمود مردما نرا معذب نکنید کسانیکه مردمانرا در دنیا تعذیب میکنند خدا تعا
ایشانرا معذب میکند در قیامت فرمانیکه بعد از فتح شام برای ابوعبیده رض
نوشته دران این الفاظ است
وامنع المسلمين من ظلمهم والاضرار بھم و مسلمانان را منع کنید که برذمیها ظلم نکنند و
اكل اموالهم الا بحلھا ووف لهم بالعهد بآنها ضرر نرسانند و مال شانرا نخورند ، مگر
الذي شرطت لھم فی جميع ما اعطیتھم بروجه حلال هرشرطی که با آنها کرده اید پخته ناکنید
حضرت عمر رض در وقت وفات خود برای شخصی که خلیفه شود یک وصیت
مفصل فرمود این وصیت نامه را بخاری و ابوبکر بیهقی و حافظ و بسیاری
از مؤرخین نقل میکنند فقرۀ اخیر آن اینست
واوصيه بذمة الله وذمة رسوله ان یعنى من در حق کسانیکه ذمه داری خدا و رسول
ایفای
شرائط ذميها


177
يوفى لهم بعهدهم وان يقاتل من ورائهم برای شان داده شده وصیت میکنم یعنی ذمی، آنچه عهد که با آنها شد
و ان لا يكلفوا فوق طاقتهم در حمایت شان جنگ نمائید و بر آنها از طاقت زیاده تکلیف ننمائید
ازین بیشتر چه خواهد بود که حضرت عمر در وقت وفات نیز رعایا ی ذمی
خود را فراموش نکردند .
غرفه یک صحابی بود روبروی او یک نصرانی حضرت رسول الله صلعم را
ناسزا گفت، غرفه یک سیلی محکم بروی او زد، نصرانی پیش عمر و عاص رفته
شکایت کرد و او از غرفه سوال کرد غرفه واقعه را بیان نمود عمر و عاص
گفت که با ذمیها معاهده امن شده، غرفه گفت ” نعوذ بالله بایشان
این اجازه نیست که علانیه رسول الله صلعم را ناسزا بگویند این معاهده
با ایشان شده که در گرجهای خود هرچه خواهند بکنند و اگر دشمن برایشان لشکر کشد
ما از طرف ایشان سینه را سپر کرده جنگ کنیم و برایشان آنچنان بار ننهند که
برداشته نتوانند، عمر و عاص فرمود راست است، ازین واقعه معلوم می شود
که حفظ حقوق ذمیها را چقدر داشتند .
آزادی ذمی ها را در امور مذهبی آزادی کامل حاصل بود، هر قسم رسوم مذهبی خود را در امور مذهبی
ادا میکردند علانیه صلیب را می برآوردند، ناقوس می زدند، هر قسم میله


۱۷۸

برپا کرده میتوانستند پیشوایان مذهبی شان هر قسم اختیاراتی که داشتند بالکل
برقرار بود در مصر بنیا مین یعنی پیتر یارک اسکندریه ۱۳ سال از بیم رومیان اینطرف
و آنطرف سرگردان میگشت وقتیکه عمرو عاص مصر را فتح کرد در سنه ۲۰
خط امان نوشته فرستاد و او بسیار ممنون شده آمد و کرسی پیٹریارک
دوباره نصیب او شد علامه مقریزی در جلد اوّل کتاب خود (در صفحه
۴۹۲) این واقعه را بتفصیل می نویسد و در معاهدات راجع
بامور دیگر حق آزادی مذهبی التزاماً درج کرده چنانچه بعض الفاظ اصلی
معاهدات را درینجا نقل میکنم، در عهد نامهٔ حذیفة ابن الیمان که برای
مردم ماه دینار نوشته این الفاظ تحریر میکند

لا یغیرون عن ملة ولا یجال بینهم و بین شرایعهم مذهبشان بدل نمیگردد در امور مذهبی شان پیچ دست اندازی نمیشود

در وقت فتح جرجان این معاهده نوشته شده

لهم الامان علی انفسهم و اموالهم ومللهم و یعنی جان مال مذهب و شریعت شان درامان
شرایعهم ولا یغیر من شئ من ذالك است ازینها هیچ چیز را تغییر نخواهیم کرد.

در معاهدهٔ آذر بایجان بتصریح نوشته .

الامان على انفسهم و اموالهم ومللهم و شرایعهم یعنی جان مال مذهب و شریعتشان در امان است.


۱۷۹
در معاهده نامه موقان این الفاظ است
لامان علی اموالهم وانفسهم وملتهم وشرایعهم یعنی مال جان مذهب شریعت امانت.
حضرت عمرؓ اگرچه در اشاعت اسلام بنهایت درجه کوشش
میکرد و بلحاظ منصب خلافت همین فرض ذمه او بود اما تا بجائی که
بوعظ و پند ممکن بود ورنه همیشه این خیال را اظهار میکرد که برای قبول
مذهب هیچ کس مجبور نشود اسننق نام نصرانی غلام او بود که اوراهمیشه
برقبول اسلام رغبت میفرمود اما در وقتیکه انکار میکرد فرمود
لا اكراه فی الدین. یعنی در مذهب زبر دستی نیست.
حقیقتاً نتایجی که از واقعات استنباط می شود اینست که حضرت عمرؓ
در حقوق ملکی در بین مسلمان و ذمی تمیز نگذاشته بود اگر مسلمان ذمی را
میکشت بیدریغ او را بقصاص میرساند اگر مسلمان با ذمی سخن سخت میگفت
مستحق پاداش میشد از ذمیان بدون از جزیه و عشور دیگر هیچ قسم محصول
گرفته نمیشد در مقابل آن از مسلمان زکوه میگرفتند که در مقدار از جزیه
زیاده بود برعلاوه از مسلمان عشور نیز وصول میکرد البته مقدار این
بمقابله ذمی با کم بود از بیت المال که والنیط بخانه نشسته تنخواه میخورد
همسری
مسلمان
وذمی با


۱۸۰
ذمی درین تنخواه با مسلمان شراکت داشت، اضافه از همه این بود
(و در حقیقت بهمین یک مثال این بحث فیصله می شود) قاعده بود که
هر مسلمانیکه ناتوان و ضعیف شود و از مزدوری معاش خود را پیدا کرده
نتواند از بیت المال برایش وظیفه مقرر میشد، بهمین قسم بلکه ازین بیشتر
با ذمیها رعایت فیاضانه مرعی میداشت، نخستین این قاعده در عهد
حضرت ابو بکر صدیق مقرر شد، در معاهده که خالد ولید در فتح حیره نوشته
این الفاظ هست.
و جعلت لهم اى شيخ ضعف عن العمل
او اصابته آفة من الافات اوكان غنياً
فافتقر وصار اهل دينه يتصدقون عليه
طرحت جزيته وعيل من بيت مال المسلمين
وعياله ما اقام بدار الهجرة ودار الاسلام
فان خرجوا الى غير دار الهجرة ودار الاسلام
فليس على المسلمين النفقة على عيالهم

یعنی من آنها را این حق داده ام که اگر کدام شخص از
کار کردن معذور باشد و یا کدام آفت باو برسد
یا در اول غنی بوده و فقیر شود و اهالی دینش او را
صدقه دهند جزیه او موقوف می شود و نفقه او وعیالش
از بیت المال مسلمانان داده می شود تا وقتیکه در دارالاسلام
باشد و اگر از دار اسلام بملک غیر برود نفقه او
بر مسلمانان واجب نمیشود.
این قاعده در عهد حضرت عمر رض نیز بر حال و قایم ماند، بلکه او


۱۸۱

این قاعده را بآیات قرآن مجید مستند گردانید یعنی برای داروغه بیت المال
این آیت را نوشته فرستاد که درآیۀ إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ
وَ الْمَسَاكِينِ (یعنی صدقه و خیرات برای فقیران و مساکین است)
از لفظ فقرا مسلمان و از لفظ مساکین اهل کتاب مراد است،
تفصیل اینواقعه این است که حضرت عُمَرُ رض یکبار یک پیر کهن سال را که
که گدائی میکرد پرسید که چرا گدائی میکنی؟ پیر گفت که بر من جزیه مقرر
است و ادای آن در مقدور من نیست، حضرت عُمَرُ رض او را با خود
بخانه آورد و چیزی وجه نقد داد و برای داروغه بیت المال نوشت
که برای اینچناین معذورها از بیت المال وظیفه مقرر کند، در ینواقعه
آیۀ فوق را دلیل گرفته فرمود که والله سخن انصاف نیست که از جوانی ایشان
ما فایده برداشتیم و در پیری ایشان را بدر و بی بهره کنیم .

عزت و آبروی ذمیها را آنقدر نگاه میداشت که برابر به عزت خیال عزت
و ناموس مسلمان استعمال لفظ تحقیر را برای آنها پسند نداشت، ذمیها
عُمَیْر ابن سعد که حاکم حِمْص بوده و در زهد و تقوی و ترک دنیا در تمام
عهده داران خلافت کسی همسرش نبود یکبار از دهانش در حق ذمّی


۱۸۲

این لفظ بر آمد که اخزاک الله یعنی خدا ترا رسوا کند بعد ازین سخن آنقدر نادم
و پشیمان شد که بخدمت حضرت عمر رض حاضر شده از نوکری استعفا کرد
و گفت که از برکت این نوکری بود که چنین حرکت از من صادر شد.

سلوک
با ذمیها
در هر حال
سازش
و بغاوت

سخنی که خاص و از همه بیشتر قابل توجه است این است که اگر گاهی
ذمیها سازش و بغاوت هم میکردند بازمورد لحاظ و مراعات بودند
امروزه روز حکومتهائی که دعوای تهذیب و ترقی دارند همراه رعایای خود
تا وقتی عنایت و مهربانی دارند که از طرف ایشان شبهه پولتیکی
پیدا نشود ورنه دفعةً تمام مهربانی و شفقت شان بغضب و قهر مبدل میشود
و چنان بخونخواری و غیظ انتقام میگیرند که اقوام وحشی هم ازین زیاده نمی کنند
برخلاف قدم فاروق اعظم در هیچ حال از جاده انصاف یک ذره
انحراف نکرده در آخر سرحد شام یک شهر بود که نامش عر بسوس
و سرحد دیگرش بایشیای کوچک چسپیده وقتیکه شام فتح شد این شهر
نیز فتح شده و صلح و معاهده کرده بودند مگر مردمان این شهر در پرده با رومیان
سازش داشتند و خبرهای مسلمانان را برای ایشان می رساندند
عمیر ابن سعد که حاکم آنشهر بود حضرت عمر رض را ازین کیفیت اطلاع داد


۱۸۳
حضرت عمر انتقامیکه از ایشان در پاداش این خصلت بد گرفت این بود
که برای عمیر خط فرستاد که هر قدر جایدا د و مواشی و اسباب که دارند
همه را حساب کرده هر چیز را دو چند قیمت بدهید و بانها بگوئید هر جاکه
خوش شماست بروید اگر راضی نباشند یک سال مهلت داده
بعد ازان جلای وطن کنید، و چون آنها ازین شرارت دست بدار
نشدند باین جز، رسیدند، امروزه روز از کدام قوم اینقدر مسامحت عفو
و در گذشت کسی دیده .
مراعاتی که با اهالی ذمه نمود ثبوتش ازین می شود که در هر جا در مقابل
سلطنتهای خودشان همراه مسلمانان بودند ذمیها بود که برای مسلمانان
رصد میرساندند و در لشکر گاه اردو بازار بر پا میکردند، اهتمام و خرج
سرک ها و پل ها را خود میکردند، از همه بالا تر جاسوسی و خبر رسانی کار اینها بو
یعنی هر قسم راز دشمنان را برای مسلمانان با خلاص می آوردند حالانکه
همین دشمن اسلام هم مذهب ایشان نصارا یا پارسی بودند اخلاصی که
ذمی ها از سبب حسن سلوک بمسلمانان پیدا کرد اندازه اش ازین معلوم
می شود که در جنگ یرموک وقتیکه مسلمانان از حمص بدر شدند یهود توریت را


۱۸۴
بدست گرفته میگفتند که تا زنده باشیم رومی را درینجا نمیگذاریم و عیسویها
به بسیار افسوس و حسرت میگفتند که قسم بخدا که شما در پیش ما محبوب تر
از رومیان هستید.
در اخیر میخواهیم حقیقةً همان واقعات را بیان کنیم که از ان ای مردم
خیال غلط پیدا شده یا میشود که حضرت عمرض یا خود اسلام
همراه اهل ذمه سلوک نا انصافانه کرده اند.

اعتراض تقریر از طرف مخالف
مخالفین این مسائل را چنین بیان میکنند که حضرت عمر در حق عیسویها
حکم نمود که در وضع و لباس وغیره بهیچ صورت تشبه با مسلمانان
نکنند، و زنار بکمر بندند و کلاهای دراز بپوشند، بر اسپ زین دار
سوار نشوند، عبادتگاه جدید نسازند، شراب و گوشت خوک نفروشند،
ناقوس نزنند، صلیب را بیرون نکشند، وبنی تغلب را حکم نمود که اولاد
خود را اصطباغ ندهند و این سخنان را باین مستزاد کردند که حضرت عمر
در وسعت آباد عرب یک یهودی و عیسوی را نماند خاندانهای قدیمی را که
بصدها سال در عرب آباد بودند جلای وطن ساخت.
بی شبهه این اعتراضات خیلی قابل توجه است و ما در جواب


۱۸۵
این اعتراضات قدری تفصیل میکنیم چرا مدت مدیدی است که تعصب
و تقلید بروی واقعه نفس الامر نقاب خفا انداخته، راست که حضرت عمر رض
مسلمانرا از مشابهت اقوام غیر و غیر را از مشابهت مسلمانان بتاکید
منع کرد، اما مقصودش ازین قیام خصوصیات قومی بو د نه تحقیر در مبحث
لباس امر تحقیق طلب این است که حضرت عمر رض ذمیها را بپابندی
لباس تاکید فرمودند، آیا لباس قدیمی شان بود یا فاروق اعظم لباس جدید
بقسم علامه تحقیر تجویز نمود، شخصی که تاریخ قدیم عجم را خوانده باشد یقیناً
میداند که لباس مذکور لباس قدیم عجم بود از معاهده حضرت عمر رض
که در کنز العمال و غیره نقل میکنند با وجود زیاد و کمی که راویان کرده بازهم
از طرف ذمیها این سخن مذکور است که ما فلان و فلان لباس رانمیپوشیم
درین جا عبارت چنین است و ان نلزم زتینا حیث ما کنا یعنی ما همان
لباس را میپوشیم که همیشه میپوشیدیم ازین سخن آشکار میشود که
لباسی که حکم بپوشیدن آن کردند همان لباس قدیم عجم بود.
در باب زنار که ذکرش در فرمان حضرت عمر رض آمده اکثر فقهای ما غلطیها
کرده اند خیال شان این است که زنار یک تار تابیده کلفت برانکش بود


۱۸۶
و مقصود ازان تحقیر ذمیها بود مگر خیلی غلط فاحش است زیرا که زنار بمعنی کمربند
است و این لفظ تا امروز در عرب بهمین معنی مستعمل است کمربند را در عرب
منطقه نیز میگویند و باین لحاظ زنار و منطقه دو لفظ مرادف اند و مرادف
بودن هردو از کتب حدیث ثابت است، در کنزالعمال از بیهقی
وغیره روایت است که حضرت عمر رض برای سرداران فوج حکم تحریری فرستاد
که وتلزموهم المناطق یعنی الزنانیر، این زنار را کستیج هم میگفتند چنانچه
در جامع الصغیر و غیره بجای زنار کستیج می نویسند، و غالب که این لفظ
عجمی بوده باشد، بهر حال عجم از قدیم کمر بند می بستند، علامه مسعودی
در کتاب التنبیه و الاشراف می نویسد که در خصوص این عادت قدیم عجم
در کتاب مروج الذهب نوشته و دیگر دلیل قطعی بر بودن لباس ذمیها
همان لباس قدیم این است، که خلیفه منصور لباسی که برای مردم دربار خود
قرار داده نزدیک بهمین لباس ذمیها بود کلاهای دراز که از رسل است
کلاه عجمی اثست ونمونهٔ آن تا امروز بر سر پارسیان موجود است،
درین لباس درباری کمر بند نیز داخل بود و این همان زنار یا منطقه،
یا کستیج است که وضع قدیم عجم بود تمام مورخین می نویسند که


۱۸۷
منصور در تجویز لباس تقلید عجم نمود، حال هر کس میداند که همان لباس را
که حضرت عمر رض برای ذمیها مقرر نمود اگر لباس جدید و برای تحقیر بوده
خلیفه منصور چگونه آن لباس را برای خود و اهالی دربار پسندی کرد.
ذمیها را از ساختن عبادتخانهای جدید و فروختن شراب
و بر آوردن صلیب و نواختن ناقوس و اصطباغ دادن اولاد
منع نمودن بی شبهه تعرض مذهبی است، اما من بیباکانه پرده دری
این راز میکنم که این احکام را با قیودی که حضرت ابابکر صدیق و حضرت عمر رض بحث صلیب
و ناقوس جاری کردند بالکُل مناسب بود اما در زمانۀ مابعد مؤرخین ذکر همان
قیود را ترک داده و ازین جهت در تمام دنیا یک غلطی عالمگیر شائع
و پراگنده گردید.
قیود که نسبت بصلیب در معاهدۀ ها نوشته اند باین الفاظ است
و لا یرفعوا فی نادی اهل الاسلام صلیبا یعنی در مجلس مسلمانان صلیب را بالا نکنند.
و در خصوص ناقوس تصریح فرموده اند یضربوا نواقیسهم فی ای
ساعة شاؤا من لیل او نهار الا فی اوقات الصلوة یعنی در هر ساعتی
از شبانه روز که خواهند ناقوس زنند مگر در اوقات نماز، در باب خوک


۱۸۸
این الفاظ نوشته اند ولا يخرجوا خنزيراً من منازلهم الى افنية المسلمين
یعنی خوک را از جاهای خود بطرف احاطهٔ مسلمانان نبرند .
بعد ازین تصریحات شبهه نماند که صلیب برآوردن و ناقوس زدن
عموماً منع نبود بلکه ممانعتش در اوقات مخصوص بوده و امروز نیز ممانعتش را
در اوقات مخصوص خلاف انصاف نمیتوان گفت، بیش از همه قابل لحاظ
منع اصطباغ اولاد نصارای بنی تغلب است، قاعده است که نصارا
اولاد خود را پیش از بلوغ اصطباغ میدهند، و این گویا برای حفاظت است
که در آینده دیگر مذهب را قبول نکنند، و اصطباغ مشابه است بخنتنه ما
که اولادهای خود را میکنیم بی شبهه فاروق اعظم حق نداشت که این رسم را
بطور عام منع نماید مگر در انوقت کیفیتی نو پیدا شد و آن این بود که هرگاه شخصی
از خاندان نصارای مسلمان می شد و ولد صغیری از خود مانده می مرد
این صغیر بکدام دین تربیه می یافت ؟ یعنی او را مسلمان میدانستند یا نصار
نه چون اصطباغش میدادند این حق ثابت می شد که او ر انصار اسازند
حضرت عمررض برای اینصورت خاص قرار داد نمود که خانواده اش او را
اصطباغ ندهند و نصارا نسازند و این حکم عین انصاف است


۱۸۹
چرا وقتیکه پدر او مسلمان باشد اولاد صغیرش نیز مسلمان قرار داده میشود
علامه طبری در جائیکه واقعهٔ بنی تغلب را بیان میکند در شرایط صلح این عباد را
نقل می نماید علی ان لا ينصّروا ولیداً ممن اسلم ابآءُ هم یعنی بنی تغلب
اختیار ندارند که اولادی را پدرش مسلمان شود نصرانی کنند، و در عهدنامهٔ
دیگر این الفاظ آمده ان لا ينصّروا اولادهم اذا اسلم اباؤهم .
درینجا شاید اعتراض کنند که حضرت عمر یک صورت فرضی را
قائم گرفته معاهده را دشوار ساختند، ولی جواب این است که اینصورت
فرضی نبود چرا که در بنی تغلب بسیار مردم اسلام را قبول کردند ازینجهت
نظر بحالت مخصوص ایشان ذکر این شرط ضرور بود، بلکه علامه طبری
تصریح کرده که از بنی تغلب خود همان مردم که مسلمان شدند این شرائط را
پیش نمودند .
حال هر شخص انصاف کرده میتواند که اگر نصارا بسببی که امنیت
عمومی خلل پذیر نشود حکم کنند که در مجالس مسلمان صلیب خوک نیارند
و در وقت نماز خواندن ناقوس نزنند و اولاد نو مسلم عیسوی را صطباع
ند هند کدام شخص این سخن را بر تعصب مذهبی تعبیر میکند، ولی مع الاسف


۱۹۰

مورخین پیش ما قیود و خصوصیت این احکام را ترک دادند بلکه از
قدما نیز اشخاصی که طبیعت تعصب آمیز داشتند در روایت
این خصوصیات را گذاشتند اگرچه این غلطیها نتایج بد پیدا کرد
اما چونکه در ظاهر خفیف بود ابن الاثیر و غیره باینطرف هیچ خیال نکردند
و رفته رفته این غلطیها آنقدر شهرت یافت که زبان عربی سراپا باین
معمور شد فقهای کرام که از تاریخ واقعیت کم دارند بی تکلف این
روایات غلط را قبول کرده گرفتند و مسائل فقهیه را برین تفریع نمودند
حقیقت جلای وطن کردن نصارا و یهود این است که یهود از پیشتر
همراه مسلمانان خوب نبودند بعد از فتح خیبر باینها گفته بودند
که در کدام وقت مناسب شما را ازینجا میکشیم در عهد حضرت عمر رض
شرارت شان بیشتر ظاهر شد یکدفعه عبدالله ابن عمر رض را از بالا خانه
انداختند و بدست شان زخمی شد ناچار حضرت عمر رض در مجمع عام
ایستاده شرارت شانرا بیان کرد بعد ایشان را از عرب کشید
چنانچه در کتاب الشروط بخاری اینواقعه قدری بتفصیل مذکور است.
نصارای نجران که در یمن و اطراف آن سکونت داشتند

معامله جلاوطن
نصارا
عبیدالله


۱۹۱

هیچ تعرضی بآنها نکرد ولی خودشان پنهانی به تیاری جنگ آغاز نموده
اسپهای زیاد و اسلحه بیشمار مهیا کردند ناچار فاروق اعظم حکم داد
که از یمن برامده بعراق بروند .
غرض این امر بشهادت تمام تاریخ ها قطعاً ثابت شده که
یهود و نصارا را محض ضرورت پولیتیک جلای وطن کردند و از نتیجه
این امر بهیچ وجه قابل اعتراض نیست ، البته قابل لحاظ این هست
که درین حال نیز رعایتی با ایشان ملحوظ داشت، یهود فدک را
وقتیکه اخراج میکرد یک شخص واقف کار را فرستاد که باغها و زمین
شانزا قیمت کند و قیمت متعینه او را از بیت المال ادا نمود بچنان
قیمت زمین یهود حجاز را نیز دادند .
نصارای بحران را که از عرب کشید و آنها در شام و عراق جا گرفتند
با آنها خیلی برعایت و مدارا سلوک نمود ، و در پروانه امن شامل این الفاظ
نوشت، در شام یا عراق هر جا که اینها جا بگیرند حاکم آنجا برای آبادی
وزراعت شان زمین بدهد ، واگر پیش کدام مسلمان داد خواهی کنند
با ایشان معاونت شود و تا سر ۲ ماه مطلقاً از بینها جزیه مگیرند .


۱۹۲
و برین عهد نامه بنابر احتیاط و تاکید دستخط صحابهای بزرگ بزرگ را
نمودند امام ابو یوسف در کتاب الخراج این معاهده را عبارة نقل میکند
با چنین فوجی که سازش و بغاوت ایشان به ثبوت رسیده
باشد که ازین بیشتر رعایت میکند .
حال سخن جزیه ماند اگرچه رساله مستقلی راجع باین بحث
نوشته ام و به زبان یعنی (اردو انگریزی وعربی) چاپ شائع
شده درینجا بقسم مختصر باز بیان میکنم .
بحث جزیه
موضوع و مقصد جزیه اگرچه در آغاز اسلام ظاهر گردیده
که برای عوض محافظت مقرر شده اما در عهد حضرت عمرض این مسله
چنان روشن شد که زیاده برین احتمال گنجایش نماند، اولا جزیه را
مثل نوشیروان باقسام مختلف مقرر نمود و از نیجهة گویا واضح نشان داد
که جزیه چیز جدیدی نبوده بلکه همان محصول نوشیروانی است،
علاوه برین در هر موقع بقسم عملی این سخن را ظاهر کرد که جزیه محض عوض
محافظت است، در حصه اول این کتاب خوانده اید وقتیکه جنگ
پر خطر یر موک پیش آمد از بنجهه فوجهای اسلامی از حصهای مغربی شام رفتند


۱۹۳
و دانستند که در ینوقت نمیتوانند اهالی این شهرها را حفاظت کنند،
هر قدر مبلغی که از حمص و دمشق و غیره بطور جزیه گرفته بودند رد کرده
ظاهر گفتند در ینوقت که ما حمایت جان و مال شما را نمی توانیم ،
حق جزیه گرفتن را هم نداریم، ازین زیاده شهادت قطعی اینست که
بعضی از اهالی ذمه یک وقتی بخدمت فوجی داخل شدند با وجودیکه
بر مذهب خود قائم ماندند جزیه شان معاف شد، حضرت عمر رضی الله عنه
برای افسرهای عراق خط نوشت .
يستعينوا بمن احتاجوا اليه من الاساورة یعنی از سواران فوجی بقدر ضرورت مدد گیرید
ويرفعوا عنهم الجزاء و جزيهٔ ایشان را معاف دارید .
تا حدیکه اگر کدام قوم یکبار همراه مسلمانها محض شرکت کرده بودند
جزیهٔ همان سال از یشان معاف بود، در سنهٔ ۲۲ ه وقتیکه
آذربایجان فتح شد برای اهل شهر این فرمان نوشت .
و من حشر منهم فی سنة وضع عنه جزاء یعنی مردمانی که کدام سالی در فوج خدمت کرده با شند
تلك السنة جزیهٔ همان سالی از آنها گرفته نمی شود.
معاهده که در همین سنهٔ ۲۲ ه با شهر بر از رئیس آرمینیه شده


۱۹۴
دران این الفاظ هست
وعلی اهل آرمینیة أن ينفروا لكل غارة وينفذ والكل اقر ناب والمرينية اه الوالي
صلاحاً علی ان توضع الجزاء
در همین سنه جرجان فتح شد و در فرمانش این عبارت نوشته است
أن لكم الذمة وعلينا المنعة على أن عليكم یعنی بر ما ذمه داری حفاظت شماست باین شرط
من الجزاء في كل سنة على قدر طاقتكم که شما هر سال بقدر طاقت خود جزیه ادا کنید
ومن استعنا به منكم فله جزاءه في واگر از شما اعانت گرفتیم در عوض این
معونة عوضاً عن جزایه اعانت جزیه شما معاف خواهد شد
غرض از اقوال و معاهده ها و طرز عمل فاروق اعظم مثل روز روشن
ظاهر می شود که موضوع جزیه چه بوده و برای کدام غرض مقر شده،
رقم جزیه بر مصارف فوجی محدود بود یعنی ازین رقم محض
خوراک و پوشاک و دیگر ضروریات فوج مهیا می شد چنانچه هر جا که جزیه
مقرر کرد همراه آن جنس و غله نیز بود در مصر اصل مبلغ جزيه فی نفر چهار دینار
بوده دو دینار نقد و عوض دو دینار گندم و روغن زیتون و شهد و سرکه
می آوردند و بمصرف خوراکه فوجی میرسید البته وقتیکه کدام سررشته مستقل شد


۱۹۵
جزیه را نقدی کرده پوره چهار دینار میگرفت .
کم کردن رواج غلامی
حضرت عمر رض اگر چه رسم غلامی را معدوم نکرد و شاید اگر میخواست
معدوم کند هم نمیتوانست، ولی شبهه نیست که بطریقهای مختلف
رواجش را بسیار کم کرد، و چیزیکه باقی ماند به بسیار خوبی بوده، و غلام حیثیت
غلامی نداشت بلکه حیث همسری و برادری داشت، بلکه از عرب
سراسر منع کرد و درین باب آنقدر اهتمام داشت که همین که عنان خلافت
بدست گرفت، نخستین کارش این بود که آنچه از قبائل مرتدۂ عرب در عهد
صدیق اکبر غلام و کنیز شده بودند همه را آزاد نمود، و همراه او قاعده گذاشت
که عرب در هیچوقت غلام نمیشود، درین باب قول مبارک شان این است
لا يسترق عربی - یعنی عرب را هیچکس غلام گرفته نمیتواند اگر چه بسیاری
از مجتهدین و ائمه فن این قاعده را تسلیم نکردند قول امام احمد حنبل است
که لا اذهب الى قول عمر لیس علی عربی ملک - یعنی من این رای حضرت عمر رض را
قبول نمیکنم که عرب غلام نمی شود، در میموقع نمیخواهیم ازین مسئله بحث رانیم
عرب غلام نمی شود


۱۹۶
صرف اینقدر میگوئیم معامله که فاروق اعظم نسبت با عرب نمود این بود . برای اقوام غیر نتوانست قاعده عامی مقرر کند، هروقت که ملکی فتح میشد فوج اصرار می نمود که همراه ملک تمام رعایا را بغلامی آنها بدهد در خصوص تقسیم ملک طوریکه سابق بیان شد حضرت عمر رض با استدلال قرآن مجید زبان همه را بست، ولی در خصوص غلامی اینچنین یک استدلالی موجود نبود و ازینجهته خلاف تمام فوج را کرده نمیتوانست باز هم عملاً رواج غلامی را کم نمود ممالکی که دران عهد فتح شد وسعتش هزار میل و کرور ها نفوس دران آباد بود مگر رسم غلامی درین ممالک بسیار کم و بر بعض جا محدود بود، در تمام این ممالک کسی غلام می شد که در جنگ شرکت داشت، در عراق و مصر که مملکتهای مستقلند با وجود اصرار فوج یک آدم را کس غلام گرفته نتوانست تا حدیکه بعض دهات مصر که با مسلمانان جنگ کردند و آنها را غلام شمرده بعرب فرستادند، حضرت عمر رض همه را از هر جا جمع کرده واپس بمصر فرستاد و فرمود که اینها را غلام ساختن جائز نبود مقریزی اینواقعه را مفصل با نامهای همان دهات در جلد اوّل کتاب خود آورده. در اهالی شهرهای شام مثل بصریٰ، فحل، طبریه، دمشق، حمص،


197
و حماة و عسقلان و انطاکیه و غیره که نصارای اینحدود بسیار بشدت
جنگ ها کردند بازنشان غلام بسیار کم پیدا میشود، شاید در تمام شام
محض قیساریه یک جائی است که اسیران جنگ غلام شدند،
در عهدنامه فارس، و خوزستان، و کرمان، و جزیره، و غیره این الفاظ
نوشتند که بجان و مال مردم تعرض نشود، در عهد نامۀ صامغان و جندی
و شیراز، و غیره ازین اوضح تر الفاظ نوشتند که لا یسبوا یعنی اینها که
گرفتار شدند کنیز و غلام نشوند.
در مناذر با وجودیکه فوج اسیران جنگ را غلام نموده بتصرف
خود آوردند، حضرت عمر رض حکم فرستاد که آنها را آزاد نموده جزیه و خراج
مقرر دارید، برای ابو موسیٰ اشعری حکم فرستاد که هیچکس دهقان پیشه ور را
غلام نگیرد.
حضرت عمر رض بیک طریقۀ دیگر این رواج را کم کرد یعنی قاعده مقرر نمود
که هر کنیزیکه از بادار خود بزاید خرید و فروختش منع است، مدعاکه
از کنیزی می بر آید، و این قاعده را خاص حضرت عمر رض ایجاد نمود و پیش ازو
خرید و فروخت این قسم کنیزها جاری بود، چنانچه محدثین و مورخین را ولیاً


۱۹۸

حضرت عمرؓ این قاعده را نوشته اند برای آزادی غلامان یک طریقهٔ
دیگر هم بود که مکاتبه میگویند یعنی یک غلام یک خط معاهدهٔ مینوشت
که در اینقدر مدت اینقدر روپیه میرسانم وقتیکه همان زر معینه را
ادا میکرد بالکل آزاد می شد، این قاعده در قرآن مجید موجود است
فکاتبوهُـمْ اِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً اما فقها این حکم را وجوبی نمیدانند
یعنی اختیار برای آقاست که قبول کند یا نکند و حضرت عمرؓ این حکم را
وجوبی قرار داد در کتاب المکاتب صحیح البخاری می نویسد که
سیرین غلام حضرت انس درخواست مکاتبت کرد حضرت انس انکار نمود
سیرین بخدمت حضرت عمرؓ حاضر شده عرض کرد حضرت عمرؓ انس را
دره زده و آیت فوق را سند پیش نمود، آخر حضرت انس مجبور شده
قبول کردند .

قصه حضرت
شهربانو
در نیموقع ضر در است حکایت شهر بانو را که بقسم غلط مشهور شده بیان کنیم
بطور عام مشهور است وقتیکه فارس فتح شد دختران شاهنشاه فارس
یزدگرد گرفتار شدند بمدینه آوردند و حضرت عمرؓ اینها را نیز بمثل کنیزان
عامه بزار فرستاد و حکم فروشش داد، اما حضرت علیؓ منع کرد که


۱۹۹

با خاندان شاهی همچه سلوک جائز نیست و قیمت آنها را اندازه نموده
بشخصی سپرد و از و قیمت شان را علی گرفت، و حضرت علی آنها را
باهتمام خود آورده، یکی را برای امام حسین و یکی را بمحمد ابن ابابکر و یکی را
بعبدالله ابن عمر عنایت نمود، حقیقت این قصه غلط چنین است که
زمخشری که در فن تاریخ هیچ پایه ندارد در ربیع الابرار این قصه را نوشته
و ابن خلکان در احوال امام زین العابدین این روایت را از و نقل نموده
اما محض غلط است، اولاً بجز زمخشری دیگر مؤرخین مثل طبری ابن الاثیر،
یعقوبی بلاذری ابن قتیبه و غیره هیچکدام این واقعه را نمی نویسد، و پایه
که زمخشری در فن تاریخ دارد هم ظاهر است، بر علاوه از قرائین تاریخی هم
معلوم میشود که خلاف محض است، در عهد فاروق اعظم مسلمانان
بیزد گرد دست نیافتند، در مقدمه مداین یزد گرد همراه تمام اهل عیال خود
از دارالسلطنه بر آمده بحلوان رفت، همینکه مسلمانان بحلوان شتافتند
وی باصفهان گریخت بعد بکرمان وغیره رفته، مؤخراً بمرو رسید و در سنۀ ۳۰
در عهد خلافت حضرت عثمان کشته شد اگر اهل و عیال او گرفتار شده
بعد مرگ او شده باشد و ما را شبهه است که زمخشری از قتل یزد گرد هم خبر

عبدالله


۲۰

خواهد بود که در کدام عهد واقع شده
بر علاوه در فتح مدائن حضرت امام حسین رضی الله عنه ۱۲ ساله بودند
چرا که تولد جناب ممدوحی در س۵ھ و فتح مدائن در س۱۶ھ واقع شد
ازینجهته نیز مستبعد معلوم میشود که بهنوز بالغ ناشده حضرت علی او
را باینچنین عنایت کرده باشد، دیگر اینکه قیمت اولاد یک شهنشاه نهایت
گران میباشد و حضرت اسدالله الغالب ب زندگی بسیار زاهده و فقیرانه
بسر میبرد، غرض بهیچ حیث گمان بر صحت این واقعه نمیرود، در تاریخ حضرت عمر
واقعه که بظاهر مسلمی و ثابت است آنست که رفتار او بطور تهذیب
انسانیت و امروزه روز در تمام ممالک مهذب همان جاری است
وقتیکه عمرو عاص بر مصر لشکر کشید اول بر بلیس حمله کرد، بعد از جنگ سخت
سلوک با خاندان شاهی که در جنگ اسیر میشدند
مسلمانان فتح کرده سه هزار نصارا گرفتار شدند، اتفاقا دختر مقوقس
پادشاه مصر ار مانوسه نام در بلیس مقیم بود گرفتار شد، عمرو عاص او را
به بسیار عزت و حرمت پیش مقوقس فرستاد و از احتیاط بسیار
یک سردار خود را که نام او قیس ابن العاص سهمی بود با ارمانوسه کرد
که بمحفاظت او را پیش پدر برساند .


۲۰۱

غرض کارنامهائی که برای انسداد رسم غلامی بروی کار آورد همین
چیز ها بود اما کسانی که غلام گشته بودند در حق ایشان آنقدر مراعات نمود
که تا درجه همسری رسیدند در شعبه های فوجی خوانده باشید که حضرت عمررض
وقتیکه برای مجاهدین بدر وغیره تنخواها مقرر نمود برای غلامان نیز تنخواه
برابر آنها مقرر کرد و بعد ازین در هر معامله این اصول را مرعی داشت
در تفتیش عمال اضلاع از گذران شان با غلامها نیز میپرسید اگر معلوم
می شد که بعیادت غلامها نمیروند محض بهمین جرم معزول و موقوف میشدند
اکثر غلامان را خواسته نان بهراه شان یکجا میخوردند و حاضرین را
میشواند که لعنت خدا یتعالی بر کسانی باد که از یکجا نان خوردن با غلامان
عار داشته باشند برای سرداران فوج کاغذ فرستاد که اگر کدام
غلام یک قوم را امان دهد آن امانرا از طرف تمام مسلمانان بدانید
و فوج باید پابند آن باشند چنانچه درین باب برای یک سردار
باین الفاظ نوشته اِنَّ عَبْدَ المسلِمینَ مِنَ المُسلِمِینَ وَ ذِمَّتَهُ مِنْ ذِمَّتِهِمْ يَجُوزُ اَمَانُهُ
تکلیف کلان بر غلامان این سخن بود که از عزیزان واقارب خود
جدا میبودند پسر از پدر و ما در از دختر جدا میبود امروزه روز مضامینی

مراعات
با عموم غلامان

غلامان را
از عزیزان و اقارب
جدا نمیکرد


۲۰۲
که در تکالیف بر غلامان مینویسند اینواقعه را به بسیار صورت درد انگیز
نشان میدهند، حضرت عمر رض برای جدا نشدن غلام از اقارب خود
قاعده مقرر کرد که اگر بچه در دست کدام کس، و پدر بدست کسی دیگر
باشد یکجا شوند، و اگر کسی بسیار غلامها میفروخت، پدر، و پسر، و خواهر،
و برادر و مادر و دختران را بر یک کس بفروشد، و اگر برای غلامی خود
نگاه میکرد باید یکجا نگاه دارد، احکامی که درین باب در کنز العمال است
و از بیهقی، و حاکم، و مستدرک، و مصنف ابن ابی شیبه وغیره نقل
میکنند اینست .
لَا يُفَرَّق بَيْنَ اَخَوَيْنِ اِذَا بِيْعَا یعنی وقتیکه دو برادر را میفروشید از یکدیگر جدا نشوند
لَا تُفَرِّقُوا بَيْنَ الْاُمِّ وَوَلَدِهَا یعنی مادر را جدا از بچه نفروشید .
لَا يُفَرَّق بَيْنَ السَّبَايَا وَاَوْلَادِهِنَّ یعنی در بین کنیز و غلام و اولاد ایشان جدائی نشود.
حضرت عمر رض درین باب تمام مهاجر و انصار را جمع کرده و باین
آیت قرآن مجید استدلال نمود که وَ لَا تَقْطَعُوْا اَرْحَامَكُمْ ،
و فرمود که بالاتر ازین چه قطع رحم خواهد بود، چنانچه اینواقعه را به تفصیل
حاکم و بیهقی نقل میکنند .


۲۰۳
ولی بنزدیک من سبب اصلی این عزت و قبول همان عمل بود بر طریق حضرت عمر
بی شبهه نام (امام زین العابدین وقاسم و سالم را گرفتن در رفتن
دقت ایشان برین مسئله از اثر فضل و کمال بوده ترک تعظیم می نماید)
ولی اگر فاروق اعظم مادران اولاد را باین رتبه تهذیب نمیرساند
موقع تحصیل فضل و کمال بدست این بزرگواران از کجا میرسید .
با این همه سخنها در این موقع ضرور است نشان دهیم که فاروق اعظم
در بینباب مسئله جدیدی از خود تراش ننموده و نه او را خدا نخواسته
این حق بود که رسم غلامی را براندازد یا با غلامها مساویانه رفتار نماید
بلکه مقصد خود بانی اسلام همین بود و فاروق اعظم در اجرای همان مقصد کوشید
آنچه امام بخاری در کتاب المفرد از افعال و اقوال خاتم النبیین صلعم
در خصوص غلامها می نویسد تصدیق کافی دعوی میشود .

سیاست و تدبیر عدل و انصاف
خلافت فاروقی در بسیط عالم از کجا تا کجا رسید و چقدر ممالک مختلف
و مذاهب مختلف و اقوام مختلف بدائرة آن داخل شد اما زین سر تا آن سر


۲۰۵
فرق در طریق سیاست حضرت عمر رض و دیگر سلاطین
هر طرف امن و امان و سکوت و اطمینان ظاهر و آشکار بود، در دنیا باین جاه و جلال دیگری نیز گذشته باشد که در قلمرو او کس سرکشی نکرده باشد ولی بدولت سیاستی بوده که اصولش چنین بود که در ذرهٔ احتمال بغاوت دفعهً و بکلی قانون انصاف را وداع گفته بجرم یک شخص یک خاندان را برباد میدادند، در ثبوت واقعات بجای یقین از محض قیاس کار میگرفتند سزاهای وحشیانه میدادند، اقوام را فرار نموده برباد میکردند و این اصول بزمانهٔ قدیم محدود نمانده امروزه روز نیز اروپا با اینقدر تمدن و تهذیب بهمین قواعد عمل میکنند اما در خلافت فاروقی گاهی دبرابر یکسرمو از جادهٔ انصاف تجاوز نمیشد، عربوسس را که بارها عهدشکنی کردند جلای وطن نمود مگر به شروط که مال و جایدادشان را سیاه نموده همه را دوچند قیمت داد نصارای نجران را که بنای سرکشی و خودمختاری گذاشته ۴۰ هزار آدم جمع آوری کردند از عرب بیرون کرده بملک دیگر فرستاد مگر با این رعایت که جایداد وغیره اموالشان را قیمت داد و برای عمال نوشت که در راه هر جا بگذرند اسباب آرام شانرا برسانید و چون بجائی قیام مستقل اختیار کنند


۲۰۶
تا هم ۲ ماه کامل که عبارت از دو سال می شود جزیه از ایشان نگیرند.
شاید خیال کنند که بدست حضرت عمر رضی عیسیتی افتاد که ماده
انقیاد و اطاعت بیشتر داشتند و از پنجهته ضرورت بسیاست جابرانه
هم نشد مگر این خیال صحیح نیست واگر راست بپرسید حقیقه فاروق اعظم را
دو گونه مشکلات تصادف نمود اوّل اقوام غیر مثل پارسی و نصارا که
در زیر حلقۀ اطاعت در آورد اینها مدتی بلقب شاهنشاهی ممتاز بودند
و از پنجهتۀ ایشان را رعیت ساختن بمشکل گوارای طبیعت میشد
(۲) احوال داخله چنان بود که در عرب بسیار صاحب ادعا بودند که
مشکلات خلافت فاروق اعظم را بنظر رشک میدیدند مثلاً مؤلفۃ القلوب
حضرت عمرف
میگفتند که خلافت حق بنو هاشم و بنو امیه است و حضرت عمررض ازین در خاندان
نیست، عمرو عاص که حاکم مصر بود یکدفعه حضرت عمررض او را در خصوص خراج
سخت گرفت و او بنهایت حسرت گفت قدرت خداست !!
در جاهلیت پدر من قبای کنجخواب میپوشید و (خطاب که پدر حضرت عمررض بود)
بر سر خود بسته های چوب آورده میکشت امروزه روز بچه همان خطاب
بر من حکومت میچلاند، بنو هاشم همیشه بنظر استعجاب دیده که برحق یتیمی و تیجری


۲۰۶

بر خلافت قبضه کرده چرا نشسته در وقت حضرت ابو بکر در نقض خلافت
علانیه مشورت میکردند چنانچه شاه ولی الله در ازالۀ الخفامی نویسد
که زبیر و جمعی از بنو هاشم در خانۀ حضرت بی بی فاطمه جمع شده در نقض
خلافت مشوره ها میکردند .
سطوت حضرت عمر اگرچه ادعای بنو هاشم را نشاند اما بالكل
نمیخواست که کم کند چرا که مذاق فطرتی عرب آزادی و خودسری بود
و ازینجهته است که عرب هیچگاه زیر حکومت فرمانروائی نیامده اگر
حضرت عمر مثل حضرت معاویه آزادی و خود سری عرب را کم نموده
رعب و داب حکومت را قوام داد چندان تعجب نبود ولی فاروق اعظم
بهیچ وجه نمیخواست این جوهر ذاتی عرب کم شود بلکه در زیادت آن شش
داشت بار بار در مجامع عام بر آنحضرت بسیار نکته چینیهای آزادانه
بلکه گستاخانه میکردند و او بر خود گوارا میداشت، در سفر شام
وقتیکه در مجمع عام سبب معزولی حضرت خالد و برأت خود را بیان کرد
یک شخص برخاسته گفت .
والله ما عدلت يا عمر لقد نزعت عاملا استعمله یعنی بخدا قسم که تو انصاف نکردی و عاملی را که


۲۰۸
رَسُولُ اللهِ وَعَذَت سَیفاسلَّهُ رَسُولُ الله رسول الله مقررداشت موقوف کردی در حالیکه شمشیر
بود
وَلَقَدْ قَطَعَتَ الرّحِمَ وَحَسَدتَ ابْن العَمِ راکه سول الله برکیده و دقع رحم کرد تا برای خود ی
سردی
فاروق اعظم اینهمه را شنیده همین قدر گفت که ترا از جهت حمایت
برادر خود قهر بسیار آمده .
با وجود این احوال رعب فاروقی آنقدر بود که حضرت خالد را
عین در همان وقت که تمام مردم عراق و شام او را میپرستیدند معزول کرد
و هیچکس نفس کشیده نتوانست و در دل خود حضرت خالد هم چیزی نگذشت
شان و شوکت امیر معاویه و عمر و عاص محتاج بیان نیست، اما از نام
حضرت عمر میلرزیدند عبدالله پسر عمر و عاص شخصی را بی سبب
زده بود، حضرت عمر او را پیش روی پدر بدست مضروب او داد تا حق
زدن خود را بتازیانه از و بگیرد و پدر و پسر هر دو بچشم عبرت میدیدند
سعد وقاص فاتح ایران از برای جوابدهی شکایت جزوی بحضور طلب
داد نیز بی عذر حاضر شد .
از بوقعات هر کس اندازه کرده میتواند که کمالی که فاروق اعظم
در فن تدبیر و سیاست حاصل نمود در حالات هیچ یک از فرمانروایان و مدبران


نظیرش پیدا نمیشود .
در حکومت آنجناب خصوصیت خاص این بود که در آئین حکومت
آنحضرت شاه و گدا شریف و رذیل عزیز و بیگانه همه بیک رتبه و یکسان بود
در لحاظ هیچکس تفوق و تفاوت داده نمیشد .
جبلة ابن الایهم غسانی که رئیس مشهور بلکه پادشاه شام بود و مسلمان شد خصوصیت
حکومت حضرت عمر رض
در طواف کعبه گوشه لنگ او بزیر پای شخصی آمد و جبله بر روی او یک سیلی محکم زد
او نیز برا بر جواب داد جبله از قهر و غضب بیقرار شده بخدمت حضرت عمر رض آمد
و شکایت نمود، حضرت عمر رض شکایتش شنیده گفت "آنچه تو کرده سزایش
خواهی یافت" جبله بحیرت فرو رفته گفت که من از اشخاص صاحب رتبه میباشم اصول سادات
که اگر اینچنین اشخاص در مقابل من بیک گستاخی پیش بیایند مستحق قتل میشوند
حضرت عمر رض فرمود که "بلی شبهه در جاهلیت همچنین بود مگر اسلام پست بلند را
یک رنگ گردانید" جبله گفت اگر اسلام اینچنین مذهب است که دران
هیچ تمیز شریف و ذلیل نباشد من از اسلام باز میگردم "غرض که او گریخته
بقسطنطنیه رفت مگر حضرت عمر رض از خاطر او قانون خود را بدل نکرد .
یک بار تمام عهده داران ملکی را در موسم حج خواست و در مجمع عام


۲۱۰
برخاست و فرمود هرکسی که از دست این عاملان شکایت داشته باشد بگوید درین مجمع عمرو عاص و دیگر اکابر عمال و حکام بودند یک شخص برخاسته گفت فلان عامل بی سبب مرا صد دره زده حضرت عمر رض فرمود برخیز همانقدر دره که ترا زده او را بزن حضرت عمرو عاص ایستاده شده گفت ای امیرالمومنین ازین گونه عمل تمام عمال بیدل خواهند شد حضرت عمر رض فرمود ضرور است که اینکار بشود این را گفته بطرف دادخواه متوجه شد که کار خود را تمام کن آخر عمرو عاص دادخواه را طوری راضی کرد که دو صد دینار که طلای آنعصر بود بگیرد و از دعوی دست بردار شود.
یکبار سرداران قریش برای ملاقات او آمده و اتفاقاً صهیب بلال و عمار یاسر و غیره نیز حاضر بودند که اکثر اینها غلام آزاد شده بودند از حیث دینوی از مردم عام بشمار میرفتند حضرت عمر رض اول اینها را خواست و سرداران قریش بیرون معطل اجازه بودند این سخن ابوسفیان که در جاهلیت سردار تمام قریش بود بسیار گران آمده بهمرهان خود گفت قدرت خداست که غلامها اجازه دربار رفتن را می یابند ما و شما بیرون بانتظار مانده ایم اگرچه این حسرت ابوسفیان بمذاق اقران مناسب بود


۲۱۱
باز هم درایشان کدام حق شناس نیز بود یکی گفت "برادران! راست
اینست که مارا شکایت از عمر لازم نیست بلکه از خود شکایت کنیم
چرا که اسلام همه را بیک صدا خواند و ما از شامت خود پس ماندیم
امروزه روز نیز مستحق پس ماندن هستیم" .
وقتیکه بعد از فتح قادسیه برای صحابه و تمام قبایل عرب تنخواه مقرر نمود
موقع بسیار رشک و حسد پیش آمده سرداران قریش و معززین قبایل که
هر وقت با ع و از و امتیاز خوگر بودند با دعوی بسیار منتظر بودند که البته
در تقرر تنخواه خیال حفظ مراتب خواهد شد و در عنوان جدول نام نویس
نام ما جا خواهد داشت. اما حضرت عمر تمام خیالات شان را غلط کشیده
خصوصیت دولت و جاه و زور وقوت و ناموری و شهرت و اعواز و امتیاز
را از میان برداشت و محض خصوصیت اسلامی را مدنظر داشته
و بهمان اعتبار پیشی و کمی تنخواه مقرر شد هر که اول ایمان آورده بود
یا در جهاد کارهای نمایان کرده یا با نحضرت صلعم خصوصیتی داشت
او را بر دیگران ترجیح داد اشخاصیکه درین خصوصیات برابر بودند تنخواه شان
نیز برابر مقرر گردید تا بحد یکه در آقا و غلام هیچ امتیاز نماند حال آنکه


۲۱۲

در عرب از گروه غلام ذلیل تر قومی نبود در نیموقع که تنخواه اسامه ابن زید را از تنخواه عبدالله پسر خود زیاده مقرر کرد عبدالله عذر کرده گفت والله اسامه در هیچ موقع از من پیشتر ایستاده نبود حضرت عمرض فرمود بلی اما رسول الله صلعم اسامه را از تو عزیز تر میداشت.
شعار عرب بود که در مقدمه ها برای فخر نام قبیله خود را بآواز بلند میگرفتند، برای استیصال این امر بتمام افسران فوج نوشت که هر کس چنین کرد سزای سخت برایش بدهید یکدفعه شخصی از قبیله ضبه در مقدمه یا آل ضبه نعره زد و خبر بحضرت عمرض رسیده یکسال تنخواه او را معطل فرمود ازین قبیل واقعات بسیاری در تاریخها پیدا میشود.
اصول مساوات بنابر اصول مساوات از هیچکس هیچ گونه امتیاز را نپسند میکرد عمرو عاص در مسجد جامع مصر منبری ساخت و او خط برایش فرستاد که تو این را پسند میکنی که دیگر مسلمانان زیر نشته باشند و تو بالا نشینی ہمیشہ برای عمال تأکیداً فرمان میفرستاد که بهیچ قسم امتیاز و خود نمائی را اختیار نکنید.
یکدفعه او را با ابی ابن کعب نزاعی پیش شد مقدمه را بحضور زید ابن ثابت


۲۱۳

بروند حضرت عمرؓ نزد او رفت و او بتعظیم جای برایش خالی کرد حضرت عمرؓ فرمود
که نا انصافی اول شما همین است که درین مقدمه کردید این را گفته
با مدعی خود برابر زانو بزانو نشست قاعده اش در طرز معاشرت
بسیار غریبانه و ساده بود در سفر و حضر و خلوت و جلوت و خانه و بازار
هیچکس از و علامۀ امتیازی ندیده که ازان دریافت شود که
این خلیفۀ وقت است سفرای قیصر و کسری در مسجد نبوی درآمده میجستند
که شهنشاه اسلام کجاست؟ حال آنکه شاهنشاه در همانجا با رختهای پینه دار
بیک گوشه نشسته بودند در القاب کاغذ میان او و عمالش فرقی نبود
یعنی چیزیکه برای عمال می نوشت عمال نیز همانطور برایش می نوشتند.
اگر چه این اصول انصاف بشان بعض اشخاص صاحب ادعا
صدمه رسانده و دل آزرده بودند اما چون بمذاق اصلی عرب برابر بود
ازین جهتۀ بر تمام ملک یک اثر بسیار خوب افتاده با ندک مدتی تمام
مردم گرویدۀ او شدند در خواص نیز کسانیکه حق شناس بودند روز بروز
معترف می شدند و کسانی که بالکل خود پرست بودند نیز بمقابل میلان عام
جرأت اظهار خودرائی کرده نمی توانستند.


۲۱۴
بزرگترین فائده که از اجرای این اصول ظاهر شد این است که رقابت
و مفاخرتی که در میان عرب بوده و از پنجه همیشه در بین خود خونریزی داشته
و خطهٔ عرب را معرکه رزم ساخته بودند بکلی از میان گم شد.
در اینجا ضرور است بیان کنم که حضرت عمر رض با اینهمه پابندی
لقب امیرالمومنین را
چرا اختیار کرد
اصول مساوات چرا لقب امیرالمومنین برای خود گذاشت اصل اینست
که در انعهد این لقب را فخریه نمیدانستند بل محض اظهار عهده و خدمت بود
افسران فوج را اکثر بلقب امیر صدا میکردند کفار عرب او را امیر مکه میگفتند
اول مردم عراق آغاز با میرالمومنین گفتن سعد وقاص نمودند.
تا این وقت خیال حضرت عمر رض بطرف این لقب نبود و آغازش
چنین است که یکبار لبید بن ربیعه و عدی بن حاتم بمدینه آمدند
و میخواستند که بحضور حضرت عمر رض پیش شوند و بقرار قاعده باید اطلاع میدادند
و چون هر دو در کوفه بوده و لفظ امیرالمومنین بر زبان شان جاری بود
در وقت اطلاع دهی گفتند که از آمدن ما با میرالمومنین اطلاع برسانید
عمر و عاص استدعای هر دو را از زبان خودشان بهمین القاب بحضور عرض کرد
حضرت عمر رض وجه القاب را پرسید و آنها واقعه را بیان کردند پس این لقب را


۲۱۵
پسند فرمود و از ان تاریخ شهرت عام یافت، درینموقع بخیال کدام کوتاه نظر
خواهد گذشت که اگر مقصود حضرت عمر رض در خلافت کدام قسم اعراض بود
پس چرا خلافت را قبول کرد؟ زیرا اقتضای بیغرضی این بود که باید باین جان
نعمت دست نمیزد، اما این خیال محض خیال عامیانه است، بی شبهه
فاروق اعظم از خلافت دست برمی داشت، لیکن کدام شخص این طور
سررشته میتوانست؟ حضرت عمر رض یقینی میدانست که بجز خودش هیچکس
این بار گرانرا برداشته نمیتواند! وقتیکه دشواری ازین قبیل باشد
آیا راستبازی او تقاضا میکرد که دیده و دانسته بمحض بدگمانی مردم
از خلافت دست بردار شود اگر چنین میکرد جواب خدا یتعالی را چه میداد؟
روز اول در خطبه چنین گفتند که -
لولا رجائی ان اكون خيركم لكم واقواكم یعنی اگر مرا این امید نبود که من برای شما از همه
علیکم واشدكم اضطلاعاً بما ينوب من بیشتر خیرخواه و از همه قوی تر و برای مهمات از همه
مهم اموركم ما توليت ذلك منكم قوی بازوتر هستم این منصب را قبول نمیکردم،
و روشن تر این فقره است که امام محمد در موطا روایت کرده .
لو علمت ان احداً اقوى على هذا الامرمنی یعنی اگر میدانستم که شخصی در امر خلافت از من زیاده قوت دارد


۲۱۶

لكان ان اقدم فيضرب عنقی اهون علی کشتن من به پیش من آسانتر بود از اقدام باین کار.
برین الفاظ حضرت عمر غور کنید که یک حرفش هم از صحت
و واقعیت خالی نیست حضرت عمر باصول سیاست خوب
واقف بود و این از خصوصیات اوست که از تمام صحابه علانیه ممتاز بود
ممالکی که در دایره خلافت داخل بود در اصل سه تقسیم بود شوب ایران
شام و مصر و مناسب حال برای هر یک جدا تدبیری اختیار نمود
در ایران و عراق که از مدتی مرزبان و دهقان رواج داشته و بعد از فتح اسلام
نیز زورو اقتدار ایشان باقی بود برای شان به پولستیک تنخو اها مقرر کرد
تا همه آرام شدند چنانچه در رؤسای عراق برای ابن النخیر جان وبسطام
ابن نرسی ورفیل و خالد وجمیل تنخواه معقول مقرر نمود در شام و مصر که
از تطاول روم برای باشند های اصلی جایدا د وقوتی نماند از طرف شقایشان
چندان اندیشه نبود بلکه آنها در عوض روم حکومت عادلی میخواستند
فاروق اعظم با آنها سلوکی ورزید که بار بار میگفتند مسلمانان
در نظر ما محبوب تر از روم است اگرچه با اقوام غیرعموماً مدار و مثرت داشت
چنانکه در بحث حقوق اهالی ذمه گذشت ولی از تفحص و تدقیق معلوم میشود


۲۱۷
که با رعایای مصر و شام توجه خاصی مبذول داشت مقوقس که از
باشندهای مصر و از طرف روم براهالی نائب الحکومه بود از آغاز با او
روشی اختیار نمود که مقوقس مفت غلام اسلام گردید و ازین سبب
تمام رعایای مصری از دل و جان حلقه بگوش فرمان شدند
تنها برین سخنان هم اکتفا نکرد بلکه در تمام مقامات جنگی خاندان عرب را
انداخته آباد کرد یا چھاونیهای فوجی قائم وبرپا نمود و ازینجهة تا بصدها میل
اثر اسلام رسید و هیچ کس جرأت بغاوت نکرد کوفه و بصره را که مرکز قوه
اسلام گردید محض بهمین غرض آباد نمود و بر تمام سواحل شام و مصر چھاونیها
فوجی برای همین ضرورت بنا کرد .
خاص در عرب به پولتیک و تدابیر مختلف کار میگرفت یهود ونصارا
از جزیرة العرب بالکل کشید افسران بزرگ ملکی را همیشه تبدیل میداد
بجز عمرو عاص هیچ حاکمی مقرر نشده که بصوبجات مختلف بدل نگردیده باشد
از افسران ملکی در دماغ هر که زور بیشتر مییافت او را علٰحده می نمود و کسانیکه
بسیار صاحب اثر بودند آنها را از دارالخلافه بیرون نمی فرستاد
چنانچه یکبار اینچنین اشخاص اجازه خواستند که جہاد روند فرمود که ”