۲۱۸
حال شما بسیار دولت جمع کرده اید پس فرمود کا تخریجُوانتسللوا یمیناً
وشمالاً - یک دفعه عبدالرحمن ابن عوف پرسید که ما را از اجراء از
بیرون رفتن منع میکنید فرمود اگر این سوال شما را جواب ندهیم بهتر است
مردم قبیله خود را عهدهٔ ملکی نمیداد محض یکبار نعمان ابن عدی را حاکم
یک ضلع نمود و بعد بیک وجه معقول معزولش ساخت بنی هاشم را نیز
بهمین لحاظ گاهی عهده داری نمیداد .
در انوقت بتمام عرب سه شخص بتدبیر و ادعا مشهور بودند یعنی
حضرت معاویه و عمر و عاص و مغیره ابن شعبه و چون در انجام مهمات ملکی
در تمام عرب بالاتر ازینها کس نبود بنا برین هر کدام را عهدهٔ بزرگی داد اما همیشه
این سخن را در خیال داشت و تدبیری کرد که فرصت قابو نیابند بعد از
وفات حضرت عمر رض اینچنین شخص نماند که اینها را در زیر حکم بیاورد چنانچه
هنگامه ہائیکہ که در عهد حضرت عثمان رض و حضرت علی رض برپا شد همه از برکت
همین اشخاص بود .
سیاست و پولتیک لازمه حکومت و سلطنت است امتیازی که
درین باب حضرت عمر رض بر تمام دنیا دارد این است که پولتیکہائیکه شاهان دیگر


۲۱۹
بنا بر ضرورت نموده نام واقعی هیچ پولتیکها خدع، مکر، فریب، ظاهر داری
نفاق نبود بلکه بر پادشاهان موقوف نبوده اکابر دسیاسیون نیز ازین شایبه
خالی نبودند و بر خلاف هیچ کار فاروق اعظم چهره اش به نقاب فریب
و حکمت عملی پنهان نبود هر چه میکرد علانیه و آشکار میکرد و مردم را بمصلحت
واقف میساخت، معزولی حضرت خالد را بتمام اضلاع فرمان فرستاد.
انى لم اعزل خالد أ عن سخطة يعنى من خالد را بجرم نارضامندی یا خیانت معزول نکردم
ولا خيانه ولكن الناس فتنوا به بلکه از پنجهت که مردم زیادہ باو مایل شده بودند ازین ترسیدم که
فخفت ان يوكلوا اليه بر اعتماد کنند (یعنی همه فتوحات را از خالد دانسته از خدا غافل شوند)
در وقت معزولی مثنی نیز این خیالات را ظاهر کرده فرمود کہ اعزلھما
عن ريبة ولكن الناس عظموها فخشيت ان یوکلوا الیھما بنی هاشم را که
بعلتی خدمات ملکی نمیداد سببش را واضح برای حضرت عبداللہ بن عباس
بیان کرد چنانچه تفصیلش در موقع مناسب می آید.
فاروق اعظم را کار نامهٔ حُسن سیاست و کامیابی امر خلافت
ازین رهگذر حاصل شد که در فابریکه نظام حکومت پرزه های موزونی
استعمال نمود.


۲۲۰
عموماً مسلم است که صفت جوهر شناسی از همه بیشتر داشت، و از نتیجه
باشخاص قابل و قابلیتهای مختلف شان واقفیت مالاکلام پیدا نمود
انتخاب عمده عهده داران سلطنت و عهده مناسبی بلحاظ قابلیت بهر کدام داد در فن سیاست و انتظام
چهار کس بودند که نظیر نداشتند یعنی امیر معاویه، عمرو عاص و مغیره ابن شعبه
و زیاد ابن سمیه، ایشان را بخدمات بزرگ ملکی مامور نمود، حقیقة مصر
و شام و کوفه را بجز این اشخاص کس بحوزه ضبط نمی توانست آورد.
برای مهمات حربیه عیاض ابن غنم، و سعد وقاص، و خالد و نعمان
ابن مقرن و غیره را انتخاب نمود، عمرو معدیکرب، و طلحه ابن خالد اگر چه
در سپاهیگری و پهلوانی بسیار کامل بودند اما فوج را جنگانده نمیتوانستند،
از نتیجه در خصوص هر دو حکم شد که در هیچ حصه فوج افسر مقرر نشوند، زید ابن ثابت
و عبدالله ابن ارقم را که در انشا و تحریر مستثنی بودند مدیر تحریر مقرر نمود
قاضی ابن شریح، و کعب ابن سور و سلمان ابن ربیعه و عبدالله ابن مسعود را
که در فصل قضایا ممتاز بودند خدمت قضا داد غرض هر کس با هر کاری که
مقرر کرد گویا برای همان کار آفریده شده بود، مؤرخین اقوام غیر نیز برین امر
اعتراف دارند یک مورخ مشهور عیسوی می نویسد، عمر سرداران فوج


۲۲۱
وگورنران را بدون روی و رعایت انتخاب کرده بود بجز مغیره و عمار
تقرر باقی بسیار مناسب و موزون بود.
از همه بیشتر چیزی که حکومتش را قبول عام ساخته و برای عرب
احکام سختش را نیز گوارا نموده عدل و انصاف او بود که دوست و دشمن را
انصاف عادلانه
فرق نمیکرد ممکن بود که مردم ازین سخن ناراض شوند که در پاداش جرائم
پاس عظمت و شان هیچکس را مطلق ندارد اما وقتیکه میدیدند
عبدالله
که بر آل و اولاد و عزیز و اقارب خود نیز هیچ رو می داد تسکین می یافتند
ابو شحمه پسر خود را در وقتیکه شراب خورد بدست خود هشتاد دره زد
و آن بیچاره ازین صدمه وفات یافت قدامه ابن مظعون که صحابی
بلند رتبه و خسربرۀ او بود وقتیکه باین جرم گرفتار شد علانیه او را ۸۰ دره زد.
یک اصول بزرگ فاروق اعظم در سیاست این بود که
بر قواعد و انتظامات سلطنتها و حکمرانان قدیم واقعیت حاصل کرده
از حالات و انتظامات
چیزهای قابل پسند را از ان اختیار نمود در انتظام خراج، وعشور، و دفتر،
سلطنتهای قدیم واقف بود
در سد و اوراق حساب بر قواعد قدیم شام و ایران عمل کرد البته
در جائی که نقص می یافت آنرا اصلاح میفرمود، وقتیکه اراده نمود


۲۲۲
بندوبست عراق عرب را بنماید بنام حذیفه و عثمان ابن حنیف خط فرستاد
که دو نفر زمیندار کلان بحضور بفرستید و آنها زمیندار ها را با ترجمان بحضور
حضرت عمرض فرستاد فاروق اعظم از ایشان پرسید که تشخیص مالیه عجم بچه قرار بود
اگر چه جزیه را بقرار مذهبی بر ذمیها مقرر کرد باز هم در تشخیص همان اصول
نوشیروان را لحاظ نمود و در حکومت خود باقی ماند علامه ابوجعفر محمد ابن جریر طبری
در جائیکه انتظامات نوشیروانی و خصوصاً جزیه را ذکر کرده می‌نویسد.
وَهِیَ الوَضایِعُ التی اقتدیٰ بِها عمر بن الخطاب این همان قواعد است که فاروق اعظم وقتی که
حینَ افتتَحَ بلاد الفرسِ فارس را فتح نمود بان اقتدا کرد.
ازین زیاده بیشتر واضح و مصرح، از علامه ابن مسکویه بشنوید که
حکیم و فلسفی و معاصر و هم پایۀ ابوعلی سینا بوده و در تاریخ کتابی دارد
که نامش تجارب الامم است حکیم مذکور دران کتاب در ذکر انتظامات ملکی
فاروق اعظم می‌نویسد.
وکان عمر یُکثِرُ الخلوةَ بقومٍ من الفرسِ یعنی حضرت عمرض با چند کس از اهل فارس خلوت
یقرؤن علیه سِیاسات الملوکِ خاص میکرد و آنها بحضور او آئین پادشاهانها
و لا سیّما ملوک العجمِ الفضلاءُ وسیما انوشیروان میخواندند خصوصاً از شاهان عجم را و بالاخص از نوشیروانرا


۲۲۳

فانه كان معجبا بها كثيرا لا قتدائها چرا که فاروق اعظم این شیوه را خیلی پسند داشت بسیار پیروی میکرد
باید بیان علامه را تصدیق نمود ازین که اکثر مورخین می نویسند
وقتیکه هرمزان رئیس فارس ایمان آورد حضرت عمر او را در زمره
اہالی در بار داخل نمود و در انتظامات ملکی اکثر با او مشوره میکرد
کوشش بسیار حضرت عمر برین مبذول بود که هیچ واقعه ملک ازو برای واقفیت حالات ملک هر جا واقعه نگار مقرر بود
پوشیده نماند ازینجهة در هر صیغه انتظامات ملکی پارچه نویس و نامه نگاری مقرر بود
مقرر نمود که واقعات جزوی ملک بحضور میرسید امام طبری می نویسد
و كان عمر لا يخفى عليه شي فى عمله یعنی هیچ چیز از عمر پوشیده نبود مخرجے ہو از عراق
كتب اليه من العراق بمخرج من خرج می برآمد و یا نعام ہر کہ در شام انعام می یافت خبری شد
و من الشام بجائزة من اجيز فيها و همه بخلوی بحضورش میرسید
در یک مقدمه عراق سردار لشکر برای عمر و معدیكرب حصه نداد
عمر و معد يكرب سبب پرسید سردار گفت اسپ شما دورگه است
خالص عربی نیست از بنجهة حصه اش کم گردید عمر و معد يكرب بنا بر غرور پهلوانی
خود گفت که دورگه دورگه را میشناسد فورا این خبر بحضور عمر رسید
و عمرو معدیكرب را سخت تنبیه نمود تا در آینده جرات اینچنین گستاخی نتواند


۲۲۴

نعمان ابن عدی که حاکم میسان بود و در ذوق نعمت و دولت افتاده خطی برای
عیال خود نوشت که دران این شعر بود.
لَعَلَّ امیرَ المؤمنینَ یَسُوءُهُ غالباً امیر المؤمنین را خبر میرسد و بدش می‌آید
تَنَادُمنا بالجَوسَقِ المُتَهَدِّمِ که ما مردم در محله‌ها رندانه صحبتها داریم.
حضرت عمرؓ فوراً خبر شد و او را معزول کرده نوشت که ما را درینجا این
حرکت شما ناگوار افتاد حذیفة ابن الیمان که در صحابه یک شخص بزرگ
و نسخه‌ای رازهای مخفی بود و در عهد نبوی شرف اختصاص رازداری او را
(صلی الله علیه وسلم) داشت و او را صاحب السر میگفتند حضرت عمرؓ
یک روز ازو پرسید که در عاملان من شخصی از گروه منافقین نیز عامل
خواهد بود گفت ”بلی یک شخص هست“ حضرت عمرؓ نام او را پرسید
و او بلحاظ رازداری نامش نگرفت و نشان نداد حذیفه بیان میکند
که بعد ازین واقعه حضرت عمرؓ آن منافق را معزول ساخت و ازین
من قیاس کردم که خود او را تفحص دریافت اثر این تفحص و بیداری مغزی بود
که تمام افسران و عمال بدون مشورهٔ او هیچ کار را کرده نمیتوانستند
علامه طبری می‌نویسد.


۲۲۵

وكانو الا يدعون شيئاً ولا يأتونه الادعوة فيه مردم هیچ کار را بدون امر او نمیکردند.
بیت المال یعنی خزانه را بسیار اهتمام میکرد چنانچه هیچ قسم رقم را
از احاطه آن بیرون نمیدانست در خانه کعبه تا یک مدتی نذرانه جمع بود
در خصوص آن فرمود.
لقد هممتُ ان لا ادع فيها صفراء ولا من اراده کرده ام که هرچه در بیخانه از طلا
بيضاء الا قسمته و نقره باشد همه را بمردم تقسیم کنم.
یکبار مال غنیمت آمد حضرت بی بی حفصه را که دختر او و زوجه
مطهره رسول اکبر صلعم بود خبر رسید و بحضور فاروق اعظم آمده گفت که
امیرالمؤمنین ! ازین غنیمت حصه حق مرا عنایت کرده بکشید چرا که من
از جمله ذوالقربی میباشم.
حضرت عمر فرمود که ای جان پدر! حق تو در مال خاص منست
این مال غنیمت است، و تو میخواهی که پدر خود را فریب بدهی آن محترمه
خفت کشیده رفت.
بعد از فتح شام که قیصر روم مراوده دوستی در میان آمده و در بین
خط و کتابت جاری شد یک دفعه ام کلثوم (عیال حضرت عمر) برای حرم قیصر


۲۲۶
چند شیشه عطر بطور تحفه فرستاد از انطرف در عوض شیشه ها را از جواهر پر کرده فرستادند، حضرت عمر رض از اینحال واقف شد و فرمود اگرچه عطر از خود شما بود ولی قاصدی که آنرا برده سرکاری و مصارفش از بیت المال بوده، غرض جواهرات را گرفته داخل بیت المال نمود و آن مطهره را چیزی عوض داد،
یکبار بیمار بود و مردم برای علاج شان شهد تجویز کردند و در بیت المال شهد موجود بود، مگر بدون اجازه گرفته نمیتوانست، بنا بران بمسجد نبوی رفته بمردم گفت اگر اجازه شما باشد برای علاج چیزی عسل بردارم، درین امر علاوه بر اجازه خواستن این نکته را اظهار نمود که خلیفه وقت را بجز انعام اینقدر اختیار هم نیست،
پیشتر از خلافت گذرانش ذریعه تجارت بود، و چون بمهمات خلافت گرفتار شده از شغل تجارت باز ماند، صحابه را جمع کرده احتیاج اصلی خود را بیان نموده گفت که از بیت المال برای مصارف خود چقدر بردارم اکثریه رأی های مختلف دادند، حضرت علی خاموش بود، حضرت عمر رض بطرف او دید و او فرمود بقدر خوراک و پوشاک معمولی، چنانچه برای خودش


۲۲۷
و عیال و اولادش خوراک و پوشاک از بیت المال مقرر گردید وقتی که
در تنخواه خوران فوجی (برای اصحاب جنگ بدر) تنخواه ها مقرر می‌شد،
بهر کدام ایشان سالی پنج هزار در همی مقرر کرد، مگر از کرورها روپیه آمدنی
فاروق اعظم برای خودشان سال تمام همین قدر مقرر شد .
در حالات معاشرت او بعد ازین میخوانید که اکثر کالای پینه دار
میپوشید و بر زمین خواب میکرد و بها با در خانه اش نان آرد گندم پخته نمیشد،
مگر وجهش رهبانیت نبود بلکه در حقیقت آمدنی ملک بیش ازین قسمتش نبود
گاهی اگر اتفاقاً کدام رقم کلان می‌آمد بیدریغ خرچ میکرد، چنانچه مهر حضرت
ام کلثوم را در وقت نکاح از جهته شرف و تعلقش با خانه دان نبوت
۴۰ هزار درهم گذاشت و رساند :
بنی هاشم را که عهده ملکی نمیداد سبب بزرگش این بود که ایشان
در خمس حصۀ خود را شرعاً حق میدانستند بنابرین با وجود دولتمندی حصۀ خود را
میگرفتند حال آنکه نزدیک حضرت عمر رض مصارف خمس بر رای امام وقت
منحصر بود چنانچه تفصیل این بحث بعد ازین خواهد آمد و این سخن را بابنی هاشم
اظهار هم نمود وقتیکه عامل حمص وفات کرد و خواست عبد الله ابن عباس را مقرر نماید


۲۲۸
و ازین رهگذر از ومطمین نبوده فرمود نی تغننی منك شئی یعنی در دلم از شما بیمیست
عبدالله گفت چگونه؟ گفت
انی خشیتُ عَلیك ان تاتی علی الفی الّذی هواك یعنی ترسم که تو بمداخل ملکی تصرف کنی.
و این محض بد گمانی نبود بلکه بوقوع نیز آمد حضرت علی در عهد
خلافت خود عبدالله را عامل مقرر نمود و او از بیت المال رقم کثیر گرفت
و چون شاه ولایت مآب از و باز خواست نمود در جواب نوشت
که هنوز من حق خود را پوره نگرفته ام .
حقیقه این کفایت شعاری و احتیاط او در بیت المال خیلی
سبب کامیابی و ترقی خلافت گردید شورشهائی که در اخیر خلافت حضرت عثمان
آغاز شد یک سبب کلانش این بود که جناب موصوف خیلی در وجه
بیت المال طریق فیاضی پیش گرفت و برای عزیزان و اقارب بنابر ذوی القربی
بودن رقمهای کثیر بخشید .
طرفه این که با کارهای بسیاریکه در پیش داشت و با فوجہائیکه
در هر طرف پراگنده و از دارالخلافہ بہزاران میل دور و جزوی و جزوی
حرکت شان موقوف باشاره او بوده و با شعبه های متعدد و متنوعی که


۲۲۹

انتظام حکومت داشت، و ترتیب فقه و افتا که یک کار مستقل بسیار کلانی بود و بعلاوه
اشغال ذاتی خودش باز هم کار با بوقت خود انجام مییافت و در پیچ کاری حرج واقع نمیشد همه کارها در وقت خود
انجام مییافت
در معرکه سخت نهادند که تمام ایران مثل سیل برخاستند، در عین همین وقت از
سعد وقاص حاکم کوفه شکایت رسید، فاروق اعظم فرمود اگر چه وقت بسیار تنگ است
باز هم از تحقیقات سعد نمیگذرم، چنانچه انتظام حرکت فوج از کوفه هم انجام یافت تفتیش
احوال سعد هم تحقیق شد وقتی که مردم جزیره با قیصر یک جا شده خواستند بشام حمله نمایند
چنان بسرعت از تمام اضلاع فوج ها را فرستاد که تمام راههای جزیره را گرفته نماندند
اهالی بقیصر پیوست گردند.
زیاد ابن حدیر که در عراق بر تحصیل ده یکه مقرر بود اسپ نصرانی را بیست هزار درهم
قیمت گذاشته محصول ازو میخواست، نصرانی گفت اسپ از شما باشد، ۱۹ هزار
حواله بدهید، دیگر بار آن نصرانی از سرحد او گذشت و او باز محصول خواست، نصرانی
خود را بمکه معظمه رسانده بحضور خلیفه شکایت نمود، حضرت عمر رض همین قدر گفت شما مطمئن باشید
نصرانی واپس نزد زیاد ابن حدیر آمد و در دل خود اراده کرد که یک هزار دیگر داده
اسپ را واپس گیرد، درینجا فرمان حضرت عمر رض از و پیشتر باین مضمون رسیده بود
که در سال دو دفعه یک چیز را محصول گرفته نمیتوانید یک نصرانی دیگری را نیز همین واقعه


۲۳۰
پیش آمده او در وقتیکه حضرت عمررض در حرم بر منبر خطبه میخواند حضور شکایت نمود فاروق اعظم
فرمود نی دو بار محصول گرفته نمیتوانند نصرانی چند روز در مکه ماند و یک روز بخدمت
حضرت عمر رض آمده گفت من همان نصرانی ام که در خصوص محصول عرض کرده بودم،
حضرت عمررض فرمود بلی (من همان مسلمان حنیفی) میباشم که کار ترا انجام دادم،
نصرانی معلوم نمود که حضرت یک روز پیشتر برای زیاد حکم فرستاده بود .
باین سخن بسیار سعی و اهتمام داشتند که در تمام ممالک محروسه یک فرد از
افراد رعیت بفقر و فاقه مبتلا نباشد حکم عام بود و اجرا هم می شد که در ملک هر قدر
از پا افتاده، ضعیف ، از کار رفته، و مفلوج، وغیره باشند همه از بیت المال
تنخواه ببرند، اضافه بر لکها نفر در دفتر فوجی داخل بودند، که در خانه نشسته خوراکه
برای شان میرسید، در آغاز این انتظام حکم نمود یک جریب له پیمانهء معین) آرد را
نان پخته کنند، سی نفر را خواسته نان داد، برای شام نیز همین قدر آرد پخته
کرده همانقدر نفری را خواست و نان خوردند و چون این مقدار را دو وقته کافی دید
فرمود برای یک ماه یک شخص مقدار دو جریب آرد کافی است و برای هر شخص
رفاه عام فی ماه دو جریب آرد مقرر نمود، و برای اعلان عام پیمانه را بدست گرفته به منبر برآمد
و گفت من برای شما مردم فی نفر اینقدر خوراکه مقرر کردم هر شخص که ازین کم کند
له جریب قریب ۲۵ سیر مروج کابل و هندوستان است،


۲۳۱
خدا با او خواهد دانست یعنی سزا خواهد داد در یک روایت دیگر هست که پیمانه را
بدست گرفته این الفاظ را فرمود .
انى قد فرضت لكل نفس مسلمة في شهر یعنی من برای هر فرد مسلمان که در هر شهر باشد در ماهی
مدى حنطة وقسطى خل دو مد آرد و دو قسط سرکه مقرر کردم.
بر سر این یک شخص گفت که برای غلام نیز اینقدر است گفت بلی روزینه مساکین
و غیره
برای غلام نیز همین قدر هست برای غربا و مساکین بی تخصیص مذهب حکم بود که
جیره برای شان از بیت المال مقرر شود ( سابق در حقوق ذمیها بیان شد )
و برای عامل بیت المال نوشت که درین آیه کریمه انمَا الصَدَقَاتُ للْفُقَرَاءِ
والمَسَاکین مراد از فقرا مسلمان و مراد از مساکین اهل کتاب است در اکثر
شهر با مهمان خانها آباد کرد که بمسافران از طرف بیت المال نان داده میشد مهمان خانه
چنانچه در ذکر آبادی کوفه بیان مهمان خانه او را کرده ام لنگر خانه که در مدینه منوره
بود اکثریه خودشان انجا رفته و باهتمام خود مردم را نان میدادند .
در خصوص او لا دلقطه یعنی گمنام که آنها را مادران شان در شاهراه ها طفل براه افتاده
و غیره می اندازند در سنه ۱۸ سر رشته نمود در هر جا که اینچنین اولاد پیدا شود
شیر دادن و باقی مصارفش از بیت المال داده شود چنانچه در اول برای مصارف شان


۲۳۲
در سالی ۱۰۰ در هم مقرر شد و بعد سال بسال ترقی نمود، در پرورش یتیمان حفاظت
خبرگیری
یتیمان
جایدا و شان که مانده میبود بسیار اهتمام می نمود و اکثر بذریعه تجارت ترقی میداد،
چنانچه یکبار بحکم ابن العاص گفت که نزد من پیسه های یتیمان جمع شده و از سبب
برآوردن زکوة کم شده میرود تو آنرا بتجارت مشغول بدارو هر چه نفع شود مرا بده،
۱۰۰۰
چنانچه ده هزار در هم با و سپرد و او بتجارت نموده به لک در هم رسید .
وقتیکه در سئه ۱۸ در عرب قحط افتاد خیلی جراری نمود، اوّل تمام نقد و جنس
انتظام قحط
بیت المال را بمصرف قحط زدگان رساند، بعد ازان برای تمام افسرهای صوبجات
نوشت که از هر جا غلّه روانه کنید چنانچه حضرت ابوعبیده چهار هزار بار
اشتر غلّه پی هم فرستاد و حضرت عمرو عاص بیست جهاز غلّه از راه بحرقلزم روانه کرد
که در هر جهاز سه هزار اردب غلّه بود (اردب تخمیناً دو من میباشد) و خود حضرت عمر
برای ملاحظه جهازها تا بندر (جار) که از مدینه منوره سه منزل مسافه است
تشریف برد و در بندرگاه دو جای کلان کلان تیار کرد، و زیدابن ثابت را حکم داد
که جدول نام نویس قحط زدها را مفصل بسازد چنانچه جدول باقیدنام ومقدار غلّه
تیار شد و به هر شخص برات داد و مطابق آن روزانه غلّه داده میشد، و بر برات
مهر خود حضرت عمر ض بود، بر علاوه هر روزه بیست شتر را باهتمام خود ذبح و طبخ نموده


۲۳۳

بقطار دگان میخواراند.

درینموقع خاص این سخن قابل غور است که حضرت عمر اگرچه در پرداخت
و پرورش ملک و رعیت سعی بسیاری داشت اما فیاضی او مثل فیاضی ایشیا
نبوده که در نتیجه مفت خواری و کاهلی رواج می یافت ذکر سلاطین و امرای ایشیا
عموماً ذوق بسیاری دارد اما مردم این را فکر نمیکنند که از یک طرف مدح پادشاه
بذم منجر می شود و از طرفی مردم دریوزه گر گشته امیدوار بانعام و بخشش میمانند
همین فیاضی های ایشیا بود که امروز لکها نفر در ما مردم پیدا میشوند که برای حصول نکته رس حضرت عمر بن
معیشت خود دست و پا شوری میدهند و اوقات به نذر و نیاز بسر میبرند. راجع برفاه عام
اما حضرت عمر ازین بیخبر نبود و بنهایت درجه کوشش داشت که در مردم مادة
کاهلی و مفت خوری پیدا نشود اشخاصیکه برای شان تنخواه و خوراک مقرر شد
محض ازان قبیل بودند که یک وقت خدمت فوجی از ایشان توقع میشد
یا در سابق خدمت نمایانی کرده بودند یا از جهته ضعف و بیماری کسب معاش کرده
نمیتوانستند به سوای این دیگرگونه فیاضی را هیچگاه روا نمیدانستند خدادین جوزی
در سیرة العمری نویسد که یکبار سائلی بحضور حضرت عمر رض آمد حضرت عمر رض دید که
توبره اش از آرد پر است بزور ازو گرفته پیش اشترا انداخته فرمود که حال حقداری گدائی کن


۲۳۴
آنچه میخواهی بخواه علامه ماوردی در احکام السلطانیه می‌نویسد اشخاصی که قابل
کسب هستند و با وجود آن صدقه و خیرات میگیرند بر محتسب فرض است که
اینچنین اشخاص را تنبیه و تادیب کنند بعد ازین علامه موصوف در سند قول خود
استدلال بفعل فاروق اعظم نموده می‌نویسد قد فعل عمر مثل ذالك بقوم من اهل الصدقة
عادتش بود در وقتیکه کدام شخص را بظاهر خوشحال میدید می‌پرسید که
پیشه هم دارد؟ اگر میگفتند که نخیر، میفرمود که این شخص از نظر من افتاد مقوله اوست
که میگوید مكسَبةٌ فِيهَا دناءَةٌ خَيْرٌ مِنْ مَسْأَلَةِ النَّاسُ يعنی کسب دنی و ذیل هم
از سوال کردن از مردم بهتر است، بیشتر موقع مفت خواری را علما و صوفیه
گرفته اند در عهد فاروق اعظم صوفی نبود اما علما را علانیه مخاطب کرده گفتند
لا تكونُوا عيا لاً عَلَى الْمُسْلِمِينَ يعنی عیال مسلمانها نشوید که بار شما بر آنها افتاده باشد.
در سوانح عمری حضرت عمرؓ یک سخن عجیب اینست که اگرچه همیشه توجهش در
توجه
بر جزئیات امورات اهم می بود باز هم کارهای خورد را نیز خود انجام میداد و از انجام آن وقت
و فرصت شان تنگ نمیشد و بعضی کار ازان قبیل بود که اختیارش ظاهر خلافت شان
خلافت مینمود اما او از هیچ کار عار نداشت، جیره که برای جیره خوران مقرر بود اکثر خود
برای تقسیم میرفت، در قدید و عسفان که از مدینه منوره چند منزل دور و درین دو قصبه


۲۳۵

قبیله خزاعه افتاده خود تشریف میبردند دفتر جیره خورها بدستش می بود و همه از خانها
بر آمده خورد و کلانرا دیده جیره را بدست خود تقسیم کرده می آمد اکثر چنین می شد که
خود بدارالصدقه رفته پیش یک یک اشتر ایستاده معاینه می نمود و سن و سال
و رنگ آنها را ثبت می کرد .
محب طبری بروایت حذیفه می نویسد فاروق اعظم عادت داشت
که بخانهای مجاهدین رفته بزنهای شان میگفت اگر از بازار چیزی میخواهید
من برای شما می آورم و ایشان کنیزان خود را همراه ساخته حضرت عمر خود از بازار
خریده بدست کنیز ها میداد و کاغذ های فوجی را که قاصد از میدان حرب می آورد
خود آنحضرت بخانهای ایشان میرساند و میگفت فلان تاریخ قاصد واپس میرود
شما جواب نوشته بمانید که در انوقت فرستاده شود قلم دوات کاغذ را خود مهیا
میکرد و اگر بخانه کسی نویسنده نمیبود خود بر آستان خانه می نشستند و صاحب خانه
آنچه میخواست بنویسد برایش می نوشت .
از همه بیشتر توجهش برین سخن مبذول بود که شکایت رعایا بحضورش
رسیده ممنوع نباشد عادتش بود که بعد از هر نماز در صحن مسجد می نشست هر چه
داد خواه میگفت می شنید اگر کسی نمی بود کمی نشسته بعد ازان برمی خاست


۲۳۶

وسائل وقوف شبها بکوچها و بازار میگشت، و در سفر از راه روان حالات میپرسید از قاصد های
بر شکایت رعایا
اطراف ہر قسم پرس و جو میکرد .
طریق عمده در خصوص تفتیش این بود که ہر ساله از تمام اضلاع سفر آمده
و ہر گونه کوائف ضرور متعلق بهمان ضلع را عرض آستان خلافت می نمودند این سفارت
از قدیم در عرب رواج داشته و او را وفد میگفتند فاروق اعظم در عہد خود از
سفارت وفد همان کار میگرفت که امروز سلطنتهای جمہوری انجام میدهند سفرائیکہ
در عہد فاروق اعظم از اضلاع مختلف می آمدند هر کدام امور ضروریہ ملک خود را
بحضور عرض میکرد کیفیتش در عقدالفرید و غیره بتفصیل مذکور است .
با وجود اینچیزها تسلی نمیشد، میفرمود عمال پروای رعایا ندارند ہرکس بمن رسیده
نمیتواند“ بنا برین اراده کرد که بشام، و جزیره ، کوفہ ، و بصرہ دوره نموده بقدر دوماه در ہرجا
اقامت کند، اما مرگ فرصت نداد، باز ہم در دفعہ اخیر که سفر شام نمود در ہر ضلع اقامت
نموده شکایتہا را شنید و داد رسی فرمود، درین سفر واقعہ حیرت انگیزی پیش آمد
در حینیکہ بطرف دارالخلافه باز میگشت، در راه یک خیمہ را دیده از سواری پیاده شده
نزدیک خیمه آمد دید یک زن پیر نشستہ از و پرسید که از احوال عمر چیزی خبر داری
زن گفت بلی از شام روانہ شده مگر خدایش تارج کند، تا امروز از طرف او


۲۳۷
برای من یک حبه هم نرسیده حضرت عمر شتر گفت ازینقدر دور حال تو بعمر رض
چه قسم معلوم خواهد شد گفت وقتیکه حال رعایا را معلوم کرده نمیتوانست چرا بار
خلافت را بدوش میگرفت ؟ فاروق اعظم سخت رقت گرفته بی اختیار اغاز بگریه نمود.
درینجا حکایات و روایات متعدد نقل میکنم تا از ان قیاس شود که در تسلیت
ناارامی و با خبری رعایای خود چقدر سرگرمی و همدردی داشت
یکبار قافله بمدینه منوره امده بیرون شهر منزل گرفت برای خبرگیری محافظت
خود تشریف بردند و چکر پهره بهر طرف میگشتند درین وقت از یک طرف صدای گریه برامد
با نطرف متوجه شده دید که یک بچه شیرخوار در بغل مادر خود میگرید مادرش را تاکید کرد که
بچه را ارام بساز بعد از اندکی باز بهمان طرف گذشت دید که بچه همچنان میگرید
قهرش امده فرمود تو بسیار ما در بیرحم هستی زن گفت حقیقت حال را نمیدانی و مرا بحق
عتاب میکنی سخن اینست که حضرت عمر رض حکم کرده تا بچه از شیر جدا نشود وظیفه او
از بیت المال داده نشود و من بدین سبب اورا از شیر جدا کرده ام و او گریه میکند
فاروق اعظم را رقت امده گفت ای عمر ! خون چقدر بچهای خورد بگردن تو خواهد بود
همان روز منادی کرد که برای بچها از روز تولد وظیفه مقرر گردید.
اسلم (غلام حضرت عمر رض بود ) بیان میکند که یکبار حضرت عمر رض برای گشت شب


۲۳۸

از مدینه برآمده تا به صرار که جائیست از مدینه منوره سه میل دور رسید دید که یک زن
بپختن یک چیزی مشغول است دو سه اولاد او میگریند نزد او رفته حقیقت حال را
پرسید آنزن گفت که از چقدر وقتها است که برای اولاد من خوردنی یافت نشده
آنها را بازی میدهم و دیگ خالی را براجاق مانده آب انداخته ام حضرت عمررض
در همان‌وقت از نزد او برخاسته بمدینه منوره آمده از بیت المال آرد و گوشت
و روغن و خرما گرفته باسلم فرمود که بر پشت من بار کن اسلم گفت که من برداشته میبرم
فرمود که بلی اما در قیامت بار مرا تو برداشته نمیتوانی غرض همه را خود برداشته و آورده
پیش زن ماند آنزن آرد و آنچه لازم بود در دیگ انداخته براجاق بار کرد و حضرت عمررض
آتش را خود پف می‌کرد تا پخته شد و بچها خوب سیر خورده و به بازی کردن مشغول شدند
حضرت عمر رض دیده خوش شد زن گفت خدا یتعالی ترا جزای خیر بدهد راست این است
که قابلیت امیرالمومنی را تو داری نه عمررض.

یکبار در شب برای گشت برآمد بدوئی را دید که از خیمه خود بیرون نشسته
نزد او رفته نشست و از هر طرف آغاز بسخن گفتن کرد دفعةً از خیمه صدای گریه برآمد،
حضرت عمررض پرسید کیست که گریه میکند گفت عیال من است که بدردزه مبتلاست
حضرت عمررض از نزد او برخاسته بخانه خود آمده عیال خود ام کلثوم را با خود آورد،


۲۳۹
و از بدوی اجازه گرفته امّ کلثوم را بخیمه فرستاد بعد اندکی پسری تولد شدامّ کلثوم
آنحضرت را صدا کرد که ای امیرالمؤمنین ! دوست خود را مبارکبادی بدهید،
جین که بدوی نام امیرالمؤمنین را شنیده برجسته مؤدب نشست حضرت عمررض
فرمود که هیچ باک نیست فردا پیش من بیا که تنخواه بچۀ ترا مقرر کنم.
عبدالرحمن ابن عوف میگوید یکشب حضرت عمررض بخانۀ من تشریف آورد
گفتم چرا زحمت کشیدید مرا میخواستید فرمود که همین وقت خبر شده ام که یک قافله
بیرون شهر فر آمده نفری قافله همه مانده و هلاک اند بیا که ما و تو برویم پہرہ بدہیم،
چنانچه هر دو بزرگوار رفته تمام شب پہرہ دادند .
در سال قحط آنحضرت حالت بسیار عجیب داشت، تا وقتیکه قحط بود ،
گوشت و روغن و ماهی بلکه هیچ چیز لذیذ نمیخورد و بنہایت خشوع دعا میکرد
ای خدا امت حضرت محمد مصطفیصلعم را بشامت اعمال من تباه نسازی، غلام او اسلم
میگوید از فکر و ترددی که فاروق اعظم در اوقات قحط داشت قیاس میرود که اگر
قحط رفع نمیشد از غمش هلاک میگردید سررشتۀ ہائیکہ در قحط نموده ہمہ پیشتر بیان شد.
یکبار یک بدوی بحضورش آمده این اشعار خواند .
یا عُمَرَ الخَيرِ جُزيتَ الجَنَّة - اى عمر! خير بهين خير جنّت است
همه این روایتها در کنز العمال جلد ٦ صفحه ٣٤٣ باسناد مستند منقول است .


۲۴۰
اكسُ بُنيّاتى وا مُعطَنُهُ بچه های مرا و ما درشان را رخت بپوشان
اقسَمتُ بِاللّهِ لتفعَلَنَّهُ بخدا قسم که تو این را حتمآ خواهی کرد
حضرت عمر رض فرمود که من گفته ترا نمیکنم تو چه میکنی؟ بدوی گفت .
تکون عن حالی لتسئِلَنَّهُ ترا بقیامت از چه من سوال خواهند کرد
والواقِفُ المَسئول بَینَنَّهُ و تو حیران و سرگردان خواهی ماند
امّا الى نارٍ وَامّاجَنَّة پس یا طرف دوزخ یا طرف جنت خواهی رفت
حضرت عمر رض آنقدر گریست که ریش مبارکش تر شد پس بغلام خود فرمود که همین پیراهن
مرا باو بده و درین وقت غیرازین نزد من چیزی نیست .
یک دفعه در شب میگشت دید که یک زن در بالاخانهٔ خود نشسته این شعر را میخواند
تطاول هذا الیل واسری جانبه شب سیاهست و دراز شده میرود
ولیس الى جنبى خلیل الاعبه و حالا آنکه در پهلوی من دوست نیست که ملاعبه کنم
شوهر این زن بجهاد رفته بود و او در فراق شوهر خود این ابیات درد انگیز را میخواند حضرت عمر رض
قلق بسیار گرفته و گفت من بر زنهای عرب ظلم بسیار کرده ام نزد حضرت بی بی حفصه
آمد پرسید که زن بی شوهر چقدر طاقت کرده میتواند آن مخدره گفت که چهار ماه
همینکه صبح شد بهرجا حُکم فرستاد که سپاهی زیاده از چهار ماه در هیچ جا نماند .
سیرة العُمَرین و ازالَةُ الخفاء


۲۴۱
سعید ابن یربوع یک صحابی بود که چشمش نمیدید حضرت عمر باو گفت که چرا
برای نماز جمعه نمی آئید گفت آدم ندارم مرا براه راست برابر کند حضرت عمر رض
یک آدم مقرر کرد که همیشه با او باشد
یک دفعه مردم نان میخورند و یک شخص را دید که بدست چپ نان میخورد
فرمود چرا بدست راست نمیخوری گفت دست راست من در مقدمه موته از کار رفته
حضرت عمر رض رقت نموده برابر او نشسته و گریه کرده میگفت ترا وضو کدام کس میدهد
سر ترا که میشوید؟ جامه که میپوشاند؟ پس یک نوکر مقرر کرد و ضروری مایحتاج او را
مهیا نمود.

امامت و اجتهاد
منصب امامت - در حقیقت یک شمه از نبوت است و فطرت امام
قریب بفطرت پیغمبر واقع شده شاه ولی الله می نویسد و از میان امت جمعی هستند
که جوهر نفس ایشان قریب بجوهر انبیا مخلوق شده و این جماعت در اصل فطرت
خلفای انبیا اند در است .
عقاید مذهبی و احکام آن اگر چه بظاهر ساده و صاف اند چرا که اعتقاد


۲۴۲

بر صانع عالم، واعتراف بر صفات کمال او، یقین بر سزا و جزا، زهد و عبادت
و محاسن اخلاق، این چیزها اصل اصول و احکام تمام مذاهب اند و همۀ این اصول
بظاهر سخنان ساده اند، اما در این مسائل اشتباه و ابهام آنقدر بسیار است
که اگر نهایت نکته سنجی و دقیقه رسی را بکار نیارند بالکل حقیقت آن تبدیل میشود،
ازین است که با وجود آنکه این مسایل قریباً در تمام مذاهب مشترکند کم و بیش
در تمام غلطیها واقع شده، اسلام برای گم کردن همین غلطیها آمده و با نهایت اهتمام
و تاکید آنطرف توجه نمود و چون در طبائع عام نکته سنجی نمیباشد ازینجهته در هر زمانه
اکثر مردم از اصل حقیقت دور مانده اند ازین سبب احتیاج بائمه و مجتهدین
باقی ماند تا بران اسرار پرده نماند، مثلاً اسلام شرک را بچه قدر زور از بیخ بر کند،
اما اگر بغور به بینند صرف نظر از عوام خواص نسبت بمزارها واهل قبور چگونه
طرز عمل دارند هنوز اثر خفی از شرک باقی است، و از الفاظ خوشنمای استفاده
عن القبور و حصول برکت بران پرده انداخته .

فاروق اعظم درین مسائل نازک و مشتبه طوریکه حقیقت را دانسته بود
چنان بجرأت در حضور اشخاصی اظهار کرد که نظیرشان در عهد صحابه نیز یافت نمیشد .
مسئله قضا
و قدر
در الهیّات از همه باریکتر مسئله قضا و قدر است که در ان عموماً از بسیار


۲۴۴
کرده اند که در انوقت حضرت علی اورا منع نمود و ثابت کرد که حجر اسود نفع و نقصان
رسانده میتواند چرا که روز قیامت در حق مردم شهادت میدهد اما این اضافه
محض غلط و ساختگی است چنانچه ناقدین فن تصریح نموده اند .
یکبار حضرت رسالت صلعم پناه زیر درختی برای جهاد از مردم بیعت گرفتند،
و از بخته آن درخت را متبرک دانسته مردم بزیارتش میرفتند فاروق اعظم
این را دیده درخت را از بیخ برکند .
یکبار از سفر حج باز میگشت، در راه یک مسجد بود که یکدفعه حضرت
سید المرسلین صلعم دران نماز خوانده بود بدین جهتہ مردم بطرف آن مسجد دوید نهمیرند،
حضرت عمر مردم را مخاطب کرده فرمود که اهل کتاب از همچو سخنها تباه شدند،
که یادگار های پیغمبران خود را عبادتگاه ساختند .
در حقیقت نبوت مردم عموماً غلط شده اند و در عهد اسلام این سلسله گسیخت
اکثر گمان میکنند که هر قول و فعل پیغمبر از طرف خدایتعالی بوده و بعضی جهت زیاد نموده
محض سخنان معاشرت را مستثنی کرده اند اما حقیقت اینست هر حکمی که
پیغمبر از حیث منصب نبوت داده بی شبهہ همان حکم از طرف خداست،
و باقی امور بلحاظ ضرورت و وقت جریان یافته، تشریعی و مذهبی نبودند این مسئله را

اقوال افعال نبی تا کدام حد بمنصب نبوت تعلق دارد


۲۲۵

بقدریکہ فاروق اعظم واضح و آشکار نمود ہیچکس ننمود، امام شافعی در کتابهای خود
در خصوص تشخیص خراج و تعیین جزیه و بیع ام ولد و غیره امور متعلق باین مسایل بسیار
ادعا استدلال با حادیث و درین مسایل ہرجا که طریق عمل حضرت عمررض
مخالف است با دلیری بسیار قدح آن نموده، اما امام شافعی ازین نکته
صرف نظر نموده که این امور تعلقی بمنصب نبوت ندارد ازینجهته درینمچه مسایل از
طرف خود شارع علیہ السلام اجازه اجتهاد داده شده چنانچه تفصیل
این بحث بعد می آید .
اصول بزرگ فاروق اعظم در احکام شرعی این است که میگوید
تمام احکام شریعت غرا بر مصالح عقلی مبنی است
افکار در احکام مذهبی از آغاز دو شعبه گردیده: یکی آنکه عقل را در احکام
ہیچ دخلی نیست، دوم آنکه تمام احکام بر اصول عقلی مبنی است، فکر دومین
اساس علم اسرار الدین است، اگرچه حال این علم یک فن مستقل شده
و کتاب مشهور شاہ ولی اللہ رحمۃ اللہ البالغہ) در همین فن است،
مگر در هر زمانه جماعه قلیلی تسلیم این اصول میکنند و وجهش اینست که این فن دقیق
از فهم طبایع عام برتر است، و دیگر اینکه شان دلداده گی و محویت بمذہب آنست


۲۴۶

که هر سخن را بی چون و چرا قبول کرده رای عقل را دران مداخلت ندهند.
اما حضرت عمر رض بهمین فکر دوم قایل بوده و نخستین کسی است
بنیاد علم اسرار الدین را حضرت عمر رض نهاد که علم اسرار دین را بنیاد نهاده حضرت شاه ولی الله در کتاب حجة الله البالغه
می نویسد که حضرت عمر رض و حضرت علی رض و زید ابن ثابت رض و عبد الله ابن عباس رض
و حضرت عایشه رض درین علم بحث کرده اند و وجوه آنرا ظاهر گردانیدند.
کسانی را که حضرت شاه ولی الله نام گرفته از انمیان عبدالله ابن عباس رض
در وقت وفات آنحضرت صلعم سیزده، و سن حضرت علی رض در وقت بعثت
ده یازده، و سن زید ابن ثابت در هجرت آنسرور یازده و عمر حضرت عایشه رض
در وقت وفات سید المرسلین صلعم هژده سال بود و ازین ثابت میشود
که اگر چه همه این بزرگان ترقی دهنده این علم اند اما منصب اولیه
حضرت عمر رض را حاصل است.
فاروق اعظم بوجوه و مصالح مسایل شرعی غور میکرد و اگر بمیجالس
کدام مسئله خلاف عقل می آمد از حضرت رسول الله صلعم می پرسید قصر نماز در سفر
از نیجه حکم شد که راه ها ابتدای اسلام محفوظ نبود و از طرف کافران همیشه
خوف پیش رو بود چنانچه قرآن مجید بدان اشاره میکند لیس علیکم جناح ان تقصروا


۲۴۷

مِنَ الصَّلوةِ اِنْ خِفْتُمْ اَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِيْنَ كَفَرُوْا و چون راه ها امن شد و حکم قصر
همچنان باقی ماند حضرت عمرض را استعجاب دست داده از آنحضرت صلعم
پرسید که حال چرا در سفر قصر میشود حضرت خاتم النبیین صلعم فرمود که این
انعامی است از جانب الهی.
در ارکان حج رمل یک رکن است که پیش از طواف آهسته سه دوره
دویده شانه ها را شور میدهند در ابتدا وقتیکه رسول الله صلعم از مدینه بمکه
تشریف آوردند کافران مشهور ساختند که مسلمانان چنان ضعیف و نحیف
شده اند که طواف کعبه را نیز کرده نمیتوانند و پیغمبر شنیده حکم رمل داد
بعد ازین این فعل معمول به شد چنانچه ائمه اربعه رمل را یک سنت ضروری حج
میدانند ولی فاروق اعظم ظاهر گفت مَا لَنَا وَ الرَّمَلِ اِنَّمَا كُنَّا رَائِيَا
بِهِ الْمُشْرِكِيْنَ وَ قَدْ اَهْلَكَهُمُ اللهُ یعنی حال ما را با رمل چه حاجت!
مقصود از ان رعب مشرکان بود و خدایتعالی آنهارا هلاک گردانیده
چنانچه شاه ولی الله در حجۃ الله البالغہ می نویسد اراده ترک رمل نیز کرده بود
اما یادگار رسول الله صلعم دانسته برحالی ماند عبدالله بن عباس که
خاص تربیت یافتہ حضرت عمررض بود وقتیکه ازو می پرسیدند که مردم


۲۴۸
رمل را سنت دانسته اند میگفت غلط فهمیده اند.
مسائل فقه را حضرت عمر رض انقدر بکثرت بیان کرده که یک رساله
مستقل جمع میشود، در تمام مسایل این خصوصیت آشکار بنظر می آید که
مسائل موافق با مصالح عقلی است، و ازین بداهته ثابت می شود که
حضرت عمر رض در علم اسرار الدین بسیار استاد و ماهر بود.
نگاه داشتن اخلاق اسلامی و ترقی دادن آن از حیث منصب امامت، کارنامه بزرگ فاروق اعظم این بود،
که آنچه اخلاق برگزیده پاکیزه که در دنیا بوده و پیغمبر آنرا تعلیم داده،
و مقصد اصلی از بعثت بقرار ارشاد نبوی که فرموده بُعِثْتُ لِاُتَمِّمَ
مکارم الاخلاق نیز همین بوده همه از برکت سعی و همت حضرت عمر رض
در قوم قایم ماند، و قومهای جدید که در اسلام داخل شدند ازین اثر
متاثر گردیدند.
خود حضرت عمر رض تصویر مجسم اخلاق اسلامی بود، خلوص انقطاع الی الله،
اجتناب از لذایذ دنیا، حفظ لسان حق پرستی، و راستگوئی همه این صفات او
خود بخود در دلهای مردم تاثیر میکرد، و هر شخصی که شرف صحبتش می یافت، کم و بیش
ازین یا چیزی در قالبش جا می گرفت، مسور ابن مخرمه، بیان میکند که


۲۴۹

من محض بدین غرض همراه حضرت عمر رض میماندم که پرهیزگاری و تقوی را بیاموزم
مسعودی مؤرخ در بیان حالات او آغاز باین جمله میکند اوصافی که در آنجناب
بود در تمام افسران و عمال او یافت میشد بعد بطور نمونه حضرت سلمان فارسی
ابو عبیده جراح و سعید ابن عامر و غیره را نام گرفته و اوصاف هر کدام را نوشته
در عرب اخلاق ذمیمه یادگار جاهلیت همین فخر با نساب و غرور عام
تحقیر مردم و هجو و بدگوئی و عشق و هوا پرستی و باده نوشی و می پرستی بود استیصال فخر و غرور
حضرت عمر رض همه این اخلاق ذمیمه را استیصال نمود چیزهائی که علامت
فخر و غرور بود بالکل نیست و نابود کرد قبائل که در معرکه ها نام قبیله خود را
بآواز بلند میگرفت حضرت عمر رض حکماً منع نمود تمیزی که در آقا و نوکر بود
یک قلم از میان برداشت یکدفعه صفوان ابن امیه او را با اشخاص معزز
دعوت کرد و نوکران را بر سفره ننشاند بسیار قهر شده فرمود که خدا تعالی
با آنکس میداند که نوکران را بنظر حقارت می بینند
یکبار مردم بسیاری بملاقات ابی ابن کعب که صحابی بلند رتبه بود
رفتند وقتیکه ابی از مجلس برخاست برای تعظیم مردم بسیار همراه او میرفتند
اتفاقاً حضرت عمر رض از انجا میگذشت و اینحال را دیده ابی را یک دره زد


۲۵۰

ابی بسیار تعجب شده گفت خیر است ! جناب چه میکنند ؟ فاروق اعظم گفت
او ما تَرى فِتنة المتبوع وَمَذلة للتابع یعنی تو نمیدانی که این برای متبوع
فتنه و برای تابع مذلت است .

ممانعت هجو
ذریعۀ هجو و بدگوئی شعر و شاعری بود، شعرا جابجا هجوهای مردم را
مینوشتند، و چون در عرب شعر بسیار رواج داشت، این هجوها به بسیار
جلدی مشهور میشد، و ازین سبب صدها مفاسد پیدا میگشت، حضرت عمررض
هجو را یک جرم قرار داده سزایران مرتب نمود، و این امر را نیز
در اولیات او می نویسند، حُطیه که شاعر مشهور آنزمانه بود و مانند (سودا)
در فن هجو کمال بسیار داشت، حضرت عمررض او را خواسته در یک زیرخانه
بندی کرد و تا عهد نکرد که من بعد برای هیچکس هجو نگوید، رہائی نیافت،
قریش که در عهد آنحضرت صلعم از همه تدابیر عاجز شدند، در شان آنحضرت صلعم
و مسلمانان بنا به هجو گفتن ماندند، و پیغمبر صلعم حَسّان را اجازه داد که جواب
شانرا بگوید، این اشعار بعد از اسلام آوردن قریش نیز متداول بود،
فاروق اعظم در عهد خلافت خود حکم فرمود که آن شعرها خوانده نشود،
چرا که رنجش های کهنه تازه میشود.

عبدا لله


۲۵۱
ذریعهٔ بزرگ عشق و هوا پرستی نیز شعر و شاعری بود، شعرا
بسیارتر اشعار رندانه و اوباشانه مینوشتند، و در اشعار خود نام معشوقهای
خود را بتصریح میگرفتند، و ازجهة موافقتش بمذاق عام در دهان اطفال
می افتاد، و از پنجهٔ رندی و آوارگی داخل خمیر شان میشد، حضرت عمرقطعا
حکم کرد که شعرا برای زنها اشعار عشقیه ننویسند، چنانچه صاحب اسدالغابه
در تذکرهٔ حمید ابن ثور راجع باین واقعه این الفاظ را می نویسد .
تَقَدَّم عمر بنُ الخَطَابِ إِلَی الشُّعَراءِ ان لاَ يَتَشَبَّبُ اَحَدٌ بِامراةٍ الأجَلِدَهُ.
سزای شراب خوردن را که از پیش مقرر بود، سخت و دو چند نمود،
یعنی پیشتر چهل دره بود و او چهل درهٔ دیگر زیاده کرده هشتاد دره گردانید.
نتیجهٔ این تدابیر این شد که اگر چه از کثرت دولت و وسعت فتوحات
سامانهٔ عیش و عشرت بسیار مهیا شد، باز هم مردم بعیش و عشرت مبتلا نگشته
همان زندگانی پاک و مقدسی را که بنیادش شارع علیه السلام گذاشت
استوار و قائم ماند .
سرچشمهٔ اصلی پختگی و استواری اخلاق آزادی و خود داری است،
ازینجهت حضرت عمر رض توجه بسیاری بدان نمود، و این همان خصوصیتی است

ممانعت هواپرستی
ممانعت شرابخوری


۲۵۲
قوام آزادی که بجز حضرت عمر رض در تاریخ دیگر خلفا یافت نمیشود، دشمن اول آزادی بنو امیه بر آمد تا حدیکه عبدالملک حکم قطعی داد که هیچکس برین احکام زبان نکشاید، البته حضرت عثمان حضرت علی با آزادی تعرض نکردند، ولی خطراتش را بکلی منع نتوانستند، چنانچه منجر به شهادت حضرت عثمان شد و جناب امیر را مقدمه جمل و صفین پیش آمد، برخلاف فاروق اعظم با آنکه آزادیرا بنهایت درجه قایم نگهداشت، ولی در جبروت حکومت ذره خلل واقع نشد در مواقع مختلف تقریری و تحریری نطق می نمود که هر شخص از مادر آزاد پیدا شده، و ادنی آدم نیز در پیش کس ذلیل نمی شود، وقتیکه پسر عزیز عمرو عاص یک قبطی را بدون سبب زد و در مجمع عام قبطی را حکم نمود که در عوض او را بزند، بطرف عمرو و پسرش مخاطب گشته این الفاظ بزبان آورد .
مذكَم تَعَبَدتُم الناس وقد وَلَدَتهُم یعنی شما مردم را از کی غلام ساختید؟
امَهَا تَهُم أَحْراراً و حال آنکه مادران شان آنها را آزاد زائیده اند
در عرب کسانیکه معزز میبودند، ایشان را سید یعنی آقای قبیله میگفتند، و مردم کم رتبه با این الفاظ با ایشان سخن میزدند "جعلنی الله فداءک"


۲۵۳

بابی وامی" یعنی مرا خدایتعالیٰ قربان شما کند و مادر و پدر من فدای تو باد.

و چون از این الفاظ بوی غلامی و محکومی می آید در مواقع مختلف
ازین گونه سخنها اظهار نارضامندی می نمود، یک شخص برای خود او گفت:
که جعلنی الله فداک پس فرمود که اذاً لیفنینک الله یعنی اگر خدا شما
اینچنین بکند ترا ذلیل خواهد کرد این گونه رفتار فاروق اعظم تا چه اندازه
مردم را بآزادی و صاف گوئی دلیر ساخت اینک قیاسش از واقعات
ذیل معلوم می شود .

یکبار بر منبر برآمده گفت ای صاحبان اگر من بطرف دنیا برگردم
شما چه خواهید کرد یک شخص در انجا برخاست و شمشیر را از غلاف کشیده گفت
سرت را از تن جدا خواهم کرد حضرت عمر باز مایلش گفت که تو در شان من
اینچنین سخن میگوئی آنشخص گفت بلی بلی در شان تو حضرت عمر فرمود که
الحمد لله در قوم اینچنین اشخاص موجودند که اگر کج شوم مرا راست خواهند کرد.
بعد از فتح عراق اکثر بزرگان زنان نصرانی را گرفته بودند حضرت عمر
برای حذیفه ابن الیمان نوشت که من این امر را نمی پسندم و او در جواب نو[شت]
که این حکم شخصی شماست یا کدام حکم شرعی است؟ حضرت عمر نوشت


۲۵۴

که این رای شخصی من است، حذیفه در جواب نوشت که برما مردم پابندی
رای ذاتی شما ضرور نیست، چنانچه باوجود ممانعت حضرت عمرض زنها را
بکثرت نکاح کردند، مورخ یعقوبی می نویسد، یکبار در وقتیکه حضرت عمررض تمام مال
و اسباب عمال را لیلام، و نیمه را داخل بیت المال نمود، یک عامل
که نام او ابوبکره بود، آشکارا گفت اگر این مال از خدا بود پس همه داخل
بیت المال میگردید و اگر از من بود پس ترا بر گرفتن مال من چه حق است.

تقلید و تعلیم و تربیت حضرت عمررض این اثر نمود که در جامعه اسلام
هرکدام مجسمۀ پاکیزه نفسی، و نیکوئی، حلم، و تواضع، و جرأت، و آزادی،
و حق پرستی، و بی نیازی گردیدند، در مرقع تاریخ نقشه مجالس و محافل
آنوقت را به بینید، که از سیمای هرشخص این خط و خال آشکار بنظر می اید.

فن حدیث وفقه، حقیقةً تمام ساخته و پرداخته اوست،

در صحابه اشخاص دیگر نیز محدث و فقیه بودند که تعدادشان را از ۲۰
متجاوز می نویسند، اما ابتدای این فن و اصول وقواعد آن از فاروق اعظم رض

قائم گشته.

کاری که فاروق اعظم در خصوص حدیث نمود این بود که بتفحص

حیثیت اجتهاد
محدث وفقیه
شدن

منصب اجتهاد
حدیث وفقه


۲۵۵
و تلاش روایات توجه فرمود، در زمانه آنحضرت صلعم خیال باستقصای
حدیث نکردند، و هرگاه مسئله پیش می‌شد از خود آنحضرت صلعم دریافت میکردند
ازینجهة تمام حدیثهای متعلق بابواب فقه را هیچ صحابی یاد نداشت
در عهد حضرت ابوبکر رض که ضرورت‌های زیاد پیش آمد، و ضرور شد که از هر صحابه استفسار کنند راه استقرای احادیث برآمد، و چون در عهد فاروق اعظم تفحص احادیث
کثرت واقعات از پیش هم بیشتر شد، چراکه از کثرت فتوحات
و زیادت مسلمانهای جدید بصدها مسایل جدید پیش آمد جناب تفتش و در تلاش
احادیث بیشتر سعی نمود، تا این مسایل موافق باقوال آنحضرت صلعم
طی شود، اکثر وقتیکه کدام مسئله جدید پیش می‌آمد، حضرت عمر در مجمع عام
که اکثر صحابه حاضر بودی بآواز بلند صدا میکرد که کدام حدیثی درین مسئله
کسی یاد دارد، تکبیر جنازه، و غسل جنابت، و جزیه مجوس، و بسیار مسایل دیگر
ازین قبیل است که در کتب احادیث بتفصیل مذکور و فاروق اعظم
از مجمع صحابه استفسار کرده احادیث متعلق بآنرا دریافت نموده .
و چون حدیث هرقدر شایع و مشهور شود همانقدر قوی و موثوق گشته اشاعت احادیث
برای آتی قابل استناد می شود ازینجهة درخصوص


۲۵۶
نشر و اشاعت آن تدابیر بسیاری اختیار نمود.
(۱) احادیث نبوی را عبارتاً نقل کرده برای حکام اضلاع
میفرستاد تا بدین جهتہ اشاعت آن عام میشد، و اکثر این احادیث
از متعلقۀ مسایل و احکام میبود.
(۲) صحابه را که در فن حدیث ارکان بود بمالک مختلف
برای تعلیم حدیث فرستاد، شاه ولی الله می نویسد چنانچه فاروق اعظم
عبدالله ابن مسعود را جمعی بکوفه فرستاد و معقل ابن یسار و عبدالله ابن مغفل، و عمران ابن حصین را
به بصره، و عباده ابن صامت، و ابودرداء را بشام، و بمعاویه ابن ابی سفیان
که امیر شام بود قدغن بلیغ نوشت که از حدیث ایشان تجاوز نکند.
یک نکته دقیق
درینموقع نکته دقیقی است باید بخیال نگه دارید و آن این است
عموم گمان میکنند که فاروق اعظم در اشاعت احادیث بسیار اهتمام نموده
اما خود بسیار کم حدیث روایت کرده، چنانچه کل احادیث مرفوع که بروایت صحیح
ازو مروی شده از هفتاد زیاده نیست، اگر چه این گمان ظاهر صحیح می نماید
ولی در واقع یک غلط فهمی هست، این اصول بنزدیک محدثین مُسَلّم است
وقتیکه صحابی مسئله بیان کند که دران اجتهاد و رای را دخل نباشد و نام رسول الله صلعم نگیرد


٢٥٧
مگر مطلب این می باشد که وی از رسول الله صلعم شنیده، و در واقع
این اصول بالكل مطابق عقل است، مثلاً حضرت عمر رض بتمام ممالک
خط فرستاد که زکوة بر فلان فلان چیزها باین حساب فرض است،
پس محل این احتمال نیست که حضرت عمر رض خود شارع بوده و از طرف خود
احکام صادر نموده، لا محاله معنیش این است که آنحضرت صلعم
در خصوص زکوة این احکام را صادر فرموده، واگر بسیار باشد هم اینقدر موقع
احتمال خواهد ماند که حضرت عمر رض مطلب حدیث را صحیح ندانسته
و ممکن است که آنحضرت صلعم تعداد این مقدار را فرض نگفته و بلکه
حضرت عمر رض آنرا مطابق فهم خود فرض دانسته باشد، ولی هیچ احتمال
در احادیثی که صحابه نام پیغمبر ص بتصریح گرفته اند نیز باقی است
بنابرین اصول هر چه فاروق اعظم در خطبها، و ہدایات تحریری
و فرامین از مسائل اصولی نماز، و روزه، و حج، و زکوة، و غیره بیان کرده‌اند
در حقیقت آنهمه احکام آنحضرت است، اگر چه نام آنحضرت ص نگرفته باشند.
شاه ولی الله می نویسد هفتم آنکه مضمون احادیث در خطبهای خود
ارشاد فرمایند تا اصل احادیث بآن موقوف خلیفه قوت یابد،


۲۵۸

یارانی که بغور سخن نمیرسند در بند آنکه در متفق علیه از حضرت صدیق رض
صحیح نشد مگر شش حدیث ، و از فاروق اعظم بصحت نرسید
مگر قریب هفتاد حدیث، این را نمی فهمند و نمی دانند که حضرت فاروق رض
تمام علم حدیث را اجمالاً تقویت داده و اعلان نموده .
در تفحص و جستجو و اشاعت و ترویج حدیث چیزیکه حضرت عمر رض
کرد اگرچه خود مهتم کار بود، اما درین باب کارنامه فضیلت اصلی او
چیز دیگر یست که مخصوص خود اوست، میلان عامیکه در انوقت بطرف
احادیث بود بخود بخود سبب بزرگی در اشاعت احادیث گردید
اما نکته سنجیها و فرق مراتبی که حضرت عمر رض در احادیث پیدا کرد
فکر کس بران نرفته بود نخستین لحاظ نمود که در احادیث بیشتر
قابل اعتنا کدام قسم آن است، چرا که هر قول و فعل حضرت رسول صلم
بنزد عقیدت کیشان گنجینه مراد یست، اما ظاهر این است
که الاهم فالاهم بنابرین فاروق اعظم توجه کامل به روایت
و اشاعت همان احادیث مبذول فرمود که مسایل عبادات،
یا معاملات، یا اخلاق از ان مستنبط می شد احادیثیکه دارای این مضامین نبود .

عمر الفاروق
فرق مراتب احادیث


۲۵۹

در روایت آن چندان اعتنا نکرد، و نکته اهم درین آن بود که همان
اقوال و افعال حضرت خاتم النبیین که با منصب رسالت تعلق داشته
با چیزهای حیث بشری او مختلط نشود، شاه ولی الله می نویسد
"باستقرار تام معلوم شد که فاروق اعظم نظر دقیق در تفریق،
میان احادیث که بتبلیغ شرائع و تکمیل افراد بشر تعلق دارد، از غیر آن
مصروف می ساخت، لهذا احادیث شمایل آنحضرت صلعم
و احادیث سنن زوائد در لباس و عادات را کمتر روایت میکرد،
بدو وجه یکی آنکه اینها از علوم تکلیفیه و تشریعیه نیست، یحتمل که چون باتمام
بروایت آن بکار برند بعضی اشیا از سنن زوائد بسنن هدی مشتبه گردد".
حضرت عمر رض بروایت احادیثی که در آنها بالفاظ مخصوصه بدعاها
منقول است نیز اهتمام نفرمود، حال آنکه بروایات بسیار بزرگان خربه
ازین قسم احادیث هست، و سبب آن چنانچه شاه ولی الله می نویسد
اینست که "حضرت عمر رض این سخن را میدانستند که مدار قبول دعا و عدم قبول آن،
محض باخلاص و تضرع است نه برالفاظ".
کار بزرگی که درین فن حضرت عمر رض کرده همین است که در فن احادیث


۲۶۰
تحقیق و تنقید و تعدیل و جرح را ایجاد نمود .
امروز روز نه بلکه از مدت مدید است که آنچه منسوب بآنحضرت
شود اگر صحیح هم نباشد فوراً رواج و قبول حاصل میکند، بنابرین یهود
تمام مزخرفات را در مجموعه احادیث نبوی داخل نموده اند، محدثین
همین قدر کرده اند که بواسطه جرح و تعدیل تاحدی از هجوم مزخرفات پیش بندی کردند، اما وقتیکه
تعدیل راوی به نزدیکش ثابت میشد بعد زیاده پرس و پال نمیکرد،
با وجود این، به نسبت قرن اوّل این کلیه عام را قایم نمودند، که در هیچ روایت
احتمال ضعف نیست، ولی فاروق اعظم ازین نکته واقف بود که چیزهای
خصائص بشری در هیچ عهد مستثنی نیست، و در تحقیقات احادیث جمله
همان احتمالات را ملحوظ مانده که محدثین در زمانه بعد یافتند، یعنی در احادیث
قرن اوّل نیز تحقیق میکردند یکبار ابو موسیٰ اشعری برای ملاقات آمده سه بار بقسم
استیذان گفت که السلام علیکم ابو موسیٰ حاضر هست؟ در اینوقت
حضرت عمر رض مشغول بکار بوده متوجه او نشد، وقتیکه از کار فارغ شد،
فرمود ابو موسیٰ کجاست؟ ابو موسیٰ آمد وی فرمود چرا پس رفتی؟ ابو موسیٰ
گفت از رسول الله صلعم شنیده ام که سه بار اذن بخواهید،
تنقید
روایات
[ILL]


۲۶۱
اگر با آنهم اجازه نیافتید वापस برويد حضرت عمر فرمود این روایت را
ثبوت کن وگرنه ترا سزا خواهم داد، ابوموسیٰ پیش صحابه رفته حقیقت حال را
بیان کرد، چنانچه ابوسعید آمده شهادت داد که من از رسول الله صلعم
اینحدیث را شنیده ام حضرت ابی ابن کعب گفت که ای عمر!
تو اصحاب رسول الله صلعم را میخواهی عذاب کنی، فرمود که چون یک روایت
بشنوم تصدیقش میخواهم.
در فقه این مسأله مختلف فیه است که چون زن را طلاق بائن
دهند در مدت عدت جای و نان و نفقه او لازم است یا نه ؟ در قرآن مجید
آمده اَسْکِنُوهُنَّ مِن حَيْثُ سَكَنْتُم و ازین ثابت می شود که جای
لازم است، و همراه جای نفقه یک چیز لازمی ست، فاطمه بنت قیس را
که صحابیه بود شوهرش طلاق باین داد، وی بخدمت آنحضرت صلعم
رفته عرض کرد که نان و نفقه حق من است یا نه، فاطمه گوید آنحضرت صلعم
فرمود که حق تو نمیشود، وی این روایت را نزد حضرت عمر بیان کرد،
حضرت عمر گفت لا نترك كتاب الله بقول امرأة لا ندرى لعلها
حفظت او نسیت یعنی ما نمیگذاریم قرآنرا بگفته یک زن که معلوم نیست


۲۶۲

حدیث بیاد اد مانده یابی .
مسئله سقط پیش آمد حضرت عمر با صحابها مشورت نمود ،
مغیره درین باب یک حدیث روایت کرد، فرمود اگر راست
میگوئی گواه بیار وقتیکه محمد ابن مسلمه تصدیق کرد بعد حضرت عمر تسلیم نمود،
همچنین در مقدمه حضرت عباس وقتیکه یک حدیث روایت شد
حضرت عمر بتائید آن شهادت خواست و چون اشخاص بسیار شهادت
دادند فرمود که در حق تو مرا هیچ بدگمانی نبود مگر میخواستم نسبت بحدیث
اطمینان حاصل کنم .
چونکه یقین حضرت عمر آمده بود خواه مخواه در روایت کمی و بیشی
واقع میشود، ازینجهته در باب روایت احتیاط زیاد آغاز نمود و نصحیتی
که درین باب کرده امروزه روز بشکل الیقین میشود . ازینجهته در نیموقع از خود
هیچ نخواهم نوشت بلکه چیزهیا که اکابر محدثین مى نویسند نقل کرده تحت اللفظ
ترجمه میکنم علامه ذهبی که بعد از و هیچ محدث بهتر از و نگذشته و حافظ ابن حجر
و سخاوی وغیره که شیخ الشیوخ اند در تذکره الحفاظ در حالات
حضرت عمر مى نویسند .


۲۷۳
وَقَدْ كَانَ عمر من وحِله تخطی الصاحب علی فاروق اعظم از بیم آنکه مباد صحابه درروایتی که از پیغمبر منع کردن
رسول الله يا عمر مسلم ان يقلوا الرواية میکنندغلط کنند ازپیغمبرخودکم روایت کنند ازکثرت روایت
عن نبيَّهُمْ ولئلا يتشاغل بالاحادیث و تا بشغل احادیث ازحفظ قرآن باز نمانند. از قرظ
عن حفظ القرآن ، عَنْ قرظة بن كعب ابن کعب روایت است که چون عمر مرا بجانب
قَالَ لَمَّا سَيَّرْنا عُمرالى العراق مَشَی معنَا عراق فرستاد بامن مشایعت نمود وگفت میدانی چرا
عُمر وَقال اتدْرُونَ لِم شَيَّعْتُكُمْ قَالُوا نَعَمْ همراه تو برآمدم گفتیم بلی برای عزت ما فرمودبلی ولی
مُكرَمهُ لَنَا - قالَ وَمَعَ ذلِكَ فَإِنَّكُمْ تَاتُونَ اصل غرض اینست که شما بجائی میروید که آوازاِهاليْ
اهْلَ قَرْيَةٍ لَهُم دويُّ بالقرآن كدويِ درقرائت قرآن بمثل آواز زنبور شده است
النخل فلا تصدوهُم بالاحادیث فیشتغلوا که مگس میکنند پس شما ایشان را بواسطهٔ شغل احادیث
جردوا القُرْآن وَاقلوا الروايَة عَن رَّسُولِ ازقرآن منع نسازید وقرآن را بحدیث نیامیزیدازپیغمبر
الله وانا شريلكم فلما قدم قرظَه قالوا کم روایت کنید ومن شریک باشم و چون قرظه بعراق آمد
حدّثنا فَقَالَ نَهانَا عُمر، عن ابي سَلمَة عن مردم گفتند برای ما حدیث بیان کن قرظه گفت مِرا عُمَر منع
ابی هُرَيْرَةَ - قُلْتُ لَهُ -كُنتَ تُحَدِّثُ نموده است، ابوسلم میگوید که من از ابو هریره پرسیدم
فی زَمانِ عُمر هكَذَا فَقَالَ لَو كُنت احاديث كه تو درزمان حضرت عمر نیز بدینقسم حدیث روایت میکردی
في زمانِ عُمر مِثْلَ ما اُحَدِّثُكُمْ لَضَرَ بي مَخففَة گفت اگر روایت بدینقسم در زمان عمر میکرد هرآئینه مرا عمر دره میزد


۲۶۴

ان عمر حبس ثلثة - ابن مسعود - و
ابا الدرداء و ابا مسعود الانصاری
فَقَالَ قَدْ اَكْثَرْتُمُ الْحَدِيثَ عَنْ رَسُولِ
اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ .

عمر عبداللہ ابن مسعود و ابو درداء و ابومسعود
انصاری را حبس نموده گفت شما بسیار
حدیث از پیغمبر صلعم
روایت میکنید .

در مسند دارمی از قرظه ابن کعب روایت کرده مینویسد
”مقصود فاروق اعظم از منع روایت احادیث غزا بوده نه فرائض
وسنن“ شاہ ولی اللہ صاحب قول دارمی را نقل کردہ مینویسند
بنزدیك من مراد حدیثهای عادات و شمایل آنحضرت است،
چراکه بمطالب شرعی تعلقی ندارد، یا مقصود احادیثی بوده که
در حفظ وضبط آنها اهتمام کافی نکردند .
در حقیقت توجیهات نزدیکمن هیچ تاویلات ضرورتی ندارد، مقصودش از قصه بحات
خودش معلوم می شود، بلاذری مؤرخ که محدث نیز هست، درانساب الاشراف
روایت میکند که هرگاه مردم از فاروق اعظم مسئله می پرسیدند
می فرمود.
لَوْلا انّي أكرهُ انْ ازيدَ فِي الْحَدِيثِ اوْ أَنْقُصُ یعنی اگر مرا بیم آن نبود که در روایت کردن


۲۶۵
لحدّثتكم به از طرف من کجی و بیشی میشود هرآینه حدیث را بیان میکردم
مورخ مذکور این حدیث را بسند متصل روایت کرده، ورواة او این است، محمد ابن سعد، عبدالحمید ابن عبدالرحمن الحمانی، نعمان ابن ثابت (یعنی امام ابوحنیفه) موسی ابن طلحه، ابوالحویریه .
بیمی که حضرت عمر درین باب از خود داشت، بایستی از دیگران نیز میداشت، و مؤید تصدیق این خیال است که محدثین در خصوص عبد الله ابن مسعود که در مقامات علمی تربیت یافته خاص حضرت عمر رض هست، می نویسند .
یشدّد فی الروایة و یوجر تلامذته عن یعنی در روایت سختی میکرد و شاگردان را توبیخ مینمود
التهاون فی ضبط الالفاظ که الفاظ حدیث را ضبط نگهدارند .
نیز محدثین می نویسند که در خصوص تقلیل روایت بحدی بود که سالها میگذشت قال رسول الله نمیگفت، اگرچه این احتیاط که فاروق اعظم در باب روایت داشت، دیگر اکابر صحابه پیش ازو نیز داشتند، چنانچه علامه ذهبی در ذکر احوال حضرت ابوبکر صدیق رض در تذکرة الحفاظ می نویسد نخستین شخصی که در باب احادیث احتیاط نمود،


۲۶۶
ابوبکر صدیق رض بود نیز علامه موصوف از حاکم روایت میکند که حضرت
ابوبکر صدیق ۵۰۰ حدیث را جمع نمود ولیکن بعد همه را بآتش سوخت
و فرمود ممکن است حدیثی را از شخصی که بگمانم ثقه می آید روایت کنم
در حالیکه در حقیقت ثقه نباشد.
اما در احتیاط حضرت عمر رض و احتیاط صحابهای دیگر فرق است
صحابهای دیگر محض ثقه گری و نا ثقه گری راوی را لحاظ نموده اند، ولی
حضرت عمر رض با ثقه بودن راوی این احتیاط را نیز ملحوظ داشت
که راوی حقیقت واقعه را کامل دانسته یا نه، حضرت بی بی عایشه صدیقه رض
بنابرین احتیاط ابوهریره را اکثر مواخذت میکرد وگرنه در ثقه بودن
ابوهریره رض هیچ سخن نداشت.
اگرچه از منع و ضبط و احتیاط فاروق اعظم نتیجه این شد
که روایت احادیث کم گردید، همانقدر احادیث که روایت شده
از داغ شبهه و احتمال پاک ماند، بعد از و اگرچه احادیث بسیار
وسعت پیدا نمود، اما در قوت و اعتماد آن پایه ندارد، شاه ولی الله
بسیار صحیح می نویسد هرچند جمیع صحابه عدولند، دروایت همه مقبول،


۲۶۷
و عمل بموجب آنچه بروایت صدوق از ایشان ثابت شود لازم،
اما در میان آنچه از حدیث و فقه در زمن فاروق اعظم بود، و آنچه بعهدی
حادث شده فرق ما بَینَ السّمواتِ وَالاَرض است .
اگرچه حس تشدّد و احتیاط فاروق اعظم در خصوص احادیث صحابه که کم روایت میکردند
رواج عام پیدا نکرد، اما در محققین صحابه این حس بی اثر نماند در حق
عبدالله ابن مسعود شهرت عام است و در مسند دارمی وغیره جا بجا
تصریح کرده اند که در وقت روایت حدیث رنگ روی او بدل میشد
وقتیکه الفاظ آنحضرت صلعم را بیان میکرد میگفت شاید آنحضرت صلعم
این الفاظ را فرموده، یا مشابه باین، یا نزدیک این، یا مثل این،
ابو درداء، و انس که صحابهای بزرگ بودند نیز حال شان اینچنین بود،
امام شعبی بیان میکند که من تمام سال نزد عبداللہ ابن عمر بودم درینمدت
صرف یک حدیث از و شنیدم، از ثابت ابن قطبة انصاری مروی است
که عبدالله ابن عمر در تمام ماه دو سه حدیث روایت میکرد سائب ابن یزید
میگوید که من همراه حضرت سعد وقاص از مکه تا مدینه رفته و باز آمدم، ولی
درینمدت یک حدیث هم روایت نکرد، چنانچه تمام اینوا قعات در اینها


۲۶۸

در صحیح دارمی بسند متصل منقول است .
اصول اولیه که فاروق اعظم در سند روایت قایم نمود،
بطور اجمال این است .
(۱) ضرور است که روایت باللفظ باشد .
(۲) ثقه بودن راوی در اعتماد روایت کافی نیست .
(۳) در خبر واحد حاجت بشهادت تائیدی است که در اصطلاح
محدثین تابع و شاهد میگویند .
(۴) خبر واحد همیشه قابل حجت نمیشود .
(۵) در اعتبار روایت لحاظ خصوصیات موقع و محل شرط است.
علم عمرؓ
اتمام فن فقه ساخته و پرداخته حضرت عمرؓ است، فضیلت
و قابلیتس را درین فن تمام اصحاب اعتراف داشتند ، در
مسند دارمی هست که حذیفه ابن الیمان میگفت فتوی دادن کار شخصی
است که یا امام باشد یا ناسخ و منسوخ قرآن را بداند، مردم پرسیدند که
اینچنین شخص کیست؟ حذیفه گفت، عمر ابن الخطاب، و عبدالله ابن مسعود گفته
که اگر علم تمام عرب را در یک پله گذارند، و علم عمرؓ را در پلهٔ دیگر پلهٔ حضرت عمرؓ


۲۶۹
سنگین می برآید علامه ابواسحق شیرازی که مدرس کلان مدرسه نظامیه
بغداد است، در حالات فقها کتابی نوشته، و در ان کتاب در ترجمه
فاروق اعظم اقوال بسیاری از صحابه و تابعین نقل نموده و مؤخراً می نویسد.
ولولا خوف الاطالة لذكرتُ من فقهه اگر بیم تطویل نبود از فتوی و اصول فقه فارق اعظم
ما يتحيّر فيه كل فاضل آنقدر مینوشتم که هر فاضل در ان حیران می ماند
علامه موصوف اگر چه مجملاً ذکر نموده، ما قدری در آتی تفصیل میکنیم، مرجع، تمام سلسلۀ
فقه حضرت عمر است
نخستین میگویم آنچه تا امروز از سلسله فقه در اسلام جاری است
مرجع همه ذات بابرکات حضرت عمر رض است، شهرهائی را که از بلاد
اسلام مرکز فقه دانسته اند مکه معظمه، مدینه منوره، بصره، کوفه، شام است
و وجه مرکزیت آنکه شیوخ و بانی فن فقه درین شهرها سکونت داشتند،
مثلاً شیوخ مکه عبداللہ ابن عباس، واز مدینه منوره زید ابن ثابت
و عبد اللہ ابن عمر، اند کوفه حضرت علی رض و عبداللہ ابن مسعود و ابوموسی اشعری
و از شام ابودرداء و معاذ ابن جبل بودند، و سوای حضرت علی رض اکثر بزرگان
از صحبت حضرت عمر رض مستفید شدند، خصوص عبداللہ ابن عباس
و عبد اللہ ابن عمر، و عبداللہ ابن مسعود، ساخته و پرداخته او بودند


۲۷۰
قول عبدالله ابن مسعود است، که یکساعت نشستن را با حضرت عمر رض
بهتر از عبادت یکسال میدانم، عبدالله ابن عباس گویا در دامن تربیت
حضرت عمر رض پرورش یافته، تا حدیکه مردم برور شک میبردند در صحیح بخاری
از خود عبدالله ابن عباس روایت است، که حضرت عمر رض مرا با شیوخ بدر
نشاند، بعض بزرگان باو گفتند که این پسر کم سن را چرا با ما شریک میکنیند،
و به بچهای ما که همسر اویند چرا این مرتبه داده نمیشود، حضرت عمر رض فرمود
که ”این شخصی است که قابلیتـش بشما نیز معلومت“ .
عبدالبر محدث در استیعاب می نویسد كان عمر يحب بن عباس و يقربُهُ.
یعنی حضرت عمر رض ابن عباس را دوست میداشت، و او را تقرب میداد
اکثر چنین میبود، که در مجلس حضرت عمر رض مسئله پیش میشد، و عبدالله ابن عباس
میخواست جواب دهد اما از کمی سن میترسید حضرت عمر رض او را دلداری داده
میفرمود ”علم بکمی و زیادتی سن موقوف نیست“ اگر کدام شخصی مجتهدات
ابن عباس را با مسایل حضرت عمر رض یکجا کند ظاهری بیند که در بین هر دو
تناسب استاد و شاگرد است .
عبدالله فرزند حضرت عمر رض بود، و زید ابن ثابت در صحبتش کار تحریر را


۲۷۱
میکرد، امام شعبی بیان میکرد که عمُرض، عبدالله ابن مسعود و زید ابن ثابت از
یکدیگر استفاده میکردند، از یخته مسایل شان یک جا و یکرنگ میباشد
عموم محدثین بیان میکنند که در اصحاب حضرت رسول مقبول صلعم
شش نفر مدار علم فقه بودند، حضرت عمر رض، حضرت علی رض، عبد الله ابن مسعود، در صحابه شش نفر امام فقه بودند
ابی ابن کعب، زید ابن ثابت، ابو موسیٰ اشعری، امام محمد در کتاب الآثار
روایت میکند سِتَّةٌ مِنْ اَصْحَابِ النَّبِيِ صَلَّی اللّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم
يَتَذَاكَرُونَ الفِقْهَ بَيْنَهُمْ عَلَى بْنُ اَبِي طَالِبٍ وَابَى وَاَبُومُوسَىٰ عَلٰى حِدَةٍ
وَعُمَرُ وَزَيْدٌ وَابْنُ مَسْعُودٍ، یعنی از اصحاب رسول الله صلعم شش نفر بودند
که در مسایل فقه باهم بحث و مذاکره میکردند، علی رض، وابی، وابو موسیٰ، علٰحده
و حضرت عمر رض، و زید، وابن مسعود، علٰحده، قول صفوان ابن سلیم است،
لَمْ يَكُنْ يُفْتِى فِى زَمَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم غَيْرُ عُمَرَ وَعَلِيٍ وَمُعَاذٍ
وَاَبِي مُوسى یعنی در زمانه آنحضرت صلعم تنها همین چهار نفر فتویٰ میدادند،
عمر رض، وعلی رض، ومعاذ، وابوموسیٰ، مقولۂ امام شعبی است كَانَ العِلمُ
يُؤخَذُ عَنْ سِتَّةٍ مِن الصَّحَابَةِ یعنی علم را از شش نفر صحابه یاد
میگرفتند.


۲۷۲
اگرچه این تحدید بظاهر مستبعد معلوم میشود، چراکه در هزاران
صحابه تعداد چهار یا شش نفر مفتی محض خلاف قیاس معلوم میشود،
اما حقیقت این است، که بسیار از مسایل اینچنین است، که دران
حدیث صحیح، آشکارا و مصرح موجود هست، و حدیث دیگر معارضش
هم نیست، درین مسائل محض دانستن احادیث کافیست، بخلاف این
بسیار مسائل است که نسبت بآن حکم صریح در احادیث موجود نیست،
بلکه بذریعه قواعد استنباط حکم ازان می براید، یا حکم بتصریح شده،
اما احادیث دیگر معارض اوست، در اینچنین صور تنها ضرورت
باجتهاد و استنباط می افتد، و دراصل نام همین استنباط فقه است،
و در صحابه چنین بزرگواران بسیار بودند که مسئله قسم اول را فتوی میدادند،
و آنها را مفتی میگفتند، چنانچه تعداد آن به ۲۰ میرسید، اما مسائل قسم دوم را
فیصله نمودن کار اشخاصی بود که بانی فن و امام می بودند، و اشخاص این درجه
همان شش صحابه بود که ذکرشان پیشتر شد، شاه ولی الله نام
این چهار یعنی عمر، علی، ابن مسعود، ابن عباس را گرفته
می نویسد.


۲۷۳
وَامَّا غَيْرُ هُؤُلاَءِ الْاَرْبَعَةِ فَكَانُوا يَرَوْنَ دَلَالَةً یعنی سوای این چهار شخصیّتی که بودند مطالب
وَلَكِنْ مَا كَانُوا يُمَيِّزُونَ الرُّكْنَ وَالشَّرْطَ مِنَ را میدانستند اما تفریق و امتیاز ارکان و شروط
الْادَابِ وَالسُّنَنِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ قَوَاعِدُ و آداب و سنن نکرده تمیز ندانستند، در جائیکه در
تعَارُضُ الْاَخْبَارِ وَتَقَابُلُ الدَّلَايِلِ اِلَّا قَلِيْلاً احادیث تعارض و در دلائل تقابل پیدا میشد علاج بعضی
كَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ مواقع را دخل نمیدادند مثل ابن عمر وعائشه و زید بن ثابت
بهر حال مجتهدین صحابه ازین شش زیاده نبودند، و کیفیت آن
اینست که همصحبتان حضرت علی کرم الله وجهه اکثر اشخاصی بودند
که در فن حدیث و روایت بلند پایه نبودند، در مقدمه صحیح مسلم است
که بجز عبد الله ابن مسعود دیگر اشخاص که از حضرت علی روایتها کرده اند
بران اعتبار نمی شود، معاذ جبل را حضرت عمر برای تعلیم بشام
فرستاد، اما آنجناب در سنه ۱۸ انتقال نمود، ازینجهة چنانچه شاه ولی الله
می نویسد حدیث او چندان باقی نماند، عبد الله ابن مسعود، و ابو موسی اشعری
از شاگردان خاص حضرت عمر بودند، اکثر ابو موسیٰ اشعری را بذریعه تحریر
تعلیم فقه و حدیث میکرد، زید ابن ثابت نیز در اصل مقلد حضرت عمر بود
شاه ولی الله می نویسد زید ابن ثابت نیز در اکثر مستتبع اوست،


۲۷۳
ازین واقعات معلوم میشود که در صحابه اشخاصی که علم فقه را رواج داده اند
همه آنها تربیت یافته حضرت عمر بودند آنقدر که فاروق اعظم در مسائل
فقهیه فکر و خوض نمود هیچکس از صحابه ننمود، از آغاز اسلام مسائل فقه را
مطمح نظر گردانید، مسایل فقهیه قرآن مجید را که در ان ابهامی بود از حضور
نبوی حل می نمود و تا کامل تسلیش نمی شد بس نمیکرد و این رتبه دیگر اصحابرا
حاصل نبود، چرا که هیچکس مثل او بحضور نبوی جرأت گفت و شنید نداشت
مسئله کلاله را که بسیار دقیق و یک مسئله مختلف فیه است ، چند بار
از حضور نبوی پرسید که تا حضرت مسلم دق شده فرمود ، آیه اخیره
سوره نساء برای تو کافی میباشد .
هر مسئله که زیاده تر مشکل میبود آنرا بقسم یادداشت نوشته و همیشه
غور دران میکرد و هر وقتہ رأی براین قائم می نمود و بتمق فکر محو و اثباتی دران می فرمود
در میراث عمه یادداشتی نوشت و در آخر آنرا محو کرد ، کیفیت این را
امام محمد در موطا می نویسد ، قسطلانی شرح بخاری بروایت معتمد نقل
کرده که در مسئله میراث (نکه) حضرت عمر صد رای مختلف قائم نمود
در بعض مسایل تا وقت وفات خود کاوش داشت ولی نتوانست رای قطعی در ان قائم نماید
هروقت در مساله یک
دقیق خوض
میکردند
حکم داشته


۲۷۵
در مسند دارمی است که در مسئلۀ میراث تکه ( پدر پدر ) چیزی نوشته بود،
اما بوقت وفات آنرا خواسته محو کرد و فرمود که حال خود مردم
این را فیصله خواهند کرد“ نیز در مؤطا این روایت است، که چون
حضرت عمر رض زخمی شد، صحابه را خواسته گفت که در مسئلۀ میراث
نکه رائی قائم کرده ام، اگر شما میخواهید منظور و قبول کنید، حضرت عثمان رض
گفت بهتر است رأی شما را همه قبول کنیم، اما اگر رای حضرت
ابوبکر قبول شود که او بسیار صاحب رای بود، اکثر میگفت
کاش حضرت رسول الله صلعم در خصوص مسئلۀ کلاله، میراثی که
بعض اقسام ربا چیزی مینوشتند، اندازه گنج کاویهای او را در
مسائل فقهیه از مثال ذیل معلوم میتوان نمود، در اقسام ورثه
خدا یتعالیٰ یک وارث را بنام کلاله تعبیر فرموده، و در قرآن مجید
تعریف آن مفصل بیان نشده، ازینجهت اصحاب اختلاف داشتند
که در کلاله کدام قسم وارث داخل است، حضرت عمر رض از انحضرت صلعم
چند بار دریافت کرد و هنوز تسلی کامل برایش حاصل نشده
یادداشتی نوشته به بی بی حفصه رض داد که از حضرت رسول


۲۷۶

مقبول صلعم این مسئله را دریافت نماید، باز در عهد خلافت خود
تمام اصحاب را جمع کرده این مسئله را پیش فرمود و با اینهمه تسلی
برایش حاصل نشده میفرمود اگر حقیقت این مسئله را از حضرت
رسول الله صلعم برای ما نشان میداد، برای ما از تمام جهان و مافیها
زیاده تر عزیز بود یعنی خلافت و کلاله و ربا چنانچه این واقعات را
عماد الدین ابن کثیر محدث در تفسیر قرآن مجید از احادیث صحیح
نقل کرده .

از سبب وسعت
فتوحات
پیدا می‌شد چون در عهد خلافت او فتوحات یومیه در زیادست بود،
و تمدن ساعت بساعت ترقی میکرد در معاملات از کثرت وقوع
شکل های نو نو پیش می آمد، اگرچه در هر جا قاضی و مفتی مقرر و اکثریه
از اکابر صحابه بودند، باز هم در بسیار مسایل عاجز آمده رجوع ببارگاه
خلافت میکردند، ازینجهتة فاروق اعظم را ضرورت افتاد که در مسائل
پیچیده و غیر منصوص غور و فکر کند، فتوا های او که بکثرت در کتابها منقول
مردم با ز حضرت
عمر استفتا
میکردند است بیشتر همان مسائلی است که از ممالک مختلفه بحضورش
برای جواب فرستاده اند، چنانچه در مصنف ابن ابی شیبه و غیره

این کتاب صدف حصہ دوم ص ۲۰۴ م ۳۰۰ می‌گیرد


۲۷۷

همراه فتویٰ یا نام اشخاصی که پرسیده اند نیز موجودند، مثلاً
عبدالله ابن مسعود، و عمار ابن یاسر و ابو موسیٰ اشعری، ابو عبیدة الجراح
و مغیره ابن شعبه و امثال ایشان،
اگر چه خود فاروق اعظم بسیار فقیه بزرگ بود، تنهایی اورا
کافی میدانستند باز هم از احتیاط اکثر مسائل را عموماً در مجلس
اصحاب پیش میکرد و بنهایت آزادی و نکته سنجی در خصوص آن
مسائل را بمشورهٔ
صحابه طی میکرد
بحثها میشد، علامه بلاذری در کتاب الاشراف می نویسد
که حضرت عمررض هیچ مسئله حل ناشده را بی مشورهٔ صحابه فیصله نکرده
شاه ولی الله در حجة الله البالغه می نویسد .
کان من سیرة عمرانه کان یشاور الصحابة عادت حضرت عمررض بود که با صحابه مشوره و مناظره
ویناظر هم حتی تنکشف الغمة و یأتیه الثلج میکرد، تا پرده بالا شده و یقین حاصل میگردید
فصار غالب قضایاه و فتاواه متبعةً فی ازینجهت تمام فتوی های او را از مشرق
مشارق الارض و مغاربها تا مغرب پیروی میکنند .
مسائلی را که حضرت عمررض در مجمع صحابه عرض و طی نموده، در تعداد
کم نیست، در کتب احادیث و آثار به تفصیل مذکور است، مثلاً


۲۷۸
بیهقی روایت میکند که در یکصورت خاص غسل جنابت (بیهقی تصریح آن نموده) صحابه اختلاف داشتند فاروق اعظم حکم نمود که مهاجر و انصار جمع شوند و در مجلس مسئله پیش شد، تمام صحابه بر یک رأی اتفاق کردند، اما رأی حضرت علی رضی و معاذ مخالف بود، حضرت عمر رضی گفت، وقتیکه شما اصحاب بدر مختلف الرأی باشید، بعد از شما چه حال خواهد شد، غرض بفیصلۀ ازواج مطهرات اتفاق شد و فاروق اعظم فیصلۀ آن مخدرات را نافذ و جاری گردانید، همچنین در تکبیرات نماز جنازه صحابه اختلاف داشتند، حضرت عمر رضی مجلس منعقد نمود و فیصله کردند که بر آخرین معمول حضرت رسالت پناهی عمل شود و معلوم کردند که حضرت نبوی صلعم نماز جنازه را بچهار تکبیر خوانده اند، ازینقسم بسیار مسائل است ولی درینجا محل تفصیل نیست.
تعداد مسایل فقهیۀ فاروق اعظم
تعداد مسایل فقه آنحضرت که بروایت صحیح منقول است بچند هزار میرسد، و از انجمله تقریباً یکهزار مسئله است که اهم و مقدم ابواب فقه بوده و در تمام آن ائمۀ اربعه تقلید خلافت پناهی را کرده اند، شاه ولی الله می نویسد و همچنین مجتهدین در رؤس مسائل فقه


۲۴۹
تابع مذهب فاروق اعظم اند و این قریب هزار مسله باشد تخمیناً ،
در مصنفۀ ابی شیبه و غیره این مسائل منقول ، شاه ولی الله از ان اخذا
در رسالۀ مستقلی در فقۀ فاروقی نوشته شامل ازالۃ الخفا ساخته مگر تمام
این بحث ، حیث تدوین مسائل دارد، و کار نامۀ اصلی فاروق اعظم
راجع بفقه چیزی دیگر است ، چرا که وی محض جزئیات را تدوین نکرده
بلکه در تفریح و استنباط مسائل اصول و ضوابط قرار داد که امروزه روز
بنام اصول فقه از ان تعبیر میکنند.
نخستین مرحله این بود، که آیا اقوال و افعال منقولۀ حضرت رسالت
کلیتۀ ما خذ مسائل میتوانشد یا در بین آنها تفرقه مهست، شاه ولی الله
در حجۃ اللہ البالغہ مضمون بسیار مفیدی راجع باین بحث می نویسد
و خلاصۀ اساس این است ، افعال و اقوالیکه از انحضرت صلعم مرویت
دو نوع است یکی آنکه تعلق بمنصب نبوت دارد، و در ان باب خدایتعالی
ارشاد میفرماید کہ مَا اَتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا
یعنی آنچه پیغمبر صلعم بشما بدید بگیرید و از انچه شما را منع کند از ان منع شوید.
دیگر آنکه بمنصب رسالت تعلق ندارد و در باب آن خود آنحضرت صلعم
اصول فقه
شیران
[marginalia on the right edge is mostly illegible / decorative mark?]


۲۸۰
ارشاد فرموده .
انما انا بشر اذا امرتكم بشی من دينكم فخذوا به من بشرم از پخته وقتیکه چیزی در باب دین امریم
و اذا امرتكم بشی من رایي فانما انا بشر از بگیرید و هرگاه بچیزی از ای خود شمار مارم من بشهستم
بعد ازین شاه ولی الله می نویسد که آنچه آنحضرت صلعم
راجع بطب فرموده و یا بعضی افعال که عادتاً از او صادر میشد نه عبادة
یا اتفاقاً صادر میگردید نه قصداً ، یا سخنانیکه آنحضرت صلعم موافق مرغوبات
عرب بیان میکردند، مثلاً حدیث ام زرع ، وحدیث خرافه،
یا بعضی سخنان که موافق بمصلحت جزئی اختیار میکردند مثلاً
لشکر کشی و از یتیم بسیار احکام دیگر همه آن داخل قسم دوم است .
فرقی که شاه ولی الله در مراتب حدیث نشان داده ،
و از ان هیچ صاحب بصیرت انکار کرده نمیتواند، دراصل بموجب
این تفریق مراتب خود حضرت عمر است شما در کتب سیر
و احادیث خوانده باشید که اینچنین مواقع بسیار پیش آمده
که جناب رسول الله میخواستند کدام کاری بکنند یا سخنی ارشاد
فرمایند، حضرت عمر رض برخلاف آن رای خود را ظاهر میکرد در صحیح بخاری است


۲۸۱

که وقتیکه آنحضرت میخواستند که نماز جنازۀ عبدالله ابن ابی را بخوانند
حضرت عمر رض عرض کرد که آنحضرت صلعم بر جنازه منافق نماز میخوانند
در معامله بندیهای بدر رای او از رای جناب رسالت ماب
بالکل جدا بود، در صلح حدیبیه، بخدمت آنحضرت رض عرض کرد
که باین پستی صلح چرا میفرمائید، از تمام این مثالها شما خود قیاس
میتوانید، که حضرت عمر رض این سخنان را از منصب نبوت جدا میدانست
و اگر میفهمید که این سخنها داخل منصب نبوت است در انوقت
دخل نمودن را در ان گناه نی بلکه خروج از دائره اسلام میدانست
بنا بر اصول فرق مراتب در بسیار سخنان که بمذهب تعلق نداشت
بر رای خود عمل کردند، مثلاً تا زمانه حضرت ابوبکر رض ام ولد یعنی زنی
که از بادر خود اولاد میزاید، برابر خرید و فروخت میشد، حضرت عمر رض
آنرا بالکل منع نمود، صدیق اکبر در جنگ تبوک مبلغ جزیه را فی نفر
یک دینار مقرر فرمود، و فاروق اعظم در ممالک مختلفه
مبلغ مختلف مقرر کرد، در عهد نبوی در خوردن شراب حد خاص مقرر نبود
حضرت عمر رض هشتاد دره مقرر کرد .


۲۸۲
ظاهر است که اگر درین معاملات افعال و اقوال آنحضرت صلعم
از قسم تشریعی میبود، حضرت عمر رض را چه یارا بود که کم و زیاد میکرد
و فرضاً اگر او این خیال میکرد صحابه جلوس او را بر مسند خلافت
یک لحظه هم گوارا نمیدانستند.
برای حضرت عمر رض جرأت امتیاز مراتب ازینجهة پیدا شد
که در احکام متعددهٔ نبوی دخل نمود و وی صلی الله علیه وسلم
اظهار ناخشنودی نفرمود، بلکه در معاملات متعدد رای حضرت عمر رض را
اختیار فرمود، و در بعض مواقع وحی الهی تأئید رای او نمود، چنانچه
در باب بندیهای بدر، و حجاب ازواج مطهرات، نماز جنازهٔ
عبدالله ابن ابی منافق، که وحی آمد موافق رای او بود.
ازین تفریق و امتیاز، اثر بسیاری بر مسایل فقه افتاد،
چرا که در چیزهائیکه ارشادات حضرت نبوی صلعم، از حیثیت منصب نبوت
نبود، موقع این سخن باقی ماند، که بلحاظ زمانه و حالات موجوده قوانین جدید
وضع شود، و فاروق اعظم در معاملات انجهة تفاوت زمانه و حالات بسیار
قواعد جدید وضع کرد، چنانچه امروزه روز در فقه حنفی بکثرت موجود است،


۲۸۳
برخلاف این اعتقاد امام شافعی بحدی است که اقوال نبوی را
چه در خصوص ترتیب فوج و چه در تعیین شعار و تشخیص مالیه وغیره
همه را تشریعی قرار داده و نسبت بافعال فاروق اعظم میگوید که
در برابر پیغمبر قول و فعل احدی هیچ اصلی ندارد .
بعد از ین بحث مرحله دوم احتجاج است بخبر واحد قابلیت احتجاج بحث
(یعنی بحدیثیکه راوی آن یک نفر باشد) بسیاری از اکابر خبر واحد
این قسم احادیث را بحدی درجه میدهند، که ازان برمنصوصات
قرآنی نیز اثر می افتد، یعنی که اگر حکم قرآن مجید عام باشد از خبر
واحد تخصیص می یابد، بلکه بذریعهٔ آن حکم قرآنی منسوخ نیز میشود،
مذهب امام شافعی این است ، به نزد حضرت عمررض در هرموقع بخبر واحد
احتجاج نمیشود، بنابرین در مسائل اذن ملاقات، و اسقاط جنین
و خریداری مکان حضرت عباسرض ابن عبدالمطلب، و تیمم جنابت
روایتهای عمار ابن یاسر، و ابوموسیٰ اشعری، و مغیره ابن شعبه،
و ابی ابن کعبرض، قابل حجت قراندادند تا شهادت تائیدی نگذشت
چنانچه در تذکرة الحفاظ اینواقعات را بتفصیل نوشته است


۲۸۴
و بنا برین نسخ و تخصیص قرآن را بخبر واحد جائز قرار نداده اند، فاطمه
بنت قیس وقتیکه در خصوص نفقه و سکونت زن مطلقه بروایت خود
از انحضرت صلعم حدیث را بیان کرد، و نزدیک حضرت عمرض حکم این روایت،
مخالف نص قرآن مجید بود، فرمود که بروایت یکزن حکم قرآنرا بدل کرده
نمیتوانیم .
امام شافعی و همخیالان او استدلال میکنند، که خود حضرت عمررض
در بسیار واقعات خبر واحد را قبول کرده، اما امام صاحب اینقدر
فکر نفرموده اند، که ازین سخن در اصول فاروق اعظم هیچ فرقی نمی آید،
مذهب حضرت عمررض این است که هر خبر واحد قابل احتجاج نیست،
نه اینکه هیچ خبر واحد قابل احتجاج نیست، وقتیکه درین هر دو صورت است
خیلی آشکار است، بسیار واقعات است که دران تنها
شهادت یک شخص کافی میباشد، چنانچه در کارهای روزمره
هر شخص براین عمل میکند، اما بعضی واقعات چنان اہم و نازک میباشد
که در آن شهادت یکدو شخص کافی نمیشود، بلکه این احتمال باقی میماند
که ایشان، الفاظ روایت، یا کیفیت واقعه را ندانسته غلط کرده باشند،


۲۸۵
غرض که حالت و حیثیت هر راوی و هر واقعه مختلف است، وازینجهته
قاعدهٔ عامی قرار نیافت، بی شبهه حضرت عمر در بسیار مواقع باخبار
آحاد استدلال نموده اند، اما در مواقع بسیار از ان خلاف
نیز کرده اند، ازینطریق عمل ظاهر میشود که وی در اخبار احاد حالات
مخصوص را ملحوظ داشت، در خصوص اخبار آحاد اختلاف آرای
محدثین و فقها ست و بسیار بحث های دراز در بین شان پیدا شده،
اما تا جائیکه تمام این بحثهارا دیده ایم، نکته سنجی و دقیقه رسی که در مذهب
حضرت عمر یافت می شود، در نظیران هیچ نیست، اما در ینموقع ضرورت
تنبیه نمائیم، اصولی که فاروق اعظم در قبول و عدم قبول اخبار آحاد گذاشت،
بنایش محض بتحقیق حق بود، نه بطور آزاد خیالان این زمان که مقصود
شان پیروی نفس بوده هر حدیث را بخواهند صحیح خواهد بود
واگر نخواهند غلط،.
کار پاکان را قیاس از خود مگیر گرچه ماند در نوشتن شیر شیر
توسیع فقه و کافی شدن آن برای تمام ضروریات موقوف قیاس
بر قیاس است، و ظاهر است که تمام جزئیات در قرآن مجید و حدیث شریف


۲۸۶
مذکور نیست، انوقت برای فیصله جزئیات ضرور است قیاس شرعی را
بروی کار آرند، و از جته این ضرورت همه ائمه اربعه یعنی (ابو حنیفه)
و امام مالک، و امام شافعی، و امام احمد حنبل قایل قیاس شده اند
و ماخذ کلان مسائل شان قیاس است، اما بنیاد قیاس را نخستین
حضرت عمرؓ گذاشته .
عموم گمان میکنند که موجد قیاس معاذ ابن جبل است
و استدلال شان این است، که وقتیکه آنحضرت معاذ را
بیمن می فرستاد ازو استفسار فرمود اگر کدام مسئله پیش تو بیاید
چه میکنی، گفت از قرآن مجید جواب میدهم، و اگر در قرآن و حدیث
صورت آن مذکور نباشد ”اجتهاد میکنم“ ولی ازین امر استدلال
نمیتوان شد باینکه مراد معاذ قیاس بوده باشد زیرا که اجتهاد بر قیاس منحصر نیست
ابن حزم و داود ظاهری وغیره بکلی قائل قیاس نیستند حال آنکه درجه
اجتهاد دارند و در مسایل شرعیه اجتهاد میکردند، در مسند دارمی بسند
مذکور است، که معمول حضرت ابوبکر صدیق بود که هرگاه مسئله پیش میشد،
بقرآن مجید رجوع میکرد، اگر در قرآن مجید صورت مسئله مذکور نمیبود،


۲۸۷
بحدیث نبوی رجوع می نمود، واگر در حدیث نیز یافت نمی شد،
اکابر صحابه را جمع کرده اتفاق آرای شان بهر امر که قرار میگرفت بآن
فیصله میفرمود، ازین هم ثابت میگردد که در زمانه حضرت ابوبکر رض
جواب مسائل را از قرآن مجید، واحادیث نبوی، واجماع استنباط
میکردند، قیاس جود نداشت .
ولی از تحریر فاروق اعظم که در خصوص قضا برای ابو موسی اشعری
فرستاده ارشاد قیاس ظاهر است و باین الفاظ تعبیر کرده .
الفهم الفهم فيما يختلج في صدرك وما لم يبلغك چیزی را که بمطابقة آن حدیث نیابید، ازان
في الكتاب والسنة، واعرف الامثال و در دل تان شبهه باشد خوب یادغور کرده غور نمائید
الاشباء- ثم قس الامور عند ذلك وامثال واشباه او را در یافت نموده بعد قیاس کنید.
در کتب اصول فقه قیاس را چنین تعریف میکنند .
تعدية الحكم من الاصل الى الفرع حكم اصل را بفرع متعدی ساختن از سبب
لعلة متحدة علتی که در هر دو مشترک باشد .
مثلاً آنحضرت نام گندم وجو وغیره را برده فرموده زیاده گرفتن
در برابر این هر دو سود است، در این مسئله قیاس باین قسم جاری میشود


۲۸۸
که آنحضرت چند چیز خاص را نام گرفته اند، اما این حکم در تمام اشیائی
که نوعیت و مقدار دارند جاری می شود، مثلاً اگر کسی شخصی را یک سیر
چونهٔ خوب بدهد و از شخص پنج چاریک بهمان قسم چونه بگیرد سود است
و اگر برابر باشد و از چونهٔ خود بهتر بگیرد نیز سود است.
نزد اصولین در قیاس دو شرط است (۱) هر مسئله که
بقیاس ثابت می شود باید منصوص نباشد یعنی دربارهٔ او حکم
خاصی موجود نباشد (۲) در مقیس و مقیس علیه علت مشترک باشد
در تحریر حضرت عمرؓ این هر دو شرط تصریحاً موجود است،
شرط اول را باین الفاظ بیان کرده مِمَّا لَمْ يَبْلُغْكَ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ
شرط دوم ازین الفاظ ظاهر می شود، وَاعْرِفِ الْاَمْثَالَ وَالْاَشْبَاهَ
ثُمَّ قِسِ الْاُمُورَ.
علاوه بر مهات اصول، حضرت عمرؓ استنباط احکام
و تفریع مسائل و دیگر بسیار قواعد مقرر کرده که امروزه روز بنیاد
اصول علم فقه است، ولی پیش از تفصیل آن فهم این نکته
ضرور است.


۲۸۹

مسلم است که امام ابوحنیفه و امام مالک و غیره در مسایل فقهیه
بسیار اختلاف رای دارند، و گاهی وجه اختلاف این است
که در بعض مسایل یک امام حدیث صحیح یافته و دیگری نیافته،
اما عموماً سبب اختلاف اینست که اصول استنباط و اجتهاد
این ائمه مختلف بوده، چنانچه در کتابهای اصول فقه این اصولهای
مختلف فیه را بتفصیل می نویسند ولی از ان معلوم نمی شود، که این ائمه
صراحتاً همان اصول را بیان کرده باشند؟ بی شبهه امام شافعی
یک رساله نوشته و در ان چند اصول خود را منضبط کرده اند
مگر از امام ابوحنیفه و امام مالک و غیره یک قاعده هم صراحتاً
منقول نیست، بلکه از استنباط مسائل این بزرگواران و طرز
تقریرشان متعلق بآن ثابت میشود که استنباط ایشان خواه مخواه
بنابر اصول مقرره ایشان است، مثلاً یک امام بآیه کریمه
اذا قرئ القرآن فاستمعوا له و انصتوا، استدلال میکند که
مقتدی دنبال امام فاتحه را قرأت نکند، دیگری میگوید که این آیت
در بارۀ خطبه نازل شده، مستدل میگوید آیه در بارۀ هر چیزی


۲۹۰
که نازل شده باشد، حکمش عام است و ازین آشکارا معلوم میشود
که ایشان قایل این اصول بودند العبرة لعموم اللفظ لا لخصوص السبب
یعنی خصوصیت سبب بر تعمیم حکم هیچ اثر کرده نمیتواند.
اصولیکه از امام ابو حنیفه و غیره در اصول فقه مذکور است،
استنباطش از هیچو صور می شود، ورنه ازین بزرگواران این
قاعده صراحتاً هرگز منقول نیست:
دعوی که درباره فاروق اعظم میکنیم و میگوئیم دی اصول استنباط
مسایل را قایم نمود بنایش بر همین است اکثر مسائلی را که وی فیصله کرده بعد از بحث مناظره
در مجمع صحابه فیصله کرده، و تقریر ہائیکه دران مواقع نموده اند از استقصا آن بسیار
اصول قائم گردید، در اکثر مسایل روایات متناقض یا ماخذ استدلال
موجود بود، از نیجه در فیصله آن ضرور شد که کدام یک ازان هر دو را
ترجیح دهند و کدام را ناسخ قرار دهند، کدام را منسوخ، کدام را عام
قرار دهند، کدام یک را خاص، کدام یک موقت منظور شود،
و کدام موبد، همچنین در خصوص نسخ ، وتخصیص ، وتطبيق ، وغیره
بسیار اصول قایم گردید، و بطور عام در وقت فتوی دادن نیز در تقریر خود


۲۹۱
اکثر بطرف کدام اصول اشاره میفرمود، مثلاً شخصی بحضور عرض نمود،
که بغلام من حکم دست بریدن کنید چرا که آئینه عیال مرا که ۶۰ درهم
قیمت داشت دزدیده، فرمود که غلام تو بود و مال ترا دزدید دست او
بریده نمیشود، ازین اصول مستنبط میشود که در سرقه ضرور است که
سارق را در مال مسروقه هیچ قسم حق نباشد، شخصی دیگر از بیت المال
چیزی دزدید حضرت عمر رض بنابرین اصول او را نیز رها کرد، که در بیت المال
هر شخص چیزی حق دارد، یکبار در سفر قریب تالابی درآمد عمر عاص رض
همراه بود و از مردم آنجا پرسید که ازین تالاب درندها آب میخورند یانه؟
حضرت عمر رض مردم را منع کرد که چیزی نگوید، ازین دو اصول ثابت
می شود، یکی اینکه اصل در اشیا اباحت است، دوم اینکه
اگر ظاهر حالت صحیح باشد بجستجو و تفحص مکلف نیستیم، یکبار در رمضان
از جهته ابر در غروب آفتاب غلطی پیش شد، حضرت عمر رض روزه را شکستاند
بعد از کمی آفتاب بر آمد، مردم متردد شدند، حضرت عمر رض فرمود
الخطب يسير وقد اجتهدنا یعنے معاملہ چندان اہم نیست
حال آنکہ ما کوشش کردیم .


۲۹۲

از یتیم مثالهای دیگر بسیار است اگر کسی خواهد از اصواقعة
بسیار کلیات را منضبط کرده میتواند.
مسائل فقهیة را که فاروق اعظم بیان نموده اکثرش چنانست
که دیگر صحابه نیز با او اتفاق دارند، و ایمه مجتهدین تقلید شس کرده اند،
مسائل فقیه حضرت عمر رض
شاه ولی الله باستقرأ خود تعداد این قسم مسایل را کما بیش ہزار
نشان داده اند، اما انچنین مسایل نیز بسیار است، که در ان صحابه ها
دیگر اختلاف کرده اند، و در بعضی از انها برحق اند، مثلاً در تیمم جنابت
منع تمتع حج، و طلقات ثلث، وغیره نسبت باجتها د فاروق اعظم
اجتهاد دیگر اصحاب بیشتر صحیح معلوم میشود، امّا در اکثر مسایل خصوصاً
در مسائلی که معرکة الآرا و متمدن و امور ملکی دخلی دارد، اجتهاد حضرت عمر رض
بسیار بر نکته سنجی و دقت نظر مبنی است، و از ان مسایل کمال
اجتهاد حضرت عمر رض را اندازه میتوان نمود.
بعضی از ان مسائل را درینجا ذکر میکنسیم :
یک مسئله کلان معرکة الاراً مسئله خمس است در قرآن مجید
همین یک آیت است.
ولایق ورق حصه دوم اسم محله
۲۸۶ و ۲۸۷


۲۹۳

وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ بدانید چیزی که شما را از غنیمت بدست میآید
وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبىٰ وَالْيَتَامىٰ وَالْمَساكِينِ حصه پنج یک آن از خدا و رسول صلعم و قربان
وَابْنِ السَّبِيلِ و یتیمان و غریبان و مسافران است .

ازین آیت ثابت میشود که در خمس اقربای حضرت رسول صلعم را حصه خمس
نیز حصه هست، چنانچه حضرت عبدالله ابن عباس او را که در صحابه
"دریای علم" میگویند، نهایت بزور ازین آیت استدلال بخمس میکند،
حضرت علی رض اگرچه مصلحةً بنی هاشم را از خمس حصه نداد،
مگر رای او نیز این بود که بنی هاشم بواقعی در خمس حقدارند
و این تنها رای حضرت علی رض و عبدالله ابن عباس نی بلکه تمام
اهل بیت برین مسئله اتفاق دارند، از ائمه مجتهدین امام شافعی
برین مسئله قایل بوده و در کتابهای خود خیلی بقوت استدلال
باین نموده .
در خصوص فاروق اعظم مردم بیان میکنند که وی قرابت داران
حضرت پیغمبر صلعم را مطلقاً در خمس حقدار نمیدانست و گاهی از خمس
حصه برای اهل بیت نداد، از ائمه مجتهدین امام ابو حنیفه نیز قایل


۲۹۴
خمس ذوی القربی نیست، ورأیش این است که همچنانکه حصهٔ
آنحضرت صلعم بعد از آنحضرت رفت، حصهٔ قرابت داران آنحضرت
نیز رفت، حال ما را لازم است که بنظر غور به بینیم که از قرآن مجید
چه حکم می برآید، وطریقهٔ عمل حضرت رسول چه بود .
از عبارت قرآن مجید محض همینقدر ثابت میشود، که بطور
مجموعی مصرف خمس پنج گروه است ، اما این ثابت نمیشود که
تقسیم آن بر هر گروه فرداً فرداً فرض است ، در قرآن مجید جائیکه
مصرف زکوهٔ را بیان فرموده، در انجا نیز بعینه همین قسم الفاظ است .
انَّما الصّدَقاتُ لِلفقراءِ وَالمَساكينَ وَالعامِلينَ عَليَها وَالمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهم
وَفِي الرِّقابِ وَالِغارِمينَ وَفي سَبِيلِ اللهِ وَابنِ السَّبيلِ درین آیت
مصارف زکوهٔ هشت گروه را مقرر نموده ، فقیر، مسکین، عامل زکوهٔ،
مؤلفهٔ قلوب، قیدی، قرضدار، مسافر، و بهر کدام ازینها که
زکوهٔ داده شود ادا میگردد، ضرور نیست که بهر هشت گروه را خواه مخواه
پیدا کنند، گیرم که پیدا هم شد، از کجا معلوم شود که در وقت حاضر
کدام یک زیاده تر محتاج مدد است، و کدام کمتر، و کدام بالکل محتاج نیست


۲۹۵
و بنا برین کدام یک را زیاده دهند، و کدام را کم، و کدام گروه را هیچ ندهند
این التزام غیر لازم را محض امام شافعی اختراع نموده که برابر
هشت حصه شود، و بهمین هشت گروه بی کم و بیش تقسیم گردد
همچنین مصارف خمس را که خدا یتعالی نشان داده ، ازان مفهوم میشود
که خمس را بدون این پنج گروه به دیگر کس ندهند ، نه اینکه خواه مخواه
به پنج حصه قسمت و باین پنج فرقه برابر داده شود ، حال به بینید که
طریق عمل حضرت رسول چه بود، چیزی که از استقرا احادیث
و روایات ثابت میشود این است، .
(۱) آنحضرت در ذوی القربیٰ محض برای بنی هاشم و بنی المطلب
حصه میداد، حال آنکه بنو نوفل و بنو عبدشمس نزد داخل ذوی القربیٰ
بوده و وی صلی اللہ علیہ وسلم بایشان با وجود طلب هیچ نداده ،
این واقعه را علامه ابن القیم در کتاب زاد المعاد از کتب احادیث
بتفصیل نقل کرده .
(۲) حصّه که به بنی ہاشم و بنی المطلب میدادند همه را
مساویانه نمیدادند، علامه ابن القیم در زاد المعاد می نویسد .
عبدالله


۲۹۶
ولكن لم يكن يقسمه بينهم على التسواء بين
لیکن دولتمندان و غریبان را برابر تقسیم نمیکرد
اغنيائهم وفقرائهم ولا كان يقسمة
و نه بقسم ميراث تقسیم میداد، بلکه بصرف شان
قسمة الميراث بل كان يصرفه فيهم
موافق مصلحت و ضرورت میرساند، یعنی مجردها را
بحسب المصلحة والحاجة فيزوج منهم
تزويج می نمود، و قرضداران را از قرض خلاص
اعزبهم ويقضي منه عن غارمهم
میکرد، و غریبان و محتاجان را بقدر حاجت
ويعطى منه فقيرهم كفايته .
عطا میکرد .
ازین واقعات اول این ثابت میشود که در لفظ ذوی القربی
تعمیم نیست ، ور نه بنی نوفل و بنی عبدالشمس را نیز آنحضرت صلعم
باید حصه میداد، چراکه آنها نیز با حضرت رسول قرابت داشتند
دوم اینکه تمام افراد بنی هاشم و بنی عبدالمطلب را حصه مساوی
نمیداد .
بروایات صحیحه ثابت است که حضرت عمر حق بنی هاشم
و بنی عبدالمطلب را بر حال ماند مگر در دو سخن مخالف بود، یکی آنکه
قبول نداشت که پنج یک خمس کاملاً حق ذوی القربی است، دیگر اینکه
خلیفه وقت می تواند بلحاظ ضرورت و مصلحت وقت در تقسیم کمی و بیشی نماید،


۲۹۷
بر خلاف عبد الله بن عباس و غیره این دعوی داشتند که کامل پنج یک
خمس حق ذوی القربی است، و هیچ قسم هیچکس را در این حق تصرف
نیست، قاضی ابو یوسف در کتاب الخراج، و نسائی در صحیح خود
از عبد الله ابن عباس این قول را نقل کرده اند .
عرض علینا عمر بن الخطاب عمر ابن الخطاب این سخن را برای ما پیش کرد
ان نزوج من الخمس ایامنا ونقضى که ما از مال خمس نکاح مجردان ادای قرض
منه عن مغرمنا فا بينا الا ان يسلمه قرضداران انمائیم ولی ما ابا آورده گفتیم
لنا وابي ذلك علینا قبول نداریم بجز اینکه بخود ما تسلم کند و حضرت عمر این
روایتهای دیگر نیز باین موافق است، تنها کلبی یک روایتی
کرده که حضرت ابو بکر صدیق و حضرت عمر فاروق مطلقا حق ذوی القربى
را ساقط گردانیدند، اما کلبی نهایت ضعیف الروایه است،
ازینجهته بروایت او اعتبار نمیشود .
فحوای قرآن مجید و طریق عمل آنحضرت را تطبیق داده به بینید
آشکارا ثابت میشود، که آنچه حضرت عمر کرده بالکل مطابق قرآن مجید
و حدیث بوده، امام شافعی و غیره این سخن را بی ثبوت پیش کرده اند


۲۹۸
که آنحضرت همیشه پنجم حصه را پوره میداد، از قرآن مجید این تعیین
و تحدید را هرگز ثابت کرده نمیتوانند، باقی از حق غیر معین ذوی القربیٰ
حضرت عمرض هرگز انکار نداشت، حال این مسئله را به لحاظ
اصول عقلی به بینید، یعنی در خمس حصه برای آنحضرت صلعم
و قرابت داران او بنا بر کدام اصول مقرر گردیده، این ظاهر
و آشکار است که آنحضرت از جهة انجام تبلیغ احکام و مهمات
رسالت به تدابیر معاش مشغول شده نمیتوانستند بنابراین
ضرور بود که از آمدنی ملک برای آنحضرت مخصوص شود، در انوقت
آمدنیها، مال غنیمت، وفی، و انفال، بود، چنانچه در همۀ آن
خدا یتعالیٰ حصه برای او مقرر فرمود، که ذکر آن در قرآن مجید
بآیتهای مختلف وارد است، مثال این چنین است که برای
مصارف ذاتی پادشاه خالصه مقرر شود، حق ذوی القربیٰ
از یجهة مقرر گردید که آنها در ابتدای اسلام همراه آنحضرت صلعم
یکجا بودند چنانچه کفار مکه زیاده مجبور کردند که تمام بنی هاشم
(اگرچه بعضی از ایشان در انوقت اسلام هم نیاورده بودند)


۲۹۹
همراه آنحضرت یکجا باشند وقتیکه آنحضرت از مکه برآمده در دره کوه (که مشهور بشعب ابی طالب است) پناه گزین شدند تمام بنی هاشم همراه بودند .
بنابرین چیزیکه آنحضرت برای ذوی القربیٰ مقرر نمود بلحاظ مصلحت و ضرورت وقت بود اما این قرار داد که تا قیامت برای قرابت داران آنحضرت پنج یک خمس مقرر باشد، اگر چه در نسل ایشان قدری ترقی هم شده باشد، یا هر قدر دولتمند و غنی شوند باز هم باید این رقم بایشان داده شود، همچو یک قاعده ایست، که بالکل خلاف اصول تمدن میباشد، کدام شخص یقین خواهد کرد که یک راستکار بانی شریعت این قاعده بنا کند که اولاد او را تا قیامت یک رقم معیّن داده شود، اگر کدام بانی شریعت همچو یک کار بکند در میان او و برهمنان خود غرض چه فرق خواهد بود، حضرت علی رض و عبد الله ابن عباس که مدعی خمس بودند، مقصد آن هر دو نیز این نبود، که این حق تا قیامت ثابت است، بلکه دعوای شان برای کسانی بود که از زمانهٔ آنحضرت باقی مانده بودند .


۳۰۰
دیگر مسئله مهتم مسئله فے است، یعنی همان زمین و جایدا‌د
که مسلمان آنرا فتح کرده باشد، این مسئله آنقدر معرکة الآراست که
از عهد اصحاب کرام تا امروز فیصله نشده، بحث عظیم الشان
باغ فدک نیز فرعی ازین مسئله است.
خلط مبحث درین ازینجهته واقع شده که در نی والفاظ قریب المعنی آن
یعنی نفل، و غنیمت، و سلب، مردم تفرقه نکرده اند، ما این بحثرا
نهایت بتفصیل می نویسیم
حقیقت این است که پیش از اسلام در عرب عادت بود
آنچه در فتح بدست شان می آمد، برای تمام اهالی جنگ برا بر تقسیم
میکردند، البته سردار قبیله از همه زیاده یعنی چهار یک میگرفت، وقتیکه
آنحضرت صلعم مبعوث شد، در ابتدا بسیار رسمهای قدیم را برحال ماند
از انجمله این قاعده را نیز با اندک تغییر صورت بر حال ماند و چیزی
که در فتح مقدمه بدست می آمد، بر غازیان تقسیم می شد، و چون این
طریقه از قدیم جاری بود، در عهد جناب رسول الله صلعم نیز ماند،
ازینجهته بخیال مردم رسید که مال غنیمت حق ذاتی غازیانست،


٣٠١
و برای بدست آوردن آن هرگونه دعوی کرده میتوانستند تا اینکه
که یکدفعه در بخیوص دعوی شد، وقتیکه جنگ بدر فتح شد، بعضی
تا مسافه دور تعاقب کفار نمودند و بعضی بخدمت آنحضرت صلعم
حاضر ماندند، تعاقبیان بازگشته دعوی کردند که غنیمت
حق ماست چرا که با دشمن جنگ کرده ایم، دیگران گفتند که مانگهبان
حضرت رسول صلعم بودیم از پنجهته ما زیاده حقداریم، و بنا برین
آیت نازل گردید.
يسئلونك عن الانفال قل الانفال لله ترا از مال غنیمت میپرسند بگو که آن یکه
والرسول خدایتعالی و رسول است.
آیت فوق این اصول را ئم کرد که تمام مال غنیمت حق خاص
جنگ کنندگان بوده افسر را هیچ قسم اختیار تصرف دران نیست
اما درین آیت مصارف مال غنیمت بیان نشده بود پس این آیت نازل شد
واعلموا انما غنمتم من شيئ فان لله خمسه بدانید چیزیکه از غنیمت بدست بیاید
وللرسول ولذي القربى واليتامى والمساكين پنجم حصه آن برای خدا و برای پیغبر
وابن السبيل ـ و برای اقربا و برای یتمان و برای مساکین بر ای مسافران


٣٠٢
ازین آیت این قاعده بنا شد که مال غنیمت را پنج حصه کنند،
چهار حصه را برای غازیان و مجاهدین تقسیم کنند و حصهٔ پنجم را پنج حصه
کرده برای مصارف آنحضرت و ذوی القربی و مساکین و غیره
مقرر گردانند، اما تمام این احکام به نقد و اسباب تعلق داشت،
برای زمین و جایداد قاعده قرار نیافت، غزوه بنی نضیر که در شده
واقع شد این آیت بسوره حشر نازل گشت.
مَا افَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِن اهلِ القری یعنی هرقدر زمین جایدادیکه بدست بیاید از خذ قرا
فَلِلهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُربى وَالیَتَامى و پیغمبر و یتیمان و مساکین و مسافران است،
وَالمَسَاكِينِ وَابنِ السَّبِيلِ... و برای فقرا مهاجرین که از دیار های خود بیرون
لِلفُقَراءِ المُهَاجِرِينَ الَّذِينَ اُخرِجُوا مِن دِيَارِهِم.. کرده شده اند و نیز برای کسانی بست درآینده
وَالَّذِينَ جَآءُوا مِن بَعدِهِم بعد ازینها بیایند .
ازین این نتیجه بر آمد که هر قدر زمین که فتح شده تقسیم نشود،
بلکه بقسم وقف محفوظ بماند، تا از منافع آن تمام مسلمانان
حال و استقبال متمتع شوند ، این است حقیقت نفل
وغنیمت و فئ.
[Vertical text on left margin:]
خلیفه سراج الدین (الفاروق) حصه دوم صفحه ١٤٣


٣٠۴

درین احکام چند مغالطه برای مردم پیش آمد، از همه پیشتر
اینکه، مردم غنیمت و فی را یکی دانسته، در ائمه مجتهدین
رای امام شافعی نیز برین است، و موافق مذهب او
تمام زمین مفتوحه در همانوقت لازم است بر مجاهدین تقسیم شود،
وقتیکه شام و عراق فتح شد، بنابرین تمام مردم از حضرت عمر رض
درخواست کردند که ممالک مفتوحه برایشان تقسیم شود، چنانچه
عبدالرحمن ابن عوف، وزبیر ابن عوام، و بلال ابن رباح،
سخت اصرار داشتند، اما حضرت عمر رض قبول نکرد (در شعبه
مداخل نوشته‌ام) ومجلس بزرگی برپا شد، و تا چند روز
بحث امتداد یافت، آخر حضرت عمر رض بآیه فوق استدلال نمود،
و این الفاظ آیت را وَالَّذِينَ جَآؤُا مِن بَعْدِهِمْ خوانده فرمود،

فكانت هذه عَامَّةً لِمَنْ جَاءَ مِنْ این زمین برای تمام آیندهاست و بنابرین درین ممالک
بَعْدِهِمْ فَقَد صَارَ هَذَا الفي‌بَيْنَ هؤُلاَءِ حق تمام آیندها مقرر شده پس ما چگونه میتوانیم که آنرا
جَمِيعًا فَكَيْفَ نَقسِمُهُ لِهَؤُلاَءِ وَنَدَعَ مردم موجوده تقسیم کنیم و آن مردم را که در آینده پیدا میشوند محروم
مَنْ تَخَلَّفَ بَعْدَهُمْ بگردانیم،


٣٠٤

استدلال بزرگ امام شافعی و هم خیالان او اینست،
که آنحضرت صلعم زمین خیبر را بر مجاهدین تقسیم کرده اند ولی
این را خیال نمیکنند که بعد از خیبر مقامات دیگر نیز فتح شد
تا بحد یکه پیشتر از انتقال آنحضرت بر تمام عرب قبضه کردند
اما آنحضرت برابر یک و جب زمین را نیز تقسیم نکرد.
درین سلسله معاملهٔ باغ فدک نیز داخلست که از مدت
زیاد معرکه الآراء گشته. فرقهٔ را خیال این است که این باغ خالصهٔ
خاص آنحضرت بود، چرا که بلشکر کشی بدست نیامده، بلکه مردم
آنجا بدست خود سپرد آنحضرت کرده بودند، و ازین جهته در تحت
این آیت داخل است.
وَ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ  یعنی چیزیکه خدا برای پیغمبر از انها مسترد کرده شده
عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ شما بران اسپ و اشتر ندو انده باشید تاختہ نیز خدا
رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ  بر هر یچه بخواهد مسلط میگرداند و خدا بر هر چیز قادر است،
پس وقتیکه مملوکه خاص آنحضرت شد قاعدهٔ عام وراثت
که در قرآن مجید مذکور است دران جاری میگردد، و ورثهٔ آنحضرت


۳۰۵

مستحق آن میشوند، اما حضرت عمر با وجود طلب و تقاضای
حضرت علی آل بنی را محروم گردانید.
درین بحث اگر چه از طرفین طبع آزمائیهای بسیار شده
اما حقیقت اینست که این سخن نهایت مختصر بود و اگر
با اصول سیاست مدن به بینم مسئله بیشتر روشن
و عام فهم میباشد، و قابل بحث نمیماند که او را به دایره بحث
در آورند، اصل اینست جایداد و مالی که در قبضه نبی یا امام،
یا پادشاه میباشد دو قسم است، یکی مملوکه خاص که در حصول
آنمنصب بنوت، و امامت، و پادشاهی را هیچ دخل نباشد
مثلا حضرت داؤد زره ساخته معاش خود میکرد، و عالمگیر قرآن
مینوشت و گذران می نمود، اینچنین آمدنی آمدنی ذاتی آنها
گفته میشود، و هر گونه اختیار در ان دارند، دوم مملوکه حکومت
مثلاً ممالک مقبوضه حضرت داؤد که در قبضه حضرت سلیمان
در آمد .
درین قسم دوم وراثت جاری نمیشود، بلکه هر شخص که بحیثیت


٣٠٦
پیغمبری، یا امامت، یا پادشاهی، جانشین میشود مالک
یا متولی آن میشود، این مسئله موافق مذاق امروزه روز
بالکل سخن بدیهی است، مثلاً بعد از سلطان عبدالحمیدخان
ممالک مقبوضه یا جایداد خالصه او برای بچه، و برادر، و مادر،
و خواهر و غیره او تقسیم نشد، بلکه جانشین او قبضه کرد، بحیث ماندنِ تیغ
در هر فرقه مسلمان این قاعده همیشه مسلم مانده، کسانیکه در باغ فدک
ثُم بثم حق ائمۀ اثنا عشره را میدانستند، آنها نیز قاعدۀ وراثت را
دران جاری نکردند، چنانچه حضرت علی رض در زمانۀ خلافت خود
مالک آن بود، ولی بعد از وفات آنجناب قاعدۀ وراثت
در ان جاری نشد، یعنی بحضرت امام حسین رض، و عباس رض
و محمد ابن حنیفه، و زینب، وغیره که وارثین حضرت علی رض بودند
و بقرار سهم شرعی بهر کدام چیزی حصه میرسید تقسیم نشد بلکه محض
بقبضۀ تصرف امام حسن رض در آمد، چرا که بحیثیت امامت
آنجناب جانشین حضرت شاه اولیا بودند.
غرض که قاعدۀ عام و امر مسلم است که هر جایداد که بحیثیت


۳۰۶

منصب نبوت یا امامت یا پادشاهی کسی را حاصل شد
مملوکه خاص او نمیشود، حال صرف به بینیم که باغ فدک
بچه کیف حاصل شده، کیفیتش آنست وقتیکه آنحضرت ص
از فتح خیبر بازگشتند، محیصه ابن مسعود انصار یرا نزد فدکیان
برای تبلیغ اسلام فرستاد فدک در قبضه یهود بود، و سرار آن
یوشع ابن نون یک یهودی بود، یهودیان پیغام صلح فرستاده
و معاوضه صلح نصف زمین را منظور کردند، پس از انوقت
باغ فدک بقبضه اسلام در آمد.
حال هر شخص میداند که اینچنین جایدا د ملک خاص آنحضرت ص
چگونه میشود، دعوای ملکیت خاص در فدک بنابرین کرده اند که بذریعه
فوج فتح نشده، بلکه مصداق این آیت است فَمَا اَوْجَفْتُمْ عَلَیهِ
مِنْ خَیْلٍ وَلَا رِکَابٍ ۔ چرا هر ملکی که بذریعه صلح بدست بیاید
ملک خاص امام، یا پادشاه میگردد، دیگر مقامات عرب نیز
بیقیم بدست آمده که شکرکشی نکرده اند، چرا آنها را کسی ملک خاص
آنحضرت نمیداند؟ البته این امر غور طلب است، که هرگاه


۳۰۸

په نسبت دیگر مقامات گاهی این خیال کسی نکرده در فدک چه خصوصیتی
است که ازان این غلط فهمی پیدا شده حقیقت این است
که دیگر زمینهای مفتوحه علانیه وقف عام گردید، ولی فدک را
آنحضرت برای مصارف خود مخصوص گردانید، و ازیجهه اینخیال
پیدا شد که فدک جایداد خاص آنحضرت خواهد بود، و باز موجب
تائید این خیال این سخن شد که بر فدک لشکر کشی نکردند و ازیجهت هیچکس
را هیچ گونه حقی بران حاصل نگشته ، اما در اصل این خیال صحیح نیست،
بی شبهه فدک را آنحضرت صلی الله علیه وسلم برای مصارف
ذاتی خود خاص نمود ولی چگونه، در خصوص آن روایتهای مفصله
موجود است .
فَكَانَ نِصْفُ فَدَكَ خَالِصًا عیسی نیم فدک خاص بود برای رسول الله
لِرَسُوْلِ اللهِ وَكَانَ يَصْرِفُ و آنحضرت صلعم ازین صرف میکرد
مَا يَا تِيْهِ مِنْهَا ابْنَاءِ السَّبِيْلِ برای مسافران .
روایت دیگر اینکه .
اَنَّ فَدَكَ كَانَتْ لِلنَّبِيِّ صَلْعَمَ فدک در آمد انحضرت صلعم بود و ازان


۳۰۹
فَكَانَ يَنفِقُ مِنْهَا وَيَأكُلُ وَيَعُودُ عَلَى فُقَرَاءِ خرچ میکردند و بفقراء بنی هاشم میدادند
بَنِى هَاشِمِ وَيُزَوِّج اَيْمَهُمُ وزنهائی ایشانرا ازان عروسی میکردند
در صحیح بخاری و غیره به تصریح مذکور است، که آنحضرت
خرج یک ساله خود را ازان میگرفت ، و باقی آنرا برای مصالح عام
مسلمانان میداد ،
ازین روایات ظاهر میشود ، که فدک بطوری ملک
نبوی گشته بود که برای سلاطین بعض جایداد خالصه می شود
و بنابرین با وجود مخصوص شدن حیثیت وقف آن زایل نمی شود.
حال به بینیم ، که حضرت عمر نیز ازین وصول واقف
بودند یا نه؟ و بنابرین در فدک وراثت را جاری نکرد، یا از نکات
بعد الوقوع است ؟
در وقت فتح شام و عراق تقریری که حضرت عمر در مجمع عام
صحابه نمود و در ان باب باین آیت استدلال جست که
مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ الخ و آشکارا گفت که
مقامات مفتوحه ملک شخص خاص نمیشود، بلکه وقف عام ست،


۳۱۰
چنانچه درطی این بحث گذشت، البته این شبهه وارد خواهد شد
که بآیت دیگر ثابت می شود که فدک و غیره باید جایدا خاص آنحضرت
گردد و خود فاروق اعظم نیز آیت را بهمین معنی محمول نموده آیت اینست
وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ یعنی آنچه از ایشان (یعنی یهود بنی نضیر)
عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ برساند خدا تعالی برسول خود و شما بران
يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ لشکر نکشیده باشید بلکه خدا پیغمبران خود را برآنچه بخواهد
چنانچه حضرت عمر رض این آیت را خوانده گفت که فَكَانَتْ خَالِصَةً
لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، و این واقعه در صحیح بخاری
در باب الخمس و باب المغازی و باب المیراث بتفصیل
مذکور است ،
هیچ شبهه نیست ، که حضرت عمر رض بنابرین آیت فدک
و غیره را خالصهٔ آنحضرت میدانست ، اما چنان خالصه که ملک
ذاتی نمیشد، بلکه بقسمیکه سلاطین برای مصارف خود کدام زمین را
خالصه می نمایند، و دران قاعدهٔ عام میراث جاری نمی شود،
بلکه هر شخص که جانشین سلطنت شود، تنها خود همانشخص ازان تمتع میگیرد


۳۱۱
برین خیال ثبوت قطعی حضرت عمر اینست، وقتیکه بمصداق آیه فوق
فدک را خالصه آنحضرت گفت، بهمراه او این الفاظ را فرمود
چنانچه در باب الخمس و باب المغازی صحیح البخاری مذکور است،
و آن الفاظ اینست،
فكان رَسُولُ اللهِ يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ یعنی آنحضرت صلعم از ان حصه خروج
سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقَی سال تمام را میگرفت و باقی آنرا بقسم
فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللهِ فَعَمِلَ رَسُولُ اللهِ مال خدا خرچ میکرد آنحضرت صلعم
بِذلِكَ حَيَاتَه . ثُم توفَی الله نبیه در حیات خود باینقسم عمل میفرمود، بعد از ان
صلى الله عليه وسلم فَقالَ ابُو بَكْرِ أَنَا که وفات یافت ابوبکر گفت که من جانشین او
وَلِيُّ رَسُولِ اللهِ فَقَبَضَتَهَا ابوبکر فَعَمِلَ میباشم و او را در تصرف آورد و بطور او
فِيهَا بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللهِ . . ثُمَّ تَوَفَّى اللهِ صلی الله علیه و سلم عمل کرد در ان وقتیکه
ابَا بَكْرِ فَكُنْتُ أَنَا وَلِيُّ اَبِي بَكْرٍ صدیق اکبر وفات یافت و من جانشین او
فَقَبَضَتُهَا سَنَتَانِ مِنْ إِمَارَتِی اعْمَلُ شدم، دو سال از امارت خود
فيها بِمَا عَمِل رسول الله صَلَّى اللهُ در ان قبضه کردم و عمل کردم دران
عَلَيْهِ وَسَلَّم وَبِمَا عَمِل فِيهَا أبوبکر بمثل رسول الله صلعم و ابوبکر.


۳۱۲
ازین تقریر ظاهر و آشکار است، که حضرت عمر رض
باوجودیکه فدک و غیره را خالصه میدانست، مگر جایداد ذاتی
آنحضرت نمیدانست (که دران وراثت جاری می شد)
ازینجهته مستحق بر قبضہ آن کسی را میدانست که جانشین آنحضرت ص
میبود، چنانچه وجه قبضه نمودن خود و صدیق اکبر را بیان فرمود .
حضرت عمر رض این تقریر را در وقتی نمود، که حضرت عباس رض
و حضرت علی رض نزد او برای دعوی فدک آمدند و او فرمود که قاعده وراثت
درین جاری نمیشود .
حاصل که نزدیک حضرت عمر رض فدک و غیره هم خالصه بود
و هم وقف، چنانچه وقت فتح عراق آن آیت را که ازان
ثبوت خالصه برای آنحضرت ص میشد خواند، این الفاظ را پس ازان
خواند فهذه عامة فی القری کلها یعنی حکمی که درین آیت است
بر فدک و غیره محدود نیست بلکه تمام آبادیهارا شامل است .
اصل این است که فدک از سببی که ذو جهتین بود منشأ
تمام غلطیها گردید، چنانچه حافظ ابن القیم در زاد المعاد به پیرایهٔ


۳۱۳
بسیار لطیفی این سخن را ادا کرده می نویسد فهو ملك يخالف حكم غيره
من المالكين ... وَهُذَا النَّوْعُ مِنَ الأَمْوَالِ هُوَ القِسْمِ الَّذِي وَقَعَ
بَعْدَهُ فِيهِ مِنَ النّزَاعِ مَا وَقَعَ إِلىَ الْيَوْمِ + + وَلَوْلَا إِشْكَالُ أَمْرِهِ
عَلَيْهِمْ لَمَا طَلَبَتْ فَاطِمَةٌ بِنْتُ رَسُولِ الله صلعم ميرائُهَا مِنْ تَرَكَتِهِ
وَظَنَّتْ أَنَّهُ يُوَرِثُ عَنْهُ مَا كَانَ مِلْكًا لَهُ كَسَائِرِ الْمَالِكِينَ وَخَفَى عَلَيْهَا
رضى اللهُ عَنْهَا حَقِيقَةُ المُلْكِ الَّذِي لَيْسَ مِمَّا يُوَرَتُ عَنْهُ
ازین واقعات میتوان اندازه نمود که فاروق اعظم
مسائلی را که از ابتدا تا حال معرکة الآرا بوده واکابر صحابه را
دران اشتباه دست داده بچقدر خوبی طی کرده، که از یکطرف
محل صحیح قرآن و حدیث گردید و از طرفی با اصول سلطنت
و نظام تمدن موافقت داشت.

حالات ذاتی و اخلاق و عادات فاروقی

در عرب آغاز تربیت روحانی اگرچه از اسلام شده،
اما پیش از اسلام نیز در عرب بسیار اوصافی بود که تمغای شرافت


۳۱۴
و مایه ناز هر قوم در هر زمانه بوده اگر چه این اوصاف کم و بیش در تمام
اقوام یافت می شد ولی بعض اشخاص زیاده است باز میداشت
و بچه اشخاص منصب ریاست و حکومت قوم حاصل میکردند،
اقدم و اهم این اوصاف، فصاحت، و بلاغت، وقوت تقریر
و شاعری، و نسابی، و سپاهگری، و بهادری، و آزادی بود،
که در افسری و ریاست لحاظ می شد، حضرت عمررض را قدرت حصه کافے
ازین اوصاف داده بود،
ملکه تقریر شان خداداد بود، و مجالس عکاظ آنرا بیشتر جلا داد
و همین قابلیت داشت که قریش او را منصب سفارت داد ،
منصب سفارت مخصوص اشخاصی بود که از همه زیاده زبان آور میبودند
او را در محله های معمولی او نیز سلاست بوجود و سخنهای برمحل او روح بلاغت یافت
میشد، چون معدی کرب را که پیکر عجیبی داشت وقتیکه اولین دفعه دید
متحیر شده فرمود الله! خالق من و او یکی است ؟ یعنی در جسم من
و از آنقدر تفاوت است، که هر دو کار یک گاریکر معلوم نمیشود،
در واقعه و بای عمواس وقتیکه ابوعبیده بروی اعتراض کرد،


۳۱۵
که شما از قضای الهی میگریزید، بحق در لفظ بلیغ جواب داد که هان
از قضای الهی بقضای الهی میگریزم.
از خطبهائی که در اوقات مختلف خوانده، و تا امروز موجود است قوه تقریر
برجستگی کلام وقوت تقریرش را می توان اندازه نمود خطبه که در حین خطبه
جلوس مسند خلافت خوانده، فقره اولش اینست .
اَللَّهُمَّ اِنّی غَلِيظٌ فَلَيِنّی اَللَّهُمَّ ای بار خدا من سختم مرا نرم گردان،
اِنّی ضَعِيفٌ فَقَوِّنِی اَلْاوَانَ اَلْعَرَبَ ای بار خدا من ضعیفم مرا قوت بده، (خطاب هشما)
جَمَلٌ اَنْفٌ وَقَدْاُعْطِيَتْ خِطَامَهُ اَلْاَ هان! عرب شتر سرکشی هست که مهارش بمن
وَ اِنّی حَامِلُهُ عَلَی الْمَحَجَّةِ عطا شده، هان! من او را براه راست می برم،
بروز دوم یا سوم خلافت در وقتیکه برای لشکر کشی عراق،
مردم را جمع کردند، و از نام ایران روح مردم قبض میشد خصوص
که خالد را نیز خواسته بود، در نیموقع اثر زور تقریر او بود که بهادر
مشهور مثنی شیبانی بی اختیار برخاست و از ان آتشی بجمع در گرفت
در سفر شام بمنزل جابیه که نفری ہر قوم و ہر ملت حاضر بود
لارڈ بشب عیسائی نیز شرکت داشت و ہمراه از مذاہب مختلف اقوام مختلف


٣١٦

شریک بودند، لازم بود که مضامین و مطالب مختلفه ادا کند یعنی
مسلمانانرا تعلیم اخلاق دینی، و با قوام غیره را حقیقت اسلام
و اغراض صلح و جنگ اسلام را نشان دهد، و بفوج عذر معزور
خالد را بیان نماید، تمام این مطالب را بآنقدر خوبی ادا نمود،
که مدت مدیدی فقرهای برجسته تقریر او ورد زبان مردم گشته بود،
فقها از او استنباط مسائل فقهی را میکردند، ادبا امثله قواعد
فصاحت و بلاغت را پیدا می نمودند، علمای اخلاقیین و صوفیه
مضامین فن خویش را ازان می جستند .
در سنه ٢٣ وقتیکه حج نمود و این حج اخیر او بود، شخصی از
زبان کسی گفت که اگر عمر بمیرد من بدست طلحه بیعت میکنم، درینوقت
حضرت عمر در منی مقام داشت، و اینواقعه در همین جا پیش شد،
و او واقف گردیده بر افروخت و فرمود من امشب درین مضمون
خطبه میخوانم، عبد الرحمن ابن عوف عرض کرد که ای امیر المومنین
در مجمع حج هر قسم آدم از خوب و بد جمعند، اگر درینجا تقریر کنید،
اکثر مردم بپیرایه صحت آنرا نمیدانند و نه ادا کرده میتوانند، وقتیکه

عبد الله


۳۱۷

بمدینه رفتید در مجمع خواص تقریر کنید، آن مردم هر پهلوی سخن را
دانسته میشوند، حضرت عمر رض رایش پسندید، در آخر ذی الحجه
بمدینه رسید، روز جمعه مردم به بسیار شوق و انتظار پیشتر بمسجد آمده
جمع شدند، عبدالله بن عباس بیشتر مشتاق بود بنابرین
قریب منبر آمده نشست، و سعید بن زید را مخاطب کرده گفت
که حضرت عمر رض امروز چنان تقریر خواهد کرد که گاهی نکرده باشد،
سعید تعجب کرده گفت که این سخن نو چه خواهد بود که گاهی نگفته باشد؟
غرض اذان ختم شد، حضرت عمر رض شروع بخطبه کرد، واقعه خطبه
هر دو کامل در صحیح بخاری مذکور است، درین خطبه واقعه سقیفه بنی
ساعده، خیالات انصار، جواب حضرت ابوبکر رض، و کیفیت بیعت
و حقیقت خلافت را آنقدر بخوبی و براهین موثوقه ادا نمود که بالاتر
از ان ناممکن بود، این تقریر را خوانده ذهن نشین همه شد که یعنی
در ان وقت هر چه لازم بود بجا شد.
در مجامعی که اقوام غیر شریک میبودند، خطبه اش در عین قرائت
ترجمه میشد، چنانچه در دمشق بمقام جابیه خطبه که خواند، ترجمان برابر


۳۱۸

یاد هر فقره را ترجمه میکرد.
اگرچه اکثر خطبه محل و برجسته میخواند، اما خطبهای معرکه را
اکثر تیار کرده با خود میبرد، در واقعه سقیفه بنی ساعده خود بیان
فرموده، که من خوب خطبه تیار کرده بروم.
وقتیکه حضرت عثمان خلیفه شد و بر منبر برآمده میخواست
خطبه بخواند دفعه بند شد و زبانش یاری نداد، و در انوقت
این عذر نمود که حضرت ابوبکر و عمر خطبه را تیار کرده می آمدند،
آینده من نیز اینچنین میکنم.
خطبه نکاح را اگرچه هر قسم مضامین خطبه خوانده میتوانست، مگر بیان خود او است
چندان خوانده
نمیتوانست که خطبه نکاح را خوب خوانده نمیتوانم از عبد الله ابن المقفع
که ادیب و فاضل مشهور دولت عباسیه بود، مردم وجه
این معذوری حضرت عمر را پرسیدند، گفت در خطبه نکاح هریک
از حاضرین در جا برابر دارند، خطیب را حالت ممتازی دست نمیدهد
برخلاف خطبهای دیگر وقتیکه خطیب بر منبر بر آید تمام مردم محکوم او می نماید
و از پخته خود بخود در تقریرش بلندی و قوتی پیدا میشود، اما نزدیک من جهش


۳۱۹
این است که در خطبه نکاح موضوع سخن تنگ و محدود بوده هر بار
همان یک سخن معمولی گفته میشود،
این سخن قابل لحاظ است، کسانیکه پیش از حضرت عمر خطبه
میخواندند مضمونش پند و موعظت، یا فخر و ادعا، یا بیان واقعات
قدرتی، یا اظهار رنج و خوشی میبود، معامله های پر پیچ ملکی را در خطبه
ادا نمیتوانستند، حضرت عمر شخص اول است که خطبه پولتیکل
خوانده برعلاوه در طی خطبه ها طوری طرز گفتگو را میگرفت که ظاهراً
سخنانش معمولی معلوم میشد ولی در حقیقت پهلوی بسیاری
میداشت.
علاوه بر ملکه تقریر لوازم و تفرعاتی که برای خطبه مناسب است
فاروق اعظم همه را دارا بود، آواز بلند پر رعب داشت، قدش
آنقدر بلند بود که بر زمین ایستاده میبود گمان میکردند که بر منبر برآمده،
در ینموقع مناسب میدانم که بعضی از خطبهای او را نقل کنم،
در یک موقع عمال را مخاطب کرده این خطبه را خواند.
انی لا اجد هذا المال يُصلحه الاخلال ثلث ـ أن يؤخذ بالحق
سخنهای که جهت
خطبه در کار است


۳۲۰
و يعطيه بالحق و يمنع من الباطل و لست أدع احداً يظلم احداً حتّى اضع خدّه
على الارض واضع قدمي على خده الاخر حتّى يذعن للحق
يا ايها الناس ان الله عظم حقه فوق حق خلقه فقال فيما عظم
من حقه ولا يامركم ان تتخذوا الملئكة ارباباً - الا و اني
لم ابعثكم امراء ولا جبارين و لكن بعثتكم ائمة الهدى
يهتدى بكم ولا تغلقوا الابواب دونهم فياكل قويهم
ضعيفهم
چند جمله یک خطبه دیگر اینست.
فانتم مستخلفون في الارض قاهرون لاهلها - قد نصر الله
دينكم فلا تصبح امة مخالفة لدينكم الا امتنان - امة
مستعبدة للاسلام واهله - يخرون لكم عليهم المئونة
ولكم المنفعة وامة ينتظرون وقائع الله وسطواته في كل يوم
وليلة قد ملء الله قلوبهم رعباً - قد دهمتهم جنود الله
ونزلت بساحتهم - مع رفاهية العيش و استفاضة المال
وتتابع البعوث وسد الثغور الخ


۳۲۱
فاروق اعظم خطبه های خود را همیشه بدین فقره باختم می نمود
اللهم لا تدعنى فى غرة و لا تاخذنى على غرة ولا تجعلنى
مع الغافلين
با قوت تقریر کمال تحریر نیز داشت اقسام تحریر او قوت تحریر
از قبیل فرامین، خطوط، دستورالعمل، توقیعات تا امروز
موجود است، تحریر او در هر مضمون بینظیر است،
و ما بعضی از ان را نقل میکنیم.
بنام ابو موسی اشعری
امّا بَعدُ فانّ للنّاسِ نفرةً عَنْ سُلْطَانِهم فاعوذ بالله اَنْ تدرکنی
و ايّاكَ عَمْيَاءُ مَجْهُولَة وضغائن محْمُولةٌ وَ اهْواء مُتَّبَعةٌ كُنْ مِنْ مَالِ الله
علی حذر و دحض الفُسّاقِ وَ اجْعَلْهُمُ یَدًا بیدا او رَجُلًا رجلًا
و اذا كانت بين القوم نائرة يا لفلان یا لفلان فانما تلک
نجوی الشيطان فاضربهم بالسيف حتی یفیؤا الی امر الله و
يكونَ دَعوَتهُمُ إلى الاسلام.
تحریر دیگر نیز بنام ابو موسی اشعری.
الفاروق حصۀ دوم صفحه ۳۲۵ = ۳۲۱


۳۲۲
اما بعد فان القوة في العمل ان لا تؤخروا عمل اليوم لغدٍ
فانكم اذا فعلتم ذالك تداركت عليكم الاعمال
فلم تدروا ايّها تاخذون فاضعتم ۔
وقتيكه عمرو عاص را حاکم مصر مقرر کرده فرستاد،
وي در فرستادن خراج مصر تاخیري نمود، باز حضرت عمر رض
خط تاکید فرستاد، عمرو عاص لیت ولعل نمود، حضرت عمر رض
بقهر آمده خط زجر و تهدیدي نوشت و عمرو عاص نیز
بنهايت آزادي و دليري جواب داد، این تحریرات را
مقریزي در تاریخ مصر بعینه نقل میکند، از دیدن آن زور قلم
فاروق اعظم را میتوان اندازه نمود، بعضي فقرات آن اینست،
وَقَدْ عَلِمْتُ اَنَّهُ لَمْ يَمْنَعْكَ مِنْ ذلِكَ اِلَّا اَنَّ عُمَّالَكَ عُمَّالُ السَّوْءِ
اتَّخَذُوكَ كَهْفًا وَعِنْدِى بِاِذْنِ اللهِ دَوَاءٌ فِيهِ شِفَاءٌ - اِنِّي عَجِبْتُ
مِنْ كَثْرَةِ كُتُبِي اِلَيْكَ فِي اِبْطَايِكَ بِالْخَراجِ وَكِتَابِكَ اِلَيَّ
بِثَنِيَّاتِ الطُّرُقِ عَمَّا اَسْاَلُكَ فِيهِ - فَلَا تَجْزَعْ اَبَا عَبْدِ اللهِ
اَنْ يُوخَذَ مِنْكَ الْحَقُّ وَتُعطَاهُ فَاِنَّ النَّهْرَ يُخْرِجُ الدُّرَّ -


۳۲۳
و بطور عام بشعر و شاعری کمتر شهرت یافته، وشبهه نیست مذاق شاعری
که شعرکم میگفت مگر مذاق شعر و شاعری را بطورخی عمده داشت
که نمیشود از سوانح عمریش ترک کنیم، اشعار شعرای مشهور
عرب را بکثرت یاد داشت و بر کلام تمام شعرا رأی ها میداد،
ادبا عموماً تسلیم دارند که در ان عهد هیچکس مثل او شعر را خوانده
نمیتوانست، علامه‌ابن رشیق القیروانی در کتاب العمدة
که نسخه قلمی آن نزد من موجود است می‌نویسد،
وَكَانَ مِنْ انْقَدِ أَهْلِ زَمَانِهِ لِلشِّعْرِ یعنی حضرت عمر رض در زمانه خود از همه بیشتر
وَ اَنْفَذِهِمْ فِيْهِ مَعْرِفَةً در شعر نقاد و اداسشناس بود.
جاحظ در کتاب البیان والتبیین می‌نویسد .
كَانَ عُمَرُ بْنُ الخَطَّابِ أَعْلَمَ النَّاسِ یعنی حضرت عمر رض در عهد خود
بِالشِّعرِ سشناساترین مردم در شعر بود.
نجاشی شاعر خاندان مقبل را ہجو نمود، چند نفر از
خاندان مذکور بخدمت حضرت عمر رض آمده شکایت کردند
حضرت عمر رض حسان ابن ثابت را که شاعر مشهور بود حکم مقرر نمود