۳۲۴

تا ہر فیصلہ کند نافذ شود و چون ازینواقعہ احتمال میرفت کہ یعنی خود
حضرت عمر رض شعر فہم نبود، بنابران در جائیکہ ادبا اینواقعہ را می نویسند
این را نیز می نویسند کہ از حکمتہای عملی حضرت عمر رض بود کہ
نمیخواست در بین شعرای بد زبان خود را داخل کند، و گر نہ
دقایق شعری را کہ بہتر از و میدانست .

حضرت عمر رض اگرچہ بر کلام تمام شعرای مشہور عرب
عبور کردہ، ولی از میان ہمہ سہ شاعر را انتخاب نمودہ کہ عبارتست
از امرءالقیس ، زہیر، نابغۃ ، و باز ازین سہ نفر کلام زہیر
بیشتر پسند داشتہ، او را اشعر الشعرا میگفت، نزدیک اہالی عرب
و علمای ادب تا حال این مسئلہ فیصلہ نگشتہ کہ در عرب از ہمہ
شاعرتر کیست؟ اما ہمہ برین اتفاق دارند کہ افضلیت
درین ہر سہ محدود است، نزدیک حضرت عمر رض زہیر بر ہمہ ترجیح دارد
جریر نیز برین قائل است، یکدفعہ بیک غزوه عبداللہ بن عباس رض
ہمراہ حضرت عمر رض بود و حضرت عمر رض باو گفت، شعر اشعر الشعرا را
بخوان، عبداللہ ابن عباس رض گفت آن کیست؟ فرمود زہیر

حضرت عمر رض
زہیر را اشعر الشعرا
میگفت

عبداللہ


۳۲۵
عبدالله ابن عباس رض سبب ترجیحش را پرسید، حضرت عمر رض
الفاظیکه در جواب او گفت این است.

لانه لا يتبع حوشى الكلام	یعنی زہیر تلاش الفاظ نامانوس نمیکند و در کلام او رای حضرت عمر رض
	نسبت بزہیر
و لا يعا ظل من المنطق ولا یقول	پیچیدگی نیست و نمیگوید مگر آنچه را کہ میداند
الا ما يعرف و لا يمتدح الرجل	شخص را بوصفی مدح میکند که در ممدوح
الا بما يكون فيه -	واقعاً موجود باشد .
و برای سند قول خود این اشعار را خواند .
اذا بتد رت قيس بن غيلان غايةً	من المجد من يسبق اليها يسود
ولوكان حمد يخلد الناس لم تمت	ولكن حَمد الناس ليس بمخلد
ناقدین فن شعر، تمام کلام زہیر را خوانده و خصوصیاتی که
در ان نشان میدهند این است ، کہ کلامش صاف
است ، و با آنکہ شاعر زمان جاهلیت بوده آنقدر زبانش
شسته است که شاعر اسلامی معلوم میشود، بر علاوه مبالغه بیجا
نمیکرد، حضرت عمر رض تمام این خصوصیات را با لفاظ مختصر ادا کردند.
ممدوح زہیر هرم ابن سنان رئیس عرب بود، اتفاقاً


۳۲۶

اولاد زهیر و هرم هر دو بعهد فاروق اعظم را در یافته و حاضر
آستان خلافت شدند، حضرت عمر رض بپسر هرم گفت
کلامیکه در مدح پدر تو زهیر گفته چیزی از ان بخوان، وی اشعاری
تعمیل نمود، حضرت عمر رض فرمود، که زهیر در شان خاندان شما
خوب اشعار گفته، او گفت که ما نیز صله خوب میدادیم حضرت عمر رض
فرمود بلی، اما چیزیکه شما داده بودید فنا شد، و داده او تا امروز
باقیست، به بچه زهیر گفت خلعتی که هرم بپدر تو داده بود چه شد؟
گفت کهنه شد، حضرت عمر رض فرمود اما پدر تو خلعتی که برای
هرم عطا کرده زمانه او را کهنه نمی سازد.
بعد از زهیر قائل نابغه بود، و اکثر اشعارش باوداشت
امام شعبی بیان میکند که یکبار مردم را مخاطب کرده گفت
از همه بهتر کدام شاعر است؟ گفتند از شما بهتر که میداند
فرمود این شعر از کیست .
الا سليمان إِذْ قَالَ الاله له قمْ فى البرية فاحذها عن الفند
مردم گفتند از نابغه، باز پرسید این شعر از کیست ؟

عمر رض

بتعریف نابغه


۳۲۷
آتَيْتُكَ عَابِرِياً خَلِقاً ثِيَابِيْ عَلَىٰ خَوْفٍ تُظَنُّ بِيَ الظُّنُونُ
گفتند که از نابغه است ، باز پرسید که این شعر از کیست؟
حَلَفْتُ فَلَمْ أُتْرِكْ لِنَفْسِكَ رِيْبَةً وَلَيْسَ وَرَاءَ اللّٰهِ لِلْمَرْءِ مَذْهَبُ
مردم گفتند از نابغه است ، فرمود این شخص اشعر العرب است.
با اینهمه از استادی و ایجاد مضامین امرء القیس
منکر نبود، یکبار حضرت عبدالله ابن عباس در باب شعرا
از او رأی خواست ، در خصوص امرء القیس این الفاظ فرمود
سَابَقَهُمْ خَسَفَ لَهُمْ عَيْنَ الشِّعْرِ او از همه بیشتر است و از چشمه شعر آب برآورد
وَافْتَقَرَ عَنْ مَعَانٍ غُوْرٍ أَصَحٌ بَصَرٍ و مضامین کور را بینا کرد .
فقره اخیر اشاره باین است که امرء القیس یمنی بود و اهل یمن
در فصاحت و بلاغت بدرجه کم قبول شده اند ، چنانچه علامه
ابن رشیق مطلب این قول حضرت عمرؓ را بیان میکند .
در ذوق سخن حالتی داشت ، که چون شعر خوب را می‌شنید،
از ذوق بار بار تکرارش می‌نمود، یکبار شعر زهیر را می‌شنید این شعر آمد
وَإِنَّ الْحَقَّ مَقْطَعُهُ ثَلاَثٌ يَمِينٌ أَوْ نِفَاسٌ أَوْ جِلاءُ ذوق شعر
رأی فاروق اعظم
نسبت
به امرء القیس


۳۲۸
از حسن تقسیمش بسیار محظوظ شده تا دیر همین شعر را بار بار تکرار
میفرمود، یکبار قصیدۂ لامیۀ عبدہ ابن الطیب را می شنیدند
باین بیت رسیده .
وَالمَرُءُ ساعٍ لِاَمرٍ لَیسَ یُدرِکُهُ وَالعَیشُ شُحٌّ وَ اِشْفَاقٌ وَتَأمِیلُ
از ذوق خیز زده مصرع دوم را بار بار تکرار میفرمود، همین قسم قصیدۂ
ابو قیس ابن الصلت را شنیده بعض اشعار آنرا بسیار
دیر تکرار میکرد .
اگرچه از مهمات خلافت موقع نمی یافت بهیچ اشغال
حفظ اشعار مصروف شود، مگر از ذوق طبیعی که داشت بصد ها و هزار ها
شعر یادش بود، علمای ادب میگویند بحدی حفظ اشعار داسشت
که هر وقت معامله را فیصله می نمود ضرور مناسب آن شعری میخواند.
صرف اشعاری را پسند داشت که مشتمل بمضامین
خود داری، و آزادی، و شرافت نفس، و حمیت، وغیرت
می بود، بنابراین برای امرای افواج، و عمال اضلاع
حکم فرستاد، که مردم را تاکید کنید که اشعار یاد نمایند،


۳۲۹
چنانچه برای ابوموسی اشعری این فرمان فرستاد.
مُرْ مَن قِبَلَكَ تَعَلُّمَ الشِّعْرِ فَاِنَّهُ مردم را بفرماکه اشعار تعلیم بگیرند چرا که
يَدُلُّ عَلَى مَعَالي الْاَخْلَاقِ وَ صَوَابِ شعر دلالت میکند برمعنی بلند اخلاق
الرَّأيِ وَ مَعْرِفَةِ الاَنْسَابِ و صحت رای و معرفت انساب.
احکامی که بتمام اضلاع فرستاده بود الفاظش این است. اشعار را در تعلیم داخل
عَلِّمُوا اَوْلَادَكُمُ الْعَوْمَ وَالْفُرُوسِيَّةَ اولاد خود را تیر اندازی سوار کاری کردن
وَ رَوُّهُمْ مَا سَارَ مِنَ الْمَثَلِ وَ حَسُنَ مِنَ الشِّعْرِ بیاموزید و ضرب المثلها و اشعار خوب بیاد دهید
درینموقع این را نیز بخاطر باید داشت، که حضرت عمر رض اصلاح شاعری
بسیار عیوب شعر را کم نمود، تا آنوقت در تمام عرب این طریقه جاری
بود، که شعرا علانیه نامهای زنهای شریف را در اشعار خود می آورند،
و عشق خود را نسبت بآنها اظهار میکردند، حضرت عمر این رسم را
بالکل ناپدید کرد، و سزای سخت بران مقرر فرمود، و برای هجو جرم
مقرر نمود، و حطیئه که بهجو گوی مشهور بود بهمین جرم بندی گردید.
لطیفه. بنو العجلان که یک قبیله بسیار معزز بودند، شاعری لطیفه
ایشان را هجو نمود، و آنها بحضور حضرت عمر رض عرض کردند، حضرت عمر رض


٣٣٠
فرمود اشعار هجویه کدام است آنها این شعر را خواندند.
إذا اللهُ عادى أهلَ لومٍ وَرِقَّةٍ فَعادَى بَنى العَجْلانِ رَهْطَ ابنِ مُقْبِلِ
خدا بتعالی اگر مردم کمینه را دشمن دارد پس قبیلهٔ بنی عجلان را نیز دشمن میدارد
حضرت عمر رض فرمود که این هجو نیست، بلکه دعای بد است، و ممکن است
که خدا این را قبول نکند، آنها شعر دیگر را خواندند.
قُبَيِّلَةٌ لا يَغْدِرُونَ بِذِمَّةٍ وَلا يَظْلِمُونَ النَّاسَ حَبَّةَ خَرْدَلِ
این قبیله با کسی بد عهدی نمیکنند و نه بر کسی برابر دانهٔ خردل ظلم میکنند
حضرت عمر رض فرمود ای کاش خاندان من اینچنین می بود، حالانکه
شاعر باین لحاظ گفته که در عرب این سخنان را علامهٔ کمزوری میدانستند
وَلا يَرِدُونَ الماءَ إِلا عَشِيَّةً إِذَا صَدَرَ الوُرَّادُ عَنْ كُلِّ مَنْهَلِ
این مردم بر چشمه‌ها یا چاها بوقت شب میروند وقتیکه دیگر مردم از آب گرفتن برمیگردند
این سخن را شاعر برای ثبوت بیکسی و کمزوری قبیلهٔ اینها گفته چرا که
در عرب مردم کمزور و بیکس چنین میباشند، حضرت عمر رض این شعر را
شنیده گفت خیلی خوب است که بوقت فراغت بروند، ایشان آخر
این شعر را خواندند.


۳۳۱
وَ مَا سُمّي العَجلانُ اِلَّا لِقَولِهِم خُذِ القَعبَ اِحلَب اَيّهَا العَبدُ اَعجَل
نام شان ازینجهته عجلان است که مردم بایشان میگویند که بیا ای غلام! پیاله بگیر و زود شیر دوشیده بیار
حضرت عمر رض فرمود ”سَيّدُ القَوم خَادِمُهُم“
علم الانساب، یعنی یاد داشتن نام و نسب قبایل خانه زاد علم الانساب
حضرت عمر رض بود، یعنی از چند پشت در خاندانش جاری بود،
پدر آنحضرت خطّاب نسّاب مشهور بود، و حضرت عمر رض اکثر معلومات
این فن را به پدر خود حواله میداد، و پدر خطّاب نفیل نیز درین فن
شهرت داشت، چنانچه اینواقعات را سابقا در حالات ابتدائی
حضرت عمر رض نوشته ام،
نوشت و خوان را چنانچه در آغاز کتاب نوشته ام پیش
از اسلام یاد گرفته بود، از قراین معلوم میشود وقتی که بمدینه منوره رفت واقفیت بر زبان
زبان عبرانی را نیز یاد گرفت، از روایات ثابت شده که تا آنوقت عبرانی
توریت بعربی ترجمه نشده بود، در زمانه آنحضرت وقتیکه کدام کار به توریت
می افتاد، توجه به نسخه عبرانی میکردند، و چون مسلمانان عبرانی خوانده
نمیتوانستند یهودی خوانده میخواند و بعربی ترجمه میشد، بروایت


۳۳۲
ابا هریره در صحیح بخاری آمده است : .
كانَ اَهْلُ الْكِتابِ يَقْرَؤُنَ التَّورَاتَ بِالْعِبرَانِيَّةِ یعنی اهل کتاب تورات را بزبان عبرانی می‌خواندند
وَ يُفَسِّرُونَهَا بِالْعَربِيَّةِ لِاَهْلِ الإِسْلامِ و تفسیر آنرا بزبان عربی برای اهل اسلام می‌کردند
در مسند دارمی روایت است ، که یکدفعه حضرت عمر رض
یک نسخهٔ تورئت را با خود گرفته بحضور سیدالمرسلین برد ، و آغاز
بقرائت نموده خوانده میرفت و چهرهٔ مبارک آنحضرت صلعم متغیر می‌شد
و ازین قیاس میشود که حضرت عمر رض عبرانی را یاد داشت که
تورئت را خود میخواند .
این امر نیز از روایات ثابت شده که حضرت عمر رض
در درس تورئت با یهودیان اکثر شریک میشدند قول خود اوست
که در روز سبق یهودیان در جائیکه بودند می رفتم ، و یهودیان میگفتند
ما شما را از تمام هم مذهبان بیشتر دوست میداریم چرا که شما
نزد ما رفت و آمد دارید .
نکته سنجی و نقادی حضرت عمر رض درینجا نیز کار دارد ، یعنی هر قدر
که از کتابهای یهود واقف شد ، همانقدر از قصه ها و افسانه‌های

صدرالدین ۲۹ ، ۳۳۶ اتحادی اھـ ؟


۳۳۳
بیهوده شان نفرت میکرد، بسیار روایات موجود است، که در
شام عراق و غیره تصنیفات یهود بدست مسلمانان آمد، و حضرت عمر
مردم را نهایت بشدت از خواندن آنها منع کرد اگر چه ذهن
و طباعی او از اجتهاداتش در مسایل فقهی اندازه میشود، و بیانش
در کمالات علمی او گذشت مگر در سخن معمولی نیز از ذهن و طباعی خالی نبود
و ما چند مثالی بقسم نمونه مینویسیم :
وقتیکه آنجناب عمار ابن یاسر را حاکم کوفه مقرر کرد، یکسال هم
نگذشت که مردم کوفه بدر بار خلافت شکایت پیش کردند که
وی دارای رعب و سیاست نیست، حضرت عمر او را
واپس خواسته گفت من خود این سخن را میدانستم، مگر خیال کردم
که شاید خدا یتعالی ترا مصداق این آیه بسازد .
وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا یعنی ما میخواهیم که بمردم ضعیف احسان کنیم
فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ و ایشان را امام (و وارث زمین) بگردانیم.
یک دفعه یک شخص دعا میکرد که خدایا مرا از فتنه نجات بده
فرمود چه ؟ مگر میخواهی که خدا ترا آل و اولاد ندهد (چرا که خدا آل و عیال را

صدرالدین ۳۹ م ۳۴۹ الفاروق حصه ۲


۳۳۴

در قرآن مجید فتنه گفته است انّما اموالکم واولادکم فتنة
یک روز یک شخص از آنحضرت پرسید که در سفر دریا نماز قصر
میشود یا نه؟ و مدعایش آن بود که سفر دریا سفر شرعی هست یا نه،
حضرت عمراً فرمود چرا نمیشود، خدایتعالی میفرماید .
هُوَ الّذی یسَیّرُکُم فِی البَرّ خداهمان خداست که شما را بخشکی تری قدرت
وَ البَحرِ سیر داده، بواسطه و بیواسطه:
اکثر مقولهای حکیمانه او در کتب ادبیات موجود است، بخصوص
در اخیر مجمع الامثال میدانی بکثرت نقل شده و ما بعضی مقولها را
بقسم نمونه درینجا نقل درج میکنیم .
مَن کَتَمَ سِرّه کَانَ الخِیار هر شخصی که راز خود را در دل نگهدارد اختیار خود را
فِی یَدِهِ در دست دارد .
اتّقُوا مَن تُبغِضُهُ قُلُوبُکُم از چیزیکه شما نفرت دارید ازان بترسید
اَعقَل النَّاس اَعذَرُهُم لِلنّاسِ بیشتر عاقل آنست که افعال مردم را بخوبی تاویل کند
اخّر عَمَل یَومِکَ اِلی غَدِکَ کار امروز بفردا مگذار
ابِتِ الدّراهِم الّا اَن یَخرُجَ اعنَاقَها روپیه نمیگزارد تا سر خود را بالا نکند


۳۴۵

مَا أَدبَرَشَىء فَأَقبَلَ چیزیکه پشت گشتاند باز در پس نمیگرداند
مَن لَم يَعرِفِ الشَّرَّ یَقَع فِيهِ کسی که بـ بدی و شر بالکل واقف نباشد در شری افتد
مَا سَأَلَنِي رَجُل إِلَّا تَبَیَّنَ لِی وقتیکه شخصی از من سؤال کند اندازه عقلش بمن
فِی عَقْلِهِ معلوم می شود .

( واعظ را مخاطب کرده میفرماید )
لَا یُلهِيَنَّكَ النَّاسُ عَنْ نَفْسِكَ باید بفکر مردم از خود غافل نگردی
اَقلِل مِنَ الدُّنيَا تَعِش حُرًّا از دنیا کم بگیر و آزادانه بسر کن
تَركُ الخَطِيَّةِ اسْهَلُ مِنْ مُعَالَجَةِ التَّوْبَةِ ترک گناه آسانتر است از معالجه توبه
لِی عَلَى كُلِ خَائِن أَمِينَانِ بر هر بد دیانت دو داروغه من مقرر است
المَاءُ وَالطِّينُ که عبارتست از آب و گل .
لَوْ أَنَّ الصَّبْرَ وَالشَّكْرَ بَعِيرَانِ اگر صبر و شکر دو اشتری بود بر هر کدامش سوار
مَا بَالَيْتُ عَلَی اَیِّهِمَا رَكِبتُ میشدم باک نداشتم
رَحِمَ اللهِ اِمرَءًا أَهْدَي خدایتعالی بر آن شخص رحم کند که عیب مرا
إِلَيَّ عُيُوبِی . بمن تحفه آرد یعنی عیب مرا بمن ظاهر کند .
رأیش بسیار صایب بود، عبدالله ابن عمر میفرماید ” وقتیکه صائب الرای


۳۳۶

در کدام معامله میفرمود خیال سریع مهاجرین کبار چنین است، همیشه بهمین
پیش می آمد که گمانش بود، دلیل بر اصابت رای او ازین بیشتر
چه خواهد بود که بسیار رای ہائی که بر احکام مذهبی اقامه نموده
تا امروز ثابت ماند، در اعلان نماز وقتیکه میخواستند
طریقہ معینی تجویز کنند، مردم رأی بسیار دادند بعضی
ناقوس گفت و بعضی کرنا حضرت عمر عرض کرد که چرا یک آدم
مقرر نشود که برای نماز منادی کند، آنحضرت صلعم هما نوقت
بلال را حکم داد که اذان بده و این نخستین روزی است که طریقہ
اذان جاری و حقیقتاً برای یک فرض مذهبی هیچ طریقی پیش ازین
موزون و موثر نخواهد بود، در بندیهای بدر وقتیکه اختلاف پیدا شد
رائی که حضرت عمر داد موافقش آیت نازل شد، ازواج مطہرات
آنرور صلعم پیشتر ستر نمیکردند، حضرت عمر بار ها این خیال داشت
و بحضور آنحضرت عرض کرد، کر آن سرور صلعم منتظر دحی بود تا
آیت حجاب نازل شد، وقتیکه عبدالله ابن ابی که سرگروه منافقان
بود مرد، آنحضرت صلعم بنا بر خلق نبوی میخواستند که نماز جنازہ اش را

اذان بقرار
رای
فاروق اعظم
مقرر شد

اسیران

ستر
ازواج
مطہرات

نماز جنازہ
بر منافقان

عبد الله


۳۳۷
بخوانند، حضرت عمر رض گستاخانه عرض کرد که آنحضرت بر جنازهٔ
منافق نماز میخواند ! و در بخصوص آیت نازل شد و لا تصلّ علیٰ احدٍ منهم
تمام اینواقعات در صحیح بخاری و صحیح مسلم وغیره مذکور است .
نتیجهٔ رای صائب حضرت عمر رض این بود که قرآن مجید مدّون
و مرتب شد، ورنه حضرت ابوبکر رض و زیدابن ثابت (کاتب وحی)
هر دو بزرگوار اوّل مخالف این تجویز بودند، در مسائل مهمّه مذهبی و ملکی
که دیگر صحابه را با او اختلاف پیش شده باستثنای بعض مواقع
عموماً رأی او صائب بر آمده، مثلاً در مسئله ممالک مفتوحه اکثر صحابه
متفق الرّای بودند که اراضی بر فوج تقسیم شود یک رای حضرت عمر رض
ازین مخالف بود اگر مردم دیگر رای او را قبول نمیکردند، پس مملکت اسلامی
امروز از کاشتکاری بدتر میشد، حضرت ابوبکر رض و حضرت علی رض هر دو
از آمدنی فتوحات هر شخص را برابر حصّه میدادند حضرت عمر رض بلحاظ فرق
مراتب حقوق و کار گذاری درجه های مختلف مقرّ رنمود، حضرت ابوبکر رض
و حضرت علی رض هر دو خرید و فروخت ام ولد را جائز دانسته خضرت عمررض
مخالفت یعنی منع کرد، در تمام اینواقعات رأی حضرت عمر رض ترجیح دارد


۳۳۸
و محتاج بدلیل نیست .
رای فاروق اعظم در باب قابلیت خلافت
وقتیکه در خصوص خلافت بحث پیدا میشد که یعنی بعد از حضرت عمر رض
این بار گران را که برداشته میتواند ؟ نام شش نفر در صحابه گرفته میشد،
حضرت عمر رض در خصوص هر کدام رای خاصی داد و همه راست و صحیح برآمد
کفایت عینی عمر رضی
هر کار را بفکر و غور بعمل می آورد و اعتماد بر ظاهر اقوال نمیکرد،
مقوله اوست : لا یعجبنکم من الرجل طنطنته یعنی بر آوازه شهرت کسی بازی نخورید،
در اکثر اوقات میفرمود لا تنظرو ا الی صلوة یعنی بر نماز و روزه کسی نه ببینید بلکه برعقل
امری و لاصیامه و لکن انظروا الی عقله وصدقه و صدق او به بینید .
یکدفعه شخصی بحضورش کسی را تعریف نمود، فرمود که گاهی با او معامله
کرده یا نه ؟ گفت نه ، باز پرسید گاهی در سفر یکجا بوده اید ؟ گفت که نخیر،
فرمود پس سخنی میزنی که نمیدانی، در باب احادیث غلطی بزرگی که از مردم
پیش شده این بوده که اکثر محدثین هرشخص را که بظاهر پارسا و زاهد میدیدند
ثقه دانسته از و روایت میکردند، عبدالکریم ابن ابی المخارق که یکشخص
ضعیف الروایه بوده است، امام مالک ازو روایت کرده، مردم
تعجب از و پرسیدند که شما از چنین شخص روایت کرده اید


۳۳۹
فرمود،
غَرَّنِی بكثرة جلوسه فی المسجد یعنی این سخن مرا فریفته که او در مسجد بسیار می نشست
در روز از جهتۀ گرفتاری مهمات خلافت فرصت نمییافت ازین جهتۀ زندگی مذهبی
شب ها برای عبادت خود مقرر کرد، عادتش بود که شب نفل میخواند
وقتیکه صبح میشد اهل خانه را بیدار کرده و این آیت را میخواند
وَ اْمُرْ اَهْلَكَ بِالصَّلوةِ، در نماز صبح سورهای دراز میخواند لیکن همیشه
۱۲۰ آیت میخواند، عبدالله ابن عامر بیان میکند یکبار من عقب او
نماز صبح را خواندم، سورۀ یوسف و سورۀ حج را خواند، و خواندن
سورۀ یونس و هود و کهف نیز از او مرویست، نماز جماعت را
پسند میکرد، و میفرمود من نماز جماعت را بر عبادت تمام شب ترجیح میدهم نماز
اگر کدام کار ضروری پیش می آمد، دهیم تا خیر وقت نمیبود اول آنکار را
انجام میداد، یکدفعه اقامت شد، وصفها راست گردید یک شخص
از صف بر آمده بطرف او پیش رفت و آنحضرت بطرف او متوجه شده
تا بسیار دیر با هم سخن میزدند، و میفرمود وقتیکه از خوردن فارغ شوی
نماز بخوان، بعضی اوقات آنقدر مصروف اهتمام جهاد وغیره می بود


۳۴۰

که در نماز هم از ان خیال فارغ نبود، قول اوست که نماز خوانده وجوب
جهاد را تیار میکنم، و یک روایت دیگر است که یمن در نماز حساب
جزیه بحرین را نمودم، یکدفعه نماز میخواند که این آیت آمد فَلْیَعْبُدُوا
رَبَّ هَذَا الْبَیْتِ پس انگشت برداشته طرف کعبه اشاره کرد،
شاه ولی الله این روایت را نقل کرده می نویسد که در نماز اینقدر
اشاره کردن جائز است، بعضی اوقات خطبه جمعه را میخواند و کسی را
مخاطب میکرد، در موطای امام مالک است یکدفعه بر حضرت عثمان رض
دیر شد روز جمعه ناوقت بمسجد رسید، حضرت عمر رض خطبه را شروع
کرده بود، درعین خطبه بطرف او دیده گفت این چه وقتست؟ وی گفت
از بازار می آمدم که اذان را شنیدم و فوراً وضو کرده حاضر شدم
حضرت عمر رض فرمودکی به وضو اکتفا میشود؟ حضرت پیغمبر صلعم غسل را در روز جمعه
حکم فرموده، ابو بکر ابن ابی شیبه روایت کرده است که دو سال پیش
رض از وفات خود متصل آغاز بروزه گرفتن نمود، ولی این روایت نیز
ازوست که شخصی را شنید که صایم الدهر است برای زدن او دره
برداشت،

الطّارق حصه دوم
۲۳ محرم الحرام سنۀ ۳۳-۱


اسم ٣٤
هر سال حج میکرد و خودها امیرالحاج میبود،
از مواخذه قیامت بسیار میترسید و در هر وقت همین خیال داشت
در صحیح بخاریست که یکدفعه ابوموسیٰ اشعری را مخاطب کرده گفت
چگونه ابوموسیٰ تو بدین راضی میشوی که ما بر دم اسلام آورده و هجرت
کرده و در خدمت رسول صلعم بهر جا موجود بودیم، صله تمام این سخنان
مارا این داده شود که برابر به سر خود یله شویم یعنی نه ما را ثواب باشد
و نه عذاب ابوموسیٰ گفت من هرگز برین راضی نمیباشم
من بسیار نیکی ها کرده ام و امیدم بسیار است، حضرت عمر رض گفت
قسم بان ذاتی که جان عمر رض بید اوست که محض همین قدر میخواهم
که مرا بی مواخذه بگذارند در وقت مردن این شعر میخواند.
ظَلُوْمٌ لِنَفْسِیْ غَیْرُ اَنِّی مُسْلِمُ اُصَلِّی الصَّلوٰةَ كُلَّهَا وَ اَصُوْمُ
ظلم کردم بر جان خود مگر اینک مسلمانم همه نمازها را میخوانم و روزه میگیرم
حضرت عمر رض اگر چه تصویر مجسم مذهب بود، مگر زاهد خشک بود متعصبی
و بیشل مردم مقدس امروز سخت گیر نبود، علمای ما استعمال ظروف
عیسویها را از تقدس دور و خلاف میشمارند، اما در خصوص حضرت عمر رض


۳۴۲
امام بخاری و امام شافعی روایت کرده اند، توضاً من ماء
جیئ به من عند نصرانیهٔ روایت بغوی خوبر صاف است
توضّأ عمر من ماءٍ فی جرّة نصرانیة یعنی حضرت عمر رض از یک کوزهٔ زن نصرانی
وضو کرد، و بغوی این قول را از حضرت عمر رض نقل کرده پنیر یکه عیسویها
می سازند بخورید، امروزه روز طعام نصرانی را مکروه و ممنوع نشان
میدهند، اما حضرت عمر رض در معاهدات این ماده را داخل کرده بود
که اگر کدام مسلمان از حدود نصرانی بگذر دسه روز او را مهمان نگاه کند،
امروز با اقوام غیر تعلیم عداوت و ضدیت میدهند، ولی حال
حضرت عمر رض این بود که در وقت مرگ نیز رعایای عیسوی یهودی را
فراموش نکرده و نسبت بآنها وصیت رحم و همدردی نمودند،
در صحیح بخاری و کتاب خراج و غیره مذکور است ، شاه ولی الله
این امر را در محاسن و فضائل او شمار کرده که فاروق اعظم تاکید نمود
که همان اهل ذمه (یعنی همان عیسائی و یهودی که در ملک مسلمانان میباشند)
همراه شان احسان ونیکی کنید، و عباره شاه ولی الله این است
” وازان جمله آنکه با حسان اهل ذمه تاکید فرمود“ .


۳۴۳
محب طبری و غیره روایت کرده اند که حضرت عمرض افسرهای خودرا
از استخدام نصارا ممانعت بسیار میکرد، افسوس که شاه ولی الله
نیز این روایتها را قبول کرده و آورده، اما هر شخص که کتاب ریاض النضرة
محب طبری را به بیند باول نظر میداند که روایتهای او چه پایه دارد
این بزرگان ازین هم خبر ندارند که دفتر خراج عراق و مصر و شام
هر قدر که بود بزبان سریانی و قبطی و غیره بود ازینجهته تمام عمال دفتر خراج
مجوسی یا عیسائی بودند ملازمت و خدمت بر طرف حضرت عمررض
برای درستی و ترتیب فن فرایض یک عیسائی رومی را بمدینه منوره
طلب نمود، چنانچه علامه بلاذری این واقعه را در کتاب الاشراف
بتصریح می نویسد و عبارتش این است
ابعث الینارُ ومِیًّا يُقَيِّمُ لَنَا حِسَابَ فَرائضِنَا بوش یک رومی را بفرستید که حساب فرایض ما را درک کند
امروزه روز هیچ شخص غیر مذهب در مکه معظمه رفته نمیتواند و نمیکند گذارند
بلکه این را یک مسئله شرعی گمان کرده اند لیکن در عهد فاروق اعظم
مردم غیر مذهب بی تکلف بمکه معظمه رفت و آمد میتوانستند و بهر جائیکه
میخواستند اقامت میتوانستند. چنانچه قاضی ابو یوسف در کتاب الخراج


۳۴۴

وقایع متعددی نقل میکند امروزه رو که تمام اروپا برا ہالی اسلام الزام
تنگدلی و و هم پرستی را می آرند، فہماندن شان لازم است که
امروز تصویر اصلی اسلام نمانده تصویر اسلام را از آئینه حالات
خلفای راشدین دیده میتوانیم،
صحبتها اکثر در مجلس حضرت عمرؓ بحث مسائل علمی میشد، چنانچه یکروز
علمی
اصحاب بدر (که در جنگ بدر بخدمت رسول الله صلعم شریک بودند)
در مجلس جمع بودند، حضرت عمرؓ مجمع اصحاب را مخاطب کرده گفت
كلمة إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ مراد چیست ؟ بعضی گفتند که خدایتعالی
حکم فرموده چون فتح مکه معظمه حاصل شد شکر خدا را بجا بیارید بعضی
بالکل خاموش ماندند، حضرت عمرؓ طرف عبدالله ابن عباس دید
وی گفت درین آیه اشارت بوفات نبوی است، یعنی ای محمد!
وقتیکه فتح و نصرت آمده ختم شد علامه رفتن تست از دنیا ازینجهت حمدخدا را
بجا بیار و آمرزش خواه گناهان شو که خدا بسیار قبول کننده تو به است
حضرت عمرؓ گفت چیزی که تو گفتی خیال من نیز همین بود،
یک روز دیگر نیز مجمع صحابه و عبدالله ابن عباس حاضر بود،


۳۴۵
حضرت عمر رضی معنی این آیت را پرسید اَیَوَدُّ اَحَدُکُم اَن
تکُونَ لَهُ جَنَّة ، اصحاب گفتند خدا بهتر میداند، حضرت عمر رض
ازین جواب بیحاصل قهر شده گفت اگر نمیدانید آشکارا بگوئید
نمیدانیم، عبدالله ابن عباس رض صحیح ترجمه آیت را میدانست
اما از جهت کم عمری سکوت نمود، حضرت عمر رض طرف او دیده گفت
ای صاحبزاده شما خود را حقیر ندانید چیزیکه بخیال تان میرسد
بیان کنید، عبدالله ابن عباس رض گفت که خدای تعالی تمثیل یک
آدم کار کننده را تیر میکند، و چون جواب نا تمام بود، حضرت عمر رض
بران قناعت نکرد، و عبدالله ابن عباس رض زیاده برین نشان داده
نتوانست. حضرت عمر رض فرمود که این تمثیل آن شخص است
که خدایتعالی باو دولت و نعمت داده باشد که بندگی خدا را بجا بیارد،
اما او از نافرمانی اعمال خوب خود را نیز برباد کند، .
یکبار یکی از مهاجرین صحابه شراب خورد و بجرم آن
ماخوذ شده بحضور فاروق اعظم حاضر آمد، وی میخواست که
سزایش بدهد، او گفت بموجب آیت قرآن ثابت است


۳۳۶

که ما مردم باین گناه مستوجب سزا نمیشویم، بعد بدین آیه که
لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ یعنی کسانیکه ایمان قبول کردند و عمل صالح بجا آورده
جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا ۔ اگر چیزی بخورند و بیاشامند گناه برایشان نیست

استدلال نموده گفت که من در بدر و حدیبیه و خندق
و غزوات دیگر همراه آنحضرت صلعم حاضر بودم ، از جمله من دران
کسان داخلم که عمل صالح کرده اند، حضرت عمرؓ بطرف صحابه دیده
عبدالله ابن عباسؓ گفت که این معانی تعلق بزمان پیش دارد
یعنی کسانیکه پیش از نازل شدن حرمت شراب خورده باشند
و عمل صالح نموده برانها هیچ الزام نیست، بعد ازان این آیت را
خواند که دران ممانعت شراب صریحاً ذکر شده
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنصَابُ وَالْأَزْلَامُ
رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ ۔

ارباب صحبت اشخاصی که با ایشان صحبت میداشت عموماً اهل فضل و علم
بودند امتیاز پیر و جوان در همصحبتیانش نبود، در صحیح بخاری آورده
وَكَانَ الْقُرَّاء أَصْحَابُ مَجَالِسِ عُمَرَ یعنی اهل مجلس حضرت عمرؓ و اهل مشوره الگر بودند


۳۴۷
وَمُشَاوَرَتِهِ كُهُولاً كَانُوا اَوْ شُبَّانًا اگر جوان علما بود بدین تمیز پیر جوان بود سخن به علم فضل بود
آنچه از حصهٔ بزرگ فقه را منقح کرده و مشهور بفقهٔ عمرتی شده
از برکت همین مجالس علمی بوجود آمد و ارکان بزرگ این مجلس
ابی ابن کعب، وزید ابن ثابت، و عبد الله ابن مسعود، و عبد الله
ابن عباس، و عبد الرحمن ابن عوف، وحر ابن قیس بودند،
حضرت عمرؓ این حضرات را از جهته فضیلت علمی نهایت بچشم عزت
میدید، عادتش بود وقتیکه در مجلس می نشست مردم را بلحاظ مراتب
اجازت بار میداد، اول قدمای صحابه می آمدند، بعد اشخاصی که
در رتبه با ایشان قریب بودند و علیٰ هذالقیاس، ولی گاهی
این ترتیب می شکست مگر خاص از سبب اشخاصی که در فضیلت علم
ممتاز می بودند چنانچه عبد الله ابن عباس را با قدمای صحابه
شامل نمود اما حکم کرد که در سوال و جواب بآن بزرگواران همسری نکنند،
یعنی اگر چیزی گفتنی داشته باشد از همه بعد بگوید، اکثرینچنین
میشد که اشخاص کم عمر از رای دادن در خصوص مسائل خموش می ماندند،
حضرت عمرؓ آنها را دلداری داده میفرمود که علم بزیادتی و کمی عمر
عمده ماند


۳۴۸
تعلق ندارد در انوقت عبدالله ابن عباس بالکل نوجوان بوده
و از اشتراک او بعضی از اکابر صحابه شکایت کردند، حضرت عمررض
برای اظهار خصوصیت او یک مسئله علمی را پیش نمود و جوابش را بجز
عبدالله ابن عباسش دیگر کس صحیح داده نتوانست، و قدر عبدالله
ابن مسعود را نیز بسیار میدانست، وقتیکه در سال ۲۱ ه او را بکوفه
افسر خزانه و مفتی مقرر کرده فرستاد برای اهالی کوفه نوشت که من او را
معلم و وزیر مقرر کرده میفرستم، ومن شما را برخود ترجیح دادم که او را
از خود جدا کرده برای شما فرستادم، بارها چنین شده که هر گاه
کدام مسئله را عبدالله ابن مسعود حل می نمود در شان او میفرمود .
کنِیفٌ مُلِئَ عِلْمًا یعنی یک ظرفیست که پر از علمست
اگر چه بلحاظ علم و فضل بدون از حضرت علی کسی همسرش نبود،
مگر با اهل کمال آنچنان پیش می آمد که خرد با کلان پیش بیاید،
علامه ذهبی در تذکرة الحفاظ می نویسد که حضرت عمر ابی ابن کعب را
بسیار تعظیم میکرد، و ازو میترسید، وقتیکه ابی انتقال کرد فرمود
امروز سردار مسلمانان برخاسته رفت، واکثر در غیاب خود
طیفه ششم
مشاورین « دوم » مهم ۳


۳۳۹

زید ابن ثابت را جانشین خود میفرمودند، وقتیکه پس می آمد
چیزی بقسم جای گیر عطا میکرد، و همچنین ابو عبیده، و سلمان فارسی،
و عمیر ابن سعد، و ابو موسی اشعری، و سالم، و ابو دردا، و عمران
ابن الحصین، و غیره را عزت بسیار میداد، بسیاری از صحابه را
محض بسبب امتیاز شان در فضل و کمال تنخواه میداد، ابو ذر غفاری
اگرچه از اهل بدر نبود تنخواهش را برابر اصحاب بدر مقرر کرد چرا که
در فضل و کمال از دیگران کم نبود؛
قدر دانی حضرت عمر بر هیچ گروه محدود نبود، بلکه در هر شخصی قدردانی
جوهر کمالی می یافت همراه او مراعات خاص میکرد؛ برای عمیر ابن عبید البجلی اهل کمال
۲۰۰ صد دینار سالیانه ازینجهت مقرر کرد که دی در معرکه های پر خطر
ثابت قدم می بود، خارجه ابن حذافه را بسبب بهادری و عثمان
ابن ابو العاص را بسبب فیاضی تنخواه میداد .
لطیفه، یکبار برای مغیره ابن شعبه حکم فرستاد که در کوفه هر قدر
اشعار که شعرا در عهد اسلام گفته باشند نوشته ارسال دارد
مغیره نخستین اغلب عجلی را خواسته و حکم انشاد نمود وی این شعر را خواند؛

نشان صدق و مهر، ۳۳۹
خلیفه شمشیر کشد


۳۵۰
لَقَدْ طَلَبْتَ هَنِيئًا مَوجِدًا أَرَجَزًا تُرِيدُ أَمْ قَصِيدَا
چیز آسانی خواسته بگو قصیده میخواهی یا رجز
بعد لبید را خواسته حکم فاروق اعظم را بیان کرد
و او سوره بقر را نوشته آورد که خدا در عوض شعر این را بمن
عنایت کرده، مغیره این کیفیت را بحضور حضرت عمر رض نوشت،
جواب آمد که از روزینه اغلب ۵۰۰ کم نمود در تنخواه لبید
اضافه کنید، اغلب بآستان خلافت عرض نمود که بجا آوری
حکم نیز صله دارد !! حضرت عمر رض با اضافه گی تنخواه لبید
تنخواه او را نیز بر حال ساخت.
دران عهد هر قدر اهل کمال بوده، مثلاً شعرا، خطباء،
نساب، پهلوان، دہقہا در همه بدربار او حاضر شده واز
قدر دانیش مشکور میشدند، بزرگترین شعرا در انعهد متمم ابن نویره
بود که برادر او را در عهد صدیق اکبر خالد سپاه را بقتل رساند، و ازینواقعه
او را آنقدر صدمه رسیده بود که همیشه گریه میکرد و مرثیه میخواند
و بہر طرف که میرفت زن و مرد بدور او جمع میشد و او مرثیه میخواند


۳۵۱
و آنها گوش میکردند و در عین مرثیه خوانی گریه میکرد و همه را میگریاند،
وقتی بخدمت حضرت عمر رض حاضر آمد وی حکم نمود که مرثیه بخواند متمم
چند شعر خواند که اخیر این بود.
وَكُنَّا كَنَدْ مَانَى جَدِيْمَةَ حِقْبَةً مِنَ الدَّهْرِ حَتَّى قِيْلَ لَنْ يَتَصَدَّعَا
ما هر دو یکوقتی ندیم جذیمه بودیم (نام یک پادشاه است) تا حدیکه مردم میگفتند گاهی از هم جدا نخواهند شد
فَلَمَّا تَفَرَّقْنَا كَأَنِّي وَمَالِكاً لِطُوْلِ اجْتِمَاعٍ لَمْ نَبِتْ لَيْلَةً مَعاً
بعد وقتیکه هر دو از هم جدا شدیم گویا یک شب با هم بسر نبرده بودیم
حضرت عمر رض متمم را مخاطب کرده گفت اگر من اینچنین مرثیه
گفته میتوانستم برای برادر خود زید میگفتم، متهم گفت! امیرالمؤمنین!
اگر برادر من مثل برادر شما شهید میشد، من هرگز ماتم او را نمیکردم،،
حضرت عمر رض مدام میفرمود طوریکه مرا متمم تعزیه نمود هیچکس ننمود :
دران عهد خنسا نام یک شاعرهٔ بزرگ دیگر هم بود
که دیوانش تا امروز موجوده بجز مرثیه چیزی ندارد، علمای
ادب اتفاق دارند که در فن مرثیه تا امروز بمثل (خنسا)
پیدا نشده، حضرت عمر رض او را دید که در مکهٔ معظمه گریه میکرد و نعره میزد،


۳۵۲
نزد او رفته او را تعزیت و تسلی داد و چون چهار پسر او در جنگ
قادسیه شهید گشته بودند، تنخواه هر چهار را بنام او جاری کرد.
طلیحة ابن خالد و عمرو معدیکرب که در پهلوانی و بهادری
در تمام عرب ممتاز و هر یک را بہزار سوار برابر میدانستند،
هر دو را بدر بار خود بار داد و چون هر دو را بمعرکه قادسیه فرستاد
برای سعد وقاص نوشت که دو هزار سوار بمدد تو فرستاده‌ام
معدیکرب با پهلوانی خطیب و شاعر هم بود، حضرت عمر رض اکثر
در مباحث فنون حرب با او گفتگو میکرد، چنانچه در یک جلسه
قبائل عرب سوالات راجع باسلحهٔ جنگ ازو نمود، و معدیکرب
هر یک را بفقرات بلیغ و مختصر جواب داد و این فقرات را اهل أدب
عموماً و مسعودی در مروج الذهب بتفصیل می نویسد، چنانچه
از نیزه پرسید، او گفت .
أَخُوكَ رُبَّمَا خَانَكَ یعنی "نیزه برادر است اما گاه گاه دغا میکند"
بعد از تیر پرسید گفت .
بُرُدِ المَنَا يَا تُخْطِئُ وَ تُصِيبُ یعنی "قاصد مرگ است گاهی بمنزل میرسد و گاهی غلط میکند"


۳۵۳
در خصوص سپر گفت عليه تدور الدوائر همچنین در خصوص
هر یک سلاح با فقر های عجیب و بلیغی جواب داده که درینجا
محل تفصیل نیست
این رفتار فاروق اعظم تمام اشخاص قابل عرب را
بدر بار خلافت جمع نمود، و وی از قابلیت شان خیلی کار گرفت.
حضرت عمر پاس خاطر تعلقداران حضرت رسول را بسیار میکرد، بس لحاظ
متعلقین
وقتیکه تنخواه اصحاب را مقرر میکرد عبدالرحمن ابن عوف و غیره جناب رسول الله
رای دادند که حضرت عمر از همه سر باشد، اما حضرت عمر انکار نموده
گفت باید در ترتیب مدارج از همه بیشتر تعلقداران آنحضرت صلعم
بقرار درجه قرب و بعد لحاظ شود، چنانچه قبیله بنی هاشم را در عنوان
ثبت و دران نیز از حضرت عباس و حضرت علی آغاز نمود، بعد از
بنی هاشم بنی امیه قریب بود و بعد بنی نوفل و بعد عبد الغزی تا حدیه
خود بنی عدی را در جه پنجم نوشت، و تنخواه را نیز بقرار همین درجه ترتیاب
مقاومت مقرر نمود و چون تنخواه اصحاب بدر از همه افزونتر بود
تنخواه حسن را موافق تنخواه ایشان نمود اگر چه حسنين از اصحاب بدر


۳۵۴
نمودند، تنخواه ازواج مطهرات را دوازده هزاری مقرر کرد که از
همه تنخواه ها زیاده تر بود، وقتیکه تنخواه زید ابن اسامه را از تنخواه
عبد الله پسر خود زیاده تر مقرر کرد و عبد الله عذر نمود، فرمود
پیغمبر صلی الله علیه وسلم اسامه را از تو و پدرش را از پدرت
زیاده تر عزیز میداشت.
در ابتدای خلافت حضرت ابا بکر صدیق رض همراه حضرت علی رض
(چنانچه پیشتر نوشته ام) قدری شکر رنجی داشت از پنجهته
که شش ماه حضرت علی رض بصدیق اکبر بیعت نکرد، و این در صحیح بخاری
در باب غزوهٔ خیبر آمده که تا شش ماه یعنی بعد از وفات بی بی فاطمته الزهرا
حضرت علی رض برای مصالحت و بیعت حضرت خلیفه اول را بجای خود
خواست مگر پیغام فرستاد که خود شما تنها بیائید، چرا که حضرت شاه
ولایت حضور حضرت عمر رض را پسند نمیداشت.
ولی وقتیکه رفته رفته ملال خلافت از خاطرش برطرف
و صفا در میان آمد، فاروق اعظم هیچ مهم بزرگی را بی مشورهٔ شاه ولایت
انجام نمیداد، و حضرت علی رض نیز بسیار دوستانه و مخلصانه مشورت میداد


۳۵۵

و در معرکه نهاوند میخواست او را سپه سالار مقرر کند ولی خود
حضرت علی منظور نکرد، در وقت رفتن بیت المقدس کار و بار خلافت را
بحضرت علی سپرد، مرتبه اخیر اتحاد و یگانگی این بود که حضرت علی رض
جناب ام کلثوم را که از بطن مطهر بی بی فاطمه زهرا بود بعقد
حضرت عمرض داد چنانچه تفصیل این می آید.
مؤرخین در بحث اخلاق و عادات او تواضع و سادگی را اخلاق و عادات
عنوان مستقلی داده اند و حقیقه در افسر عظمت و شان او طره تواضع تواضع و سادگی
و سادگی خیلی خوشنما می نمود، یک رخساره تصویر زندگانیش این بود
که بر روم و شام لشکر میفرستاد، و معامله سفرای کسری و قیصر پیش میشد
و از معاویه و خالد بازخواست میکرد، و بنام سعد و قاص و ابوموسی اشعری
و عمرو عاص احکام جاری بود، و رخساره دیگرش اینکه بر بدن مبارک
پیراهن دوازده پینه و بر سر عمامه کهنه و در پای کفش پیسته شده داشت
و در همین حال بر شانه مبارکش مشک بود که آب برای خانه کشان؟
میرود یا در گوشه مسجد بر فرش خاک افتاده می بود، و از بچه که کار کرده اده
می شد خوانده با ساده (و اسلام چنین شخص بوجود نیامده و باز نخواهد آمد)


۳۵۶

بارها از مدینه تا مکه سفر کرده مگر هیچ گاه خیمه یا شامیانه با خود نداشت،
بلکه بهر جا که منزل میکرد سایه کدام درخت چادر می‌انداخت و می‌نشست
ابن سعد روایت میکند که خرج یومیه عیالداری او دو درهم بود چنانچه
کم و بیش ده درهم خرج او بود، یکدفعه احنف ابن قیس با رؤسای عرب
برای دیدن او آمد، دید که دامن برزده بهر سو میدود، احنف را
دیده گفت تو هم با من بدو که یک شتر بیت المال گریخته، و تو
میدانی که در یک شتر چقدر مساکین حق دارند، شخصی گفت ای امیرالمومنین!
شما اینقدر تکلیف چرا می‌کشید، یک غلام را حکم کنید که پالیده بیاورد،
فرمود، اَیُّ عَبدٍ اَعبَدُ مِنی از من علاوه تر غلام که خواهد بود.
در مُوَطای امام مالک روایتی است که در سفر شام غلامش
اسلم همراه بود وقتیکه نزدیک بشهر رسید برای قضای حاجت
از سواری فرآمد، و بعد از فراغ او (یا بفراموشی یا بکدام مصلحتی)
اسلم بر شتر سوار شد، از انطرف اهل شام باستقبال می‌آمدند،
و هر که می‌آمد اول بطرف اسلم متوجه می‌شد و اسلم آنجناب را
باشارت نشان میداد، مردم از تعجب و حیرت با هم سرگوشیها میکردند

الفاروق حصه دوم
تیغه -


۳۵۷

حضرت عمر فرمود نگاه این مردم بجستجوی شان و شوکت است
(و آن خود درینجا نیست ؟) .
یک دفعه در خطبه خواندند! صاحبان من در یک زمانه آنقدر
نادار بودم که برای مردم آب می آوردم و آنچه در صلهٔ آب بمن
میدادند آنرا خورده روز بسر میبردم، و این را گفته از منبر فر آمد،
مردم متعجب شدند که از بهراین سخن بر منبر بر آمدن چه بود، فرمود
در طبیعت خود قدری غرور یافتم، و این دواپیش بود، .
در سنه ۲۳ که آفتاب زمانه خلافتش به نصف النهار
سطوت و جبروت رسیده بود، بسفر حج رفت سعید بن المسیب
که یک تابعی مشهور است نیز درین سفر شریک بوده، و میگوید
وقتیکه حضرت عمر بابطح رسید سنگریزه ها را جمع کرده و تکه بر سرش
انداخته متکا ساخت و بر فرش خاک افتاده و رو بطرف آسمان
کرده گفت ای خدا ! حال عمرم زیاده وقوایم کم شده مرا از
دنیا بر دار .
اگرچه افکار خلافت مزاجش خشک ساخته بود، مگر حالت

الفاروق حصه دوم
عمر-


۳۵۸
نزول طبعی او نبود، گاهی که موقع می یافت خاطر خود را باشغال
زنده دلی بازی میداد، چنانچه یک دفعه تمام شب عبدالله بن عباس
بحضور شان اشعار میخواند، وقتیکه صبح شد فرمود حال قرآن بخوان،
ابن جوزی محدث در سیرۃ العمرین می نویسد یکدفعه شب بکشت برآمد
از یکطرف صدای بیت خواندنرا شنید و بآنطرف متوجه شده
تا دیر کوشش میکرد، یکبار در سفر حج حضرت عثمان و عبدالله بن عمررض
و عبدالله بن زبیر و غیره با او همراه بودند، حضرت عبدالله بن زبیر
با هم سنان خود خیز زده میگردیدند و دانهای حنظل را با هم
انداخته میرفتند، حضرت عمررض صرف اینقدر فرمود که اشتر
رم میکند مردم، رباح را بحدی خواندن تکلیف نمودند داد از
جهة حضرت عمررض نمیتواند، وقتیکه دید فاروق اعظم اظهار ملال ننمود،
رباح آغاز بخواندن کرد و او نیز می شنید وقتیکه صبح شد فرمود
بس کن حال وقت ذکر است، یکدفعه در سفر حج یک شتر سوار
میخواند مردم بحضرت عمررض عرض کردند که او را منع نمیکنید ، فرمود
خواندن زاد راه شتر سوارانست، خوایت اران جستجو میکرد


۳۵۹
یکبار در سفر برکاب فاروق اعظم بودم ابو عبیده ، وعبدالرحمن
ابن عوف نیز همراه بودند، مردم مرا بخواندن اشعار ضرار تکلیف
نمودند فاروق اعظم بهتر اینست که اشعار خود را بخواند چنانچه
من بشروع بخواندن کردم و تمام شب میخواندم ،
مزاج مبارک قدرتی بنهایت درجه تند و تیز وزود مشتعل
واقع شده بود، در عهد جاهلیت یک قهر مجسم بود اما بعد از اسلام
نیز مدتی اثرش نمیرفت .
در غزوه بدر آنحضرت صلعم فرمود میدانم که بنی هاشم را کافران
مجبور کرده با خود آوردند و گرنه خودشان گاهی نمی آمدند، ازینجهة اگر
ابوالبختری یا عباس و غیره را ببینید ایشان را بقتل نیارید
ابو حذیفه بسخن درآمده گفت که ما پدر و بچه و برادرهای خود را میکشیم،
در بنی هاشم کدام خصوصیت است ، والله اگر عباس بدست من
بیاید تا مزه شمشیر را با و نچشانم و این گستاخی بر آنحضرت ناگوار گذشت
حضرت عمر را مخاطب کرده فرمود ، ابوحفص ! (کنیت حضرت عمر بود)
می بینی ! چهره عم رسول الله صلعم قابل تلوار است، حضرت عمر رض


۳۶۰
از حضور برخاسته بیرون شد و گفت مرا اجازه بدهید که سرش را ببرم
حذیفه صحابه بلند مرتبه بود و این حرف اتفاقاً از زبانش بر آمد،
چنانچه آنحضرت صلعم او را هیچ مواخذه نفرمود .
حاطب ابن ابی بلتعه که صحابۀ معتبر، و در غزوۀ بدر شریک بود،
یکبار بنا بر ضرورتی برای کفار مکه خط و کتابت نمود و این راز بر ملا افتاد
فاروق اعظم برافروخت و بحضور نبوی عرض نمود که وی کافر
شده مرا اجازت دهید که قتلش کنم، آنحضرت صلعم فرمود،
ای پسر خطاب تو چه میدانی، شاید اهل بدر را خدا فرموده باشد که
آنچه دل شما میخواهد بکنید، من همه را معاف میکنم، ذوالخویصره نام
شخصی یکدفعه گستاخانه بآنحضرت گفت "محمد! عدل اختیار کن"
حضرت عمر رض از غصه و غضب بیتاب شده میخواست او را بکشد،
اما حضرت رسالت مآب منع نمود، از ین واقعات اندازه میشود،
که بچه قسم در هر موقع شمشیرش از غلاف می برآمد، کافر خود کافر
بوده است، همراه مسلمان چه سلوک میکرد، اما برکت اسلام
و انحطاط عمر رض، و مهمات خلافت رفته رفته او را نهایت نرم و حلیم


۳۶۱
ساخت ، تا حدیکه در ایام خلافت با کافران طوری برحمالی ولطف
رفتار میکرد که امروز مسلمان با مسلمان نمیکند .
حالات گذران خانگی او کم معلوم شده و از قرائن اینقدر
ثابت می شود که بسیار دلدادۀ ازدواج و اولاد نبود خصوصاً همراه ازواج
چندان شغف نداشت و سببش این بود که زنان را بقدر خواهران شان
عزت نمیداد، در صحیح بخاری در باب اللباس از قول خودش
مروی است ، که ما در زمان جاهلیت زنها را هیچ میدانستیم
وقتیکه قرآن نازل و در ان زنها ذکر شد بود دانستیم که ایشان نیز چیزی
هستند، باز هم من او را در معاملات بالکل دخل نمیدادم و درین روایت
آمده که یکدفعه زوجۀ خود را سخت گفت وی نیز جوابش داد حضرت عمر
فرمود حال باین رتبه رسیدی ؟ گفت دختر تو همراه رسول الله صلعم
اینچنین سخنان ردو بدل میکند.
جمیله نام عیال خود را که عاصم از بطن اوست ، در صغارت عاصم
بکدام سببی طلاق داد، و این واقعه در عهد صدیق اکبر اتفاق افتاد
و در انوقت فاروق اعظم در قبا که مسکن قدیمش بود سکونت داشت


۳۶۲
و از آنجا طرف مدینه می آمد، روزی از مدینه بقبا میرفت اتفاقاً عاصم
را دید که همراه بچها بازی میکند، حضرت عمر او را گرفته پشت سر خود
بر اسپ سوار کرد و میخواست با خود ببرد، مادر عاصم خبر شده آمد
و مزاحم گردید که بچه از منست من با خود نگاه میدارم، گفتگو طول کشیده
حسبیله بحضور صدیق اکبر عرض نمود و وی ازین قضیه برخلاف حضرت عمر
فیصله کرد و از یجهة فاروق اعظم مجبور شد، اینواقعه در موطای امام مالک
و غیره مذکور است، ازین واقعات معلوم می شود که در سلوک محبت
در هم با زنان باندازهٔ بزرگان دیگر نبود، با اولاد و اهل بیت نیز
محبت معمولی داشت. البته بازید که برادر حقیقی او بود نهایت
الفت داشت، و چون او در جنگ یمامه شهید شد بسیار گریه و قلق
و اضطراب میکرد، و میفرمود وقتیکه از طرف یمامه باد می وزد،
خوشبوئی زید را بمن میرساند، شاعر مشهور مرثیه گوی عرب یعنی مستمم
ابن نویره را وقتیکه بحضورش آمد فرمود که مرثیهٔ زید را بگو اگر من
مثل تو مرثیه گفته میتوانستم من خود میگفتم.
وقتیکه از مکه هجرت نمود (چنانچه در حصهٔ اوّل نوشته‌ام)


۳۶۳
در عوالی که از مدینه منوره دو سه میل دور بود مقیم شد، مگر بعد
از خلافت سکونت آنجا را بالکل ترک نموده در شهر میبود، بجائیکه
متصل مسجد نبوی و در مابین باب السلام و باب الرحمه واقع بود،
چونکه در وقت وفات وصیت کرده بود که مسکنم را فروخته بقرضدارانم
بدهید و امیر معاویه خریده زر قیمتش را بقرض داران او داد، و ازینجهته
این مکان تا مدت بسیار بنام دار القضا مشهور بود .
ذریعهٔ اصلی معاشش تجارت بود، در صحیح بخاری آمده که عذر
لا علمی خود را در حدیث استیذان این گفته که من از جهة گرفتاری
بخرید و فروخت بخدمت آنحضرت صلعم کمتر حاضر میشدم اما گاه گاهی
فتوحات دیگر نیز برایش حاصل میشد، قاضی ابو یوسف در کتاب الخراج
می نویسد، چون حضرت رسول صلعم بمدینه رسیدند ابو بکر و عمر رض را
جاگیر ها عطا کردند، خیبر را وقتیکه فتح شد آنحضرت صلعم بتمام اصحاب
که در جنگ حاضر بودند تقسیم نمودند، زمینی که بحضرت عمر رض رسیده بود
نامش ثمغ و بسیار حاصل خیز زمین بوده، علامه بلاذری می نویسد
که آنحضرت صلعم اسامی تمام حصه داران خیبر را در یک کتاب داخل


۳۶۴
و سیاه کرده بودند، از یهود بنی حارثه نیز یک قطعه زمین بدست او آمد
و نام آن نیز ثمنغ بود، مگر آنحضرت همین هر دو زمین را وقف کردند
واقعه وقف زمین خیبر در صحیح بخاری در باب الشروط فی الوقف
مذکور است، شروطی که در وقف گذاشتند این بود، این زمین
فروخته نمی شود، هبه کرده نمیشود، به وراثت داخل نمیگردد، آنچه ازان
حاصل شود حق فقرا، ذوی القربی، و غلام، و مسافر، و مهمان است،
بعد از چند سال خلافت مصارف ضروری خود را از خدمت صحابه
در خواست نمود و قرار رأی حضرت علی بقدر کفاف خوراک و پوشاک
معمولی برایش تنخواه مقرر شد، در سنه وقتیکه برای تمام صحابه
روزینه ها مقرر شد در برابر اکابر صحابه برای او نیز در سالی پنجهزار در هم
مقرر گردید .
معلوم می شود که چون اوّل بمدینه رسید زراعت میکرد
اما طوریکه زمین را بکشت کاری میداد، و گاهی تخم را خود مهیا میکرد
و گاهی تخم را بر ذمه دهقان میگذاشت، چنانچه تفصیل این واقعه
در باب المزارع صحیح بخاری بتصریح مذکور است .
صدرالدین ------------ افغانان حصه دوم صفحه ۶۷ جلد ۴


۳۶۵

صدر الدین ---- الفاروق حصه دوم صفحه ۲۲۵ و ۲۲۶

غذای آنجناب نهایت ساده بود، معمولاً بر دسترخوان نان و روغن زیتون میبود، نان اکثر از گندم بود مگر آرد را غربال (میده بیزی) نمیکرد، در عام القحط التزاماً نان جو میخورد گاهی بر دسترخوان چیزهای متعدد میبود مثل گوشت، و روغن زیتون، و شیر، و ترکاری و سرکه، و این تکلیف نیز وقتی می شد که سفیر یا مهمان می آمد زیرا که آنها بغذای ساده معمولی عادت نداشتند .
لباسش نیز معمولی و اکثر یک پیراهن میپوشید، برنس یک قسم کلاهی بود که درویشان نصارا بسر میکردند، و در مدینه منوره نیز رواج داشت فاروق اعظم نیز گاهی همان کلاه را بسر میکرد، جتی نیز بهمان وضع عربی یعنی (نعلین) تسمه دار می پوشید، اکثر جامهای شان پینه میداشت یکدفعه تا بسیار دیر از خانه برآمد و مردم همه انتظار داشتند معلوم شد که رخت خود را می شست و چون دیگر رخت نداشت که بپوشد در خانه نشسته بود تا رخت را خشک کرده بپوشد و بعد ازان بر آید .
ولی ازین سخنان گمان نکنند که رهبانیت و خشونت عیش را


٣٧٦

پسندداشت، در همین باب ازرای خودش اندازه میتوان نمود
یکبار عامل یمین لباس فاخره در بر کرده و بروغن موی خود را چرب نموده
شرف اندوز آستان خلافت شد ازین وضعش فاروق اعظم
ملول گردید و وی تبدیل لباس نموده رخت کهنه درشتی پوشید
و بار دیگر با لباس پاره پاره کهنه و موی پریشان حاضر حضور شد
درین بار فرمود اینهم مقصود نیست، برای انسان نه موی ژولیده
لازم است، و نه آرایش آن" خلاصه نه آرایش و تکلفات بیهوده
را پسند داشت، و نه رهبانیت را خوب میدانست.
حلیه اش چنین بود، رنگ گندم گون، قد نہایت بلند
به حدیکه اگر در میان ہزار ہا آدم می ایستاد قدسش از همه بلندتر
می بود، رخسار مبارک کم گوشت، موی ریش گنجان، موی سر
از پیش رو ریخته بود بروتها کلفت.

آنچه حضرت عمر رض کارهای نو راجه بهر شعبه ایجاد نموده
مؤرخین همه را یکجا نوشته، و ازان باولیات تعبیر میکنند
و ما نیز احوال او را بتفصیل اولیاتش خاتمه میدهیم،
عمر نامه


۳۷۷

چرا که اول بآخر نسبتی دارد :
(۱) بیت المال یعنی خزانه اداره نمود.
(۲) دوائر عدالت قائم و قاضی مقرر کرد.
(۳) تاریخ و سنه وضع کرد که تا امروز جاریست.
(۴) لقب امیرالمومنین را اختیار کرد.
(۵) دفتر فوجی ترتیب داد.
(۶) برای فوج ردیف تنخواه مقرر فرمود.
(۷) دفتر مال و مواشی وضع نمود.
(۸) مساحه (یعنی جریب کشی) را جاری ساخت.
(۹) نفوس شماری کرد.
(۱۰) حفرانهار نمود.
(۱۱) شهرها آباد کرد یعنی کوفه، بصره، جیزه، فسطاط، موصل.
(۱۲) ممالک مفتوحه را بر صوبهہا تقسیم کرد.
(۱۳) عشور یعنی ده یکه مقرر نمود تفصیلش در صیغه محاصل گذشت.
(۱۴) بر پیداوار دریا مثل عنبر و غیره محصول گذاشت.


۳۶۸
(۱۵) تجار حربی را اجازه دخول و تجارت در قلمرو خود داد.
(١٦) بندیخانه وضع نمود.
(۱۷) دره استعمال نمود.
(۱۸) شبها برای دریافت حال رعایا گشت میکرد.
(١٩) اداره پولیس ایجاد نمود.
(۲۰) جابجا چونیهای فوجی تیار کرد
(۲۱) اسپها را باصیل و مجنس تقسیم و تمیز نمود که تا آنوقت در عرب نبود.
(۲۲) واقعه نگار مقرر کرد.
(۲۳) از مکه تا مدینه منوره برای آرامی مسافران جایها ساخت.
(٢٤) برای پرورش اطفال روزینه مقرر کرد.
(٢٥) در هر شهر مهمانخانها تعمیر کرد.
(٢٦) قاعده مقرر نمود که عرب (اگر کافر شود) غلام نمی شود.
(۲۷) برای نصاری و یهودان مفلوک الحال مستمری مقرر کرد.
(۲۸) مکاتب تاسیس نمود.
(۲۹) برای معلمان و مدرسان مشاهره مقرر فرمود.


۳۷۹
(۳۰) با صدیق اکبر اصرار بر ترتیب قرآن نموده و باهتمام خود این امر را
تکمیل نمود .
(۳۱) اصول قیاس را وضع نمود .
(۳۲) در فرائض مسئله عول را ایجاد کرد .
(۳۳) در اذان فجر الصلوة خیر من النوم را اضافه نمود .
(۳۴) تراویح را بجماعت مقرر کرد .
(۳۵) سه طلاق را که یک جا داده شود بائن قرار داد.
(۳۶) حدّ شرب خمر را هشتاد درّه مقرر فرمود .
(۳۷) بر اسپهای تجارت زکوة مقرر کرد .
(۳۸) بر نصارای بنی تغلب عوض جزیه زکوة مقرر کرد .
(۳۹) طریقهٔ وقف را ایجاد فرمود .
(۴۰) تکبیر های نماز جنازه را باجماع تمام صحابه چهار مقرر کرد .
(۴۱) در مساجد طریقهٔ وعظ را ترویج داد و باجازه اش تمیم داری
وعظ کرد: این اوّل وعظ بود که در اسلام شد .
(۴۲) برای امامان و مؤذنان تنخواها مقرر کرد .

لعل محمد الفاروقی حصّہ دوّم ۳۷۶


۳۸۰
(۴۳) سررشته چراغ در مساجد نمود .
(۴۴) بر هجو گفتن سزای تعزیر مقرر کرد .
(۴۵) در غزلیات منع کرد که نام زنان را تصریح کنند حالانکه
این قاعده از بسیار وقت در عرب جاری بود، علاوه برین
بسیار چیز های دیگر در اولیات اوست که ما از خوف تطویل
ترک نمودیم .
ازواج واولاد آنجناب
حضرت عمرض در جاهلیت و اسلام نکاح متعدد کرده،
و نکاح اولش بزینب خواهر عثمان ابن مظعون بود، عثمان بن مظعون
از سابقین صحابه یعنی در اسلام آورندگان نمبر ۱۴ بود، در سنه ۲
وفات یافت و از وفاتش بحضرت رسول صلعم آنقدر صدمه رسید
که بر لاشش او بوسه میداد، و بی اختیار میگریست، قدامه
برادر دیگر عثمان نیز از اکابر صحابه بود، زینب مسلمان شد و در مکه معظمه
وفات یافت، حضرت عبدالله و بی بی حفصه از بطن او بودند.


۳۷۱
و دیگر عیال او قریبة بنت ابی میة مخزومی بوده که خواهر ام سلمة
عیال حضرت رسول صلعم می‌شود، چونکه قریبته اسلام نیاورد
و نکاح مشرکة با مسلم جایز نبود، بنابرین بعد از صلح حدیبیه در سنۀ ۶
اور ا طلاق داد.
عیال سومش ملیکة بنت جرول الخزاعی اورا ام کلثوم
نیز می‌گفتند و وی نیز اسلام نیاورد و ازین سبب اور انیز در سنۀ ۶
طلاق داد، عبد الله از بطن او بود.
زینب و قریبه از خاندان قریش و ملیکه از قبیله خزاعه بود
چون بمدینۀ منوّره آمد با انصار قرابت پیدا کرد، یعنی در سنۀ ۷
دختر عاصم ابن ثابت ابن ابی الافلح را که از معتبرین انصار
و در غزوه بدر شریک بود بعقد خویش در آورد، و این دختر در اوّل
عاصیه نام داشت وقتیکه اسلام آورد آنحضرت نام او را بدل کرده
جمیلة گذاشت، جمیله را نیز چنانچه پیش نوشته ام بکدام سببی طلاق داد.
در آخر عمر خیال آنجناب برین قائم شد که با خاندان نبوت
نیز تعلّق پیدا کند که سبب مزید شرف و برکت است، چنانچه


۳۷۲
از جناب شاه ولایت مآب حضرت ام کلثوم را درخواست کرد
جناب ممدوح بنا بر صغر سن ام کلثوم در اول انکار کرد، لیکن
وقتیکه حضرت عمرؓ بسیار تمنا نموده گفت مقصودم ازین رابطه
محض حصول شرف است، حضرت شاه ولایت مآب منظور
فرمود و در ۱۷ هـ بمہر چهل هزار نکاح کرد .
حضرت عمرؓ عیالهای دیگر هم بود، یعنی ام حکیم بنت الحارث
ابن ہشام المخزومی، فکیهہ یمنیه، عاتکہ بنت زید ابن عمرو ابن نفیل
عاتکہ بنت زید دختر عم حضرت عمرؓ و در نکاح عبدالله فرزند
حضرت ابا بکر صدیقؓ بود، چونکہ عاتکہ بسیار خوبصورت بوده
عبدالله او را بسیار میخواست، چون حضرت عبدالله در غزوهٔ
طائف شہید شد ، عاتکہ در فراق او یک مرثیه دردانگیز نوشت
چنانچہ یک شعر آن اینست .
فَالَيْتُ لا تَنْفَكُ عَيْنِي حَزِينَةً عَلَيْكَ وَلَا يَنفَكُ جِلْدِی أَغْبَرَا
یعنی من قسم خورده ام که چشم من همیشه بر تو غمگین باشد و پیکرم همیشه خاک آلود باشد
حضرت عمرؓ عاتکہ را در ۱۲ هـ نکاح کرد، و در دعوت ولیمه اش


۳۷۳
حضرت علیؓ نیز شریک بود .
اولاد حضرت عمرؓ بکثرت بود ، و در همه بی بی حفصه را امتیاز
خاصی است که در ازواج مطهرات رسول اکرم صلعم داخل بوده
نخستین حفصهؓ در نکاح خنیس ابن خدافه بود که از مهاجرین صحابهؓ است
وقتیکه خنیس در غزوۀ احد شهید شد در سـ۳ـه بنکاح حضرت رسول‌اللهؐ
در آمده ازو حدیثهای بسیاری مروی و صحابۀ بسیاری روایت
کرده اند و در سـ۴۵ـه بعمر ۶۳ وفات یافته .
اسمای اولاد ذکور او این است ، عبداللهؓ ، وعبیداللهؓ،
عاصم ، ابوشحمه ، عبدالرحمن ، زید ، مجیر ، درینها سه نفر اول بیشتر
نامورند ، حضرت عبدالله را در فقه و حدیث رکن بزرگی میدانند ،
در بخاری و مسلم ازو بسیار مسایل و روایات مذکور است
وهمراه حضرت عمرؓ در مکۀ معظمہ ایمان آورده و در اکثر غزوات
رکاب نبوی میبود ، علامۀ ذهبی در تذکرۃ الحفاظ و ابن خلکان
در وفیات الاعیان حال او را بتفصیل نوشته و ازان علم
وفضل و زهد و طهارتش را میتوان اندازه نمود ، علاوه برین حق‌گوئی


۳۴۴
بسیار بیباک بود، یکروز حجاج ابن یوسف در کعبه خطبه میخواند
وی در عین این حال برخاسته گفت" این دشمن خدا است
چرا که دوستان خدا را بقتل رسانید" و حجاج در صدد
انتقام برامده شخصی را برگماشت که بآله زهر آب داده زخمش
ساخت و او از ان زخم بیمار گشته وفات یافت، علامه ذهبی
می نویسد، وقتیکه حضرت علیؓ و امیر معاویه در معامله خود حکم
مقرر کردند، مردم بخدمت عبدالله آمده گفتند که مسلمانان
به خلافت شما راضی اند آماده باشید که بر دست شما بیعت میکنیم"
وی انکار نموده گفت" من بخون مسلمانان خلافت را نمیخرم " .
فرزند حضرت عبدالله سالم و از فقهای سبعه مدینه منوره
است که مدار حدیث و فقه بر انها بوده و تا فتوای ایشان
نمی بود هیچ قاضی دعوی را فیصله نمیتوانست و نام شش نفر
فقیه دیگر این است، خارجه ابن زید، عروه ابن زبیر، سلیمان
ابن یسار، عبیدالله ابن عبدالله، سعید ابن المسیب، قاسم
ابن محمد .


۳۷۵
این سخن قابل ذکر است ، که نزدیک تمام محدثین در حدیث
دو سلسله از همه بیشتر مستند است، محدثین این دو سلسله را
زنجیر طلا میگویند، یعنی اول حدیثی که در سلسله اش امام مالک نافع
عبدالله ابن عمر باشد، دوم حدیثی که در سلسله اش زہری
سالم و عبدالله ابن عمر واقع باشد، سوای مالک وزهری
همه از خانوادهٔ حضرت عمر رضی هستند، چنانچه عبدالله پسر
سالم نواسه، و نافع غلام فاروق اعظم بود ،
پسر دوم حضرت عمر رضی عبیدالله در شجاعت و پهلوانی بسیار مشهور است
پسر سومش عاصم نهایت پاکیزه نفس و عالم و فاضل بود
و چون در سنہ ٩٠ وفات یافت، برادرش عبیدالله
مرثیه اش نوشت که یک بیت آن اینست .
فَلَيتَ المَنايَا كُنَّ خَلَّفْنَ عَاصِمًا فَعِشْنَا جَمِيعًا او ذَهَبْنَ بِنَا مَعَا
کاش موت عاصم را بگذاشتی تا همه یکجا زندگی میکردیم یا همه را با ما یکجا میبرد.
عاصم نهایت بلندقامت و جسیم بود، و شعر بسیار خوب میگفت
اہل ادب میگویند کہ ہر شاعر برخی الفاظ در شعر می آورد


۳۷۶
که مقصود نمیباشد، اما عاصم ازین مستثنی است، حضرت عمر
ابن عبد العزیز نواسهٔ عاصم بود.
ابن قتیبه در کتاب المعارف تعداد اولاد و نواسه
و کواسهٔ فاروق اعظم را بتفصیل می نویسد و ما بلحاظ اختصاراً
مجملا نوشتیم.

مترجم محمد زمان، مدیر کتبخانهٔ ملی.

فصل عمر الفاروق حصهٔ دوم ۳۷۶


۳۷۷

خاتمه

ليس من الله بمستنکر ان يجمع العالم في واحد
از قدرت خدا دور نيست ؟ که تمام عالم را در يک آدم جمع کند
سوانح و حالات فاروق اعظم را بتفصيل نوشته و در صحتش
خيلي کوشيدم تا داراي منتها درجه صحت تاريخي گرديد،
سوانح عمري ناموران ديگر هم پيش رو موجود همه را به بينيد
و با سوانح عمري فاروق اعظم مقابله کنيد البته ميتوانيد فيصله نمائيد
که در دنيا شخصي همپايه و همسر فاروق اعظم گذشته است يا ني؟
نکته شناسان قانون فطرت ميدانند که فضايل انساني
انواع مختلف، و هر فضيلت راه عليحده دارد، ممکن بلکه کثير الوقوعست
که شخصي در يک فضيلت بتمام دنيا همتا نداشته باشد،
مگر از فضايل ديگر حصه کمي يافته، مثلاً سکندر فاتح بسيار بزرگ
و از همه برتر بود اما حکيم نبود، ارسطو اگر حکيم بود کشورستان نبود،
صرف نظر از کمالات بزرگ، جميع فضايل خورد نيز مشکل است


۳۷۸
در یک شخص جمع شود بسیار ناموران گذشته که بهادر بودند مگر
پاکیزه اخلاق نبودند، بسیار پاکیزه اخلاق بودند مگر صاحب تدبیر نبودند
بسیار اشخاص جامع این دو صفت بوده ولی از علم و فضل بهره
نداشتند.
اکنون بر حالات فاروق اعظم و حیثیتهای مختلف ب نظر غور
به بینید آشکار می شود که وی رضی الله عنه هم سکندر بود و هم ارسطو
هم مسیحا بود هم سلیمان، هم تیمور بود هم نوشیروان، هم امام ابو حنیفه
بود هم ابراهیم ادهم.
نخستین بر حیث کشورستانی غور کنیم، در دنیا هر قدر حکمران
گذشته اند هر یک در سلطنت خود مدبر و سپه سالار مشهور
مخفی داشته، تا حدیکه اتفاقاً اگر همان مدبر و سپه سالار از میان
رفته رفته راه فتوحات مسدود یا نظام سلطنت خلل پذیر شده.
سکندر را در هر موقع هدایات ارسطو رهبری میکرد و بارش اداد
عمل می نمود، و اکبر در پرده انداز ابوالفضل و ٹوڈرمل کار میگرفت،
شان و عظمت عبا سه بدم برا مکه بسته بود، ولی فاروق اعظم


۳۷۹

بدست و بازوی خود کار نموده، معرکه آرائیهای عجیب و غریب
حضرت خالد را دیده بخیال مردم رسید که کلید فتح و ظفر
بدست اوست، اما وقتیکه فاروق اعظم ویرا معزول نمود
هیچکس حس ننمود که از فابریک قوهٔ فتوحات چرخی برآمده باشد؟
و نسبت بفاتح بزرگ ایران سعد وقاص نیز همچه و هم پیدا و او را
از انجا خواست و بر گوش کسی چون و چرا هم نرسید راستست
که همه کارهارا خود حضرت عمرض نکرده و نه کرده میتوانست ولی از
اشخاصی که کار میگرفت پا بندگی از انها نبود، و فابریک
خلافت را طوری می چرخاند که هر پرزه اشش را که میخواست
از یکجا میکشید و بدیگر جا می نشاند، دهرگاه مصلحت میدید
پرزه ٔ اینکلی می کشید یا پرزه ٔ جدیدی می ساخت
در دنیا هیچ حکمران نگذشته که از ریگزار ضرورت سیاست
از جادهٔ عدل و انصاف عدول نکرده باشد، عهد عدل و انصاف
نوشیروان را پیغمبر تسلیم کرده، ولی دامن او نیز ازین داغ پاک نیست،
و بر خلاف همه در تمام واقعات فاروق اعظم ذره از بی انصافی هم


۳۸۰
نمی یابید .
دیگر سلاطین مشهور دنیا که در هر ممالک بوجود آمده اند
در ممالک شان آئین و قواعد سلطنت از پیش وضع بوده و ازینجهته
سلاطین مزبور قاعده جدیدی وضع نکرده اند، و بلکه قواعد قدیمه را
کافی میدیدند یا چیزی زیاده میکردند، برخلاف فاروق اعظم
از سر زمینی نشارت نمود که نام این چیز ها را هم نشنیده بودند
و خودش تا چهل سال حکومت و سلطنت را بخواب هم ندیده بود
و آغاز جوانیش بشتر چرانی گذشته، و با وجود این یک سلطنت
وسیع قایم کردن و هرگونه ادارۀ مملکت را انتظام دادن مثلاً تقسیم
صوبجات و اضلاع، اداره داخل شعبۀ عدالت، و فوجداری،
و پولیس، و پبلک ورکس، و تعلیمات، و شعبۀ فوج را اینقدر ترقی دادن
و اصول و ضوابط برای آنها مقرر نمودن سوای فاروق اعظم
که میتواند ؟ .
در تاریخ تمام دنیا چنین حکمران که دیده که گذرانش بچه باشد
که پیرا هَنش مرقع ده پیوندی بوده و مشک آب بشانه


۳۸۱

بخانهای زنان غریب آب برد، بر فرش خاک بنشیند،
در بازارها بگردد، هر جا رود جریده و تنها رود و بر بدن شترهای اشیای
بیت المال بدست خود تیل بمالد، در بارش با نقیب و چاوش
و حشم، و خدم، آشنا نباشد و باز صولت رعبش بحدی که
عرب و عجم از نامش بلرزد و هر طرف رو کند زمین به جنبش درآید
سکندر و تیمور بعد از اینکه سی هزار فوج برکاب می بردند صولت شان
قائم می ماند، فاروق اعظم در سفر شام بجز یک شتر سواری چیزی
با خود ندارد ولی در ششجهته طوری غلغله می افتد که مرکز عالم را
به جنبش در آورد.
اکنون بر حیث علمی نظر کنیم در صحابه اشخاصی که خاص
داری این فن و شب و روز مشغول این کار بودند مثل
عبدالله ابن عباس رض، و زید ابن ثابت، و ابو هریره و عبدالله
ابن عمر رض، و عبد الله ابن مسعود هرگاه مسائل و اجتهاد آنها را
با مسایل و اجتهادات فاروق اعظم موازنه نمائیم در میان
فرق مجتهد و مقلد دیده میشود، در تالیف علوم اسلامی خیلی ترقی نمود


۳۸۲

بزرگ بزرگ مجتهدین و ائمه فن پیدا شدند، مثلاً امام ابوحنیفه،
امام شافعی، بخاری، امام غزالی، ورازی، مگر بچشم انصاف
ببینید که آنچه در هر باب حضرت عمر رض ارشاد کرده، چیزی بران
اضافه کرده توانسته اند؟ در مسائل غامضه قضا و قدر تعظیم شعائر الله
حیثیت نبوت، رجع احکام شرعی بطرف عقلی و نقلی، درجه اعتبار
احادیث، قابلیت احتجاج خبر احاد، احکام خمس و غنیمت
اگر بچشم انصاف به بینیم از آغاز اسلام تا حال معرکه آرا بوده
و ائمه فن از دقت آفرینهای خویش در ان موشگافیها نموده ظاهر
میشود که در جاده تحقیق یکقدم هم از فاروق اعظم پیش نگذشته اند؟
و در حل مسئله اگر پیروی او کرده اند بجائی رسیده اند و اگر از پیروی
انحراف جسته اند غلطیهای ظاهر نموده اند.
اگر بلحاظ اخلاق به بینید بجز انبیا کیست که عدیلش گردد؟
آنچه از فضائل زهد و قناعت، و تواضع، و انکسار، و خاکساری
و سادگی، و راستی، و حق پرستی، و صبر و رضا، و شکر و توکل،
که در ذات مبارکش یافت میشود ذرۀ ازان در لقمان، و ابراهیم ادهم،


۳۸۳
و ابوبکر شبلی، و معروف کرخی، یافت نمی شود؟
شاه ولی الله صاحب در باب خصوصیت (جامعیت کمالات)
او چه خوب بیان کرده و ما کتاب خود را به بیان شیرین او خاتمه میدهیم.
«سینهٔ فاروق اعظم را بمنزلهٔ خانه تصور کن که
درهای مختلف دارد، در هر دری صاحب کمالی
نشسته، در یک در مثلاً سکندر ذوالقرنین بانهمه
سلیقهٔ ملک گیری و جهان ستانی و جمع جیوش
و برهم زدن اعداء و در در دیگر نوشیروان با آن همه
رفق و لین و رعیت پروری و داد گستری (اگر چه
عمر اشد


۳۸۴
ذکر نوشیروان در مبحث فضائل حضرت فاروق
سوره ادب است) و در دور دیگر امام ابو حنیفه
یا امام مالکی بآن همه قیام به علم فتوی و احکام و در
دور دیگر مرشدی مثل سیدی عبدالقادر جیلانی
یا خواجه بهاء الدین و در دور دیگر محدثی بروزن ابوهریره
و ابن عمر و در دور دیگر حکیمی مانند مولانا جلال الدین
رومی یا شیخ فریدالدین عطار، و مردمان گرد اگرد این خانه
ایستاده اند و هر محتاجی حاجت خود را از
صاحب فن در خواست مینماید و کامیاب می گردد،


فهرست مضامین حصهٔ دوم الفاروق
مضمون نمبر صفحه مضمون نمبر صفحه
نظر مجملی بر فتوحات از صفحه ۱ و فارس از قدیم وجود نداشت
تا صفحه ۱۴ از بهر اصلاح امور مملکت
از وسعت فتوحاتش اسباب عقاید محفل شورای گذاشت
مورخین ارو پا غلط و قاصر ارکان شورایش از اسلوب
اسباب اصل فتوحاتش از موازنه مرغوب رشک اعدا
با اسکندر و غیره خصایل ظاهر جلسه های شورایش و از
نظام حکومت از صفحه ۱۵ غایت اهتمام جلسه دیگر هم برپا
تا صفحه ۲۶ مداخلت رعایا به نشستن در این
حکومت پر حکمتش اگر چه جمهوری و اختلاطات جائز
نبود اما از جمهوری بهتر ذات خلافتش و ادنیٰ
موازنه شخصی و جمهوری دیگران رعیت را مساوات فائز
بحضورش کمتر از خاکستر تقسیم ملک از صفحه ۲۷
چون حکومت جمهوری در عرب تا صفحه ۳۴


۲
مضمون	مضمون
اداره انتظام مملکتیش	در قرار داد و عهدنامه هر عامل
تعیین صوبجات را دارا	جزای جنایتش معلوم
صوبه های عهد کسری و پیدا	سیاهه جایداد سابقه شان
منصب داران دانا	بدیوان خلافت محتوم
اداره انتظامات ملکی و تعیین	جلب مأمورینش همه سال
صوبجاتش بحسن تدبیر	بجهة ادای حج
صوبه های کسری در عهدش	تنبیهات هر عاملش
چه خرم و دل پذیر	همه وقته با فعال کج
عاملان صوبه جاتش از روی	از بهر تحقیق عمالش هیئت
درایت و جوهر شناسی	تفتیش در قفا
محافل شورای مامورینش	بازخواست شدیدش
با سلوب حق گذاری	از عامل خاین و دغا
تنخواه عاملانش افزون از کفایت	مقرری بیشتر بعامل دستگاه
وظایف هر عاملش درج فرمان منشور	سیاهه عاملانش موجود نزد هر شخصا


۳
مضمون مضمون
شعبه مالیه از صفحه ۴۸ خراج عهدش بحسن تدبیر
تا صفحه ۶۸ از زمان آتیه زیاد
بانی خراج عرب از بهر دیوان خراجش بفارسی
راستگاری شان در ام القرا و رومی از بهر اهل بلاد
با اختلاف اصحابش قواعد مال گذاری مصر را
ممالک مفتوحه بسکنا و گذار که فرعونیه و اضافه از روم بود
بند و بست عراقش را اصلاح نمود.
منصب داران با تدبیر بقوانین قدیمه مال گذاری شانش
تعیین رتبه و مالیه و خراجش نیز جبریات مسابقه سدد
باصول بی نظیر. از اصلاحاتش اثری شیری شام ظاهرا
زمین دار و تعلقدار رأی جوئیش از ذمی ها در مالیه
و اقتصادش برای عادلانه از شفقت با هر
اظهاری و رضای خود رعایا ترقی زراعتش از محکه میرابی
ساله در ادای مالیه پیدا.


۴

مضمون
تفریق اراضی عشری خراجیش
از عطا
باعث تخصیص اراضی عشریش
با مسلمانان از راه مروت
دیگر اقسام مداخل از صفحه ۶۹
تا صفحه ۷۰
زکوة مواشی و عشوریش باحکام
مستقیمه شریعت
اداره عدالت از صفحه ۷۰
تا صفحه ۸۲
محکمه قضا و مقایسه قوانین
عدالتش با سلاطین روم
از کمال حزم.
دستور العمل هانی دادگستری

و کار گذاریش از انصاف و حلم
انتخاب قضاة و حکام عدالتش
از روی استحقاق
امتحان قضاتش شرط منصب
از وفاق
مسائل حفظش از رشوه بقانون
دانائی .
مساوات در قضاش بقواعد آسمانی
اندازه قضاتش بلحاظ
وسعت اوطان
در قضیه شهادت اهل ذمتش
از بهر ایقان
عدالت خانه او را
باب نابود.


مضمون
افت از صفحه ۸۳ تا صفحه ۸۵
محاکم اقیاسش از اندازه افزو
هر کس ناکس مجاز اقا نفرمو
فوجداری و پولیس از صفحه ۸۶
تا صفحه ۸۷
فوجدار و پولیسش برنجش
مجرم مینمود.
محبس خانه و نفی ارضش
از بهر ظلمه
بیت المال (یا خزانه) از صفحه ۸۸
تا صفحه ۹۰
ذخیره مسلمین رابیت المال
از مساعی کامله
از بهر قیام بیت المالیش عمال این بود
مضمون
عمارات عالی مخزنش بهر داک دیا
پس افتاد خزانه اش از بهر
روز پسین .
پبلک ورک (یا نظارت نافعه)
از صفحه ۹۱ تا صفحه ۹۷
حفر انهارش چون معقل سعد
و امیر المومنین
اراده حفر نهر سویز شش
از بهر اقتصاد مجاهدین
عمارات دار الاماره و دفتر
و خزانه اش از بهر دین
توقیف خانه ها در باطش
برای نجار و مسافر .
انتظام سرک های راست


مضمون
رای رسائیش شامل
ترتیب کتاب فوجیش تقویمین
رضا و اختیار
معسکر نظامی و بیان انتظام
ولین پایش از بهر بیکار
غمخواری اسپها و دفتر
نظامش از بهر غزا
غله ستانی و بند و بست
معسکرش از برای خدا
اصول قیام معسکر و وسعت
دیوان نظامش نبی انتظام
از نتیجه افکارش سی هزار فوج
همه ساله تجدید اماده نظام
تا انتظام نظامش در اسلام بود

مضمون
و درستش از بهر معابر
در بین حرمینش تنها نها و رباطها
از بهر سالکین
تعمیر شهر ها از صفحه ٩٨ تا صفحه ١٠٠
آبادی بصره و کوفه و فسطاطش
از سد متین
وسعت معموره فسطاطش
موجب عداوت اعدا
آبادی موصل و جزیره اش
متین تر از خارا
شعبه فوج از صفحه ١٠٨ تا صفحه ١٣٣
انتظامات غیر مکمله فوج نبوی
را بانی انتظام کامل
کتی و جزوی ضروریات را


ترقی روز افزون حاصل
با قواعد رخصتی آشکار
هندو و جهود و عجم در ویش
لباس و خزانه دار و محاسب
همه در نظام داخل
و مترجم در فوجیش حاضر
ترقی تنخواه شجاع و بانتظام
ترقیات و حصص افواجش
نمایش محکمه بر پا
بهر جا ناظر
آذوقه و لباس و سفر خرج
اسباب کارآمد هر سپاهی
هر کدامش مهیا
نزدش موجود
اسلوب تقسیم طلب و ترقی تنخواه
از آلات قلعه شکنش
هر کدامش باندازه خدمت
آبادی های اعدا نابود
ملاحظه آب و هوایش در تقسیم فجی
سفرمهای مبرهایش منظم
باندازه مشقت
جاده های پیچان
قیام فوجیش در فصل بهار
نشیب و فرازش از روی تدبیر
بلحاظ آب و هوا بسیار
هموار و یکسان
یوم راحت فوجیش در سفر
چوسپس در بوت نویسانش


مضمون
بہر واقعہ انتظار
شعبه تعلیم از صفحه ۱۳۵ تا صفحه ۱۳۶
شعبه مذهبی از صفحه ۱۳۶ تا صفحه ۱۶۲
طریقه اسباب اشاعه
اسلامش بهر بقعه بسیار
داخلین اسلام در عهوش
از حد افزون
در جمع و ترتیب قرآن مجید
سعیش از حد بیرون
تدبیر حفظ و صحت الفاظ
و اعراب قرآنش یادگا
انتظام تعلیم و مکاتب
قرآنيش بهر ملک دیار
سر رشته تعلیم جبری پیپش

مضمون
از برای مدنیت شان
تعلیم کتابتش برای تحریر
حدیث و قرآن
فرستادن قرآنش مقاما
بعیده از برای تعلیم
ایجاد طرق تعلیم قرآنش
از برای تعمیم
تعداد طلبه قرآنش در جامع
دمشق و حفاظ او افزون انشما
وسائل گوناگونش از
بهر اشاعه قرآن بسیار
تدابیر صحت اعراب اعلم آو
و عربیتش از بهر عجم
تعلیم حدیث و فقاهتش


۹
نبرشمار صحیفه مضمون نمبرشمار صحیفه مضمون
بفنون و اطوار اتم و تجدید حرم محترم شریف
تدبیر اول و دوم و سوم را وی معمار .
و چهارمش یکی از دیگر بهتر ترمیم و توسیع مسجد نبوی
انتظام تعلیم فقه و تنخواه و انتظام فرش و چراغ
فقهاش از عدد اکثیر از روی یادگار .
و نصت شان معلمین فقهیه انتظامت متفرق از صفحه ۱۶۳
با سلاء علیتین . تا صفحه ۱۶۸
ناکسا نشس در عدد تعیین سنه هجری
مجاز تعلیم فقها بتماندگین و کتابهای ثبت از جانبش
تعیین امام ها و موزن ها را حاکی .
عهدا و بانی دفتر خراج و حساب بیت المال
قافله سالار حجاجش در از وی باقی .
اهتمام بلاشانی . کاغذات نفوس شماریش
تعمیر مساجد و وسعت از تقویت دین .


مضمون
طرق حساب و ایجاد سکه اش
بخشش آئین
حقوق رعایای ذمی از صفحه ۱۶۹
تا صفحه ۱۹۴
سلوک سلاطین ماضی و
فاروقی را با قوم غیر چیست
معاهده بیت المقدسش
از حسن فطرت و طینت
مسادات جانی و مالی اہل
ذمه اش با مسلمین از انصاف
ادخال رای شان را
در هند و بست مالکذاری
از الطاف
استشاره شانرا
مضمون
در انتظام ملکی و رعایت شان
از غریب پروری
از ادای امورات مذهبی
همسری شانرا با مسلمان
از رعیت نوازی
اراده عزت و مراعات
اہل ذمه در صلح و جنگ
از رعایت گرمی
اثرات این مراعاتش
منتج استیناس رعیت گری.
اقوام غیر را از جوابی
غلط فهمی ہا برطرف
لباس مخصوص زنان اشان
از تمیز اہل شرف


مضمون
بر ذمیان قیودش در نوختن
ناقوس و آویختن صلیب
بحث اصطباغ و جلاوطنی
نصارا پیش بلانشک در ریب
جزیه ستانیش از
کفار بزور شمشیر
در قتل و قتال فجار
باغی شیر دلیر
گم کردن رواج غلامی از صفحه ۱۹۵
تا صفحه ۲۰۳
غلام نساختن عربهاش
از شرع شریف
تقلیل غلامی در مقبوضاتش
از لطف منیف
مضمون
حکایت حضرت شهر بانو
و اسیران خاندان شاہیش
سراسر سرور
مراعات عدم تفریق غلامانش
از اقارب رعایت و مرور
غلامان را در عهدش
کمال موجب شان
سیاست و تدبیر
عدل و انصاف از صفحه
۲۰۴ تا صفحه ۲۴۰
تمیز سیاست فاروقی و سلاطین
ماضی از روز و شبان
مشکلات حضرتش را
خالق عقده کشا


۱۲

مضمون مضمون
خصوصیات حکومتش رپورت نویس دائمہ
در ما بعهد چون عنقا، مخابراتش از بهر اطلاع و خبر
اصول مساوات پیش اراده بیت المالیش
را انگشت حیرت بر دهان ذخیره فقراء مجاهدین عسکر
مختاری لقب امیرالمومنین انجام یافتن همه کارش
از اختصا ر و ارشاد ما بو آن در موقع و وقت آن.
انتخاب عهده داران سلطنتش امور رفاه عام در زمینه
از روی قابلیت و فراخور حالت غربا یسش از احسان
نه از قرابته خویشی و شخصیّت مبانخانه و تربیت بچه های
و لحاظ کسان لا وارثش جذائی.
عدل و انصافش خبرگیری ایتام و سرپرستنه
بی نظیر و امثال غطش از مهربانی.
وقوف انتظاماست نکته سنجی رفاه عاش
سابقه اش از بهر اکمال درنگی و جزوی.


مضمون مضمون
رسائل اطلاعش برشگایت احکام شرعش باصول مقبولی
هر شاکی جاری از چشمهمندی
سفارت ها وسفرايش بسنبیاد علم اسرار دین
از راه خبرداری ازوی
حکایات جهر گیرشین منجمله حفظ ، خلاق وترقی اسلام
در زبان ساری بادی
امامت واجتهاد از صفحه ۲۱ هیچ کمی غزو غرد رد من جبا
تا صفحه ۳۱۲ در زمانش
تحقیقات مسائل اعتقادیش قطع هوا پرستی و اصلاح
چون مسئله قضا و قدرالهی شاعری از بیانش
تعظیم شعائر الله اش قولی منع شراب و آزادی
و فعلی و قلبی دعوی گوئی در خلافتش
اقوال وافعال نبی را اجتهاد در جستجوی واشاعة
مترجم ، مقتضی احادیث از درایتش


مضمون
نکات تدقیق و تفریق مراتب
احادیث از اقوالش
تحقیق و امتناع کثرۀ روایات صحا
از افعالش
باعث تعلیل روایات جنابش و از
عدم انضباط
قلت روایات خودش و بعض
صحابه از روی احتیاط
در سند و روایات اصول فاروقی پہنا
فقاهت ارجنابش مرجع ہر سلسلہ ہا
قلم بندی مسایل مشکله و خوض
مسایل دقیقش از تحقیق
از باعث فرهاتش حدوث
مسایل جدیده از تدقیق

مضمون
مردم را استفتا از وی از روی
فضایل
مشوره اش باہمہ صحابه در مسایل
مسایل اجماع و تعداد مسئله های
فقاهتش از فضیله
ترتیب اصول فقاهتش از فضل و درایت
در خبر آحادش بحث مرغوب
قیاسات علمیش باسلوب مسند
اصول استنباط احکام از جبهات
مسایل مہمہ اش علمی
مسایل خمس و غنایم و بحث قدس نظا
حالات ذاتی و اخلاق و عادات
فاروقی از صفحہ ۳۱۳ تا صفحه ۳۶۹
اوصاف حمیده را با تمام دارا


۱۵

مضمون
در قوه تقریر و خطابه برتر باقصا
آماده گی خطابتش موثر اثرات عزیز
خطبه نکاح و الفاظ خطبه هایش
از فرط تمیز
قوه تحریر و مذاق شعرش از قیاس بالا
امرئ القیس و زهیر شاعرش اشعرالشعرا
در کلام زهیرش پیچیده گی و خلاق مخدوم
نابغه استش نیز در حسن اشعار معلوم
ذوق شعر و حفظ اشعارش
در مزاج عمر
شعرش داخل تسلیم و اصلاحاتش
مستظهر
لطایف علم انساب
و عربانی درین بیمثال

مضمون
ذهانت و طباعی او را
بدخواه ملال
از اقوال حکیمانه در رسائی
رای او خصم اقرار
ابلیس از سایه اش بهرکوی
و برزن فرار
احکام اسلامی بر وفق
رأی او بسیار
صیانت رای او در اختلاف
صحابه آشکار
رأی حضرتش در قابلیت خلافت
بیعدیل
نکته سنجی و غور رسی او
ببرهان و دلیل


مضمون
غذا و لباسش ساده بلا تکلیف
حلیه سباہوشش گندم گون شریف
بسیار
ادنیاتش را چنانچه گفته شد فریات
اوصاف حمیده اش رانه حدشمار
ازدواج و اولاد آنجناب از صفحه
۳۷۰ تا صفحه ۳۷۶
در ازدواجش حضرة ام کلثوم
را فخر اندام
عبد الله و سالم و عبیدالله و عاصم
اولاد ذکوره ش بنام
خاتمه از صفحه ۳۷۷ تا صفحه ۳۸۴
در فضل و کمال او رانه عدیل
و ثانی
در اہل کمال و شهر یاران نامی

مضمون
عبادتش در اوقات سعیده بی قصور
تعصبش با کسی نه بخواہش خود
از عدم تعصب تفویض ترتیب
فرایضش بیک نصرانی
از استحقاق او در علم حق بحسابخوانی
صحبت ہای علمیش را ارباب صحبته
عالمان با عمل
قدردانی اہل کمال و پاس انرا سورشان شود
الفضل
اخلاق تواضع و زنده دلی و سخاوت
مزاحمیش در مقام
صحبت با اہل اولادش از مرحمه در شفاعی تمام
مسکن وبال و معاشش از تجارت حلال
چاکری و مشاہرہ و زراعتش از جهت عیال


[BLANK PAGE]