نظامنامه
مکاتب خانگی
در مطبع وزارت جلیله معارف طبع گردید
۱۶ حوت سنه ۱۳۰۲ شمسی
طبع دوم [قیمت ۳ پول؟]


نظامنامۀ
مكاتب خانگی
در مطبع وزارت جلیلۀ معارف طبع گردید
١۶ برج سنبلۀ ۱۳۰۲ شمسی
عدد طبع دوم (۶۰۰) جلد


[BLANK PAGE]


بسم الله الرحمن الرحیم
از آنجا که تمامی ترقیات دینیتیه و سعادات اخرویه
عالم بشریت مربوط بعلم و دانش است و جمیع افراد بنی نوع
انسان دانا باشند یا جاهل عالم باشند یا امّی معترفند
باینکه شناختن خدا و ترقیات دین و دنیا و نیل مقاصد
اخروی بدون کسب علم و فن بکسی میسّر نمیگردد و بمضمون
مَنْ لامعاشَ لَهُ لامَعَادَ لَهُ : از نداشتن علم
و فن دو چار ذلّت روزگار گشته بر ذواتیکه علم و معرفت
ندارند تحصیل اسباب زندگانی صعب و دشوار و اوشان


به ذلت و نکبت و خواری گرفتار میگردند لاجرم همچو اشخاص
از حصول سعادات اخروی محروم مانده العیاذ بالله خَسِرَ الدُّنیا
وَالْآخِرَةَ میشوند.
بر مصداق این مقال حضرت مقتدای ما حبیب
قادر متعال جَلَّت حِکْمَتُه نیز در بسیاری جاها امّت ناجیه
خودشانرا بتحصیل علم و فن هدایت و ارشاد و همۀ شانرا
در استحصال معارف علمیّه تحریص و احکام نموده اند.
ازین است که حضور شاهانه ما بغرض فراهم
نمودنِ اسباب ترقی دین و دولت و تأمین معاملات
و سعادات دنیوی و اخروی ملت نجیبه خودمان بیشتر
و اول تر از همه تأمین مکاتب و مدارس را بصورتی منتظم
تصمیم نموده اطفال عمله جزء یز ما نرا بدون امتیاز حیثیت
و رتبه حسب و نسب بادخال مکاتب مجبور گردانیده بکم
حتی باقتضای اشدّ ضرورت و احتیاج عدۀ از اطفال وطن را
جهت کسب و جلب صنائع و حِرَف و علوم و فنون جدیده


۳
که یگانه مایه ترقی امروزه عالم بشریت است بحوایج اعوام
فرمودیم .
اما از آنجا که در تعمیم علم و معرفت و وسعت دائره آن
شوق و شغفی بکمال داشته تصمیم کرده ایم که باید کافه افراد
تبعه افغانستان از زن و مردو که ومه صاحب سواد و مالک
قابلیت نوشت و خوان بوده از خیر کثیر علم بی بهره نمانند
این است که تنها بوجود مکاتب رسمی اکتفا ننموده
و مکاتب رسمی را بصورت فوری برای تعلیم عموم
اطفال وطن کافی ندانسته تأسیس مکاتب خانگی را نیز
امر و احکام فرمودیم و وزارة جلیله معارف را مأمور
داشتیم بر اینکه امر تعلیمات را بدو قسمت منقسم سازد .
قسمتی همانست که اطفال قاعدةً بقرار قوانین نظامنامه
وزارة معارف جبراً برای استیفای دوره های ابتدائیه
تعلیمیه در مکاتب رسمی داخل شده بتحصیل می گرایند .
قسمتی دیگر اطفالیکه در مکاتب رسمی از طرف


۴
مدیر معارف بنا بر بعض معاذیر از قبیل داشتن کدام مرض
متعدی یا کلانی سن قبول نمیشوند و یا شمولیت شان در مکاتب
رسمی مهلتی میخواهد در هر محله و گذر هر قریه و قصبه بنزد دانشمندان
محلی بتحصیل و تعلیم مشغول گردند تا هم کافۀ اطفال از سعادت
علم و معرفت بی بهره نمانند و هم زمانیکه در مکاتب رسمی
ادخال کرده میشوند سهولتی در طی مراحل تعلیمات شان دست دهد.
برای اجرا و اعمال این اراده
مواد ذیل را قید فرمودیم
۱:- از آنجا که مقصد غائی اجازه فرمودن این طور
تعلیمات خانگی بعبارت دیگر اجازه فرمودن تأسیس
مکاتب خانگی همین است که بهر وسیلۀ از وسائل ممکنه
باید قاطبۀ افراد ملت نجیبة افغان از خرد تا کلان
همین قدر خواننده و نویسنده گردند که بتوانند جرائد
وطنیه و اشتهارات و اعلانات معتاده را


۵
خوانده از مفاد آنها مسبوق شوند و در تحریر یک رقعه
یا یک مکتوب از احتیاج شخص دیگر برایند
بناءً علیه پروغرام تعلیم خانگی صرف بسه مضمون
دینیات - فارسی - تحریر - انحصار یافت .
۲ :- فی الواقع باید همون کتب دینیات و فارسی تدریس
شود که در مکاتب سائرۀ رسمیه از طرف وزارۀ جلیلۀ
معارف احکام فرموده شده است هرگاه از کتب
مزبور بدست نیاید جائز است که از کتب فارسی
قاعدۀ بغدادی، پنج کتاب بدون محمود نامه، گلستان
بوستان، اخلاق محسنی، انوار سهیلی، جرائد وطنیۀ
اشتهارات عامه تدریس شود کتب مزبور نه تنها
لفظاً تعلیم شود بلکه باید از مُدّعا و مقصود بیاناتِ
آنها نیز متعلمین محظوظ گردند .
۳ :- تحریر فارسی یعنی حسن خط و املا باید توأم با قرائت
کتب آغاز شود


۶

۴ :- در دینیات باید احکام و مسائل ارکان خمسۀ
اسلام را از توحید و نماز - و روزه - و زکوٰة - و حج از
فرائض و واجبات و سُنن و آداب و مکروهات
و مفسدات بقدریكه برای یك فرزند مسلمان لازم
است علماً و عملاً یاد داده شود .
۵ :- حدّ تکمیل تعلیم این مکاتب خانگی همین قدر است که
اطفال بر خواندن کتب متوسّط و مکتوبات و جرائد
و اعلانات فارسی مقتدر گشته در تحریر مکتوبات
لازمه محتاج بغیر نباشند و در دینیات بمسائل
مسلمانی علماً و عملاً بدانند .
۶ :- تحصیل حدود مزبور در فارسی و دینیات و تحریر
جبری و لازمی است امّا متعلمین میتوانند که بعد از
اکمال حدود مزبور بتحصیل دیگر مضامین و علوم
قرار خواهش خودشان نیز پردازند .
۷ :- چونکه این طور تعلیمات در مکاتب خانگی تحت تعلیمات


ابتدائیه می آید تعلیم مزبور نیز حکم اجباری
را دارد.
۱۸ ــ هر وقتیکه در مکاتب ابتدائی رسمی لزوم گرفتن اطفال
احساس شد از بین اطفالیکه در مکاتب خانگی تحصیل
مصروفند و سن شان مساعد باشد گرفته خواهد شد
و تأسیس این مکاتب سکته در وسعت دائرۀ
مکاتب ابتدائی رسمی وارد نخواهد کرد.
۱۹ ــ ساعت تعلیم در مواسم گرم از وقت طلوع آفتاب
تا دوسه نیزه بلند شدن آفتاب یعنی تقریباً از شش
الی ٨ ۱/۲ بجه و در مواسم سرد از دو سه نیزه بلند
شدن آفتاب تا زوال یعنی تخمیناً از ۹ الی ۱۲ بجه
میباشد بعبارت دیگر وقت تعلیم در تابستان ۲ ۱/۲
ساعت و در زستان ۳ ساعت میباشد باید
هر قدر اطفالیکه در خانه های خود بوده در مکاتب شمولیت
ندارند در قریب ترین مساجد خودشان در اوقات


مذکور باجتماع ریشسفیدان و دانشمندان همان قریه که از عهده تعلیم شان
بر آمده بتوانند بتدریس پردازند .
۱۰: - علاقه داران و قریه داران در قریه جات و کلانتران
در محلات شهر موظف اند که در حاضر بودن اطفال
نو سرگرمی معلم ها در تعلیم شان مراقبت و مواظبت نمایند
۱۱ : - در صورت عدم اعتنای پدران او لیای اطفال در
فرستادن بچه های شان بتحصلیه قریه داران بعلاقه داران
و کلانتران بقوماندانی اخبار کنند و علاقه داران و قوماندانها
مبلغ یک سنار ( یعنی دو پیسه ) از پدر یا والی که در
فرستادن پسرش اغفال کرده در صورت عدم عذر معقول انور
جریمه نقدی گرفته تحویل خزانه نموده در رسید آنرا بمدیریت
معارف ولایت و حکومتی مربوطه خود روانه دارند حکم این
ماده بعد از شش ماه از تاریخ نشر اعلان هذا اجرا مییابد .
۱۳ : - اگر در بین زمانیکه وقت تعلیم مکاتب خانگی معین شده
طفلی بدون عذر در شهر بکوچه ها و در قریه جات بر سرزمین ها


۹
بیکار و عاطل دیده شد قریه داران همان قریه مسئول میشود.
۱۳ :- مدیر معارف برای با خبری قائم داشتن تنظیمات
لازمه این نوع تعلیمات خانگی در اوقات ضروری
در مکاتب مزبور گردش میکند.
۱۴ :- برای تفتیش مکاتب خانگی در هر سال یک هیئت
تفتیشیه از نائب الحکومگی ها و حکومتی های اعلی او حکومتیهای
کلان تعیین میشوند و در هر حکومتی حکام و علاقه داران
همان محل نیز باین هیئت شمولیت ورزیده امتحان تعلیم
شاگردان مکاتب هر موضع را ذیلاً میگیرند و از نتیجه
تفتیش از طرف نائب الحکومگی یا حکومتی اعلی یا حکومتی
کلان برای معلمان که تعداد اکثریت عظیمه شاگردان شان
در امتحان فائق ظاهر شود از طرف هیئت تفتیشین
بسه درجه اوّل (۵۰ ، ) دوم (۵۰۰) سوم (۲۵۰)
روپیه انعام نقد اعطا میشود.
اوّل:- در نائب الحکومگی ها و حکومتی های اعلیٰ


مدیران یا مأمورین معارف دو سه نفر اشخاص عالم
و فاضل مرکزی مقرر گردیده تفتیش مکاتب خانگی
علاقه داری و حکومتی هائی را که بلا واسطه مربوطیت
حکومتی کلان بمرکز آن مربوط باشد مینمایند .
دوّم : ـ در حکومتی های کلان مأمورین معارف
مرکزی و اگر مأموریت معارف تشکیل نیافته
باشد دو سه نفر اشخاص عالم و با دانش از
مرکزی آنجا مکاتب علاقه داری و حکومتی های مربوطهٔ
حکومتی کلان را تفتیش میکنند از طرف هیئت مفتشین
در تعیین درجهٔ معلمان دقت شود که زیادی شاگردان
و زحمت تعلیم یک معلّم نسبت بدیگر معلّم که عدّهٔ کمی را
اداره میکند ملحوظ و رعایت کرده شود .
۱۵ : ـ اشخاصیکه معلمین خصوصی برای اطفال خود معین میکنند
این تعیّن شان صرف در صورتی جائیز و ممکن است
که اطفال شان بنا بر بعضی معاذیر از قبیل داشتن


۱۱

کدام مرض متعدی یا کلانی سن در مکاتب ابتدائی رسمی
قبول نشده باشند و یا شمولیت شان در مکاتب
رسمی مهلتی بخواهد .
۱۶ :- مدیر معارف هر ولایت مأمورست بر اینکه ملّاهای
قریه جات و محلات را یعنی معلمان مکاتب خانگی
را نزد خود جمع نموده ایشان را از طرز و اسلوب تعلیم
باین نوع تفهیم کند که جمیع طلاب متعلقه خود ها را
بصنوف متعدد تقسیم نمایند اعنی بچه هائی را که
در کتاب درسی با هم معادلند یک صنف و آنانیکه
در دیگر کتب مساویند بصنف دیگر تشکیل بدهند و درتعلیم
املا و حسن خط همگان را یکجا مصروف دارند .
۱۷ :- معلمانیکه درین گونه مکاتب خانگی تعلیم میدهند از ولی
هر شاگرد خود برای اداره و معاشش خویش ماهانه
یک قرآن نقد و یا بقیمت آن جنس گرفته میتوانند
تأدیه این ماهانه مطابق برضای معلمین و اولیای


۱۲

اطفال متعلق است که بصورت ماهانه و یا اقساط
سه ماهی و یا بوقت فصل پرداخته شود .
۱۸ :- کلانترها و قریه دارها و علاقه دار ها در رسانیدن
وظائف مستمرۀ مزبوره برای معلمان مکاتب خانگی
باید بکمال مراقب و مواظب باشند .
۱۹ :- علاقه دارها یا قریه دار های متعلق خود راجع بجمع
نمودن اطفال و منتظم داشتن امورات
خارجیۀ این مکاتب مشاوره و مذاکره نموده
صورت های مفیده که لازم دانند بمدیر
معارف اخبار کنند .
۲۰ :- حکام هر ولایت به تشویق و ترغیب اهالی
بتأسیس کردن مکاتب خانگی موظف بوده
خود شانرا مسئول بدانند .
۲۱ :- احکام این نظامنامه اوّلاً در ولایت کابل
تطبیق می شود بعد از تجربۀ تعمیم مکاتب خانگی


۱۳
این ولایت وزارة معارف تطبیقات و
اجراآت آنرا در دیگر ولایات و حکومتی ها نیز
تعمیم میکند .
۱۲۲ - برای گذاشتن این نظامنامه بساحه اجرا
علاوه بر نظامنامه های دولت اراده میفرمائیم
و وزارة معارف باجرای این نظامنامه
مأمور است