فتوحات اسلامی
(۸۰)
فتح مصر و اسکندریه

کسی که در آنجا مدفون گشت مردی از منافر موسوم بعامربود که در حین دفنش مردم گفتند
یا عامر این زمین را آباد ساختی عمرو بن العاص از حضرت عمر رضی‌الله‌عنه روایت نموده
که من از حضرت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم شنیده‌ام که میفرمودند خداوند چون مصر را بر شما
مفتوح نماید عساکر زیاد از آنجا بگیرید که همان اجناد بهترینند و فی‌بین‌مت حضرت
ابابکر صدیق رضی‌الله‌عنه پرسید که بکدام سبب یارسول‌الله آنحضرت صلی‌الله‌علیه‌وسلم
فرمودند چرا که خودشان و ازواج شان تا روز قیامت در رباطند یعنی در سرحد و مطیع و
میباشند. بعد از ان عمرو این احادیث فرمودند که ای گروه مسلمانان بر آنچه شما را
خدا یتعالی داده است شکر نمائید چون ماه - بؤنه که از ماهای عجم است رسید اهالی مصر
نزد عمرو جمع گردید گفتند یا امیر دریای نیل را عادتیست که اگر بجا آورده نشود آبش خشک
گردیده استفاده نمی‌شود عمرو فرمود که آیا آن عادت چیست گفتند چون دوازده تا
روز ازین ماه بگذرد در جستجوی کنیزک باکره میباشیم و قتیکه کنیزک موصوف بدست آید
پدر و مادرش را راضی ساخته البسه فاخره باو میپوشانیم بعد آنرا به قعر نیل میاندازیم
عمرو فرمود که دین اسلام ناسخ عادات ماقبل خود است در شاما بر اجر این امر مجاز
نیستید مردم ماندند بعد از گذشتن ماههای بؤنه ابیب مسری نیل بکلی خشک گردید
مردم از بی آبی اراده جلای وطن نمودند عمرو از مشاهده اینحال مکتوب بحضرت عمر رضی‌الله‌عنه
فرستاده تمام ماجرا را بیان نمود عمر رضی‌الله‌عنه را این تصدیق داده گفتند بلحمهم اینمردی
در دین اسلام نمیباشد بلکه دین اسلام هادم این عادت سخیفه میباشد انگه رقعه
بر اینفرستادم زمانیکه مکتوبم بتو رسید آنمرقومه را در نیل بند از و مضمونش این بود
بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم از طرف عبدلله عمر ابن الخطاب امیرالمؤمنین بسوی نیل مصر
اما بعد دانسته باش ای رود نیل اگر از طرف خود جریان میشوی جاری مشو و اگر از جانب
خداوند واحد قهار جاری میگردی از ان خداوند جریان‌ت را مسئلت می‌نمائیم عمرو رقعه را
بعد از یوم الصلیب آن مرقومه را بدریای انداخت و صبح آنروز که مصریان از بتر تیب اموالش
بواسطه قلت آب عازم هجراباده مقرر بودند نیل را بحالت فیضانی که شانزده ذراع ارتفاع
آب بود مشاهده نمودند از میمنت مرقومه حضرت عمر رضی‌الله‌عنه آن عادت بد اهالی مصر
استر یدیم و معدوم گردید سیونه بن حبیب گفته موسی علیه‌السلام که آینه فرعون ار بنواخت
که آب نیل بجریان گردد و خداوند آب بپای آنت کلیدامید اهالی ار بخاطر ناله بنده و حضرت
موسی برای اینکه شاید اهالی با و بگروند دعای جریانش را فرعون خداوند دعایش را
مستجاب نموده آب نیل را ارتفاع شانزده گز فیضان کرد - عقبات چنا نچه در قابتی خود را بقول


فتوحات اسلامی (۸۱) بیان فتوحات عراق

نموده استدعا حضرت عمر رضی الله عنه را هم اجابت نمود بمصداق فرموده انحضرت
صلی الله علیه و سلم علماء امتی کانبیاء بنی اسرائیل
بیان فتوحات عراق
قبلاً مذکور شد که ابابکر رضی الله عنه خالدابن ولید را از عراق بطرف شام بمعاونت
ابی عبیده فرستادند خالد مقداری از عساکر عراق را با خود برده و باقیمانده جیش
مثنی بن حارثه شیبانی را خلیفه مقرر نمود مثنی از اصحاب رسول هم صلی الله علیه وسلم
بوده از نسل ذهل بن شیبان و نسبش بربیعه بن نزار منتهی میگردد در سنه پنجم
از هجرت بمرامسفرای قوم خود بحضور بابهر النور رسول الله صلی الله علیه و سلم امده مسلمان
گشت حضرت ابابکر رضی الله عنه در ابتدا خلافت و قبل از خالد او را بعراق فرستاد
او شخصی بود که ابابکر و سایر مسلمانان را بقتال دهم فارس تحریص مینمود و آن غائله را
سهل نشان میداد مثنی مجتر فرمان گذار جری و پهلوان و غیور بود در مقاتله اہل فارس
بمشقتی مبتلا گشت که احدی از مسلمانان ندیده بود و خالد به اجازه حضرت ابابکر
اور بحسکر عراق خلیفه ساخته بوقعه مطابق با سنه سیزدہم از ہجرت و در مثنی در حیره
اقامت نمود – درین او ان چنانکه قبلا در باب فتوحات عراق مذکور داشتیم کسری
پادشاه فارس مرده بود پسر از دختر ابن شهر یا آن سابور را ملک خود ساختند شهر یا
لشکر عظیمی تحت قیادت هرمز جازویه بجانب مثنی ارسال نمود. مثنی هم از حیره
بمقابل شان خارج گشته در – بابل اقامت گزید هر مزنیز بدانصوب متوجه گشت
در ضمن آن ملک فارس اینمضمون مکتوبی هم بر امثنی فرستاد که عسکر ی را که بمقابلت
فرستادم همه از وحشیان اہل فارس میباشند کشیشان چرمندین مرغان خردگان بوده
من بر آنان نیز ان وحشی و بدتر عسکر مجار به می نمایم مثنی دم سجلوب ملک کسری این
مکتوب التحرير نمود – بد یهست که تو یکی ازین دو خصلت را مرتکب گشتی (۱) یا
باغی میباشی که بر تو مضر و برما مفید ست – یا انکه دروغگویی هستی که بد ترین و
مفتضح ترین کا ذبین در نزد خدا و خلق پادشاه کا ذب است یقیناً شما باین لشکر
خود زبان می یابید خداوند را سپاس گذاریم که این کثرتشار بشکر را احسان مرغ
و خوکتان کردید فارسان ازین مکتوب به جزع افتادند بعد از آن فریقین بابل
یکدیگر تلاقی گشته قتال شدیدی رو بداد در بین لشکر کفار فیل بود که مردمان
متفرق میساخت بنابر آن مثنی با جماعتی قصدا و نموده به تیر اندازی او را مقتول
ساختند لشکر فارس ہزیمت یافته رو بگریز نهادند و مسلمانان تا مدائن ایشانرا

بابل
اسم ناحیه ایست که در عراق
کوفه و حله است ۱۲

مداین
قدیم پایتخت فارس بوده
حالا نزدیکست بین آن
و بغداد شش فرسخ است ۱۲


فتوحات اسلامی (۸۲) بیان فتوحات عراق

تعقیب کرده الاکثریه شان را مقتول نمودند در ین وقت شهر زان پادشاه فارس بود مادون
دجله بتصرف مثنیٰ آمد اهالی فارس اجتماع کرده (دخت زمان) نواده کسریٰ را ملکه خود
گردانیدند چون از و کار گرفته نشد لهذا وی را خلع نموده سابور پسر شهر زان را بملک
انتخاب نمودند به تدبیر—اسروی فرخ زاد بن بندوان اقدام نموده کشته گردید اتش
فتنه و فساد در بین مردم مشتعل گشته سابور را محاصره کرده نیز مقتول ساختند بعد ازان
از رمید دختر دیگری کسریٰ را بر خود ملکه ساختند بآن فتنها مشغول بودند در ین بین
مدت مدیدی اخبار حضرت ابی بکر رضی‌ام عنه بمثنیٰ نیامد لهذا مثنیٰ عزم رفتن مدینه منوره
نموده بشیر ابن خصاصیه را که صحابی از نسل سدوس ابن شیبان از دبی بکر بوضم خلیفه
گردانید نسبت به جده اش خصاصیه از دست و پدرش یزید بن سعید بوده بشیر
همراه وفد قبیله خود بجنود باهر النور حضرت رسول صلی‌ام علیه وسلم رفت نام اصلیش رحام
بود آنحضرت او را بشیر مسمی نمودند سبب رفتن مثنیٰ بمدینه منوره این بود که ابی بکر
رضی‌ام عنه را از کم و کیف احوالات دشمن مطلع ساخته استمداد نماید وقتیکه
مثنیٰ داخل مدینه مشرفه گردید حضرت ابی بکر رضی‌ام عنه مریض بودند در ان روز شانیاقد بودند
لهذا مثنیٰ از اخبار کفار وی را مستحضر نموده ابی بکر رضی‌ام عنه عمر را طلبیده فرمودند ایعمر
من امید دارم که امروز چشم از دنیا پوشیده بدار عقبی بروم پس ترا لازم است مروز را
شام نکنی تا همرا ه مثنیٰ بجییش نفرستی مصیبت فوت من شما را از امر دین و اطاعت پرورگار
باز ندارد یا عمر آیا ندیدی که بعد از رحلت رسول صلی‌ام که اشد مصائب مخلوقات بود
چه نمودم وقتیکه خداوند شام را بر آمسلمانان فتح نمود عساکر عراق را و پس بملک
شان عودت بده زیرا که ایشان اهل و الیان مر شهر های خودند ابا بکر رضی‌ام عنه
اشب وفات نموده بجنت وصول یافتند حضرت عمر رضی‌ام عنه وی را دفن نموده
همرا مثنیٰ لشکری از مسلمانان بطرف عراق سوق دادن را عزم نمودند و سوق مسلمانان
بمقابله اهل فارس بسیار سخت می آمد زیرا که در شوکت و سطوت اهل فارس از سایر امم
ممتاز بودند تا سه روز عمر رضی‌ام عنه مشغول چت مردمان بود روز چهارم مسلمانان را جمع
و برفتن عراق ترغیب و تحریص نموده اول کسیکه اقدام به رفتن نمود و از دیگران سبقت
جست ابو عبیده پسر مسعود ثقفی پدر مختار بود که در زمان حیات رسول‌صلی‌ام‌علیه‌وسلم
ایمان آورده بود بعد از ان سعد بن عبید انصاری و سلیط پسر قیس انصاری
از جمله غازیان غزوه بدر بودند مهیا سفر عراق گشتند بعد مردمان متابعت کردند
مثنیٰ نیز بواسطه بیانات خود مردم را تشویق مینمود و میگفت یا معشر المسلمین نخطوب


بیان متوجه عراق
( ۸۳ )
فتوحات اسلامی
تمامی این مرز بوم را که با فتح نمودیم کشتازار و مزارع بی شماری از اهالی فارس تصرف نمودیم بهترین
سواد و وطرف عراق را ما بدست کردیم بگویم بر ایشان و غلبه نمائیم بر آنها بنابران مردمان
زیادی جمع گشتند و از حضرت عمر رضی هم عنه استدعا کردند که بر ما امیر گردان یکی از سابقین
مهاجر و انصار را امیرالمؤمنین فرمود که بخداوند قسم بلند نگردانید حق تعالی احدی از مهاجر
و انصار را مگر از حیث سبقت و مسارعت و قتال با کفار لہذا امیر نمیگردانم بر مسلمانان
مگر کسی را که درینجا سبقت نمود پس از ان امیرالمؤمنین عمر رضی هم عنه طلب نمود ابو عبیده
وسعد وسلیط را برای سعد و سلیط گفت که اگر نسبت به ابو عبیده پیش قدمی مینمودید نسبت
سبقت عالیه فضیلت سابقه خود را حاصل مینمودید زیرا که آن در غزوه بدر حاضر شده بود
بنابران ابو عبیده را امیر مسلمانان ساخته توصیه نمود که از ان و نفر استفسار رای نمائی
و در امور خود ایشانرا شریک سازی زیرا که اصحاب رسول صلی علیه وسلم میباشند مرا
چیزی مانع امیر ساختن سلیط نگشت مگر شتابی او در حرب زیرا که این خصلت بموجب طباع
عرب است صلاحیت حرب را شخصی دارد که درنگ کنند و احتیاط کار باشد این اولین جیشی
عسکر بود که عمر رضی هم عنه بطرف عراق ادید بعد ازان قرار توصیه رسول صلی علیہ وسلم
که فرموده بودند دو دین جمع نمی شود در جزیره عرب لہذا جلی بن امیه را بطرف یمن
و به فرار دادنی قبیله بحران امیر گردانید در حین عزل نمودن مثنی عمر رضی ہم عنہ اسحق
خواست که عزل هنمگیم مثنی تو خانه را از امارت شان بواسطه حدوث عیبی نگزینکه مردمان
بر آستان اعتماد قوی ادا کرده و تعظیم زیاد میکنند دوست دارم بدانند مردمان که خداوند
کار ساز بود و عزت و ذلت بدست اوست
بیان حسبی نمارق
ابو عبیده ثقفی و سعد بن عبید و سلیط بن قیس با همرامان خود و مثنی بن حارث بعزم جہاد
با کفار رفتند عمر رضی ہم عنه مثنی را به پیش قدمی امر نمود تا که اصحابش جمع کردند و آنها را
مامور به بیرون نمودن اہل ارتداد که اسلام خود را نیکو گردانید بودند نموده و مسلمانان
قرار فرموده حضرت عمر رضی ہم عنہ عمل نمود مثنی ہمرای قبیله خود رفت تا که به حیره رسیدند
در نیوقت اہل فارس بسبب انقلابات داخلی از امور مسلمانان بازمانده بوران
دختر کسری را بدین شرط بر خود ملکه ساختند که ده سال ستم پسر فرخ زاد پادشاهی
میکند بعد از ان پادشاهی متعلق با ولاد کسری باشد خواه ذکور و خواه اناث لہذا
بوران روسا فارس را طلب کیه با طاعت رستم توصیه نمود و بدست خود تاج پادشاہی
بر سر رستم نهاد و اهالی فارس قبل از آمدن ابو عبیده ثقفی رستم را انقیاد نمودند

موجب درنگ نمودن سعد
و تلک شما در اول رعد و شجاع
انتخاد و در کند
ملک
ستم بعهده ستاد سیمین پناه
از ولادت برد توابع اهواز گفند
عند بو بحجم الصاریم


فتوحات اسلامی (۸۴) بیان خبر نارق
بعد از نگاه رسیدن مثنیٰ به حیره ابو عبیده هم وصول یافت. رستم در میوقت هر قر به از قریه
فارس شخصی را فرستاد که مردم را بمقاتله مسلمانان بر وز معینی خارج نمایند و لشکر عظیمی نیز مقدر
مثنیٰ ارسال نمود. مثنی براثر این خبر حرکت نموده به خفان نزول نمود جیش فارس
به نارق منزل گزیده بودند ابو عبیده بمقاتله شان شتافته بعد از قتال شدیدی
خداوند مردم فارس را شکست فاحشی داد و امیر شان که موسوم به جابان بود اسیر
دست مسلمانان گردید منهز مون رو بفرار گذاشته به کسکر که نرسی نام پسر خاله کسری حاکم
بود رفتند ابو عبیده تعقیب شانرا کرده با اهالی کسکر نیز قتال شدید نمود باز اهالی فارس
شکست خورده نرسی رئیس شان بگریخت و مسلمانان غنایم زیادی بدست آوردند
وقتیکه خبر هزمیت جابان به رستم رسید لشکری را تحت قیادت جالینوس بمدافعه
مسلمانان فرستاد و جالینوس با لشکر خود آمد و ببا قشاتا نزول نموده ابو عبیده بمقاتله
او شتافته او را شکست داد و ان بلاد را تصرف نموده به حیره مراجعت نمود قبلاً
عمر رضی الله عنه برای ابو عبیده فرموده بودند که تو بر سر زمینی پیش میروی که اهالی آن غدار
و مکار میباشند لہذا ترا لازم است که در کتمان اسرار خود بکوشی زیرا که مخفی داشتن اسرار
حصاریست که کمند بدیها بر کنگره آن نمیرسد بنابران ابو عبیده مردی بود دارای عزم
ثبات وضابط در افشای اسرار خود توصیه حضرت عمر رضی الله عنه را شعار خود ساخته
بکار می برد .
بیان واقعه قسر الناطف وشهادت ابو عبیده رضی الله عنه
(موسوم به جسر)
جالینوس پس از هزمیت بهمرأ عسکر خود بجانب رستم رفت و گفت ای رستم کدام پهلوان
که بر عرب قدرت داشته باشد رستم بهمن جازویه مشهور بدی لحاجب را که از پهلوانان
شهیر بود با فیلش بمقابله مسلمانان فرستاد و جالینوس را نیز با او همراه ساخته بهمن را
توصیه نمود که هرگاه ایندفعه هم جالینوس بگریزد گردنش را قطع نما لہذا جیش کفار تمام
به جسر فرود آمدند-ابو عبیده به مروحه آمده رو به زنش خواب دید که دو شخصی جام
شرابی از آسمان فرود آمد ابو عبیده فرمود که درین غزوہ من و آن چند نفر جام شهادت را
خواهیم نوشید و بر اصحاب خود گفت هرگاه کفار مرا شهید گردانند فلان شخص بر شما امیر
گردد و بعد از ان که او هم کشته شود دیگر شخصی و همان کسانیکه در عالم خواب از آن
جام آشامیده بودند به ترتیب معین کرد و بالاخره که همه آنها شهید گشتند لوای
اسلام را مثنی بن حارثه بدست گیرد-بعد از ان ابو عبیده با عسکر خود از پل گذشته

خفان
موضعیست نزدیک کوفه یا ناحیه
معروفه بمزید یمجلد ۱۲
کسکر
نام ولایتیست بین کوفه و بصره
با قشیا ثا
ناحیه ایست به زمین عراق
مجمع البلدان ۱۲
قس نا طف
موضعیست نزدیک کوفه کنار
شط فرات در خلافت امیر المؤمنین
فتح شده
مرو حه
موضعیست در کنار فرات
غربی مجمع البلدان ۱۲


فتوحات اسلامی
(۸۵)
واقعه جسر الناطف

قهر با دشمنان خود باغاز مقاتله کردند چون اتش قتال در بین فریقین شعله ور گشت
فیلها اهل فارس داخل میدان جنگ گشته بر مسلمانان حمله نمودند ابو عبیده فریاد
زد که ای مجاهدین با غیرت اسلام برسید برپشت فیلان و تنگهای شان اپاره
سازید تا انچه که بر پشت ایشان است بیفتد و خود ابو عبیده بر یک فیل سفید
حمله نموده با شمشیر تنگش را درید انچه بر فیل بود افتاد ان فیل با دست خود
ابو عبیده را زده ابو عبیده بر زمین افتاد فیل بر بالا بدنش ایستاد چون مسلمانان
اینحال را مشاهد نمودند و ابو عبیده را زیر پا فیل دیدند لوای اسلام را شقی معین
گرفته جسد ابو عبیده را از زیر پا فیل کشیدند باقی مسلمانان هم فیل ها را متفرق
ساخته تنگهای شان را بریدند و صاحبان شانرا مقتول ساختند درین حین امیری
که لوارا بعد از ابو عبیده برداشته بود نیز کشته گشت شخص دیگری امارت قیام نمود
و بهمان ترتیبیکه ابو عبیده فرموده بود هفت نفر از بنی ثقیف امیر گشته و بدرجه شهادت نایل
شدند رضی الله تعالی عنهم مثنیه درینوقت بیرق مسلمانان را بلند ساخت مردمان از هر طرف
رو بفرار نهادند عبدلله پسر مرثد ثقفی دید که مسلمانان بسبب قتل ابو عبیده سخت می افتند
بشتاب رفته جسر را قطع نمود و خطاب کرد ای گروه مسلمانان اکنون با مشرکین قتال کنید
که یا ظفر یابید یا اینکه مانند امیر خود کشته شوید کفار ناهنجار احاطه کردند مسلمانان و بعضی
از مسلمانان بی صبری کرده خود را بدریا انداختند و غرق شدند و بر اشخاصیکه پای
ثبات را بر تل مشرکین گذاشته صبر نموده بودند کفار حمله اور گشته مثنیه با بعضی سردارا
کاران و پهلوانان سر راه را بر انها گرفته فریاد زد که ای مسلمانان من در نزد شمایم
مدهوش نشوید و خود را غرق نسازید بآرامی عبور نمائید عروة بن زید الخیل و ابو محجن
ثقفی رحمه مقاتله شدید و شایانی کردند ابوزید الطایی وحال انکه نصرانی بود برای اجمر یاری بهمیمن
آمده بود محض جته ننگ دعار عربیت مردانه وار جنگید درین حین آواز مثنیه بلند شد که ای
گروه مسلمین هر کس که عبور کند بنجات مییابد و امر نمود تا که هل را به بندند و مسلمانان هما
مثنیه گذشتند درینوقت عده کمی از مسلمین بدر مثنیه باقمیانده بودند آخرین کسی که از
مسلمین شهید شد سلیط بن قیس بود جراحات زیادی بوجود مثنیه رسیده بود حتی که حلقه
زره به بدن نازنینش چسپیده بود عده مقتولین اسلام با مغروقین چهار هزار و از
کفار شش هزار بود اگر چه بعد از عبور مجاهدین اسلام از پل لشکر فارس است که قتالی
کشیدند لیکن بهمن برخلاف ان میل داشت که عقب مسلمانان عبور نماید گاه برایش
خبر رسید که مردم فارس پراکنده گشتند و از اطاعت رستم سر باز زده بدوست


فتوحات اسلامی (۸۶) بیان واقعه ابویب

منقسم شدند یکی بفلوج طرفدار رستم و دیگری اهل فارس بهمراه فیرزان متفق شدند
بنابران بهمن بسمت مداین حرکت کرد
بیان واقعه البویب
چون حضرت عمر رضی الله عنه حارثه ابو عبیده بلیه جسر شنید مردمان را بطرف مثنی
تحریض و ترغیب نمود مثنی قبلاً طایفه بجیله را در تحت قیادت جریر پسر عبدالله
بجلی تشویق نموده بود و آنها جمعیت کثیری گردیده بودند عمر رضی الله عنه ایشانرا
بجانب عراق امر نمود آنها سر باز زده گفتند ما بطرف شام می رویم بالآخره عمر رضی
بوعده دادن ربع خمس آنها را راضی نموده بطرف عراق فرستاد بعد از ان برای
قبایل اهل ارتدا د نیز خبر فرستاد و هر کس که می آمد او را بجانب مثنی میفرستاد
و خود مثنی هم رسولانی بقبایل قریب اعراب ارسال نمود عده زیادی همرکاب او شدند
نزد مثنی رفتند انس بن هلال نمری که از عرب متنصره بود با جمعیتی از نصاری نیز بجانب
مثنی رفته گفتند که معیت قوم خود جنگ مینمائیم چون خبر جمعیت مسلمانان بگوش
رستم و فیروزان رسید در پشت فرات لشکر خود را جمع نمودند امیرشان موسوم به مهران
همدانی به مثنی خبر فرستاد که از فرت گذشته به اینطرف بیا و یا اینکه ما می آیم مثنی جواب
فرستاد که شمایان از فرت گذر کنید و به اینطرف بیائید بنابران مهران با عسکر
خود از فرت عبور نموده در کنار فرت نزول کرده میدان جنگله زد مسلمانان بسبب
ماه رمضان روزه داشتند مثنی اصحاب خود را برای کسب قوت و قدرت امر بافطار
نمود در ینوقت لشکر فارس در حالیکه بسه صف منقسم بودند و بر هر صفی فیلی بود
بجانب مسلمانان نزدیک گشتند و صدا های عجیبی و غریبی مینمودند مثنی در جیش خود
گفت که این آواز ها ناشی از بزدلی ایشانست شما را خاموشی لازم است چون عرصه
بین فریقین قریب گشت مثنی در بین صفوف خود قدم زنان بیانها نموده کیفیاتشانرا
تیز میکرد و گفت که من سه تکبیر میگویم شما خود را آماده جنگ سازید بعد از تکبیر چهارم
بر دشمن غدار خود حمله نمائید وقتیکه تکبیر اول مثنی در طبقات هوا به اهتزاز در آمد
لشکر فارس مختلط گشته نایره قتال بلند شد چون مقاتله امتداد یافته بطول انجامید
مثنی بر انس گفت من قصد مهران میکنم اگرچه تو بردین ما نیستی لیکن کیفر عرب
میباشی لهذا مرا یاری کن انس خواهش او را قبول نمود لهذا مثنی بر مهران حمله
نموده او را دور ساخت تا اینکه در میمنه لشکر داخل گردید و هر دو قلب لشکر یکجا گیرآمد
گرد و غبار اطراف شان را فراگرفت میمنه و میسره لشکر نیز با مقابل خود مقاتله نمودند


فتوحات اسلامی (۸۷) بیان واقعه ابو یز

و هیچکدام از طرفین عساکر فریقین امیر خود را کمک داده نمیتوانستند مسلمانان وقتیکه دیدند
امیر شان قلب عسکر دشمن را زایل ساخت لهذا خناصین جیش مسلمان بر جنبتین لشکر
کفار حمله کرده بعد از قتال شدید عسکر فارس را هزیمت دادند مثنی بر نسبت بریدن
مشرکین بجیر سبقت جسته مانع عبور شان گردید لشکر فارس از مشاهده آن متفرق
گشته بعضی بطرف بالای فرات و برخی بجانب سفلی آن متوجه گشتند مجاهدین
با شجاعت اسلام ایشان را فرصت فرار نداده بضرب شمشیر با خود عده زیادی را
کشتند که استخوانهای آن مشرکین تا مدت مدیدی باقی بود تلفات کفار صد هزار
شد و این غزوه موسوم به یوم اعسار گردید زیرا که صد نفر از مسلمانان را شمار نمودند
که هر یک ده نفر از مشرکین را مقتول نموده بودند مسلمانان بجانب دجله اسب کفار را
تعقیب نموده غنایم زیادی حصول کردند قرار فرموده عمر بجیله را چهار یک خمس غنایم دادند
بیان خبر خنافس و سوق بغداد
باز از خنافس موضعیست که تاجران بلاد امصار کسری و سواد در سعه و قضا و در آن
موضع مجتمع شده امتعه خود را در معرض خرید و فروش می آوردند مثنی با اصحاب خونی
سوار شد تمام اموالیکه دران بازار موجود بود غارت و اسبها نیز را گرفته بجانب
انبار متوجه گشتند اهالی آنجا از ترس محصور شدند زمانیکه مثنی را شناختند نزد
او آمده کلید و متاعها خود را تقدیم کردند مثنی چند نفر از ایشان را بر راه بلدی
بازار بغداد همرای خود بردند سوق بغداد موضعی بود که منصور دانیقی بعد ازان در آنجا
بنای شهر نمود و صبحی بود که آفتاب سعادت اسلامیان سر از غرفه فلک کشید و اشعات
زرین خود را نثار مجاهدین مسلمین میکرد که عسکر مثنی در اخل بازار بغداد گردیده از برق
شمشیر خود آتش بر خرمن کفار زده آنچه که میخواستند ازان بازار گرفته به انبار مراجعت
مینمودند سواران در هر طرف و اکناف غارتها کثیری کردند گروهی را بر قبیله تغلب
و صفیین ارسال نمود آنها هم قرار فرموده مثنی اهل صفین را غارت مقاتلین شان را
المقتول و اولاد شان اسیر نمودند و جمعیتی ام اسپرکولی و چپاول تغلب نمر که در جوشی دجله
سکنی داشتند فرستاد آنها از عزم مسلمانان اطلاع یافته رو بگریز نهادند مسلمانان ایشانرا
تعقیب نموده به بکریت آنها را بدست آوردند هر آنچه از نعمتها که میدانستند در غنایم
حاصل گردید .
بیان خبر امر قادسیه و مشورش آن و آشنائی جبره
اهالی فارس از استماع انهزام خود و تغلب مسلمانان بر سواد عراق بهیجان آمده بطرف

حاشیه:
خنافس
نام بازاریست
انبار
شهریست بطرف غربی بغداد به
مسافت ده فرسخ
صمیم المیزان
تغلب بن دوسعید
و نمر در مقاتلین مشهور است
دجله نهر بغداد
بکریت شهریست در بین بغداد و
ماننت ببلاد موصل فرسخ
قادسیه موضعیست در بین کوفه
و عذربا از خندق شاپور و قادسیه
قریه ایست بپنجاه میلی از کوفه گردیده
بحجر البلدان


فتوحات اسلامی
(۸۸)
بیان امر قادسیه

رستم و فیروز ان را گرفته گفتند از اختلاف بین شما دو نفر فارس بگر درفته دشمنان شان
بطمع انداخته موجب تباهی گشتید و میخواهید که بعد از بغداد و سباط و تکریت بابل و
مداین کسری و فارس را در معرض هلاکت بیندازید قسم بخداوند که با یکدیگر متفق گشته
برای نجات ما میکوشید یا اینکه هر دو نفر شما را بدست خود مقتول ساخته با اطمینان خاطر
آماده قتال می شویم از اولا د کسری فقط یک پسر بیست و یکساله بود موسوم به یزدجرد
او را پادشاه خود ساخته تمام ایالی فارس ازین امر خورسند بها نموده والیها نیز
بطیب خاطر اطاعت یزدجرد را میکردند لشکر عظیمی برآ صیانت مملکت خود و مدفعه
عرب مهیا ساختند مثنی و مسلمانان ازین خبر مطلع گشته مکتوب بطرف امیرالمؤمنین
عمر رضی الله عنه فرستادند و درین حین خبر ارتداد مسلمین سواد و نقض عهد متعهدین
انجا نیز بر مسلمانان رسید چون مکتوب مسلمانان بحضرت عمر رضی الله عنه رسید فرمود
که بخداوند قسم میزنم پادشاهان عجم را بضرب شمشیر پادشاهان عرب میگذارم درین
شان رئیس یا صاحب تکبر افتی و مقتولی و یا خطیب، شاعری را مگر که مقتول و مقدور شان
گردانم قبه ی مسلمانان نوشت که از بین عجم تا برآمده بر سر آنها قریب متفرق گردند
نگذارند کسی از سوار و پیاده قبیله ربیعه و مضره خلفاً شا مگر که برضا یا جبرا بقتال
اهل فارس اماده گردند مسلمانان قرار گفته حضرت امیر المؤمنین عمر رضی الله عنه عمل
ورزیدند این واقعه در ماه ذی القعده سنه سیزدهم هجرت بود در ماه ذی الحجه زمانیکه عمر رض
بر آح بطرف بیت الله الحرام از مدینه خارج شدند بوالیان زمین عرب مکتوب
فرستادند که نگذارید شخصی صاحب قدرت و مالک اسباب رأی و سلاح مگر اینکر
به دشمنی بعراق بروند بنابران مردمان قریب عراق اجتماع نموده به مثنی ملحق شدند
مسلمین مجاهد نزدیک مدینه و باقی اضلاع عرب که از طرف والیها فرستاده شده بودند
بعد از مرجعت عمر رضی الله عنه از حج نزد انحضرت جمع شدند عمر رضی الله عنه بمدینه منوره حضرت
علی کرم الله وجهه را عوض خود خلیفه ساخته همرا شان بعزم جهاد رفتند تا اینکه
بسر آبی موسوم به ضرار نزول فرموده تنظیم عسکر را نمودند مقارن با امتداد سلام
مردمان عزم حضرت عمر را میدانستند که ایا اقامت میورزند یا بایشان میروند لہٰذا
عثمان رضی الله عنه از وی استفسار نمود عمر رضی الله عنه مسلمین را جمع ساخته درینموضوع
استشاره نمودند در عامه بر آن شد که همرای شان بروند بعد از ان حضرت عمر رضی الله
گفت که ای گروه مسلمانان خود را آماده و آراسته رفتن نمائید منهم باشما میروم
مگر اینکه را، بهتر پیدا شود دران وقت اشراف اصحاب رسول صلی اللہ علیہ و سلم را


فتوحات اسلامی
(۸۹)
بیان امر قادسیه
جمع کرده حضرت علی کرم الله وجهه را از مدینه منوره طلب نمودند لهذا اصحاب النبی صلعم هم سر جمع
کرد آمدند و عثمان و زبیر و عبدالرحمن بن عوف و طلحه رضی الله تعالی عنهم در رفتن خود
امیرالمومنین مشورت کرده بر این اتفاق کردند که شخصی دیگری را از اصحاب رسول الله
بفرستند و اینشخص همرا لشکری مسلمین امر انعمله نمایند در صورتیکه غلبه نمودند
فبها المراد و الا شخصی دیگری را اعزام نمایند در هر صورت بهتر از نیست که امیرالمومنین
عمر رضی الله عنه نرود که درین کار نفع اسلام و غبن کفار است بعد ازان عمر رضی الله عنه
مردم را باطراف خود جمع کرده فرمود که اراده داشتم باشما متفقا بمقابله دشمنان
بروم لیکن صاحبان آراء شما رایم را گردانیده اقامت مرا در مدینه منوره مصلحتی
دیدند اکنون شما در انتخاب امیری بر خود فکر نمائید کسی را که سزاوار میدانید منتخب
سازید قبلاً حضرت عمر رضی الله عنه سعید بن وقاص را برام اخذ صدقات هوازن
فرستاده بودند درین اوان بسبب جمع آوری مردمان صاحب راد و صلاح مکتوبی
برایش ارسال نموده بودند در حین مشوره حضرت عمر رضی الله عنه با مسلمانان در باب
انتخاب و انتصاب امیر از طرف سعد مکتوبی باین مضمون رسید که هزار سوار مستعد
دلاور بجهة محاربه تهیه نمودم مسلمانان از استماع نام سعد گفتند یافتیم امیر خود را
حضرت عمر رضی الله عنه سوال کردند آن مرد کیست جوابدادند که سعد بن ابی
وقاص حضرت عمر رضی الله عنه انتخابشان را پسند کرده سر آجل سعد شخصی را فرستاد
و او را بر حرب عراق مقرر ساخته وصایای شایانی برایش ایراد فرمود عده عسگری
که با سعد رفتند چهار هزار و بعد از ان دو هزار مرد از یمن و دو هزار از اهل نجد
بکمکشان نیز فرستادند همرام ثنی به هشت هزار کس بود سعد بن ابی وقاص از قبیله
امنه مادر معظم حضرت خاتم انبیاء صلی الله علیه وسلم یعنی از قبیله زهره ابن کلاب بود
نسبش سعد پسر مالک پسر وهب پسر عبد مناف بن زهره ابن کلاب پسر مره بن کعب
بن لوی بن غالب بن فهر بن مالک بن النضر بن کنانه بن خزیمه بن مدرکه بن الیاس
بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان - و امنه والده ماجده نبی اکرم صلی الله علیه وسلم
دختر وهب پسر عبد مناف پسر زهره پسر کلاب بود ند نسب سعدم به عبد مناف
بن زهره با امنه و در کلاب بن مره با رسول الله صلی الله علیه وسلم جمع میگردد او از جمله
سابقین در اسلام و یکی از عشره مبشره میباشد و از شجاعان مشهور بود اول کسیکه
خونی فی سبیل الله ریخت و نخست شخصی که تیری در راه خدا انداخت او بود در غزوه
بدر واحد و باقی غزوات همرا رسول الله صلی الله علیه وسلم بود چنانچه در غزوه احد مشقت
موازنت نام مجد هشت ۱۳


فتوحات اسلامی ( ۹۰ ) بیان امر قادسیه

بزرگی گرفتار گشت تا نفس آخرین حضرت پیغمبر اکرم از وی رضی بوده نوید جنت برشان
دادند و در خضوع عابمو دند که دعوتش اجابت گردد لہذا مجاب الدعوه نیز بود فضایل
و مناقبش بسیار است فتحاً بذریعه او عراق را فتح نمود - زمانیکه حضرت عمر رضی الله عنه
از دست ابولولوء مجوسی زخمی شده آثار رحلت از جبین مبارکش ظاهر گشت سعد را
از جمله آن شش نفر اصحاب مشوره که مستحق خلافت بودند محسوب داشت از حمله و
صایا که حضرت عمر رضی الله عنه در حین نصایح با مارت لشکر عراق ایراد فرمودند یکی اینست
که ای سعد خداوند ترا مغرور نسازد که مردم ترا خالوی رسول الله صلی اللہ علیہ وسلم خطاب
نمایند زیرا که خداوند گناه را بگناه محو نمیکند بلکه گناه را به نیکوکاری عفو مینماید در یکم
بین خدا وند و بندگانش مناسبتی نیست مگر از روی طاعت وی تمام مردم در نزد
حقتعالی مساو است خداوند پروردگارشان و ایشان بندگان خدا می نام امروز
مردمان عافیت ر افضیلت بخود میدانند پس هر انچه از رسول الله مشاهده کردی برا
پا می بند باش و صبر و ثبات را از دست مده مثنی هم که پیش رفته بود درین
اوقات انتظار آمدن سعد را مینمود لیکن از شدت جراحاتی که بوجودش عارض
گردیده بود پیش از رسیدن سعد دنیا را وداع گفت انا لله وانا اليه
رَاجِعُون بعد از قدوم سعد به عراق عموم عسکر را مرتب ساخته از طرف
امیرالمؤمنین متعاقباً برایش امداد می رسید تا اینکه سی وشش هزار نفر نزد سعد جمع
گردیدند مثنی در وقت رحلت برادر خود معنی بن حارثه را طلب کرده توصیه نمود
که چون سعد برسد برایش بگوی که نزدیک محمر که خطه فارس است با اهالی انحا محاربه
نمایند نه در داخل مملکت شان زیرا که در صورت اول اگر غالب شوید ماوراء
آن نیز در تصرف شماست و اگر لا سمح الله پس پا شدید به جمعیت خود رسیده میتوانید
مثنی آن شهید راه دیانت و آن نابغه دیار شجاعت در بلدیت مواضع و معابر
شان کمال مهارت را دارا بود سعد اثر استماع وصیت مثنی بر او و اصحابش اتر حام
نمود. همراه سعد نود و نه نفر از اهل بدر و سیصد قدری زیاده از اهل بیعة الرضوان
و سیصد نفر از فاتحان مکه و هفتصد نفر از اولاد صحابه درین حین مکتوبی از
جانب امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه مانند را مشنی در موضوع موضع جنگ رسید طریه
گفته عمر رضی الله عنه مکتوبی بر سعد نوشت که فرستادم برت دو نفر که مقابل است
با دو ہزار و آن دو شخص عمرو بن معد يكرب وطليحة بن خویلد میباشد ایشان را امیر
نگردانی زیرا که شدید الاقدامند و بالشکردارانی نمایند در حرب در نگ میکنند


فتوحات اسلامی
(۹۱)
بیان واقعه قادسیه

از کثرت شجاعت شان عمر رضی الله عنه آنها را بقیاس نصاب با هزار نفر مقابل نموده بود برای دلالت قولشان عنقریب از شجاعت و مردانگی شان ایرا د خواهد گشت در حیره ملک عرب از جانب کسری عاملی بود که اورا قبیصه پسر ایاس طائی میگفتند چون از آمدن سعد خبر یافت استفسار حالش را نموده عبد الله بن سنان اسدی در آنجا حاضر بود و گفت سعد مردیست از قریش قبیصه گفت قسم بخدا وند که به تنهایی با وی مقاتله میکنم زیرا که مردم قریش غلام طالبین خودند و در وقت خروج از بلاد خود بجز از خفت موزه چیزی دگری را مالک نیستند عبد الله از شنیدن این کلام عرق قریشیت آن بحرکت شد بغضب آمده ضمیر نمود تا اینکه قبیصه را در محفل ما من خود گردید در آنوقت او را مقتول ساخته با سعد ملحق گشت فی الاسلام و همراش بقادسیه که قریب کوفه است آمد حضرت عمر رضی الله عنه بطرف سعد این مکتوب را نوشتند که ای سعد زمانی که بر دشمنان غالب شدی و کسی از شما بطور بازیچه شخصی از آنها را به اشاره یا بزبان امان داد باید که بآن عهد خود با وجودی آنکه ایجاز و ملاعبه بوده وفا نمایید زیرا که به افعال نزد مردم عجم دلالت بر امان دارد شما را لازم است که ایشانرا امان دهید چرا که وفا کردن به عهدی که خطأ بآنها متعهد شده باشد موجب بقاء و خطایه فریب عهدیکه بسته شده باشد سبب هلاکت میگردد و ازین غدر شما ضعیف و دشمنان شما قوی میگردند سعد روزمره زهره اسیدام پسر قتاده برج تمیمی را که از صحابیه اول خشه و بقم سفارت نزد آنحضرت آمده ایمان آورده بود مقدم الجیش مضوب نمود همان روز شب نگشته بود که زمره قطعه از عسکر خود را همراه سی نفر از اشخاصیکه معروف و مشهور بدلاوری و کارکنی بودند بغارت نمودن حیره فرستاد مسلمانان چون از ساحین گذشتند شبگشت عالما فرا گرفت خموشی عمیق آن محیط را کار فرما بود از دور و از رفتار حیوان را شندیدند لهذا توقف نمودند تا که آن رانندگان مقابل شان آمدند ناگاه دیدند که خواهر ازاد مرد بن ازاد بدوالی حیره که موسوم به شیر زاد بود بر مرکب سوار بخانه زفاف جانب شوهرین که قریب کوفه است نزد شوهرش که والی آن شهر بود می بردند و او از جمله شرف عجم بود در شوش بکر بن عبد الله لیثی که امیر آن سریه بود حمله نموده استخوان کمر شیر زاد را کوبید اسپش او را بر زمین انداخته بکر کمیت مسلمانان امتعه و ظروف و سی نفر از همراه گشته بدار و صد نفر از توابع شان را غنیمت نمودند اینقدر اموال در نزد شان بود که قیمت آنها دانسته نمیگردید بکر تمام آن اموال آنها را خود نزد سعد آورد سعد تمام آنها را بر مسلمانان


فتوحات اسلامی
(۹۲)
بیان خبر قادسیه
تقسیم نمود و مدت یکماه در قادسیه مکث کرد و ظرف این مدت کسی از اهل فارس نزد
ایشان نیامد و سعد در اطراف را بسیار غارت نموده غنایم کثیری بدست می آوردند
بنابران عیش و عشرت دامنگیر مسلمین گردید بعضی مسلمانان که پیر اًسعد بودند اقوام
او را که در یمن عسکر بودند به نزد حجاج بن یوسف صفت مینمودند که ما در دنیا از اقوام
سعد زا هدتر و شدید البغض تر ندیدیم و آنها نیکوکار و متقی بودند و در بین شان
کم دلی کم جرأت و غدار پیدا نمی شود القصّه مردم سواد بجانب یزدجرد خبر فرستاده
استغاثه نمودند و او را از دخول عرب بقادسیه اعلام کردند اظهار نمودند که کاری
نمانده که عرب نکرده باشد عرصه بین خود و فرات را خراب ساخته‌اند طعام ما و چهار
پایان را نهب و غارت نمودند و به اینمضمون مکتوب فرستادند که اگر بتعجیل بما
امداد ننمائی البته رضائ خود را بایشان می‌سپاریم امروز ما در وادی هلاکت سرکردیم
ازین قبیل بیانات نمودند تا که یزدجرد را بفرستادن عسکر بر سر مسلمانان بهیجان آوردند
لهذا یزدجرد بر اثر استغاثه شان رستم را طلبیده گفت تو امروز یکی از پهلوانان دسوا
کاران بوده مصائبی که بر اهل فارس از دست عرب حاصل گردید نیز مشاهده نمودی
اکنون اراده دارم که ترا بمقابله مسلمانان بفرستم رستم گفته او را گوش داده
گفت بخواهم مرا بجنگ نفرستی چرا که عرب همیشه از عمر ترسانند تا زمانیکه من
بمقابله شان نرفته باشم شاید دولت ما مصئون و محفوظ ماند و خدا وند شرشانرا
برگرداند محقق است که متحصن شدن در بعضی مواضع بهتر است از ظفر و دو راندیشی نفع تر
از تعجیل و مقابله نمودن با لشکر بعد لشکر مفید تر است اینکبار شکست خوردن دوباره
رفتار بر دشمنان دشوار تر هست یزد جرد از رأی رستم ابا ورزید رستم باز
دوباره شروع بگفتار کرده گفت من از ناچاری خود را تعظیمت و ستایش نمودم در
صورت دانستن چاره هرگز بحرابت تکلم نمی کردم حالا تر استخفاف در موگند میدهم
که مرا واگذار شو که با لشکر خود باشم جالینوس با تفحصت اگر فتح کردید مقصود حاصل
والا شخصی بگری اصغر رستم تا زمانیکه چاره ما منحم گردد در انوقت گردشان اگر فتح
پراکنده میکنند تا من شکست نخورده ام همیشه در اهل فارس امید هست یزدجرد
سخنان او را قبول کرده امر خروجش را فرمان داد بنابران رستم با لشکر خود خارج
شده لشکرگاه را در ساباط تعیین نمود جالینوس را با چهل هزار بر مقدم جیش
و خود او همراً شصت هزار و ساقه لشکر بیست هزار که جمله یکصد و بیست هزار بود
خارج شدند سعد از استماع مقدار لشکرشان بجانب امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه مکتوب


فتوحات اسلامی
(۹۳)
بیان امر قادسیه

فرستاد امیرالمؤمنین بجواب نامه سعد نوشت که خبر آنها شمارا بمشقت نیندازد
چند نفر اشخاص صاحب رأی و بصیرت بر آنها بفرست که ایشانرا بطرف خدا وند
دعوت نمایند زیرا که حق سبحانه تعالی دعوت را سبب ضعف آنها گردانیده بعد ازان سعد
چند نفر قابل کار را بپوشش ارسال نمود آنها از رستم اجازه خواستند که بحضور یزدجرد
بروند رستم بایشان اذن داده از بن لشکر گذشته در حینیکه بیزدجرد و رسای خود را
با رستم گرد خود جمع کرده مشورت میکردند که چه جواب بدهند در عیان راه حق رسیدند
مردمان از هر طرف برای تماشای شان جمع شد عجمان بر اسپان سرمست بشهر زنان
و شاطران که بدست هر یک شلاقی بوده ایستاده ترجمانی را طلب نموده گفت از ین سواران
سوال که برای چه آمده مهیا غرا شده حریص بلاد ما کشته اند و سبب انکه عرضدارشان
نشدیم بر ما دلیر شدند نعمان بن مقرن بر فیقان خود گفت ایا اجازه میدهید
که من با ایشان تکلم نمایم یا دیگری سخن میگوید همه گفتند تو جواب آنها را نعمان گفت
حقتعالی بر ما رحمت کرد که پیغمبر هادی فرستاد ما را براه خیر هدایت و از شر نهی فرمود
و مارا بر اجابت اوامر خود خیر دنیا و آخرت اوعده نمود بعضی از طوایف ایمان آوردند
و برخی مخالفت کردند لهذا پیغمبر صلی الله علیه وسلم ما را امر فرمود که ابتدا کنیم بمخالفین
عرب پس ما شروع بمقاتله شان نموده و داخل شدیم بایشان بدو قسم منکرین که بضرب
شمشیر ایمان آوردند بعد از ان افسوس میخوردند و طایفین که رضا مند بودند
بر مسرت و سعادت شان افزود گشت پس ما دانستیم فضیلت انچه را که رسول خدا
برای ما بیان آورده بود نسبت بچیزی که سابق متمسک بودیم و از دشمنی و تنگی خود بعد
از ان ب قبایل و طوایف قریب خود مامور شدیم که آنها را بدین خود دعوت نماییم
و اکنون شما را بدین خود آن دینیکه اشخاص نیک او را خوب و کسانیکه بدنم او را
بد میدانند و اگر قبول نمیکنید و ایمان نمی آورید شما را بامر سهل تر تکلیف میکنم
یعنی جزیه را بدهید و اگر ازینهم سرباز میزنید باشما مقاتله مینمائیم در صورتیکه
ایمان بیاورید کتاب خدا را نزد شما گذاشته می ایستیم بحکمیکه از احکام آن کتاب
باشد و بلک خود عودت نموده شهر با شما را واگذار میشویم اگر جزیه میدهید از ضرر
شما دست بردار میشویم والا قتال خواهیم کرد ترجمان مقوله نعمان را بیان نمود یزدجرد
گفت من بر روی زمین طایفه از شما شقی تر و از حیث عده کمتر و از مصاعت
بد اندیش تر نمیدانم زیرا که تفویض نمودیم بشما ملکی را که در ان قربانها میشود
و گفتیم شاید شما را از ما باز دارد باید بفارس طمع نکرده پیش نیائید اگر برا تشانان


فتوحات اسلامی
(۹۴)
بیان امر قادسیه

غرور رسیده فریب نخورید و اگر مشقت گرسنگی بر شما عارض شد و طعام شما را تا ایام ادرار
فراهم نمائیم و بزرگان تان را اکرام و خود شما را بپوشانیم و بر شما ملک مقرر فرمائیم
که رفق و مدارا نماید چون سخنان او تمام شد مغیره بن زرار اسدی از جای برخاست
و گفت ایها الملک این با که می بینی و سأو اشرف عربند مرسوم است که اشراف
از اشراف می شرمند و یکدیگر را تعظیم می نمایند اینها بر نتیجه که مامور بودند نگفتند و نه
سخن ترا اجابت نمودند اکنون کلامی را که بر هدایت میگویم و رفیقانم شهادت میدهند
جواب بگوی در موضوع بد حالی هر چند که فرمودی صحیح بلکه ازان شدیدتر است
بعد از ان مغیره شرح مشقات عرب را مع فرستادن حقتعالی نبی اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را مانند
نعمان بیان نموده گفت اینک اختیار کن جزیه را که ذلیل باشی یا مقاتله را آماده
شو یا اینکه اسلام آورده باعث نجات خود و رعیتت گرد یزدجرد از استماع این کلام
بغضب شده گفت افسوس که قتل سفرا جایز نیست و اگر نه شما را میکشتم بروید حق از شما در
نزد ما نیست بعد از ان توبره خاکی را طلب کرده گفت بر شریف ترین شان حمل نموده
بر بند تا اینکه از دروازه مداین بر آید و بر رسولان سعد گفت بروید بجانب صاحب
خود اینک رستم را فرستادم که شایان را بخندق قادسیه دفن نماید و بعد از ان
به شهر تا نان داخل گردیده چنان بشما دشوار بگیرد که بخور در ماند سخت تر از گر د با سایور
شاه او با عاصم بن عمر کنانی بستی نیز جو استند گفت من اشرف و سید نهایم بد و خاک را
عاصم خاکی را بر دوش گذاشته بر مرکب خود سوار شده نزد سعد آمده گفت بشارت
باد ترا که خداوند زمام مملکت شان را با داد بعد مکث رستم گفت نمیدانستم که در عرب
چنین اشخاصی باشند که از شما در جواب دادن نیکو تر باشند بر امری تا و عذا دادند
که باید آنرا دریابیم و یا اینکه بر سر آن کشته شویم لیکن من رئیس شان را احمق تر
دیدم که خاک را بر سر خود حمل نمود رستم گفت ای ملک او داناتر شان بود که ترا
بفال نیک تعبیر نمود یعنی وطن مان را گرفت و بر حماقتت نشان داد بعد رستم با حالت
غضبناک از نزد یزدجرد برآمده شخصی را عقب قاصدان سعد فرستاده با شخصی
معتمد خود گفت که اگر رسول تا آنها را در یافت البته تلافی همین خود را نمودیم و اگر نه
یقین بدانید که زمین شما را گرفتند ساعتی گذشت رسول رستم آمده ندیدن قاصدان
بر رستم گفت رستم گفت که زمین شما را بردند زیرا که او در علم نجوم و کهانت مهارت
نامی داشت بعد ازین واقعه سواد بن مالک تمیمی نجف و فراض غارت نموده
سیصد راس خر و قاطر و گاو را بدست آورده مانی را رنموده بطرف لشکر آمد چون

[Margin text]
نجاف
جائی که ببر مانع شود
و نام موضعیست
فراض موضعیست
بین بصره و یماعه نزدیک خلیج فارس

[Bottom corner text]
مربع ۱۸


فتوحات اسلامی
(۹۵)
بیان امر قادسیه
صبح شد سعد آنها را بر لشکر تقسیم نمود درین روز را به یوم الحیتان موسوم ساختند سعد
سریه دیگری فرستاد آنها شتران بنی تغلب عنمز را گرفتند بجانب عسکر سوق دادند سعید
شتران را سحر کرده تقسیم نمود فراوانی طعام بین مسلمانان کار فرما گردید و عمرو بن احمر
مهرین را غارت کرده مواشی زیادتی را بطرف مسلمانان سوق داد - بعد رستم
از ساباط خارج شده الات حرب را جمع آوری نموده سرآمدان ممالک را در ادلا در
می ساخت گفت اگر خداوند ما را نفع داد دخل مملکت شان کشته نزد پادشاه
شان میرویم چنان اهل و اولاد شان را پریشان میکنم که ناچار دادن مال را قبولدار
شوند چون رستم از ساباط برآمد بطرف بندوان برادر خود مکتوب فرستاد که قلعه جا
و حصار ها خود را محکم نمائید زیرا که چنان معلوم میگردد که اعربها را از وطن و اولا شان
فرار خواهند داد رای من این بود که با ایشان مدافعه و مطاوله نمایم چنانچه از محوس
انجم هوید است ماهی آب را تیره نموده نعامه وزهره نیاسندی و میزان مقعد
گردید و بهرام رفت نمیدانم غیر از اینکه عربها و نزدیکی ما غالب میشوند چیز دیگر نیست
انچه که مرا باین محاربه باعث شد همان امر ملک بود که محقت اگر تو نمی روی من شخصو
بمحاربه میروم بعد از ان رستم جابان را بر پل ساباط ملاقات نمود که هر دوی شان
منجم بودند جا بان برستم گفت آیا نمیدانی که اوضاع کواکب دلالت بر نحوست دارد
رستم جواب داد که من بطرف مخشاش و زمام لشکر میکشیدم بنا بر حسب الامر ملک چاره
جز این ندیدم بعد از ان حرکت نموده به کوثی فرود آمد در آنجا مرد عربی را بحضور
رستم آوردند از عرب پرسید که چه چیز موجب آمدن شما در اینجا شد و چه می طلبید
آن مرد عرب گفت ما بطلب چیزی که خدا یم یاد عده داده آمده ایم اگر شما از دین سلام
سرباز زنید مملکت و اولاد شما را تصرف خواهیم نمود رستم گفت اگر پیشتر از این کشته
شدید چه میکنید جوابداد که هر کس از ما کشته شود بجنت میرود و کسی که باقی بماند نظر
آنجه را که به ایشان وعده نموده عنایت میفرماید و ما در خصوص یقین داریم رستم
گفت خوب بدست شما افتادیم مرد عرب گفت اعمال شما شما را بدست ما داد . خداوند
شمار ا بواسطه اعمال شما سالم سازد فریب ندهد تر او کسانیکه با طرف خود می بینی تو همراه
انسانها جنگ نمیکنی بلکه با قدر پنجه میدی رستم بخشم آمده گردنش را زد بعد از ان
کوچیده به برش فرود آمد لشکریانش مال و اولاد آن موضع را غصب نموده بازنان
یکجا شده مشرب نوشیدند مردم نزد رستم آمده داد و فریاد کردند رستم گفت ای گروه
قسم بخدا که آن مرد عربی رست گفت والله که سلامت نمیدارد ما را مگر اینکه با خود را

یوم الحيتان
حیر و مابیان
سلطا بالا
در مهران مورد غه زیادت تازی
شتران کو کو دیا هند
مخشاش
موضعه در کوفه دربین
بابل
بر سجاد قریه درین با هر
بُرس
قر یه د ست مجله ی دار
تخت اپوشر نام عم البلايا


فتوحات اسلامی (۹۶) بیان امر قادسیه

نیکو سازیم و اگر بمح خواری و مشقت خود از روی خصلت از شما بهتر اند سابق شما را
خدا وند بواسطه خوبی اخلاق و استنکاف از ظلم و جفا و احسان شما بخلق خداوند
که شما را بر بلاد و امصار مالک گردانیده نصرت می بخشید اکنون که تغییر حالت داده انتقام
ممد و جود اشعار خود نسازند خداوند شما را باری نخواهد نمود در ین وقت شخصی بحضور
آمد و بند که قبلاً از رفتار بدش شکایت شده بود بنا بران رستم گردنش را قطع کرده
بدو بحیره رفت مردم آب بطرف خود جمع نمود بخوف آنکه صدمه بقصبه بانخوست شان را
نموده مسیر قبیله گفت چنین مکن با ماده صورتیکه از نصرت رایان عاجزی و از عدم شرع
ما را ملامت میکنی وقتیکه رستم بنجف رسید بخواب دید که فرشته از آسمان
نزول نمود پیغمبر صلی الله علیه و سلم و امیر المومنین عمر رضی الله عنه نیز بایشان بود فرشته
تمام اسلحه و یراق اهل فارس را گرفت و مهر نمود به پیغمبر سپرد آنحضرت بعمر رضی الله عنه
داد صبح رستم بحالت غمناک از خواب بیدار گشت درین حین جالینوس بزمین
نجف وسیلمتین بود حضرت سعد سه بر قافه بطرف سواد رواند به سوام و مخیض
صد نفر فرستاده بخرج اغارت نمودند چون بخبر رستم رسید سوارانی بطرف
شان فرستاد سعد براثر آن عاصم بن عمرو و جابر اسدی را کمک سرد با خود ارسال
نمود درین حین سوارانی فارس بطرف آنها را فرا گرفته نزدیک بوی که بایشان اغارت
نمایند که ناگاه عاصم بایشان ملاقی شد مردم فارس از مشاهده عاصم گریخته مسلمانان
با غنیمتهای زیادی مراجعت نمودند حضرت سعد عمرو بن معدیکرب طلیحه اسدی را الی
ده نفر جاسوس قرار داده بجانب اهل فارس فرستاد آن یا سیر کرد و زیاده نرفته
بودند که اسلحه خانه شان را مملو از سلاح دیل و پشته باراپراشکر دیدند عمرو وطلیحه
و یاران شان پس مراجعت نمودند مگر طلیحه که از رفتن سر باز زده گفت من غیر نرجیر
عمرو و رفیقانش خواندند که طلیحه مراجعت نکرد گفتند که ای طلیحه تو حقیقتاً غدر و خیاتی
اراده داری آگاه باش که پس از قتل عکاشه رستگار نخواهی شد بیا با ما عودت نما
طلیحه سخن شان را اجابت نکرده عمرو و رفیقانش بازگشت سعد از کیفیت قوم خبردار
ر بعد طلیحه خود را بقصد تجسس بتفحص به لشکر رستم رسانیده اشیای عالیه آوری گذر نیدم
طناب خیمه شخصی را بریده آن خیمه بر سر صاحبش فرداً آمد و اسپش را کشید برو با
دو شخصی دیگر همین معامله را اجرا نموده بر اسپ خود سوار شد و بطرف بیدوانه
و مردم را می ترسانید سواران فارس اور تعقیب نمودند تادقتیکه صیح شد یکی از
به او ملحق شد طلیحه اور ابقتل رسانید و سوار دیگر نیز دو چارش شد و مقتول شد

مبحوث و عبث
که مقصد عمده حضرت عمر رض بود
در پنجاه

مسلمانان در بحر
؟


( ٩٧ )
فتوحات اسلامی
بیان امر قادسیه
شخصی سوم خود را باو رسانید از مشاهده دو نفر مقتول که پسران عم وی میشدند غضب آلوده
به طلیعه حمله نمود طلیعه او را اسیر ساخته با خود برد اهالی فارس از کشتن دو نفر خود و اسیر شدن
یکنفر دیگر رعب بر آنها غالب گردیده مرجعت نمودند طلیعه با آن مرد فارسی باسیر نزد
سعد رفتند طلیعه قصه را بیان نموده ترجمان حوم تند از فارسی سوال کردند از سعد
استدعا امان نمود مطلوبش اجابت گردید بعد از ان اسیر از سعد اجازه شرح وقعه را
خواسته گفت پیش ازینکه از طرف خود چیزی بگویم ازین رفیق شما خبر میدهم از زمان
صغارت خود تا اکنون بنامها را علی نمودم بسی پهلوانان نامدار و ذوی الاقتدار را
دیده و شنیده ام لیکن مانند این طلیعه شما ندیده بودم بطرف طلیعه اشارت نمود
که بعد از طی کردن دو فرسنگ داخل لشکری مشود که در ان هفتاد هزار پهلوان که هر یک
و اسا پنج الی ده نفر خدمتگار باشد جمله مرده رضی نباشند که مانند آمدن خود تهی دست
برگردد در پس باز ایشان تا نزد شما بپای خیمه شان به برد و چون او را دستگیر کردیم
اول شخصی ما که بهزار نفر مقابل بود بقتل رساند و شخصی دیگر را نیز بهمانصورت مقتول
ساخت تا اینکه از مشاهده ان دو نفر مرگ برخود یقین دانسته از شجاعان سبقت نمود
به او آویختم مرا اسیر نمود بعده نفس عساکر فارس را بیان نموده بدین اسلام مشرف شد
سعد او را به مسلم موسوم ساخت طلیعه اور اغلام خود ساخت انمرد فارسی از اہل قادسیه
بود خلاصه رستم حرکت کرده جالینوس و بهمن ذوالحاجب را هم نمودند جالینوس و حبال
و هره بن حربيه وذوالحاجب به نظیر ناباذ و رستم به خراره نزول نمودند سعد ازان عبور
نموده در قادسیه فرود آمد مدت ها در از بدین باغ قادسیه مباراه شد و ظرف
اندت بجنگ پیش نشده ا شاریه هم بسختی ها ندید مرجعت نکنند و اگر از طرف پاشاه
مأمور بحرب نمی شد هنوز جنگ تاخیری نمود امیر المؤمنین عمر رضی الله عنه بذریعه مکتوبی
سعد را نیز حکم صبر نمود لهذا سعد هم مستعد اقامت ایام در از گردید و طول مدت
بر مسلمانان مضر نبود بهمراه رستم سی سه فیل بود که یکی از آنها موسوم به فیل سابور
ابیض بود که تمام فیلها با او اخت داشتند رستم هجره را ئیس آنها را به قلب تشکر و پانزده
دیگر را به میمنه و میسره لشکر مقرر نمود رستم چون شب را صبح نمود سوار شده و رفت تا بکه
به آخر لشکر مسلمانان رسید و بعد از ان بالا رفته تا اینکه برپل سید در موضعیکه قرستان
بود تامل نمود برزهره رئیس لشکر پیغام فرستاد که توقف نماید تا بواسطه دادن
چیزی مسلمانان را راضی بسازد که پس به ملک خود بروند و از جنگ صرف نظر نماید و بین
تصریح که بآنها چنین گوید بلکه به نقش اظهار کرد که با وشما همسایه ایم و بشما حسان


بیان امر قادسیه
فتوحات اسلامی
(۹۸)
نموده ایم و نگهداشت شما را کرده ایم اعمال خود را با اعرب بیان میکرد زهره در جواب رستم
گفت که امر ما و شما مانند عربان سابق نیست که برای طلب دنیا آمده باشیم بلکه برای آخرت صرف
همت مینمائیم بلی سابقاً ما بمیل شان رفتار مینمودیم تا اینکه خداوند با پیغمبری فرستاد که ما را بجانب
پروردگار دعوت نموده اجابت نمودیم خدایتعالی به پیغمبر خود گفت که اینقوم مسلمان
مسلط ساختم بر مردمانیکه ایمان نیاورند و بواسطه مسلمانان از انها انتقام میگیرم بغلبه را
بمسلمانان اعطا نمودم تا که بر مسلمانی خود ثابت باشند همین دین اسلام حق است هر که
از ان رو گردان شود خوار و برباد و کسیکه به آن ایمان آورد معزز و دلشاد است
رستم گفت چیست ارکان آن دین در جواب رستم بیان نمود که هر چه ستون آن که بدون
آن صلاح ممکن نیست شهادت بکلمۂ طیبۂ لا اله الا الله و محمد رسول الله است رستم
سوال کرد که دیگر چیست؟ گفت بیرون نمودن مخلوق از عبادت بندگان
بعبادت خداوند تعالی مردمان همه اولاد آدم و حوا میباشند و برادران یکدیگر
و مادراند. رستم گفت چه خوب سخن میباشد اگر من و قومم این سخن را قبول نمائیم
کار ما و شما بکجا می انجامد آیا پس میگردید گفتند بلی رستم بیان نمود که نور است
فرمودي لیکن از زمانیکه مردم فارس یزدجرد را پادشاه گردانیدند نمیگذارند
که هیچ زیر دستی از خدمت خود دست کشد میگویند که اگر انها از غلامی دبیرون
شوند بر بزرگان و اشراف خود سرکشی می نمایند زهره فرمود که ما مسلمانان در دین
اشرف اریان است این رفتار شما را به نسبت به دوستان نمی پسندیم با لفرز ندا
و اگر کسی بواسطه عبادت خداوند مارا اطاعت نماید. بعد از ان زهره رفته رستم
اعیان فارس را جمع نموده همراهشان مکالمه نمود در باب دین اسلام مگر آنها سر باز
زدند لہذا رستم بطرف سعد قاصدی فرستاد که چند نفر از نایبان خود را بفرست
تاکه با ماند اکرہ نمایند سعد جمعیتی را انتخاب نموده که بفرستد ربعی ابن عامر گفت
تا چند جماعتی برویم با ایشان گفتگو کنیم بفرست یکنفر را که آنها را قانع سازد سعد اورا
تنها فرستاد ربعی در طرف شان شتافت تا اینکه رسید بپلی که قادسیان میگذاشتند بعی را
توقیف نموده از آمدنش به رستم خبر دادند رستم از شنیدن آن محفل خود را آراسته ساخته
کرسیها زر نگار نموده فرشهای زرین کسترانید دستگاهی تهیه نموده خود بر کرسی طلا نشست و ربعی را
امر حضور داد ربعی در حالیکه بر اسپ خود سوار و شمشیرش بگردن معطوف و نیزه اش
به پارچه دستمال کهنه پیچیده وجل شتر خود را زره ساخته پوشید بود چون برشمها
رسید بوی گفتند که از اسپ خود فرود ای او اعتنائی نموده رفت در میان


فتوحات اسلامی
(99)
بیان معرکه قادسیه

اسب رابه دو منگاست چیزی به او نگفته مدارا کردند گفتند سلاح خود را بگذار
جواب داد که من نیامدم که بحکم شما خلع سلاح کنم شما خواسته اید مرا ـ بعد از ان
برستم خبر دادند اجازه ورود داد چون ربعی اجازه یافت با نیزه خود عصازنان
درامد تا خود خورد رفت هیچ فرش و مکانی نماند که از نوک نیزه او پاره نگشت
وقتیکه نزدیک رستم رسید نیزه خود را برفرش خلانیده برزمین نشست رستم ا
وی سوال نمود که برای چه برفرش نه نشستی گفت من دوست ندارم که بر زینت
شما بنشینم پس ازان ترجمان رستم سوال نمود چه باعث شد که شما درین ملا
بیائید گفت خدا یتعالی ما را آورده که بیرون کنیم کسی را که او میخواهد از تنگی سوے
فراخی و از شدت بجانب مزح و از ظلم ادیان باطله بطرف عدل اسلام کسی که دعوت
مان را اجابت نمود باز میگردیم و ملکش را او اگذار میشویم واگر قبول نکرد با او مقاتله میکنیم
تا ما بین جنت گردیم یا اینکه مظفر شویم رستم گفت اراده شما را دانستم ایا ما مهلت
میدهید که مصلحت نمائیم گفت از رسول خدا صلی الله علیه وسلم سنت است که دشمنان را
از سه روز اضافه تر مهلت ندهیم حالا ما تاسه روز شما را مهلت دادیم شما در کار خود
مصلحت کرده یکی ازین سه فعل را اختیار نمائید یا اسلام آرید که شما و ملک شما را
واگذار شویم یا جزیه دهید که بازداریم خود را از شما و درصورت لزوم حمایت کنیم
و نصرت نمائیم و یا مهیا قتال شوید در روز چهارم بکر ابتدا شما اقدام محاربه کنید
ومن درینعقده که از طرف یاران خود کفیلم ـ گفت مگر تو سردار ایشانی گفت نه
مسلمانان با یکدیگر جسد واحد اند که احازه میدهند ادنای شان برعلایشان بعد
رستم بار وسای قوم خود خلوت نموده گفت آیا سخن مانند این سخن عزیزتر و واضح
ترشنیده اید قوم نافهم او گفتند معاذاللہ کہ ما بدین این کلب رغبت کنیم آیا جامها
مندرس اور اندیدید کہ چہ بود رستم گفت دابربہای قوم جامہا اور اندیدید
و رای خصلتش را مشاهده نکردید مرسوم عرب است که از جامهای خود تخفیف
و بر اخلاق خود می افزایند نه مثل شما که برخلاف آن عمل میکنید چون صبح شد
رستم مردی را نزد سعد فرستاد که آن مرد را بفرست سعد حذیفه بن محصن را بسو
شان ارسال نمود حذیفه بلباس مرد ادلی آمده سواره نزد رستم ایستاد رستم گفت
پیاده شو حذیفه جواب داد که نمی شوم رستم سوال کرد که تو چرا امدی شخصی دلی
نیامد حذیفه گفت امیرمان دوست دارد که درسختی و آسانی بین ما عدالت باشد این با
نوبت من است رستم پرسید که شما ر درین بلاد چه آورد حذیفه مانند شخص اول


فتوحات اسلامی
( ۱۰۰ )
بیان امر قادسیه

جواب گفت رستم استفسار کرد که موعده تا کدام روز است حذیفه گفت بی تاسه
روز پس وی رخصت کرد روی باصحاب خود نموده گفت وای شما چیزی را که من
دیروز و امروز مشاهده کردم شما ندیدید و ایشان برزمین ما غالب گردیدند شخصی
دیروزی انچه را که با عزت می پنداشتیم تحقیر نمود و این مرد امروزی سواره در مقابل
ایستاده در آن را بفعال نیک تعبیر نمود یعنی برما و برزمین ما غالب آید چون فردا شد رستم
به سعد خبر فرستاد که شخصی را بسوی ما بفرست مغیرة بن شعبه را فرستاد و او بانسار
روی آورد در حالیکه انها تا جای مکثلی بر سر و جاجهای زر بفت و بر ومسکا یک فرا نده
مفروش ساخته بودند مغیره از روی فرشها گذر نموده بر کرسی رستم نشست قوم
رستم براو آویخته از کرسی فرود آوردند مغیره گفت ما شنیده بودیم که شما مردم علیک
لیکن امروز از شما نادان ترقومی اندیدم ما مردم هرگز بعضی بر بعضی عبادة نمیکنیم
اکنون گمان کردم که در بین شما مسادات است در حقوق مانند ما بان پس خوش شد که از
اخلاق شما مطلع شدم که بعضی از شما مالک و مصاحب گیر میباشد این خصلت که قسی
میکند عنقریب از شما هم دور خواهد شد من خودم نیامده ام بلکه شما من را خواسته بودید
دانستم که شما مغلوب مملکت بر شما ازین خصلت معقول باقی نمی ماند رعایا گفتند و هـ
راست گفت مرد عرب دهقانان گفتند قسم بخداوند که غلامان ما همیشه درین موضوع
عنازعه دارند خداوند سلف ما را بکشد که امر دین مردم را سهل انگاشتند بعد از ان
رستم آغاز سخن کرده قوم خود را ستایش نموده گفت که ما بر بلاد ستواع مرد متمن
غالب و بر طوایف عالم شرف میباشیم هیچکس مانند ما عزت و سلطنت ندارد ما
همیشه بر اجانب نصرت می یابیم و دیگران برما غالب نمیگردند مگر یکی دو روز چنانکه یکماه
بسبب گناه پس از رسیدن کیفر اعمال خود که خداوند از ما راضی شد دشمن خود را
مضمحل ساخته غالب میگردیم و فتح هیچ طایفه مانند شانزوما اسان تر نبود شماتومی
بودید بد معیشت و بدحال که شما را بنظر نداشتیم زمانی که قحط بر شما مستولی باشد قصد
میکردید برای شما جو و خرما میدادم اکنون میدانیم که چیزی شما را به آمدن اینجا وادار
نساخته مگرتنگی و مشقت که در شهرهای شما وقوع یافته پس امر میکنم که لباس و خاطر صوری
و هزار درهم با میر شما بدهند و بخروار خرما بهر کی شما داده شود بشرط آنکه از مقاتله بما
منصرف شوید چرا که من بقتال شما شایق نیستم بعد از ان مغیره (رض) آغاز سخن نموده
بعد از ستایش خداوند گفت خدیتعالی خالق جمیع مخلوقات و رازق آنها میباشد
در انچه که عمل نمایند خداوند با ایشان رفتاری نماید در بصفاتی که از احوال خود و آبا

که برما میگذرد


فتوحات اسلامی
(١٠١)
بیان امر قادسیه

شهر باینی که نمودی میدانم همان کار را خداوند به شما کرده و نعمت تامین شما نهاد و خبر که
دریه حالی التفاتی بکار نداریم خداوند ما را مبتلا ساخته بود از انجا که دنیا مانند دو دلو هاست
که یکی بالا رفته و دیگری نزول میکند و یانه بالعکس در کو بالا پایان و دیگرش بالائی میشود
همچنین ملت بختی کشند را سعادت و مسرت استقبال میکند و گروه عناش را محنت
تعقیب میباید و شما هر چند که شکر میکردید به نسبت این نعمائیکه درین از منه و اوقات خداوند
بشما عطا نموده بود یکی از هزار و مشتی از خروار آنرا ادا نموده نمیتوانستید لہذا ناشکری شما
موجب تغییر حالت شما کردید و نہایت شما که باس مستحابت و رحمت خداوند کردید که مغیرفر
در حین ما فرستاد بعد از ان بامته قبول ذکر سه خصلت را بیان کرد که یا اسلام آوردن
و یا جزیه دادن و یا مقاتله است و بس دنیز عالمہ با خفای شهرهای شما را خورده لذت
برده اند میگویند که مگر بندان بشمرا او اگذار شوم رستم گفت خواہم رسید
و اطعمه ما را سحر امید خورد مغیره فرمود که هر کس از ما کشته شود به بهشت می رود
و اگر از شما به قتل رسد دوزخ منیزلگاه و غوب جای اوست و کسیکه از ما باقی باند برگر
شما مظفر و منصور خواهد شد. رستم خشم آلود گردیده گفت که فردا هنوز صبح
نشده باشد شما را قتل خواهم نمود مغیره ہم عودت نمود. رستم با اعما لی فارس خلوت
نموده گفت این قوم با شما چه نسبت دارند منتجم بخداوند که این مردم مردانیا هند
خواه بدروغ یا براستی والله اگر به این عقل کامل و صیقل اسرار خود مختلف نگردند هیچ طایی
بر انہا کامیاب نمی گردند واگر صادق باشند جامعه شان خلل پذبر نخواهد شد لیکن
قوم رستم لجاجت نموده اظہار دلاوری کردند رستم مردی را نزد مغیره فرستاد که
برایشان بگوید که اگر پل قطع شد چشم ای کور میکنم چون قاصد این سخن را بمغیره برد
گفت مغیره ره بجواب قاصد فرمود که مرا بشارت بمزد نیکو دادی و اگر اراده جهاد
بمثل شما مشرکین نمیداشتم که بعد از نیم مانند شما مشرکین انقتل برسانم کور شدن
چشم دیگر خود هم حاضر بودم وقتیکه قاصد ما جرا را برستم بیان نمود گفت ای مردم فارس
اطاعت مرا بجو ولازم بد بند چرا کہ واقعہ می بنیم که شما بدا قعہ مدفعہ آنرا ندار بد بعد سعد
مستشاران را که دو سه نفر بودند نزد او فرستاد گفتندای رستم امیر ما ترا بسوی
امری دعوت میکند که سراسر بنفع شماست بعد از ان د واپس پاک خود میرویم شما
میدانید و مملکت د ملت شما و اگر کسی قصد شما کند ہمہ معین شما میباشیم آنی رستم
از خدا بترس د قوم خود رابدست خود ہلاک مکن میان تو د این امر چیزی نیست غیر از دخالت شما
باین امر پس شیطان را از خود دور کن رستم گفت از کلام شما بخوبی ظاہر است که گرسنها


فتوحات اسلامی
(۱۰۲)
بیان امر قادسیه

و قحط بر شما مستولی گردیده نه انصاف دارید و نه منع کرده می شوید ما لحاظ همسایه گی را
فراموش نداریم برای شما غله نامیدواریم و احسان ها میکردیم چون طعمه ما را خوردید و مشروبات
ما را اشامیده نزد قوم توصیف گردید لہذا برای تحصیل آن طایفه خود را وعده داده نزد
ما آمدید مثل شما مانند شخصیست که روباه را در باغ خود دیده گفت روباه ضعیف بنیا
بران روباه بخاطر جمعی عده انور و بایان را با خود آورد باغبان سوراخ مدخل شان را
بسته تمام را بقتل رسانید الحال میدانم یگانه باعث آمدن شما در اینجا گرسنگی است
اکنون بروید هر چند غله میخواهید بشما میدهم زیرا که کشتن شایان را دوست ندارم
و دیگر مثل شما به مثل آنست که مگسی عسل را دیده میگوید دو درهم میدهم هر کس مرا
بآن برساند چون رسید غرق شده میگوید چهار درهم میدهم اگر کسی مرا رهایی بخشد
بار گفت مردی قدری طعام را بجامه پیچیده در گوشه نهاد موشان آمده جامه را
سوراخ ساخته داخل شدند صاحب جامه آن حال ادیده سوراخ را مسدود ساخت
بوی گفتند سوراخ را مبند زیرا که جای دیگر ادریده بیرون میشوند بلکه فی مجوفی را
در ان جامه داخل نما موشان از درون آن می یک یکتا رج میشوند و تو آنها را بقتل برسان
الحال منهم بهمان قسم نمودم که تمام راهها را مسدود و نقطه پل امیر ساختم که هر یک
بیرون شوید مقتول سازم با وجود آن شما را چه دادار ساخت که چندان نفری در تجهیزی
هم نشانمی بینم. مسلمان ساخته گذشته خود را بمانند بدخائر مان جهالت و عیشت
آنحضرت و اختلاف دل خود را دمشنوید شان بدین اسلام را ذکر نموده گفتند خداوند
ما را به جهاد با کفار امر نموده و مثال ها را که تو گفتی حقیقت و مناسبتی با ندارد بلکه حالت
شما مانند دهقانان خائن آن مردیست که اراضی خود را نها لها نموده درختها به برنشان
جویها جاری و قصر ها تعمیر کرده بود و در تاین راه انجا سکنی نداد که بعمل باغ و بوستانش
به پروازند لیکن آنها برخلاف خواهش مالک باغ عمل نمودند صاحب باغ ایشان اندر
مدیدی مهلت داد مگر آنها از خیانت خود حیا نکردند لہذا دهقانان دیگری آورده
ایشان را حکم خراج داد اکنون هم از انجا بروند بچنک مردم افتاده هلاک میگردند و اگر
توقف کنند و با ئین جدید آنها را خوار دانسته بر زمین گور خواهند نمود قسم بخدا و ندا
اگر ما بحق نمی بودیم در غربت دنیا میداشتیم هرگز شما را باین عشمهای خوب و زیور و قصور
مرغوب واگذار نشده خوب میگرفتیم. رستم گفت شما بطرف ماهی روید یا اینکه ماهیجان
شما بیائیم مسلمان جواب دادند که شما بیائید در ین وقت آفتاب اقبال مشرکین در پسر
کوهها شقاوت غروب نموده مسلمان بطرف لشکر خود مراجعت نمودند سعد مسلمانان


فتوحات اسلامی
(۱۰۳)
بیان امر قادسیه

با خبر ساخت که هر جا خود ممکن باشد و بسوی لشکریان فارس بصد فرسنگه شاهیدان نددیم
تا انها اراده نمودند که از پل عبور کنند چون قبلاً جسر را مسلمانان متصرف شده بودند لهذا مجدداً
شما را اراده عبور نیست پل را که ما ملک شدیم بشما رد نمیکنیم درین شب تا صبح آن در راه عمیق
از گیاه و خاک و پالان چنان پر نمودند که راهی ساخته شد درین شب رستم خوابی دید که ملکی
از آسمان فرود آمده کلماً لنگرشرا مهر نموده به آسمان برد چون از خواب گناه بیدار
شد با یکی از مصاحبان رویا خود را بیان کرده گفت خداوند ما را پند میدهد اگر پند
بگیریم وقتی که رستم بر آبتال سوار اسپ گردید و زره و کلاه خود پوشید اسلحه برام
هنوز پای در رکاب نکرده بود گفت فردا ایشان را محکم میزنم مردی از برایش گفت
انشاء الله گفت بدون انشاء الله از حینیکه شیر یعنی کسری از میدان رفت روباها
بمیدان در آمدند من میترسم که این سال بوزینه گان باشد این سخنان از جهت حقیر
شمردن فارسیان مسلمانان را بزبان میآورد و اگر نه حقیقتا از مسلمانان می ترسید
چنانچه بر معتمد خود این سخن را اظهار میکرد.
بیان روز ارماث
چون لشکر بی پایان فارس از دریای عتیق گذشتند رستم بر سر یر خود نشسته سایبانها
بر سر او بر پا کردند هژده فیل که بر آنها صند و قها موضوع و گردان کاری سوار بودند
بر قلب لشکر و هفت الی هشت فیل بر جفتن تعبیه کردند جالینوس بطرف راست
و فیروزان جانب چپ سپاه ایستادند ملک یزدجرد برای استخبار مین خود و رستم
عده کثیری را پی در پی ایستاده نموده بود که یکسر آن بر درب ایوان یزدجرد و انجام
بر در خیمه بود کاری را که رستم می نمود شخص اول بدویم و سیم متوالی خبر میدادند
مدت قلیلی یزدجرد از تمام و اقعات حرب واقف میگشت مسلمانان صف
آرائی نمودند لیکن امیر شان سعد بو اسطه عروض دمل یا عرق النساء طاقت
نشستن انداشته بر بام قصر قریب مسلمانان سینه خود را بر بالشی تکیه داده
که صف شان درینچ را بقصیر ایستاده بودند چنان نزدیک بود که اگر فرضا شخص
برناقه سوار می بود سعد از آنجا نیزه در را گرفته میتوانست این موضوع در شجاعت او
نقصان ندارد اگر چه بعضی مبغضین وی درین کارش عیب گرفته گفتند
نقاتل حتي انزل الله نصرہ وسعد بباب القادسية معصم
جهاد میکنیم تا فرود آرد خداوند نصرت را
و حالیکه سعد بر درب قادسیه چنگ کرده ایم
قابنا و قدامت نساء كثيرة ونسوة سعد ليس فيهن ايم
خبر دادندیم که زنان بسیاری بیوه شدن در حالیکه
و زنان سعد را نیست درشان بیوه


فتوحات اسلامی
(۱۰۴)
بیان روز ارماث

سعد این ابیات را شنیده گفت خدایا اگر این شخص کا ذبست و از روی غرض ابیات را
میخواند زبانش را از من کوتاه کن چون مستجاب الدعوه بود ناگاه در همان روز
در بین صف تیری بدان شخص رسیده موجب بند شدن زبانش تا روز وفات
خود از نطق محروم شد در ین وقت سعد نزد لشکر فرود آمد زخمهای ان و سرین مجروح
نشان داد اهل سپاه او را معذور داشتند بنابر آن چون از سواری عاجز بود
خالد بن عرفطه را عوض خود خلیفه ساخت لیکن بعضی تم خلاف نموده بنای شور
و غوغا را گذاشتند از انجمله چند نفری را در قصر محبوس ساختند که ابو محجن ثقفی
ازان زمره بود بقول بعضی سبب حبس ابو محجن حبه اشامیدن خمر بود بعد ازان
سعد بمردم خلیفه نمودن خالد را اعلام نموده و بر منبر برآمده خطبه خواند مردم را در
همان روز دوم محرم سنه ۱۴ مسلمان را به جهاد کفار تشویق و تحریص کرده وعده‌های
خداوند را در باب فتح شهرها و مشقتهای که سابقاً از اهل فارس بایشان رسیده بود
یادآوری نموده همچنین هر امیر قوم خود را وعظ و ترغیب کردند سعد چند نفر
مدبرین و صاحب رأی را مانند مغیره، حذیفه، عاصم، طلیحه، قیس اسدی، عمرو
معدیکرب و امثال شان و از شعرا شماخ، وحطیئه و اوس بن مغراه و عبیده
بن الطبیب را فرستاد که مردم را به اشعار خود تحریص بمقاتله نمایند صف مسلمانان
مقابل دیوار قدیس و خندق ایستاده فریقین بین خندق درود عتیق واقعه شده
بودند سابقاً مذکور شد که اهل فارس یک لک بیست هزار و مسلمان سی چند هزار
بودند جرا لشکر فارس سی هزار زنجیر دار معین بود در ین وقت سعد مسلمانان را
بقرائت سوره جهاد یعنی سوره انفال امر نمود چون خوانده شد قلبها و دیدگان شان
مانند ابر بهاری گریسته از اثر قرائت آن آرامی دل و ثبات قدم را یافتند بعد از
فراغ قراء سعد گفت که هر جا خود باشد تا نماز ظهر را ادا ساخته پس از نماز تکبیر میگویم
به تکبیر اول خود را مستعد سازید از استماع تکبیر ثانی همه تان تکبیر گفته اسلحه های خود
بها سازید چون سوم را شنیدید همه تکبیر گفته سواران مردم را بچالاکی نشاط آورند
به تکبیر چهارم بیکبار تام (لا حول ولا قوة الا بالله) گویان حمله نمائید هنوز
تکبیر دوم را سعد نگفته بود که دلاوران پیش شده قتال ا شروع کردند اهل فارس
هم چنان نموده ضرب شمشیر و نیزه میان شان مبادله گردید بالآخره غالب پسر
عبد الله اسدی پیش شده چند بیت را خوانده مبارز طلبید از لشکر کفار هرمز
که پهلوان مشهور و از ملوک باب بود تاج بر سر نهاده با کمال حشمت و صلابت


فتوحات اسلامی
(۱۰۵)
بیان وزرایات
بمقابل غالبی آمده مغلوب گردید او را اسیرانه نزد سعد برده بازگشت عاصم بن عمر
تمیمی بمیدان نبرد در آمده سواری بر شکست داد انوار گریخته در بین صف در آمد
اگر چه عاصم او را تعقیب نمود لیکن صف حایتش را نموده شخص شتر سواری اسیر کرده
با خود آورد و آن مرد که اسیر دست عاصم گشته بود خباز ملک و باری چیزی از طعام
پادشاه موجود بود سعد آن طعامها را بحاضرین حضور خود تقسیم کرد بعد از آن پهلوان
از لشکر فارس خارج شده مبارز خواست عمرو معد یکرب از بین مسلمانان بمقابل او
برخواسته او را بخاک مذلت خوابانیده کشان کشان سرش را از تن جدا ساخته پیرهایش را
گرفت در ینوقت فیلها لشکر فارس بر مسلمانان حمله نموده متفرق ساخت جماعت با را
و اسپان از مشاهده فیلها رمیده رو بفرار گذاشتند گفته اند که هفده فیل عقب بجیله را
گرفت اسپاو چنان گریخت که نزدیک بود بجیله ہلاک گردد سعد بر بنی اسد نیز فرستاد
که از بجیله و همراهانش حمایت کنند طلیحه پسر خویلد وحمال بن مالک که در لشکر خود بودند
فیلها را وقع نمودند از آنجمله فیلی بر بنی قهد طلیحه کرد لیکن طلیحه او را بضربیته مقتول
ساخت اشعث بن قیس قبیله کنده را ایستاده به آواز بلند گفت ای گروه کنده بر قوم
لازم است که قریب خود را محافظت نمایند و شما انتظار میکشید که دیگری معاونت
نماید شما را خداوند خیرد هر بنی اسد را به بینید که بکدام طرف میروند و بکدام جا از
موضع خود حرکت میکنند و من شهادت میدهم بر اینکه شما بر سرداران عرب قوم محمود
نیکی نکردید بعد از آن اشعث با همراهان خود مردانه وار باستقبال خود مدافعه کرد پراگنده
ساختند آن با را چون اهل فارس تعرض بنی اسد را بر مردم و فیلان مشاهده
نمودند لہذا بایشان حمله برده بجانب شان تیره با زدند ذو الحاجب جالینوس
ہم در بین آنها بودند در نوقت ہنوز تکبیر چهارم نگفته نشده بود که لشکر فارس
با فیلان خود بر بنی اسد جمع گردیدند بنی اسد پای ثبات را برزمین کوفتند که ناگاه
تکبیر چهارم سعد بلند شد مسلمانان یکبار حمله کردند جنگ بنی اسد دایر بود
فیلان بر میمنه و میسره لشکر حمله میکردند اسپان ترسیده فرار نمودند سعد به عاصم
بن عمرو التمیمی گفت یا معشر بنی تمتم در دفع فیلان چاره میدانید عاصم گفت چرا
میدانیم بعد از ان تیراندازان خود را طلب نموده در ماقبل و مابعد شان اشخاصی
چیست و چالاک تعین کرده گفت ای گروه تیر اند از ان فیل سواران شما بندا
وای جماعت چالاکان شما عقب فیلان رفته تنگهای شان را به برید و خود عاصم
ہم بیرون شده حمایت میکرد ہنوز آتش قتال و جدال بنی اسد نیران مینمود که


فتوحات اسلامی
(۱۰۶)
بیان روز اغواث

اصحاب عام برمیمنه ومیسره فوج جولان نموده بر فیلان هجوم کردند و نباله صند وقها
گرفته تنگهایشان را بریدند – صدآی فیلان بلند گردید خیلی نماند که آوازش بلند
نشد و صاحبش مقتول نگشت لشکر فارسان از بنی اسد منصرف شده بجای خود
بازگشته مقاتله نمودند تا زمانیکه روز امید مشرکین به اخیر رسیده و آفتاب لشکرم
از افق ناپدید گشت دست از قتال بکشیدند و تا وقتیکه ظلمت اطرافشان را
احاطه نموده حصه از شب گذشت بعد از ان طرفین مراجعت کردند و دران
از قبیله بنی اسد پنجصد نفر شهید گردیدند و عامم امر حایت را بدوش داشت این
روز اول به یوم ارماث موسوم گشت

بیان روز اغواث
علی الصباح که نسیم جانفزای سحری بر خیل مسلمان عبور نمود مجاهدین
غیور چشمهای خواب آلود را گشادند سعد شخصی را برای نقل دادن مجروحین
مقرر نمود و ان زخمیها را بزنان مجاهدت سپاریدند که پرستاری نمایند و شهید
راه حق را بر سر زمین شرف که نام وادی بین غذیب معین الشمس است بخاک سپارم
دفن نمودند چون این ماجرا فارغ شدند ناگاه از طرف شام سوارانی ظاهر گردید
این سواران اشخاصی بودند که بفتح شام رفته بودند – بفتح دمشق قبل از قادسیه
وقوع یافته بود – امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه مکتوبی بجانب عبیده بن جراح عسکر
مسلمانان در شام فرستاد که حبشی در تحت قیادت هاشم بن عتبه پسرابی وقاص که ا
پهلوانان مشهور وقت و اصحاب انحضرت صلی الله علیه وسلم در فتح مکه بدین اسلام مشرف شده
بود بطرف عراق بفرست لہٰذا عبیده قرار فرموده که امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه لشکر
منظمی بعراق ارسال نمود در مقدمه آن حبش قعقاع پسر عمر و تمیمی صفد و پنجه که ازجمله
اصحاب رسول صلی الله علیه وسلم در وقت وفات شان حضور داشت قعقاع مع دت
اغواث بتعجیل تمام آمده متابعین او که هزار نفر بودند در ده تقسیم کرده گفت هر ده نفری
بطرف مسلمانان رفت و ده دگر از عقبشان روان شوند خود قعقاع یاده نفر از صحابه
خود بتعجیل نموده پیشتر از باقی مردم نزد مسلمانان آمده سلام داد و بشارت خواد
ایشان را بر سیدن لشکری و تیز کرد آنها را بجنگ گفت مانند من کار کنید بعد از ان
جنگ جوئیهای شایانی را ابراز نموده درباره قعقاع گفتند که حضرت ابو بکر رضی الله
فرموده اند شکست نمیخورد لشکری که در بین آن مانند قعقاع شخصی باشد – بعد از این
قعقاع مبارز خواست ذوالحاجب از مردم فارس بمقابله اش بیرون شد قعقاع او را نشان


فتوحات اسلامی
(۱۰۲)
بیان روز اغوث

فریاد زد که ای خون داران ابی عبید، و سلیط، و صحاب جسر اشاره بواقعات گذشته
نموده بهم آویختند بالاخره قعقاع او را از نعمت حیات محروم ساخت اسپ
ذوالحاجب از خوف تا شب میگریخت مسلمانان از مشاهده اینحال مسرت اشتمال به
چنان فرحت نمودند که گویا روز قبل مصیبت نکشیده بودند لیکن عجمان غمناک گشته
شکست خوردند قعقاع مانند شیر نری در میدان جولان کرده باز مبارز طلب عجیبی
مقابله کند. فیرزان، و نهبزوان از لشکر فارس خارج شدند لهذا حارث بن حسان
هم با قعقاع رفیق شد با یکدیگر جنگیدند تا اینکه قعقاع فیرزان را و حارث نهبزوان
بقتل رسانیدند قعقاع بقوم خود ندا کرد که ای گروه مسلمانان جنگنید با ایشان
بشمشیر های خود چراکه در دیدن مردمان بذریعه شمشیر است پس فریقین بقتال کردید تا نزول
شب درین روز فارسیان امری اندیدند که باعث مسرت شان شود بلکه بسیاری
آنها بقتل رسیدند بسبب شکستن و برهم شدن صندوقها که روز قبل کم شده بود
هم آغیلان خود نه جنگیدند و مشغول ترمیم آنها بودند که ناگاه قعقاع و همراهانش
رسیده بخاک مذلت آنها را نشاندند هر زمانیکه طایفه از صحابه قعقاع ظاهر میشد تکبیر میخواست
و مسلمانان با او در گفتن تکبیر هجوم موافقت می نمودند ده ده نفر بر شتران که مانند
فیلان آنها را مجلل نموده بودند بسته بودند سوار شده بر کفار حمله میکردند و بر
اطرف آن شتران خیل ها بر آنگهبانی سوارانی مقرر نموده قعقاع پسر عموهای
خود را امیر نمود تا اینکه بر سپاه اهل فارس حمله کنند خلاصه در روز اغوث مسلمانان
به مردم فارس چنان رفتار نمودند که آنها در یوم ارماث فعل نموده بودند سپاه فارس
از دیدن شتران مجلل یعنی فیل های مصنوعی میگریختند و همه اسپان مسلمانان که هیچ ربطی
آن واقعه را دیده خورسند گشتند اینقدر ضرر که از فیلان مصنوعی بر کفار حاصل شد
از فیل های مردم فارس من مسلمانان نرسید در نیوقتیکه آر بنی متم اراده کشتن رستم را
کرده اما در نزدش شهید شد و شخصی از اهل فارس آمد جنگجوئی می نمود تا اینکه
از دست حرف ابن اعلم عقیلی بقتل رسید شخصی دیگر برآمد او هم مقتول گشت بعد
ازین مردم فارس اطرف حرف را گرفته از اسپ نز دو آوردند و اسلحه او را برداشتند
لیکن او مشت خاکی بر چشمشان زده بطرف اصحاب خود مراجعت نمود در ان روز
قعقاع سی مرتبه بدشمن حمله نمود هر وقت که هر طائفه از دشمن بمیدان جنگ مبارز
طلب میشد او بر ایشان حمله نموده بعضی را مقتول میساخت آخرین نشان بزرجمهر جوان
بود که با اعور جنگجوئی کرد همدیگر را کشتند اعور پسر قطبه شهریار سجیان بود القصه تا


فتوحات اسلامی
(۱۰۸)
بیان روز اغواث

حمله او پاره از لشکر
سوگند میتاشد

جنگ دوام داشت بعد از ان هجوم نموده بجنگ اشتغال ورزیدند تا اینکه نیم از شب گذشت
لهذا شب ارماث را هَدّاء ولیل غوث را سَواد نامیدند در روز غوث مسلمانان
کامیاب شده واکثریه اشراف فارس را بقتل رسانیدند سواران قلب شکر بطرف مجولان
درآمده پیاده گان صبر و ثبات نمودند چنانچه از گریختن اسپان مردم فارس قبلاً مذکور شد
که اگر سواران واپس نمی آمدند رستم نیز دستگیر میشد مسلمانان شب در آنجا گذراین
مانند که شب قبل مردم فارس همانجا اقامت نموده بودند پیشتر گفته شد که ابو محجن ثقفی
در قصر بدست سعد محبوس بود روز اغوث که مسلمانان دکفار قتال میکردند عرق غیرت
و شجاعتش بحرکت آمده از سلمی زوجه سعد درخواست نمود که مرا از بند رها کرده اسپ
شوهرت را بمن بسپار که جهاد نمایم اگر زنده ماندم پس آمده مانند سابق محبوس میسازم
سلمی نپذیرفت خلاصه ابو محجن همزار عقود تا وقتیکه سلمی راضی ساخته سلمی بند از پایش
برداشته و اسپ سعد را که موسوم به بلقام بود به او داد ابو محجن هم بر اسپ سوار گشته
با یک قلب پر از جوش و خروشی بر یمین لشکر رفته و از آنجا بگردیده بطرف چپ فارس
حمله نمود بعد از ان عقب لشکر مسلمانان تاخته باز بطرف راست شکر اهل فارس
حمله کرده شکست میداد لیکن کسی او را نمی شناخت تعجب میکردند بعضی گفتند که شاید
از اصحاب هاشم یا خودش باشد و برخی گمان کردند که خضر علیه السلام است و گروهی
گفتند که اگر این میمن بود که ملا که خودش جنگ نمیکند یقیناً میگفته که ملک است سعد
فرمود اگر ابو محجن محبوس نمی بود میگفتم که سوار ابو محجن و اسپش بلقام است چون
شب نیمه شد و فریقین دست از قتال کشیدند ابو محجن با شتاب تمام خود را بقصر
رسانیده و پایایش را به بند آویخت سلمی پرسید که سعد شوهرم چرا ترا محبوس
ساخت ابو محجن گفت بخداوند سوگند که مرا بواسطه شرب خمر حبس نکرده لیکن در زمان
جاهلیت بآشامیدن شراب عادی بودم و شاعر نیز میباشم سبب این دو بیت که بر
زبانم جاری شد مرا محبوس نمود.
اذا مت فاد فننی الی اصل کرمه تروی عظامی بعد موتی عروقها
چون بمیرم مرا فنادر بیخ تا کرمانی کن
تا آنکه آب داده شود بعد مرگ من عرقهای او
ولا تدفننی فی الفلاة فاننی اخاف اذاماتت ان لا اذوقها
در بیابان دفن مکن جن بند پای تاکرو من
می ترسم دلاور بعد مردن نچشم گشته الاثر
[یعنی اگر بمیرم در بیخ تاک مراد فن کنید ـ تا که ریشه هایش استخوانهای مرا آب دهد]
[و در بیابان با مرابخاک مسپارید چرا که ـ می ترسم که بعد از مردن نچشم شراب را]
چون صبح شد سلمی به نسبت حرز و نیت خود با سعد هاشم رو داد که غیبت ابو محجن را


فتوحات اسلامی
(۱۰۹)
بیان فتح غوث

شرح داد سعد فورا ابو محجن را نا کرده گفت من بعد اگر هر چه بستم انرا متعرض نمیشوم
مگر انکه علم ثانی ابو محجن هم با خود متعهد شد که بعد از ین زبان را به چیز با قبیح نیالاید
عده شهدا و زخمی های مسلمانان و هزار نفر و مقتولین اثمانی فارس دوازده هزار بودند مسلمانان
شهیدان را به قبرستان نقل داده مدفون نمودند و مجروحین را نیز نپاسپاریدند که پرستار
کنند زنان و کودکان قبرهای ساختند حاجت زیره متحمل شده امقرر نموده بودند لیکن
مردگان کفار در بین صفین فتاده عبار گا شقاوت بر حسام شان نشسته بود مسلمانان
از دیدن آنها قوی دل شدند قعقاع شب در ان موضع گذرانیده اصحاب خود را
در جایکه روز قبل جدا شده بودند فرستاده گفت که چون فردا آفتاب طلوع نماید صد
صد نفر به تغییر لباس بیائید تا که مردمان شما را نشناسند اگر باشم همرا اصحاب خود
آمد آن هم چنان کنند زیرا که مسلمانان از مشاهده شما دلاور و کفار بیدل میگردند
فردای شب که آفتاب جانتاب افتخار مسلمانان از افق نمودار شد اصحاب قعقاع
آمده تقسیم شدند اهل فارس در انشب صندوقها شکسته خود را درست کردند که
مانند یوم ارماث از فیلان خود کار بگیرند وقتیکه شب را صبح کردند فیلها را مجر ساخته
محافظین با آنها مقرر نمودند که بار بندهای شان را بمسلمانان قطع نکنند لیکن مانند روز
قبل استفاده ننموده اسپان از وحشت فیلها نمی گریختند چرا که محافظین اطراف
فیلها بودند و فیل در صورت تنهایی وحشی تر است چون جنگ شدت یافت
مسلمانان تنگیر گرفته پیش شدند و زخمیهای زیادی بر یکدیگر میزدند که ناگاه باشم
همرا لشکر خود رسیده آنها را بنهاد قعقاع تقسیم کرده و بر دشمنان هجوم نمود زیر
حین عمرو بن معد یکرب حمله نمود بر اسبش زخمی سیدی کجاک افتاد کفار بر سرش هجوم
آوردند لیکن او با همان حالت با شمشیر خود مدافعه مینمود اصحابش آمده دشمنان را از طرفش
دور ساختند چون ضربت سختی بر پهلوش سیده از کار افتاده بود لہذا دست از انکرده
پای اسپ عجمی را گرفته اسپ از رفتار ماند مرد عجمی از هم خیره را انداخته بجانب اصحاب خود
گریخت و عمرو برین اسپ سوار شد بعد سواری از لشکر فارس آمده مبارز خواست بشیر
بن علقمه که مرد قصیر القامت بود بمقابلش در آمد سوار با نظر تحقیر اور ا دیده پیاده شد
و او را بر زمین فگنده بر سینه اش نشست چون عنان اسپ بگر بند خود بسته بود در وفت
کشیدن شمشیر برای کشتن بشیر اسپس رمیده او را به پشت انداخت بشیر از حاجته آن
کافر را بقتل رسانیده لعیبته او را بر آورده به دوازده هزار فروخت چون سعد دید که فیلها
مانند یوم ارماث بین فوجها داخل شده کار میکنند سوی قعقاع و عاصم خبر فرستاد انیکه فیل ابیض را


فتوحات اسلامی
(۱۱۰)
بیان روز اغواث

که در مقابل شان میآید باقی فیلان به او آموخته اند کفایت نمایند و نیز بر حال پل
فرمود که فیل مقابل خود موسوم به اجرب را علاج نمایند بعد قعقاع و عاصم
با نیزه های خود در حیل مردم گردیده هر دوی شان بضرب نیزه دو چشم فیل سفید
کور نمودند فیل از ضرب آن سر خود را جنبانیده فیل بان را بر زمین انداخته خرطوم
خود را آویزان نمود قعقاع تیری بکامش انداخته فیل به پهلو افتاد و اشخاصی که
بر او سوار بود کشتند ـ همچنین جمال و زبیل قصد اجرب را کرده جمال چشمش
تیر زده اور اکور ساخت و زبیل خرطومش را برید فیل بان از مشاهده اینحال
بطرف زبیل متوجه شده با طبرزین پیشانی و بینیش را شق کرد و زبیل در آنحال
رهائی یافت فیل جنی بحالت حیران بین صفین ایستاده هر گاه بطرف مسلمانان
میرفت او را بشمشیر و نیزه می زدند و چون بجانب مشرکین میل مینمود او را سیخ
می نمودند بالاخره پشت گشاند، در حالیکه زخم چشمش را حال شور نموده بود خود را
به نهر عتیق انداخت باقی فیلان هم متابعت او را نموده صف مردم فارس را دریده
با صندوقهای خود بد این آمدند و اشخاصیکه در صندوقها بودند همه هلاک شدند بعد
از رفتن فیلان فریقین دست از قتال کشیدند تا نصف روز بعد از انها مسلمانان
حمله برده جلادت کردند تا که شام شد و مقاتله شدت یافت دوام ورزید این شبرا
لیلة الهريرة یعنی شب سکوت نامیدند چرا که تاریکی و خموشی عالم را فرا گرفته بجز آواز
شمشیر و عمود و فریاد ها مجروحین صداً شنیده نمی شد بعد از ان سعد درین شب
طلیعه اسدی وعمر و معدیکرب را در پایان لشکر بامرحراست مأمور ساخت که مبادا دشمنان
شبیخون نزنند وقتیکه آن دو نفر بگذرب رسیدند مختلف شدند طلیعه گفت باید بآب
داخل شده از راههای عجمیان رفته ایشان را تعقیب نمائیم عمر و فرمود نه بلکه باید از
پایان تر عبور نمائیم طلیعه عقب لشکر را گرفته سه بار با واز بلند تکبیر گفت مسلمانان
تعجب نمودند و عجمیان متوحش گردیده هر چند جستجو نمودند او را نیافتند لیکن عمرو
نهر را گذره غارت نموده بازگشت در نيموقت دسته از کفار بطرف مسلمانان آمدند
جماعه از مسلمین به ممانعت آنها قیام ورزیدند دیدند که ایشان غیر از حله نمودن مقصدی
ندارند لهذا مسلمانان بدون امر سعد حمله کردند اول کسیکه باین کار اقدام نمود قعقاع
بود چون سعد او را دید فرمود خدایا قعقاع را بیامرز و او را نصرت بده اگرچه از من اجا ه
نگرفت و یرا اجازه دادم بعد از ان قبیله بنی اسد به ایشان ملحق شد سعد فرمود اللهم نصر
لهم و انصر هم از عقب آنها قبیله نفع وبجیله وکنده هجوم کردند سعد در باره هر کدام


فتوحات اسلامی
(۱۱۱)
بیان روز اغواث

عفو و نصرت می‌طلبید روسا عرب هم داخل بزم شدند لیکن اسیا عرب قبیله قعقاع بکمال
شدت در دت در گردش بود حضرت سعد فرموده بود که من سه تکبیر میگویم شما حمله نمائید
درین قال و تکبیر گفت چون مردم تکبیر سوم را شنیدند بیکدیگر چسپیده مخلوط شدند
بعد از نماز خفتن که سیکا شب دران محاط کار فرما و خموشی وحشت آوری آن سرزمین را
مستولی شده بود صدای تیر و شمشیر مانند گز زنبوران اواز میداد شنیده میشد همان
مشت تا بصبح مشغول مقاتله بوده خداوند صبر و ثبات را بر ایشان عنایت فرمود بود
سعد چنین شبی هرگز سمی نموده بود و عرب عجم هیچ وقت بقسم کاری اندیده بودند
اوازهای سعد و رستم قطع گردید سعد روی بعرب عالم آورده بدرگاه قاضی الحاجات
دعائی نمود چون صبح شد مردم پدیدار کشتند درین شب که مسلمانان محاربه آغاز
بعلت تضرع شبی و شب هریرا ازین شبها لیله القادسیه میگویند و درین شب
الی صبح چشم بر هم نزدند در نیم وقت قعقاع بامین مردمان سرکردن دلداری میداد
و میگفت که دایره مغلوبیت امریرا اشخاصیست که در جنگ بترفع می‌نموده اند
شما صبر نموده یکساعت تحمل ورزید زیرا که نصرت و صبر قرین یکدیکرند روسا قبایل
نزد قعقاع جمع شده بر رستم و اعوانیاش حمله نمودند چون قبایل تحریک او دیدند
کلان ها هر طایفه میان قبیله آزاد ایستاده خطاب نمودند که ای قوم روسای شما نسبت
بشما در استرضای خدا وند جاهد تر ایستند و نه کفار از شما شایق تر بمرگ میباشند پس چرا
انتظار میکشید بنابران بر کسانیکه قریب شان بود حمله برده مخلوط شدند مقاتله د وام
داشت تا که آفتاب سعادت اسلامیان بوسط اسما در رسید اول کسانیکه از لشکر کفار
پس باشند فیروزان هرمزان بود که عقب آمدن بر جائی دایستادند و قلب لشکرشان
در هم شکست درین حین غباره ادبار مردم فارس از عالم نموده باد شدیدی ماند قوم
عاد بر کفار وزید عظمت و حشمت شان را بیاد فناداده بآینده شقاوت اثر نهارا
تهدید نمود و سایه بان رستم را از تخت کنده به بحر عتیق انداخت این با و مغرب بود
که خاک ندامت را بر فرق مردمان فارس پاشید در نیم وقت قعقاع با چند نفر بطرف رستم
متوجه کشتند داد بعد از انکه سایه بانش از سر پر کنده شده بدربا افتاد آمده بسایه
بار قاطری که قریبش بود نشست که ناگاه هلال بن علقمه بران بار رسید با شمشیر خود
بار بند را برید بار بر سر رستم افتاد هلال از حال رستم مطلع نبود اتفاقا حرکت نمود چشم
هلال با و افتاده چنان ضربتی باو نوخت که بوی مشک از کالای او بلند شد رستم
گر سینه خود را بدریای عتیق انداخت هلال نیز او را تعقیب نموده خود رابالایش انداخت


فتوحات اسلامی (۱۱۲) بیان روز غوث

پای او را گرفته از دریا بیرون نمود و باشمشیر چنان بر پیشانیش زد که از حیات محروم شد
بعد از ان جسد پلیدش را زیر پای اشتران انداخته بر تخت بالا شده فریاد زد قسم برب
کعبه که رستم را کشتم نشتابید یارانش بدور او جمع شدند و سعد لباسها رستم را بهلال
داد و کلاهش نفوذ کرد بگفتند که قیمت کلاه آن صد هزار بود بعضی بر انند که چون هلال
قصد رستم نمود او با خود را در رکاب ثابت نموده هلال را به تیر زد هلال بر او حمله کرده
بیک ضربت وی جهنم فرستاد بعد از ان سرش را جدا ساخته آویزان کرد و فریاد
میزد که بیک رستم را کشتم مشرکین از نیو قعه دل خود را باخته جالینوس سر بند در پا ستاده
در اهل فارس العبور نمودان ندارد بهر بطریق خداوند ایشان را شکست داد سلسله اشان
که به زنجیر بسته شده بودند وعده شان سی هزار بود فرار نموده خود را بدریا انداختند
و همه هدف تیر مسلمانان گشت ضرار بن الخطاب لوای بزرگ لشکر فارس را گرفته بعوض
سی هزار درهم فروخت و قیمت اصلی ان در نزد مردم فارس دوازده لک درهم بود عدد تلاقات
مشرکین غیر از اشخاصی که قبلا کشته شده بودند ده هزار کس و از مسلمانان قبل از شب
هریر دو هزار و پنجصد و در لیلة الهریر و روز قادسیه شش هزار نفر واصل جنت گردیدند
بعد از ان اسبه و امتعه را جمع نمودند چنان اشیای مسلمانان بدست آوردند که چشم تا
دیده بودند و نه بعد از ان دیدند سعد قعقاع و شر حبیل را بتعقیب گریخته گان
فرستاد تا اینکهمقدار راهی پیمودند پس از ان زهره بن حویه تمیمی با سیصد سواره
در تعقیب منهز مین شتافته در حالیکه جالینوس گریخته گان را جمع آوری می نمود رسید
او را بقتل رسانید و لباسهایش را گرفت و هر قدر نفری که بین راهین بضرار و وقع
یافتند کشتند بعد از ان باعده اسارامراجعت نمودند. نقل است که کیفره جوان
شخصی هشتاد مرد اهل فارس را اسیر کرده میراند. سعد کالای جالینوس زیاد
دانسته بجانب عمر رضی الله عنه مکتوب فرستاد حضرت عمر رضی الله عنه بخوابش نوشت
که ایا از دادن آن اسباب باندازه شخص خود داری میکنی و حال انکه ازین
فعل خود قدری از روی در صور تیکه هنوز محاربه باقی خواهد بود لهذا ترا لازم است
که او را بنسبت دیگران بدادن پنجصد فضیلت دهی بروایت نموده ام که چون
مسلمانان کفار را تعقیب نمودند بهر منزلم که آنها دلیل شده بودند که شخصی را شاره
میکردند او آمده در نزد شان می ایستاد بعد از ان او را بقتل می رسانید و بسا بود که
بسلاح خودشان میکشتند و بعضی اوقات دو نفر را امر مینمودند که یکدیگر را بکشند
و آنها همدیگر را میکشتند سلمان بن ربیعه باهلی و عبد الرحمن بن ربیعه با طایفه تلاتی


فتوحات اسلامی ( ۱۱۳ ) بیان روز غوث

شدند که بیرقی نصب نموده خیال جمعیت داشتند و میگفتند که متفرق نشوید سلمان و همراهانش
تمام شان را بقتل رسانید سعی جند فوج کفار از شرم نگریختند سعی و چند نفر از رؤسای
مسلمانان قصد آنها را نموده بهر هم یک فوج رسید قتال فوجها دو قسم بود بعضی میگریختند
و برخی ایستاده بقتل میرسیدند از جمله اسیران فوج هر مزان گریخت وقتیکه از تعقیب اهل
فارس مسلمانان مراجعت نمودند مؤذن شان شهید شده بود لهذا در امر اذان بین مسلمانان
منازعه پیدا شده نزدیک بود که قتال نمایند تا اینکه سعد قرعه انداخته مردی بمؤذن مقرر
شد - وقت تقسیم غنائم که روز قادسیه را که بیست و پنجنفر بودند ششصد و ششصد شصت حصیکه
پیشتر آمده بودند سه هزار زیاده از دیگران دادند به سعد گفتند که پیش آمدگان
و متاخرین قادسیه را مساوی سهم بدهد سعد فرموده چسان کسانیکه مرتبه آنها نرسد
با ایشان برابر نمایم باز گفتند فضیلت بده آنهائی را که منزل شان دور است به نسبت
اشخاصیکه قریب مکان خود مقاتله نموده اند سعد فرمود هرگز تفضیل نمیدهم آنانکه قربانی
بدست دشمن گرفتار میباشند ایا مهاجرین را با انصار انقسم فضیلت گذاشتند عربان متوقع
بودند که واقعه عرب و فارس قادسیه بین غدیت و عدن بسته ظاهر میشود نسبت بین
ابله و ابله و معتقد بر این بودند که ثبات وزوال ملک فارس بقادسیه مربوط است
و در هر شهر آوازه قادسیه شایع بود و منتظر بودند که عاقبت امر آن چگونه خواهد شد
پس از انجام امر قادسیه خبر آن بین مردمان شایع شد سعد بجانب هم امیرالمؤمنین عمر
رضی الله عنه مکتوبی که مشعر بر خبر فتح و شمار مقتولین و مجروحین بود فرستاده اشخاص
معروف را در ان مکتوب مرقوم نموده بذریعه سعد بن پسر عمیا فزاری ارسال نمود
حضرت عمر رضی الله عنه علی الدوام وقت صبح از خانه برآمده از هر سواری استفسار امر قادسیه
می نمود بوقت ظهر پس بمنزل خود مراجعت می نمود تا اینکه یکروز با فیروز امیرالمؤمنین عمر (رض)
به بشارت دهنده شتر سواری ـ ـ ـ ـ ملاقی شده پرسید از کجا می آئی گفت از قادسیه
می آیم به نزد امیرالمؤمنین بشارت می برم فرمود بسیار خوب بشارت بده در آن شیر
به شیر گفت خداوند مشرکین را شکست داد حضرت عمر رضی الله عنه پی در پی از او استفسار
می نمود و او بسبب ناشناسی جوابی نگفته شتر خود را میراند و عمر رضی الله عنه پیاده در کاب او
می آمد تا جائیکه داخل شهر مدینه شده مردمان گفتند السلام علیک یا امیرالمؤمنین قاصد
منفعل شده سوال نمود که شما امیرالمؤمنین میباشید پس چرا من اخبر نساختی عمر رضی الله عنه
فرمود برادر چندان باکی نیست - چون مسلمانان بقادسیه آشکار قاصد را می بردند لهذا
امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه مجملا فرمود انیکه مردمان قادسیه بر متصرفات خود مانده امور را

غزو سعد
با کفار عجم مدائن
و هزیمت
شدن
قادسیه و محاصره و سخر نمودن
مدائن شهر سه ماه تمام
کفار و فرار نمودن شتردان پسر یزد
جرد و فتح مدائن


فتوحات اسلامی
(۱۱۴)
بیان وقایع بعد قادسیه

اصلاح نمایند و عمار بن ناسم را از کسانیکه واقعه یرموک دمشق را حاضر بودند فرستاد تاریخ وقوع
قادسیه را در سنه چهارده بعضی پانزده و برخی شانزده گفته‌اند والله اعلم -

بیان وقایع بعد فتح قادسیه تا فتح شدن مداین کسری
بعد از فتح قادسیه سعد دم مدت دو ماه در آنجا اقامت نموده برآ سررشته خواستن در امور خود
بجانب خلیفة المومنین عمر رضی الله عنه مکتوب نوشت حضرت عمر رضی الله عنه بجوابش باین مضمون
نامه فرستاد که زنان و عیالها را در عتیق گذاشته خودت طرف مداین عزیمت نما همراه بازماندگان
عتیق لشکری انبوه مقرر و اشخاصی را که به پرستاری محافظت اطفالهای مسلمانان انتخاب کردی
از اموال غنیمت به آنها قرار تقسیم سهم بده سعد بعد از قرئت مکتوب قرار فرموده امیرالمومنین
در آخر ماه شوال از قادسیه به دنش ارفته با لشکری از مردم فارس مقابل شده مقاتله شدیدی
نمودند بالاخره کفار شکست خورده به بابل که در آنجا جمعیت زیادی در تحت امارت فیرزان
بود گریختند مسلمانان بر اثر آنها رفته با لشکری فیرزان نیز محاربه کرد بسیار یشان را
بقتل رسانیدند و باقیمانده پراکنده گردیدند در ینوقت هرمزان به آهواز و نهاوند
رفته تمام خزاین کسری را گرفته برای نخیر خان و مهران رازی به بابل رفته جسر را قطع نمودند
لهذا سعد در بابل اقامت ورزیده زمره پسرمویده ایجانب نهرشیر که مقابل شهر واز مداین
غربیه‌است فرستاد و باقین ساباط او را ملاقات نمودند زبره ایشان را بسوی سعد ارسال
نمود و همراهشان باداجزیه مصالحه نمود بعد از ان سعد مع مسلمانان بقصد مداین کسری
برآمدند چون به نهرشیر قریب گشتند ایوان کسری را از دور مشاهده نموده ضرار بن الخطاب
گفت الله اکبر ابیض کسری این وعده‌است که خدا و رسول با داده مسلمانان
با او در گفتن تکبیر موافقت کردند و این عادت مسلمانان بود که چون بطایفه مقابل میشدند
تکبیر میگفتند پس از ان باطراف شهر فرود آمده محاصره کردند نزول شان درین شهر ذی حجه
بود مدت دو ماه محاصره کرده بیست منجنیق نصب نموده بواسطه دبا به تا که بهشت و حفر و
نقب بمردم نزدیک گردیدند سعد سوارانی برای غارت اشخاصیکه متحسن شده بودند فرستاد
و آنها بزار عنیکه تعدادشان یک لک مقابل شتند در ینموضوع سعد بشهر امیرالمومنین
مکتوب فرستاد حضرت عمر رضی الله عنه بجوابش نوشت بزار عیئیکه نزد تو آمده اند در صورتیکه
بکفار معاونت نرسانیده باشند در امانند و کسیکه گریخته شما او را بدست آورید
شامید نهید و مرش را بنابران سعد ایشان را رها نموده بسوی دین اسلام و جزیه
دعوت کرد و همرای شان عهد نمود و آنها بعد از ان مراجعت کردند خلاصه از مغرب
دجله تا عرب اهل سوادی باقی نماند که داخل در امان نگردیده و بمسلمانان سکه می پرداز

[Marginal notes]
قادسیه موضعیست
بین خندق و عتیق بحر النجف
فارسیدا
مداین
موقعیتی وسعت بین آن و بغداد
شش فرسخ
بمحل
عباس مقر الخلافة و قفوی
ایوان کیسری
بابل اسم ناحیه سوله
و قواع بآنست
اهواز ناحیه یی از
مردم و در فارسی
خورستان در تقریبات
خزیه مسکه است
شہری در اخرین قریت
بین بغداد و داسط


فتوحات اسلامی
(۱۱۵)
بیان وقایع بعد قادسیه

محاصرهٔ مداین غربیّه بحدی امتداد یافت که سگها و گربه ها را خوردند درین حین قاصدی
از طرف پادشاه آمده بمسلمانان خطاب نمود که پادشاه میگوید مصالحه کنید با ما بدینصورت
که از نزدیک ماین دجله و کوه با متعلق باشد و از قریب شما بین دجله و کوه بشما زیرا که شما
سیر نمیشوید خدا شکمهای شما را سیر نکند ابو مقرن اسود بجوابش مقالۀ گفت که خداوند
به آن سخن او را ملهم ساخته بود بعد ازان نه خود شرع نه رفیقان او فهمیدند که چه گفته شد
قاصد مراجعت نمود مسلمانان دجله را قطع نموده بمد این مشرقی که ایوان کسری درینجا بود رفتند
و رفیق مقرن از و پرسید که در جواب قاصد چه گفتی مقرن گفت بخداییکه محمد را بحق فرستاده
نفسۀ خود ندانستم امید میکنم که بنجیر مسلمانان نطق نموده باشم حضرت سعد و مروان نیز
از و پرسیدند ندانست چه بگوید بعد از ان سعد فرمود که ای مسلمانان بشتابید بسوی
کفار فجار کسی از شهر ظاهر نشد و نه مردی بمقابل شان برآمد مگر شخصی امد در فریاد میزد
که الامان - الامان - مسلمانان اورا امان دادند انشخص گفت بیایید کسی در شهر نمانده
که شما را ممانعت نماید لہذا مسلمین داخل شهر شده نه چیزی دیدند نه کسی اما قفند سگجرامان
و آنرا از وی سوال کردند که برای چه اینجا گریختند گفت پادشاه بجانب شاهخجی فرستاد
شما در جوابش گفتید که مابین ما و شما مطلقاً صلح نیست تا به آفریدون آمده مرغ حموقی را
نخوریم پادشاه گفت و اویلا فرشته بزبان آنها تکلم نموده چوب ما را میدهند بنابران
بمدینه قصوی رفتند سعد بمدینه غربیّه داخل گردید هر لشکری را بمنزلی مقرر فرمود.

بیان فتح مدائن که ایوان کسری دران بود

چون مسلمانان داخل مدائن غربیّه گردیدند بین آنها و مداین شرقیّه شط دجله حایل شد
بسبب نداشتن کشتی نتوانستند که ازان عبور نمایند- سعد بنجوبی یکسواران و
مسلمانان در ساحل دجله گردیده عبور نمودند لهذا سعد برای تطمیع قلوب خود مردم را جمع کرد
پس از حمد خداوند گفت - دشمنان شما بواسطه در یا محفوظند شما بطرف شان رفته نمیتوان
و آنها بذریعه کشتیهای خود میتوانند شما را فراگیرند در عقب شما هم کسی نیست که بشما بیای
و خوف داشته باشید توقف شما در یعقدر مدت کافیست و دشمنان شما سرحدت
خود را مبطل نمودند رأی من اینست پیش از اینکه شغل زیاد انگیزه شا گردد با کفار حار
نمائید و ازین در یا برای پیش برد مقصود خود عبور کنید مسلمانان در جواب گفتند حاضریم
بر آنچه که ما را امر نمائی بنابران سعد امر بگذشتن از دریا نموده فرمود که آیا کدام
شخص مقدم میشود که موضعی گذر را محافظت و صیانت کند تا باقی مسلمانان بدون
ممانعت بساحل برآیند عاصم پسر عمرو ندا کرد اشخاصی صاحب شجاعت و قوت را و خودش

(حاشیه) آفریدون بنوعیست
بین سگ و خنزیر


فتوحات اسلامی
(۱۱۶)
بیان فتح مدائن

با شصت سوار پیش شده سواران بر مادیانها و اسپان رکب ساخت عاصم داخل
در بار شد و باقی سواران خود را با در رسانیده چون نزدیک ساحل گردیدند عاصم
گفت ای مسلمانان نیزه های خود را مستعد ساخت چشم دشمنان ابه نظر بگیرید وقتیکه
از دریا بالا شدند بکفار حمله نموده اکثریه شان را کشتند و باقی مانده که رهائی یافته گریختند
همه از ضرب نیزه دارای یک چشم شدند ششصد سوار دیگر هم بدون زحمت بآنها رسیدند
چون سعد و اصل شدن عاصم را بگذار با دید و باقی مسلمانان در سحت ممانعت بوده کفارا
اجازه سعد را بپاشیدند لذا تمام شان ابد خل شدن دریا امر داده و گفت بگوئید
نستعين بالله و نتوكل عليه حسبنا الله و نعم الوكيل بخداوند
قسم که او تعالی دست خود را نصرت میدهد و دین خود را ظاهر میسازد و شکست میدهد
دشمنانش را ولا قوة الا بالله العلى العظیم مردم داخل جله گردید تغیری در حات
شان پیدا نشد مانند یکه در بیابان مشی نمایند با یکدیگر سخن میگفتند کسیکه سعد را درهنم
میکذر انید سلمان فارسی رضی الله عنه بود اسپان شان چنان در آب فرو رفت که از نظر
غایب شدند و سعد این کلمات را خوانده میگفت حسبنا الله ونعم الوكيل
قسم بخداوند که دوستان خود را بشر طیکه بغی و عصیانی نکنند در دشمنان خود را نیز همیت
میدهد و دین مبین اسلام بر ابر باقی ادیان غالب میگرداند سلمان در جواب گفت
اسلام نو است در یا ها مانند بیابا نها او را مطیع گردیده سوگند بخدائی که نفس سلمان
بید قدرت اوست مسلمانان چنان از در یا بر آیند مانند که داخل آن شدند بعد ازان
قرار گفته سلمان از در یا بسلامت بیرون شدند مکر از نزد مالک بن عامر عنبری قدحی
افتاده آن را آب و سلان بالا گفت تقدیر بهلاک قدح رفته بود مالک این سخن گوارا
نیصاده گفت از خداوند چنان استدعا دارم که قدح مرا از بین مردم مفقود نگرداند
چون از دریا بالا شد مردم دیدند که باد موجداد ندری بقدحش دزیده بکنار ساحل رسانید
و مالک قدح خود را گرفت خلاصه کسی در ان عبور غرق نگردید مگر عرقده بارتی از پشت اسپ
خود که او سوم بر استر بود الغزیه و بدر با افتاد قعقاع فورا خود را با در رسانیده نجاتش داد
اهالی فارس هرگز چنین کاری را گمان نمیکردند بعد از انکه مسلمانان سالم از آب برآمده
اسپان شان آبها خود را می فشاند مردم فارس از مشاهده اینحال بهر اسل افتاده بنجات
طواف گریختند یزدجرد قبلاً عیال خود را بجانب حلوان فرستاده بود و مهران و نخیرخان
عقب گذاشته حفظ و صیانت بیت المال را به نخیر خان واگذار نمود حتى المقدور امتعه
و البسه و ظروف د تمکین ها و اشیای نفیسه قیمتی را همرای لشکر بردند و سایر لوازمات

حله حلوان
توصیقه از خود موکید
لشکر ها با بغداد


فتوحات اسلامی (۱۱۷) بیان فتح مدائین

حصار داری و قلعه بندی از قبیل گاو و گوسفند و اطعمه گذاشتند بیت المال شان در همان
زمان بالغ بر سیصد هزار ملیار بود که نصف آنرا رستم برای لشکر خود بر داشت و نصف دیگر
در آنجا باقی بود چون مسلمانان داخل مداین گردیدند سعد بقصر ابیض نزول نمود جمیعی از اهل
فارس نزد وی آمده بدادن جزیه عقد ذمه نمودند حضرت سعد جماعتی را بر ا غارت نمودن
اطراف و جوانب فرستاد و لغنت اشخاصیکه طلب امان نمایند امان بدهند و ایوان کسری را
بدون تغیر مسجدی ساخته در حین دخول این آیۀ شریفه‌را قرائت فرمود - كَمْ تَرَكُوا مِن
جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ الى قوله قَوْمًا آخَرِينَ - و نیز هشت رکعت نماز فتح را در انجا ادا نمود
در فتح مداین چیزی عجیب تر از گذشتن آب نبود آنروز را یوم الجراثیم نام نهادند زیرا توپی
که ذله میگردید مقابل میشد با یک حصه که از آب برآمد جانوران استراحت می نمود و آب به بنک
اسپ می رسید -
بیان مقدار غنائم و تقسیم آن
زمانیکه سعد داخل مد این کسری گردید اموال و امتعه غنیمت را که بی شمار بود نزدش جمع
نمودند در ان شهر قند با جود مسلمانان گمان کردند که در بین شان طعام است و تفکیک نشادی
بسی ظروف طلا و نقره از ان یافتند جز آبدیل و فروش طلا بنقره بقیمت برابر میکشیدند
و مشتری جستجوی نمودند وقتی مقدار کافوری را دیده گمان کردند که نمک است قدری
از ان در امین خمیر مخلوط ساختند بعد از چشیدن از طعم تلخش فهمیدند که کافور است
عدۀ جویندگان مسلمین هم از هره جماعتی از مردم فارس را دیدند که بر سر پل پلروان ازدحام
نمودند از ان پل استری از ایشان به نهر فتاد تعجیل خود را در عقبش انداختند مسلمانان
درک کردند که در ین قضیه چیزی مضمر است لهذا استر را گرفته دیدند که حامل بوریا کسری
و حامل و زره مکلل بجواهر بود که با افتخار آنرا پوشیده بر سریر سلطنت جلوس مینمود کلج برو
به دو استر رسید که دو نفر با د بود آن دو شخص را بقتل رسانیده بران دو بکجان یافتند
که در یکی تاج مرصع کسری و بر دیگری جامه های دیباج که زر بافته و مردارید کشند و البسه
غیر دیباج زری مروارید کشیده بود قعقاع به مرد از اهل فارس را یافته کشت که در نزدش
دو صندوق بود در یکی پنج شمشیر و در دیگری شش شمشیر و زره ها بود که از انجمله زره و کلاه
خود کسری و زره هرقل و زره خاقان پادشاه ترکیه و زره نعمان و زره داهر پادشاه هند که اهل
فارس بزمان جنگ کردن همراه خاقان و هرقل و داهر در روز گریختن نعمان از دست کسری
این زره و شمشیرها را از پیشان گرفته بودند تمام اینها را قعقاع نزد سعد آورد و در باز
انتخاب بعضی از آنها غیر کشت قعقاع شمشیر هرقل را اختیار کرده و سعد زره بهرام را بمهم خود

هشت رکعت
شریف است که در بین مقیم
۱۱ رکعت


فتوحات اسلامی
(۱۱۸)
بیان فتح مدائن

باقی را تقسیم کرد شمشیر کسری و نعمان را بخدمت عمر رضی الله عنه فرستاد بر آنکه طایفه عرب
این را بشنوند و تاج کسری را مع اسبهاش نیز محضو حضرت عمر رضی الله عنه ارسال نمود
تا مسلمانان به بینند عصمت پسر خالد ضبی به دو نفر مقابل شد که دو مرکب شحمند یکی از یشان را
کشت و دیگرش گریخت بر یکی از خزان دو صندوق بود باین یکی مجسمه اسپی از طلا که زبش نقره
و بر لجام و سینه بند و پهلو یانش دانه های یاقوت و زمرد نشانده و بر آن مردی از نقره ملل
بجواهرات سوار بود در صندوق دیگر مجسمه ناقه از نقره که کفاله و شرح تنگش از طلا و مرصع
بیاقوتها و بر بالایش مردی از جواهر سوار بود کسری هر دو را بر ستونهای تاج خود می نهاد
این امتعه فراوانی بدست آمد شخصی با اموال فراوان از غنیمت نزد قسمت کننده غنایم آمد
شخصی قاسم از مشاهده آن متاعها حیران شده گفت در عین نام اموالیکه در نزد ماست شیئی را
که مثل یا قریب به اینه د او باشد ندیدم آیا از اینجا چیزی گرفته آمد گفت اگر یم خداوند
نمی بود هرگز مالهار ا در نزد شما نمی آوردم قاسم غنایم و همراهانش از وی پرسیدند که تو سیتی
گفت قسم بخداوند که هرگز نام خود را نمیگویم تا مرا به ثنت ثنایند بلک ستایش میکنیم خدای
جلولا نام شهریست
از نواحی سواد عراق و انجا
یقین بغداد و موصل
مکریت شهر مهور
بین بغداد و موصل
موقصل شهر ورا
و مشهور یست که باب عراقی
و کلید خرسان میگویند ۱۲
مجمع ۱۲
خود را و تا نهم ثواب و بعد از ان مرد آدرنده رفت و یکی تعقیبش را نموده معلوم شد که عامربن
عبد قیس بود سعد از مشاهده اینحال مسرت اشتمال فرمود بخداوند قسم که این لشکر با صاب
امانت است اگر خداوند توصیف اصحاب پیامبر را نمی نمود میگفتم که اینها در فضیلت مانند اهل
بدرند حقیقتا خصلتی را از ایشان بدم که گمان نداشتم جابرا بن عبد لله فرموده قسم بخدا کیر
غیر او مستحق عیادت نیست ندیدم و نشیندم کسی را از اهل قادسیه که اراده دنیا را همراه اراده
آخرت داشته باشد مگر سه نفر را که مبهم دانسته بعد از ان کسی را مانند ایشان این ندیدم
آن سه نفر طلحه، و عمرو و معدیکرب، و قیس بن مکشوح بودند، چنان منقول است که وقتیکه
شمشیر و کمربند و زبرجد کسری را نزد امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه آوردند فرمود که قومی
او آوردند این را بصاحبان امانت حضرت علی کرم الله وجهه در آن محفل حاضر بوده فرمود
یا عمر تو عفت و تقوی کردی۔ لہذا رعیت نیز پرہیز گاری نمودند چون غنایم جمع گرین
سعد بعد از وضع خمس آنرا قسمت کرد در بین مجاهدین که عده شان شصت ہزار سواری
بود و پیاده در بین شان نبود حصه هر یک سواری دوازده هزار شد بر سهم مشقت اسید گان
از خمس غنایم افزود نیز لهار ا نیز تقسیم نموده عیالدار اور ان سکنی او ند تا لحین حصول
فراغت از امور- حلولا۔ حلوان- تکریت و موصل- در مدین اقامت نموده بعد ازین
بجانب کوفه رفتند_ سعد از خمس غنایم اشیائی را خدمت حضرت عمر رضی الله عنه میفرستاد
که عرب را بحیرت اندازد از انجمله فرش کسری موسوم به قطیف که از شیای عجائیگارس


فتوحات اسلامی
(۱۱۹)
بیان تقسیم غنایم
بود طولش شصت ذرع و عرضش نیز شصت ذرع بود که پادشاه برای تفریح روح و تنشط
قلب در زمستان که بادهای خزانی بر سر و در یاحین چمن زار وزیده نابودی مینمود ساختند
در آن یک مجسمه گلستان خوش نمای فصل بهار بود که بالائیش نشسته شرب می اشامیدند
و نظاره میکردند و لذت می بردند از نهایت نقش گلهای مسم سبزه‌زار ها و مجاری و
میا که در ان بود گویا که در میان بوستان بودند در ان راه‌ها ترسیم نموده بودند و مانند جویها
نگین ها نصب کرده بودند فرش مذهب حفر آن نگین ها مانند در بود کنارهایش مانند سبزه زار ها
برگهای ابریشمی بر شاخسارهای طلا شگوفه های از طلا و نقره و میوه‌های از جواهر داشت
سعد ابتدا اراده غسل انرا نمود لیکن برابر نشده بر مردمان گفت آیا خوش میگوید
و میگذارید یا نه چهار حصه خود ازین قطیف که بفرستم بسوی حضرت عمر رضی الله عنه تا هر برجا
که بخواهد بنهد چون این کم است بنابراین تقسیم آن مصلحت نمی بینم گفتند بسیار خوب بعد
از ان سعد قطیف را بحضور امیر المومنین عمر رضی الله عنه فرستاد چون خمس غنایم را نزد امیر المومنین
آوردند در مواضع لایق تقسیم نمود در موضوع قطیف استشاره کرد بعضی رای دادند که برای
مکث ذخیره نمای برحی بخود حضرت عمر رضی الله عنه رأی و تفویض دادند حضرت علی کرم الله وجهه
فرمود که در بین مسلمین تقسیم نما چرا که اگر باقی ماند فردا کسی استخوانی افت که چیزی ندانسته
مستحق باشد حضرت عمر رضی الله عنه تصدیق نموده فرمود راست گفتی و نصیحت نمودی مرا
یا علی لہذا پارچه پارچه ساخته تقسیم کرد از آنجمله قطعه بحضرت علی کرم الله وجهه رسید
ابن اثیر گفته علی کرم الله وجهه حصه خود را به بیست هزار دینار فروخت در سیرت الحلبیه
نیز بیان شده که به بیست هزار فروخته بودند رسول صلی الله علیه وسلم در حین هجرت مدینه
منوره از بر سراقہ بن مالک کنانی که اراده تعرض رسولم صلی الله علیه وسلم نموده بود فرمود
چه احوال خواهد بود ترا وقتیکه بپوشی زینت‌های کسری را و به بندی کمربند او را میان خود
د بنهی تاج وی را بر سر خود بنابراین وقتیکه آنها را با دیگر اموال غنیمت نزد امیرالمؤمنین عمر
رضی الله عنه آوردند سراقہ بن مالک را طلب نموده پوشانید بر او همان تاج و کمربند را بازو های
مویها زادان داشت حضرت عمر رضی الله عنه فرمود بر بند کن بازوهای خود را و تکبیر بگوی
و شکر کن خدای خود را که اینها را از کسری پسر هرمز که میگفت منم پروردگار مردمان
گرفت و بمرد عربی از قبیله مدلج پوشانید عمر این کلمات را باواز بلند میگفت بعد
از ان سراقہ را سوار نموده بشهر مدینه منوره گردش دادند تا که اظهار معجزت رسول صلی الله علیه وسلم
بشود زیرا که اخبار داده بودند خود حضرت عمر رضی الله عنه هیچ شی را از مال غنیمت ختبار نکرده
این ایت را میخواند زين للناس حب الشهوات الى قوله و میگفت خداوندا


فتوحات اسلامی
(۱۲۰)
بیان تقسیم غنایم
طاقت نداریم که محبت کنیم غیر آنچه را که تو بازینت قرار دادی توفیق بده مرا تا این اموال را
بمصرفش برسانم میگریست و بیان مینمود که خدایتعالی نگاهداشت از رسولم صلیم علیه وسلم
وصاحب او وممنوع ساخت از برای من می ترسم که استدراج باشد امام بخاری در کتاب
رقاق گفته که حضرت عمر رضی م عنه میفرمود خداوندا نمی توانم که خورسند نباشم بران زینت ها
که برا عطا نمودی و می نائی بار خدایا استرحام میکنم که مرا موفق کنی برینکه نفقه نمایم این مالها را
بمستحقینش دارقطنی اضافه تر تفصیل داده میگوید چون خمس غنایم کسری را نزد عمرم
آوردند فرمود که بر زمین ریخته بالایش بپوشید بعد ازان مردم را طلب نمود چون جمع
شدند امر نمود که پرده را از رویش برداشتند عمر رضی مه عنه گریه نموده خدا را حمد کرد اصحاب
پرسیدند گه باعث گریه شما شد یا امیرالمؤمنین در حال اینکه این غنایمیست که خداوند به
کفار گرفته با عنایت فرموده بجواب شان فرمود هر گاه خداوند بهر قومی این مالها را
فراوان نمود انظا نقه خون ریزی وحرام خواری مینمایند زید ابن اسلم گفته وقتیکه
غنایم تقسیم شد با شتنیگر بند با باقی مانده تقسیم نگردید. عبدامه ابن ارقم گفت تاکی این
اموال را تقسیم میکنید حضرت عمر رضی هم عنه فرکمود چون فارغ شدم لشکر کن تا تقسیم
کنم بنابراین تختی که عبدامه حضرت عمر رضی م عنه را فارغ دیده فرش زیر درختی گسترد
و مالها را در مین زنبیل آورده روی فرش ریخت حضرت عمر رضی م عنه آمده فرمود خدایا
تو گفتی که زینت از برای مردان داده شده محبت الشهوات که زنان و پسران و مال شتر
طلا ونقره، اسپان سره، و گاوان وگوسفندان و کشت زارها باشد و آیت ذین
للناس حب الشهوات را تا آخر قراءت نمود و گفت اله العالمینا قدرق عدم
محبت چیزهای اکه بهما زینت قرار دادی نداریم حالا که عنایت نمودی پس محفوظ دار
مارا از شرش و توفیق بده مرا تا که انفاق نمایم از جای بر نخواست تا وقتیکه چیز با بادی
نماند و همه را تقسیم نمود رضی الله تعالی عنه:
بیان واقعه جلول او فتحش در سال شانزدهم
چون مردم فارس از مد این بجلولا گریختند یزدجرد بجلوان رفت اعمال جلولا در تحت قیام
مهران رازی متفق گشته با طرف خود خندق حفر و از حسک الحدید مملو نمودند بر آخند و یه
خود قط معبری را نگذاشتند( حسک الحدید به شکلی که اه خار دار بست از آن که در آلات
حرب استعمال میشود و برا دفع هجوم دشمن به طرن شکر میباشد) سعد از استماع خدعه
شان مکتوبی بحضرت عمر رضی م عنه نگاشت جوب رسید که هاشم بن عتبه را با دو از وه برا
نفر که مرکب از اکابر مهاجر و انصار و مشهوران عرب باشد بفرست و قعقاع را بر مقدمه


فتوحات اسلامی
(۱۲۱)
بیان واقعه جلولا

لشکر قرار بده اگر خدایتعالی کفار را شکست داد او را بر سواد وجبل مقرر نما سعد فرموده
حضرت عمر رضی الله عنه را بجا آورده هاشم را بجلولا فرستاد چون هاشم به بابل رسید
کشت مندان با او مصالحه نمودند بدینصورت که در بدل صلح جزیه معنی را از درم فرسخ
نمایند هاشم سدگانشان را پذیرفته رقتند تا اینکه بجلولا رسیده محاصره نمودند کفار در آنجا
نینتو انستند که خارج شوند هر وقت که اراده بر آمدن را می نمودند مسلمانان ایشانرا
ممانعت میکردند به این طبق مدت هشتاد روز گذشت از طرف میمدت یزدجرد همیشم
و از جانب سعد بمسلمانان معاونت میرسید بالاخره آتش نفاق و مخالفت در بین
شان شعله ور گشته بیرون شدند و باد خداوند عادسان بریشان وزید عالم را
تیره و تار ساخت که متها را نمی دیدند و سواران شان بخندقها افتاد ناچارا برای
سواران خود در خندق راهی ساخته حصار را مخرب کردند چون این خبر بمسلمانان
رسید بمقابل شان ایستاده چنان مقاتله شدیدی نمودند که مانند آن دیده نشده بود
در نیوقت قعقاع خود را بدرب خندق سانیده شخصی را امر نمود که ندا کند ای مسلمانان
اینک امیر شما داخل خندق گردیده متصرف شده است بشتابید و خود را به میر خود رسانید
پیش از آنکه بین شما و امیر شما دشمنان حایل گردیده مانع وصول تان بشوند سبب
ندا کردن این بود که مسلمانان قوی گشته حمله نمایند ناگاه مجاهدین غیور بقعقاع رسم
در جائیکه در ب خندق را گرفته بود رسیدند و شکست دادند مشرکان را و آنها بطرف
راست و چپ رفته بذریعه خارهای که بر خندقها کنده نموده بودند هلاک میشدند و جان
بایان شان هم کالا تلف شدند با بران پیاده رو بگریز نهادند مسلمانان تعقیب شانتزا
نموده بجز اندکی بنجات نیافتند عده مقتولین شان در ین روز صد هزار بود که تمام معرکه
و اطراف و جوانب پر شده بود ازین جهت واقعه جلولا یعنی حادثه بزرگی که درین کشته
بسیار شده بود موسوم شد قعقاع در طلب منهز مین تا خانقین رفت چون جبر
هزیمت اهل فارس به یزدجرد رسید بجانب ری رفته خسر سنوم را در حلوان خلیفه
ساخت قعقاع هم با لشکر اسلام جانب حلوان متوجه شد خسر سنوم در مدتی که بدیس
کشمند ان بود بمحار به مسلمانان بیرون شدند زخمی مقتول و خسر سنوم گریخت
حلوان بتصرف مسلمانان آمد قعقاع در آنجا اقامت کرده تا زمانیکه سعد بکوفه آمد
بعد قباد را که صلاحر سائی بود عوض خود خلیفه ساخته نزد سعد رفت و خبر فتح انجخر
عمر رضی الله عنه نوشته استدعای اجازه تعقیب کفار را نمودند کر حضرت عمر رضی الله عنه
اجازه نداده فرمود که من مایل بود مین سواد و جبل سدی باشد تا دشمنان بار سد

مسح عثمان مدیریت
در روز جمعه دوازدهم ماه رجمان
اغاز ضحواد فتح رتین یوم
یکشبه در میان روز دهم
ذی حجه شهر ستنه ۸۲
از سواد مرقو واقعه حصا هم
عمر ۳۸


فتوحات اسلامی ( ۱۲۲ ) بیان واقعه جلولا
نتوانند و نه ما بایشان زمینها زرخیز سواد بر ما عافیت و سلامت ماندن مسلمانان بهتر است
از مال غنیمت قعقاع در حین تعقیب کفار مهران و نیز زنان را در خانقین یافته مهران به
بقتل رسانید و نیز زنان فرود آمده بطرف کوه گریخته خود را پنهان نمود و قعقاع بعضی
زنان کفار را اسیر ساخته نزد هاشم فرستاد و او بر غازیان قسمت کرده والده شعبی که
از انجمله بود بعد از تقسیم اموال غنیمت بر هر سوار نه هزار نقد و نه رهن ابه رسید
بقول بعضی ادیان ال غنیمت سه کرور بود خمس آنرا نزد حضرت امیرالمومنین عمر رضی الله عنه
فرستادند انحضرت فرمود مسجد اوند قسم که در هیچ خانه نمیگنجد بیایام تقسیم نکنیم عبدالرحمن
بن عوف و عبدالله بن ارقم امشب در مسجد پاسبان بودند چون صبح شد حضرت عمر رضی الله عنه
غنایم را ظاهر ساخت و از مشاهده یاقوت و زبرجد و جواهر به گریست عبدالرحمن
بن عوف گفت یا امیرالمومنین از چه سبب گریستید و حال آنکه جای شکر است حضرت
عمر رضی الله عنه فرمود که قسم بخداوند گریستن من ازین جهت است که حقتعالی هر قومی
که این مالها را داد بحسد و بغض مبتلا شدند و قومی که بغض و حسد در بین شان کار فرما باشد
همیشه با یکدیگر در جنگ و جدال اند عمر رضی الله عنه تقسیم سواد را بجهته دشواری تقسیم اشیاء
و شحناء شانها و حق آبها ممانعت نمود و نیز از قسمت کردن اموال بشکده یا وجاه های آباد
برع واقعه مخصوص کسری و مقتولان بواسطه دفع فتنه و فساد خودداری نموده خرید آنها را
نیز منع فرمود لهذا اموال مذکور را توقف نموده برای تقرر متولی که خلق رضایت یابند
اقدام ورزید رضامندی و اتفاق مسلمین فقط در باره امرا بود بنا برتین فوق از خلوص
تا تادیه ارضی سواد فروخته نمیشد از انجمله جریر در جنیبه قریه زمینی را خریداری نمود
حضرت عمر رضی الله عنه فسخ بیعش انموده دامنش را شنیع شمرد.
بیان شهر ساختن بصری و کوفه
در شهر گردانیدن بصره اختلاف است بعضی گفته اند که در سله بعد از فتح جلولا سعد بن
عتبه بن غزوان را بر حسب الامر حضرت عمر رضی الله عنه فرستاد که در ولایت بصره شهری اسا
اهالی ابله بمقابله اش بر آمده بعد از مقاتله شدید شکست یافتند مردم دست میسان
نیز جمع آوری نموده آماده قتال و جدال گردیده عتبه نیز آنها را غالب شد و حاکم شان
اسیر نمود یسار ابو الحسن بصری و ارطبان جد عبدیم پسر عون بن ارطبان نیز از جمله اسر
جنگان بودند برخی برانند که عتبه در سنه و بعضی در سله بصره را شهر گردانید لیکن
کوفه در سنه تعمیر شده است زیرا که بهو آمدین مطابق طبیعت عرب نیفتاده
سعد مردم را بر انتخاب موضع مناسبی فرستاد آنها زمین کوفه را نشان دادند باین


فتوحات اسلامی
(۱۲۳)
بیان شهرستان بصره

ابن قتیله بسعد گفت که برآیت زمینی را از زمینها خداوندنشان بدهم که ازاراضی قعبه مرتفع تر
وازفلات نشیب تر باشد وآن زمین را نمایان نمود بعدازان سعد همرا اصحاب خود
درسال هفدهم از هجرت درآنجارفتند.

شرح فتح تکریت و موصل

درسال شانزدهم بعد از فتح جلولا انطاق نام برآحفاظت و صیانت زمین تکریت ازموصل
برآمده اطرافش راخندق حفر نموده جماعت کثیری از طوایف روم ایاد تغلب
نمر وشمار جردرا باخود متفق ساخت سعد چون ازین خبر مطلع گشت بصورت واقعه
بحضرت عمر رضی الله عنه نوشت جوابی رسید که عبدالله بن معتم را بتکریت فرستاده بر مقدمه
الجیش ربعی بن افکل وبر سواران عرفجه بن هرثمه رالمقرر نما عبدالله بجانب تکریت
رفته مدت چهل روز انطاق وهمراهانش را محاصره نمود و درمدت بیست و چهار مرتبه
حمله نمودند بالاخره عبد الله شخصی را نزد عربانیکه با انطاق متفق بودند فرستاد تا که آنهارا
بمعاونت مسلمانان دعوت نماید عربان دعوت عبدالله را پذیرفته برای استیمان شخصی را
نزداوفرستادند عبدالله گفت اگراست میگوئید پس ایمان بیاورید آنها اسلامرا
قبول نمودند چون عرب درکتمان آن اعتنا نمودند رومیان از ماجرا مطلع شدن
بنابران غلبه مسلمانان را یقین دانسته امیران خود را ترسم اموال و کشتی ها نتقل دادند
عبدالله کسی انزدعرب فرستاده گفت هرگاه آواز تکبیرما بان رشنیدید بدانید
که درها خندق را گرفتیم. لهذا شمارا لازم است که ابواب طرف دجله را محافظه نموده
برهرکسی ازکفارکه قدرت داشتید بکشید سعد عبدالله همرا ی مسلمان بالاشتد درت
خندق را گرفتند و تکبیر گفتند اهل تغلب و نمردایاد و سردارا آن تکبیر گفته درهادجله
گرفتند رومیان مشتبه گشته گمان کردند که مسلمانان از طرف دجله به ایشان هجوم
آوردند بنابرین بطرف مسلمانان گریخته خود را زیر شمشیرمسلمانان یافتند وازطرف
دیگر اهالی تغلب ونمردایادحمله کردند خلاصه بجز اشخاصیکه اسلام آوردند از محصورین
کسی نجات نیافت. عبدالله ربعی بن افکاح را همرا تغلب و نمروایاد بجانب قلعه نینوای
وموصل فرستاده گفت بزودی خبرفتح را بفرست. ربعی بران دو قلعه هجوم نمود ورساد
آتالکی انجا امان خواسته جزیه را قبول نمود محنت صلح در آمدند پس افکل تباب خبرفتح را پیش بدیم
فرستاده تقسیم نمودند سهم هرسوار سه هزار واز پیاده هزار درهم شد خمسش را بخدمر
حضرت عمر رضی الله عنه فرستادند از طرف امیرالمونین ربعی والی حرب موصل و عرفجه برآی
جمع خراج مقرر گردیدند بعدازان باقی علاقه های موصل فتح وتوابع اکراد و بابل مثلاً گرید

عنبرین کوه دیار طنجه
شهرت
پیشوای شهرستان هدا
عمر
پیکره ضدین محمد در جهندا
قید و بند محنتی بند سلام عد
سم ۱۲