فتوحات اسلامی (۱۲۴) بیان فتح ماسبذان
بیان فتح ماسبذان
ماسبذان نیز در سنه شانزدهم فتح شده بعد از واقعه جلولا به سعد خبر رسید که آذین پسر هرمزان
با جمعیتی بطرف ری از ماسبذان بیرون گردیده سعد ضرار بن خطاب را با لشکری بمقابله شان
فرستاد فریقین بدر یکی از ماسبذان ملاقی شده مسلمانان با کمال شتاب قتله کردند ضرار آذین را
گرفته بقتل رسانید بعد از ان طلب مشرکین برآمده تا رسید بشیروان — ماسبذان را قهر
و غلبه استیلا نمودند اهالیش بطرف کوه ها گریخته آنها را صلح استدعا اجابت نمودند ضرار
در آنجا اقامت ورزید تا وقتیکه سعد بکوفه آمده او را خواست ابن تهریل سدی را عوض
خود خلیفه ساخته رفت ماسبذان یکی از دربند های کوفه بود.
بیان فتح قرقیسا در سال شانزدهم
بعد از انقضای فتح جلولا سعد عمر بن مالک بن عتبه بن نوفل بن عبد مناف را با لشکری
بجانب بقیت که مردمان اطراف در آنجا جمع شده بر اطراف خود خندق کنده بودند
فرستاد— عمر بن مالک چون دید که آنها در خندقهای خود پناه گرفته اند خیمه در اعمال خود
گذاشته حارث بن یزید را خلیفه گردانید که اهل هیت را محاصره نماید و خودش
با نصف لشکر رفته غفلتاً قرقیسا را بغلبه تصرف نمود اهالی جزیه را قبول کردند حارث
نیز مکتوبی به اهل هیت فرستاد آنها نیز دادن جزیه را بر ذمه گرفتند . کوفه چهار
سرحد داشت (۱) حلوان که برا و قعقاع (۲) ماسبذان که دران ضرار بن
خطاب (۳) قرقیسا که دران عمر بن مالک (۴) موصل که دران عبد الله بن معتم
مقرر بود هر گاه بعضی از ایشان بطرف میرفت عوض خود خلیفه مقرر میساخت.
غزوه فارس از بحرین
علاء حضرمی در زمان خلافت حضرت ابابکر رضی الله عنه بر بحرین مقرر گردیده در عهد خلافت
حضرت عمر رضی الله عنه نیز مقرر بود بجهته غزا نمودن با فارس مردم را جمع نمود امیرالمومنین
حضرت عمر رضی الله عنه سفر دریا را از جهته خوف غرق شدن مسلمانان نهی نموده بود
لیکن علاء مخالفت کرده بر آجهاد دعوت نمود بسیاری مردم اجابت نمود لشکر ها
متعدد ها تشکیل دادند بر یک جارود بن معلی و سوار بن همام را بر لشکری مقرر
خلید بن منذر بن ساوی را که او هم بر لشکری امیر بود امیر الامرا ساخت در کشتی ها
سوار شده بدون اجازه حضرت عمر رضی الله عنه از بحر عبور نموده به اصطخر برآمدند
اهل فارس در تحت ریاست هربد بمقابله شان شتافته بموضع طاوس مقاتله شدیده
واقع سوار و جارود شهید گردیدند از مردم فارس عده زیادی بقتل رسید بعد ازان
ماسبذان موضعیست از دربندهای کوفه
شیروان شهریست بکوه حلوان
قرقیسا شهریست بر نهر خابور
هیت شهریست در درب از ذات بغداد
بحرین عبارت از دجله و فرات
اصطخر شهریست بوسط یکصد از شهرهای قدیم فارس


غزوه فارس از بحرین
( ۱۲۵ )
فتوحات اسلامی

مسلمانان اراده گرفتن بصره را کرده راه بوجانبان نیافتند عریادی از مردم فارس راه را
بر ایشان گرفته مانع عبور مسلمانان شدند چون عمر از عزایم لشکر بجانب فارس مطلع گردید
بعتبه بن غزوان خبر فرستاد که میدانم حوادث زیادی بر مسلمانان آنجا رخ میدهد پس
بزودی پیش ازینکه هلاک گردند با لشکر بزرگ عزیمت تا عقبه دوازده هزار نفر جنگی را
زیر امارت ابوسبر بن ابی رهم که یکی از پسران عامر بن لوی است فرستاد ابو سبره
بهمراه مسلمانان بکنار دریا رفته تا با خلید ملاقی گردیدند درین عرصه هیچ با اهل فارس
متعرض نشدند زیرا در حینیکه اهل هجر راه مسلمین ا گرفته بودند اهل فارس از
هر طرف بسوی شان جمع گردیده بود اهل فارس و ابوسبره بعد از موضعی طاؤوس
با هم ملاقی شدند بر مسلمانان کمک رسیده محاکمه نمودند حق تعالی مسلمانان را فتح
و کفار را شکست داد درین وقت غنایم کثیری بتصرف مسلمانان آنچه که بخواهند آمد درین
غزوه بهترین جوانان شهرها داخل محاربه شده از سبب اموال غنیمت مستر تمامینموند
بالاخره مسلمانان مظفر و مصئون به بصره مراجعت نمودند.
بیان خفی فتح اهواز و مناذر و نهر تیری
اهواز و مناذر، و نهر تیری در سال هفدهم فتح گردیده موجبش این بود که چون
هرمزان روز قادسیه که یکی از خانه کاهشتکانه فارس است شکست خورد قصد
خوزستان نموده آنجا را مالک گردید و همره اشخاصیکه با او اراده مخالفت داشتند
مقاتله نموده غارت کردن دستمیسان و قیسان را از مناذر و نهر تیری میشه خود
ساخت درینحال عتبه بن غزوان از سعد مدد خواسته لشکرهای زیادی بمعاونتش
رسید فریقین بین نهر تیری و دلب با یکدیگر ملاقی شده عتبه بعضی از لشکرها را بجانب
مناذر و نهر تیری متوجه ساخت و در حین محاربه خبر فتح آند و موضع بهرمزان رسید
قلبا و همراها نقش شکسته هزیمت یافتند مسلمانان عده زیادی از ایشان را بقتل رسانده
غنایم کثیری بدست آوردند و تا کنار دجیل کفار را تعقیب کرده آخر عهدا گرفتند
در مقابل سوق الاهواز لشکرگاه ساختند هرمزان از جسر سوق الاهواز گذشته مقیم
شد با بین اسلام و کفار دجیل حایل گردیده هرمزان دانست که تاب مقاومت مسلمانان
ندار د بنابراین خواستار صلح گردید در غیاب از عقبه او طلب امر نمودند گفت صلح
نمایند بشرط انکه بدون مناذر و نهر تیری بر تمامی اهواز متصرف باشیم و هر قدر
حصیریکه از سوق اهواز بته ره مسلمانان است رد نمی شود. لهذا بین مسلمانان و هرمزان
در موضوع حدود زمین مناقشه پیدا شده محاربه نمودند و هر مرزان که با تامل کرد

طاوس
موضعیست بنواحی ارجان

دستیسان
شهریست از نواحی خوزستان

نهر تیری
نهریست خوزستان که بخارا میرسد

دلب
شهریست نزدیک دارای
بنگلادش فرموده


فتوحات اسلامی (۱۲۶) بیان فتح اهواز

طلب معاونت نمود عتبه کیفیت انحضرت عمر رضی الله عنه نوشت جواب رسید که بر انچی
علما و لشکری بمددش فرستاد بعد ازان در جسر سوق اهواز با یکدیگر تلاقی شده
هرمزان شکست خورد و برام هرمز رفت مسلمانان سوق اهواز را تصرف کرده
دایره ملک شان متساع کردید تمام شهر ها را تا به تستر بعد ازان با بین انهانجنگ
قایم بود تا زمانیکه هرمزان طلب صلح نمود و عمر رضی الله عنه بدینطریق قبول فرمود که شهر ها
مسلمانان متعلق بخودشان باشد و اهل سلام رفت و آمد بین اکراد و هرمزان را
منع نمودند.
بیان فتح رامهرمز و تستر و اسیر شدن هرمزان
رامهرمز و تستر و شوس سال هفدهم فتح شد سببش این بود وقتیکه یزدجرد در ولایت
مرو بود محرک بغادت اهل فارس گردیده به از دست رفتن مملکت ایشان را متاسف
می ساخت بنابران مردم حرکت کرده با اهالی اهواز بخاطر نویسی اگذاشتند و
با همدیگر عهد بستند کیفیت را امرا سبعده و او با میرالمؤمنین عمر رضی الله عنه نوشت
عمر رضی الله عنه جواب فرستاد : انکه لشکربزرگی بمرانعمان بن مقرن بجاب
اهواز بفرست و آنهارا لازم است که بمقابل هرمزان فرود آمده تحقیق کارشان را
نمایند و نیز مکتوبی بطرف موسی اشعری که به بصره مقرر بود فرستاد که لشکر بزرگی
تهیه نموده سعد بن عدی برادر سهیل امیر ساخته بزار بن مالک مجزت بن ثور
و عرفجه بن هرثمه را با او همراه کرده بجانب اهواز بفرست و بر بالای تمامی اهل کوفه و بصره
ابوسبره بن ابی سهم را قرار بده نعمان بن مقرن بمرآ اهل کوفه بجانب هرمزان
که برام هرمز بود روان شد هرمزان از قصد شان مطلع شده امیدوار بود
که مسلمانان را برهم خواهد کرد زیراکه مردم فارس بسیار با او بودند خلاصه نعمان
و هرمزان مقابل شده بعد از قتال شدیدی خدایتعالی کفار را شکست داد هرمزان
رام هرمز را ترک داده به تستر رفت و نعمان برام هرمز نزول نموده بطرف ایذج
رفت شرویه همراش صلح نموده مراجعت نمود اهل بصره به اهواز فرود آمده از
قضیه مطلع شدند بقصد هرمزان جانب تستر رفتند نعمان و با امرا نیز در آنجا جمع
گردیدند. هرمزان با اهل فارس و جبال و اهواز اطراف خود را خندق کنده بودند
ابی موسی و ابوسبره هم بکمک مسلمانان رسیده مدت چند ماه کفار را محاصره کردند
و عده زیادی اقتل رسانیدند در تستر لشکر کفار هشتاد فرقه بود هفتاد مرتبه
جنگیدند گاهی مسلمانان و گاهی مردم فارس شکست میخوردند در مرتبه آخرین

رامهرمز شهریست از نواحی خوزستان
تستر شهریست گشته از خوزستان
شوس شهریست از خوزستان
ایذج شهریست بین خوزستان و اصفهان ۱۲


بیان فتح را مهرمز
( ۱۲۷ )
فتوحات اسلام
مسلمانان به برأ بن مالک برادر انس گفتند که یا برأ دعا کن که خداوند کفار را شکست دهد
چون مستجاب الدعوت بود گفت خدایا کفار را شکست بده و من را بدرجه رفیعه شهادت
فایز گردان حقیقتاً مردم فارس را منهزم ساخت تا اینکه بخند قها رفتند و مسلمانان
خود را در عقب شان می انداختند بالآخره داخل شهر شده محصور گشتند از امتداد مدت
محاصره به تنگ آمده شخصی از اهل شهر بطرف نعمان بیرون شده طالب امان نمود بشرط
انکه مدخل شهر را نشان بدهد شخصی دیگر نیز بجانب ابو موسی انداخت که دران نوشته
بود مرا امان دهید که شما را که باید داخل شوید بنشانشان بدهم اور ا همراً متعلقینش
بذریعه تیر امان دادند تیر دیگر را نوشته انداخت که از جانب مخرج آب داخل شهر گردید
بنابران مردم بصره بر آداخل شدن شهر دعوت شدند عامر بن قیس با جمعی اجابت کرده
آماده رفتن شدند بوقت شب از طرف دیگر نعمان هم اصحاب خود را بفرستاد مقرر کرد که همراع
آن شخص راه یابد بروند اصحاب نعمان با اهل بصره در نزد مخرج آب ملاقی شده داخل
شهر داب گردیدند و تکبیر گفتند مسلمانان خارج حصار هم صدای تکبیر نمودن بلند نموده
درب شهر را گشادند مسلمانان به شهر در آمده هر قدر مقاتلین را که بحراب ببر گشتند
هرمزان داخل قلعه گردیده محصور شد عساکر ظفر مآثر اسلام اطراف قلعه مذکور را گرفتند
هرمزان از قلعه فرود آمد به این شرط که هر چه حضرت عمر رضی الله عنه درباره اش
بفرماید همان باشد لهذا اور ا بسته نموده غنیمت با را تقسیم کردند سهم سوار
سه هزار و از پیاده هزار شد انشخصیکه بواسطه تیر امان طلبیده با آنزادیکه
خودش نزد نعمان آمده بود همرآ اشخاصیکه با آنها در برجا جائیگه وابسته بودند
مامون گردیدند از مسلمانان نیز اشخاص زیاد شهید از جمله آنانکه از دست
خود هرمزان بشهادت رسید مجزءت بن ثور و برأ بن مالک ابو سبره تقطیب
منهز من را با سبوس نعود نعمان و ابو موسی نیز با او بودند و مکتوب نوشت
بجانب حضرت عمر رضی الله عنه جواب رسید بمرآ ابو موسی از سوس که به بصره مراجعت
نماید و ازین عهد یعقیمی بجانب لشکر سابور رفت ابو سبره جماعتی را بطریق رسالت
جانب عمر رضی الله عنه فرستاد که انس بن مالک و احنف بن قیس از انجمله بود و هرمزان
نیز با ایشان همراه نمود چون هرمزان را بمدینه منوره آوردند او را بجامه ها خود
او که از دیباج طلا بافت بود ملبس و تاجش را که مکلل بیاقوت بود بر سرش نهادند و باقی
حلیه اش را بر او پوشیدند تا بدانند عمرو مسلمانان که این هرمزان است آن جماء
جویا عمر رضی الله عنه گردیدند مردم جواب دادند که امیرالمؤمنین در مسجد نشسته میدانم


فتوحات اسلامی
(۱۲۸)
بیان واقعه رامهرمز
چون رسولان داخل مسجد شدند دیدند که حضرت عمر رضی الله عنه جامه خود را بالش ساخته
تکیه نموده - رسولان در نزدش نشستند در حالیکه آنحضرت ﷺ بخواب
و دره وی بدستش بود هرمزان پرسید که حضرت امیرالمومنین در کجاست گفتند اینست
که می بینی سوال کرد که سپه کجاست پاسبان او جواب دادند که از برهنش پاسبانی و در باحی
نیست گفت مناسب است که این نبی باشد گفتند که نبی نیست بلکه عمل میکند
به فضل انبیا از گفتگوی شان امیرالمومنین بیدار شده نشست دید هرمزان را
نظر نموده پرسید که این هرمزان است گفتند بلی فرمود حمد باد خدا را که این و مانندی
از کفار بواسطه اسلام خوار گردانید امر نمود بکشیدن لباسهایش بعد از ان لباس
درشتی بر او پوشانیدند حضرت عمر رضی الله عنه گفت ای هرمزان دیدی غدر خود فر بیات
و عاقبت کار خدا تعالی را - گفت یا امیر در زمان جهالت ما غالب بودیم و اکنون
شما عمر رضی الله عنه پرسید دلیل غدر تو در عهد چند مرتبه چیست و چرا نقد شکنی نمودی
جوابداد که می ترسم پیش از بیان کردن مرا بکشی حضرت عمر رضی الله عنه فرمود مترس
از من هرمزان طلب آب کرد در بین ظرف درشتی برایش آب آوردند گفت
اگر بمیرم ازین قدح آب خورده نمی توانم امیر فرمود دیگر آب بیاورند گفت می ترسم
که در حین آب خوردن مرا بقتل برسانی حضرت عمر فرمود باکی نیست ترا تا آشامیدن
آب هرمزان آبها را ریخت باز عمر رضی الله عنه فرمود دیگر آب بیاورید تا که تشنگی و کشتن
هر دو بر او یکجا جمع نشود هرمزان اظهار نمود که من آب میخواهم بلکه امان حاصل نمودم
عمر رضی الله عنه فرمود که من ترا میکشم هرمزان فرمود که مرا امان دادی حضرت امیر
انکار نمود - انس بن مالک فرمود یا امیر هرمزان راست میگوید او را امان دادی
فرمود ای انس من کشنده مجزت بن ثور و براء بن مالک را امان میدهم بخدا وند
قسم اگر عذر یا دلیل بر خلاصی خود نیاوردی تو را نیز مزایدهم انس گفت یا امیرالمومنین
خود فرمودی تا مترس خبر در امانی و نیز گفتی که باکی نیست ترا تا آشامیدن آب
حاضرین تصدیق قول انس را نمودند عمر رضی الله عنه بطرف هرمزان رو آورده
فرمود که مرا فریب دادی بخداوند قسم که فریب نمیخورم تا اسلام را قبول نمائی
ربائی نخواهی یافت هرمزان اسلام آورده مانند کسانیکه مشرف بدین اسلام
میشدند دو هزار برایش عطا گردید و در مدینه منوره او را جایدادند تا زمان
آمدن ترجمان مغیره بن شعبه بین حضرت عمر رضی الله عنه و هرمزان ترجمان
بود چرا که او لفظ فارسی امید است .
بیان


فتوحات اسلامی
( ۱۲۹ )
بیان فتح سوس
بیان فتح سوس
وقتیکہ ابوسبرہ بسوس آمد در آنجا شہر یار برادر ہرمزان بود مسلمانان ایشانرا احاطه کرده
چند مراتب بشدت مقاتلہ نمودند در حین محاصرہ ناگاہ خود را بدر ب رسانیدہ داخل شہر
گردیدند مشرکین از مشاهده آنحال ہرچہ بدست داشتند انداخته فریاد زدند الصلح
الصلح مسلمانان با وجودیکه قهراً بر آنہا مسلط گشتہ بودند استدعاشانرا پذیرفتند
هر قدر مال غنیمت کہ بدست آوردہ بودند قسمت کردند بعضی بر فتح سوس گفتہ اند کہ یزدجرد
بعد از واقعہ جلولا به اصطخر رفتہ دوست سیاه نام خود را با ہشتاد نفر از بزرگان جانب سوس
د ہرمزانرا به تستر فرستاد سیاه درینجا امر و دولتر شد ه همراهان خود را طلب نموده
و گفت دانستید وقتیکه باین خود میگفتم کہ این قوم بزودی مملکت ما را غالب میشوند
و اسپا نستان در ایوان اصطخر سرگین می اندازد و بستہ میکنند مرکبهای خود را در ختار
او دیدید کہ اکنون تحقیق غالب شدند حالا مشورہ کنید بخیبر خود گفتند رای رای
تست گفت من مصلحت میدانم کہ بدین شان داخل شویم نیا بران شرویہ را
نزد ابوموسی فرستادند کہ دہ نفر دیگر از بزرگان فارس نیز با او بود ابو موسی
بہر آنشان شرط نمود که متفقاً با اهل عجم جنگ کنند و با عرب مقاتله ننمایند
هرگاه کسی از عرب با ایشان جنگ کند مانع شوند بهر کجا که ارادہ کنند رفته
بتوانند و بہ بهترین بخششها سرافراز گردند و نیز حضرت عمر رضی اللہ عنہ عقد نمود
که اگر ایمان بیاورند هرچه بخواهند برای شان بدهد بعد از ان اسلام آورده نزد
مسلمانانیکه تستر را محاصرہ داشتند آمدند سیاه بجانب قلعہ کہ آنرا مسلمانان
محاصره نموده بودند رفته البسہ عجمی خود را خون آلود ساخته به پای حصار افتاد
محصورین قلعه آن را از اهل فارس و طرفدار خود دانسته برای اینکه وی را
داخل قلعه کنند درب را کشادند مکر سیاه حمله برده جنگید تا که اهالی قلعه گریختند
و مسلمانان قلعه مذکور را مالک گردیدند
مصالحہ لشکر نیشابور
قبلاً گفتہ شد که زرین عبد اللہ بطرف لشکر نیشابور رفتہ بود باقی مسلمانان هم بعد
از فتح سوس به آنجار فتند در نیوقت از جانب مخالف تیرہ ہا برای امان
انداختہ شد مسلمانان ناگاہ بدربہا ہجوم نموده داخل شهر گردیدند اهالی شهر
بازارهای خود را بیرون آوردہ بحال امنیت بودند مسلمانان استفسار حالشانرا
نمودند آنها گفتند کہ شما ما رابواسطہ تیرامان دادید و ما دادن جزیه را قبول نمودیم

بسبب بغیله
بربست و خودشان اباد کرده
بمهاجرین داد سر سبر سم *


فتوحات اسلامی
(۱۳۰)

مسلمانان از یکدیگر پرسیدند که ایا که امان داده ایشانرا معلوم شد که غلامی دو سوم ثقیف
و اصلا از آنها بود این امر را نموده بود مسلمین مخالفت ورزیده گفتند این بنده است
قولش اعتبار ندارد لیکن ایشان جواب دادند که ما فرق غلام و آزاد نکرده خود را مامون
پنداشتیم اکنون ما را فریب میدهید اختیار دارید لهذا بصورت واقعه بحضرت
عمر رضی هم عنه نوشتند جواب داد که امان شان قبول است و مسلمانان
آنها را واگذار شدند.
بیان رفتن مسلمانان بکر مان و غیریه
حضرت عمر رضی هم عنه مسلمانان را از رفتن فارس منع نموده بود احنف بن قیس گفت
یا امیر المومنین تو ما را از رفتن شهرهای نهی نمودی و حال انکه کفار تا وقتیکه پادشاه
شان در بین آنها باشد با ما مقاتله میکند تا زمانیکه ما را برفتن بلاد و مصار
شان اجازه ندهی بقتال خود اشتغال دارند در شهرهای شان میرویم و پادشاه
شان را بیرون میکنیم تا امید آنها قطع شود حضرت عمر رضی ام عنه فرمود سخن او از قسم
راست گفتی بنابران اذن داد ابو موسی را مامور ساخت که از بصره تا اقصای
خطه اهل فارس رفته الی رسیدن امر ثانی اقامت نماید و انه برای اشخاصیکه به صوبها
مقرر بودند بدست سهیل بن عدی لو آنها فرستاد منجمله لوای خراسان را با حنف
بن قیس و لوای اردشیر و سابورا بداشاجع بن مسعود سلمی و لوای مطحر را بعثمان
بن ابی العاص ثقفی و لوای فساد دار البجرد را به ساریه بن زنیم کنانی و از آن
کرمان را سهیل بن عدی و از سجستان را بعاصم بن عمر و دلوای مکران را
بحکم بن عمیر تغلبی داد که بیرون شوند لیکن خارج شدن شان در یم وقت میسر نشد
و از مردمان کوفه برای شان مدد داده شد کیفیت شان در آینده بیان میشود.
بیان واقعه نهاوند
در تاریخ اینواقعه بین مورخین اختلاف است بعضی در سال هژدهم و بگفته طبرجی
بسال نوزدهم یا بیست و یکم وقوع یافته—سبش این بود که چون مسلمانان
از فتح جند العلا د که یکی از شهر های فارس است فارغ شده اهواز را استیلا نمودند
مردم فارس به پادشاه خود که در مرو بود خط نویسی نموده تحریک بجنگ نمودند و نیز
ملوک باب و سند وخزیمان و حلوان با یکدیگر مخابره کرده با جمعیت زیادی
بطرف نهادند حرکت نمودند سعد از واقعه خبر شده مکتوبی بحضرت عمر رضی ام عنه
نوشت درین حین بعضی از عامل با سعد هم مخالفت نموده بنای پرخاش را


فتوحات اسلامی
( ۱۳۱ )
بیان واقعه نهاوند

گذاشتند مع حدوث اینواقعه منع نشدند. از جمله کسانیکه محرک این امر شده بودند
جراح بن سنان اسدی بود و بحضرت عمر رضی اللہ عنہ از سعد شکایت ورزیدند امیرالمومنین
فرمود بخداوند قسم پیش آمد اینواقعه مرا از تصفیه امور تان مانع نمیشود و محمد بن مسلمه را
که در عهد عدالت مهد حضرت عمر رضی اللہ عنہ مفتش عالمها بود فرستاد ارسال مفتش مقارن
باوقتی بود که مردمان بها از برای مقابله و مقاتله اهل فارس بودند— محمد بن مسلمه
با سعد رم بمر اهل کوفه گردش کرده از رفتار سعد رم استفسار می نمود همہ طوایف
و قبایل بجواب مدح سعد رم را می نمودند مگر اشخاصیکه طرف دار جراح بن سنان
اسدی بودند سکوت کردند تا اینکه به بنی اسد رسیده سوال کرد اسامه پیش افتاده
گفت دیگر چیزی نمیگویم مگر که سعد رم مساوات در تقسیم اموال و عدالت در اجرای
احکام نمیکند و بمرای لشکر بجنگ نمی برآید—سعد ره از استماع سخنان او محزون
گشته فرمود خدایا اگر دروغ میگوید چشمهایش اکور و عائله اش بر از یاد و بفتنه
گرفتارش نما براثر درخواست سعدرم چشمهای او کور گردید و ده دختر برایش پیدا
شد چون آواز زنی را می شنید رفته جانبش احساس میکرد مردم وقتیعله او
عیب می نمودند بجواب میگفت چکنم دعای سعد ره که مرد نیک است مرا باین مصیبت
مبتلا ساخته— و نیز سعد رض در حق اشخاصی که با او عناد داشته مخالفت نموده بودند
نفرین فرموده بود که اله العالمین اگر این فعل شان ناشی از شر و تکبر در یا بود بمشقت
گرفتارشان نما لہذا جراح بن سنان حینیکه بقیل حسن ابن علی رض مبادرت کرد
بضرب شمشیر ہا پارہ پارہ گشت همچنین قتاده بواسطه سنگ ها و ار بد بذریعه مشت ها
و غلافہ های شمشیر کشته شد—سعد رم مستجاب الدعوت بود زیرا که پیغمبر ص
در باره وی به استجابت دعا فرموده بود سعد رم از جمله ده یار بهشتی و سابقین
در اسلام و از خالو های رسول ص صلی اللہ علیہ وسلم بود. اولین کسیست که در
راه خدا تعالی تیر انداخته و خون مشرکان را ریخته چنانچه نبی اکرم صلی اللہ علیہ وسلم
فرمود که پدر و مادرم فدای تو باد یاسعد— بعد از ان محمد ابن مسلمہ
همرای سعد رم و اشخاصیکه شاکی بودند بحضور حضرت عمر رضی اللہ عنہ
آمده کیفیت را بیان نمود حضرت عمر رضی اللہ عنہ سوال کرد که نماز را چه
قسم ادا میکنی یاسعد— گفت دو رکعت اول را طولانی و دو ی آخری را
کوتاه می خوانم امیرالمؤمنین رضی اللہ عنہ فرمود گمان میکنم که سبب پرخاش
شان همین باشد یا ابا اسحاق اگر حتیاط نمی بود ملامتی شان ظاهر بود


فتوحات اسلامی
( ۱۳۲ )
قضیه نهاوند

بنابر دفع شرارت از سعد پرسید که خلیفه تو کیست سعد گفت عبدالله بن ام
بن عتبان لهذا حضرت عمر رضی الله عنه او را امیر گردانیده بسعد رم فرمود که تو باما
در مدینه منوره توقف نما زمانیکه امیرالمؤمنین از دست ابولؤلؤ بدرجه رفیعه
شهادت رسید اورا از جمله آن شش نفر که امر خلافت در بین شان بمشورت
گذاشته بود مقرر نمود و آن شش نفر اشخاصی بودند که حضرت رسول الله
صلی الله علیه وسلم وقت رحلت از ایشان اظهار رضایت نموده بود حضرت
عمر رضی الله عنه در وقت حتضار فرمود که اگر سعد را خلیفه نماید لایق است واگر دیگر برا
انتخاب گردید باید که بمعاونت سعد کار نماید چرا که من او را بسبب ضعف یا خیانت
معزول ننمودم.

قضیه نهاوند
قبلاً از عزیمت جمعیت فارس مذکور شد در تحت قیاد ت فیرزان یک لک و پنجاه
هزار نفر به نهاوند فرود آمد سعد رم بواسطه مکتوبی حضرت عمر رضی الله عنه را طلاع داد
بعد از انکه خودش هم به نزد حضرت عمر رضی الله آمد زبانی هم صورت واقعه بیان
کرده گفت مردم کوفه اذن میخواستند که ما ابتدا بکنیم مقاتله شان ما صاحب
ہیبت گردیم چون حضرت عمر رضی الله عنه مطلع شد مسلمانان را برآممشورت
جمع نموده فرمود که ای مسلمانان امروز روزیست که نفع و ضررش بع آئینده است
اراده دارم که همرا کسانیکه برای من کفالت در جهاد کنند و من در تجهیزشان
قدرت یابم بین کوفه و نهاوند فرود آمده از انجا بطرف دشمن لشکر فرستم و خودم
معاون شان باشم تا اینکه خداوند مسلمانان را فاتح گرداند یا چیز یکه قضای او
باشد وقوع یابد در صورت فتح مسلمانان را در شهرها شان پراگنده می سازم
طلحه بن عبد الله به پا خواسته گفت یا امیرالمؤمنین کار با بوجود تو محکم شده
بلبلان در نزد زبان آوری تو گنگ اند وجودت از کثرت تجربه با علم در شیون
تو میدانی شان در پیش این امورات سپر دستت امر کن تا اطاعت کنیم بفرما
تا اجابت نمائیم حکن تا سوار شدن تا سوار شویم برا فروز مارا که برافروزیم
چه تو ولی این امری با شی از مایش تجربه نمودی و جبهار امشاهده کردی از نا قصای
قضای خدا وند غیر بهتر پیش برایت بروز نمیکند بعد ازین بیانات طلحه نشست
امیر المؤمنین مرتبه دیگر مشورت نمود حضرت عثمان رضی الله عنه گفت یا امیر المؤمنین
رأی من اینست که بنویس مردم شام ویمن تا از ممالک خود بر نید و شما همرا


فتوحات اسلامی
( ۱۳۳ )
بیان واقعه نهاوند

اهل حرمین جانب کوفه و بصره رفته لشکر اسلام را با فرقه کفار ملاقی نماید هرگاه خودت
بمقدمه جیش رفتی جمعیت زیاد کفار در نزدت اندک میشود زیرا که غالبی از حیث
جنگیدن و کثیری از روی جمعیتد یا امیرالمؤمنین بعد از خود کسی را در عرب
باقی نمیگذاری تو دنیا را عزیز نگرفتی و لذتی نبردی و جامه خوبی نپوشیدی
امروز روزیست که آثارش در ما بعد ظاهر میگردد پس غافل نبوده رأی آخرت را
حاضر داشته باش حضرت عثمان رضی الله عنه بعد از تبیین این جملات ست
حضرت علی کرم الله وجهه گفت یا امیرالمؤمنین اگر اهل شام را از ولایت
شان بیرون کردی رومیان بر اولاد پای شان هجوم میکنند واگر
مردم یمن را از ملکشان بیرون کردی اهل حبشه داخل مملکت آنها میگردند
و نیز خود اگر از مدینه یمن بیرون شوی اعراب از هر طرف و حوزب بعقب تو می آید
در آنوقت حال بازماندگان و اهل و عیال مسلمانان پریشان گشته نسبت باین
پیش آمد کارت سخت تر خواهد شد لهذا مسلمانان را در ولایات شان استوار
داشته به اهل بصره بنویس که سه فرقه شوند بعضی محافظت آل و اولاد
خود را نمایند و جمعی متوجه اهل ذمه خود باشند که عهد شکنی نمایند فرقه دیگر
بمدد برادران خود بکوفه بروند چراکه اگر اهل عجم بسوی تو به بند فدرا میگویند
که این امیر و اصل عرب است این امر موجب زیادت شدت آن سگ شکر
بر بالای تو میشود از آمدن کفار اندیشه مکنید چه خدا تعالی در آمدن ایشان
غضب ناک تر و بر دفع شان قوی تر است از بسیاری دشمن نیز اندیشه
مکن زیرا که با سابق هم بجهة کثرت مقاتله نمی نمودیم بلکه بنصرت و معاونت
خداوند مبارزه میکردیم حضرت عمر رضی الله عنه فرمود رأی همین رأی است
دوست داشتم که کسی مرا باین رأی متابعت نماید نشان بدهید کسی را
که شایان بولایت این امر بوده عراقی باشد مردم گفتند همه در نزد شما
جمع اند و خود شما از احوال لشکریان خود دانا ترید حضرت عمر رضی الله عنه فرمود
بخداوند قسم فردا شخصی را والی گردانم که در حین ملاقات با کفار اول نیز
زنده باشد پرسیدند یا امیرالمؤمنین آن کیست فرمود که نعمان بن مقرن
مزنی میباشد مردم گفتند لایق است در همان روز نعمان با جمعی از اهل کوفه
بر لشکر سوس فرسا بور هجوم نموده بود حضرت عمر رضی الله عنه برایش نوشت که بطرف
ولایت ماه برود تا لشکر مسلمانان بمتابعت او جمع گشته بمقابله فیرزان برآیند


قضیه نهاوند
(۱۳۴)
فتوحات اسلامی
و دیگر مکتوبی بعبدالله بن عبد الله بن عتبان فرستاد آنکه مسلمانان را نزد نعمان پناه
بفرسند مسلمین امر حضرت عمر رضی الله عنه را پذیرفته از ایشان تر دد در اجابت سبقت
کرد شتاب آنها فقط از نقطه استقبال زحمت و نیل ثواب بود مسلمانان بر ریاست حذیفه
بن یمان بیرون شدند که نعیم بن مقرن برادر نعمان نیز با ایشان بود بر شکر اہواز هم حضرت
عمر رضی الله عنه مکتوبی نوشت تا لشکر کفار را از رفتن بالای مسلمانان منع نمایند و بر سر
ایشان مقترب ـ وحرمله ـ وزرقاء ـ را نصب نمود ـ آنها در سرحد اصبهان، و
فارس جای گرفتند. مد د اہالی فارس را از نهاوند قطع کردند مسلمانان تبعه نعمان جمع
شدند که حذیفه ابن یمان، و عبدالله بن عمر، وجریر بن عبد الله البجلی ومغیره ابن شعبه رم
و دیگر بزرگواران در ضمن ایشان بود. نعمان، طلحه بن خویلد اسدی رضه و عمر و بن معدیکرب
وعمر و بن ثنی رض، و ثنی پسرابی سلمی رض را برای معلوم کردن احوال دشمنان فرستاد
آنها تمام روز را تا شام سیر کردند لیکن عمرو بن ثنی مراجعت نمود از وی پرسیدند
که چرا پس آمدی گفت در زمین عجم بلدیّت نداشتم بساست که زمین جاہل خود را
ہلاک میگرداند ـ و زمین را عالم زمین هلاک میکند. طلحه، وعمر و بن معد یکرب رفتند
و در آخر شب عمرو بازگشت سوال کردند که چه آوردی گفت یک شبانه روز گشتم
لیکن چیزی را نیافتم اما طلحه رفت تا انیکه نهاوند رسید فاصله بین مسلمانان
و نهاوند بیست و چند فرسخ بود مسلمانان از تاخیر طلحه بد گمان شده گفتند شاید
دو مرتبہ بکفر رجوع کرده باشد ـ چون مراجعت نمود از بد گمانی مسلمانان در باره خود
خبر گشت و مسلمین بجر دریدنش تکبیر گفتند پرسید که چه بخیال شما رسیده است. از گمان
خود او را با خبر ساختندـ گفت قسم بخدا وند اگر غیر دین عرب دینی ہم نمی بود کیش
عجم پای لکنت زبان را نمی گرفتم نعمان رض دانست که بین ایشان و نهاوند کمینی
از دشمنان نیست و راه از آسیب خالی میباشد ـ لہذا اصحاب خود را که سی ہزار
نفر بودند تعلیم کرده رفت نعیم برادر خود را بر مقدمه لشکر حذیفه بن یمان، وسوید
بن مقرن را بر طرفین مقرر نموده قعقاع بن عمر را بر سواران و مجاشع بن مسعود را
در آخر لشکر قرار داده جیوشی که از مدینه منوره فرستاده شده بودند
نیز موافقت کردند که مغیرہ بن شعبه رض در بین شان بود ـ زمانیکه به اسبیدان
رسیدند لشکر فارس خود را مهیای حرب ساخته امیر شان فیرزان
بر طرفین لشکر زردق وبهمن جاز ویه عوض ذی الحاجب موظف گردانیده
بود مسلمانانیکه در محاربه قادسیه نبودند نیز جمیع آوری کرده بدرہاتی سالارستان
پراکنده در زمین فارس
رو داد ـ نام شخصی است
اسبیدان


فتوحات اسلامی (۱۳۵) قضیه نهاوند

آمدند جتیکه نعمان ایشان را دید همراے مجاهدین چنان تکبیر گفت که اضطراب
بر عجمیان طاری شد مسلمانان بار ہاے سنگین خود را انداخته خیمه نعمان را هم نصب
کردند اشرف کوفه شتاب کرده خیمه ہاے خود را بر پا ساختند— محاربه شروع
شده روز چهارشنبه و پنجشنبه را بقتال گذراندند در ظرف اینمدت غلبه و ہزیمت
مختلف بود گا ہے کفار و گاہی مسلمانان غالب میگشتند— بالآخره
اہل فارس بخندقہاے خود پناه جستند مسلمین تا زمانیکه خداوند مقدر
نموده بود در محاصره شان اقامت کردند لیکن محصورین ہر وقت که فرصت
می یافتند بیرون میشدند و در غیر مجال بحصار ہاے خود می رفتند کار مختار
شان بود مسلمانان خوف کردند که مبادا این امر بطول انجامد لہذا جمعه
از جمعه ہا— اشخاص صاحب رای جمع گشته گفتند در صورتیکه خروج
و دخول محصورین باختيار شان باشد البته موجب اطاله مدت خواهد
شد براے مشوره نزد امیر خود نعمان رفتند او نیز درین اندیشه
بود بعد ازان باقے بزرگواران را جمع کرده گفت آیا می بینید
که اہل فارس بخندقها و شهر خود پناه گرفته ہر وقت که بخواهند بیرون میشوند
وزمانیکه ما اراده جنگ را داشته باشیم ایشان را خارج کرده نمی توانیم
درینصورت کار مسلمانان سخت گردیده در بیرون نمودن شان برام
و تحریض کردن شان بمقاتله چه مصلحت میدانید تا کار با طولانی نشود
عمرو بن غنم که از ہمہ مسن تر بود شروع بسخن گفتن نمود زیر ا قاعده مسلمانان
چنین بود که شخصی بزرگ تراغاز کلام میکرد گفت محصور بودن برای
شان سخت تر است از انکه مدت محاصره بر مسلمانان در از شود
بگذارید که در حصار ہاے خود باشند ہر کس که یگانه برآمد ہمرايش مقاتله کنید
رائے او را قبول نکردند عمرو بن معدیکرب فرمود مترس از آنها بلکه حمله نموده
بگر ہاے شان را بزن— رأی او را پسند نه نموده گفتند دیوار های شان
بر ما سختی دارد— طلحه گفت رأی من اینست که سواران را بفرستی تا بجنگند
جیسیکه بایکدیگر مخلوط گشتند بطریق حیله گریخته جانب ما بیایند—مشرکین اینوقعه را
دیده بطمع می افتند زیراکه گریختن ما را ندیده اند و از حصارهای خود می برآیند
در آنوقت مقاتله میکنم ہمرايشان تا آنچه که خداوند بخواهد وقوع یابد—نعمان هم
این رأی را پسندیده قعقاع بن عمرو راکه بر سواران مقرر بود امر کرد که


فتوحات اسلامی
( ۱۳۶ )
قضیه نهاوند

خنگ را برپا نماید چون جنگ تیره شد مانند کوههای آهن از خندق
خارج شدند و برای اینکه نگریزند خود را بیکدیگر بسته بودند هر هفت
در یک قید بوده در عقب معرکه حسک الحدید ریخته بودند تا شکست
نخورند بعد از بیرون شدن شان از حصار قعقاع رض خود را اندک
اندک عقب میکشید مانند رای طلیعه مسلمانان را غنیمت خود
دانسته همه از حصار خارج شدند که بجز از دربانان کسی باقی نماند
تمام بر اسپان خود سوار شده تعقیب میکردند تا حینیکه قعقاع بمسلمانان
رسید و مشرکین از ملجأ خود ها قدری دور شدند اینواقعه در اول روز
جمعه وقوع یافته بود مسلمانان همه آماده و مهیای جنگ بودند
لیکن نعمان رض همرای شان عهد کرده بود که بدون امر او از جاهای
خود حرکت نکرده جنگ ننمایند آنها نیز امرش را اجابت نموده خود را
به سپرها پناه میکردند و مشرکین بجانب شان تیرها می زدند تا اینکه عدهٔ
مجروحین بسیار شد نزد نعمان رض شکایت نموده گفتند که آیا نمی بینی چه
بر سر ما آمده اجازه بده که قتال نمائیم او میگفت آهسته باشید آهسته
باشید و آن ساعتی را که رسول خدا صلی الله علیه وسلم دوست میداشت
انتظار میکشید که همرای دشمن مقاتله نماید و ساعت مذکور نزدیک
زوال است (چون آن ساعت سعید نزدیک شد) نعمان بر اسپ
خود سوار شده داخل لشکر مسلمانان گردیده و بر هر بیرقی ایستاده
وعظ و نصیحت میکرد نوید ظفر داده تحریض مینمود گفت من سه تکبیر گفته
حمله میکنم شما هم هجوم نمائید اگر کشته شدم بعد از من حذیفه رض امیر شماست
و بهمین طور هفت نفر را معین کرده که آخر شان مغیره بود بعد ازان دعا
نمود خدایا دین خود را عزت و بندگانت را نصرت بده و نعمان رض را اول
شهیدی از شهدای راه اعزاز دین و نصرت بندگان خود بگردان
و بعضی گفته اند که چنین دعا نمود بار الها استدعا میکنم که امروز چشمم بفتحتی
که باعث عزت مسلمانان باشد روشن گردان و مرا شهید نما مردمان از شنیدن
این سخن گریه نمودند بعد ازان بمرکز خود باز گردیده سه تکبیر گفت مسلمانان
شنیده مهیا حرب شدند خود نعمان ابتدا حمله کرده باقی همه هجوم بردند در پیش
مانند عقاب آواز میکرد خود نعمان بقبا و کلاه سفید نشاندار بود خلاصه


فتوحات اسلامی
( ۱۳۷ )
قضیه نهاوند

چنان مقاتله کردند که مثل آن را کسی نشنیده بود و بجز صدای آهن چیزی
مسموع نمی شد مسلمین صبر عظیمی کردند تا اینکه عجمیان شکست خوردند مابین
زوال الی سیا شب آنقدر از مشرکین بقتل رسید که تمام معرکه پر از خون
شده مردمان و بهائم می لغزیدند بعد از انکه دعای نعمان مستجاب شده چشمش
بفتح روشن شد بواسطه تیری که در تهی گاهش اصابت نمود از اسپ افتاده
شهید گشت برادرش نعیم او را بجامه پیچیده برداشت و بیرقش اسبحذیفه
سپرد حذیفه رض بمقام امارت قیام کرده نعیم را عوض خود معین نمود مغیره رض
گفت بپوشید امیر خود را که مسلمان از مشاهده آن سست نگشته
قتال نمایند به بینید که خداوند اخر کار ما در ایشان را چه میکند چون تاریکی
شب آن محطه را استیلا نمود کفار شکست خورده حقبحانه چنان آنها را
گمراه نمود که راه فرار خود را ترک کرده میان اتش های افروخته بودند می
افتادند هرگاه یکنفره باتش می افتاد شش دیگر بسبب یکه با یکدیگر در یک قید بودند
می سوختند از طرف دیگر حساك الحديد بائیکه در عقب لشکر خود انداخته
بودند اکثریه شان را بقتل رسانید غیر از کسانیکه در میدان جنگ کشته
شدند صد هزار بلکه زیاده تر بآتش تلف گردید بقول بعضی هشتاد هزار نفر
در نایره عذاب راه عدم را پیمودند غیر از اندکی که گریخته بودند کسی نجات
نیافت فیرزان ازین مقتولین بطرف همدان گریخت نعیم بن مقرن رض
او را تعقیب نموده از طرف مقابل قعقاع رض رسید او را در پشته همدان
یافتند در آن ساعت از بدبختی و ادبار فیرزان وادی را قاطر ها و خران
که متحمل بار های سنگین عسل بودند فراگرفته مانع عبور آن گشتند بنابران از مرکب
خود فرود آمده برکوه بالا رفت قعقاع رض پیاده در عقب او بالا شده او را گرفت
مسلمانان فیرزان را در ان پشته بقتل رسانید بارهای عسل را رانده گفتند
اینها هم لشکر یست از لشکرهای خداوند در آنموضع را وادی عسل نامیدند
مشرکان داخل همدان شده مسلمانان هم بهمدان فرود آمده بطرف شان را محاصره
کردند چون خسرو سنوم اینوقعه را دید از مسلمانان امان طلبید مسلمین بعد از مظفریت
جویای امیر خود نعمان بن مقرن شده از برادرش مقتل استفسار کردند گفت
اینست امیر شما که خدایتعالی چشمش را بفتح روشن نمود و خاتمه اش را بشهادت
کرد اما لازم است که حذیفه رض را متابعت نمائید - بعد از انکه مسلمانان مشرکین شکست

حسك الحدید
یک الات حرب است که پیاده
رو را در دم می اندازد


فتوحات اسلامی ( ۱۳۸ ) قضیه نهاوند

دادند داخل نهاوند گردیده آنچه از متاع و اموال جنگ و اثاث که در آنجا بود جمع
نمودند صاحب آتشکده نزد حذیفه در آمده گفت امان میدهد من و اشخاصی که خواسته
باشم در مقابل بیرون نمودن ذخیره که کسری بسبب حوادث روزگار در نزد من گذاشته
حذیفه گفت آری بعد از ان جواهر نفیسه را در مین دو خریطه خارج کرده تسلیم نمود حذیفه رض
آندو کیسه را مع خمس غنایم نزد حضرت عمر رضی نهم فرستاد و عادت حذیفه رم
چنان بود که از خمس غنایم برای اشخاصی که صلاحیت داشت بخشش مینمود
و باقی را بتوسط سایب بن اقرع بمدینه منوره میفرستاد سایب حساب دان
و نویسنده ماهری بود حضرت عمر رضی نهم عنبر او را فرستاده گفت برواگر خداوند
فتح را نصیب شما نمود حصص مسلمانان را تقسیم کرده خمس آنرا به نزد من بیا
و اگر هلاک شدی بروکه زیر زمین بهتر است از روی زمین ــ سایب عرضداشت
نموده که چون خدایتعالی فتح را نصیب مسلمانان کرد و آن مرد فارسی و کیسه
جواهر را که مملو از مروارید و زبرجد و یاقوت بود آورد من بعد از فراغ
تقسیم غنایم آن دو کیسه را برداشته نزد حضرت عمر رضی الله عنه رفتم
زمانیکه واقعه نهاوند بکه خداوند انفصال پذیرفته شبی ازین بین گذشت
حضرت عمر رضی الله عنه نیرو آن شده مضطرب می نمود و بانتظار خبر را میکشید
درین حین مردی از مسلمانان جهت رفع حوایج بیرون شده پس بمدینه رجعت
میکرد سواری را دیده پرسید از کدام طرف می آئی گفت از نهاوند
خبر فتح آنرا مع شهادت نعمان بن مقرن بیان نمود چون صبح شد و این
خبر بحضرت عمر رضی الله عنه رسید او را طلب نموده استفسار کرد بعد از
اظهار او فرمود که آن قاصد جن بوده است و آن روز سیم از واقعه
بود بعد از ان قاصد آمده فتح نهاوند حضرت عمر رضی الله عنه را تبشیر
نموده از شهادت نعمان رم چیزی نگفت و سایب رم گفت فردای
آنروز که قاصد آمده بود حضرت عمر رضی الله عنه بیرون شده منتظر اخبار
بود که من رسیدم فرمود چه خبر داری ــ گفتم خیر یا امیرالمومنین خدا یتعالی
بزرگ ترین فتحی را بر ایت عنایت نموده ــ انمان بن مقرن رم شهید
گردید حضرت عمر رضی الله عنه از استماع خبر شهادت نعمان رضی الله عنه
اِنَّا لِلّٰهِ وَ اِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ ــ گفته اینقدر گریست که حلق مبارکش
بندگشت دست خود را چنان فرود آورد که بین دوشانه اش ظاهر شد


فتوحات اسلامی
(۱۳۹)
قضیه نهاوند

از مشاهده اینحال گفتم یا امیرالمؤمنین دیگر کسی را که از سادات عرب معروف
باشد آسیبی نرسیده حضرت عمر رضی الله عنه فرمود که آنها ضعفاء مسلمانانست
و کسیکه خداوند او را بشهادت مکرم گردانیده سادات عرب و نسبهایشانرا
می شناخت معرفت من در حق شان چه فائده دارد - بعد ازان ویرا
از دو کیسه جواهر خبر دادم فرمود در بیت المال بگذار تا سلم آوری نمایم
و تو فوراً بلشکر خود ملحق گرد من بر طبق امرشان عمل نموده رفتم بعد از
گذشتن شب علی الصباح رسولی در عقبم فرستاد رسول مذکور تا لحینیکه بکوفه
رسیده شتر خود را خوابانیدم بمن نرسید در آنوقت او هم وصول یافته شتر
خود را خوابانیده گفت امیرالمؤمنین مرا بطلب تو فرستاده بنا بران
همراهش بحضور باهر النور حضرت عمر رضی الله عنه رفتیم آنحضرت مرا دیده فرمو
از برایم چه حالت یا سائب گفتم از کدام جهتی یا امیرالمؤمنین فرمود وای
بر تو مسجداً وند قسم شبیکه بطرف کوفه رفتی در عالم خواب دیدم ملائکه مرا بطرف
اند و کیسه در حالیکه مانند آتش از ان شعله می برآمد کشیده میگفتند ترا بان
داغ میکنیم گفتم بزودی آنها را بین مسلمانان تقسیم می نمایم اکنون آن
دو کیسه را گرفته بمصارف مسلمانان بفروش - من کیسه های مذکور را در مسجد
کوفه بمعرض بیع آوردم عمرو بن حریث مخزومی بمبلغ بیست لک درهم
خریده در زمین عجم به چهل لک فروخت - مال کوفه همیشه در تزاید
بود از اموال غنیمت نهاوند سهم هر سوار شش هزار و از پیاده دو هزار
شد مسلمانان فتح نهاوند را فتح الفتوح می نامند چرا که بعد ازان مشرکین
بجمع آوری موفق نشده تمام شهرهای شان بتصرف مسلمانان آمد - آفتاب
اقبال یزدجرد همیشه رو بزوال بود - چنانچه در هر شهر یکه پناه می برد آن
شهر را مسلمانان استیلا می نمودند تا اینکه در زمان خلافت حضرت عثمان
رضی الله عنه سنه سی و یکم از هجرت بقتل رسید - تفصیلش انشاء الله
در آینده بیان خواهد شد.

بیان فتح دینور و ضمیره و غیره

ابو موسی امیر لشکر اهل بصره که بمدد مسلمانان در نهاوند رفته بود پس از مراجعت
جانب دینور رفته بعد از اقامت پنجروز همراى اهالى آنموضع در بدل قبول جزیه
مصالحه نمود از انجا بشیروان رفته مانند دینور همراى اهالیش مصالحه نمود درستان

در حاشیه
شهر یست
دینور
در تیسپاس واقع مرگوه
محیطی شهریست در همدان
بند دریای جله در کوهستان
شیروان قریه ایست
قریب دجله


فتوحات اسلامی ( ۱۴۰ ) بیان فتح ہمدان
بن اقرع ثقفی با بطرف ولایت مهرجان قذف فرستاد او شہر صمرہ را بصلح فتح
کرد.
بیان فتح ہمدان و ماهین و غیره
مشرکان چون از نهاوند شکست خوردند و باہل ہمدان شیده نعیم بن مقرن و قعقاع
بن عمر درم ایشان را محاصره نمود خسروشنوم از مشاهده آن حال امان خواسته جزیه را
قبول کرده از جانب اهالی همدان و دشتبی ضامن گردید که مسلمانان به بطرف نروند
و خود خسر سنوم شخصا جزیه را ادا نماید مسلمانان رضی شده او و متابعینش را
امان دادند بنا بران گریخته گان هم نزد او جمع گردیدند در نیوقت خبر استیلای
مسلمانان بر همدان به اهالی ماهیین رسید آنها نیز بخسر سنوم اقتدا کرده جہت استیمان
مکتوبی به حذیفہ رضہ نوشتند مطلوبشان اجابت شده متفقا جزیہ را قبول
کردند.
بیان فتح اصفهان
امیر المومنین عمر رضی عنه عبد الله بن عبد الله بن عتبان اکه مرد شجاع و از اشراف
صحابه و صاحب رسوخ انصار بود جانب اصفهان فرستاد ابو موسیٰ را نیز بکمکٹر
تعین نمود. سرکرده لشکر اصفہان سپیذان و بر مقدمه جیش شہریار بن جاذویہ مقرر
بود شهریار که شخصی سنی بود با جمعیت کلانی در رستاق اصفہان ہمرا مسلماناں ملاقی
شد بعد از جنگ شدیدی شہریار مبارز خواسته عبدالله بن ورقاء ریاحی بمدان
در آمده او را گشت اہالی اصفہان بر اثر قتل شہر یار شکست خوردند و آن قریہ بشیخ
مسمی شد زیرا که در آنموضع شیخ شان یعنی شہریار بقتل رسید و تاکنون بآن اسم یاد میشود
لا جرم بدارن آن قریه بسلمانان مصالحہ نمود و این اول ده است از دستا که بتصرف
مسلمانان آمد بعد ازان عبد الله جانب شهر جی که اصفهان است رخت و پادشاه اصفهان
فاذ وسفان بود عبد الله دور آمده شہر را محاصره کرد پس مقاتلہ فاذ وسفان بر صفیان
بدینصورت مصالحہ نمود ہر شخصیکہ مال خود را ادای جزیہ نماید اختیار داشته باشد و کسانیکه
بین نامشان جبر اگرفته شد نیز داخل صلح باشند و کسیکه سر باز زند بر و وزمنیش تعلقی سلمان
باشد مردم از جی برآمده بکرمان رفتند و بجز از سی نفر باقی اہل همه گرویدند در ینوقت
مکتوب امیر المومنین رسید کہ عبد الله را بمعاونت سہیل بن عدی شعر بود نا کہ در جنگ کرمان
او را یاری نماید لہذا سائب بن اقرع را در اصفهان خلیفہ ساختہ خود بکرمان فرود آمده
بسہیل ملحق شد تازه مائیکہ کرمان را فتح نمودند کہ شرح آن در ضمن فتوحات مینہ پیتے بیار میشود

۱ مهرجان قذف نمرہ گا
قریست مدینہ بود دوست
فریسخ مهر هم از تلہ الاداب
دشتبی موازی بیر
دعوه است بین ری ر مهراں
همدان شهر بزرگ و
مشهور بیست کہ صدر درق بلالین
بنا کر له مرقہ روز شهر د بابا ہے
د خرقان روز جنوب جران و
دنیزگان دالکادر و از مغرب
بکر دستان پیوسته
ماهین شهر با بان
اصفهان شہر مشہور
دلانیست در کناز زاینده
رود که در زمان سلاطین صفویه
پایئخت ایران بود
جی اصفهان است


فتوحات اسلامی
( ۱۴۱ )
بیان فتح زویله

بیان فتح زویله
در سال بیست و یکم از هجرت عمرو بن العاص عقبه بن نافع را همراه لشکری بمصر فرستاد او زویله
و عرصه بین آن و برقه را بطریق صلح تسلیم گردید

بیان فتح همدان مرتبۀ ثانی
قبلاً مذکور شد که همدان بدست نعیم بن مقرن و قعقاع بن عمرو مفتوح شد لیکن باین جهت
آنها اهالی همدان نقض عهد نموده از جزیه سر باز زدند لهذا در سنه بیست و دو
نعیم بن مقرن ایشان را محاصره کرده طالب صلح شدند اسد غاسان را پذیرفته جزیه
از ایشان قبول نمود بقول بعضی فتح دویم همدان در سنه بیست و چهار بعد از شهادت
حضرت عمر رضی ام عنه وقوع یافته چون مدت شش ماه از شهادت آنحضرت گذشت نعیم
همراهی لشکر بزرگی بطرف همدان رفته مقاتله شدیدی که با واقعه نهاوند برابری مینمود کار
فرما شده کفار شکست فاحشی یافتند عدۀ زیادی که بشمار نمی آمد از آنها کشته گردید و برخی
گفته اند جنیکه مغیره بن شعبه در کوفه عامل بود جریر بن عبداله بجلی را بطرف همدان
فرستاد اهالی آن با وی مقاتله نموده تیری بچشم جریر رسید گفت این را در راه خدایتعالی
حساب میکنم چه با عطا آن مورقم را زینت بخشیده بود و اکنون آنرا گرفت بعد ازان تمام
همدان فتح کرده قهراً زمین شان را استیلا نمود بقول بعضی فتح همدان بدست خود مغیره انجام
یافت که جریر بر مقدمه لشکرش بود و جمعی میگویند که قرطبا بن کعب ضباری انرا مسخره ساخت

بیان فتح قزوین و زنجان
بعد از فتح همدان مغیره براء بن عازب را بهمرا لشکری جانب قزوین فرستاد انها بقلعه
ابهر رسیده بعد از مقاتله امان خواستند همراهشان صلح نموده بطرف قزوین رفت
چون این خبر باهالی آنجا رسید از دیلم استمداد نموده دیلم با ایشان وعده نصرت دادند
و قبیله مسلمانان برایشان رسیدند بمقابله بر آمده اهل دیلم بر سر کوه ایستاده دست
خود را بطرف شان در از نمی نمودند مردم قزوین از مشاهده آنواقعه مانند ابهر
طلبگار صلح گردیدند بعد از ان بادیلمی ها مبارزه نمود تا انیکه تسلیم گردیدند و نیز همراه
اهل جیلان و طباسان جنگیده زنجان را بقهر و غلبه فتح نمود جنینکه ولید بن عقبه
والی کوفه گردید او هم با اهل دیلم جیلان موتان برد طیلشان مقاتله کرده مراجعت نمود

بیان فتح ری
در سنه بیست و دویم از هجرت نعیم بن مقرن رده بعزم غزا جانب ری رفت زینبی ابوالفرخان
از ری برآمده با نعیم تلاقی گردیده بر خلاف پادشاه ری که سیا وخش بن مهران بن بهرام چوبین

زویله
موضعیت از آباد های افریقیه
وقتی موضعیست میمونه
در مصر به یکجا هر دو را بومنه

قزوین
بفاصله هجده فرسخ با ابهر وازه در میان
ده ابهر و دوازده فرسخ
زنجان با زنگان

قریب ابهر و قزوین
انجاس شهر یست
در قزوین مجاور طبرستان ابهر و زنگان
دیلم حیا جیلان و طبرستان
جیلان نام ولایتی که در سواحل
طبرستان
موقان ولایتی است مابین
طیلشان ولایت دیلم و آذربیجان
دی موضعی است
در طبرستان مابین
قزوین و نیشا پور


فتوحات اسلامی ( ۱۴۲ ) بیان فتح ری
طالب صلح گردید و پادشاه از مردم دنیا وند و طبرستان و قومس و جرجان
مددخواسته آنها از ترس مسلمانان دعوتش را پذیرفته در کنار کوه قریب شهر
همراهی مسلمانان مقابل شده مقاتله کردند زینبی به نعیم گفت که عده
آنها زیاد و از شما اندک میباشد لهذا چند نفر از سواران لشکر را با من بفرست
تا آنها را از موضعی که اهل بلد ندانند داخل شهر نمایم چراکه در انصورت بمقابل
مقاومت تو شدت کرده نمیتوانند نعیم عده از سواران لشکر را در تحت امارت
منذر برادرزاده خود با او فرستاد زینبی آنها را بطریق داخل شهر گردانید که مقیمین
ندانستند بعد از ان نعیم بر ایشان شبیخون زده اهالی ری از عقب خود نیز آواز
تکبیر شنیده بهزیمت یافتند و مسلمانان عده زیادی از کفار بتهلیل رسانیده خداوند
آنقدر غنیمت از ری بایشان داد که از مدائن بدست آورده بودند در اینوقت رینی
با نعیم رو به ری و زمین با که بغلبه گرفته بود مصالحه نموده کیفیت را بمه مغان نوشت
و نیز متعهد شد که در عوض قریبا دند چیزی بطریق جزیه بدهد نعیم هم اجابت کرده
مصالحه نمود بعضی گفته اند که فتح ری در سنه بیست و یکم از هجرت و اقوع یافته.
بیان فتح قومس جرجان طبرستان
چون نعیم بشارت فتح را مع خمس غنایم نزد حضرت عمر رضی الله عنه فرستاد حضرت عمر رضی الله عنه
بذریعه مکتوبی ویرا امر نمود که سوید برادر خود را مع ہند بن عمرو جملی و غیره بجانب قومس بفرستد
بناء علیه سوید بطرف قومس رفته بدون مقابله و مبارزه بصلح آنجار متصرف شده
کسانیکه از قومس بطبرستان پناه برده بودند مع مردمان بیابان بسویہ امان نامه
فرستاده بدون جزیه بهمه اشان صلح نمود بعد از ان جرجان لشکر برده اهالی اینموضع
نیز بر ادای جزیه مصالحه کردند . بعضی گفته اند فتح جرجان در سنه سی ام هجرت زمان
خلافت حضرت عثمان رضی الله عنه واقع شده.
بیان فتح طرابلس غرب و برقه
در سنه بیست و دوم هجرت عمرو ابن العاص از مصر جانب برقه رفته بداون جزیه بهمه اشان
صلح نمود از آنجا طرف طرابلس غرب متوجه گشته مدت یکماه محاصره نمود و بطرف انمدت
مسلمانان ظفر نیافتند و لشکرگاه مسلمانان بطرف شرقی شهر بود روزی مردی از مسلمانان
بنی مدلج با هفت نفر جهت شکار بیرون شده جانب غربی شهر رفته وقت مراجعت بسبب شدت
گرمی هوا از کناره دریا آمده دیدند که شهر متصل بدریا نیست بلکه بین باره شهر و دریا فاصله
افتاده میباشد بنا بران از همانجاد اخل شهر شده تکبیر گفتند رومیان از استماع او از یکدیگر


متوحات اسلامی ( ۱۴۳ ) بیان فتح طرابلس

درون شهرگان کردند که مسلمانان داخل شهر شدند و بجز از کشتی ایشانرا ملجأ و پناهی نبود
وقتیکه عمرو و مسلمانان آواز تکبیر را شنیدند دیدند که شمشیرها در حرکت است هجوم
آورده بغلبه داخل شهر شدند و از رومیان بجز کسانیکه مرکبهای شان سبک بار
بود کسی نجات نیافت ـ وقتیکه عمرو جانب طرابلس رفته بود اهل قلعه سبره خود را
محصور ساخته دیدند که قضیه طرابلس بطول انجامیده فتح نشد لهذا ایمن گردیدند
بعد از فتح طرابلس عمرو جانب سبره متوجه شده حین صبح در انجا رسیدند اهالی
سبره از فتح طرابلس بی خبر بوده درب قلعه شان مفتوح و مواشی خود را برای چرا
بیرون نموده بودند که ناگاه مسلمانان رسیده متغلبانه داخل حصار شان گردیده
هر قدر اموالیکه بود غنیمت گرفتند ـ بعد از ان عمرو بطرف برقه برگشته باعده
از مردم بربر که در انموضع جمع شده بودند با او در بدل سیزده هزار دینار که بطریق
جزیه بپردازند مصالحه نمودند و نیز شرط کردند که در عوض جزیه هر کدام از اولاد
خود را که مسلمانان خواهش داشته باشند بفروشند
بیان فتح اذربیجان
نعیمره بعد از فتح ری سماک بن خرشه انصاری و بکیربن دابی دهانه را جهت معاونت
بکیربن عبدالله رم باذربایجان فرستاد بکیر را قبلاً عمر بآذربایجان ارسال نموده
نعیم را بفرستادن خرشه بمعاونت وی امر نمود ـ هنگامیکه بکیر جانب آذربایجان
میرفت در کوههای جرمیذان اسفندیار بن فرخ زاد بر سرشان هجوم نموده بعد از
مقاتله اهل فارس منهزم گشته بکیر اسفندیار را اسیر نموده اسفندیار از بکیر پرسید
که آیا صلح را دوست تر میداری یا حرب را فرمود صلح را دوست دارم اسفندیار
گفت پس مرا در نزد خود نگهدار چه اگر من نزد قوم خود رفته صلح را بر انها جاری
نگردانم برای تو اقامت نمیکنند در جبال بطرف خود متفرق گشته کسانیکه داخل
حصارها باشند حصار داری خود را مینمایند بنابران او را در نزد خود نگاهداشته
تمامی شهرها را بجز اندکی متصرف شد که درینوقت سماک بمعاونتش رسید حینیکسمان
در امان بود و بکیر جانب خود را فتح و عتبه بن فرقد ابلی خود را مسلط گشته بود بکیر مکتوبی
بحضرت عمر رضی الله عنه نوشته در رفتن باب اذن خواست حضرت عمر رضی الله عنه او را
مأذون نموده امر کرد که بر ملک ها مفتوحه خود خلیفه مقرر نماید بکیر عتبه بن فرقد را را
خلیفه ساخته و او سماک بن خرشه را بر مواضع که بکیر فتح کرده بود مقرر نمود و عمرو
تمام آذربایجان را بعتبه تفویض کرد حینکه عتبه جانب آذربایجان میرفت بکیر بن

تسلیع شربت مجید
مواضع قوی
اذربیجان
ملکت عظیمیست از ولایت
روم مقدم شهر انها تبریزست
جرمیذان
موضعیست از نواحی روم
مع اسفندار


فتوحات اسلامی
(۱۴۴)
فتح باب

اسفند یار را محبوس کرده بود بهرام بن فرخ زاد در بین الا عتبه ملاقی شد مقابل نمود
هزیمت یافت چون این خبر باسفندیار رسید گفت اکنون صلح کاملا اتش جدال
منطفی شد بعد از ان همرای بکیر مصالحه کرده جمیع اهالی اذر بایجان صلح
او را قبول کردند بکیر و عتبه خبر فتحرا مع خمس غنایم نزد حضرت عمر رضی هم عنه
فرستادند.

بیان فتح باب
باب شہر بزرگیست که کسری بنا کرده در همین سال بیست و دوم حضرت عمر رضی هم عنه سراقہ بن
عمر و را که ملقب ذی النور بود امر کرد که بطرف باب رفته عبد الرحمن بن ربیعه با هلی را
که از جمله صحابه اور انیز ذی النور میگفتند بر مقدمه لشکر و حذیفه بن سعید عفاری
و بکیر بن عبد الله لیثی خارا بر طرفین مقرر نماید و بر اموال غنیمت سلمان بن ربیعه با هلی را
موظف کند بکیر پیشتر از مکتوب حضرت عمر رضی هم عنه جانب باب رفته زمان خارج شد
سراقه از آذر بایجان شہر باب رسید و پادشاه آنو لا شہر یار از اولاد شهربازی
بود که بنی اسرائیل ا بر هم کرده و در شام جنگ نموده بود چون عبدالرحمن بن ربیعه
در ولایت باب بطول انجامید شهریار مکتوبی فرستاده طلب امان نمود که کیعی از شها
نشود تا ملاقات بیاید عبدالرحمن او را امان داده اجابت کرد چون شهریار بحضور
آمد گفت من مقابل شمنان سگ سیرت میباشم که آنها گروه مختلفه بود و حسب ندارم
هرگاه شما با ما مقابله کنید ایشان بر مایان قوی میگردند از بر اشخاص عاقل لایق نیست
که معاونت کند آنها را بمقابل اشخاص صاحب حسب ابنای اهل دین فتح بلادشان برای
شما هیچ فائده نیست شما بر بلاد دگر ده من غالب گردیدید من از شما میباشم قوه من قوام
شما ستی جهت جزیه ام بشما رسید نصرت میدهم در انچه که رضا باشید حاضرم بواسطه خربه پیمان شقشی دود
برما نکنند که در نزد دشمنان ضعیف رویم عبد الرحمن او را نزد سراقه فرستاد شهر یا در مابقی بجنا خود راضی
کرد سراقه گفته های او را قبول نموده فرمود هر کس که اقامت داشته با دشمن محاربه کند باید جزیه بدهد
شهریار اجابت نموده سراقه در ماجرارا بحضرت عمر رضی ہم عنہ نوشت بحضرت اجازه اینجتین بودند

بیان فتح موقان
سراقه بعد از فتح باب کبیر بن عبدالله وحبیب بن مسلمه حذیفه بن اسید د سلیمان بی ربیعه را ابنا ای جبال
که به ان ارمنیه بودند فرستاد منجمله بگیر با بطرف موقان، حبیب جانب تفلیس حذیفه باسید مجبال
وسلمان بطرف دیگر روانه نموده مکتوبی که مشعره فتح باب موق نافری اکور بود حضرت عمر فرستاد چون مکتوش
بحضرت عمر رسید امرسوق نظری برنج با ذوق برادگران آمده کار نمو د که این کار بدین مشقت انجام نخواهد پات

موقان دولتیت
در اذربایجان مشهور شته

تفلیس در بلد
قافقاز ۱۲

باب کوی ایست در بین
بحرها د نام شر نیست مجرد ۱۲


فتوحات اسلامی (۱۴۵) بیان غزوه ترک

چه مواضع مزبور کلان و دارای لشکرهای بزرگی بود وقتی که مسلمانان از فتح فارغ گردیده
بنا در را محکم نمودند سراقہ رض فوت گردید و عبدالرحمن بن ربیعه را عوض خود خلیفه ساخت
از جمله لشکر کشان اسلام که فتح نموده بکیر رض بود که اہل موقان را ہزیمت داده جزیه را
بایشان باین طریق جاری ساخت که هر شخص بالغی یکدینار بدهد چون خبر فوت سراقہ
و خلیفه گردانیدنش عبدالرحمن بن ربیعه بحضرت عمر رض رسید عبدالرحمن را بروج با
مقرر کرده بغزای ترک امر نمود .

بیان غرزای ترک
چون عمر رض عبد الرحمن بن ربیعه را بغزای ترک مقرر امر نمود و مردم ترک در جزوه
اقصی ولایت باب جماعت بسیار را تشکیل میدادند عبد الرحمن بیرون شد
از ولایات باب گذشته شهر باز رسید چه اراده داری گفت عزم غزای
ترک را در بلجر دارم شهر بار گفت بهتر آنست که انها بطرف ما نزد ما بیایند و تو
در اینجا با ایشان جنگ نمائی عبد الرحمن نفرمود ما راضی نیستیم تا در شهر های
آنها با ایشان بجنگیم بخدا وند قسم همراه ما مرد هانی هستند که اگر امیر مایان باما
اذن جنگ دهد اتراک را در روم نزار میدهند گفت آنها کدامند عبدالرحمن
فرمود آنها اقوامی هستند که بصحبت رسول خدا رسیده به نیت خالص داخل لشکریاں
داخل شده همیشه از برایشان فتح است مگر زمانیکه در احوال آنها تغییری پیدا شود
پس اہالی بلجر در زمان عمر رض غرا نموده اہل بلجر گفتند که کسی سردشت در بالای ما نداد
مگر گروهی که ملائکه معاون آنها بوده ایشانرا از مرگ محافظت نماید بنا بران از
ولایت بلنجر گریخته بحصار ہا محصور شدند مسلمانان و سواران با شکوه اسلام
مظفر و منصور همراه غنیمت تا بیضا مراجعت کرده کسی از ایشان کشته نشد بعد
ازان بامسلمانان در زمان خلافت حضرت عثمان رض به بلجر غرا نموده مظفر و
منصور شدند چنانچه همیشه ظفر همراه شان بود تا اینکه باہل کوفه تغیر پیدا شده اختلاط
در بین شان کار فرما گشت عبدالرحمن بن ربیعه با ترکها جنگیده انزال اوغلبه کرد
در بیا با نها جمع شدند و یکی از ایشان مردی از مسلمانانرا بفر بتیه زده
بقتل رسانید رفیقانش از نزد وی گریخته مسلمانان هجوم کردند بعد از مقاتله
شدیدی ناگاہ منادی از ہوا ندا کرد صبر کنید که وعدہ عبد الرحمن فرشاد چیست
عبدالرحمن اثر آن صدا مقاتله نموده تا شربت شہادت نوشید رایت امارت را
برادرش سلمان بن ربیعه گرفته مشغول مقاتلہ و کار زار گردیده منادی از ہوا

در حاشیه:
فتح باب الابواب
شهر بیست در غازی
از انجا بسمت حسن ان
محدث مخبر مي
دهد


فتوحات اسلامی (۱۴۶) بیان غزوه خراسان

حسران که قلعه یست کوهنه در بعد آن مروا و در آنجا قریه و قناتیست ۱۲ معجم
طبس دو شهر است از راه نیشابور سمت قاینات ۱۲ معجم
سرخس شهر مشهور کلانیست از مادر شهرهای خراسان مؤلف معجم گفته که شهر مرو از بنای کیکاؤس بود و نام او خروشاهجان است و مروشاهجان از بنای کیخسرو است ۱۲ معجم البلدان سرخس شهر قدم کلافتیست بین نیشابور و مروروز ۱۲ معجم البلدان
آواز داد که ای متابعین سلمان صبر کنید سلمان با صحابه خطاب کرد که آیا شنیدید این خبر را در ا بعد از ان همراه مسلمانان ابوهریره الدوسی بطرف جیلان متوجه شده الی خبر جان رفتند از نجات دادن جد عبدالرحمن پسر ابی بکر مانع شان شد و مسلمانان تا کنون بواسطه شهدا طلب باران مینمایند.

بیان فتح خراسان
بنا بر قول صحیح فتح خراسان در سنه بیست و سه از هجرت واقع گردیده سببش این بود که یزدجرد بعد از هزیمت اہل جلولا عزم رفتن فارس نموده چون بانجا رسید آبان جاذویه که حکمران ری بود حمله نموده یزدجرد را گرفت یزدجرد گفت ای آبان مرا فریب دادی آبان در جوابش گفت بے نیلی دم لکڑی کلیک خود را ترگ نمودی اکنون در دست غیرت حالا من بخواهم چیزی بنویسم بعد آبان شمشیر زدی گرفته در کاغذ بیش چیزی نخواهش داشت نوشته مهر کرده باشمشیر نش داد یزدجرد عزم صفهان نموده از انجا بسوی کرمان رفت و با کشی ایکه پرستش میکرد همراهش بود بعد از انجا بخراسان رفته در مرو عبادت خانه برای آتش معبود خود تعمیر نموده متمکن گردید چه طبس بود که ما بقی عجم متعلق اوست و برای هرمزان مکتوب نوشته اہل فارس در شورش کرده نقض عهد نمودند همچنین اہل جبال خیزران بعد از شورش و طغیان عهد شکنی کردند پس از ان عمر مسلمانانرا بداخل شدن بلاد فارس اذن داده برای احنف بن قیس که صاحب لوا بوده نوشت تا بطرف خراسان برود احنف همراه نیروی شکرهایا از جانب طبسین وان شده بخراسان نزول نمود و هرات را بطریق صلح تسخیر نموده صحار بن فلان عبدی را خلیفه ساخته مطرف پسر عبدالله بن سخیبر را به نیشابور و حارث بن حسان ابقر را بسر خسر فرستاد خود جانب مروشاه جان متوجه شد یزدجرد از استماع آمدن احنف طاقت نیاورده بسوی مروروز شتافته در انجا مسکن گزید احنف با جیش خود آمده مرو شاه جانر امتحرف گردیده چون پاره بر یزدجرد تنگ شد مکتوبی بسوی خاقان ترک و سغد و پادشاه چین نوشته از ایشان مددخواست درین حین احنف از مروشاه جان برو شده حارث پسر نعمان بانی را خلیفه مقرر ساخت در مرو و بتشکر زیادی از اہل کوفه بمقاونت رسید و بطرف مروروز عزم نمود چون یزدجرد غلغله آمدن احنف را شنید طاقت وی طاق شده ببلخ گریخت احنف اہل مروروز گردید مردم کوفه نزدیکی یزدجرد رسیدند احنف هم بعقبشان آمد مردم کوفه و یزدجرد در بلخ تلاقی کشتند بعد از مبارزه یزدجرد منهزم گشته از نهر عبور نمود احنف بدم کوفه رسیده بلخ را فتح کرده شاد مایهانسود و حمد خدا بتجلی را


فتوحات اسلامی (۱۴۷) ذکر فتح خراسان

بجا آوردند فتح بلخ یکی از فتوحات اسلام است که بعد از ان اهل خراسان پی در پی مغلوب مسلمانان
گردید و از نیشاپور تا طخارستان بعضی گریختند و برخی در صلح ثابت کشتند حنف ربعی بن عامر
در طخارستان خلیفه ساخته عزم مرور و د نمود چون فتح را بعمر نوشت حضرت عمر فرمود دوست
داشتم که من و ایشان دریای آتش بود حضرت علی کرم الله وجهه فرمود چرا یا امیر المؤمنین عمر
گفت که اهل خراسان سه مرتبه بنای عهد خود را خراب میکنند و محتاج میشوند مرتبه سوم که باید فرار
شوند نزد من این برای ایشان بهتر بود از اینکه بتصرف مسلمانان باشند بناءً علیه نامه بحنف
نوشت که از نهر عبور نکنید چون یزدجرد هزیمت یافته از نهر عبور نمود خاقان اهل فرغانه و سغد
او را معاونت دادند بنابران یزدجرد همراه خاقان بطرف خراسان مراجعت کرده
در بلخ فرود آمد و اهل کوفه به مرور و د نزد حنف بازگشتند همچنین مشرکین قصد حنف نموده
بمرور و د آمدند حنف چون گذر نمودن یزدجرد و خاقانرا از نهر و آمدن ایشانرا بسوی خود
شنید شبی باجی جستجو برآمد تا شاید تدبیر کو مفید باشد شنود ناگاه بدو نفر که طلعت پاک میکردند
گذشته یکی از ایشان برفیق خود میگفت که اگر میرا راهمین کوه تکیه بدهد نهر بین او و دشمنان
مانند خندق حایل گشته و کوه مار عقب سد گردیده جنگ از یکطرف میشود در انصورت امید است
که خداوند ما را ظفریاب گرداند بعد از ان حنف بازگشته علی الصباح مردم را جمع نمود و بهمین
همان کوه ایست نزاکوچ داد و عده متمردین عبارت دند از ده هزار اهل بصر و ده هزار از مردم کوفه
و ترکها هم دوآد دو صبح و شام همراه شان جنگ و شبیخون میکردند یکشبی حنف جهت آگاه شدن
اصحاب خود برآمد تا اینکه بشکر خاقان نزدیک شد ایستاد چون قریبی صبح بود سواران ترکی
همراه پسر خود برآمده نقاره تای خود را مینواختند یکی از ایشان در موضع معین ایستاده اسب
بر او حمله کرده با یکدیگر کارزار نمودند بالاخره حنف او د بر القتل رسانیده برینش گرفته قیام نمود
شخص دیگری از ترکان با مد شد همان قسم عمل نمود حنف او ا وسینه مقتولش ساخت و بیرقش گرفته ایستاد
شخص سوم بهمان طریق بسر در آمد حنف انرا هم کشته بطرف شکر خود مراجعت کرد و این هرسه از
ترکان بود که ابتدا سه نفر مانند یکدیگر می برآمدند و باقی لشکر از عقب شخص سوم اقدام میکردند در آنشب
چون نیروب سواران خود آمدند ان سه نفر را کشته یافته خاقان سوار ابه بد فالی گرفته گفت سوارانا
کشته شدند و جنگ با اعراب بی ایمان فایده ندارد بنابران پس گشتند فردا که آفتاب برآمد
مسلمانان کسی از ایشان ندیدند و خبر مراجعت خاقانرا شنیدند زمانیکه خاقان بطرف مرورود
بمقابله مسلمانان میتاخت یزدجرد ریمانی و شاه جهان شه عارت بر اموال همراهانش اقصد
نمود و چند راین از جای پریدن کرد یزدجرد بعد از جمع نمودن خزانه که مقدارشان
بسیار بود اراده کرد در بلخ بخاقان ملحق شود اهل فارس از و پرسیدند که چه عزم داری گفت


فتوح خراسان
( ۱۴۸ )
فتوحات اسلام
اراده دارم که نزد خاقان رفته با او باشم یا بچین و م قومش گفتند که این مد شکر است بهتر است که
نزد همین قوم رفته با ایشان صلح نمائیم چه آنها اهل دین و وفا دار تر اند اگر دشمن ما را در حالیکه
بشهرهای خود باشیم تصرف نماید بهتر است از اینکه در بلاد دشمن گرفتار باشیم و آنقوم نه
دارای دین و عهد فامی باشند یزدجرد اگر چه بایشان امان داد گشتند بل قسمتیم کن ایمان دست پر را
تا اینکه خود و اشخاصیکه مارا تصرف نمائیم در انمونیم که اریم که از بلاد ما خارج شود یزدجرد
این هم را مجهول کرد طوس را بد را حت رساند، مغالطه نمودند و جند را نه جوعی در انصار کرده است
کشتند بعد از ان یزدجرد بفرمان بناقان چی شده از مهد گذر کرده بچین رفته خاند وخت مقیم شد
زمان خلافت حضرت عمر یزدجرد در بلاد راک دا قا ست کرد تا اینکه در عهد عثمان مردم خراسان
بخانو شدند با او آغاز داد و در خط نویسی گذاشتند که کیفیت آن در آتیه بیان میگردد بعد از
ہزیمت یزدجرد اهل فارس جمع وجهت آمد صلح کردند و جرینه و اموال را تسلیم نمودند
شهرهای خود مراجعت کرد و بر سرین امانی که در زمان کاسره مقصر رشان بود تقبل
کشتند سپر سواری از مسلمانان را برای ابند هر وم فارسید رسید بعد از عبور بر چندراز
هراسیت این بر آمده اهل خود جر های جبار کانه را اشغال کردند و جهت از انجام
مروه را ده کسر خاقان ا را فرود مرد را بهتر نوشت زمانیکه یزدجرد و خاقان از مهد عبو
کردند با سوان خود را تا رقعه شامپیون بفرستاد و بود ملاقی شده انشخص گفت که شما و چین در من پیر
که نوعی صفت ان کسانی را که شمار از بلاد شما بیرون نموده و حال انکه می شنوم عده ایشان قلیل از
شما کثیر است خبر نباشید جهت که بچه ضعف می دارند شما وصلته بدهی که نشاست به مخابر
ما همین کنم که سوال کنم مرد با در کشان جواب کونم پرسید انقوم بعهد خود فائی میکنند گفتیم بلای
سوال نمود که پیش از آغاز جنگ کیسی شما میکویند جواب دادم که بلی ما را پیش از سه امر دعوت میدهند
(۱) بقبول دین خود چنا نچه اگر قبول نمودیم ما را در منزلت دسته خود مساوی میدانند (۲) بدان جبران
(۳) برای مقابله تکلیف نمایند گفت در میان برداری امور خود چگونه هستند گفتم که در مان
پردار تر و در عهد تر اقوامند پرسید کدام چیزها را حلال و چه خبر را حرام میدانند او را کنم بردار
گفت تا چیز های را که حرام است برایشان حلال و چیزهائی را که حلال است حرام میدانند
مضمونه گفت این قوم همیشه با مظفر هم آغوش اند تا وقتیکه حلال مانند علما لهای مخ دوراد حرام بداند خون
خود را از البسه شان سوال کرد او را مطلع ساختم بعد از ان از مراکسب نداری شان استفساری
اسبهای عربی شامرا صفت کردم گفت خوب حصار باست و وصف نمودم شتران
ایشان و خوابیدن برخواستن آنها را همراه بارهای خود یکت صفت چهار پایان در انکرون
همین است و مکتوبی بیزدجرد نوشته بدر یعه رسولش فرستاد که با نمی نیست بفرستادن با شرم


فتوحات اسلامی
(۱۴۹)
فتح شهر زور وصامغان

یکشهرنشین مرو و انها یتروچین باشند مملکت تو مگر معلوماتی که از اخلاق اطوار شان از رسو لا
تو نمودم اگر انګروه قصد کوهها را نمایند یقینا هموار خواهند نمود اگر ستران شاخ بکسان
دوش ګردند مرا از جایم خارج میکنند لہذا تا وقتیکه آنها بصفات مذموصوف باشند هرا یشان
صلح نما و از صلح کردنشان رضا باش پس د جب در فرغانه مقیم شد و اولا د کسری نیر
با او بود خط خاقان عهد نموده بودند چون مپرسر فتح به عمر رسید مردم را جمع کرد و خطبه ایراد نمو
مکتوب فتح را قرائت کرده خدا وند را بوقا نمودن وعده ثنا گفت و فرمود اگاه باشید
که پادشاه مجوس بلاک شده یک شبر از شهر ها را متصرف و حاکمیت خواند که بمسلما نان آره
برسد و بدانید که خدا وند که انته برای شما اراضی و اسا را و اموال بی بانیشان نا به بیند که چکونه
عمل مینمائید و شما شعائر خو د را بدل نکنید زیرا که خدا وند در انصورت بر شمایان غیر شما را بدل
مینماید و من از امدن انګروه خوف ندارم مگر از تغیر حال شما .
بیان فتح شهر زو روصامغان
غزوه بن قیس که امیر المومنین عمرو اورا بولایت حلوان مقرر نموده بود قصد شهر رو رانمویی
برمحنتی قادر نکردید بعد ازان عتبة بن فرقه بمحرم غزا به انموضع رفته پس از مناقشه
فتح نمود دهمراه اهالیش بطوریکه با اهل حلوان مصالحه شده بود صلح کرد در انجا عقد ها
بود که مسلمانا نمین میت نوا انها اناثر زهر انها وفات مینمودند و با مردم صامغان رانا له
بطریق مصالحه نمود که باج و خراج بدهند و عده زیادی از مردم کر درا نیر بقتل رسانید و
به عمره نوشت که فتوح من تا آذر بایجان رسیده و عمر او را والی
آذر بایجان کردانید و ا و هرثمة بن عرفجه را بر موصل شهر زور والی
مقرر نمود و همشه شهر زو ر بسته بموصل بود تا اینکه در اخر خلافت هارون
الرشید علیحده کردید .
بیان غزا کردن معاویه در ولائتا روم
در سال بیست و دوم از هجرت معا و یه رضی الله عنه بهمراه ده هزار نفر
داخل روم کردیده عده زیادی از مشرکین را بقتل رسانید
سالم و غانم بازگشت .
بیان فتح توج
اہل بصرہ و امرا که بر اهل فارس مقرر بودند ساریة بن زنیم
کنایی نزا ز انجمه بود بطرف فارس رفته در انوقت اهل فارس
همون توج جمع شده بودند مسلمانان به ایشان اعتنائی نکرده ہر امیر

[Marginalia text on left]
فتح مکران
در قضیه جهاد مکران که در بیست و یکم
هجری بامر عما د رویداد ان در
همانجای نا کرده
امغان
شهریست در جهت خراسان
که در او ابهت بسیار بوده و از انجا
به عمم انان میکنند . بیم
شهر است در فارس بین ارجان
و شیر از مجیم.


( ۱۵۰ )
فتوحات اسلامي
فتح اصطخر و جور

بموضع ماموریه خود متوجه شد چون اهل فارس از قدوم مسلمانان مطلع شدند
بطرف ولایات خود مانند آنها متفرق گشتند— و این تفرقه اول شکست
آنها بود مجاشع بن مسعود سلمی بقصد شاپور وارد شیر را نموده در توج با کفار ملاقات
کشته مقاتله نمودند و اهل فارس جمعیت یافته مسلمانان عده کثیری از ایشان
بقتل رسانیده ہرمت را موالی که در لشکر آنها بود بغینمت گرفتند— شهر توج را بعد
از محاصره فتح کرده نقدی زیادی را بقتل رسانیده انچه امتعه که در آنجا بود بنسبه
غنیمت گرفتند این فتح دوم توج و در سنه بیست سوم وقوع یافته مراتب اولرا
قبل بیان نمودیم که سوق داد عسکر خود را علاحضر می از راه بحر در زمان عمر رض
بعد از ان کسانیکه مقهر شده بودند جزیه را قبول نموده مراجعت باقامت گزیده
و مجاشع بشارت فتح را مع خمس غنایم خدمت امیر المومنین عمر را فرستاد.
بیان تسخیر اصطخر و جور و غیره
حضر عمر رض وقتیکه در فتوح ولایات فارس کا اذن داده بود لوا ہا ترتیب داده و ہر کل
ہر امیری لوائی معین کرده رایت اصطخر را عثمان بن ابی العاص سپرد لہذا در سال بیست
و سوم از بحرت عثمان جانب اصطخر رفته با اہالی آن در جور ملاقات کشته مخالفین ہزیمت
دادند بعد ازان مسلمانان ابتداء جور و پس ازان اصطخر را فتح نموده
عده بسیاریرا از ایشان بقتل رسانیدند و بقیه گریخته گان را عثمان بنادی ادامیہ
و ذمه دعوت نموده ہر یہ جزیه را قبول نموده باز گردیدند عثمان اموال غنیمت اگر درته
انهزام مشرکین جمع نموده بود خمس انرا بعمر رض فرستاده و باقی رادر من مجاہدین تقسیم نمود کزرون بیاره
و نوبندجان را فتح نمود ارض نوبندجان را متصرف گشته و د ار جابرا ہمراہ ابو موسی فتح کرد سه
نیز با و یکجا گشته فتح نمود بعد از ان عثمان مقصد جنابا را نموده در جهرم با اہل فارس طاقی گشته کفار را مهریت
داده جهرم را فتح نمود و آخر خلافت حضر عمر رض و ابتدای عثمان شهرک — از تحت اطات
مسلمانان برآمده بنای بغاوت را گذاشت عثمان بن ابی العاص پر خود را
محاربه شهرستاده از جانب بصره نیز جیشی در تحت امارت عبد الله بن عمرو
شبلی بن معبد بمددش رسیده در زمین فارس با طاغیان
ملاقی گشته شهرک شخصا درین معرکه بوده با پسر خود
گفتگو میکرد که ای پر که من غدارا در کجا بخوریم ، پسرش
واقعیه را نیز شهرک میگفتند که بفاصله سه فرسنگ از صطخر که مسافت است،
پیرش گفت اگر ما را بگذارند نه در اینجا ناشتا میکنیم و نه در شهرک بلکہ در منزل ناشتائی نمائیم

اصطخر
شهر قدیم که پایتخت فارس
بود بعجم

جور رش
شهریت بفاصلہ بیست
فرسنگ از شیراز
کزرون
که مفوس کازرون است شهر
یست معین ان و شیراز

نوبندجان شهر د که بفاصله
سیزده فرسخ با شیراز در کار
ارجان شهر کلان شهرتان
و فرسنگ از شیراز بمیزه
شهر بیست بساحل بحر فارس
جنا با موضعیست بسائل بحر کا
جهرم
شهر در فارس با سلہ سیبک
از شیراز


فتوحات اسلامی
(۱۵۱)
فتح فسا و دارابجرد

لیکن گمان میکنیم که ما را واگذار شوند هنوز از مکالمه فارغ نشد بودند که مسلمانان جنگ را شرع
نموده مقاتله شدیدی کاربند شد شهرک و پسرش همراه عده زیادی مقتول سیدند قاتل شهرک حکم
بن ابی العاص برادر عثمان بود و بعضی میگویند که سوار بن عم عبدی را و حله کرده چنان بنجر را زد
که بدرد و حیات نمود پسر شهرک بجهته انتقام پدر سوار حمله نمود سوار او را مقتول ساخت اهل فارس
منهزم شده در شهر شاپور محصور گشتند و پادشاه سابور موسوم برائیطغان از طرف اهالی باینجا
مصالحه نمود ابوصغره پدر مهلب درین شکر اسلام بوده روایت شده که عبداله معلم پر جان شکوری
که از بصره جهته معاونت آمده بود برائیطی رسید که از دندان را ده قریب دارد لهذا عبداله بازی
گفت که مایلم مرا مهمان نموده طعامی برایم تهیه کرده گاوپر کشته استخوانهایش را در ظرفی جدا نزد
بگذار زیرا خوش دارم مفزهائی آنرا بیرون کرده گوشت انها را بدندان بگیرم ار زبنان فرمود تا
عبدالله را بجا آورده طعامی مهیا ساخته استخوانها را در طبق فی علیه نزد عبدالله گذاشت و
عبدالله با آن استخوانها را که پیشتر شکسته میشد بدست خود شکستانده مغز شانرا
میگرفت و او از قوی ترین دمان بود چون ار زبنان این قوت و شجاعت در او ید برحوا
قدمهایش را بوسه داده گفت این مقامیست که هر کس باید بتونیا و ملو همراهش معاهده نمود.
بیان فتح فسا و دارابجرد
قبلاً مذکور شد که عمر رض لوا ها ترتیب داده باشخاصیکه ماذون برفتن بلاد فارس بودند سپرد
از انجمله لوانی را بساریه بن زنیم کنانی جهته غرامنودن اهل فسا و دارابجرد داده در سنه سی سوم
ساریه بجانب شان رفته شهرین را محاصره نمود و انها در بین محاصره معاونت خواست اگراد
بمددشان آمده کار مسلمانان دشوار شد چه جمعیت های کثیری از اطراف
و جوانب بجهه معاونت کرد آمده بودند حضرت عمر رض صورت واقعه
بخواب دید که در فلان ساعت از روز چنین عسکر بوره بر عده
مخالفین کثیر و قوت یافته فردا مسلمانان را ندا کرد که الصلوات
جامعه - چون مسلمانان جمع شدند حضرت عمر دران ساعتی که واقعه
را بخواب دیده بود که ساریه و مسلمانان در پیجه ا قرب کوهی
بوده که اگر در صحرا قیام میکردند لشکر فارس اطراف
شان را احاطه نموده از هر طرف هجوم می نمودند لیکن اگر
بکوه تکیه مینمودند در ان صورت کلا و بدون از یکطرف
مقاومت کرده میتوانستند. چون واقعه بحضرت عمر رض با من
تعالی مستر معاینه گردید ه ا م نه منبر برآمد و گفت اینسلمان

برنج
چیزیست در مقام سر و کران
دار ابجرد
ولایتیست در فارس
که شهر مرکز آن است


فتوحات اسلامی
( ۱۵۲ )
فتح ضا و دارابجرد
كيفيت ساريه ولشکر فارس را بخواب دیده ام صورت واقعه را بیان کرده در
بین خطبه خواندن عمر یاد زد که یا ساریه بن رنيم الجبل ، الجبل يعنی ای ساریه
بطرف کوه بشتاب بعد ازان متوجه مردمان شده فرمودند که خداوند را
لشکری هست شاید که بعضی از ایشان سخنم را بساريه برسانند ساریه ولشکریان
انصدا را شنوده بطرف کوه بشتافته مقاتله کردند تا اینکه حقتبحانه بتعالی کفار را
منهزم نموده همچنین در کتاب کامل که تصنیف ابن اثیر میباشد . و از باقی محدثین اسناد
صحیح این واقعه روایت شده از جمله نمیشه که این قصه را روایت نمو دند بیتی
و ابو نعیم ، وابن مردويه ، ولا لكای، وابن عسرانی، و خطیب میباشند اگر چه
روایات کشان لفظا مختلف است لیکن معنا قریب میباشند بنجمله روایات یکی روایت
ابن جشه است که فرمود عمر رض فرستاد لشکری را و مردی موسوم بساريه را بایشان
امیر ساخت روزی خطبه میخواند و در حین خطبه خواندن سه مرتبه ندا کرد که یا ساریه الجبل
بعد ازان رسولی آمده عمر رض از وی استفسار کرده رسول بجواب گفت که ما شکست
خورده بودیم ناگاه سه مرتبه او از برا شنیدیم میگفت یا ساریه الجبل بعد از ان خود را
بکوه رسانیدیم و خدایتعالی کفار را منهزم و مغلوب گردانید روایت شده است
که در حین ندا کرد ان عمر ساريه را در غیر از برایش مخفف شد تو ساريه را از انجا ندا میکنی و
حال آنکه آن کوه در نهاوند که از ولایات عجم است و در روایت دیگر از ابن عمر مذکوراست
که عمر رض در روز جمعه خطبه میخواند در حین خطبه اور احالتی عارض شده فرمود يا سارية
الجبل من استرعى الذئب ظلم یعنی ای ساريه بطرف کوه بشتاب کسیکه گرگ را
شبان بردمه نماید ستم کرده است چون عمر رض در حین خطبه این کلمات را فرمود
مردمان بعضی بر بعضی نظر نموده حضرت علی کرم الله وجهه گفت . در این سخن
حکمتی خواهد بود بعد از فراغ از وی سوال نمودند فرمود که بخاطرم افتاد شیرین
برادران ما را شکست داده گذرشان بکوهی می افتد که اگر در آنجا استقامت
کنند لشکر فارس از یکطرف به ایشان مقابل میشوند و اگر از ان کوه متجاوز کنند
ہلاک میگردند بی اختیار این سخنانی را که شنیدید از من صادر شد . بعد از مدت یکماه بشارت
دهنده از جانب لشکر آمده بیان نمود که انصوت در همانروز شنیده بطرف کوه پنه شدم
و خدا تعالی از برایمان فتح نمود عمر بن حارث گفته که در روز جمعه عمر رض خطبه میخواند ناگاه خطبه را ترک نموده
سه مرتبه فرمود يا ساريه الجبل بعد ازان بخطبه خود مراجعت کرد بعضی بخند دیدند تا شهرت عبد الرحمن
بن عوف رض که عمر رض بر او اطمینان داشت داخل شده بعمر رض گفت که مردمان سکونی


فتوحات اسلامی (۱۵۳) دفع فساد ملحدین

در حین خطبه آواز نموده یا ساریه الجبل این چه معنی دارد عمررض فرمود قسم بخدا چون حول
مسلمانانرا دیدم که در نزد کوهی مقاتله می نمودند و لشکر فارس از طرف مقابل عقب
بر ایشان هجوم میکنند خود را نگاهداشته نتوانسته بدون اختیار فریاد زدم که یا ساریه الجبل تا
اینکه بکوه ملتجی شوند مدتی نگذشت که رسولی آمده مکتوب ساریه را آورد که باین مضمون محررود
که در روز جمعه با کفار ملاقی شده مقاتله نمودیم تا اینکه وقت نماز جمعه آواز یرا شنیدیم که
نداکرد یا ساریه الجبل دو مرتبه- لهذا بجانب کوه ملتجی گردیده بر دشمنان غالب
گشتیم و حقتعانه تعالی ما را فتح داده کثیریه شانرا بقتل رسانید- بعد از آن
کسانیکه بعمررض طعنه میزدند- گفتند که بگذارید این شخص را زیرا که کارش را خدا ساخته است
بعد از انهزام لشکر فارس- اموال غنیمت را جمع نموده در بین آن خریطه مملو
از جواهر یافتند ساریه رض از مسلمانان خواهش نمود که دانه های قیمتی را
بدو بخشند مسلمانان اجابت کردند- ساریه آن جواهرات را بحضرت
عمر رض فرستاد چون رسول ساریه رسید عمر رض مرد ما را طعام میداد او را بخوردن
طعام امر نمود نشسته طعام خورد- وقتی که عمر رض بخانه مراجعت نمود او هم در عقب
وی روان شد عمر رض گمان کرد از طعام سیر نشده- بنا بران او را در خانه
برده غذای مقرره خود را که عبارت از نان و زیت و نمک میدا
کرده بود نزدش آورده با یکدیگر تناول کردند- چون از خوردن غذا
فارغ شد گفت یا امیر المومنین من رسول ساریه میباشم عمررض
فرمود- مرحبا اهلا و او را در نزد خود نشانده از کل کار
استفسار کرد آن مرد رسول خبر مسلمانان را بیان نموده
گفت این خریطه را که در بین آن دانه های قیمتی است رساریه
رضی الله عنه بشما فرستاده حضرت عمر رضی الله عنه فرمود قبول نمیکنم
ترا لازم است که این را پس ببری تا بر لشکر تقسیم نمایند
و او را از نزد خود خارج نمود رسول گفت یا امیر المؤمنین شتر
خود را لاغر نموده بمدینه بخشتم عرض کردم پس چیزی
برایم عنایت فرما که کفایت خرجم را نماید عمر رضی الله تعالی عنه
امر نمود تا شترش را بیکی از شتران صدقه عوض نمایند
رسول ساریه مغضوب و محروم مراجعت نمود
اهالی مدینه از وی سوال نمودند که در حین واقعه آوازی شنیدید گفت آری یا ساریه الجبل الجبل


فتوحات اسلامی ( ۱۵۴ ) فتح کرمان

استماع نمودیم و نزدیک بود هلاک گردیم که بکوه پناه گرفته بر دشمنان غالب شدیم و
خداوند ما را فتح داد.
بیان فتح کرمان
سهیل بن عدی که حامل لوای کرمان بود برفتن و غزا نمودن آنموضع مامور بود
در سال بیست سوم بطرف کرمان عزیمت نمود عبدالله بن عبدالله بن عتبان نیز
باو ملحق گشته اهل کرمان هم از مردم تفض معاونت خواستند لشکر اسلام قریب
زمین کرمان با کفار ملاقی شده خدایتعالی مشرکانرا منهزم و مغلوب ساخته مسلمانان
راه ایشانرا گرفتند سیر بن عمرو عجلی حاکم آنرا بقتل رسانیده در همانروز عمرو از مقیم
قری و عبدالله بن عبدالله از راه بیابان بجیرفت داخل شده غنایم بسیاری مسلمانان
از شتر و گوسفند حاصل شد و آنها را باعتبار قیمت تقسیم نمودند چرا که شتران بختی
نسبت بشتران عربی بزرگتر و ذیقیمت تر بودند و نیز از تفاوت حصه بعضی
بر بعضی میبردند و بعمر (رض) مکتوبی در موضوع تقسیم غنایم از حیث قیمت نوشتند
امر نمود که زیادتی قیمت بختی محسوب گردد.
بیان فتح سجستان
در حین تقسیم لواها عمر (رض) لوای سجستانرا به عاصم بن عمرو داده اورا برفتن سجستان امر نمود
و این واقعه هم در سال بیست سوم وقوع یافته عاصم بموضع ماموریه خود متوجه شد عبدالله
بن عمیر نیز باو ملحق شده در قعر سجستان همراه اهل آن ملاقی شدند مسلمانان بعد از مبارزه و محاربه
اهل سجستانرا هزیمت داده تعاقب کردند و آنها را در زرنج و خرو که از زمین سجستان است
محاصره نمودند محصورین در بدل زرنج و اراضی مصالحه مسلمانان طلب صلح کردند نیز شرط نمودند
که صحراهای شان از آمدن مسلمانان محفوظ باشد که مبادا بآنها ضرر برسد و در مصالحه خود
منعقد کردند مسلمانان بعد از آن در بین صحراهای محفوظشان جسارت نمی کردند تا که نقض عهد نشود اهل سجستان
هم بدادن خراج ثابت ماندند سجستان از خراسان بزرگتر بود و همیشه اهل هند در آنجا تاخته و تاراج میکردند
بیان فتح مکران
حکم بن عمرو تغلبی که لوای مکرانرا او داده شده بود بجانب مکران روان شد و این واقعه نیز در سال
بیست و سوم واقع گردیده شهاب بن مخارق و سهیل بن عدی و عبدالله بن عبدالله بن عتبان
نیز باو ملحق شده در هند تا اینکه بنهر رسیدند اهل مکران نیز در کنار نهر بوده پادشاه شان راسل
سند مدد طلبیده بود و ملک سند لشکر کثیری بمعاونتش فرستاد مسلمانان از انها ملاقی گشته
مقاتله نمودند تا اینکه خدایتعالی کفار را هزیمت داده که بیشماریه شان در معرکه جا بقتل رسیدند

کرمان
ولایت مشهور و نامی و بزرگ در سرحد
بست بین فارس و مکران سیستان
و خراسان واقع
تفض
علیه الیمن شهر هائیست که
جیرفت
شهر یست بکرمان بهم
سان
نام حاکم است از ان آنکی
ولایت سجستان فسیح و حصنی دارد
مشهور و به سیستان هم میگویند
راسل نام حکمران سند
مکران


فتوحات اسلامی
(۱۵۵)
فتح پیروز و اهواز

مسلمانان اتی شار العقب نموده مدت چند روز معرکه ارا میباشند تا اینکه انهارا بهرمیرسانید
وبعد ازان مسلمین بسیم مکران مراجعت نموده حکم اخبر بفتح را بموقعی علائم بدریعه صحار عبدی
بمر فرستادند وقتیکه صحاری بمدینه منوره رسید عمر ض کیفیت مکران را از وی سوال نمود
گفت یا امیر المومنین مکران سر زمینی ست که هوایش جان افش فلش طر غلش او ب دشتش
دلاور است خیبرش قلیل و شرش کثیر خیر بسیار در انجا اندک و چیز اندک ضایع است بادی
آن از خودش و تر است عمرضه فرمود که تو سج کو بند یا بمر بجا و ملاحسم شکر من هرگز یا ورای
انرا نخواهند دید پس هیل حکم می نوشت که یکی از مسلمانان تجادز نماید و فیلمهای خود را که غنیت
گرفته در بلا و مسلمانان قسمت از انفازیان تقسیم نمایند
بیان فتح پیروز و اهواز
چون لشکر اسلام بشهر ها متفرق شدند جمعیت زیادی از اکراد در ولایت در جمع گردید در ابوموسی
را امبر نمودن اخر علاقهای بصره امر فرموده بود است که این مسلمانان از دست هجوم نیا بند
و خوف میبودند که مبادا بعضی از شکر اسلام هلاک گردد و با مراجعت نمایند و سخن ابوموسی بطول انجامید
کردها پیروز گرد آمدند و ابوموسی رفته مقابل شان خیر و دا کمد و در ماه رمضان بی برشیری
و مناز در پیکد بگر تلاقی گشته مجا هر تن زیاد کر جوش و بی نموده بود در خواسته مسلمانان ابی بخورد
روزه تاکید نمود روزه های خود را افطار کرده بمقابله پیش شدند و مهاجر و در حین مقاتله
شهید شد و حقتعالی مشرکانرا بست ضعیف گرداند تا انکه مقهور گشتند ربیع بن زیاد
برادر مهاجر براثر شهادت برادر خود جیرع شدید نموده ابوموسی بروی رقت آورد
او را پر شکر خلیفه ساخت بعد از ان خود ابوموسی بسبه ون شده رفت تا همسایه آیا
جبارا محاصره داشتند ملحق گردیده بعد از سنج انموضع به بصره مراجعت نمود و ربیع با
زیاد حارثی پیروز و نهر تیری افتح نموده اموال شانا غنیمت گرفت.
بیان قصه سلمه بن قیس الاشجعى والكرأ
چون نزد حضرت عمر رضی الله عنه شکری از مسلمین جمع گردید شخص عالم
و فقیهی را برایشان امیر می ساخت - لهذا سلمه بن قیس اشجعی را
به امارت شکر مقرر نموده گفت برو با کفار در راه خدا تعالی مقاتل
کن هر گاه با دشمن ملاقی شدی ایشان را بدین اسلام دعوت کن
اگر اجابت نموده بدار خود ثابت شدند زكواة برایشان
واجب شده و از مال غنیمت برایشان حقی نیست واگر
با شما همراهی کردند مانند شما شینه در مال غنیمت ذی حق بودم

به دارالخلافه بصره ایام در ده در و جند
پیروز
اهواز
نام کر ده بشنید و در ایام برامدا


فتوحات اسامی
(١٥٦)
ذکر خیر سه قیس شعبی

ضرر ایشان ضرر شماست اگر اسلام را قبول نمودند سه بارز و مدین ایشان
بدادن جزیه دعوت نما در صورت مخالفت جزیه مقاتله کن همراه شان و
اگر محصور شدند و در خواست نز و آمدن نمودند بر حکم و عهد خدایتعالی جابت
نکنند چه شمانمیدانید که آیا حکم و عهد خدایتعالی و رسول او را همراه شان بطریق
صواب بتنجز میرسانید یا خیر فریب نکنید و طفلانرا نکشید و مثله ننمائید
ایشانرا ـ وصایا را بدل و جان شنیده رفتند تا اینکه بجا عی از پهلوانان کرد ملاتی شدند
انها را به اسلام و جزیه دعوت کردند قبول ننمودند مقاتله کرده ایشانرا منهزم سشتم
مقاتلین را بقتل رسانیدند ذریه شانرا نگهداشته در بین خود قسمت نمودند سلمه جواهری
و دین حقه دیده از مسلمانان استرضا حاصل نموده به امیر المومنین عمر رض فرستاد قاصد
بشارت فتح را و حقه را همراه گرفته نزد عمر رض آمده انحضرت از امر سلمین پرسید کما یکرا
گفت تا انکه از حقه جواهر خبر داده امیر المومنین نهایت شدت برد وی غضب
نموده امر نموده که حقه را بگردان و نزد دستر مودہ که اگر با خیر کردی و پیش از تو
مردمان متفرق شده بودند و به ایشان سلمه درست تقسیم نکرده بود جبرهای
خود را خواهی دید قاصد بشتاب حقه را گرفته رفت تا اینکه بسلمه رسید کیفیت را
بیان نموده سلمه جواهرات را فروخته به لشکریان تقسیم نمود تخمینی که بدست براز قسمت
برنج در پهنز روضه می شد در همین سند معاویه رض بار و میان غز نمود و عسقلان
مصالحه فتح گردید در اینجا فتوحات زمان خلافت امیر المومنین عمر رض باشمار سید چهار ماه از سن بیست
از هجرت باقی مانده بود که انحضرت شهید گردید رضی الله تعالی عنه مدت خلافت ان ده سال و شش مانه
و چهار روز بود قصه شهادت ان هورست که حاجت بیان ندارد ابووائل از عمار بن یا سر روایت کرد که روزی
رسول صلی اللہ علیہ وسلم فرمود احال جبرئیل آمد و گفتم از فضایل عمر برایم حدیث کن گفت گریبان فضلیتهای عمران
نمایم مدتی که نوح علیه السلام در بین قوم خود بود کفایت نمیکند و در عرصه آندست تمام نخواهد شد و عمر یک
خصلت حسنه است از حسنات ابو بکر و بسا باشد که عقول قاصره از کثرت فضایل عمر استبعاد نماید
لیکن شخصی که صاحب بصیر باشد و غور کند در پیله نیکه خدایتعالی عرقا مقره دایته و فضایلی که درست مبارک او بود ازماما
کوه خداوند بدست او جاری ساخته داشت باینکه بواسطه او بر اسلامیان حاصل میشد و ابتدا اسلام با بغز و گردید و کثرت صحابی
که به حل جلالت در عهد وی مفتوح ساخت و اینکه علم کثرت اسلام وسعت پیدا کرد برای او واضع میگردد چراکه اجر
تربی حصه عمر الی روز قیامت برای اهل اسلام حاصل میشد همه از فضایل و حسنات او بوده و خدایتعالی مینویسید
بنا بر می باشد سرا با ایشانرا این فضیلت بی بزرگ است که امکان ضبط و شمار را ندارد اگر چه بید بقدر نیکی نوح
علیه السلام در بین هم خود بور تایید عبدالله بن امام احمد در روایت سد خود ازانس ثابت نموده که رسول صلعم فرمود حسن

از الحسن بو


فتوحات اسلام
( ۱۵۱ )
خلافت حضرت عثمان رض

اینست خود در محبت ابی بکر و عمر امیدوارم چنانچه که در گفتن لا اله الا الله امیدوار میباشم ابوزر کوید در واقعه صفیه
شکر رسول الله را فرمود عمر با من ومن با عمرم وحق بعد از من با عمر است در هرجاکه باشد این باشد ان محبتی که رسول الله ص
را در حضرت علی رض فرمود ( وادار الحق معہ حیث دار ) یعنی حق با علی میکردد هر جا که کرد و هر کدام از عمر و علی حق میخونده
این جهت حضرت علی با حضرات خلفا ثلاثه پیش از او بودند منازعه نکرد چون میدانست که آنها با حق اند پس علی
با ایشان و چون جبت خلافت شامی سید منازعه کردند مقاتله کرد با کسیکه همرایش منازعه نمود پس صحیح غیبت
بیعت کرده شود باو که سکوت در برنج با حضرات خلفا ثلاثه بطریق تقیه بود حاشا الله من المحابات فی الدین
والله سبحانہ تعالی اعلم .
بیان فتوحات در زمان خلافت حضرت عثمان
بن عفان رضی الله تعالی عنہ

بیعت برای حضرت عثمان در روز اول محرم سنہ بیست چهار هجری بود مغیره بن شعبہ را
از کوفہ معزول نموده سعد بن ابی وقاص را برقرار فرموده عمر سو والی کردانید چنهر مقد مو
وظیفه بعد از خود را وصیت می نمایم که عامل ساز دسعد را چه من او را جہت بدی و خیانت معزول
کردم ـ پس اول عاملی که عثمان فرستاد سعد رض بود .
بیان مخالفت اہل سکندریہ

اسکندریہ
بدست عمرو بن العاص

در سال بیست پنجم از ہجرت اہل اسکندریہ مخالفت و نقض عہد نمودند چرا نهم کردن مسلمانان
اسکندریہ را بر رومیان کران آمده کمان کردند که بعد از برآمدن اسکندریہ از تصرف شان
دیگر اسکان اقامت بشہر ہای خود ندارند پس رومیان که داخل شہر اسکندریہ بودند نامہ نوشتہ
آنها را بشکستن عہد دعوت کردند رومیان سکونہ شہر اجابت نمو د شکر بسیاری از قطنطینہ
بسر کحالی شہر روان شد و امیر ایشان ( منویل خصی ) بود تمام رومیان داخل شہر ہمراہ
شان اتفاق کردند مکر مقوقس کہ بصلح خود ثابت ماند چون خبر بعمرو بن العاص رسید بطرف
ایشان رفتہ با یکدیگر ملاقی شدند بعد از مقاتله شدیدی اہل روم شکست خورده رو بکر نیز
نہادند مسلمانان تعقیب ایشان را نموده داخل اسکندریہ شدند جماعت بزرگی از انها را
بہر قتل رسانیدند کہ منویل خصی از انجمله بود اہل روم حین آمدن زاسکندریہ مالهای
اہل قریہ ہارا گرفتہ بعضی موافقت و برحی مخالفت کردند چون مسلمانان مظفر یافتند اہل
قریہ ہائیکہ مخالفت نموده بودند نزد عمرو بن العاص آمده ابل و دم بہایم واموال ما را برده اندی
وما شما را مخالفت نکرده فرمان بردار بودیم بعد از ان قد اموال خود را شناخته و شاید بر پا
نموده گرفتند عمرو دیوار اسکندریہ را منهدم ساخته شہربانی دیوار گذاشت در همین سنہ
به سعد بن ابی وقاص خبر رسید کہ اہل ری قصد نقض عهد نموده اند بوی ای لشکر


فتوحات اسلامی
(۱۵۸)
پیمان صلح ارمنیه و آزربایجان

آزربایجان ملک وسیعی است که مرکز آن تبریز است موقان ولایتی است مشتمل بر دهاتی در نواحی آزربایجان چرم شهر یزیم برد عیست از نواحی شهر زود حذیفه بن یمان صحابی است در مشرق حجله بوهم لیسکن شهر بزرگست از نواحی ارمنیه موصل شهر بزرگ و مشهوریست در کلدان قدیم نامیده میشود بین النهرین موقتی اولیا عبارت از سه قسمت ارمنیه مجتمع ارطانس ملاطیه سیواس ، واقعه است قونبند از شهرهای ارمنیه نیست و مهم سوریان فریه است از نواحی خوزستان بوهم
فرستاده مصالحه نمودند و نیز بادلیم جنگیده مراجعت کردند .
بیان صلح ارمنیه و آزربایجان
در بیست و پنجم اہل آزر بایجان نقض عهد نموده حضرت عثمان ولید بن عقبه بن ابی‌معیط را از کوفه بغزوه روان ساخت
امر نمود سبب ولایت ولید در کوفه این بود که سعد در کوفه همراه عبدالله بن مسعود مخاصمه نمود عثمان عزل سعد را
جهت قطع مخاصمه مصلحت دانسته ولید را عوض وی بکوفه والی ساخته بود ولید مقاتله آزر بایجان آمده مبارزه
شمشیر با الامحسوس بمقدمه شکر بود اہل موقان و پر و طیلسان را غارت کرده فتح نمود اموال شانرا غنیمت
اولا وشانرا اسیر گردانید اهل آزر بایجان طلب صلح نمود عهده را در بدل هشتصد هزار درهم مصالحه نمود مبلغ
معین را قبض کرد بعد از ان لشکر را پراکنده نموده سلمان بن ربیعه با هلی را بریاست دوازده هزار جانب امینیه
فرستاد چون بارمنیه رسید اهل آنرا مقتول و ماسور و غارت کرده اموال شانرا غنیمت گرفته حرم محترمانه
نزد ولید آمد ولید که فاتح گردیده و غنیمت گرفته بود بطرف کوفه از راه موصل بسیار گردید تا اینکه حبشه
نزول نمود مکتوب حضرت عثمان در انجا به او رسید مضمونش این بود که معاویة بن ابی سفیان مخبر داده
بر اینکه روم لشکر فراوانی بر بالای مسلمانان نفرستاده رای من انیست که برادران شان از کوفه
انها را مدد بدهند لهذا مرد کاری و دلیر را با هشت یا نه هزار نفر از انجای که نامه من بتو میرسد بجا
طائفه روم بفرست والسلام . چون مکتوب حضرت عثمان بولید رسید از کیفیت مردم را مطلع
گردانیده ایشانرا به به جهاد دعوت نمود سلمان ابن ربیعه مجاباتی هشت هزار اهل کوفه متوجه
روم گردیده رفت دایل شام را با خود همراه ساخته داخل زمین روم گردید بعد از ان غارت کنان
داخل روم شده انچه میخواستند غنیمت گرفته بشریه از بلاد را فتح کردند بعضی کشته اند کسیکه
سلمان بن ربیعه را معاونت حبیب بن مسلمه فرستاد سعید بن عاص بوده سبب
در زمانیکه والی کوفه بود بعد از معزولی شدن ولید روم و سبب آن فرستادن مکتوب
عثمان به بجانب معاویه بود بدین مضمون که حبیب بن مسلمه را همراه اهل شام جانب
ارمنیه به غزا فرست چنان بارمنیه که با زربایجان است پس متوجه ارمنیه شده به قالی قلا به
معاش را برایشان تنگ گردانیده بر فراز خود یا دادان جبزیه طلب امان نمودند حبیب
امان شانرا پذیرفته بسیاری آنها فرار نموده بشهر های روم ملحق گردیدند حبیب بن مسلمه
با همران خود مدت یکماه در انجا اقامت نموده برایش خبر رسید که سرهنگ ملک ارمنیان
قین بهمراه هشتاد هزار لشکریان روم متوجه او گردیده و نام سرهنگ ملک آرمان
موزیان بود و مملکت ارطانس عبارت از شهر هایی بود که یکی از ان هست اولا و سلطان
قلج ارسلان سلجوقی آمد و آن شهرها ملاطیه و سیواس واقعه لنی و قونیه و شهر هاینکه متصل نسبت با
ملت منطقه ملیه بنا براین حبیب مسلمه و اینا مر وحشت زده از این کیفیت به داد معاویه باعثمان نوشته بخضرت عمولی بصد بن الخاص فرستادند او

ملک در ارمنیان


فتوحات اسلامی (۱۵۹) بیان شماره دوم

بعد درسانیدن جراحي بنؤ سعید سلمان این شتر را لشکری بعدد دو هزار فرستاد عبد القاق مذکور شکر خود را بروم برسانم
منکوحه آن (ام عبد آ بنت یزید کلبی) شنیده پرسید که وعده جای کجاست حبیب گفت سرایپرده
موریان بعد حصه لشکریان شب رسیده هر کس که در آنجا بود بقتل رسانیدند بپرده داخل شده
منکوحه خو درا دید که بروی سبقت نمو ذ و از سرایرده بر سود حالی گرفته آن یگانه زنی از عرب بود بعد
از انهزام روم حبیب بن مسلمه بجانب قالیقلا عودت نموده در شربال نزول نمود رئیس خلاط بستان
نامه عیاض بن غنم را آورده تسلیم حبیب نمود حبیب امان او را قبول نمود رئیس خلاط انچه اموال که برای ولداد
شده بود حمل نموده جانب حلب فرستاد بعد از ان حبیب بداخل خلاط گردیده پرون شد صاحب شتر را که از
توابع بسفر جان بود ملاقات کرده او را بشهر ارتن مقرر ساخت پس بطرف از دشات (که در سمت
محل رنگ قرمز) متوجه شده بر نهر دجیل نزول نموده سواران در اطراف بجار اکرده دجل را عما
نمودند اهالی شهر حصار داری از غریب منجنیق را برپا نمود اهالی مسلمان خواب شد یه از امان
دارد لشکر را پراکنده نمود بعد ازان سواران بذات المحر رسیدند وجه تسمیه اینموضع بذات المحر از انست
که مسلمانان لجام اسپان خود را برداشته هنوز اسپها را لجام ننموده بودند اهالی و مخفیانه بر مسلمانان
حمله نموده بودند و مسلمانان اسپان خود را لجام نموده بار و میان مقاتله کرد مظفر یافتند لشکر اندکی را
جانب شراح طیر و بغرود سوق داده رئیس این دو موضع بدادن تاوان جنگ مصالحه نمودند
بعد از ان حبیب بسفر جان آمده بدادن شهر های خود نیز صلح نمود و پس طی و شجان
رفته با اهل آن محاربه نمود و آنها را شکست داده و بر شهر هایشان غلبه کرده متوجه جرزان
گردید چون بهر ران رسید رسولی از طرف رئیس ایشان جهت طلب صلح امده با وی صلح
نموده جانب نقلیس که از نواحی سبر ران است شتافته با اهل آن نیز مصالحه نمود و
شهر های مجاور بهر ران را نیز بصلح فتح گردانید سلمان بن ربیعه باهلی متوجه اران -
گردیده بیلقان را بصلح بدین طریق فتح گردانید که اهل آنرا از خون اموال شان ایمن گرداین
و سلامت گذاشتن دیوارهای شهر شان را شرط کرده جزیه و خراج را
مقرر ساخت بعد ازان سلمان بشهر برزغه - داخل شده نهر توثور را که بفاصل
یکفرسنگ از برزغواست لشکر گاه خود ساخته با اهل برزغہ چند روز مقاتله نمود.
نهب و غارت را کار فرماگشته با اهل آن مانند بیلقان مصالحه نموده داخل شهر شد
سوارا نرا جانب قریه های ولایت متوجه ساخته فتح نمودند پهلوانان بلاسجان را به اسلام
دعوت نموده با او مقاتله کرده برایشان غالب گردید که بعضی جزیه را قبول
و برخی که اندک بوند زکوة را ادا نمودند و حاعمه را بطرف شکو در ستاد آنموضع را فتح کرد و
سلمان پس جانب شمع ارس و لشکر الله مجمع ارس با خود با حاسب سکو نجیرو براران جنگ مصالحه نمود مهین -

حاشیة
ساکن بلاد بیت خلاط
را ارمینیہ گویند خلاط از روم مجاور
شام صنعانیه جابیہ روها بوقلیا
شوشان ملقيه سبرران جزوان
بونیز بدلیس ارمینته تیم
دقیقته شام طرابوس مجاور شام
نبطته جزیرت العمر مجاور روم
جرزان ثنیه عقبة فینه شروان
شیمان شہر الباب جبال
بزوان خیمه آران
داربند قافقاس مجاور روم
ایران حاسب شروان مجاور کوه
قاف مجاور ایران جیلان سنجد
شکی موقان محار حاسب دیار تجا
محاور ایران شیروان باب الابواب
پیشق صندق محیور مجاور ایران


فتوحات اسلامی (۱۶۰) بیان غزوۀ کابل

ملک شیروان و باقی ملوک جبال واهل مسقط و شبران و میشہ البتاد غیر از انکہ در عراق است بلکه این شه البتابقرب
حلب است با مسلمان مصالحه نمودند .
بیان غزا کردن معاویه در روم
معاویه در شور سنۀ با اهل روم غزا نمود چون بعموریه که مسجد رو ساست سید بلاد بین انطاکیه و طرسوس درخاں
یافته جماعیت کثیری از اهل شام در بندریه را دران شهر تا حین مراجعت از غزا گذاشت در زید بن عمر البینی
در تناطر اهل صالقه فرستاده سکنا دادن غازیها را امر نمود یزید بر طبق اولر معاویه عمل نمود و وقت
مراجعت تمام قلعه هارا تا انطاکیه ویران کرد .
بیان غزای افریقہ
و همیں سال عمرو بن العاص عبد اللہ بن سعد بن ابی سرح را بحسب الامر سید نا عثمان رضا بطرف
اطراف افریقہ فرستاد عبد اللہ از شکر گو که چون بموضع ماموریه خود رفت عمر و بن
العاص شکر را بعد او فرستاد عبدالله بعد از مراجعت غزوه مذکور از حضرت عثمان رضی الله
در غزا نمودن افریقیه اذن خواسته و عثمان اجابت نمود .
بیان غزوه کابل
و ہمین سنہ عثمان عبد الرحمن بن سمرہ را بطرف کابل که از توابع است سجستان فرستاد و اوتا
اشجار را مطیع نمود راستولی کابل رخراسان بزرگترین بعد از وفات معاویه اہل این بیاردند
بیان تسخیر افریقہ
قبلاً بیان شد کہ بن ابی سرح در غزا کردن افریقیه از حضرت عثمان اذن خواست عثمان
اجازه داده و وعده نمود کہ اگر حقتعالی افریقہ را بدست تو فتح نمود خمس خمس غنیمت برای تو
انعام میدهم و عبداللہ بن نافع بن عبد القیس به ابن نافع بن الحارث باین لشکر امیر گردانیده که با عبد الله بن
ابی سرح متحد گردیده بر صاحب افریقیه حمله برند عساکر نصرت ناثر مسلمانان پرون شده از مصر عبور نمودہ
افریقہ را پامال نمودند عده لشکرشان بالغ برده ہزار شجاعان اسلام بود با اهل آن باد تبادل مصالحہ
نمودہ بچته بسیار بودن مل افریقیه اقدام بدخوار تو غل دران نکرده و عثمان عبد الله بن ابی سرح
والی مصر گردانید و او نامہ بحضرت عثمان فرستاد که شهر ریاستیدان غزوه افریقہ و بسیار نمودن
جماعت بومی و عثمان رضی اللہ عنہ ہمراہ کسانی که از اصحاب اندی بو د در این امر مشورت
نموده ایشان رای دادند پس شکر بر استان نموده بیوی فرستاد در ان ها جاعی
از اشراف بوجو د که از انجمله عبدالله بن مسعود غیره بودند بعد از رسیدن عبد اله ابن ابی سرح همرا
شان بطرف افریقیه سیر نمود چون به برقه رسیدند با عبدام بن نافع و جمعی از مسلما نا که در انجا بودندملاقات
نموده جانب طرابلس غرب حرکت نمودند و هر کس از مراثیه که در انجاسکنی می شتا مقاومت کرده بعد آنجانب برهم

مسقط شهریست از دائره
عمان ساحل که در قدیم معتک
لنبزینی نام شهریه از ان ردم مجو
شمع ارض جابی جو بندگان
ارمن آذربایجار زیست
و این جبال جو طرسوس
شهر لیست در روم مهردشام من الجوار
و حلب ، سالفه بموضوعیست
دریسا میان رومیان اپنی
جماعتی را میگویند و چه تغیر ۹
در صنعت نمانی ستان و ششم ۱۳
افریقه یکی از قطایب پنار؟
که چکتر از اسیا و بزرگتر ازاروپا
میباشد و بواسطه کانال سوئز
از قطعه اسیا منفصل شکر
در م کابل شهر مشهور
لغتتغیر کابل در ایام
وطن عزیزمان افغانستا
میباشد ۱۲ معتم


فتوحات اسلامی (۱۶۱) بیان فتوح افریقیه

رفته لشکر را بطرف پاکند نمودند پادشاه موسوم به جرجیر بود که از طرابلس غرب تا طنجه بتصرف وی بود
هرقل پادشاه روم او را تولیت داده همه ساله خراج را به روم میفرستاد چون جرجیر
خبر آمدن مسلمانان را شنید امادگی نموده لشکری بی کشوری را جمع نموده عده لشکرش
بیکصد و بیست هزار رسید و مسلمانان را در موضعیکه بین آن و سبیطلہ یکشبانه‌روزیه
مسافت است و همین شهر در ان اوان پایتخت مملکت بود ملاقات کرده اقامت ورزیده
و همه روزه مقاتله میکردند عبدالله بن ابی سرح قاصدی بسوی وی فرستاده او را
باسلام یا جزیه دعوت نمود از هر دو ابا کرده تکبر نمود و درین مخابرت حضرت عثمان
رضی الله عنه و مسلمانان قطع گردید بعد از ان امیرالمومنین عثمان رضی الله عنه عبدالله
بن زبیر را با جماعتی بطرف شان فرستاد تا او را از حال مسلمانان مطلع گردانند
عبدالله بن زبیر کوشش کنان مسافت بعید را طی نمود خود را بلشکر مسلمانان رسانید
چون مسلمانان بهم رسیدند غلغله و اواز تکبیر مسلمانان بلند شد جرجیر پرسید چه خبر است
لشکر بامداد مسلمانان رسید لرزه بر بازوهای وی افتاد عبدالله بن زبیر به مقاتله
نمودن مسلمانان را هر روز از صبح تا پیشین مصلحت دیدند وقتیکه اذان ظهر گفته
میشد فریقین بسوی خیام خود مراجعت میکردند چون فردا عبدالله بن زبیر بمقام
قتال گردید ابن سرح را در بین لشکر مسلمانان نیافت از حال وی استفسار
نمود بوی گفتند شنیده است که منادی جرجیر میگوید هر کس که عبدالله بن ابی شرح را
کشت برایش صد هزار دینار انعام و دختر خود را به تزویج وی در می آرم عبدالله
بن ابی سرح خوف نموده که مبادا کشته شود عبدالله بن زبیر بر اثر این نزد وی
رفته گفت تو نیز منادی را بفرمای که ندا کند هر کس که سر جرجیر را بحضورم بیاورد
صد هزار دینار و دختر خود را با او میدهم در بلاد وی او را والی میگردانم ابن ابی
سرح چنان نمود ترس جرجیر از عبداله زیاده تر شد بعد از ان عبدالله بن زبیر
برای عبدالله بن سرح گفت که کار ما با اینطایفه بطول می انجامد چه اسباب بلاد
خود بوده پی هم بایشان کمک میرسد و ما از مسلمانان و بلاد خود دوریم من مصلحت
می بینم که فردا جماعة از پهلوانان مسلمانان را در خیمه گذاشته و هر گاهی مسلمانان
با رومیان مقاتله میکنیم تا انیکه دلتنگ و خسته شوند چون هر دو فریق بخیمه‌های خود
بازگشتند با کسانیکه در خیام بوده و بقتال حاضر نشده رجعت میکردند غفلتا بایشان
قصد نمائیم شاید که حق تعالی ما را بر انها نصرت دهد بعد از ان جماعتی از بهترین
صحابه را طلب نموده مشورت کرد آنها درین رای با وی موافق شدند چون فردا شد


بیان فتح افریقیہ
(۱۴۲)
فتوحات اسلامی

چون خبر وارشد عبداللہ بود در ان اسلام را در خیمه گذاشته اسپانشان زین کرده استیار
بود باقی لشکر با رومیان بمقابله پرداخته سختے نمودند چون زنان ظاهر وارد شد باهل روم
برعادت خود قصد باز گشتن نمودند این پیرو اگذار شده برقتال شان کوشش
نمود تا اینکه خوبے زده شدند بعد از ان با مسلمانان مرحمت نمود فریقین سلاح خود را
انداخته مانده و وله افتادند در ینوقت عبداللہ بن ابیرکسانی را که در خیمه گذاشته بود
گرفته قصد رومیان نمود بالید انها بی خبر بودند و حمله نمودند مانند یکمرتبه تکبیر
گفتند رومیان بر پوشیدن اسلحه خود قدرت نیافته مسلمانان زدند ایشانرا و جرجیر
کشته شد قاتل آن عبداللہ بن زبیر بود و مقتله بزرگی از آنها بر پا گردید و دختر ملک که
اسیر بود با صد هزار دینار بوی داده شد ـ بعد از ان عبدالله بن ابی سرح فرود امد و
شهر را محاصره نمودند تا اینکه فتح گردید و در ان شهر اموالی دیدند که مانند آن در دیگر
شهرها دیده نشده بود غنیمت را قسمت نموده سهم فارس سه هزار و حصه پیاده دو هزار
دینار گردید ـ چون عبداللہ شهر سبیطله را فتح کرد لشکر ہائے خود را در بلاد غنا برائے
پراگنده نمود به قفصه رسیده اسیر و غنیمت نمودند وحصنی ایجصن الاجم فرستاده
در حالیکه اهل شهرها در آنجا جمع شده بودند آنرا محاصره نموده بامان فتح نمودند اهل
افریقیہ ہمرآ عبداللہ بن ابی سرح در بدل دو ملیون و پچصد دینار مصالحه نمودند عبداللہ
بشارت فتح را نزد حضرت عثمان رضی اللہ عنہ فرستاد و جانب مصر مراجعت نمود مدت
اقامتش در افریقیہ یکسال و سه ماه بود از مسلمین عمر سه نفر دیگر تلف نشد که یکی از جمله
ابوذیب الہذلی شاعر بود که در آنجا دفن گردید
ذکر انتقاض عهد افریقیہ و فتح ان ثانیا
ہر قل پادشاه قسطنطنیه با پادشاهان نصرانی مانند ملک مصر ـ افریقیہ اندلس خراج
میدادند چون ملک افریقیہ بتصرف مسلمانان آمد بعد از مدتی سر ہنگی را بطرف
افریقیہ فرستاده امر نمود مانند آنچه که مسلمانان گرفته هم از ایشان بگیرد سرهنگ
در قرطاجنہ فرود آمده نصاری که در افریقیہ بود جمع نموده ایشانرا از هر ملک خبر داد
آنها قبول نموده گفتند ما ادا میکنیم انچه را که از ما گرفته شد بلکه مناسب این
بود که با ما مسامحت میکرد ایچیزی را که بوی رسیده که مسلمانان از ما گرفتند بعد از
قتل جرجیر مرد دیگری از رومیان با فریقیه قایم شده بود سرهنگ را طرد نموده
رومیان بزور با فریقيه غلبه کردند آنمرد بشام در حینکه حضرت علی کرم اللہ وجہہ
بشهادت رسیده بود و امر بمعاویه قرار گرفته بود نزد معاویہ آمده خواہش نمود

حاشیه
قفصه شہر یکیت
با سابریقه
حصن الاجم قلعہ ایست
بشام در نواحی
قرطاجنه شهر یست
در نواحی افریقه


فتوحات اسلامی
( ۱۶۳ )
ذکر تفاض عهد افریقیه
که همرای او لشکری بافریقیه فرستد حضرت معاویه معاویه بن خدیج السکونی را با او فرستاد
در وقتی بافریقیه رسیدند که زمینوش از جنگ ناتش شعله می زد و همرای معاویه لشکری
بزرگی بود در نزد قونیه فرود آمد د بطریق سبوی سی هزار مرد جنگی فرستاد
چون حضرت معاویه شنید لشکر بطرف شاق فرستاد بعد از مقالمه رومیان مسلمانان
شکست دادند پس از ان قلعه جلولار محاصره نموده قدرت نیافتند تا دیو رتش
ویران شده آن شهر را مالک شدند و هر چه در ان بود غنیمت گرفتند لشکر را
پراگنده نموده مردم ساکن گشته اطاعت کردند و بعد ازان بمصر بازگشت.
بیان غزوه اندلس
چون افریقیه در زمان حضرت عثمان رضی هم عنه فتح گردید آنحضرت عبداله بن نافع
بن الحصین و عبد اله بن نافع بن عبد القیس امر نمود که بطرف اندلس بروند از طرفی ما
باندلس امده حضرت عثمان رضی هم عنه نوشت بسوی کسانیکه همرای شان فرستاده
بود اینک قسطنطنیه فتح میگردد از طرف اندلس بعد از ان بیرون شدند و همراشان
طایفه از بربر بود پس فتح نمود حتا بر مسلمانان فتوحات بسیاری از زمین افریقیه
داندلس فتح نگردید مگه در زمان خلافت ولید بن عبدالملک چنانچه بیان خواهد شد
انشاء الله تعالى .
بیان غزوه قنسرین
درسنه بیست و هفت حضرت معاویه به قنسرین غزا نموده گشت و اسیر نموده و غنیمت
گرفته مراجعت نمود و در سنه بیست و هشت فتح قبرس بدست معاویه واقع گردید
بیان فتح قبرس در خلافت حضرت عثمان و غزا کردن
حضرت معاویه در ۳۸
در ین غزوه همرا معاویه جماعتی از صحابه بود که از انجمله ابوذر وابودردا و عباده بن صامت
رضی الله عنهم وزوجه وی ام حرام بود حضرت معاویه سابقا اذن خواسته بود
از حضرت عمر رضی الله عنه و غزا کردن در یا مأذون نشده بود بسبب خوف مسلمانان
از سواری در یا چونکه حضرت عثمان رضی الله عنه برسند خلافت نشست باز حضرت معاویه
الحاح نموده اذن خواست حضرت عثمان رضی الله عنه او را اجازه داده گفت مردم را
باختیار خود انتخاب نموده قرعه مینداز بین شان بلکه مخیر گردان ایشان را
کسیکه برضا آماده غزا شد با خود بردار و معاونت نا معاویه چنان کرده مسلمانان
از شام بطرف قبرس رفتند و عبد اله بن ابی سرح از مصر آمده در انجا جمع گشتند.
پهلو بقلعه بامیه است )
جلولاء
اندلس سمت غربی
قبرس جزیره لیست
در بحر روم
( قنسرین شهریست از بلا )
ار و یا به نام قصبه ای جنوب افلاند)
چنانچه مدینه قصبه آن میباشد.


فتوحات اسلامی ( ۱۶۴ ) بیان فتح قبرس

بعد از قتل و غنیمت بسیار با اهل آن مصالحه نمودند که فی سال هفت هزار دینار بدهند
و بهمین قسم پادشاه روم میدادند و در همین غزوه زوجه معاویه ام حرام بنت ملحان الانصاری
فوت نمود سبب این بود که قاطره ی در جزیره قبرس رسیده آن را انداخت گردن
وی شکسته بعد ازان فوت نمود رضی الله تعالی عنها بتصدیق گفته نبی صلی الله علیه و سلم
که خبر دادند ام حرام اول کسیست که غزا میکند در دریا چنانچه در صحیح البخاری مذکور است
ذکر انتقاض عهد اهل فارس
در سنه بیست و نهم اهل فارس عهد خود را شکسته عبیدالله بن معمر بجانب شان رفته بپای استخر
با اهل فارس ملاقی شده مقاتله نمودند عبیدالله شربت شهادت نوشیده لشکر اسلام
شکست یافت چون خبر به عبدالله بن عامر که بزبن ربیعه بن حبیب بن عبدالشمس
که بعد از غزل ابو موسی بر بصره مقرر و از جمله اصحاب بود رسید اهل بصره را جمع کرده
نفری خواست و بمددآنان جانب فارس متوجه شده چون به اصطخر رسید مقاتله شدیدی
داده اهل فارس منهزم و اصطخر بقهر و غلبه فتح گردیده جماعت کثیری از ایشان بقتل رسید
بعد ازان جانب دارالجرد که اهل آن غدر و فریب نموده سر از اطاعت کشیده بودند
رفته انجا را فتح نموده جانب شهر زور رهسپار گردیدند درین حین خبر نقض عهد اصطخر
برآورد رسیده پس گشته خود را بجور رسانید اهالی آنرا محاصره کرده فتح نمود سبب فتح
جور این بود که بعضی از مسلمانان شب برآماز برخاسته و انبانی که در اذعان و
گوشت بود به پهلوی خود گذاشته مشغول نماز گردید سگی آمده آن انبان را برداشته
از مدخلی که کسی بر آن علم نداشت داخل شهر گردید مسلمانان آن مدخل الازم گرفتند
تا اینکه ازان مدخل شهر شده شهر را بقهر و غلبه فتح گردانیدند چون عبدالله بن عامر
ازین امر فارغ شد جانب اصطخر عودت نموده اصطخر را محاصره کرده مقاتله را شدت داده
سنگ و منجنیق خلق بسیاری از عجمیان را بقتل رسانیده اکثریه اهل خوانه ها و اشخاصیکه
به پناه دیوارها بودند فنا ساخته بقهر و غلبه فتح نمود.
ذکر غزا کردن سعید بن العاص طبرستان را
در سنه سی ام از هجرت سعید بن العاص که بعد از عزل ولید بن عقبه بر کوفه مقرر شده بود
با اهل طبرستان در زمان خلافت حضرت عمر رضی الله عنه چرا سوید بن مقرن سردار عمال
مصالحه نموده بودند بعد ازان عهد خود را شکسته ثانیا سعید بن عاص با ایشان مقاتله نمود
و همراهش حضرت امام حسن و امام حسین و ابن عباس و ابن عمر و ابن زبیر و عبدالله بن
عمرو بن عاص رضی الله عنهم و حذیفه بن الیمان و دیگر اشخاص از اصحاب رسول الله صلی الله علیه و سلم


فتوحات اسلامی
(۱۶۵)
بیان غزا کردن سعید عاص

از اصحاب رسول الله صلی اللہ علیہ وسلم بودند ابن عامر برامده اراده خراسان داشت بر سعید سبقت نموده به نیشاپور نزول نمود سعید قوس را منزلجاء خود ساخته اهل جرجان در نزد او آمده بدوصد هزار صلح نمودند بعد از ان متوجه طبرستان شده با اهل آن مقاتله کردند سعید روزی بنشانه مردی شمشیری زد که از آنر بجنبش برآمد اهل تبریه ترسیده طلب امان کردند ایشان را بخشیده نامیه را نیز فتح نمود و در همین سال خذیفه در باب با مداد عبد الرحمن بن ربیعه غزا نمود و درین غزوہ حذیفه اختلاف بسیاری در بین مردم در قرأت شریف مشاهده نمود وقت مراجعت چون نزد حضرت عثمان رضی الله عنه رسید مشورت داد به جمع نمودن قرآن شریف مصحف با حضرت عثمان رای اور انیک دانسته قرآن شریف را جمع نمود، قصه جمع کردن آن مشهور است که حاجت بیان ندارد.

بیان غزوہ صواری
در سنہ سی یکستا دیہ ہمرا اہل صواری غزا کرد سبش این بود که مسلمانان با ہز افریقہ سفینا کشتند و اسیر نمودند ایشان درا قسطنطین برامد هر قایم جماعتی که از اول سلام مانند آن طایفه روم جمع نشده بودند با پچصد یا شش صد کشتی بیرون شدند مسلمانان نیز بیرون شدند و ہر جمعیتی از مسلمانان امیری داشت معاویہ بن ابی سفیان بر اہل شام و عبد اللہ بن ابی سرح بر اہل مصر مقرر بود در راہ دریا باد بطرف مسلمانان میوزید چون مسلمانان کشتی ہای اہل روم را مشاهده کردند فریقین ارام گرفته باد ساکن گردید مسلمانان گفتند شب در بین ما و شما امان است و به شب تلاوت قرآن و نماز و دعا گذراندند و رومیان ناقوسہا می نواختند چون فردا شد اہل روم کشتی ہای خود را بمسلمانان نزدیک نموده مسلمانان ہم قریب گشته کشتی ها را بهم بستند بعد از ان بشمشیر و خنجر مقابله نموده جماعت بسیاری از مسلمانان بقتل رسید و عدد قتلاء رومیان به شمار نمی آمد فریقین چنان صبر و طاقتی نمودند که در هیچ موضعی نکرده بودند بالآخره حقتبحان و تعالی مسلمانان را نصرت داده قسطنطین زخمی شده اہل روم شکست خوردند کسی از ایشان بنجات نیافت مگر جریر یندہ بعد از ان قسطنطین جانب صقلیه رفته اہل آن واقعه را استفسار نمودند قسطنطین ماجرا را بیان نمود گفتند مضر انیان را ہلاک و مردان شان را فنا نمودی اگر عرب بطرف ما بیایند کسی نیست که مانع ایشان بشود قسطنطین را داخل حمام نموده کشتند و کسانی را کہ با او بودند برفتن قسطنطنیه اذن دادند .

ذکر مقتل نیز وجرد بن شهریار ملک فارس
قتل نیز وجرد در سنه سی و یک واقع گردیده و در کیفیت قتلش اختلاف بسیار است


فتوحات اسلامی
(۱۶۶)
ذکر مقتل یزدجرد

چون از فارس بخراسان گریخت مسلمانان تعقبش اگرفته در آنجا رفتند و او شهر به شهر میگریخت
مسلمانان پویان او بودند تا آنکه جماعتی از مشرکان بر او شبیخون زده بقتلش رسانیدند بعضی
گفته که در نزد (آسیا ورد دی) خوابیده در و دگرنه کور اور ابقتل رسانید و برخی دیگر گفته اند
مدت پادشاهی وی بیست سال بوده از انجمله چهار سال را بآسوده حالی گذرانید و در شانزده
سال دیگر از حرب و غارت اعراب محزون بوده او آخرین پادشاهیست از اولاد اردشیر بن
بابک بعد از ان مملکت خاص سرا پا طایفه عزیز القدر عرب تعلق گرفت.
بیان رفتن عبدالله بن عامر بجانب خراسان و فتح ان
بعد از شهادت حضرت عمر فاروق رضی اله عنه اهل خراسان علم بغاوت را برافراشتند عهد خودرا
شکستند چون ابن عامر فارس را فتح نمود حبیب ابن اوس تمیمی برخواسته گفت ای امیر
شهرهای زیادی در پیش روی تو هست و تو هنوز چندان فتح نکرده چون خدا تعاما ترا
کوشش و جانب بلادی که باخته ایم مرکب بران شاید بمقصد فتح کامیاب شویم
ابن عامر گفت چگونه برویم و حال انکه مامور نی باشیم بقول بعضی احنف بن قیس بجواب
ابن عامر گفت سخن از بترسان و گریزان و شهرهای غیر مفتوحه بسیار ست اقدام نما
که خدایتعالی ناصر تو و معین و مغز دین خود است لہٰذا عامر رفته خود را بکرمان رسانید
چون نقض عهد نموده بودند مجاشع بن مسعود سلمی که از صحابه بود جهته محاربه آنولا
تعین نمود و بر سجستان ربیع بن زیاد حارثی را نیز جهته محاربه عامل ساخت
از آنجا در نیشاپور رفته حنف بن قیس را بر مقدم لشکر مقرر گردانیده جانب
طبسین روی آورده و آن دو قلعه است که در ب خراسان گفته میشود چون
بانجا رسید اهل ابادن ششصد هزار در هم صلح نمودند بعد لشکر اندک جانب رستاق زام
که از توابع نشاپور بود فرستاده بقهر و غلبه آنموضع را فتح نمودند ـ جوین با خرز
که نیز از توابع نشاپور بود فتح گردید بعد اسود بن کلثوم عدوی را جانب
بیق فرستاد چون قریب شهر رسید از رخنه که بر دیوار آن بود با جمعی از مسلمانان
قصد داخل شدن را نمود دشمن پیش ستی کرده در رخنه مذکور کمین نموده بعد از
مقابله شدیدی اسود و جمعی مسلمین خلعت شهادت پوشیدند ادهم برادر اسود
قیم و لشکرکش مسلمانان گردیده بفضل خداوند جل جلاله ظفریاب گردیده بیهق را
فتح نمود اسود از فرط شهادت و فداکاری در دین مبین از خدایتعالی در خواست
نموده بود که جسدش طعمه درندگان و مرغان شود لهذا برادر وی جسد مبارکش را
دفن نکرده در تدفین باقی جهاد شهدا مبادرت نموده بود در همین غزوه ابن عامر

از خراسان بلخی
رستاق زام شهریست
از نواحی کرمان
جوین نام ولایتی
براه قافله از بسطام تا نیشاپور
باخرز ولایتیست
معمور در پیوسته بولایت نیشاپور
بیهق ملکی زیباست
شجره بلاد و عمارت از نواحی
نیشاپور مجمع


فتوحات اسلامی (۱۶۷) رفتن عامر جانب خراسان

پشت را از نیشابور فتح نموده استیلا بر خواف و اسفرائن و ارغیان نیز درین
غزوه وقوع یافت ابن عامر پس از فتح توابع نیشابور قصد خود نیشابور را
نموده آنرا محاصره کرد و در چهار محله آن چهار مرزبان بود که محافظت محلات را
مینمودند شخصی لیری از ایشان به نزد ابن عامر آدم فرستاد که من درب شهر را
میگشایم بشرط اینکه مرا امیر گردانی ابن عامر قبول نمود شب داخل شهر گردیده
سردار نیشابور همراى جماعتی که حصاری شده بود بدادن ده لک درهم بر تمام
نیشابور طلب امان وصلح نموده عبدالله صلح را اجابت کرده قیس بن ہیشم سلمی را
بر نیشابور والی گردانید لشکری را جانب نسا و ابیورد فرستاده آن مملکت
بصلح فتح گردید ولشکری اندکی را بجانب سرخس تحت ریاست عبدالله بن
حازم سلمی فرستاده ایشان با اهل آن مقاتله نموده اہالی سرخس طلب صلح کردند
بر امان دادن یکصد نفر از جانب مسلمانان اجابت گردیده مرزبانی که صلح مینمود
نام آن صد نفر را یک یک نامیده خود را از جمله ایشان محسوب نکرد عبدالله بن حازم
او را بقتل رسانیده به قصر و غلبه داخل شهر گردیدند در نیوقت مرزبانی طوس نزد
وی آمده بر ششصد در هم صلح نمود بعد از ان عبد الله بن عامر جیشی را بریاست
عبد الله بن حازم جانب ہرات فرستاد چون خبر بمرزبان هرات رسید نزد ابن عامر
رفته با او از هرات و بادغیس و بوشنج صلح نمود و بروایت ابن عامر همراى
لشکر جانب هرات رفته اهل آن بادی مقاتله نموده بدادن ده لک درهم صلح نمود
چون ابن عامر برین بلاد غالب شد مرزبان مرور سولی نزد وی فرستاده به بیست
و دو لک درهم خریدار صلح گردید عبد الله بن عامر حاتم بن نعمان باهلی اجانب
مرزبان مرور فرستاده قریه سینج را بقهر و غلبه فتح کرد سبب این بود که تمام قریه
صلح داخل بود مگر این قریه بعد از ان ابن عامر احنف بن قیس را بجانب طخارستان
فرستاد برستاق که بعد ازین مشہور برستاق احنف و آنوقت سو ناجرد گفته
میشد رسید اهل آنرا محاصره نموده برسه لک درهم همرای شان صلح نموده گفت صلح
مینمایم باین شرط که شخصی از ما داخل قصر شده اذان بگوید و درمیان شما اقامت
نماید تا وقتیکه باز گردد باین امر راضی گردیدند احنف بطرف مرو رود رفت
اهل آن بادی مقاتله نمودند پس از کشتن اکثریه شان منهزم و محصور گردیدند
مرزبان از خویشاوندان با زان والی یمن بود نوشته کرد بسوی احنف که مرا
اسلام بازان بسوی مصالحه باعث شد بر شش صد هزار صلح نموده عهده تقبل

حواشی

پشت شهر است
خراسان از ولایت نیشاپور
قریه کلات که متصل ولایت است
شهر دورد
اسفرائن
ارغیان کوره ایست
در نواحی نیشابور
نسا شهریست بخراسان
بوهیچ
قریه ایست از قرای هرات
بادغیس شهریست متصل هرات و
نام بلدیه در کار نجد بنای بهرام چوبین است
طوس شهریست بخراسان بنام
ابیورد
طوس بن نوذر
شهریست در خراسان میانه
سرخس ونسا ومرو د مروالرود
بفتح سین و سکون یاء و نون
و جیم قریه ایست از قرای مرو


فتوحات اسلامی
(۱۶۸)
رفتن بن عامر جانب خراسان
سریه را فرستاد آنها بر رستاق بلخ غالب گردیده مواشی و اسوقی راده آوردند
و با اهلش مصالحه نمودند اهل طخارستان و جوزجان و طالقان و فاریاب
و کسانیکه در ان نواحی بودند گرد آمده خلق بسیاری جمع نموده مقاتله کردند ملک
صغانیان بر احنف حمله برده احنف نیز او را ربوده مقاتله شدیدی دیدار
بفضل الهی شکست خورده مسلمانان ایشان را بهر قسم که میخواستند کشتند احنف
جانب مرور و د مراجعت نموده با بعضی از دشمنان در جوز جان ملاقی شد اقرع
بن حابس التمیمی با سوارانی بطرف ایشان متوجه ساخته گفت یا بنی تمیم
با یکدیگر دوستی نمائید و بذل کنید که کار های شما خوب شود ابتدا باشکمها و غیزۀ
خود جهاد نمائید که باصلاح اید شما دین شما خیانت مکنید تا انیکه سلامت باشید
جهاد شما بعد از ان اقرع سیر نموده بجوز جان همرا دشمنان ملاقات نموده مسلمانان
بجولان آمده مشرکین را شکست داده جوزجان را بغلبه فتح نمودند و احنف
طالقان را بصلح فتح نمود بعد ازان فاریاب را استیلا کرده جانب بلخ که مدینه
طخارستان بود رفته با اهل ان با چهار صد هزار و بقولی بهفتصد هزار مصالحه کرده
اسید بن متشمش را بران عامل نموده بعد ازان بسوی خوارزم که نهر جیحون فادست
حرکت نموده قدرت نیافت همرای یاران خود مشورت نموده حضین بن فضاد عمر
بن المنذر گفت که عمر و ابن معدیکرب گفته ـــــ اذا لم تستطع شیئاً فدعه
وجاوزه الی ما تستطیع ـــــ بعد احنف جانب بلخ باز گردیده دید که اسید
با ایشان صلح نموده وقتیکه فتح بر ابن عامر کامل گردید مردم بوی گفتند آنچه بتو
فتح گردیده مانند فارس و کرمان و سجستان و خراسان بکسی میسر نگشته است
گفت لاجرم شکر نعمت خدایتعالی را بر خود لازم گردانیدم که از جای خود احرام دار
برایم بعد احرام بسته به عمره از نیشاپور نزد حضرت عثمان رضی الله عنه آمد قیس
بن هیثم را بر خراسان والی گردانید قیس بعد از تعین خود در زمین طخارستان
بهر شهری که آمد اهل آن شهر با وی مصالحه نموده اطاعت کردند تا انیکه به سمنجان
آمد اهل آن سر باز زدند ایشان را محاصره کرده بغلبه فتح نمود .
بیان فتح کرمان
ابن عامر از کرمان جانب خراسان رفته مجاشع بن مسعود سلمی را بکرمان والی ساخته
امر نمود که آنرا فتح نماید چرا که اهل آن نقض عهد و فریب نمودند بعد ازان مجاشع
موضع بمید را بغلبه فتح نموده اهل آن را امان داده بر جایشان باقی گذاشت شیر جان

سیر جان شهریست
بین کرمان و فارس

بلخ شهر قدیم بود بفاصله
نوزده میل است