فتوحات اسلامی
(٣٨)
واقعه اول ملک شام

ملک عراق بجانب شام بروسد چنانکه به ابی عبیده و مسلمانان سیدی امیر جماعت مسلمانان
باش والسلام حضرت خالد بعد از قرائت مکتوب حضرت صدیق رضی عنه خطی نوشته
بذریعه عمرو بن طفیل از وی بخدمت ابا عبید ارسال فرمود مشعر بر این بود که من از
خداوند امنیت او در روز خوف و عصمت او را در دنیا از هر بدی برآ خودما و تو مسئلت
مینمایم مکتوبی از خلیفه رسولم صلی اللہ علیہ وسلم بر من وصول یافت که مرا بر فتن بملک
شام و قیادت جیوش آن ولایتش مامور نمودند بخداوند قسم از وقتیکه حضرت ابابی
ترا والی گردانیده تا حال این امور را من از انحضرت طلب ننمودم و تو بر هر حالی که بودی
باش که هرگز ما یان ترا نافرمانی نمیکنم و نه مخالفت میورزم و نه امری را بدون انجا
قطع مینمایم تو سید مسلمانانی فضائیلت را میدانم و منکر نیستم و از رایت استعنای
مایان ممکن نیست حق تعالی امورما و تو را باحسان ختم نماید و از وصول آتش جهنم رحمت
نفر ماید والسلام علیک رحمة اللہ و برکاته حضرت ابی عبیده بعد از قرأت مکتوب خالد ترا
فرمودند برکت بدهد ایتعالی خلیفه رسولم صلی اللہ علیہ وسلم را به آنچه رای داده است
و خداوند حیات ابدی بخشد خالد را حضرت ابا بکر صدیق رضی الله عنه مکتوبی متضمنمونه الویدہ
فرستاده بود که حضرت خالد را بمقاتله شام و والی بودنش در آنجا فرستادم او را مخالفت
نموده قول در ا بشنوی اطاعت ورزی و او را فرستادم نه اینکه تو در نزد من از خالد مفضول
نیستی بلکه من گمان میکنم که خالد در محار به چنان صاحب ثانت در ہستم است که تو نمی باشی
اراد اللہ بنا وبک خیرا حضرت خالد بعد از رسیدن به مجاہدین غیور اسلامی تعبیات انرا
نموده عده عساکر شان بدون شش هزار نفر و بقولی چهار هزار نفر که بمعیت مکرمه بود بالغ
برسی و نه یا سی شش هزار نفر و مجموعا چهل ہزار بودند کہ ان از جمله هزار نفر از اصحاب رسولم
صلی الله علیه وسلم که یکصد نفر شان از اهل بدر بودند و جیوش اہل روم مركب از دو صد و چهل هزار
که هشتاد هزار شان مقید و چهل ہزار مسلسل و چهل هزار بوطا به عمامه ها بودند که تا وقت مرگ ریخته
نتواند و بقدر هشتاد هزار پیاده بمقاتله حاضر گردیده بودند و جنگ سلامان با کفار بطریق قسامه بود
یعنی هر امیری بقوم خود یکجا نمود ی قوم خود را منفردا اداره مینمود حضرت خالد این امر را نپسندیده
محاربه بطور جمهور در تحت قیادت شخص مقرر کردند تحسین در میانمان مدت یکماه تمام
مشرکین ایمحار به مسلمانان سحر بصنفی وده بعد از ماه جمادی الثانی بمقاتلہ که بعد از انچنان قتالی
رخ نداده ست بمحاربه مسلمانان خارج گردیدند و قتیکه مسلمانان خروج رومیان را شنیدند
اراده نمودند که مانند سابق بطریق قساند محار به نمایند حضرت خالد ازین فعل ایشان مانع نموده
در بین مسلمانان داخل گشته نصایح محه و ثنا بیان فرمود ای مسلمانان امروز روزیست

وقعه پرموک و تاریخ مقاتله


فتوحات اسلام
(۳۹)
واقعه یرموک

که افتخار و سرکشی مناسب نیست حالا که مهیا شدید جانهای خود را در راه ترقی و اعتلا اسلامیت
فدا کنید و از خونها با حرارت خود چمنستان دیانت را سرسبز سازید خالصا لله باشید
و خداوند را از عمل خود راضی سازید ای گروه مسلمین امروز روزیست که نفع و ضرر آن
منوط و مربوط در ما بعد است تساند اند جنگ نمائید که در پیش روی خود واقعه دارید که
اگر بدانید مضطرب گشته از کار میمانید درین امر یکه مامور نباشید بر آن کسی کار کنید
که صاحب فکر باشد ـ مسلمانان که این نصایح خالد را شنیدند گفتند آن مرعیت
بفرمائید ـ حضرت خالد فرمود که حضرت ابا بکر رضی الله عنه ما را فرستادند و گمان نمودند که
بر یکدیگر اسان میگیریم اگر میدانست که چنین میکنیم هرگز ما را جمع نمی نمودند احسانات
شما سخت است بر مسلمانان از انچه که فرو گرفته استایشان او بر مشرکین بهترین
امدادیست که برایشان برسد و من میدانم که این تفرقه را جیفه دنیا در بین
شما یان انداخته اگر به امرای مسلمانان انقیاد نمائید البته از رتبه آنها چیزی
نقصان نمی پذیرد و اگر اطاعت ورزید هم بمناصبشان ازدیادی نمیگردد و انی همت
بعضی از شمایان مرتبه تانرا در نزد خداوند و خلیفه رسول الله صلی الله علیه و سلم ناقص
میکند ای مسلمانان بیائید خود را آماده حرب سازید زیرا که دشمنان بمقابله خود را
میاساختند و امروز روزیست که نتایج آن بعد ازین است اگر امروز کفار را
بخند قهایشان رو نمودیم همیشه ایشانرا منهزم خواهیم ساخت و اگر (نعوذ
بالله) پس پا شدیم من بعد روی رستگاری را نخواهیم دید بیائید امارت بین خود
به نوبت تقسیم کنید بعضی امروز و برفی فردا و پس فردا امارت نمائید تا که همه تان
بمنصب امارت برسید و امارت امروز را بمن واگذار کنند مسلمانان نصایح
خالد را قبول نموده او را امیر خود ساختند و گمان نموده بودند که اینمقاله هم مانند
سایر محاربات است وقتیکه جوش اهل روم را دیدند چنان تعبیه و ترتیب
شده اند که کسی تا انوقت مانند آنراندیده بود حضرت خالد هم عساکر خود را چنان
مرتب و منظم ساخته بود که هیچ بینندۀ ندیده بود تمام مسلمین را به سی
و شش قطعه تقسیم نموده قائد شکر را که مرکب از چند قطعات بود بحضرت ابا عبیده
سپردند میمنه را نیز از یکچند قطعه مرکب ساخته عمر و بن عاص و شرحبیل بن حسنه را نصب
نمودند و میسره لشکر یزید ابی سفیان را مقرر نمودند عجز جیش ابی سفیان بن حرب بود
و بفرقه مقدم حیش قبات بن ایشم و به ترتیب و تفتیش عبدالله بن مسعود موظف بود
در ینوقت شخصی نزد خالد آمده از کثرت کفار و قلت مسلمانان بیان نمود و انحضرت (رح)


فتوحات اسلامی
(۴۰)
بیان واقعه یرموک

بجوابش فرمودند اینطور نیست بلکه عسکر مسلمانان کثیر میباشند آیا نمیدانی که نصرت خداوند جمعیت
قلیل را کثیر و خذلانش کثیر را قلیل میسازد بخدا وند قسم که اگر اسپم از علت سودگی صحت
گردد و تعداد معاندین دو چند شود باکی ندارم بعد عزین تابی جهل و قعقاع بن عمرو را امر قتال دانه
سواران بریکدیگر ریخته مجادله و مقاتله شدت یافت که ناگاه قاصدی از طرف مدینه منوره
که نام آن محمیه بن نام بود رسید و مسلمانان از و جستجو و استخبار نمودند داد ایشان نادکه ارا
از جانب مدینه منوره نوید داده اما خبر مصیبت اثر فوت خلیفه المسلمین یعنی حضرت ابو بکر
صدیق رضی الله عنه و خلافت حضرت فاروق رضی الله عنه و عزل خالد و نصب ابی عبیده را خفیه
بحضرت ابی عبیده و خالد بیان نموده در حین این مکالمه شخص شجاعی موسوم به جرجه از لشکر
کفار برآمده در بین میدان ایستاده خالد را طلب نمود حضرت خالد بطرفش رفته آن دو شجاع
یکدیگر را امان دادند جرجه بخالد گفت براستی مرا مطلع گردان دروغ مگوی زیرا که آزاد و بر
گزیده هرگز دروغ نمیگوید و مرا فریب مده چرا که شخص کریم که کسی را کستاخ و مانوس خود فریب
نمیدهد که آیا خداوند از آسمان شمشیری بر پیغمبر شما فرستاده پیغمبر شما آن شمشیر را بتو
عطا نموده که بر هر قومی رومی آری غالب میگردی و آنها را بهزیمت میدهد حضرت
خالد جواب داد که خداوند شمشیری از آسمان نازل ننموده جرجه گفت پس چرا به سیف الله
مسمی گشتی خالد گفت وقتیکه خداوند حضرت محمد مصطفی را به نبوت مبعوث گردانید
من درین طایفه بودم که رسالت او را تکذیب نموده با وی مقاتله مینمودند خداوند مرا بدین
اسلام هدایت نموده مسلمان گشتم و حضرت نبی اکرم صلی الله علیه وسلم برایم فرمودند که خالد
توسیف الله میباشی که خداوند ترآبالای کفار مقرر نموده و بر من دعا حضرت فرمودند
و این صفاتی که تو میگوئی از اثر دعای آنحضرت میباشد جرجه گفت پس حالا ما را بکدام
امر دعوت مینمائی خالد گفت به یکی از سه امر (۱) قبول دین اسلام (۲) آداء جزیه
(۳) محاربه جرجه گفت اگر کسی دعوت شما را قبول نموده ایمان آرد منزلت او
در نزد شما چیست خالد فرمود منزلت ما و او یکیست جرجه گفت اجر آخرت هم مانند شما
باو داده میشود خالد گفت بلی بلکه زیاده از ما بر او داده خواهد شد زیرا که ما پیغمبر در حالی
ایمان آوردیم که ما را از اخبار غیب مطلع میساخت و عجایبات خارق العاده که مخصوص به پیغمبریست
از وی مشاهده نمودیم و بسی آیات بینات از زبان معجز بیان شان شنیدیم و شما در
حالیکه چنین افعالیکه باعث ازدیاد ایمان میگردد ندیده از صدق ایمان آرید البته از ما
افضل میباشید جرجه تمام بیانات خالد بدقت شنیده بطرف مسلمانان رفته دین مبین
اسلام را قبول نموده حضرت خالد ارکان اسلام را بدو آموخته جرجه غسل نموده دو رکعت


فتوحات شام
(۴۱)
بیان واقعه برموک

نماز ادا نمود و همراخالد با اهل روم مقاتله نمودند در ین وقت اهل روم برفرقه مسلمانها
در تحت قیادت عکرمه بن ابی جهل و عشر حارث بن هشام بودند چنان هجوم بردند
که از موضع توقفشان تا مخامه‌گاه تعقب اندند عکرمه از مشاهده اینحال فریاد زد که من
با رسول الله صلی الله علیه وسلم محاربه نمودم حال از مقاتله کفار بگریزیم آیا کدام یک از شما
ای مسلمانان با دم مرگ با من موافقت میورزد عم عکرمه و ضرار بن ازور و چهار نفر
از معتبرین مسلمانانکه آواز او را شنیدند با عکرمه تا موت خود مبایعت نمودید
و در پیش خیمه خالد چنان محاربه نمودند که تماماً مجروح گشتند بعضی شهید و برخی صحت یا
حضرت خالد همرا آجرجه هم مقاتله شدیدی نمودند که در جرحه و زوجه از جمله شهدا محسوب
گردید و درین روز مسلمانان از شدت محاربه نماز ظهر و عصر را باشاره ادا نمودند
و اهل روم ذلیل گردیدند حضرت خالد چنان بر قلب لشکر کفار حمله نمود که خودرا میان
سوار و پیاده دشمن رسانید سواران از مشاهده اینحال بپامال خود رو بگریز نهادند
پیادگان مسلمانان که اینحال را دیدند بر عسکر پیاده دشمن تیر اندازی نمودند و آنها
شکست خورده بخندق خود در آمدند و مسلمانان بهارا تعقیب نموده داخل خندق گردید
در آنجا هشتاد هزار زنجیر بسته و چهل هزار رها بودند و اشخاصیکه در معرکه مقتول
گردیده بودند غیر از اینها بودند قیقلار که رئیس بود و جمعتی از اشراف روم جامه های
بالاپوش خود را بر سر انداخته نشستند و دست بگردن یکدیگر مقتول گردیدند
و حضرت خالد بشب برادر هرقل در ارقام نزول فرمود چون وقت صبح شد سر عکرمه بالای
زانو و سر عمر پسر عکرمه را که مجروح گشته بودند بالا ساق پا مجروح دیگر بسته بد بمان غمان آب
میچکانیدند و روی ان و شجاع دست میکشیدند و درین غزوه ابن یادی همرا مسلمانان
بود که با کفار مقاتله های شدیدی نمودند در سیره الحلبیه گفته که ابی سفیان دران
محاربه مینمود و سلمین را بقتال تحریص میکرد ناگاه بچشمش صدمه سنگو کشت و چشم
دیگر او هم در غزوه طایف تیر اسخی گشته بود و نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم در آن وقت
لفت یا رسول الله دعا کن که خداوند چشم را صحت بخشد آنحضرت فرمودند آیا صحت چشم
بهتر است یا اینکه خداوند در جنت نعمت عظیم تری عنایت فرماید ابی سفیان چشم خود دور
انداخته گفت من نعمت آخرت را بر صحت چشم فضل میدانم انس بن مالک میگوید که از زمان
خلافت حضرت عثمان رضی الله عنه ابی سفیان دیدم که با چشمها نابنا شخص عصاء او را گرفته نزد
حضرت عثمان می برد القصه چون رومیان شکست خوردند هر قل برین محاربه بشهر حمع رجع
از استماع غلبه مسلمانان از حمص خارج گشته آن شهر در و مسلمانان قابل گردیدند در آنجا و تمام


غزوه یرموک
بیان واقعه یرموک
(۴۲)
دمشق از طرف خود امیری مقرر نمود — عده شهدا درین محاربه بسه هزار رسید که از انجمله عکرمه
بن ابی جهل و عسکر بن ابان و عمویش حارث بن هشام عمرو بن سعید ابان بن سعید
طفیل بن عمرو حبیب بن عمرو هشام بن عاص — برادر عمرو بن عاص و عیاش بن ابی ربیعه
سعید بن حارث بن قیس ابناعدی سهمی و نعیم بن نحام و نضیر بن حارث عبدی و
برادر نضر بن حارث که در غزوه بدر بحالت کفر مقتول گردید — و ابوالروم بن عمیر و
برادر مصعب بن عمیر رضوان الله و تعالی علیهم اجمعین و بعضی گفته‌اند که اینها در غزوه
اجنادین شهید گردیدند — ابن عساکر از زهری روایت کرده که عکرمه بن ابی جهل در روز
غزوه یرموک مجروح ترین مردان بود آن شجاع غیور بان حالت خود مردانه و از به مقابله
سنان با با کفار مقابله مینمود تا که از طرف نیزه ها روی سینه اش مجروح و شگافته گردید
بعضی گفتند یا امیر از خدا بترس و بنفس خود رحم نما عکرمه جواب داد که من و پدرم بعداوت رسول الله
صلی الله علیه وسلم از بدترین مردمان بودیم و بآلات و عزی جانها فدا ساختیم حال چگونه
خود را از وصول بالله تعالی و پیغمبرش منع نمایم نه والله هرگز این امر نمیکنم باین را
گفته چند قدمی بطرف مقابله نرفته بود که افتاده جان بجان آفرین سپارید و حسن کنا
ضمیر و از نمود که جراحاتش حساب نمودند هفتاد و چند زخم شمشیر و نیزه و تیر بود
ابن مبارک از یعقوبی روایت کرده که عکرمه از مرکب خود پیاده گشته مقابله مینمود حضرت خالد رض
گفت یا عکرمه چنین مکن که قتل تو بر مسلمانان مصیبتی عظیمی است عکرمه گفت مرا واگذار یا خالد
زیرا که تو را با رسول الله صلی الله علیه وسلم سابقیتی بوده اما من و پدرم از شدید ترین دشمنان
آنحضرت بودیم اینرا گفته و بطرف محاربه روان گشت و مقابله نمود تا اینکه به پیشت شمشیر شربت
وصول یافت و او قرآن شریف را چنان تعظیم مینمود که امام محمد غزالی در آداب تلاوت
قرآن به احیاء العلوم بیان نموده که هر وقت عکرمه قرآن شریفی را میکشود میگفت این
کلام پروردگار منست این کلام پروردگار منست گفته غشی مینمود ابو نعیم در این منده
و ابن عبدالبر از حبیب بن ابی ثابت گفته‌اند که حارث بن هشام و برادرزاده‌اش
شخصی برآر حارث
بن هشام آب آورد
عکرمه بن ابی جهل و عیاش بن ربیعه و برادر مادری هشام مجروح گردیده از نهایت جراحت
ضعف نموده از محاربه ماندند و تشنگی بر آنها غالب شد شخصی از برای حارث بن هشام
آبی آورد تا که بیاشامد حکیم را بطرف آن آب نظر نمود. حارث آن آب را ننوشیده
گفت بعکرمه دهید وقتیکه عکرمه میخواست بیاشامد — عیاش بجانب آن آب نظر کرد عکرمه
گفت این آب را به عیاش دهید هنوز آن آب را پیش نرسیده بود که روحش بجنت طیران
نمود و هیچ کدام از آن بزرگواران آن آب را ننوشیدند و ارواح مبارکشان از انهار
بهشت


توجهات اسلامی
( ۴۳ )
بیان واقعه یرموک
جنات تجری من تحتها الانهار شاداب می‌گردیدند این مرد صاباز دین که اینطاً
بظهور سید بر صدق کمال ایمان و شجاعت سخاوتشان دلالت میکرد این مبارکثانی ابی جهیم بن
حذیفه عدوی روایت نموده که در یوم یرموک تشنگی ویرا برازت نموده بطلب پر عموی خود رفتم
که اگر رمقی از حیاتش باقی باشد او را سیرآب نموده رویش را بشویم وقتیکه او را دیدم در حالی بود
که می‌میمود و خون از دها و سینه‌اش می‌ریخت بگفتم آیا پسرم ترا آب دهم گفت بلی ناگاه مردی
از آنطرف بنام آب بانگ بر آورد پسر عمم اشاره نمود تا که آنرا به آنشخص برم پس آنشخص را بنامیکه
نزدیک شدم دیدم که هشام بن عاص بن و عمر بن لعاص ست گفتم آب بخواهی جواب داد بلی باز
شخصی از آنطرف آه کشیده بنام اشاره نمود تا که آبی برای آنشخص آه کشنده ببرم هنوزبکه
آن مرد نرسیده بودم که جانش در اصل جنان گردیده بود بطرف هشام باز گشتم دیدم که هوش
به فردوس شتافته از انجا نزد پسر عم خود رفتم ملاحظه نمودم که چشم از آب دنیا پوشیده شربت
شهادت نوشیده رحمهمه تعالی رضی عنهم و این وقایعی که ذکر گردید از صحیح ترین قولی است
که در وقایع یرموک وقوع یافته و غزوه یرموک قبل از اجنادین در بقول بعضی بعد از آن واقع گردی
زیرا که غزوه یرموک در سنه ۱۳ سیزدهم هجری و اجنادین در سنه پانزده بوده تعداد جیوش
کفار در یرموک بالغ بر ششصد هزار و بعضی ده لک گفته اند که از آنجمله شصت هزار از قبایل
غسان ولخم و خدام بودند و جمله اهل روم و عرب متنصره ده لک و شصت هزار بودند
که در روایات واقدی مذکور است و قبلا هم مسلمین با عرب متنصره مقاتله نموده بودند
پس از انهدام آنها اهل روم بمقاتله مسلمانان خارج گردیدند عده مقتولین مشرکین
از شمار نبوده فقط بعضی گفته اند که بصد و پنجرار بودند و اسیرانشان چهل هزار لیکن
تعداد شهدای مسلمین بچهار هزار رسید بعد از امور حرب مسلمانان غنایم را بین خود قسمت
نمودند بر هر سوار بیست و چهار هزار مثقال طلا حردبیت و چهار هزار مثقال نقره
و بر هر فرد از پیادگان را هشت هزار مثقال طلا و هشت هزار مثقال نقره رسید بعد
از ین حضرت خالد رضی عنه مشرکین را تا قریب دمشق رانده عده کثیری را مقتول نمودند
و این غزوه یرموک یکی از بزرگترین وقایع اسلام است از معجزتیست که بر صدق نبوت
آنحضرت دلالت میکند.

واقعهٔ اجنادین
بعضی از مورخین غزوه اجنادین را بعد از یرموک و برخی قبل از ان ذکر کرده‌اند در هر
صورت مشرکین عدهٔ کثیری که بالغ بر نود هزار بود بموضع اجنادین که از زمین
فلسطین است جمع نمودند و امیر ایشان تذارق برادر هرقل و بقولی در قیقلان بود.
اجنادین موضعیست در شام از نواحی فلسطین ۱۲ م.


( ۴۴ )
فتوحات اسلامی واقعه اجنادین
مسلمانان بهم اجماع کرده موضع بالا ترشان را اشغال نمودند قیقلان امیرومیان
مرد غریبی را جهتہ جاسوسی در بین عساکر مسلمین فرستاد و او بعد از یکشبانه روز توقف
بقیقلان چنین بیان نمود که ای قیقلان بقومی برخوردم که شبها را بعبادت پروردگار
بی نیاز بسر می برند و روزها را بسواری و شجاعت خان مردمانت خود ثابت قدم
میباشند که اگر فرزند پادشاه شان سرقت نماید دستش را قطع و اگر زنا کند او را رحم مینمایند
قیقلان از استماع این خبر گفت خوابیدن زیر خاک من بهتر است از انکه با چنین جماعتی
ملاقی گردم بعد مقاتله شروع شد شدت یافت و مجاهدین غیور اسلامی غالب گشته
تعقیب شان نمودند تا اینکه آن گریختہ گان بر شهرهای بزرگ خود مانند دمشق و حمص
و ایلیا - و قیساریه پناهنده گردیدند تعداد مقتولین مشرکین سی هزار و بروایت
به پنجاه هزار رسید و عده شهدای مسلمین چهار صد و هفتاد در جمیعفر که فضل ابن عباس
بن عبد المطلب و ضرار بن خطاب فهری از انجمله بودند بقول بعضی تدارق برادر هرقل
درین محاربه یا در غزوه یرموک بقتل رسید
فتح دمشق
بعد از انهزام اهل روم در غزوه اجنادین بحضرت ابی عبیده خبر رسید که رومیان بموضع
فحل مجمع گردیده اند و نیز از شهر حصن رو دمشق امداد رسید حضرت ابی عبیده مکتوبی
خدمت حضرت عمر فاروق رضی الله عنه بمدینه شریفه فرستاده و انحضرت را از قضیه اگاه نموده
هدایت طلبید از طرف حضرت عمر فاروق رضی الله عنه مکتوبی بمضمون جوب رسید جنگ با اهل دمشق انجام
نامے زیرا کہ دمشق قلعہ اہالی شام و پایتخت پادشاه شان میباشد مجتمعین موضع فحل را به سردار
مقابلشان مشغول نموده بعد از فتح دمشق بمقاتله شان بروید چون دمشق را فتح کردید خود
ابی عبیده همراه خالد بطرف حمص و شرحبیل بن حسنه و عمرو بن العاص باردن و فلسطین بروند
ابی عبیده تمام فرمایشات حضرت عمر فاروق را قبول فرموده حصه یی از مسلمانان بفلجی ارسال نموده
قریب محل نزول کردند رومیان برای امتناع عبور مسلمین آبهای انهار را در اراضی و معابر
اطراف فحل جاری ساختند که زمین گل گردید لیکن عزم متین مسلمین انها را به قریه ی میان
رسانده فرود آمدند و اول محاصره که از شام نمودند همان محاصره اهل فحل بود و بعد از فراغ
آن اہل دمشق و فلسطین را محصور ساختند. ابو عبیده جیشی را بین دمشق و حمص دشتی دیگر را
ما بین دمشق و فلسطین فرستاد و در دمشق از طرف هر قل حاکمی معین بود خود ابا عبید و خالد
نیز بطرف دمشق آمده مسلمین را باطراف شهر پراکنده نموده خود وی از یکطرف و خالد بطرف
دیگر عمرو بن عاص و یزید بن ابی سفیان از دو طرف دیگر اطراف شهر را محاصره نمودند و مدت

حمص
میدان شد
ایلیا
بیت المقدس
فحل شادین
شهریست از فلسطین
واقع بساحل دریای شام
قیسار به
یکشهر از فلسطین نام بر شام
اردن
ولایتی از فلسطین متصل بکوه و
دریای آسیا کوره طر به دستان
بیت راس جدر منور یہ جلو
جها از مضافا اردن قریب
فلسطین است
فلسطین بنین با شد
چند


فتوحات اسلام
(۴۵)
فتح دمشق

هفتاد شبانه روز بذریعه منجنیق ها محاربه میکردند در ین وقت سواره ائی از هر قل با مداد آباد دمشق
فرستاد اما مسلمانانیکه از طرف ابی عبیده بامحاصره خفته بودند ایشانرا ممانعت کردند بنابرین
اهالی دمشق پریشان گشتند مسلمانان بر اسان قدرت یافتند حضرت خالد بر دخول شهر
کمند هارا گرده انداخته در زو نقا مصنوعی ساخته منتظر شب بودند چون آفتاب بپایال مغربکین برین
یأس فرورفته تاریکی شب عالم را فراگرفت خالد همرا قعقاع بن عمرو و ندغور او مر زآ مزدیکشان
که در تحت امارت آنها بودند بطرف دیوار شهر شتافته خود حضرت خالد آن نردبان مصنوعی را گرفته
کنگره دیوار شهر انداخته بالا رفت و این حصه شهر از محکم ترین حصص آن بود بعد از ان تا مسلمانان
هم بر فراز دیوار شهر بر آمدند حضرت خالد چند نفر را برای حراست انجا مقرر کرده بطرف مهاجمین در
آنها را بتکبیر گفتن امر نمود چون مسلمانان صدای تکبیر آنها را استماع نمودند بعضی بطرف نردبان وبضرا
بطرف دروازه دویدند حضرت خالد مشرکین را که در نزدیکی می بودند قتل نموده و بطرف دب شهر
روان گردیده دروازه بان را کشته دروازه را کشاد اهل دمشق از مشاهده آنحال وحشت نموده
ندانستند که چه کیفیت است سلامان داخل شهر گردیده مشغول مقاتل ماراج گردیدند در ومیان ایران
حالی بی التمال خود پریشان گشته طرف دروازه دیگر که حضرت ابی عبیده آنرا محاصره داشت رفته
طلبکا در صلح گردیدند آنجناب قبول فرموده در میان آمدند که بجانب ابوعبید نور کشودند و
خواهش کردند از حضرت ابی عبیده که داخل شهر گردیده مسلمانانرا از قتل شان منع نماید و تا بی باران
در بهار کشوده بطریق مسرح داخل شهر شدند گر فرند که از درو از یه مفتوحه خالد می آمدند زیرا
که آنجا قرار چیل شهر شعر بودند حضرت ابی عبیده از کردار خالد خبر نبوده می آ مد تا اینکه در وسط
شهر بیکدیگر ملاقی شد گر خالد کفار قتل غارت و ابی عبیده تسکین دادت بخالد خالد افزمود
که من همراهیشان مسلح کردم جواب داد که من بغلبه و کسب بکشودم البته ایشان آقولی نبارم
در موضوع بین شان منازعه واقع گردیده بالاخره حصه متصرفه خالد هم صلح بر قرار گردیده
بطریق مصالحه شان بر مقاسمه بود بر مسلمانانیکه بطرف محل حصه مساده شده با بقی
سرمانانیکه آنهارا کمک میکردند قسمت نمود و خبر صحه که در بابی خول حضرت ابی عبیده بدش
مذکور گردیده بیست پیشتر ذکر شد که خبر رحلت حضرت ابابکر صدیق رضی الله عنه و خلافت حضرت
عمر رضی الله عنه و عزل خالد و تقرر ابی عبیده در سنه سینز دہم ہجری بمار به یرموک مسلمین رسید و
فتح دمشق در ماه رجب منته هجری بزمان خلافت حضرت عمر فاروق رضی الله عنه وقوع یافته لیکن
بعض میگویند که دمشق حیات حضرت ابابکر صدیق رضی الله عنه مفتوح گردیده خبر وفات حفر ابلی
بعد از فتح دمشق مسلمانان رسید و سنه ۱۳ و بقول ایشان شب وفات حضرت ابابکر مطابق می بخا
مسلمانان داخل شهر دمشق گردیدند و کسانیکه قایلند که خبر وفات بعد از فتح دمشق بود و نیزی


فتوحات اسلام	( ۴۶ )	بیان فتح دمشق

معتقد برینند که غزوه یرموک در سنہ ۱۵ ہجری بعد از فتح دمشق بوقوع یافته لیکن قول اول
صحیح تر است — حضرت عمر رضی اللہ عنہ خالد را بسبب عطایای یک من خویزه کہ قبلاً مذکور شد
در اسرم معزول نمودند و میفرمودند که هرگاه شاعری خالد بترح زید عطایا بیکران
بدو می بخشد و مجاهدین حضور خود را زاید از استحقاق شان عطا می نماید لاجرم بفقرا
و مسکینان چیزی باقی نمی ماند درین کار حضرت عمر رضی اللہ عنہ و افعال حضرت خالد هر دو برسبیل
اجتهاد بود و ہر یک شان در اعمال خود مستحق ماجورند زیرا که غیر از حق جوئی اراده نداشتند
چون حضرت خالد خبر عزل خود را شنید قبول نموده و حضرت ابی عبیده بدون مشوره او عملی نکرده
حضرت خالد ہمیشہ مستشار وی بود و آن هر دو امیر بودند که قدر دانی یکدیگر را کرده
فضایل شخصیہ ہمدیگر را مراعات مینمودند حضرت ابا عبیدہ بشارت فتح را خدمت
حضرت فاروق رضی اللہ عنہ فرستاده حضرت عمر رضی اللہ عنہ با اہل مدینہ از استماع
فتح دمشق خوشوقتیها میکردند — بعد حضرت عمر رضی اللہ عنہ مکتوبی با بو عبیده فرستادند
که بمضمون بود جیوش ا کہ خالد از عراق آورده پس به آنجا ارسال نماشم
من عتبہ بن ابی وقاص را بر آنها امیر گردان خودت آنجا تمکن باش وی با خالدین
در آنجا بودند زود است که کلام انشاء اللہ در بیان بقیه فتوحات عراق مذکور گردد
غزوه فحل
بعد از فتح دمشق حضرت ابی عبیده یزید بن ابی سفیان را عوض خود در آنجا حاکم مقرر نمود
خودشان بطرف فحل متوجه گشتند حضرت خالد را مقدمہ جیش در بالای مجاہدین چرخ پیاده
مقرر نمود شناور و بر مجاص یمن و یسار لشکر را بعهده گرفته بر سواران ہزار تن از در
و بر پیاده گان عیاض بن غنم را امیر منصوب نمودند — قبلاً مذکور شد که اہالی فحل
برای منع عبور مسلمین آبرا بر اراضی خود جاری ساختند وقتیکه مسلمانان نزدیک
فحل نزول نمودند آن زمین گل آلود ما بین فریقین حایل گردید مسلمان از مشاهده
اینحال مکتوبی بر حضرت عمر فاروق رضی اللہ عنہ فرستاده بانتظار جوابش امید شدند
رومیان مسلمین را فریب داده بر آنها حمله بردند و امیرشان سقلار بن مخارق بود
لیکن مسلمانان ہمیشہ با حذر بودند شرحبیل ہر صبح و شام لشکر خود را تعبیه نموده آماده
مقاتله میساخت وقتیکه مسلمانان ہجوم اہل دیم را مشاهده نمودند فوراً مشغول قتال
گردیده آند شبی روز را بمقاتله گذرانیده با انکه باز بشگاه شبی روزگار آن کفار تاریک
ساخته رو بہ انہزام گذاشتند و سقلار امیرشان باسقلوس تقریب مجروح و مقتول
گردیدند و مسلمانان منصورنم بر آنها غلبه نموده ایشان از نهایت ترس و رعب راه


( ۴۷ )

گریز خود را مفقود نموده در بین گل‌لای که تهیه نموده بودند افتاده و در دام گسترده
خود گیر آمده مسلمانان چنان ایشان را ذلیل ساختند و نیزه‌های خود را از خون ایشان
گلگون ساخته از معرکه دور نمودند که موقع هزیمت‌شان محمل بود بموضع روع بقتل
رسانیدند و اهل روم که اینحال را دیدند با وجودیکه هشتاد هزار نفر بودند بخیرا ز گریزه گاو
شان کسی خلاصی نیافت در ان آب و گلی که خداوند بخیر مسلمانان در ان حفر نموده بود و
مسلمین اکراه مینمودند مجاهدین از ان گل و لای معاونت شایانی دیدند – بعد
از فراغ محاربه مجاهدین اموال غنیمت را قسمت کرده حضرت ابی‌عبیده بطرف یزید بن
ابی‌سفیان که از طرف ابا‌عبیده والی دمشق مقرر گردیده بود دحیه کلبی را بطرف قندیرا
والی الانام رقیشیری را به خوران ارسال نمود این دو امیر که بطرف مواضع ماموره میرفتند
اهالی آنجا از طریق صلح پیش آیند یزید بن ابی‌سفیان ایشان را در ان موضع والی مقرر
نمودند یزید خودش بطرف صیدا و عرقه و جبل و بیروت که رسواحل مشقند رفته
برادرش معاویه نیز در مقدمه او میرفت پس از رسیدن بمواضع مذکوره آنها را بآسانی
فتح نموده معاویه در عرقه والی گردید وطوایف زیادی را از آنجا فرار نمودند در زمان
وفات حضرت عمر رضی‌الله‌عنه و ابتدای خلافت حضرت عثمان رضی‌الله‌عنه اهل روم بر بعضی ازین
ولایات غلبه نمودند بنابران حضرت معاویه بقصد ایشان انموده دوباره در تحت تصرف
مسلمانان آورده آباد گردانید و از افراد مردان کاری مملو ساخت بعد ازیکه حضرت عثمان
رضی‌الله‌عنه بر تخت خلافت نشستند معاویه را بولایت تمام شام مقرر و منصوب گردانیدند
و حضرت معاویه سفیان بن مجیب ازدی را بجانب طرابلس فرستاد و طرابلس عبارت از سه
شهر که بیکدیگر قریب و مجتمعند و سفیان در مرج که از طرابلس بفاصله چند میل دور است
حصاری بنا نموده که موسوم به حصن سفیان است ابی‌سفیان چون بطرابلس رسید
بر او بحرآ آنرا محاصره نمود چون محاصره شدت یافت تام اهالی آن به یکی از سه شهر
رفته محصور گردیدند و مکتوبی بلای روم فرستادند که با ما را امداد نمائید یا برای ما کشتی
بفرستید تا که فرار نموده بروم بیائیم ملک‌شان از مطالعه مکتوب دانسته گشته و کشتی‌های
زیادی برایشان فرستاد چون کشتی‌ها بدیشان رسید درعین شب سوار گشته فرار را
بر قرار ترجیح دادند – سفیان چنان عادت داشت که شب‌ها همراهی عسکر خود در حصار
خود گذرانیده علی‌الصباح بطرف دشمن سیر مینمود فردای آنروز که اهالی طرابلس
فرار نموده بودند سفیان بطرف دشمنان شتافته شهر را از دشمنان خالی یافت
لهذا خبر فتح را بمعاویه فرستاد و معاویه جمعیتی از یهود را برای سکونت طرابلسمعین

فتوح بلاد ساحل دمشق

موضع روع قریه است
نزدیک دمشق سجم
از توابع دمشق
حوران
شهریست مشهور در شام و دران
بسیار زراعت دمشق سجم
صیدا بمعنی
شهریست در بحر شام از اعمال
عرقه شهریست در شام
طرابلس در غرب آخر بلاد دمشق
و ساحل شهریست
از روم طرابلس دوقسم
یعنی دوست
شهریست ساخته سفیان
در ساحل دمشق سجم
طرابلس معرب ترابلیکا
طرابلغا پویا سیده دلیله
شهری ایست در انجام عبادته
از روم است سه محله یکی
از مال مشق مشهور طرابلس
شام سجم
و اور ا درین ایام محت از کرت
واقع در طوله و نوه
سجم


فتوحات اسلامی ( ۴۸ ) فتح بیسان و طبریه

بیسان
بکسر سین باء دن و نون بین
حوران و فلسطین یم
طبریه
بضم طاء و باء نیست صغیری نام
شهریست بطبرستان میگویند و از
اعمال اردن بفاصله سه روزه
از دمشق یم

مرج الروم
یعنی چمنستان روم
منتخب اللغات

تو زر
نام واقع در شام
کله شآن نامیدند یم

حمص
شهر یست بین دمشق
و حلب یم ۱۲

و اشعاریست که اکنون مینا در انست بعد از ان معبد الملک آنحصار را محکم ساخته تا با روز زمان
خود عبد الملک اهل آن حصار عهد شکنی نمودند و پسرش ولید آنرا فتح نمود .
فتح بیشان و طبریه
حضرت ابی عبیده بعد از فتح فحل بطرف حمص متوجه گشته شر حبیل بن حسنه را بجانب
بیسان فرستاد شرحبیل همرای اصحاب خود بطرف بیسان رفته بعد از مقاتله شدیدی
که عده زیادی از اهالی آنجا مقتول گشت آنها هم مانند اهل دمشق طالب صلح گردیدند
و حضرت شر حبیل بمطلوبشان را قبول فرمودند .
طبریه - ابی عبیده اما عور سلمی را نیز بطرف طبریه ارسال فرموده بودند ابا عور طبریه را
محاصره نموده آنها هم مثل اهالی دمشق طلبگار صلح گردیده منازل خود را ببرای
مسلمین مناصفه نمودند تا که رؤسا سواران اقامت ورزیدند مسلمانان خبر فتوحات را
بمدینه شریفه نزد حضرت عمر رضی الله عنه فرستادند بنا بر ترتب زمان در بین غزوات در تقدیم
و تأخر اختلا فست در هر صورت باصل مقصد ضایع نمیگردد .
واقعه مرج الروم
حضرت ابا عبیده بعد از فتح فحل همراه خالد و کسانیکه با ایشان بود بطرف حمص عزیمت
نمودند این خبر به هرقل رسید لشکری مجهز نموده توزر بطریق را بر آنها امیرسا بمقابله
مسلمانان فرستاد انجیش بمرج الروم طرف غربی دمشق نزول نمودند حضرت ابی عبیده
در موضع مرج منزل ساخته در همین روز شقش رومی هم بهر آ لشکری آمد سپاه توزر
بامداد او و معاونت اهل حمص در انجا منزل نمود چون صبح شد مسلمانان توزر را
ندیدند خالد مقابل توزر و ابو عبیده بمقابل شقش بود توزر در عین شب بطلب
دمشق همراه عسکر خود خارج گردیده بود خالد چون از قصدش وقوف گردید او را
تعقیب نموده همچنین یزید هم از دمشق از عزم توزر خبر شده بمقابله اش خارج
گردیده آغاز قتال و جدال نمودند خالد هم از عقب رسید چنان مشرکین را مقتول ساختند
که بجز یکنفر خبر برنده کسی باقی نماند و تمام اموال شان متصرف مسلمان آمده یزید انرا
بین اصحاب خود و خالد تقسیم نموده بدمشق مرجعت کرد و خالد بطرف ابا عبیده معاودت
نمود ابو عبیده هم با شقش امقاتله را شروع کرده جماعت کثیری را از ایشان بقتل رساند
خود شقش هم مانند توزر در محاربه بقتل رسید و مسلمانان اهل روم را تا حمص تعقیب نمودند
چون هرقل اینخبر را بشنید سرهنگ حمص را که در نزدش بود بمقابله مسلمانان فرستاد
و آن سرهنگ بطرف ریا رفت و ابا عبیده بجانب حمص مراجعت فرمود .


فتوحات اسلامی
( ۴۹ )
بیان فتح حمص و بعلبك وغیره

بیان فتح حمص بعلبك و غیره
مسلمانان بعد از فتح مرح بطرف حمص عطف توجه نموده تا اینکه بر اطراف دیوارهای حمص منزل گزیدند و همراى اهالى آن مقاتله را آغاز نمودند مسلمانان درین حمص از صبح تا شام مشغول محاربه بودند در ان ایام سرما شدت نموده بود مدت محاصره بطول انجامیده هر قل با اهل روم خبر فرستاد وعده امداد نمود تمام لغرى جزیره را امر تجہیز داده برفتن حمص و امداد اهالی آن امر نمود مردم جزیره بطرف حمص روان گردیدند تا که مسلمانان را از فتح حمص ممانعت نمایند در ین وقت سعد بن ابی وقاص سريه را از عراق بطرف هئيت سوق داد معت را محاصره نمود و بعضى مسلمانان به قرقیسا رفتند بنا بران اهالى روم متفرق گشته از امداد اهل روم صرف نظر نمودند اهل حمص با یکدگر میگفتند که در حفاظت و صیانت شهر خود بکوشید زیرا که عرب پا برهنه اند از شدت سرما پاهایشان قطع میگردد ولی حرارت مردانگی چنان در وجودشان سریان و جریان داشت که تا اختتام فتح سرانگشتی از ایشان صدمه نرسید و قدمهای رومیان قطع گردید وقتیکه هوای برودت انتھای زمستان گذشت شخصی از اهل روم نزد اہالی حمص باشده ایشان را به صلح مسلمین دعوت نمود لیکن آنها قبول نکرده مقاومت نمودند باز شخصی دیگری ایشان را بمصالحه مسلمین توصیه نمود اجابت نمودند بنا بران مسلمانان مقاتله را آغاز نموده چنان تکبیری با و از بلند گفتند که اکثر ی از منازل حمص منهدم گردید باز دفعه ثانی تکبیر گفتند ایندفعه از تموج صوت مردانه شان دیوارها به تزلزل آمده عمارت شان فرو در آمد اہل حمص از مشاهده اینحال ہشت دال خود پریشان و مضطرب گشته از شهر خارج گردیده استدعا صلح نمودند مسلمانان حادثه که از صدا تکبیر شان بر آنها وقوع یافته بود مطلع نبوده دعوت شان را اجابت کرده مانند اهل دمشق با ایشان صلح نمودند ابی عبیده سمط بن اسود کندی امع بنی معاویہ ہمرا اشعث بن قیاس بطرف مسکن و مقداد را بجانب سمی فرستاد و باقی عساکر ظفر ماثر را در داخل شہر حمص امر نزول فرمود ابی عبیده بعد ازینکه از امور حمص فراغت یافتند خمس غنایم را بتوسط عبدالله بن مسعود مدینہ منوره خدمت حضرت عمر رضی الله عنه فرستاد، حضرت عمر رضی الله عنه مکتوبی بدین عبارت برایش ارسال داشت بہتر خود یعنی حمص اقامت نموده اقوامی عربیه ملک شام را به نزدیک فوج قلب یا ویمنہ فرستادن عسکر را از جانے ترک مکن آهیته بعد ازان عبادة بن صامت رضی الله عنه را در حمص مقرر نموده خود بطرف حماة رفتند

بعلبك شهر بیست
در دمشق خلاصه شد و بوزن و معنی
مطلب قریه است در دیار شام
دوران انبیا حیقوق عازر بود ۲۲
قرقیسیا بکسر
قاف و سکون را و کسر قاف
وشین قريه صيه بر کنار دجله
که پیوسته بد نهر خا بور مى رود ايم
مسکن
بم و شین مهمله وسكون
شامی
چیست از نواحی کوفه
حماه
شهر بزرگیست در عربه
ملح السلام


فتوحات اسلامی
(٥٠)
بیان فتح قنسرین بقلعہ حلب
اهل حما را ملاقات کرده و آن با امیر مسلمانان را فرمان برداری نموده ابی عبیده بدادن جزیه و خراج اراضی شان مصالحه نمودند و از آنجانب بشیزر توجه نموده اهالی آنجا از شنیدن قدوم مسلمانان مطلع گشته باستقبال شان از شهر خارج و مانند اهل حما بطلبگار مصالحه گردیدند مطلوبشان قبول گردید از انجا بطرف معرّه یعنی معره نعمان که بنعمان بن بشیر صحابی منسوبست توجه فرمودند اهل معره مانند مردم حمص طالب مصالحه گردیدند ابا عبیده با موال شان اینر پذیرفتند بعد ازین با عبیده عنان عزیمت را بجانب لاذقیه معطوف نمودند مردم لاذقیه صلحی ننموده آماده مقاتله نشستند و قلعه شان دارای در عظیمی بود که بوسطه جمعیتی کثیری گشوده میگشت ابی عبیده بفاصله بعیدی نزول نموده مسلمانان را امر نموده تا که حفره های بر آور کنند که جنگی سمین توام سواران در ان پنهان گردد بعد از ان باهل لاذقیه عودت خودر ظاهر ساخته بعد از آن تا ریکی شب عالم را فرا گرفت جمیع مسلمانان عودت نموده بحفر تا خود قرار گرفته پنهان گردیدند و قتیکه آفتاب افق نمایان گشت اهالی لاذقیه مسلمانان را در اطراف حصار خود ندیدند درفتن یوم گذشته شان را یقین نمودند جابران در حصار را گشوده حیوانات خود را بمرآ چرا خارج نمودند هنوز حیوانات شان نچریده بود که مسلمانان از مامن خود خارج شده بطرف قلعه شتافتند اهالی لاذقیه از مشاهده اینحال بطرف قلعه خود گریختند و مسلمانان هم بهمرآشان داخل شهر گردیده بقرار تصرف کردند یکطایفه از نصاری گریختند بعد ناچار گشته طلب امن نمودند که بآدای جزیه مرحمت نمایند و روسای شان خواه قلیل یا کثیر باشد خراج معین را بمسلمین بپردازند و مسلمانان کنیسه شان را واگذار کردند و مسجد جامع خود را که عباده به لاذقیه تاسیس نموده بود آباد و وسیع نمود بعد از فتح لاذقیه مسلمانان مردم روم را از جبل لاذقیه فرار داده و معاویه در عهد امارت خود حصاری خارج از لاذقیه بنا نمودند و آن حصار را از رجال و یادی مملو ساختند بعد از فتح لاذقیه مہر عباده بن صامت انطرسوس را که قلعه محکم بود فتح نموده اهالی آنجا را کوچانیدند معاویه انطرسوس را شهری ساخته و رجال مقاتل را اجازه دخول دادند و بایناس اینر مانند لاذقیه عمل کرد موقع سلمیه نیز درین ایام بوقوع یافت.
بیان فتح قنسرین و داخل شدن هرقل بمتسطنطنیه
حضرت ابی عبیده چون از فتوحات که قبلا مذکور شد فراغت یافت بقنسرین عطف توجه نمودند بقریه حاضر که از مضافات قنسرین است نزول فرمودند اهل روم در تحت قیادت مینماسی که بعد از هرقل بزرگترین رجال روم بود بمقابله مسلمانان لشکری فرستادند قنسرین

شیزر
قلعه ایست در شام و نزدیک حماه
بیان هم داردن عبور میکند
معره
نام ولایتست از مضافات
حمص بین حلب و حماه ۴
لاذقیه
شهریست بسائل دریای شام
از توابع حمص محسوب میشود
انطرسوس
شهریست دارای حصار محکم
بلر قا و ازین حوالی
سلمیه
شهر کوچکس از اعمال حمص
قنسرین
شهریست در شام میان حلب
و محیط از حمص ۴
حاضر
قریه است از مضافات
قنسرین ۴


فتوحات اسلامی

(۵۱)

سکه گرانی شده مقاتله شدیدی دید از مسلمانان نیاسیدا مقتول ساخته از جسدهای آ
چنان تپکها به ساختند که تا آنوقت ندیده بودند و تمام شان چون نعش احمد مردند
حضرت خالد رفته در قنسرین فرود آمدند اهل قنسرین از نهایت خوف خود را محصور ساخته
مسلمین بر سرشان گفتند اگر بر ابرها جا گیر شوید خدا وند ما را بر شما محل میکند یا انکه شما
در نزد ما فرود می آورد مردم قنسرین چون حالت مسلمانان را مشاهده کردند مقوله با
شجاعت را از ناصیه کاشان دیده یا دخود را از احوال بر حال اهالی حمص آوردند ناچار
مانند اهل حمص با مسلمانان مصالحه کردند خالد صلحشان را بشرط تخریب شهر قبول کردند
و آنها نیز راضی کشتند مسلمانان دصل شهر کشته عمار اتش را منهدم ساختند در این ایام
هرقل به قسطنطنیه دخل گردید و سبب رفتن هر قل به قسطنطنیه این بود که خالد از تک شلعم
قصد اور انمود ابو عبرا بن ملک از ولایت کونه حرکت کرده از ناحیه قرقیسا خارج شد
و عبد الله ابن معتم از ناحیه موصل مرصع آن گشته اما بعد از عزم مراجعت نمود بنا بران هر قل
خوف نموده دجل قسطنطنیه گردید چون حضرت عمر رضی هم عنه از افعال خالد با خبر شد گفت
خالد خود را امیر ساخت حتما حضرت ابو بکر رضی عنه را رحم کند که نسبت بمن در معرفت رجال
اعلم بود چونکه سابق حضرت عمر رضی هم عنه خالد و شنی را از امارت عزل نموده بودند محکم بودند
که من این دو مرد را به سبب شگ یا خیانت شان معزول ننمودم لیکن خوف نمودم که
بسبب عظمت آنها مردم اعتماد خود را بدیشان پیموده امر خلافت در انظار مقدر گردد
هر قل بزم قسطنطنیه لاذ ربا خارج گردید به شمشاط نزول نمود و از انجا بطرف طنطین
رفته در موضعی مرتضی ایستاد. رو بطرف شام نموده گفت اسلام علیک یا سو سلام
و داعیه که مراجعت در اون جمعیت حاصل میشود و هیچ رومی بسوی تو آمده نمیتواند
الا تخوف ناک متولد شود مولود شوم کاشکی متوار نیز نشد بعد از ان امر دی
د منقط قاین آن در روم گوارا نشد بدر رفته دحل قسطنطنیه گردید و اهل قلعه مائیکه
کهد بین اسکندرون و طرسوس بودیه گرفته با خود برد تا مسلمانان در عمارت بین
انطاکیه و روم نروند و قلعه حمار انخاک آلود ویران کرد چنانچه در انجا کسی نمی باشید
بسا بود که رومیان در انجا کمین کرده بر متخلفین اصابت مینمودند مسلمانان از مواضع احتیاط
میداشتند

ذکر فتح حلب انطاکیه و قصبات آن
ابو عبیده بعد از فتحت ام العور قنسرین بطرف سفر حلب متوجه گشتند در حین فرهمت
بدیشان خبر رسید که اهل قنسرین نقض عهد نموده بنائے مکرم مانه اند بنا بر ان ابو عبیده

حمص
شهریست در روم از عمل
حلب

شیزر

شهریست در روم بر ساحل
دریای عاصی جزء حلب است

قنسرین

دوشق انطاکیه

طرسوس

شهریست بر وجه جهتم

بین انطاکیه و حلب

حلب

شهر است خندان آبا
وسیع و ایمن مع قزلقه انما کات
پلاو در وقعه دانند نزل
و از بلاد شامید میدانند

انطاکیه شهری است

از ثغر شاره از تاسیس نش روتا
بنا کر قولی اسوقنا مایه

سیم


( ۵۲ )

فتوحات اسلامی

بیان فتح حلب و انطاکیہ

مطه کندی را پسر کوبی شان ارسال نمود سمط آمده قنسرین را محاصره نموده فتح کرد مسلمانان

گاو ها و گوسفندان زیادی را غنیمت نمودند و سمط غنائم را بین عسکر خود تقسیم مابقی را

در خیمه گاه مسلمین نهاد ــ لیکن ابو عبیده رفتند تا یکه بموضع حائر که قریب شهر حلب

واقع است رسیده و در آنجا عده کثیری از عرب تنصره جمع شده بودند ابو عبیده رضي

بر آشان بادا جزیه مصالحه نمودند بعد از ان آنها دین اسلام را قبول نمودند از آنجا

ابو عبیده نزدیک شهر حلب آمده اهالی شهر از مشاهده مسلمین خود را محصور ساختند

مسلمانان هم اطراف شانرا گرفتند لیکن فورا اهل حلب از نفس ها و اولادان خود و شهر

و کنایس و حصار خود طلب صلح نمودند مسلمانان هم موضع مسجد را استثنا نموده خیر فرمودند

ابو عبیده از آنجا بطرف انطاکیه توجه نمودند و جمعیت کثیری نیز از قنسرین همراه اهالی

آن محصور گشته بودند مسلمانان بدانجا رسیده اطرافش را محاصره نمودند اهالی آن ناچار

گشته بادا جزیه و جلاء وطن طلبگار صلح شدند ابو عبیده رضي بعضی افراد و برخی را اجازه

اقامت داده مامون گردیدند بعد از ان باز اهالی انطاکیه عهد شکنی کرده بنای بغاوت

گذاشتند لهذا ابو عبیده عیاض بن غنم و حبیب بن مسلمه را بر آسر کوبی شان ارسال

نمودند وقتیکه آنها بانطاکیه رسیدند بمصالحه اولی محافظه نمودند در خروج مسلمانان از انطاکیه

خالی هم بود چون این خبر بحضرت عمر رضی الله عنه رسید بابو عبیده مکتوب فرستادند

طایفه از مسلمین را به انطاکیه مربوط ساخته بر آشان اقطاع و بخشش نماید نیوقت

به ابو عبیده خبر رسید که اهل روم ما بین معره ــ مصرین ــ و حلب جمع گردیدند

بنابران ابو عبیده بطرف شان متوجه گشته بعد از مقاتله ایشانرا اسیرهم

ساخته و عده ایرا رؤسای را مقتول و اسیر نمودند و همرا مردم معره مصرین مانند

حلب صلح نمودند و از انحا بطرف بوقا سیر کرده جمیع قریه های جومه ــ سرمین

تبرین ــ را مفتوح ساختند و بر جمیع اراضی قنسرین و انطاکیه غالب گشتند

ابو عبیده باز بطرف اهل حلب رجوع نمودند زیرا که آنها مسلمانان را در نزدیک شهر

بدگوئی و سرکشی نموده بودند لہذا مسلمین آنرا فتح نموده در تحت انقیاد آوردند

از آنجا بطرف قورس روان گشته راهبی از رهبانان آنجا با ابو عبیده ملاقی

گشته استدعا صلح نمود ابو عبیده مانند انطاکیه بر آشان صلح نموده سواران را باطراف

فرستاد و آنها بر تمام زمین قورس غالب گشته تل عزاز را نیز فتح نمودند ابو عبیده بجانب

منبج رفته اهالی آنجا مانند انطاکیه مصالحه کردند و عیاض بن غنم را بناحیه دلوک و عیان

فرستادند بعد از رسیدن عیاض مردم آنجا مانند منبج طلب صلح نمودند ابو عبیده بر شهر و

سره قنسرین
شهر قدیمیت هوا و آبش
بقول یعقوب

قریها بیست از مضافات انطاکیه
جومه

قریه ایست از نواحی حلب
سرمین شهریست در
نواحی حلب

تبرین قریه ای بزرگ
در نواحی حلب ملاطقه قنسرین

قورس شهریست در ناحیه
حلب و دلوک قلعه ایست در نواحی

تل عزاز موضعیست در
نواحی شهر مسار غرب حلب
و لولک شهریست از روم
مجاور مضافات حلب انطاکیه


فتوحات اسلامی
(۵۳)
بیان فتح بعلبک و قیساریه

قصبه را که تصرف مینمود عالمی از مسلمین در آنجا والی میگردانید و جماعتی از مسلمین
نیز بمرأشان ضمیمه ساخت و مواضع مخوفه را از اشخاص دلاور پر مینمود بعد خودشان
بطرف بالش حرکت نموده حبیب بن مسلمه ابمرأ جیشی بطرف تاخرتن ارسال نمود
وقت که او بدانجارسید همراشان مصالحه نموده بشرط کرد که یا فرار کنند یا جزیه را
قبول نمایند بعد اینحوث اکثریه از اهالی آنجا را بجانب بلاد الروم و ارض جزیره و قریه
حرمونه فرار او مسلمانان ازین تا نهر فراط را استیلا نمودند و حضرت ابا عبیده بجانب
فلسطین عودت نمود حبیب بن مسلمه بطرف اهل جرجومه که شهریست در کوه لکام
واهل آنرا جراجمه میگفتند برفت و با آنها بشرط انکه با مسلمانان معاونت نمایند
مصالحه نمود و شهر شان را فتح کرد و دیگر جیشی ابو عبیده بمرأ میسره بن مسروق عبسی
بجانب بلاد روم فرستاد و میسره بمرأ مسلمین اقلاع بمراس که از نواحی
انطاکیه است گردیده و بلاد روم را قصد نمودند بمرأ جمعیتی از اهل روم که از طایفه
عرب متنصره بنی غسان تنوخ و ایاد مرکب دند و خیال متحد شدن با هرقل را داشتند
لیکن میسره آنها را فرصت نداده آغاز مقاتله نمودند و از کشتن ایشان مقتله بزرگ
ساختند و مالک بن حارث اشتر نخعی نیز بامداد میسره از طرف ابا عبیده آمد و مسلمانان مالک را
سلام کرده عودت نمودند ابو عبیده جیشی دیگر بمرأ عمارت بن یعجاب و عرض فرستادند خالد بمد د رسید بعرش
اما آنرا امان داده فرار نمودند و شهر را خرب ساختند و ایضاً حبیب بن مسلمه را
با جمعی برای تصرف قلعه حدث ارسال فرمودند حبیب بعد از وصول بدانجا آن قلعه را
مالک گشت تمام این فتوحات از سنه ۱۳ الی سنه ۱۵ پیاپی قریب الوقت
یکدیگر وقوع یافت و فتح قیساریه و محاصره کردن غزه نیز در این ایام واقعشده
فتح قیساریه ومحاصره غزه
در سنه ۱۵ حضرت عمر رضی الله عنه مکتوب بمرأ یزید بن ابی سفیان فرستاد
که معاویه را به قیساریه ارسال نماید و نیز مکتوب جداگانه برای خود معاویه فرستاد
و او را بمقاتله اهل قیساریه امر نموده بودند بنا بر ان معاویه بجانب قیساریه
نهضت فرمود و چون قیساریه رسید آنرا محاصره نموده و اهالی آن همیشه بمقابله معاویه
خارج گشته منهزما نه بقلعه میگشتند لیکن مرتبه آخر نام خود را مرگ نهاده بمقابله معاویه
بر آمدند اینمرتبه هم مبین شکست فاحشی بدانها دادند که عده قتلی ای شان بالغ بر
هشتاد هزار گردید و به همرای کسانیکه در حین هزیمت بقتل رسیدند صد هزار نفر از نهم
مقتول گشتند و معاویه قیساریه را فتح نمودند درین ایام علقمه بن مجزز قیقارا که از

بالش
شهریست در شام بوزن
قاضی یمنه
شهریست محرو بقه در
جرجومه
شهریست در کوه کام بدین
نام قومیار منسوب بقومیک
انطاکیه واقع است
عرش شهریست
یمین روم مجاود دم
حدث بفتحتین
عین قلعه ایست در ثغور شام
جرجومه
قیسار یه شهریو اس که
از بلاد روم قبلاد الروم خیار
غزه
شهر ستانه شهرهای دهمت
مصر و فلسطین معجم
معاویه فیسار یه را فتح کرد


فتوحات اسلامی
(۵۴)
فتح بیسان ووقعه جنادین
رووسا کفار بود در ولایت غزه محاصره نمود هرچند که علقمه پیشین باحث صلح را برایش
میفرستاد احدی بآنچه مقصود وی بود به قیقار نمیرسانید لاجرم خود علقمه بصورت رسول
خود نزد قیقار رفت قیقار چون علقمه را دید شخصی را خفیته فرستاد تا که در بین راه
علقمه نشسته و علقمه را در حین عودت بقتل رساند عاقبه این غدر را درا آگاه شده
گفت ای قیقار همرآمن چند نفر دیگر میباشند که در رایم شرکت دارند حال میروم
تا آنها را بیاورم قیقار از شنیدن این سخن شخصی را نزد آن مرد فرستاد که علقمه را مقتول
نسازد چون علقمه از قلعه خارج گشت دوباره به نزد آن عودت ننمود فعل آن مانند
فعل عمر بن العاص است که با ارطبون نموده چنانچه در غزوه آتی ذکر میشود.
فتح بیسان و واقعهٔ اجنادین
وقتیکه ابا عبیده و خالد بجانب حمص رفتند عمرو بن عاص وشرحبیل بن حسنه را
بطرف اهل بیسان فرستادند و آنها بیسان را فتح و همراه اهل اردن مصالحه
کردند درینوقت عساکر روم به غزه و جنادین و بیسان جمع گردیده بودند
ابو عبیده ابو اعور سلمی را به اردن خلیفه ساخته عمرو و شرحبیل بجانب ارطبون
و متابعینش که در جنادین بود متوجه گشتند ارطبون شخصی بزرگ و کاردان بود
عسکر عظیمی به ایلیا و جند کثیری برمله تهیه کرده بود چون انجبر بحضرت عمر رضی الله عنه
رسید فرمودند که ما ارطبون رومی را با ارطبون عرب یعنی عمر و بن العاص مقابله میکنیم
تا کدام یک از ایشان غالب میگردند معاویہ ابن ابی سفیان را از توحہ غزہ ہو و مشغول
گردانیده تا از امداد اہل روم باز داشت عمرو بہ علقمہ بن حکیم فراسی و مشرق تکانی بمقاتلہ
ایلیا فرستاد و آنها اہالی انجا را از عمر و باز داشتند و ابا ایوب مالکی را بمرمله نیز بالای
اهل روم مقرر ساختند تا که آنها را مشغول ساخته نگذارند با هل روم کمک رسانند
حضرت عمر رضی الله عنه کمک پیاپی درمی به نزد عمر و میفرستادند عمرو در بن ایام باجناب
بوده و به ارطبون پیچ فعل کرده نمیتوانستند و از فرستادن قاصد ها فائده حاصل
نمیگردید ناچار عمرو خودیش قصد رفتن به نزد ارطبون را نموده رفت مجو در اباس
رسول جولان داد لیکن ارطبون از نهایت ذکاوت خود فهمید که این ایلچی شخصی
میباشد که عمر و بدون رای آن کار نمیکند بنا بربن شخصی را فرستاد که در بین راه نشسته
عمرو را در حین مراجعت او را بقتل رساند لیکن عمر و مکر ارطبون را درک کرده گفت ای
ارطبون با و تو مکالمه یکدیگر را شنیده مقصدت را فهمیدم و من از جمله ده نفر میباشم
که عمر ورای مرا می پسندد واکنون مرا به نزد تو فرستاده حالا میروم تا آن ده نفر را آورم


فتوحات اسلامی
(٥٥)
فتح میان اجنادین
با ایشان مکالمه نمادر صورتیکه هر امری را قبول نمودند بهتر است که امیر کل عسکر آنرا قبول نمودند
و اگر نه پذیرفتند ایشانرا پس بمنزلشان بفرست ارطبون این گفته عمرو را پسندید او را
رخصت نمود و شخصی دیگری را فرستاد که بآن شخص که کین کشتن عمرو را نموده بود بفهماند
و او را از کشتن عمرو باز دارد حضرت عمرو پس بمنزل خود عودت نمود بعد ازان ارطبون
رومی دانست که در ین کار عمرو او را فریب داد بنابران ارطبون گفت که این مرد عرب
دان ترین وزیرک ترین خلق است _ چون حضرت عمر رضی الله عنه ازین قضیه مطلع گشت
گفت (لله در عمرو) در عین مکالمه عمرو با ارطبون برایش طرر بهتری از حیلت معلوم
گردید بنا بران مرا اجنادین مقاتله شدیدی شروع گشته ارطبون بطرف ایلیا هزیمت نمود
و از بین مجاهدین که اطرف بیت المقدس را محاصره نموده بودند در آنجا فته داخل شهر گردید
و عمرو در اجنادین منزل گزید
بیان فتح بیت المقدس
فتح بیت المقدس سنه ١٥ هجری بزمان سعادت آدان حضرت عمر رضی الله عنه وقوع یافته و بقول
بعضی در سنه ١٦ هجری مفتوح گردیده سبب فتح بیت المقدس چنین بود که ارطبون چنانچه قلیلا مذکور
شد از اجنادین شکست خورده به بیت المقدس رفت عمرو بن العاص در تعقیب آن غزه و سطییه را
فتح نمود که مرقد حضرت یحیی بن زکریا علیهما السلام در سطییه است بعد ازان تا بلس را به امان
و جزیه و شهر لدّ و بق و عوّاس و بیت جبرین و یافا را فتح نمودند بعضی برآنند که این
مواضع را معاویه استیلا نموده _ عمرو باز مجرهیون را نیز فتح کرد پس از انکه این
فتوحات تکمیل یافت مردی را به نزد ارطبون به بیت المقدس فرستاد مکتوبی نیز با دسپاریده
امر نمود که مکالمات او را بخوبی استماع نماید و شخص بزبان رومی بمحرجا ارطبون مکالمه مینمود
وقتیکه رسول عمرو نزدش رسید مکتوب را رسول حینیکه ارطبون در را خودرا جمع نموده در آ
ارطبون گفت بخداوند قسم که عمرو بعد از اجنادین کوچکترین حصه را فتح نخواهد نمود وزرایش
از و دلیل این سخن را استفسار نموده گفتند آیا تو از کجا دانستی ارطبون گفت که فاتح این شهر
مردیست که صفاتش چنین و چنانست و صفات حضرت عمر رضی الله عنه در آنجا بیان نمودین برسولا
نزد عمرو رسید تمام سخنان مسموعی خود را بیان نمود بنا بران عمر مکتوبی رمزانو نوشته
بمدینه مشرفه خدمت حضرت عمر رضی الله عنه فرستاد مضمونش این بود من دشتان
سختی را معالجه مینمایم و بلادیست که در آنجا از خیره گردیده رای شما درینجا چیست
ازین مضمون حضرت عمر رضی الله عنه دانست که این مقوله را خود عمرو نگفته بلکه
از اهالی روم شنیده لہٰذا حضرت عمر رضی الله عنه از مدینه منوره خارج گشته

حاشیه

بیت المقدس
عبارتخانه و قبله اولی بود
که درینجا زیاده از هزار
پیمبر مدفونست از جمله
فلسطین
نمودیم که شهریست در انجا
بیت المقدس واقع شده دطول
انرا وا می فلسطین
آله قریب بست قریه
میشد بخصو صی وا یا فلسطین که
ناناس شهر مشهو بیست
بحدود فلسطین
بمسجد اقصے بنابر توسیه سید
ابراهیم خلیل حسین حور حوراست
و در حدود فلسطین
یا نا شهریست در ساحل درپای
روم متصل فلسطین در نجام میسیم


فتوحات اسلام
(۵۶)
فتح بیت المقدس

بطرف بیت المقدس متوجه شدند بعضی گفته‌اند که اهل روم از مسلمانان طلب نمودند که امیر خود را
به نزد ما حاضر نماید تا که ایشان امیرالمومنین ابا عبیده خالد را که از جمیع مسلمان مشابه بحضرت
عمر رضی‌الله عنه بود بدانها ارائه دادند آنها گفتند که ما شهر خود را بهیچ کدام از شما دو امیر تسلیم نمیکنیم
اگرچه ده سال ما را محاصره نمائید تا شخصی که بدین صفات موصوف نباشد هرگز درب شهر را
بر رویش نمیگشائیم و صفات حضرت عمر رضی‌الله عنه را بیان نمودند بنا بران ابو عبیده با سایر امرا این
گواهی اخذ و بخدمت حضرت فاروق رضی‌الله عنه ارسال داشتند چونکه ابو عبیده آنها را محاصره نموده
گفتند ما بندا بالی شام با مردم بیت المقدس مصالحه نماید آنها گفتند تا متولی صلحنامه عمر نباشد
همراه شما صلح نمیکنیم این خبر را هم ابو عبیده نزد حضرت عمر رضی‌الله عنه فرستاد لهذا حضرت عمر
از مدینه شریفه برآمده به بیت المقدس رسیدند و در تاریخ ابن الوردی کورست که حضرت
خاتم النبیین به عمر فرمودند که عنقریب شهر بیت المقدس را بدون مقاتله فتح می نمائی
این بود که قرار گفته حضرت رسول‌الله صلی‌الله علیه وسلم بدون محاربه حضرت عمر رضی‌الله عنه
بیت المقدس را مفتوح ساختند و این یکی از سوانح اخبار غیب آنحضرت صلی‌الله علیه وسلم
بود وقتیکه حضرت عمر رضی‌الله عنه از مدینه منوره خارج میشدند حضرت علی کرم‌الله وجهه را
عوض خود خلیفه مقرر نموده و حضرت علی فرمودند از برای حضرت عمر که شما بنفس خود
کجا میروید و شما اراده رفتن بکوئے دارید حضرت عمر فرمودند من بجهت شکریه بجا آوردن
قبل از موت کجا میروم زیرا که اگر حیات از نزد شما مفقود گردید عتیقیکه در دهان گشاده
میشود شما بان از شتر نیز پر کنده مینمائید و حضرت عباس ثلث شر سال بعد از خلافت
عثمان وفات نمودند و بعد از رحلت شان مسلمانان متفرق و متلاشی گشتند عمر رضی‌الله عنه
به اشتری سوار شده دو جوال که یکی دارا آرد گندم و دیگری خرما داشت و مشک آبی
در مقدم و کاسئه بر عقب سرخود توشه دان قرار داده همراه اصحاب روان گشتند
و حضرت عمر را چنان عادت بود که در هر منزلی فرود می آمدند تا نماز صبح را ادا نمی ساختند
حرکت نمینمودند بعد از ان کاسه بزرگ پر از سویقها نموده خرما ها را بر اطراف چیده بنزد
هر یک از مسلمانان برده میفرمودند كلوا هنيئا مريئا و خودشان میخوردند و بر
مسلمین می خورانیدند و بعد از آن از منزل حرکت مینمودند و بهمین قسم عمل میکردند
تا اینکه بشام رسیدند بعضی میگویند که عمر چون بجابیه رسیدند بالا اسی سوار بودند
لیکن آنحضرت چهار مرتبه بشام تشریف برده بودند مرتبه اول سواره اسپ مرتبه دوم
مرکب شتر و دفعه سوم بر استری سوار بودند اما درین مرتبه جهت طاعون مراجعت کرده
بودند و مرتبه بسواری خرز فتند و بر امرای لشکرها مکتوب فرستادند که بر عساکر اطراف


فتوحات اسلامی (۵۷) بیان فتوح بیت المقدس

خود خلیفه مقرر نموده خودشان بجابیه بیایند و اول کسی که بحضورشان مشرف گشت یزید
بن ابی سفیان و بعد از آن ابو عبیدة و خالد بر بالا اسبها بالباس های دیباج و حریر نزد
عمر نزول نمودند ایشان را اسنگها زده فرمودند که بچه زودی از رأی خود
مراجعت نمودید و مرا بدین لباس استقبال نمائید ایا جز این نیست که دو سال
میباشد که شکم های شما سیر شده قسم بالله تعالی اگر شما بعد از دو سال چنین میشدید
عوض شما هان دیگری را منصوب مینمودم مسلمانان گفتند یا امیرالمؤمنین این لباسهایی است
که آویخته ایم حضرت عمر فرمودند باید صلاح درخشان باشد وقتیکه مسلمانان داخل
بجابیه گردیده بودند ارطبون مصر گریخته بود و اهالی بیت المقدس حضور حضرت عمر آمدہ
بادای جزیه مصالحه کردند و درب شهر را برایشان گشادند و روایت کرده اند که اهل روم از
گشادن درب شهر ممانعت مینمودند تا این که حضرت عمر رضی الله عنه را بچشم سر مشاهده نمودند
و اوصافی را که در کتب هی خوانده بودند از همان اکمال و در یافتند حضرت عمر فرمودند که شتری
در نزدم حاضر کنید و آنحضرت برین اشتر سوار شدند و برقع که چهار در پیوند داشت لیس
و غیر از هیچ دیگری نپوشیده بودند و بر سر خود قطعه پشمین قطوانی سنجیده و به این اسب بطرف بیت القدس
روان گشتند و غیر از ابا عبیده که مقدم شان میرفت دیگر همرایشان نبود و بقریب دیوار
شهر ایستادند ناگه از عقب دیوار اهالی شهر برسیدند بعد از دیدن آقا شهر بآواز بلند فریاد
فریاد زدند که بخدا وند قسم این هم فردیست که صفاتش را بکتب هی مطالعه نمودیم و بنام آن
شخصیت که فتح بلاد لا محاله بدست اوست بعد سردار شان فریاد زد و آباد شارا بسلامتی
سبحانی و نزول کنید و هر ایشان مقد امان و ذمیت نمائید بنابران اهالی بیت المقدس
فرود آمده از وی عهد و میثاق و عقد ذمه و جزیه را مسألت نمودند حضرت عمر رضی الله عنه
برای بجا آوردن سجده شکر سر خود را بر روی پالان شتر نهادند و بعد ازان به نزول اهل القدس
نزول نموده گفتند هر یک از شما اگر شهر های یگدیگر میباشید بشهر خود بروید و همان روز که این
عهد و میثاق مسلمت نمودید همرای شما بادای جزیه مصالحه نمودم بعد از این حضرت
فاروق با عسکر خود رفته مردم بیت المقدس ابواب شهر خود را بستند و چون فردا
شد با مسلمین داخل شهر گردیدند صخره را کشف نموده بالای آن ساختن مسجد را امر
نموده بعد از ده شبانه روز بطرف مدینه منوره متوجه گشتند علقمه بن حکیم را
به نصف فلسطین والی ساخته در رمله اقصر او معین نمودند و علقمه بن مجز را بنصف
دیگر فلسطین والی به بیت المقدس مسکن دادند و عمرو را همرای شرحبیل تعلقہ ضمیمہ
نمودند عمرو و شرحبیل حضرت عمر رضی الله عنه را در جابیه ملاقات نموده و رجال سواره


فتوحات اسلامی
( ۵۸ )
بیان اخبار حمص

ازانوهای شان ابوعبیده ببغل گرفته بودند بعد ازان حضرت عمر رضی الله عنه بطرف
بیت المقدس روانه شده در اسپے که قدر لنگی مشاهده نموده پیاده گشتند و مسلمانان
اسپ غیر عربی را آورده انحضرت سوار شده دیدند که اسپ گردن بلندی و شوخی
میکند بنا بران ازان اسپ نیز نزول فرموده برویش سیلی زدند که این سرشوخی
که برات تعلیم نموده بعد ازان بآن قسم اسپ سوار نگشتند ازین وقت ارطون
بمصر بود تا چنگه مسلمانان بهر کجا رفته اورا مقتول نمودند درین سنه و سال
ما بعدش فتوحات لشکری بلکہ عراقی مسلمانان کردند که بعد بیان میشود.
بیان اخبار حمص و قتیکه هر قل مسلمانان انجا را
قصد نمود بود

در سنه ۱۷ اهل دوم مسلمانانی را که در شهر حمص بودند قصد کردند و تحریک اهالی
روم از طرف اهل جزیره بود که آنها بر آلک روم مکتوبی فرستادند لشکری
بر مسلمانان شام بتحریص نمودند و به او از طرف خود وعده معاونت دادند
ملک روم قول شان را پذیرفته تهیه عسکر نمود چون مسلمانان از عزم اهل
روم خبر گردیدند فناء شهر روم را عسکر گاه خود نمودند در ین وقت خالد لهم از
قنسرین بمسلمانان حمص ملحق گردیدند ابو عبیده بهمراهان مشورت نمود که
ایا فی الحال محاربه نمائیم یا اینکه تا رسیدن امداد متحصن گردیم خالد محاربه نمودن
فوری را داد و باقی مسلمین محصور شدن تا رسیدن امداد ابوعبیده رأے
مسلمانان اطاعت نموده بجانب حضرت عمر مکتوبی فرستادند حضرت عمر رضی الله عنه
بنام امرا جنود که در عراق بودند مکتوب فرستاد تا که جیشی بامد ا د ابو عبیده ارسال
نمایند عمر رضی الله عنه در هر شهری مقدار مناسب سپاه تهیه نموده بود که در حین وقوع
ناگهانی مردمان بالا آنها سوار شد بدفعه دشمن و مخابره مسلمانان اکمال ورزند
از انجمله چهار هزار اسپے رکوفه بود که سرپرست آنها سلمان بن ربیعه باهلی بود
و نیز در باقی بلاد مسلمین بمقدار مروم آن بهمان مهیا بود مکتوبی بر آ سعد بن ابی
حضرت عمر رضی الله عنه فرستاد که مروم خوانده در تحت قیادت قعقاع بن عمر و بمدد ابو عبیده
بفرست بے سرا کہ رومیان اور احاطه نموده اند و سهیل بن عدی را با عسکری بشهر
رقه ارسال نماز برا که مردم جزیره رومیان را بدین امر تحریک کردند و عبدالله
بن عتبان را بجانب نصیبین روانه ما خران دیگر ها را قصد کنند ولید بن عقبه را
بمحاربه اهالی جزیره و بیعده شیوخ سیل کن عیاض بن غنم بر امرا جزیره والی باشد

* حاشیه راست
شهر کبیر است
قزون فرات از بلاد جزیره قریب
حمان و سه منزل
* نصیبین
بگویند . به جزیره واقع بطریقی
بین موصل و شام .
* خران
دار یست به جزیره
* رقه
بغلا بیان شده است
عات الجبل این کساست


فتوحات اسلام
(۵۹)
بیان اخبار مصر
قعقاع همرآ چهار هزار مجاهدین بمجرد همان روز وصول مکتوب بطرف حمص حرکت نمود عیاض
با سایر امرا بمواضع ماموریه خود شتافتند حضرت عمر رضی الله عنه هم برای امداد
ابو عبیده از مدینه شریفه بطرف حمص خارج گردیدند اهالی جزیره یعنی معاونین
رومیان از عزم مسلمانان خبر شده از اهل روم فرقت جستند و ابو عبیده
رومیان را منهزم ساختند و بعد از گذشتن سه روز از واقعه قعقاع همرای
مجاهدین خود بحمص رسید ابو عبیده خبر فتح را همرا تقدیم امداد برای حضرت عمر رضی الله عنه
ارسال نمود حضرت عمر رضی الله عنه بعد از قرائت مکتوب برای ابو عبیده نوشتند که اهل
امداد خود را بغنائم شرکت دهید زیرا که انهزام رومیان بر اثر شنیدن رسیدن
ایشان بود و نیز خداوند اهل کوفه را جزای خیر دهد که کفایت حوزه خود را نموده اهل حمص را
نیز مدد نموده رساندند حضرت عمر رضی الله عنه درین سفر تا جابیه رسید بودند لیکن استماع
خبر فتح رومیان مکتوبی بابو عبیده فرستاده بمدینه شریفه مراجعت فرمودند خالد روم
همرا شقه خود با امیر المومنین مصاحب گردید چونکه سهیل بن عدی برقه رفته ولید بن عقبه
بجانب عرب که بجزیره بودند حرکت نمود رقه را از هرقل گرفته همرا سهیل بن عدی
بطرف ایادین نزار که یاغی شده به ارض روم رفته بودند حرکت کردند حضرت عمر رضی الله عنه
مکتوبی در خصوص به هر قل ارسال داشتند که قبیله از قبایل عرب دار ما ترک نموده
بدیار تو آمدند قسم بخداوند که ایشان را از ملک خود خارج بنمائی یا ما باین طور قیصارا را
از ملک خود بجانب تو اخراج میکنیم چون مکتوب به هرقل رسید آنقبیله را از ملک خود
خارج نمود و چهار هزار کس قریب شام و جزیره متفرق شدند
بیان فتح جزیره و ارمنیه
جزیره بلادیست که دیار بکر و مضر و ربیعه بین دجله و فرات را شامل است (اماهم
حزری شبه جزیره نسبت دارد) ارمنیه شهریست که از اهل روم بود وقتیکه سعد روم
بجزیره عسکر فرستاد اهالی آنجا از امداد اهل روم دست کشیدند زمانیکه اعزام
جیشی از کوفه راسخانب حود درک نمودند بشهر حود رفته سهیل بن عدی بایشان
رسید محاصره شان نمود تا اینکه طالعه صلح گردیدند عبدلله بن عتبان بموصل
ونصیبین رسید اهالی آنجا هم مانند رقه مصالحه نمودند ولید بن عقبه بنز به نزد
اعراب جزیره نزول نمود غیر از ایاد ابن نزار مسلم و کفار همرای ولید اقامت
ورزیدند زیرا که آنها به ارض روم داخل گردید بودند ولید این واقعه را
بحضرت فاروق رضی الله عنه خبر داده آنحضرت مثل سابق به هر قل مکتوب فرستادند


بیان فتح جزیره

(۶۰)

فتوحات اسلامی

علت عزل خالد را
فاروق اعظم بیان
میکند

بعد از انکه مسلمانان رقه و نصیبین را تصرف کردند عیاض و سهیل و عبدلله بن عتبان و ولید بهمراه
کشته بطرف حران رفتند اهالی بـجابـدادن جزیه صلحین را اجابت نمودند ولید بقبول مغرور
بعد از ان عیاض و سهیل و عبدلله بن بنزد اهالی با فرد درآمدند مردم آنجا نیز بدادن جزیه
آماده شدند مجاهدین آنچـه که قهر ا از اهل جزیره گرفته بودند بعقد ذمه شان اجرا
نمودند ملک جزیره از تمام شهرها آسان تر فتح گردید سهیل و عبدلله بکوفه مرجعت
کردند چون حضرت عمر رضی الله عنه از جابیه بمدینه شریفه عودت کرد خالد را همرای
خود بردند لہذا ابوعبیده مکتوب بحضرت فاروق فرستاد که عیاض بن غنم را بمن
ضمیمه فرمائید حبیب بن مسلمه را به امور محاربات اهل عجم که در جزیره بودند عامل
و ولید بن عقبه را امور عرب آنجا مقرر گردانید اما ولید از قبول جزیه بنی تغلب
ابا ورزیده گفت که از شما بجز اسلام آوردن چیزی نمیخواهم حضرت عمر رضی الله عنه
نیز مکتوبی فرستاده بود که از جزیره غیر از اسلام آوردن چیزی قبول نشود و عرب
جزیره (یا بنی تغلب) را بگذارید که نه ولید را نصرتی دهند و نه احدی از دخول
دین اسلام منع نمایند چون در قبیله بنی تغلب امتناع و سرکشی بود لہذا ولید ایشانرا
قصد نموده بود حضرت عمر رضی الله عنه خوف نمودند که مبادا همرای شان قهراً اعمال
ورزد بناءً بران او را معزول - فرات بن حیان و هند بن عمر حلیبی ابراً بها مقرر فرمود
روایت صحیح که اکثر مورخین بر انند فتح جزیره از جمله فتوح شام شمرده میشود و در سال
هجرت وقوع یافته و بعضی گفته اند که از جمله فتوح عراق و در سنه ۱۹ از ہجرت وقوع یافته
سابقاً مذکور شد که حضرت عمر رضی الله عنه خالد را از جابیه همرآ خود آورده و از امارت
لشکر ها اور ا معزول نمودند زیرا که در اموال از و تبذیر و اسراف مشاهد نموده بودند
از آنجمله یکمرتبه باشعث ابن قیس ده هزار بخشیده بـسی دیگر عطایا مبذول میداشت
خالد چون بمدینه شریفه رسید در مجمع عام بحضرت عمر رضی الله عنه گفت شما در حقم رفتار
نیک نه نمودید عمر رضی الله عنه گفتند این اموال بسیار تو از کجاست خالد جوابداد که حصه
من از غنایم است آنچـه که از شصت هزار اضافه شد از شما باشد بعد از ان حضرت
عمر رضی الله عنه اموالش را قیمت نمودند بالغ بر هشتاد ہزار گردید بیست ہزار آنرا بتویل
بیت المال نموده فرمودند ای خالد بخدا وند قسم که تو در نزدم بزرگ و دوست میاشیقی
و بجمیع بلاد مکتوب فرستاده اعلام فرمودند که من خالد را از غضب و خشم و یا نعوذ بالله
از ظهور خیانتی از امارت عزل نه نمودم بلکه مردمان در تعظیم نموده مفتونش گردید بودند
خوف نمودم که توکل و اعتماد خود را به او نمایند لہذا خواستم که مردم بدانند که صانع


فتوحات اسلام
(۶۱)
بیان فتح جزیره

امور خیریه و شرایط انتفاعیه شد حضرت عمر رضی الله عنه عوض آن بیست هزار که از و ضبط نموده
بودند دیگر اموال برایش عنایت فرمودند خالد پسر خالوی حضرت عمر رضی الله عنه بود زیرا
که والده حضرت عمر حنتمه بنت هاشم ابن مغیره و خاله ابن ولید ابن مغیره بوده گویند در میان
کلاهی که خالد در حین محاربه بسر میگذاشت مویها مبارک حضرت رسول الله صلی الله علیه وسلم
موضوع بود و بدر یعه آن مویها متبرکه طلب نصرت مینمود و به برکت آنحضرت در هر
مقابله مظفر و منصور میگردید خالد فرموده من همراه رسول الله صلی الله علیه وسلم در مکه معظمه
که عمره بجا می اورد بودم بعد از ادا عمره انحضرت سر مبارک خود را تراشیدند و مردم برای
بدست آوردن مویهایشان سبقت می جستند منهم بجانب مو ناصیه انحضرت پیش
دستی کرده قدری بدست آورده کلاهی برای خود ساخته آن مویهارا در مقدم آن
موضوع ساختم بعد هیچ واقعه مواجه نمی کردم که آن مفتوح نمی گشت و از برکت آن
مویها متبرکه منصور می شدم حضرت رسول الله صلی الله علیه وسلم اور اشمشیری از شمشیرهای
الله تعالی در غزوه موته خوانده بودند وقتیکه غزوه موته شروع شده بود رسول الله
صلی الله علیه وسلم در مدینه منوره اصحاب خو را از قضایا موته مانند شهید شدن زید بن
حارثه و جعفر ابن ابی طالب عبد الله ابن ابی رواحه رضی الله تعلی عنهم اخبار میفرمودند در ان
حین گفتند بیرق را شمشیری از شمشیره ها الله تعا گرفت آن شمشیر خالد ابن الولید بود
و خداوند آن غزوه را بدست او فتح نمود مناقبش بسیار است که ترجمه فضایل آن
در سمع میباشد در سنه ۲۱ در زمان خلافت حضرت عمر رضی الله عنه بولایت حمص وفات نمود
و بعضی گفته اند بمدینه مشرفه رحلت نموده و وقتیکه حضرت خالد مرگ را مشاهده نمود بودام
فرمود به تحقیق که صد هجوم لشکر دشمن یا مثل انرا در جبه گردیدم در بدن من موضع ناخنی
از جراحات خالی نیست والی بتم مانند که دیها در بالا فرش آن .. لودم خوب بنما چشمان
بیدلان را در هیچ عملی از اعمال نزد من از کلمه طیب لا اله الا الله امیدوار تر نیست
و این کلمه طیبه را بخود میگرفته در سنه ۱۸ بملک شام طاعون واقع شد که بطاعون عمواس
مسمی یافت بیست هزار نفر هلاک شدند ابو عبیده نیز درین طاعون وفات نمود معاذ بن جبل
بعوض خلیفه ای شد از هم بمرض طاعون رحلت نمود حضرت عمر رضی الله عنه عمرو بن العاص را
بعوض شان مقرر کردید یزید ابن ابی سفیان نیز به طاعون وفات کرد معاویه بولات
دمشق و خراج آن مقرر شد و شرحبیل برخصه به گرفتن خراج داد عسکر اردن موظف
گردید وقتیکه طاعون در میان مردم سریان و جریان یافت ابو عبیده در بین اهالی
خطبه خوانه میفرمود ای مردم این رحم در رحمت پرورده کار و وعده نبی شماست چنانچه

موت
فریه ایست در نوا مقاء دمیده و در
نام محلمیه است


فتوحات اسلام (۶۲) بیان فتح جزیره

صالحین اقبل نمایان بیا ابو عبیده از خداوند سوال کرد دست که حصه در ازین طاعون
نصیب فرماید بعد از ان ابو عبیده را طاعون عارض گردیده بدار بقا شتافت معاذ
بن جبل مجعون خلیفه گردید مانند ابو عبیده در بین مردم خطبه میخواند و بهمان قسم مردم را
انتباه مینمود و میگفت معاذ از خداوند مسئلت میکند که با دلا و معانصیب فرماید
عبدالرحمن پسرش مبتلای طاعون گشته داعی مرگرا اجابت نمود معاذ نیز در حق خود طلب
نمود و در کف دستش طاعون عارض گردیده کف دست خود را بوسیده میگفت ما احب
الی بما فیک شیئا من الدنیا یعنی دوست نمیدارم بمقابل تو چیزی از دنیا پر
از ان بموضع بشارت شتابید وفات کرد چون عمرو ابن العاص خلیفه گردید بجرام
مردم بطرف جبال شام رفتند و خداوند طاعون را از بین شان برداشت درین
طاعون مردمان کثیری تلف گردید که کسی مانند آنرا ندیده بود و مدت درازی مکث
نمود لاجرم دشمنان بر ایشان طامع گردیدند عمر ابن الخطاب رضی الله عنه در حین ظهور
طاعون با جمعی از مهاجرین و انصار بقصد شام از مدینه مشرفیه خارج گردید چون به
شرح که موضعیست قریب شام مابین مغیثه و تبوک رسیدند با ابو عبیده و امرای
لشکر ملاقی گردیدند امرا جنود از شدت مرض طاعون در شام ایشانرا مطلع گردانیدند بادی
از مهاجرین و انصار بسیار بودند حضرت عمر رضی الله عنه همرا اصحاب مشوره نمود بعضی
گفتند ما محض بر آنرا برآمدیم از جهته طاعون عودت نمی نمائیم و برخی میگفتند که بلا و فنا است
مارفتن را مصلحت نمیدانیم حضرت عمر رضی الله عنه فرمودند شما توقف نمائید مهاجرین فتحرا
از قریش طلب کردند و از ایشان استشاره نمودند آنها رای حضرت عمر رضی الله عنه را
متابعت نمودند بنابران حضرت عمر رضی الله عنه فرمودند در حین صبح معاودت مینمایم حضرت
ابو عبیده فرمود آیا از قدرتی پرورگار فرار مینمای حضرت عمر رضی الله عنه جواب داد که یا ابو عبیده
اگر این سخن را غیر از تو می شنیدم از او انتقام میگرفتم بلی من ازین قدر الله شما فرار کرده
به آن قدر خداوند میروم مثلا اگر تو بدوسته داشته به وادی فرود آئی که یک طرفش سرسبز
و طرف دیگرش بی آب و علف باشد و تو با بطرف سرسبز بروی قدری خداوند هیست
یا بالعکس حال با انهم قدرتی الله تعالی هست عبد الرحمن بن عوف در سوقت غائب بود
وقتیکه حاضر شد گفت در ینبارک رسول خدا صلی الله علیه وسلم این حدیث را شنیدم ـ اذا
سمعتم بهذا الوباء ببلدۃ فلا تقدموا علیه واذا وقع ببلد وانتم
فيه فلا تخرجوا فرارًا منه یعنی اگر شنیدید که در شهری وبائی باشد شما با آن
شهر نروید و اگر در شهری که شما در آنجا و بدید عارض گردید از انجا فرار نکنید این حد

اول عماز وا ترسیدیم و د
معتبر شد
تر نیست در راه مکه معظمه
بعد از ذویب
تبول
موضعیست بین واژ
القری و شام دا وادی القری
موضعیت بز نزدیکات
بیمار که در مدینه بغزوه
محرز میرفتند طعامی خود را
بخورد خمیر می کردند و بعد
ازان بر جزم می دو ختند و
بین مدینه منوره و شام دم
ا محلت مدینه شام است؟


فتوح مصر واسکندریه
(۶۳)
فتوحات اسلامی

شریف موافق رأی حضرت عمر رضی الله عنه شده بنابران بمدینه منوره منصرف گردیدند
درین طاعون عده کثیری از مسلمانان وفات نمودند که حارث بن هشام سهیل
بن عمر رضی الله عنها از انجمله بودند بعد از رفع طاعون امرا مسلمین مکتوبی بر انحضرت عمر
رضی الله عنه فرستادند که اکثریه از مسلمانان وفات کرده اند و اموالشان در نزد ما میباشد
لهذا حضرت عمر رضی الله عنه حضرت علی کرم الله وجهه ا بدر مدینه شریفه خلیفه مقرر نموده بطرف
شام متوجه گشتند و چون بشام رسیدند آن اموال را بمستحقین شان تقسیم نموده سرحدات شام را
مسدود و محکم ساخته تمام ولایت را سیر کرده در ماه ذی العقده بمدینه شریفه مراجعت نمودند روزی
در شام جمعی از مسلمانان گرد آمده وقت نماز شد از حضرت عمر رضی الله عنه درخواست نمودند که بلال
مؤذن حضرت رسول مقبول صلی الله علیه وسلم اذان گوید حضرت عمر رضی الله عنه بلال را فرمود که اذان
بگوی همینکه بلال صدا بلند کرد اصحاب بیادی از عصر مسرت حصر و زمان سعادت اوان حیات
آنحضرت آورده اینقدر گریستند که ریشهایشان تر گشت و خود حضرت عمر رضی الله عنه مافوق همه
گریه نمود و آن مسلمانانیکه در زمان حیات آنحضرت را ندیده بودند از سوز گریه اصحاب نیز
گریان شدند
فتح مصر واسکندریه
ابتدای فتح در سنه ۱۸ شروع و به سنه ۲۰ اختتام پذیرفته و بعضی گفته اند که فتح مصر
در سنه ۱۶ وقوع یافته چرا که در قحط سال ده که در سنه ۱۸ واقع گشته بود عمرو بن العاص
اطعمه را از راه بحر قلزم از مصر بمدینه شریفه می آوردند جلال الدین سیوطی در کتاب
حسن المحاضرة خود اخبار مصر وقاهره را بدین قسم بیان نموده در سنه ۱۸ هجری حضرت
عمر رضی الله عنه بجابیه رفته در اینجا عمرو بن العاص خلوت همراهان صحبت نموده گفت. یا
امیرالمؤمنین مرا اجازه دهید تا که بجانب مصر بروم و از فتح مصر اعوان زیادی بر مسلمانان
تهیه گشته استفاده کثیری میشود حضرت عمر رضی الله عنه را در جناب میلی تحریض نموده
میگفت که از تمام ممالک اموال مصر زیاده تر و مردم آن در قتال از جمیع ملل عاجز تر اند
لیکن حضرت عمر رضی الله عنه از محاربه مسلمانان با اهل مصر خوف نموده این امر را بد میداستند
لیکن عمرو اخبار مصر را بیان نموده این کار را اعظم شمرده فتح آنرا خیلی سهل محسوب میداشت
تا اینکه حضرت عمر رضی الله عنه را به این امر مایل ساخته در رفتن خود را بجانب مصر اجازه
گرفت -- دلیل استقامت و امیدواری عمرو بفتح مصر قصه است که در زمان جاهلیت
بر او وقوع یافته بود و این قصه را جلال الدین سیوطی در کتاب خود بیان نموده اگرچه
از تذکار آن سخن بطول می انجامد لیکن جهتہ تکمیل و تفہیم مطلب ذکر میکنیم . سیو

مصر
مملکتیست در افریقا قدیمترین
ممالک دنیا بوده که از قدیم الایام تا
زمان فتاحی آن عمارات عظمی قصرها
حدود آن از جانب شمال بحر ابیض محیط
و از طرف شرق بحر قلزم و جزیره
احمد و از سمت غرب صحرای طرابلس
و صحرای کبیر و جنوباً آن بلاد نویه
که واقع افریقای مرکزیست میشود
مجمع البلدان
اسکندریه در بلاد
مصر ولایتی بوده و در آنجا حمام و نانوایی
و گندم پایها بوده و در آنجا سکندر بنام
خود قلعه محکم وبسیار اباد و شاداب
مجمع البلدان


فتوح مصر و اسکندریه (۶۴) فتوحات اسلام

میگوید که ابن عبد الحکم از خالد ابن یزید چنین روایت نموده که عمرو ابن العاص بمرای
چند نفر از رفقا به عزم تجارت به بیت المقدس رفت روزی بر فراز کوهی شتران خود را
و رفقایشانرا میچرانید به طریق نوبت که ناگاه شماس رئیس ترسایان که باهل اسکندریه
و برای نذر در بیت المقدس آمده بود و بعضی کوها سیاحت میکرد بحالت عطش که رمقی
از حیاتش باقی نمانده بود به عمرو مقابل شده گفت به جرعه آبی حیاتم را خریداری نما
عمرو مشک خود را کشوده شماس را سیر آب نموده شماس پس از آشامیدن آب بخواب
خوابید در پهلویش سوراخی بود عمرو ناگاه دید که ماری کلانی از ان سوراخ برآمد
عمرو تیری بجانبش انداخته او را مقتول ساخت شماس وقتیکه سر از خواب برداشته
به اطراف خود نظر انداخت چشمش بمبار افتاد گفت این چیست عمرو گفت
وقتیکه تو خواب بودی این مار از ان حفره خارج شد و من او را به تیر زده کشتم
شماس سر و روی عمرو را بوسه زده گفت تو امروز دو مرتبه باعث نجاتم از مرگ گردیدی
اول آب مهربانیت را بر آتش عطشم ریختی و ثانی از گزیدن مار نجاتم بخشیدی ایا درین
ملک بر انچه آمده؟ عمرو گفت برای تجارت که افاده نمایم شماس سوال نمود که ایا چه
مبلغی امیدوار نفع میباشی عمرو جواب داد که قیمت شتری زیرا که دو شتر دارم میخواهم
که یکی دیگری هم داشته باشم. شماس گفت آیا میدانی که دیت بکر در چقدر است در نزد
شما عمرو گفت دیت بکر د ما صد شتر است شماس گفت تا مالک شتر نیستی بلکه دارای
دنانیر میباشم عمرو گفت که دیت یکهزار دینار یعنی طلا میباشد شماس گفت من
مرد غریب و مسافر میباشم آمده ام که در کنیسه بیت المقدس نماز کنم و من اراده خود را
بجا آوردم اگر تو با من بشهرم بروی دیت دو مرور ا برایت می پردازم عمرو فرمود که آیا
شهر تو کجاست شماس گفت شهری که در ان سکنی دارم اسکندریه میگویند عمرو گفت
هرگز من آن شهر را ندیده ام و در ان نگردیده ام شماس از برای وی گفت اگر اسکندریه
مشاهده نمائی آنوقت میدانی که نظیرش در عالم نیست عمرو فرمود که آیا بوعد خود وفا
میکنی شماس گفت همرام تو بالله تعا عهد و میثاق مینمایم و بر ذمه خود ادای آن را
لازم دارم و ترا پس برفقایت ملحق میسازیم عمرو گفت مدت مسافرت چقدر طول
خواهد داشت شماس گفت یکماه ده روز رفتن و ده روز ماندن و ده روز برگشتن
و محافظت تو در عهده من میباشد که در حین رفتن مواظب باشم و وقت برگشتن شخصی را
باتو همرام نمایم عمرو فرمود که مهلت ده مرا که با اصحاب خود مشوره نمایم شماس اور امهلت
داد عمرو نزد رفقای خود آمده تمام کیفیت را بیان نموده گفت که یکنفر از شمایان با من برود


متفرعات
(٦٥)
فتح مصر با سکندریه
و شما تا آمدن من از اینجا خارج نشوید شرط میکنم که نصف آنچه بمن او برای شما بدهم عمده شهر
قبول نموده یکنفر را او همراه گشت عمرو با رفیق خود و شمس بطرف مصر رفتند تا اینکه با سکندریه
رسیدند عمرو از مشاهده عمارات و اموال نفوس سکندریه بحیرت افتاده فرمود
که من هرگز ملک معموری و کثیر الاموال مثل مصر ندیدم. شماس عمرو را تعظیم و تکریم زیاد
نموده بلباس ملیح ملبس گردانید روزیکه عمرو داخل سکندریه گردید آنروز عید بود
که دران و راها لی آنجا مجتمع گشته کره (گوی) مزینی را از طلای نوکشان بکین یکدیگر
می زدند و به آستین با خود میگرفتند از مکار و قدماشآن که واضع آن کره بودند بایشان
خبر رسیده بود که هرگاه این کره به استین شخصی رسد لا محاله او پادشاه خواهد شد و می برند
تا که بر سریر سلطنت مصریان جلوس نماید عمرو همراه شقاس به آن مجلس رفته نشستند
که ناگاه مردی آن کره را انداخت و او به آستین عمرو واقع گشت مردم آن مجلس نده
هرگز این کره دروغ نگفته مگر این بار آیا ممکن است که این مرد اعرابی بر ما پادشاه گردد
هیچگاه ممکن نیست و خیلی تعجب میکردند. در بیوقت شماس باهل سکندریه گفت که این
مرد دو مرتبه مرا از مرگ نجات داده و مبلغی دو هزار دینار از او بر ذمه من میباشد درین
خود وجه آنرا جمع آوری کنید آیائی اسکندریه آنمبلغ را جمع نموده بعمرو تا دیکردند
عمرو مراجعت نمود شماس کمال تعظیم و تکریم نموده و توشه راه شان را تهیه نموده شخصی را
همرائیشان لازم مقرر نمود . بعد ازان عمرو همراهی فریق در سول شمس آمدند تا اینکه جیا تا عقه
نزد رفقای خود رسیدند بنابران عمرو مبلغی مخرج آن بلاد را مشاهده کرده معرفت پیدا نمود
و بنابوعده خود نصف آن طلاها را برفقا خود داد و خودش فرمود اولین مالی که کسب
نمودم همین بود. لہذا وقتیکه بدین اسلام مشرف گردید اکثر یہ از بلاد شام را مفتوح نمود
امیدوار بود عمرو بن العاص که آن کره که به استین او داخل شد اثر خود را بخشیده مالک مصر
گردد و نیز مضمون این حدیث برامید واریش می افزود ـ لتفتحه علیکم بعدای مجز
مصر فاستواصوا بقبطها خيرا فان لكم منهم صهرا و ذمة ينني
بعد از من مفتوح میگردد مصر بر آشا پس و معامله نمائید بقبطیان به افعال نیکو چرا که با بین
قبطیان و شما خشیر د امادی ذمت است. لهذا عمرو حضرت عمر رضی هم عنده بجانب مصر
ترغیب نمود تا که را آنحضرت اگردانیده اجازه حاصل نمود و بیرتی همراهی چهار هزار و بقوى
مبی سه هزار و خصیصد نفر از قبیله عک انعقاد نموده بطرف مصر روان شدند عمر فرمود
میر وید من از خداوند بر شما طلب خیر میکنم عنقریب مکتوب من بشما میرسد اگر پیش از برسی
شما بحوزه مصر رسید که باز گشتن شما را امر نمودم برگردید و اما در زمین مصر بودید از خداوند


فتوحات اسلامی
(۶۶)
فتح مصر و اسکندریه

یاری خواسته در اجرای مقصد خود بکوشید عمرو بعد از شنیدن هدایات در عین شب با قشون خودی
از خروج شان خبر شد در نيوقت حضرت عمر رضی اللہ عنہ در باب عزیمت مسلمانان استخاره کرده
و از توجه شان بمصر خوف نمودند فوراً مکتوبی برای انصراف شان ارسال فرمودند و آن
مکتوب در حینی برایشان رسید که عمرو ہمرای اصحاب نے بہ رفح بودند عمرو از توسن نیمه
مبادا در این مکتوب امر بانصراف باشد و من هم با حضرت عمر رضی اللہ عنہ عہد نموده بودم
کہ پیش از دخول بخاک مصر بر اثر امرشان برگردم بنابرآن مکتوب را نگشوده آمدند تا اینکه
بقرية بين رفع و عریش رسیده از اهالی آنجا مطلع شدند که این قریہ متعلق بمصر است
بعد ازان مکتوب حضرت عمر رضی اللہ عنہ از رسول گرفته قرئت نموده برای مسلمانان گفت
که آیا میدانید که من ہم با حضرت عمر رضی اللہ عنہ عہد نموده بودم که هرگاه بخاک مصر داخل شدم
و مکتوب شان رسیده به انصراف مرا امر نماید برنگردم مسلمانان گفتند بلی و باز پرسید
که این قریه متعلق بمصر نیست گفتند چرا هست بنابرآن عنان عزیمت را بطرف مصر
معطوف داشتند چون خبر قدوم عمرو به مقوقس رسید بقصد قسطاط نموده تجهیز عسکر را
بر مقاتله عمرو مینمود عمرو بعزم مقاتلہ تسویہ عسکر نمود در و میان عربی یکبارہ باد یہ مقاتله کردند بعد
حقتعالی فتح را روزی گردانید اولین محاربه که مسلمانان بمصر نمودند بموضع فرما
همرای اهل روم بود که خداوند مجاهدین اسلام را نصرت داد و رومیان شکست خورده
در اسکندریه مکین قبطیان استقفی بود که او را ابومیا مین میگفتند او از استماع رسیدن
عمرو برای قبطیان مکتوب فرستاده اعلام نمود که برای رومیان دولت و قدر نیسته
و پادشاهی شان قطع گردیده همرای عمرو ملاقات نمائید چنانچه قبطیان عرفا همرای مسلمانان
معاون شدند عمرو بطرف قرما متوجه گشته اهالی بین راه را باندک امری مدافعه
نمودند تا که به قواصر نزول نمودند در آنجا قبطیان بیکدیگر میگفتند آیا تعجب نمیکنید به
این عدد قلیل عرب که بجماعات کثیره حمله می برند مردی از مابین آنها گفت که این
قوم عرب جابجا یغه رو می آورند مگر انکہ غالب کردند و تا آخر شان را قتل نکند فرو نمیروند
با ابالی مصر مدافعه با خفیفی مینمودند تا اینکه به بلبیس رسیدند و در آنجا مدت یکماه با اهل
مصر مقاتله نمودند بالآخر خداوند فتح را بر آنشان عنایت فرمود. ازان موضع عمر و با ندرک تاما
محارب خفیفی نموده سیرکنان رفتند تا کہ بہ ام دنین رسیدند و همرا اہالی آنجا مقا مات شدہ
نمودند لیکن فتح آن بطول انجامید بنابرآن مکتوبی بمدینه مشرفه فرستاده از حضرت عمران
استمداد نمود حضرت عمر رضی اللہ عنہ بفرستادن چهار ہزار نفر او را امداد نمود در نوقت مدا
مسلمانان به هشت هزار رسیده متحد رفته نزد حصار اہل مصر نزول فرمودند و مردم مصر را

حاشیے
صالح موضعیت
در راه مصر بعد از دوازده این
تا عسقلان از بریاتا مقدسی
دو منزل است
عریش شهریست اولین
اقلیم از ناحیه شام رکها ندیا
فسطاط شهریست که مروان
در مصر بنا نمود
فرما
مغربیست در مصر
از ناحیه حوم
قواصر موضعیت
زیر قسطاط از مصر
بلبیس شهریست در این
بحرین آن و فسطاط مصر قدیم
واقع است
ام دنین مو ضعیف
بہ مصر از مجمع اللغات


فتوحات اسلامی
( ۶۷ )
فتح مصر و اسکندریه

بقصری که مسمی بباب الیون مینا بود مدتی محاصره نمودند جیع و شام مقاتله شدیدی میکردند
فتح اینجا هم بطول انجامیده بمدینه شریفه مکتوب فرستاده طلب امداد نمود حضرت عمرح
چهار هزار دیگر که بر هر هزاری یکی از شجاعان و اکابر مسلمانان امیر بود ارسال نمود به عمرورض
مکتوبی نوشتند که چهار هزار مرد که بعضی از ایشان مقابل با هزار مرد ست برد تو فرستادم
که انرا کلید بن عوام و مقداد بن اسود و عباده بن صامت و مسلم بن مخلد رضی الله عنهم
میباشند و بدانکه همرای تو دوازده هزار نفر میباشد و اینمقدار لشکر از جبه قله مغلوب نمیگردند
محاصره اهل روم بدین جبه طولانی گردید که اطراف حصار خود را خندق کنده و در ان رواندا
نصب نموده به سیمها آهنین محکم ساخته بودند چونکه این چهار هزار مرد شجاع و مدد دهنده
رسید بجانب قصر آمد منجنیقی نهادند در ان قصر مردی از اهل روم موسوم به اعرج حاکمی
شهر و زیر دست ما تحت ملک مقوقس بود عمرو مانند رسولی نزد صاحب انحصار
رفته مکالمه نموده و مناظر اشجار ا معلومات گرفته گفت میروم که با اصحاب خود مشورت
نمایم صاحب قلعه دروازه بان خود را گفته بود در حینیکه امیر عرب میخواست از در حصار
بیرون رود سنگ بزرگی بر سر او بینداز تا که کشته شود لیکن عمرو در حین خارج شدن
با خود گفت سلامت داخل شدیم مبادا بر آقل من کری اندیشیده باشند لهذا به نزد
مالک قلعه گشته گفت میخواهم چند نفر از اصحاب خود را بیاورم تا سخنت اشوند
آن گبر با خود فکر نمود که اگر کشتن یکنفر قتل عامی بهتر ست دروازه بان را از انداختن
سنگ مقتول ساختن امیر لشکر عرب منع نمود عمرو به آنقسم خود را سلامت از قلعه کشید چون
مدت محاصره احصار امتداد یافت وزی زبیر گفت بهر صورت من امروز نفس خود را
بخداوند بخشیدم و فتح این حصار میکوشم و شاید خداوند نفس مرا بپذیرد و یوم طمه من بنیا
قلعه را بکشاید پس از مسلمانان نردبانی را بده بر یک پهلوی حصار که آنرا سوق الحمام میگویند
نهاد و با صحابی گفت زمانیکه آواز تکبیر مرا شنیدید شما هم بصدام بلند تکبیر کوئید بعد از ان
زبیر بر فراز قلعه برآمده شمشیر خود را بدست گرفت و با واز بلند تکبیر گفت اصحا با وفای
او همه از خارج تکبیر گویان بر نردبان برآمدند عمرو ایشان را منع مینمود که مبادا نردبان
از کثرت نفری بشکند چند نفر با زبیر داخل حصار گشتند و باقی مسلمانان بر اثر تکبیر زبیر
متوجه حصار شدند اهل حصار چون داخل شدن مسلمانان را فهمیدند رو بگریز نهادند
و زبیر بهمرای صحابی بطرف دروازه حصار دویدند دروازه را کشاده عموم لشکر
مسلمانان داخل حصار شدند مقوقس از مشاهده اینحال از مسلمانان خوف نموده بطالب
صاحت بدینصورت که هر قبطی دو طلا بدیشان بدهند عمرو قبول فرموده مدت محاصره

باب الیونه مینا
گفته شده است که مراد فسطاط ا


فتوحات اسلامی
(۶۸)
فتح مصر و اسکندریه

و فتح باب الیون بیفتاد بطول انجامید و بقول ابن عبدالحکم یکماه بود و گفته که جماعتی
از بزرگان و اشراف قبطی با امیر شان مقوقس که در باب الیون بودند چون استقامت
و حرص مسلمانان را در فتح حصار دیدند ترسیده از باب القصر القبلی خارج گردیدند و جمعیتی
از ایشان همراه امربط ب میکردند آن با ب جزیره ملحق شدند حکم نمودند تا که پل را قطع نمایند
امربط نیز در قلعه ماند بعد از مقوقس اعرج هم از ترس مسلمانان بکشتی که مربوط آن حصار
بود سوار شده با اشراف قوم خود به یک مقوقس ملحق شدند وقت به مقوقس رسولان
خدمت عمرو ابن العاص فرستاد و آنها آمده بدین مسم بیانات نمودند که شما قومی
هستید که مدتی میباشد در بلاد ماد اخل شده بر قتال الحاح نمودید و توقف شما بطول انجامید
پادشاه روم بر آقتال شما لشکر عظیمی مجهز نموده که همه دارای اسلحه و آلات میباشند
و عده شما قلیل است از یکطرف دریای نیل معبر شما را مسدود ساخته حقیقتا شما ماخوذ میبینید
و دستها لہذا شما اشخاص صاحب راء خود را بجانب نصیر بفرستند که با ایشان مشوره
نموده شاید امری بر من سداد شود که منفعت جانبین باشد و اگر چنین نکنید پشیمان
خواهید شد و لشکر روم بر شما غالب خواهند گشت چون رسولان مقوقس نزد امیر
مسلمانان آمده رسالت خود را گفتند عمرو ایشانرا دو روز محبوس ساختند تا که در ظرف
اینمدت حمیت و غیرت مسلمانان را دیده برای ملک قوم خود خبر دهند مقوقس از نیامدن
رسولان خود پریشان گشته گفت رسولان ما را بندی نمودند یا اینکه کشته اند و این
نه دین و آئین شان است عمرو بعد از دو روز آن رسولان را رها ساخته به مقوقس
چنین پیغام فرستاد که در هر صورت باید یکی ازین سه چیز را بپذیرید (۱) اسلام
آورده با ما برادران گردید (۲) اگر مسلمان نمی شوید جزیه بدهید تا که در نزد ما ذلیل
و اهل ذمت باشید و اگر یکی ازین دو امر را قبولدار نمی شوید برای جنگ مهیا باشید
و خدا وند خیر الحاکمین است – وقتیکه رسولان برگشتند مقوقس از ایشان سوال نمود که اعراب
در چه حال دیدید رسولان جواب دادند قومی را دیدیم که مرگ را دوست تر میداشتند
از حیات تواضع را بهتر میگفتند از سربلندی کسی از ایشان بدنیا رغبت نداشت
و غم دنیا را هم نمیخوردند در روی زمین می نشستند و به دوزانو طعام میخورند امیرشان
ممتاز نبود فرق وضیع و شریف در بین شان نمی شد و نیز مولی از غلام تفاوت نداشت
و در هر امری که امیرشان حاضری شد مخالفت نمی نمودند و دستها و پای خود را بخود را
می شستند نماز را به کمال خشوع ادا میساختند ملک مقوقس چون این بیانات را شنید
گفت سوگند به آن کسی که به او قسم میخورند که این قوم اگر بکوه هجوم بیاورند کوه را


فتوحات اسلامی
( ۶۹ )
فتح مصر و اسکندریه

زایل می کنند اکنون که عده شان نسبتآ قلیل و راه شان را نیل مسدود ساخته نهایت
استقامت داشته مهیا قتال اند اگر امروز صلح را هم آسان غنیمت ندانیم فردا که قدرت
یابند حال چه خواهد بود بنا بر آن مقوقس رسولان را واپس فرستاد که با امیر مسلمین بگوئید
چند نفر نماینده بفرستد که بتعین و تصفیه معامله انموده صلح را بر قرار سازند عمرو ده نفر را که یکی
از آنها عباده بن صامت بود که درازی قد وی ده شبر و یکی از دلاوران مشهور فصیح کلام بود
و عمرو امر نمود که با قوم دی تکلم نماید فرستاد و بدو گفت اگر غیر از یکی از سه شرط چیزی را که گویند
قبول ننماد بگو که امیر المسلمین گفته که یکی ازین سه امر را باید قبول نمائید چون عباده نزد مقوقس
رفت او از سیاهیش ترسیده گفت دور کنید این سیاه را دیگری بیاید و با من سخن بگوید
رسولان گفتند این بهترین ما یا انست از حیث علم و عقل و سردار مایان میباشد و هرچه
که او بپسندد اطاعت میکنیم و اگر نه پسندد مخالفت مینمایم امیر ما این را از بین ما انتخاب
نموده بنا بران مقوقس بعباده گفت ای اسود پیش بیار و با من به نرمی سخن بگوی زیرا که از
سیاهی تو بسیار میترسم عباده گفت ای مقوقس انچه گفتی شنیدم دانسته باش که در بین ما
هزار نفر میباشند که از من سیاه تر و هولناک تر میباشند اگر انهارا به بینی چه خواهی کرد
اکنون من پیرشدم معذالک هرا این از صد نفر دشمن باکی ندارم اگرچه همه یکبار حمله آوردند
و همین قسمند یاران من زیرا که مطلوب ما جهاد در راه خداوند و حصول رضای اوست
و غزا نمودن با دشمنان سر مطلب نه نیافیست لیکن انچیزی را که خداوند ما حلال نموده
مغنی غنیمت باکی نیست اگر قطار با طلا داشته باشیم و یا انکه مالک کل باشیم مطلب مانی دنیا حیا
از طعامی است که دفع گرسنه گی ایمان را کند و لباسی است که ما را بپوشاند اگر قطار های طلا باتر
در رضا خداوند اتفاق مینمایم زیرا که نعمت فراخی بیا میری نیست هرچه هست آخرت است
چنین فرموده است حقتعالی و پیغمبر ما که بجز دفع گرسنه گی و ستر عورت تحصیل نیا زحمت
میکشیم و در راه رضای خداوند با دشمنانش جهاد نمائیم ملک مقوقس از استماع ا لصفات
که سرمایه ترقی و تعالی هر ملت است بحیرت افتاده گفت ای حضار جهان بیانات دیگر هم شنید
بودید من از سیاهی این مرد ترسیدم در حال انکه معنویات آن زیاده تر صلابت و هیبت
دارد خداوند این مرد را برای خرابی مملکت ما فرستاده عنقریب است که پادشاه شان
بر تمام روی زمین غالب گردد بعد از ان بعباده متوجه گشته گفت ای مرد انچه که از
صفات خود و رعایت بیان نمودی شنیدم دانستم سبب غالبیت شما و دنیا دوستی است
باعث مغلوبیت دشمنان شما اما امروز لشکری عظیمی مجهز و سلاح وجهی قصد شما را نموده که ملت
شما با کثرت آنها در ترازوی خیال سنجیده نمیشود مدت یکماه است که شما در وطن ما


فتوحات اسلامی (۷۰) فتح مصر و اسکندریه

بسختی میگذرانید ما بخواری و مشقت شما و آسایش خودمان رقت مینمائیم چراکه شما یا نجیب
ضعیف و دست تنگ میباشید بنابران با شما بدینطور مصالحه مینمائیم که بهر فرد از شما دو طلا
و امیر شما را صد و خلیفه شما را هزار طلا میدهیم آن مبلغ را بگیرید و پیش از آنکه گرفتار
لشکر بی پایان روم شوید بسوی مکه بکوچ بازگردید عبادة فرمود ای مقوقس فریب مخوری
که ما از تمام اهل روم ذره خوف نداریم هر که کشته اگر جمیع رومیان جمع شوند
جمعیت ما را متفرق ساخته نمیتوانند بخداوند قسم که رغبت ما اضافه ترست بقتال
و جهاد زیرا که ازین بهتر چیست که با رویها که از خون شهادت سرخ باشد بجانب خداوند
بشتابیم و بگوئیم صمدابی نیاز احسم و جانی را که بودیعت با سپاریده بودی در راه
رضایت فدا نمودیم و اینک ببارگاه کبریائی تو رحت نمودیم و خداوند مارا بجنت الادای
نعمت ابدی بخشد بلی چقدر در نظر ما عزیز است که در جهاد فی سبیل الله بخاک نیاز افتاده
با تن پاره پاره بوصال دوست برسیم ای مقوقس آگاه باش که ما در محاربه یکی از دو چیز را
مالک میشویم اگر مظفر گشتیم غنیمت عظیمی ما حاصل میگردد و اگر شما غالب شدید بی سعادت
و غنیمت آخرت نصیب ماسکرده آیس چگونه جانها خود را فدا نسازیم حال آنکه خداوند فرمود
كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ
کسی بر جمعیت ما پیدا نمیشود مگر اینکه میخواهد در مسکنت بیاید از خداوند هر یک متمنی
که شهادت را نصیب او گرداند و پس زنده به عیال و اولاد خود بازنگردد روزیکه ما از
خانمان خود بجهاد برآمدیم اهل عیال خود را بودیعت خداوند سپردیم و از عیال اولاد
شیرین زبان خود چشم پوشیدیم و کشته شدن در راه خدا بهترین آمال ماست
مقصود ماست انچه در پیش وی ماست در تنگی و سختی نیستیم بلکه در انتها درجه فراخی
و استراحت میباشیم چرا که ما از اطعمه دنیا بجز نانی و از لباسها آن غیر ستر عورت زیاده
نمیخواهیم و اکنون تو رأی خود را بیان نما مصالحه با من باد شما برقرار نمیگردد مگر بقبول
نمودن یکی از ین سه امریکه که بر ما با را بدان امر نموده و او از حضرت عمر رضی عم عنده مأمور است
و خلیفه ما از حضرت رسول صلہ اللہ علیہ وسلم دستور گرفته اگر قبول کنید این دین را که
افضل ادیان و دین انبیا و رسل و ملائکه است کونمی پذیرد خداوند غیر این را البته نفع شما
و با ما برادر میشوید در نفع و ضرر یکدیگر شریک میگردیم در نیک بختی دنیا و آخرت نصیبت
میگردد ای مقوقس اگر تو در حمایت مسلمان شویم به ازردن شما روا دار نمیشویم
و تعرض شما را حلال نمیدانیم و اگر از قبول دین اسلام سرباز می زنید باید جزیه را بدست
خود باید مید تا که در نظر ما خوار و ذلیل باشید بعد از ان مهرای شما بر آنیچه که در حین باشید مسلط


فتوحات اسلامی
(۷۱)
فتح مصر و اسکندریه

مینمائیم هرانکسیکه قصد شما کند از شما حمایت مینمایم و کسیکه متعرض زمین و مال و خون شما نماید
تا مادامیکه در تحت ذمه ما باشید بعوض شما قتال مینمائیم و اگر بادای جزیه هم نمی پردازید
پس در بین ما و شما شمشیر است یا تمام ما مقتول شویم یا اینکه اراده خود را در باره شما بجه رسانیم
در باب دین حق پس فکر کنید بهر کدام ازین سه آنها که مصلحت خود را میدید اقدام نمائید
ملک مقوقس بگفت این امر محال است که شما آید ما را غلام خود گیرید یا اجابت نمیکنیم با اینکه
غیر ازین سه خصلت را عباده هر دو دست خود را بالا نموده بگفت قسم بخداوندیکه آفریننده
تمام مخلوقات است که ناگزیرید بقبول نمودن یکی ازین سه امر مقوقس بیا ران خود گفت
رسول عرب سخن را تمام نمود آیا شما چه میگوئید آنها جوابدادند که ما بچنین خواری تن نمیدهم
اولاً از دین مسیح بدینیکه معرفت نداریم متدین می گردیم ثانیاً جزیه را هر قدر که میخواهند
یک بار ادا می سازیم اگر قبول میکنند مرگ برایمان اسان تر است از انکه تا ابد غلام
همه ساله بدیشان جزیه دهیم- مقوقس بعباده بگفت چنین است رأی قوم من برود با میر خود
بگوی که ما جزیه خود را یکبار تادیه مینمائیم و شاید مبالغ خوجه بدهید عباده بهمرا اصحاب خود مراجعت نموده
در ین حین مقوقس بگفت ای قوم اطاعت کنید مرا و قبول نمائید یکی ازین امور ثلاثه را
اگر اجابت نکنید امروز برضا آخر یک امر بختی را جبراً بشما قبولا نند حاضرین بجوابش گفتند
کدام یک را اطاعت نمائیم- مقوقس بگفت شما را امر میکنم که جزیه دین خود را بپذیرید در نه شکار
مقابل ایشان طاقت قتال را دارید پس مرسوم باقی ماند حاضرین مخشم گفتند که غلام همیشه گی
شان باشیم مقوقس بدان تمرد که بی فرمان برداری شان را کرده در ملاطحاح مصالحه اختیار
واز انقباضا خود در امان باشید بهتر است از انکه جمله کشته شوید و اهل عیال شما را غلام
ساخته متفرق سازند قومش بگفتند ما ابداً قبول نمیکنیم بلکه مرگ آسان تر است از آن
حال لہذا امر نمودند به برداشتن جسری که ما بین فسطاط کو جزیره بود در ان قصر عذر مانده
از رومیان قبطی بودند مسلمانان شروع بقتال نمودند خداوند ایشان را نصرت بخشید
بعضی از اهالی آن قصر مقتول و برخی فرار و چندی اسیر گشتند و اکثر به شمان کشتی ها سوار شده
به جزیره روحه بقیه در قحط مسلمانان از آب مانع گردید- ملک مقوقس بگفت ای قوم پیش ازین
شما را نصیحت نمودم قبول نه نمودید اکنون یکی از ان سه امر را به رضا یا سخت تری را
به زور باید اطاعت ورزید بنابران جزیه را قبول نمودند ملک مقوقس به امیرمسلمانان
خبر فرستاد که ابتدا صلح باشم به اطاعت و پذیرفتن یکی از ان امور ثلاثه صلح نمایم و قوم خود را
نصیحت نمودم ایشان نصایح مرا نشنیدند و آنچه که باید به بیند دیدند حال اجازه بده که
با تو و چند نفر از اصحاب تو بیکجا نشته مذاکرات نمائیم در بطر قوم را تا زمان مصالحه امان بدهم

مکتوب مقوقس
بعمرو عاص
خدا بیامرزد عمر خطاب را در بینهمه
خلافته بگفتند بشکر عمرو عاص
هر جا که رفتند از تو امان میگیرند
ولی دست و دهن شانرا بسته ببرند بمدینه
چندینطور بسیار بشکر عمرو عاص


فتوحات اسلامی (۷۲) فتح مصر و اسکندریه

چنانچه اگر صلح نمودید خوب والا باز میگردیم بآنچه قصد ما بود عمرو بامرای اصحاب خود مشوره نمود
و آنها گفتند نه صلح و نه جزیه شان را اجابت مینمائیم بلکه مقاتله میکنیم که مانند اهل مصر تمام شان
عنیمت ما گردند لیکن عمرو گفت قرار فرموده امیرالمؤمنین یعنی عمریضی الله عنه مجبوریم که صلح
نمائیم با ایشان اگر اطاعت نمایند یکی ازان سه امر را بنابران با وجودیکه آب دریاما بین
شان سد بود یکجا شده بدین قسم صلح کردند اہل ادنی و وضع و شریف اهل مصر و قبطی
به استثنای اشخاص بسیار پیر و اطفال نابالغ دو طلا بدهند و به این شرط که هر آسلمانان
منزل داده ضیافت نمایند و اگرچه یکنفر یا اضافه باشند و مدتی ثلثه روز دوام داشته باشد
بعد ازان هراراضی اموال قبطیان مسلمانان تعرض نمایند این امتیاز برای قبطیان داده شد
و اسامی شان یعنی انانیکه جزیه می دادند نوشته عده شان بالغ بر شش ملیون شد یکساله
دوازده ملیون طلا و هشت ملیون خروار غله به پردازند وانده و رسای شان عهده میثاق
گرفتند مقوقس رومیان را مخیر ساخت که هر کس بود و باش در اسکندریه و حوالی آن را
از زمین مصر دوست دارد سالانه جزیه رابدهد و اگر خارج میگردد بسوی زمین روم نیز
اختیار دارد علاوه انیکه مقوقس در باب رومیان مسکونه اسکندریه اختیار داد که مکتب
شان صورت صلحنامه را نوشته به فرستاد تا چه میگوید اگر قبول نمود انا اهل روم هم سکونته
باشند و جزیه خود را بدهند و اگر ابا نماید مردم روم بحال سابقه خود باشند مقوقس
اورا از چگونگی معامله اعراب با ایشان خبر داد – چون مکتوب مقوقس به پادشاه روم
رسید از قرائت آن اندوهناک و خشم آلود گردید و رهیش را پسند نه نموده رو کرد
و باین مضمون مکتوبی تحریر نمود بدان ای مقوقس که لشکر مسلمانان از دوازده هزار
بیش نبود در نزد تو انقدر قبطی وجود داشت که از شماره بیرون و اگر آنها جنگ را قبیح داشت
اعراب را بر ما ترجیح میدادند و جزیه را قبول می نمودند در صورتیکه در شهر اسکندریه مصر
از صد هزار رومی مسلح و مجهز اضافه تر بود و تو ضعف مسلمانان را دیده عاجز گشتی
و رضاشدی بر انیکه تو در استحکامیکه با تواند ایشان را جزیه داده اطاعت نمائی چرا مقاتله
نکردی با آنها تا اینکه همه کشته می شدید و یا ظفر می یافتید و حال انکه آن عده قلیل عرب
بقدر یکطعام چاشت شما بود قتال می نمودید دور هم می شکستید و غیر این دیگر رأی را اجرا
نمی نمودی و مانند این مکتوب های دیگر به جماعه رومیان فرستاد وقتیکه مکتوب پادشاه روم
بمک مقوقس رسید پس از خواندن گفت سبحانه و قدسم که اینقوم عرب با وجود قلت خود
قوی ترند از جمعیت مایان و هر مرد از ایشان مقابل است با صد نفر مایان چرا که اینها قومی میباشند
مرگ را فضیلت میدهند بر زندگانی و قتال میکنند و وی بروی آرزو میکنند که باز نگردند


فتوحات اسلامی (۷۳) فتح مصر و اسکندریه

بسوی اهل و عیال ملاد خود و میگوئید اگر کشته شویم داخل میگردیم در جنت و نعمت ابدی
اینها طایفه میباشند که بندایند و نیا رغبت ندارند و فقط برای رفع جوع معاش برای
ستریدن لباس میخواهند در حال آنکه ما گروهی هستیم که از مرگ خود میترسیم و زندگانی
دنیا را دوست میداریم پس چگونه با انگروه مقابله می توانیم بدینندای محشرکر در میان
که من از آنچه صلح نمودم عربان را سرباز نمی کنم و من میدانم که فردا بکفته درای من مهرتم
کرده آرزوی اطاعت مرا مینمایند زیرا که انچه من دیده و دانستم پادشاه روم ندیده و بتا
علم میکند امروز که قول مرا نمی شنوید فردا تاسف کنان اطاعت خواهید نمود و خواهم
ای کاش ترا پیروی می نمودیم آیا راضی می شود کسی که در سالی بدادن دوطلا برجان مال
و اولاد خود امین باشد بعد از ان ملک مقوقس نزد امیر مسلمانان عمرو رفته گفت ملک روم
این کار مرا قبیح شمرده برآمن جماعت روم مکتوب فرستاده که من باین امر راضی نمی باشم
و اهل روم را امر نموده که باشما قتال نمایند تا وقتیکه ظفر یابند و یا مغلوب مقتول گردید
ای عمر و من و اشخاصیکه مرا اطاعت نمودند بمانطور یکه مصالحه نمودیم بر معاهده خود ثا
قد میم و وفا میکنیم هر آ قبطی با بر آن چیز یکه با ما مقرر نمودی من از مردم رومی بیزارم
و از تو سه حاجت دارم اگر اجابت نمائی عمر و گفت بیان کن چیست آن سه امرای ملک
مقوقس – گفت (۱) اینکه با قبطیان عهد شکنی ننمائی و مرا با ایشان لازم دانسته
و هر آنچه بآنها ضرر رسدانی بر من نیز اعمال ناچرا که رأی من و ایشان در مصالحه شما متفق
بوده و آنها در آنچه که شما دوست میداشتید جهد نموده اتمام نمودند (۲) اگر
رومیان از تو طلب صلح نمایند نه پذیری تمام شان را غنیمت نموده غلام سازی
زیرا که سزاوار میباشند هر چند نصیحت نمودم قبول نکردند در حق شان شفقت
کردم متهم ساختند (۳) پس از مرگم امر نمائی که مرا در ابی خشتی به اسکندریه
دفن کنند عمرو خواهشها مقوقس را اجابت نموده بدین شرط که متعهد باشند
به بستن ہر دو جسر و تعین منزل تهیه ضیافت و ترتیب و تنظیم بازارها و بستن پلها ئیکه
باین فسطاط واسکندریه است مقوقس وقبطیان چنان نمودند و قرار فرموده
حدیث شریف بر آمسلمانان قبطی با یار و مددگار گشتند رومیان خود را آماده
قتال مسلمانان ساخته لشکری معظم و مجهزی نیز از ملک روم بمد دایشان رسید در موضع
پلطیس رفته با مسلمانان مقابله سختی کرده شکست خورده در کریون گریختند
در آنجا باز صف آرائی نموده بهر آ مسلمانان آغاز جدال نمودند که مدت نوزده روم
ورزيد سرعسکر مسلمانان در ینوقت عبداللہ بن عمرو و پرقدار دردان آدا د کرده

ابوشحن
ضربه بدست وردان برد

سلنطیس
قریه ایست در فواصر قدیم

کریون
موضعیست قریب اسکندریه


فتوحات اسلامی
(۷۴)
فتح مصر و اسکندریه

نام موضعیت درشام
قصی فاریس
موضعیت در اسکندریه

عمرو بود عسکر او دران روز نماز خوف خواند، بالاخره خداوند مسلمانان را نصرت القا
بزیمت بخشید عده کثیری از رومیان را مجاهدین اسلام مقتول ساخته گریختگان را
تعقیب نمودند تا حینیکه به اسکندریه رسیده محصور شدند قلعه که آن چنان محکم بود که هیچ
ازان پیش آمد نمی شد مسلمانان بامین حلوه وقصر فارس و پس آن فرود آمدند و
رؤسا قبطیان همرا مسلمانان یکجا بوده معاونت میکردند چه مایحتاج شان مانند طعام ادوات
و غیره رسولان ممالک شام هم بزریعه کشتی ها رفت و آمد میکردند در حینکه مسلمانان بوک
شام در اسکندریه مشغول قتال وجدال بودند در انوقت حمید رومیان بود. پادشاه
روم میگفت تسلط اعرب در اسکندریه موجب انقطاع رومیان است هلاکی شان
چراکه براً طایفه روم در بزرگی اندکتابیوچ اسکندریه حیث غلبه بعرب بر اسکندریه
باعث بر بادی خرابی روم است امر نمود که عسکر اراسته نمایند و خویش با لفضل آماده
قتال با اعرب در اسکندریه گردد و تمام رومیان را بمقابله مسلمانان تحریص کرد و زیرا که
بعد از فتح اسکندریه برا اہل روم حرمت و اعتباری نمی ماند بعد از تجهیز لشکر خدا وند او را
بمرض صرع مبتلا ساخته بدیار عدم شتافت و تاریخ مرگش در سنه ۱۹ هجری بوده لیکن
لیث ابن سعد گفته که مردن هرقل در سنه بیستم وقوع یافته بعد از مرگ آن شوکت
و دبدبه رومیان رو بزوال گذاشته عازمین اسکندریه پراگنده شدند مسلمانان
مدت نه ماه بعد از مرگ هرقل و پنج ماه پیش از ان اهل سکندریه را محاصره کردند و قتال
شدیدی نموده تا اینکه در یوم جمعه شهر محرم الحرام سنه بیستم فتح شد. عبد الحکم
میگوید که عمر و مدت زیاد و ماهای بسیاری را صرف محاصره اسکندریه نمود - چون
امیر المؤمنین عمر رضی الله عنه ازین خبر مطلع گشت فرمود که سبب تاخیر مسلمانان بری
احداث امریست که در بین خود کرده اند. لہذا مکتوبی به عمر و به امضمون نوشته فرستاد
تعجب میکنم ازین تعطیل و تاخیر شما در فتح مصر مدت دوسال است که شما با اهل مصر مقام
میکنید تاخیر شما از هیچ جهته نیست مگر احداث امری که در بین خود نمود. اید شما
دوستی دنیا را اختیار کردید مانند دشمنان خود بدانید که خداوند قومی را از است
کار مکنند نصرت نمی بخشد و من چهار نفر از اصحاب کبار را برت فرستاده گفتم که
ہر مک مقابل است با ہزار نفر حقیقتاً اگر تغیری در حال شان عارض نشده باشد
همانطور مقتدر میباشند زمانیکه مکتوب من بتورسید خطبه خوانده مسلمانان را
به جہاد و قتال کفار ترغیب و بصبر و ثبات تحریض نما و ان چهار مرد دلیر از اصحاب ارام
بر مقدم لشکر منصوب نما آن چهار مرد زبیر بن عوام - ومقداد بن اسود وعباده


فتوحات اسلامی
( ۷۵ )
فتح مصر و اسکندریه

بن صامت  و مسلمة بن مخلد بودند. و مردم را چنان در مقاتله امر نا که مانند یکنفر قتال نمایند
اقدام بشان کار روز جمعه بعد از زوال شد چرا که در ان ساعت نزول رحمت و وقت
اجابت دعاست شهر است که در آنوقت دست را عزا برافراشته تضرع و التجا نموده
طلب نصرت نمایند. وقتیکه مکتوب هدایت اسلوب حضرت عمر رضی الله عنه به امیرمسلمانان
عمرو رسید چنانکه مرقوم بود معمول داشت و خدا وند فتح را نصیب مسلمین ساخته
اسکندریه را استیلا نمودند – ابن عبد الحکم میگوید که پدرم روزی برایم چنین فرمود
که چون مدت محاصره اسکندریه بطول انجامید عمرو خود را به پشت انداخته در بحر
بی پایان تفکر اندکی فرورفت بعد از لحظه برخواسته نشست. گفت اهر چند من در
باره فتح نمودن اسکندریه فکر میکنم مصلحتی نمی بینم مگر شخصی که ابتدا مر آن را به صلاح
آورد – پس از ان عباده بن صامت را صدا زده او را بفتح اسکندریه مامور ساخت
این بود که خداوند تبارک و تعالی اسکندریه را بدست او فتح نمود و از امام مالک نیز
شنیدم که میگفت در سال بیستم از هجرت که اسکندریه فتح شد اهالی روم به بیابانها
و دریاها گریختند عمرو هزار نفر از اصحاب خود را در شهر اسکندریه گذاشته و خود بطرف
کریختیه کان متوجه گشت بعد از رفتن عمرو رومیها نی که بطرف در یاها بود ند پس داخل شهر شده
مسلمانان متوقفه شهر را کشتند مگر برخی از آنها که گریختند زنده ماندند چون این خبر
بعمرو رسید مراجعت نموده دوباره اسکندریه را فتح نموده اقامت کرد و مکتوب بشارت
فتح بحضرت عمر رضی الله عنه فرستاد که اسکندریه را به قهر و غلبه فتح نمودم و باقی کوانف را
نیز تحریر نمود حضرت عمر رضی الله عنه مکتوب را قرائت نمود بخواهش گشتند که اسکندریه را مقر خود
ساخته تجاوز نکنند و تعقیب کریختیه گان را قبح دانستند عده تام مقتولین مسلمانان از ایام
محاصره الی زمان فتح به قهر و غلبه بیست و دو نفر بودند بعضی روایت کرده اند که عمرو هیئتی
همراه معاویة بن خدیج برای رسانیدن بشارت فتح نزد حضرت عمر رضی الله عنه فرستاد معاویر
گفت یا عمرو چرا مکتوبی نمی نویسی که با خود ببرم امیر عمرو گفت ایا تو شخصی عربی با فصاحت
نیستی – آنچه را که به چشم دیده بیان نما وقتیکه آن وفد بحضور حضرت عمر رضی الله عنه مشرف
شدند و واقعات را بیان کردند حضرت امیرالمومنین عمر رضی الله عنه سجده شکر را بجا آورد
الحمدلله را بر زبان جاری ساختند و بقول بعضی از اهل خیر عمرو ذریعه رسولی ضمیمه وا
مکتوبی فرستاد شهری را فتح نمودم که صفت آنرا بیان نمیتوانم غیر از اینکه دیدم چهار هزار
مند (جای رفیع و محکم) و چهار هزار حمام و چهل هزار یهودی چهارصد مو سیقی خانه
برای ملوک (بقول ابن عبد الحکم) در اسکندریه دوازده هزار بقال بود که سبزیجاتم


فتوحات اسلامی (۷۶) فتح مصر و اسکندریه

میفروختند هفتاد هزار یهودی در ان شب از ترس خروج عمرو از شهر کوچیدند بعضی
از اهل خبر سبب فتح را چنین گفته اند که دروازه بان اسکندریه مردی بود موسوم بابن
بسامہ از حضرت عمرو استدعای امان خود و عائله دارائی شان نمود بشرط آنکه درب را
بگشاید عمرو دعوت او را پذیرفته و ابن بسامه درب شهر را کشود عمرو همرای لشکر
اسلام داخل شهر گشتند عده رومیان مسکونه شهر بالغ بر دوصد هزار نفر بود که
به زمین روم رفته به اهالی آن ملحق گشتند در اسکندریه صد کشتی کلان بود که
اشخاص صاحب قدرت خان به آن کشتیها سی هزار نفری سوار شده حتی المقدور
امتعه و اموال خود را بردند و باقی مانده گان که محکوم به دادن خراج شد بودند عده
شان شش صد هزار می رسید غیر از کودکها و زنان شان مردمان در باب تقسیم آنها برای
عمرو اختلاف نمودند عمرو گفت من قدرت اینکار را ندارم تا از امیر المومنین عمر رضی الله عنه
اجازه نگیرم. بعد مکتوبی از فتح و چگونگی احوال مردم و تقاضای مسلمانان در تقسیم آن ششصد هزار
نفر نوشته بمدینه شریفه فرستاد حضرت عمر رضی الله عنه بجوابش مکتوب فرستاد که بگذار انان را
که بحال خود باشند و جزیه ایشان مقرر نماید که قوتی میاشد از برای مسلمانان
در حین جهاد با دشمنان عمرو قرار فرموده حضرت عمر رضی الله عنه اعمال نمود برای
اهالی شهر مصربه این قسم مصالحه نمودند که هر مردی هر سالی دو طلا زیاده نبات مگر بقدری
که توسعه در زمین کشت لازم شود لیکن با اهالی اسکندریه که بدون صلح و عهد قهراً
در تحت تصرف مسلمان در آمده بودند چنین رفتار نمود بلکه همان مقدار خراج و جزیه
که والی آن مقرر کند می بایست در هر سالی به پردازند زیرا که اسکندریه بقهر و غلبه
فتح گردیده بدون عهد و عقد بر آیا اهل ان صلح و ذمه نباشد روایت نموده بن
عبدالحکم از یزید بن ابی حبیب اینکه اهالی بعضی قراده مصر نقائده و عهد شکنی بر اسلامیان
کرده بود که از انجمله قریه های بلهیت وخیس و سلطیش و قرطیش بود لهذا
آنها را اسیرانه بمدینه منوره و دیگر جاها نقل دادند لیکن حصرت عمر رضی الله عنه آنها را اسیر
به پیشان فرستاده مانند جماعه قبطیان اهل ذمه و جزیه ده مسلمان گردیدند به تقال
یحیی بن ایوب اهل سلطیس و بلهیت و حسیل در میان را معاونت مینمودند
بر علیه مسلمانان پس از غلبه آنها را حلال خود دانسته در زمره اهالی اسکندریه محسوب
مینمودند چون عمرو کیفیت حال شان را به حضرت عمر رضی الله عنه فرستاد انحضرت نهی فرمودند
از برده ساختن و غلام نمودن اطفال و اولادشان امر نمودند که مانند اهالی اسکندیه
تحت ذمه مسلمانان باشند تا که در حین ضرورت مثل قبطیان قوه اسلام گردند حضرت عمر

بلھیت
قریه ایست از قری مصر

خیس
کوره ایست مجوار مصر

سلطیس
از قرای مهم غریبه

قرطیش
قریه ایست از قرأی غوطہ مصر

حصیل
قریه ایست از قری مصر
مجمع البلدان


فتوحات اسلامی ( ۷۷ ) فتح مصر و اسکندریه

مرقومه حضرت عمر رضی الله عنه را قرائت کرده بر طبق آن تعمیل کرد - ابن عبدالحکم از
هشام ابن ابی رقیه اللخمی روایت کرده اینکه : زمانیکه عمرو شهر مصر را فتح نمود اعلان کرد
بر عموم قبطی ها که هر کس که آنرا گنج باشد و پنهان نماید اورا مقتول خواهم نمود مردم
شخصی قبطی موسوم به پطرس که از صعید بوده بر عمرو معرفی نمودند عمرو رسولی نزد
او فرستاد تا که در باب گنج محفیش از و سوال کنند پطرس از داشتن گنج خود منکر شد
لہذا او را محبوس ساختند عمرو از اهالی آنجا پرسیدند که آیا پطرس با کی معامله و مزا
دارد آنها گفتند ما ندیدیم که بطرس حیا و مسایل کسی باشد مگر راهب گوشه نشینی
که در کوه طور میباشد عمرو به شخص قبطی ها که انگشتری پطرس را بیاورد بعد از ان مکتوبی
بر راهب مذکور نوشتند که هر آنچه از پطرس نزد توست تادیه نما مهر پطرس را نموده
و آن نامه را بدست رسولی داده بسوی راهب فرستادند پس از ان رسول را
راهب صند و قچه سربسته را آورد عمرو آنرا گشاده از بین آن صحیفه یافتند شعر
برین بود که هر آنچه لزوم دارید از زیر فاسقیه کبیر ( حوض کلان ) بردارید عمرو چند نفرا
بموضع مذکور فرستاد آنها سد آب را نموده حوض را از آب و لای تخلیه نمودند
و تحت آنرا حفر نموده پنجاه و دو ارْدَب طلای مسکوک یافتند - اردب پیمانه است
در مصر مطابق با بیست و چهار صاع - بعد از ان عمرو سر پطرس را از بدن جدا نمود
باقی قبطیان از مشاهده آن حال خوف نمودند که مبادا کسی مخزن مخفیه ما را اطلاع
دهد و مانند پطرس از نعمت حیات محروم گردیم بنا بران گنجها و دفینه ها خود را بیرون
آوردند جلال الدین سیوطی در کتاب حسن المحاضرة اختلاف علماء در فتح مصر بیان میکند
که آیا بطریق مصالحه بود یا بقهر از لیث بن سعد و یزید بن ابی حبیب علیه شنیده چنین است که تمام مصر
بصلح فتح گردید مگر اسکندریه و از عون بن حطان نقل شده که از اعمالی قراً متعدده
موسوم یکی به ام دنین بود - و یحیی بن ایوب و خالد بن حمید روایت نمودا ند
که حقتعالی تمام مصر را بطریق صلح بمسلمانان مفتوح ساخت مگر اسکندریه و سه
قریه سلطیس و حصیل و بلہیت که معاونین اهالی روم بودند - ابن ہبیره
گفته شهر مصر بتقسیم قهر و غلبه بتصرف مسلمانان گردید عبد الرحمن ابن زیاد نیز مانند
ابن ہبیره ذکر کرده که از مشایخ و بزرگان خود شنیده ام که شهر مصر بدون صلح و معاقده
بلکه قہراً در تحت استیلای مسلمانان در آمد ( ابی العالیه ) میگوید که از عمر در رضی الله عنه
شنیده ام که میفرمودند بر زمینی نشسته میباشم از مردم قبطی مصر نه بر من عهدیست
و نه عقدی مگر اهالی انطابلس که با آنها معاهده نمودم می بایست که بعهد خود وفا

انطابلس
شهریست بین اسکندریه و برقه


توجه فرمائید رویت نموده که عمرو گفت اگر بخواهم قتال میکنیم واگر نخواهم خمس
میکنیم واگر میل داشته باشم میفروشم. در یکروایت ربیعه بن عبدالرحمن بن عمرون العاص
گفته که حضرت عمر در وجه شفقت با مسلمانان امر نمودند که گاوان وشتران خارج نگردند
از زید بن اسلم مرویست که در نزد عمر رضی الله عنه صندوقی بود که عهد نامه ها ممالک مفتوحه
دران بود غیراز عهد نامه مصر صلت بن عاصم مکتوبی را که عمر بن عبدالعزیز بجانب ابن
شریح فرستاده بود بدینمضمون معاینه و قرائت نموده بود که مصر بقهر وغلبه فتح گردید
بدون عقد وعهد وابی سلمه بن عبدالرحمن وعراک پسر مالک وسالم بن عبدالله بن عمر
رضی الله عنه نیز چنان گفته اند. ابن عبد الحکم و محمد ابن ربیع الجیزی از سفیان بن
وهب الخولانی چنین روایت کرده اند که میگفت بعد از ان که شهر مصر را بقهر فتح
نمودیم زبیر بن عوام گفت یا عمرو مصر را بر آمایان تقسیم ناچنانکه رسول صلی الله
علیه وسلم خیبر را قسمت کرد عمرو بجواب او گفت که من بدون اجازه امیرالمؤمنین
هرگز چنین اقدامی نمیکنم لہذا درینموضوع مکتوبی بحضرت عمر رضی الله عنه ارسال نمود
حضرت عمر رضی الله عنه امر نمودند که واگذار شوید مردم مصر را که جزیه بدهند خودشان
و اولادهای شان نسل بعد النسل ـ ابن عبد الحکم از ابن شهاب روایت نموده که اهل مصر
بعضی بغلبه وبرخی بمعاهده فتح گردید عمر رضی الله عنه امام شان را اهل ذمه مسلمانان ساختند
که تا الیوم دوام دارد. مقصد از الیوم روزیست که مؤلف تصنیف این کتاب را
نموده ـ امام قضاعی گفته که فتح در روز جمعه اه محرم سنه بیستم از هجرت وقوع یافته
در ربیع الاول یا جمادی الاخر همان سنه عساکر مسلمین بطرف سکندریه توجه نمودند ودر
ذیقعده همان سال عمرو با سکندریه اقامت نمود لیث بن سعد میگوید که عمر و در سکندریه
اقامت ورزید ومدت محاصره شان در اسکندریه شش ماه طول کشید بعد ازان
بفسطاط نقل مکان نموده آنرا دارالاقامه خود ساخت برین حیث برین است که عمرو بون
اسکندریه را فتح نمود از مشاهده قصور ها آن میله داشتند که در ان سکنی گیر و لہذا
برای استجوا از مکتوبی بجانب عمر رضی الله عنه فرستاد حضرت عمر رضی الله عنه از قاصد اوسوال
نمود که آیا درحین اعمال بسوی شان آبی مابین من وآن مسلمانان موجود میگردد
گفت بلی دریا نیل حائل میشود بنا بر آن عمر رضی الله عنه نوشت که دوست ندارم که نزول
نمایند مسلمانان بمنزلی که زمستان و تابستان مابین من و ایشان آبی ایجاد یابد عمرو
از قرائت نامه عمر رضی الله عنه از اسکندریه کوچیده به فسطاط رفتند پسر عبدالحکم
نیز چنین گفته است که دران زمان امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه بجانب سعد بن وقاص


(۷۹)
که در مدین کسری بود و بسوی عامل او در مصر و بطرف عمرو ابن العاص که در اسکندریه سکنی داشت
باینمضمون مکاتیبی فرستاد که با من منع شما آنی نباشد که هر وقت اراده آمدن امروز
شما داشته باشم شتر خود اسوار شده آمده بتوانم، لہذا سعد از مداین کسری بکوفه
و صاحب مصر از مکان خود به خود بصره و عشر از اسکندریه به قسطاط نقل مکان نمودند
پیش از انکه عمر و از مصر اراده اسکندریه نماید در مصر سراپرده دهشت در منزل نهاده بود یکه
مجاهدین غیور اسلامی بقصد اسکندریه نمودند عمرواً مر نمود آن سراپرده اش را بردارند
در ان حین ملاحظه نمودند که کبوتری در آنجا آشیانه ساخته و چوچه نموده عمر و فرمودند
که با پناه آورده تا که آن چوچها پر واز در انجاموزند سراپرده بر قرار باشد و بر صاحب
آن منزل نیز تا کید کرد که روانیست لانه که ترند مظلوم بزحمت برپا ساخته و میوکا
قلب خود را که بخون دل پروریده نابود سازیم و بعد از ان بجانب اسکندریه سوق
عسکر نمودند چون از اسکندریه بازگشتند اصحاب بلقبه بمانزل نامبرده آمدن موضع
قسطاط در موضع وضع شده بود که امروز بله مصر مشهور است عمر و عظیمی در مقابل
سرا پرده خود بر پاساخت که اکنون در آنجا محرب منبر است و منزلی برای عمر رضی الله عنه
تعمیر نموده مکتوبی بحضرت عمر رضی الله عنه فرستاد انحضرت بجوابش نوشتند که من بیعربیجان
نمیباشم در مصرخانه حاجت ندارم امر نمواکه آنرا بازار برای مسلمانان بسازند روایت ست
که خارجه لپسر حذافه قصر بلندی نمامود این خبر به حضرت عمر رضی الله عنه رسید و عمر وبن العاص
خبر فرستادند که میشنوم خارجه لپسر حذافه قصری بلندی انشا نموده که همسایه گان از ان
تضرر دیده میشود بمجرد رسیدن نامه ام باید که آن را ویران سازی عمر و پسرانه قرآت
مکتوب حضرت عمر رضی الله عنه در تخریب آن اهمال نورزید. روزی ملک مقوقش از عمرو
استدعا نمود که دامنه کوه مقطم را بعوض هفتاد هزار اشرفی بفروش عمرو ازین
خواهش مقوقش تعجب نموده قضیه را برای امیر المؤمنین عمر رضی الله عنه نوشت عمر رضی الله عنهما
بجانب عمر و جواب فرستاد که به مقوقش بگوئی در انموضع نه کشتے زرع میشود دست چشمه
ساریست که استفاده شود برای چه انمبلغ کثیر را بیها آن می دهی. ملک مقوقش جوابدان
که در کتابها خود دیده ایم که در مجاور خند زار بهشت است در روایتی مگر گفته در
کتب ان مرقوم است در یمن این کوه و شمار ول شما اشجار جنت می دمد عمر و مکتوبی
که مشعر بر حالات مقوقش بود بحضرت عمر رضی الله عنه فرستاد حضرت عمر رضی الله عنه تصدیق
نمود قول مقوقش را و فرمودند که با یقین میکنیم درختان بهشت را مگرا برای مسلمانان
در آنجا مقبور گردیده اند و اندر این قیمتی بفروشی و مقبره مسلمانان بسازی اولین

امروز غزه شرقا با باد آباد