۱۲
اگر مذکور در اصل بغایت گرم کور و غدر و
قطره ای آب میباشند اگر جای جوش
چشمه یی بود که از احوال اندرونی او وقت
جوش دادن آب واقفیت پیدا کرده
توانسته دانسته میشد در قعر آب جوشان
که بر هوا میپرد گنبد هم مثل بخاریکه
در هوای عام بسردی گراید همان طوریکه
از آفتاب چشمه می برآید سرد شده
کور و غدر و قطره ای آب میشود پس بخاریکه
برسرد کوه هوای گرم شامل شده باشد هم
سرد شده کور و غدر و قطره ای آب میشوند


۱۳
لگھ مذکور در اصل بخار نیست بلکه خورد خورد
قطره‌های آب می‌باشند اگر چای جوش
شیشه می‌بود که از احوال اندرونی او بوقت
جوش خوردن آب واقفیت پیدا کرده
میتوانستید دانسته میشد بر سطح آب جوشان
هیچ دیده نمیتوانید چرا که تفت هم مثل کار بانگ
اسید و هوای عام بنظر نمی‌آید پس همان طوریکه
تفت از آب جوشیده می‌برآید سرد شده
خورد خورد قطرهای آب میشود همین بخار شمع که
بسوزد اگر در هوای گرم شامل شده باشد بعد
سرد شده خورد خورد قطره‌های آب میشوند


۱۴

تجربه دویم

حالا دریافت باید کرد که شمع که میسوزد از و بخار
می بر آید یا نه - برای او یک گلاس شیشه که
صاف و سرد باشد گرفته بر شعله چراغ بگیرید
و خیال کنید که گلاس صاف و شفاف بخود
مکدر و بخار آمیز شد - و غور کنید که در میان گلاس
مذکور خورد خورد قطره های آب مانند قطره های شبنم
خواهند بود - و اگر گلاس مسطور را قسمی بمانید
که بر شعله چراغ گرم نشود پس بعد از سوختن شمع
یک پیاله آب از و خواهد برآمد - لیکن در آب
مذکور مزه دود ضرور خواهد بود و نه آن آب

نیز


۱۵
مثل آب صاف و شفاف می برآید در باب
شمعیکه میسوزد چه از و حاصل نمودید اول لازمست
که هرچه بکتاب درج ست بخوبی باید که بفهمید که
از وی تجربه چه چه حرفها دریافت کردن دارید
دوم انیکه از تجربہ ہای مذکور بشما چه حرفها معلوم
شده درین باب میخواهم که وقتیکه شمع میسوزد
از و چه ظاہر میشود و از تجربه این حرفها معلوم میشد
شدند اول در بوتل خالی که هوای عام میباشد
و در و شمع که روشن کرده میشود پس از ان گل
میشود دوم وقتیکه در بوتل شمع سوخته گل
میشود درین صورت در و کاربانک ایسد پیدا


١٦

میشود که او نه رنگ دارد و نه بنظر می آید
سوم کار بانگ ایسد از کاربن یا دوده پیدا
میشود که در مومی شمع میباشد - چهارم وقتیکه
شمع مومی میسوزد از و آب هم پیدا میشود پس
معلوم شد که موم شمع سوخته معدوم نشد فقط
شکل آن تبدیل شد یعنی از و کار بانگ
ایسد و آب تیار شده - وقتیکه شئی به این
قسم بالکل تبدل میشود پس همانرا استحاله
کیمیائی میگویند - خیال کنید که بدون تجربه
کردن این حرفها بشما گاهی معلوم نمیشدند
وقتیکه موم میسوزد پس از و دو مختلف الاشیاء

پیدا


۱۷
پیدا میشود - همین حرفها که بشما حالا معلوم شده
صرف از روی تجربه شده از همین سبب علم
کیمیا را علم تجربه مینامند
دوم تش
چهارم - شمعیکه میسوزد اصلا ذره او معدوم نمیشود
تجربه سوم
برای دریافت نمودن این امر یکدیگر تجربه باید
کرد یک نل شیشه را که در شکل سوم صورت آن
موجودست و برای این کار چمنی یعنی که شیشه
که بر چراغهای انگریزی میباشد بدین مقام کار داده
میتواند که از درمیان نازک باشد یعنی از کمر نازک باشد


۱۸
بدین زیرین حصه نل یک تکه چوب کاک تیتا
و درین چوب کاک چند سوراخها میباشند و
یک از ان سوراخها جای شمع ماندن میباشد
و بر حصه بالای نل چند تکه های کاسٹک سوڈا
مانده شده اند و تکه های مذکور به آن مقدار اند
که از سوراخها بر آمده زیر افتده نمی توانند
و حالا نل و کاسٹک سوڈا و شمع مہر سه اشیا را
وزن کنید بعد از ان بموجب سِٹ آنها را
آویزان کنید و چوب کاک را از نل کشیده
و شمع را روشن نموده بزودی کاک را برو
محکم کنید و شمع بسبب ہو ا رسیدن که از سوراخها
بواب


١٩
چوب کاک میرسد روشن خواهد ماند چهار پنج دقیقه شمع را روشن مانده باز او را گل کنید و نل را باز وزن کنید خواهید دید که نل از اوّل گران تر شده تعجب که کمی حصۂ شمع سوخته و غائب شد مگر وزن نل اضافہ شده از روی تجربه صرف همین ظاهر شد که وزن نل بعد از سوختن شمع گران وزن شده خیال کنید که نل مذکور چرا گران وزن شده مگر اول بدانید که تکه های کاستک سوڈا که بر سوراخهای نل که مانده شده بود برای این کار بود که بوقت سوختن شمع دوزنده


۲۰
بخارها که یعنی کاربانک ایسد بخار که بیدا میشوند
آنها بیرون نروند بلکه بر تکه های کاستک
سوڈاجذب شوند پس دریافت شد که هر قدر
حصه شمع که سوخته از و این هر دو بخارها گران
تر اند و سبب آن صرف این میتواند شد که
این بخار ها بشمولیت ماده شمع از این طور اشیا
پیدا شده اند که قدری وزن داشت و در
حقیقت همین حرف است همان شیئیکه همرا
ماده شمع شامل شده یکدیگر بیرنگ بخارست
که آن جزو هواست و نام آن آکسیجن گاس است
حالا بخوبی فهمیده خواهد بودید که از سوختن شمع
موی


۲۱
مومی چه واقع میشود خلاصه انیست که بسوختن
شمع یا ذغال ماده آنها به آکسیجن هوا بطور کیمیائی
شامل شده می رود و از همان اتحاد کاربانک
ایسڈ و بخار پیدا میشود و همین بخار و تفت نیست که
سوخته شمع کمی گران تر میباشد سببش اینست که
دران هردو بخار با یکدیگر یکجا بهم داخل میشود
و آن بخار اکسیجن گاس است که از هوا حاصل
میشود پس اگر هوا را هم وزن میکردید بشما معلوم
می شد که هر آنقدر که وزن موم سوخته اضافه
شده همانقدر وزن از هوا کم شده و این وزن
از اکسیجن است که از هوا همراه ماده موم شمع یا ذغال


۲۲
شامل شده است پنجم چه چه حرفها بشما معلوم شد
از بیان مذکوره در باب سوختن شمع بشما دو حرفها
بخوبی معلوم شده اند اول اینکه هیچ شی در حقیقت
معدوم و تلف نمی شوند - دویم اینکه بوقت
سوختن شمع اجزای آن با آکسیجن هوا بطور کیمیائی
داخل شده میروند - از سه تجربه های مذکوره
در باب آتش بشما آنقدر معلومات شده است
که هیچ کس از زمانه سلف نداشتند دویم از
اتحاد کیمیائی حرارت محسوس میشود برای
ثابت کردن امر مذکور دو تجربه با بیان مینمایم
تجربه چهارم


۲۳

آهک آب نارسیده یک گلوله گرفته بطرف
آهن حلبی مانده بر سر آب بیندازید خواهید
دید که آب چونه بچه جلدی گرم خواهد شد و
جوش خواهند خورد و ازین تفت بلند خوا
شد آخر کار چونه مذکور در ظرف مسطور شگفته
خنک و سفید و باریک خواهد شد و همان را
آهک گل کرده میگویند. و مذکور که در تجربه بنا
نمودیم همیشه معمار ها میکنند. نشان بدیه
که از چونه چرا تفت و گرمی بر آمد و چرا شگفت
سببش انیست که به چونه اتحاد کیمیائی میاید
و از ان آهک گل کرده تیار میشود


۲۳

تجربه پنجم

یک بوتلی قدری زرد کبریت سائیده بیندازید
و بر ان قدری صاف مس سوهان کرده
هم بیندازید و بعد از ان بوتل را بر سر سه پایه
مانده زیر آن چراغ انگریزی که در ان شبرات
میسوزد بمانید و برای احتیاط چراغ مذکور را
بر یک بشقابی بگذارید چرا که اگر بوتل معلوم
ترقید کبریت ضایع نشده در بشقاب مذکور
بیفتد . وقتیکه کبریت جوش خورد بر رنگ
اوزرد نخواهد ماند بلکه سیاه شده خواهد رفت
و جوشیده تا براده مس خواهد رسید بعد ازان
چون


۲۵
چراغ مزبور را از زیر آن بکشید و نگاه کنند
که براده مس بچه قسم سرخ رنگ مانند آتش شدۀ
و بعد از ساعتی آب شده بزیر بوتل قیام خواهد
گرفت ۔ بعد ازین بوتل را بگذارید که سرد
شود و بعد از شکنانده ملاحظه کنید که درمیان
او نه برادۀ مس است و نه کبریت است بلکه یک
سیاه شیٔ موجود است آن چیست آین زرد
و مختلف اشیاء یعنی از کبریت و مس کیمیائی
مرکب است مس بطور کیمیائی همراه کبریت
شامل شده است وقتیکه در انها آمیزش
شروع بود حرارت برآمد و مس را سوختاند


۲۶
هفتم ازین چه معلوم شد یقین است که ذهن
نشین شما شده خواهد بود که هر جائیکه آتش
روشن باشد خواه شمع روشن باشد وخواه
ذغال یا خرمن کاه یا خانه کسی درگرفته باشد
در انجا اتحاد کیمیائی ضرور میشود بهر صورتیکه
باشد بهر حال اجزای سوختنی همراه اکسیجن هوا
بطور کیمیائی شامل شده میرود سویم هوا
هشتم مو اشما بچه قسم میدانید که در میان ما وشما
هوا موجود است من باین طور میدانم که اگر
دست خود را بزور زور حرکت بدهم از درمیان
انگشت های من باد بر آمدن معلوم خواهد شد


۲۷
و هرگاه خود را پکه کنیم بر روی من هوا خواهد رسید
باز بگوئید که پرون خانه چه دیده شناخت هوا را
میکنید که بیرون هوا جاریست در انجا بخوبی
معلوم میشود که درخت ها می جنبند و از میگرد
و بر جسم مایان هم محسوس میشود پس ثابت شد
که چه در میان خانه و چه بیرون هوا موجود است
مگر انقدر فرق است که بیرون هوا متحرک
میباشد و اندرون خانه ساکن بلکه بعضی اوقات
بیرون به بسیار زور و شور جاری میباشد
اول آنها را صرصر میگویند و دویم را هوا
گاهی آسیائی را دیده باشید سبب گشتن پکه ها


۲۸
او چیست سبب او صرف باد صرصر است که
او را میگرداند پس معلوم شد که بعض اوقات
درخت ها را باد صرصر از بیخ میکند و جهاز ها را
می شکند آن صرف باد است مگر تیز تر میباشد
هوا وقتیکه بالکل ساکن میباشد هم قدر ضرر موجود
میباشد مگر آنرا دیده نمی تواند چرا که او یک
زنده شی است لیکن اگر تجربه کردید شما را
در این باب یعنی نونوعه فها دریافت خواهید شد
بهم هوا از کدام کدام اشیار مرکب است
تجربه هشتم
یک فانوس شیشه ایست و حصه زیرین او و از آن


۲۹

و بر دهن بالای او یک چوب کاک هست
اگر حصه زیرین بوتل را شکستانده شود او هم
همین کار داده میتواند و یک طشت پر آب
هم افتاده و در میان آن یک پیاله هم هست
و در آن برابر یک نخود فاسفورس خشک
مانده اند فاسفورس را از گوگرد روشن
کنید و فانوس مذکور را بالای او بگذارید
و خواهید دید که در میان فانوس بسوزد و شعله میدهد
و بعد از دقیقه گل خواهد شد حال آنکه قدری
فاسفورس با قیست بگوئید چرا او گل شد
خیر تا آنوقت که فانوس سرد شود همانطور


۳۰
بگذارید این را به بینید که از در میان فانوس
که از فاسفورس دود سفیدی برآمد حالا
موقوف شده و صرف هوا در میان فانوس
باقی مانده لیکن باز معلوم خواهد شد که در میان
او آنقدر هوا ئیکه سابق از سوختاندن فاسفورس
بود حالا نمانده اول در میان فانوس آب آنقدر
بلند نبود و حالا بلند شده چرا که اول او از
هوا پر بود ازین ثابت شد که هوا در میان
او حالا کم مانده و نیز خیال کنید که قدری
هوائیکه در میان فانوس باقی مانده
او مثل اول است یا در و چیزی فرق شد
و ان


۳۱
و آن باین طریق دریافت خواهد شد که چوب
کاک که بدین فانوس است واز کنند
و یک شمع روشن کرده در میان او بماند
فوراً شمع را ماندنی گل خواهد شد خوب باز
از گوگرد روشن کنید ضر و ر بار دوم هم
گل خواهد شد خیر دوباره سوختاندن
فضول است پس معلوم شد که حالا در میان
فانوس بعد از سوختن فاسفورس شیئے
باقی مانده که شیٔ اول بالکل مختلف است
غرض دریافت شد که در خانه که هواست
دو جزو دارد یک آنکه همراه فاسفورس


۳۲
شامل شده سفید شعله ها پیدا کرده بود وقتیکه
او سوخت بجای آن در میان فانوس
آب پر شد دویم آنکه حال در میان فانوس
موجود است آن هم همان طور است - هوا دو جزء
دارد یک آکسیجن گاس که همراه فاسفورس
شامل شده شعله میداد و حالا در فانوس
مذکور نیست - دویم نیتروجن گاس که در فانوس
باقی مانده شمع روشن را گل میکند ازین
معلوم شد که درین هر دو بخار ها فرق زمین
و آسمان است پس صرف همین حرف معلوم
نشده که در میان خانه و تیر در فانوس یک شیئی
کو


۳۳
موجود است که او را هوا می گویند بلکه این هم ثابت شده که در هوا آکسیجن و نیتروجن و غیر مرئی بخارها اند که از همدیگر بالکل مختلف اند خیال کنید که از یک آسان تجربه چقدر معلومات حاصل میشود اصل اینست که راه علم همیشه راست و صاف میباشد بشرطیکه ما ها چشم های خود ها را واز نموده بران عمل نمائیم و هر قدمیکه پیشتر میندازیم خوب سنجیده و فهمیده میندازیم چهارم در بیان هوا و هم از نفس گرفتن در هوا چه تغیر پیدا میشود این امر بشما معلوم شده است که بوقت سوختن شمع یا دیگر اشیا


۳۴
درین صورت در اجزای شمع و در اکسیجن هوا
اتحاد کیمیائی شده میرود چنانچه بوقت سوختن
شمع کاربانک ایسڈ گاس و آب پیدا میشود
چرا که موم از دو اشیا مرکب است یکی کاربن
و دیگرش هیدروجن کاربن در اکسیجن هوا
شامل شده کاربانک ایسڈ گاس پیدا میکند
و ہیدروجن هم در اکسیجن هوا شامل شده آب
پیدا میکند ظاهر است که عمل مذکور بدون
روشن شدن شمع نمیشود و شمع آن وقت
روشن میشود که خود روشن کنند و شعله
شمع ازین سبب گرم میشود که درین اکسیدیشن


۳۵
یعنی اکسیجن هوا و اتحاد در کاربن شمع پیدا میشود
خیال کنید که شمع از پف کردن چرا گل میشود
و سرد میشود سببش انست که در موم شمع و در
اکسیجن هوا اتحاد جاری نمی ماند – یاد دارید
که بدون اکسیجن هوا شمع گاهی روشن مانده
نمی تواند بهمان قسم انسان و حیوان هم بدون
آن زنده مانده نمی تواند و این همه با معلوم
خواهد بود که برای نفس گرفتن هوای تازه
بکارست اگر عرصه هوای تازه نرسد پس نفس
جاندار قبض شده خواهد مُرد قصّه خانه بلک
هول را ( ) را شاید اگر بتواریخ نادیده باش[ید]


۳۶
که یک مرتبه بموسم گرما نواب سراج الدوله
نواب بنگاله یکصد و چهل و شش نفر انگریزها را
در یک خانه خُرد بوقت شب بندی کرد
بود بسبب نرسیدن هوای تازه بهمان شب
یکصد و بیست و سه نفر بسبب بند شدن نفس
مردند و صرف بیست و سه نفر بوقت صبح
نیم جان از انجا بر آمدند پس ظاهر شد که برای
انسان ضرورت هوای تازه چقدرست
بوقت نفس گرفتن جاندارها چه میشود آیا همان
طور که بوقت سوختن شمع در هوا اتحاد کیمیائی
میشود بنفس گرفتن هم مثل آن میشود بلی همانطور


۳۷
میشود بلکه از یک تجربه آسان تسکینی خاطر شما خواهد
تجربه هشتم
در یک گلاس شیشه آب چونه که صاف باشد
بیندازید و بعد از آن در آب مذکور بذریعه
نل پف کنید و ببینید که بیک لمحه رنگ
آب مذکور تغیر شده برنگ سفیدی مائل خواهد
رسید و کیفیتی که در تجربه که در و در بوتل
شمع سوخانده بودید و بظهور آمده بود همان
درین عمل هم خواهد شد و ازین رنگ
سفیدی مائل ظاهر شد که در آب گلاس
گل سفید پیدا شده و ازین گل سفید ثابت میشیود


۳۸
که ثابت شد که از شش شما همراه نفس کاربانک
ایسد گاس بیرون برآمد و همین کاربانک
ایسد گاس از هوا در شش شما نرفته چرا که شما
آب چونه را هر قدر که بخواهید در هوا بجنبانید
گاهی رنگ او تبدل نخواهد کرد پس ازین
عمل ظاهر شد که آن هوائیکه از شش شما همراه
نفس بیرون می آید درین و در هوائیکه همراه نفس
درون شش میرود فرق عظیم دارد یعنی
هوائیکه از شش می برآید درو بسیار کاربانک
ایسد هست بسیار خوب حالا باید که دریافت
کنید که بخار مذکور در میان شش از کجا میاید


٣٩
مذکور همانطور در شش پیدا میشود که در سوختن
شمع پیدا میشود شاید نگوئید که جسم من هم مثل
شمع میسوزد لیکن غور کنید که بغور کردن
معلوم خواهد شد که از سنگ و چوب و غیره
تمام بیجان اشیا گرمی آدمی اضافه تر است و
بر آدم چه موقوف است سگ ها و گربه ها و تمام
جاندار ها از بیجان اشیا گرم تراند و وقتیکه
نفس جاندار می براید در آنصورت آنها هم
مانند سنگ و چوب و غیره سرد میشوند پس
معلوم شد که از نفس گرفتن جاندار ها هم اکسیجن
پیدا میشود یعنی اکسیجن بیک دیگر عنصر داخل


۴۰
میشود کیفیت آن نسبت که هوا از راه بینی و دهان
داخل شده و از راه گلو که در میان آن
مثل جال ماهی خورد خورد نلها که اورا شش
میگویند منتشر میشود درین نازک نازک نل ها
یک طرف هوا میباشد و دیگر سمت خون
آکسیجن هوا از پہلوهای نلها که مانند پردهای
باریک میباشند بر آمده در خون داخل
میشوند و در آنجا مرده کاربن جسم را یعنی آن
کاربن که بسبب حرکت و مشقت بیکار میشود
شامل میشود و بودن کاربن در جسم جاندارها
ظاهر ست اگر یک تکه گوشت را بر آتش اندا
زند اینان


۴۱

بریان کنید که بسوزد پس آن مانند ذغال خواهد
و همین کاربن ست غرض همانطوریکه سوختۀ
کابن شمع یا چوب همراه آکسیجن هوا شامل شده
کاربانک ایسڈ گاس میسازد بهمان قسم کاربن
جسم هم راه نفس به آکسیجن هوا شامل شده کاربانک
ایسڈ گاس پیدا می کند و درین هر دو صورت
حرارت بالکل برابر پیدا میشود اگر یک بوتل را
بوسیله سوزندۀ شمع کاربانک ایسڈ گاس
پرکنیم و همان قسم شش های خود را پس همان
حراتیکه از سوختن شمع پیدا شود که بوتل از کار
بانک ایسڈ پر شود همانقدر حرارت کاربن


۴۲
جسم سوخته یک بوتل کاربانک ایسد گاس
پیدا خواهد شد همین صحیح است که در جسم جاندار
از پیدا شدن کاربانک ایسد گاس شعله
پیدا نمیشود سببش انیست که کار بن جسم
بسبب سوختن تمام جسم منتشر شده می باشد
اگر بحسم جاندار با هم اتحاد آکسیجن همراه کاربن
مانند شمع مومی صرف یکجای جای میبود البته
شعله آتش محسوس میشد مگر این حرف نیست
صرف سبب گردش خون تمام جسم گرم
میباشد شما از تجربه مذکور این حرفها را یاد گرفتید
اوّل تمام جاندارها همراه نفس خود آکسیجن هوا را
در


۴۳
در شش خود میبرند. دویم در آن مقام آکسیجن
در خون داخل میشود. سوم در خون ناکارۂ
کاربن جسم آکسیجن سوخانده کاربانک ایسڈ
میسازد و از همین حرارت پیدا میشود پنجم در
بیان هوا یاز دهم با یدست که تحقیق کرده
شود که بدرختها و نهال ها هوا چه طور اثر میکند
برای تحقیقات کردن امر مذکور باید که
تجربه کنیم مگر تجربه آن بچند روز خواهد شد
تجربه هشتم
تکه فلالین را گرفته در بشقابی هموار کنید و دران
قدری آب بیندازید تا که تکه مذکور تر شود


۴۴
و بر سر او سر شف بکارید و بعد از چند روز
سر شف مذکور سر خواهد کشید و اگر بشقاب
مزبوره را بروشنی مانید پس بزودی کلان
خواهند شد سبب کلان شدن برکها ونهایی
چه بود و ماده برای آن از کجا رسیده از فلالین
برای آنها ماده نرسیده چرا که فلالین مثل
سابق موجودست و نه از شحم برای او ماده
حاصل شده چرا که بمقابله نهال شحم حقیقتی
ندارد و غذا برای آنها صرف از آب هم
رسیده نمیتواند چرا که شاخها و برکها که
روز بروز کلان میشود بذریعه کاربن کلان


۴۵

میشوند و در آب کاربن نمیباشد پس نهالها که
کاربن بکار داشتند برای آنها از کجا آمده
صرف از هوا رسیده چرا که از تجربه اول
معلوم شده که چه انسان و چه حیوان از تنفس همه
کاربانگ ایسد گاس می برآید پس در شک
نمانده که در هوا بخار مذکور موجود و آمیخته میباشد
اگر چه کم باشد حالا از روی تجربه دریافت
کنید که در هوا کار بانگ ایسد قدری میباشد
تجربه پنجم
در یک بشقاب هموار صاف آب چونه
بیندازید و ساعتی بدون جنیش دادن در خانه


۳۶

یا در میدانی بمانید و بعد ازان آنرا شور داده در گلاس
بیندازید و خواهید دید که بر سر او یک سفیده پرده
افتاده و پرده مذکور از گل سفید یا از کاربونیت
آف رایم ست و کاربونت آف لایم شیو لیست
کار بانگ ایسڈ ہوا و از چونه پیدا میشود و مذکور
یک عرصه پیدا میشود مگر باز هم بقدری دیر
یک پرده نازک میگیرد- پس ازین عمل
ظاهر شد که در هوا کاربانگ ایسڈگاس کم است
مگر همین قلیل حصه کاربانگ ایسڈ برای تمام
درختها و نهال های روی زمین برای
غذای آنها جزو اعظم است دوازدهم در بیان


۴۷
کلان شدن و پرورش یافتن درختها و
نهال ها وقتیکه ظاهر شد که غذای درخت ها
ونهالها کاربانک ایسد گاس است واز و
چوب و برگ و میوه ها پیدا میشود و برای نیا
شدن آنها بون کاربن از ضروریات است
حالا دریافت کنند که همراه کاربن واکسیجن
که کاربانک ایسد مرکب است بعد از صرف
شدن کاربن او اکسیجن چه میشود باید که از روی
تجربه دریافت کنند
تجربه دهم
یک شاخ تازه درختی را گرفته در یک بوتل


۳۸

کلان بمانند و بوتل را از آب تازه چاه پر کنید
که در بوتل بالکل بنمود هوا نماند و بوتل مذکور
را در یک طشت آب پر معکوس در آفتاب
برای یکدو ساعت بمانید بعد از گذشتن
میعاد مذکور بغور بیبینید معلوم خواهد شد
که خورد خورد حبابها بر سر او موجود است
و بیخ او بسیار تر و همین حبابها خالص
از اکسیجن گاس است و این بخار از ان
کاربانک ایسڈ برآمده که در آب چاه شامل
میباشد معلوم شد که در آفتاب قوتی نهالها
دارند که آنها کاربانک ایسڈ ہوارا تحلیل

کرده


۳۹
کرده کاربن را برای پرورش شاخها و برگها
و غیره جذب میکند و اکسیجن را خارج میکند
تجربه یازدهم
بشما معلوم خواهد بود که درختها و نهال غیره
در تاریکی پرورش یافته و کلان شده پیدا
هم شده نمی تواند مگر سببش را میدانید که
چیست سبب آن هم ازان بوتل که آب
چاه داشت معلوم خواهد شد اگر بوتل مذکور را
جای تاریکی بمانید دران گاهی حبابهای
اکسیجن ظاهر نخواهد شد پس ازین عمل ثابت شد
که تا آفتاب نباشد نهال های سبز گاهی کاربن


۵۰
ایسید را تحلیل کرده نمی تواند و از همین سبب
نشو و نما هم نمی یابند سیزدهم در بیان آن اثر
که از حیوات و نباتات بر هوا میرسد از حیوانات
و نباتات به هوا چه چه اثر ها میرسند این معلوم
شده است که حیوانات و نباتات در هوا هم
تبدلات کیمیائی پیدا می کنند پس هر تغیر و
تبدل که در بیجان ماده میباشد در علم کمیاست
تحقیقات همین نشده بلکه تمام شئی جاندارها
و نباتات روی زمین بسیاری باین تعلق
دارند اول حیوانات بذریعۀ نفس آکسیجن
را درون خود میبرند و کاربانک ایسید را خارج


۵۱
میکنند از این عمل گرمی از انها برآمده میرود- و او
همیشه سوخته میرود دویم نباتات کاربانگ
ایسد را جذب میکند و اکسیجن را خارج کرده میرود
و روشنی و حرارت آفتاب را که بغیر آن
آنها پرورش نمی یابند همیشه قبول می کند
و این قسم ماده پیدا کرده میرود که قابل سوختن
میباشد ازین کیفیت مذکور ظاهر شد که خاصه
که حیوانات است برعکس آن در نباتات است
یعنی حیوانات همیشه از تنفس خود
کاربانگ ایسد را خارج کرده هوا را غلیظ
می کند و نباتات درختها و نهالها وغیره


۵۲
اول کاربانک اسید را جذب میکنند و
بعد از ان اکسیجن را از برگهای خود خارج
کرده هوا را صاف میکند غرض همین طور که هوا
غلیظ میشود و باز صاف شده میرود و خدای
که انتظام حیوانات و نباتات را بدین قرار
مانده ازین میزان هوا همیشه برابر میباشد و امر
مذکور از یک آله که نام او وی ویریاست
خوب ظاهر میشود و آن یک کره شیشئی است
که در و هوای بیرن بالکل نمی رود و ترکیبی در آن
مانده اند که خورد خورد نهالهای آبی و جانور
های آبی دران پرورش می یابند و کلان
مونز


۵۳
میشوند از نفس جانور ها که کاربانگ اسید خارج
میشود درختها کاربن او را علیحدہ کرده جذب
میکند و آن آنقدر میباشد که از غذای او
نهالها میبالاند و بعد از ان که نهالها کاربانک
اسید را جذب کرده اکسیجن را که خارج میکند
او برای نفس گرفتن جانور ها کار می آید و
گره مذکور اصلا از هوای بیرونی غرض ندارد
و در میان او هرد و حیوانات و نباتات پرورش
میابند ششم در بیان آب چهاردهم
آب از کدام کدام اشیا مرکب است
در ابتدای رساله ذکر کرده شده است


۵۴
که اگر یک تکه یخ را در گلاس انداخته حرارت
بدهید پس یخ منجمد آب خواهد شد و اگر بهمین
آب اگر حرارت داده شود پس جوش
خواهد خورد و ازین بخار خواهد برآمد و آن
بخار غیر مرئی نخواهد بود و وقتیکه او را سرد
میرسد باز او آب میگردد مگر خواص آب
از بخار جدا اند حالا بیازمائید که از روی
عمل مختلف سوای بخار از آب دیگر شیئی هم
پیدا میشود یا نه
تجربه دوازدهم
در ین تجربه من آب را حرارت داده جوش


۵۵
نمیدهم بلکه یک ترکیب دیگر میکنم که درین چند
قطره های تیزاب انداخته رنگ کهربائی داخل
میکنم تیزاب صرف باین سبب می اندازم
که رنگ کهربائی به آسانی در آب حل شود
شکل نهم را ببینید که دران شکل یک قیف
شیشه یک حلقه بندست و حصه زیرین او
که یک تنگ دهان دارد برای او یکسر پوش
هم ست و بظرفی که آب است دران نیربرا
هم ست و دوسیم پلاتینم یعنی از گلٹ
نقره دران آب داخل اند بمجرد داخل
شدن این هر دو سیم های مذکور در آب که تیزاب


۵۶
اوست جوشان معلوم خواهد شد و از انها
خورد خورد حبابهای بخار خواهند بر آمد و
انرا دیده شاید خیال شما خواهد شد که مذکور
حباب های تفت اند لیکن خیال شما غلط است
چرا که اگر همان حباب های تفت از نزدیک
سیم های مذکوره می بودند پس ضروب سیدن
آب سرد که نزدیک او موجود است باز ان
حباب ها فوراً آب می شدند و دوم این
حرف است که انها از آب سرد خیزند
ازین هر دو دلائل ثابت شد که ان حبابها
نیست بلکه از بخار اند خوب بعد از ان خوچه


۵۷

بعد از ان حبابهای متصل هر دو سیم هارا
جدا جدا جمع کنید و بیبینید که ان هر دو یک
قسم اند یا مختلف برای دریافت نمودن
امر مذکور دو خرد خرد نلهای امتحانی از
آب پر کرده بر سر هر یک سیم معکوس نمائید
و باید که هر دو نل های امتحانی برابر باشند
حال که حبابها گرد سیم ها پیدا خواهند شد
و آنها بسبب سبک بودن در نلها بالا
خواهند رفت و آب نلها در طرف پائین
خواهد آمد غرض بهمان قسم آنها جدا جدا در
نلها جمع شده خواهند رفت و بعد از ساعتی


۵۸
خواهید دید که بیک نل به نسبت دیگر نل
دو چند بخار جمع شد یعنی یک نل لبالب
از بیرنگ بخار پر شد و دیگرش نصف خواهد
شد حالا خیال کنید که آن هر دو بخار ها از
کدام اقسام اند و آن باین قسم معلوم خواهد
که نلی که نصف پر شده اول دهان او را
بند کرده از آب بکشید و باز راست کرده
یک تکه چوب مشعل را در میان او به نهید
و چوب مذکور فوراً مشتعل خواهد شد سبب
آن چیسیت آن ضرور آکسیجن گاس است
که مشتعل شد بهمین قسم امتحان نل را بکنید


۵۹
مگر این را از آب کشیده راست نکنید
دهن آنرا معکوس بمانید و سبب آن
فوراً بشما معلوم خواهد شد در این نل
هم چوب مشعل بنهید ازین چوب مشتعل
نخواهد شد اگر شعله شمع روشن بدهن
او نزدیک بیاورید پس بخار نل مذکور
فوراً روشن خواهد شد و یک زرد رنگ
شعله نیلی پیدا خواهد شد ازین عمل ظاهرشد
که مذکور از آکسیجن بالکل مختلف است و بخار
مسطور را هیڈروجن گاس میگویند
و تجربه مذکور را هر دفعه که بعمل بیارید همیشه


٦٠
کیفیت گذشته خواهید دید و هر قدر که کوشش کنید از آب خالص سوای دو بخارهای مذکوره دیگر شی نخواهد برآمد از تجربه گذشته دو حرف معلوم شد اول اینکه بقوه قوت کهربائی آب را پاره کرده دو بالکل مختلف بخار یعنی اکسیجن و هیدروجن کشیده میتوانیم و سوای مذکوره دیگر شی از آب کشیده نمیتوانیم دوم اینکه وقتیکه آب را بقسم مذکور پاره میکنند ازین هیدروجن نسبت به اکسیجن به اعتبار حجم دو چند پیدا میشود — پانزدهم از آب هیدروجن گاس را


٦١

بدیگر طریقہ ہا ہم کشیدہ میتوانیم یانه
تجربه سیزدهم
یک ظرف آب لبریز کنید و در ان برابر
دانه جوار یک تکه پوٹاسیم بیندازید چونکہ مذکور
از آب سبک تر میباشد ازین سبب بر آب
شنا خواهد کرد مگر بمجرد مس کردن آب فوراً
اثر کرد اگرد او شعلہ خواہد برخاست و این شعله
از جہت ہیڈ روجن آب از سبب اخذین
پوٹاسیم علیحده شده روشن شده است
شاید اگر سوال کنید که اگر شعله مذکور از سید روحی
است پس اکسیجن او کجا رفت جوابش


۶۲

نیست که اکسیجن بطور کیمیائی همراه پوٹاسیم
شامل شده الکلی پوٹاس تیار شده و
ثبوتش انیست که در آبیکه تکه پوٹاسیم را
انداخته بودید اگر در ان قدری سرخ لتمس
آب کرده شامل کنید پس در آب بسبب بود
الکلی پوٹاس یعنی باشخار رنگ سرخ او نیلی
خواهد شد بطور مذکور اگر یک تکه سودیم در آب
بیندازید او هم بر سطح آب شنا خواهد کرد و
هیدروجن مذکور را علیحده کرده خود او
همراه اکسیجن شامل شده الکلی سوڈا پیدا خواه
کردمگر درین عمل حرارت آنقدر پیدا نخواه


۶۳
که از و هیدروجن بسوزد شانزدهم هیدروجن
گاس را بکدام قسم جمع کرده میتوانید
تجربه چهاردهم
اگر سیزدهم تجربه را بدیگر طریقه عمل کنید که هیدروجن
که شعله شده بر سطح آب سوخته بود او را
جمع کرده میتوانید برای این عمل خورده خورد
تکه های سودیم را در سیماب خشک مخلوط کنید
ترکیب مخلوط کردن آن اینست که در یک
طشت تکه های سودیم را در سیماب انداخته همراه
چوب اغر بکوبید پس هر دو مخلوط خواهند شد
بعد ازان این مایع مرکب را در یک ظرف


۶۴
پر آب بیندازید و یک گلاس شیشه را از
آب پر کرده در ظرف مذکور معکوس نماید
در این صورت سوڈیم آب را آهسته آهسته
پاره خواهد کرد و در یک ظرف او سوڈا یعنی
اشخار تیار خواهد شد و در گلاس علیحده شده
هیڈروجن جمع شده خواهد رفت و قتی که بنجار
مذکور قدری جمع شود پس ثبوت بودن او
بدینقرار میشود که قریب او شمع سوخته یا روشن
بیارید پس هیڈروجن که قدری جمع شده
خواهد سوخت و از و زرد رنگ شعله خواهد
برآمد هفتم در بیان آب-هفدهم


۶۵

طریقه دیگر که از آب هیّدروجن گاس حاصل
میشود _ و دیگر بسیار معدنی اشیا اند که خاصیتی
دارند که آبرا پاره کرده همراه اکسیجن آب
خود شامل شده اگسد تیار میکند و هیّدروجن
را علیحدہ میکند و بعض اشیای معدنی این تغیر را
در آب بحالت سرد بودن پیدا میکنند که
دیده اید مثلاً سوڈیم و پوٹاسیم و بعض آن
اقسام اند که تا آنها را در آتش گرم کرده سرخ
نکنند آب را پاره کرده اجزای آنها را جدا
کرده نمیتواند چنانچه کیفیت آہن همین است که
وقتیکه آنرا در آتش سرخ کرده درمیان آب


۶۶
می اندازند پس آن همراه اکسیجن آب شامل شده
آکستد یعنی زنگ پیدا میکند و هیدروجن را علیحده میکند
و بعضی معدنیها آن اقسام اند که آب ابحالت سرد
بودن پاره کرده نمیتوانند لیکن بدد تیزاب پاره کرد
میتواند چنانچه خاصه جست و آهن همین است
تجربه پانزدهم
در صراحی شیشه آب انداخته در ان خورد
خورد تکه های جست را بیندازید و قدری
تیز آب گوگرد شامل کنید پس فورا جوش
خواهد خورد و بخار خواهد برامد پس بدین جهی
مذکور یک این چنین سر تکپ بخوبی درآورید
که درن


۶۷
که دران یک نل خمدار که از شیشه باشد
بموجب شکل دوازدهم یک سر نل مذکور
در صراحی باشد و دیگر سر او در طشت آب
باشد و یک بوتل را معکوس از آب پر کرد
بمانید حالا از صراحی که در و تیزاب که آب
دارد و تکه های جست انداخته شده از هیدرو
جن برآمده و در طشت حباب داده در بوتل
معکوس که مانده شده بود جمع خواهد شد
مگر خیال شما باشد که تا وقتیکه هوا از صراحی
بالکل نبراید هیدروجن را جمع نکنید و امتحان
او را باین قسم بکنید که در آب لگن طشت


۶۸
که بوتل معکوس مانده شد در ان بخار جمع میشود
نزدیک دهن او دهن او ر اسمت زیر نمایم
یک شمع روشن بیارید اگر بدون آواز
سوخت پس بدانید که در صراحی معلومه هوا
نمانده ورنه همین عمل را باز بکنید اگر شاید بخار
کم پیدا شود در انصورت از راه قیف که در
نل دهن پتک موجود است قدری تیزاب بندازید
ازین عمل بخار بسیار پیدا خواهد شد بهمین قسم
سه بوتل هیدروجن گاس پرکنید و دهن های
بوتل ها را معکوس کرده در ظرف آب
مانده بروید حالا لایق دیدیست که این عجیب


۶۹
و غریب بخار که از آب برآمده از روی تجربه
چه چه خواصهای آن ظاهر خواهند شد
ثمر دهم ہئیدروجن سوزنده است
و از هوا سبک تر میباشد
تجربه شانزدهم
از بخار ہئیدروجن که سه بوتل را پر کرده بودید
از انها یک بوتل را بگیرید و دهنش را طرف
پائین گرفته باشد و یک شمع را از سیم
آهنی یا برنجی هرچه باشد یک طرف شمع
محکم بسته کنید و در میان بوتل معلومه درو
کنید فوراً شمع روشن شده از اندرون


بوتل زردی مائل برنگ نیل شعله خواهد
برآمد و این عجیب معامله است که در شمعیکه
از بوتل آتش گرفته بود آن شمع گل شد
اگر شمع گل شده را از بوتل باز بکشید فوراً
مشتعل خواهد شد علی ہذا القیاس
بطور مذکور شده خواهد رفت ببینند که
ازین تجربه چه چه حرفها معلوم شد اوّل
اینکه ہیڈروجن گاس سوخت بوقت سوختن
شعله زردی مائل برنگ نیل داد دوم
اینکه هر وقتیکه در بوتل ہیڈروجن شمع را
بندازید فوراً گل خواهد شد


۷۱
تجربه هفدهم
دیگر بوتل هیدروجن را گرفته این مرتبه دهن
او را طرف بالا بگیرید و فورا شمع روشن را
نزدیک او بیارید فورا مشتعل شد شعله او از
اول که در تجربه شانزدهم برآمده بود زیاده
تر خواهد بر آمد سببش اینست که هیدروجن
گاس از هوا سبک تر میباشد ازین سبب
وقتیکه دهن بوتل را سمت بالا گرفتید
گویا او را میکشید برای این زیاده شعله می زند
و امتحان این امر بدینقرار بخوبی میشود که یک
بوتل را از هوا پر کرده بگیرید و دیگر را از هیدروجن


۷۲
و دہن ہر دو بوتل را مثل شکل چہار دہم
یکجا بگیرید بوتلی که در و ہو است معکوس
و از ہیدروجن در از افتاده ست ازین
عمل ہیدروجن بسبب سبک بودن در
بوتل ہوا خواہد رفت و ہوای بوتل را خواہد
کشید چنانچه آن بوتل را کہ در و سابق ہوا
بود دہنش را زیر مانده نزدیک شمع سوزنده
بیارید ہیدروجن که اندرون او ہوا را
کشیده جمع شده بود یکدم خواہد سوخت
و بعضی وقت از بوتل مذکور یک اواز
بسبب شاملت ہوا خواہد شد و بعد از ان


۷۳

بوتلی که در واول ہیدروجن بود سرته کرد
بر سر میز بمانید و نزدیک او شمع روشن
بیارید از و گاهی شعله نخواهد بر امد سببش است
که از و ہیدروجن بر آمده بود و ہوا پر شده
بود ازین عمل معلوم شد که ہیدروجن از هوا
سبک ترست بلکه از ہیدروجن سبک تر
تا حال هیچ شی معلوم نشده و همین است
که اشخا صیکه در غبارهانشسته بآسمان می پرند
آنہا ہیدروجن گاس را در و پُر میکنند
نوزدہم از سوختن ہیدروجن آب پیدا یشود
حالا بیار مائید که از سوختن ہیدروجن چه پیدا میشود


۷۲

تجربه هژدهم

در شکل دوازدهم برای ساختن هیدروجن صراحی بود
یک نیچه خمدار و سرنپک داشت بجای همان
خمدار نیچه یک نیچه راست بچسپانید تا که ازونجا
براید و اول صراحی را از نظر بگذرانید که درو
هوا نماند و ترکیب آن نیست که بر نیچه او
یک نی امتحانی معکوس کرده بمانید
بعد از ساعتی که هیدروجن گاس از راه نیچه
در و درآید آنوقت یک سوزنده شمع
نزدیک او بیارید اگر شعله از اندرون
نیچه بر آمده آواز ندهد پس بدانید که درو

هوا


هوا نمانده وقتیکه اینطور امتحان کردید همان
هیدروجن گاس که از نلچه می آید نزدیک
او شمع بیاورید گاس یعنی بخار فوراً سوختن خواهد
گرفت و همیشه سوخته خواهد رفت باز همانطوریکه
بدوم تجربه کرده بودید اگر بر سر این شعله
گلاس صاف بگیرید پس در و قطره‌های آب
نظر خواهد آمدند پس از این صاف معلوم شد
هر وقتیکه هیدروجن میسوزد او همراه آکسیجن
هوا شامل شده آب پیدا می کند
تجربه نوزدهم
این معلوم شد که از سوختن هیدروجن آب


۷٦

پیدا میشود مگرازین دیگرشی هم پیدا میشود یانه
این را بدین قرار دریافت کنند که ہیدروجن
گاس را در میان یک شیشه کلان بوزا
که شعله اش بیرون نرود یعنی درین ہوائی
که ہیدروجن سوخته در و مانند تجربه اول آجونه
بیندازید وببینید که ازین در آب سفیدی
پیدا نشد پس ازین ثابت شد که از سوختن
ہیدروجن گاس کاربانگ ایست نابرنشود
غرض تحقیق کنندهای علم کیمیا تجربه کردند نتیجه
کشیده اند که وقتیکه ہیدروجن در ہوا میسور
سوای آب دیگرشی پیدا نمی کند اگر در تجربه


۷۷
همینقسم ترکیبی کنید که گلاسی که بر شعله گرفته بود
او کمی دیر سرد باشد از یک گلاس لبالب
از آب حاصل کرده میتوانیم که بوی دود
نداشته باشد هشتم آب ـ بیستم وزن
اجزای ترکیبی آب ـ از روی تجربه احوال
اجزای ترکیبی آب را دریافت کنیم از رو
تجربه سوم معلوم کرده اید که در هوا آکسیجن
گاس شامل است و از تجربه ششم معلوم شد
که همین گاس یعنی بخار همراه دیگر بخار شامل اس
که اورانثیروجن میگویندـ آکسیجن در هوا بطور
بطور آزاد بخار غیر مرئی یعنی که روشن نباس


۷۸

شامل است مگر در آب بطور کیمیائی همراه ہیدرو
جن گاس شامل میباشد و از شمولیت این
هر دو بخار ها آب تیار میشود از تجربه دوازدهم
معلوم شده که بر وقتیکه آب را پاره میکنند
هر قدر از ان که اکسیجن می براید دو چند او
ہیدروجن می بر اید حالا دریافت کنید که چه
چه قدر وزن اکسیجن و ہیدروجن شامل کردہ
آب تیار میشود درین موقع در حجم و وزن
تمیز کردن ضرور است حجم دیگر شی است و
وزن دیگر چیز است چرا که از تجربه دوازدهم
این معلوم شده است که در آب چقدر حجم هیدرو
جن اس


۷۹
جن گاس میباشد و چقدر اکسیجن گاس میباشد
مگر این معلوم نشده بود که در آب وزن اینان
هر دو بخار ها به نسبت یکدیگر چقدر میباشد یاد
دارید که ترکیب آب صحیح صحیح دریافت
کردن آسان و سهل نیست
تجربه بیستم
در رساله ابتدائی استعمال میزان و وزن
شی را اندازه کردن قاعده آنها بیان نمودیم
یقین است که ذهن نشین شما شده خواهد بود
اگر حالا مشق کردن این را هم استعمال کنید
و نمبرهای سنگ وزن و مقدار تول آنها را


باید که بذهن بدارید کیفیت این تجربه از شکل
شانز دهم خواهد فهمید موازین و سنگ های
وزن که بدواخانه های انگریزی استعمال میشوند
اوّل آورده نزدیک خود بمانید بعد ازان
در شکل شانز دهم از شیشه سخت ایک نلچه
ایست که در وقت ساختن پهن کرده یک
شکل مدور مانند گوئی تیار کرده اند در این گره
سه مثقال و چهار نخود سیا اگسئد مس
بنداز بد دویم نی آن ب است ـ که در و
حصه نی که خدار ست خوب می آید در نی
ب سفید کالسیم کلور ڈ که رطوبت را فوراً جذب


۸۱
میکند پر کنید - ج - آن صراحی است که در و
آبیکه تیزآب دار دچیت که بذریعهٔ آن
ہیدروجین گاس میکشند ازین سببی درو
ریزگی جست بیندازید یک دیگر صراحیست
که در و تیزآب کبریت است و این تیزآب برا
این کار است که هر وقتیکه حبابهای هیدروجین
از اندرون او بگذرند تیز آب کبریت رطوبت
او را جذب نموده خشک کرده برودھے
یک دیگر نی است که درین هم کالسیم کلورڈ
پرکنید چونکه ہیدروجین ازین نی هم ضرور خواہد
گذشت ـ باین سبب درنی ا رسیده رسیده


۸۲
باقی مانده رطوبت هم جذب خواهد شد
پیشتر از تجربه نمودن فی را و اگسد مس که درو
وزن این هردو صحیح دریافت کردن
ضرور است برای این همین فی را از دیگر فی ها
جدا کنید و سرتپک ها را کشیده در میزان انداز
کنید و وزن آنها را بر یک کاغذ نوشته کنید
بعد از ان وزن فی سب هم دریافت کرده
قلم بند کنید بعد ازین هر دوفی ها را بجایها
مقرره شان بچپانید و این احتیاط داشته
باشید که اشیای اندرونی او اصلا کم نشود
بعد دران صراحی که ریزگی جست است درو


۸۳
از راه نی در از کمی تیز آب بر جست بیندازید
و کمی تحمل کنید که هیدروجن پیدا شده به تمام
نیها و نیز بر اکسیژنس بگذرد حال بر دیگر سری نی
ب که برخ بیرون است یک ختک امتحانی
نیز امعکوس کرده گرفته باشد که هیدروجن
که آمده زود درین جمع کنید بعد ازان دهن
نیز اسمت زیر کرده نزدیک یک شمع آورده
کم کم دیر پس امتحان کرده بروید که از کل
نیها هوا بر آمده است یانه بعد از کمی دیر ملا حظه
نمائید که هیدروجن این نل یعنی نی به نزدیک
شدن شعله شمع سوخت و آواز ندا د بدانید


۸۴
که در نیها هوا باقی نمانده حالا انیطور کنید که در
هرنی که اکسد مس است زیر آن یک چراغ شترا
مانید تا وقتیکه نی مذکور سرد ماند در اکسد مسیا
هیچ فرق معلوم نخواهد شد واگر چه از سر اتهدرو
جن گذشته خواهد رفت مگر وقتیکه او گرم
شود فوراً برنگ سیاه اکسد تبدیل شده
مثل مس بر قرار سرخ رنگ خواهد شد
و درین نیها هر که مقام سرد باشد در آنجا
قطره های آب جمع شده معلوم خواهد شد مگر
هر انقدر که گروه نی مذکور گرم شده برود باین
آب در نی تب آمده خواهد رفت و در نیجا


۸۵

کال سیم کلور ڈ آنرا جذب کرده میرود تا وقتیکه
درین کره گرم رنگ سیاه باقیت ہیدرو
جن را از در میان این بمانید که بگذرد بعد
ازان چراغ مذکور را از زیر کره پس کنید حالا
کره سرد شدن خواهد گرفت تا او سرد شود
این را دریافت کنید که درین عرصه چه کیفیت
گذشت هیدروجن اول در صراحی پیداشده
در نی آمد و در اینجا همراه آکسیجن آکسد مس شامل
شد و ازین آب پیدا شد و این آب کمی بشکل
آب و کمی بصورت تف از پنجا گذشته درنی
ب رسید و درین حبه جمع شده رفت و


۸۶
یک ذرۀ او هم در هوا برامده داخل نشد و
دگر روفی که مابندار در سخ باقی مانده صرف
مس است حالا گره سرد شد و هر دو نها را باز وزن کنند
وزن نے را بنسبت اوّل کم شده متین است که قدرے
وزن که آکنیجن داشت از و برآمد و وزن بحرب اضافه شد
چرا که در و آب که وزن شی است داخل شده و حاب
اوزان آنها نیسبت اول نی را که در واکد موسود
وزن او سابق از تجربه بود ۸۶۵. ۱ گرین دو م نی
مذکور بعد از تجربه ۱۰۴۶. گرین در وزن که کمی
شده از سبب برامدن آکسیجن شده سوّم وزن نے
ب پیشتر از تجربه ۱۰۳ چهارم ایضاً بعد تجربه ۲۳۸۴۵


٨٤

در وزن که زیادتی شده از سبب جذب
شدن آب در کالسیم کلورڈ شده حالا این را
خیال کنید که ازین نهایت مفید تجربه چه نتیجه
برامده ازین صاف ظاهر شد که در چهل و
پنج حصه آب چهل حصه وزن اکسیجن میباشد
چونکه در آب سوای اکسیجن و ہیدروجن
دیگر شی نمی باشد ازین سبب ضرور پنج حصه
وزن ہیدروجن است یعنی در آب باعتبار
وزن دو حصه ہیدروجن و شانزده حصه
اکسیجن میباشد هشتم آب بست و
یکم در آب دریای شور و از دریا و غیره


۸۸
مابین چه فرق دارد این را همه میدانند که آب
دریای شور شور می باشد یعنی نمک در و آمیخته
می باشد پس آب شور ساختن حرفی نیست
در آب کمی نمک بیندازید شور خواهد شد
تجربه بیست و یکم
در آب شور که نمک میباشد ترکیب جدا کردن
اینست که آنرا کشید کنید یعنی جوش بدهید
و تف او را جمع نموده سرد کنید و این عمل
از عرق کش شیشه خوب تر میشود که نقشه
او در شکل هفدهم میباشد در عرق کش آب
پر کنید و زیر او چراغ انگریزی روشن کنید


۸۹
وقتیکه از گرمی آب جوش خورد ـ از تفیت
پیدا خواهد شد و از راه دراز کردن عرق کش
گذشته در دهان او که شیشه مانده شده
است در و خواهد آمد و بر سر شیشه مذکور آب
از نوله می افتد ازین عمل تف اندرونی
سرد شده آب تیار میشود و همین آب
کشید کرده شده آب است و حالا درین شوری
بالکل نمانده چراکه خالص آب است و دران
هر قدر که نمک بود همه در عرق کش ماند و است
عرق کش جوش خورده همه پرید پس خواهید
دید که در آن نمک مانده خواهد بود آب دریا


۹۰

شور را باین طریق کشیده کرده که باشد بر جهانیان
بسیار کار می آید و آبی که بدین طریق کشیده
کرده شده باشد برای خوردن خوب میباشد
و اکثر آب چاه و دریا ها هم که آب او شیرین
میباشد گرد در اصل درون نمک میباشد مگر اینقدر
قلیل که از و آب نمکین نمیشود بیست و دویم
شناخت نمک آب
تجربه بیست و دویم
در دو صاف شیشه کلان گلاس شیشه
که کشیده کرده آب باشد یا آب باران
باشد پر کنید و در یک او برابر دانه شرفف


۹۱

نمک بیندازید و خوب بشورانید که نمک در آب
شامل شود باز چشیده ببینید که اصلا مزه
نمک معلوم نخواهد شد حالا همان شیشه ها را
بیاورید که بر وسلور نیترت کاشگ چسپید
و از انها سه چهار چهار قطره در میان ہردو
کلاسها باحتیاط بیندازید در ان گلاسی که
نمک انداخته بودید در و بعد از کمی دیر مانند
سفید بخار چیزی بر آب معلوم خواهد شد
مگر در گلاس دیگر که خالص آب بود
همانطور صاف و شفاف خواهد ماند همین
طور اہل کیمیا از معیار خود ہر قسم مادّه -


۹۲

که در اشیاء مخلوط میباشند دریافت کرده
میتوانند که دیگر با معلوم کرده نمیتوانند این
بعد بشما معلوم خواهد شد که در آب مذکور از
پیدا شدن غبار سفید چه اثر شده صفحه ۱۴۸
را ملاحظه کنید نسبت و سوم تحلیل شدن
و تباه کردن قلم های نمک سوای نمک
دگر بسیار اشیاء اند که در آب بالکل مخلوط
میشوند مثلاً شکر و سوڈا ز ته یا هیچ و بعض اینطور
اشیاء میباشند که کمی از و مخلوط میشود و باقی چیزی
میماند مثلاً جبسم یا پلاسٹر پریس و بعض
این قسم میباشند که در آب بالکل مخلوط نمیشوند


۹۳

مثلاً چقماق و ریگ وغیره
تجربه بیست و سوم
یک خورد یعنی نیم خورد بوزن کابل قلم های
سوډا را گرفته بشش مثقال آب گرم
بیندازید و کمی حرکت بدهید تمام قلم های او
آب خواهند شد حالا اگر آب را سرد کردید
قلم های سوډا بکنارهای آب جمع شدن
خواهد گرفت و صورت آن سفید بر فدارین
این طور خواهد بودند مثلاً که در شکل نوزدهم
درج است و این عمل را قلم های ازین
مائع مرکب تیار شدن میگویند و این همانطورا
ست


۹۴

که از چاشنی شکر مصری ساخته میشود و اگر
مانند تارهای پنبه که در شکل میباشد بغور شکل
آنرا دیدید پس معلوم خواهد شد که صورت
آن همه یکسان است و صرف همین قدر
فرق دارند که کدامی کلان است کدامی خرد
همانطور که قلم‌های سوڈا را در آب انداخته
بودید بهمان طریقه شش مثقال زاج را
در شش مثقال آب انداخته ببینید که
زاج هم بطریقه مذکور آهسته آهسته قلم‌ها تارہ
خواهد شدند مگر شکل آنها از قلم‌های سوڈا بالکل
مختلف خواهد بودند چنانچه این حرف از مقابله


۹۵
نوزدهم و بیستم شکل معلوم خواهد شد
تجربه بیست و چهارم
کیفیت نیل توتیا هم همین است اگر آنرا هم در آب
مخلوط کردید پس قلم های این هم آهسته
آهسته بدین قرار ساخته خواهند شد که در شکل
بیستم نقشه دوم موجود است حال سه مثقال
و سه نخود زاج و همین قدر نیل توتیا گرفته در
اغر بسائید و بعد از ان سفوف را در شش
مثقال و شش نخود آب گرم انداخته
مخلوط کنید و بمانید که سرد شود و دیده میرود
که هر دوی آن درو بچه قرار جدا جدا میشوند یعنی


۹۶

تکه های زاج که سفید است جدا جمع خواهد شد
و قلم های نیل توتیا جدا نمودار خواهند شد
از این شما صاف معلوم شد که از قلم ساخته
شدن این هر دو مختلف اشیار باین طور علیحده
علیحده شده میتوانند سفید قلم های زاج را اگر
بخواهید چیده کشیده میتوانید و صرف قلم های
نیل توتیا در و باقی میماند ازین معلوم شد که
قدرت ایزدی اشیای مختلف را بچه قوا
از یکدیگر جدا میکند بهمین قاعده در زمین
بسیاری اقسام سنگ ها و تکه های معدنی
اشیا وقلم ها ساخته میشوند مثلا بلور سنگ مرمر وصد قسم سنگ ها


۹۷
که بزیر زمین قلم های مختلف طریق ساخته میشوند
و از انها سبب بعضی آن معلوم میشود از بعض
آن نمیشود دهم در بیان آب بیست و چهارم
آب بارش که کشید مقطر کرده شده آبست
وقتیکه بر آب بارش و بر اصلیت اوغور
بکنید همین خیال خواهید کرد که مثل آب باران
بر پردۀ دنیا دیگر آبی صاف و پاک نمی باشد
حقیقت آن اینست که بخاراتیکه در هوا موجود
میباشد از کثیف شدن آنها آب پیدا شده باران
می بارد و این بخارات در هوا باین قرار موجود
میباشد که وقتیکه در موسم گرما هوای گرم دریایی شور


۹۱

باری میشود از انها بخارات می خیزند مثلاً
از آب جوشان که بخاری براید بخارات دریای شور را
همان هوای گرم پرانده طرف آسمان میبرد
و این طور بر آسمان در هوا بسیار رطوبت
شامل میباشد باز این گرم و مرطوب هوا
وقتیکه در طبقات سرد هوائی میرسند
سرد میشوند و حال در وانبند رقوت
نگاه داشتن رطوبت نمانده آنقدری که
در حالت گرم بودن بود پس جمع شده
قطره های این رطوبت شده و بر سر زمین
می بارند از این سبب آب بارش


۹۹
کشد کرده شده آب میباشد حالا بشما معلوم
شده باشد برای بهم رساندن آب
کشد کردگی یک کارخانه ی جدید بر روی
زمین جاریست اگر کمی غور کردید این را
هم خواهید دانستید که یک قطره آب ناروان
هم انیطور بدنیا نیست که گاهی نه گاهی بشکل
بخارات از دریای شور بر خاسته نه آمده
باشد که در همان سمت خالا واپس
میرود بیست و پنجم در بیان آن مایعاتی
که در آب شامل یا مخلوط اند هر آبیکه از چشمه ها وا
دریا ها وغیره جاری شده واپس بدریا


۱۰۰
شور میرود چه او همراه خود کدامی دیگر شی را هم
مخلوط کرده می برد بلی بیشک ریگ وگل را
هم همراه خود در دریای شور می برد و ثبوتش
بسیار آسان است دریائی که شفاف ترین با
کمی آب از و یک ظرفی پر کنید و عرصه قلیل
او را بیحرکت بگذارید و بعد از ان خواهد دید
که قدری در و ضرور زیر آن خواهد نشست
و همین ریگ و گل از مقطر کردن یا از لته کشیدن
هم بر آمده می تواند یعنی آب در یا که از حد
زیاده در و ریگ و گل شامل باشد بموجب شکل
بیست و یکم از بلا تنک پیپر (کاغذ جاذب)


۱۰۱
صاف کردن یا از ریگ مقطر کردن یا اسفنج
ابریا از ذغال مقطر کرده صاف کرده میتوانند
تجربه بیست سوم
آب را باین طور که صاف کنند یا ته نشین
کنند صرف دردها یا سخت مادها که در آب مخلوط
میباشد خارج شده میتواند مگرشیئی که در و آمیخته
شده گاهی از لته کشیدن یا از ته نشین کردن
برامده نمی تواند مثلاً اگر چند قطره های نیل را
در آب آمیخته از همین کاغذ جاذب صاف
کنید پس رنگ او ازین دور نخواهد شد چرا که
نیل در آب آمیخته شده مگر در صورتیکه آب را


۱۰۲

در عرق کش کشید کنید پس نیل جدا خواهد شد
بست و ششم در بیان آب سبک و وزین
تجربه بیست و ششم
هر آبیکه از راه دریا جاری شده در دریا
شور واپس میرود او بعضی اشیا را که درو
مخلوط میشود همراه خود میبرد چنانچه از کدامی
چشمه شفاف یا از دریائی یک بوتل آب را
ته نشین کرده در ظرف چینی انیقدر جوش
بدهید که همه آب خشک شود ضرورست که
قدری ماده سنگین زیرا او خواهد ماند لیکن
اگر بهمین قدر آب کشید کرده را جوش داد


۱۰۳
خشک کنند پس ازین ماده تنخواه‌دار را مد میگویند
که سببش چیست باین قرار در آب کشید کرمی
دیگر هیچ شئی مخلوط نمی باشد مگر آب باران
که کشید کرده میباشد و از راه دریا بدریای
شور میرود درین ضر ور چیزی نه چیزی ماده
شامل میشود سببش انیست که آب باران
وقتیکه بر زمین می افتد و از کوه‌ها یا از اندرون
زمین برآمده طرف دریای شور میرود دران
راه او این قسم اشیامی آیند که در ومخلوط
شده میتوانند و همین اشیا ها را همراه خود می برد
و همین طور از راه دریاها بسیار ماده همیشه


۱۰۴
از هر ملک بدریای شور میرود و آب دریا
شوراب میشود اگرچه امر مذکور بسیار آهسته
آهسته میشود ظاهرست که آب
باران از میان هر قسم زمین یا سنگ که
بگذرد همان قسم ماده درو آمیخته میشود و بقدر
که مرداری و غیره درو مردمان می اندازند
او هم درو داخل میشود پس آب بعضی چشمه ها
که از آب دریای شور هم نمکین تر میباشد سببش
همین میباشد که آب او که می آید از سر کان
نمک گذشته می آید باز سبب این جهت
که آب باران همیشه سبک میباشد مگر بعض


۱۰۵

آب چشمه یا دریا را گران وزن میگویند یاد
شما باشد که خاصیت آب وزنین این است
که هر وقتیکه در و صابون بمالید در و کف فوراً
پیدا نخواهد شد نگرد در ته آب می نشیند
از روی تجربه سبب آنرا دریافت میکنم
بیت بهمین قسم آب گران وزن چرمیشود
تجربه بیست و هفتم
قدری حیسم میده کنید و آب باران یا آب
کشید کردگی که سبک میباشد در یک بوتل
کلان پر کرده یک ذره او را در بوتل آب
مذکور بیندازید و ساعتی خوب شور بدهید


١٠٦
باز در کاغذ جاذب انداخته صاف کنید
اگرچه آب بعد از صاف نمودن مانند
مروارید صاف و شفاف شده مگر وزن
او اضافه شده اگر میخواهید بیازمائید یعنی
در و همراه صابون دست بشوئید اگرچه
آب مکدر خواهد شد مگر کف نخواهد کرد اگر
باز صابون استعمال کردید بدوم مرتبه
کف ها معلوم خواهد شد ند ازین معلوم
شد که اگر در آب چشمه یا دریا حصه سلفیت
چونه شامل یا مخلوط باشد همان آب سکین
وزن میباشد و در آبیکه شما حصه مخلوط کردی


۱۰۷
بودید اگر او را جوش دادید گرانی او دور نخواه
شد بلکه آب جوش دادگی سرد شده همان
وزن او خواهد ماند یاز دهم در بیان آب
بیست و هشتم آب گران وزن که
در و گهر یا گل سفید مخلوط باشد بذریعه جوش
دادن سبک وزن میشود آب گران
وزن یک دیگر قسم هم میباشد که کیفیت او
دریافت کردن با قیت از تجربه بنقصم معلوما
شده که هوائیکه از شش بیرون می بر اید
در و کار بانگ ایستد گاس شامل میباشد
چنانچه اگر در صاف آب چونه پف کنید در و


۱۰۸
سفید مانند مبده شئی می برآید که در آب تحلیل
نمیشود یعنی کهر با کل سفید پیدا میشود و بعد ازین
بلمحه آب سفیدی مائل میشود
تجربه بیست و هشتم
تجربه هفتم را باز نکنید مگر آنقدر که اوّل در آب
چونه پف کرده بودید این مرتبه از و بسیار
زیاده پف کنید اگر تا پنج دقیقه پف کرده
بروید رنگ سفیدی مائل او موقوف شده
خواهد رفت و از اوّل زیاده صاف تر خواهد
شد شاید اگر بالکل صاف نشد باز در بین
کاغذ جاذب انداخته صاف کنید اگرچه


۱۰۹
آب مطور صاف شده مگر بموجب تجربه مذکوره
بالا بذریعه صابون معلوم خواهد شد که او
بالکل وزنیمین شد لیکن پیش جیت کهریا-
(گل سفید) در خالص آب اصلا تحلیل نمیشود
مگر شما که آب را پف کرده رفتید کار
بانگ ایسد که از نفس شما بر آمده او کهریا
این آب را تحلیل کرد چرا که در کار بانگ
ایسد این خاصیت است که ازین کهربا
(گل سفید) در آب آمیخته میشود ازین سبب
همان آب بظاهر صاف شده مگر وزنی
شد - چرا که کهربا (گل سفید) را کار بانگ ایسد


۱۱۰

که آب کرده در و شامل کرد کار بانگ ایسڈ
بک گاسیت یعنی بخارست و اگر آب
مذکور را جوش دادید از و کار بانگ
ایسڈ همه خواهد پرید و گهر یا گل سفید که درو
تحلیل شده است سفید مانند ریزگی شده
زیر خواهد نشست چنانچه بظرف شیشه
اگر آب گران وزن را جوش دهند
این حرف صاف معلوم خواهد شد حالا
اگر جوش خورد آب را سر به سر کرد و صابن
آنرا بگیرید از شمولیت صابون معلوم و
دریافت خواهد شد که حالا او گران


۱۱۱

در وزن نمانده از جوش دادن سبکشد
هر آبی که بوسیله کاربانک ایسد باعث
تحلیل شدن کهریا گل سفید وزنی میشود
برای سبک کردن او یکدیگر ترکیب است
که در و قدری آب چونه بندازید که صاف
باشد چونه بطور کیمیائی همراه کاربانک ایسد
گاس شامل شده کهریا گل سفید یا کاربو
چونه خواهد ساخت و این در آب تحلیل
شده نمی تواند ازین سبب بمعه کهریات
وگل سفید که در آب از اول موجود بود ما
میده زیر نشست ازین ترکیب آبیکه ازنزیل


۱۱۲

شدن گهر یا گل سفید وزنی میشود اگر او
مقدار بسیار هم باشد تا هم به آسانی سبک شده
میتواند نیست و هم آب کدام دریا
کم وزن داشته میباشد و از بعضی اضافة
آب همه دریا یکسان وزن داشته میباشند
از تجربة مذکورة بالا ثابت شد که اگر دریک
آب گهر یا گل سفید حل باشد و بدیگر حیم
باشد هر دو آب گران وزن خواهد بود
مگر ما بین فرق خواهد بود چرا که آب گهر یا
گل سفید دار بذریعه جوش دادن
یا چونه آمیختن سبک میشود و آب که جسیم


۱۱۳
دارد باین طور سبک شده نمیتواند هر آب
باران که از کوه چشمه دار پائین جاری
میشود در چشمه ها و دریای او وزن جسم خواهد
بود مثلاً دریای انگلستان که ترنٹ نامدارد
حال او همین است این جهت است که از همه
آب های جاری آب باران خالص میباشد
مگر بالکل خالص نمی باشد چراکه بوقت باریدن
از هوا درو کاربانک ایسڈ گاس آمیز میشود
درین باب تجربه نهم باید دید پس چونکه در آب
باران کاربانک ایسڈ گاس شامل میباشد
ازین سبب وقتیکه او از زمین هائی که سنگ


۱۱۴
چونه دارد یا کهر یا گل سفید میباشد میگذر د در ان
صورت همراه کهر یا گل سفید کار بانگ ایسڈ
او مخلوط میشود و همین آب را گران وزن
میکند مانند آب دریای ٹمیز در دیگ ہاے
که آب جوش میدهند یا سمه دار و غیره
که در و یک قسم گل جمع میشود او همین گل سفید
یا کهر یا میباشد که بسبب جوش دادن
آب جدا شده ته نشین میشود و رفته رفته
ک میشو دلیکن وقتیکه باران باریده ازین
چنین زمین ہا می گذرد جائیکه سنگ خارا
یا دیگر کوه که سنگ سخت داشته باشد


۱۱۵

و کهربا نباشد پس آن آب سبک میباشد
چرا که ماده در و آمیزش نمیکند که او را
گران وزن بسازد سی ام آبیکه
بر سطح زمین قصبات و شهرها جاری میبا
او خراب و غلیظ میباشد آب که از قریب
قصبه یا شهر یا از قریب بدر روئی جاری
شده میرود او از آب بدر رو های خانها
مخلوط شده غلیظ میشود و مطلق لائق خوردن
نمیباشد چرا که تعجب نیست که در و کدام قسم
زهر داخل شده باشد که از و مرض ها پیدا
شوند بعض اوقات در آب صاف


۱۱۶
و شفاف هم کثافت بدررُوی خانه‌ها آمیز
میباشد و این اکثر دران وقت میشود وقتیکه
آب جاری از نزدیک قصبه یا شهری و از جوی
جاری شده می آید و همین باعث است
که در اکثر کلان کلان شهرها و قصبه‌ها برای
خوردن مردمان آب صاف در حوض‌ها
جمع میکنند که از آبادی دور میباشد باز
بذریعه نل‌های آهنی یا سُربی بخانه‌های مردما
مردمان میرساند در هندوستان هم بشهر
کلکته و بمبئی و لاهور و غیره هم همین انتظام شده
غرض به این طریق آب از کثافت بدررُوی


۱۱۷

محفوظ میباشد سی و یکم در آب بخارات
هم تحلیل میشود گل و غیره در آب
تحلیل میشود مگر بخار هم در آب تحلیل میشود
مگر بعض زیاده و بعض او کم و این را
اول دیده اید که کار با رنگ اسید گاس
هوا در آب باران مخلوط میشود و سوڈاو آ
که او را ولایتی آب میگویند در و اینقدر کار
بانک اسید گاس میباشد که بمجرد و از کردن
سرپک او فورا بزور می برآید همین طور
در آب هم هوا شامل میشود چنانچه آبهای
چشمه ها و دریا ها که مزه دار میباشد او از حل شدن


۱۱۸
هوای آکسیجن گاس میشود و اگر همین-
آب را جوش دادید هوائیکه درو-
موجود است خواهد برآمد و باز آب را که
سرد کرده خوردید پس ذائقه او مثل
سابق نخواهد ماند بی مزه خواهد شد
بآب دریاها و دریای شور که آکسیجن حل
میباشد بودن او برای زندگی ماهیها
ضرور است اگرچه او در آب میباشند
مگر ضرورت آکسیجن آنها را همان
قدر میباشد که برای جانورهای هوائی میباشد
یاد شما باشد که آکسیجنیکه جزو ترکیبی


۱۱۹
آب است از و ماهیها زنده میمانند بلکه
از همین آکسیجن میباشد که در آب آمیز
میباشد از راه پردهای گلگون ماهی بسیار
آب میگذرد از و آکسیجن را می کشند
برای این اگر آب را خوب جوش
بدهید و از هوا محفوظ داشته سرد کرده
در و ماهی بیندازیم پس آنها خواهد مرد
چرا که در آب حالا هوای آکسیجن نمانده
که از و آنها نفس بگیرند دوازدهم بیان
خاک سی و دویم در بیان خاک شما
احوال آتش و هوا و آب چیزی چیزی


۱۲۰

معلوم شده حالا حقیقت این سخت
شی یعنی خاک را دریافت کنیم که ازیمان
زمین مایان ساخته شده ایم آتش و هوا و
آب قدری اشیای ساده اند در حقیقت
و ماهیت آنها چیزی پچیدگی نیست مثلاً
آتش نام آن حرارت است که در سوختن
بعض اجسام یا از اتحاد کیمیائی پیدا میشود
هوا از دو بخار یعنی از شامل شدن
اکسیجن و نیتروجن پیدا میشود و طرف
مایان موجود میباشد و در نفس گرفتن
بکار می آید و آب آن مائع شی است


۱۲۱
که بر روی زمین هر چهار طرف موجود است
و از اتحاد کیمیائی دو بخارها نباه میشود
که یکی آن آکسیجن است و دیگرش
هیڈروجن مگر مضمون خاک نهایت
مشکل و پیچیده است ازین سبب
درین رساله خورد احوال او کمی
بیان میشود - درین مضمون
اول این حرف قابل بیان است
که سطح زمین انیقدر سخت که معلوم
میشود صرف بهمین سبب سخت است
که گرم نیست چرا که شی اینطور سخت نیست که از کجا


۱۲۲

گرم کردن آب شده مانع نشود چنانچه آهن
چقدر سخت میباشد مگر باز هم از رساندن
حرارت آب میشود حتی که مثل آب شده
جاری میشود همین طور شیشه هم آب میشود
و در قالبها انداخته ظرفها میسازند -
بر آهن و شیشه چه موقوف است هر قدر
که سخت سنگ و خاک اند همه از رساندن
حرارت آب میشوند بلکه مانند آب خالص
جوش خورده میتوانند و بخار شده بر هوا
میتوانند البته قرار واقعی حرارت رساندن
شرط است چنانچه در زیر زمین بسبب

شدت


۱۲۳
شدت حرارت سنگ ها آب شده
جاری میشوند و تصدیق آن انیست که از
کوههای آتش فشان سفید سفید ماده گرم
که می برآید آن از هر قسم سنگ ها و معدنها
آب شده میباشند و آن آب شده
ماده را لاوا میگویند از کوه وسودکس
که در جنوب ومغرب اطالیه است یکبار
باین شدت برآمده بود که برسه قصبات
جاری شده همه را زیر کرده بود و آنها را خاک
سیاه کرده بود چنانچه یک شهر او که هرکولی
نام او بود سوختگی سنگه های او حالا کنده کشید


۱۲۴
شده اند حالا چند مختلف اقسام خاک را گرفته تصور کنید که از کدام کدام اشیا ترکیب اند و از انها چه اشیا برامده میتوانند
سی و سوم از کهریا (گل سفید) ساختن کار بانک ایسد گاس
تجربه بیست و سوم
چند تکه های گل سفید یا از سنگ مرمر بگیرید و آنها را در یک بوتل بیندازید که اندرون سرتنگ او یک خمدار نیچه داخل شود و یکدیگر نیچه باشد که بر دهن او قیف مانده شود بعد از ان در بوتل قدری آب بیندازید و درین


۱۲۵
قدری هیڈروکلورک ایسڈ یعنی تیزآب
نمک شامل کنید بعد ازین شما را در بوتل
نزدیک کهریا (گل سفید) حبابها پیدا شدن
نظر خواهد آمدند و دیگر سر خم دار نیچه که در دیگر
ظرف پر آب غرق است در و هم حبابهای
بخار معلوم خواهند شد بجای ظرف پر آب
یک بوتل خالی بمانید و در بوتل کهریا که
که بخار جمع میشود او را در بوتل خالی از راه
نیچه بمانید که بیاید و بعد از چند لمحه در بوتل
یک شمع روشن کرده پائین کنید فوراً
گل خواهد شد و بعد از ان در همان بوتل


۱۲۶
آب چونه که صاف باشد بیندازید رنگ
او سفیدی مائل خواهد شد بعد ازین
در یک دیگر بوتل که در و هواست شمع
روشن در و بمانید و دیگر بوتل گاس
را یعنی بخار را گرفته بر سر شمع روشن
مثل آب بیندازید بمجرد انداختن بخار
مذکور شمع گل خواهد شد حالا بگوئید همین
بخار که از گل سفید یا از سنگ مرمر که
حاصل شده کدام قسم بخار است بیشک
کاربانک اسید گاس است چرا که شمع
روشن را گل کرد و آب چونه برنگ سفید


۱۲۷

ساخت و آن هوا هم گران است که از یک بوتل
بدیگر بوتل مثل آب انداخته میتوانم و همین
کار بانک ایسڈ گاس در گل سفید آمیز
میباشد و وقتیکه درگھر یا گل سفید تیزاب
می اندازند درینصورت کار بانک ایسڈ
گاس از و علحده میشود این هم معلوم شد
حالا باز ماید که سوڈی کار بانک ایسڈ
گاس دیگر شی هم در گل سفید میباشد
برای دریافت نمودن این امر یک تکه
گل سفید یا سنگ مرمر را در آتش بمانید
و آهسته آهسته گرم کنید بعد از ان کشیده


۱۲۸
به بینید معلوم خواهد شد که او از سوختن
تبدیل شده و اگر این وقت در آن تیزآب
انداختید حبابها نخواهند خیزند ازین
معلوم شد که بعد از سوختن کاربانک
ایسد از و برآمده پریده است لیکن اگر
بر و آب انداختید پس همان سخت تکه
سنگ جوش خورده میده میده خواهد شد
پس از گرم کردن تکه گل سفید این مدعا
حاصل شد که از و کار بانک ایسد
گاس برآمد و بسیار خوب چونه تیار شد
غرض ازین دریافت شد که گل سفید


۱۲۹

و سنگ مرمر از چونه و کاربنک ایسید کیمیا
مرکب میباشد و این هم معلوم شد که از
بعض خاک هم بخار پیدا میشود نیز دهم
در بیان خاک سی و چهارم احوال ساختن
آکسیجن گاس

تجربه سی ام
یکدیگر قسم خاک را گرفته تجربه کنیم و این
گل را هر کسی نمی شناسد مگر ازین هم بعضی
مفید حرفها معلوم خواهد شد نام این گل
مرکری اکسد (اکسد سیماب) است و برنگ
سرخ میباشد یک سحت نی شیشه اینطور


۱۳۰
بگیرید که از یکطرف و از باشد و از دیگر
طرف بند باشد در و قدری مرکری
اکسد انداخته بر دهن او سر پتک محکم
کنید و از همان سر پتک یک نی خمدار
بگذرانید و بعد از ان اول نی را دریک
حلقۀ آهنی بیندازید بموجب شکل مب
سویهم و زیر او یک چراغ انگریزی مانده
حرارت بدهید بعد از چند لمحه همان سرخ
گل سیاه خواهد شد و یک سفید برقد ا
شی بر پهلو های سردنی خواهد چسپید و بردهن
خمدار نی حبابهای بخار بر امدن معلوم


۱۳۱
خواهند شد حال اینطور کنید که همان سر
خمدار نی که در آب یک ظرفی میباشد
بر و یک شیشه را معکوس کرده بمانید
پس حبابهای بخار درین خواهد آمدند
باز تجربه کرده دریافت کنید که این کدام
بخار است خوب یک تکه چوب سوخته سه
در میان او داخل کنید پس همان چوب
سوختن گرفت پس معلوم شد که این
گاس یعنی بخار آکسیجن است مگر نی که
سرخ گل دار د برابر حرارت داده
بروید حتی که در وی هیچ نماند یعنی قدری


۱۳۲
حصه او اکسیجن شود و کمی سفید بر قد ارشی
شود که در نی جمع شود حالا این را دریافت
کنید که همین بر قد ارشی چیست باین طور
دریافت شده میتواند در آن وقت که از
سرخ گل بالکل برآید چراغ مذکور را پس
کنید و خمدار نی را مبعه سپر تنگ او جدا
کنید مبادا از راه او آب ظرف غنچه
بالا نیاید باز که نی سرد شود درو که سفید
بر قد ارشی چسبیده از نوک چوب
جدا کنید بیرون خواهد برآمد پس خواهد
دید که آنها یک قطره های شی مایع اند


۱۳۳
شما میدانید که این کدام شی است سیماب است
و این هم یک معدنی شی است- ازین
تجربه معلوم شد که در شیشه که گل سرخ
بود از حرارت دادن دو مقررا اجزآ جدا
جدا شدند یکی آن آکسیجن گاس و دیگر او
سیماب شد خاصیت گل سرخ نهست
از هر جائی که بگیرید و حرارت دادید
آکسیجن گاس او جدا خواهد شد و سیماب او جدا خواهد شد دوم
نهست که از ین همیشه هر دو شیا یک
اندازه خواهد برآمد و این گل را
که اکسید آف مرکری میگویند شیش


۱۳۴
همین است که او کیمیای مرکب اکسیجن
وسیماب میباشد و شکل این گل مذکور را
دیده کسی گفته نمی تواند که در و این هردو
اشیا که از یکدیگر بالکل مختلف اند شامل
خواهد بود مگر امر مذکور صرف بذریعه
تجربه دریافت میشود و اگر گل مذکور
دو صد و شانزده پوند باشد پس از و
دو صد پوند سیماب خواهد بر امد و شانزده
پوند اکسیجن گاس از تجربه مذکور این امر
ثابت شد که در هر کیمیای مرکب مقدار
مفرد اجزای او همیشه یک میباشند


۱۳۵
گاهی تبدیل نمیشود سمی و پنجشم اشیای
معدنی از ساخته شدن اکسڈ گران قیمت
میشوند تقریبا هر قسم اشیا مانند گل یا سنگ
که سخت میباشد در ان همه اکسیجن گاس
همراه شئی دیگر مخلوط میباشد پس این
همه مرکب با اکسڈ اند مثلاً همه معدنیها
آهن۔ مس۔ نقره۔ قلعی۔ وسرب
وغیره مانند سباب همراه اکسیجن شامل شده
اکسڈ تیار میشوند و اکسڈ هر یک معدنیات
ازین خالص معدنیات همیشه وزنی میباشد
چرا که در و اکسیجن هم شامل میباشد


۱۳۶

و درین کمی وزن هم میباشد
تجربه سی و یکم
برای علم آورتی این امر یک خردی
مغناطیس بشکل نعل بگیرید و هر دو سرآ
او را در میده آهنین بمالید بوره آهن در و خواهد
چسپید و حالا شکل او مانند یک خورد
برس خواهد شد همان طوریکه از شکل
بیست و چهارم ظاهر ست بعد ازان
بیک طرف ترازو همین نعل را آویزان
کنید و بدیگر طرف تر از وسنک ہای
وزن نمودن مانده وزن کنید و باز


۱۳۷
یک لمپ یا چراغ را روشن کرده زیر
نعل بمانید فوراً براده آهن درخواهد گرفت
حال چوره آهن یا براده آهن همراه هوا
آکسیجن شامل شده آکسد آهن تیار میشود
همین را زنگ مینامند اگر بر سرهای
مقناطیس که بشکل نعل است بسیار براده
آهن چسپیده باشد پس میزان ترازو
برابر نخواهد ماند بلکه سمت مقناطیس زیر
خواهد آمد چرا که از براده آهن وزن زنگ
آهن بسیار اضافه میباشد سی و ششم
در گل های زمین و سنگ ها معدنیات


۱۳۸
شامل میباشد اول ازین دو تجربها
کرده اید و دیدید که از گل یک شی سفید
برقدار برامده بود چونکه بدیگر گل ها هم
معدنیات شامل میباشد ازین یک
دو تجربه دیگر هم کردن بایدست تا که این
حرف بخوبی تحقیق شود
تجربه سی و دویم
یک خورد قلم نیل توتیا بگیرید و در یک
خورد شیشه همراه آب گرم حل کنید-
و تیغ کدام برقدار چاقو یا دیگر برقدار
آهن را درین آب نیلگون انداخته-


۱۳۹
بعد از نیم دقیقه بکشید رنگ همان آهن
که او سرخ رنگ خواهد شد و اگر این
سرخی را بر جائی بسائید پس رنگ او
مثل مس بر قدار سرخ خواهد شد
و باز آهن مذکور را در همین عرق نیل گون
عرصه بیند از ید رنگ نیلی او خواهد رفت
و رنگ مس برنگ گندم شکل ریگ
زیر این عرق خواهد نشست و حالا اگر
در و کدام صاف شئی آهن بیندازید
نه بر سر او رنگ سرخ خواهد آمد و نه دیگر
رنگ ریگ سرخ بزیر عرق خواهد نشست


۱۴۰
ازین هردو حرفا معلوم شد و ثابت
شد که هر قدر درین عرق مس بود همه علیحده
شده ته نشین شد و حالا درو هیچ باقی نمانده
تجربه سی و سویم
لُدایسی تِت (شکر سرب) که از سفید سفید
تکه های گل میباشد سه مثقال و سه نخود
او را در گلاس خورد که صاف باشد
در قدری آب بیندازید فوراً حل خواهد شد
باز یک تکه جست گرفته در تار بسته کنید
و دیگر سر تار را بیک چوب بسته کرده
و چوب را بر سر گلاس باینطور بمانید


۱۴۱

اگر جست در آب غرق شود و چوب بر سر
گلاس مانده باشد و چند ساعت بهمین
طور بمانید باین عرصه بر سر جست قلمهای
سرب خواهد چسپیدند و شکل آن شجرنما
خواهد بود که شکل بیست و ششم معلوم
میشود از این تجربه معلوم شد که در قلمهای
لذایسی ٹٹ معدنیات سیسه باسرب
شامل میباشد چهار دهم در بیان خاک
سی و هفتم ذغال کدام شی است
حالا کیفیت ذغال را بیان میکنم در ذغال
کاربون میباشد چراکه در اول تجربه ها


۱۳۴
بیان شده که ذغال یک شیء سوختنی است
و وقتیکه او میسوزد همراه کاربون او از شامل
شدن آکسیجن هوا کاربانک ایسد گاس پیدا
میشود در ابتدائی رساله نوشته شده که
ذغال از کانها می برآید و جای کانهای
آن در زیر زمین بسیار عمیق میباشد و جائی
که عمیق نباشد از ین این قدر سوالها پیدا میشوند
ذغال کانی در زیر زمین بچه قسم پیدا شد
در ین کدام کدام شی شامل است کدام
کدام چیز ازین برآمده میتواند او بکدام کار
می آید - در جوابهای این سوالها


۱۴۳
بسیار نوشته میشود + اول در جواب
سوال اول فکر کنیم یعنی این دریافت
کنیم که ذغال کانی بکدام قسم پیدا شد حقیقت
نیست که هر قدر ذغال از زمین می بر اید
آن همه بقیه درختها ست که بکدام زمانه
بر سطح زمین بودند و زیر زمین بقسمی نهان شدند
در صحت این حرف هیچ کلامی نیست مگر
شاید بشما عجیب و حیرت انگیز معلوم خواهد شد
لیکن اگر کان ذغال را کنده دید پس زیر
غار و بالای او نقش های برگ و تنه افتاده
معلوم خواهد شدند ازین ثابت شد که ذغال
کان


۱۳۴
مذکور در خمتها بودند باز اگر ورق ذغال را
تراش نمودید در وهم علامتهای نباتی
صاف ظاهر خواهد شد حالا ببیند
که ذغال کدام شی میباشد و کدام شی
از و برآمده میتواند در ذغال کاربن
میباشد و اگر ذغال باینطور بسوزد
که از و شعله بر اید پس از و کاربانک اسید
گاس می براید و اگر او باین قرار بسوزد
که غبارهای دود بر اید پس از سیاه دوده
یا کاربن خواهد بر امد سوای کاربن دیگری
هم در ذغال میباشد چنانچه در هیدروجن


۱۲۵
هم میباشد سی و هشتم در بیان ساختن بخار از ذغال
تجربه سی و چهارم
قدری ذغال میده کنید و اورا در نی چلم
انگریزی بیندازید و دهن او را همراه گل
گل حکمت کنید و خشک کنید باز زیر چلم
چراغ انگریزی یعنی لمپ بسوزانید بموجب
شکل بیست و هفتم بعد کمی دیر از نی چلم
دود زرد خواهد برآمد واگر همین دود را
شمع نشان بدهید او فوراً خواهد سوخت
و روشنی خواهد داد میدانید که این دود
چیست بخار ذغال است مگر صاف نیست


۱۴۶
در کلکته و بمبئی شب روشنی بخار میشود
او هم همن بخار ذغال میباشد مگر صاف
یکدیگر ترکیب کنید که دهن نی را در آب
غرق کنید حباب های بخار از آب خوا
بر امدند یک ننی امتحانی از آب پر کرده
معکوس بر سر او بمانید حبابهای
بخار در نی امتحانی پر شد حالا شمع را
در دهن نی بمانید بخار خواهد سوخت
در این گاس کاربون یا دوده شامل
میباشد اگر بخواهید این را جدا کرده
میتوانید موجود بودن آن بانطور هم ثبات


۱۳۷

میشود وقتیکه این بخار میوزد ازین
کاربانک ایسڈکاس می براید بذریعه
آب چونه امتحان او را کرده میتوانید
سوای کاربون به بخار ذغال هیدرو
جن هم میباشد ثبوتش اینست هروقتیکه
بخار ذغال میوزد بر سر او یک یک
خشک و صاف گلاس بگیرید بعد از
کمی دیر بر سطح اندرونی گلاس قطره
آب پیدا خواهد شد ند ازین عمل شما
خواهید دانستید که هیدروجن ذغال همرا
آکسیجن هوا شامل شد و از و آب پیدا شد


۱۳۸

در رسالهٔ ابتدائی بیان کرده شده که
بخار ذغال نه رنگ داشته میباشد و
نه بنظر می آید و از هوا سبک میباشد اگر
نزدیک شمع آورید سوختن خواهد گرفت
برای ثابت کردن خاصیت‌های آن
کدام کدام تجربه بعمل آوردن باید است
بالا بیان نمودیم که بعض شهرهای
کلان مثلاً کلکته و بمبئی در شب چه بازار و
چه خانه‌ها همه جای روشنی همین بخار میباشد
و از هزارها من ذغال که حوض‌های آهنی را
پر کرده بموجب قاعدهٔ مذکوره چلم میکشند


۱۲۹

و اگر گل را که بر سر چلم مذکور گل حکمت کرده
بودید بعد از کار گرفتن اور اکنده بر کنید
در و صرف قدری ذغال برنگ خاکی
خواهد بر امد و همین خالص کاربون ذغالست
که باقی مانده است در ذغال هر قدر دیگر
کاربون بود او بمعه هیدروجن اکسیجنا
و آب و روغن تیار شده بر امد درین
مقام این حرف هم لایق یا د داشیست
که وقتیکه ذغال را حرارت میدهند -
یا در بهبکه می کشند بموجب تجربه مذکور
پس این هر سه اشیا ها پیدا میشوند ذعال


۱۵۰
یک قسم نمی باشد بعض قسم او برای ساختن
بخار خوبست و بعض او خوب نمی باشد
چرا که در بعض او کاربون بسیار میباشد
و ہیدروجن بسیار کم و در بعض او
اینقدر فرق نمیباشد ازین سبب ازو
بخار کم می بر اید و ذغال سوخته بسیار میباشد
و از ذغال بدون بخارها دیگرشی ها هم
بر امده میتواند مثلاً یک روغن که بریسما نها
و به تورهای ماهی شب که آب شور
اورا بوده یا کمزور نکند و دو قسم رنگها
یعنی ارغوانی و سوسنی هم از ذغال می آید


۱۵۱
مگر ترکیب ساختن او باین قرار حالا بفهم
شما نخواهد آمد سی و هشتم فایده ذغال
از ذغال اینقدر کار می بر اید که بیان او
بکم الفاظ ها ادا نمیشود اگرچه در هندوستان
هم کانهای ذغال قریب رانی گنج و در
وسط هند نز دیک دریای و ردا برامده
و همین ذغال در کاری ریل بسیار کارمند است
مگر در انگلستان از ذغال اینقدر کار می آید
که اگر کانهای ذغال در انجا نمی بود پس
او را امروزه روز شاید این ترقی و رونق
نصیب نمی شد چراکه فروغ انگلستان چرخ


۱۵۲
از تجارت است و تجارت آنجا از پیدا
وار قدرتی نیست بلکه صناع آنجا بهزارها
قسم اشیا را ساخته بدیگر ملک ها میفروشند
و دار و مدار کارخانه ها صرف بر ذغال است
که بسیار می برآید و ارزان فروخته میشود
سوای این انگلستان بسیار سرد ملک است
در آنجا بدون آتش گذران نمیشود و جنگل
هم ندارد که چوب بسوزانند پس اگر کانهای
ذغال نمی بود پس بسردی آرام در کنار
زندگی هم دشوار بود ذغال یکدیگر کار مهم
میدهد که انتظام مال تجارت بقرار واقعی


۱۵۳
نشود تجارت هیچ ملک بسر آمده نمی تواند
و آن بنتظام بردن و آوردن مال
تجارت صرف ریل و جهاز های دخانی
اند و دارو مدار هر دو بر ذغال است
پس مثل برطانیه ملک که در جزیره است
اگر ذغال نمی بود پس تجارت از دیگر ممالک
و آمد و رفت بسیار مشکل می شد در خاص
ضلع های انگلستان که کانهای ذغال دارند
کارخانه های آنجا بسیار فروغ دارند و بیشمار آدم
کار می کند و در هر ضلاع که ذغال نیست
کارخانه آنجا ها هم بی رونق اند و اینها


۱۵۴

سبب مردمان آنجا بر دهقانی کردن و
و زراعت گذران می‌کنند ببینید بدوا
کانهای ذغال در ضلع لین لباسهای
نخی و در جنوبی ویلز کارخانهای آهن بسیار
کلان کلان اند و در ضلع یارک لباسهای
پشمی بکثرت ساخته میشود مگر در اضلاع
کنٹ و ایسکس و سسکس که در انجا ذغال
کان نیست ازین سبب در انجا هیچ کار
خانه مشهور نیست و مردمان آنجا اکثر
زراعت می‌کنند و بز و گوسفند
و گاو و نرگاو و غیره نگاه داشته گذران
می‌کنند


۱۵۵
پانزدهم خاک چهلم بخار ذغال
و روشنی او در تجربه بخار ذغال کوشش
کنید که احوال روشنی و شعله او معلوم شود
تجربه سی و پنجم
اگر تجربه هجدهم را بغور دیدید معلوم خواهد شد
که روشنی ہیدروجن گاس کمزور میباشد
و از بخار ذغال تیزتر میباشد بسبب این را
دریافت کنیم لمپ بنین که در و بخار
میسوزد و بزیرین حصه او شکاف ها میباشند
آنها را از انگشت های خود بند کنید رو شعلہ
تیز خواهد شد و اگر باز انگشت های خود را


۱۵۶

پس کیندر روشنی کمروز خواهد شد و شعله
او نیلگون خواهد شد سببش نیست که وقتیکه
بسیار باریک باریک ذره‌های کاربون
در شعله منتشر میشوند در انوقت او روشن
میشود و شعله او نیلگون میباشد و ثبات
شدن این امر باین طور میشود که بر وقت
روشن شدن شعله بر یک کاغذ سفید
چند لمحه گرفته باشید بر و دود جمع خواهد شد
اگر بر شعله نیلگون کاغذ سفید گرفتید اصلا برود
دود جمع نخواهد شد اصل نیست که بر وقت
شعله روشن که ماده میور دا و قرار واقعی


۱۵۷
نمیشود ازین سبب کاربن یا دوده
بذریعه سخت ذرها ازین ماده علیحدہ شدہ
بشعله منتشر میشوند و از ان روشنی پیدا
میکنند و بر خلاف این وقتیکه رنگ شعله
نیلگون میباشد در انوقت این صورت
میباشد که بر سمت زیر آله بر مقام دو برپیکو
او که گرد کرد روزن ها اند از اندرون
آنها هوا بزور داخل شده همراه بخار
ذغال شامل میشود و کاربن بخار را
یکدم میسوزاند پس کاربن تاسر چراغ
نمیرسد که بر شعله رسیده روشنی پیدا می کند


۱۵۸

تجربه سی و ششم
در شعله عام شمع یا چراغ که مختلف حصه ها
میباشند آن قابل غور اند و ازین بشما
بسیار معلومات خواهد شد چراغ که میسوزد
شعله او را بغور بیینید سه حصه ها معلوم
خواهد شد اول از همه بلند یک طبقه
نیلگون میباشد و این بشکل نظر می آید و در آنجا
ماده شی سوختنی بالکل سوخته دویم در میان
او یک تیز روشن طبقه میباشد و از طبقه
روشن ماده سوختنی او دوده علیحدہ می کند
و روشنی میدهد مگر ماده بخوبی نمیسوزد.


۱۵۹

سوم اندرون گل شعله یا میانه شعله
یک سیاه مخروط میباشد و آن از ان بخار
می برآید که شمع پیدا میشود و مگر هنوز نسوخته
و کیفیت هر سه طبقه ها از شکل بیست و نهم
ظاهر میشود و باید دانست که شمع گویا کارخان
خورد بخار است موم شمع یا چربو یا تیل
آن ماده است که ازو گاس سوزنده یعنی
بخار سوزنده کشیده میشود پلیتۀ نخی که بروموم
یا چربو پیچیده میشود یا ملته منه که درمیان
تیل افتیده میباشد تنها گو به کار اند که
درو ازین موم یا چربو یا تیل صرف بخار سوزنده


١٦٠
کشیده میشود و بر سر آن و سمت بیرون
همان بخار میسوزد بالا مذکور شد که
سوم حصه شمع که زیرین حصه او باشد و سیاه
رنگ میباشد و همان بخار میباشد که
بحصه سوم نسوخته امتحان او باین قرار
کرده میشود که یک خمدار نی را بسیاه طبقه
شعله بگیرید آن ناسوحته بخار ازین نی مذکور
گذشته به دیگر سر نی رسیده بیرون خواهد
برامد و اگر بخواهید او را روشن کرده
ملاحظه کنید چهل و یکم کانهای ذغال
که آتش گرفته می پرند و ازین نقصان اکثر


۱۶۱
ذی حیات میشود سبب آن چیت و تدارک آن بچه قرار کرده میشود ـ هر جائیکه کانهای ذغال میباشند از انجا یک قسم بخار ذغال پیدا میشود که او را آتشی بخار مینامند خاصۀ این بخار اینست که هر وقتیکه هوا با این بخار شامل میشود و شمع نزدیک او میباشد پس فوراً در میگیرد و مثل باروت می پرد و کان کن ها را هلاک میکند چونکه در کانهای مذکور بسیار تاریکی میباشد ازین باعث بدون شمع ذغال کندن و بیرون آوردن دشوار است لاچار


١٦٢
شمع روشن اندرون کان می برند
پس از و بخار برآمده و همراه هو اشامل
شده یکدم در گرفته میسوزد و ازین بسیار
جاندار ها تلف میشوند برای او یک قندیل
امن ساخته شده
تجربه سی و هشتم
نازک تکه جالی که از سیم ساخته میشود گرفته
بر کدام شمع بخار یا بر آتش بمانید باز بخار
بکشید و بر سر همین جال از شمع روشن
کنید و بعد ازین جال سیمی را از سر آله یا لمپ
مذکور چنانچه بالا دارید موجب شکل سی ام


١٦٣
شعلۀ شمع از میان جال سیمی میگذرد میدانید
که سببش چیست وجه آن نیست که تا حرارت
بخار داده نشود او نمی سوزد و حالانکه
در میان او جال معدنی حائل است و خاصۀ
معدنیات است که حرارت را از قریب
شیئی خود جذب میکند از همین سبب بر سر
جال مذکور که شعله است همان میسوزد
و زیر او که بخار است حرارت او بسبب
جال معدنی گاهی باین درجه نمی رسد
که او در بگیرد پس جال سیمی گویا حد فاصل
میشود دوم تصویر شکل سی ام را ملاحظه


۱۶۴
کنید که در و یک جال همان قسم در چهارگرد
شمع یا قندیل مدور است و شعله صرف اندرون
او روشن است بیرون جال برامد نمیتواند
وهوا از اندرون جال رسیده قندیل را
غذا میدهد و از گل شدن باز میدارد
ازین سبب به امن تمام در کانها روشنی
میباشد و نام آن قندیل قندیل امن است
و اگر این قندیل را گرفته در کان ذغال
پائین شود و در انجا همان آتشی بخار اگر
باشد هرگز آتش گرفته نمیسوزد چرا که شعله قندیل
بیرون جال نمیرود قندیل امن زندگی هزاران


۱۶۵

مردمان را در امن نگاهداشته است در شکل
سی ام تصویر همین قندیل است یعنی فانوس
بافتگی سیم است که در و شمع میسوزد زیر او
یک ظرف برنجی است که در و تیل میباشد
درین فانوس مذکور در مابین او
مانده شده محکم کرده شده است این
تجربه ثابت شد که از یک روز روشن آیات
اصول علم زندگی هزارها آدمها
محفوظ ماند و ذغالهای معدنی
که بدون او هزار ها کارخانه جات
موقوف میشدند بذریعه این مخوف خطر


١٦٦

کشیده میشوند شانزدهم اشیای مفرده و مرکبه
چهل و دویم از تجربه های مذکوره بالا حقیقت
های بعض عام اقسام اشیای ارضی معلوم
شده اند مگر محقق های علم کیمیائی دیگر هم بسیا
تجربه ها کرده اند و احوال ترکیب زمین
بسیار معلوم کرده اند در علم کیمیا هر چه معلوم
میشود از روی تجربه و امتحان میشود چنانچه
کار محقق های این علم همین است که هر چیز را
که بیابند در نسبت خواص آنها تجربه
و آزمایش کرده دریافت کنند که او از
کدام کدام اشیا مرکب اند و دران کدام


١٦٧

کدام ماده شامل اند غرض علمای کیمیا
کل اشیا را خواه از هوا برآمده باشد
خواه از آب و خواه از زیر زمین خواه
از جمادات پیدا شده باشند خواه از نباتا
خواه از حیوانات همین طور بتجربه خود آورده
اند و دریافت کرده اند که همه چیزها که
بتجربه آمده اند دو کلان اقسام آنها شده
میتواند اول اجسام مفرده یا عناصر یعنی
آن اشیا که از و غیر شی برامده نتواند
دویم اجسام مرکبه یعنی از ان اشیا که دو
یا زیاده مختلف اشیا برآمد بتواند


١٦٨

چهل و سوم مثالهای این هر دو
اقسام جسم آنها خیال کنید اول از بخارها
مفرد و مرکب بخار ها را ببینید اکسیجن
گاس مفروشی است ازین دیگر هیچ
برآمده نمیتواند همین طور ہیدروجن گاس
هم یک عصر است مگر بخار ذغال که
احوال او مذکور شده مفروشی نیست
بلکه مرکب است چرا که ازین دو مختلف
اشیا برامده میتوانند یکی از ان کاربن
یا دوده دوم آن ہیدروجن گاس
همین طور کاربانک ایسڈ گاس هم مرکب است


١٦٩

مثال آن اول که نوشته ایم که آن از
کاربن و اکسیجن مرکب اند
حالا بیان آب گین اشیا را میکنم سیماب
مفرد شی است و ازین هیچ شی دیگر
نمی برآید آب مرکب شی است در آب
دو عنصر اند یعنی اکسیجن و هیدروجن بخارا
داخل اند و بدانید که مانند شیای گین
مفرد و مرکب در سخت اجسام یعنی ٹهوس
هم مفرد و مرکب دارند مثلاً سرخ اکسید
سیماب که ٹهوس یعنی سخت شی است
مرکب است چرا که درو سیماب و اکسیجن


۱۷۰
شامل میباشد کهریا یعنی گل سفید هم مرکب شیئی است
چرا که ازو هم کار بانک ایسڈ و چونه می براید
همین طور نمک طعام هم مرکب شی است که
چراکه ازو یک قسم بخار که کلورن می نامند
وزرد رنگ بخار میباشد و دیگر معدنیات سودیم
کشیده میتوانیم نیل توتیا هم مرکب است
چرا که در وسخ مس و تیزاب کبریت
هم شامل است مگر کبریت و کاربن و فاسفوریس
و مس و آهن ونقره وطیلا و دیگر بسیار سخت
عنصر اند یعنی از انها اهل کیمیا هیچ شی کشیده
نمیتوانند و نه از انها عصری از کدام دیگر


۱۷۱

عنصری ساخته میتوانند چهل و چهارم اهل
کیمیا بر اشیای گرد و پیش خود تجربه کرده
کرده این دریافت نموده اند که هر شی
که بر سطح زمین یا بر سر زمین یا زیر زمین موجود
اند از شصت و هفت اجسام مفرد عناصر
از یک یا زیاده عناصر ساخته شده اند
از ین مفرد شیا بعض بشکل بخار یافته
میشوند مثلاً آکسیجن و بعض بشکل مائع
یعنی اشیای آب گین مثلاً سیماب و اکثر
تهوس یعنی اشیای سخت مثلاً کبریت
و آهن از ین شصت و هفت


۱۷۲

عناصر بسیائی آن بدنیا یافته میشود و به افراد
تمام میباشند و بحالت مفر د هم یافته میشوند
و به دیگر عناصر هم شامل شده یافته میشوند
مثلاً اکسیجن در هوا بطور آزادانه بشکل نجا
موجود است و در آب همراه هیدروجن
گاس شامل است یعنی هیدروجن گاس
او شامل شده آب تیار شده است
همین طور همراه دیگر عناصر شامل شده
آکسید او ساخته میشود ازین شصت و هفت
عناصر این طور هم اند که بسیار کم دست
یاب میشوند سوای چند مقامات دیگر پیچ


۱۷۳
جای پیدا نمی شود مگر آنها عموماً بدیگر صنعتها
کار نمی آیند گر هر قدر کمیاب و غیر مستعمل
چرا نباشند باز گفته نمیتوانیم که آنها بیفایده
و بیحقیقت اند لیکن درین مختصر رساله صرف
گنجایش همین عناصر بود که ذکر کرده شد
و بکثرت پیدا میشوند برای سهولیت همه
عناصر ها بدو قسم تقسیم کرده شده اند اول
آنکه اشیای معدنی اند مثلاً آهن مس نقره
طلا دویم آنکه معدنی نیست مثلاً اکسیجن
کاربن کبریت در شکل این هردو اقسام عناصر
که فرق میباشد آن از دیدن نمونه همین عناصر


۱۷۴
فورا معلوم خواهد شد آن عناصر که معدنی نیستند
آن در شمار صرف پانزده اند و آنکه معدنی اند
آن بشمار پنجاه و دواند عنصرهای هر دو قسم که
زیاده تر بکار آمد اند فهرست آن مفصل ذیل است
عناصر که معدنی نیست آنعناصر که معدنی اند
آکسیجن - هیڈروجن
نیتروجن - کاربون
- کلورن
کبریت - فاسفورس
سلی کان
آہن - طلا
ایلوی نیم - گال سیم
میکنیشیم - سوڈیم
پوٹاسیم - مس
جست - قلعی
سرب نقره سیماب


۱۷۵
ازین شصت و هفت عصر با خواص
هریک جدا جدا اند که از ان آنها شناخنه
میشوند و تمیز کرده میشوند مگر بعض آن
همشبیه و همخواص میباشند مثلا قلعی
و سرب خواص این هردو اینقدر یکسان اند
که از اکسیجن و هیدروجن هم انقدر
مشابهت ندارند وقتیکه این دیده
میشود که از ترکیب عناصر بکدام قسم
مرکب اشیا ساخته میشوند پس دریافت
میشود که در هر عناصر که اختلاف بغایت
درجه است در همان اتحاد میباشد


۱۶۶

و اشیای مرکب پیدا شوند مثلا از آمیزش قلعی
و سرب اینطور مرکب شی ساخته نمیشود که صالی
خواص او ازین هر دو معدنها مختلف باشند
مگر آکسیجن و هیدروجن بخارها که از یکدیگر خود بالکال
مختلف اند از آمیزش آنها آب تیار میشود
غرض این قاعده کلیه است که هر اشیائیکه
باین نهایت کم مشابهت داشته باشند در
کیمیائی اتحاد بغایت آسانی میشود
هفدهم آن عناصر که از قسم اشیای معدنی
نیستند چهل و پنجم عناصر که
معدنی نسبت و کثرت موجود اند قهر


۱۷۷
آنها سابق نوشته شده است حالا خاصیت
آنها را ترتیب وار بیان کرده میشود
آکسیجن یک بخاریست که نه رنگ دارد
و نه مزه یا ذائقه دارد و نه بنظر می آید و این
بخار باعتبار حجم اندازه ایست که
یک حصه گاس مذکور میباشد و چهار حصه
نیتروجن هوا ازین هر دو بخار بآمده است
مگر آمیزش آن آزادانه است یعنی آنها
مابین خود اینطور خلط و ملط نیست که علیحده
شده نتواند آکسیجن سوای یک عنصر همراه دیگر
همه عنصرها شامل میشود و ازین آمیزش


۱۷۸
هر شیئکه پیدا میشود آنرا اکسد مینامند
هران وقت که آکسیجن همراه دیگر عنصر
شامل میشود حرارت پیدا میکند و اکثر
اوقات روشن هم میشود وقتیکه اینطور
میشود پس میگویند که آن شی میسوزد آکسیجن
هر قسم خاک یا گل و سنگ و ریگ و
در معدنیات میباشد در زمین از نصف
زیاده وزن آکسیجن است سوای این برای
هر جاندار بودن آکسیجن ضرور است چرا
که او همراه نفس اندرون هر جاندار
داخل میشود و همراه کاربن ناکاره خون
شامل


۱۷۹
شامل شده خون را صاف میکند در جسم جاندارا
که حرارت بکارست آن بذریعه همین طریقه
حاصل شده میباشد بسیار اشیای مرکب
اینطورست که اگر آنها را حرارت داد
شود خالص اکسیجن برامده میتواند چرا که درانها
موجود میباشد مثلاً اگر اکسید سیماب را
در شیشه نل گرم کنند یا کلوریٹ پوٹاس را
در شیشه گرمی برسانند پس از و خالص
اکسیجن پیدا میشود و امتحان مذکور باین قرار
شده میتواند که اگر در نل یا شیشه مذکور
لکه چوب سوخته بنیدازند پس او سوختن


۱۸۰
خواهد گرفت و شعله خواهد برآمد در تجربه
سی ام کشیدن اکسیجن و طریقه آن بیان
کرده شده است اگر بسیار کشیدن منظور
باشد پس سه مثقال و سه نخود کلوریت پوتاس
میده کنید و درین سیاه اکسید کینیز انقدر
حل کنید یا مخلوط کنید که همه سیاه شوند
باز او را در یطور شیشه بیندازید که سرپوش
او شگاف داشته باشد و درین سوراخ
مذکور یک نل شیشه که خمدار باشد از
پائین او گذشته باشد بعد از این شیشه
مذکور را بر سر یک سه پایه مانده آهسته اهسته


۱۸۱
گرم کنند اکسیجن گاس را که اندرون پیدا
شده از راه نل میگذر دآنرا بموجب تجربه
نوزدهم در بوتل ها پر کرده بروید حالا شما
چهار عمل نشان داده میتوانید اول یک
این قسم شمع بگیرید که شعله او گل شده با
و پلیته او سرخ باشد و همین شمع را در سیم
بسته کرده در بوتل اکسیجن بیندازید شمع
باز روشن خواهد شد واگر در وصف
آب چونه انداختند ثابت خواهد شد که دو
کاربانک ایسڈ گاس پیدا شد
دوم اگر در اکسیجن سرخ ذغال انداختند


۱۸۲

پس شعله روشن خواهد خاست و از وهم
کار بانگ اسیڈ گاس پیدا خواهد شد
سوم اگر در یک قاشقی کمی کبریت را
آب کرده و سوختانده در همان اکسیجن انداختند
پس از و روشن شعله های نیلگون خواهد
بر آمدند چهارم اگر یک تکه فاسفورس را
که خشک باشد در یک قاشق مانده سوختانده
و باز او را در اکسیجن گاس انداختند
پس انیقدر روشن خواهد شد که نگاه خود را
طرف او گرفته نخواهید توانستند اگر خواهید
این هم دریافت کرده میتوانید که از سوختن


۱۸۳
کبریت که بیرنگ بخار پیدا میشود و از سوختن
فاسفورس که سفید دود ظاهر میشود
این هر دو از اقسام تیزاب اند و ثابت
شدن آنها بدینقرار میشود که اگر در
بوتلهای آنها کمی نیلگون عرق لٹمس
انداختید پس او برنگ سرخ خواهد شد
چهل و ششم ہیڈروجن هم یک
بیرنگ و غیر مرئی و بیذایقه بخار است
و این در هوا بطور آزادانه شامل نیست
مگر در آب همراه آکسیجن بطور کیمیائی
شامل میباشد از آب بچند طریقه برآمده


۱۴۴
میتواند چنانچه تجربه دوازدهم و چهاردهم
را ملاحظه کنید و بخند طریق ثابت شده
میتواند که هر وقتیکه این میسوزد پس
در هوا سوختن او آب پیدا میکند
ہیڈروجن همراه چند دیگر عنصر ہا ہم مرکب
میباشد مثلاً همراه کاربن شامل شده
مارش گاس یعنی بخار دلدل پیدا میکند
و مذکور را آتشی بخار هم میگویند و
مذکوره بخار در کانهای ذغال هم میباشد
ہیڈروجن گاس در هر یک تیزابها
هم میباشد مثلا در تیزاب شور و کبریت


۱۸۵

ونمک میباشد واین گاس یعنی بخار از همه اشیا
کرده سبک تر میباشد هوا از ین چهارده نیم
درجه وزنین تر است از همین سبب غبارها
که برای پریدن میسازند در و هیڈروجن
گاس پر میکنند چهل و هشتم نیٹر روجن
هم بیرنگ و غیر مرئی و بیذائقه بخار است
و این در هوا آزادانه موجود است و اگر
در هوا آنکه فاسفورس بسوزانید پس اکسیجن
این هوا از نیٹر روجن جدا خواهد شد مثلا
در ششم تجربه دیده اید و همین بخار در چند
مرکب اشیا هم میباشد چنانچه شوره در تیزاب


١٩٦

شوره و نوشادر ( ) هم میباشد و در گوشت
هر جاندار هم میباشد نئیر روجن همراه اجسام
به آسانی شامل نمی شود آن معمل شی است
نه خود میسوزد و شی را در سوختن میدهد و
نه در تنفس حیوانات بکار می آید مگر در زهر
هم نیست و جاندار که بسبب بند بودن درام
مفقود میشوند خوب سبب آن نیست که آنها
آکسیجن نمیرسد ازین سبب نفس آنها بند میشود
نیتروجن را که همراه ہیدروجن شامل کنند
امیونیا ساخته میشود اگر نتروجن را همراه آکجن
و ہیدروجن شامل کنید پس تیزاب شوره


١٨٧

ساخته میشود
تجربه سی و هشتم
تیزاب شوره باین قسم به آسانی ساخته میشود
که سه مثقال و سه نخود شوره را میده کرده در
عرق کش شیشه بیندازید و بر سر او همانقدر
تیزاب کبریت بپاشید بعد از ان زیر
عرق کش چراغ انگریزی مانده گرم کنید
دهن عرق کش را در یک شیشه بمانید
و همان شیشه بوتل را در آب بگذارید
که سرد باشد حالا هر قدر تیزاب که از
عرق کش بر آمده آن همه در همین شیشه


۱۸۸
بوتل جمع شده خواهد رفت و به لمحه یک
عرق زرد رنگ در و جمع خواهد شد
و همین را تیزاب شوره می نامند بسیار
ترش و تیز میباشد چنانچه اگر قطره بحسم انسان
بریزد پس داغ زرد و زخم میشود و وقتیکه
این را همراه عرق لٹمس نیل رنگ شامل
میکنند بسبب ترشی تیزاب رنگ او
سرخ میشود لیکن اگر در کدام الکلی مثلاً-
در کاسٹک پوٹاس که خاصیت او
انیست که سرخ لٹمس را نیل رنگ میسازد
اگر حل کرده یا انداخته شود پس کلیه خواصها


۱۸۹

تیزاب می برد و امتحان او باین قرار میشود
که در قدری تیزاب شوره رنگ نیل
رنگ لتمس شامل کنید فوراً سرخ خواهد شد
و باز در قدری عرق کاستک پوٹاس
میندازید باز رنگ عرق نیل گون خواهد شد
چرا که پوٹاس اثر تیزاب شوره را گم کرد
باز اگر همین آب را در ظرف چینی انداخته
خشک کردید و جوش دادید پس یکسفید
نمک یعنی شوره باقی خواهد ماند شی که از
تیزاب شوره و از کیمیائی آمیزش پوٹاس
پیدا شده و در ساختن تیزاب شوره


۱۹۰
اول همان شی کار آمده بود اگر قدری
از همین نمک خوب گرم کرده در آب حل
کردید پس حالا ازین عرق به سرخ لٹمس
نیل رنگ خواهد شد و نیل رنگ سرخ
ازین معلوم شد که نمک مذکور بی تاثیر شد
ایسڈ یا تیزاب الکلی سالٹ یا نمک
از تجربه مذکوره بالا شما این حرفها دریافتید
اول هر ان شی که در مزه ترش و تیز
باشد و نیل رنگ عرق لٹمس را سرخ کند آن
تیزاب است دوم الکلی آن شئی است
که سرخ لٹمس را نیل رنگ میسازد و اثر ایسڈ را


۱۹۱
گم میکند سوم هر تیزاب که همراه الکلی شامل
میشود پس ازو یک غیر شی پیدا میشود که او را
سالٹ یا نمک می گویند چهل و هشتم
کاربن یک شئیوس یا سخت عنصرست
ذغال کاربن است صورتهای کاربن
دیگر هم اند که از ذغال بالکل مختلف میباشند
یک آن الماس که سخت جواهرست
دوم آن نرم شی که در میان قلم سربی
میباشد که ازو نوشته می کنند و آنرا
گریفانٹ می گویند غرض این هر سه اشیا
یعنی ذغال و الماس و گریفانٹ که باهم


۱۹۲
اینقدر مختلف اند دراصل از روی کیمیا
یک عنصراند و ثبوت آن نسیت که بهمان
قسم که ذغال را در آکسیجن سوختاندن کار
بانک ایسدگاس پیدا میشود بهما نصورت
بسوختاندن گریفا نت یا الماس هم
کاربانک ایسڈ می برآید و خالص کار
بودن بودن این هر سه اشیا باینقرار معلوم
میشود مثلاً این هرسه اشیا را اگر دوازده
دوازده رتی گرفته علیحده علیحده سوزانند
پس از هر یک آن برابر مقدار کاربانک
ایسدگاس خواهد برآمد یعنی چهل چها


۱۹۳

رتی از هر یک حاصل خواهد شد. پس
ثابت شد که اگرچه ذغال و الماس و
گریفانت بدیدن بالکل مختلف اند لیکن در حقیقت
یک کیمیائی عصر یعنی کاربن اند بدنیا هر قدر
نباتات و حیوانات اند ضرور در انها کاربون
میباشند به بینید ذغال که کاربون ست
اکثر از چوب تیار میشود و در و شکل و نمونه
اصل چوب هم صاف معلوم میشود و اگر پاره
گوشت را هم بسوزانید او سوخته بشکل ذغال
میشود و ازین ثابت میشود که بجسم هر جاندار
هم کاربن میباشد باز اگر چوب یا گوشت را


۱۹۴
بالکل سوختانید پس همه کاربون کاربانک
ایسڈ شده خواهد پرید و صرف قدری خاکستر
خواهد ماند
تجربه سی و نهم
اگر این ثابت کردن منظور باشد که آیا
در ماده نباتی کاربن میباشد یا نه پس در
یک کلاس سفید قند بیند ازید و بر سر او
قدری آب گرم انداخته تیره شربت بسازد
بعد از ان در و قدری خالص تیزاب کبریت
بیندازید شربت مذکور سیاه رنگ خواهد شد
و کف آورده جوش خواهد خورد و سفیدی


۱۹۵
قند سیاه ذغال خواهر شیش چیست همین است
که در قند کاربون موجود بود و ازین عمل
ظاهر شد اگر یک همین عصر یعنی کاربون
بدنیا نبود چه حال میشد این ضرور میبود که
نه ذی روح زنده میماند و نه درخت و نهال
پیدا میشد پس خیال کنید که از نبودن صرف
یک عنصر بدنیا چه چه خرابی ها رو می آورد
مگر کاربن صرف در اجسام نباتات وحیوانا
داخل نیست بلکه بشکل کاربانک ایسد
در هوا هم موجود است و در تجربه هم ثابت
کرده شده است که کار بانک ایسد هوا


١٩٦
تمام درختها ونہالها را غذا میرساند
سوای این کاربن بخند اقسام خاک و سنگ
هم داخل میباشد مثل در گل سفید و سنگ
آهک و سنگ مرمر هم داخل میباشد
پانزدهم عناصر غیـر معدنی چهل ونہم
کلورن یک عنصر یست که هر قدر بیان
عناصر مذکوره شد ه از همہ خواص این مختلف ست
ہمین مذکوره عصر هم بخارست رنگ او
زرد و بوی او نهایت درجه تیز میباشد
اگر همراه نفس در جسم جاندار داخل شود
پس حکم زهر دارد در موجودات این بخا


۱۹۷
علیحده شامل نمیشود مگر در نمک داخل
میشود و از همین می برآید و این همان نمک است
که یومیه بخوراکه ما و شما کار می آید که بدون
او در طعام لذت نمی آید و از باعث همین
آب دریای شور شور میباشد غرض نمک
مذکوره بدو عناصر مرکب میباشد اول
همین گاس کلورن و دیگرش یک معدنی
اشیا که او را سوڈیم میگویند از همین سبب
در اصطلاح علم کیمیا نام نمک را کلورڈ
آف سوڈیم یا سوڈیم کلورڈ مانده اند
تجربه چهلمم


۱۹۸
اگر کلورن را از طعام نمک کشیدن میخواهید پس
قدری نمک گرفته همراه کمی سائیده شده
سیاه مینگی نیس اگسد مخلوط کنید و در یک
شیشه بوتل مانده بر سر او تیزاب
کبریت را که نصف او آب داشته باشد
بیندازید بعد از ان یک نل خمدار مانند
شکل سی و دوم که دارد همان قسم یک نل
درو نصب کنید و قدری گرم کنید ازین
عمل یک گزان زرد و غایت بودار
بخار بر امده بدیگر جانب که بوتل ست
جمع میشود و این بخار کلورن است که


۱۹۹
در سنگ نمک همراه سوڈیم شامل بود
و در وقت کشیدن احتیاط باید کرد
که همراه نفس اندرون نرود ورنه گلون
ورم خواهد آورد و سرفه خواهد گرفت
و همین بخار همراه معدنیات فوراً
شامل میشود و از آمیزش آن هر شئی
که پیدا میشود آن کلورڈ همان معدنیات
گفته میشود پس اگر قدری سرمه در بوتل که
بخار کلورن است انداخته شود ازو
آتش برآمدن معلوم خواهد شد و از کلورڈ
سرمه یک سفید ابر مانند پیدا خواهد شد


۲۰۰
ازین ظاهر شد که هر طوریکه از اکسیجن گاس
اشیا میسوزد همانطور از کلورن گاس هم میسوزد
و هر آن وقت که اتحاد کیمیائی میشود
حرارت پیدا میشود در کلورن قوت براندن
رنگ از هر شی بسیار است چنانچه در سفید
کردن رنگ دار نخ و رخت هائیکه که از
پوست درختها میسازند بسیار کار آمد است
امتحان آن سهل است یک رنگین چت
نخی را تر کرده درین بخار دار بوتل انداخته
چند لمحه حرکت بدهید رنگ رخت پریده
سفید خواهد شد پیش سوداگر ها بلی چنگ پودر است


۲۰۱
یعنی سفوف پراندن والای رنگ
فروخته میشود در و همین کلورن میباشد اگر
از سفوف مذکور قدری در بوتل اندخته
بر سر او کمی تیزاب کبریت که آب داشته
باشد انداختید پس فوراً از وزر دخان
کلورن نمودار خواهد شد و در و رنگین رخت را
تر کرده اگر انداختید پس سفید خواهد شد
تجربه چهل و یکم
اگر همین سفوف را در آب خالص حل
کرده در و رنگین نخی رخت را انداختید پس
رنگ او بریده نمیشود لیکن اگر اول در و


۲۰۲
تیزاب کبریت را انداخته ترش ساختید
و باز در رخت را انداختید پس رنگ او
خواهد پرید و اگر دو سه مرتبه همین عمل مذکور را
کردید رخت مذکور بالکل سفید خواهد شد
رختهای نخی و از پوست و غیره که از
لندن شسته سفید و براق می آیند آن
بهمین طریق شسته میشوند وقتیکه این سفوف را
در آب حل کرده در تیزاب انداخته میشود
از ترشی او کلورن گاس می برآید
و رنگ رخت را می پراند بنجا هم کبریت
که یک زر در رنگ و پخت شی میباشد


۲۰۳

آن هم از یک زمره عناصر است اگر یک
تکه کبریت را در چمچه نهاده بر آتش مانده شود
اول آن آب میشود بعد آن بجوش آمد
آخر کار شعله خواهد داد و سوخته سوخته جمله
خواهد سوخت و شعله آن مائل بزردی
و نیلی میباشد و بر وقت سوختن که بوی
می بر آید آنرا همه نامیدانند که بهر قسم که میبا
هر آنگه که آن میسوزد پس از شامل شدن
آکسیجن هوا اکسید کبریت پیدا میشود آن یک
بیرنگ بخار میباشد کبریت را بر سرهای
چوبک ها می چسپانند که او را در ین ملک


۲۰۴
گوگرد مینامند و ازان سبب گوگرد
بزودی تمام میسوزد و روشن میشود کبریت
در ساختن باروت هم بکار می آید چراکه
کبریت و ذغال و شوره اجزای باروت
اند خالص کبریت از ان مقامات زمین
معدنی بیرون می آید که آنجا کوه آتش
فشان باشد چنانچه در جزیره صقلیه بسیار
پیدا میشود خالص مشکل کبریت در دیگر
اشیای معدنی هم شامل میباشد و این
مرکب را سلفتر اشیای معدنی مینامند
در اشیای معدنی اکثر خام معدنیات هم میبا


۲۰۵
یعنی معدنیات از کانها اکثر بشمول کبریت
می برانید بعد آن آنها را از کبریت علیحده
میکنند خام سُرب که از کان می برآید آن
سلفط سرب میباشد آنرا در انگریزی کلینا
هم میگویند وقتیکه کبریت همراه آکسیجن و هیدرو
جن شامل میشود از و تیزاب کبریت تیار
میشود این از مرکبات کیمیائی یک کارآمد
شی ست آبن تیزاب یک وزن دار مانند
تیل یک آبگین شی میباشد و این بکثرت ساخته
میشود و به بسیار عملها بکار می آید مثلاً
در ساختن اشخار و صابون و رنگ کردن


٢٠٦

و در چاپ کردن رخت چھینٹ وغیره و
در سفید کردن رختھا کار می آید سوای
این هر قدر که تیزاب اند در ساختن همۀ
همین کار می آید تیزاب کبریت وقتیکه همرأ
دیگر اشیای معدنی شامل میشود پس آن
مرکب را سلفد مینامند چنانہ و یگیم
فاسفورس یک عنصریست که در تمام دنیا جا
علیحده دست یاب نمی شود و در استخوان
حیوانات همراه کال سیم و آکسیجن شامل
میباشد و این راکال سیم فاسفٹ میگویند
وقتیکه استخوان میسوزد پس یک سفید نرم


۲۰۷
باقی میماند که او را خاکستر استخوان باید گفت
و ازین فاسفورس برامده میتواند مانند
کاربن فاسفورس هم دو قسم میباشد
یکی آن زرد رنگ که عام فاسفورس است
دوم آن سرخ رنگ میباشد و خواص آن
هر دو بسیار مختلف اند
تجربه چهل و دوم
یک خورد تشتری آهن را گرفته بر سه پایه
بمانید و یک تکه فاسفورس زرد رنگ را
گرفته مثل چهارم حصه نخود به هوشیاری
تمام ببرید مگر در آب مانده ببرید که این بسیار


۲۰۸

خطرناک شی ست اگر در آب غرق نبود
پس بیک ذره گرمی خود بخود در میگیرد
واگر در دست باشد پس دست را خواهد
سوختاند غرض تکه فاسفورس را در میان
آب بریده بر سر رخت یا کاغذ فورا
خشک کند و از آتش گیر یا از تیغ چاقو آنرا
برداشته بر سر تشطری آهنی بماند بعد ازان
همانقدر تکه فاسفورس سرخ رنگ را
بریده به تشطری مذکور بمانید و این سرخ
رنگ فاسفورس را مثل فاسفورس زرد
در آب نمیمانند سبب آنرا حالا خواهید دا
نستند


۲۰۹

زیر تشطری که فاسفورس سرخ و زرد
دران است زیر اولپ یا چراغ انگریزی
بمانید بعد دو سه لمحه زرد رنگ فاسفورس
که بشکل سی و سه به حرف ب تعبیر کرده شده ست
سوختن خواهد گرفت و شعله او بسیار
تیز و دود آن غایت کثیف و سفید خواهد
برآمد مگر سرخ فاسفورس که بحرف ا
تعبیر کرده شده ست بحالت اصل خود
خواهد ماند و تا آتش بسیار دیر سوخانده
نزوید نخواهد سوخت غرض تا تشطری را
عرصه گرم کنید انجام کار سرخ فاسفورس


۲۱۰
هم در خواهد گرفت و مثل زرد رنگ
فاسفورس خواهد سوخت ازین این حرف
ثابت شد که زرد فاسفورس نہایت
جلدی در میگیرد پس آنرا در آب انداخته
ماندن ضرور است تا که از آکسیجن هوا در
آتش نگیرد و نوزد مگر سرخ فاسفورس
بزودی نمیسوزد ازین سبب در هوا مانده میتواند
تجربه چهل و سوم
زرد فاسفورس بمالیدن میسوزد چنانچه
یک تکه او را در کاغذ جاذب پیچانده بر
زمین انداخته از پیزار بمالید یا بر سر تخته


۲۱۱
مانده همراه چکشی ضرب دادید پس ازین
عمل فاسفورس مذکور روشن خواهد شد
همین سبب است که گوگرد های انگریزی
از سائیدن در میگیرند و نوک آن که سرخ میاشد
اندرون آن فاسفورس میباشد و بالای
او رنگ داده میباشد پس گوگرد را
که بر سرشئی میسایند رنگ او پائین شده
فاسفورس میسوزد و گوگرد روشن میشود
پنجاه و دویم سلی کان هم مثل فاسفورس
یک عنصر است که مدنیا جای علیحده نیست
دستیاب میشود مگر همراه آکسیجن آنقدر شامل است


۲۱۴
که از حد و اندازه بیرون مشهور بنام سنگ
بلور است و هر جای دستگیری دارد -
ریگ و سنگ سرخ و سنگ چقماق هم
کم و بیش خالص سلیکان میباشند -
وقتیکه این عنصر همراه معدنیات شامل
میشود مرکبات آنرا سلیکٹ میگویند چکنی مٹی
هر قسم گل زرد و سست هم هم سلیکٹ است
و از همین سبب خشت ها و ظروف گلی
و چینی که از گل ساخته میشوند آنها هم سلیکٹ اند
شیشه هم سلیکٹ میباشد و باین طریق ساخته
میشود که ریگ سفید که سلیکان میباشد و چون


۱۱۳
واشخار این هر سه اشیا را با ریگ و اکسید سیسه و پوٹاس هر سه را در داش خوب حرارت میدهند - باول ترکیب آن شیشه ساخته میشود و اکثر مدبرواز ها استعمال کرد میشود و از دیگر آن که از و آلات ساخته میشود سلیکان وقتیکه خالص میباشد یک سیاه رنگ شی میباشد و خالص سلیکان باین طریق حاصل میشود که از سلیکا آکسیجن را میکشند پس خالص سلیکان باقی میماند
نوزدهم اشیای معدنی پنجاه و سوم آهن چونکه به نسبت دیگر معدنیات آهن نهایت


۲۱۴
درجه کار آمد برای انسان است ازین
اواع که مذکو گردیده شد حقیقت نیست
که اگر بدنیا آهن نمی بود پس انسان غایت
نمیشد و وحشی میماند ریل و هزارها ماشین ها
که انسانرا از وفایده های کلی میرسد بدون
آهن از کجا تیار میشد و هزارها آلات که ازینها
بشمار کار می براید و اقسام اقسام اشیای
ساخته میشوند اگر آهن نمیبود از کدام شی ساخه
میشد و کارهای پیشه ور ها از کجا پیش رفت
میکرد بدین ایک زمانه گذشته که پیش انسان
آهن نبود چرا که آهن خالص دستیاب نمیشود


۲۱۵
از زیر زمین همراه دیگر اشیا شامل می براید
و بدشواری تمام از آنها علیحده کرده میشود
پس دران زمانه که مردمانرا جدا کردن
آهن از دیگر شیئاها و از آهن خام وغیره
میتوانستند دران زمانه آنها آلات و
افزار از مس و برنج میساختند و سابق
ازان از تبرهای سنگ و چاقو های سنگی
کار میگرفتند سرخ اگسد نهایت کار آمد
خام معدنات آهن میباشد بحرارت دادن
از ذغال آگسیجن او می براید و خالص
آهن باقی میماند آنرا کوفته یا سلاح های


۲۱۶
میسازند یا کلان کلان چادرهای آهن میمانید
و اینطور آهن را (راث آیرن) یعنی صاف
کرده شده آهن میگویند و این آهن را
که در آتش سرخ میکنند و بعد هر چیزی که
میخواهند از و میسازند چنانچه آهنگرهای همین
هرشی را میسازند و اگر از آهن مذکور
دو تکه ها را گرفته در آتش سرخ کرده
و نوکهای همدیگر را بریکدیگر مانده بکو بند
پس اینطور وصل میشوند که باز علیحده شده
نمیتوانند یکدیگر قسم آهن هم است آن هم بسیار
کار آمد میباشد و آنرا آهن ریختگی میگویند


۲۱۷

یعنی آهن را آب کرده در قالبها می‌ریزند
و مثلاً کلان کلان ارابه‌های ماشین وغیره
و ستون‌های چراغها که بکنارهای سرکها
عام ایستاده میباشد ـ و این آهن ریختگی
باین طور ساخته میشود که خام معدنیات را
همراه ذغال و سنگ آهک در کلان کلان
کوره‌ها میاندازند و آتش انداخته همراه کلان
کلان دمها دم میکنند تا آنجا که آهن آب
شود ـ و درین هر دو آهن‌ها صرف همین
فرق است که صاف آهن را در آتش
سرخ کرده کوفته میتوانند وسیخ‌ها وتخته‌ها ساخته


۲۱۸
میتوانند مگر آهن ریختگی را اینطور کرده
میتوانند اگر آتش داده بکوبند پس به مجرد چکش
خوردن فوراً تکه تکه خواهد شد و آهن
مذکور خالص نمیباشد بلکه در و کاربن
ذغال داخل میباشد لیکن اگر بخواهند
کاربن مذکور را از خارج کرده از و صاف
آهن ساخته میتوانند ترکیبش نهیت آهن
مطور را در کوره گنبد نما در نهایت
تیز آتش بار بار سرخ می کنند و شور داده
میروند اینطور درو که غیر شی داخل میباشد
آن هم برامده خالص آهن باقی میماند


۲۱۹
یک سوم قسم آهن هم میباشد که انرا فولاد میگویند
ازان چاقو و پاکی و دیگر شیا ساخته میشوند
درین دو خوبیها است یکی سخت و دوم دمدار
و تا اینجا دم میدهد که کمان میشود و نمی شکند
و بسائیدن و چرخ گری کردن یک نوک تیز
و دم او برنده میشود در فولاد هم قدرے
کاربن میباشد و فولاد مذکور از آهن صاف
و از آهن ریختگی هم تیار شده میتواند
و اگر بموجب تجربه سمی و کیم آهن را در هوا
یا آکسیجن بسوزانند پس اکسد آهن تیا
خواهد شد و اگر شی بر قدر آهنی را درهوا


۲۲۰
یا در جای نمدار بمانید که واز ماش پس همین
کیفیت خواهد شد که بر سر او زنگ خواهد گرفت
و شده شده همه آهن زنگ خواهد شد و بعضی
اوقات دیده خواهید بودید که از آهن
بر سر لباس یک رنگ زرد می چسید
که از شستن هم نمیرود و این داغ از زنگ
آهن میباشد
تجربه چهل و چهارم
یک نل شیشه که از یک طرف بند باشد
گرفته در و قدری براده آهن انداخته
بر سر او آب آمیز تیزاب کبریت بیندازید


۲۲۱

اول ازو آهسته آهسته بخار خواهد برامد لیکن
اگر نل مذکور را گرمی رسانید پس زود
زود خواهد برامد اگر نزدیک دهن نل
شمع آورید پس بخار او روشن خواهد شد
و همین بخار هیّدروجن است و آنطور پیدا شد
در نل که براده آهن بود آن نزد
تیزاب حل شده یک قسم نمک تیار شد که
او را هیراکسیس میگویند (از آهن می براید واوا
هیراکسیس میگویند) و هیّدروجن تیزاب علیحده
شد- حالا اگر در نل مذکور آب انداخته و آن
آب را در کاغذ جاذب مقطر کردید صاف


۲۲۲
و بیرنگ در نظر خواهد آمد و اگر آنرا جوش
داده خشک کردید پس به سرد شدن در ظرف
در و تکه های کسیس (زاک) خواهید یافتید
و درین کسیس (زاک) بودن آهن باین دلیل ثابت
میشود که یک خورد تکه مذکور را در آب
حل کنید حالا در و چند قطره های تیزاب شوره
انداخته اگر چند قطره های پوتاسیم فیروسائنایڈ
هم اندازید پس سیاه نیلی رنگ خواهد شد
پنجاه و چهارم الومی نیم این هم یک معدنیات
و بعد از آهن ذکر آن ازین سبب کرده
شده که مذکور از چکنی مٹی (قسم گل زرد میباشد)


۲۲۳
می برآید از زمین چند اقسام خاک در سنگها
آلوده بکثرت دستیاب میشود کسی گمان هم
نداشته خواهد بود که از خاک یک بر قدری تار
نقره یک شیء معدنی می برآید مگر این یک قطعه
امر است و اهل کیمیا از خاک همین شیء معدنی را
کشیده نشان داده میتوانند لیکن مشکل انست
که از خاک علیحدہ کردن آکسیجن بسیار دشواراست
و بدون آن الومی نیم شیء معدنی پیدا نمیشود
اگر کشیدن آن سهل میبود پس بسیار کارها
از و می برآمد خاک هیچ حقیقتی ندارد مگر کشیدن
همین شیء معدنی بسیار مشکل است و در کشیدن او


۲۲۴
اخراجات بسیار میشود معدنی مذکور را وقتیکه
در یک جای و از حرارت می رسانند پس او
سوخته خاک میشود و مذکور از قسم اکسید میباشد
که بنام الومنا مشهور است در سفید سفید نکه تا
زنج همین معدنی مذکور شامل میباشد پنجاه و پنجم
کالسیم این شی معدنی است مرکبات آن
بکثرت موجود اند مگر از انها خالص کشیدن
کالسیم مشکل است چونه اکسید کالسیم است
گل سفید سنگ مرمر سنگ آهک مهره اینه
کاربونٹ آن و جپسم سلفٹ آن و خاک
استخوان فاسفت آن میباشد ازین ظاهر است


۲۲۵
که کالسیم از زمین بچه قدر افراط می برآید و موجوداست
تجربه چهل و پنجم
در تجربه بیست و نهم بعد از ساختن کاربانک
ایسد از تیزاب گل سفید و نمک عرقیکه در بوتل
مانده بود آن آب کالسیم کلورڈ بود آنرا
نیز آب صاف که برآمد اگر آنرا جوش داده
خشک گردید پس در تہ او یک سفیدی مانند
خاک خواهد ماند آن یک قسم نمک است که
بنام کالسیم کلورڈ مشهور است و این همان شی است
که در تجربه بیستم در خشک نمودن هیڈروجن
و جمع کردن آب بکار آمده بود ازین سبب


۲۲۶
که او رطوبت را بآسانی جذب میکند اگر
ذره ای اورا چند ساعت در هوا بمانید پس در هوا
که رطوبت موجود میباشد آنرا جذب کرد
خود مثل آب جاری خواهد شد بعد ازان
اگر خشک ریزگی های کال سیم کلور در ایک
شیشه انداخته در آب جوش بدهید و در وقتی
آب سودیم کاربونٹ صاف و شفاف باشد
مخلوط کردید پس از شامل شدن این هردو
صاف آب رنگ سفیدی مائل پیدا خوانشد
چرا که از آمیزش این هر دو گل سفید پیداشد
و این گل سفید مانند کالسیم کلورد در آب


۲۲۷
تحلیل نمیشود بلکه زیر می نشیند غرض این کیمیت را
بآن قرار بیان باید کرد ـ که اگر ـ
کالسیم کلورڈ که در آب تحلیل میشود
و
سوڈیم کاربونٹ که در آب تحلیل میشود
را حاصل نموده و هر دو را علیحده علیحده
در آب حل کرده با هم یکجا کنند پس دو مختلف اشیا تر یعنی
کالسیم کاربونٹ یا گل سفید که در آب تحلیل نمیشود
و
سوڈیم کلورڈ یا نمک طعام که در آب تحلیل میشود
پیدا میشوند ـ ازین معلوم شد که از یک
شی معدنی یک قسم نمک اینطور پیدا میشود


۲۲۸
که در آب تحلیل نمیشود مثلا گل سفید و دیگر
آن قسم که در آب حل میشود مثلا نمک طعام
مگر هرگز این خیال نیاورید که از مذکورتیها
کدامی شی نو پیدا شده نه بلکه صرف ترکیب
تبدیل کرده شده یعنی یک جزو یک مرکب
بدیگر مرکب مخلوط شده و یک جزو دیگر ترکیب
در مرکب اول آمده و از وگل سفید پیدا شد
لیکن کل اجزای گل سفید اول موجود بودند
پنجاه و ششم میکنی شیم یک نرم سفید
مثل نقره یک شی معدنی میباشد و این را
کوفته داز در از سیم ها و پهن پهن پتر ها ساخته


۲۲۹
میتوانند
تجربه چهل و ششم
اگر یک تکه شش یا هفت انچه از معدنی مذکور
گرفته یک سر او را بر سر شعله آتش بگیرید پس او
سوختن خواهد گرفت و روشنی او سفید
و بسیار تیز خواهد بود که نگاه بر سر آن گرفته
نخواهد شد و هر ان قدر که سوخته رفت سفید
رنگ خاکستر از و ریخته خواهد رفت و همین
خاکستر معدنی مذکور است و آنرا مگینشیا
میگویند وقتیکه این معدنی شی میسوزد از و
سیاه و سفید رنگ دودی بر اید و آن سیاه


۲۴۰
رنگے و دودوده نمیباشد چرا که در و کاربن نمیباشد
بلکه آن ناسوخته اجزای معدنی مذکور میباشد که مانند سیاه دود از معدنی
شی می برآید و سفید دود در حقیقت اکسید مگنیزیا است
که بشکل سفید سفوف ازین معدنی شی می برآید
تجربه چهل و هفتم
اگر آن سفید سفوف را جمع کرده در یک نلی
امتحانی انداخته و بر و چند قطره ای تیزاب
کبریت انداخته گرم کردید پس او حل خواهد شد
واگر آن صاف عرق را در ظرف چینی انداخته
آنقدر جوش بدهید که اکثر حصه آب خشک
شود و بعد آنرا سرد کردید پس در ان ظرف


۲۳۱

بشکل سوزن دراز دراز قلم ها خواهند شد
و همین میگنی شیم سلفٹ یا اپسم سالٹ است
و آن یک مرکب تیزاب کبریت و از میگنی شیا
میباشد دیگر هم مرکبات میگنی شیم هستند
بعض آن معدنیات و جمادات اند و این
معدنات هر جائیکه دستیاب شود
همراه دیگر شی مرکب میباشد و از هر شیئی
که این را از میگنی شیا می کشند درو بسیار
اخراجات میشود لیکن باز هم هر گاه ضرورت
بسیار تیز روشنی میباشد مثلاً در آتش بازی
یا برای خبر کردن تا دور علامت روشنی


۲۳۲

کردن منظور میباشد در آن وقت همین را
بکار می آورند وقتیکه در هوا نمی نمیباشد پس
این برابر روشن و بر قرار میباشد و اگر
آن ارزان دستیاب میشد بسیار دیگر
کارها از و می برامد ششم معدنیات
پنجاه و هشتم سوڈیم آن شیئی معدنی است
که بذریعه آن پیشتر به تجربه سیزدهم از آب
ہیڈروجن را کشیده بودیم از هر قدر
معدنیات که واقفیت داریم سوڈیم از
همه جدا قسم است این را در هوا واز نگاه
کرده نمی تواند چرا که در هوا فوراً آکسیدان


۲۳۳

شده یک سفید سفوف میشود و همین طور اگر این
شی معدنی در آب مس کند پس این فوراً
همراه آکسیجن آب شامل میشود و ہیدروجن او را
علیحدہ میکند از همین سبب معدنی مذکور را
در تیل سنگ نگاه میکنند چرا که درین تیل
آکسیجن نمیباشد خالص کاربن و ہیدروجن
میباشد در تجربه سیزدہم بیان کرده شده
کہ اگر یک خور دتکه ازین عجیب و غریب
شی معدنی در آب انداخته شود بر سطح آب
آب بازی خواهد کرد و از و ہیدروجن
بر آمدن خواهد گرفت و اگر عرق سرخ


۲۳۴
لتمس رنگ آب سرخ کرده شود بعد از
حل شدن تکه مذکور رنگ آب نیلی خواهد
سبب آن این است که سوڈیم ہائیڈروجن
آب را کشیده و آکسیجن را جذب کرده
خودا و الکلی سوڈا تیار شد ـ واین اول شیئا
که وقتیکه در عرق سرخ لٹمس الکلی سوڈا
شامل میشود درین صورت رنگ اونیلی میشود
تجربه چهل و هشتم
سوڈیم بکار اہل کیمیا بسیار می آید چراکه آنها
بمدد آن میگنیشیم و الومنی نیم معدنیات را می کشند
سوڈیم در حالت طبعی گاهی خالص یافت نمیشود


۲۲۵

لیکن سوڈا کہ اکسئڈ سوڈیم میباشد ازین سجن را
علیحده کرده خالص سوڈیم می کشند باز اگر
یک خرد توته سوڈیم را در چمچه مانده بر سر شعله
آتش گرم کردید اول آن آب خواهد شد
و باز سوخته یک شعله زرد رنگ نیز پیدا خواهد
کرد و از و سفید دود خواهد برامد و این اکسئڈ
سوڈیم یعنی سوڈ است چند اقسام نمک سوڈیم
میباشند که سوڈا سالٹ یعنی نمک سوڈا مشہوراست
و اکثر بسیار کار می آیند و این اکثر بکثرت هرجا
میباشند که زیاده بکار می ایند و فهرست آن
انیست *


۲۳۶
اسم متعارف [اسم کیمیائی] اجزای ترکیبی
نمک طعام } سوڈیم کلورڈ { سوڈیم و کلورڈ
نمک کلابر } سوڈیم سلفت { سوڈیم و تیزاب کبریت
اشخار رخت شستنی } سوڈیم کاربونت { سوڈیم کاربانک ایسڈ
شورهٔ ملک چلی } سوڈیم نئترت { سوڈیم و تیزاب شوره
نمک معدنی در انگلستان هم به بسیار کثرت
میباشد و در پنجاب هم چنانچه در نان دولتمند
و غریب همین انداخته میشود علاوه ازین
از آب دریای شور و از عام آب شور جوش
داده شده تهیه میشود [catchword] در[/catchword]


۲۳۷

داده از و هم نمک کشیده میتوانند وصرف
نمک طعام نیست بلکه هر قدر که نمک سُدیم میباشند
همۀ آن از آب دریای شور پیدا شده میتواند
مثلاً نمک گلابر ( ) بکار باشد پس بر سر
عام نمک تیزاب کبریت بیندازید از کثیف
دود تیزاب نمک بآمده نمک گلابر ( ) باقی
خواهد ماند پس ازین عمل این میشود که در نمک
عام تیزاب کبریت شامل کرده نمک گلابر
و بخار تیزاب نمک پیدا میشود ثابت کردن ان
چیزی مشکل نیست که این دود که می برآید آن بسیا
تیز تیز آب میباشد چنانچه نیلی پارچۀ کاغذ را


۲۳۸

ترکرده بر سر این دود بماند فورا سرخ خوا
شد و بهمین شناخت تیزاب است پنجاه هشتم
پوتاسیم آن شی معدنی است که در الکلی
پوتاش و در نمک های پوتاش موجود میبا
اگر یک تکه پوتاسیم مثل نخود در آب بندازند
آن بسرعت تمام همراه اکسیجن آب شامل خواهد
و در هیدروجن او فورا آتش خواهد گرفت
و ازین که الکلی پوتاش پیدا خواهد شد
از باعث آن رنگ شعله خواهد بود
نمک های پوتاش بسیاری جاها از زیر زمین
می برایند و از خاکستر نهال ها هم پیدا میشوند


۲۳۹

وجه تسمیه آن این است که لفظ پاٹ بانگریزی
معنی فارسی او دیگ و ظرف و غیره است
و معنی آش خاکستر است و قتیکه ماده نباتی را
در دیگی انداخته خوب جوش میدهندس
از وصاف شده این شئی شور مزه می برآید
والکلی پوٹاش گفته میشود سوڈا و پوٹاش ہر دو
مشهور الکلی یعنی شور مزه شی اند بعض اقسام
نمک پوٹاش بسیار کار آمد میباشند و تفصل ذیل اند
اسم های متعارف اسم های کیمیائی اجزای ترکیبی

پوٹاش { پوٹاسیم نٹیٹریٹ { پوٹاسیم
کاربانک ایسڈ


۲۴

نیٹرایا سالٹ پٹیر } پوٹاسم نائیرٹ { پوٹاسیم
یعنی شوره } پوٹاسم نائیرٹ { تیزآب شوره
کلوریٹ آف پوٹاش } پوٹاسم کلوریٹ { پوٹاسیم و کلورین و اکسیجن
تجربه چهل و نهم
در نباتی یا حیوانی تیل یا چربو که الکلی را جوش
بدهند صابون تیار میشود در هر صابون که سوڈا
انداخته میشود آن سخت میباشد و در هر کدام که
که پوٹاش انداخته میشود آن نرم میباشد
اکثر عام چربو را در جوش دادن با لکلی
صابون تیار میشود تجربه آن باین قرار کرده
میشود که در یک ظرف نازک چینی سه مثقال


۲۲۱

وسه نخود تیل بیدانجیر و قدری آب گرم بنداخته
و قدری کاستک سوڈا درو انداخته جوش
بدهید تیل او غائب شده و صابون در آب
حل شده نظر خواهد آمد وقتیکه کمی در جوش
خورد در و قدری نمک بندازید نمک مذکور
صابون را از و جدا خواهد کرد و صابون
بر سر آب خواهد آمد و سرد شده یک تکه
کلوله بسته خواهد شد مگر در صابون ساختن
تیل بیدانجیر صرف نمی کنند بلکه عام تیل
یا چربو بکار می آورند از تیل بیدانجیر بزودی
صابون ساخته میشود ازین سبب ذکر آنرا


۲۲۲
در کتاب هذا کرده شد بیست و یکم در بیان
آن معدنیات که زیاده تر کار آمد اند
پنجاه و هشتم مس رنگ سرخی مائل معدنے
شی است از و دیگها و ظرفها ساخته میشود
و سیم او نرم و مضبوط میباشد و بسیار کار
می آید مس عموماً همراه دیگر اشیا شامل بصورت
خام معدنیات می بر اید مگر گاهی گاهی خالص
هم دستگیری میکند خام معدنیات مس چند
اقسام اند یک آنست که مس و کبریت
مرکب اند و این از همه ها زیاده تر کار می آید
در تجربه پنجم هم همین بکار می آید از و که کبریت را


۲۲۳
میکشند پس خالص مس باقی میماند مس ہمرا
دیگر معدنیات هم شامل کرده میشود و ازین
بسیار کار آمد مرکبات ساخته میشوند مثلا برنج
و مس را که در جای هوادار گرم میکنند برقع
او میرود و بر سر او یک ورق سیاه اکسئد
جمع میشود و اگر اور ا گرم کرده بروند پس
آکسیجن ہوا تمام همراه مس شامل شده سیاه
اکسئد مس تیار خواهد شد که در تجربه میبینیم کارامداست
تجربه پنجاههم
اگر قدری براده مس در نی امتحانی انداخته
و بر سر او چند قطرههای تیزاب شوره بیندازید


۲۴۴
ازین عمل از و سرخ دود کثیف خواهد برآمد
و نیلی عرق کا پر نئیرث تیار خواهد شد
در و مس همراه تیز آب شوره شامل خواهد شد
اگر یک قطرهٔ نیلی عرق مذکور را در آب پر نے
انداخته نوشادر هم در و انداختید پس درین
صورت هم رنگ او نیلی خواهد ماند و درین
طریق نمک مس به آسانی شناخته میشود نیل
توتیا که سلفٹ مس میباشد از آمیزش مس
و تیز آب کبریت پیدا میشود در تجربهٔ سی و
دویم ببینید این را هم همین طور در آب
حل کرده در یک دو قطره ای از نوشادر


۲۴۵
شامل کرده دیده میتوانید که رنگ او هم
مثل کاربنیئرت زیاده نیلی خواهد ماند
شصتم جست هم یک سفید رنگ معدنی
شی است و بسیار کار می آید مثلاً به سر ظروف
آهنی ورقهای جست گرفته میشود و اینطور
آهن را گیل ولی نیز ڈ میگویند از ورق جست
گرفتن بر آهن این فائده کلی است که درک
ندار اگر این ظرفها مانده شوند زنگ نمیگیرند
خام معدنیات جست که بسیار کار می آید
آن مرکب جست و کبریت میباشد از شان
کردن مس و جست برنج ساخته میشود۔


۲۴۶
و از همین سبب برنج مضردشی نمی باشد
تجربه پنجاه و یکم
در آب مائل تیز آب کبریت جست را حل کنید
مثل آن که در تجربه پانزدهم کرده شده بود
ازین عمل ہیڈروجن بخار علیحده خواهد شد
و سلفت جست باقی خواهد ماند حالا انطور
کنید که در ساختن ہیڈروجن آبی که در بوتل
باقی مانده آنرا بنجته تا انجا جوش بدهید
که خشک شود و بعد از ان آنرا سرد کنید
در و قلم های سلفت جست باقی خواهد
ماندند اگر براده جست را در جای هوادار


۲۴۷

خوب گرم کردید او خواهد سوخت و کستر
جست تیار خواهد شد که مانند سفید سفوف
میباشد درین امر حبت به میگنی شیم بسیار
مشابه است شصت و یکم قلعی این یک سفید
برقدار شی معدنی است و برای قلعی کردن
بر سر ظروف آهنی و مسی کار می آید و قلعی
باین قسم میکنند که نازک چادرهای آهنی را
در آب شده قلعی می اندازند که بالکل غرق
شود از قلعی کردن فائده بنیست که باز به آهن
زنگ اثر نمی کند قلعی بدون آن بدیگر ها
هم می آید چنانچه دیگر معدنیات همراه او


۲۴۸
شامل شده شیٔ معدنی ساخته میشود خام معدن
قلعی که بسیار کار آمدست آن اکسڈرانگ
یا قلعی میباشد و آنرا سنگ قلعی میگویند و ان
شی معدنی خام در ضلع کارن وال انگلستان
بکثرت می بر آید و ازین خام شیٔ معدنی
باین قرار قلعی را می کشند آنرا در ذغال
انداخته گرم می کنند آکسیجن او همراه کاربن
ذغال شامل شده می بر آید و خالص
آب شده باقی قلعی میماند
تجربه پنجاه دوم
قدری باریک ریزگی سنگ قلعی را گرفته


۲۲۹

دو هموزن کاربونٹ سوڈا شامل کنید
و هر دو را در یک ذغال شگاف کرده
بیندازید و مثل شکل سی و ششم در چراغ نین
که زیر آن سوراخها برای هوا رفتن دارد
آن سوراخها را بند کرده از بالای اوزنفک
پف کنند و شعله بخار پیدا کرده آنرا گرم
کنید در کمی دیر سنگ قلمی و کاربونٹ
سوڈا هر دو آب خواهد شد ند حالا ذغال
مذکور را قدری گرم کرده و تکه منجمد را از و
بکشید و در کھرل یا اُغَر باریک مثل سرمه
میده کنید و بعد از ان از آب شسته ریگی


۲۵۰
های ذغال را از و بکشید بعد ازین خواهد دید
که سفید سفید تکه های قلعی مجرد گرد زیر آن
خواهد ماند درین تجربه آکسیجن سنگ قلعی
همراه کاربن ذغال شامل شد و کاربانک اسید
شده پرید و معدنی شی قلعی که باقی مانده
آن بسبب حرارت آب شد خصت
دویم سُرب یک وزنی شی معدنی است
رنگ اونیل گون میباشد آب کردن
و بریدن مذکور شی چیزی مشکل نیست و این را
زنگ هم نمی زند ازین سبب از سُرب
نل های آب و بخار و چادر هایی که برای