Afghanistan Digital Library

adl0841

http://hdl.handle.net/2333.1/6djh9x53

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


May tehi mazi


محرری : محمد فضلی
رسملی افغان سیاحتی
افادۀ مرام، افغان سفری، موقع جغرافیه‌سی، حدودلری،
کوللری، داغلری، انهار، تقسیمات سیاسیه‌سی، خاندان امیری،
عادات وطنیه‌لری، معارف، صنایع، تجارت زراعت یوللر
شوسه‌لر ، پوسته‌لری، پاره‌لری عناصر ، اردو عسكرلك،
اسلحه‌سی، حضوره‌قبول، بیرام نمازی دربار عام، جشن کیجه‌لری
۱۳ رسمی حاویدر
استانبول -- مطبعۀ احمد احسان
١٣٢٥


عالم اسلامك انتباهى شواهدندن : افغانستان اميرى
( حبيب الله خان سراج الملة والدين ) حضرتلرى


افاده مرام

افغانستان اسيانك بوکنج ودينج حکومتی حقنده همان
بوتون جهان اسلامیتده برتوجه بر محبت واردر. خصوصيله
عثمانليلر عموميتله بو ديار و حکومت ايچون يك بويوك
برحس تقدير توجه واحترام بسلرلر. فقط غريبدركه
بوکون بو حکومت حقنده همان هيچ کيمسه ده دوغرو
برفکر ، معلومات حقيقيه يوقدر . خرافات قبيلندن
ایشیدلمش ، روایت ایدلمش بعض افسانه لردن بشقه
بومملكتك نه حال حاضرينه نه ده ماضيسنه عائد براثر
مطبوع ومدون موجود دکلدر. چونکه اورايه كيرمك ،
كورمك وصوكرا كورديكنى دوغرو اوله رق يازمق ،
هيچ کيمسه يه نصيب اولما مش کیدر. انسان بیلمدیکی ،
ایجه طانیمدیغی برشی طبیعیدرکه نه قدر سوسه ينه اكسيك
سویلر . حتى سومه سنه بروجه مناسبت بولونا ماز
بناء عليه اسيانك يك فعال بر حكومتى اولان وبالخاصه
تكميل وطنداشلرمزك توجه صمیمی غائبينی قازانمش
بولنان افغانستانك حال حاضر سیاسی و عسکريسنی


۲

بر درجه یه قادار دخی استقبالنی طانیمق ، اونا قارشو برحس
اخلاص ومودت بسله ین عثمانليلره لازمدر.بولزوم تأمين
وتطمين ايديلنجه اواخلاص ومودت طبیعی در که اوتوجه
و حرمت غیابی مزد ادومتین اولاجقدر .

مصرده بولندیغمز زمانلر حسب القدر افغانستانه
كيتمشدك . مملكتك برچوق يرلرينی كوردك خاندان
امارتك وبوتون افغان امراسنك حسياتنی يك يقيندن
مشاهده وتدقيقه موفق اولدق . اردوسی ، معارفی ،
صنايعنی احوال وعاداتنی وعثمانليلره قارشو پرورده
ايتدكلری حس مقارنتى بالذات، كوردك ، بوكور كولر۔
مزی ، تدقیقاتمزی شمدی بورساله ده وطنداشلرمزہ
عرض وتقرير ايتمك ايسته يورز . نصل كوردك ،
نصل حس ایتدکسه هیچ برشی علاوه ايتمكسزين
اولدیغی كبی يازدق . و تقریر اتمرى امكان داخلنده تماماً
توضيح وتنوير ايتمك ايجون حين سیاحتده ایدیندیکمز
فوطوغر افلری قرو کیلری دخی اوبابده کی کلفت مادیه یه
قاتلا نارق اقتضا ایدن محللره قويدق . يك زياده اميد
ایدرزکه ، بوافغانستان رسالهٔ مصوره مز، اورالره دائر
معلومات و تتبقات عمیقه یه صاحب ارباب علم وتدقيقه
هیچ اولمازسه باعث شوق و غيرت اولور ؛ واورالره


- ٣ -

دائر يالكز حب و توجه بسله يه رك هيچ معلوماتی
اولمايانلره ده برنبذه وقوف حقيقى بخش ايدر .
« ايشـته اول قدردر اول حكايت »
« باقيسى كذاف بى نهايت »
فى ٣ تشرين ثانى سنه ٣٢٥
محمد فضلى


افغانستان سفری

اوچ سنه اول ، قاهره ده ایدم . بركون بعض رفقای
آلام استبداد و غربت آرقداشلر، وبالخاصه حیات و حریتنی
قورتارمق ایچون هر شیئنی فدا ايده رك اورالره التجایه
شتابان اولمق مجبوريتنى كورمش حسنى بك ، حقوق
قهوه سنده اوطورويوردق . وبيلمم نصل بر سائقله
حسنى بك ، یاقیننده بولونان طانيماديغي برذات ايله قونو-
شيوردی ؛ زمين مكالمه ، حسنى بكك ماجرای حياتـه
انتقال ایدر ، وحسنىبك ، انقراضه سوروکله نن سوکیلی
وطنده ، اونك اعلاسنه واكتساب ومكنتنه چاليشمق
دکل یا ، حتی ناموس کارانه ایفای وظائف ايتمك بيله معاذاله
نه قدر مشکل ، نه قدر پر فلاکت وتهلكه بر پرواسیزلق
تشکیل ایتدیکنی حیات عسکریۀ ماضیه سنده کی وثائق ایله ،
واوقدر جانی يانمش برعسکر وطنپرور حرارتيله بسط
واثبات ایلرکه ، مخاطبی شد تله متأثر اولور ؛ دیرکه :
— سزك كبي متفنن ومقتدر ذاتلر افغانه كيتمش
اولسه كز ، اورا حکومتنه بويوك خدمتلر ايدرسكز ؛
وحتى بالخاصه امیر نزدنده بك بويوك بر حسن قبول


كورورسكـز . افغان حكومت اسلاميه‌سي ، سزك كبي
مسلمان ارباب عرفان واقتداره پك محتاجدر وپك زياده
رغبت واحترام كوسترر . اكرارزو ايدرسه كز محمود بك
طرزي واسطه‌سيله حضرت اميره برعريضه تقديم ايده-
بيليرسكـز . موفق اولاجغكـزي دها شـمـديدن تأمين
ايده‌بيليرم .
بو، هنوز طانيشيلمامش ذاتك، شوصورت صميمه‌ده
واقع اولان ارائه وترغيبي ، حسنى‌بكك چوقدنبرى قلب
ودماغني اشغال ايدن امل وارزويي پك زياده تشويق
وتشجيع ايتمشـدر . بناءًعليه همان ايديشديكى آدرس ايله
افغان حكومتنه برعريضه تقديم ايدر .
بوتاريخـدن برسـنه صوكرا حسنى بك ، محمود بك
طرزيدن برمكتوب آليركه : بونده افغان اميرى حضر-
تلرندن جواب آلديغنى ، جوابك بوقدر كچيكمه‌سي ،
عريضه متقدمه‌نك يولده و چوق يرلره طاقيلارق پك كچ
واصل اولمه‌سندن تولد ايتمش اولديغنى ، بياندن صوكرا،
ذکرايديلن جواب : حسنى بكـدن ماعدا ، ده الوسويهٔ
علم وعفتـده توركلر اولوب‌ده اورالره كيتمك ارزو
ايدرلرسه کمال ممنونيتله قبول ايديله جكلريني بيان وتأمين
ايدييورمش . وبو ، شيمدى اظهار ارزو ايده‌جك
افنديلرك برعريضه تقديم ايتمه‌لرى لازم ايمش ..


— ٦ —
بو خبره اطلاع ايدلديكی كون ، بعضی آرقد اشار :
و از جمله علی ثروت بك، اجزا جی محمد افندی، اسویچره ده كی
علی فهمی بك ده برر عريضه تقديم ايدولر ..
بر مدت صوكرا كابلدن تكرار بر جواب آلنير كه
عيناً شودر :
عزتلو حسين حسنى بك افندى حضرتلرى
بوندن برسنه مقدم یعنی فی ١ ذی الحجه سنه ٣٢٣ تاریخیله
نام عاجزی یه ارسال بیورمش اولديغكز مكتوب في ٢٩
ذی الحجه سنه ٣٢٣ تاریخنده واصل دست عاجزانه م اولمش
ایدی که اولوقت امیر حضرتلری معیتنده جلال اباد ولایتنده ايدك
مکتوب عالیکزی حرفیاً فارسی یه ترجمه ايده رك اصليه برابر
امیر حضرتلرینه تقديم ايله دمسه ده سفر بر حالنده بولنديغمزدن
ایجاب اجراسنه دائر ویره جكلرى امرى كابله عود تلرینه تعليق
بیوردیلر. وقوع حالی مشعر ذات عالیلرینه برمكتوب يازمشم .
اشبو مکتوب هندستانك برچوق يرلرينى سياحت ايتدكدن
واوچ آی صوكره كابله عودت مزده كرويژه كلدى . بتكرار
جواب یاز مسنی امیر حضرتلرندن آلنه جفی اراده يه تعليق ايتمش
ايديسه مده مشارالیه حضرتلرى ممالك شاهانه لرينى كشت وكذار
ايتمك اوزره دائما سفر بر حالنده بولندقلرندن مكتوب عاليكزك
بتكرار عرضنه مساعد وقت بولنه مديغندن مکتو بكز بوآنه
قدر جوابسز قالدی. بوكره امير حضرتلری بوندن ایکی آی اول
هندستان سیاحتنه عزیمت بيورديلر . ومقام امارته برادری
سردار نصرالله خان حضرتلرینی وكالة تعيين بيورديلر . ذات
عالیلری حمیت اسلاميه وغيرت وجدانيه سائقه سيله افغانسة ان


— ۷ —

حکومتنه خدمت ایتمك اوزره كلمك آرزوسنده بولنان احبامزدن
بر ذاتدن آلدیغم بر مکتوبی فارسی یه ترجمه ايده رك مكتوب
عالیکزله برابر مشارالیه نصراله خان حضرتلرینه تقدیم ایله دم .
مكتوبلرك هر ايكيسنى ده مكرراً اوقوديلر و ذاتاً افغانستان
حكومنتك ترفيع و ترقيسنه خادم اوله جق عثمانليلردن بشقه بر ملت
اولمديغنی بیلدیکندن و محضاً خدمت ايتمك داعيسيله تشريف
بیوره جقکزدن پك زياده ممنون اولدیلر. وبوكا دائر ويريله جك
امر هر حالده ارادۀ حضرت امیری یه متوقف ایدوکندن ایجاب
اجراسنی امیر حضرتلرينك تشريفارى زماننه تعليق بيورديلر .
( كندم بالذات مكتوبلری حضور امیری یه تقدیم ایدوب بوايكي
ذاتك كالملرى اسبابنی تسهیل ایچون ارادهٔ حضرت امیری یی
استحصال ايده جكم وقوع حالی کندولرینه يازيكز ) دیه امر
بیورديلر . بناءً عليه امرلری موجبنجه شو مكتوبى ذات
عاليلرينه تقديم ايدييورم . فقط اره دن برسنه کچدی . ذات
عاليكز حالا مصرده ميسكز . و كلمك سوداسنده مى سكز
مكتوب عاجزينك ذات عاليلرينه وصولنده وقت فوت ایتميوب
همان حقیقت حالى بر مكتوبكزله بیان بيوريكز كه امير حضرتلری
تاريخندن ایکی آی صو كره دارلسلطنۀ كابله تشريف بيوره جكلر در.
ایجاب ایدن مصارف سفريه كزله کلیجکز طريق يا ارادۀ
سنیه حضرت امیری ذات عالیلرینه تبلیغ ایديله جکدر. قراريلردن
عثمانلى مكتبلرنده مکمل تحصيل كورمش ملكي وعسكرى ارباب
فندن اولوبده اورالرده بولنانلردن كمسنی ارزو ایدن وار ايسه
ممكن مرتبه ترجمۀ حاللريله هانکی فنلردن اختصاص كسب ایتمش
لیاقت و درایتلری مشعر مهر و امضالر آلتنده برر مکتوبلرینی
آلوب ارسال وعنايتنه وساطت عالیلرينی دخی التماس ايلرم .
معروضاتم وجهله امير حضرتلرينك هندوستاندن عودتی


— ۸ —

زماننه قدر مکتوب عاجزينك امر جوابیه لرینه نائل اولورم امید
قویسیله ختم مقال ایيلرم . باقى اواده افندم حضرتلرينكدر .
١٤ محرم سنه ٣٢٤
محمود طرزى

بوايكنجى مكتوب اوزرينه كيده جك آرقداشلوك
مصارف راهیه لرینی تخمين وتعيين ايتمك اوزره حسنى بكله
برابر قوق قومپانيه سنك آجتنه خانه سنه مراجعت ايتدك.
آجته ، قاهره دن ويانه يه قدر بر افندى ۱۰ انكليز
ليراسی ایله ایکنجی موقعـده کیده بیله جکنی ، وايلريسى
ايچون ويانه ده كی آجتنه ایله کوروشولمه سی اقتضا ایتدیکنی،
قاهره دن دوغرودن دوغرویه باکویه یاخود مروه قدر
بیلت کسمیه جکنی بیلدیرمش ایدی. بوكا بناءً حالى عرض
ایتمك اوزره كابله برمكتوب يازدى . وبنده بومكتوب
ایله برابر ، حياتمدن نه لره واقف اولديغمـدن ، نه ياپابيله-
جكمدن باحث برعريضه تقديم ايده رك ، قبول بويورو-
لورسه م ، حسنی بکله برابر حركته مهيا بولونديغمي
سويله دم . وحسنى بك اشبو عريضه سنده قوق قومپانيه سى
آجتنه سندن آلدينى جوابه علاوةً بعیدجه برتخمين ايله
برکشی یه كابله قدر اللي ليرا خرجراه كفايت ايده بيله جکی
ظننده بولونديغنى دخی درميان ايتمش ايدی .


- ٩ -

ایکی بحق آی صوكرا كابلدن رسمی بر تحریرات
ایله فخامتمآب دولنلو سردار نصرالله خان حضرتلرينك
فرمان عالیلری وملفوف ٣٥٠٠ عدد عثمانلی لیراسنی مشعر
بر بونو کلدی. بزلری شخصاً طانیمدقلری حالده صرف
بویله بر مراجعت وتحریراً ویرلمش بر سوز اوزرینه پاره
كوندرمه لری تورکاره قارشو امنیت واعتماد لرينه بر دليل
علنيدر .
آرتق مسأله ، قطعياً جدیت کسب ایتمش اولدیغی
ایچون سفره نامزد آرقاداشلر ، هپمز یول تدارکاتنه
باشلامشدق . یکرمی کون صوكرا حاضردق. بالكز ،
آرقاداشمز دوقتور سعدالدین ودادبك، اقحامى قابل سبز بر
عذر ومانعه ایله قرارندن صرف نظر ايتمك مجبوريتنده
قالمشدی؛ فقط ، بز هیپمز ایچمزده برده دوقتور بولونمه سنی
پك زياده التزام و آرزو ايدييوردق . بو آرزوى متلا -
شیمزی ، نهایت اسکندریه ده اجرای صنعت ایدن
اوپراتور منیر عزت بك قار دشمز تطمين ايتدی: كنديسنه
وقوع بولان مراجعت صميمه مزی ، مجرد وحدت
دينيه ، ومنفعت سياسيه دينه نقطه نظر ندن بر محاكمة
حمي تکارانه ایله در حال قبول ایتدی .
روسیه دن کیدیله جکی وروسیه حدودندن کچمک


- 10 -

بعض قيوداته تابع طوتولديغندن پساپورطلريمزى قاهره
روس قونسلوسنه ده تصديق ايتديرمش ايدك .
روسلرك حزر دكزی اطرافندن ، يعنى توركستان
جهتلرندن كچمکه ، اوطر فلرده سیاحته بر اجنبی یه مساعده
ایتمه دکلرینی قاهره ده ايكن اوكر نمشدك . بوسببله پسا ـ
پورطلريمزی « برای زیارت مشهد.» قيد ايتدير مشدك .
وجنورده ده کی آر قداشم زه ده ، پساپورط ايشينك
قاهره ده اولاجغنى ، خرجراهلرك واصل اولديغنى
يازمشدق .
آرتق سیاحت قريبه من شيوع بولمشدی ؛ على
فهمی بکه تریسته ده بولوشمق اوزره بر مکتوب يازارق؛
1323 سنه سى ايلولنك اون طقوزنجى كونى قاهره دن
پورت سعيده حركت ايتدك . شمند وفر غارنده ،او
سنه لردنبری غربت و جدال ، سعى وفلاکت رفيقلريمز
ايله وداعلاشمق يك حزين وسوزشلی اولدی پورت
سعيددن اشيا و ادوات صندوقلريمزى قوقس قومپانیه سی
واسطه سيله ارسال ايتدك .
اسماعیلیه دن صوكرا پورت سعيده ياقين بر يرده پول
آرا به لری دوریلش . ترنمز توقف ایتمشدی ؛ بوراده
يولجيلرك واغون دكيشدير مه سى ایچه قاريشيق برشی
اولدی ؛ وبوقاريشيقلنده ، بزم قومپار تمانه اسكندريه ده کی


-١١-

دوققوز آرقاد اشمزك كيريويرمه‌سی، قاريشيقلغك ويرديكی راحتمسزلغی اونو تدیران بر حسن تصادف اولدی. مگر اوده، بزلرله بولوشمق اوزره بوترن ایله پورت سعیده کلیورمش... پورت سعیدده Hotel de France اوتل دوفرانسه ایندك، اوچ كون واپور بكله‌دك.

ايلولك ييرمی ايكنجی كونی لوئيد قومپانيه‌سنك اله‌قترا واپورينه بينه‌رك بوتون حياتمزده ايلك هدفمز اولان اوديار اسلام ايچون حركت ايتدك. وبو سياحتده ايلك اوغراغمز تريسته اولاجق ايدی كه: پورت سعيددن تريسته‌يه قادار ايكنجی موقع، يمكلی اون انكليز ليراسی‌در.

واپوريمز اسكندريه‌ده اوچ كون قالدی كومور، صو كبی نواقصنى اكمال ايتدى.

بو توقف كونلرده، بيلمم نصل بر عارضه ايله دهشتلى بر خسته‌لغه طوتلدم؛ متوالى وشديد همالر تاب وتوانمى اوقادار خراب وزبون براقدی كه، ناموس اوزرينه ويريمش سوزدن دونمك، دونه‌مه‌مك انفعالات هر دم هجومی آيريجه بر مرض محرق اوليوردى. اسكندريه‌ده‌كی بواوچ كونی نه قادار تصور ايديله بيليرسه اوقدر فنا كچيردم. ونهايت دوققوز آرقاد اشمزك مبذول


-١٢-

وخالص مداوات وغیرت دائمه سیله جانلاندم ، وان با آن کسب قوت ایتمکه باشلادم .
٢٥ ايلولده واپوريمز غايت كوزل بر هوا ايله اسكندريه لیماننی ترك ایتدى . بو، بزم ایچون غربتده وطن اولمش، بزى در آغوش ايده رك سنه لرجه سینه سنده باریندیرمش اولان مملكتى ، بلکه مؤبداً ترك ايدييورق .
... ایكنجی قاماره دن بزدن بشقه یولجی یوقدی . هوا تميز ، صاف ومتبسم؛ دكز راکد، طاتلی بر سطح سما رنك ايله قلوب متعوبه یه حضور و تسلی بخش ایتدیکی ایچون ، بوندن معصوم بر شوق و شطارت آلارق ، کندیسنه سلاملر وداعلر يوللاديغمز غربتده وطن بو اسكندريه دن افتراقزك حزن وحرارتني او نوتویورق.
درت كون، بویله راكد وكوزل دكزى طي ايتدك ؛ درد نجی كونی آقشام اوزری برندیزی سواحلی و فنرلری کورونمه که باشلادی . كوزل بر لیمانی تعقیب ایله ریختمه یاناشدق . (نه تمترا) بوراده يوك چیقاردی ، يوك آلدى قرانته دوقتورينك تفتيش ومعاينه سنی ده صاووشدیر. دقدن صوكرا ، كمينك ایکی ساعت قدر بوراده توقف ایده جکندن بالاستفاده قاره یه چیقدق .
ریختم اوزرنده پوسته خانه لر و آجنته لر بری برینه موازى سوقاقلر تعقیب ایدیلنجه، بويوك بركليسه ميداننه


- ۱۳ -

کلییور ؛ بزده بومیدانلغه قدر كلدك ؛ صوكرا دونه رك
ینه کلدیکمز یولدن ساحله ، اورادن وا‌پوره كلدك ،
واپور حرکت ایتدی. ایرتسی كونی آرناوودلق ساحلنك
تپه‌لری، طبيعتك او تپه‌لری ، اورالره بخشایش لطیفه‌سی
مناظر روح استیناسی دها صوکرا ، تريسته ليماني واونك
کردباد مدنیتی انظاری دولدوردی.
تریسته‌ده واپوریمز آچیقده دمیرله‌مشدی ؛ بوراده
دخی قرانتیه وبوليس مأمورلرينك تفتيشندن صوكرا ،
۲ تشرین اول‌ده قاره‌یه چیقدق ، متره‌پول اوتلنه مسافر
اولدق .
تریسته، سوقاقلری، جاده‌لری منتظم، بويوك طاشلرله
تفریش ایدلمش، غایت تمیز، زیاده سیله تجار تگاه بر مملکتدر.
تپه‌لره دوغرو چیقان منتظم یوللری، کوزل، روح ونظره
فرح وانبساط ویرن باغچه‌لره ايصال ايدر . و بويوكك
تپه‌لرده‌کی باغچه‌لردن آرقه یه دونوبده تمدید نظر ایدلدیکی
وقت، ماوی برحوض لطيف حالتده اشغال وتسخير نظر
ایدن دکز ، باغچه‌لردن آلینان فرح وانبساطی ، برمثنی
روح ایله مزج ایدر .
کله‌جك آرقداشلر يمزلہ بوراده بولوشمق احتمالنه مبنی
مصره قارتلر ياز مشدق بوراده درت کون قدر اقامت
ایتدکدن صوكرا، تريسته پوسته خانه‌سنه اوكله جکنی


− ١٤ −

بكله ديكمز وكله ين رفيقمز نامنه مكتوبلر قارتلر براقه رق بوداپشته يه حركت ايتدك .
ترنك تريسته دن چيقار چيقماز تعقيب ايتديكى صيرتدن ساحله قدر اولطيف ومزهر خط مائل اوزرنده باغلر باغچه لر، كوشكلر ... اك صوكرا بالقجي قلبه لری، داليانلر ... نظری اویله طاتلی اوقشايوردی اویله بر حرارت برشمیم وطنله بوغاز ايجينى كير زاوكنه كتير بيور دی كه ظن ایدرم بر آنده هپ آر قاداشلر، بر شهیق حسرتله كوكسز قاباردی .
بودا پشته یه بر آقشام اوزری داخل اولدق ، جسيم ونورانور ایستاسیوندن چیقدیغمز وقت كنيش وتميز جاده لر اوزرنده ، بومعظم شهرك منظره ليليه عموميه سنی آنجاق برایکی دقیقه سیر ایتدکدن صوكرا ناسيونال اوتلنه ايندك .

*
* *

بودا پشده پك نظربا ايدى. كنيش سوقاقلر جسيم ومكمل مبانی، تراموايلر ، قهوه خانه لر، آصمه كوپروار، خاصه : طونه اوزرنده کی درت یوز متره طولنده کی کوپری ایله مبعوثان دائره سی ، اك صوك صنعت معماريه نك اك محتشم برر نمونه سی ایدی. خلاصه بومملكت جديده تيا ترولری وبوتون آثار مدنیه سیله پارسك بر نمونه سی


— ١٥ —

ایدی . وکوپرولر اوزرینه چیقلدیغی وقت طونه نك
جریان لطیفی سه ن نهرینی خاطر لاتیور .
مجارلر ، ناموسكار ، جدی ، فوق العاده غيور ،
وطنپرور انسانلر در .
تشرين اولك اون سكز نجی كونی بر صباح بوداپشته یی
ترك ایله اوده سا ايچون شمندوفره بیندك . ترن ، هرایکی
طرفی مزروع ، بی پایان يشيللكلردن كچهرك مجارلرك
غاليچیا حدودینی تشکیل ایدن سایایه قارپاط طاغلرینی
اشدى . لمبرغ استاسیوننده آقطارمه اولدق ، روسیه
حدودی اوزرنده « پوت وولو چيسقا » قصبه سنده توقف
ایتدك . بوراسی آوستریایه تابع ایسه ده حدوده آنجق
یاریم ساعت مسافه سی اولدیغندن، روسیه ده کچن حرکات
اختلالیه یه قارشی روس حكومتنك شدت ظالمانه و مستبدانه سی
بورا اهالیسنی اشغال ایتمکده ایدی . بوراده ترن اپی
مدت توقف ایتدیکی ایچون بررقهوه ايجمك اوزره
استاسیون قهوه سنه چيقدق. بزی بویله بش کشی سیاح
قیافتنده کورن بوفه جی و دیگر يولجيلر ، وخوصوصیله
روسیه لی یهودیلر، اوده ساده کچن وقايع الیمه ووحشیانه یی،
داها برقاچ كون اول اختلالجيلرك ترنى توقیف ایله
یولجيلرینی صویدقلرینی بزلره مفصلاً آکلاتیورلر ، وبر
بادره یه دوچار اولماق ايچون، اقشام كله جك وپك سرعتلی


افغانستان اميرينك برادرلری نائب السلطنه نصرالله خان حضرتلری.


[BLANK PAGE]


— ١٦ —
كيده جك اولان ترنى آلمقلغمز داها موافق اوله جغنى
بیان واخطار ایدییورلردی . واقعا بزلر ، سنه لردنبرى
روسیه ده کی اختلالات وطنیپرورانه متوالیه یی غزته لرده
اوقومقده ایسه ك ده ، بویله بر آنده اواختلاللرك برصدمۀ
نامأمولنه هدف قالمق احتمالی ، جالب اندیشه اولدی ؛
وچاره سز ، وقوع بولان بیانات واخطاراتی حسن قبول
ایله اقشام كله جك سرعت قطارینه قالدق . وياغمورلو ،
صيويشيق برهوا اولدیغی ايچون ، آقشامه قدر بريره
چیقامیه رق « پوت وولوچیسقا » ده ترنى بكله دك . بورا
اهاليسنك اكثریسی یهودی ایدی .
اقشام اوزری کلن قطار ایله روس موقفی اولان
« وولو چيسقا » یه واصل اوله رق پساپورت یوقلاماسی
ايچون صالونه كيردك .
هر حكومت مستبده اداره سنده اولدیغی کبی روسیه ده
دخی پساپورت یوقلاماسنه فوق العاده اهمیت ویریلمکده در.
صالونده کی يولجيلرك تذكره لری روس مأمورلری طرفندن
طوپلانیلمش وعينى زمانده اشیالر معاینه اولنمشدی .
حتى فرانسزجه ماتن غزته سنى بيله آلمشلر ، دوقتورك
بوتون طبابته عائدكتابلرينی تدقیق ايتمشلر ، تکرار اعاده
ایله مشلردی .
بزم اشیا واغونينه ويرمش اولديغمز اوته برمزى


-١٧-

بوراده آرادق، بولامه دق. غالبا اوده سایه قادار کیتمشدی.
بر چاريك ساعت صوكرا ، صالوندن بر پنجره آچیلارق
هركسك اسملرينی اوقویه اوقویه تذكره لرينی اصحابنه
اعاده ایتدیلر .
تذكره لری ويآتاق بيلتلری ایله برابر روس ترنینی
آلمشدق. روس ترنلری ، هر قومپارتمانده درت یاتاغی
حاوی اولمغله زیاده سیله راحتدر. آلتنده بولونان یاتا قلر
عینی زمانده قاناپه وظیفه سنی ده کورور . اوزرنده كيلر ایسه
اينديريلنجه قاناپه نك استنادکاهی ، یوقاری قالديريلنجه
- طبقی اشاغیکی کی - یا تاق اولور . روس شمند و فرلرينك
يالكز سرعتلری آز در . راحت يولجي لقده ایسه ، محل
مقصوده بر آز کیج واصل اولمق ، او قادار کدر وحدت
ايديله جك برشی صاییلماز
حركت ايتدك ، ایرتسی صباح اوده سا غارنده ايدك .
بوراده ایجه صيقيلدق . در حال اشیاد پوسنه ، تحری
وتفتيش ... فقط بزم ، اوده سایه کیتدیکنی ظن ایتدیکمز
اشيادن اثر يوق .. بلكه اقشامه كله جك ترنده در . ،
امیدنده ايدك فقط روسیه بر شورش و هیجان ایچنده
اولديغندن بوکی نقلیاتده ياكلشلقلر ، باشقا يوللردن
كيده رك كونلرجه دپولرده قالمقلر اكسيك دكلدى .
ایجمزده مرام آکلا تا بيله جك قادار روسجه بيلن دخی
۲


— ۱۸ —

يوقدی بر ترجمانه مراجعت مجبوريتى حاصل اولدی . ترجمان ايستاسيون مأمورينه مراجعت ايتدى . قاپيسنده سونگولو نوبتجيلر بكلمكده ديكنى ذكر ايتمك لازم اولان ايستاسيون مأمورى، اشيامزك بلكه ( استانسيا آده‌سا پورت ) اوده‌سا ليمان ايستاسيونينه كيتمش اولديغنى سويلدى، اورايه باش اوردق. برطاقم رايلرك آراسندن ، پيس ملوث اوفاق تفك دكانلرك، كومور مغازه‌لرينك ايجندن تك بر موسسه‌يه كيردم ، آرقداشلرم طيشاريده بكليورلردى . برقاج كلمه روسجه سويله‌يه بيلديكمدن معهود اشيا آرانيلان اودايي بولمشدم فقط ارباب مصالح ايله دولو اولان بواودانك قاپيسنده دخى سونگولو نوبتجيلر واردى ، بر طرفنده‌ده مريم انانك قانديلي يانيوردى. ايجه بكلمه‌دكدن صوكرا نوبت بزه كلديكندن مأمور افندى يه كاغديمزى ارائه ايتدم. آرانيلان يرك بوراسی اولماديغى ، داها اشاغيده بر دائره‌يه كيديله‌جكى جوابنى آلدم . واو توصيه ايديان دائره‌يه مراجعت دخی، هنوز بو كبى اشيانك ورود ايتمديكنى اوكر نمكدن باشقا بر فائده بخش ايتمدی. تكرار استاسيونه كلدك . آقشام اولمغه باشلادى. بر طرفدن اختلال وامنيتسزلك قورقوسى بر طرفدن ده اشيامزك بولو ناماماسی ضجرتى ايله استاسيونك انتظار صالوننده مزعج بركون كچيردك ...


- ۱۹ -

آقشام اوزری يمك ايچون چیقدیغمز زمان بر آز
دولاشمش ايدك قاپالی محبوس آرابه لرنده کمال دهشت
و سرعتله سوق ایدیلن كنج مكتبليلرك منظره آلام وسفالتی،
بزی درین بر يوره ك آجیسی ایله صیزلا تمش ایدی .
بو محبوس آرابه لرينك درت طرفنده شمشیر بدست جاباوار
کی قاز اقلر واردی. و آرابه لرك فاصله لرنده، پیاده اولارق،
وتكمه لر ، ضرب و تحقير لرله كوتورولن بر چوق مظلومين
واردی بونلردن آلدیغمز عذاب و تأثر، بعید بر دیار هجران
قالان وطنمز ايچون بر جريحه اولان قلبلریمزی قا ناتدی .
يمكدن صوكرا تكرار استاسيونه كلدك . كيجه ياريسينه
قدر بكلهدك ، کیجه یی کچيرمك ايچون اوتل تدارکی ایجه
کوج اولدی . چونکه : استاسیون جوارنده ، داخل
شهرده اولدیغی کی تميز او تللر بولو نمايور . بوسبیله برحایلی
دولاشدقدن صوكره ، برذاتك دلالت خیر خواهانه سی ،
وتصادف ابتديكمز پولیسلره صورمق لطفيله بريستول
او تلنى بولدق .
ايرته سی كون صباحلين، ايلك ايشمن ، معهود ليمان
ایستاسیوننه كيدرك اشيا مزى آرامق اولدی، وینه بولاما پنجه،
تكرار ايلك ايستاسيون ديره كتورينه مراجعت ايتدك ،
تلغراف حكمك لزومندن بحث ايتدك ، وكونمزى كزينمك
ایله کچردك ایسه ده بویله مختل الآسایش هر طرفنده قتال


— ٢٠ —

بر مملکتده كزمك ، وكورمكدن بر ذوق حقیقی حس ایدیله مه یور. چاقل قالدیریملر اوزرنده سرعتله كچن قازاقلرك اوضاع غدارانه مستبدانه لرينی كورمك انسانه بر رعشه خوف و تهور ویرییور.

بوكونك اقشامی ، اختلال انکیز شهرده يالكنز ایکیمز ، اشیالریمزی بكله مك اوزره قالارق، ديكرلريمزك باکویه متوجهاً حركت ايتمه سنی مذاکره ایتدك ، وقرار يمزى همان اجرایه شتابان اولدق ، ساعت یدی بوچوق ترنیله یوله چیقدق. دوقتور ايله ماكيئست رضا بك اوده ساده قالدیلر. اثنای سیاحتده او غراديغمز شهرلرك اك تجارتگاهی ، بوسبیله اك معموری ، الکتریق ترا موایلريله دخی اك متمدنى « روستوف ایدی » « روستوف » آزاق دكزی کنارنده خیلی معمور بر شهر اولوب اهالیسی اکثريتله ارمنی در . « روستوف » دن صكرا ، كوزل مسجدلر ومناره جيكلر له بر تواضع وشعر لطیف ایچنده ، بومستبد ومتعصب مملكتك كنارلرنده ، شوراسنده بوراسنده کی كوچوك چركس كويلرينك منظره سی بزم روح محروریمزده برفرح ونشاط احیا ایتدی ؛ حسیات اسلامیه مزى اوقشادی .

دنيانك هيچ بر طرفنده ايشيد لمامش وكورلمه مش برحال : روستوف دن صوكرا شمند و فرك سرعتلی كيتمه سی


- ۲۱ -
ایچون یولجیلردن براجرت سرعت طویلادیلر بواجرتله
قازانیلمش سرعتله درت کون قوشد قدن صوکرا ، سمالره
یوکسلمش نفت اوجاقلری باجالرينك يا قينلرندن كچه رك
باکویه داخل اولدق .
«باکو » ده « مهمانخانۀ اسلامیه » نامنده کی اوتله
ايندك . بوتيمز ، منتظم، حتى مزین براوتل که : اسماعیل
افندی نامنده برصاحب غيرتك همتيله وجود بولمش .
واومرتبه یه کلش اولنقدن باشقا اسمندن دخی اکلا شیله جغی
وجهله اخوان دینمز ايچون مقصد مقدس اخوتی احتوا
ایتمسی آیریجه باعث افتخار وسرور اولمقده در .
«باکو » بحر حزر کنارنده ، « ايه شه رون » شبهه
جزیره سی اوزرنده بر شهر قدیم اولوب تخميناً ١٥٠,٠٠٠
قدر نفوسی جامع در . تجارتي نفت اوجاقلری اخراجاتیله
پك زياده ترقى وتوسع ايتمشدر . با كوليلرك همان جمله سى
تورکجه قونوشورلر . روسلرك باکوده نفوسی دیگر برلره
نسبتاً آزدر . بورا اسلاملری زنده ، حساس ، حمیتلی
انسانلردر . بعض ارباب غيرت وحميتك همت تشبثيه لريله
با كوده معارف اسلاميه برانبساط مهم كوستر مكده در .
طرف طرف معارف ومعلمين جمعيتلرينك فعاليت
مخصوصه سی بزی حیرتده براقشدر . با کوده برقاچ ده
تورکجه غزته نشر اید لمکده در . بوغزته لرك واومعارف


- ٢٢ -

و ترقى حركاتنك مرجع و متشبثاری محترم دوقتور
حسين بکلر ، احمد بك اغايف ، ودوقتور قره بك وسائره
کبی اصحاب حميت و عرفاندر . وخاصةً حاجی زین العابدين
بکك نقداً و متوالياً وقوع بولان هممات فدا کاریسی جداً
سزاوار تبريك و تقدير در ......
اشبو اسملرینی ذکر ايتمکدن ، بر حظ ادای
شکران دويغيغم ذوات کرام ، باکوده بولنديغمز مدتجه
حقمز ده پك زياده ابراز آثار مهماننوازی ایتدیلر ؛
وبر اقشام قلوبك آلت صالوننده ، نام عاجزانه مزه بر
دعوت مخصوصه ، بر اقشام طعامی یا پارق ، هیمزی ،
غربت وسفر غريبانه تأثیری ایچنده غریق منت وشکران
ایتدیلر . اشبو ضيافتده احمد بك اغايفك ، دوقتور
حسين بكك ، وقره بكك نطقاری ، استقبال اسلام
حقنده ، پیدا و ناپیدا ، وقت وقت تنور ایدن غایهٔ
خیالیمزی بر شعشعهٔ لطيفه ایله رخشان ایتدی ....
با کوده بو قدر مدت قالمقله، باشقا بريوله صاپمش
اولان چانطه لریمزی ، واوده ساده اونلری تحری ایدن
ارقا داشمز رضا بکی بکله مکده ايدك . نهایت اوده کلدی.
بوراده اخوان دین وحمیته ایفای وداع ايتمك ايچون
بز دخی اونلری دعوت ايتدك . وداعيمز مؤثر وحزين
اولدی . وحين اجتماعمدہ ، شاعر کزیده طلوعات احمد


- ۲۳ -

كمال بكك نطق منظومی هپمزی مست ایتدی. و آتيده كی
ورقه نك جملة امضا ايد لمسی ، بوتون روحلريمزى بر
غلیان صمیمی حميتله دلسیر ایتدی .

عربی ۱۳۲٥ ، ۱۹۰۷ افرنجی - ( ۷۱۳۲۷ ی )
بازار - يوم الاحد - يكشنبه

بو تاريخی توحيد اتراك تاريخي عد ايتدك . آسيايه طوغرو
عثمانلى افکار حره سنك جریانی یوقاریده کی تاريخدن باشلادی.
بو تاريخي مبدأ اتخاذ اتمكده مجتمعاً حاضر بولنانلر :
احمد كمال ، احمد آقایف ، حسنی ، م . ه ، ع ، ح ، ا .
بك ح ، محمد حسين، محمد رضا، على حسين، ب بك آ ، محمد فضلی

با كودن ، اون آلتی كون صكره بر اقشام اوزری
« قراد نووسقه » كجمك اوزره واپور بیلتلريمزی آلدق .
نولون ، ايكنجى موقع ۸,٥٠ روبله در . او زمانلرده
روسیه قزل قانلر ایچنده یوز مکده اولدیغی ایچون قاماره ده
ایكن ایكی روس پولیسی كله رك قابا، وحشى شاقلا بانلقلرله
اشیامزی و اوستو مزی باشمزی تحری ایمشلردی که :
بوصورتله تحرى وتعقيبه روسیه دن بشقه هیچ برطرفده،
حتی هیچ برحکومت مستبده ديارنده تصادف ايديله من.
بيند يكمز اوفلق واپور ، حزر - غاسپي دكيزينك
اك اوفاق دالغه لرندن بیله متأثر اولارق چالقانیوردی .
نهایت، بو اوفلق كمينك ايچنده بعض وحشتلر، برچوق


— ٢٤ —
چالقانمقلر کچیردکدن صوكره ايرتسی كونی ساعت اونده
«قرادنووسق» ه یا ناشدق. «قرادنووسق» بحر حزر
کنارنده تورکستان شمند وفریله اسیای وسطایه مربوط
یكى وكوچك بر شهر در . اوفاق برده کورفزی واردر.
واپورلر احشاب ريختمه ياناشير . شهر غایت سس سبز
وسكونت ایچنده در .
ریختمه چیقار چیقماز شمند و فر ایستا سیوسنه كيده رك
«مرو» ایچون بیلتلریمزی آلدق ؛ بورادن « مرو »
ه قدر ايكنجى موقع ¼ ١١ روبله در .
ترن ، آنا یوردمز اولان بومقدس یرلری کچر کن ،
سیاه چادر شکلنده واسع اووالرده تورکمن قولیه‌لری
حسيات عميقه ملیه مزی تهزیر ايده‌رك بومبارك وعظيم
يرلرك روسیه کبی بر حکومت مستبده آلنده مضطرب
ومقهور قالمسنه ألملر چکیوردق ...
گذرگاهلرده چای بقال وسائر صاتجیلرك اكثريسی
ارمنی ایدی . بعضاً روسلرك سياسته توركستانه هجرت
ایتدیردکلری اوفاق موسقوف کویلرینه تصادف
اولونویوردی .
ايكى كون صكرا بر آقشام « مرو » ه واصل اوتل
دوفرانس ، مسافر اولدق روسیه ده هر هانکی براوتله
اينيلنجه ايلك ايش پساپورط صورمه سیدر . پساپورطسز


٢٥
بریولجی یی هیچ بر اوتل قبول ایده مز. بوسیله مراجعت
ایدن اوتلجی یه پساپورطلریمزی ویردك . بواوتل اولدقجه
تميزجه، ولوقانتاسی روس ضابطاننك اجتماعگاهی ایدی .
« مرو » افغانستان و ایران حدودلری کبروسنده ،
افغانستان حدودی اوزرنده کی « قوشق » موقع عسکریسنه
بر شمند و فرله مربوط اولدیغی ایچون اهمیت عسکریه سی
پك زیاده در .
هنوز مبانی عالیه مدنیه ایله تزین ایده مه مش اولان
« مرو » بومحروميته رغماً تجارتجه حائز قابلیت اولوب
جاده لری کنیش ، وبوتون جاده لرك ايكي طرفى كوزل
اشجار مغروسه ايله ودائمى الجريان اوفاق دره جکلرله
جداً دلفر يبدر جاده لر، قالدير مسز، طوپرا قدر. « مرو »
ك «مرغاب» نهری کو پروسنك كنارنده، طبقی آناطولی
بازارلرینه مشابه بر بازاری واردر : جوار کویلردن آلیش
ویریش ایچون کلن سواری تور كمنلرينك اطوار وحركات
دلیرانه لرینی سیر ایتمك قلوب مردانه يه برحس احترام
ويرمكدن خالى قالماز . و بواهالی لسان مادر زادلرینی
محافظه ایتمشلر دائما تورکجه قونوشورلر روسجه بیلنلری پك
نادر در تجارت بوراده دخی قسماً ارمنيلرك اللرنده در .
«مرو » . وصولمزك ايرته سى كونی آر قداشلر يمز
دن ایکیسی پولیسه مراجعت ايدرك ، پسابور طلريمزى


— ٢٦ —

طلب ایتمش ، و هر نه قدر پساپورطلريمز « مشهد »ه
ایسه ده ایرانده اختلال بولوندیغی و ایران ایله حکومت
عثمانیه بیننده جریان ایدن حدود منازعاتی ده ، تورك
اولما مز مناسبتیله بزلری دوشوندوره جکی جهتله اویله
امنیتسز بریره کیرمکه جسارت ايده مدیکمزى وبناء عليه
قوشق طریقیله افغانستاندن هندوستانه کچه جکمزی
سویله مشلردی .
پولیس مدیری جوابنـده : مرو خطی صرف
عسکری بریول اولوب اورادن کجمك قابل اولامایا جفنی،
وقرادنووسقك بوطرفنده سیاحت ایسه حربيه نظارتنك
امر ومساعده سنه تابع بولندیغنى بوسببله بزلرك« مرو»ه
قدر ناصل کله بيلديكمزه حیرت ایتدیکنی سویله مش ،
توركستان واليسى عشق آبادده بولنديغندن مساعده سنی
آلمق اوزره مراجعت ايتمك الزم اولديغنی علاوه ایتمشدی .
وبر ایکیمز بوایش ضمنند. عشق آباده کیدر ایسه ك
، « مرو » ده قالاجق ديكر لريمزك ضبطیه نظارتی آلتنده
طو تولا جغنی کتم ایتمه دی او آقشام، آرقداشلر یمزدن
حسنى بك ايله ماکینیست رضا بك بوایش ایچون عشق آباده
کیتدیلر . اشبو پولیس وقعه سندن صوكرا، ودرعقب
شیو عیله هرکس بزه تحف تحف باقمغه باشلادیلر .
او آقشام اوتلده ، طربزونلی روم وطنداشلر یمزدن ،


ـ ٢٧ ـ

بريسيله كورو شمشذك . بوهمشهرى وقتيله قفقاس دمير
یولنده ماكنه جيلك ايدوب مؤخراً چيقارلمش شيمدى ده
طاشكندده فرونلری تسخین ایچون بر نوع غاز اوجاقلری
اعمالیله و بو اوجاقلردن مرو ده طابورلره صاتمق و استعمالنی
اوكرتمك ايله بورالرده بولونديغنى واشتغال ایتدیکنی
سويله مش ايدى. بوذات قوشقدن کچه جکمزی آکلاینجه
قوشقه دائر بعض شیلر سویله مش و بزم حیرتمزه جواباً :
هر وقت بویولدن تورکار کچر بونلر ا كمكجيلك وسائر
ايشلرله مشغولدرلر ، اونلر دائما بورالرده درلر اونك
ايچون اونلری كیمسه منع ایمز . فقط سزك قيافتكز
و حركاتكز روسلری قورقوتدی . اگر او ا كمكجيلرك
حال و قيافتنده کلش اولسه يديكز كيمسه نك نظر دقتنی
جلب ایمز و مشكلاته او غراماز ایدیکز . دیمشدی .
آرقد اشلرك عشق آباده حركتندن صوكره مروده
ایکي كون قالمش و بر آقشام کلیکز .. مألده بر تلغراف آلمش
اولدیغمزدن آرتق مرودن قوشق طريقيله كيد مكلكمز
امكانسز اولدی : و او آقشام حركت ايده رك عشق
آباده چیقدق. (Grand Hotel) ده آرقاداشلريمزله
بولوشدق .
بزدن اول عشق آباده کان آرقداشلر ، والينك
آدملرندن ترك برذاته تصادف اتمشلر . اوترك ذرات :


— ۲۸ —
بولشيكز ثمره سز قالا جقدر. زیرا : روسلر اورادن
كيمسه یی کچير مزلر ، والی یه سويله يه جك اولورسه كز،
مطلقا پترسبورغه تلغراف چكه جك؛ اوتلغرافك جوابى
آلنجه يه قدر سزده بورالرده پریشان اولاجق سكز
ایسی ینه ایران طریقی ترجیح ایتمکدر . ديمش وبو
سبله ایران طریقی طوتدق ذاتاً قاهره ده ايكن بر آرقدش،
بزه بوجهتى اخطار ايتمش اولدیغی ایچون پساپورطلريمزی
احتیاطاً روسیه طریقیله مشهد، قدر آلمشدق »
عشق آباد ، بيوك ، یوللری وسائر مبانی و آثار
مدنيه سيله يكى برشہر اولوب ، اهمیت تجاریه وعسکریه سی
ایله ده شایان ذکر ایسه ده بوتون بو جهتده مخصوص
سکونتدن حصه دار در .
توركستان وسطى واليسنك مقرى ، وايران حدودينه
پك يقين اولديغى جهتله ده عشق آباد برموقع عسکریدر
تورکستان طابورلرينك برچوغی بوراده اولوب ؛ شهر ،
قطعياً عارضه سبز براراضیده بنــا ايد لمشدر . واهاليسنك
قسم اعظمی ایرانی ، تورکمن ، روس در »
عشق آبادده اوچ كون قالارق ايشـلريمزى بيتيردك
صوكرا ، دائما عشق آباد ايله مشهد بيننده سـفر یابان
آرا به لردن بر آرابه كراله دق .
عشق آباددن ایران حدودینه قدر اولد قجه منتظم


— ۲۹ —

شوسه اوزرنده آرابه مز طی طریق ایتمکه باشلادی .
حدوده یاقلاشنجه یول ، تعوج ایتدی ، مرتفع داغ
و تپه لری آشمغه مجبور قالدی .
آرابه شرکتلری یولده منزللرده کی دیگر حیوانلری
آلارق ، دائما ینی قوتله یوله دوام ایدییورلردی .
و او تپه لرده کچیر دیکمز سیاه کیجه لری شدتی ، بی انصاف
صووُقلر خالا خاطرمده در که متصل و اصلا نسبتمز
یوكسك و آلچاق انیش و چیقیشلرده آرابه مزك صار صینتیسی
آرابه ایچنده هپمزی بر صدمۀ مدهشه ایله بری بریمزه
چارپیور ، صانکه بر تهلکه ساعتلری کچیرمکده اولدـ
يغمزی اخطار ایدییوردی .
نهایت، طبقی حیاتده اولدیغی كبی اویله چارپیشه اوروشه
روس کومروكنه واصل اولابيلدك ، پساپورتلریمزی
ویزه ایتدیردك .
بوراسی ، اوفاق کویلر ، عسکری باراقه لری ،
باروتخانه ، مدافعەیه الویریشلی اسکی اصولده قیشله لر ،
تلغراف و تلفون خطوطی ایله ، حقیقةً برحدود اولدیغنی
کوسترییوردی .
بورادن آیریلنجه بیطرف منطقه‌یه کیردك ، فقط
يولك برباد لغی ده ، بوارض میکنده تضاعف ایدییوردی .
اوچ ساعت صوکرا ایران کُمُرکنه واصل اولدق . بورایه


—٣٠—

قادار کچدیکمزا راضیده عسکره و عسکر لکه دائر هیچ
برشی کورمه دک. ایران حدودنده قارشمزه برباد بر
خرابه ، پژمرده و خراب برشخص چیقدی. بوشخص
پژمرده ایران کومروکجیسی ایمش ؛ اشیالریمزی معاینه
ایتدی. او آقشامی و او کیجه یی بوراده کچیرمکه مجبور
اولدق. پنجره لری قیریق، قاپیسی یارم، طوپراق بریر
اوداسنه یرلشدك. بوتون شو كوچك سياحتمزده بورایه
قادار ، بویله سفيل برير ، بويله سفيل بر کیجه كچيرمه ـ
مشذك. آقشام كومروك مأمورى ، معاينه ايچون
پساپور طلریمزی ایسته مشیدی ؛ براز صوكرا بزیده
جلب ایتدی. چونکه پساپور طلریمزی ایران قونسلوسنه
تصدیق ایتدیر مه مشدك. قارانلق قاپيلردن كچه رك ، اما
حیوان آخورينه بكزه ین بریره ادخال ايدلدك ، طبيعى ،
آغاج كووده لرندن ولايعد اورومجك يووالريله مستور
طاوانلی بودائره رسمیه یه کیردیکمز زمان ، میرزا افندی
ماصه سی باشنده احترام ایله داورانه رق ، بزی قبول
ایتدی ، و اوطورمق ايجون يركوستردى. اصل باش
مأمور، یوکسکجه برقا پیدن کورونن دیکر براوداده کمال
عظمت شرقيه ايله او طور مش ناركيله سيله مشغول ایدی ؛
بزلرى نظر مغرور ایله کوزدن کچیردی.
كاتب افندى ، خارجدن ممالك دولت عليه ايرانه


-٣١-
کیره‌جکلرك ، ایران قانونی موجبنجه ، پاساپورطلرینی
ایران قونسلوسلرینه ویزه ایتدیرمه‌لری لازم اولدیغنه
وعکس حالده ایکی مثلی خرج ویرمه‌لری اقتضا ایتدیکنه
دائر بر امرنامه اوقودی . بزده پاره‌لری چوزولدك .
شیمدی آرتق بوجزای نقدی کیفیله اوبر اودامزده
والییزلریمزه یاصلانه‌رق فقط اصلا اویومایارق ، صفا آلود
بر کیجه کچيردك ! فجرله برابر آرابه جی حیوانلری قوشدی .
بزده اوقسوت انکیز بایقوش يواسندن وقتندن اول
چيقدق . يوله دوزولدك .
روسلرك ۱۸۸۰ - ۱۸۸۱ ده تورکستان وسطاده
تورکمنلره قارشی آچدقلری محاربات خونریرانه‌ده وتكه -
ليلرك قوتلرينه نظراً پك زياده قوته اولان جنرال سقوبلف
قومانداسنده‌کی اردویی سوق ايدركن توركمنلر طرفندن
اوغرادينی هجمات ومدافعات متینه‌یه حتی دوچار محاصره
اولان توركمنلرك خروج حركتلرنده جنرال پتروسه
ویچ کبی قوماندانلر ضايع ايتمك راده لرنده کی تلفاته قارشی ،
اوراده تحدید حدوده قرار ویرمشلر ؛ وتمديد حدوددن
صوكرا خراسان ایله تورکستان تجارتنی تأمین و تزیید
ایچون بر آرابه پولی آچمشلر در . اویول ،ایشته شمدی
بزى سمت مطلوبه کوتورن بویول‌در .


داها بر ولایتدی
رانه نك حیوانلری
صوكرا نكر لمی
طه سنده، ایقن
اسمق بیله ممكم
وشكنده اوزون
دن بش أيلك
قوچان ،
مه ولری آلنمق
ن عشق آلند

ب بوقطعه لرده،
ه ایران طرزی
تون ، چای
و پساورد
اولمشدر . -
يتمشدى .
مك : اجنبی
مصارفلی،
ی آلدی ؟
ید عباس،

افغانستان امير ينك بيوك مخدوملری عناية الله خان معين السلطنه حضرتلری


[BLANK PAGE]


— ۳۲ —

باجکیراندن صوکرا یول ، برمثلی داها بربادلاشدی .
اوکله اوزری « قوچان » ه كلدك ، آرابه نك حيوانلری
دکیشدیریلدی ؛ برقاچ ساعت استراحتدن صوكرا تکراریوله
چیقدق . کنیـش شوسه نك دونـك نقطه سنده ، الجاق
بر دام اوستنده برد اوول دومبه لك ، برده اسمنی بیلمه ديكم
بر متره قادار اوزونلقده ، آلت طرفی بوروشکلند. اوزون
نقره ترنم ایله بايرامى اعلان وتبشير ايدن بش كيشيلك
عجيب برهيات سازنده يه تصادف ابتدك . « قوچان » دن
صوکراده خاطری صاییلیر . دره لری ته په لری آشدی .
هیچ برمنزلده ایکی ساعتدن زیاده قالمایارق عشق آباددن
مشهده قادار طي رحال ايتدك .
مشهد ، طو پراق برقلعه ایله محصوراولوب بوقلعه لرده ،
برقاج قابينك اوزرنده ، بكتاشى کلاهنه مشابه ایران طرز
معماریـسنده اشکال ايله نهابتله نـن ايكى ستون ، جالب
نظـردر . قابيدن کیرنجه دوغرو كمر وك و پاساپورط
دائره سنه — که برخانك خانجى اوداسندن عبارتدر . —
كلدك . اشیالريمز وكاغدلر يمـز تفتیش اولونمشـدى .
اوراده ، تورکجه بیلن برقاج کیشی به تصادف ایتدك : اجنبى
اولديغمز ایچون ، براوتل صورمقد. ایکن ، سيا. صاريقلى،
بر ایران اخوندی : — اوت بويورك ... دیه بزی آلدی ؛
برخانه یه کوتوردی . بزی کوتورن اخوند ، سيد عباس،


— ۳۳ —

و برادری حسین که بونلره زیاتجی دینیلیرايمش ؛ وأولرينك
بر قسمی بزم کی ظهورا يدن يولجيلری قبول اتمکه تخصيص
ايتمشلر .. بوأوه کلنجه یه قادار كچمش اولديغمز دار و برباد
سوقاقلر ، ومائل انهدام ، بری برينه دایانمش دیوارلر ،
حاصلی بوتون مشهوداولان شيلر ، اوقادار قسوت انكيز ،
بومشهد مقدس ك مدنيتی حقنده فکرلريمزده بر حزن
وألم ، بررنج سقوط حاصل ایتمشدی . بو ، اوتل ، دیه
كتير لد يكمز خانه قسوت مدارده ، يره يا ييلمش برصوفره
بزی اوزرنده ، معلوم عجم پیده لری ایله ، أت صویی ،
برأت یخنيسی داها بیلمم نه دن عبارت ، وهيمزك صوايجمه مز
تك بر چاناق احتوا ایدن، بر آقشام یمكی يبدك كه: ايكرنديريجى
بررعشه ویرن خاطره سی الآن باقيدر . جناب سیدعباس
خان ـ لطفاً ـ صوفره مزى تشريف ايتمش ايدى . عجم
پیده لرینی أت صويینه دوغرادق ؛ ـ حالا تعجب ايدييورم ـ
بیلمم ناصـل ، قاشیقـسـز اوله رق بوعجم پيده لى أت صوينى
ييدك وايجدك . وبوطر زيمك بيمك ، آرتق مشهد مقد سدن
باشلامشدی . آقشام ( مهمانخانه ) صاحبنك ديكر برادرى
سید حسین خان كلدى ، کمال جديتله بر آزکورو شد کدن
صکـرا ، زیارتجیلز بولوندیغندن بحث ايده رك چكيلوب
کيتدى ... ياتمق زمانی کلنجه عباس خان ينه ظهور ايده رك
بورايه كلن زوار يا تاقلرینی برابر كتير يراولدقلرى وبو ،
۳


٣٤

عادت اولارق قالدیغی ایچون فضله یاتاقلری بولونمدیغنی ،
بناء عليه بونلرله اكتفا ايديله سنی رجا مقدمه سیله برقاج
يورغان وايكى ياتاق براقدی . بزم ده ذاتاً بطانيه لريمز
اولدیغی ایچون : يك اعلا ، بونلر فضله در بیله .... دیه
بیله رك، اورایه قادار كى حياتك تبدل ايتمش تحف برکیجه
كجيره رك كولو شدك .. وبو، ایجینه کیره جكمز، ياشايشك،
اوقادار یکی که ابتدائی مقدمته ، عتبه حیات ابتدائیه یه
وضع قدم ايتمش اولدق .
ايرته سی صباح ، امام رضا حضرتلرینی زیارت ايتمك
ارزوسی واردی . اولا حمامه كيتمك ، بورايه قادار كى
يولجيلغك توزندن طوپراغندن ، لوشيانندن تميزلنمك
ایسته یوردق. بزم اغایه اولا بونى سويله دك. ایکی برادر،
عباس وحسين خانلر اوکزه دوشدیلر ، حمامه واصل
وداخل اولدق بوحمام ، يك باشقا برحمامدی : مدخل ،
طبقی بزم حماملر كبي ، صويوناجق مختلف محللر ، ایكی.
اوج آیاق مردیون ایله زمین دن يوكسك ... قاپی به یاقین
قاصه باشنده حمامجی اورته ده اوفاق بر حوض ... حمامك
اصل ييقانيلاجق ایچریسی ده ، يالكز صويونو لاجق
يرلرى اولما يارق طيشاريسی کبی کیردك ... برحوض كه :
ایچنده کی صو ، صابون كوپوكلريله قيل پارچه لريله ملوث،
وایچنده ایکی اوچ کیشی ، داها دیبه ايمش، هیچ اولمازسه


- ٣٥ -

کورونمز قالمش ملوناتی ال وایاق حركتلريله صويك
سطحنه چیقار بیورلر.. دلاك بزه بوحوضی کوسترەرك :
- بويورك بوراده ييقانه جقسكـز.. دیدی . وبو آنده : -
أى ديوژه ن نرده سك ، کل سویله : بورادن چیقنجه
نرەده تمیزلەنه جكز !.. فریادیله باغیر مق ایسته دم ...
بوبرباد حوضه كيرمە دك. ودلاك ، فقط كمال تعجبله
بزه قوغەلرله صیجاق، صوؤق صو کتیردی، هپمزی برر
برر ييقادی ، تمیزلەدی . حمامه كيرركن وچیقاركن
نعلين كيمك عادتي ده يوق كبي : كيرركن يالين آياق ،
چیقار کن ده حوض باشنه قادار یالین آیاق.. حوض باشنده
آیاقلر حوضه صوقولوب چیقارلدقدن صوكرا نعلينلر
كييله جك .. وبویله يا پيلمه أزسه تمیزله نيلمش عد ايديلە مز
ايمش!.. بونى دخی قبول ايده مەدك، ونعلي لريمزى كيدك ..
حمامدن چیقنجه ، امام رضا حضرتلرينك زيارتنه
كيتدك : كوزل بنا ايديلمش برجامع ، حوليـنە كيردكدن
صوكرا ، تكرار بر قاپیدن كيرەرك اصل زيارته داخل
اولونا جق قپونك مواجهه سنده بولو نولويور . بوراده
ایکی قاییجی اوطورمش ... بزم زیارتجی سید حسین
أكيلەرك قاپينك أشيكني او پدى. بزده بالمجبوريه برحركت
تمايل كوستر دك . وايجرى كيرەجكمز صیرادە ، قاپيجيلر،


—٣٦—

صانكه مقطوع ، تياترو دخوليه سی کبی ، پاره ویرمه دن
ایچری كيرمك قابل اولمديغنی عارسنز بر افاده ایله اكلاندیلر.
بویله مقدس ومحترم بر زیارتكاهده منافع شخصیه ایله
زواری تعجیزایدن بو آدملرك شورا جقده ایقاع مشکلات
ایده جکنی دوشونه رك ، ایسته دکلری پاره یی ویرمه سنی
سیدحسینه تنبیه ایده رك، ایچری کیردك. تكرار بر قاپیدن
کيردك ، داها بر قاچ قاپی یی ده کچدکدن صوکرا زیارت
مقدسه نك بولونديغی محله کیرنجه سید حسین اوقومغه،
وبزده اونك اوقوديغنى تكرار ايتمكه باشلادق . بویله
دعالر اوقویارق مرقد مقدسك درت طرفنی دولاشدق.
صندوقه یه یاقلاشه رق اوراده دخی دعالر ایتدك . بواثناده
تربه دار اولان اخوند صاحب ته په مزه ييتدی. بزه ارائهٔ
طریق ایتدی ، وبعدالزیاره پاره آتیلماسی لازم اولان
یری ده کوستردی !. بزده هیچ ایران پاره سی یوقدی،
بناءً عليه ميمز ایچون بر کاغده صارارق براقديغمز برانكليز
لیراسنی، تربه دار اخوندصاحب ، برسرعت مخصوصه ایله
قاپاراق جيبنه ايندیرمکده قصور ایتمه دی . کیر ر کن
وچیقار کن قارما قاريشيق البسه لی، یرلره قاپانمش نيازات
وتضرعاتده بولونان برچوق زیارتجیلره تصادف ايتدك .
بونلردن جوش وخروشه كله رك آغلايانلر ، باغيرانلر ،
باناویر !.. دیه بوتون بر آوازایله حایقیرانلر واردی .


- ٣٧ -

بورادن صوکرا، ديكر كوروله جك يررى ده كوردك
بوراده شايان ذكر برشی وار : تربه وجامع الكتريق ايله
تنوير ايدلمکده در که : مرحوم مظفر الدين شاه زماننده
تأسيس اولونمش، وشاه مشاراليه امام رضا حضرتلرينك
چراغجیسی اولديغنى مشعر خط زرین ایله یازلمش بر
لوحه یی دیواره تعلیق ایتدیرمشدر.
امام حضرتلرينك التون كليديني ـ كه بونى هر كس
کوره مز مش! دخی لطفاً كوستر ديلر ... زيارت ايتدك؛
حريفلر اوقادار قورنازکه نه اولورسه اولسون اولا اوپوب
اوندن صوكرا ويريبورلر ... طبيعیدرکه اواویله یاپمجه
آلان آدمك دخی اونا تبعيت ایتمه سی لازم اولور .
اوندن صوکرا، سوپورکه جيلر، بزده قرآن او قودق،
دیه، پاره ایسته ينلرك ، کل صويی سرپه رك آرقه مزدن
قوشان حافظلرك حد وحسابی يوقدر ... هپ سید حسنه
حواله ايدرك حشراتك الرندن ياقايى صیبرمش؛ براسلوب
ایله طیشاری فرلایارق أوه قاچشدق ....
مشهد مقدسـك چارشوسنی، حمامه كيدركن كوردك .
اوزری قپالی ، بدستان كبی ، قدیم اصولده . ذاتاً
مشهدده قديم اولمايان بالكز امام رضا حضرتلرينك
زيارتکاهلرنده كى الكتريق تنويراتيدر ...
مشهدده يدى كون قالدق. لكن يدی کون ظرفده


—٣٨—

حمام زیارتدن باشقا بریره چیقه‌مدق . آرقاداشلردن رضابك
و محمد افندی بر آز پازاره چیقمق ایسته‌دیلر ؛ مشهدده
امام رضا حضرتلرينك تربه‌سنه كيده‌جك يولده ؛ بازار
داخلنده بر بويوك زنجير وار ، بو زنجير حدودى ارئه
ایدر ، یعنی اورادن اوته‌يه خرستيان اولانلر كچه‌مزلر ؛
بزم آرقاداشلر، زنجیری کچمشلر، ايرانليلر فيتيلى آلمش،
متعصبین کمال حدتله ، فقط برر ایکیشر طوپلانمغـه ،
كيدرك بوبويوك برقالابالق اولمغه ، تك توك حركات
واشارت تهدیدیه ، باشلامشلر . برکت ویرسین که
دائرة تهدیددن فیرلایارق، تجاوزه تصدی ایدن اولمامش؛
اگر برکشی تصدی تجاوز ايتمش اولسه ايمش ، پدرك
با براقدار لغنى آكلاتيلمجه‌يه قادار ، او بيكلرجه كيشينك
ضربه لری آلتنده محو اولمق يك زياده ممكندى. بر تقریب
ایله اشبو تهدیدات اورتەسندن قورتولمغه موفق اولمشلر،
بر پولیس رفاقتنده اوه کلدیلر . فقط ینه‌پاره مسأله‌سی...
بواعلا پوليسه‌ده برقاج پاره ویره رك صاوشملر... آرقداشلر
بو حمد اولسون آشیردقلری بادره‌دن فوق‌العاده هیجان
و تأثر ايجنده ایدیلر... و عباس خان: بن سزه دیمه‌دمی ؟
بوراده سوقاغه چیقیلماز !.. اهالی وحشیدر . دی‌يه
زمیننده برچوق اخطار انده وحكاياتده بولو نمغه يك‌مساعد
برزمین قازانمشدی ....


۳۹

آقشام ، آرتق مجبوريت حس ايتدك : سيد حسينه
افغانه كيده جكمزى ، بزه مشهدده كی افغان مأمورينی
بولويرمه سنی سويله دك . او تاريخده امير حضرتلری
افغانستانی دور وتفتيش ايله هراتده توقف ايتمش اولديغندن
مشهدده کی افغان تجارت مأموری ، امير حضرتلرينه
ملاقی اولمق اوزره هراته كيتمش يرينه وكالة تاج محمد
اسمنده ، لياقتسز ، وقيافتسز بر آدمی براقمش..
پك زياده قيليق وقيافت دوشکونی اولان بو آدم ،
سيد حسينك سوقيله برکون کلدی ؛ حامل اولديغمز
فرمانی كوستر دك . حضرت وكيل نادان و نا اهل اولديغی
ايچون بزی تدقیقات زائده ايله صيقمقدن صيقلمادی :
اسلام اولوب اولماديغمزی تحقيق ايجون بزه نماز سوره لرينی
اوقوتدی ، قرآن اوقوتدی ، المزده کی فرمانك تصنيع
ايدلمش بر شی اولوب اولمديغنی موشكافانه تدقیق ایتدی !..
نهايت ايسته ديکی قناعتی حاصل ایده بیلمش اولمالی ایدی که:
تاج محمدخان حیوان کراجیسی ایچون لازم اولان کاغدی
ویردی . شاید بویله بر کاغد النمامش اولسه افغان
حدودندن ايچرو كيرمك شويله طورسون بورايه قدر
كيتمك بيله قابل اولماز
حرکت ايتمك اوزره ايدك ؛ ناگاه امام حضرتلرينك
بويوك تر به داری ، شاكردی ایله زیار تمزه کلدی؛ حضرت


امامك كوهی خط ایله یازلمش بر قرآن کريمی زیارت
ایتدیردی : هندوستانه كيتديکندن ، اوراده کندیسنه
برچوق پاره لر ويرلدیکندن وداها برچوق ماصاللردن
کمال عظمتله بحث ایتدکدن صوكرا بوقرآن كریمی حق
كورمك بيله هرقبوله نصیب دکل ایسه‌ده مجرد بزم
خاطريمز ايجون يانمزه قادار كلك وكتيرمك زحمتني
اسير که مه دیکنی ، اوقادار طاتسز مبالغه لرله اکلاندی ،
اکلاتدی که . . . نهایت حريفك الندن قورتولمق ايجون
ایکی لیرا فداسندن باشقا چاره مز قالمادی .
یدی کون صوكرا برصباح سوار اولارق یوله چیقدق.
مشهردن افغانستان حدودينه قادار اولان يول يك جزئى
عارضه ليدر . مشهددن صوكرا برنجى منزل ، « سنك
بصد » ديدكلرى كاروانسر ايدركه ، بويوك بركارگير
ایله قاریشیق اسكی قلعه لر طرزنده بنا ايدلمشدر . واصل
اولديغمز آقشام ، بوبش آلتی کیشی یی آلابيله جك
برحجره ده، حیوانلر ایله برابر ، كيجه یی کچيردك. صانكه،
باشی بوش براقلمش دوه‌لر ، بزم سفالتمزی سير ايدييورکبی
ايديلر . . . ايرته سی کونی صباحلين حركت ايتدك ،
آلتی فرسخ یول قطع ايده‌رك « فريمان » ه كلدك .
بوراسی ده اوراسی کبیدر . بورادن صوكرا هردور در
بشر ساعت مسافه ده کی «کارزنو » ، « اسماعیل آباد »


-٤١-

«عباس آباد» کاربانسز ایللرینی کچدك ؛ ايرانك صوك
مرحله سی ، حدود باشی اولان «كازير»ه واصل اولدق؛
ایران کومروکی دخی بوراده در . «كازير» دن صوكراکی
جوار كويلرك اهاليسى تاتار ، وشيعي المذهب درلر . . .
حدودده تذکره لريمز يوقلاندى ، قيد ايدلدی ،
اشيالريمز معاينه و تفتيش اولندى. بوراسی دیگر كويلره نسبتاً
داها بويوك اولوب، گومروك مأمورينك اوطورديغى اوك
پنجره لرنده جام واردر!.. مأمور ، ارمنی ایدی . اوكون،
بو ایشلری بیتير د كدن صو گرا یوله چيقدق، بیطرف منطقه یی
کچدك . اقشام اوزری ، افغان حدودی اوزرنده ايلك
نقطه اولان «کافر قلعه»يه واصل اولدق . «كازير» دن
بورایه قادار دورت فرسخ مسافه قطع ايتمشدك .
«كافر قلعه» بويوجك بر قلعه اولوب، ایچنده ایکی یوز
سواری آلابيله جك آخورلری ، ودائراً مادار اودالری
واردی . آقشام ، قلعه یه واصل اولديغمز زمان ، بزه
ير كوسترديلر ، و يركوسترن اون باشی ، یاخود چاوش ،
يريمزده ايصينه بيلمه مز ايچون آتش دخی يا قدير مشدی.
بورانك مأمورينه فرماتمزى كوستردك صباحه قارشی
قوصاندن اورایه كيتمكلكمز ايجون خبر كلدى .
صباحلين ايركندن ، اوچ سواری رفاقتیله قوصان
ایچون یوله چيقدق . قوصان ، كافر قلعه دن صوكرا


— ٤٢ —

بر عسکری موقع اولوب ، بر بولوك سواریسی ، وحدود
مأمورلری بوراده مقیمدر . اولدجه واسع بر قصبه در .
قلعه لری ، بعض خرابه لری الآن موجوددر بوراسی
ماضیده دفعاتله تورکمن هجماتنه دوچار اولارق خراب
اولمش ، تكرار بنا ایدلمش .

بزی دوغرو «حیدر خان» برينك أوينه ايندير ديلر.
وبو بيت حيدر خان برير اوداسندن عبار تدی. بزی کورن
خلق ، شیمدی یه قادار كورمه دکاری بر شیلر کورمش
اولدقلری ایچون أولرندن چیقیورلر، سيریمزه کليورلردى.

آقشام ، « دفه دار » دنیلیان برسواری اونباشیسی ،
قامجيله قاصاطوره سیله یانمزه کلدی، وكیجه یی بزمله برابر
كچيردی . و بوندن باشقا برقاچ عسکر داها خدمتزه
تعیین اولوندی . بوراده اثر مهمانوازی كوردك .

« غلام نقشبند خان » حدود محافظی ، آق صاقاللی ،
غایت ایی برملازم ، بر آقشام نامزده بر ضيافت ویردی. بو
ضيافتده شرقه، وافغانستانه مخصوص اصولده يمك بيدوك .
یدی کون بویله قالدق . نهایت هراتدن امر کلدی. بزده
تكرار باشقا محافظلر ومهماندارلر ایله یوله چیقدق .

پهلوان کوره شديرمك ، كوچك اويناتمق كبى شيلر،
قادين فيستاني وداها برطاقم قيافتلرله عادتا قارناوال


ـ ٤٣ ـ

اكلنجه لرينه بكزه ین ، وفقط سوية مدنیه لريله متناسب
ملوث ، قارماقاریشیق اكلنجه لر افغان دیارنده دخی بك
زیاده رواجده اولديغنی استطراداً ذكر ايتمك لازمدر .
حركتمزدن اوچ ساعت صوكرا « تیرپول » ه واصل
اولدق . بوراسی كومروك محلی در . وبوراده بولونان
مأمور، حقمزده يك زياده نزاکت كوستردی . بوراده
« قوصان » صويي اوزرنده مكمل ، فقط آرتق سنه لرك
تأثيراتيله خراب بركوپرو واردرکه وقتيله انكليزلرك
یاپديرمش اولديغنی روایت ايدييورلر . بوندن صوكرا
« رباط شـباش » ده یوکسـك برتپه ده کی كويده، غايت
نظر آشوب منظره لی براوداده كيجه يي کچيردك . « رباط
چرخه » کاروانسرايسنده ده بركيجه قالدق . وهراته اون
دقیقه لق برکویده ده بركيجه یی کچيردك بوراده مشـهد
شهبندری عبداه خان ايله مشرف اولدق بو ذات نازك
تربیه لی وقوفلی برذات ایدی .مشهدده بولنه مديغنه تأسف
ايده رك اثر نزاکت کوسترمشدی . وبزم حيوانله كوچ
کچیدیکمز یولردن ارابه ایله كيده جكنی كمال حيرتله كوردك.
هرات
هرات شهری ـ هری روت نهرينك صاغنده
مثبت بروادیـده مبنی اولوب ۱۳ عصرده انشا اولنمش اولان


- ٤٤ -

مکمل برجامعك اليوم يك قديم وغايت مصنع موزاييك،
کوفی خطوط ایله مزین اولان بالكز التي مناره سنك خرابه سی
موجوددر . نفوسی ٤٥,٠٠٠ روس موقع مستحکمی
اولان قوشق بر كونلك مسافه در. وخراساندن وروسيه
هندوستانه کیده جك مستولى اردولرك خط الحركاتى
اوزرنده بولنديغندن اهمیت عسکریه سی زیاده در .
شهر دائراً مادار طوپراق بر قلعه ایله محاطدر. قلعه
دروننده ايكي بيك قادار خانه واردر . شهر ، جواری
يك زنكين ميوه باغچه لريله دولودر . هرات جوارنده کی
لا يعد زیارتگاهلر میاننده ، حضرت عبدالله انصارك
مدفن مبارکلری ده واردر .
هراته داخل اولونجه ، دوغرو هرات اتابكنك
اقامتگاهنه کوتورولدك . والى حضرتلريله مشرف اولدق.
والی، بوجسيم دائره نك ميدانه ناظر بر او داسنده ، بنجره یه
یاقین ، مزین برمیندر اوزرنده اوطورویور ایدی .
موسم قيش اولديغندن اوجاق يانيور ايدى. ومستطل
الشكل اولان اودانك ميدانه باقان بنجره سنه ناظر دیگر
کوشه سنده برقار يوله واردى . والی ، محمد ثرور خان
بزه بش دقیقه قادار ابذل التفات ایتدکدن صوكرا ،
يورغون اولديغمزى تقدير ايده رك استراحتمر ايجون
مساعده ایتدی .


— ٤٥ —
بوقوجه دائره ده، بر طاقم معوج مر دیونلردن اینه رك،
بر چوق قاپیلردن كچه رك بزه تخصيص اولونان یره داخل
اولدق . بوراسی ، والى حضرتلرينك دربار يا پدقلری
ميدانه ناظر ، بويوجك بر صالون اولوب ، قویو قیرمزی
زمين اوزرینه يالديزلوله منقش ايدى . وتأمين استراحتمز
ايجون ممكن اولان اهميتك دريغ ايدلمه دیکی کورونویور
ایدی . يمكده بيله بزى كندى كند يزه براقمی
دوشو نمشلردی .
يمك ، يره سريلش مشيئلى بر صوفرا بزی اوزرنده ،
دورت بش قارآوانه ، فقط هربری مختلف طرزده
پیشير لمش پيلاو ، برقاج سبزه ، طورشو ، قاوون ،
قارپوز .... موسمی اولمازیغی حالده اوزوم و آرمود ....
میوه تپسیلری کونده ایکی اوچ دفعه تبدیل اولنوردی .
کزمكلكمز ایچون هر بریزه ده حيوان تخصيص
ايد لمشدی . بوطرز مهماننوازی مظهريتی ایچنده ،
هراتده یدی كون قالدق و بو مدت ظرفنده لوازم سفريه مز
احضار ایدلدی . بزه اورا لساننده پوست دیدکلری
طويوقلره قادار اوزون، قویون پوستندن معمول کور کلر
ويرديلر . افغانستانده بونوع کور کلر همان عمومی کیبدر،
چاريق ، پول ايجون ياتاق يا صديق ، حاصلی هیچ برلازمه
سفریه مز اهمال ایدلمه دی . هر شیئی حاضر لاديلر .


- ٤٦ -

بو بر هفته ظرفنده آقشاملری آتلره بينه رك هراتك
قلعه سی خار جنده تنزه ايدردك ، بركون ، والينك اوداسنك
او کنده کی میداند. برطابور عسکر ، ادمن تعلیمی یا یمشدی ،
عسكرك قيا تي خایلی منتظم ایدی . تعليمك ختامنده نائب
الحكومه محمد ثرورخان عسكره مؤثر برنطق ويره رك
هیسینه هدیه نقدیه توزیع ایتدى. بوندن ، والينك
علوجنابي وسماحت شخصيه سی دخی شایان ذکر ایسه ده ،
شوشكل، طرز عسکری جهتیله افغان حکومت اسلاميه
سينك شوكت وقوتى استدلال ايديله بيليردی .

« هرات » ك أولی عربستانده اولدیغی کبی هپ
طویرافدر . چارشیسی ، اوستی قاپالی ، بدستان طرزند.
اولوب اوفاق ، تفك ، غیر منتظم دكانلر، ودار سوقاقلردن
عبار تدر بورا اهالیسی، اجنبی نامیله همان هیچ کیمسه یی
کورمه دکلرندن بزه يك زياده حيرتلرله باقپورلردی .
کنر مکه چیقد يغمز وقت یا نمزد. کی اونباشی ،( خبردار )
ديه سسله نه رك بوجهم غفير آراسندن بزه يول آچاردی .
آرتق كون كلدی : اون سواری ، آشجی ، خدمتجی ،
مکاره جی محافظ کی برقافله محتشمه ایله ، ووالی محمد
ثرورخانه بروداع احترام وتعظيمکارینی ایفا ايده رك
یوله چیقدق .


- ٤٧ -

هر اتدن كابله اوچ پول واردر . بونلردن بريسى
تركستاندن؛ بریسی جنو بدن قندهار طرفندن، او چنجیسی ده
داغ یولی اولان هزاره جات جهتندن کچر .. هزاره جات
یولی اولکیلره نظر آداها كسديرمه در . كرك توركستان
وكرك قندهار طريقیله كابله قرق كونده كيد لديكى حالده
هزاره جات یولیله ، هر کون بر منزل یعنی : اوچ درت
ساعت مسافه قطع ايديله رك بالكنز يكرمى آلتى كونده واصل
اولو نويور . اك ياقين بولونمه سی حسیبله هزاره جات یولی
ترجيح ايتمشدك .

برنجی رباط ، هراتدن ايكى بوجوق ساعت صوكرا
پل پیر رباطی ایدی .

رباط : افغانسانده سرکاری ، یعنی حکومت طرفندن
انشا اولونمش كربانسر ايلردركه : پیاده یورویشی ایله
على الاكثر او چر ساعتلك مسافه لرده بنا ايد لمشلر در .
هر کاروان ، كونده بر رباط قطع ایدر . قرق بش اللی متره
مربع نده بولونان بوقو نأقلر قاپیسندن داخل اولونجه صاغ
وصولده کدامدار ، رباطده آرپه صامان، وسائر ادوات
صاتان وحکومت طرفندن معین صاتجيلرك اودالری ،
صوكرا ديگر بر ميدان اور ته سنده بر مسجد ، وبونى دائراً
مادار اوفاق اوفاق او دالر و ديگر طرفده آخورلر اشغال


قیافت عسکریه ده


[BLANK PAGE]


— ٤٨ —
و توقيف نظر ایدرلرکه، بررباطی کورمش اولمق هپسنی
کورمش اولمق كبيدر. چونکه : هپسی عینی شکل وحالده در.
قاپیدن کیریاجه دیوراده برنظامنامه كورولور. بونظامنامه ده
يولجيلرك قيون، دوه كبي حيواناتك كيجه يي کچيرمك ايجون
ویره جكى فيأت مقدرلری محرردر. بوده بك جزئى برشيدر.
افغانستان ده هنوز موجود خان واوتل كبي مهمانخانه لره
اولماديفی و يوللرده بارينيله جق مسكنلر بولو نماديغی جهتله
حكومتك بومؤسسه لری يولجيلره فوق العاده سهولت
واستراحت تأمين ایتمکده درلر. بعضی رباطارده جزئی عسکرده
واردر. عینی زمانده بونار، قلعه وظیفه سنی ده ایفا ایتمکده درار،
كاملا طوپراق اولوب ديوار لرينك تخنلری یاریم متره دن
فضله در.
ايرتسی كونينه هرات واديسنى تعقيب ايتدك. يولك
صولنده « دويندر » داغلرينك اتكلرنده برچوق پيكارلر
وار ايدى. چنده خان قریه سندن صوكرا پيل پيری يه
سكز فرسخ مسافه ده قريۀ ماروا کویینه یاقین عینی اسمده کی
رباطده کیجه له دك. اوچنجی کون، ماروا رباطندن
صوكرا، اوبه رباطنده قالدق. بورباط ايله اولكى رباط
آراسنده كى مسافه ۱۱ فرسخ اولوب بوندن ایلريده
هر یاریم ساعت مسافه ده بر فرسخ اشارتنه تصادف اولونور.


— ٤٩ —

اوبه قريه سندن صوكرايول غايت دار وادی یی تعقیب
ایدییوردی . تغور صور رباطنه ايندك كه اونك مسافه سی،
ديگر لرندن آیری اولارق ؛ آلتی ايدی. بورادن صوكرا
یول ، نهرك صول طرفنده کی عارضه لی اتكلردن کچن دار
وطاشلق بر خطی تعقیب ایده ایده خواجه چشت رباطنه
ایندی.
آلتنجی کون، خواجه چشتدن صوكرا ، هرات نهرينك
وادیسنی کچد کدن صوكرا ديگر وادیلردن و تپه لردن ،
غايت دولا مباجلی بر طريق يورودك . او كيجه يی رباط
حارزارده ، وید نجی کون عينى اعواجلر ودولامباجلر
قطع ايده رك ، غايت لطيف بر منبع صوينك كنارنده يمك
ييدك . هر كون يولده برايكى ساعت مسافه كيتد کدن صوكرا
توقف ایدییور ، تركه لریمیزدن نواله لر ایندیره ك نواله چين
اولویوردق ؛ هپ بونواله چين اولمقلر کوزل صو باشلرنده،
آغاجلقلر آلتلرنده اولويور ، بوتون بر سفرينك مشاق
وزحمتى بوصور تله اخذ مكافات ایدییوردی .
سكزنجی کونی ، غایت مرتفع داغلردن كچدك ؛ پول،
پك قاريشيق ایدی. اراضينك زياده داغلق اولمه سندن
يول ، بعضاً يکندی دره لره اينيور ، بعضاً اك يوكسك
ارتفاعاره چیقیور ایدی . بویله جه ایکی طرفی یالچین


قایالرله بر عظمت طبیعیه عرض ایدن بر بوغازی کریده
براقه‌بیله‌رك تنگیازو رباطنه كه‌بیلدك . دوقوزنجی کونی
غایت مرتفع ایکی داغ آشدق . وادی‌یه ، اینه‌جك يولك
صول طرفنده درت بش دانه قورده تصادف ايتدك .
مهمانداری‌مز نقشبند خان ، هرنه قادار مارتین آلارق
حیوانی سورديسه‌ده، قورتلر، اکلاشیلان آج اولمادقلری
ایچون ، قاچمشلردی . و بز کمال آسودگی ایله شارك رباطی
صوکنارینه ایندك .
هزاره جات یولی ، هند قوش داغلرینی تعقیب
ایتدیکندن یول ، همان هرکون ، عینی منظره‌دن عبارت
داغلردن ، دره‌لردن کچیوردی. كندريم رباطنه، سفرك
اونجی کونی واصل اولمشدیق .
بوندن صوکراکی رباط ، رباط تره‌بلاق ایدی .
آهنکران رباطی ، اکثریسی کبی دولامباجلی یوللردن
كوتوره‌رك هرات صویی کنارنده بریره ایندیردی .
بوراده‌رباط جوارنده متنوع مرمر طاشلری پارچه‌لرینه
تصادف ایتدك . آرتق ، متعاقباً «كوسيه » و «بادکه »
رباطارینی‌ده قطع ایتمش بولوندق . ١٥ نجی رباط ،
دولتیار قریه‌سنك جوارنده، لطيف برواديده ٦ فرسخ
مسافه‌ده ایدی . بورایه قادار اولان رباطار ، هرات
ولايتنه تابعدر .


— ٥١ —

هزاره جنگیزخان ایله برابر کلوب بو حوالیده هزار
هزار توطن ایتمش اولان افراد جنگیز ، آرتق بوديارك
اهالیسی اولوب قالمش ، وبطندن بطنه تماماً يرللشمش
ایسه ده الآن قیافت وسيمالرى روسيه توركلرينك طبقيسيدر.
بونلرك مسكون اولدقلرى اراضينك صرب وقوهٔ انباتيه‌سی
بوسبیله فقیر بولونمسنه رغماً اهالينك اولرى خیلی منتظم
وطاشدن ، عادتا قلعه رصانتنده ایدی . حیوان يتشدير-
پیورلر ، وقادينلرى برك تسمیه اولونان بر نوع شایاق
نسجيله اشتغال ایدرلر .
افغانستانده کی شایاقلرك اك اعلاسی هزاره دن چیقار.
وقتيله افغانليلر ایله بینلرنده شيعيلك سنيلك كبى تعصبات
مذهبیه دن متولد منافرت و نفاق واردر . حتى
امیر عبدالرحمن خان زماننده بونلرك اوزرلرینه عسکر
سوق ايدلمش ، قلعه لری تخریب ، كنديلرى تدمير
اولونمشلر ؛ قادين وقيزلری كابله كتيره‌رك صاتيلمش‌لر
ايمش . . . . واليوم كابلده كى جاريه لرك او زماندن قالدیغی
روایت ايديلير .
امیر حبیب الله خان حضرتلری ، عصر حاضرده
انسان آلوب صاتمه نك انسانيت واسلاميته نه قادار عار
وشین اولدیغنی تقدیر بويوردقلرندن اشبو اخذ واعطای


- ٥٢ -

سفيلى منع ايتمشلردر . يعنى اليوم افغانستانده جاريه
تجارتی قالمامشدر .
قزل ، سةوه لعل ، کرمان ، از غرات ، پنج آب،
زرسنك ، مارخانه رباطاری کچیلدی ؛ کابل جوارنده
جارده دينيلن واديده قلعه فیض ده بر كيجه قالارق وصولمز،
شهره بیلدیرلدی. ایرته سی کونى على الصباح يوله چيقدق.
ساعت اوجده ، يولمزك اوزرنده ، سرای باغچه سنده
ایکی قسلی کوره شدك كه ؛ بو اوزاق، وطنمزدن بعید اندر
بعید مملکتده ، وطنداشلرینی استقباله کلمش حسن حلمی
وعلى فهمى بك آرقاداشلريمرى كوره ك، بزم محروم ومتجسر
روحلريمزده ناصل بر هیجان حار و سوزشدار احیا
ایتدى . بر ایكی دقیقه اوراده قالارق ، بو عزیز
آرقاد اشلر له او پوشد کدن صوکرا، کابل شهرينه كيردك .
خارجیه مأمورى شاه بك خان ومعيتي طر فلرندن
استقبال اولوندق . ودوغروجه بزلره تخصیص ایدلمش
اولان امير شير على خانك باغى ايچون تکرار یوله چیقدق؛
باغه وارمادن بایراقلر له دونادلمش براوفاق قیشله قاپيسنده كی
قره غول بزى سلاملامقده ایکن تورکجه قوماندالر
ویرن بیکباشی . . . . . . . ونظام قره غولى كبی قاپيلرينه
معلق توركجه يازيلر كورمه مز ؛ وطن جدالنگ حزن
يتيميله صیزلایان قبلرمزه باران حظ وسرور ، قطرات


- ٥٣ -

تسلی وامید سرپدی . ونهایت اقامتکاهزیباغه برنشوهٔ روحیه ایله كیردك .

موقع جغرافیی

افغانستان ، آسیانك همان مرکزینده بر امارت اولوب شمالاً تركستان، غرباً ایران ، جنوباً بلوجستان شرقاً ایسه هندوستان ایله محدوددر. مساحهٔ سطحیه سی ۷۲۰٬۰۰۰ كیلومترو مربعی اولوب نفوسی ۷٬۰۰۰٬۰۰۰ قدر تخمین اولنمقده در. اراضیسی داغلق ، اولوب همالايا شعباتندن اولان وافغانستانك شرقندن غربنه قدر امتداد ایله سلسلهٔ جبالی تشکیل ایدن هندقوش داغلری اوزرنده ۶٬۰۰۰ مترو ارتفاعنده ذروه لر موجوددر .

حدودلری

شمال حدودی روسیه ایله اولوب عجم حدودینی تشکیل ایدن روت نهرندن صوكره اق رباط داغلری روسیه ده قاله رق قره تپه ومرعاب نهری اوزرنده، روسلرك مواقع مهمهٔ عسکریه لرندن مروه شمندفر ایله مربوط قوشق موقع مستحکمی هراته بركونلك مسافه در . مرو ـ قوشق شمندوفری عسکری بر خط اولديغندن


- ٥٤ -
روسلر بورادن كيمسه يي كچيرمزلر. قوشقدن اعتباراً بالامرغاب اوزرنده پنج ده موقعنه قدر اولان حدودك بر قسمنی نهر مذکور تشکیل ايدركه حدودك بوقسمى بر آز عارضه ليدر. پنج ده دن اتاخانه قدر حدودی بالامرغابه منصب اوفاق تفك صولرى تشکیل ایدن خفیف خفیف ميللى تپه لردر. بورادن خان قاهار باغ، خواجه سلام، دام در یادن اعتباراً کلیف وکرکی موقعلرینه قدر اولان اراضی کاملاً دوز در. ام دریا بورادن اعتباراً افغانستانك شمال حدودينی تشکیل ایدر که نهر مذکور اوزرنده نقلیات وكمرك معامله سی ايكي نقطه در كه بری کلیف، ودیکری ایسه مزارشريفه بر ساعت مسافه ده روسیه جهتنده کی پتاکی حصارده در. نهرده قایقلرله بر ساحلدن دیگر ساحله بر ایکی ساعتده كچيلور . پتا کی حصاردن صوکره بدخشان حدودينی تشکیل ایدن نهر مذکوره بر چوق صولر منصب اولور. قلعه قام ده وبرقوس تشکیل ایتدکدنصکره قلعه وامار، وشغنان، قلعه پنج دن صکره نهر مذکور آب پنجه نامیله افغان وپامیر حدود لرينی ده آییرر. بورادن صکره انگليزلرك اون اون بش سنه اول ضبط ایتدکلری چترال ايالتيله افغانستانك کافرستان ایالتی حدودلری باشلار که :
بورادن اعتباراً جلال اباد صويي کنارنده و حدودك اوزرنده


٥٥

داققا موقعنه قادار اولان منطقه ده صرب داغلردن عبارتدر.
داققه دن صوكره ، عفریدی ومومندی قبائیله مسكون
بر بحق ایکی ساعت امتدادنده کی خیبر کچیدی دهشتلی
بر بوغاز تشکیل ایدر. کچیدده بربرندن تخمیناً به زایکیوزمتره
مسافه ده انکليز حدود قله لری موجود در. قله لرك قبولری
یوکكده اولوب مر دیوه نلریده متحركدر . اقشام
و یا باصقین زماننده مر دیوه ن قالدیریلر بوقله لر كاملاً
طاشدن انشا اولنمش غایت متين ومدافعه به الويرشليدرلر.
بو حواليده مسكون اقوام، هنوز تمامیله انکلیزلره اطاعت
ايتمدكلری کی، وبوبوله مقابل انکلیز حکومتندن خراج
ده آلیرلر. پشاوردن لوارکی موقعنه قدر شمند وفر انشا
اولنمشدر . خیبردن صوكره قورام جهتنه قدر اولان
حدود بوتون طاغلق اولوب کچيدلرى يك نادر در .
وبو حدود جنوبه قدر بویله جه امتداد ایدر . جنوب
حدودی بلوچستان حدودی اولوب عارضه لى ارا -
ضيلردن عبارت وقندهاره بركونلك مسافه کی چمن
موقعنه قدر شمند وفر انشا اولنمشدر. جنوب حدودينك اك مهم
نقطه سی بوراسیدر وقتیله ده بوراده ۱۸۳۹ ده انکلیزلرایله
افغانليلر بيننده بر چوق قانلی محاربه لر اولمشدر . سیداباددن
صوكره حدودك بر قسمتى ( لورا ) كولى تشكيل ايدر
صالح خان كوش ، افغانستانده؛ باراب شاه ، بلوجستانده


-٥٦-

قاله رق، رباط صویی حدوده عموداً جریان ایدر .رباط
موقعدن صوکره ایران حدودینك مبدئی اولان کوه ملك
طاغلرینه قدر اولان حدود منطقه سنی غودی ریخ
بطاقلغی تشکیل ایدر . بورادن اعتباراً سیستان باشلارکه
هاموند نهری اوزرنده که فتح اباده قدر ایران طرفنده
ترش آب، حارزار، سه قوها، موقعلری واردر بوقسم ده
کاملاً اجیقدر .قلعه فتح دن،صوکره (نای زابه) قدر حدودی
هلموند نهری تشکیل ایدر ، وایران قسمندن ناصرآباد
موقعی اولوب بورادن اعتباراً حدود اوزرنده بندان،
اوخبان ، کیشه موقعلری ایرانه عائددر هامون کوللرندن
صوکره حدود شماله دوغرو تبدیل استقامت ايدرك
افغانه عائد دام دام دن ینه افغانستانه عائد بندانه قدر
حدود منطقه سی دوزلگدر. بعده کوه یاقاس داغلری
حدودی عموداً قطع ایدر بورادن صوكره افغانستانك
حدود نقطه سی اولان حراسان وهرات راه تجارتی اوزرنده
بولنان كافر قلعه ایله ایران طرفندن كاریز موقعی
اره سنده كی اراضی ده اجیقدر. بعده برچوق ترکمن مهاجما-
تیله متعد دفعه خراب اولمش، قلعه وقشله لرك خرابه لری
الیوم موجود بولنان ، قوصان موقعی افغانه عائد اوله رق
حدود ، روت نهرینه اقان قوصان صوییله ایریلیر
روسیه حدودینه قدر بویله جه دوام ایدر . بورالریده


- ٥٧ -
نسبة داغلق ايسه حرکات عسکری یه مساعد وادیلر
واردر .
حدودلر صوك درجه محافظه اولنمقده اولديغندن
افغان حدودندن ، فرمانسنر هیچ برکیمسه نك كيرمه سی
قابل دکلدر . حدود مفرزه لری ، سواریلر هر آلتی آیده
تبدیل اولنوب ضبط وربط پك شدتليدر .
داغلری
افغانستان اراضی سی داغلق ايسه ده باشلیجه لری هملايه
شعباتندن هندقوش سلسله معظمه سی اولوب ایران حدودینه
قدر شرقدن غربه دوغرو مختلف اسملر له امتداد ایدن
هندقوشدن شماله ايریلان برقول بدخشان داغلرینی تشکیل
ايدر . اشبو سلسلة جبال كثيف اورمانلر له مستور در .
جنوبه ايریلان بر قول ایسه کابل نهرینه قدر اينمش اولان
کافرستان داغلرینی ، کذا اورمانلق ، چنكلك اولان غوربند
و پغمان داغلرینی حصوله کتيرر . ومختلف ناملرده کی هزازه
داغلرينه ايريلير . باميان جوارنده ، کوه بابا ، کوه جعفر
وبونلرك غربنده کوه حيصار داغلرینی تشكيل ايده رك
غربه دوغرو امتداد ایدن سیدکوه سلسله جبالی ،
وهراتك شمالنده کی پاروپا میسوس داغلری بوقولدندر .


- ٥٨ -

و ترکستانك بللى باشلى داغلرندن ، ميمنه نك جنوبنده بند ترکستان نامنده داغلر واردر . كابل صوينك جنوبنده وافغان حدودنده داققا ايله قورام اره سنده سفيد كوه داغلرى ايله غندومك محاربه مشهوره سنك واقع اولديغى غندومك داغلرى واردر . ( اشبو محاربه ده افغانستانه ايلك كيره‌ن انكليزلر تماميله محو اولمشلردر ) قندهار جوارنده ارغاند نهرى اره سنده مختلف ناملرده بر چوق داغلر ، موجود ايسه ده غزنه جوارنده كل كوه قندهارك شمال شرقى استقامتنجه ممتدسرطان داغلرى باشليجه لرندندر.

انهار

افغانستان اراضيسى داغلق وعارضه لى اولمق مناسبتيله بر چوق صولر موجود ايسه ده بونلرك بر چوغى ياز قيش جريان ايتميوب يازين قورو دقلرندن باشليجه نهرلرندن کابل نهرى، منبعنی کوهى بابا داغلرندن اله‌رق کابل ، چهارده واديلرينى اسقا ايله لوغار صوينى وشمالدن پنج شير و دها بر چوق صولر ايله بر لشه‌رك جلال ابادده اولد تجه جسامت كسب ايدر جلال اباددن صوكره دخى جنوبدن سفيد كوهدن وشمالدن كافرستان داغلرندن نبعان ايدن صولرايله برلشوب داققا موقعنده شماله دوغرو تبديل استقامت ولالپورده


— ٥٩ —

تکرار استقامتنی دکشدیره‌رك ، جنوب شرقی‌یه دوغرو خیبر داغلرينك شمالندن کچه‌رك ، پشارده هندوس نهرينه منصب اولور .

شمالی افغانستانده ام‌دریایه آقان برچوق صولر واردر . بدخشان داغلرندن چیقه‌رق بش‌التی قولدن برلشه‌ن قوقشاصويی، جبل سراج داغلرينك شمالندن چیقان و بامیاندن کلن، صولرله برلشه‌ن چوی کلان نامنده كی صویی شرقدن آلان قوندوز نهری، خان آباد وقوندوز موقعلرندن کچه‌رك ام دریایه دوکولور .

مزار شریف ، و وقتيله تركستانك پایتختی بولنان بلخ قدیمدن کچن بايح صويی‌ده شماله اقار .

کوه حصار ودولتياردن کلن صولر ايله برلشه‌ن وشمالدن شیرازطرفلرندن نبعان ایدن ایرماقلرله فیروز کوه سلسله جبالنك شمال اتكلرندن چیقان متعدد صولر ايله برلشدکدن صوکره، مرغاب صویی، شاه مشهددن صوکره بند تركستانك جنوب داغلرندن چیقان صولرايله ده برلشیر وبالا مرغابده میمنه‌دن و روسیه‌دن کلن صولریده اله‌رق ساران موقعنده حدودی بالمرور پنج‌ده دن مروه آقان مرغابه ملاقی اولور. مرغابك ديكر برقولی دخی فیروز کوهدن نبعان ايده‌رك پنج‌ده ده برلشیر ودیکر اوچنجی برقولی ایسه قوشق موقع عسکریسندن وغربدن کلن


- ٦٠ -

صولر ایله چمن بند موقعنده برلشه رك كذا مرغابه آقارلر.
بونلردن باشقه کوه حصاردن نبعان ایدن، دواتیار واهنگران موقعلرندن مرر ایله غربه دوغرو آقان هری رود نهری بندی بامیان و سید کوه داغلرندن کلن متعدد صولريده الير. تامیان و داسخان موقعلرندن بالمرور هرات صوینی شمالدن الیر و جنوبدن دیگری ایرماقلرله برلشوب قوصاندن کچر وکافر قلعه دن اعتباراً شماله دوغرو تبدیل استقامت له حدودی تشکیل ، ایدر وغربدن تربت شیخ جامدن و مشهددن كلن صولرله ایله ده برلشير .
غزنی جوارنده کی کل کوه داغلرندن چیقان و آب استاده كولنه دو كيلان بالتو نهری، ارغاندا نامیله هزاره داغلرندن نبعان ایدن و جنوبده افغانستان ایله بلوچستان حدودلرنی تشکیل ایله چمن موقعندن صوكرا شماله دوغرو تبدیل استقامتله قندهار جوارنده بر چوق صولر ایله برلشه رك قبلایست موقعنده کوهی جام قلعه، تیرین داغلرندن چیقان هلموند نهرینی الیرکه ، نهر مذکور سیستان ایالتی اسقا ایله قلعة فتح ده بر قوس یا په رق افغان وایران حدودلرنی بالتشكيل هامون کولنه منصب اولور .
بندی بایان طرفدن چیقان فراح روض نهری زارنج موقعنده سالمان روض نامیله صاغدن بر صو ایله برلشه رك دولت آباددن جنوبه دوغرو تبدیل استقامت


- ٦١ -
ايده رك كذا هامون كولنه آقار . مذكور كوله منصب
اولان حاروت نهرى ايسه ادراسقاند صوبى ناميله ادراس
قاند جوارنده كى داغلردن منبعنى اله رق سبزوار، اخوندى
رستم، موقعهلرندن مرور ايده رك هاموند كولنه آقار.

كوللرى

افغانستانده كى كوللردن با شليجه لرى بدخشان جوا-
رنده شيوه كولى، كل كوهك شمالنده ناواركولى، آب استاده
كولى، ایران حدودنده جسیم هامون كوللری ، رجستان
چولنده اوفاق تفك كولجكلر ایله بلوچستان حدودنده
غودی زیرح بطاقلقلرندن عبارتدر.
افغانستان مختاف ارتفاعده واديلر یايلالردن عبارت
بواد يغندن هواسى پك مختلفدر. مراسم اربعه نك اجرای
احکام ایتدیکی مختلف اقلیملر موجود در .
شمال طر فلری بدخشان وقتاغان ولايتلرى داغلق
وعارضه لی اولوب صوثوق و ترکستاندن هرات ولایتنه
قدر ترکستان افغانیده اووه لردن باشقه جنویده داغلق
اقسامده، هوامعتدل ایسه ده، هراتك روزكار موسمى پك
شدتلی اولوب آیلرجه متمادیاً سرت روزکارلر وزان ایدر
کافرستان ایالتی، هند قوشك جنوب طرفلرى صوثوق ،


— ٦٢ —

هزاره محیطی ایسه تمامیله افغانك شرقندن غربنه دوغرو امتداد ایدن سلسلهٔ جبال اوزرنده كی قطعه اراضی سرت وصوغوق ایسه ده هواسی صاغلامدر. نفس کابل و جوارنده مراسم اربعه حكمنى تمامیله اجرا ایدوب هوا معتدل، جلال آباد ولایتی منحط اولدیغندن صیجاق اقلیمده در. بورادن اعتباراً افغانستان جنوبينك هواسى ، قندهار وجواری عادتا صیجاق اولوب بورالره قطعياً قار دوشمز. رجستان چولی سیستان ولایتی قوملق وعربستان مثللو شدتلی صیجاقلر یاپار. افغانستانك هواسى عموميتله صاغلامدر.

مشهور شهرلری

دارالسلطنهٔ کابل، کابل نهری اوزرینه مؤسس بر شهر قدیم اولوب تخمیناً ١٠٠،٠٠٠ قدر نفوسى جامعدر. اطرافى داغلرله مخاط و کابل نهريله اسقا اولنان كنيش ومنبت بروادی ده كى شهرك منظره سى يك لطيفدر. بالاحصار جهتده کی اسکی كابلك ، بوتون قدیم شهر لرکبی سوقاقلری دار، اولری حفظ الصحه يه غير موافق برطورزده ایسه ده صوك زمانلرده ياپيلان بنالر اولد تجه منتظم اولوب جاده لر، سرایلر، كوشكلر بر منظره دلربا عرض ايده ر شهر مذكور ١٧٧٤ تيمورلنكك اوغلى باريور پادشاهه مقر اولمشدر .


- ٦٢ -

و ١٨٣٩ دن ١٨٤٣ قدر درت سنه انكليزلرك النده
قالمشدر. فوق العاده اعماره مستعد هواسی معتدل باغلری
باغچه لری زنكين بر شهر شريندر .

قندهار

قندهار ، هلموند نهری جوارنده منبت بر اراضیده
٦٠,٠٠٠ نفوسلی بر شهر قدیم اولوب، اسكندر طرفندن بنا
اولنمش و بر چوق دفعه لر، مهاجمات ومحاربات یوزندن خراب
اولمش ايسه ده ايلك افغان پادشاهی اولان احمد شاه طرفندن
تکرار بنا واعمار ايد لمشدر. باشليجه تجارتنى قماش، باقر
ادواتی وسائره تشکیل ایدر . نهر جوارنده غايت زنكين
بر التون معدنی موجود در . قندهار ١٨٣٩ دن ١٨٤٣
سنه سنه قدر انكليزلرك النده قالمش ومؤخراً استرداد
اولنمشدر .
قندهار ایراندن وروسیه کان حرکات عسکریه مساعد
شوسه اوزرنده اولمسی، وبلوچستان شمند وفرينه برکون
مسافه ده بولنمسی، وهندوستانه اينه جك مستولى اردونك خط
الحرکاتی اوزرنده اولمسی ، اعتباريله اهمیت سیاسیه ،
وعسکریه سی يك زياده در .


نمونه طابوری قوماندانی ومكتب حربیه مدیری کرنل محمود سامى بك خان


[BLANK PAGE]


- 64 -

غزنی

غزنی — اورغانداب منبعی جوارنده . ١٥,٠٠٠
نفوسلی بر شهر قدیم اولوب یوللری منتظم وهوایس غایت
صوغوقدر. روسلرك ترکستان قلعه لری شکلنده قلعه لری
واردر. معموریت ماضیه سیله اشتهار ایتمش اولان شهر
مذکور ١٠٣٠ ده غزنویلرك پایتختی اولمشدر . سلطان
محمود غزنوی حضرتلرينك غایت کوزل تربۀ شریفه لری
اليوم موجود در. ١١١٦ ده عجملرك النه کچمش ، ١١٥٨
تکرار سلطان علاءالدين طرفندن استرداد اولنمش ،
و ١٨٣٩ ده انکلیزلرك يد ضبطه دوشمشدر. اووه لری ،
یایلالری ، يك مكمل اولدیغی کبی قندهار، کابل، ولاهور
يوللرينك محل تلاقیسنده بولنديغندن تجارتجه دخی مهمدر.

بلخ

بلخ شهر قدیمی الیوم بر خرابه دن عبارتدر. بلخ کابلدن
ترکستانه کیدن طریق مستقیم اوزرنده در . زمان قدیمده
خطوط تجاريه نك مركزی اولان اشبو شهر جسیم ١٢٢٠
سنه سنده قسماً جنكيز خان طرفندن تخریب ايدلمشدر .
اليوم معموریت وعظمت ماضيه سندن، محتشم مرمر سر ايلرك
وسائر مبانينك انقاضى قالمشدر.


— ٦٥ —

شهر اليوم مزار شريفه نقل اولنمش اولديغندن روسیه
ایله اهمیت تجاریه سی کوندن کونه ارتمقده در .

تقسیمات سیاسیه سی

افغانستان : کابل ، جلال آباد ، كافرستان ، بدخشان،
قتاغان ، تورکستان ، هزاره ، غزنی ، قندهار ، سیستان،
هرات ولایت و ايالتلرينه منقسمدر .
ولايتلر : نائب الحكومه لر يعنى واليلر طرفندن اداره
اولنورلر .
حاكملر : نائب الحكومه لرك تحت امرنده اولوب
متصرفلکلرده و یا قضالرده اجرای احکام ایدرلر .
ملكار : ناحیه مدیری و یا کوی مختاری اولوب
كويلرده بولنورلر . بونلردن باشقه هر محله ده کلانتر نامیله
محله مختارلری دخی موجود در . هر شهرده خزانه جی
نامیله ویرکو مأمورلری ، تحصیلدارلر؛ شهر لرده پولیس،
ژاندارمه وظیفه سیله موظف کوتوال مأمورلری، اسایشی
تأمین وظیفه سیله موظف اولوب، قاضیلر مفتیلر دعاویی
رؤیت ایدرلر .
دارالسلطنه کابلده : باش وكيل نائب السلطنه سردار
نصر الله خان حضرتلری ، كابل والیسی ، مالیه ناظری ،
.


- ٦٦ -

امین العسس، ضبطیه ناظری ، سپهدار ، حربیه ناظری ،
قاضی القضات ، شیخ الاسلام، ضبطیه ناظری بوعین زمانده
بلدیه و نافعه خدماتیله موظفدر . امین المكاتب ، وسائر
وزردن عبارت اولوب هر برينك مستشار معاون مقامنده
نائبلری واردر .
تجار لونجه سی رئیسی تجارت ناظری مقامنده در. خارجیه
مأمورلری ده موجود اولوب نظارتلره دفتر ، ومأمورلر
میرزا نامی ویرلمکده در .

— خاندان امیری —

افغان حکومتی : نادر شاهك وزراسنند دورانی
طائفه سندن احمدشاه طرفندن ١٧٤٧ تاریخنده قندهارده
استقلالیت افغانیه اعلان اولنمش ایسه ده مؤخراً كلن افغان
پادشاهلری مملکتی اداره یه مقتدر اوله مامشلر ، وسردارلر
اره سنده پیدا اولمش اولان رقابت ودره بكلك فكرلرى
نتیجه سی اوله رق ، مملکت ضعف قوت ایدنجـه ،
۱۸۳۸ تاریخنده انکلیز اردوسی افغانستانی استیلا ایتمش
ایسـه ده ١٨٤١ تاریخنده طرد ایير لمشـدر . ۱۸۸۰ ده
امير شيرعلى خانك مخدوملرندن امير يعقوب خان زمانند،
او تاریخده کابلده کی انکليز سفيرينك قتلی بهانه سيله كذا


-٦٧-

سردار لرك رقابتیله ایکنجی دفعه اوله رق انكليز اردوسی
کابله کیرمش، اردوسیله انگلیز اردوسنه بیان معذرته !
گیده ن امیر یعقوب خان اسیر ايديله رك هندوستانه سوق
اولنمش، و انکلیزلر جزئی مقاومتن صو کره کابله کیرمکه
موفق اولمشدرلر . فقط اهالينك جسارتني قيرمق ايجون
گویا انكليز سفيرينك قاتلری اوزون صاچلی اولديغی
بهانه سیله ، چارشوده بازارده راست کلد کلری اوزون
صاچليلرى يقالایوب اعدام واشكنجه ايتمك كي حرکات
وحشیانه ده بولندقلرندن اهالی صوك درجه بیزار قالمش
و آتش عصیان فوق العاده بر حمیّت وصلابتله اشتعال ايتمش،
وقسم اعظمى محو اولان انگلیز اردوسی ١٨٤٣ ده مقهوراً
طرد ايد لمشدر .
بو صره لرده محمد زائی فاملياسندن امير مرحوم
عبدالرحمن خان حضرتلرى افغان تختنه قعود ابتديكندن
افغانستان سنه لرد نبرو كجير مكده اولديغی كشمكشدن
قورتي له رق کسب قوت ايلش ، امیر مرحوم ، بوتون قبائل
افغانبه یی اتحاده موفق اوله رق دره بكلک وسرکشنك
عادات ردینه سنی اورته دن بالكليه قالديره رق قوتلی بر
افغانستان حصوله كتير مشدر.
امير حبيب الله خان حضر تلری ، امیر مرحوم عبد الرحمن
خانك بويوك مخدوملری اولوب ترکستانده سمرقند شهرنده


- ٦٨ -
دنیایه کلمشلر ، تخمیناً اوتوز بش یاشلرندن کنج ، فعال ،
معار فپرور غیور بر پادشا هدر . اور ته بویلو اسمر لونلی ،
صحت وجوده مالكدرلر. افغانستان، زیر ادارۀ عادلانه لرنده
هر کون یکی بر ترقی یه مظهر اولمقده وكسب عمران
ایتمکده در. موجود مکتبلر هپ حبیب الله خان حضرتلری
طرفندن کشاد اولنمش، فابريقه لر، يوللر مكملیته طوغرو
ايلر ولمکده بولنمشلر در . کندولری افغانجه دن ماعدا
فارسی ، تورکجه ، انکلیزجه ايله متکلم اولوب مزاحم
ومشاق عسكریه يه متحمل بر عسكر ؛ ذی نظر ، واقف
ومدبر برداهی سیاسی درلر .
شكاره صوك درجه مراقلری ، اولوب ونشانجيلقده
مهارتلری زیاده در . صاغ النك شهادت پارمغی ، آوده
تفنكك ناملوسی قضاء پارچه لنه رق ، قوپاره شدر . لكن
بوکی قضا لر حضرت اميرك جسارتنه هیچ بر نقیصه
ویره مز . کندولری عسکر لكه وباخصوص طوبجيلغه
پك مراقلی بولند قلر ندن همان هر بازار کونی کابل جوارنده کی
انداخت میداننده اجرا اولنان انداخت تجربه لرنده
بولنورلر . بر بازار کونی ایدی تجربه اثناسنده برماهتاب
مرمیسی پاطلامش،سکز اون کشی، فابریقه مدیری میرالای
محمد ثرور خان بیکباشی اوسته عظیم خان ده داخل اولمق اوزره
امير حضر تلرينك درت بش متره ايلروسنده يار الانمش ،


- ٦٩ -

بو قضای ألیم بوتون مملکتی حزنلره یأسلره دوشورمشدی.
هرکس امیر حضرتلرينك بويله قضالی تجربه لرده بولنمامسی
لازمكديگنه و بو وقعه دن صوكره بوشوقلی ، نشئه لی
تعلیملرده بولنمیه جقلرینه احتمال ویرمشلر ایدی . فقط
بوعسکر پادشاه ، ایرتسی بازار ینه انداخته گيده رك ،
یكی یا پلمش طوپلرك انداخت تجربه لرنده بولنهرق هيچ
بر شیدن ییلمدیغنی کوستردی. وقعهٔ منحوسه ده یارالانا نلره
هدیه لر احسان وجمله سنی طبیب خصوصیاری واسطه سیله
تداوی ايتديرمك علوجنابنده بولندى . خارق العاده
قوهٔ نطقیه یه مالك بر خطیب بلیغ اولوب كسكين بردکایه،
شدتلی بر سرعت انتقاله مالك اولد قلری کبی قوه اقناعیه لری
فوق العاده در حضرت اميرك درت مخدومى واردر . اك
بویوکلری معین السلطنه حضرتلری درکه بانده بالاصقه
ألنده تفنك اولدیغی حالده نمونه طابوری افرادی اره سنده
عسكر لكك بوتون مشاقنی كورمش مكمل برعسکر
اولمشدر. ایكنجی مخدوملری قاتاخان واليسى درعين الدوله-
اك كوچوکلری ١٤ ياشلرنده - محمد كبير جان جمله سی
چالشمان ، ذکی شهزاده لردر .
برادر عاليلرى نائب السلطنه نصراه خان حضرتلری
اوصاف عالیه ایله متصف كسكين نظرلی ، وقوف صاحبی
جداً عالم اولوب اوروپانك مراكز مدنيه سنده اجرای


-٧٠-
سیاحت ایتمش ومملکتلرینه برچوق کورکیلر وتجربه‌لرله
عودت بیورمشلردر . تورکاره صوك درجه توجه‌لری
واردر . عمرجان وامین‌الله خان وسائر برادر عالیلری
جمله‌سی حلوق ، کنج ، حسیات عسکرانه وبهادرانه ایله
متحسس مرد وغیور انسانلردر .

عادات وطنیه‌لری

اریا قومندن وعرق ابیضدن افغان خلقی همان عمومیتله
اوزون بویلو ، اسمر بکنزلی پارلاق كوزلو متناسب‌الاعضا
ذکی ، جسور برقوم اولوب حدت وشدت خصوصله
سرکوب صايغه قطعياً تحمل ایتمز سرت انسانلردر .
بوتون اقوام ابتدائیه‌ده اولديغی کبی پك زیاده مسافر
پروردرلر .

پوشتو دنیلان بوقومك لسانلری افغانجه‌در افغان
ادبیاتیله یازلمش اشعار وکتابلری موجوددر. علوم‌دینیه ،
فقهه، تاریخ ، جغرافیایه اثار سائره‌دن باشقه افغان
مألفلرينك فارسی لسانیله برچوق اثرلری واردر احمد،
رحمن قوصال کبی شعرای مشهوره کلمشدر .
صلابت دینه‌لری پك مکمل اولوب منلالره اهل


— ٧١ —
زهد وتقوايه ومشايخه فوق العاده حرمت ايدرلر . كندولرينه تعريف ايديلن اك كوج شيلرى بيله دفعة وتماماً اكلاياجق درجه لرده ابراز ذكا ايدرلر . اوزون صاج براقيرلر، باشلرينه سيورى بر كلاه اوزرينه بياض وياشال صاريق صاره رق براوجنى اوزون براقيرلر . عموميتله ، بياض كنيش پاچه لی دون اوزرينه ياقيصه بر پوست وياخود منتان وارى برشی كيوب بللرينه كمر ويا قوشاق صارارلر .
شهرلرده ستره پانطالون كينلر وسياه قوزى دريسندن كلاه طاشيانلر چوقدر .
مأمورين عموميتله ستره پانطالون كيوب كلاه افغانی تعبير اولنان بر سرپوش تلبس ايدرلر .
شهرلی قادينلر تستره صوك درجه مقيددرلر . صوقاقده چادر تعبير اولنان چارشاف كيرلركه چادير باشلغه مخصوص اولان قسم قادينك باشنه تصادف ايدرك طوپوقلرينه قدر اينن قيرمه قيرمه اوتولنمش ، كوزلرينه تصادف ايدن جهتنده منفذلر اولان برستره نسائيه در اياقلرينه يوزى دار برنوع اسقارپين كيرلر واياقلرينه كيدكلرى چوراب دونه دكلمش اولديغندن قادينلرك نامحرم هيچ بر جهتى كورونمز .
داغلى افعان قادينلرى ارككدن قاچمازلر على الاكثر


- ۷۲ -

قیرمزی دون کیرلر قادین ویاقیز اولدقلری دونلرندن بللی اولور . قیزلرك دونلرينك پاچالری كنيش اولوب ناموس وعفت خصوصنده پك زياده متانتلری واردر . داغلی افغانلر بولندقلری محیطه كوره زراعت حيوان يتشديرمك، دوه جيلك ايتمك، كومورجولك ايتمك تخته یاپمق كبي شيلرله مشغول اولورلر . على العموم ذكى وچاليشقاندرلر .

- معارف -

کابل شهرنده امیر حبیب الله خان حضرتلرينك تأسیس بیورمش اولدقلری اعدادی درجه سنده ملکی بر مکتب واردر که دارالعلوم حبیبیه نامیله مسمادر. مکتب مذکورده ابتدائی ورشدی معلملرينك قسم اعظمی هندلی اولوب افغانلی اولانلر دخی واردر . مکتب مذکورده دارالمعلمین شعبه سی ده موجوددر . بوندن باشقه كرك كابلده مكاتب ابتدائيه نك عددی كوندن کونه آرتمقده اولوب عموم ولایاتده يكیدن رشدیه مکتبلری تأسیس وكشاد ايدلمكده در .

عصر حاضرده عسکرلکك اهمیت عظیمه سنی دوشونه رك افغان اردوسنه ضابط يتشديرمك اوزره


-۷۴-

حربیه سراجیه نامیله برده مكتب حربیه کشاد ایدلمش اولوب بوتون شهزادگان حضراتی مکتب مذکوره دوام ايتمكده درلر . افغانلیلر اساساً فطرة عسكر ، جنگاورلك خصوصنده حائز استعداد وخارق العاده اولدقلری ايچون مكتب حربيه نك يتشديره جكى معلوماتلی ضابطلر، بو اولکه ده پك مهم بر موجوديت احيا ايده جکدر .
مكتبك كشادندن اول امير حضرتلرينك وكلا وامرا وبوتون تبعهٔ شاهانه لرينه قارشو ، معارفك مكتبك فوائدندن بحث ايده رك ويرمش اولدقلری نطق همایونلری بحق پك واقفانه ومدققانه ايدى . اوکون بوتون کوزلر سرشك مسرتله ایصلانمشدی وينه اوکون مكتب حربيهٔ سراجیه مدیری اذکیای ضابطان عثمانیه دن محمود سامی بكك تعليم و تدریس ایتدیکی طابوریله معیت سنیه افرادینه تعليملر ، مانوره لر یاپدیریله رق تعليم وتربيه نك فوائدینی خلقه كوستره رك حس معارفپروريلرينك انکشافنه موفق اولمشلردی .
بوندن صوكره آرتق آلایدن ضابط يتشمه جکنی وضابط اولمق ایسته ينلرك مطلقا مكتب حربیه ده اكمال تحصیل ایتمه لری مجبوریتنی مؤثر خطبه لريله افهام ایتمشلردی .
واقعاً ، بوکون ايچون مكتب مذكور پك ابتدائی


- ٧٤ -

بر حالده ایسه ده ترقی خصوصنده هیچ برشی دریغ بیورمیان حضرت اميرك ساية معارفپرورلرندن ، ومدير غيوری محمود سامی بكك غیرت متمادية تعب ناپذیریله از مانده درجة تکمله واصل اوله جغی شبهه سز در . افغانليلرك فطرة ذكى وجنگاور اولملری و ترقیات حاضرة عسکریه یه وقوف پیدا ایتملريله اسيانك مركزندن بوتون معناسیله بر ملت مسلحه اولد قلرینی كوستره رك ديكر حال مسكنت وعطالتده اولان جوار قومشولرینی ده بیدار ایده جكلری امید اولونابیلیر . . . .
افغانليلر فوق العاده متدین اولدقلرندن علوم دینیه تحصيلنه صوك درجه اعتنا ایدرلر . وبو سبيله كرك دار السلطنة كابلده وكركیه ديكر ولايانده مكمل مدرسه لر ومدرسین کرام موجوددر . صوك زمانلرده صنايع ، حکاکی مکتبی و صنایع نفیسه دن رسم مکتبی کبی دار العرفانلر كشاد اولمشدر . فابريقه ، كجي ، دیکیش، تجليد ، دفتر جيزمك ايجون جیز کی ماکنه لری ال اياق پره سلری و جسیم بر تپو غراف ما کنه سندن مركب هر نوع كتاب وسائره طبع ایدر مکمل بر مطبعه یه مالکدر . بوندن باشقه ليتو غراف مطبعه سيده طاش جهتندن فوق العاده زنگین اولوب برچوق فرمانلر ،


- ٧٤ -

راهداری - یول تذکره لری پوسته پوللری وسائره طبع
ایتمکده در .

- صنایع -

افغانستان همان همان احتیاجاتنه کافی اوله بیله جک
فابریقه لره مالکدر . بونلردن باشلیجه سی کابل نهری
کنارینه امیر مرحوم زماننده تأسیس اولنمش و حبیب -
الله خان حضرتلری زماننده درجه مکملیته ایصال
ایدلمش اولان ماشینخانه در . بوفابریقه ده ایکنه دن طوپه
وارنجه یه هرشی غایت مکمل صورتده یا پیلمقده اولوب
تخمیناً درت بش بيك عمله چالشمقده در .
برکد ، میرالای محمد ثرور خان طرفندن اداره اولنمقده
اولان فابريقه نك محصولی اولان بالجمله اشیای نفیسه یی ،
هنوز اکمال اولنمامش اولان دلکشا سرایده تشهیر
ایتشلر دی. دلکشا سراينك الت قاتنده فابریقه ده یا پلش
طوپ وطوپار لقلر ایله مترالیوزلر، ماکنه لی تفنگلر ،
لازمکلن تعمیراتی اجرا ایچون سیار اوجاقلر کوروکاریله
وسائره سیله فوق العاده قوللانشلی ومكمل ايدى .
٧,٥ سانتيميتره لك صحرا طوپلريله جبل طوپلری ،
قیصه واوزون مارتینی تفنکلری، سواری اکرلری و قلنجلر،


- ٧٦ -

سواری مزراقلری ، پیاده قاننجلری طوپجی قصاطوره لری
قاننج قایشلری ( بونلر فوق العاده مكملدی ) طوپ
قوشوملری شراپنل دانه لری ثانیه لی تپه لر ، انواع
کلاهلر ، غاندلر الدیوه نلر، عسکر دوکمه لری، حتی با یمه
چیچکلر ، سیار قاریوله لری : اچلیر قاپانیر چتال ،
یچاق قاشیق ودها سائر بيك درلو اشیای نفیسه یه قادار
هپسی فابريقه نك مارقه سنى حاوی ايدى . بونلری تماشا
ایتدیکمز زمان کوکسمز مسرتدن قابارییوردی اوکون
اميدينك يك مافوقى بولمشلره مخصوص بر انبساط
روح ایله ممنون اولمشـدق . وبزه مهماندارلق ايدن
حضور ترجمانی عظیم الله خانه تشكرلر ايدييور حسيات
تقديرکارانه مزى بر لسان مناسب وممنون ايله اظهار
ایتمکدن واز کچه مه يور ايدك . . .

منسوجات خصوصی دخی درجة تكمله ياقلاشمده
اولوب هزاره لرك دوه يونندن يا بدقلرى بره ك تعبير اولونان
غايت يوموشاق شـاياقلريله ، قندهارده دوقونان رنگلی
قماشار، ایپکلی شیلر حقيقةً نفيس نفيس منسوجات داخليه-
دندر . و بونلرك اصل انفسی امیر حضرتلرينك هندوستان
سفرلرندن صوكرا جلب ایتدیردکلری و هنوز در دست
تنظيم بويوك منسوجات فابریقه سیدر .

مستر تارنتر نامنده بر انكليزل اداده سنده بولنان مکمل


- ٧٧ -
بر دباغخانه سی وار در که اوراده اعمال ایدیلن پرلی دریلرله،
قوندوره ، چيزمه وا کر طاقملرى حتى اك نفيس كودرى
الديوه نلر يا پيلمقده ، مملكتك بويوزدن اولان احتياجاتي
خارجك صولتندن مصون قالارق تأمین اید لمکده در .
حقيقة افغانستانده دباغلق او درجه تكمل ايتمشدرکه :
قویون پوستلرینی اینانیلمایاجق انجه لك ويموشا قلقده
دباغ ايده رك ، پوست و یا پوستینجه دیدکاری کورکلری
اعمال ایدرلر .
کابلده برده اسپرتو فابریقه سی موجود اولوب مکمل
اسپرتو اخراج ایدرلر . بودیارده عشرت ايتمك قطعياً
یوقدر شراب خورلر فنا مجازاته دو چار اولورلر. اساساً
مملکتده ايجكى بولمق قابل دكلدر . اسپرتو صنایعـده
استعمال اولنوب هندوستانه اجراج اولنور . بودیارده
مع التأسف افيون واسرار ايجمك عادت مذمومه سی
حکمفرما ایسه ده امیر حضرتلری اوكبی فنا عادتلری ده
اورته دن قالدير مق لطفنده بولنمشلر در . مرا نقوزلق
دخی خیلی مترقيدر . تخته اوزرینه اویمه جیلق و نفیس
دو غرامه ایشلری پا پلمقده در كيل كار لق ـ چامور جيلق
خصوصنده مکمل صنعتكار لر يتشم در . چاموردن او قدر کوزل
ديوار لر اعمال ايدرلر، اوقدر نفیس اور نمانلر يا پارلرکه
انسان حيرت ایدر . فقط ... مملکتده طاش او قادار


- ۷۸ -

چوق اولدیغی حالده طاشجیلحق ـ مع التأسف ـ دیگر
صنایع قدر ایلرو گیده مهمشدر . مع ما فيه هراتده حضرت
ایوب الانصاری حضرتلرينك تربۀ مقدسه لرینی زیارت
ايتد يكمز زمان پك نفيس مزار طاشلری كور مشدك .
مملکتی هیچ برترقیدن محروم براقمیان ، محروم براقغنه
اصلا راضی اولامایان ، امیر حضرتلرينك نظر ترقی
پرورانه لرینی ، بو ، طاشجيلقده كی توقف جلب ایتمش
اولوب ، بالآخره مكمل طاشجی اوسته لری جلب ایتمشار،
بوتوقفی امحا ایله يرينه وقوف وترقينی اقامه يه بذل مجهود
ايتمكده بولو نمشلر در .

ولاياتده دخی بو کی مؤسسات صنايع موجود اولوب
جلال آبادده شکر فابریقه سیله توغله گره مید فابریقه سی
شایان ذکر در.

صنایع معماریه سی ـ ہندوستانی و ایرانیدن مركب
برطرز دانشينده در ازك مبارك ، امير مرحو مك تربه لری ،
باغ بالا ، دلکشا ، باغ خندکی ، باغ شراره نائب السلطنه
نصراه خان حضرتلرينك كاشانه لری انفس اثار دندر .
اورایى ترك ايتد يكمز وقت جلال اباد نهری اوزرنده
بر اصمه کوپرو انشا اولنمقده ایدی !


— ۷۹ —

يوللر شوسه‌لر

افغانستانده يوللره فوق العاده همت اولنمشدر. موقعاً
صرب طاغلق اولمه‌سنه رغماً ينه مكمل يوللر آچيلمش
فقط قسم اعظمى پخته يعنى قيرمه طاش فرش اولنمامش
ايسه‌ده صوك زمانلرده امير حضرتلری بخارله متحرك
جسيم تضييق سلنديرلرى جلبنی فرمان بيوردقلرندن
شوسه‌لرك برقاتدها مكمليت كسب ايده‌جكنه شبهه يوقدر.
هله كابل شهرينك يوللری حقيقة مكملدر . كنيش
اطرافی اغاجلقلی هرايكی طرفندن صولر جریان ایدن ،
سایه‌دار فرحبفزا يوللردر .
ولايتلر اره‌سنده منتظم شوسه‌لر واردر . كابلدن
قندهار طریقیله هراته : كذا هزاره‌جات طریقیله داغ
يولنى تعقيب ايدن ديگر برشوسه وار .
هراتدن : بالامرغاب، اناخان، دولت آباد، شیرخان ،
ميمنه، مزار شريف ، طاش قورغان ، باميان ، كابله‌كان
ترکستان يولی هراتدن هرمنزل اوچ ساعت اولمق اعتباريله
قرق منزلدر. كابلدن ميان اباددن و اينداراب دن كچه‌رك ،
قتاغانده‌كی خان‌اباد طریقیله بدخشان يولى . كذا كابلدن
جلال‌اباد طریقیله پشاوره کیدن شوسه اك ايشلك جاده‌سی
اولوب بوتون هندتجارتی بويول ايله سوق اولنور. كروان


— ۸۰ —

یکرمی کونده کیدر . علی العاده اون كونلك بر مسافه
اولان بویولی پوسته اوچ کونده قطع ایدر .
قندهار دن بلوچستانده کی شمند وفر مركزینه بر
بركونلك مسافه ده منتظم شوسه موجود اولوب افغانستان
جنوبينك تجارتي ونقلی کوچ ، ثقلتلی اشیا ودمير ادواتی
بویولدن جلب اولنمقده در . بوكبی اغیر شیلر فیللر
واسطه سیله نقل اولنور كابلده تخميناً قرق قدر فیل اولوب
نقلیات خصو صنده پك چوق ایشه يرارلر. وقورو اغاجلری
سوكديرمك خدمتی خارق العاده بر صورتده ایفا
ایتدكلرى كبی اردونك بويوك اغير لقلرینی نقل ایتديرمك
وشوسه یاپمق ایچون تضييق سلنديرلرى کچديرمك
خصو صنده چالشديريليرلر .

— اثار قديمه —

کابل نهرينك بوغاز تشكيل ایتدیکی مرتفع ته په لرده،
اوز بكلر طرفندن يا پلمش ، کار قدیم ، جسیم طوپراق قلعه
ديوارلر اليوم موجود اولوب ، تخميناً اللى التمش متره
و بعض یرلرده داها مرتفع اولان بويالچين ته په لردا شاغيدن
طويراق طاشيه رق بوجسیم خوشمنظر قلعه دیوارلرینی
وجوده كتير دن ارباب غيرته حير تلرله مملو تقديرلر


-۸۱-

يوللامامق قابل دکلدر. ماضیده مملکتی دشمن مهما.
جاتنه قارشو مدافعه‌یه خدمت ایتمش اولان بوطوپراق
یغنلرينك بوکونکی کونده هیچ براهمیت عسکریه‌لری
اوله‌ماز. بامیان و مزار شریف قندهار و سیستان جهتارنده
دخی اثار قدیمه موجود اولدیغی مرویدر.

تجارتی

افغانستانك باشليجه اخراجاتی میوه، خصوصيله
کشمش تعبیر اولنان رازاقی اوزومیدر. يوك، ياغ،
حیوانات کثرتله هندوستانه و روسیه‌یه، ایرانه سوق
اولنور.
نقلیات قامیون اوتوموبیل کبی بر سرعت مکمله یه
افراغ ایدیله‌جك اولورسه اشبو اخراجاتك اللی التمش مثلى
تزاید ایده جکی شبهه‌سزدرکه، اووقت تازه میولرده
بوزولمه‌دن، چورومه‌دن هندوستانه سوق اولنه بيله جك
ومملکت بویوزدن پك چوق كسب ثروت ایده جکدر.
بخارا ایله قره قولی تعبیر اولنان قوزو دریلریله ومشهد ايله
پوست و پوستچه یون، یاغ، یوزندن پك مهم تجارتی
حائزدر.

٦


[BLANK PAGE]


— ۸۲ —
بدخشانده چیقن لعل ، ولاجورد ويعقوت کبی
ذی قیمت طاشلر اولدقجه مهم بر تجارت تأمین ایتمکده در.
پوسته لری
طربزونلی حكاك وخطاط حسن حلمی افندينك همتيله
پوسته خانه لری تنظیم اولنمش و پوللری ، مخابره ورقه لری
بوکون نفیس بر حاله کلمشدر.
پوسته خانه لرده ، امانت اشیاسی دخی قبول و سوق اولنوب
پوسته اجوراتی غالی دکلدر . نظامات قطعیاً مکمل ،
وممالك عثمانيه نظاماتنك همان عينيدر . پوسته خصو صنده
تأسف اولنه جق برشی وارسه اوده حكومت افغانيه نك
هنوزپوسته اتحادينه داخل اولما مش بولونمه سيدر . پوسته
نقلیاتی « پوسته تاتاری» واسطه سیله در . هر ايكى ساعتك
مسافه ده بر پوسته قلبه سی اولوب پو ته جيلر ایکی ساعت
مسافه یی خارق العاده بر سرعت ایله قطع ايده رك ديكرينه
تسلیم، اوده اولکیسی کبی ایکی ساعت اوته ده کی بر پوسته جی یه
تسليم صورتيله نقل ايدرلر. بونلر دائما داغلردن و کسدیرمه
یوللردن کیتدكلری ايجون يك چابوق واصل اولورلر . مثلا
کابلدن پشاوره پوسته اوچ کونده کیدرایکن بومسافه
على العاده يولجيلقده عمومی یولده اون کوندن اشاغی
قطع اولنه مز کاروان یکرمی کونده كيدر . هنوز تلغراف
یوقدر . فقط ضیا واسطه سیله مخابره Télégraphie


-۸۳-

optique افغان اردوسنده کمال مهارتله اجرا اولنمقده در .
و بوندن باشقه دارالسلطنه ده دوائر وفابريقه لر سرایلويننده
تلفون مخابراتی والکتریق تنویراتی واردر .

پاره لری

افغانستانك پاره لری بخارا پاره لرینه نسبتله پك كوزلدر .
فابريقه ده مکمل بر ضر بخانه موجود در . افغان پاره سنك
واحد قیاسیسی روپیه کوموشيدر . برروپیه التمش پیسه در .
او توز پیسه برقران یعنی یاریم روپیه کموشدر . بوندن بشقه
یکرمی پیسه لك واون پیسه لك اوفاق کوموش پاره لر
واردر پیسه لر باقير در . روپيه نك بشی بر پرده سی وایکی
روپیه لکی ده واردر .

بر افغان التونى يكرمی روپیه در حسابار هیپ روپیه
اوزرینه جریان ایدر . صوك زمانلرده امیر حضرتلری
کاغد پاره ايچون فرمان بیورمشار ، وحسن حلمی افندی
رسمیله مشغول بولییورلردی .

اجنبی پاره لرندن : ایران قرآنی کموش اقچه ،
هندقالدهار روپیه سی ، روس بخارا التونلری ایله انگلیز
وعثمانلی ليرالرى وبانق نوطاری ، تداول ایتمکده در .


— ٨٤ —

— زراعت —

افغان اهالیسی زراعته يك غير تليدر. منبت وادیلرده بغدای ، آرپه ، مصر ، چودار ، داری ، نخود، برنج ، شكر قامیشی ، افیون ، پاموق ، وسائره زرع اولنمقده در. تورکستانده، هراتده، وقندهارده ايپك حاصلاتی هر سنه تزاید ایتمکده در. ميوه يتشديرمك خصو صنده قابليتلرىده فوق العاده در . باغچه جيلك خصوصنده دخی خیلی ترقی ایتمشلر در .
زراعت همان تماماً اسقا اولنور . نهرلرينك تقسيمي، وتارلالره سوقی شایان تقدير برصورتده اجرا ایدلمکده در. فابريقه لر، اغاج ایله تسخين اولنديغندن بواحتياج سوقيله اغاج يتشدير مكده بك زياده غیرت ایدرلر . قابل زراعت اولمایان پرلرده حیوان يتشدیروب ياغ، پنير، يوك، تجارتي ايله ، وشاياق ، كليم طوقومقله مشغول بولنورلر :

— افغانستانده كی عنصرلر —

شمدی به قدر تمامیله تحریر نفوس اجرا ايد لمامش ایسه ده افغانستانك نفوسى يدى مليون، بلکه ده دها زیاده در.


-٨٥-

بوتون بلاد اسلامده اولدیغی كبی تعدد زوجاته انهمالکاری
زیاده بولندیغندن نفوس دائما تكثر ايتمكده ، وهوانك
صاغلام اولمسندن وفیات از اولوب ، تكثر نفوس
كوندن كونه مزداد اولدیغی هر آن حس ایدلمکده در .
بدخشان، قتاغان ، توركستان ولایتی تمامیله اوزبك
و تركمن وداجقلردن عبارت اولدیغندن تخمیناً بر ملیون
قدر تورك واردر. مسلمان وجمله سی سنی مذهبنده درلر.
كافرستان جهتلرنده ایسه جدیدیلر مسكون اولوب ،
مرحوم عبدالرحمن خان زماننده عسكر سوق اوله رق
محاربه نتیجه سنده دین مبین محمدی یی قبول ايتمشلر
ومتعاقباً مدرسلر ملالر كوندريله رك اسلاميت تماماً انتشار
ایتشدر. اشبو طائفه نك لسانلری ده باشقه در هیچ بر لسانه
مشابهتی یوقسه ده ، بعض کلمه لر لاتينجه یی اکدیرر .
بونلرك اره لرنده صاری صاچلی ، ماوی کوزلیلرده
موجود اولوب ، کابلده نمونه طابورينك افرادى كاملاً
بو قبيله دندر .
هزاره لر چنگیز احفادندن بولنان بوطائفه اولدجه
كثرت نفوسه مالكدر عموميتله داغلرده مسكوندرلر .
افغانستان ایران استیلاسنه اوغراد قدن صوكره بونلرك
شیعی مذهبی قبول ایتدکلری ظن اولنمقده در. لسانلری


- ٨٦ -

فارسی قیافتلری روسیه توركلرينك عينيدر . حیوان يتشديرمك، شایاق وكليم دوقومق خصوصنده مهارتلری اولوب چالشقان بر عنصردر .
افغانستان اردوسنده : قراوللرده ، کندلرده یول طابورلرنده خدمت ايدرلر. کابلده کی سقلرك قسم اعظمی هزاره لیدر .
کابل وجلال آباد طر فلرنده کی عناصر يك مختلف اولوب باشليجه تاجيك ، افغان ، اوزبك هندو ،وسائر طائفه لرله مسکوندر .
هندوستان حدودی جوارنده عفریدی ومومندی وقورام جهتنده وزیریلر مسکوندولر. قندهار وافغانستان جنوبیده ایسه ، افغانلر مسکوندر . افغان عنصرينك اك كثرتلى بولنديغی منطقه جنوب منطقه سیدر .
افغانیلر عمومیتله مسلمان وسنی مذهبنده درلر . تاجيقلرك سنى ، شیعی اولانلریده واردر . هندولر مجوسی مذهبنده اولوب آتش پرست اولانلريده موجوددر. بونلر موتالرينی احراق ایدرلر . باشلرینه صاری رنکده بر صاریق باغلارلر . وقاشلرينك اره سنه قیرمیزی ، صاری بویا ایله یووارلاق بر اشارت ياپارلر. وهمان هپسی تجارتله مشغولدرلر .


— ۸۷ —

افغان اردوسی

افغانستامده مسکون اهالينك همان جمله‌سی جسور
وفوق‌العاده مشاق سفریه‌يه متحمل ، سلحشور ،
وجنکاور انسانلر اولديغندن افغان اردوسنك مزیت
عسکریه‌سی فوق‌العاده‌در . خدمت عسکریه هنوز
اوروپا دولتلرنده اولدیغی کبی صنفلره ، قادرولره تقسیم
اولنمامش ايسه‌ده ، ضابط يتيشديرمكه مخصوص مكتبك
کشادندن صکره اردونك بونقصانی نظر اعتباره آلنه‌رق
رلیف ومستحفظ قادرولری در دست تشکیل بولنمقده ایدی.
سپاهی نامنده‌كی عسکرلر الی‌الابد عسكرلكله امرار زمان
ایدرلر .

افغانجه رتب عسکریه‌نك اسملری

لس میستر           اونباشی
لنداك              چاووش
بولاق میسشر         ملازم
سل میسشر           یوزباشی
سرسل میسشر         قول اغاسی
رز میسشر           بیکباشی


- ۸۸ -

یون زر میششر میرالای
غت میششر لوا
سر میششر فريق
طول میششر سرعسكر
فوت لنداك : كاتب باش چاوش هر ۱۰۰ نفر ايچون
( مهجر ويا مرزا ) طابور كاتبی هر طابوره ایکی دانه در.
هر نقدر افغانجه رتبه لر بوناملر ایله یاد اولنورسه ده
سواری یوز باشیلرینه جامه دان و پیاده لره کپدان ،
بیکباشيلره کرنل میرالایه بركد ، لوا پاشايه جرنال
سرعسکره سپهدار ناملریده ویرلمکده در .
افغان اردوسنده تشکیلات عسكريه لوالره منقسدر .
اك اوفاق جزؤ تام طابور در . طابورلر ، درت بلوکدن
عبارت اولوب بلوکلر یوزر موجودلی در . سواریلرده
الای وبلوك تشكيلاتندن باشقه وقت سفرده يوزر
نفرلك بلوكلر تشكيل ايدن خالقلی موجود در . بونلرك
افرادی محاربه زماننده دعوت اولنوب ، وخانلر طرفندن
سوق واداره اولنور . بر نوع آقینجی بلوکلری درلر .
طابورلرده دوقتور وجراح و تيمار جيلر هیئت صحیه یی
تشکیل ایدرلر ؛ آیریجه صحیه بلوکلری هنوز تشكيل
اولنمامشدر .


- ٨٩ -

افغان طوپچیلری ، صحرا ، جبل ، قلعه الایلرینه
بطریه لرینه منقسمدر .
افرادی هزاره لردن مركب يول طابورلری تعمیر
اولنه جق و یا کشاد اولنه جق يوللرله مشغول درلر . نقلیه
ومکاره جی بلوکلریده موجود در .
بوندن باشقه ژاندارمه (کوتوال) طابور لریده
موجوددر .
معیت آلایلری غايت مکمل اولوب ، میزراقلی
آلایی ، وقزاق الایلری ، پیاده طابورلری ، جبل
بطریه لرندن مركب اولوب ، تعلیم وتربیه خصوصنده
يك كوزل حاضر لانمش ، البسه و بوتون لوازمات
عسکریه لری فوق العاده در .
وقت حضرده التمش يتمش بيك راده سنده قوتلی
براردويه مالك اولان افغان حکومتی ، وقت سفرده
حميت وطنيه لريله اشتهار ايتمش بوتون قبائلك متلالرك ،
سردار لرك قومانداسنده اردويه التحاقيله جسيم ومزيتلى
بر اردو حصوله كلير .
مشاق سفریه یه متجمل ، براز طوت قوروسی ایله
آیلرجه محاربه دن دوتمیان افغانليلر شجاعت وقیمت
عسکریه لرینی دفعاتله کوستر مشلر در .
١٨٤١ و ۱۸۸۰ سنه لرنده واقع اولان قانلی محار باتده


تربت شیخ جامده (ایرائده) چاروادارلر براند استراحت حالنده چلم چیکشی


— ٩ —

انكلیز اردولرینی پریشان ایتمشلر وقادینلر ، آق صقاللی
پیرلر بیله حربه اشتراك ايده رك حمیت وطنیه لرينك درجه-
سنی کوسترمشلر در . اردونك قوماندان اعظمی امیر
حضرتلریدر .

اسلحه سی
افغان اردوسی مارتین ، كوچك چاپلی ماوزر تفنكلريله
مجهز در . سواریلرده قیصه مارتین و ماوزر وار در .
طوپلری ٧,٥ سانتىمتره لك صحرا طوپلريله جبل
بطاریه لری ، والمانيادن آلدقلری قیصه طوپلر ، ماكنه لی
تفنكلر ، مترا ليوزلر ، قدیم وجديد قلعه طوپلری
موجود در . سواریلرده قلنج مزراق ، طوپچیلرده
قصاطوره وار در .
افراد اهالينك بينجيلكه خصوصيله سلاحه صوك
درجه رغبتلری اولوب ، سلاح وجبخانه صاتمق حتى
خارجدن افغانستانه سلاح ادخال ايتمك منع ايد لمديكي كبي
كمرك رسمندن دخی معاف طوتولیر . حکومت اسلحه
وجبخانه یی فروخت ایتدیکندن افغانستان حقيقة برملت
مسلحه در . لوازمات ومهمات حربیه ایله دولو د پولری
باروتخانه وسائره سی موجود در .


—۹۱—

— حضوره قبول ، بیرام نمازی، دربار عام —

جشن کیجه لری

حضور امارتپناهی یه ارك مبارك ( سرای امیری )
ده قبول اولنمشدق . كابله عودتمزدن بر آی صكره
ياغمورلی ، سیسلی ، غملی بركون ايدى . حضوره
قبول اولنه جغمز تبشیر اولنمش ، ارابه کلش بزى ارك
مبارکه کتورمشدی .

بويوك مطنطن و محتشم دائره لرك اراسندن ،
منتظم فرحفزا باغچه لردن كچه رك مكلف برچیچکلکده
بر مدت انتظار ايتدك . بش اون دقيقه صكره اشيسك
اغاسی نظامی واسطه سیله سرایه داخل اولدق . دهلیز
ومر ديوه نلر ، بر منظره مسعوده ابراز ايدييوردی .
قارشیاقلی قرمزی صوماكى مر ديوه نلرك هر ایکی جهت
دیواری اسلوب عرب نقوشاتی و خط زرین ایله یازلمش
آیات كريمه كبي الواح نفیسه ایله مزین ایدی . صول
مر دیوه ندن چیقیلنجه داخل اولديغمز دائره فاخره نك
ديکر دائره لره ایکی قپوسی واردی. موسم قيش اولديغندن
شومینه نشئه لی برهوای حارنشر ایدییوردی . قپودن
كيريلنجه قارشو طرفده أمير مرحوم عبدالرحمن خان


—۹۲—

حضرتلرينك صولو بويا ايله ياپلمش رسملری ايله ديكر ياغلى بويا لوحه لر ، صاغ طرفده شومينه نك اوزرنده ايسه ياغلی بويا قيمتلی بر اورمان منظره سی تعليق اولنمش صول طرفده كنيش و نفيس پرده لريله غايت كبار وسكو - نت انكيز بر موجوديت عرض ايدن پنجره لرك اره - نده تا بلولر كورنمكده ايدی . كذا قيمتلى برماصه اوزرينه قونلمش أمير حضرتلرينك جسامت طبيعيه ده ياغلى بويا ايله غلام محمد خان نامنده ميمنه لی برترك رسامنك اثر صنعت ومهارتی اولان بويوك تابلو شایان تقدير وتحسين ايدی. وازولر ، قنپه لر ، رنكارنك الكتريق لامپه لری وسائر تزيينات مدنيه متنوعه ایله مفروش بودائره جليله نك طاواني شيق وزمينی ذی قيمت حاليلرله مزین ايدی .
اون دقيقه قدر حضرت أميرك تشريف همايونلرينه انتظار ايتمش ايدك . برمدت صوكره نائب السلطنه سردار نصر الله خان حضرتلری تشریف حضرت أميري يى تبشير واخبار بويوردیلر .
ايفای رسم تعظيم وتكريم ايچون جمله مز اياغه قالقدق . بر حس تعظيم واحترام ايله منتظر بولنيوردق. صاغده كی قپو اچیلدی . أمير حضرتلرى سياه رديتغوت لابس اولدقلری حالده بشوش وملتفت برسيما ایله صالونی تشریف بویوردیلر سردار حضرتلری طرفندن حضرت


— ۹۳ —

أمیره تقدیم اولندق . مبذول التفات حضرت أمیری یه
نائل اولدق ، ودأب مخصوصدن اولدیغی اوزره دست
أمیری یی اوپدك ؛ اوطورمقلغمزه مساعده بویورولدیغی
اثناده رفیق محترممز علی فهمی بك جمله مزك وكیل
وترجمانی اوله رق مساعده طلب ایتمش ، شومألده اولان
بیانانده بولنمشدی :
« بوتون عثمانليلرك افغانستان حقنده پرورده ایتد ۔
كلری حسیات صمیمیه وتمایلات حسنه دن امین اولمالرینی
حضرت أمیردن استرحام ایدرم . ومجرد اشبو حسیات
ومحبت صمیمیه در که ، بزلری افغان قارداشلریمزله برابر
چالیشمق وبوقطر اسلامی وطن ثانی طانیمق ایچون بز
بندکان عاجزه یی بویورد دین احمدی یه سوق ایتمشدر .»
شومألده کی نطق مختصر محمود بك طرفندن ترجمه ایدیلدی،
ومحظوظیت سنیۀ أمیری یی جالب اولارق أمير مشارالیه
طرفندن دخی بر طلاقت مخصوصهٔ حکمدارانه ایله شو
جواب ویرلدی :
« افغانستان،دولت علیۀعثمانیه نك بر كوچوك قارده شی
مقامنده وسیاست شرقیه ده صاغ قولی مثابه سنده در .
بناءً علیه افغانستانك كسب قوت ایتمسی ، توركیه نك
تزیید سطوت وشوکتنه اسباب اصلیه دن بری اولابیلیر.
بوجهتله هرعثانلينك بویله مهم برمقصدك حصولی ایچون


— ٩٤ —

صوك درجه يه قدر بر حس صمیمیت و حمیت ایله چالیشمه‌لری طبیعی اولوب ، بوکا امنیت کامله‌م واردر .
عصرلردنبرو خواب غفلت وعطالته دالمش اقوام اسلاميه‌نك احوال اسف اشتماللرينه يك زياده متأسفم . بز اویله اولمایالم . اسلامك وعوالم اسلاميه‌نك ترقیسی ، اعلاسی، ومدنيت حقيقية اسلاميه‌نك تعميم وتوزعی ایچون هیچ بر همت وغیرتی دریغ ایتمه‌یه جکمه سزلر دخی امین اولكز . وطنم ، وطن اسلامدر . هپ برابر چاليشالم . توفيق ازل ، غیرته عاشقدر . »
بز ، بونطق بليغ ومؤثرك قارشيسنده حس ايتديكمز تشكرات ومنتداری صمیمی یی عرض و تقديمده بر استعجال قلبی ابراز ابتدك. قهوه، سيغاره، ایچمککزه مساعده صورتيله ده التفات أميرى اولدقدن صوكرا ، توركلرك قهوه ایچدکلرینی بیلد کلری وسیله سیله هر بريمزه برر قوطو فرانسز قهوه‌سيله ايكیشر اوقه‌لق نفیس ضر فلر ایچنده یمن قهوه‌سی هدیه بویوردیلر . موسم قيش اولديغندن ایچی کورکلی برر قورتی بالا یاپدير لمسنى « أشيك اغاسى ملكى » يه فرمان بيور مشاردی .
وبعده امامت أميريده ايكندى نمازينی ادا اتمش تکرار صالونه کلمشدك كه بو اثناده مخدوم نجابتپناهیلری معين السلطنه وعين الدوله ، وبرادر عاليلرى تشريف


- ٩٥ -

ایتدکلرندن امیر حضرتلری جمله سنی آیر آیری طانتدیره‌ق
لطفنده بولندیلر . برمدت دها التفات شهریاریلریله مسرور
وشادان قیلندقـدن صوکره آرتـق رخصت ویرمش
اولدقلرندن ، کمال شوق ونشئه ایله اقامتمزه تخصیص
اولنمش اولان باغ شیر علی خانه کلمشـدك. اوکونکی رسم قبول
والتفات حضرت امیری‌نك بزده براقدیغی حسن تاثیری
تعریف غیرقابلدر... بوندن صوكره دخی متعدد دفعه‌لر كرك
سردار نائب السلطنه حضرتلرينك وكرك أميرحضرتلرينك
حضور شاهانه‌لرينه قبول اولنمق شرفنه نائل اولمقله پرشوق
وغیرت ایذال خدمات ایتمکده ايدك .

بیرام الایی

بیرام نمازی ادا اولنان جامع واسع برچایرلغه ناظر،
علوی بر منظرهٔ روحانیه عرض ایدن دلنشین برمعبداولوب
هند طرز معماریـسـنده انشا اولنمش. و پول‌دن دمیر پارمـقلـق
ایله تفریق ایدلـمش واسع فرحـفـزا بربـاغـچـه داخلنده ایدی.
قپونك خارـجنده الآی والایی تماشایه ، کمال تکریم
وتعظیـم ايله راسمهٔ استـقبـالی ایفایـه مهیـا بوتون بر خـلق
کنیش میدانـلقلری دولدیرمشـلردی. طیش قپودن کیرنـجه


— ٩٦ —

يولك هر ایکی طرفندن معیت امیری افراد شجاعت نهادی ، قرمزی البسه‌لریله، وضع قهرمانانه‌لریله ، مکلف اونیفورمه‌لی قوماندانلرينك ویره‌جکی قوماندایه وقف سمع وصماخ ايتمشلردی . جامع مستطيل الشکل بياض مر مردن بر چوق ستونلر اوزرینه مبنی اولوب صوماکی مر مردن معمول محراب ومنبر عالى بر سكونت صميمية اخرویه عرض ایدییوردی. نماز وقتنه وتشريف امیرى يه انتظار ایدن ذوات كرام ، اوبك اوبك اوطور مشلردی. برمدت صوكره تشريف اميرى یی اعلان ایدن سلام هوالری ، قوماندا صدالری ایشیدلدی . وكمال عظمت ودبدبه ایله سلطنت ارابه‌سی دیش قپودن داخل اولدی. جامعه کیرد کدن ، صوكره امير حضرتلری بزلری کورنجه جمله‌مزه ابذال التفات وسلام بیوردیلر و هر بریمزی اوراده حاضر بولنان ، اعتمادالدوله وسائر ذوات كرامه تقديم ايتمك لطفنده بولنمشلردى . بعدالصلاة فطر درباره کیدلدی .

دربار

محل دربار ، سرای همایون جوارنده بر محل مخصوص : كنيش بر قپو . قپودن ایچرى كيرلديكى وقت تخميناً يوز مترو طولنده واللی مترو عرضنده ، زمینی یکپاره قیمتلـی


— ۹۷ —

بر حالی ایله مفروش ، متعدد نفیس ستونلر ، مکلف بر
برطوانی ارائه ایتمکده ایدی .
بوقیمتلی طوانك ده قورلری مربع چینقولر اوزرینه
کمال مهارتله ایشلنمش ومؤخراً ميخلانمش ، شرقه
مخصوص برطرز دلنشین عرض ایدن ، يالديز نقوش
نفیسه ایله مزیندی . بوراده سرايلرك طوانلری هپ
بویولده مربع معدنلر اوزرینه ایشلنمش ، نقشلر
قا پلامشدر .
قپويه ناظر محلده ، ايكى بصامق ایله چیقیله جق
ارتفاعده التونلر ایچنده تخت عالیبخت امیری کورینوردی.
بونك ارقه طرفنده ، محراب و منبردن هر ايكى طرفنده
متناظر، بایراقلردن قلنج وطوپلردن مرکب ، جسیم
التون قپلامه ، آرمۀ افغانينك هرايكى طرفندن اوفاق
قپولر ، و بونلرك اره سنده ، مصنع بر صورتده ایشلنمش
قويو قرمزى قديفه پرده لر ، وتختك پاسنده شيق
برماصه ، وبوتون بوشرق ظرافت و اسلوبنده کی شیلر
روحه بر مسرت مخصوصه ویرییوردی. اشبو تخت او کنده کی
محلك يمين و يسارنده كى مزين قولتو قلردن صاغده برادر
عالیقدرلری ، وصول جهتده مخدوم نجابتپناهیلری
سردارلر حضراتی ، اخذ موقع ایتمشلردی .
قپودن کیریلنجه تخته قدر اولان محلده ، اورته ده ،

٧


ـ ٩٨ ـ

برکچید براقلمش ، وبونك هر ايكى طرفنده دربار خانه نك
دیوارلرینه قدر صره ایله صندالیه لر دیزلمش اولوب تخت
امارتپناهينك صاغ جهتنده صره ایله ایله علمای کرام
حضراتی وصول جهتنده ایسه عين وجهاء سپهدار ،
والی اخره منسوبین عسکریه وملکیه، اخذ موقع ايتمشلر،
وديكر صنداليه لر هر كسك درجه ورتبه سنه كوره أشيك
اغالری [ تشریفات مأمورلرى ] طرفندن ارائه وتعيين
اولنه رق هر کس ير لشدير لمش ، وبزلر دخی صولده تخت
جهتنده اخذ موقع اتمش ايدك .
بش اون دقیقه صوكره بوريلر تشریف پادشاهیی
تبشير ايتمشلر وحضرت أمير دربار خانه یه قدم نهاده عز
وشوکت ، وتختکاه شهنشاهیلرینه شرف بخشنده سعادت
اولمشلردی . بواثناده عموم طرفندن السلام علیکم
صدای احترام وتعظیمی رفع ايديله رك، بوتون دربار خانه یی
برعکس صدای حرمت ومهابت ایله دورلدوردی.
اشبو رسم تعظیم دیندارانه دن صوكره ، حضرت
أمير تبعه صادقه لرینه ، عيد فطرى تبريك وبذل التفات
ايده رك بشاشتلى خلقك باعث ازدیاد شوق وشادمیسی
اوله جق جمله لرله هر کسی سویه اصلیه واجتماعیه سنه كوره
تلطيف ایتمش ، بوتون آغزلری حق شاهانه سنده غایت
صميمى ومحق كلمات دعائيه وتشكريه ايله لبريز ايتمشدر .


-۹۹-

وبواراده ، أمير حضر تلرى ، مملكتنك احتياجاتندن ،
وافغانسانك هیچ بر بردن پرواسی اولمديغندن عصر حاضر
مدنيته کوره تنسيقات عسكريه ، تكملات معارف خصو-
صنده هیچ بر فدا كار لمدن كيرو دور مدقلرندن عمومك
دخی ، عين مقصدله ، مملكتك ترقى وتعاليسنه
چالشمه لری لازمکلدیکندن باحث ، مرتجل وبليغ برنطق
ایله دخی حاضرونك حسيات وطنپرورانه وترقى جويانه-نی
تهييج اتمشلر در . اعتماد الدولة وقاضي القضات حضراتي
وديكر ذوات كرام طر فلر ندن مناسب مقابله لرده بولو نو لمشدر.
انكليز سفيرى سيدالفقير افتخارالدين خان دخي البسة
رسميه سنى لابس اولدیغی حالده حاضر بولنيوردی . بر
مدت صوکره تخميناً بش یوز کشیدن فضله اولان بوهیئات
محترمه یه چایلر ، اكرام اولندی ؛ صفلر اره سنده دولا-
شدير يلان شكر وشكر لمه لردن باشقه ایپکلی مندیللر در وننده
ایروجه شکرلر هدیه ایدلدی . بونلرى توزيع ايدن
اندرون اغا لرينك قيافتلرى، يك تمييز، نزاكت وتربيه لرى
شايان تقدير ايدى .

موخراً شورادن بورادن كليشى كوزل بحث اولنمش،
بويله جه يمك زمانى ده تقرب ایتمش اولديغندن امير حضرتلرى
عودت بيور مشلر، وبوتون اوراده ودربارك طيشاريسنده
بولنان ذواته غوريلرله يمكلر كالمش ، واشبو اطعمة نفيسه


— ۱۰۰ —

أكل اولندقدن صوكره ، هركس داغيلارق پارلاق
وصمیمی اولان بو بیرام تبریکنه نهایت ویر لمشدر .

جشن کیجه لری

«جشن» «یعنی» دوننما کیجه لری افغانستانده
اوچ صورتله اجرا اولنمقده در. برنجیسی عید ملّی: تکمیل
قبائل افغانيه نك اتحاد ایتد کلری يوم مبجلك خاطره
محترمه سنی یاد ایچون اجرا ایدیلن ملی شنلمك. كيجه سى
دیکرلری ایسه جلوس و ولادت امار تپناهی شنلکاری...
جشن ملّی کیجه سی ایدی. بزلره ده دعوت تذکره.
لری کلدی . تذکره ده سیاه ردینغوت کیله جکی ، بیاض
بویون باغی طاقيله جغی بیلدیر لمشدی . بر موجب اشارت
کیینه رك اقشام نمازندن اول ، ارقداشلر دربار خانه ده
طو پلانمشـــدق . نمازدن صــوكره دربار خانه انتظار
صالونلرنده یواش یواش غلبه لك زياده لشمش ايدى .
بر مدت صوكره حرکتله سرای قاپوسندن باغچه یه داخل
اولنمش ايدك .
وباغچه ده مشعله لر – شرشم قندیللريله نورلره
مستغرق بریولدن پر نشه بر قافله آقوب كيدييوردى .


- ١٠١ -

فنارلرك ، مشعله لرك اوقادار مستولى ضياسندن عادتا
كيجه اولديغنی اونوتش اولان ، وداها دوغروسی
غلط طبيعته دوچار قالمش قوشلر ، قناريه لر ، بلبللر
بوعيد ملی یه اشتراك وبواشتراكلرينی نغمات روخنوازلريله
اعلان ايدييورلردی . يولك دونمك محلندن صوكره
برميدانلقده ، احضار اولنمش اولان محل مخصوصده کی
اسکمله وقوتوقلره هر کس يرلشديرلمش ايدى . وبونلرك
اورته سنده يوكسك مكلف برسدير أمير حضرتلری
ايچون ترتيب ايدلمشدى .
باغچه ، بوتون اغاجلر ، فنارلر قنديللر ايله تنوير
اولنمش ، ماهتابلر ياقيليوردى . هر طرف پرسرور ،
هر طرف پرنور ، هر کس وقف تماشا ، هر قلب مستغرق
مستى عيد ايدى . برمدت صوكره تشريف أميرى يى
تبشير ايدن بورولر ايشيدلدى . وحضرت أمير دبدبه
عظيمه ايله كله رك ، دعالری اورته لغى چنلاتان بوپرنشئه
هيأت مسعوده نك اورته سندن كچدى. وهر كسه بذل التفات
بيوره رق مقام حكمدارانه لرینه چیقدی .
بواثناده نائب السلطنه سردار نصر الله خان حضرتلری
موقعه مناسب غايت كوزل بر نطق بليغ قرائت ایتدى.
وأمير حضرتلری ده ارتجالاً مقابله ده بولندی . بورسعی
نطقلردن صوكره ، جوارده آيريجه احضار اولنمش


- ١٠٢ -

اولان مطنطن وعظيم برخیمه‌یه کیدلمشدی . قپوده
أمير حضرتلری بالذات بوكيجه جشن ملى كبى بر ليل
مسعود اولديغندن هر كسك بلاقيد تكليف اكلنملرينی
ارزو بيورقلرينی، و قطعياً تردد واجتنابه محل قالماماسنی
اعلان واخطار ایتمش اولدقلرندن هر کس کمال سربسيتله
بو مكلف چاديره داخل وايستديكی یرده موقع طوتارق
صحبت ایتمكه باشلادیلر .
چاديرك اطرافى دائراً مدار بوتون دولتلرك مختلف
بیراقلريله دونادلمش ، صاغ طرفنده التون ، كموش
سماورلرله مزین ذیقیمت اشیای نفیسه بر منظره احتشام
عرض ايدييور بوفه دن ايستينلر ، چای ليموناته ، غازوز
ايجييورلردی .
ماصه اوزرنده بوديار وهنده مخصوص اك ناديده
يمشلر ، ميوه لر ایله ، دولو تبسیلر واردی . افغانستانده
يمش يمكدن اول الينمه‌سی عادتدر . اوچ درت یوز کشی
استیعاب ایدن بومعظم چاديرك اورته سنده كنيش برماصه
اوزرنده انكليزجه ، فرانسزجه ، ايتاليانجه ، ايللو
ستراسيونلر ، پانارومالر . تاريخلر . أمير حضرتلرينك
سياحتلرنده المش اولدقلرى فطوغرا فلرك مجموعه لری
برچوق اثار نادره نفیسه موجود ايدى . خيمه‌نك
خارجنده موسسقه ترنم ايدييور ؛ برغراموفون غربك


—١٠٣—

اك منتخب پارچه لرینی باغیرییوردی . هر کس ذوقلی
شوقلی ، نشألی ایدی .
بالخصوص بوعاليجناب ومشفق أميرك هر كسه قارشو
کوستردیکی ابوت و شفقتله ترجمه ایدیله بیلن التفات و نوازشی،
بوتون بومستحضرات عیدیه دن يك چوق زیاده قلباری
لبریز سرور وسعادت قلیور ، بوتون سیمالرده طاتلی
بر تبسم تموج ایتدیرییوردی . يمك ، ايروجه احضار
ایدمش ديكر كذا غایت كنیش اولان بوچاديرك بر
قوریدوری واردی ؛ بورادن چادیره داخل اولنجه ،
صاغده مطنطن ، محتشم ، برماصه خاندان أميرى يه
تخصیص اولنمش ؛ ديكر ماصه لر صره ايله اولكنه عموداً
باشدن باشه تنظیم اولنمشدی . سفره لرك منظره اشتها
آوری ، چیچکلر ، میوه لر ، رنكارنك فنارلرله برقات
دها اكتساب فيض وطراوت ايده رك هر كسى دعوت
ایدییوردی . وهر كسك يرى طباقلرك ايجنه قونیان بياض
ونفیس قارتلر اوزرنده محرر اسملردن معلوم اولیوردی .
كذا يمك ليسته سی چتال پیچاق ، وسائره ، هیچ برنقصانی
اولميان بوسفرەلر ، عالم مدنیتده اولابیلنلر درجه ده منتظم
ونقصانسز ایدی . چوربادن اعتباراً يمكلر نفيس اولوب
كموش طاسلرله قوشخانه لرله توزيع ايدیلیوردی .
أمير حضر تلرينك سفره لرنده ، صاغ طرافلرنده


[BLANK PAGE]


مرو ده « طبق الاصول بازار لرينه مشابه » بر ترکمن بازاری