[BLANK PAGE]


ادبیات
ادبیات
برای صنف دوم اعدادی


AMIRI BOOKSHOP
کتابفروشی امیری
محل خرید و فروش هر نوع کتب
موبایل: ۰۷۰۲۹۰۱۱۴ - ۰۷۰۲۸۷۰۲۶
آدرس: جوی شیر مقابل کتابخانه عامه کابل


وزارت جلیله معارف
سلسله
(۱۰۰)

ریاست دارالتالیف
ادبیات
(۲۷)

ادبیات

برای صنف دوم اعدادی

تحریر قاری عبدالله خان

و تصویب وزارت معارف

در مطبعه عمومی کابل طبع شد

طبع اول

۵۰۰ جلد

سنه ۱۳۰۱ ش


۱
هو

ادبیات

بسم الله الرحمن الرحیم

پس از اعتراف بعجز و ادای حمد و نعت . بعرض میرسانم :--
دارالتالیف وزارت جلیله معارف پروگرامی برای درس ادبیات فارسی
اعدادی دوم ترتیب داده بود و عاجز را بتالیف مواد آن مکلف ساخت بنده کم بضاعت
مواد مذکوره را از کتب ذیل اخذ و استنباط نمود و اینقدر توانست که این رساله را
بنام ادبیات فارسی بمبصه بن وجود بیاورد :--


۲
فهرست کتبی که ماخذ ادبیات فارسی است
(۱) تذکرۀ دولت شاه | (١٤) رباعیات عمر خیام مطبع | (۲۷) رقعات ابوالفضل
(۲) نفائس الماثر | ڈسوسه خاور | (۲۸) نلدمن فیضی
(۳) مرآت الخیال | (١٥) کلیات خاقانی | (۲۹) دیوان فیضی
(٤) ریاض الشعراء | (١٦) نصایح فردوسی رشیدی | (۳۰) دیوان عرفی
(٥) سرو آزاد ۲ جلد | (۱۷) کلیات انوری | (۳۱) قصائد عرفی
(٦) خزانه عامره | (۱۸) خمسه نظامی | (۳۲) غزلیات طالب
(۷) مفتاح التواریخ | (۱۹) کلیات کمال اسماعیل | (۳۳) کلیات صائب
(۸) مجمع الفصحاء | (۲۰) کلیات شیخ سعدی | (٣٤) منتخبات آغای کمالی
(۹) شعر العجم ٥ جلد | (۲۱) اعجاز خسروی | (٣٥) دیوان کلیم
(۱۰) رساله منثور ذکاء الملک | (۲۲) کلیات امیر خسرو | (٣٦) قصائد کلیم
(۱۱) فرائد الادب | (۲۳) قرآن السعدین امیر خسرو | (۳۷) کلیات میرزا بیدل
(۱۲) شرح حال سلمان رشید یاسمی | (٢٤) کلیات سلمان | (۳۸) لب الالباب
(۱۳) جلد سوم تاریخی عمومی میرزا | (٢٥) دیوان حجاج طبع جدید ایران | (۳۹) سخن و سخنوران
عباس خان قبال اشتیانی | (٢٦) مخمس دیوان خواجه | و بعض کتب دیگر که اکنون فراموشم شده


۳

وجود نظم فارسی در قرن سوم هجری ظهور یافت. و برخی ادعا دارند که آغاز
نظم پیشتر بوده و بیتی از بهرام گور و بیتی از کتابه قصر شیرین روایت کنند
و هر دو پیش از ظهور اسلام است. و بعد از ظهور اسلام حکیم ابوحفص سغدی
و ابوالعباس مروزی را نشان دهند. ابوحفص در قرن اول هجری میزیست
و بیتی که بدو منسوب دانند این است:-
آهوی کوهی در دشت چگونه دودا   او ندارد یار بی یار چگونه بودا
و ابوالعباس مروزی در عهد مامون رشید بوده قصیده در مدح مأمون زور وایت
کنند و ابیات ذیل را از ان قصیده شمارند :-
ای رسانیده بدولت فرق خود تا فرقدین  گسترانیده بفضل و جود در عالم یدین
مر خلافت را تو شایسته چو مردم دیده را  دین یزدان را تو بایسته چو رخ را هر دو عین
و پندارند که اشعار قدیم فارسی در اثر استیلای عرب بر ایران مانند سائر آثار ملی از بین رفته
صاحب مجمع الفصحا ء می نویسد «ظاهر است که اشعار قدیم شعرای عجم بسبب
غلبه عرب از میان رفته» این روایت سخیف است چه زبان فارسی موجود بعد
از اسلام وجود یافته و اشعاری که در تذکره ها می نویسند همه بعد از اسلام باشد چنانکه

(۱) منم آن ببر دمان و منم آن شیر یله  نام من بهرام گور و کنیتم بوجبله
(۲) هژبرا بکیوان انوشه بدی  جهانرا پدیدار توشه بدی


٤
دو بیت منسوب با بوحفص و ابیات ابو عباس را ذکر کردیم اما در بیتی که به بهرام نسبت یافته
نیز شبهه موجود است زیرا بعضی یک مصرع آنرا از ویدا نند بر علاوه بیت مذکور بزبان قاری
موجوده است و باشکال مختلف روایتش کرده اند و هر قدر در اشعار قدما کنجکاوی رود
تبع از شعرای عرب ظاهر شود و این دلیل است برآنکه فصحای فرس این فن نفیس را بلقای
عرب اخذ کرده اند چنانکه سخن و سخنوران در مواقع متعد د تصریح به این امر میکند پس نظم فارسی بعد
از اسلام باشد . او پنی است که شعر العجم تنقید کرد و میگوید: - اسلام ابدا خیال نداشت
که بزبان قومی تعرض نماید از عهد خلیفه دوم تا عصر حجاج تمام دفتر در ایران بزبان
فارسی بود اینقدر شد که در زبان قدیم فارسی اندک اندک کلمات عربی در آمیخت مانند
اردو زبانی جدید روی کار آمد و نیز دیانت اسلامی تاثیر خود را آنقدر دلها جا داد
که برای گنجایش غیر جا نماند. محیطی مانند عرب که از فضایش ترانه نظم بلند می شد
در برابر تاثیر اسلام مهر سکوت بر لب زده مدتی خموش ماند تا عهد ولید و چون در عهد او
سلطنت بسامانۀ پیدا کرد شعر که از لوازم اوست در عرب تجدید یافت اگر ممدوح
بزبان فارسی آشنا می بود شاید نظم فارسی نیز وجود میگرفت . آری در قرن
سوم آفتاب اقبال دولت عباسی رفته رفته میل بافول نمود و بنا بران بعضی
از علاقۀ ها و صو بجات بزرگ آزاد گشت و حکومتهای نو اساس یافت


ه
مانند طاهریان هرات وصغاریان سیستان آل طاهر (٥٤) پنجاه و چار سال
حکومت نمود و در سنه ٢٥٩ خاتمه پذیرفت . این خاندان اگرچه علی الظاهر ادعار از
استقلال نکرده اند ولی در خراسان انقدر تسلط واقتدار بهمرساندند که غیراز استقلال نبود
وازینجهته نظم فارسی در عهد ایشان ظهور یافت و با انکه چندان بزبان فارسی آشنا نبودند
مانند حنظله بادغیسی محمود وراق هروی از افغانستان برخاسته ودرین دو زمزمه
سرا گشتند وسبب شدند از ابقای زبان فارسی اگرچه دفتر وسائر نوشته خوان
رسمی بعربی بوده زیرا صالح ابن عبدالرحمن كاتب حجاج در عهد ولید دفتر ایرانرا از فارسی
بعربی نقل داده بود تا در عهد طغرل بیک اولین پادشاه سلجوقی عمیدالملک و زیرا و
دوباره دیوان و دفتر را بفارسی تحویل داد .
پس از آل طاهر آل صفار است و اینخاندان نیز اندکی حکومت نموده انقراض
یافت . رباعی درین عهد رواج گرفت گویند پسر یعقوب جوز بازی میکرد و بکوی
جوز می انداخت یکی از جوز ها در خست ازان منحرف گشت و بعد لول خورد و بكوی
درآمد پسر از نهایت انبساط سرود : غطان غطان همی رود تالب گوی .

(١) پیش از (٢٦٠) وفات کرده . (سخن و سخنوران ص ٢)
(٢) وفات او سنه ٢٢١ (مجمع الفصحا ص ١١ ٥)
(٣) عمیدالملک را الپ ارسلان برادر زاده طغرل در اوائل جلوسش کشت ٤٥٥


٦
یعقوب را این مصرع پسند افتاد و فضلا را بتعیین وزن آن بر گماشت تقطیع کردند
از بحر هزج بر آمد و بتکلیف یعقوب سه مصرع دیگر بدان رساندند تا رباعی صورت
گرفت و مدتی شعرا بدین وتیره چار مصرع میگفتند و آن را دوبیتی نام گذاشتند.
خلاصه نظم پیش از قرن چارم شیوع یافت چنانکه گفتیم و قدمای شعرا
از افغانستان بوده مانند حنظله بادغیسی محمود وراق هروی و استاد ابوالقاسم
حسن ابن احمد عنصری ملک الشعرای سلطان محمود در قرن چارم بتربیه خاندان سامانی
ترقی کرد و رودکی آنرا سر و صورتی تازه بخشید و در عهد سلاطین غزنوی و غوری و
سلاجقه بیشتر بتکمیل رسید و ازان ببعد نیز در هر دوره لطافتی دیگر گرفت و آرایشی
تازه یافت تا نوبت سبک هند رسید و نوین ترین جاده درین زمینه پیدا شد
نوابغ این سبک جان تازه در پیکر سخن دمیدند و مانند ظهوری، عرفی، سلیم، طالب
کلیم مرزا صائب و بیدل و امثال ایشان روی کار آمدند. و از پنجهت ارباب تذکره
نظم را بادوار مختلفه قسمت کرده اند چنانکه از ابوالعباس یا حنظله با دعیسی آغاز نمود و در
عهد رودکی کمال یافت شعرای عهد سلطان محمود و بعد ازان زینتی بر کمال آن
افزودند تا اختتام سلاجقه و این دوره قدما است : - عنصری فردوسی
(۱) مولد و وطن ابوالقاسم عنصری غزنی و وفاتش در ۴۳۱ بوده در عهد سلطان مسعود پسر سلطان محمود
مفتاح التاریخ مولد استاد را بلخ میگوید .


۷
خاقانی، انوری، حکیم سنائی از قدما اند درین دور قصیده بمنتهای بلندی خود رسید
چه خریدار بسیار داشت و شعرا از ممدوحین خود صلات گرانبها یافتند بعد از ان قصیده
قصیده از رتبه خود برافتاد و میل بتنزل کرد. و غزل ترقی نمود و نخستین شیخ شیراز
بترتیب دیوان غزل پرداخت اگرچه پیش از شیخ قدما نیز غزل سرائی کرده‌اند
و دیوان غزل داشتند مانند ظهیر و انوری و خاقانی ولی ملاحت گفتار شیخ را
در غزل ندارند دوره متوسطین از اختتام سلاجقه آغاز میکند و تا قرن دهم انجام می‌پذیرد
شیخ سعدی، امیرخسرو، خواجو، خواجه سلمان، شیخ کمال خجند از دوره متوسطین
و دورۀ متاخرین از قرن دهم آغاز مینماید و تا قرن دوازده هجری دوام میگیرد
این دوره بزعم مجمع الفصحا و چیزنویسان عصر حاضر دوره انحطاط نظم باشد
بمنتهای پستی خود ولی درین دوره مانند فغانی مجتهدی در فن نظم ظهور کرد و سبک
هند را روی کار آورد تا همچو ظهوری و عرفی و نظیری و طالب و سلیم و قدسی
و صائب و کلیم و غنی و امثال اینها داد سخن را در سبک هند دادند و رتبه غزل را
بپایۀ عرش رساندند. دوره معاصرین درین دوره قصیده و غزل و مثنوی
میرود که اندک اندک متروک شود چه بیشتر اشعار از نوع مسمط باشد مانند
مسدس وغیره واکثر ملی است شعر شعر اجتماعی و اخلاقی سبک جدیدی


سرایند و از عیوب و مفاسد تنقید میکنند . برخی از خیالات غرب پیروی
کرده و میخواهند قند پارسی را با شراب فرنگ درآمیزند و از ریخته الفاظ قافیه
و خروج از وزن عروضی را جواز شمرده و رواج داده اند و ادعا دارند که دائرۀ نظم
پهنای وسیع داشته و نشاید تحدید وزن و قافیه مقرر وسعت نظم را محدود نمود
بهر تقدیر معاصرین از مجددین و مخترعین نظم سبکهای تازه و مختلف خیالات
متنوع و تجدد پرور که اصلاً هیچ سبک و افکار از عالم غرب برخاست و محیط
شرق را فرا گرفت .


رودکی
رودکی قافله سالار نظم و ابو الآبای شعرا بوده نامش محمد است و برخی
جعفر گویند. تخلصش برودکی از جهتی است که بقریهٔ رودک (۱) از توابع سمرقند
سکونت داشت یا از جهتی که رود نیکو می نواخت یا هر دو جهته بوده باشد. رودکی
مانند هومر کور بوده و در سن هشت قرآن کریم یاد کرد و بعد بتحصیل علم قرائت پرداخت
و هم در اوائل عمر بنا به شعر گفتن گذاشت بشغل نظم بعد از تحصیل علوم متداوله
وادار نمود. خیلی خوش آواز و ظریف و بذله سنج بود و از یخته بحضرت نصر بن (۲) احمد
سامانی تقرّبی بسامان یافت و رفته رفته ملک الشعرا گردید و برتبهٔ ندیمی مصاحبی
ارتقا جست و در انعصر رتبه ندیمی برتر از وزارت بود و شرط ندیمی هم وسعت نظر
ظرافت لطافت طبع بذله سنجی حاضر جوابی بوده و در رودکی هر چار شرط وجود
داشت ارباب تذکره می نویسند که رودکی بدولت نصر انقدر دارای مکنت
و ثروت گردید که امرای بزرگ را نیز انمایه ثروت دست نداد. دو صد غلام زرین
کمر در سفر برکاب داشت و چارصد شتر بار خانهٔ او را بر میداشت. در نظم
کلیله دمنه چل هزار درهم دینگه صله گرفت. عنصری گوید:--
(۱) رودک قریه بوده از توابع سمرقند.
(۲) نصر سومین پادشاه سامانی است. جلوس او در سنه ۳۰۰ و وفات در سنه ۳۳۱ .


۱۰

چهل هزار درم رودکی ز مهتر خویش
عطا گرفت بنظم کلیله در کشور
رودکی نخستین شاعری است که دیوان ترتیب داد و اشعار پخته گفت و پیش
از رودکی شاعری بدین مایه و پایه سراغ نمیدهند . اگر چه از دیوان او چیزی نمانده
ولی رشیدی سمرقندی در عده اشعار او میگوید :-

شعر او را بر شمردم سیزده ره صد هزار
هم فزونتر آیدا رچونانکه باید بشمری

و غالباً مبالغه باشد بر علاوه که مجمع الفصحا می نویسد :- بیشتر اشعاری که بنام رودکی
شهرت یافته در دیوان حکیم قطران پدید آمد و بعد از تحقیق آشکار شد که از قطران است
و چون دیوان قطران شهرت نداشت و در مدح او نام نصر نیز اندر است نصر را ابن
احمد و قطران را رودکی پنداشتند و بعد از تعمق در تاریخ حق بجای خود قرار گرفت
و شبهه رفع گشت و ثابت شد که غالب آن اشعار مال قطران است . رودکی
در ۳۲۹ یا ۳۳۰ وفات کرده (۳)

(۱) سعید نفیسی که از فضلای عصر حاضر ایران است در کتاب احوال و اشعار رودکی و صفحه ۶ دیباچه می نویسد که بر علاوه اشعار منظوم کلیله و دمنه رودکی چار مثنوی دیگر هم داشت و مجموعه اشعاری بنام رودکی در طهران در ۱۳۱۵ بطبع رسیده و از ۱۱۷۰ بیت ۹۵۱ بیت از قطران و بقیه که ۲۱۹ بیت باشد از رودکی است با آنکه چند بیت دران نیز مشکوک است .
(۲) حکیم قطران تبخی است با وانوری و سائر شعرای او را دانند در ۴۶۵ وفات کرده ممدوح قطران ابو نصر ملان از امرای آذر بایجان بوده و بعلت اشتراک اسمی در میان هر دو ممدوح اشعار قطران را از رودکی پنداشتند .
(۳) سخن و سخنوران مجده


۱۱
وقتی امیر نصر میخواست در بادغیس هرات چندی توقف کند
امرا از طول اقامت در آنجا ملول و بدیدار وطن مشتاق بودند از حکیم تمنا کردند
و وعده نمودند که هرگاه اعلیحضرت امیر را ترغیب و تشویق بخارا نماید صله ها بدو
بخشند . رودکی قصیده در ینموضوع موزون نمود و شب هنگام در محفل حضور
با ترانه رو د سرود و چنان در امیر اثر کرد که شبانشب نهضت بخا را نمود . واین
ابیات از ان قصیده است :-
یاد جوی مولیان آید همی بوی یار مهربان آید همی
ریگ آموی و درشتیهای وی زیر پایم پرنیان آید همی
آب جیحون با همه پهناوری خنگ ما را تا میان آید همی
ای بخارا شاد باش و شاد زی شاه سویت مهمان آید همی
شاه ماه است و بخارا آسمان ماه سوی آسمان آید همی
شاه سرو است و بخار بوستان سرو سوی بوستان آید همی
دارائی و ناداری روز مرگ یکسانست
زندگانی چه کوته چه دراز نه بآخر ببرد باید باز
(۱) جلوس ۳۰۰ وفات ۳۳۱ .


۱۲
خواهی اندر عنا و محنت و زی خواهی اندر نشاط و نعمت و ناز
خواهی اندک تر از جهان بپذیر خواهی از ری بگیر تا بحجاز
اینهمه روز مرگ اگر بینی نشناسی ز یکدگرشان باز
ترک طمع و نکوهرش از مدست
تا کی گوئی که اهل گیتی در هستی و نیستی لئیمند
چون تو طمع از جهان ببری دانی که همه جهان کریمند
ضعف پیری و حسرت جوانی
مرا بسود و فروریخت هرچه دندان بود نبود دندان بل چراغ تابان بود
یکی نماند کنون بل همه بسود و بریخت چه نحس بود همانا که نحس کیوان بود
نه نحس کیوان بود نه روزگار دراز چه بود منت بگویم قضای یزدان بود
همی ندانی ای آقاسب غالیه موی که حال بنده از ین پیش بر چه سامان بود
شد آنزمانه که رویش بسان دیبا بود شد آنزمانه که مویش برنگ قطران بود
دلم خزانه پر گنج بود و گنج سخن نشان نامه ما مهر و شعر عنوان بود
بسا ولا که بسان حریر کرده بشعر از ان سپس که بکر دار سنگ سندان بود
همیشه دستش زی زلفکان خوشبو بود همیشه گوشش زی مردم سخندان بود


۱۳
بدان زمانه ندیدی که زی چمن فرستی سروگویان گوئی هزار دستان بود
عیال نی زن و فرزند نی مئونت نی ازینهمه تنم آسوده بود و آسان بود
همی خریدمی و بی شمار داده درم بشهر هر چه همی ترک مالپستان بود
شد آنزمانه که شعر و را جهان بنوشت شد آنزمانه که او شاعر خراسان بود
تغزل
مشوشت دلم از کرشمه سلمی چنانکه خاطر مجنون طره لیلی
چک لشکر دهیم در دل تسکین چو ترس روی شوی آرمانی بهفر
بغچه تو شکر خند و نشه باده بسنبل تو در کوش مهر و معنی
ببرده نرگس تو آب جادوی بابل کشاده غنچه تو باب معجز عیسی
محاور کل فخریه و موعظه بخود
مرا ز منصب تحقیق انبیاست نصیب چه آب جویم در جوی خشک یونانی
برای پرورش جسم جان چه رنجه کنم که حیف باشد روح القدس لکبانی
بحسن صوت چوبلبل مقید نظم بجرم حسن چو یوسف اسیر زندانی
بسی نشستم من با اکابر و اعیان بیازمودم شان آشکا رو پنهانی
نخواستم ز تمنا مگر که دستوری نیافتم ز عطا ها مگر پشیمانی


١٤
رباعیات

با آنکه دلم از غم هجرت خونست
شادی کنم توأم ز غم افزون است
اندیشه کنم هر شب و گویم یا رب
هجرانش چنین است و صالش چون است

وله
ای از گلش رخ رنگ بر برده و بوی
رنگ از رخ حور برده و بو از پی موی
گلگون گردو چوروی شویی همه جوی
مشکین گردد چو مو فشانی همه کوی

وله
چون کار دلم ز زلف او ماند گره
در هر رگ جان صد آرزو ماند گره
امید ز گریه بود افسوس افسوس
کانهم شب وصل در گلو ماند گره

و از معاصرین رودکی است شهید بلخی و دو بیت ذیل را از وی آرند:-

دانش و خواسته است نرگس و گل
که بیکجای نشکفند بهم
هر کرا دانش است خواسته نیست
هر کرا خواسته است دانش کم

رودکی در مرثیه او گوید:-

کاروان شهید رفت از پیش
واندگر رفته گیر و می اندیش
از شمار دو چشم یکتن کم
و ز شمار خرد هزاران بیش


در می نوردیم با یکه در آنره جای قبل بود
اگر داد دریلو نامه بلیغ ۱۵
رابعه قندھار بلخی نیز از معاصرین رودکی است مجمع الفصحا این دو بیت را از و
می نویسد :۔
دعوت من بر تو آن شد کایزدت عاشق کناد بر یکی سنگین دل نامهربان چون خویشتن
تا بدانی درد عشق و داغ ہجر و غمگشی چون بهجر اندر بپیچی پس بدانی قدر من


١٦
فردوسی
فردوسی که گویند سخنوری مانند او در زبان فارسی تا امروز برنخاسته است
از باریافتگان سلطان غزنوی است. این پادشاه بزرگ طوری که از فتوحات
عالمگیر خود سلطنت ظاهری را وسعتی در خور بخشید همانطور از نظر والا و همت
بلند ارباب فضل را تربیه نمود و بدستیاری آنها قلمر و معنی را انبساطی بسزا داد
خودش هم دارای فضل بود چنانکه گویند کتابی در فقه تالیف نمود و صاحب طبع
شعر بود. مجمع الفصحا (١) قطعهٔ ذیل را بدو منسوب داشته:
زتخت را گر قم از سر لطف
خون من ریختی و غدرت هست
زانکه هنگام رگ زدن طبعیست
گوی سیمین گرفتن اندر دست
غزنین با که حال شهر کوچکی است در انوقت پایتخت این پادشاه بزرگ بود و بپواسطه
وسعت و عمرانش بحدی رسید که درودک امروز را مسلخ آن شهر شهیر میدانند.
سلطان مدرسه و موزهٔ دران بنا کرد و غرائب نفائس را فراهم داشت
حضرت او را از مشاهیر فضلا و ادبا رونقی تمام بود. ابوریحان بیرونی که درعلوم
مختلفه نظیر شیخ الرئیس بقلم میرفت از فضلای حضرت اوست چار صد شاعر

(١) جلد اول ص ٥٥ جلوس سلطان ٣٨٩ - وفات ٤٢١


۱۷
دیگله نشین دربار آنسلطان هنر دوست بود عنصری بلخی رتبه ملک الشعرائی
از آستان او یافت. وقتی سلطان مسعود پسرش از اصفهان بحضور پدر شتافت
و بغزنین رسید. سلطان در آنروز بار عام داد و شعرا را در صله پنج بیست هزار درمی
عطا کرد و هر یک از عنصری و زینتی را پنجاه هزار درهم بخشید
آمدیم بذکر حکیم نام فردوسی را منصور و کنیه اش را ابو القاسم ابن شرف شاه
مینویسند. تولدش در ۳۲۳ یا ۳۲۹ در یکی از قرای طوس موسوم بباژ یا رژان
یا شاداب واقع شده در سن تمیز بشغل علم ورزید و دارای فضیلت شد و شاعری
پیشه کرد و فردوسی تخلص نمود بجهتی که پدرش باغبان بوده. اما راجع بنظم شاهنامه
بعضی از تذکره نویسان روایت کرده اند که بفرمان سلطان محمود بنظم آن آغاز کرد
تحقیق آنست که بعد از ۳۶۷ بنظم آن پرداخته که ۲۲ سال قبل از جلوس سلطان باشد
بتخت سلطنت و در طوس بنظم این کتاب مشغول گشته و پیش از فردوسی دقیقی
بنظم شاهنامه توجه بر گماشته و قریب هزار بیت نظم کرده بود مگر بدست غلام خود
کشته شد و نظم او ناتمام ماند پس بمددتی فردوسی با قتفای او بنظم شاهنامه پرداخت
در یئوقت یکی از بزرگان با و احسان میکرد و بعد از مردن او حیتی ابن قتدیه بغمخواری
(۱) نام او را حسن و احمد و نام پدرش را علی و اسحاق هم نوشته اند و احمد ابن فرخ نیز ضبط گشته
(سخن و سخنوران ج ۱ ص ۷۹)


۱۸

و مراعات فردوسی قیام ورزیده و خراجش را معاف داشت چنانکه خود میگوید :-
حیی قتیبه است از آزادگان   که از من نخواهد سخن رایگان
از ویم خور و پوشش و سیم و زر   از و یا فتم جنبش و بال و پر
نیم آگه از اصل و فرع خراج   همی غلطم اندر میان ولج
و در آغاز که میخواست شاهنامه را نظم کند جز ابیات دقیقی مأخذی در دست نداشت
و این کار صورت نمیگرفت. تا یکی از دوستان او نسخه از شاهنامه نثر را که بحکم امیر منصور ابن نوح (۱)
سامانی ترتیب و تالیف یافته بود باو داد و فردوسی بنظم آن پرداخت و در ظرف
چند سال دوره را ازان انجام داد واخیراً در سنه نظم شاهنامه تکمیل یافت و درین وقت
سال یازدهم از جلوس سلطان محمود بود فردوسی شاهنامه را بنام سلطان متون ساخت
و بطمع صله جزیل راه غزنه پیش گرفت و کتاب را تقدیم حضور نمود و امید داشت که شصت هزار
طلا صله گیرد ولی بمراد خود نرسید چه سلطان شصت هزار درهم بخشید فردوسی رنجید
و بمان زبانی که ازان سلطان بزرگ مدح کرده بود هجو نمود و پنهانی از غزنین بهرات گریخت
و در آنجا چندی پنهان ماند و بعد شش ماه بطوس رفت و بعضی گویند نزد اسفهبد حاکم
طبرستان رفت و خواست شاهنامه را بنام او کند و هجو سلطان را برا و خواند اسفهبد

(۱) جلوس ۳۵۰ ـ وفات ۳۶۶ -


۱۹

نپسندید و ابیات هجو را از و بصد هزار درهم خرید و نماند انتشار یابد و فردوسی
بطوس هم برگشت و در آنجا در ۴۱۱ وفات کرد . گویند سلطان بعد ها بر فردوسی
مهربان گردید و شصت هزار طلا با خلعتی فاخر برایش بطوس فرستاد و این صله
وقتی بطوس رسید که جنازۀ فردوسی را بقبرستان می بردند .
(۱) آثار فردوسی همین شاهنامه است و مشتمل است بر تاریخ چهار طبقه از شهریاران
عجم و در سن سی و شش یا چیزی فزون بنظم آن پرداخته .
(۲) یوسف زلیخا این مثنوی را بعد از اختتام شاهنامه در عراق بخواهش موفق ابوعلی
حسن بن محمد ابن اسماعیل اسکافی وزیر بهاءالدوله دیلمی نظم کرده .
(۳) پارۀ اشعار یکه مجمع الفصحا بنام حکیم نسبت نموده و در جمله دو بیت ذیل را
مینویسد از قصیده که در منقبت حضرت خلیفه چهارم است :-
شهی که چون بدو انگشت در خیبر کند برآمد از پی اسلام صد هزار انگشت
علی عالی اعلی که دست قدرت او هزار ره زده در چشم روزگار انگشت
ادیب دانشمند ذکاء الملک نیز هر دو بیت فوق را با بیت ذیل ز فردوسی مینویسد :-
مکن بحلقه از زلفت تا بدارنگشت که هیچکس بخدا در دهان مار انگشت
مگر این بیت از محمد قلی سلیم طهرانی است که معاصر است با صائب وکلیم و دوبیت


۲۰
اول قصیده ایست که مطلعش این است.
اگر برین خم زلفت تا بد انگشت
ز زلف خویش برآری بزنهار انگشت
و از سبک و طرز کلمه بندی آن ظاهر میشود که قصیده مسطور از دوره متأخرین است و غالباً شاعران سلیم را استقبال نموده و خوب از عهده بر نیامده و اصلاً آن را قاضی نور الله شوستری صاحب مجالس المؤمنین بنا بر غرضی بفردوسی الحاق کرده تا هم این قصیده در جلد ششم از حصه ۲۲ رساله سه ماهی انجمن ترقی اردو واقع اورنگ آباد طبع گشته نمیدانم این دو ادیب چگونه بسبک قصیده ملتفت نگشته و تصدیق کرده اند که از فردوسی است و نیز ذکاء الملک مطلع سلیم را که در دیوانش موجود است با ابیات قصیده الحاقی چسان آمیخته با تفاوتی ظاهر که در بین مطلع سلیم و آن دو بیت است .
اما در بیت اول دهزار انگشت ، شاید از قبیل تسمیه کل باسم جزء و لفظ معاونت و امثال آن مقدر باشد یعنی از پی معاونه اسلام صد هزار دست برآید ، اگرچه تقدیر را متأخرین در نظم پسند نداشته و گویند از رتبه می افتد .
یوسف زلیخای فردوسی نظم بلند نیست و برتبه شاهنامه نمیرسد .
صاحب سخن و سخنوران می نویسد : این کتاب هر چند تک تک ابیات و قطعه های خوب دارد ولی روی هم رفته نظمی عالی نیست و ابیات آن سست و [پائین پایه؟]


۲۱
و میان آن و شاهنامه تفاوت از زمین تا آسمان است .»
از یوسف زلیخای اوست :-
الرآ تلک آیات را بخوان تا ببینی روایات را
اما اقتداری که فردوسی نشان میدهد محض در شاهنامه است که آنرا بالفاظ
فارسی خالص نظم کرده و در پنجاه شصت هزار بیت جز کلماتی معدود از عربی نباشد
فتوحات اسلامی در ایران سبب آمیزش کلمات بعربی گشت با فارسی بحدی که
در تمام عروق و شرائین آن مخلل نمود. امروز یکر قعه مختصر دشوار است با فارسی خالص
نوشت ولی فردوسی مضامین مختلفه را بفارسی خالص ادا کرد و شاهنامه را باین خصیصه
ممتاز ساخت چنانکه با مزیت تاریخی که دارد بمشابه فرهنگی است از لغت فارس
و ازین رو دو خدمت مهم را که توسیع زبان فارسی و اخراج الفاظ غیر است از ان
بجا کرده .
بر آشفتن رستم زابلی برلشکر ایران هنگامیکه در یکی از محاربات در عقب شکست تورانیان (معاب - نداماد)
[بر نیزگان؟] طلایه میکشیدند خندا ، حلول را راه
بنزدیک رستم رسید آگهی که روی کشور زترکان تهی
زنامردی خواب ایرانیان بر آشفت رستم چوشیر ژیان


۲۲
زبان را بدشنام بکشاد گفت که کس را خردنیست با مغز جفت
بدینگونه دشمن میان دو کوه سپه چون گریزد زمان هم گروه
طلایه بگفتم که بیرون کنند در و راغ چون دشت هامون کنند
شناسر بآسائش و خوابگاه سپردید و دشمن برنج و براه
تن آسان غم و رنج بارآورد چو رنج آوری گنج بار آورد
چه گویم که روزی تن آسان شوم ز تیمار ایران هراسان شوم
برآشفت با طوس همچون پلنگ که این جای خوابست یا دشت جنگ
ازین پس تو هومان کلیاو را چو پیران و مین پولاد را
نگه کن برین دشت از کشوری تو از کشوری رستم از کشوری
اگر تاب دارید جنگ آورید مرا زین سپس کی بچنگ آورید
چو پیروز برگشتم از کارزار تباه شد همان کرده فرجام کار
طلایه نگه کن که از خیل کیست سرآهنگ این دوده را نام چیست
چو مرد طلایه بیابی بچوب همان در زمان دست پایش بکوب
درین پانزده بیت محض دو کلمه ( طلایه و غم ) عربی است و باقی الفاظ همه فارسی همچنین در ابیات ذیل الفاظ عربی نهایت محدود باشد .

( ٢٥٥ ) شماره فارسی امسه


۲۳

پاسخ رستم باسفندیار شاهزاده ایران

چنین گفت رستم بآواز سخت که ای شاه شادان دل نیکبخت
بدینگونه مستیز و تندی مکوش بدانده یکبار بگشای گوش
اگر جنگ خواهی و خون ریختن بدینسان تکاپوی و آویختن
بگو تا سوار آورم زابلی که باشند با جوشن کابلی
تو ایرانیان را بفرمای نیز که تا گوهر آید پدید از پشیز
هنگامیکه سهراب بپسر رستم برکیککاوس شاه ایران شکر کشید کاوس از رستم مدد خواست
و رستم دیرتر آمد شاه بروی برآشفت رستم عصبانی گشته میگوید:
تهمتن بزد دست بر دست طوس تو گفتی ز پیل دمان یافت کوس
زبالا نگون اندر آمد بسر برو کرد رستم بتندی گذر
تهمتن برآشفت بر شهریار که چندین مدار آتش اندر کنار
همه کارت از یکدگر بدتر است ترا شهریاری نه اندر خور است
چنین تاج بر تارک بی بها بسی بهتر اندر دم اژدها
من آن رستم زال نام آورم که از چون تو شه خم نگیرد سرم


٢٤
ستایش سلطان غزنوی:-
خداوند تاج و خداوند تخت جهاندار پیروز بیدار بخت
چو خورشید برگاه بنمود تاج زمین شد بکردار تابنده عاج
چه کوئی که خورشید تابان نبود کزو در جهان روشنائی فزود
ابوالقاسم آنشاه فیروز بخت نها و از بر تاج خورشید تخت
زخاور بیار است تا باختر پدید آمد از فتراک کان زر
مرا ختر خفته بیدار گشت بمغز اندر اندیشه بسیار گشت
چو دانستم آمد زمان سخن کنون نو شود روزگار کهن
بر اندیشه شهریار زمین بخفتم شبی دل پر از آفرین
دل من چو نور اندر آن تیره شب بخته کشاده دلان بسته لب
چنان دیده روشن روانم بخواب که رخشنده شمعی برآمد ز آب
همه روی گیتی شب لاجورد ازان شمع گشتی چویقوت زرد
در و دشت پیمان دیبا شدی یکی تخت پیروزه پیدا شدی
نشسته بر او شهریاری چو ماه یکی تاج بر سر بجای کلاه
رده برکشیده سپه از دو میل بدست چپش هفتصد ژنده پیل


٢٥
یکی پاک دستورپشش بپای باد و بدین شاه را رهنمای
مرا خیره گشتی سر از فر شاه وز ان ژنده پیلان چندان سپاه
چو آنچهره خسروی دیدمی از ان نامداران بپرسیدمی
که این چرخ و ماهست ویا تاج و گاه ستاره است پیش اندرش یا سپاه
یکی گفت این شاه روم است و هند زقنوج تا پیش دریای سند
در ایران و توران و را بنده اند برای و بفرمان او زنده اند
بیار است روی زمین را بداد بپرداخت از ان تاج برسر نهاد
جهاندار محمود شاه بزرگ بآبشخور آرد میش و گرگ
زکشمیر تا پیش دریای چین برو شهریاران کنند آفرین
چو کودک لب از شیر مادر شست بگهواره محمود گوید نخت
تو نیز آفرین کن که گوینده بد و نام جاوید جوینده
نه پیچد کسی سر ز فرمان اوی نیار د گذشتن ز فرمان اوی
کوشش
برنج اندرست ایخرد مند گنج نیابد کسی گنج نا برده رنج
بیا تا جهان را ببد نسپریم بکوشش همه دست یکی دهیم


٢٦ افزون بزرگ

کسی کز نژاد بزرگان بود زپیشی نماند سترگ آن بود
قبیضه اوردگار کسی کو بساید بعنان و رکیب نباید که گیرد بجانه شکیب
که چون کاهلی پیشه گیرد جوان بماند همش پست و تیره روان(۱)
همین رنج بر خویشتن برنهیم ازان به که کیستی دشمن دهیم

شجاعت و جنگجونی

میا بها به بندیم و هم آوردیم چو باید که کشور بجنگ آوریم
سرا خود چو پر هتری بگذرد روزگار چه در سور میرو چه در کار زار
به دشمین هر آنکس که بنمود پشت شود زان سپس روزگارش زشت
دلیری زهمت بسیار بودن بود دلاور سزای ستودن بود
ناورد = جنگ = نبرد چو رزم آیدت پیش هشیار باش تنت را ز دشمن نگهدار باش
هجیا = حرب = کارزار چو بد خواه پیش تو صف بر کشید ترارای و آرام باید گزید
چو بینی با آورد کس هم نبرد نباید که گردد ترا روی زرد
تو پیروزی از پیشه سستی کنی سرت پست گردد و چو هستی کنی
گراوتیزند گردد تو زوبر مگرد همشیوا ریاران گزین در نبرد

(۱) نه ـ طبیعت.
یارای دل را در هنگام جنگ


۲۷

زبد با نباید ستیزه نیز کرد چو پیش آیدت روز کار نبرد

فردوسی اکثر دست خطاب را بکلمه نباید وامثال آن ملحق می نماید و آن بسبب آزردگی
و ثقالت میگردد.

پایه شش

[مبادا روزی؟] نیکی داستان گویم از بهتراوید بهمان بر که کار بد آن بد روید
وگر بدنهان باشی و کینه ش زچرخ بلند آیدت سرزنش
تو زین کرده زهر جام کیفر بری زتخمی که با کشته بر پری
نگر تا چه گفته است مرد خرد که هرکس که بد کرد کیفر برد
چونیکی کند کس تو پاداش کن و گر بد کند نیز پرخاش کن عقابله
گرامی کن آن را که در پیش تو سپر کرد جان ز بد اندیش تو
چونیکی نمایند پاداش کن همان تا شود رنج نیکان کهن

اوغان بنقص خویش معتد بنقص موگی
زخرد و اد دادن بسنرد خرد به از هرچه گوئی تو از نیک و بد
حکم : زآز و نیز وانی بیکسو شویم نیا زانی در پیش خسته شویم
عرو : همه دانش ما به بیچارگی است به بیچاره کان بر بباید گریست


۲۸
مگر در نشناس
مشو غرة زآب هنرهای خویش  نگهدار بر جا یگه پای خویش
عمیق چو چشمه بر ژرف در یا بری  بدیوانگی ماند این داوری
ولیکن نبیند کس آهوی خویش  تزار و روشن آید همی خوی خویش
پیمان
ندانی که مردان پیمان شکن  ستوه نباشند در انجمن
که هر کو زگفت تو اندر گذشت  ره راد مردی ز خود در نوشت
هر انکس که از راه یزدان بگذشت  همان عهد اوی و همان با دست
نام چمان
دگر آن سخن چین دورویه دیو  بریده دل از مهر کیهان خدیو  با دام
میان دو تن جنگ کین افکند  بکوشد که پیوستگی بشکند
شباست
یقین دان که کاری که دارد دوام  بلندی پذیرد از ان کار نام
تو کاری که داری نبرده بسر  چرا دست یازی بکار دگر
قضا
قضا چون ز گردون فروهشت پر  همه زیرکان کور گردند و کر
( وتاب )


۲۹
بکوشیم از کوشش ما چه سود کز آغاز بود آنچه بایست بود
که کار خدائی نه کاریست خُرد قضای نبشته نشاید سترد
غفلت و غرور
جهان سر بسر حکمت و عبرتست چرا بهره ما همه غفلت است
منه با جوانی سراندر فریب کز از چرخ گردون نیابی شکیب
بیکاری و سستی
بخواب اندر است آنکه بیکار گشت پشیمان شود چونکه بیدار گشت
همان کاہلی مردم از بد دلی است هم آواز با بد دلی کاہلی است
وگر سستی آرد بکار اندرون نخواند و را رای زن رهنمون
در قرن پنجم سلطنت غزنویها بنا بر زوال گذاشت و بسبب شد از انکه نظم فارسی چندی از سیر
در تکامل بازماند و بعد ها که سلطنت بخاندان سلجوقی تکیه کرد و رفته رفته قوت یافت نظم هم راه
ترقی پیش گرفت و دسته از نوابغ شعرا ظهور نمودند، چه خاندان سلجوقی خیلی شعر دوست
و شاعر پرور بودند، و چنانکه پیشتر نوشتیم درین عهد دیوان و دفتر بنگه زبان فارسی تحویل یافت
و پیش از ان عربی بود و این هم باعث برترقی زبان و ادبیات گردید، الب ارسلان
و سلطان ملکشاه و سلطان سنجر هر یک توجه خاصی به تربیه فضلا و شعرا برگماشتند، دربار سلطان سنجر


۳۰

مانند در بار سلطان محمود اشعار زینتی داشت . امیر معزی ملک الشعرای عهد او بود
و در حضرت او تقرب و نوازشها یافته .
و چنانکه پیش ازین بیان رفت شعرای بزرگی این دوره و دوره غزنویها
از افغانستان بوده اند مانند ملک الشعراء عنصری و منوچهری بلخی و عبدالواسع جبلی
و حکیم ازرقی هروی ملک الشعرای الپ ارسلان و امامی هروی و امثال ایشان .


۳۱
حصه
عمر خیام (یا در یتیم)
حکیم عمر خیام ازین حصه و ظهورش در زمان سلطان ملک شاه سلجوقی است
تولد او را برخی بلخ و برخی لوگر (۱) و برخی نیشاپور گویند و هم در نیشاپور در سنۀ ۵۱۷
از دنیا برفته و برخی وفات او را از ۴۹۸ تا ۵۳۰ می نویسند و نظامی عروضی
دچار مقاله نقل کند وقتی در بلخ با حکیم صحبت داشتم درین سخن گفت خاکم در موضعی
باشد که هر بهار، نسیم بر آن گل افشاند پس از چند سال که نیشاپور رفتم مزار او را پائین
دیوار باغی یافتم که درختان امرود و زردآلو خاکش را از برگ شکوفه قبر پوشش کرده بود
حکیم با در عصر خواجه نظام الملک، و حسن صباح همدرس بوده (۲) و هر سه
از امام موفق نیشاپوری استفاده کرده اند تا اینکه حکیم در فنون معقول و منقول سرآمد روزگار شد
روزگار گشت بتخصیص در ریاضی دارای پایۀ بلندی گردید و بحضور ملک شاه سلجوقی ترتبۀ
ندیمی اختصاص یافت و بحکم او باصلاح بعضی از ارصاد فلکی پرداخت و زیجی ترتیب داد
و جدول ارصاد و تقویم را اصلاح نمود و حساب جلالی (۴) را در آن داخل ساخت در اوان تحصیل

(۱) واقع در کناره در مرغاب .
(۲) طفولیت خیام و خواجه را در یکزمان بعید و این روایت را جعلی میدانند .
(۳) جلوس ۴۶۵ - وفات ۴۸۵ مفتاح التواریخ .
(۴) سال تاریخ جلالی را سیصد و شصت و پنجروز و پنج ساعت و چهل و نه دقیقه اعتبار کرده اند نام
ماه های آن همان نام ماه های فارسی است . مبدأ این تاریخ سال چهارصد و هفتاد و یکم هجری است
و بحکم ملک شاه سلجوقی وضع گردیده (غیاث اللغت و ذکا الملک)

تاریخ الویبر، علم ادیان، جدول جلالی، م الدور سلجوقی، و جعجع بس [؟] در [؟]


۳۲
(۱) خواجه نظام الملک را با حکیم و حسن صباح رشته مودت استحکام پذیرفت و در بین خود عهد بستند
که هر کدام از ما برتبه و دستگاهی رسد، از دو نفر دیگر وارسی نماید و چون خواجه بدولت
الپ ارسلان سلجوقی برتبه وزارت ارتقا جست عهد قدیم را بیاد آورد و هر دو رفیق دیرین را
نوازشش کرد و برای حکیم هزار و دو صد مثقال طلا بر املاک نیشاپور نوشت و این سب بلغ را
بطور متمری مقرر داشت و برفی گویند مزرعه از نیشاپور باقطاع و جاگیر او داد و حکیم بدان مبلغ
معیشت میکرد و بتصنیف و تالیف مشغول میبود.
از حافظه اومی نویسند نوبتی در اصفهان بمطالعه کتابی مشغول گشت و هفت بار
مطالعه نمود و بعد ها در نیشاپور آن کتاب را از بر املا کرد و چون مقابله کردند با اصل نسخه بجز
چند جای محدود مطابقت داشته گویند روزی بر عبد الرزاق وزیر در آمد و او با امام القراء
ابو الحسن در قراءة یکی از آیات کریمه مباحثه و تحقیق میکرد. و چون خیام را می بینند مسئله را
با و عرضه میدارد. خیام اختلاف قراءتها و علت هر قراءت و شاذ آنرا بیان میکند
و اخیرا یکی از وجوه را ترجیح میدهد و غزالی بحکیم میگوید: خدا مثل ترا زیاده کند گمان نداشتم
شخصی از قراء در ینموضوع اینقدر یاد داشته باشد تا چه رسد بیکی از حکماء .
از تصنیفات حکیم است .-
(۱) خواجه نظام الملک وزیر الپ ارسلان و پسرش ملکشاه بود. خواجه وزیر صائب الرای جهاندار و کیاست بود
در دوازدهم رمضان ۵۸۵ بدست یکی از فدائیان حسن صباح شهید گشت و بعد از شهادت خواجه در نیمه شوال ملکشاه نیز در گذشت.


۳۳
رساله در طبیعیات
و رساله در وجود
و کتابی در کون و تکلیف این رساله در مصر بطبع رسیده
و رساله میزان الحکمه
و لوازم الامکنه در اختلاف فصول اربعه و عله تفاوت هوا در اقالیم سبعه
و کتابی در جبر و مقابله در فرنگ طبع شد
و جزوی از زیج ملک شاهی در اروپا بطبع رسیده
و رباعیات او که بالسنه مختلفه از عربی ولاتینی و انگلیسی و ایتالیائی وغیره ترجمه و طبع
گشته و این رباعیات اوست که در برابر شهرت آن سایر فضائل حکیم چندان نمایش
ندارد (۱) و در هند و ایران وغیره طبع گشته وعده رباعیات او را کم و زیاد میگویند
رباعیات حکیم طبع ایران دارای سه صد و شصت و یک رباعی باشد و دیوان رباعی
طبع هند او تا ۸۰۰ رباعی میرسد وازین ظاهر میشود که رباعی دیگران هم بدیوان حکیم
الحاق یافته .
(۱) ادیب فاضل ذکاء الملک عده رباعیات او را پانصد تی نویسد و میگوید در فارسی پیش از خیام کسی
صاحب این سبک نبوده و امتیاز رباعی باین است که چار مصرع میباشد مصرع اول و دوم و چهارم قافیه
دارد و مصرع سوم بی قافیه. مؤلف گوید دیگر امتیاز رباعی آنست که از فروع بحر هزج آید و تا ۲۴ وزن باریغ شود.


٣٤
حکیم را بعضی تناسخی و جبری میدانند و شاید منشأ این گمان هم رباعیات
حکیم گردیده چه رباعیات او دارای مطالب فلسفی باشد با زادی افکار و از فلسفه مست
و می و معشوق بحث را ند و بی ثباتی دنیا را شرح دهد و گاه از تصوف و توبه و انابت هم
سخن زند. از رباعیات حکیم است در پشیمانی و شرم از گناه :-
رباعی
با نفس همیشه در نبردم چکنم وز کرده خویشتن بدردم چکنم
گیرم که زمن درگذرانی بکرم زین شرم که دانی که چه کردم چکنم
توحید - وامید
گر گه بطاعت نپیوستم هرگز و رگرد گنه ز رخ نر فتم هرگز
نومید نیم زبارگاه کرمت زیرا که یکی را دو نگفتم هرگز
آزادی و قناعت
چون حضرت حق رزق تو قسمت فرمود یکذره نه کم شود نه خواهد افزود
آسوده ز هر چه نیست میباید شد آزاده ز هرچه هست میباید بود
بی آزاری - توکل
خواهی که ترا رتبه ابرار رسد مپسند که کس را ز تو آزار رسد


٣٥
از مرگ نیندیشی و غم رزق مخور کاین هر دو بوقت خویش ناچار رسد
بی تعلقی
درویش هرانکه نیم نانی دارد وز بهر نشست آستانی دارد
نه خادم کس بود نه مخدوم کسی گو شاد بزی که خوش جهانی دارد
نکوهش از بدخواهی
بدخواه کسان هیچ بمقصد نرسد یک بد نکند تا بخودش صد نرسد
من نیک تو خواهم تو خواهی بدمن تو نیک نبینی و من بد نرسد
کامجوئی - واضرار بغیر
گر شادی ازان بخویشتن میدانی کآسوده دلی را بغمی بنشانی
در ماتم عقل خویش نشین همه عمر پندار مصیبت که عجب نادانی
طاعت - سخا - منع غیبت
سنت بکن و فریضه حق بگذار و آن لقمه که داری ز کسان باز مدار
غیبت مکن و مجوی کس را آزار در عهده آنجهان منم با ده بیار
ترک تعلق
تا در هوس لعل لب و جام میی یا در پی آواز دف و بانگ نئی


٣٦
اینها همه‌حشو است خدا میداند تا ترک تعلق نکنی مرد ننی
مقصود حقیقی اوست عزاسمه ۲
هفتاد و دو ملتند در دین کم و بیش از ملتها عشق تو دارم در کیش
چه کفر و چه اسلام چه طاعت‌چه گناه مقصود توئی بهانه بر دار از پیش
جامعیت انسان ۲
ای آنکه خلاصه چهار ارکانی بشنو سخنی ز عالم روحانی
دیوی و ددی ملک و انسانی باتست هر انچه می نمائی آنی
گمنامی ۲
در راه چنان رو که سلامت نکنند با خلق چنان زی که قیامت نکنند
در مسجد اگر روی چنان رو که ترا در پیش نخوانند و امامت نکنند
رازجهان را فاش نمیتواند
اسرار جهان چنانکه در دفتر ماست گفتن نتوان که آن وبال سرماست
چون نیست درین مردم دنیا اهلی نتوانگفتن هر انچه در خاطر ماست
سختی مرگ هر جا یکسانست ۲
چون عمر بسر رسید چه بغداد چه بلخ پیمانه چو پر شود چه شیرین چه تلخ


۳۷

خوش باش که بعد ازین تو ماهی از سلخ بغره آید و از غره بسلخ
قناعت - ترک تعلق
یک نان بدو روزگر شود حاصل شر وز کوزه شکسته دم آبی سرد
محکوم کم از خودی چرا باید بود یا خدمت چون خودی چرا باید کرد
اهل ظاهر بحقیقت نرسیدند ۴
آنانکه محیط فضل و آداب شدند در جمع کمال شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریک نبردند برون گفتند فسانه و در خواب شدند
قدرشناسی از حال
از حادثه زمان زاینده مترس وز هرچه رسد چونیست پاینده مترس
این یکدم نقد را بعشرت گذران از رفته میندییش و زآینده مترس
رباعی
روزی که گذشته است از و یاد مکن فردا که نیامده است فریاد مکن
بر نامده و گذشته بنیاد مکن حالی خوش باش و عمر بر باد مکن

گویند از تمام رباعیات حکیم همین صدای دو رباعی فوق برخیزد و مقوله (اغتنم
الفرصة بین العدمین ) حاصل آن باشد و درین فلسفه با (اپیکورس) موافقت دارد.


۳۸
زندگانی گوئی خواب و خیالی است
آدم چو صراحی بود و روح چومی قالب چو نئی بود صدائی درنی
دانی چه بود آدم خاکی خیام فانوس خیالی و چراغی دروی
تعریض بر رشوه و حرام خوری
افتاده مرا بای و مستی کاری خلقم زچه میکند ملامت باری
ایکاش که هر حرام مستی دادی تا من بجهان ندیدمی هشیاری
شاد باش و غم جهان مخور
برخیز و مخور غم جهان گذران بنشین و جهان بشادکامی گذران
در طبع جهان گر وفائی بودی نوبت بتو خود نیامدی ز دگران
مناجات
یارب بدل اسیر من رحمت کن بر خاطر غم پذیر من رحمت کن
بر پای خرابات رونم بخشای بر دست پیاله گیر من رحمت کن
فلسفۀ آفرینش تواضع
پیش از من و تو لیل و نهاری بوده است گردنده فلک برای کاری بوده است
زنهار قدم بخاک آهسته نهی کان مردک چشم نگاری بودست


۳۹

در هر دشتی که لاله زاری بوده است
آن لاله ز خون شهریاری بوده است
هر برگ بنفشه کز زمین میروید
خالی است که بر روی نگاری بودست

عهد

آنرا منگر که ذوفنون آید مرد
در عهد و وفا نگر که چون آید مرد
از عهد و عهده گر برون آید مرد
از هر چه گمان بری فزون آید مرد

افسوس جوانی

افسوس که نامه جوانی طی شد
وین تازه بهار ارغوانی طی شد
آن مرغ طرب که نام او بود شباب
فریاد ندانم که کی آمد کی شد

بیخوفی از مرگ

آنروز نیم کز عدمم بیم آید
کابن نیمه مرا خوشتر ازین نیم آید
جانی است درین جهان مرا عاریتی
تسلیم کنم چو وقت تسلیم آید

عجز از معرفت

آنان که خلاصه جهان ایشانند
بر اوج فلک براق فکرت رانند
در معرفت ذات تو مانند فلک
سرگشته و سرنگون و سرگردانند


٤٠
دنیا بکس باقی نماند
آنانکه کهن شدند و آنها که نوند
هر یک بمراد خویش لختی بدوند
این کهنه جهان بکس نماند جاوید
رفتند و روند و دیگر آیند و روند
کاسه سر
این کاسه که بس نکوش پرداخته اند
بشکسته و در رهگذر انداخته اند
زنهار بر او قدم بخواری ننهی
کاین کاسه سر کاسه های سرساخته اند
حکیم درین رباعی از تکبر و خرام بعجب نهی میکند و مرزا بیدل این مضمون را بسبک خود
در آورده جهانرا (زمین دل) معرفی کند و گوید: در همچو زمین از آداب بایست بسر راه رفت
چنانکه می سراید:-
درین ادیکده جز بهر هیچ جا مگذار
جهان تمام زمین دل است پا مگذار
هم درینمضمون حکیم گوید
این کوزه گران که دست در گل دارند
عقل و خرد و هوش بر ان بگمارند
بر گل لگد و تپانچه تا چند زنند
خاک بدن است تا چند بپندارند
نکوهش از صحبت نا اهل
جانم فدای انکه او اهل بود
سر در قدمش اگر نهم سهل بود


٤١

خواهی که بدانی به یقین دوزخ را  دوزخ بجهان صحبت نااہل بود
ابر- ہوا
روز یست خوش و ہوا نه گرمت و نه سرد  ابر از رخ گلزار همی شوید گرد
بلبل بزبان حال خود با گل زرد  فریاد همی زند که می باید خورد
لطف و نکوئی
معشوقه که عمر ش پس غم باد دراز  امروز بمن تلطفی کرد آغاز
بر چشم من انداخت دمی چشم و برفت  یعنی که نکوئی کن و در آب انداز
باره طوس
مرغی دیدم نشسته بر باره طوس  در پیش نهاده کله کیکاوس
با کله همی گفت که افسوس افسوس  کو بانگ جرسها و کجا ناله کوس


٤٦
خاقانی
ابی بدیل فضل الدین ابراهیم ابن علی نجار شروانی شاگرد رشید و داماد
ابوالعلای گنجوی است و چندی از فلکی شیروانی هم شاگردی کرده و فلکی نیز شاگرد
ابوالعلا بوده . در ابتدا بتحصیل علم پرداخت و پس ازان میل بشاعری نمود و حقایقی تخلص
میکرد . وقتیکه درین فن ممتاز گردید بدربار خاقان کبیر منوچهر اخستان تقرب جست
مناقب و بمدح او پرداخت و مورد عنایات خاقان گردید و تخلص خود را هم بدین تقریب خاقانی
مقرر کرد . گویند خاقان در صله هر قصیده هزار طلا بخاقانی میبخشید و اخیر خاقان
از و رنجیده بقلعه شاوروان حبسش فرمود . ارباب تذکره در سبب حبس او
می نویسند که خاقانی میخواست عزلت اختیار کند خاقان رخصت نمیداد.
ناچار خاقانی فرار کرد و بحدود بیلقان بدست گماشتگان شاهی دستگیر شد
و بحکم خاقان اسیر گشت . اما شعرالعجم این روایت را سخیف دانسته و میگوید:
سبب حبس خاقانی انگشتری بود که ملک الوزرا، خواجه جمیل الدین موصلی برسم یادگار
باو بخشیده و گفته بود یادگار نگهدارد و بکس ندهد . خاقان انگشتری را از خاقانی
خواست و او مضایقه نمود و بحضور تقدیم نکرد و لهذا بپاداش آن حبس گشت
بهر تقدیر پس از شش ماه بشفاعت مادر شاه از بند رهایی یافت بشکرانه آن احرام


٤٣
حرمین بست و در عوض راه مثنوی (تحفه العراقین) را نظم کرد پس از زیارت
اماکن مقدسه بازگشت و در عراق قیام ورزید و خاقان فرمانی باحضار او فرستاد
و او میل بعزلت داشت قصیده مشتمل بر معذرت و استعفا از ملازمت منع
سرود و مستعفی شد .
خاقانی چندی بحضور قزل ارسلان ممدوح ظهیر نیز تقرب جسته و اخیرا در تبریز
انزوا گزید . ازینجهته عارف جامی او را از عرفا می شمارد و در نفحات الانس حوالی نام
او را در ذیل شعرای متصوفه می نویسد . وفات خاقانی را ارباب تذکره در ۵۸۷
ضبط کرده اند ولی از تحقیق حبیب السیر مستفاد می شود که تا ۵۹۵ هم حیات داشته
خاک او در سرخاب تبریز است و از معاصرین خاقانی است انوری و ظهیر و غیره
شعرای قرن ششم .
خاقانی در نظم سبک خاصی پیموده و آهنگ مخصوصی برداشته که موسیقی
الفاظ و طمطراق کلمه بندی و آهنگ او روح را باهتزاز در آورد . قصائد غرای او طولات
و بیشتر دارای دو مطلع و سه مطلع باشد و گاه از سه مطلع هم تجاوز کند و همه ابیاتش
مشحون تلمیحات و اصطلاحات علمی است و ازینجهته مشکل و شرح طلب گردیده
و بر قصائد او شرح نوشته اند . عارف جامی در بهارستان می نویسد :


٤٤
خاقانی را بسبب کمالی که درصناعت شعر داشته حسان العجم گویند در صلابت
سخن ممتاز است انباز ندارد و درمواعظ طریق سنائی سپرده. دیوان قصائد او چاپ
کانپور در دو جلد طبع گشته و مجموع آن مشتمل است بر (١٥٧٣) صفحه . جلد اول قصائد
و قطعات و غیره نهصد و پنجاه و چار صفحه . وجلد دوم در بخشش ١١٩ صفحه با شش
اول غزلیات، ورباعیات بخش دوم نثر و قصائد عربی است درحمد ونعت وشمائل
نبوی صلی الله علیه و آله وسلم و چون برباعیات او شرح نوشته اند عددا بیات هر صفحه
مختلف واز هم فرق دار و بعض صفحات هفده و هژده بیت و بعضی کمتر از ان تا شش
و پنج بیت هم باشد. تحفة العراقین او مثنوی است کوچک و داخل بدین کلیات
نیست. و نسخه چاپ آن بنظر نرسیده.
از قصائد اوست در موعظه
طفلی هنوز وبسته گهواره فنا مردانه مان شوی که شوی از همه جدا
جانا ز درد و رنج اند وطمع از برون گیر دیولعین بیضه و جمشید ناشتا
درکویه نخست گرفت خفتی زست اینجا سجود سهو کن و در عدم قضا
امروز سنگ سار کند دارفرهستیت چون نال روانه ثار شود نقد تو روا
اکنون در ابند یکه مسیح تو بر دریست کانگه رفت سوی فلک رفت شددعا


٤٥
گر در سموم بادیه لاتیه شوی آرد نسیم کعبه ز الطافها شفا
لا را ز لات باز ندانی بگوی دین گر بی چراغ عقل روی راه انبیا
اول پیشگاه عدم عقل زاد پس آری که از یکی یکی آید در ابتدا
دروازه سرای ازل زان سحر فز عشق دندانه کلید ابد دان و حرف لا
فیض ہزار کوثر و زیر ابر یک سرشک برک ہزار طوبی و زین باغ یک گیاه
فتراک عشق گیر نه و نبا ز عقل زانکه عیسیست دوست به که حواریست اشنا
شاخ امل بزن که چراغی است زو دمیر بیخ هوس بکن که درختی است کم بقا
ار گویی ہنہر ناطق ببیعت پیر قدم وز خوی رهروان طریقت طلا وفا
اُمن بی ابوالفنی تو قول لا اله اعمی و شی قائد تو شرع مصطفی
ہم موسی از دلالت او گشته مستمع هم آدم از شفاعت او بوده مجتبی
نطقش معلمی که کند عقل را ادب خلقش مفرحی که و هد نفس را شفا
بر نا مده سپیده صبح ازل هنوز کو برسیه سپید ازل بوده پیشوا
ذاتش مراد عالم و او ، الم کرم شرعش مدار قبله و او قبله ثنا
در مدح شاعر مغلق وطن عزیز ما رشید وطواط بلخی می سراید :
بهار عالم شگفت و بهار خاص رسید دو نوبهار ززان نقش طبع یافت نوا


٤٦
بهار عالم جانرا ز اعتدال مزاج بهار خاص مر شعر سيد الشعرا
اگر بكوه رسيدی روایت سخنش زهی رشيد (۱) جواب آمدی بجای صدا
برای رنج دل و عیش ناگوارم خست گوارشی ز تحیت مفرحی ز ثنا
معانیش همه یاقوت بود در یعنی مفرح از زر و یاقوت به برد سودا
در تعریف شب و هلال عید و شفق
گرنه شب ازعین عید خاسته طلسمی محکم عین منعل چراست در خط مغرب برقم
گر درخ آفتاب زرد قوار نا این بر فلک از ما نوشته زر که بسیمین علم
بر ز و سیمین باه گوی زر اختران بسته دران گوی زر وجیب قبای مظلم
گفتی بر چشم چرخ ناخن ابر درگز کز بن ناخن دوید بر سر دامان خون
آب بقم شد شفق درخم و شب رنگرز از لب خم نیمه غرق در آب بقم
ماد و سرانگشت خلق این قدر از خون خلق چو طفلان بود شاد بنون و قلم
(۱) رشید وطواط بمی نسبش بخليفه دوم منتهی میشو د فاضل و اديب واستاد شعرا بود
و از جههٔ صغارت جثه او را وطواط میگفتند که بمعنی خفاش یا خفاش است، بزبان عربی وفارسی
هر دو نظم ونثر میگفت. دیوان او مجموعه از صنایع بدیعی است. حدائق السحر وغيره تاليفات او
مشهور است. وفاتش یا قوت حموی ۵۷۳ و دولتشاه وغیره ۵۷۸ مینویسند. ازوست:-
سیم و زر در وجه نام نیک نداند وی عقل هست گنج نیکنامی به زگنج سیم و زر


٤٧
بهار
تا نفخه ربیع صور دمید از دهان کالبد خاک را نزل رسید از روان
(از دهان) در سر مصرع علاوه می نماید چه مطلب بد و از آن تام است مگر گوئیم معلوم ضمنی
تصریح نموده .
غاشیه دارست ابر کتف آفتاب غالیه سایی است با دبر صدف بوستان
عکس شکوفه ز شاخ برآب اوفتاد راست چو قوس قزح برگه کهکشان
نی غببا بجای برف گرد قشرا انچه معدن کافور هست خطه هندوستان
مریم دوشیزه باغ سخن طب ند ین عیسی کیرد ز کل مهد طرب گشت ان
حکمت
مراول پیر تعلیم است و من طفل ز با ندائش دم تسلیم سر حشر و خم زا نو دبستانش
سر زانو دبستان است چون کشتی نوح آنرا که طوفان جوش دریا و ست جودی کرد دا مانش
خود آنکس را که روزی شد دبستان از سر زانو نه تا کعب شبن بود جودی نه تا ساق طوفانش
کسی کلان خضر معنی راست و امنکیر چون موسی کف موسی آب خضر بینی در گریبانش
بتلقینش آیاتی که خاموشی است تاویش همه تعلیمش اشکالی که نادانی است برهنش
مرا بر لوح خاموشی الف بی تی نوشت اول که درد سر زبانست از خاموشی است در مانش


٤٨
ق
نخست از من زبان بستند طفل اندر نوآموزی نه چون نمایش زبان باید نه چون بط زبان دانش
چنان مبهوت تلقین مرا بگذاشت کاندر من نه شیطان ماند وسوسه اش نه آدم ماند و عصیانش
زهی تحصیل دانائی که سوی خود شدم نادان کرا استاد دانا بود چون من کرد نادانش
درین تعلیم شد عمر و هنوز ابجد همیخوانم ندانم کی رقوم آموز خواهم شد ز دیوانش
هنوزم عقل چون طفلان سربازیچه میدارد که این بازیچه گون حقه بیبازی کرد حیرانش
با ول نفس چون زنبور کافر داشتم لیکن بآخر یافتم چون شاه زنبوران مسلمانش
مگر منوهست تا کافر شود نفس از سرعادت مرا این سر چو پیدا شد بریدم سر بپنهانش
میان چاردیواری بجانش کردم و از خون سر گورش بنید و دم چو تلقین کردم ایمانش
که گور کشتگان باشد بخون اندو ده پیران ولیکن اندرون باشد بمشک آلوده رضوانش
نترسم زانکه نباشد طبیعت کور بشکافد که مهتاب شریعت را بشب کردم نگهبانش
بلی خود همت درویش چون خورشید میباید که سامانش همه شاهی او فارغ زسامانش
سلیمانی است این همت بملک خاص درویشی که کوس رتب هب لی میزند از پیش میدانش
زهی خضر سکندر دل ہو تخت مخرد تاجش زهی سر مست عاقل جان بقانزال رضاخوانش
دو خازن فکر والهامش دو حاجب شرع توفیقش دو خادم نفس اعمال دو چاکر چرخ و کیوانش
(١) نباشش طبیعت و مهتاب شریعت از تشبیهات تازه اوست و بدینگونه الفاظ طمطراق آهنگ او
معلوم میشود .
ندمیان لرزو پیش آهنگ
حرمند روز (جمعه دائی)


عقل کل
٤٩
برفتم پیش شاهنشاه همت تا زمین بوسم اشارت کرد دولت را که بالا خوان بشانش
این قصیده خاقانی را سائر استادان استقبال کرده اند از متاخرین مرزا بیدل نیز درین
زمینه قصیده دارای سه مطلع در منقبت شاه ولایت مآب و داد سخنوری
میدهد و در اینجا چند بیت از ان نگارش می پذیرد :-
بیدل
باین شوری که در سر دارم از سودای پنهانش سرم موئی اگر بالم جهان درد گریبانش
وگر در عرصه شوق جنون رنگی بگردانم محرف میخورد یکسر جهات از هر ارکانش
ولی ناموس غیرت از فضولی شرم میدارد که برخوان توهم چینم استغنای مهمانش
نمی بینم مرادی زین طپیدنگاه بیحاصل که دل بر بسمل نازد یا جگر کاهد بپیکانش
بافسون خیال هرزه دو تا کی نفس سوزم نه دنیا ساغر تسکین نه من مجنون عطشانش
مطلع دوم
امید اینجا بغارتگاه حسرت رفته سامانش بهر دستی که دیدم پاره دارد ز دامانش
کشاد کشتهای حرص از بس جنون انگیخت در سرها بدر زد عافیت از کوچه چاک گریبانش
درین صحرا چه خواهی خورد جز اندوه ناکامی وداع سلک دندانهاست فرق چاک خندانش
ز چشمکهای انجم با تغافل زیستن تا کی حذر کن از دهان غار و دندانهای پنهانش


۵۰
تو دندان طمع بر رزق داری تیز و زین غافل که میر یزد ہلاہل زمین شکاف چندانش
فریب اعتبار دہر خوردی حیف ای ہمت نگونی داشت معراجش فدان برج جولانش
درین مطبخ بخسپیدن تش کردی خمیرت را بجز خامی چه بر دی ز تنور سرد بی نانش
زمین این بیابان سبز می بینی نمیدانی که در قعر غضب خفته است خاک از گرد خوانش
غبار فتنه از شور نیرنگ خرد کاران قیامت میکند هر چند برده است آب یونانش
صراط المستقیمی ہست در پیش نظر اما اگر مژگان بپوشد زحمت گم کرده را ہش
درین مرتع شکار مکرو با ہان شد آنغافل که آگاهی ندارند از کنام شیر یزدانش
که این شیر یزدان مرتضی آصفدر غالب که میخوانند مردان حقیقت شاہ مردانش
ز حکم غالب اطلاق غضنفر میکند فطرت مبادا غفلت اندیشه از اصناف شیریانش
دولت شاہ می نویسد که :- اثیر اخسیکتی معاصر و معارض خاقانی است و از دیار فرغانہ
و ترکستان بآرزوی مشاعرہ آہنگ خاقانی کرد و سخن خود را از سخن خاقانی مقدم میداست
این قطعه را خاقانی بنزد اثیر (۱) فرستاده:-

(۱) اثیر دانشمند و فاضل و سخنور والا رتبہ است بعضی او را بر انوری خاقانی ترجیح میداده اند
طمع آبا بک شاید کز و برادرا و قزل ارسلان بوده مولدش خسیگت است از مضافات فرغانہ و
بخدمت شیخ نجم الدین کبری ارادت داشته و بمقامات عالیہ رسیده وفاتش
در سنہ ۵۶۲ پینصد و شصت و دو واقع شده . مجمع الفصحی ۱ - در ولت شاہ .


۵۱
قطعه
خرد خرایطه کش خامه بنان من است
سخن جنسیه بر خاطر و بیان من است
بکرد کار که دور زمان پدید آورد
که دور، دور من است زمان زمان من است
منم که یوسف عهدم بقحط سال سخن
که میزبان گرسنه ولایتی بان من است
بشرق و غرب رو و نامه ضمیر مرا آرا
کبوتر فلکی پیک رایگان من است
ز ژاژ خواهی هر بلهی نترسم از آنکه
هنوز در عدم است آنکه همقران من است
منم بوحی معانی پیمبر شعرا
که معجز سخن امروز در بیان من است
توئی که صاحب قدح منی اگر کردو
یقین که کشته شومی که شرف مجهان من است
اثیر در جواب این قطعه نوشت :-
گر بکشای سخن خامه توان من است
خزینه دار روان خاطر روان من است
کشید زین من این دیده هلال رکاب
از انکه سپهر روح الله سرعنان من است
کنار و دامن بان همچو بحر پر در شد
که در ولایت معنی گدا بحکان من است
من ارسلان شه ملک قناعتم زین رو
جهان قیصر و خاقان صد یک جهان من است
کمان به نکشد دست بازوی شیروان
که تیر چرخ یک انداز از کمان من است
نه من قرین خودیم سفله بود گفتن
هنوز در عدم است آنکه همقران من است


٥٢

زمان نهان باین گستر خرد بخش است محال باشد گفتن زمانی مان کی است
و گر زبان ہنرمی سراید این دعوی بحکم عقل سجل میکنم که آن من است

این بیت از آغاز مثنوی تحفة العراقین اوست :-

مائیم نظارگان غمناک زین حقه سبز و مهره خاک

و از رباعیات خاقانی است این چند رباعی :-

مدارا و جود

ای یافته از فضل خدا تمکینی گاهی که شوی دچار با مسکینی
باید که نوازشی بیابد از تو از جود رسانی بدمش تسکینی

شریعت

احکام شریعت چو بیارع عام بیرون مرو از راه شریعت یک گام
هرکس که سراز حکم شریعت پیچد در مذهب اهل معرفت غیرت نام

درویش

درویش که اخلاق الهی دارد در ملک وجود پادشاهی دارد
چون قدرت او ز ما تا ماهی هست دانستن چیز ہا کما ہی دارد


٥٣
دل دانا
در دہر بغیر از دل دانا پوچ است سرمایۀ بحر و گنج صحرا پوچ است
گر بازی سخت گنجھا می پرسی اول ز حباب دست دریا پوچ است
ارباب عبادت
هر کس که ز ارباب عبادت باشد بر چهرۀ او نور سعادت تابد
ایام وجود او بر او فخر کنند در خدمت او بخت سعادت یابد
عہد جوانی
گر عهد جوانی چو فلک سرکش نیست چندین چه دود پا کی بر آتش نیست
آنگاه که بود ناخوشی ہا خوش بود و امروز که انیست خوشیها خوش نیست
از دنیا چیزی در دست نمانده
دانی ز جهان چه صرفه بستم هیچ وز حاصل ایام چه در دستم هیچ
شمع طربم ولی چو بنشستم هیچ وان جام جمم ولی چو شکستم هیچ
از آغا ز قصائد عربی اوست . این دو سه بیت در مناجات:
لک الحمد یا ذا الجود و المجد والعلی تبارکت تعطی من تشاء و تمنع
الهی خلاقی و حرزی و موئلی الیک لدی الاعسار و الیسر افزع
الهی لئن اعطیت نفسی سؤلها فما انا فی روضة السنہ ارتع


٥٤

انوری خاورانی

حکیم اوحد الدین علی بن اسحاق انوری (۱) از شعرای نمرۀ اول است در قرن ششم مولد او ابیورد از اعمال دشت خاوران باشد . آغاز حال در مدرسه منصوریه طوس بتحصیل پرداخته و در علوم متداوله مهارتی بکمال یافته بتخصیص در هیئت و نجوم و پس از تحصیل بخدمت اساتید شعرارسیده و میل بشعر کرده . گویند در اوان تحصیل بتنگدستی گرفتار بوده و روزی بدر مدرسه نشسته دید شخصی معتبر با ساز و سامان و خدم بسیار سوار میگذرد . انوری پرسید این کیست ! گفتند : شاعر سلطان است . پس انوری نیز بوسیله شعر دربار سنجری باریـافت . و این قصیده را از اوایل طبع و سبب اعتبار او میدانند :

تا دل و دست بحر و کان باشد دل و دست خدایگان باشد

ولی ز ابیات مابعد آن معلوم میشود که این قصیده اولین زاده طبع او نیست بلکه سالها پیشتر بشعر پرداخته و دولت تقرب میسر نگشته چنانکه میگوید :

خسروا بنده را چوده سال است که تهی آرزوی آن باشد

(۱) نام انوری را محمد ابن محمد نیز نوشته اند و تخلصش نخست خاوری بود بعدها انوری قرار داده
سخن و سخنوران ج ۱ - ص ٣٥٧ -
بعضی انوری را بلخی میدانند .


۵۵
که ندیمان مجلس ارنشود از مقیمان آستان باشد
شعرالعجم راجع باین قصیده می نویسد که : امیر معزی ملک الشعرای سلطان سنجر تا درجه
قوه حافظه داشته هر قصیده بیکبار شنیدن حفظ او می شد و چون شاعری بحضور
سلطان بیتی از قصیده خود میخواند چون از و پیشتر شنیده می بود میگفت قصیده ازمن
است و فورا بقیه را ازبر میخواند و شاعر ناکام از دربار برمیگشت . انوری که ازینحال
مسبوق بود با تغیر لباس پیش امیر مغربی رفت و گفت : من شاعرم و قصیده در مدح
سلطان سروده ام و خواهش دارم بشرف حضور برسد . امیر معزی گفت : قصیده
خود را بخوان که بشنوم . انوری خواند :
زهی شاه و زهی شاه و زهی شاه زهی میر و زهی میر و زهی میر
امیر معزی اصلاح کرد و گفت بایست مصرع دوم چنین باشد :
زهی ماه و زهی ماه و زهی ماه
انوری سخنی چند خنده آور نیز گفت . و امیر معزی پنداشت اسباب خنده فراهم
آمد و گفت فردا قصیده ترا از نظر پادشاه میگذرانم . فردا که انوری بتوسط ملک الشعرا،
شرف حضور حاصل کرد و بخواندن قصیده خود اجازه یافت بآهنگی استادانه
سرود .


٥٦
تا دل دست بحروکان باشد دل ودست خدایگان باشد
شاه سنجر که کمترین خدمش در جهان پادشه نشان باشد
و بعد سکته کرده و بملک الشعرا خطاب نموده میگوید: اگر قصیده از شما باشد بقیه را خود
بخوانید و باین حکمت او را ساکت ساخته بهر تقدیر انوری بحضور سلطان منتهای تقرب
یافته چنانکه از اسپ بتعظیم او فرود آمده و دو بار منزل او را از قدوم خود شرف بخشیده
واخیرًا انوری ترک ملازمت اختیار کرده و بطرف بلخ رفته و سبب آن بوده که انور
سالی از روی نظرات نجومی حکم کرد که فلان روز طوفان عظیمی از باد برانگیزد و اکثر آبادی
و ابنیه ویران گردد. عموم اهالی ازین واهمه سردابه ها بزیر زمین کندند و در روز موعود در انجا خزند
اتفاقاً در ان شب وره نسیمی که چراغ را گل کند نوزید. سلطان بروی برآشفت . انوری عذر
کرد که اثر این قرانات بتدریج ظاهر خواهد شد. فرید کاتب (۱) در بخصوص گوید:-
گفت انوری که از اثر بادهای سخت ویران شود عمارت و که نیز سرسری
در سال حکم او نوزیده است هیچ باد یا مرسل الریاح تو دانی و انوری
وفات انوری در سنۀ ۵۸۲ و ۵۹۷ می نویسند و بقول دولتشاه در بلخ وفات
(۱) فرید کاتب :- شاگرد انوری و از شعرای حضور سلطان سنجر است. در شکستی که سلطان از غور
خان یافت فرید این رباعی گفت:-
شاها دستان تو جهانی شد راست تیغ تو چهل سال ز اعدا کین خواست
گر چشم بدی رسید آنهم ز قضاست آنکس که بیامد عالمانده است کجاست


٥٧

یافته و پهلوی سلطان احمد خضرویه مدفون کشته

پروفیسر والن تن کو سکی در شرح حال انوری کتابی بضخامت (۱۷۰) صفحه
درستط شهر برک تالیف نموده و هر یک از شرح حال و خصوصیات و شرح ابیات
و زبان و تاریخ تصنیف و ترجمه قصائد وغزلیات او را در بابی جداگانه نگاشته.

اما کلیات انوری چاپ کانپور چار بخش و (۷٦۳) صفحه است هر صفحه از ۱۷ تا
۱۹ بیت باشد که تقریبا ١٤ هزار بیت میشود. قصائد (٤١٦) صفحه. غزلیات
(۱۲۰) صفحه رباعیات (٤٦) صفحه قطعات وغیره (۱۸۱) صفحه است.

انوری در سبک از ابوالفرج رونی (۱) پیروی میکند و با واعتقادی مخصوص دارد
مؤلف سخن وسخنوران گوید:- اشعار انوری غلب عربی الاسلوب در حقیقت بدان ماند.
که مفردات فارسی را در قالب عربی ریخته باشند و نیز بر جمله های عربی مشتمل است و اینگونه
کاریا که مایه از میان رفتن تعادل زبان ولغت میشود اگر چه اساسا بد و مردود است ولی شعرا
گاهی این جل را چناسی بکار می برد که گوئی عبارت پارسی و تازی را چون دو فلز مختلف
بیکدیگر گداخته و در یک قالب ریخته امتیا ز ایشان را برده اند

(۱) از شعرای عهد سلاطین غزنوی است و رونه قریه ایست از نیشا پور از وست :-
لاروز جوان کرد بدل پیرو جوان را ایام جوانی است زمین و زمان را


۵۸

بهار
صبا بسبزه بیاراست روی دنیا را
نمونه گشت زمین مرغزار عقبی را
نسیم باد و اعجاز زنده کردون خاک
ببرده آب دم معجزات عیسی را
مذکران طیور اندر منابر شاخ
ز نیمشب بترصد نشسته املی را
بهار در و گهر میکشد بدامن ابر
نثار موکب اروی بهشت محیی را
چمن مگر سرطان شد که شاخ نسترنش
طلوع داد بیکشب هزار شعری را
چه طعنه هاست که اطفال باغ می خیزد
بگونه گونه بلاغت بلوغ طوبی را
صبا تعرض زلف بنفشه کرد شبی
بنفشه سر چو درآورد این تمنی را
حدیث عارض گل درگرفت لاله شنید
بنفس نامیه برداشت این دو معنی را
چنار پنجه گشاده است نی که بر بسته است
دعای دولت دستور صدر دنیا را
(دنیا) بالف نوشته میشود. ولی در مجمع الفصحا در مصرع مطلع و گریز هر دو جا کلمه (دنیا)
را به (یا) نوشته شاید رعایه توافق روی را در کتابت کرده اند.

وله

باز این چه جوانی و جمالست جها نرا
و اینحال که نو گشته زمین را و زمانرا
مقدار شب از روز فزون بود و بدل شد
ناقص همه ایزا شد و زاید همه آنرا

ادبیات (۵۰) گنجینه نمبر غزاد ۱۳ قیمت


٥٩
هم جمره (۱) برآورد فرو برده نفس را هم فاخته بکشا د فروبسته زبانرا
گرخانه بهارست صبا رنگ برزمین از عکس چرا رنگ دهد آب روانرا
ژاله سپر برف ببرد از کف کوه چون رستم نیسان بخم آورد کمانرا
از غایت تری (۲) که هوا راست عجب نیست گر خاصیت ابر دهد طبع دخانرا
گر نایره (۳) ابر نشد پاک بریده چون هیچ عنان با ز نپیچد سیلانرا
در ابر نه در وایگی طفل شکوفه است یازان (۴) سوی او تارچه کشادست دکانرا
در لاله نورسته نه افروخته شمعی است روشن زچه دارد همه اطراف مکانرا
صبح
چون وقت صبح چشم جهان سیر شد ز خواب بگسسته شد ز خیمه مشکین شب طناب
بنمود روی صورت صبح از کران شب چون جوی سیم برطرف نیلگون سراب
جستم زجای خواب و نشستم بخانه در یکسینه پرز آتش و یکدیده پر ز آب
باشد که بینم از رخ سیمین او نشان باشد که یابم از لب نوشین او جواب
(۱) جمره بحرارت و بخاری است که آخر زمستان از زمین سه نوبت برخیزد در جمره اول زمین و در دوم آب و در سوم نباتات گرم شود و اشجار شکوفه کند.
(۲) تری:- درین کلمه را بجهة ضرورت شعری مشدد کشته ولی اینگونه تصرفات شعر را از رتبه دراندازد.
(۳) نایره:- نیچه بمعنی نی میان تهی.
(۴) یازان:- آهنگ کننده اسم حال است از یازیدن بمعنی آهنگ کردن.


٦٠
کاغذ بدست کردم و برداشتم قلم
و آلوده کرده نوک قلم را بمشک ناب
بودم درین حدیث که ناگاه در بزد
دلدار ماه روی من آن رشک آفتاب
قضا و قدر
اگر محول حال جهانیان نه قضاست
چرا مجاری احوال بر خلاف رضاست
بلی قضاست بھر نیک و بد عنان گفتی
بر این دلیل که تدبیرهای جمله خطاست
هزار نقش برآرد زمانه و نبود
یکی چنانکه در آئینه تصور ماست
کسی ز چون و چرا دم نمی نیارد زد
که نقش بند حوادث در این و آنجرات
بدست ما چو ازین حل و عقد چیزی نیست
بعیش و ناخوشی و نوش اگر رضا دهیم سزاست
که زیر گنبد خضرا چنان توان بودن
که اقتضای قضا های گنبد خضراست
چو در ولایت طبعیم از و گزیری نیست
که بر طباع و موالید والی و والات
کسی چه داند کاین کوز پشت مینا رنگ
چگونه مولع آزار مردم داناست
بهار
روز عیش و طرب بستانست
روز بازار گل و ریحان است
از ملاقات صبا روی غدیر
راست چون اژدره سوهان است
لاله بر شاخ زمرد مثل
قدحی از شبه و مرجان است


٦١

تا کشیده ست صبا خنجر بید
همه گلزار پر از پیکان است
فلک از هاله سپر ساخت مگر
بازمین شان بجدل پیمان است
میل اطفال نبات از پی قوت
سوی گردون بطبیعت نگران است
که کنون بر دهد روزی شان
هر که نفس نباتی جان است
شاهد باغ ز مشاطه طبع
غرقه اندر کهر الوانست
چهره باغ ز نقاش بهار
بنگوئی چو بهارستان است
ابر آبستن در هست گران
وز گرانیش گهر ارزانست
قناعت
آلوده منت کسان کم شو
تا یکشبه در وثاق تو نان است
تا بتوانی حذر کن از منت
کاین منت خلق کاهش جانست
ای نفس بسته قناعت شو
کانجا همه چیز نیک ارزانست
در عالم تن چه میکنی هستی
چون مرجع تو بعالم جانست
شک نیست که هر کسی جزئی دارد
و انرا ببد طریقی احسانست
لیکن چو کسی بود که نستاند
احسان تهت و نیک آسانست
چندانکه مروتست در دادن
در ناستدن هزار چند انست


٦٢
بیخبر بلگرامی درمضمون بیت اخیر چه سحر کرده که میگوید :ـ
پهنای همتی دارد کریمان قصه ند ما هم از دست رد خود چیزی بخشیدیم

وصف طبیعت
باغ سرمایه دگر دارد کان شد از بسکه سیم و زر دارد
هیچ طفلی رسید نیست در او که نه پیرایه دگر دارد
می نماید که از رسیدن عید چون دگر مردمان خبر دارد
طبع بر کارگاه شاخ نگر که چه دیبای شوشتر دارد
گل رعنا بیا ذ کر س مست جام زرین بدست بردارد
ابر نی کوس رعد می نزد با گل اندر جهان حشر دارد
گر ز بیجا ده تاج دارد گل زیبش ملک تا جور دارد
بر ریاحین بچگی ملکت نه سرو کار مختصر دارد
هر زمانی چنار سوی فلک بمناجات دست بردارد
گر اندر دعای استقاست ورنه او با فلک چه سر دارد
پیش پیکان گل ز نیم کشاد هر شب از هاله مه سپر دارد
با بقایای شکر سه نما گر صبا عزم کر و فر دارد


٦٣
تیغ در دست بید می چکد وز چه معنی زره بشهر دارد
در چنین موسمی که باغ هنوز کس نداند چه مدخر دارد
یاسمین را ببین که تا دو سه روز با رفیقان سر سفر دارد
دهن لاله چون دهان صدف ابر پیوسته پر گهر دارد
لاله گوئی که بر زبان همه روز مدح دستور دادگر دارد
اسپ
دی با مداد عید که بر صدر روزگار هر روز عید باد بتأیید کردگار
بر عادت از وثاق بصحرا برون شدم با یکدو آشنا هم از ابنای روزگار
اسپی چنانکه وانی نه زیر از میانه زیر وز کاهلی که بود نه سکلک نه راهوار
درخت و خیز مانده همه راه عیدگاه من گاه ازو پیاده و گاهی براوسوار
نه از غبار خواسته بیرون شدی بزور نه از زمین خسته برانگیختی غبار
گه طعنه ازین که رکابش دراز کن گه بذله از انکه عنانش فرو گذار
من واله و خجل بحیر فرو شده چشمی سوی یمینم چشمی سوی یسار
شاگردکی که داشتم از پی همی دوید گفتم که هان؟ چه؟ خیر؟ مرا گفت بازدار
(۱) سکلک : اسپ دک .
ادبیات (۶۰) مجله سراج الاخبار ۱۳ قسمت


٦٤

تو گرم کرده اسپ بنظاره گاه عید عید تو در وثاق نشسته در انتظار
عیدی چگونه عیدی چون تنگها شکر چه تنگها شکر که بخروار بانگار
درین قصیده مطلع دوم دارد در مدح و دران مبالغه را بسرحد غلو رسانده
ومیگوید :
ای کائنات را بوجود تو افتخار ای پیش زآفرینش و کم زآفریدگار
خواجه باقر (عزت) تخلص شیرازی نیز قصیده درین زمینه دارد و در منقبت
حضرت شاه ولایت مآب کرم الله وجهه وبیت انوری را تضمین میکند :
در کار مدح شه کنم این بیت انوری تا حق کند بمرکز خود پای استوار
ای کائنات را بوجود تو افتخار ای پیش زآفرینش و کم زآفریدگار

حمل
جرم خورشید چواز حوت درآید بحمل اشهب روز کند ادهم شب را ارجل(٢)
کوه را از مد و سایه ابر و نم شب پر ظرائف شود اطراف چو هامون و جبل
سبزه چون دست بهم در زند اندر صحرا لاله را پای بگل در شود اندر سهل
(١) ادهم :- اسپ مشکی
(٢) ارجل :- اسپی که یکپایش تنها سفید باشد .


٦٥
ساعد و ساق عروسان چمن را بینی همه بربسته حلی و همه پوشیده حلل
پیش پیکان گل و خنجر بید از پی آنکه تا نسازند کین و نسگالند جدل
بر محیط فلک از ژاله سپر سازد ماه بربسیط کرہ از خوید زرہ پوشد تل
باد با آب شمر آن کند اندر بستان که کند با رخ آئینه بسوهان صیقل
و ان کند عکس رخ لاله بگردش که شب عکس آتش نکند گرہ تنور مقل
مرغزاری شود اکنون فلک بر در او راست چونا نکه تو گوئی همه ناقه است جمل
از پی انکه مزاجش نخند فاسد خون سرخ بید از همه اعضا بکشاید اکحل
هر زمانه دگری براقی از قوس قزح درگهی ببینی افراشته تا اوج زحل
برثالی که بجز نیش مثل نتوان زد جز بحالی در دستور جهان صدر اجل
انکه رایش دهد اجرام کواکب را نور انکه کلکش کند اشکال حوادث را حل
دیگر شعرا نیز ازین قصیده استقبال کرده اند اما در متوسطین سلمان
و در متأخرین میرزا بیدل استقبال کرده ، سلمان مطلع انوری را
بد و مصرع تضمین مینماید و می سراید :-
شاه انجم چو مشرف کند ایوان حمل عامل نامیه را با ز فرستد بعمل
ابر نورد ز چو از بحر برآید بهوا جرم خورشید چو از حوت درآید محمل


٦٦

(۱) زردۂ مهر کند قلۀ کوه را ابلق (۲) شهب روه کند ادهم شب را ارجل
ابر هر بیضه کافور که بر کوه نهاد کند آن بیضه کافور سراسر صندل
حسن شکل جلوه پایا و توبق آهن را ز دل عرصه کند خاک بنوعی صیقل
باغ مجموعه انواع لطائف گردو سبزه اش خط و چمن صدر و جویش جدول
بلبلان بر گل و بر برگ سرایند سرو عاشقان بر رخ معشوق نوازند غزل
نرگس شوخ و گل باقلی مر در باغ چون دو چشمند یکی اشهل و دیگر احول
لاله دلسوخته سرخ قبا داغی است صورت شام شفق بسته برخ در محل

سامان مطلع را از مطلع انوری گرفته گرچه در مصرع دوم مضمون را جدید ساخته
و با وجود آن اکثر ابیات تشبیب از انوری بهتر و بیشتر ناخن دل
میزند.

شب

جرم خور شد فرو چنان شام سرمه از شب فرو کشید تمام
از بر خیمه سپهر تافت ماه زرین او چو ماه خیام
چون طناب شفق بهم ست شب بفر بست پرده های ظلام
گفته چرخ پرده کحلی است از مش لعبتان سیم اندام

(۱) زرده :- اسپ تنومند (۲) قله :- اسبی که خرد سیاه و یال و دم او اشهب داشته باشد.


٦٤
بتعجب بنظر همي کردم من و معشوق من بگوشه بام
گاه در دور جنبش افلاک گاه در سیر تابش اجرام
گفته مهرهای سیمابی است بر سر حقه های مینا فام
محدث صد هزار آرامش لیکن اندر تها و بی آرام
گه بجوی مجره در سرطان خارج از آب او بی زکام
که بکلک شهاب در شب تیره بفلک برهمی کشید ارقام
گفته کلک خواجه در دیوان ملک را میدهد قرار و نظام
هلال
دوش سلطان چرخ آینه فام آنکه دستور شاه رست غلام
از کنار نبردگاه افق چون بدست غروب داد زمام
دیدم اندر سواد طره شب گوشوار فلک ز گوشه بام
گفتم این حسن نیک دستور است قرة العین و فخر آل نظام
ظهیر نیز در تشبیهی هلال را سخت نما ساخته :
چون بر زمین طلیعه شب گشت آشکار آفاق کرد کسوت عباسیان شعار
پیدا شد از کرانه میدان آسمان شکل هلال چون سر چوگان شهریار


٦٨

دیدم زر زر پخته برین تخت لاجورد نونی که آن بخط خفی کرده شد نگار
روی فلک چو لجه دریا و ماه نو مانند کشتی که زور میگند گذار
یا بر مثال ماهی یونس میان آب آهنگ در کشیدن و کر داز کنار
یا همچو یونس آمده بیرون بطن حوت افتاده در میانه دریا نحیف و زار
در معرض خلاف جهانی زیر و زبرن قومی نظاره و خلقی در انتظار
من با خرد بحجره خلوت شتافتم گفتم که نبی نتیجه الطاف کردگار
باز این چه نقش بوالعجبی شکل در است. کز کارگاه غیب همیگردد آشکار
آنشاهدار کجا ست که پنچرخ شوخ چشم از گوش او برون کند این نجر کوشوار
گردون زمانه که بدید ست این طراز گیتی ز ساعد که ربود است این سوار
گرچه موکب سهمراش چنین دوتا و رپیکر مه است چرا شد چنین نزار
گفت انچه بر شمردی از تخمی هیچ نیست دانی که چیست با تو بگویم باختصار
نعل سمند شاه جهانست کاسمان هر ماه بر سرش نهد از بهر افتخار(١)

درین تشبیب دو گریز واقع و آن خلاف قاعده است و نیز در گریز اول تصریح

(١) ظهیر فاریابی (شیرین نگاب بیمند) در قصیده سرائی استاد بوده سخن او نسبت با نوری
لطیف و روان است مداح قزل ارسلان و اتابک ابوبکر ابن جهان پهلوان بوده
وفاتش در ٥٥٨ یا ٥٩٢ واقع شده .


۶۹

به هلال نموده و در ابیات بعد تجاهل در حقیقت آن و استفسار از ان فرمود
و در بین منافات باشد و تجاهل را از رتبه دراندازد . و این گریز اصلا از منطقی (۱)
رازی است از شعرای قرن چارم در مدح صاحب ابن عباد گوید :
مه گردون مگر بیمار گشته که نالید و تنش گرفت نقصان
بسان گوی سیمین بود و کنون برآمد بر فلک چون نوک چوگان
تو گفتی خنگ صاحب تاختن کرد فگند این نعل زرین در بیابان
(۱) نامش ابو محمد منصور ابن علی از فضلای شعر است در عربی و فارسی شعر گفته و از بدیع الزمان
همدانی تحصیل کرده .


شیخ نظامی
ابو محمد نظام الدین احمد الیاس بن یوسف متخلص بنظامی از نوابغ شعرا
و اکابر متصوفه است در اصل از قم بوده و بگنجوی شهرت یافته خانه دان او
اهل علم و قوامی مطرزی (۱) برادر اوست . شیخ در آغاز بتحصیل پرداخته
و بعدها در طریق سلوک باخی ابو الفرج رنجانی ارادت نموده و بمقامات عالیه
رسیده و دامن از اختلاط و آمیزش در چیده و انزوا گزیده و ازینجهة
سلاطین بعهد شیخ اعتقاد داشته و او را بنظر عزت و احترام میدیدند. شیخ
نیز هر یک از کتب خمسه خود را بنام یکی از تاجداران عهد برشته نظم درکشیده
چنانکه مخزن الاسرار را بنام سلطان بهرامشاه نوشت و سلطان پنجزار اشرفی
با یک قطار اشتر و اقسام اقمشه در عوض صله باو بخشید . شیخ درین کتاب
در مدح او گوید :-
شاه فلک تاج سلیمان نگین فخر آفاق ملک فخر دین
(۱) بعضی استاد قوامی را هم شیخ میدانند در صنایع و بدائع سخن صاحب مهارت است.
ازوست :-
ای فلک را هوای قدر تو یار وی ملک را نمای صدر تو کار


۷۱
یکدله و ششجهته و هفت گاه نقطه نه دائرہ بحر ابشام
در بیست و چهارم ربیع الاول ۵۹۲ مخزن الاسرار که تقریباً دو هزار و یکصد بیت
باشد اختتام یافته چنانکه شیخ در آخر آن مینویسد :-
بو و حقیقت بشمار درست بیست چهارم ز ربیع نخست
از گہ ہجرت شده تا این زمان پانصد و پنجاہ و دو افزون بر آن
مثنوی خسرو و شیرین ششزار بیت باشد و در صله آن قزل ارسلان دهی در اقطاع
شیخ داد و در ان کتاب میگوید :-
چو خو بر جد و بر اخلاص می کرد ده خدائیان را خالص من کرد
شیخ در آغاز این مثنوی طغرل محمد ایلدگز و قزل ارسلان هر سه را
مدح و ستائش میکند و حقیقت آن بوده که اولاً محمد ایلدگز میخواست شیخ را
در صله این مثنوی تشریف و اقطاعی ارزانی فرماید ولی عمرش
وفا نکرده و پیش از اتمام کتاب در گذشته و چون قزل ارسلان
(۱) طغرل سوم پسر سلطان ارسلان سلجوقی جلوس ۵۷۱ - ۵۹۰ سلطان ارسلان
سلجوقی از طرف مادر برادر محمد و قزل ارسلان میشود و این دو نفر برادران اخیانی اویند
وفات محمد ۵۸۲ بوده - قزل ارسلان در ۵۸۷ شب کشته شد .
ایلدگز و ہر دو پسرش محمد و قزل ارسلان معروف با تابکان آذیر بیجانند .


۷۲
بعد از فوت برا در از اختتام خسر و شیرین آگاهی یافته فرمانی باحضار شیخ
فرستاده شیخ هم تهیه سفر کرده و بعد از سی روز قطع منازل بدرگاه رسیده
و قزل ارسلان را خبر دادند و او بجهته آداب حضور و پاس خاطر شیخ
همه اسباب مجلس طرب را در چید و یکسو کرد و گفت امروز محض با شیخ صحبت
میکنیم و نظم او را می شنویم و شمس الدین محمد حاجب خاص را باستقبال
فرستاد و او باحترام بسیار شیخ را بحضور برد . شیخ میخواست آداب
سلام بجاآرد قزل ارسلان بتعظیم خود از جا برخاست و آغوش وا کرده
شیخ را در کنار گرفت و نزدیک بخود نشاند. شیخ نطقی جامع از نصیحت
و پند فرمود طوری که شاه و مقربین درگاه همه را بگریه در آورد و بعد ظرافت
و بذله گوئی کرده حضار را بنشاط آورد و اخیراً صحبت از خسرو
شیرین بمیان آمد و راوی ثنا گفته آنمثنوی را خواند قزل ارسلان
بشیخ تحسینها کرد و آفرینها فرمود . این بیانات همه از خود شیخ است
که در خاتمه خسرو شیرین تفصیل داده و میگوید :-
بمشر فم حدیث از گنج میرفت غلام از ده کنیز از پنج میرفت
پذیرشهانگر در کار چون ماند ستورم چون سقط شد بار چون ماند


۷۳

پذیرنده چگونه رخت بر دشت زمین گشته را اند و در بگذشت
که ناگه پیکی آمد نامه در دست بتعجیلم در و دی داد و نشست
که سی روزه سفر کن زانکه در ره بسی فرسنگ آمد موکب شه
ترا خواهد که بیند رونگی چند کلید خویش را بگذار در بند
مثالم داد کاین توقیع شاه است همت شحنه هشت تعویذ راه است
بعزم خدمت شه بستم از جای در آوردم بپشت بارگی پای
چو بر خود رنج ره کوتاه کردم زمین بوس بساط شاه کردم
درون شد قاصد و شه را خبر کرد که چشمه بر لب دریا گذر کرد
شه از صراف گوهر خانه خویش چو شمع افروخت از پروانه خویش
بشمس الدین محمد گفت برخیز بیار آن زا هدر و تازه را تیز
برون آمد ز درگه حاجب خاص ز در یا داد گوهر را بغواص
مرا در بزمگاه شاه بردند عطارد را ببرج ماه بردند
چو دادندش خبر کامد نظامی فزودش شادی بر شادکامی
اشارت کرد کاین یکروزه تا شام نظامی را شوم فی رود و نی جام
نوای نظم او بهتر ز رودست همه گفتار او یکسر سرود است


٧٤

شیخ مثنوی لیلی مجنون را که کمابیش چار هزار بیت است بفرمان خاقان کبیر
منوچهر شاه شروان نظم کرده و در کمتر از چهار ماه در سلخ رجب سنه ٥٨٤ اختتام
پذیرفته و در دیباجه آن میگوید :
این چار هزار بیت و اکثر شد گفته بچار ماه کمتر
گر شغل دگر چه ام بودی در چارده مه تمام بودی
بر جلوه این عروس آزاد آباد تر انکه گوید آباد
کاراسته شد به بهترین حال در سلخ رجب به ثی و فی دال
تاریخ عیان که داشت با خود هشتاد و چهار بعد پانصد
در آخر لیلی مجنون نیز سنه اختتام دار دو پخصد و سی تصریح یافته و چون با تاریخ آغاز
سر نمیخورد و از نظم مخزن الاسرار نیز پیش میگردد غلط صریح است چه شیخ نخست
مخزن الاسرار را نظم کرده و بعد خسرو شیرین و لیلی مجنون سومین کتاب اوست
و از ان ببعد هفت پیکر و سکندر نامه را بترتیب برشته نظم درکشیده و خود
در سکندر نامه میگوید :
سوی مخزن آوردم اول بسیج که سستی نکردم دران کار هیچ


۷٥

وزو چرب و شیرینی انگیختم بشیرین و خسرو درآویختم
وز آنجا سرا پرده بیرون زدم در عشق لیلی و مجنون زدم
وزین قصه چون باز پرداختم سوی هفت پیکر فرس تاختم
کنون بر بساط سخن پروری زنم کوس اقبال اسکندری

اما بیتی که در آخر لیلی مجنون است و مشتمل است بر تاریخ و خمسه طبع
بمبئی چنین نگارش یافته :-

در پانصد سال سی بر سر بگذشته ز هجرت پیمبر

مصرع فوق در وزن نیز با سائر ابیات مطابقت نمیکند چه وزنش بروزن :-
(مفعول مفاعلن فعلن) باشد و وزن سائر ابیات لیلی مجنون بروزن :-
مفعول مفاعیلن فعولن آمده و گاه در بعض ابیات بجای فعولن مفاعیلن آید پس غالب
آنست که کاتبان بی سواد تحریف کرده اند و اصل مصرع چنین خواهد
بود :-

(در پانصد تی و دال بر سر . )

و درینصورت هم بتاریخ آغاز لیلی مجنون مطابق می شود و هم وزن مصرع


٧٦

با وزن سائر ابیات برابر میگردد. مثنوی هفت پیکر او بچهار هزار و چهار صد بیت
میرسد و در چهار ده ماه رمضان ۵۹۳ انجام پذیرفته. سکندر نامه شش هزار و چهار صد
بیت میشود و در ۵۹۷ اختتام یافته اما سکندر نامه بحری که داخل خمسه نیست در
۵۹۹ نظم گشته و ازین تاریخ ظاهر است که وفات او در حدود نشته یا چیز
بعد واقع گشته. گویند: شیخ دارای دیوانی هم هست بیست هزار بیت
ولی بقول عوفی (۱) اشعار دیگر از شیخ کمتر روایت کرده اند و این قول اقرب
بصوابست اما مجمع الفصحا دو سه قصیده و برخی ابیات بنام شیخ مینویسد.
از خصائص ادبی اوست که سخن را بالفاظ شیرین و ترکیبات تازه و تشبیهات
غریب و استعاره های لطیف ادا نماید و در مضمون نازکخیالی کند و سخن را بلندی
بخشد و در انواع نظم از حمد و نعت و مدح و شعر و صفی و روائی بزمی و رزمی قدرت
طبع را نشان میدهد شعر العجم گوید: فردوسی و سعدی در برابر شیخ یکی

(۱) محمد عوفی مروی صاحب تذکره لب الالباب از فضلای اخیر قرن ششم
در عنفوان شباب در بخارا تحصیل نموده و تذکره خود را در اوائل قرن هفتم
نوشته این کتاب در دار الفنون کمبرج بتصحیح ادوارد برون انگلیسی در ۱۳۲۱
هجری بطبع رسیده.


۷۷

شاعر رزمی و دیگری اخلاقی می‌نماید طغرا در یکی از رقعات خود از ابوالفضل
و غیره تنقید کرده میگوید :- ابوالفضل در نوشتن اکبر نامه از غارت الفاظ
شوخ نظامی نام کشیده .» از ابیات ذیل خصائص ادبی و نازکیهای
و جامعیت او در فنون نظم معلوم میگردد .
ترکیبات تازه :
حمد
پیش وجود همه آیندگان پیش بقای همه پایندگان
سابقه سالار جهان قدم مرسله پیوند گلوی قلم
پرده کشای فلک پرده دار پرده کی پرده شناسان کار
(۱) طغرا از شعرای عهد شاه جهان بوده رقعات و دیگر رسائل متعدده از و یادگار است
در نثر سبک هند صاحب طرز است مجموعه رسائل او در هند بطبع رسیده
دیوان کوچکی هم داشته وقتی نسخه خطی او را دیده بودم این ابیات
از وست :-
آبرو میرود از دست زآمد شد غیر چون حباب از همه سو جانب گلشانه ببند
گویند نعش ما را کس پیش و پس نباشد وقتیکه ما نباشیم گو هیچکس نباشد
ما خانه زاد و امیم باید که بعد مردن تابوت ما اسیران غیر از قفس نباشد
بسکه از سنگینی جان کنده پای خودیم عمرها چون آسیا گشتیم و برجای خودیم


۷۸
لعل طراز مکه آفتاب
حله گر خاک و حلی بند آب

پرورش آموز درون پروران
روز برارنده روزی خوران

مهره کش رشته یکتای عقل
روشنی دیده بینای عقل

داغ نه ناصیه داران پاک
تاج ده تخت نشینان خاک

خام کن پخته تدبیرها
عذر پذیرنده تقصیرها

در ابیات فوق الفاظ ذیل :-

پیش وجود، پیش بقا ، سابقه سالار ، مرسله پیوند ، پرده کشا، پرده دار
پرده شناس، لعل طراز، حله گر، حلی بند، پرورش آموز
روز برارنده ، روزی خور ، مهره کش ، داغ نه ، ناصیه دار
تاج ده ، تخت نشین ، خام کن ، عذر پذیرنده ، همه ترکیبات
توصیفی و دلیل است بر آنکه نظم را کلمات مرکبه شیرینی دید و روانی
بخشد . اگرچه فردوسی نیز الفاظ مرکب استعمال میکند ولی بکثرت
و حلاوت ترکیبات شیخ نمیرسد و در بعضی ازین ابیات تمام الفاظ
کلمات مرکبه باشند مانند :-


۷۹
پرورش آموز درون پروران
روزی آرنده روزی خوران
و از تشبیهات و استعارات لطیف و غریب اوست ابیات ذیل:
بهار فریدون و گلزار جم
ز باد خزان گشت تاراج غم
نسب نامه دولت کیقباد
ورق بر ورق هر سویی برده باد
در بیت اول (دارا) و دبدبه او را به بهار و گلزار تشبیه کرده و زخم خوردن
و بهلاکت رسیدن او را به باد خزان و در بیت دوم دارا را به (نسب نامه)
تشبیه نموده و زخم خوردنش را بپراکندن باد اوراق آنرا این تشبیه چقدر مقصود را
پرسوز ساخته و تا کجا ها از حسن الم و حزن تحریک میکند.
چون شب علم سیاه برداشت
شبرنگ تو رقص راه برداشت
زهره طبق نثار بر فرق
تا نور تو کی بر آید از شرق
این دو بیت در صفت معراج از لیلی مجنون است و در هر مصرع هر دو
بیت استعاره واقع شده علمدار را از بهر شب و نثار کن را از بهر زهره
استعاره کرده و میگوید وقتی که علمدار شب بیرق سیاه را بر داشت یعنی
تاریکی شب عالم را فرا گرفت. شبرنگ یعنی مرکب تو به پویه در آمد.


۸۰

نثار کن زهره طبق نثار بر سر گذاشته در قدوم تو انتظار می برد تا نثار مقدم
تو کند . استعاره بدیع اوست که کوکبه موکب نبوت را در جاجوئیای
معراج بابلیغ ترین وجهی تصویر میکشد. و از ابیات صیفی اوست

غسل کردن شیرین

چو قصد چشمه کرد چشمه نور فلک را آب در چشم آمد از دور
سهیل از شعر شکرگون برآورد نفیر از شعری گردون برآورد
پرند آسمان گون بر میان زد شد اندر آب و آتش در جهان زد
تن صافیش میغلطید در آب چو غلطد قاقمی بر روی سنجاب
چو بر فرق آب میانداخت از دست فلک بر ماه مروارید می بست
عجب باشد که گل را چشمه شوید غلط گفتم که گل در چشمه روید
در آب انداخت گیسوهای چون شست نه ماهی بلکه ماه آور در دست

اینگونه ابیات شیخ است که از تشبیهات غریب و خیالات دقیق بمنتای
رتبه شعری رسیده و سر مشقی از بهر نازکخیالی های متأخرین گردیده در بیت


۸۱

اول میگوید :- وقتی که آنچشمه نور یعنی شیرین برلب چشمه آمد ورخت از بر کشید
از تلألو ولمعان پیکر او چشم آسمان از دور پر اشک شد و در سائر ابیات رخت
کشیدن ولنگ زدن وغلطیدنـش را در آب و آب ریختنش را بر سر تعریف
میکند و این قدر سخن را که در شیرین بچشمه در آمد وغسل کرد ) بچند تشبیهات لطیف
ادا نموده و تا کجا ها ناز خیال کرده . گوئی میرزا صائب را همین بیت شیخ
سرمشق خیال گشته که میگوید :-
گر بچشمه نور شسته رخسار که آب در نظر آر و نظاره مستانه دو

در پاسخ شیرین بخسرو گوید

هنوزم هندوان آتش پرستند هنوزم چشم چون کان مستند
هنوزم لب بآب زندگانی است هنوزم آب در جوی جوانی است
گر آهو یک نظر سویم آرد خراج گردنم بر گردن آرد
بغمزه گرچه ترک دستیا غـم ببوسه دلنوازی بیسته اغـم
برو تا بر تو نـگـشایم کمان دست که در گردون چنین خـم بسی است


۸۶
کنیزک چینی در صحبت با سکندر در صفت خود گوید
ملک گر بجمشید بالاتر است رخ من زخورشید والاتر است
شه ار چون سلیمان شود دیوبند مراد جهانست دیوانه چند
شه ار زانکه عالم گرفتی بشمشیر من آنرا گرفتم که عالم گرفت
اگر چه کند جهانگیر شاه فتاده است در گردن مهروماه
کمند دی من ززلف درازش نترسم بگردون اندازش
گر او را کمندی بود ماه گیر مرا هم کمندی بود شاه گیر
گر او ناوک انداز دارنده است مرا غمزه ناوک انداز هست
سکندر بکیوان خطا میرود من اینجا سکندر کجا میرود
اگر راه ظلمات میبایدش سر زلف من راه نمایدش
همچنین طلوع و غروب را در هر جا بنوعی غریب تعریف میکند و باغ و بهار را
به بیانی تازه صفت مینماید :-


۸۲

طلوع آفتاب
چو خورشید بر زد سر از کنج نیل فرو شست گردون قبا را زنیل
که چون شاه چین صبح را بار داد عروسس جهان در بدینار داد
سحر
سپاه سحر چون علم بر کشید جهان حرف شب را بقلم در کشید
غروب
چو در برقع کوه رفت آفتاب سر روز و روشن فرو شد بخواب
شب تیره چون اژدهای سیاه زماهی برآورد سرسوی ماه
سیه کرد بر شب روان راه را فرو برد چون اژدها ماه را
چو یاقوت خو کشید روز و برد بیاقوت بستن جهان بی شمرد
بزردی گرفتند مهتاب را که این برد آن گوہر ناب را
شب و ستاره
چو سلطان شب چتر بر سر گرفت سرا پا جهان را مشعبر گرفت


٨٤
ستاره چنان گنجی از زر فشاند که مهد زمین گاو بر گنج راند
چو شب در سر آورد کحلی پرند سرمه در آمد مشکین کنند
شب ماه و مهتابی

شده روشن شب از مهتاب چون روز قدح بر داشته ماه دل افروز
شب از ماه پیوسته پیرایه شکستی بود نور در سایه

بهار
گل از شادی علم بر باغ میزد سپاه فاخته بر زاغ میزد
سمن ساقی و نرگس جام در دست بنفشه در خمار و سرخ گل مست
عروسان ریاحین است بر روی شگرفان شگوفه شانه در موی
بنفشه تاب زلف افگنده بر دوش کشاده یاسمن را بنا گوش
بابر سبزه یا گوهر گسسته زمرد را بمروارید بسته
صلصال شهر است از دلنوازی بگرد سبزه با مار دیاری
ز هر شاخی شگوفه نوبهارے گرفته هر گلی بر کف نثارے


۸۵

باغ و باغبان

بیا باغبان خرمی ساز کن  گل آمد در باغ را باز کن
نظامی بباغ آمد از شهر بند  بیارای بستان بکشنی پرند
زجبه بنفشه برانگیز تاب  سر نرگس مست بکش ز خواب
لب غنچه را کامدهش بوی شیر  زکام گل سرخ مردم عبیر
سهی سرو را بال برکش فراخ  بقمری خبر ده که سبزست شاخ
یکی مژده بر سوی بلبل براز  که عهد گل آمد ببستان فراز
زسیمای سبزه فرو شوی گرد  که روشن شبستان شود لاجورد
دل لاله را کامد از خون بجوش  فرومال خونی بخاکی بپوش
سر نسترن را زموی سفید  سیاهی ده از سایهٔ شک بید
لب نارون را می آلود کن  بخیری زبانرا زر اندود کن
سمن را درودی ده از ارغوان  روان کن بسوی گلبن آب روان
بنورستگان چمن بار بین  بکش خیمه بران خطهٔ تارئین


٨٦

ہوا معتدل بوستان دلکش است هوای دل دوستان روحپرور است
درختان شگفتند بر طرف باغ برافروختہ ہر گلی چون چراغ
بمرغ زبان بستہ آواز دہ کہ پرواز پارینہ را ساز دہ
سر زلف معشوق را طوق ساز در افگن برین گردن ان طوق باز
سرایندہ کن نالہ چنگ را در آور برقص این دل تنگ را
بپیرا ہن برگہ آب گیر زسوسن چگین لباس حریر

و از اشعار رزمیہ اوست تصویر میدان جنگ :۔
در آمد بغریدن آواز کوس فلک بر در افتاد از ابوس
ز غریدن کوس خالی دماغ زمین لرزہ افتاد بر کوہ و راغ
چنان آمد از نای ترکی خروش کہ از نامی ترکان برآورد جوش
برآورد خر مہرہ آواز شیر دماغ از دم گاو دم گشت سیر
تزاقی کہ از قعہ خواستہ بدون خستہ از یطاق آرمستہ
زیم چماقتی کہ آمد ز تید کفن گشت زرد پوشش حریر
روار و در آمد زرا ہ نبد چو آویزدہ آمد بمردان مرد


٨٧

بجوش در آمد دو دریای خون شد از موج آتش زمین لاله گون
زمین گفتی از یکدگر بر درید سرافیل صور قیامت دمید
یکی گفت هوی و دگر گفت هان برآورد سرها هوی از جهان
جگر تاب شد نعره های بلند گلو گیر شد حلقه های کمند
سپه از دو جانب بصف آراسته زمین آسمان وار برخاسته
ز سم ستوران درین پهن دشت زمین شش شد و آسمان گشت هشت
چنان گرم گشت آتش کارزار که از نعل اسبان برآمد شرار
ز غریدن رعد پیلان مست گره در گلوی هژبران شکست
زمین کو بساطی بآراسته غباری شد از جای برخاسته
ز پولاد پیکان پیکر شکن تن کوه لرزید بر خویشتن
سنون علم جامه در خون زده نجات از جهان خیمه بیرون زده
بشمشیر برگشته جائی نبود که در غارها اژدهائی نبود
بآهنگ خدنگ بکین کمان نیاسود بر یک زمین کز زمان
کمند اژدهائی مسلسل شکنج دهان باز کرده بتاراج گنج


۸۸
ز بس بر دهن نافع انداختن
نفس را ز راه برون تاختن
در قرون قدیمه دلیران بمیدان برآمده جولان میکرده ند نعره ها کشیده
و رجز خوانی کرده مبارز میخواستند چه وسائط و آلات حرب همین چیزها
بوده و جنگ با این اسلحه جز بنزدیکی مسافه در بین دو لشکر و دست
و گریبان شدن دو حریف هم و نعره زدن بر یکدیگر متصور نبود. ولی
امروز که عصر توپ و تفنگ گوناگون است و طیاره در هوا پر و بال میکشاید
و غاز خفه کن ابر هلاک میگردد بجای دلیران توپ نعره زمین لرز میکشد
و تفنگ رجز میخواند و تانگ رو برو بمیدان برآمده مبارز میجوید
این چند بیت از قصیده اوست
ملک الملوک فضلهم فضیلت سعانی
نفس بلند صوتم جرس بسب دیتی
بولایت سخن در که مؤید الکلامم
چو قوارع زبوری بفصاحت ابزارم
بقياس شیوه من که نتیجه تو آمد
زمی و زمان گرفته مثال آسمانی
قلم جهان نوردم علم جهانستانی
نزده کسی بجز من در صاحب القرانی
ببرم زبان موبد ز نشید زند خوانی
همه طرز های تازه کهن است باستانی


۸۹

شیخ سعدی

فتنۀ تاتار که سر تا سر ایشیا فرا گرفت و ارکان اسلام را متزلزل
ساخته در ان سیل عالمی ویران گشت و در ان اتش تر و خشک بسوخت.
از جمله در ادبیات نیز انقلابی پدید آمد. قصائد از رتبه اوج در افتاد مضامین
مدحیه قلت پذیرفت. و در عوض ابواب غزل مفتوح گشت و تصوف اخلاق
بیشتر بنظم در آمیخت و در اثر آن شعرای متوسطین غزل را بیشتر رواج دادند و
دیوانهای مستقل بغزل مرتب نمودند از جمله شیخ شیراز است که آفاق سخن را
ضیائی دیگر بخشیده .
نام شیخ شرف الدین یا مشرف الدین ابن مصلح الدین عبد الله شیرازی
است . از بدو عمر متعبد و شب خیز بوده و سی سال در مدرسۀ نظامیه
بغداد تحصیل اشتغال داشته و از شیخ ابو الفرج ابن جوزی تحصیل کرده و در
طریق ریاضت بشیخ عارف شهاب الدین سهروردی که طریقه سهروردیه
بدو منسوب است ارادت داشته چنانکه در گلستان میگوید :-


۹٠
مرا شیخ دانای مرشد شهاب دو اندرز فرمود بر روی آب
یکی آنکه بر خویشتن خو دبين مباش دوم آنکه بر غير بد بين مباش
شیخ سیاحت فراوان کرده چنانکه چند بار بزیارت بیت الله مشرف
گشته و حج گذارده و ایشیای کوچک و مراکش و حبشه را سیر نموده و درشام
و بیت المقدس سقائی کرده و در جامع بعلبک وعظ گفته و در بیابان دمشق
بقيد فرنگ (۱) درافتاده و یکی از روسای حلب که با او آشنائی داشته
از قیدش رهانیده و با خود بحلب برده و دختر خود را بعقد ازدواج او در آورده
نیز شیخ از راه بلخ و با میان بهندوستان رفته و بتکده سومنات را تماشا
کرده و در اکثر این مسافرتها پیاده بوده و خود در گلستان و بوستان ازین
سیاحتها جسته جسته بیان کرده . شیخ بعد از مسافرتها بوطن آرمیده
در صومعه بیرون شیراز دامن از اختلاط در چیده و بزهد و عبادت مشغول
گشته تا در ۶۹۱ بدرود جهان گفته تولد او را ذکاء الملک در ۵۸۰ ضبط
کرده (۲) و بدین حساب عمر شیخ یکصد و یازده سال باشد مزار شیخ
(۱) در ایام محاربات صلیبی بوده .
(۲) صاحب مفتاح التواریخ ولادت شیخ را در ۵۷۰ گمان میکند و عمرش یکصد و بیست سال مینویسد.


۹۱
و نزد یک دلکشا نام باغی در شیراز واقع و زیارتگاه خاص و عام است
از اتابکان (۱) فارس اتابک ابوبکر و سعد پسر او شیخ را بنظر احترام
میدیدند و شیخ نیز با ایشان ارتباطی داشته و تخلص او سعدی هم بجهت ست
است. رتبهٔ شیخ در تصوف هم لایق تمجید است خواجه شمس الدین (۲) وزیر
هلاکو و برادر او خواجه علاوالدین صاحب تاریخ جهانکشا بخدمت شیخ مرید بوده
و خیلی عقاد داشتند. عارف جامی در نفخات الانس وسبحة الابرار می نویسد
که صاحبدلی منکر شیخ بود شبی خواب دید دسته از فرشتگان با طبقهای نور
از آسمان فرود می آیند پرسید خیر باشد گفتند نثار یک بیت شیخ است
که در معرفت گفته صاحبدل هماندم از خواب برخاست و بدر صومعهٔ شیخ
رفت دید که شیخ بیدار است و می سراید :-
برگ درختان سبز در نظر هوشیار   هر ورقی دفتریست معرفت کردگار

( ۱ ) مؤسس سلسله اتابکان فارس سنقر نام است و او در ۵٤۳ بر مسعود شاه سلجوقی
خروج نمود و دولت اتابکان را در فارس تأسیس نمود. جلوس اتابک ابوبکر ۶۲۸
و فاست ۶۸۸ شیخ بوستان را بنام او در ۶۵۵ و گلستان را بنام پسرش سعد بن
ابو بکر ابن سعد در ۶۵۶ تألیف کرده
( ۲ ) خواجه شمس الدین جوینی فرابی از رجال معروف و قریب بیست دو سال بوزارت هلاکو و پسرانش مشغول
بود در ۶۸۲ بحکم ارغون خان کشته شد.


۹۲
کلیات شیخ عبارتست از : (۱) رساله نثر مشتمل برموعظه و پند (۲) گلستان
(۳) بوستان (٤) قصائد فارسی و عربی (۵) دیوان طیبات
(٦) دیوان بدائع (۷) دیوان خواتیم (۸) غزلیات قدیم (۹)
قطعات (۱۰) رباعیات و فردیات (۱۱) هزلیات و مطائیات
نظم و نثر و منظومات او بچهارده هزار و پنصد بیت کما بیش میرسد. چهار هزار
بیت بوستان و بقیه سائر اشعار اوست . ارباب تذکره شیخ را
نخستین شاعر غزل سرا میدانند : عارف جامی گوید: ((شیخ قدوة متغزلان
است، هیچکس پیش از وی طریق غزل نپیموده)) همانا تخصیص او با ولیت در غزل
از جهتی باشد که شیخ شور می تازه در غزل در انداخته و نکات حسن و ارادت
عشق را بعبارتی لطیف ادا کرده و غزل را سهل ممتنع ساخته و ازینجهته دیوان
او را (نمکدان) گویند . و شاید که شیخ را در سبک ایران سر حلقه قرار
دهند . ملل مغرب زمین گلستان و بوستان و برخی دیگر از آثار و اشعار
شیخ را بالسنه مختلفه ترجمه و طبع کرده اند .
فلسفه شیخ در شعر آنست که حقیقت را بکمال آزادی بیان


۹۲

میکند و در مسائل اخلاقی لباس نفیسی از شعر می پوشد و بدین لباس نصایح شود
خودرا بسر حد قبول عامه میرساند. علامه شبلی میگوید :- «اگرچه حکیم سنائی
اوحدی، خیام، شیخ عطار زمینه نظم اخلاقی را بآسمان رسانیده اند ولی
شیخ این آسمانرا بیشتر بلندی بخشیده و در آمیزش فلسفه و اخلاق در شعر
اندازه احتیاج و طریق اعتدال مرعی داشته» .
سنت قصیده سرایان هست که در خاتمه قصیده ممدوح را دعا کنند
و بقای شوکت و شان او را تا قیامت خواهند و از جمله بیت پیش از دعا
مشتمل باشد بر (تا) مفید دوام و استمرار. ظهیر در خاتمه قصیده بدعای ممدوح
چنین غلو میکند :-

همیشه تاز جهان نیست موضعی خالی
زانقلاب امور تغییر احوال

جهان بذات تو خالی مباد گرچه توئی
بذات خویش جهانی کبر یا وجلال

بپرده موکب تو دست صبا و دبور
ببسته حشمت تو را ه چرخ شمال

یعنی تا جهان محل انقلاب و تغیر است ذات تو در جهان باشد و جهان تا قیامت
محل تغیر باشد پس بقای ممدوح را تا قیامت میخواهد بر علاوه ممدوح را جهان کبریا


٩٤

و جلال هم ساخت ولی تنها شیخ است که ازین سنت پیروی نکرده وغالباً در
خاتمه قصیده دعای نصیحت آمیز میکند. در قصیده که مطلع آن این است :-
اگر مطالعه خواهد کسی بهشت برین را بیا معاینه کن کو بنوبهار زمین را
و در ان خواجه علاء الدین جوینی را مدح نموده در خاتمه عوض دعا چنین ارشاد میکند.

در سخن بدو مصرح چنان لطیف ببندم که شاید اهل معانی کنند وردو بیزرا
بجوز بخش که دنیا بهیچ کار نیاید جز این که پیش فرستند روزباز پسین را

درین بیت علاوه بر تحریص بکرم مرگ را نیز بیاد ممدوح میدهد. در خاتمه
قصیدۀ دیگر ممدوح را چنین دعا میکند.

یکی دعا کنمت بی روئی ربیع رق خدات در نفس آخرین بیامرزاد
تو هم زبان نخی گر بصدق دل گوئی که آفرین خدا بر روان سعدی باد
همین نصیحت من پیش گیر و نیکی کن که دائم از پس مرگم کنی بنیکی یاد

در خاتمه این قصیده که نیز در مدح خواجه علاء الدین جوینی است :-

کدام باغ بدیدار دوستان ماند که بهشت نگوید ببوستان ماند

بطور محاوره دعا میکند و تبسم ممدوح را دراز میخواهد :-


٩٥
برغم دشمن بدکوز از بسرسرطان که وزو و دست ندارم که پاسبان تو
قصیده دیگر را چنین خاتمه میدهد :
بدین دو مصرع اخر که ختم خواهم کرد امید هست تحسین گوشن با حسان
دو چیز حاصل عمر ست نام نیک و ثواب چو زین دو در گذری کل من علیها فان
و نیز در قصیده گوید :
عمرت دار از باد نگویم هزار سال زیرا که اهل حق نپسندند باطلی
نفست همیشه پیرو فرمان شیر بیاد تا بر سرش نه عقل مداری مؤکلی
شیخ درین یک بیت گویا بتمام احکام شرعیت و مسائل اخلاقی اشاره کرد و ممدوح را
بپابندی آن توصیه و ترغیب فرمود چه دعا میکند که نفس ممدوح همیشه فرمانبر از
احکام شرع باشد تا عقل او بر نفسش مؤکل و مسلط شود و در وقتی که عقل مستنیر
بنور شرع را بر نفس مسلط دارد البته همیشه گفتار و کردار شخص مطابق با خلاق باشد
و بر وجه مطلوب و مرضی جریان یابد و نافع و مفید خود و جامعه گردد خلاصه شیخ
بقای ممدوح را بر بنوحه میخواهد .
ظهیر در قصیده گریز بمدح قزل ارسلان کرده و گفته :-


٩٦

فریاد من زطام گردون کنین است از سكان أنكه حضرت أين أستاني ها
نه كرسى فلك نهد أنديشه زير پأ تا بوسه بر ركاب قزل ارسلان دهد

شيخ در بوستان وقتى كه مدح ممدوح ميكند تعريض بدين بيت كرده و میگويد
براه تکلف مرو سعديا اگر صدق دارى بيا رو بيا
تو منزل شناسئ شده راه رو تو حق گوى و خسرو حقائق شنو
چه حاجت که نه كرسى آسمان نهى زیر پاى قزل ارسلان
بگو پاى عزت بر افلاك نه بگو روى اخلاص بر خاك نه
بطاعت منه روى بر آستان كه أين است سجاده راستيان
اگر بنده سر برين در بنه كلاه خداوندى از سر بنه
بدرگاه فرمانده ذو الجلال چو درويش پيش توانگر بنال
چو طاعت كنى لبس شاهى بپوش چو درويش مفلس بر آونخروش
که پروردگارا تو اگر توئى توانا بي درويش پرور توئى

شيخ سائر مسائل اخلاقى را بي تكلف بيان ميكند و در آن مسئله بطور خود اقامه
دليل می نمايد و اينک مثالى چند در ذيل می نگاريم :-


۹۷

شفقت و همدردی

چنان قحط سالی شد اندر دمشق که یاران فراموش کردند عشق
چنان آسمان بر زمین شد بخیل که لب تر نکردند زرع و نخیل
بخشکید سرچشمه های قدیم نماند آب جز آب چشم یتیم
نبودی بجز آه بیوه زنی اگر بر شدی دودی از روزنی
چو درویش بی برگ دیدم درخت قوی بازوان سست درمانده سخت
نه در کوه سبزه نه در باغ و شخ ملخ بوستان خورده مردم ملخ
در آنحال پیش آمدم دوستی از و مانده بر استخوان پوستی
بدو گفتم ای یار فرخنده خوی چه در ماندگی پیشت آمد بگوی
بفرید بر من که عقلت کجاست چو دانی و پرسی سؤالت خطاست
نبینی که سختی بغایت رسید مشقت بحد نهایت رسید
نه باران همی بارد از آسمان نه بر میرود آه فریاد خوان
بدو گفتم آخر ترا باک نیست کشد زهر جائی که تریاک نیست
دگر گر و بخشید در من فقیه نگه کردن عالم اندر سفیه


۹۸

که مرد ارچه بر ساحل است ای رفیق نیاساید و دوستانش غریق
من از بینوائی نیم روی زرد غم بینوایان رخم زرد کرد
نخواهد که بیند خردمند ریش نه بر عضو مردم نه بر عضو خویش
چو بینم که درویش مسکین نخورد بکام اندرم لقمه زهر است و درد
یکی را بزندان درش دوستان کجا ماندش عیش در بوستان

احسان با حیوان

یکی سیرت نیک مردان شنو اگر نیکبختی و مردانه رو
که شبلی ز حانوت گندم فروش بده برد انبان گندم بدوش
نگه کرد موری در ان غله دید که سرگشته هر گوشه میدوید
ز رحمت بر شب نیار خفت بماوای خود بازش آورد و گفت
مروت نباشد که این مور ریش پراگنده گردانم از جای خویش
درون پراگنده گان جمع دار که جمعیت باشد از روزگار

سعی و عمل و نکوهش از تنبلی

یکی روبهی دید بی دست و پای فرو ماند در صنع و لطف خدای


۹۹
که چون زندگانی بسر میبرد بدین دست و پا از کجا میخورد
درین بود درویش شوریده رنگ که شیری در آمد شغالی بچنگ
شغال نگون بخت را شیر خورد بماند آنچه روباه از و سیر خورد
دگر روز باز اتفاق اوفتاد که روزی رسان قوت درویش داد
یقین مرد را دیده بیننده کرد شد و تکیه بر آفریننده کرد
کزین پس بکنجی نشینم چو مور که روزی نخوردند پیلان بزور
سر خود فرو برد چندی بجیب که بخشنده روزی رساند زغیب
نه بیگانه تیمار خوردش نه دوست چو چنگش رگ استخوان ماند و پوست
چو صبرش نماند از ضعیفی و هوش ز دیوارش آوازی آمد بگوش
برو شیر درنده باش ای دغل مینداز خود را چو روباه شل
چنان سعی کن کز تو ماند چو شیر چه باشی چو روبه بمانده سیر

خدمت با بزرگان

الا گر طلب کار اهل دلی ز خدمت مکن یکزمان غافلی


۱۰۰
نکوهش از غیبت
بداندرحق مردم نیک و بد مگوای خردمند صاحبخرد
که بد مروراخصم خود میکنی وگرنیک مردست بد میکنی
صفت خاموشی
ترا خامشی ایخداوند هوش وقار است و نا اهل را پرده پوش
اگر عالمی هیبت خود مبر و گر جاهلی پرده خود مدر
صنعت وکسب
بیاموز پرورده را دست رنج وگردست داری چو قارون گنج
بپایان رسد کیسه سیم و زر نگرددتهی کیسه پیشه ور
چه دانی که گردیدن روزگار بغربت بگرداندش در دیار
چو بر پیشه باشدش دسترس کجا دست حاجت برد پیش کس
ازخصائص شیخ است سلاست و روانی درعبارت و شیرینی و اثر درکلام
واین منحصر ببوستان او نیست بلکه قصیده و غزل و سائر نظم ونثر او وا راینحین
مزیت باشد و حقيقة کلام شیخ بزرگوار از تعریف مستغنی است وامثال ما


١٠١
نمیتواند از عهده وصف این استاد برآید. از اثر کلام اوست که هیچ کتابی
در نظم و نثر رتبه گلستان و بوستان را نیافته و بدرجه قبول مانند
این دو کتاب نرسیده مرزا بیدل که عالمی دیگر در ادبیات کشف کرده
از کلام شیخ بزرگوار تعریف کرده میگوید :-
از گل و سنبل بنظم و نثر سعدی قانعم این معانی در گلستان بیشتر دارد بهار
اکنون برخی از سائر کلام شیخ مینگاریم :-
بهار
بامدادان که تفاوت نکند لیل و نهار خوش بود دامن صحرا و تماشای بهار
صوفی از صومعه گو خیمه بزن در گلزار وقت آن نیست که در خانه نشینی بیکار
کوه و دریا و درختان همه در تسبیحند نه همه مستمعان فهم کنند این اسرار
بلبلان وقت گل آمد که بنالند از شوق نه کم از بلبل مستی تو بنال ای هوشیار
آفرینش همه تنبیه خداوند دل است دل ندارد که ندارد بخداوند اقرار
اینهمه نقش عجب بر در و دیوار وجود هر که فکرت نکند نقش بود بر دیوار
آدمی زاده اگر ز طرب آید چه عجب سرو در باغ برقص آمده و بید و چنار


۱۰۲
ژاله برلاله فرود آمده هنگام سحر راست چون عارض گلگون عرق کرده یار
درین بیت ژاله بمعنی شبنم است و از مصرع اول ظاهری شود که شبنم
فرود آمده برلاله بعرق رخساره تشبیه یافته باشد و برعکس ترکیب
مصرع دوم مقتضی است که لاله شبنم آلود بر خسار عرق خیز تشبیه یابد
مگر آنکه گوئیم در یکی از دو مصرع تقدیم و تاخیر واقع است :
ارغوان ریخته بر صفحه خضرای چمن همچنانست که تخته دیبادینار
این هنوز اول اثارجهان افروز است باش تا خیمه زند دولت نیسان و ایار
شاخها دختر دوشیزه باغند هنوز باش تا حامله گردند بالوان ثمار
بندهای رطب از نخل فرود آویزد نقشبندان قضا و قدرشیرین کار
تا نه تاریک شود سایه انبوه درخت زیور بررگ چراغی ننهد از گلنار
سیب را هر طرفی داده طبیعت رنگی هم بدانگونه که گلگونه کند روی نگار
شکل امرو دیگر یم که بشیرینی لطف کوزه چند نباتست معلق بر بار
آب درپای ترنج و به و بادام روان همچو در زیر درختان بهشتی انهار
کو نظر بازکن و خلعت نوروز ببین ایکه باور نکنی فی الشجر الاخضر نار


۱۰۳
در مرثیه مستعصم بالله عباسی گوید
آسمان را حق بود گر خون بگیرید بر زمین بر زوال ملک مستعصم امیرالمؤمنین
ای محمد گر قیامت می برآری سر زخاک سر برآور این قیامت در میان خلق بین
نازنینان حرم را خون حلق نازنین ز آستان بگذشت ما را خون دل از آستین
زینهار از دور گیتی و انقلاب روزگار در خیال کس نگشتی کاینچنان گردد چنین
دیده برداری که دیدی شوکت بیت الحرام قیصران روم سر بر خاک و خاقان بر زمین
خون فرزندان عم مصطفی شد ریخته هم بر ان خاکی که سلطانان نهادندی جبین
بعد ازین آسانش از دنیا نباید چشم داشت قیر در انگشتری ماند چو بر خیزد نگین
در انواع نظم شیرین تر و دقیق تر مدعاشل است و گمان میرفت مدعاشل
مخصوص به شعرای سبک هند باشد و ازین بیت شیخ ظاهر گشت که قدما
نیز این نوع شعر میگفته اند . این بیت شیخ نیز مدعا مثل است :-
کام جویان را ز ناکامی چشیدن چاره نیست بر زمستان صبر باید طالب نوروز را
غزل
ای نفس خرم باد صبا از بر یار آمده مرحبا


١٠٤
بر سر خشم است هنوز آنحریف یا سخنی میرود اندر رضا
قافله شب چه شنیدی ز صبح مرغ سلیمان چه خبر از سبا
از در صلح آمده یا خلاف با قدم خوف روم یا رجا
بار دگر گر بسر کوی دوست بگذری ای پیک نسیم صبا
گو رمقی بیش نماند ضعیف چند کند صورت بیجان بقا
آنهمه دلداری پیمان و عهد هیچ نکردی که نکردی وفا
قصه دردم همه عالم گرفت در که نگیرد سخن آشنا
گر برسد ناله سعدی بکوه کوه بنالد بزبان صدا
از غزل شیخ معلوم میشود که در سبک ایران کلمات مرکبه کمتر یافت میشود .
رباعی
تدبیر صواب از دل خوش بایست سرمایه عافیت کفافیست
شمشیر قوی نیاید از بازوی سست یعنی ز دل شکسته تدبیر درست


١٠٥

امیر خسرو

امیر خسرو ابن امیر سیف الدین محمود است امیر محمود میر هزاره لاچین
بوده در نواحی بلخ توطن داشت و در فتنه تاتار بهند شتافت و درانجا
بحضور سلطان محمد شهید تقرب جسته برتبۀ امارت رسید و در غزا با کفار
در ان صفات شهید گشت و امیر خسرو بعد از پدر بدان رتبه رسید
مولد امیر پتیاله و تحصیل ابتدائی او از سعد الدین خطاط است که یکی از مشاهیر
بوده و در همان اوان میل بشعر داشته و سخن موزون میکرد و چون بسن رشد
و کمال رسید اولا با ملک چهجو که از امرای سلطان غیاث الدین و دارای جود
و کرم بود ارتباط یافت و در مدح او قصائد غرا دارد و در یکی از ان میگوید :-
بود پنهان آفتاب آندم که صبح همدمی با باد عنبر بو نمود
صبح را گفتم که خورشیدت کجاست آسمان روی ملک چهجو نمود
از ان ببعد بحضور هفت پادشاه رسید و از هر یک نوازش بسیار دیده
بتخصیص سلطان غیاث الدین تغلق شاه که از حضور او رفاه بسیار


١٠٦

اندوخت. امیر در هژدهم شوال ۷۲۵ ترک حیات گفت و در دهلی پائین
مرقد خواجه نظام (١) اولیا مدفون گردید و از قطعه تاریخ اوست.
شد (عدیم المثل) یک تاریخ او و اندگر شد طوطی شکر مقال )
۷۲۵ ۷۲۵
مهدی خواجه از معتبرین دربار پادشاه مقبرهٔ امیر را تعمیر نموده و لاشہاب (٢) معمای
تاریخ آن بنا را چنین گفته :-
مهدی خواجه سید با جاه و جلال شد بانی این اساس بی شبه و مثال
گفتم بسعی جمیل مہدی خواجه تاریخ بنای این چو کردند سؤال
۸٩۷
و بر لوح مزارش کندند. شعر العجم تولد امیر را ۶۵۱ میگوید و بدین حساب عمرش
یکصد و بیست سال میشود و مفتاح التواریخ باین بیت امیر استناد نموده که
نود رفت و شش و ششصد چو پنجم ز محرم هم شب یوم الحساب آمد که دم کا جمس باش
تولدش را در ۶۵۱ و عمرش هفتاد و چار می نویسد. شاید کاتب شعر العجم صفر مرتبه
(١) نسب خواجه با مام رضا علیه آلاف التحیة والثناء می پیوندد از ائمہ مشایخ بوده مرید شیخ فرید
گنجشکر است . خواجه در ۶۳۴ در غزنہ تولد گشته اما سکونت او در دہلی بوده دہم در انجا از دنیا
برفته ۷۲۵ و بعد از شش ماہ امیر خسرو نیز وفات یافته . ( مفتاح التواریخ ص ۸١ ماده هشتم)
(٢) قطعهٔ تاریخ وفات امیر را خواجه حسن دہلوی گفته که تربیه یافته امیر است تمام قطعه پنج بیت
و در مفتاح التواریخ درج است شاید خزانه عامره و شعر العجم قطعه تاریخ بنا را ندیده اند و قطعه
تاریخ وفات را سہوا بلا شہاب معمائی نسبت کرده اند .


۱۰۷
احاد را در مرتبه عشرات برده و پنجاه را پنج ساخته اگرچه برین تقدیر نیز اختلاف
یکعدد در بین هر دو تاریخ باقی می ماند . امیر اخیرا روی ارادت باستان خواجه نظام
اولیا آورد و در صحبت او راه سلوک پیمود و خواجه را نظر التفاتی مخصوص بامیر بود
و باره ها میگفت :- امید دارم که روز قیامت مرا بسوز سینه این ترک
بخشند . گویند وقتی خواجه بر لب دریا نشسته و کلاه بر سر کج نهاده تماشا
اهل هنود میکرد که بآئین خود عبادت می نمودند . همدرا نوقت خواجه را این مصرع
بر زبان گذشت :- هر قوم را درین ره دینی و قبله گاهی . امیر حاضر
بوده و بطرف خواجه اشاره فرموده گفت :- من قبله راست کردم برطرف
کج کلاهی . امیر زبان ترکی و هندی و سانسکریت را نیز میدانست و قابلیت او
در عربی از اعجاز خسروی ظاهر و در سایر فنون امتیاز داشته بتخصیص در موسیقی
و از اختراعات اوست بعض مقامهای ممتزج از فارسی و هندی و وسعت
نظرا و در فنون کمال از مؤلفات او ظاهر گردد . عارف جامی عدۀ مؤلفات امیر را
(۹۲) کتاب می نویسد . و اشعار او را از سه صدهزار متجاوز نویسند ولی حقیقیت
دوری نماید. خمسۀ او را که در برابر خمسۀ نظامی گفته عارف جامی تقدیر کرده


۱۰۸
و میگوید : - « خمسه شیخ را به از و جواب نگفته اند » خمسه امیر عبارتست
از مطلع الانوار سه هزار و سه صد و ده بیت بدو هفته در سنه ۶۹۸ انجام یافته در اخیر ان
میگوید :-
شکر خدا را که بفضل خدا گشت خزین چو بهشت این سرا
بیست خزینه است در و پر ز گنج بیست خزینه ز صد و بیست پنج
ور همه بیت آوری اندر شمار سه صد و ده بر شمر و سه هزار
از اثر اختر گردون خرام شد بدو هفته این به کامل تمام
سال که از چرخ کهن گشت بود از پس شش صد نود و هشت بود
دوم شیرین خسرو چهار هزار و یکصد بیت در ماه رجب سنه ۶۹۵ نظم گشته . سوم
آئینه اسکندری چهار هزار و چهار صد و پنجاه بیت در سنه ۶۹۹ اختتام پذیرفته
چهارم : لیلی مجنون دو هزار و شش صد و شصت بیت در سنه ۶۹۸ منظوم شده
پنجم : - هشت بهشت سه هزار و سه صد و پنجاه بیت در سنه ۷۰۱ انجام یافته و خود
گوید :
بیتیش بنگاه عرض بشمار سه صد و پنجه آمد و سه هزار


۱۰۹
سال هجرت یکی و هفتصد بود کاین بنا بر در سپهر بخ کبوُد
و تاج الفتوح ، خزائن الفتوح ، تغلق نامه ، مثنوی دول رانی ، افضل الفوائد مناقب مند
نه سپهر نیز از آثار امیر است و در صد نه سپهر از سلطان قطب الدین سنگ
فیل زر گرفته و از زبان ممدوح گوید :-
مرا خود درین آه پدر شد دلیل که میداد زر هم ترازو هم فیل
اعجاز خسروی و در نشا کتابی است جامع انواع مکتوب پر از صنائع و بدائع مشتمل بر سه رساله
این کتاب که کان از اجزای انواع مکتوب را از قبیل آغاز القاب ، دعا، خاتمه و تاریخ همه را تحلیل کرده
و نمونه ها از بهر هر یک تراش داده ولی عبارت آن روان نیست از آثار تکلف در آن ظاهر است کلیات او
طبع کانپور عبارتست از دیوان تحفه الصغر دیوان وسط الحيوة، غره الکمال (۱) و بقیه نقیه
که همه یکجا نوشته شده و هر یک اثر دورۀ از حیات اوست . عدۀ مجموعۀ
ابیات کلیات تقریباً بهفت هزار و شش صد بیت میرسد که (۹۲۳)
غزل می شود با ده یازده قصیده و یک ترکیب بند و برخی از قطعات
و رباعیات و بقول شعر العجم دیوان دیگری هم دارد بنام ( نهاية الکمال )
(۱) در کلیات امیر و شعر العجم ( غره الکمال ) و در تذکره دولتشاه ( قرة الکمال ) ضبط
گشته و غالباً نوشتۀ شعر العجم صحیح خواهد بود .


۱۱۰

ولی در کلیات چاپ او غزلی باین اسم نباشد جز آنکه در بعض صفحات یگان غزل هست که بهیچیک از چار دیوان او نسبت نیافته . اینک باخی از اشعار امیر نگارش می پذیرد :-
موعظه
تا ز هر بادی نجنی باید آهن کش چو کوه کا دمی چون مشت خاک و عمر با دصرصر است
مرد پنهان در گلیمی پادشاه عالم است تیغ خفته در نیا می پاسبان کشور است
راست رو را پیر ره کن گرچه زن باشد خضر چون بظلمت ره کند گم ما دیانش بهتر است
راهرو چون در ریا کو شد مرید شهرتست پیره زن چون رخ بیاراید به بند شوهر است
نفس خاک پست هر گه نور بالا بر تو تافت سایه زیر پا شو دهر که بر تارک خور است
کار اینجا کن که تشویش است در محشر بسی آب نه بیجا بر که در در یا بسی شور و شر است
ناکس و کس هر که حرص مال دارد دوزخی است عود و سرکین هر چه در آتش فتد خاکستر است
ای برادر مادر دهر از خورد خونست مرنج چون ترا خون برادر به زشیر ما در است
این قصیده امیر با مضامین برجسته خیلی بلند و دارای انسجام و روانی باشد و اکثر ابیات آن مدعا مثل است و ( بحرالابرار ) نام دارد و بعضی از استادان


۱۱۱
ازین قصیده استقبال کرده اند از جمله قصیده ایست از عارف جامی (۱)
مسمی به لجة الاسرار و این چند بیت از انست .
مرد کارب که مشقت میکند کف را دبر بهر ناهمواری نفس دغل سوهانگر است
هر که اخر ساخت شهوت نیم خردل کو بعقل خود بفهمد خوردۀ بینان نیم خردل هم چراست
دست ده بار استان در قطع پستیهای طبع بی عصا مگذر که در راه تو بس جوی و جر است
چون کند اهل حسد طوفان طریق علم گیر گاه موج آرام کشتی را ز ثقل لنگر است
نکته های پست کامل هست طالب را بلند نقطه های پای حیدر تاج فرق قنبر است
در جوانی سعی کن گر بی خلل خواهی عمل میوه بی نقصان بود گر از درخت نو بر است
و این بیت از قصیدۀ امیر علی (۲) شیر است درین زمینه :-
بیگنه را ساختن آزرده از تیغ زبان ناتوان کردن سگ بی رنج را از نشتر است
مرزا بیدل را نیز قصیدۀ غرای مطولی هست سواد اعظم نام دارای سه مطلع
و در ان میگوید :-
(۱) مولنا عبد الرحمن جامی ابن مولنا نظام الدین احمد نسبش با مام محمد شیبانی میرسد جامع
علوم ظاهر و باطن بوده مولدش جام و در هرات تحصیل نموده تالیفات او را (٥٤) کتاب میگویند
بعد و تخلص او و بقول مرأة الخيال تالیفات ویه نود و نه میرسد تولدش ٨٣٧ و وفاتش ٨٩٨ وقوع یافته.
(۲) امیر علی شیر وزیر سلطان حسین میرزا وزیری دانا و فاضل و جوانمرد و مربی شعرا و فضلا بوده اشعا
فارسی و ترکی دارد و خمسه را بترکی جواب گفته .


۱۱۲
حسن معنی خواهی اگر کسب هنر غافل مباش ابروی بی مو بود تیغی که او بی جوهر است
از حیا مگذر که در ناموسگاه اعتبار شرم مردان را وقار است زنانرا زیور است
گر رضای حق طمع داری بنفع خلق کوش هر غذا کافتد موافق با بدن جان پرور است
بر دل آزاد از عزلت مبند افسردگی هر کجا آب روان یخ بست سنگ مرمر است
چون درشتی در طبیعت یافت راحت در نشست خواب مخمل را همان ضلغ ملایم بستر است
نیست همت آشنای جوهر فرسودگی بیشتر در دیده ما اشک غلطان گوهر است
حفظ آبرو میسر نیست بی کسب کمال نسخه آئینه گر شیرازه دارد جوهر است
سعی و عمل
مرد همه جا بسر کار به شخص معطل خجل و خوار به
بهره مقصود چوبی رنج نیست کاهل بی کار به پیکار به
زان تن کاهل که گل نازک است خارکش سوخته صد بار به
کار بزرگیست که خوانند علم بی عمل آن کار سپندار به
هر سخنی در محل خود نکوست زمزمه مرغ بگلزار به
امیر مناظر قدرت را بزبان لطیف بیان میکند :-


۱۱۳

ابر
ابر بارید و همه روی زمین را تر کرد خبر آرید که سبزه چقدر سر بر کرد
نیکوان جانب صحرا بتماشا رفتند مهر تنها زحیا رو به پس چادر کرد

وله
سپیده دم که صبا گشت بوستان فرمود بساط خاک ز دیبا و پرنیان فرمود
چو روی نازک گل تاب آفتاب نداشت زمانه بر سرش از ابر سایه بان فرمود
زلاله خواست چمن ساغر و روان بخشید ز ابر خواست زمین شربت و آن فرمود
هر انچه در ورق خویش غنچه مشکل داشت بنفشه گوش نهاد و صبا بیان فرمود

صبح
سپیده دم چو فلک روشنی بکیهان داد نسیم غالیه در دامن گلستان داد
چو چرخ پیر برخ زد سپیده و سرخی بدستش آینه داد آفتاب خندان داد
درست مغربی آفتاب را که فلک نهاد زیر زمین با مداد تابان داد

درین بیت بجای تابان تاوان مناسب می نماید و غالباً سهو از کاتب
شده و در اصل تاوان بوده باشد.


١١٤

ستاره از چه شد دیده خیره از خورشید چو شب ز حقه میناش سر به چندان داد
غلام باد صبایم که با مداد و پگاه صلای عیش بعشرت سرای مستان داد

باغ و بهار

نوبهار است چمن حله حورا کرده ابرها ریختنی لؤلؤ لالا کرده
گره طره سنبل که صبا باز نمود دامن لاله پر از عنبر سارا کرده
عاشقان رفته بگلزار و دل سوخته را بتکلف ز گل و لاله شکیبا کرده

باران

هوای خرم است بر طرف باران همی بارد نگویم قطره کز بالا گل ریحان همی بارد
نگون سر شاخهای سبز گوئی در همی چینند ز بس ابر در افشان لؤلؤ غلطان همی بارد
چکان قطره ز مژهای انار تر تو پنداری که هروانه که بوده است اندر و پنهان همی بارد

بوستان

بوستان بشکفت و روی لاله خندان گشت باز بر رخ گل طره سنبل پریشان گشت باز
سبزه خطی چند بهر خواندن بلبل نبشت بلبل آنگه از خط خوبان غزلخوان گشت باز
خون لاله گوئیا خواهد چکید از تیغ کوه یا چکید آنخونکه کوه آلوده امان گشت باز


۱۱۵

اگرچه امیر در برابر قصیده سرایان چندان زبان مدح ندارد ولی مخلص های او
خوب واقع گشته .

گل از هم عسم شد گو باش وافی که در خور کیست عمر جاودان را
همان باغ شاهی کن حق انکه زبزم اوست رونق بوستان را

کشاد چهره که ماهی شدم بروزمین در ملک بنمودم که آسمان اینست

برآمدابر بخشش و گرزان پایه درغلطه نگیرد هیچکس پیش گر شاه جهانگیرد

وله
ندارد روی آن نازک زگرما هیچ آسیبی مگر در سایه رایات شاهکامگار آمد

وله
خورشید جهانگیر پندار که در بزم شمشیر کشید و ملک الشرق برآمد
و از غزلیات تحفة الصغر امیرست در موعظه :-
زاہل عقل نپسند دخردمند که دارد رفتنی را پای در بند


١١٦
نصیب امروز برگیر از متاعی که فردا گرددش غیرتی خداوند
لباس زندگی برخود مکن تنگ که چون شد پاره نتوان کرد پیوند
مخور غم بهر فرزندى و مالی که مالت دین بس است و خیر فرزند
اگر خواهی نه بینی رنج بسیار باندک مایه راحت باش خرسند
بصورت خوش مشو کز روی معنی نی خامه نکوتر از نی قند
برعنائی منه برخاکیان پای که ایشان همچو ما بودند یکچند
نصیحت گوهری زان گان میرنبد مگر در گوش دانا و خردمند
شنوا یدو سمت پند اما چو خسرو مشو کو گوید و خودشنود پند

از وسط الحیات
امروز که از باران شد سبزه رعنا تر سیم وزرگل جمله گشتند بصحرا تر
احوال دو چشم من هر گریه یکی بنگر چون خانه پر روزن اینجا تر و آنجا تر
در سبزه خرامیدن کردی هوس ای بنشین خود سبز نخواهد بود از خط تو زیبا تر
صد جایه نه یکی باید تا بذل کنم در ره گرد و چو کف پایت در راه تماشا تر
آهنگ پرون وارتی بست بره خواهی زین دیده تفحص کن خشک است زمین یا تر


۱۱۷
بالاتر هر جادو چشم تو همی بینم ابروی تو می بینم از چشم تو بالاتر
خسرو صفت خوبان میگوی که خود نبود در هیچ گلستانی بلبل ز تو گو یا تر
از غرة الکمال
سروت رود چو در گلستان پامال کند جمال بستان
من ناله کنان بگریم همه شب او خفته بناز در شبستان
یارب که از ان خدای ناترس انصاف ز شکسته بستان
ای چشم ترا بکشتن من یک غمزه و صد هزار دستان
فریاد ز بلبلان بر آمد مخرام بناز در گلستان
داغی که فراق بر دلم کرد بشکاف و ببین هنوز ست آن
شکسته بدست جور خسرو آخر ننگهی بزیر دستان
از بقیه نقییه
سفر کردند یاران جان ما هم بسی بیگانگان و آشنا هم
ز ما یکباره بربستند دل را ز صحبت خیمه مهر و وفا هم
چه تاسف ز هجر آن نازنین را که دایمش در دل و دیده است جایم


۱۱۸
طفیل آهوی صحرا چه بود که در فتراک خود بستی مرا هم
جراحت میکند در جان من عشق جدائی بند بند من جدا هم
فلک را کور بادا دیده حصر کنار و دوستان را دید با هم
اگر آنسوروی از خسروای باد بپوی پای، پای باد پا هم
در بحر سه رکنی اکثر غزل شیرین می آید چه قلت الفاظ سبب خفت و روانی بیت
میگردد . اما امیر غزل هر دیوان خود را بعصری تشبیه داده و میگوید .
تا بدانند که یک طبع رہی ست چهار که همی زاید از و معدن حیوان و نبات
و غزلهای تحفه الصغر را بتابه خاک داند یعنی تکلفات خشکی در آن واقع شده
ولی در بادی نظر فرقی در بین غزلهای تحفه الصغر و سائر غزلهای نمیشود .
رباعی - گل و ابر
بستان چوپسر کشید پیرایه ابر آورده بروشیر فرودایه ابر
گل بسکه لطیف و نازک آمد در باغ ترسم که برو گران شود سایه ابر
غم و شب
ای غم که همین بر من غمخوار آئی وقتی چه شود گر بدل زار آئی


۱۱۹
ای شب که سیاه میکنی روز مرا یارب که بروز من گرفتار آئی
امیر درین قطعه عقیده ضمیر خود را بیان میکند :-
از گفتن مدح دل نمیرد شعر ار چه تر و فصیح باشد
گردد ز نفس چراغ مرده گر خود نفس مسیح باشد
امیر درین چند بیت از مثنوی از شدت گرما تصویر میکشد :-
آتش زده گشته کوه و کان هم تفیده زمین و آسمان هم
جائی نه که دیده را برد خواب ابری نه که تشنه را دهد آب
مرغان چمن خزیده در شاخ در رفته چرندگان بسوراخ
ریگ از تف پخته در گرانی چون تا به روز میهمانی
از گرمی ریگهای گردان پر آبله پای ره نوردان
از مطلع الانوار، نکوهش از جهل
ای زخرد خیمه فراتر زده مهر جهالت به بان برزده
فارغ از ان فن که ره مردم است گم شده در بادیه گان د کم است
از مدد علم فراغت نه در شب تاریک چراغیت نه


۱۲۰
چون نبود مرد بدنش عزیز گاو بود خرکس گاو نیز
آنکه چراغیش نباشد براه در شب تاریک در افتد بچاه
راه پر از چاه و تو زان بیخبر تا چه رود مور بفرسنگ در
سنگ خور و جاهل آلوده بر کو عمل سنگ ندارد بזר
آنکه بزندان جهالت گم است هست گدا گرچه زرش صد خم است