[BLANK PAGE]


[ILL]
کتابفروشی امیری
پخش و فروش هر نوع کتب [ILL]
[ILL]
ادرس [ILL]
بسم الله الرحمن الرحیم

ادبیات
مروارید بلکه کاموس صحیفه دارال ناگهان سیل طوفان نیل
بخشایشگری پیکر علوم و فنون اسلامی بود که در طراز افکار
طوفان عظیمی هویدا شد و شیرازه دنیا را از هم گسیخت و دنیای اسلام را سر تا سر
زیر و زبر نمود*
درخت سبز خراسان از تاتار بحمله چنگیز خان بشعله و از خراسان گرفته تا شام
قریب یک و نیم میلیون نفوس
که بود و نبود که را فنا
آتش در گرفت و خاکسترش تا خوارزم رفت
[ILL]
مدارس و مساجد و مکاتب مبارک تخت و طاقهای بی حد و مدارس تماما
س بر هم خورد، و خزاین علمی مشرق زمین بباد رفت، ایوان و کنابخانه ها همه
سر بتا راج و یغما
[ILL] که با مخزن گنجش و حیاتش
در این جا دختر [ILL]


بلکه بعد از فرورفتنش آن طوفان موحش
1000 پابرجابود وقتیکه در رفتن شد این مخمد است، اخگرهائی
عاملان بودند باز درخشیدن گرفت روشن شده بطورے مشتعل گرد
ند کے
که دوباره ربع ـ عالمی را مطلع الانوار ساخت .
چنگیز خان بیخداونر غارت گری مقلی برای نجات
سرکرد.
فوری و سرسری خود قواعدی را تا یکدام اصول که باسم نوزده
چنگیز خانی مستماست انکر ایک سلطنت جلال و لای یافت و
ونق شاہانه ضرورت افتاد و تا تاریان بیش دغام که
ازان مردم و همیا چنبر بنگی کو
معلوم است که چونی کند او از مسلمانان ماجه بهداشتند
کاری ضرری نپذیرفت چیزی نکشید و عجز امانت مسلمان ناچاره نداشته
بعداز چنگیز خان گاهی پسرش وکنائے قاآن و نبیره اش
800 هلاکو بن تولے بن چنگیز خان برتخت نشست هلاکو محقق طو
را
مسلمانان
مغربی بے عادت بگی و رفته رفته دربار شاہی بصو صور
امتداد اور مسلمانان تا اینکه نکو دار چهار پسر منس به ترغیب د انتیجه
شمس الدین محمد و نماسجه بدین سلام مشرف شده باسم خود
احمدگذاشت. ترکها ازین واقعه بر افروختند و در غزه ای
دست دادند
بنیره دیگر هلا کو خان را متابعت کرده بلد.


(۳)
محبوس نموده در سنہ ۶۸۰ بقتل رسانیدند. لیکن در سنہ ۶۹۴
ہمینکہ غازان ولی ارغوخان بر تخت سلطنت متمکن گردید
دین مبین اسلام را قبول کرده و
ترکان نیز پس از او پیروی نمودند
قبول اسلام کرده و شصت هزار نفر از مردم تراکمه بهمراه
شان
او مسلمان شدند. در سنہ ۷۰۲ هجری غازان حا جهان فانی را
پدرود نموده گفت بعد ازان برادرش خدا بنده و بعداً و پسرش
سلطان ابوسعید پادشاه شد. حقا که این سلاطین نهایت
عادل با تدبیر و متدین
عادل انصاف پسند مدبر و دیندار بودند بالخصوص سلطان
ابوسعید که قواعد نظم و نسق و عدل و انصاف و برلوایح
نوروز
مساجد و مدارس نقش بر سنگ نموده آثار احمال با دوام گذاشت
انام است که صوفی مشهور اوحد کرمان در مثنوی جام جم خود
ابوسعید را باین نوع مدح فرموده اند
دو جهان را صلای عید زدند  سکه بر نام ابوسعید زدند
در چمن گفته بلبل و قمری  مدح این گلبن ابوالامری
سلطان ابو سعید در سنہ ۷۳۶ هجری وفات نمود عموماً اهالی مملکت
درین غم مغموم بودند بجدیکه منار های مساجد را به پارچه های


(٤)
سیاه پوشیده در هر شهر و دیار و هر کوچه و بازار تا چهل و نظام
از حد بگذارد اری تا او
خاک غم میبارید، اینکه سلطان محمد لا ولد بود، بدینموجب
از هر طرف بزرگان مملکت خود سری اختیار کردند، آذر
بائیجان را امیر چوپان و شیخ حسن جلایر در تصرف خود آوردند
و بر فارس عراق آل مظفر قابض شد، مقصد اینکه از ٧٣٦
الی ٧٨١ قوای مملکت پریشان بوده همین کوچک کوچک بلکہ اس
فرمان روایان با هم جنگ و جدال داشتند، و همین زمانیست که
در تواریخ بنام طوائف الملوک مشهور است آخر الامر تیمور بر خا
و عموم دعوی داران را از پا انداخت و کوس شہنشاہی بنام خوزت
و از همین دودمان کاسلسله حکومت بر اقامت کرد، انجام آن
باغاز سلاطین صفویه می رسد حصۀ سوم کتاب حاضر است که
از انجا شروع شود و الاتقبات، بر قرم بالا سخنهای کار آمد ما در ذیل مرقوم است.
در حصۀ سوم
ا. شجاعت و دلیری تا اندازه نفوس بیشمار - غصب کالات
و شقاوت و نجابت و آنان خاکم داد و اران روایات
جذبات شجاعانه اہل اسلام بقائے ساحہء اونیا
* این جمله واقعات از ابتدا تا انتها از مجالس المومنین و دولت شاه اخذ شده.


در یکجا شود شاعر اثری که (۵۶) بخشد آن است که روح حاکمه گرانی و نظا
دری برای همیشه از بین رفت
چنانچه که دایماً محید و مد شد مثنوی های
بانجام اوسط سخن از طی ازین شود گفته و نوشته شده کا
هر چند برای بحال اوردن نواقص شاعری مثنویها متعدده در تمام
از قلم برآمد مثلاً همای همایون خواجوی کرمانی آئینه سکندری
امیر خسرو اسکندرنامه جامی تیمور نامه هاتفی شاه نامه
قاسم گونابادی اکبر نامۀ فیضی ، اما بخوبی معلوم است که سخنان آنان اثری در
م اشخاص پر آنزمان
ندارد و بخاطر نمی آرد چنانچه قوم
در دل
و خلاصه انست که از د[ا]
بقدرت انتقام افسرده دل شده بود که از گشایش و ترویج بر قاطبه
سلسلۀ
بیرون آوردنند
در چه زبان ها و انواع با هم ندهند
انجمن
-۲- قاعده عمومیت که در پایان مصایب خدار شیر با یاد میکند
و از ان است که درین عهد تصوف ترقی کرده عطار
م[و]لینای روم اوحدی عراقی سعدی مغربی تخمیناً زاده همین عوامل
یچ سباب شخصی نی
بواسطه عدم حس تخمینی
- از غناسی جذبات روحی بر طبایع اثر انفعال ظاهر شد
که سرمایه تصوف رنگ دیگری بظهور آورد یعنی غزل
که عبارت از تغزل و غزل خوانی اس[ت]
درین گمان مسلم است که غزل نام جادقیت و اعتباره بربر بخود پیدا کرده
ا از شیخ سعدی و معاصرین او بصورت کامل ان شروع بود


(٦)
و آن تولد و تعامل و اقبیانی بسیار یافتیم.
قتل عام چنگیز تاتاریان و تیمور اقوام بزرگی را نیست
و نابود ساخت و بساتین و تخت و گنج کلانی و اورنگ
نشینان را بخاک انداخت، که از خراسان تا شام
زمین و آسمان سکوت بود، امّ الدنیا بغداد خست
بخت بریم خورد و پای تخت های عظیم خاک بر
سر شدند، کم از کم پنجاه شصت لک نفوس فدا و
برباد رفت، واقعات این امریقین انقلاب
و بی ثباتی دنیا را بصورتی ظاهر ساخت که مدتها
مدنظر بود و انسان بیشتر مضامین کوتاهی و بی ثباتی
دنیا بصورت اشعار اظهار یافت، شیخ سعدی این
خواجه حافظ و غلیت مضامین را بر همین بنا گذاشتند.
اشخاص موصوف این زمان را بچشم خود دیده و
در بیان آورده و بعد از ان ملکی قرار داده بهمین
راه میرفتند و میگفتند.
-: اگرچه پادشاهان ترکی مغل نهایت عادل و مدبر


بودند و در حکومت شان امن و امان عمومی برقرار بود
لیکن که شعر و شاعری مذاقی نداشتند و شعرا را قدرتی و منزلتی
نبود بدینموجب شعرای مشهور این دوره مثلا سعدی
خواجه حافظ مولینای روم اوحدی این یمین را
نه از سلاطین خطابی و نه با سلطنت سروکار بود در این سبب
حالا این نتیجه بخشید که روح شاعری فی الجمله آزادی و استقلال در
از قید ستایش گران دربار و تکلفات بیجا غلامی یافت چنانکه ارادی خواهد در
حاصل نمود چنانچه از قصاید و قطعات سعدی شود بخوبی دیده شود
و ابن یمین عیوب جوی خویش مشاهده میشود بعضی خویش عیوب جوی خویش مشاهده میشود را از انتقاد و تنبه و اندرز و نصیحت
مداحی بود است سلطان حسین بایقرا که آخرین پادشاه تیموری پادشاهی بود دادگستر و رعیه پرور
۱۴- خاندان تیموریه که در ایران دوام کرچون خاتمه یافتن
و علاقه خاصی شعر و ادب در طبعیت او راسخ و ابتر و پیروی نهایت درجه قدردانی
بر سلطان حسین میرزا مستحصل دل و تبریز و غیره
بود و علاوه بر ان فریفته شعر و شاعری شد مقدر
حیطه بناء برین در عهد او فن شاعری وسعت
و کثرت بسیار یافت که خورد و بزرگ شاعر شدند
چنانچه
واله داغستانی در ریاض الشعرا مینویسند که در رعایت


( ٨ )
نیست
فضلا و شعرا سعی بلیغ فرموده است و در ترقّی شعر آنقدر مبالغه
کرده است که فن شاعری که فضیلت علوم را لازمه داشته از
علم جدا شده و هر بی‌مایه بمحض طبیعت موزون ارادهٔ شاعری
کرده رفته رفته فن شاعری که الطف فنون بود از درجهٔ اعتبار
افتاده بمضحکه انجامید. » خانه این صفوی کمال ویرانکند
انجاد سلطان حسین باغاز صفویه پیوسته است و همگی‌اش
و اینکه در دور صفویه جز زمانه هچگونه از حصه حصه ایران شعر اسیر افراسیاب پسرا
روزها تازه در خواب بود اثره بیاید در است
که آهنگ گرز او در ان سگلان بود
سماست فیض همان سلطان حسین میرزاست ، و الّا دوغبانی
تا تخم ازین است که ہر عاقل بے توادی بنایی طبع از مابل اسم انو خیرین
تا ابد است که بوجه این شرعامی ساخت و مهملات
و ایجاز فضل از بی‌نصوبت به ابراز قصه ها را همین فرتنه که در را
که شوخی از قید بیرون امده ایام نمره و بابها این شعر و شاعری
تا ہزار ایق داده و آن را بما نه ارزوی اساسی علم
روزید بخشید. البته سابق از ین برای معلومات علم
درین شک نیست که خوای از ایل تحصیل اقسام علوم را لازم مدانند
ولی تخیّل مقبولی عزیزترین چیزی است گوی از نفس این
یعنی محصلات خود یک قابلی بود که غراثر دوش و جذبات اصلی و طبیعی
كباثبات جذبات اصلی مخفی میبود بوجہ مصاحب نه
شاعر ار تستجر ساخته و اغلب بواسطه متانت و وقار و نشه رعایت اظهار
میان عوام و استعداد بتناسی اثر خیالات ازا بین میبود
احساسات درونی شاعر انطور یکه می‌بایست نمیتوانست بپابرده
میرسید و بخاطر ها میماند. بدینجه در این معاشقه شعرا با توسطین
و آزادانه عرض وجود کند بدین جهت است که ترانه‌های شعرای متوسطین


( ٩ )
ومتاخرین از جذبات اصلی آنقدر لبریز است که در همازم قریبا
اثری از ان نمی یابیم .
درین دوره شاعری اصناف ذیل الترقی حاصل :-
تصوف : عطار ، مولانا جلال الدین رومی ، عراقی و مغربی
اخلاق و موعظت : شیخ سعدی . امیرخسرو ، حسن ، خواجه حافظ،
قصیده : کمال اسمعیل ، سلمان ساوجی ، در قصیده گوئی انچه
پیشتر رفت تفصیل آن بقرار ذیل است :-
(۱) - صاف بیانی بیشتر شد ، و در نمایان قدریکه خطوط دلبری
صاف بیانی رایجانی رسانیده بود که البته تا سرحد
اخیر این تمایل بدست کمال اسمعیل در صاف زبانی حصه
جمعیت گرفت .
(۲) - در مضمون آفرینی ترقی مزید حاصل شد که کمال ابتدا
کرد و سلمان بجائی رساند که سرحد خیال متاخرین است
(٣) - خاقانی و انوری و غیره که از اصطلاحات علمی کلام
زیر بار خاموشی میداشتند این رویه برطرف گردید که اگر


(۱۰)
این عمر اگر بر حسب ما یکفرهایی هم داده شود از حیث اصطلاح
و قصاید لحن زمان با یک غامضی بدستند از جنس اصطلاحات
باکم و بیش پیشرفت میکند .
قرن دوم قریبا بشرح احوال شعرای آن دوره محفوظ بدارد
بعد از تمهید این مقدمه اکنون احوال شعرای این زمان را مینویسیم و بموقع
بپایه گلهای تازه میرسیم اینکه میگوئیم حالا یکی از ارکان یا قرن دوم ادب
اینقدر روشن و واضح است که تذکره رکن حسین دوره شیر
آن دوره یعنی جلال الدین رومی لطافت نسیم از قلم افتاده ازین جهت
خاستیم مایه مولنا رومی در قید قلم امده و ما بوالف حالات
که ما در شرح حالات و سرگذشت و مقام بله و کتابی جدا گانه نوشته
و شاعری او را بطور یک صحيفه مستقل مثابه سوانح عمری
طبع و نشر بوده ایم
مولینای روم نوشته بخیر خواهم رساندیم سه
و گیر بیانت بمضمون نگین لطفیست کی زبار رنگ او کسی بند دستجات را
(قرن دوم) خواجه فریدالدین عطار (ولادت شعبان ۵۱۳ هجری وفات ۶۲۷)
نام حقیقی ایشان محمد بود و فریدالدین لقب پور ابوبکر نیشاپوری
نیشابور کد کن نام دهی است که مسکن آنجا بودند و پدر ایشان
ابراهیم بن اسحق پیشه عطاری و روزگار خوبی داشتند ، بعد از
وفات پدر بکار خود رونق بیشتر دادند جدریاض العارفین
مرقوم است که کارخانه های نیشابور تا مادر ید اهتمام حضرت
خواجه صاحب بود ، ارباب تذکره متفقا مینویسند که خواجه صاحب


(11)
در داروخانه اش بود
از جلو دکان ایستاد
روزی بدکان نشسته ، از یک طرفی فقیری نزدیک دکان آمد
در این و کاسکان آن را تا مدلی مجوسه گن
متوجه ساز و سامان دکان و آرایش آن میبود و تا یکی مانی نماشا
بنا نموده نظف به او گفت داری برود یا
آن شغل مینمود خواجه صاحب ناراض شده فرمودند چرا اوقات
از بینی کاری که دارد
خود را بیفائده ضایع میکنی براه خود برو، فقیر بجواب گفت که
شما بفکر خود باشید رفتن من مشکلی ندارد و اینک میروم گفته از گفت
و روی به او
و وقتیکه نگاه
در انجا افتاد، خواجه صاحب بر خاسته دید که فقیر بدار بقا خود
نراه بے ثبات
رسانده بود . ازین واقعه بس متاثر شده ایستاده با همه کالا
کار دیگر نه نبود و
و امتعۀ دکان را ببر باد داده ترک روز گار نموده فقر اختیار کردند
شایفانی که او یک این قصایضا خواجه داشته اند ایناست م
لیکن افسوس است که تذکره نویس های ما شخص خود تصنیفا
به به روز کار یکارهای بی کام
خواجه صاحب را نخوانده اما چنانچه از ان کتب ثابت میشود که خواجه
پنج روز را اشتغال به فن و تصوف، به بیش از بقیه خود مجوس
بعد از نمد ر کوچه فقر و تصوف هم به کسب سابقه خود شغلی داشتند
کمال و شوف
و بهمان ذوق بدر حقایق اسرار و عرفان تصنیف ها می کردند . رسم ها که
تألیف سنتی و حته نوید اشتهار می روند
الهی نامه و مصیبت نامه که در زمره تصانیف با قدرشان میآ
حالی که خصم
معلوم میشود که در همان زمان تصنیف شده و خودشان مینویسند
مصیبت نامه کاندوه جهان است الهی نامه اسرار عیان است


(۱۲)
بداروخانه هردو کردم آغاز چه گویم زود رستم زین آن باز
از تصریحات خواجه صاحب می یابیم که محضر عطار نمی بلکه طبیب یتم
بودند و مطب پر زور و شوری داشتند که روزانه پنصد نفر برای
مداوا می آمدند چنانکه در خسرو نامه نوشته اند .
بداروخانه پانصد شخص بودند که در هر روز نبضم می نمودند
میان آنهمه گفت و شنیدم سخن را به ازین روی ندیدم
و در موقع دیگر باز نوشته اند
بمن گفت ای بمعنی عالم افروز چنین مشغول طعشتی شب و روز
سه سال است این زمان را بسته بزهری خشک در کنجی نشستی
حقیقت اینست که خواجه صاحب از طفولیت درویش نا بودند
پدرشان مرید قطب الدین حیدر مجذوب مشهور بود و تا شنه
حیات داشتند و در آن زمان خواجه صاحب بسن هشتاد و چهار
سال بودند و خواجه صاحب در کودکی از انها تحصیل فیض کرده
بودند اما اینکه اسلام رهبانیت را گوارا نمی کند بدان وجه
زنان دولت شاهی


(۱۳)
حضرات صوفیه را
حضرات صوفیه را مجاهدات و ریاضات آنها از مشاغل دنیوی
مانع نمی آید، از انست که خواجه صاحب با وجود فقر و تصوف
باعطار خانه و طبابت تعلقی داشتند. و کتب متعددی درین
زمان تصنیف کردند. ولی ممکن است که در اواخر انیکه غلبه
محبت عروج کرد البته که از بعضی امور دل بر داشتند، واقعه
فقر بهمین دوره گذشته بو و بهمین زمانست که برش شان سوق
دامان زد، و از تحریرات خواجه صاحب مظهر است که اندری
عالم مدتی سیاحت کردند. در لسان الغیب می نویسند
چهار اقلیم جهان گردیده ام الخ
سر بر آورده بکعبه بی عشق سیر کرده مکه و مصر و دمشق
کوفه و ری تا خراسان گشته ام سیحون جیحونش را ببریده ام
ملک هندوستان و ترکستان چین رفته چون بخطا از سوی چین
عاقبت کردم بنیشاپور جای اوفتاد از من بعالم این صدای
در نشاپورم بکنج خلوتی با خدای خویش کردم وحدتی
خواجه صاحب از بسی بزرگان تحصیل فیض کرده بودند بیلی


(١٤١)

دولت شاهی می نویسد که خرقه فقر از مجدالدین بغدادی
گرفته اند . مجدالدین بغدادی طبیب خاص قطب الدین خوارزم شاه
بودند ، در زمانیکه چنگیز خان بهر نوع بخارا نه پرو نه بر کوه و بیابان تاخت
میکرد خواجه قدس سره در نشاپور بودند. در تاراج نیشاپور یک مغلی
خواجه را دستگیر کرد. چون شمشیر کشید که بقتل بکشد - مغل دیگر
پیش شد و گفت دلبر من بیک هزار روپیه بفروش خواجه غلام
به نفر اول گفت که بهای من بسیار هست باین قیمت هرگز نفروش
نفروشی! مغل دیگر پیش آمده خواهش نمود که این غلام را
از من بیک جوال کاه بفروش خواجه صاحب به شخص دستگیر
کننده با خود گفت که مرا ببعض بهمین مقدار کاه بفروش
که قیمت من کمتر از ین هست بالاختلاف بیان خواجه صاحبی
تمسخر دانسته بقتل رساند و این نکته نمیدانستند که ملعون
از مرتبه شده در بایستی کمالی ندارد و نیز از و ارزان تر چیزی نیست،
لقد خلقنا الانسان في احسن تقويم ثم رددناه اسفل سافلين

(١) رياض العارفين .


(۱۵)
اله خالصا او بحمدک
گر مغل خون خواجه صاحب ریخت ولی زبانی از اثر نبود، انتها کل
بعظمت حال شکان واقف شداشب گردیدند من تا هدم حیات
مزدوران مجاور ماند. (۲) لا تصنیفات خواجه صاحب باین تفصیل است.
اسرار نامه الهی نامه مصیبت نامه جوہر الذات وصیت نامه
منطق الطیر بلبل نامه حیدر نامه گل و هرمز سیاه نامه شترنامه
مختار نامه و علاوه از ان دیوان غزلیات و رباعیات دارند
که مجموعه اشعار شان بیش از صد هزار است و نیز یکی تذکره
ندارد که
نثر التصنیف کرده اند که مشهور به تذکره اولیا است که
مستر براؤن در حال آنرا شایع نموده، عجب الویا یکی شاگرد
مستر براؤن بہت دیباچه نگاشته، برای هر کلام؟
2
شعرای صوفیه از چهار ارکان است سنائی اوحدی
مولنای روم خواجه فریدالدین عطار، و خود مولینا ! و خود
ہم رنگی میفرمایند - ع - ما در پی سنائی و عطار آمدیم )
هفت شهر عشق را عطار گشت ما همان اندر خم یک کوچه ایم
در اثنای خود انکار وخالت صوفی و معارف اسلام دکر است
در تصوف که خواجه صاحب اظهار خیالات کرده است، سبق تزايد
7


۱۶
حکیم سنائی نیست اما زبانی دارنا که خاتمه این اوصاف فیض
بذات ایشان است. هر خیال را بیک طرز آسان و صاف
و روان بیان کرده اند که بعبارت نثر هم نوشتر ازان
مخمصن مشکل است پیش از ان قوه متخیلہ بلامد و چنان داشتند
کہ تجدید مضامین نموده اند چنانچه سابق از ان هر انچہ
نا گفته بود به عنوانی بیان کردند کہ مطلق رنگ تازگی می بخشد
مثلاً این مضمون که به عنو فهم شد که تاریخ معلوم شده سقراط
بو علی سینا فاریا بی هر یک بطریق مخصوصی طبع از مایی کرده اند
اما خواجہ صاحب کہ جو ہر را قطعا تبدیل داده میفرماید
کامی گفته است میباید عقل و حکمت تا شود گویا کسی
باز باید عقل بحد و قیاس تا شود خاموشر یک حکمت شناس
یعنی قول یک مکاملی است که برای گفتن و تقریر کردن عقل
و حکمت بسیار در کار است و لی برای خاموش بودن
بیشتر ازان عقل دانش میباید. مقصد اینست که چون انسان
بانتهای مراتب کمال میرسد باز میداند کہ هیچ نمیدانم و بدان


(۱۷)
سبب فراموش میشود، چنانچه بیک رباعی اثبات
در یک رباعی
این حقیقت کرده شده ~
می پنداری که جان توانی دید اسرار همه جهان توانی دیدن
هرگاه که پیش تو گردد یکسال کوری خود آن زمان توانی دیدن
ضیاء درین مشکل ها
مضامین وحدت وجود پاکمال بسا گوینده بود با آنهمه
از نقصان را
خواجه صائب به پیرایه های تازه عرض میکند . ه
پرشد از دوست هر گوی ولیک سوی او زهره اشاره نیست
فغانی نیر همین مضمون را اینکر ده میگوید ه
مشکل حکایتیست که هر ذره عین اوست اما نمیتوان که اشارت باو کنند
بوسیله حسن حوب
ادای کنند
نوائی طرز خیالات مختلفه خوب میگنجانید ه
از بر اغریب خود بخود گشت جلوه در قد و قدم رفتار
تاب در زلف و و سمه بر ابرو سرمه در چشم و غازه بر رخسار
رنگ در شتاب در یاقوت بوی در مشک و مسک در تاتار
قم باذن و قم باذن الله هر دو یک نغمه اند از لب یار
تو از دریا جدا گوی عجب بین زتو یک لحظه این دریا جدا نیست


(۱۸)
در عشق چو من تو ام تو من باش یک پیرہن است گو دوتن باش
فلسفہ نیا لاخواجہ صاحب از مضامین ابیات ذیل مید انیند
عبادت وحقیقت روحانیت
روزه حفظ دل است از خطرات پس بود با مشاهده افطار
حج چه باشد ز خود سفر کردن به کجا جانب هدایت یار
وحی چه بود هرانچه در دل تو سرزند از نتایج اسرار
انسان که باصل حقیقت نمیتواند برسد
قرب سی سال بود تا که میکنم جان که ببان بره برم راه نبردم به نیم
گرچه بسیار برین بازی فکربت کردم پیش ازین چیزی نمیدانم که سرچیزم
بیگانه شدم ز هردو عالم واگه نه که اشنای من کیست
وصل تو گنج است هم پنهان نخود هر که گوید یافتم دیوانه کیست
چندین دربسته بی کلید است سیود کس رام کشادن نشنید است چه سود
پیرابن یوسف است یک کفی است یوسف زمیانه ناپدید است چه سود
نقش تو در خیال خیال تو بی بصر نام تو بر زبان زبان از تو بیخبر
در حقیقت کر قدم خواهی زدن مجو کر دی تا که دم خواهی زدن
پران هستی که بشناسد سر از پا از و دعوی هستی ناپسند است


(14)

اگر در عشق از عشقت خبر نیست ترا این عشق عشق سود مند است
عشق بستان و خویشتن بفروش که نکو تر ازین تجارت نیست
درین دریا که من هستم نه من هستم نه در یا هم نداند هیچکس این سر مگمر آن کو چنین باشد
برادر راه یک پایم چو مغروری مه آجو زیک یکپایه بر میگذر چند انکه بتوانی
گرفتم در بهشت نسینه نتوان رسید ار هیچ ولی خود را درین نرخ که نقد تست عرفانی

مؤلف در شعر اخیر جنگی کسانی را که از بهشت منکر میستند میگوید که آنان را
نسبه باید پنداشت نه مرد شگرفته خواجه صاحب میفرمایند
که بهشت را تکیه بنما یاید اما اینقدر ضرور است که از دو نرخ نقد
یعنی (تفکرات دنیوی) نجات یا بید، ع

تو چوان در بند جسد چیز خوانی بنده چوان گردی که تو در بند هر چیزی که هستی بنده آنی

عالم حقیقت از اسلام و کفر بالا تر ست

دین یا همه کفرست دریا جمله در نها ری ولیکن گوهر دریا ور آکفر و دین باشد

هر انچه هست در ضمیرانسان ست

آنچه می جویند بیرون دو عالم بگان ست خویش را مبند چون این بر دانتم که درمند

به همین دیده منگر می ظاهر صورت خویش را بصورت یار


(۲۰)

هر که اینجا ندید محروم است
در قیامت ز لذت دیدار

انا لیلے بگو اگر مردی
ورنه چون ابلهان مرمی میخار

وحدت وجود

جهان از تو پر و تو در جهان نه
همه در تو گم و تو در میان نه

خاموشی از تو گویا ئی تست
پنهانی از تو پیدائی تست

ترا ما ذره ذره راه بینم
دو عالم ثم وجه الله ببینم

دوئی را نیست ره در حضرت تو
همه عالم توئی و قدرت تو

نگو گوئی نکو گفته ست در ذات
که التوحید اسقاط الاضافات

خدا را جز خدا یکدوست کس نیست
که در خورد خدا هم اوست کس نیست

درین معنی که من گفتم شکے نیست
تو میپنداری عالم سبز یکی نیست

خلاق المعانی کمال اسمعیل اصفهانی
اسم حقیق آن اسمعیل، کمال تخلص، و پدرش

وفات ۶۳۵ هجری - اسمعیل خلقی و کمال تخلص شان و پدر
شان جمال الدین عبدالرزاق شاعر نامداری بودند که دیوان
مکمل ایشان امروزه موجود است و در آتشکده بی شمار اشعار
منقول است، دو پسر داشتند، عبدالکریم و اسمعیل باشند.


(۲۱)

عبدالکریم عالم فقه شریف و اسمعیل با آنکه در علوم میدانست که رتبه
بلندے بدست لیکن مذاق شاعری که دوستای در وے
خلقت بود بهمان طرف توجه داشتن تا با وج کمال رسید و با خانه
صاعدیہ [۱] تعلقی داسختند، و قصیده در مدح جلال الدین
خوارزم شاه گفته است که در دیوان مرقوم است با آنهمه دربارها
قدومنزلی نداشتند یکبار مردم از ایشان سوال کردند که مداح
خاندان صاعدیه میباشید و از مدح سلاطین اعراض میفرمائید بجواب
فرمودند که صاعدیان سخن سنج اند و داد سخن را بخوبی میدهند
که من انرا از صله بیشتر میدانم، ولی خواه مخواه سلاطین را هم
مدح میکردند، چنانچه در بهارستان بنویسید که امیر سلطان سنجر
سلجوقی گرجستان را فتح کرده بجانب صفهان آمد کمال در آمد
او قصیده پرداخت، که این یک بیتی از ان قصیده میباشد
(حجاب ظلم تو بر داشتی زچهره عدل نقاب کفر تو بکشادی از رخ ایمان)
بالاخر افسرده خاطر شده ترک تعلق کرده بحضرت شهاب الدین
[۱] خاندان شاہ نبودند و از قضاه اصفہان بودند [۲] بہارستان از شانزائیان
مصنف ماثر الامراء


(۲۶)

سهروردی بیعت کردند و قصیده در دیوان خود در مدح ایشان
دارند و نیز روزی از اهل دیار ناراض شده بزبان شعر
دعای بد کردند
ای خداوند هفت سیاره پادشاهی فرست خون خواره
تا در و کوه را چو دشت کند جوی خون آورد زجو باره
عده مردمان بيفزاید هر یکی را کند بص پاره
اوکنای قاآن که در سنه هجری باصفهان سید فضل علی حاکم گردید
از اوان حضرت گوشه نشینی اختیار کرد بیرون شهر بیک زاویه
مسکن داشتند چونکه پاس داب نگهدید گشتند و کسی از ایشان
تعرضی نمیکرد اکثر مردم اموال خود را امانتاً بمسکن شان میماند
تا اینکه چاهیکه بخانه شان بود مخزن امانات میبود در حین تاخت
و تاراج شهر ترکی تیر اوری بعزم شکار بدان طرف رو نموده
میخواست پرنده را صید کند با کلازه گیر کمان پرید و در چاه
افتاد او ترک تیر چاه رفتن دشت که نظرش به ذخیره
زر و جوهر افتاد پنداشت که خزاین بسیار در اینجا مدفون ا


(۲۳)
کمال اسمعیل را گرفته و گفت که بگو دینار حضرت از کجاست بیان
کردند ترک بغضب گردیده و کارش تمام کرده و در وقت
وداع چشم در ورزاین رباعی را گفته با خون خود بدیوار خانه خود
نوشت ۵
دل خون شد و شرط جانگدازی اینست در حضرت تو کینه بازی نیست
با این همه هیچ دم نمی باید زد شاید که ترا بنده نوازی نیست
و در ریاض الشعرا رباعی دیگر می است
این کشته نگر کمال اسمعیل است قربان شدنش از ره تجلیل است
قربان تو شد کمال اندر ره عشق قربان شدن زکمال اسمعیل است
در یده بیضا مرقوم است که انگشتر ترک بچاه افتاده بود نخواسست
تا بچاه فرو رفت انگشتر خود را برآورد اما در ید بیضا سال این واقعه
۶۳۵ نوشته شده.
شاعری کمال بس حد ندارد قدما و متاخرین
یعنی پختگی و متانت و استواری قدما، و مضمون بندی و حیا
آفرینی و نزاکت های مضامین همه را مجموعه ساخته و بهمین است که


(٢٤)

استفتاء با یکی از
متوسطین و متاخرین لحا قا بایشان اعتراف دارند
خواجه حافظ میفرماید
گر باورت نمیشود از بنده این بند از گفته کمال دلیلی بیاورم
گر کنم دل باز تو و بر دارم از تو مهر آن مهر بر که فگنم و دل کجا برم
عرفی میگوید
در انست همرتبۀ کمال غم است و گرنه شعر به شیر دارد از غلط خوانی
طبع عالی
در زمان تحریر مباحثه شد که از کمال و جمال کدام یک را ترجیح باید
داد مدعوم از حرمین استفسار کردند حرمین بجواب نوشت سه
در سخن جمال درجه عالیه بکمال است اما نه به زیبائی افکار کمال است
لفظی است بصفا آئینه سکندر صیقلی است یعنی بشکوهی است که طغرای ملال است
صد بار ز سر تا سر دیوانش گذشتم لیلی است که سر تا بقدم غنج و دلال است
در پوزۀ محرر شد او نیز حواله بان الحق که کمال قرمش سحر نوال است
کمال و محقق طوسی محصر اند بلندی پایۀ کمال را بهتر ازین چه
دلیلی است که محقق طوسی به عظمت ذکر کمال را بکنایه عیار
الاشعار خون ناطقه دیده خود میات کمال را شیث که متمسکیم


(٢٥)
مضمون از ابداعاتست
مضمون آفرینی
۱- بسا مضامین خاصه تجدید کرده اوست که اساس آفرینش مضامین
متاخرین هم بر آن تمکین دارد، مثلاً
چون صبح باز کرد درین ابوسعف
چرخش در سمت مغربی اندر دهان نهاد
افگند چار نعل هلال آسمان دوبار
تا بار کاب خواجه عنان برعنان نهاد
بیرون فگند چرم تر از و زبان بکام
از بسکه بار جود بر دیگران نهاد
۲- بطرزهای مشکله ترین تازه تازه مضامین پروی کارمی ارتقاید مثلاً
در گرد عزم او نرسد برق گرم رو
در آتش بود مثل چون شرار پای
از یمن همت تو بر آرم چو مویر پر
از فرط عجز اگر چه ندارم چومار پای
ترسم که چون در ارزش این شعر هیچکس
در گوش خویش جاند هد چون هزار پای
و نیز یک قصیده کثیر حاصلی به ردیف برف نگاشته اند. ه
هر گز کسی ندید بدینسان نشان برف
گوئی که نقره ییست زمین در میان برف
مانند غنچه دانه که در پنبه تعبیه است
اجرام کوه گشته نهان در میان برف
۳- جزالت و سلاست که خاصه کلام ظهیر فاریابی بود، درین ببارد بکمال
نیز انطابق سبقت نموده مثلاً. ه
سپیده دم که نسیم بهار می آید
نگاه کردم و دیدم که یار می آید
معنی اظهریست


(٢٦)

شراب سرخ و زشرم رنگ آمیز چنین میانه شهر عقار می آید
زخشک جمع شاخ درخت بهت بهر کلان و که می بچیدم و دیگر بهار می آید
ز بسکه دشمنے دل خسته بسته در فتراک چنان نمود مرا کز شکار می آید
گرفتمت بیچ ده در حدیث واوگرا بقدر حاجت پاسخ گذار می آید
بران فریبے از عشوه بست در کارم مرا زساده دلی استوار می آید
مرا غرور که تشریف میرسد بذات خود بر آنخدمت صدر کبار می آید
در قصیدهٔ دیگر که از لیت ولعل ممدوح خویش شکایت دارد
مقصدی را آسان وروان به ردیف ــ هیچ ادا میکند :
هیچکر میكند صدر او مدار کزان پیش مرا محروم مانده دار و ان بهانه هیچ
هر روز بامداد کنم رو به درگهش یکدل پر از امید و پس آنگه شبانه هیچ
چندین هزار تیر معانی ترکش طبع کروم کشاد و تا عدا ز و بر نشانه هیچ
پنجاه سال خدمت اینخانه کرده ام وامروز نیست بهرهٔ من در فسانه هیچ
گر مستحق هیچ نیم من بدین هنر پس کیست مستحق عطا در زمانه هیچ
از طالعت اینکہ من آفتاب چرخ مشهور عالمیم و بران آستانه هیچ
رانم نمیدهی که ترا در خزانه نیست یعنی کریم را نبود در زمانه هیچ


(۲۷)

برجهی میدمن از وعده یی تو دامیست برش گرفتم در ادام دانم
بعد ازین در تحت عبارات اشعاریکه می آیند بر لطافت و صفای بیان
لحاظ مخصوصی می آید .
احسان بزرگی که کابل
کمال ابر فن شاعری احسان بزرگی دارد انیست که هجو و شاعری
یعنی هجو و ظرافتی که باصطلاح انوری و سوزنی درو زبان بیگان
شده بود، آمال کمال این طور را با نتهای لطافت چاشنی و
ذائقه بخشی و گرچه نوشتر آلوده دگر این صنف بیهوده گچی محو می شد.
ولے چونکہ ایک ہنر نزدہ شعرا بوده باصول معاش شان تعلقی گردید.
ازینکه
نمی خواستند که ازین شیوه ترک کلی کنند چنانچه ارسلان
و امراء که در اوای صله لیت و لعلی بظهور می آمد، در آن اثنا
کمال هجو و ظرافت را بروی کار تا آورد و بران ظرافت هجوی ظریفانه
مینوشت و که شخص هجو شده را مخطوط و متأثر میساخت یعنی بر پیرایه ظریفانه
برگانی از ممدوح خویش در خواست زین و لجام و بخود را که اسب
می نمود یک پیرایه ظریفانه ادای مطلب بود . ؎
دوش خرمنده کرد پیشم یاد کارشیک خواجه زندگی تو داد


(۲۸)

تنگدل گشتم از خبرش که جوان بود و زیرک و استاد
گرچه نمکین شدم زواقعه اش گفتم الحق از ان یکی دلشاد
که شنیدم که او بوقت وفات بوصیت لب و دهان بکشاد
از جو و کاه و از جل و فتار هرچه بد در وجوه خیر نهاد
در چنان وقت اینچنین توفیق همه جا نور خدا بهاد
وجهیم گشت تعزیت نامه بتوان سر و کریم نهاد
بر تو فرض است حق گذاری او زانکه در خدمتت بسی ایستاد
مستحقتر زاسپ من نبود گر وصیت همی کنی افتاد
هیچ تاخیر برنتابد خیر زود تعجیل کن که خیرت باد
و همچنان بخیلی را هجو میکند
دی مرا گفت دوستی که مرا با فلان خواجه از پی دو سه کار
سخنی چند هست و از پی ان خلوتی میبایدم ناچار
خلوتی آنچنان که اندر وی هیچ مخلوق را نباشد بار
گفتم این فرصت ار توانی یافت وقت نان خوردنش نگه میدار
باز در هجو بخیلی مینویسد *


(٢٩)
ز مرد فائی باو رکنه اگر گوید که من بخانه خود میخورم طعام حلال
نه آنکه مال حلال است مرد فائی را کدام مال که او دارد و کدام حلال
ولی بپاسکی آنگاه مال خویش خورد که اضطرار مر او را شود حرام حلال
در هجو بخیل دیگر ؎
بدهیمن نان خواجه چون یی دم خواجه گفت که آه من مردم
گفتمش خواه میر و خواه ممیر من که این لقمه را فرو بردم
شخصی کمالی را ذم کرده بود بجواب او میگوید ؎
شخصی بمدعای خلق میگفت ما از بد او نمیخراشیم
ما نیکی او بخلق گفتیم تا هر دو دروغ گفته باشیم
و این قطعه مشهور از محقق طوسی است ؎
نظام بی نظام ار کافرم خواند چراغ کذبیلی نبود فروغی
مسلمان خوانمش زیرا که نبود سزاوار دروغی جز دروغی
مأخذ همین قطعه است
سه شعر رسم بود شاعران طامع را یکی مدیح ،، دوم قطعه تقاضائی
اگر نداد، سوم شکر ور نداد هجا ازین سه بیت،، دو گفتم دگر چہ فرمائی
(۱) این قطعات را بانوری هم نسبت میدهند ۱۲
یکبر با یزد بخدا


(٣٠)

در غزل سرائی
نسبت بغزلیات مسلم است که اساس ان بقیاس را خیال کمال

غزل رو پیش ازیم خُسن قیام و دوام بخشید، و بعد ازان شیخ سعدی بخش را
به مراج
بعروج رسانند که موجد گفته میشودط، در خان آرزو مجمع النفایس

در شروع تذکره فغانی مینویسند: قدما را در غزل طرزی بود بسیار ساده
چون نوبت بکمال الدین اسمعیل رسید، او رنگی دیگر داد،
بعد از و شیخ سعدی و خواجه نمکی دیگر ریختند . کمال در غزلیات
با وجود صفائی و سادگی جدت و رنگینی در مضامین نظم بکار آورده

که ازین شامل میدانیم :
حدش بگذشتم و دشنام نمیدا مرا مدتش گردم و پندار که من نشنیدم
گرچه پیش بسزا خوشی بنها میگفت : من ازان خوشتر از و پیچ سخن نشنیدم
دست ارسلطنته ز می ندانم کس هرگز گوشت که چون نهمدست ناوک بترز ندی
چواندازد بمن تیری کنم در سینه پنهانیش : بدان تا از پی هر تیر تیری دیگر اندازد
از چشم بخواب تو امروز روشن است : ان ناله ها که درسم تو دوش کرده ایم
بود همیشه جان من بیم تو میکند کشی هیچ نمیکشی مرا من چه گناه کرده ام
و لطافت بیان و متانت روزین اشعار عیان کنید:


(۳۱)

رویی از ناخفه بترقما ند بود نان بگوئید اکر تو اند بود
انچنان نازک نه چنان شیرین لب نباشد شکر تو اند بود
دل جو و طلب چو کردم برگز تو گفتا بروای فلان بهمان مهیچ کار دا
چوبس بگفتم اور ابگریه گفت بامن گفتگو ندارم که مرا حما ر دارد
چه دهی صداع میتاچه کنی طمع چیزی که کمینه چاکر من بازین هزار دارد
نخستم بدام اندر کشیدى پس آنکا هم بستم بر سر کشیدى
بقصد جان چوان من ناتوانى ز روم و هند و چین شکر کشیدى
پراگنده همه غمنا ى عالم زهر من بیکدیگر کشید ى
اگر چه استین بر من فشاندى و گرچه دامن از من در کشیدى
نخواهد رفت از یادم که با من شبى تا صبحدم ساغر کشیدى
خوشتر از کلم
در مزین حسن جمال رباعی از مساعی بکمال تیمتعالی باشی که در کلام قدما
نظیر هر یک از دو مصرع
و متوسطین تماثیلی از ان نداریم
گل خویست که چون خوی نکو باش و چون دلبر من بنگ خویو باشدت
صدی فرهم آورد در سایه باشد که یکی چوری او باشدت
گلاف زنم که یار خوش خوست با ما بوفا و عهد نیکوست نہ


(۳۲)

زین نادره تر که از برای تو مرا
شهری همه دشمن اند و تو دوستتی

در دیدهٔ روزگار نم بایستی
یا باغم او صبر بهم بایستی

یا مایه غم چو عمر کم بایستی
یا عمر باندازه غم بایستی

یار آمد و دوش گیر دوشش منما
هرچش گفتم نگه دنا فرمانی

می خورد و بخفت مست در استام
وانگاه باو چه کرده باشم دانی

س شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی

لقبش مصلح الدین و مخلص و سعدی تخلص شان بوده، پدرشان بحضور
اتابک سعد بن زنگی پادشاه شیر از مأموریتی داشت و این تخلص
بدان تعلق اختیار کرد هنج.

سال ولادت شان نامعلوم وسنه وفات باتفاق عموم سنه ۶۹۱ هـ
است زمان حیات شانرا تذکره ها عموماً ۱۰۲ سال مینویسید
ازین حساب سال ولادت برسنه ۵۸۹ هجری خواند بود که حضرت شیخ تصا بنے
تصریح کرده اند که ایشان شاگرد ابو الفرج جوزی هستند و اغلباً
در وند سال ہجری کہ شیخ بعزم تحصیل علم ببغداد آمده اند، در سنه که آن
جوزی بورسنه ۵۹۷ هجری وفات یافته اند، اگر ولادت شیخ را هنر


(۳۳)
۶۹۱ هجری قبول کنیم پس اکر ایام عمر شانرا تا وفات ابن جوزی
نه سال می یابیم و این سخن بهیچ روایت صحتی ندارد چنانچه در
بعضی تذکره ها عمر شیخ را (۱۲۰) سال نوشته اند، واگر این
عمر خارج از قیاس را تسلیم کنیم البته سلاسل واقعات دیگر
پیوند مناسبت بهم میرسانند ولی کشایش عقده سخت باز هم در کدیکه
باقی میماند اینست که شیخ در گلستان خود رقم طراز است و میگوید وقتیکه
بجنگ سلطان محمود خوارزم شاه با خطائی ها مصالحت کرد
من به کاشغر آمدم ، سلطان محمود در ۶۹۸ هجری وفات کرد
ازان رو باین زمان عمر (۱۸) سال داشتند، لیکن از واقعات
و قراین متواتر تاریخ است که کمالات و شاعری شیخ کمتر از کم به سن
(۳۰ یا ۴۰) سالکی حسن شهرت یافته و یا اینکه شیخ سهوا بنام ابن جوزی
علاء الدین تکش اسم محمود خوارزم شاه را نگاشته اند و یا در سن
شباب شهرت شاعری را تکمیل کرده اند رویداد کودکی شیخ را
در هیچ تذکره در قید قلم نیاورده، اما از بیانات خود شیخ بیشتر
در باره دوره طفلی آو میدانیم
مضامین چنین بظهور میرسد پدر شیخ در زمانیکه شیخ را داخل


(٣٤)

مکتب میساخت کاغذ، ولوحه، و نیز انگشتر زرینی برایش خرید
باوسپردیا باقتضای کمی سن کسی بآنشیخ لابه هدیهٔ شیرینی فریفته،
انگشتر زرین را برد، چنانچه خود میفرمایند . ؎
ز عهد پدر یاد دارم همی که باران رحمت بران سردهی
که درطفلیم لوح و دفترخرید ز بهرم یکی خاتم زر خرید
بدر کرد ناگه یکی مشتری بشیرینی از دستم انگشتری
پدر شیخ بفکر مزید جمعیت و تربیت شیخ را همواره با خود میداشت،
و زمانی شیخ را با خود بعید گاه برده گوشهٔ عباء خود را بدستش داده
مهر از همرابھی جدا نشويد بچه ناببازی مشغول بود ندشيخ دامان پدر را
به طفلان کوچه گرد
رها کرده بآنجمله یک جا شداز همراهی پدر باز مانده از وقعه
ازدحام مردم
هجوم پدر را ندیده متحیر شد و گریستن گرفت که پدرش او را
تا درک
دید و از گوشش کشید و گفت ای احمق نگفته بودم که دامن مرا
نگذاری، البته اینچنین واقعات بر هرکودکی واقع شده ومیشود
خوان میکند و میشمارد
لیکن ازینواقعه نتیجه نیک حاصل درکستن بکار شیخ است کلا تو طفل
راهی به سعی لفقیر بر و دامن پیر دانا بگیر، پدر شیخ را


(٣٥)
طوری
بصورتی تربیه میکردند که عارف سالک مرید خود را به تزکیه
نفس طی منازل مینماید چنانچه بر هر کلام شان غور کرده و بر
انتقاد میکرد
نقائص شان تنبیه مینمودند. تا آنکه از حسن توجه پدر بمان کوچکی در ایام طفلی
بذوق طاعت و عبادت افتاد.
بیدار
نقل است که گهی حسب معمول شب همه شب بصحبت پدر
مانده به تلاوت قرآن کریم مشغول بود و اهل خانه را یکسر خوابیده
دیده بخیال آورده پدر را گفت شما می بینید که اینها چقدر بیخبر
خوابیده اند که یکی از اینها را توفیقی نیست تا برخواسته دو رکعت
نمازی بخواند، پدرش گفت ای جان پدر !
بهتر آن بود که تو نیز بخواب می بودی که غیبت مردم نمیکردی.
یقین
در کودکی به ترتیب وضو نمیدانستند. از ملا صاحب محله بخود بانو
آغاز کرد
نماز و روزه ابتدا کردند مولویصاحب وضو ساخته تعلیم آداب
و سنن پرداخته نکته گفتند که بعد انقضای نصف روز در ایام
نمی کنند
شخصی که این فرائض را
روزه عمل مسواک منع گفته شده و بعد از ان گفتند که با
کسی
بهتر و پرهیزگار من کسی نمیباند. رئیس قریه که بکا پر و فرسوده


(۳۶)

شده بود. ازین مذاکره آگه شده، این پیغام فرستاد. ه
نه مسواک در روزه گفتی خطاست بنی آدم مرده خوردن رواست
در ایام صباوت
پدر شیخ که در عصر کودکی شیخ وفات کرد، ناز و نعمیکه صرف
پرورش شیخ میشد از میان رفت، چنانچه خود میفرماید. ه
من آنگه سر تاجوری داشتم که سر در کنار پدر داشتم
اگر بر وجودم نشستی مگس پریشان شدی خاطر چند کس
کنون دشمنان گر برندم باسیر نباشد کس از دوستانم نصیر
مرا با از درد طفلان خبر که در طفلی از سر برفتم پدر
لیکن والده محترمه شیخ که تا سن جوانی شیخ باله سرش زندگانی بسر
برده به تربیه اخلاقی فرزند خود شاغل بودند که حضرت شیخ در
گلستان بیان کرده، : - وقتی از جهل جوانی بانگ بر ما در زدم،
به کنجی نشست و گریان میگفت مگر خوردی فراموش کردی که درشتی
میکنی، (باب ششم)
اینکه در مکاتب و مدارس
اگر چه در شیراز بوای تحصیل علم از هر گونه ضروریات مهیا بود
و بصدها علما و فضلا بمشغول بتدریس و تدریس بودند و عالیه و و
اگر ... کنم بچه سان سهو تعبیر کنم.


(۳۷)

گمان مدرسۀ اتابک مظفر الدین تکلہ بن زنگی المتوفی در ۵۹۱ هجری
آباد و قیام داشت، امادران زمانها بندوق تحصیل علم و کمال
بدر سگاهای مشہور ممالک دور و دراز رفتن را امر لازم تصور میشد
درین دور بزرگترین مدرسہ کہ انرا دارالعلوم گفتہ میتوانیم نظامیہ
بغداد بود شیخ در نظامیه بتحصیل علم پرداخت و به آئین مروجه
مدرسه وظیفه نیز حاصل داشت، ولی خبری نداریم کہ در نظامیه
از شخصیکه تحصیل علم کرده انه که خواهد بود ازین قرینہ کہ شیخ
شاگردی ابن جوزی را کرده ہند ابن جوزی در بغداد بخو و سد
شیخ را در نظامیه علم حدیث میخواند موهوم از این نتیجہ بر آورده اند کہ در انجا
نظامیہ حضرت شیخ زانوی شاگردی بحضور ابن جوزی خم کرده داشته
ولی در فهرست مدرسین نظامیه از نام ابن جوزی نشانی
نمی یابیم، بی شبهه که ابن جوزی در بغداد درس حدیث سلفه
میگفتند البته از مسکن خاص خودشان خواهد بود چرا که اثبات
تعلق شان بالنظامیہ میشود اند ستد یا عجب تر اینکه بر علم شیخ
پر توے اثراتخرا بن جوزی نیفتاده و ابن جوزی در زمره


(٣٨)
معلمین و محدثینی محسوب میشد که از حدیث و روایات بنهایت
احتیاط کار میگرفتند و روایات ضعیفه و مشتبه را بکلی ترک
میدادند و شیخ اتفاقا حدیثی را که ذکر میکند عموما ضعیف بلکه
مصنوعی میباشد مثلاً. ؎
سزد گر بدورنش بنازم چنان که سید بدور انوشیروان
یا مثلاً لی مع الله وقت لا یسعه ملك مقرب الخ
یا مثلاً حدیث حضرت ابو هریره (رض) زرنی غبا الخ یا مثلاً
حدیث طبیب فارس و غیره . ؎
تحصیل شیخ در وقتیست که از سلاله اتابکان فارس
سعد زنگی بر تخت حکومت متمکن بود با جبروت و نهایت عادلانه
حکومت میکرد اما نمیدانیم که به سبب چه بود که شیخ را در شیراز
بود و باش با امن و آسایش نصیب نشد چنانچه میفرمائید
سعدی حب وطن گرچه حدیثیست صحیح نتوان مرد بسختی که من اینجا زادم
غرض اینست که حضرت شیخ از تحصیل علم فارغ شده بسیر و سیاحت
مبتلای سفر بودند و این دوره را


(۳۹)

در تذکره ها عموماً ۷۰، سال مینویسند البته اغراض سیر و سیاحت
مختلف است ولی مقصدی که مد نظر باشد سیاح همه اشیاء را بهمان
حیثیت می بیند، بلکه اشیاء بخود بخود بهمان حیثیت در نظر جلوه
گر میشوند و در خاطر شیخ حیثیات کثیر با اختلاف مجتمع بود، که زیر
جناب شان، شاعر، وصوفی، وفقیه، بویند، و هم واعظ، و
حسن پرست، رند، وشوخ طبع بودند که تماشگاه عالم را
از هر جانب دیدند، گهی عالم زهد و ریاضت بعزم حج و زیارت مقامات متبرکه
بسفر های بزرگی بحر بر درگند دریا بانه های پر خوف دشوار گذار
پیاده با صد ها فرسخ میگذرند شب های بیخواب متصل از پیاده روی
خسته و کسل شده در حین راه بر زمین سنگ لاخ افتاده
میخوابیدند و گاهی بخواهش کشتن نفس در بیت المقدس
مشکی بر دوش گرفته سقائی اختیار کرده بمردم آب داده گشت
وگذار میکردند، وقتی از درویش صاحبدلی حدیثی شنیده
بذوق زیارتی بملک روم میرسیدند روزهائی بر مزارات
انبیا علیهم السلام اعتکاف میورزیدند، بروز جمعه آرزوی


(٤٠)
شیخ (علم) باش را خود ده داد
ادای نماز ده هستند اما از نپاپوشش مأیوسی داشت بخاطر شکایت
میطریدند تا که بشخصی نظرشان (افتاد که مطلقاً پای نداشت
خوب دیده و سنجیده بصبر قناعت کرده دانست که این واقعه
درک (یاران) علم صبر و رضاست . - حکمدیکه از صحبت مردم بتنگ آمده
در صحرای بیت المقدس بادیه نوردی اختیار کردند یکه اتفاقا
بچنگ مسیحیان گرفتار شده (او را) در طرابلش (طره پولی) بخریدند (بلهریق)
(شیخ) مشغول ساختند نهایت مشوش شدند ولی مجبور بودند
(اندک شبان) (میگذرانید) از حسن اتفاق سبزواریه سلمان را گذاری با طرف شان :
(شیخ) پرسید که خبر باشد ؟ بجواب دوست فرمودند : -
هیکگر نمیشم از مردمان کوه و دشت که از خدای نبودم بدیگری پردا
قیاس کن که بر حالت بود درین (ساعت) که با طویله نامرد هم بیابد ساخت
(بحال شیخ) دوست رحم کرده فدیه داد (او را) و از ظلم ایشان بدر آورده شیخ را
همراه بسبز (خدمت) یاب شدند مزید عنایتی کرده دختر خود را به مهرتعین
صداشرفی به شیخ داد ولی دخترک که خیلی شان و شوخ بود
با شیخ همواره ناسازگاری مینمود چنانکه (شیخ) و گفت که تو حیثیت خود را فراموش


(٤١)
کردی تو بمائی که ترا پدرم بده دینار از بیگار برآورد شیخ بجو ابگفت
که بلی ده دینار داده از بیگارم برآورد اما بعوض صد دینار باز
گرفتارم ساخت .
شیخ تعلیم تصوف و سلوک از شیخ شهاب الدین سهروردی
حاصل کردند
المتوفی بسنه هجری حاصل داشتند پوشیده که این سیاحت
بسفر بحر همراه شان بوده از فیض صحبت شان طی مراتب
تزکیه نفس نمود چنانچه خود میفرمایند .
مرا پیر دانای فرخ شهاب دو اندرز فرمود در روای آب
یکی آنکه بر خویشتن بین مباش دگر اینکه بر غیر بدبین مباش
میگفتند
روزی بجامع مسجد بعلبک وعظ میگفتند و معنی آیه کریمه نحن
اقرب الیه من حبل الورید را بیان میفرمودند و بر کسی
تاثیر نمی بخشید یا آن همه مستغرق خیال خود بوده این اشعار را میخواندند
دوست نزدیکتر از من بمنست وین عجبتر که من از وی دورم
چکنم با که توان گفت که او در کنار من و من مهجورم
اتفاقاً صاحب دلی بمیان آمده بی ساخته نعره زد که از تاثیر آن،


(٤٢)
مجلسیان متاثر شدند بی اختیار از زبان شیخ برآمد که «
دوران با بصر نزدیک و نزدیکان بی بصر دور»
باری لباس کهنه و فرسوده پوشیده بدربار قاضی شهر
رفتند و بصف بلند ترین نشستند، میر دربار که حسب مدارج
و رتبه بود اخراجن مجلسی مامور بود نزدیک آمده گفت: ندانی
که برتر مقام تو نیست. فرو تر نشین یا برو یا بایست ،
بیچاره شده از انجا برخاسته در صف پائین نشست بعد
ساعتی از هر سو غلغله و آواز های مختلف بلند شد و کسی ازینها
سخن سخے بخش و فیصله کن نمیگفت که سر تسلیم بدان خم شود،
شیخ را که موقع اظهار کمال بدست آمد از صف پائین بآواز
بلند گفت.
که برهان تو باید و معنوی نه رگهای گردن بحجت قوی
توجه مردم را بخود جلب کرده صورت مسئله را بنهایت زیبائی
بروی اظهار آوردند که مجملة قبول کردند تا اینکه خود قاضی
[١] بر مسئلة فقهی.


(٤٣)
صاحب از صدر مجلس برخاسته سلهٔ خود را برداشته بر سر ایشان
نهاده (مصنف) در آن زمان که اینقدر انصاف باقی بود،
اگر معامله امروز می‌بود کسی بسوی شاه نظری نمی انداخت . - مصنف)
در زمان قحط مشهور اسکندریه که مردم مردم را زنده میخور دند یک
دولت مند مخنثی خوان کرم خود را بقدرے وسعت داده بود
که کسی کسی را از ان منع نمی نمود، درین ایام حضرت در اسکندریه
قیام داشته از دوستان شخصی گفت که بدعوت مخنث
رفتن باید، خود کاسری شیخ این امر را ناپسندیده و ناگوار پنداشت
جواب داد، . ه
نخورد شیر نیمخوردهٔ سگ ور بسختی بمیرد اندر غار
از روش آزادانه و تجرد شیخ ظاهراً قیاس میشود که از
ماجرای اہل و عیال تارک بودند ولی از شهادت‌های
تاریخی که موجود است می‌یابیم که درین تجربه گاه نیز سیر و صفا
کرده اند، یکدفعه همان است که بتعلق مجبوری اختیار کرده بودند
که در گذشته بیان کردیم، دفعهٔ ثانی در صنعا (صن صنعا یمن)


(٤٤)
اتفاق نکاح افتاد و اولادی تولد شد که طفولیت تلف گردید
گردید با وجود بی پروائی شیخ را صدمه بخشید که دوستان خود میفرماید
در ضمادرم طفلی اندر گذشت چه گویم کزانم چه بر سر گذشت
بحدی حواسش باخته بودند که تخته قبر را برطرف کرده میخواستند
جگر پاره را ببینند لیکن منظره هولناکی دیده و لرزیده غشی کردند
وقتیکه بهوش آمد علی فرزند دلبند شان بزبان حال میگفت..
شب گور خواهی منور چوروز ازینجا چراغ عمل بر فروز
در زمانیکه سلطان خوارزم شاه با اهل خطا صلاحیت کرد شیخ
به کاشغر آمدند در مسجد جامع یک مدرسه بود که حسب قاعده
کتب ابتدائی و حساب تعلیم داده می شد حضرت اکبر کبیر
در وقتی که در مدرسه آمد پسر خوش جمالی کتابی محتشری که (غالباً مفصل
خواهد بود) در دست داشته میخواند. ضرب زید عمراً
شیخ جواب داد که خوارزم و خطا با هم صلح کردند و دعوی
عمروزید هنوز با قیست پسر را خنده آمد و از نام و نشان
او پرسید. فرمودند شیراز از انجا که شهرت شیخ عالمگیر


(٤٥)
شده بود، نام شیراز را شنیده گفت که از اشعار سعدی چیزی بیاد دارید، شیخ دو شعر عربی را که موزون وقت و دلپذیر بود بر خواند ولی بفهم پسر نیامد و بجواب گفت که در دیار ما اشعار فارسی شان مشهور است که اگر فارسی میخواندید من فهمیده میتوانستم، شیخ حسب حال این گفت :
ای دل عشاق بدام تو صید ما بتو مشغول تو با عمر و زید
روز دوم شخصی بپسر گفت که حضرت سعدی همین است دوید و نزدیک شیخ آمد و اخلاص و عقیدت مزید ی بعرض رساند و گفت که چرا نام خود را ظاهر نفرمودید که من سعادت خدمتگذاری حاصل میکردم، شیخ بجواب گفت که مصرع
با وجودت زمن اواز نیامد که منم
پسر التجا کرد که هر گاه چند روزی قیام میفرمودید با همه از شما استفاده میکردیم، شیخ فرمود که بلی من میتوانم که باشم، و بعد از ان این اشعار را خواند.
بزرگی دیدم اندر کوهساری قناعت کرده از دنیا بغاری


(٤٦)
بدو گفتم بشہر اندر نیائی ؟ کہ بارے بندی از دل بر کشائی
بگفتا انجا پری رویان لغزند چوگل بسیار شد پیلان بلغزند

بہ تقاضا و تہذیب زمانے نظری باید کہ بہیچ مقدسی و صوفی منشی
شخصی مانند شیخ امردی را در بغل گرفتہ از وفور محبت روی او
بوسیدہ دلیرانہ میگوید کہ این بگفتیم و بوسہ چند بر سر و روی یکدیگر
دادیم و و داع کردیم .
بوسہ دادن بر وی یار چہ سود ہم در ان لحظہ کہ دلش پدرود
ہمدرین ایام عالم سیاحت حضرت شیخ بہ ہندستان آمدہ عموم
تذکره نویسان مینویسند که شیخ با امیر خسرو رابطۂ تامی شد ولی
در تواریخ مستندہ شخص نقد رنشان میدهند کہ خان شہید
یعنی محمد و رح امیر خسرو دو بار شیخ را از شیراز طلب کرد لیکن
شیخ به عذر ضعف پیری جواب دادہ نسخہ ہای بوستان و گلستان
بقلم خود نوشتہ فرستاد ، خان شہید کہ اثاری از طبع امیر خسرو
برای شان نیز فرستادہ بود ، و شیخ انرا مزید تحسین فرمودہ
جواب نوشتند کہ این جوہر قابل قابل قدر دانیست ۔-


(٤٧)
وقوع سفر هندوستان را بارهٔ شیخ در بوستان مینویسند
اما بیان واقعه اختلافات بسیار دارد که اصل واقعه را از مبدأ
مشتبه میسازد، شیخ میفرمایند که در سومنات آمدم در انجا بتخانه
با پرستاران
بود که برستاران بت خانه راه و رسمی بهم رسانیدم و روزی
برهمنی را گفتم جای بسیار تعجب است که یک مقدار سنگی را مردم چرا
سوال نداری همه بر من تلاقی اول کرد
میپرستند، برهمن ازین سخن بر هم خورده کفتر مرا افشای کعبه بتان کرد
چنانچه جملگی بر من ریختند و هنگامهٔ بزرگی بر پا شد گفتم مگویی
و حریطی هری بتی است که من هم اعتراف دارم ولی میخواهم بدانم
کمال مندی ازان مجسمه
که در غوری چه کمالی دارد؟ برهمن گفت بلی درین باب
حق دارید که بپرسید ، بیقین که من هم مسافرت بسیاری
امام کمال که دران است
کرده، هزار ها بت دیدم ، چیزی که باین دست می بینم بدیگر بتی ندیدم زرد بتی دیگر ندیده‌ام .
دران که مسطور است
و چنان است که این بت هر روز صبح برای دعا دست خودرا .
بت
بلند میکند . روز دیگر این شعبده را شیخ بچشم خود می بیند و نها
ی الله در
متحیر شده بمیزی تفکر افتاد که حقیقت این راز چه خواهد بود، از روی تقیه
تقیته به دست و پای وی بوسه داده بکمال خشوع و خضوع در بتخانه


(٤٨)
بکمال عقیده آن است
رهایش با عقیده اختیار کردند، براهمه را کلا ازین طرف اطمینان
حاصل شد روزی دروازه رفت و آمد را بسته بهر طرف
نظر بازی داشتند دید که در پشت بت پرده مغرقیست و
در گوشه پرده شخصی نشسته رسنی در دست دارد و بدان
رسن دست های بت را بسته به ترتیبی رسن را میکشد
که دست های بت بلند میشود اینکه نظر رسن دار بشیخ
افتاد بگریختن گرفت شیخ او را تعاقب کرده دستگیر نمود خود در
چاه انداخت و خود شان بدر گریختند، در بیان این واقعات
اشتباه مغالطه عمومیه که هست اینست که بت را گفته اند که از دندان
عاج فیل ساخته شده بود و حال آنکه دندان پیل را اهل هنود ناپاک
میدانند بدانوجہ بتی ازان ساخته نمیشود، و در باب براهمه
نوشته اند که پاژند میخواندند .
فتادند گبران پاژند خوان چو سگان بران برهمن استخوان
پاژند که کتاب اهل ہنود نیست بلکه صحیفه آتش پرستان است
و براہمه را در جای گبر و در جای مطران گفته اند . پس


(٤٩)

پرده مطران آذرپرست ـ درصورتیکه مطران پیشوای
مسیحیان را میگویند، مطران را آذرپرست گفتن بیشتر اظهار
لغویت است و غیراین جزئیات واقعات اصلی هم خیلی دور
از قیاس است که در اینچنین بتخانه عظیم الشان یکشیخ اگر فوق العاده
بت‌پرستی میکرد ناممکن بود که مجتمعا براهمه و پرستاران مهم
بتخانه را واگذاشته بیکمرید میرفتند و شیخ را موقع میدادند
در نظامی را
که هر چهار طرف دروازه ها را بر هم بسته آنچه میخواستند میکردند
در زمان ملاء
حقیقت اگر ابتدا ولایت بود خدا داناست که چه چیز را چه دانستند
در بالن
و کدام واقعه را بچه طور نوشتند، اکثر یه سیاحان انگلیز نیز همچنان
حالی دارند که چند روزی در هندوستان مانده سفرنامه مینویسند
که آنرا خوانده اهالی هند بتصریح حقیقت می افتند که درستان
کدام محکمات است شیخ در خاتمه این حکایت مینویسد که از سومنات
به هندوستان آمدم شاید دران زمان خاص دهلی و نواحی آنرا
هندوستان میگفتند چرا که شیخ بیش ازین تصریح نکرده اند که مقدر معلوم
! و نه هندوستان به بعد اسم
دانسته می شد و نه از جای دیگر سراغی داریم که تا بکار رسیده آخر کدام نقطه هندوستان بود


در ایامیکه شیخ سیاحت شروع کرد بلاد فارس حکومت
اتابکان سلغری بود، و این سلسله نیز بمثل سلسله‌های دیگر دست
پرورد سلجوقیان بود، و درین سلسله حکمران پنجم سعد زنگی
نام داشت که همعصر شیخ سعدی بود و سعدی تا اتمام این عصر
بوطن نیامد. تکه و تاریخ دلیل روشن نیست که باعث چه بود،
لیکن از بعض رموزات شیخ معلوم میشود که دران زمان بخار
امین سماج اطمینانی نداشته، سعد زنگی را در سنه هجری وفا
یافت بعد از ان پسرش اتابک ابوبکر بن سعد زنگی تخت نشین
شد بنهایت پادشاه با شان و شوکت بود، وحکومت
فارس که از عرصه دو صد سال تاراج گاه مغول بود در عهد او
عروس زیبا کردید. نظم و نسق اطرافش برعنائی قیام و قوام
گرفت که بر جای مدارس و درسگاهی منتظمی انتظام شد که
علماء و فضلاء از هر جانب جمع آمدند و شیخ که همواره به شوق
وطن بیتاب میبود و دعا میکردند که بوطن برسند چنانچه
در یک قصیده مینویسند.


(۵۱)

چه خوش سپیده دمی باشد آنکه بنیم باز رسیده بر سرالله کبر بشیراز
نه لایق ظلمات است ببدین اقلیم که تختگاه سلیمانست و حضرت راز
[دستور در عمارت فاصفه با بود]
درین زمان که اطمینان امان تسلی بخش بود شیخ شام را
گذاشته از راه عراق عجم بشیراز آمد محمد و اقعیست که در قطعه بموجب
[روب تقطیع میشد و در]
غربت و مراجعت را بتصریح مینگارند و به قطعه دیگر واضح تر
ازان مینویسند.

ندانی که من درا قالیم غربت چرا روزگاری ببردم در نگی
برون رفتم از تنگتر کان کجا دید جهان در هم افتاد چون موی زنگی
همه آدمی زاده بودند لیکن چو گرگان بخونخوارگی تیز چنگی
چو باز آمدم کشور آسوده دیدم پلنگان رها کرده خوی پلنگی
چنان بود در عهد ابدال که دیدم جهان پر زآشوب تشویش و تنگی
چنین شد در ایام سلطان عادل اتابک ابوبکر بن سعد زنگی
[چون شیخ]
[شیراز امده اینهمه از تعلق حکومت بکلی ازاد بودن ظاهر مشکل بود]
لاجرم در جمله درباریان سعد زنگی شامل شد. [در قصاید مکان ] به معاصر ان
[*] الله اکبر در شیراز نام یک چشمه ایست.


(۵۲)
قصاید مدحیه نوشت معمول ساخت
پرداختند و عنوان کتب گلستان بوستان را بنام او ساختند
و یقیناً که ( بلا مطالبہ) صله ہا یافتند و حقیقت اینست که بموجب
بدر بار کرده نتوانست در برب اینم
آزادی طبع قابل پابندی دربار نبودند و باعث همین بود که
از او بجا میارند
ابوبکر بن سعد قدر دانی نکرد و شیخ در یک قصیده خفیفه بر شکایتی
حکایت کرده . ؎
بدو لتت همه افتادگان بلند شدند چو آفتاب که بر آسمان پر تو شبنم
مگر کمینه آحاد بندگان سعدی که سعیش از همه بیش است چظنش از برکم
بعد انقراض خاندان اتابک انکیا نو که از طرف ابا قا ان خا
(پسر ہلاکو خان) حکمران شیراز مقرر شد نیز و در مدحیه او قصیده
گفته اند : که دو بیت آن اینست . ؎
سعد یا چندانکه میدانی بگو حق نباید گفتن الا آشکار
ہر که ا خوف طمع در بار نیست از خطا باکش نباشد و ز تتار
بقول چا محمودی
ازین اشعاری قیاس میتوان شد که پراز خیالات شیخ در باری
حصه
شاہی پیشیانی جا گرفتن دشوار بو د و مدعا اینکه ابوبکر بن سعد
در حضر واقف و
احترام شیخ را بر طبق مراتب شان بجا نیا ور د ولے امراے


۵۳
باعلم و فضل حضرت را پرستش میکردند. و درین زمان نتیجه کار حقیقی
علاء الدین شمس الدین صاحب دیوان علاء الدین بودند،
خواجه شمس الدین وزیر اعظم ہلاکو خان و در عہد ہلاکو خان با وجود
اختلاف مذہب بے سفاکی تاتاریان بقاے نام و نشان اسلام
محض بواسطه نیت و عمل خیر خواجه شمس الدین بود و نور اسلام کہ قلوب تاریک
عقیدہ تا تاریان را منور ساخت همه از برکات خواجه موصوف است
در سلسله او تر نکو دار پسر ہلاکو خان مشرف باسلام شد و بلقب
سلطان احمد ملقب گردید و نکو دار خاصه به اثر غیب و ہدایت
خواجہ شمس الدین قبول اسلام نمود برادر دوم خواجہ شمس الدین علاء الدین
با مخد از طرف ہلاکو خان حاکم بغداد بود و در فضل و کمال سرمایه
زیاد داشت که تاریخ مفصل و مستند تا تاریان یعنی جهان کشا از
تصانیف اوست، و این هر دو برادر معتقد و مرید خاص
شیخ سعدی بودند. شیخ باری از سفر حج به تبریز کہ پای
پایتخت ہلاکو خان بود باز آمد و در اثنا سواری اباقاآن خان
پسر ہلاکو خان بآنطرف روان بود، خواجہ شمس الدین علاء الدین


(٥٤)
نیز همراهی داشتند شیخ را بخیالیکه که این موقع تعارف نیست تا معرقت
کرده بر طرف شوند اتفاقا نظر هردو نفر بر شیخ افتاد متصل
از اسپ فرو در آمده بوسه بر دست و پای او دادند آقاآن خا
میدید وبس متحیر شد که اینها از سالهای متخاصی در باره نگاهداران
من اندو هیچ گاه بدین اخلاص مر ا تعظیم و احترام نکردند که این
پیر مرد را بجا می آرند. برادران از شیخ رخصت یافته باز شامل
جلوش گردیدند اباقا آن خان جویان شد که این شخصی است
که شما او را اینقدر تعظیم و تکریم کردید گفتند پدر ماست آبا قا آن خا
گفت پدر شما که مرده است گفتند که پدر طریقت ماست و نام او
سعدی است که نظم و نشر او درین زمان ورد زبان جهانهیا
و بسمع مبارک رسیده باشد بغیا نند ا با قا آن را شتیاق صحبت شد
روز دیگر هر دو نفر خدمت شیخ حاضر شده از پیغام پادشاه
آگاهی دادند. شیخ انکار گر آنها بلا نهایه عذر والتجا کرده که
برای شیخ رد قبول نماند و بسلام رفت و زمانی با پادشاه
همصحبت بود وقت مرخصی اباقا آن گفت نصیحتی فرموده برود


(٥٥)

شیخ زبان کشاد که بعد وفات صرف اعمال نیکست که همراه خواهد بود
و بر شما سزاست که اعمال نیک همراه میدارید، یا بد؟ اباقاآن
اعمال همراه
گفت که این مضمون را بقلم میخواهم، شیخ حاضرأ جواب داد سه
شهی که حفظ رعیت نگاه میدارد حلال باد خراجش که مزد چوپانی است
است
وگرنه راعی خلق است زهر مارش باد که هرچه میخورد او جزیت مسلمانی است
اباقاآن بی اختیار گریست و پرسید که من راعیم یانه؟ شیخ گفت
که اگر راعی باشید بیت المال حلال شماست والا دوم،
اباقاآن بار بار پرسید که من راعیم یانه؟ لیکن همین جواب
شرطیه پیش میکرد و در وقت رفتن این اشعار خواند. سه

پادشه سایه خدا باشد سایه باذات آشنا باشد
نشود نفس عامه قابل خیر گرنه شمشیر پادشاه باشد
ملکت او صلاح نپذیرد گر همه رای او خطا باشد
هر صلاحی که در جهان آید اثر عدل پادشاه باشد

اباقاآن ازین اشعار نهایت متأثر شد.
وقتیکه خواجه شمس الدین مجد سؤال نوشته با پانصد اشرفی و عمامه برای شیخ فرستاد،
امجد


(٥۶)

میان بربود
قاصد یکصد و پنجاه اشرفی را از میان نابود کرد، شیخ جواب
سوالات و رسید تعداد اشرفی را بظرافت و رندی نگاشته
اوت کلمه
خیانت قاصد را بظهور میرساند. ۵

چونکہ تشریفم فرستادی ما مالت افزون بادخصمت پائمال
ہر مدینایت سالی عمر باد تا با نصد و پنجاہ سال

خواجہ شمس الدین در صدد بازخواست شد خواجہ علاء الدین برا در خواجہ شمس الدین
برای جلال الدین کہ در شیراز بعہدهٔ معززی مأموریت
بزرگ
داشت نگاشت که ده هزار اشرفی بخدمت شیخ بفرستید
بر سوء اتفاق شش روز پیشتر از ورود خط جلال الدین
وفات
انتقال کرده بود، حامل خط سهمی جلال الدین را به شیخ نشان داد

شیخ بجواب علاء الدین این قطعه را فرستاد. ۵

پیام صاحبدولت علاءدین کہ دین دہر با یام او ہمی ناز د
رسید پایه دولت فزود سعدی را بسی نماند کہ سر بر فلک برافراز د
مثال داد کہ صدر ختن جلال الدین قبول حدّ او را تعہدی سازد
ولیک بر سر وخیل مرگ تاخته بود چنانکہ بر سر ابنای دہر می تازد


(٥٧)

جلال زنده نخواهد شدن در دنیا که بندگان خدا وندگار سزوارند
طمع ندارم ازو در سرای عقبی نیز که از مظالم مردم بها سپر دارد
خواجه شمس الدین قطعه را خوانده حکم کرد که بلا درگاه پنجاه اشرفی بخد مت
شیخ فرستاده شود، اگر چه شیخ قبول نمیکرد ولی خواجه پافشاری میکند تا که زار آن را قبول
بیش مقبوله اید (*) و شیخ از ان مبلغ کار وان سرائی تعمیر کرد. -
خواجه شمس الدین را کار غون نبیره بلاکو خان به ٦٨٣ هجری بقتل
رساند، اما بعد از ان نیز دیگر امرا و حکام همچنان شیخ را مخترم
میکردند ، در زمانه ملکی عادل شمس الدین تازی عمال رویه اختیار
کرده بودند که میوه جات با غبانهای سرکاری را بردکانداران
بقیمت گران میفروختند و بیچارگان خواه مخواه بخریدن مجبور
بودند ، برادر شیخ که پیشه بقالی داشت و مقابل محل اتابک
دکان گرفته بود چند با ر باین آفت بحال ایشان واقع شد
بالاخر به تنگ آمده برادر خود یعنی شیخ را از حادثه آگاه نمود
شیخ این قطعه را تحریر داشته برای ملک عادل فرستاد . ے
(*) این واقعه را ابن میمون در دیباچه کلیات شیخ مفصل نوشته است .


۵۸

ز احوال برادرم به تحقیق   دانم که ترا خبر نباشد
خرمای بطرح میدهندت   بخت بد ازین بتر نباشد
اطفال پراند و مرد درویش   خرما بخرند و زر نباشد
آنکه تو محصلی فرستی   شخصی که از و بتر نباشد
چندان بزندش بخداوند   کز خانه رهش بدر نباشد
ایصاحب من بگو را و رس   لطفی با ازین دگر نباشد

ملک شمس الدین که قطعه را خواند منادی کرد که با کسانیکه اینچنین گرفتار
شده باشند مجموعا حاضر دربار شوند چنانچه هرا دا درسی که قاضی قضاوت
شیخ شد و به معذرت بسیار علامه هزار اشرفی پیش کش کرده گفت
که این تاوان نقصان برادر شماست *

شیخ در اواخر حیات بیرون شهر زاوایه بهم رسانده شب
و روز را در انجا میگذشتند و سلاطین و امرا هم بر آن آستانه
حاضر شده مراتب اخلاص بجا میکردند و انتظام طعام بطوری
بود که امراء از خود خورشها میبردند یا میفرستادند شیخ بقدر کفایت

[*] دیباچه کلیات .


(٥٤)

صرف خوراک خود کرده باز مانده را بظرفی انداخته از دیوار
می آویخت که مصرع - (برین خوان یغما چه دشمن چه دو)ست
زمان بازگشت شیخ در شیراز عهد حکومت ابوبکر بن سعد
بود و بعد ازان نبیره او محمد بن سعد پادشاه شد و اینکه خیلی کوچک
سال بود امورات حکومت را والده اش انجام مینمود ، بعد
دو سال و هفت ماه وفات کرد و بعد ازان محمد شاه بن سلغری
بن اتابک سعد پادشاهی یافت از آنجا که بطبع سفاک و خونخوار
بود اراکین بعد هشت ماه او را از پا انداخته به ہلاکو خان فرستاند
و بعد او برادرش چندی برای نام حکومت میکرد ۶۶۳ هجری
بقتل رسید و قتیست که ازان خاندان مردی باقی نماند ،
آبش خاتون دختر اتابک سعد برمسند حکومت نشست و با منگو تیمور
پسر ہلاکو خان عروسی کرد در ۶۶ ه از دار فانی رحلت نمود، و
فارس و غیر از عهد در تحت حکومت تا تاریان آمد و این زمان
ارغو خان بن اباقا خان بن ہلاکو خان بود، شیخ در عهد این
حکومت در ۶۹۱ هجری ترک جہان فانی نمود و تاریخ وفاتش این


(۶۰)
از لفظ (خاص) بر می آید وکسی بس موزون گفته مصرع
ز خاصان بود زان تاریخ شد خاص. -
مزار شیخ به فاصله از مقام دلکشا بداءند کوهی است و بنام
سعدیه شهرت دارد هفته یک روز مردم برای زیارت
اوقات تعطیلی
شان رفته از چای نوشی و هواخوری حظ گرفته تا شام
بوده باز می آیند. - در انجا میگذارنند
اخلاق و حالات و عادات یومیه شیخ
اگرچه شیخ سوانح عمری خود را ننوشته ولی در گلستان
و بوستان در اوقات ضمنی شان آنقدر برحسته برجسته حالات
و حکایات می یابیم که ازان بصورت تصویر اخلاق و عادات شان
کاملا بنظر می اریم که حضرت شیخ به صوفیه کبار در شمار میرود و الحق
پاکیزه باطن و صاحب حال بودند و خاصه حال شان این بود که
بعد مجاهده و ریاضت طی این رتبه میکردند. و حقیقتاً سرشتی
داشت که طفولیت تا شباب بلکه در هر زمان با و صاف موصوف بوده اند
در ایام سرما هم میروند


(۶۱)

که خاصۀ مولویان است یعنی خود بینی، خرده گیری، مشاجره مخاصمت.
اگرچه از کودکی بوسیلۀ صحبت پدر ذوق عبادت مهیا داشته
به شب بیداری و ورد وظائف عادی بود، لیکن بر دیگران
نکته چینی و خرده گیری هم مرعی داشتند و میگفتند به بینید که کسی را
توفیق نماز گذاری نیست. در نظامیه که علم حدیث میخواندند
شخصی برخلاف خاطرشان سخنی گفت به شنیدن آن از خود دا ری
برآمده گفتند:
چو من داد معنی دهم در حدیث برآید بهم اندرون خبیث
واقعه ایست که با درویشی بباب دولتمندی و درویشی بحثی
درمیان آمد سخن بجائی رسید که دست و گریبان شده به زد
و کوب انجام یافت، دشنامم داد سقطش گفتم گریبانم درید
زنخدانش شکستم.
سفر حج است و بذوق و شوق تمام احرام بسته باپای
روان هستند و بهمین مقام به کلمات ناسزا کلام میکنند و خود
میفرمایند بر سر و روی همدیگر فتادیم و داد فسق و جدال دادیم


(۶۳)
حسن پسندی تا امرد پرستی رسید و آنقدر بیباکانه رفتار
داشته که اظهار آن دشوار ست بی شبهه این اوضاع
بر عارض کمال شان داغی می آرد، ولی یک مرد مصلح و
سازگار را از تمام این مراحل گذر کردن میباید، به مولانا روم
کسی نسبت بزرگی چیزی گفت که «شاهد باز بود اما پاکباز بود»
مولینا فرمودند «کاویش کردی و گذشتی»... شیخ چونکه بامرا ضمناً
مبتلا شده باز صحت یاب گردیده بود بدان موجب مہارتی
که شیخ بطریق علاج امراض اخلاقی ، حقیقت ماهیت، علامات
حاصل کرده بود دیگری را قدرت نبود ، در بیماریہائیکہ
اکثریه مغالطه واقع میشود که مرض را مرض نمیدانند. --
مثلاً یک فقیه بوجه بد نفسی فطری مخالف خود را بد گوئی میکند و
او را ضرری میرساند و اینست مغالطه انفسی که این شخن قابل
مخالفت بدان سبب بدعتی و کافر ست پس بد گفتن و
تکفیر او اقتضای غیرت مذہب است ، یا مثلاً یک صوفی
امرد پرستی میکند و میداند که مجاز نردبان حقیقت است شیخ


(۶۳)
ازین تناقض مبراست که نسبت امرد پرستی صوفیان ظرباز را پرده میکند ــ
گر در می نشینند با خوبرو پسر گر ناپاکباز بیم اهل نظر
زمن پرس فرسوده روزگار که بر سفر حسرت خورد روزه دا
چرا طفل گیرد زہ ہوشت ببرد که در صنع دیدن چه بالغ چه خورد
طبیعت شیخ از ظرافت مملو بود ، گهی میخواستند مقامی بگرایہ
بگیر محمد یهودی همسایه داشت پیش رشد گفت عزاست که بخرید و من
چه قیمت این خانه بخوبی میدانم که عیبی ندارد شیخ جواب گفت بجز
اینکه شما همسایه میباشید.
خواجه همام شاعر مشهوری بود و به محقق طوسی نسبت
شاگردی داشت شیخ را با او در تبریز به حمام صحبتی اتفاق فتاً
شیخ دانسته با همام طر ز ظرافت بنا کرد همام که از شیخ نمیدانست
جویای نام و نشان شد شیخ گفت شیراز یم همام جواب داد که
عجب است که در شهر ما شیرازیان از سگان بیشتر اند، شیخ گفت
بلی اما در شیراز تبریزیان را از سگان کمتر شمارند، اتفاقاً جوان
خوش گلی همام را یکه میکرد و شیخ میخواست از و لطف نظر


(٦٤)
در حمام
حاصل کند و بمام همایل بود، در سلسله سخن همام پرسید که
در شیراز آیا اشعار همام شهرتی دارد شیخ گفت بلی بین شعر اکثرا میخوانند
در میان من دلدار حجابست همام : وقت آنست که این پردیک سو فکنم
همام گمان برد که این سعدی است سوگند پیش کرده پرسید که
اسم شما چیست شیخ مجبور شده گفت سعدی است. همام
برخاسته سر بر پای شان نهاد او را بخانه خود برده بانتهای گرمجوشی
مهمان نوازیها کرد ... مجدالدین هگر معاصر شیخ بوده با و
شیخ را تعلقی بوده او نیز تعلقی داشت و امروز کسی با نام او
در آن لقب
آشنائی نیست ولی بآن زمان در فارس منصب ملك الشعراء
که حق شیخ بود قسمت با و بخشیده بود، سعد بن ابو بکر سعد زنگی
بیشتر از شیخ او را احترام وتکریم میکرد و نیز در آن عصر اما می نام
شاعر دیگری بود که بی بصری زمانه او را نیز حریف و همسر شیخ
ساخته سخن بجائی رسید که خواجه شمس الدین محمد و ملک معین الدین پروانه
و نورالدین و افتخار الدین قطعه ذیل را نوشته به مجدالدین هیچ
فرستادند.


(۶۵)

ز شمع فارس مجدالدین سوالی میکند پروانه روم
ز شاگردان تو هستند حاضر رهی و افتخار و نور و مظلوم
تو از اشعار سعدی و امامی کدامی پسندی اندرین بوم
— مجدالدین بجواب نوشت —
ما گرچه بنطق طوطی خوش نفسیم بر شکر گفته های سعدی مگسیم
در شیوه شاعری با جماع امم هرگز من و سعدی به امامی نرسیم
شیخ نیز ازین بی امتیازی رنجیده باین رباعی پرداخت —
هر کس که بکار گاه سامانی نرسید از بخت سیاه و بد کلامی نرسید
هاکو که به عمر خود نکردست نماز شک نیست که هرگز با مامی نرسید

واقعات سیر و سفر شیخ را که پیش ازین گفته امدیم و درین موقع دوباره
میخوانیم تا تصدیرا خلاق و عادات شیخ را کاملاً در نظر اریم .—

( فهرست تصانیف شیخ )

نسخه قلمی مقدستر کلیات شیخ در کتبخانه دیوان هند موجود است


(۶۶)
که نمره (۱۱۷) دارد و تاریخ استنساخ از اول رجب ۷۳۸ هجری
یعنی بعد وفات شیخ ۳۲ سال پس از ان کاتبی مسمی به ابوبکر بن علی
بن محمد از نسخه اصلی شیخ نقل کرده «منقول بخط الشيخ العارف السعدي
و ازین نسخه نام شیخ را شرف الدین بن مصلح الدین می یابیم و نسخه
مذکوره دارای کتب ذیل است :-
(۱) قصیدۀ عربی قافیه میم | (۱۰) ملمعات .
(۲) رساله دوّم | (۱۱) مثلثات بسه زبان عربی
(۳) بوستان که درینجا سعدی | فارسی ، ترکی ،
نامه گفته و نوشته شده است | (۱۲) قصائد عربیه .
(۴) گلستان . | (۱۳) ترجیعات .
(۵) طیّبات . | (۱۴) مقطعات .
(۶) بدایع . | (۱۵) مجلس هزل، هزلیّات.
(۷) خواتیم . | (۱۶) مطایبات .
(۸) قصائد فارسی. | (۱۷) رباعیات .
(۹) مراثی. | (۱۸) مفردات .

حصه دوم شیخ مصلح الدین سعدی رحمه الله عليه


و کتبی که درین نسخه داخل نمیباشد اینست :-
رسائل ۱، ۳، ۴، ۵، ۶، غزلیات قدیم، صاحبیه،
مضحکات، اہل یورپ آنچه از کلام شیخ ترجمه و طبع کرده شایع
داشته اند جزو مختصرش اینست.
مأخوذ از فهرست قلمی فارسی موجوده دیوانہند مرتبه ڈاکٹر ایتھے
رساله دوم اپنچ مجلس مجلس سوم و چهارم، ایم کو پڈمان صنایع ترجمه بشرح
در مقام بریلا شایع کرد
بوستانا با ساعات با بخوبی مع شرح فارسی بمقام و اینا بطبع رسیده مطبوعهٔ در المان
ایچ گراف
متن مع اطلاعات مرتبه، اے راجرس __________
اسم کتاب اسم مترجم مقام سنہ
تراجم بن باجرمن - ایچ گراف - جینا ۱۸۵۰ء
" " شلینٹا ویسرو میزبک
" " روکرٹ ، لیپزیک
" " فرنچ بار بیرڈی مینار ڈ گلپاریس ۱۸۸۱ء


(٦٨)

اسم کتاب اسم مترجم مقام سنه

تراجم انگریزی ۔ ایچ ولبرفورس کلارک - لندن ، ١٨٨٩ع
" " ، جی - ایس - ڈیوی ، " ، ١٨٨٢ء
منتخبات " - رابن سن ، " ، ١٨٨٣ع
گلستان ادیشن بمع متن انگریزی، کلباڈو کلکتہ ، ١٨٠٦ع
" " ، ای ، بی ، ایسٹ وک مع فرهنگ، ہرٹ فرڈ ، ١٨٥٠ع
" " ، جانس مع فرهنگ ، " ، ١٨٦٣ع
" " ، جی ، ٹی ، پلاٹس ، لندن ، ١٨٧٤ع
تراجم در فرینچ ، اے ، ڈیو رائٹر ، " ، ١٦٣٤ع
" " ، ڈالیگر ، " ، ١٧٠٤ع
" " ، گان ڈان ، " ، ١٨٧٩ع
" " ، سیمیلیٹے ، " ، پارس ١٨٥٨ع
" " ، لاطینی جنیٹس اڈیشن ، " ، ١٦٥١ع \ ١٦٥٥ع
" در جرمن ، آدم اولیا رس ، شلیگو ، ١٨٥٤ع
" نائبرگ ، بی ڈارن ، " ، ١٨٢٢ع


۶۹

مترجم شتگارت، وولف ، . ، ۱۸۵۱ ع
لیپزک ، کے ، ایچ ،گراف ، . ، ۱۸۴۶ ع
" در انگریزی ، مکلیا ڈون ، لندن ، ۱۸۰۶ ع
تراجم در انگریزی ، دیو کوسن ، . ، ۱۸۰۶ ع
" " ، جیمس راس ، لندن ، ۱۸۲۳ ع
" " ، ای ، بی ، یسگور ، ہرٹفورڈ ، ۱۸۵۶ ع
" " ، جی ، ٹی ، پلاٹس ، " ، ۱۸۷۳ ع
" بزبان روسی ، . اس سٹر مینیز ، ماسکو ، ۱۸۵۴ ع
در پولیش ، آٹو نوسکی ، وارسا ، ۱۸۷۹ ع
در ترکی مع تراجم شرح سودی . . قسطنطنیه ، ۱۸۷۶ ع
تراجم " " ، " ، ۱۲۹۳
در عربی ، . بولاق ، ۱۲۶۳
بزبان ہندوستانی ، . میر شیر علی افسوس ، گلماں ، کلکته ، ۱۸۵۲
غزلیات منتخب طیبات ، گراف جان کلارسٹ ، جرمن ، . ،
بدایع دس " " " " " " "


خواتیم ۷ ، گراف ، جرمن ، ۱۸۵۶
قصاید فارسی نوزده قصیده ، ۱۹  ،  ،  ،  ،  ،
مراثی، چند مراثی  ،  ،  ،  ،  ،  ،
رباعیات، چند رباعیات ،  ،  ،  ،  ،  ،
مفردات   ، كولافوس ،  ،  ،  ،
صاحبیہ، مع ترجمه ، بیچر ، پٹرسبرگ، ۱۸۷۹ء

(شاعری شیخ)

در شریعت شاعری کہ سه پیمبر گفته میشوند کہ یکی از آنها شیخ است شناخته شده اند

در شعر سه تن پیمبرانند هر چند که لا نبیَّ بعدی
ابیات و قصیده غزل را فردوسی و انوری و سعدی

به هر یک شریعت جداگانه را پیغمبر است، شیخ در صحیفهٔ غزل همیرا در آورده بود
می‌نمودم خواجه حافظ که او در غزل اعجاز کرده با آنچه می‌گوید مصراع

استاد غزل سعدیست پیش همه کس اما
و حضرت امیر خسرو وغیره الخ چنانکه دیباچه مینویسند که در غزل پیرو


(۷۱)
سعدی هستم و نیز در مثنوی نه سپهر مینگاردند.
تا بجائیکه حد پارسیان اندرین عهد دوت گشت عیان
زان یکی سعدیئی ثانیش همام هر دو را در غزل آئین تمام
لیکن در دیگر اصناف سخن شاعری شیخ آنقدر متابعت نمیکند و امیرخسرو
اشعار شیخ را تعریف کرده مینویسند.
لیک اگر سوی دگر یازمی دست شعر شان هست بدانگونه که هست
و نیز در عصر زمانه خود شیخ خیالات اکثر بد همین نهج بود تا اینکه آوازه شیخ رسید
چنانچه شخصی میگفت که در موعظه و اخلاق طرفه مضامینی مینویسند
و از عرضه رزم هیچ ندارند.
که فکرش مطیع است و رایش بلند درین شیوه زهد و طامات و پند
نه در خشتی کوپال و گرز گران که این کار ختم است بر دیگران
شیخ را این مفکوره ناگوار افتاده داستان رزمیه نظم داده و در شامل
در بوستان عمده کرده مزید تر اظهار قوه طبع را بروی کار آوردند و
مضامین مخصوص مشهور نظامی را جواب گفته خواستند که سبقت کنند
مثلاً شعر نظامی است.
حصه دوم شیر کیم غریقین معطوفه


( ۷۲ )
کمند از دہانی مسلسل شکنج دهن باز کرده بتاراج گنج
و شیخ این تشبیه را بیشتر صادق و صورت نگار ساخته اند. ؎
بصید هژبران پر خاش ساز کمند اژدہا ی د ہن کرده باز
جای انصاف است که شیخ این بگنز اند میتوانست قدمی چند آراسته شده
سینه پیش میروند لیکن باز هم طبعاً از ضعف پیری فتتا خمیده میخوانند روزه گا
تیر بقوت آواز بلند آغاز کرده بندہ مصرع بر انگیختم گرد کین را چو دود .
ولی بقدم دوم لرزیده و می افتند با چو دولت نباشد تهور چه سود
با اینهمه چون از کمال شیخ است باین چند اشعار رزمیه استدعاد میکنیم . ؎
بماندم که دیدیم گرد سپاه زره جامه گردیم و مغفر کلاه
چو ابر شتازی بر انگیختیم چو باران بلکه در دوختیم
دوشکر بهم برزدند از کمین توگفتی زدند آسمان بر زمین
زبار ان تیر پچھوں تگرگ زہر گوشه برخاست طوفان مرگ
بصید هژبران پرخاش ساز کمند از دہا دہن کرده با
زمین آسمان شده از گرد کبود چو نجم درو برق شمشیر و خود
غرض اینکه یہ دین عهدی شیخ مسلم است که با فردوسی نظار طبع دوش بودند


(۷۳)
و نه این خیال امیرخسرو را تائید میکنیم که شیخ بجر غزل وگیر مضامین
استعداد و همآهنگی نداشت بلی در مثنوی و قصائد کسی از بلندی خیال
وافكار شیخ انکار نمیتواند، در ایران سه صد سال مردم بزوق شاعری
مشغول بودند لیکن نتیجه این رویش را بجاده حقیقی مستقیم نشان
بنای حقیقت شاعری انجاست که در خاطر شاعر می جذباتی تولید
گردد و او آن جذبات را بهمان تاثیر و جوش خروش نشو و نما بدهد
در لذتی که در ابتدا پیدا شده بود، در کمال شاعری فردوسی
نظامی، انوری جای سخن نیست ولی ازین اشخاص بهمان
جذبات را کدامین شخص بنموید اثبات او برو؟ فردوسی که
قدرت الادا طبع شعرا کشیده و بدین صفت جذبات خاطر
دیگران را طورے بیان میکند که گویا تمنای خاطر خود را عیان
میسازد، در موقع طعن و تحقیر عرب بخود نیز دگر میشود در
واقعه نوحه کردن مادر سهراب آنقدر بدرد مینویسد که گوئی
زبان مادر سهراب را بدست دارد، آیا اگر این واقعات
بر شخص فردوسی واقع میشد مگر شراره این شعله ها سوزان تر


از ان نمي بود البته در قصائد و ما جتیه که یکجا صنعت میکرد و غزل که دران
زمانی بصورت تانسیب قصیده خوانده میشد و جذبات عشق و محبت را
دران صویت بهیچ مدخلت و راهی نبود اما تناسبت حتید و قصائد
که ممدوح خویش را بشجاعت و سخاوت جو د و قدرت در معکوس
مدح میگرید ند همچنان بوصف حسن و جمال معشوقه میپرداختند.
شیخ شخص عالی است که شاعری را بصحت و درستی استعمال کرده
که انرا در صفحه بیان می اریم. چنانچه بهترین چکامی که در خصوصیات
شیخ بود ایست که آنرا دانه شعر میگفت و روح حقیقی شاعری
اهل عرب همین بود که در عجم آمده ناپدید شده بود. شعرای عرب
در باب سلاطین و امرا خیالات خود را بهر طر ز یکه میخواستند
به انتها ی آزادی بیان میکردند چنانچه متنبی سیف الدوله را
مدحی نوشته پیش کرده هم به نهایت بی باکی و گستاخی و آزادانه
کیان با کف ، کنایات و الى ذالك هم نفصه .
فردوسی نیز در باره محمود جو جو تصنیف کرد ولی خفیه
نه رو بر و بلکه بعد از ان همه عمر گریزان سرگردان ماند شیخ را


(٧٥)
که با چندین دربارها سروکار بود، وابوبکر سعد زنگی در آمده مدح خاص خود
میدانست، انکجا تو که بعد اختتام سلسله اتأبکیه از طرف جانشین
هلاکوخان حکمران شیراز شد و شیخ را با او نیز تعلقی می بایست آتا
دو محول هر یکی از آنها طرز آزادانه خود را حفاظت میکرد، چنانچه
ابوبکر بن سعد اطاعت هلاکوخان را قبول کرده بود، تا جائیکه در تسخیر
هلاکوخان بر بغداد استیلا میبرد ابوبکر پسر خود مستعصم سعد را با دسته
لشگری به اعانت فرستاد و اینکه بغداد تاراج شد ابوبکر ایلچی بعزم
تهنیت روانه نمود با اینکه شیخ در باره تباهی بغداد و قتل مستعصم
مرثیه پردرد باتاثیر که تحریر آورد که قلب عالمی را تحریک داد و حقیقت
این مرثیه هجو ابوبکر بن سعد زنگی بود که در موقع تباهی و بر بادی
اسلام هلاکوخان را همراهی نمود، و شیخ درین مرثیه بطرز هجو ملیح
ابوبکر را نیز یاد کرده بپیرایه مدحیه ضربی رساند. ه
خسر و صاحقرا غوث زمان ابو بکر سعد آنکه اخلاقش پسندیده اوصاف کشین
مصلحت بود اختیار را روشن باری زیر دستانراسخن گفتن نشاید جز چنین
یعنی در اعانت هلاکو مصلحتی سنجیده باشند.


(٧٦)

شیخ در مدح انکیا تو قصاید متعددی نوشته ولی در هر قصیده بانتهای
دلیری و ازادی او را نصیحت گفته صاف تر بیان کرده که هر کسی را
حرص در بار نباشد بدنیا از کسی خوف و عار ندارد . ؎
سعدیا چند انکه میدانی بگو حق نباید گفتن الا آشکار
هر که را خوف وطمع در بار نیست از خطا باکش نباشد وز تتار
خسرو عادل امیر نامور انکیا نو خسرو عالی تبار
و باز در قصیده دیگر مینویسند . ؎
حرامش باد ملک پادشاهی که پیشش مدح گویند و قفا ذم
جهان سالار عادل انکیا نو سپهدار عراق و ترک و دیلم
چنین پند از پدر بشنید بابی الا گر هوشیار شنو از غم
نه هر کس حق تواند گفتن گستاخ سخن ملکی است سعدی را مسلم
و در بوستان مینویسد . ؎
دلیر آمدی سعدیا در سخن چو تیغت بدست است فتح بکن
بگو انچه دانی که حق گفته به نه رشوت ستانی ونی عشوه ده
طمع بند دفتر حکمت بشوی طمع بگسل و هر چه خواهی بگوی
حصه دوم سراج الاخبار از صفحه ۶۰ تا ۶۴ غلط شد


(۷۷)
درین زمان که قوۀ قومی شاعری مداحی بود و شعرا باین وسیله روز
گاری بسر میبردند، و اصلاح حقیقی طرز شاعری بهمین شیوه وابسته
بود که این داغ از چهره شعرا برطرف شود ، شیخ این فریضه را بگشتن
نفس و در یا ادا ساخت با آنکه شیخ همواره تنگدست و مفلس الحال
میبود و مردم او را ترغیب میکردند که قصائد مدحیه بنویس تا خوشگذرانی
جواب میداد که گردن آزادگان بکسی خم شدن نمیخواهد .
گویند سعد یا بچه بطال مانده سختی مبر که وجه کفافت معین است
پيچند اگر مدیح کنی کامران شوی صاحبی که ما اندار و تغابن است
بی زر میسرت نشود کام دوستان چون کام دوستان بچی کام دشمن است
آری شل کرگس مردار خوره هند سیمرغ را که قاف قناعت نشیمن است
از من نیاید اینکه بدهقان و کدخدا حاجت برم که فعل کدا با خرسن است
معنی مدح در عرب این بود که یا شخص در قبیله قابل مدح کاری میکرد یوه
شخص شاعر از کسی منت داری میداشت مدحیه می نگاشت کسی را
بانعام و صله دخلی نمیداشت . زهیر بن ابی سلمی که بدر بار هرم بن سنان
داخل شد و سلام داد، هرم حکم فرمود که زهیر هر زمانیکه بدر با ز آید و

حصه دوم شعر العجم صفحه از رشید ۶۳۰۰ ۶۴ عد


(۷۸)
سلامی بجا آرد صله با و بدهند بعد ازان زبیر شیوه اختیار کرد که در هر
زمانی داخل در بار میشد تمام مجمع را هدیه سلام و اکرام میگفت
و هرم را هیچ . در عرب پیش از همه شاعر یکه از قصیده صله گرفته
همانا نابغه ذبیانی بود که اعراب او را بیشتر بنگاه تحقیر میدیدند.
شیخ را تمنا می بود که قصاید مدحیه را باصول قدیمه عرب جریان در پذیر کند
واز انست که در مدح سلاطین و امرا قصیده ها گفته و اوصاف
حسنه شان بیان داشته خیالات مبالغه آمیز را که عنصر مدحیه و
شامل قصیده یافتند در لغوتش اثبات کردند مثلا شعراء ر خاتمه
قصاید ممدوح خویش را بدعای حیات هزار ها سال باو کرده
خوش میساز د چنانچه میرزا غالب قصیده را مختصر گفته المصرع
تا خدا باشد بهادر شه بود ـ
ولی شیخ که بدعای هزار سال هم رضا نداده اند. ے
ہزار سال بگویم بقای عمر تو باد که این مبالغه دانم ز عقل نشماری
همین سعادت و توفیق بهر مزید تست که حق گذار می ناحق کسی نیا زاری
نکاہد آنچه نوشته ست عمر ونفزاید پس این چه فائده گفتن که تا بختیاری


(۷۹)
شخص ممدوح را گوهر فشان و دریای بیکران نسبت داده
اند، ولی شیخ میگوید .
نگویدت چوزبان آوران رنگ آمیز گاهی مشک فشانی و بحر گوهر زای
و باز در قصیده دیگر آورده .
من این غلط نپسندم ز رأی روشن خویش که دست طبع تو گویم به بحر و کان ماند
و این تعرض بر این شعر انوری واقع است .
گر دل و دست بحر و کان باشد دل و دست خدایگان باشد
در مدح مجدالدین رومی میگوید .
نگویدت بتکلف فلان دولت و دین سپهر مجد و معالیجهان دانش و داد
تمام دنیای اسلام گوشت گذار خواجه شمس الدین محمد و علاء الدین بودند
که در عهد پر فساد تاتاریان قوام ملت اسلام از همت و غیرت
آنها بوده و شیخ باخلاص تمام بآن دو برادر بلا پایگاه پناه میبرد
بطوریکه با امروز بیانت بگوید ما حاکم صوبۀ فارس سپاس نامه
چنین کند. مثلاً در مدح خواجه علاءالدین میگوید .
خدای خوبست که اسلام در حمایت او ز شر حادثه در باره امان ماند


( ۸۰ )

وگر نه فتنه چنان کرده بود دندان تیز کزین دیار نه مرغ و نه آشیان ماند
تو آن جوان بالغز انه وحام رمان درت بمشرب شیرین کاروان ماند
جامع خاطر شیخ که از جذبات عمومی لبریز بوده بهیچ یک شیوه اصناف
شاعرانه را بحیثیت رسم و تقلید بروی کار نیاورده و میدانت
که جذبات عین اساس حقیقت حیات شعر میتوانند بود و بدان سبب
وقتی بشعر می پرداختند که جذبه بدل واصل میشد، غزل را که در ان
اوقات محض مدح معشوق میگفتند شیخ این سلسله را بمناسبت جذبه
حقیقت عشق بهم میرساند و مرثیه کسانی را که گفته اشخاصی بودند
که از ممات شان شیخ را صدمات شدیدی وارد شده، و مضامین
اخلاقیه را نیز بوقتی تقییه کرده اند که بوقوع واقعه موثر بیشتر اثر همی
بخاطر داشته اند . مثلاً . ه
تنم می بلرزد چو یاد آورم مناجات شوریده در حرم
یکم روز بر بنده دل بسوخت که میگفت و فرماندیش میفروخت
مرا رقتی در دل آمد برین که پاکست و خرم بهشت برین
در ان جای پاکان امیدوار گل آلوده معصیت را چه کار


(۸۱)
در صنف امرا بیشتر محبتی که داشت با آقا محمد بن ابی بکر بن سعد زنگی است
که شهزاده با شوکت و شان بلکه شخص هنرور همه دانی بود در عالم
سفر از الم شدت بیماری پدر با خبر شده سراسیمه و مضطرب
پایگاه سمت شیراز بود مکر در عرضراه بر خلقی از حادثه فوتش شنود
با اینکه رتبه ولیعهدی داشت جمعیت امرا انتظار داشتند که تشریف
فرما شده تخت و تاج پدر را مالک میشود، بدین باعث عموماً به
سوگواری و ماتم داری او مصروف شدند و شیخ را که از ین واقعه
تالم و تاسف بسیاری بود در ین اوقات مرثیه نگاشتند که
از هر بیت آن، بوی از خون جگر می آید.
بزرگان چشم و دل در انتظار عزیزان عبث ساعت میشمارند
غلامان در و گوهر می فشانند کنیزان ست ساعد می نگارند
ملاظمان سیاق و بدرقه فان بر هواران تازه ی بر سوارند
که شاهنشاه عادل سعد بو بکر به ایوان شهنشاهی در آرند
حرم شادی کنان بر طاق ایوان که مروارید بر تاجش ببارند
امید تاج و تخت خسروی بود از ین غافل که تا بوتش در آرند


(٨٧)
چشمه پاکیزه رویان جسدم را که بر سرکاه وبرزیو رغبارند
نمیدانم حدیث نامه چون است همیندا نم که عنوانش بخون است
تا این زمان عموماً شیوه مرثیه نویسی چنین بود که تأسف بسیار در با
میتوفی شخصی مینوشتند ولی مرثیه ملکی و ملتی مطلق رواج نداشت،
درین یکت شیخ شخص اولی است که نوحه نگاری ملکی و ملت را
مروج ساخت، چنانچه از سلطنت عباسیان بجز نام و نشانی
بیش نبود اما انیکه یادگار پنجصد ساله اسلامیه و بغداد مرکز عموم دنیای
اسلام گفت می شد وبر بادی او را تباهی قومی می پنداشتند
بدینموجب شیخ بنسبت خلیفه وسلطنت و بغداد مرثیه نوشت
و خیالات بهم رساند که شخصی خود از هر فرد متعارفین کلش میدا
آسمانرا حق بود گر خون ببارد برزمین بر زوال ملک مستعصم امیرالمومنین
ای محمد گرقیامت سر برآری ز خاک سر برآر و قیامت در میان خلق بین
نازنینان حرم را موج خون بیغ زآستان بگذشت ما را خون دل از آستین
دیده بردار که دید شوکت عبدالحرام قیصر روم سر بر خاک و خاقان بر زمین
خون فرزندان عم مصطفی شد ریخته هم برانجا نیکه سلطانان نهادند جبین


(۸۳)

باش تا فردا ببینی روز داد و رستخیز كز لحد با تخم خون آلوده برخيزد دفین
بعد ازین خصوصیات اجمالی و سرسری از ان انواع شاعری
مفصل بحث میکنیم که شیخ اگر شعر را ترقی داده باشد
یا از رنگی برنگی آورده باشد،

اشعار اخلاقیه

اشعار اخلاقی پیشتر از شیخ بوجود صفحه بیان آمده تا لحه
که حکیم سنائی، عمر خیام، اوحدی و عطار رخش این سو یه آن بالای
بآسمان رسانده بودند ولی شیخ این پایه ان مسئله را از همه بلندتر برد
چنانچه اشعار اخلاقیه را بر دو حیثیت نور دو جهت نظر غور دیده رساله پرور میوم
(اول) اینکه بکدام پیرایه تسلیم میکنند و در ان پیرایه استعداد
فلسفی و نکته سنجی را بکدام سرمایه می یابیم .
(دوم) می بینیم که فلسفه اخلاق را بچه طرز ادا کرده اند، و باید
دانست که مسائل اخلاقیه اگر صاف و ساده بصورت نظم در
صفحه بیان آید باز هم فلسفه گفته میشود نه شاعری ، مضامین اخلاقیه


(٨٤)

که شیخ تعبیه کرده اند ازین قرار است:-
عدل و تدبیر، احسان، عشق و محبت، تواضع، رضا بالقضا،
قناعت، تربیت، شکر، توبه، مناجات، عدل و تدبیر که
حقیقتاً به سیاست و حکمت عملی تعلقی دارند و بی اینکه با اخلاق
پیشتر پیوند مناسبت میکنند شیخ این شیوه ها را با خلاق کاملاً لاحق
ساخته، در ممالک ایشیائی که بنیاد سلطنت بر پادشاه بر سختی
قایم شده سلطانرا حاکم علی الاطلاق می شناسند، اگر عدل
و انصافی بهم رسانید محض مرحمت و عنایت او میدانند
و هرگاه مخالف آن بود کسی را مجال چون و چرا نیست...
اگر شه روز را گوید شب است این
بباید گفت اینک ماه و پروین

اما شیخ به پیرایه حکایات جداگانه مظهر دهشته که هر کسی آزادانه
هر یک دخله حق نکته چینی را دارد البته به همچو بی پروائی پیرایه
اعتراض را پهلوی بی توجیه کردن از اوصاف شیخ است،
گاهی تعلیم دلیری بی باکی و جانبازی برتر از ان نیست.
چنانکه بادشاه ظالمی را حکایت میکند که مواشی مردم را جبراً

حصه دوم صفحه (٢) سطر (١٢) باید که


(۸۵)
مخاطب غو
بیکار خود می آورد اتفاقاً روزی بشکار رفته از عمله و حفاظ
روان مودت اقتدار
جدا مانده شب را بقریه سحر کردن و بسر بردن ضرور افتاد
را دید که مزدوران
دید که شخصی خر خود را با تازیانه میزد زخمی ساخت که از کار ماند
بر چهار دست و پالنگ بیکار شد . پادشاه منع کرد و از او
سبب پرسید بجواب گفت که گیر فردا از بیکار پادشاه نجات
علاوه بر ان سخنان زشتی که لایق کیشه در حق شاه گفت
یابم کلر علاوه آن این الفاظ ناشایسته تکرار داشت ،
کوی این نید سحاب؟
چون صبح شد جمعیت خدام بجهرم سراغ به قریه رسیدند
یافتم؟ چون برگشت
و پادشاه با ایشان بتخت گاه خود رفت آن شخص شخص را
مغر خود کا و خواست که مزد میکنت ۱۱ را ز خود بروش کند
دلسارت طلب کرد و بستاخی های شبینه اش زجر و سزا
عرض
و بدل خواست مرد خر کار عذر داشت ، ه
نه تنها منت گفتم ای شهریار که برگشته بختی و بد روز گار
چرا خشم بر من گرفتی وبس منت پیش گفتم همه خلق پس
چوبیداد کردی توقع مدار که نامت به نیکی رود در دیار
ترا چاره از ظلم برگشتن ست به بیچاره بی گنه کشتن است
زنامهربانی که در دور تست همه عالم آوا ازه جور تست
عجب کز منت در دل آمد درست بخش گز توانی بهر خلق گشت

حصه دوم شجره سیم علاء بطول - ۵۲-۲ عرض


(٨٦)

بدان کی ستوده شود بادشا که خلقش ستایند در بارگاه
چه سود آفرین بر سرانجمن پس پرده نفرین کنان مردوزن
بمیگفت شمشیر بالای سر سپر کرده جان پیش تیرو تبر
و دیگر حاکایت میکند که پادشاهی بموجب حق کوئی بر درویشی
غضب شده او را حبس کرد، دوستانش نصیحت کرد که بحضور
پادشاه این چنین آزادی خلاف مصلحت بود، درویش جواب
رسانید! مرحق طاعت ست ززندان بترسم که یک ساعت است
کسی صورت وقوع مذاکره را بپادشاه رسانید پادشاه گفت
که این از حماقت اوست یک ساعت نیست بلکه همه عمر در قید خانه
خواهد بود، درویش باز جواب داد . ه
که دنیا همه ساعتی بیش نیست غم و خرمی پیش درویش نیست
پادشاه حکم کرد که زبانش را بکام بار بر آرند، درویش گفت ازین
زجرهم با کم نیست و با آنکه گفت و شنید دارم بی گفته سخن مرا میباشد
من از بی زبانی ندارم غمی چو دانم که ناگفته داند همی
بدین پیرایه حکایات متعدده ی بطریق مناسبت بنهایت بلاغت نگاشته


(۸۷)

برخلاف ابنای زمان خود عوام را بحق گوئی و آزادی تعلیم میکند و چون
باثبات میرسد که اینهمه محض قول نبود بلکه شیخ این اوصاف را فعلاً
بر ادعای حبیلی زبان بحدود پر ارباب فهم و ذوق ارجح
اجرا داشته بی شبهه اثرات این تعلیم را خاطر با به انتهای ذوق
تکریم تسلیم میکند، و شیخ این مسئله را نیز بخوبی حل کرده و نشان
داده که از واردات ملکی پادشاه بقدری مستحق است که خصر
باندازه ضرورت خویش تمتعی بر دارد و بیشتر از ان هیچ حقوقی
ندارد.
پادشاهی رو که بکمال سادگی زندگی میکرد حکایت میکند
حکایت پادشاه ساده وضعی را بقلم آورده که شخصی بپشاه بصداد
عرض کرد که اگر حضور قبای دیبای چینی زیب تن میفرمودند
موزون تر میبود، پادشاه میگوید.
نه از بهر آن میستانم خراج که زینت کنم بر خود و تخت و تاج
مرا هم ز صدگونه آز و هواست ولیکن نه تنها خزینه مراست
خزائن پر از بهر شکر بود نه از بهر آئین و زیور بود
چو دشمن طرو روستائی برد ملک باج و ده یک چرا میخورد
این صوره از
این جمله از خیالات شخصه شیخ است ولی بلحاظ اصول بلاغت


(۸۸)
از زبان پادشاه میگوید تا اثر آن بر شاہان تا شیر گیربخشید.
احسان و سخاوت
احسان عام
احسان و سخاوت
مضمون احسان عامه در الاشیار مخوز خاطر عموم ست و
شیخ این مضمون را با صول پسند عامه که پیوسته طبایع مخدوم
به تحریر آورد چنانچه حکایات مختصر فیاضی ہای حاتم طائی را
به نهایت آب و تاب نوشت . ٥
بیا به ملک قناعت که در دهر نه کشی زقصه ها که بیست فروش لبسند
و نیز ہدایت کرده اند که ضرورتی به امتیاز مستحق و غیر مستحق نیست
گره بر سر بند احسان مزن کہ این بگر و بید بست آن رزق زن
لیکن در خاتمه برای دلداری بقدری در تفریق آن تمیز میگذراند
کہ با ظالمان مروت و احسان لازم نیست، و درین باب
شیخ بعضی نکته های بلند تراز سطح عامه زمانه خود نوشته است
حالا که پوزند مردم دیندار عموم محاسن اخلاق انچه باشد مثلاً عفو حلم
مروت جو د وکرم مخصوصاً با مسلمانان باشد و با مردم غیر مجرد رسمی


(۸۹)

حكماء روش أَشِدّاءُ عَلَى الكُفّار لازم لیکن باران حسان
شيخ بر ویرانه و چمن کیساں بارید.

و حکایت میکند که حضرت ابراهیم علیه السلام گبری را مؤمن
پنداشته مهمان ساخت چون بظهور امد که گبر است از دسترخوان خود
برطرفش کردند برین بود که وحی آمد. ع

منش دادم صد سال روزی بجان     ترا نفرت آمد ازو یک زمان

- عشق -
در عصر شیخ قومی اسلامی را ایام زوال بود و بدان سبب
جز عشق و محبت بهیچ شغلی بحال خویش بقائی نداشت شیخ خدارا
به لحاظ مذاق مروج وقت زمزمهٔ این ترانه را بگوش عموم
رسانید چنانکه رومی در نقش این طرز لا نیز اصلاحاتی لحس
آورد یعنی عشق مجازی را مذموم دانسته در محاسن عشق حقیقی
دستان ها بیان کرد، و حقیقت اینست که اگر امیر صحیفهٔ اخلاق
ابتداءً ازین مضامین فتنه انگیز پرهیز کرد و پاک میماند خیلی خوب میشد
ع - اهل زکام را مده این گل که بو کنند -


(٩٠)

در باب قناعت تواضع و مضامین سحر آفرینی ها نوشته اند، ولے در حقیقت تاثیر این
ها بسحر رسم ان مضامین را
افکار بکاهلی، افسردگی، بیکاری، پستی تولید میشود بدین سبب تا آنکه و تراخلاقیہ
موقتًا دور نکرده ایم
خود این مضامین را موقتاً دور کردن دانستیم، قناعت
ظاهراً نام دوم پست همتی است و هیچ شبهه نیست که بیجاه
عموماً تعالٰی عوامل قناعت را بهم تنقیده اند
و بر غلط قناعت را عموماً زناد و علما بخاطر ها جا داده اند و در
ست
و در تنبل ساختن قومی خیلی امداد کرده اند، لیکن جای انصاف
یا معمول کرده اند در شعر
قناعت معنی شده که شیخ برای پیش برد انسانیت و عزت
نفس اینہرا ولتر مرحله پنداشت، در حکومت های ایشیائی ہر گونہ
اخلاق بیهوده مثلاً خوش آمد، ذلت نفس، نفاق، ریا،
کہ کسی جو بدی کو تنبل
زمانه سازی رواج دارد و علت اینست که بجز این حیل کسی
بنا بران
نعمت و عزتی بدست آورده نمیتواند بلکه بموجب بی نیازی
استغنا فرموده اللہ ــے
بودن از اینچنین عزت و دولت نخستین شرطے است برا
نجات از عیوب مذکوره و مقصد شیخ از تعلیم نیست. ھ
قناعت کن ای نفس پر اندکی کہ سلطان درویش بینی یکی
چرا پیش سلطان بخواهش روی چوکیسو نہادی طمع خسروی


(91)
پوگر خود پرستی شکم طبله کن در خانه این آن قبله کن
قناعت سرافراز دارمی مرد هوش سر طمع بر نیا مذ ز دوش
کسی را که درج طمع در نوشت نیاید بکس عبد و چاکر نوشت
کند مرد را نفس اماره خوار اگر هوشمندی عزیزش مدار
گر آزاده بر زمین خربی پس مکن بهر قالی زمین بوس کس
جوینی که از سعی باز و خرم به از میده بر خوان اهل کرم
ظاهر است که اگر قیام به عزت نفس دولت ثروت نام و شهرت
ونمود رتبه و جاه حاصل نمی شد شیخ تعلیم قناعت ترغیب میکرد
و در یک حکایتی شیخ این نکته را اصلا واضح ساخته تلقی میکند
که جبهد کسب و هنر لا بر توکل ترجیح است ، و حکایت اینست
شخصی رو باهی بیدست و پائی را دید و متعجب شد
که خوراکه این از کجا و چه خول د بود اتفاقاً شیری بدانجا رسید
شکاری در دهن داشت انچه میتوانست خورد و باقی آن را
گذاشته رفت و روباه پهلو خزیده خد را به باز مانده شیر رساند و
خورد از مشاهده این واقعه شخص مذکور باین خیال افتاد که


۹۲
من بعد تحرک دست و پا غلط است و بتلاش معاش بودن
احتیاج و بزدلی
هیچ ضرور نیست، من هم همچنان بیدست و پا شده می‌افتم
خدا بهر وسیله که میداند روزی مرا میرساند، و بے چندی
روز بسر برد و اوقات بفاقه گذشت تا هاتفی از غیب ندائی کر دیه
برو شیر درنده باش ایدغل    مینداز خود را چو روباه شل
بچنگی رو باد گیران خورش کن    زیر فضله دیگران گوش کن
چو مردان به تن رنج و راحت رسان   مخنث خورد دست رنج کسان
بگیر ایجوان دست درویش پیر     نه خود را بیفکن که دستم بگیر
ـ تربیت ـ
شیخ سعدی در شعر خود
در تربیت گفتگو ی پر تفصیل است و بسی نکته های بغرنج
گفته است       کندیل       تربیت
ا که از سطح تربیت زمانه حال بلند تر مینماید ، مثلاً در آنقدیم که
زجر و توبیخ بلکه سزای جسمانی کودکان را بی نهایت ضروری می شمردند
و تا امروز بهمان خیال هستند و خود شیخ از زبان استادی میگوید
(ع) جور استاد به ز مهر پدر
حصة دوم سراج الاطفال ۱۲ ساله
۶۲


(۹۳)
ولی شیخ چنین توصیه و تلقین میفرماید :
ولی تعلیم شخص آن نبود ، و این هست که .
نوآموز را ذکر تحسین وزه زتوبیخ و تهدید استاد به
تعلیم صنعت و حرفت را که بر ای امرا زادگان لازم قرارداده
و ما امروز مثال های تربیون پورپ را دیده در ان مضمون گفت
شنید می نداریم .
بیاموز پرورده دست رنج وگر دست داری چوقارون گنج
بپایان رسد کیسه سیم وزر نگردد تهی کیسه پیشه ور
چه دانی که گردد بدین روزگار به غربت بگرداندش در دیار
عقیقه عالم اگر یک پاس است
بخیا ل عامه به خوراک کمتر داده و رخت خشن و بد بپوشانند
تا آرام طلب عیش پسند نشوند. اما شیخ میفرمایند .
پسر را نکو دار و راحت رسان که چشمش نماند بدست کسان
توسعه عمومیه است مبتلا
و هم در آن زمان مرض امرد پرستی بر عموم نازل بود کی صنف
صوفیه و اهل نظر آنرا منزل اول عشق حقیقی قرار داده بودند،
ندار
کار و خود نداشته است .
و بخاطر ارباب ذوق هیچ تفریحی بجز این مطلب باقی نبود ،
له دست رنج یعنی صنعت .
حصه دوم سراجیہ قران ۱۴۰۰ کاند


(٩٤)
و شیخ که درین بانک مارگزیده بود از مضرتهای این مرض
واقعه نامه داشت از نهایتهای بشدت ضر نقصان
و ضرر پای آن بیان دارد . سه
سر از مغز و دست از درم تهی چو خاطر بفرزند مردم نهی
مکن بد بفرزند مردم نگاه که فرزند خویشت برآید تباه
و نیز صوفیان را پرده دری میکند . ه
گروهی نشینند با خوش پسر که ما پاکبازیم و اہل نظر
ز من پرس فرسوده روزگار که بر سفره حسرت خورد روزه دار
از ان برگ خرما خورد گوسفند که قفل است بر تنگ خرما و بند
و این دعوی صوفیه را که از جمال مشاهدۀ صنعت ایزدی مقصود
داریم مسترد میکند . سه
چرا طفل یک روزه پوشش نبرد که در صنع دیدن چه بالغ چه خورد
محقق همان بیند اندر ابل که در خوبرویان چین و چگل
شیخ که از خون منع میکند با مصرف صحیحه آنرا مینماید. ه
زن خوب خوشروی اراسته چه ماند به نادان نوخاسته
سر خود را بدست تو دهد بزبان
مردمیگوید سر من سر تو است


(۹۵)
در و دم چو غنچه دمی از وفا که از خنده افتد چو گل بر قفا
خرابت کند شاهد خانه کن برو خانه آباد گردان بزن
افسوس است که در زمانه شیخ قصید زنان کمتر از شبهای مردان
بود و از انست که هر کس با زن خود بیشتر محبت میکرد زن پرست
گفته می شد و مردم او را طعن یا دیگر دند.
کسی را که بینی گرفتار زن مکن سعد یا طعنه بر وی مزن
تو هم جور بینی و بارش کشی اگر یک شبی در کنارش کشی
زنان شوخ و فرمانده و سُخنراند ولیکن بدیدم که در بر خوشراند
ولی تاسف بسیار است که اغراض و تعلق این پیکر قدسیه را
مردم محض نفس پرستی قرار دادند و ندانستند که این جنس لطیف
اثبات آب و رنگ چهره کائنات است و باز از اشعارتی که شیخ در باره زنان شهپرستی پرانده است
بطریقی مرقوم داشته اند، ازان فقره ثابت میشود که
در آن زمان معیار اخلاق چقدر پست بود.
زن نو کن ایدوست در هر بهار که تقویم پاریت ناید بکار
اما اگر فرقه زنان باین فلسفه عمل پیرا شوند چه جواب خواهد گرفت؟


(٩٦)
شیخ همچه تن شخص مذهب پرستی بود و بدان سبب بنیاد اخلاق
بر طبق مذهب گذاشته و در علو مذهبی و حقیقت شناسی کمر نطعتی
میرسد چنانچه در یک شهر چه هزارها مسجد و بیشتر از ضروریا
غرو؟
اهل صلواة موجود باشد و هر شخصی همین بخواهد که جدید مسجدی
ان اندازی
جدیدی تعمیر کنند شش مذهب پرست هیچکاه با جماعت و نماند
قرن اول اسلام
نمیگوید حالا که در قرون اولی این امور را علنا منع میکردند
چنانچه
حضرت عمر (رض) حکم عام فرموده بودند که بجز کوفه و بصره
بدیگر جاها بیشتر از یک مسجد نباید ساخت، اما ولید که تعمیر
مبذول داشت
مسجد جامع مسجد حوصده شاهانه بکار بود، ولے مردم قوم علایه
میگفتند که پول بیت المال باینمنوال ضایع نباید شد.
فرض کنید که در یک شهر مسجدهای بسیار میباشد
در یکجا
لیکن از تعلیم جدید (که ذریعه تحصیل معاش گفته میشود)
هیچ اثر و سر رشته در آنجا نباشد ، و گاهی باز یک مسجدی
دیگر مکتبی
و شخصی مدینه بساز و خود شما کدام اثر ابتر میدانید.
کامل الخطاط شد
بزرگت سبخنی های شیخ جگهی حیرت است و در هر


(۹۷)

با وصف ذوق و استعداد مذھبی
موقع می بینیم که بپوشش استعداد مذھب پرستی گاہی حقیقت از
شناسى كناره جوئی نكرده ، و حکایتی میگوید که پادشاهی
چنانچه حکایت میکند
روزه گرفت بطباخی داشت بزن طباخ بشوهرش گفت
کہ شاه ازین روزه داشتن چه ثواب خواهد یافت که ما همه
از گرسنگی میمریم بیت
که سلطان ازین روزه کوئی بیاد که افطار او عید طفلان ماست
روشن ساخته
و شیخ برای روشن تر ساختن این مسئله بزبان خود واضح تر
بیان میکند . ے
خورنده که خیرش برآید زدست به از صائم الدهر دنیا پرست
مسلم کسی را بود روزه داشت که درمانده را دهد نان چاشت
وگر نه چه حاجت که زحمت بری ز خود باز داری هم خود خوری
خیالات نادان خلوت نشین بهم بر کند عاقبت کفر و دین
چنانچه در آخر شعر ظاهر نموده که خلوت نشین ساده دل مذہب را
چنانچه در بیت آخر اظهار میکند
خراب و باطل میکند.
و نیز حکایت دارد که درویشی بفرنگ رفته و در هر قدم کیفیت دورکعت


( ٩٨ )
نماز میخواند ، ازین ریاضت شاقہ غروری بخاطرش یافت
راه
اینست که با تف از غیب گفتش که خوش ساختن دلی از هزار
در ہر منزلی
رکعت نماز بهر منزلے بہتر و خوشتر باشد .ہ
باحسانی آسوده کردن دلی باز الف رکعت بہر منزل
اف کرده اند.
حقیقی ریا کار می علمای ریا کار را نیز اظہار در شقّہ ندار
محلی گروه صوفیہ کہ مجموعاً ریا کاراند و کسی او را در باره ایشان
بپیروان آن
گمان ریا کار نمی میرفت و اگر باشد از خوف عوام توان بیا
حدود کردند
و قوف امر درشرع
ندارند و شیخ که ازین راز بمدّقیت تامه بود دلیرانه بہ
شکستن این طلسم اقدام کرده باشعار غزلیہ و پیرایه های
موزون ادای مضمون میکند . ہ
برون نمیرود از خانقہ یکی هشیار که پیش شحنه بگوید کہ صوفیا مستند
محتسبے قضای زمان است غافل از صوفیان شاید باز
زمان
صوفیان رو
و نیز در بوستان از بیان شخصی کاملاً تصویر صوفیہ نظر اندیکہ
کننده اند
عامہ ساخته . ه
کہ زنہار ازین مردمان خموش پلنگان در نده صوف پوش
حصہ دوم سراج الحکم باجرۀ ١٣٣٢ کامله


(۹۹)
که چون گربه زانو بهم بر زنند و گر صید افتد چو سگ در جهند
سوی مسجد آورده دکان شید که در خانه کمتر توان یافت صید
سپید و سیه جامه برد و خته بسا یوسفان در در اندخته
زهی جو فروشان گندم نمای جهان گرد و سالوس و خرمن گدای
مبین در عبادت که پیرند و ست که در رقص و حالت جوانند و چست
عصای کلیم اند بسیار خوار به ظاهر چنین زرد رویی نزار
زسنت نبینی در ایشان اثر بجز خواب پیشین و نان سحر
بهترین شعر ائیست که شیخ بنیاد اخلاق را طاقی نصر بسته بآب در
کرده و با اختلاف مختلف در افی تفقد و تعلیم میکند و می فهماند که بغز
تعصب بهترین مایه لطفی نداکست که پایه دار حسن اخلاق است
بی قرار نمی باند و چنا نچه حضرت ابراهیم علیه السلام سلوکی که با یک
گبر کرده بود خدای عزوجل او را بوحی خبر داد و آگه ساخت
که این شیوهٔ شما پسندیده و حامیه است و شیخ در آن حکایت
خاصهٔ همین مقصد داشت که در حسن اخلاق و معاشرت
کافر و مسلم تفاوتی ندارد و شیخ که همواره بزرگان دشت


(١٠٠)
نوشتانه
ومذهب را بیاد میآرند بهر یک طعانه با طعانه میگیرند میتیک
چنانکه دار که آتش پرست بود، ولی شیخ میگوید : -
شنیدم که دارای فرخ تبار زلشکر جدا ماند روز شکار
ثابت میکند که حضرت رسول الله صلی الله علیه وسلم به نسبت پیشه
در عهد سه افتخار
خود بزمان نوشیروان افتخار نموده اند .
سزد گر بدورنت ننازم چنان که سید بدور ان نوشیروان
تیره چرخ مجی
شیخ اگر بشخص خود سنی و پنجه سنی بود علی الرغم قاضی باشی
قرار معلومات من
ولی فردوسی راد که بکلی شیعه بود باین سلیقه نام میگیرد سعدی و شافعی مذهب
بود
چه خوش گفت فردوسی پاکزاد که رحمت بران تربت پاکباد
آیا امروزه یک روشن خیال غلطی سنی تربت کدامین
در بران
یک شیعه را به نسبت پاکیزگی یاد کرده رحمت میفرستد ؟
شیخ اگر چه فلسفه اخلاق را باندازه شاعرانه الخلق کبیره میگوید
اما بسی دلائل پر نزاکت و دقیق و لطیف در مسائل اخلاقیه
شامل ساخته و سب آن را بصورت بیان کرده که هیچی
بطور کا
نظر نمیورد
از تصنیفات فلسفیانه هم گیر است و نظر نمی آید، کبر، حقد،


(١٠١)

اخلاق انسانها
غیبت و غیره خبائث نفسانی را که کتب مقبوله الم در جمله مضرت
نکاتی در تصانیف کرده ایم
دانسته و بدعت نوشته شیخ درین باب دقیق شکافی و سحابی
حالی که در ماده عایب جوی
کرده امسحبت بدی بدگوئی میگوید : -
بداند روی مردم نیک و بد گواهی جو انمرد صاحب خرد
که بد مرد را خصم خود میکنی و گر نیک مردست بد میکنی (سعدی)
ظاهر ست که آدم بد هر شخص کسی دشمنی میکند حالا به جائزه ناجائز اگرچه سخن حق باشد
توجه ندارد از غیبت آدم بد را دشمن خود ساختن خود را در بله لائق ملامت آن مدام
همان را نداند اگر کند
انداختن بست این فصحر و استدلال کے سفیا نه در
رای همان انداوه در خوی وعمل آمیز پیوسته ز در پایان
آنها تقدیر بوقوع آمده پیش پیوسته - * خصلت خاموشی لوحتر راد غصب
از کلم ایجاب کرده میکن شیخ
که در همه کتب اخلاقی بمضامین علیحده مذکورست به
بروش جداگانه و طرز فلسفیانه اثبات شرایط میکند و میگوید. اخرت تلقین و تلقن
خاموشی
تراخامشی ای خداوند هوش وقار سید نا با اهل راز پوش
اگر عالمی هیبت خود مبہر وگر جاهلی پرده خود مدر
بیدی منکر دل زد
جای قند با مجر اغراض و نکتہ چینی دیگران هیوا نگمودن میزود گران
و بختن شیخ این فقره را دلچسپ و پسندیده بیان میکند
شخص من نشست روز باید به اعتراف میکنه حق دیگران راستی قابل انشهر
باید کند دیگری دلبندی ادا میکند:


(۱۰۲)
کرانی که دشمنت گوید مرنج ویران نیستی گو برو باد سنج
پدیر کار او را انتقاد میکند
بلیو میله نهاد بد خویی و بعد اخلاقی بیانی دارد. ح
نه خورد از عبادت برآن خرد که با حق نکو بود و با خلق بد
درین عبارت بنکته دقیقی اشارت شده که عابدان کو خلق
بمقتضای اخلاص و نیکی عبا دت نمیکنند
کا عبادت میکنند از اخلاص دل و اقتضای نیکی نیست
عادت کنند.
بلکہ از تو حجر و عقاب خونی دارند و به اثبات پیوسته که ابہال
بند گان خدا سلوک بداخلاقی و دل آزاری را با آن بندگان خدا توحشی
گیرند که از ان با بیم و اندیشه ندارند.
پیرو افادات درس وصول
شیخ از بغایت کم عمری و عمولی واقعات شباروزی
مر توجہ خلق بسی نکته های دقیق بهم میرساند ، مثلا بچه های
خورد سالے را ہ ایام معید مقرره برای تفریح دنجو شوقتی ہمراہ
گرفته در عرض راه دامن خود را بدستش داده تا در مجمع كثیر انیم
جدا نشوند و شیخ را که این واقعه در کودکی و پیش آمده بود
ل از ان سرگذشت نیز تجربه حاصل داشته مینویسد. ح
ہمی یاد دارم زعبد صفر که عید سے بیرون آمدم با پدر


(١٠٣)
ببازيچه مشغول مردم شدم  در آشوب خلق از پدر گم شدم
بر آوردم از بیقراری خروش  پدر ناگهانم بمالید گوش
که ای شوخ چشم آخرت چند با  نگفتم که دستم ز دامن مدار
تو هم طفل راهی بسعی الفقیه  برو دامن نیکمردان بگیر
یعنی شخصی که بمنازل ابتدائی طریقه سلوک است مثل کودکی
است پس بدیهی است که دامن مرشد را از دست نباید داد.
دیده خواهد بود گربه که فضله پیش را بخاک می پوشاند و پنهان
می سازد ولے بسبب این عمل را عادت دانسته و بهیچ بخیال نیاوردہ
آثار شنیع ازین واقعه مبتذل خیلی برائی نتیجه اخلاقیه استنباط کرده میگوید
پلیدی کند گر به بر جای پا  چوزشتش نماید بپوشد بخاک
تو آزادی از ناپسندیده ها  نترسی که بر وی فتد دیده ها
یعنی گر به بیقدر اندیشه نگاهدار که فضله بدنمایش را بخاک
میپوشد و تو هزاران کردار بد داری و مردم می بینند و هیچ
شرم و عبرتی بر نمیداری.
شخصی سگآلوده میخواست داخل مسجد شود کلمة مؤذن


(١٠٤)

بر او عتاب کرده گفت که باین نجاست بچنان جای پاک میروی
این کلمه بر شیخ خیلی اثر بخشید و نتیجه تاثیر آن اینست ..  *
سگی آلوده ره مسجدی گرفت ز بخت نگون طالع اندر شگفت
یکی زجر کردش که تبت یداک مرد دامن آلوده در جای پاک
مرا رقتی در دل آمد برین که پاک است و محترم عیشت برین
در آن جای پاکان امیدوار سگی آلوده معصیت را چه کار
پیش از گفته آمدیم که در کودکی پدر شیخ برای او انگشتری
خریده پسر کو عیاری بخواهش شیرینی انگشتری را که بنزد
شیخ قدری نداشت بعوض شیرینی از میلان بر داشت
بلکه بچه واقعات اکثر ا بوقوع میرسد و شیخ کا ازین وقعه
نیز تجربه و نتیجه علیه گرفته میگوید .  *
بدر کرد ناگه یکی مشتری بشیرینی از دستم انگشتری
چونشناسد انگشتری طفل خرد بشیرینی از وی تواند ببرد
تو هم قیمت عمر نشناختی که در عیش شیرین برانداختی
بوقوعات لطف احسان را باین شیوه مرغوبی اثبات کرده


(١٥)

تمثیل میکند *
برہ در یکی پیشم آمد جوان بہ سگ در پیش گوسفند دوان
بدو گفتم این ریسمان بر سپید که می آید اندر پسیت گوسفند
سبک طوق و زنجیر از و باز کرد چپ راست پونیدن آغاز کرد
چو باز آمد از عیش و شاد می بگا مرادید و گفت ای خدا و ندمان
نه این ریسمان میبرد با غش که احسان کند یسیت در گردنش
پامی در ویشی را سگی گزید شب تا سحر بنالید دخترک
صغیری با خود دشت دختر گفت ای پدر باید شما ہم سگی
میگزیدید که او نیز مبتلای بلایے شود می شد درویش
گفت جان پدر ! من مثل سنگ دندانی ندارم - شیخ
از دریاست این مذاکره به صورتی بهم میرساند که اگر عمامابی
نقد بد گوئی کند و تو ہم او را بدگوئیے چہ کنی میان شما کی بالا بماند
سگ اگر گزیدت مبادرت کند
کہ سگ بگزیدن سگ نیاید *
محال است اگر تیغ بر سر خورم که دندان بپای سگ اندورم
توان کرد با ناکسان بدرگے ولیکن نیاید ز مردم سگی


(١٠٦)
اندازۀ انتهائی قوۀ تخیلۀ شیخ را ازین حکایات مختصره دریافته
میتوانیم که نتیجۀ قوۀ خیال گفته میشوند و شیخ این مثال ها که ادنی
را واقعیت داده مجموعه حُسن استدلال ساخته مثلاً .
یکی قطره باران زابری چکید خجل شد چو پهنای دریا بدید
که جائیکه دریاست من کیستم اگر اوست حقا که من نیستم
چو خود را بچشم حقارت بدید صدف در کنارش بجان پرورید
سپهرش بجائی رسانید کار که شد نامور لولؤ شاهوار
(٢) مثل یا مثلاً
گلے خوشبوی در حمام روزے فتاد از دست محبوبی بدستم
بدو گفتم که مشکی یا عبیری که از بوی دلاویز تو مستم
بگفتا من گلی ناچیز بودم ولیکن مدتی با گل نشستم
جمال ہمنشین در من اثر کرد وگرنه من همان خاکم که هستم
(٢) و یا مثلاً
له دم تیشه یکر وز بر تاخاک بگوش آمدن ناله دردناک
که زنہار اگر مردی آهسته تر که چشم و بنا گوش و روی است و سر
شماره (١) پښتو ( نجمه پنجم )


(۱۰۷)

یعنی این خاک امروزه پیش ازین اعضای انسانی بود که
پوسیده و خاک شده تمثیل دیگر . *
مگر دیده باشی که در باغ و(۴) کُرمَک چراغ تباید بشب کرمکی چون چراغ
یکی گفتش ای مرغک شب فروز چه بودت که بیرون نیایی بروز
به بین کاتشین کرمک خاکزاد جواب از سر روشنایی چه داد
که من روز و شب جز بصحرا نیم ولی پیش خورشید پیدا نیم
(۵) سؤال مرغزار
شبی یاد دارم که چشمم نخفت شنیدم که پروانه باشمع گفت
که من عاشقم گر بسوزم رواست ترا گریه بسوز باری چه است
بگفت ای هوادار مسکین من برفت از برم یار شیرین سخن
تو بگریزی از پیش یک شعله خام من استاده ام تا بسوزم تمام
ترا آتش عشق اگر پر بسوخت مرا بین که از پای تا سر بسوخت
معیار حقیقت کمال شاعری شیخ اظهار پیرایه خیال اوست
و بیشتر ازین کسی نمیتواند این شیوه را باین اندازه پیشراندترقی بدان
که مضمونی را مؤثر ساختن خوشتر ازین بدیگر اصولی موزون و مؤثر نساخته


(۱۰۸)
اردو آن شد در کمال
سازد و چنانچه مضامین را که پسند خاطر ویستلند که پیرایه
زیبائی
حسنی ادا کرده اند که از متقدمین و متأخرین باین رنگینی
خیال مثالی نمی یابیم و این منتجه آنست که داخلی جنایات
کنی و وعظ
اخلاق وحد با نیگه هزار ها کتب و صحايف الماثیر حال
خود نگاشته بطلب روزگار داشته اند و محض بطرز مخزن الا
نوشته شده
نظامی و مثنوی بروی کار آمده و تماما در باره اخلاق
بحث میکنند معمول این میسر آین
و تصوف نیتان بیان دائرند. اما بدید بوستان و گلستان
رولق
شده اند
سعدی فضایی ندارد چنانچه از منایل آتیه احیانی ولز
این نکته را بفهمد
از افشای
شان را میتوانید. یعنی تنقیص دولت و حکومت ، که پست
که تبدیل و شر با افتاده آب و بارها
ترین مضمونی ست و عموما بد عهد ها بار بصورت مختلف
مفت در سینی در این موضوع در هم اسکار
گمراد و بیان شده. اما مخصوص بشتی از نظم شیخ پروین
و بانگینی رنگون
جنگی آنها سنگین تر بوده ..
گدا پراکند یک درم سیم سیر فریدون بک حجم نیم سیر
و شیخ این نکته را از روی فلسفه باثبات مشهور و که دولتمندی
در حقیقت محتاجی ست .


(۱۰۹)

خبر ده بدرویش سلطان پرست که سلطان ز درویش مسکین تر است
نگهبانی مکرو دولت بلاست گدا پادشاه است نامش گداست
بخور د خروش روستائی چفت بدوقی که سلطان بالایوان خفت

این مضمون را یکجا مصرع ختم کرد (ع) آنا که غنی تراند محتاج ترند
ظاهر است اینکه انسان هر قدر متمول میشود ضرورت و حاجتش
روز افزون میباشد
میافزاید ازین جا است که حقیقت دار ندگی سبب ازدیاد
محتاجی است ، مبتلایان بگردون بشکند که دارندگان
مضمون کو راست زینیم الدوا مسحوق
بر ناداران رحم آورند ای بر پیر
حکایتی ادا میکند :

ملک صالح از پادشاهان شام برون آمدی صبحدم با غلام
بگشتی در اطراف بازار و کوی برسم عرب نیمه بر بسته بروی
دو درویش در مسجدی خفته یافت پریشان دل و خاطر آشفته یافت
یکی زان دو میگفت با دیگری که هم روز محشر بود داوری
که این پادشاهان گردن فراز که با لهو و عیش اند و با کام و ناز
در آیند با عاجزان در بهشت من از گور سر بر نگیرم نخست


(۱۱۰)

بهشت برین مکانی مأوای تست که بند غمم امروز در پای بست
اگر صالح آنجا بدیوار باغ برآمد نگینش بدرم دماغ
سوموثر طریقه و وسیله مخلصور کی متمولین بر مساکین اینست
که چون غرابا را بر پوشش و نعمت امرا رشک آمده بسوز و گداز چشم
برشک میشود و باید اظهار آن شود که حقیقت حال پوشیده نماند شیخ
باینها راستی و در تصویر اصلی این کیفیت را بظهور آورده. اگر چه شعر او
اغراقها بیشتر از حد تهذیب قدم پیشرفته اما تصویر واقعیت و اصلیت را
در بر گرفت ولی به آنهم اکتفا نکرده در صفت فیاضی شاهان
نیز بیانی دارد ٭
روان هر دو کسان فرستاد و خواند بهیبت نفرت بحرمت نشاند
برایشان ببارید باران جود فرو شست شان گرد ذل از وجود
شنشه ز شادی چو گل بشکفت بخندید و در روی درویش گفت
من آنکس نیم کز غرور و حشم ز بیچارگان روی در هم کشم
من امروز که دم بصلح باز تو فردا بکن در برویم فراز
اثره ی که بر شنونده از غم و رحمت فقرا پیدا بود از طرز اعمال شفقان


(۱۱۱)

و جواب پرصواب حکیمانه شاه و بالا شد که اگر با دل دردمند
خوانده شود ممکن نیست تا از دیده اشک نبارد . -
مثال دیگر غیبت در شهر ولایتی شخص تافتاده بر جبال
مثلاً مظهر ست که غیبت را جهانی باختلاف خیال و هرکس
شخصی دانشمند بود خصلتی در قضا بری شخصی بو ولایتی میرفت آمدی در منزل
بطریحی ذم و قدحت گفته و شیخ از همه انها مختصرتر و نها-
یت
بماثر حکایتی باین پیرایه و روایت بیان میکند. ه
طریقت شناسان بت قدم بخلوت نشستند چندی بهم
یکی زان میان غیبت آغاز کرد در ذکر بیچاره باز کرد
کسی گفتش ای یار شوریده رنگ تو هرگز غزا کرده در فرنگ
بگفت نه پس چار دیوار خویش همه عمر ننهاده ام پای پیش
چنین گفت درویش صادق نفس ندیدم چنان بخت برگشته کس
که کافر ز پیکارش ایمن نشست مسلمان زجور زبانش برست
و باز بصورت دیگری همین مضمون را میگوید . ه
زبان کرد شخصی بغیبت دراز بدو گفت داننده سرفراز
که یاد کسان پیش من بد مکن مرا بد گمان در حق خود مکن
کنایه بر گفتن که از عادات ذمیمه است شیخ شرح آنرا بطرز
شیخ الشیخان روان


۱۱۲
باین اسلوب نصيحت میکند :
بهم رسانده و باسلوب خوبی مینویسد . ه
کمالیست در نفس انسان سخن تو خود را بگفتار ناقص مکن
کم آواز هرگز نه بينی خجل جوی مشک بهتر که یک توده گل
حذر کن زنادان ده مرده گوی چو دانایکی گوی و پرورده گوی
صد انداختی تير و هرصد خطاست اگر هوشمندی یک انداز و راست
ثای مناجات، تضرع، استغفار و تو به که قطعه مضامين
پر تأثیر و بانمکین شرت و شیخ آن باینصورت حکایت
چشمد و مؤثرتر می سازد : ه
شنیدم که مستی زتاب نبید بمقصوره عابدی بر دوید
بنالید بر آستان کرم که يا رب بفرده اعلی برم
موذن گریبان گرفتش که هان سگ و مسجد ای فارغ از عقل و دین
چه شایسته کردی که خواهی بهشت نمی زیبندت ناز با روی زشت
بگفت این سخن پیرو بگریست که مستم عذر از من اینخواجه دست
عجب نداری از لطف پروردگار که باشد گنهکاری امیدوار
که توبه گوی بینی لغوی ... ... ... ... ... ... ... ... ...


(۱۱۳)

ترا می نگویم که عذرم پذیر در توبه بازست حق دستگیر
همی شرم دارم ز لطف کریم که خوانم گنه پیش عفوش عظیم
بنظر غور باید دید که شیخ برای مؤثر ساختن این مضمون
کدامین نکاتی را حفظ بخاطر داشته، اول تر اینکه در مناجات
مستقیما در مناجات
مستقیماً حضرت حق جل شانه را مخاطب نساخته چرا که اگر انسان
به مدح او بپردازد کما
شخصی را بحسن ظن مخاطب کرده بکشخصی درباره او میگوید
احتمال شائبه خوش آمد وظاهر داری میرود، ازین جهت
که در سورۀ الحمد شریف حمد و سپاس خداوندی در صیغه غائب
ادا شده، از ظهور قهر مؤذن، در بارۀ مناجات کننده
بر دلها اثار ترحم تولید می کند و سبب آنست که ازین رفتار
ظاهر مینماید
مظلومی گنهگار و بیرحمی مؤذن بروی کار می اید وجواب
مؤذن دستگیر
ولی در جواب
ان این است که من از تو خواستگار عفو و رحم نمباشم و بدان
امید عفو از تو نیست پروردگارم اکرم
کجا امید وارم آن ذات کریم النفس دستگیری است، بلی
که این نکته با قبول مناجات خیلی تأثیر می بخشد و بدینجهت
انکون در غیاب
که اگر کسی شخصی را بعالم غیاب باوصاف ترحم و مهربانی یاد


(١١٤)
میکند و از دو متوقع لطف بخشش میباشد
ساخته باو توقع و امیدے ظاهر میکند ضروریست که شخص
ممدوح پاس خاطر او را خواهد نمود و البته که ترتیب مجموعی
این اشارات طلب مغفرت و تاثیر مناجات را رتبه میئیشا افزود
ما از خوف طوالت کلام محض بچند مثالے قناعت کردیم
و هسو با مضامینی را که شیخ شرح داده هرگاه باد یکر
مصفین و شعرا آن بلا مقابله کنید خواهید دانید که چه مراتب دارد
بنافرت دارت، در آنجنین مضامین مضمون بهاریه که اشر
بست ترین است و تا حال پامال شخصی اید، درین حکایه
سرخو به قصیده که شیخ بجواب بوی جوی کارتیگان میگویند.
با مدادان که تفاوت کند الیل نهار  خوش بود دامن صحرا و تماشای بهار
آدمی زاده اگر در طرب آید عجیبت   سرو در باغ بر قص آمده و بید و چنار
باش تا غنچه سیراب دهن باز کند   با مدادان چو سر نافه آهوی تتار
با و گیسوی عروسان چمن شانه کند   بوی نسرین قرنفل برود در اقطار
ژاله بر لاله فرو آمده هنگام سحر   راست چون عرق گلوی سمن فکر دیار
ارغوان ریخته بر درکه خضرا چمن   همچنان است که بر تخته دیبا و دنیار


(۱۱٥)
این نمونه اولاً ثار جهان افروزیست باز تا خیمه نه زد والانیسان و ایار
شاخها دختر دوشیزه باغند هنوز باز تا حاطه گردند به الوان ثمار
تا نه تاریک بشود سایه انبوه درخت زیر هر برگ چراغی نهند از گل نار
کو نظیر از که ز خلعت زنان رخ پین ایکه باور نکنی فی الشجر الاخضر نار
سبز هر طرفی داده طبیعت بیگی هم بادا گونه گلگونه کند روی نگار
آب پاتر رخ و په و بادام روان همجو در زیر درختان بهشتی انهار
غزل مسلم است که شیخ ابو الا باء غزل بود، وقدما
ملحه از ابتدا غزل نمیگفتند تشبیه کردن قصاید که بطرز عشقیه تشبیب
بهم میرساندند همانا در آن زمان غزل گفته میشد ، وقد ما متاخر
مثلاً ظهیر و انوری و بعضی کسان دیگر خارج از قصیده غزلها
نوشته اند. اما از رنگینی خیال و نکات شیرین اثری
نداشت. البته در امتداد هر زمان که قدر تا زبانها تیز تر و
صاف تر شده اور حت حس مضامین و خوشنمائی طرز
مثل آنان غزلیات کمال الدین که الله
غزل افزون تر شد چنانچه مثلی از غزلیات کمال الدین که لله
گذشته ملاحظه کرده اید و نیز از شعرای دیگر آن زمان ذیلاً
حمد به رسم عبد الله چان باشم کاغد


(۱۱۹)
چند اشعار می نگاریم که طرز روش شان را بدانند :-
غزل از طبع (محمد بن نصیر) ه
گل که شایان باده بود رسید آمدن وعده داده بود رسید
جنگ لاله گذشت با شکر گل گر چه پس تر فتاده بود رسید
سرو از اد بهر سوسن راست منتظر ایستاده بود رسید.
لاله رفت ارچه پادر گل بود گل اگر چه پیاده بود رسید
منکلام (صفی)
چه در دیست اینکه عشقش نام کردند در و آشوب خاص و عام کردند
هر انچه در زمانه درد دل بود یکی کردند و عشقش نام کردند
خرا با شیست اندر عشق کاینجا زخون دل می اندر جام کردند
یک ساغر در آن میخانه ما را چنین سر مست و بی آرام کردند
وله ایضاً
فتنه با بر دلم انبار مکن گو نکنیم بار با کرده این کار مکن گونه کنم
شیخ کلا در صفائی و سادگی شعر زحمتی نکشیده و زبان بیانیکه
مروج وقت بود مصفا تر شده بود ولی مضامینیکه

در علوم اسمیم مجله الله جان ۱۲۰۰ باشه


(۱۱۷)

شیخ در ج غزل ساخت انیست که مینویسیم ، اول شعراے
که قبل از نظام شیخ گذشته بودند از در دعشق اثری نداشتند
نبرده بودند
و بعضی ازان ها که ابتداء باین سلسله دستی نمردند و چند
این شیوه را حسن سخن دانسته بکار آوردند ولی آنہم ظاہراً
الفاظی بود که بیش ازان چیزی نداشت ، در عهد شیخ
دلیرانہ
کہ جذبات شجاعانہ ملے بغنا رسیده و شیخ که فطره از حسن اتفاق فطرۃ
داراے این صفت بود همه دورہ حیات را از تعلق دیو
به آزاد می بسر برده بدان سبب شجاع و گرمی و تیزے
این جذبه همچنان مشتعل مانده حالا شعلہ ہاے همان تتش است
کہ از زبان بیانش سر میزند گر اینکه از جور و ستم و ہجری
و بیوفائے معشوقان صدمات جان گداز ہی را متحمل شده
جھد
و از تبجهت سینه شان را تشکدہ سوز و گداز گفته اند ابیات ذل
دریں ابواب این گداز کند در را
تشخیص کیفیت و اندازه رانه شان میدانید . ہ
خبر ما برسانید بمرغان چمن که هم آواز شما در قفسی افتادا
گر دلے داری بدلدار سپا ضایع آن کشور که سلطانانیست


(۱۱۸)

ماجرا عقل پرسیدم ز عشق گفت معزول است فرمانش نیست
گفتم که عشق را بصبوری دوا کنم هر روز عشق بیشتر و صبر کمتر است
حریف رقته ما را که میبرد پیغام بیا که ما سپر انداختیم اگر جنگ است
همه از دست غیر ناله کنند سعدی از دست خویشتن بفریاد
در سوخته پنهان نتوان داشت تنش ایچ نگفتیم و حکایت بدیر افتاد
گفتی اسیر بیفکنم گر از دل برود انچنان جای گرفت که مشکل برود
دلی از سنگ بباید به سر راه وداع که تحمل کند آن لحظه که محمل برود
ندانمت ز کجا آن سپر بدست است که تیراه مرا ریسمان بگردانی
حدیث عشق چه داند کسی که در همه عمر بنکو فته باشد در سرائے را
سعد یا اینهمه فریاد تو بیخبر نیست آتشی هست که دود از سر آن میآید
سعد یا نوبتی امشبت بل صبح نگو یا مگر صبح نباشد شب تنہائی را
دو دوست قدر شناشند عهد صحبت را که مدتی بریدند باز پیوستند
ای که گفتی مرو اندر پی خونخوار خویش با کسی گو که در دست عنانی دارد
(۲) ایکه قبلاً گفتیم امریسم که الشیخ بیخیر کسی واردات و
معاملات معاشقه را شرع و بیانی نیکو و شیخ نطق الاست