(١٨٨)
شئو گونه
میتواند که بعربی شاعری کند چنانچه زمخشری و سیبویه عجم بودند
و در زبان دانی بعربها تندرمی میکردند. دلایل
الضاح محمود
ترجیح فارسی را عیان داشته مینویسند و نیز بسی اسناد
ادعا از ذکر الله
برای اثبات این مبحث بدست است ما بدان سبب قلم اندار
میکنیم که کسی در پرده تعصب بمخالفت ناندیشد .
خصوصیا امیرخسرو که در فن شاعری بموجب خصوصیاتی
که ممتاز است بالتفصیل آن را میگاریم .
اوّل - شعرائیکه در ایران گذشته اند هر یک خاص خالص
خاص توجه پرداخته
در اصناف شاعری را تحصیل کرده بودند مثلا فردوسی
قصيدة
و نظامی در مثنوی طبعت را نوری و کمال در مصنفة ،
از این حد است
سعدی و حافظ در غزلیات ، و حضرات موصوف که از شیوه
صنف اختصاص خود به صنف دیگر دست بید کی زده اند حاصلی نگرفتند
و بر خلاف آنها امیر در قصیده و مثنوی و غزل یکسان
رتبه داشت : در مثنوی بعد از نظامی تا امروز ریگر کسی
جواب او را نگفت و در غزل باسعدی دوش بدوش


(۱۸۹)
رفته در قصائد خود را مشهور نساخت ولی آثار بسیار
از کلام شان موجود است که از مقابله آن می بینید و میدانید
که از کمال و ظهیر باز نمانده که در صفحات آینده تفصیل
آن می آید،
۲- در شاعری اشیا اعتراض عمومی اینست که در
اشیاء خاصه و جداگانه نظم ها نوشته اند که مثلا قلم،
کاغذ، کشتی، دریا، شمع، صراحی، جام، یا میوها
و گل های خاصه خاصه را بخیال درشته نظم با هم مسلسل
و مطولی میداشتیم که از تصور آن تصویر انرا بنظر
می آوردیم، امیر خسرو است که این نقائص شاعری
اشیائی را مکمل کرده و در قران السعدین اکثر نظم ها
این مضامین بهم رسانده و از تصنیف کتاب
مذکور بزرگ مقصدی که داشت همانا بهر حال داشتن
همین شیوه شاعری بود چنانچه میفرماید.
بود در اندیشه من چند گا . کز دل ذهنم ز حکمت پنا


(۱۹۰)

چند صفت گویم و لبش دهم مجمع اوصاف خطابش دهم
طرز سخن را روشی نو دهم سکه این ملک بخسرو دهم
سکه خود زین فن اندیشه زا تازه نشانم بنشینم زپا
وصف ترا گوشه از دل برون کان دگر یرا بدل آید که چون
اسیر طرز این گونه شاعری را اسیر وصف نگار می نامد گر چقد
نام بسیار موزونست ولی مزیدی تاسف در اینستکه
نظر بمقصد دیگر بلحاظ رفتار زمانه درین مضمونها از رنگ آمیزیهای
قدرت بیان کاملی بهم نرسانده بلکه تکلف مضمون
آفرینی را بلند تر برده بازهم هر چه هست غنیمت است.

... (در صفت کاغذا) ...

کاغذ شامی نسب صبح دام آنکه شد آرایش صحن شام
ساده حریری ولی اصلش زخویش با قصب خزشده پیوند و خویش
تا می حریر آمده اندر نورد طرفه حریر یکه توان خرد کرد
۱ ظاهر میکند که در ان زمان بهندوستان کاغذ از شام می آمد.


(۱۹۱)

آمده اجزاش فراهم ز آب لیک پراگندگیش هم ز آب
بسکه شد از کوبش بسیار پست پشت دو تا گرد و شواند بیک دست
گه بود از دسته تیغش گذر گه دید از تیغ بمقراض سر
گر خله سوزن مسطر کشد گر کشش رشته دفتر کشد
حرف بحرف از قلم آرد سخن لیک بپیچد همه بر خویشتن
درین باب اشعار بسیار است که از تحریر آن صرف نظر کردیم.

در صفت کشتی

ساخته از حکمت کار آگهان خانه گردنده بگرد جهان
نادره حکم خدای حکیم خانه روان خانگیانش مقیم
اهل سفر را همه بروی گذر همره او ساکن او در سفر
بار به بندد با نشش سلیم حامل چندین بچه لیکن عقیم
بیشتر از مرغ پرد در گشاد پیشتر از باد رود روز باد

ه بثبوت میرسد که سابق ازین کاغذ همچنین ساخته میشد که پارچه های
کهنه و پنبه را در آب گذاشته سیال می ساختند که بعد از آن خشک شده کاغذ می

حصه دوم سراجیہ پیدا شد کاغذ قرطاسیے


(۱۹۲)

رفته دو منزل سبک بال دو چند بارسن سلسله و تخت بند
همچو کلنکان بهوا سرفراز پر چو حواصل زدو سو کرده باز
هر طرفش رو بشتاب دگر هر قدمش بر سر آب دگر
گرچه بدریا گذرد بیش و کم آب نباشد مکرش تا شکم
دست چو در آب فراز افگند آب بدست آرد و باز افگند
لطمه زند بر رخ دریا بزور آب از ان لطمه فسبریاد و شور
در ره بی آب نداند شدن کیست که بی آب تواند شدن
۳- تشبیه که زینت چهره شاعری است از تقلید پرستی
بجائی رسیده بود که تشبیهات همان اشیائیکه یک بار
از قلم قدماء بظهور پیوسته بغیر آن همه اشیای دنیا را از کدم
تصویر میگردند امیر کا بی تشبیهات جدید از خیال خود
تجدید کرده چنانچه در غزة الکمال این عبارت را نوشته ایم
که تشبیهات نو بسیار است این مجمل جمله را تحمل نتواند کرد
اما دو سه نظیر برای یاد کردن گرد شده، و بعد از آن
دو سه تمثالی بتحریر آورد.


(۱۹۳)
ز انتظار دو ماهی ساق تقویم
بزیر ہر مو دارم چو دام ماہی گیر

مژہ ہاے کثر دلا ویزت
کثر ہاے دکان قصابست
رہی
زہی خرامش آن نازنین عیار
کبوتر بی نشاط آمدست بپندار

امیرانه یگانه باز بان ہندی آشنا بود بدین سبب در تشبیہات
استفاده صیغه جمع
از سرمایہ برج بها اید اخله ز یا د حاصل داشت، مگر
می شود بجا
در بیت سوم اثبات خوشہ چینی آن خرمن نماید، چنانچه
شعرای فارس خرام معشوق را به رفتار کبک تشبیه
می دهند و در ہندی رقص مور طاؤس تشبیه عام است لیکن
کبوتر در وقت مستی آنچنان مستانہ می خرامد که از ہمہ
خوشنا تر تصویرے بظہور می آرد در قصیده غزل و مثنوی
تجدیداتی که امیر بهم رسانیده تفصیل آن در عنوانهای
مفصل
جدا گانه در صفحات آتیه بیان میشود .

مثنوی
در مثنوی کما خود اعتراف پیروی نظامی را کرده اند
الا در پنج گنج نظامی مثنوی به سه طرز منقسم شده رزمیہ


(١٩٤)

عشقیه صوفیانه و خسرو هم از هر سه مضامین اخذ کرده هر طرز
آن را بکمال نظامی اندازه بخشیده و هر هر مثنوی را
بمشابهه کردن مخصوص سوانح نگاری امیر است
و مثنوی‌های عامه را یاد کردن چه ضرور،
قرآن السعدین که مثنوی اولترین است و در سن ٣٦
سالگی نگاشته شده تکلفات بسیاری دارد لکن
با وجود آن اکثر مضامین خیلی برجسته و بلند
و روان است و اصل قصص مثنوی یعنی خط و کتابت
مخالفانه پدر و پسر و آمادگی حمله با بر یکدیگر حسنتی
که پسر یعنی کیقبا د بسی گستاخ و بی تمیز بود و مشگتر ازان
این بود که پادشاهی و دارای حکومت بود که بفرمایش او
این مثنوی تصنیف رسید. پسر خیل بود که سرکشی
و گستاخی با که دلیری جنگ و جدت کامی خود
می پنداشت مفصلا با آن با بگی تعلیمات جوت
برسد که در حیات پدر پسر وارث و مستحق تاج و تخت است


(195)
ازان بود که این قصه را حضرت امیر حتی الوسع بمضامین رنگین
بخوبی آراسته از زبان پدر مینویسد. ؎
گر بمگهر تاج ستان قوام عیب مکن گو بهر کان توام
در هوس تاج ترا در سرست من گهرم تاج مراد رخورست
چون سرم از تخت سرافراز گشت تاج تو بر تارک من باز گشت
تخت جهان بهر تو برپای کرد لیک بران تخت مرا جای کرد
ملک بمیراث نیابد کسی تا نزند تیغ دو دستی بسی
از تو اگر نام پدر روشن است خطبه حبه بین که بنام من است
هر دو جوانیم من و بخت من با دو جوان پنجه بهم در مزن
گرچه برویت نگشم در ستیز از پی تعظیم تو شمشیر تیز
لیک تو دانی که چو کین آورم شیر فلک را بز مین آورم
جز تو کسی گر دهم از ین درزی سرزنش تیغ منش سر زدی
لیک توئی چون به پی این بگیری من ندهم گر تو توانی بگیر
و جواب این را که پدرش می نویسد بغور باید د یـد که
حرف بحرف از نشاء محبت پدرانه سرشار هست . ؎


(١٩٣)

ای زنسب گشته سر آسریر وز پسری همچو پدر بی نظیر
گر چه غبار رهت از کار توام سرمه چشم است غبار قوام
تا تو ندانی که درین گفتگوے از پی ملک است مرا گفتگوی
گر چه توانم زتو این پایه برد از تو ستانم به که خواهم سپرد
شکر که شد زنده در ایام تو من ز تو و نام من از نام تو
باش بکامم که بکام توام زنده و نازنده بنام توام
خوابمت از جان که پناهی مرا ورتو بخواهی و نخواهی مرا
جز به تمنای تو سودام نیست بهتر ازین هیچ تمنا م نیست
گرچه که سلطان جهانم بملک تاج ده و تخت ستانم بملک
لیک چو دورم ز تو ای نیکبخت بی خوشم از تاج و نینا دم زتخت
بخت من ار پا بر افلاک سود با تو جو یکدم ننشینم چه سود
ازین الفاظ خار گذار خاطر پسر متاثر شده تغیر لهجه میکند
و از روی اخلاص فرزندیگی مینویسد.
من که گلی رسته باغ توام پرتو از نور چراغ توام
گر همه بر ماه رسد افسرم هم به ته پای تو باشد سرم


(۱۹۷)

زا بروی خودکر تو اشارت بچین من سر خاقان فگنم بر زمین
تاج زمن سرز تو افراختن عاج ز تو تخت زمین ساختن
ور به ملاقات رهی راک تست افسر من خدمتی پای تست
غیرت مرا آن محل آن شکوه کز سر خود سایه فشانم بکوه
پدر که برای دیدن پسر رفت، دران وقت پسر بر تخت
شاهی تمکین داشت پدر را دیده بے اختیار از تخت فرو
شده بسوی او شتافت پدر او را در بغل گرفت و از
جوش محبت مدّتے از هم نمیخواسنتد جدا شوند اخرالامر
پسر پدر را برده بر تخت نشاند .
گرم فرو جست زتخت بلند کرده آغوش تن ارجمند
داشت بآغوش خودش تا بدیر سیر نشد چون شود از عمر سیر
با خودشان فرش و رنگ برز تخت کیان باز کیانرا سپرد
گاه زدیده به نثارش گرفت گاه دوباره بکنارش گرفت
گاه نظر بر رخ زیباش کرد گاه دل از مهر شکیباش کرد
بوسه ترانه اندازه ز غایت گذشت حد نوازش ز عنایت گذشت


(۱۹۵)

خصوصیت قرآن السعدین اینست که با وجود نظم و لطایف
نظم اول بخات حیثیات تاریخی را تماماً ملحوظ داشته که اگر واقعات
بعبارت نثر نوشته میشد توجیهی بیشتر ازان درباره این
نکات ممکن نداشت.

- خمسه -

خمسه به مثنوی های پنجگانه ترتیب شده یعنے
مطلع الانوار، شیرین خسرو، لیلی مجنون، آئینه اسکندری
هشت بهشت. و بهمین ترتیب که ما اسم این کتب را
نوشتیم ترتیب تصنیف این نسخه جات همین است چنانچه
در هشت بهشت خود امیر خسرو تصریح نموده که زمان
تصنیف هر پنج کتاب مذکوره همه به دو سال و سه ماه
میرسد و این فقره از استعداد طبع و کلام روان اوالی
اعجاز حیرت انگیز است، و بے شبهه هر قدر خمسه هائیکه
بجواب نظامی گفته شده خمسه امیر از همه بهتر شمرده میشود


(۱۹۹)

اما حقیقت اینست که بعضی ازین کتب به تصانیف نظامی نسبتی
ندارد، در مطلع الانوار خامی های بسیار بنظر می آید و
آئینه اسکندری سستی های زیاد دارد که در ضمیر امیر نیز
تأثری داشت که در آئینه اسکندر مینویسد. ۵
دگر بازگیری تو پیوند خویش   نه از خود عزیر است فرزند خویش    سپید کارا
سزد گرچه آواز خرخنده را   بودار شنون گوش خر بنده را
بروباد بخشایش دادگر   که بر من بخشش گمارد نظر
هنر جوی و در عیب جویی مکوش   ترا نیز عیبی است بر خود بپوش
و در مقابل معرکه های پر زور رزمیه نظامی نمونه از استعدا
و روشنی طبع امیر اینست که تحریر شده. ۵
بگردون شد از ناو دین خروش   بدریا یی لشکر در افتاد جوش
هزابر درآمد بهر دو سپاه   روارو درآمد بخورشید و ماه
علم سر ز عیوق برتر کشید   سنان چشم سیاره برتر کشید
بیابان همه بیشه شیر گشت   جهانی پر از شیر شمشیر گشت
غبار زمین کله بر ماه بست   نفس در درون گلو راه بست


(۲۱۰)
چنان گشت روی هوا گردناک که سیاره گم کرد خود را بخاک
سپاه از ره موج زن تا بوج چو دریا که بادش در آرد بموج
بدریا ی آهن جهان گشت غرق هوا پر زمیغ و زمین پر ز برق
زبانگ هبونان گیتی نورد شده پرصدا گنبد لاجورد
عرق کردن توسنان در شتاب نه دریای آتش برانگیخت آب
شراره که زد نعل بر سنگام راه ستاره برون ریخت از ماه چاه
نفیر زه از چاشنی کمان شده چاشنی بخش جان بر زیان
گره بر گره دشت پیکار زان شده بر زره پشت روئین تنان
بزیر سپر تیغ رخشان ز تاب چنان کز ته برگ نیلو فر آب
این مختصر سباب مختلفه را داراست و در اصل که ندارای طبع
امیر به مثنوی نویسی نبود ولی بفرمایش سلاطین بنوشت
و روز میگذرانید چنانچه همه خمسه را کم و بیش دو سال و
مطلع الانوار را که صرف به دو هفته تحریر داشته و در زمان
تصنیف این کتب مشغول دربار و خدمات حکومتی بود که
برای شغل شاعری نهایت کمتر فرصتی بهمر میرسانند داد


(۲۰۱)

خاتمه لیلی و مجنون بنویسد که نظامی را بجز شاعری مشغله و روز
گاری نبود در ان هیچ گونه سوء اطمینان نمیشود و مرا حالی است
که تا عرق پا بسر سرایت نکند لب تانی قوت حاتم نمیشود. شعر.
مسکین من مستمند مدهوش از سوختگی چو دیگ در جوش
شب تا بسحر ز صبح تا شام در گوشه نعمتم نگیرم آرام
باشم ز برای نفس خود رای پیش چو خودی ستاده بر پای
تا خون نرود ز پای تا سر دستم نشود ز آب کس تر
در خمسه هر کتابی را که امیر بمذاق خاص خود و جمعیت طبع
نگاشته همانا نسخه لیلی و مجنون ست و هم درین کتاب از نهایت
خاکساری شخص خود را بمقابل نظامی هیچ گفته میفرماید، بیت
میداد چو نظم نامه را پیچ باقی نگذاشت بهر ما هیچ
اما انصافا گفته میشود که اگر چه لیلی و مجنون امیر خسرو ولیلی مجنون
نظامی یک حصه فرق و تفاوت داشته باشد بقدری خواهد بود
که خودشان میدانند
درین کتاب از هر گونه خیالات شاعرانه و واقعات


(۷۰۳)
بهم پیوسته اظهار کمال مینماید ، مثلا در یک موقع از شدت
آفتاب و حرارت ایام بیان میکند . ه
آتش زده گشته کوه و کان هم تفتیده زماین آسمان هم
جائیکه ندیده را بر د خواب ابری نه که تشنه را دهد آب
مرغان چمن خزیده در شاخ در رفته چرندگان بسوراخ
ریگی ز تف پخته در گرانی چون تا به روز میهمانی
از گرمی ریگهای گردان پر ابله پای ره نوردان
برای اظهار جذبات عشق و محبت که دستر از این موقعی
میسر شدن مشکل بود ، بدان لحاظ هر شعری ازین مثنوی
گویا یک غزل پر درد با اثرست ، و حکایت سگ لیلی
عموماً واقعه مشهوری است که اکثر شعرا این روایت ،
پسندیده را با قسام رنگین بیانی ها تضمین کرده اند و امیر
خسرو بیشتر از همه این واقعه دلچسپ را موثرتر ادا نموده
که مجنون به سگ لیلی میگوید . ه
هستیم من و تو هر دو شب گرد لیکن تو بناله و من از درد


(۲۰۳)
چون باز گذر کنی دران کو بر خاک درش ز من نهی روی
هر سنگ که بر گذاشت سگی از من برسانش سلامی
هر جا که نهاد پای روشن زنهار ببوسی از لب من
خواهد چو ترا درون دهلیز یادش دهی از سگی که نیز
زنجیر خودت نهد چو بر دوش از گردن من مکن فراموش
اظهار این پیرایه قابل قدر است، میگوید که چون لیلی ترا بدهلیز نخواهد از دیگر سگی در گهیش بیادش آری و اگر طوقی بگردنت می انداخت زنهار که گردن مرا فراموش نکنی.
سلام و پیغام عاشق را عالمی مینویسد، اما معشوق بعاشق چه مینویسد و بکدام عنوان مینویسد، نهایت مقام نزاکت است که غور باید کرد و امیر خسرو این موقع طرفه ناز را بچه زیب و انداز کاشف ازان شده لیلی بمجنون مینویسد
ای عاشق دور مانده چونی وی شمع ز نور مانده چونی
روزت دانم که چون شب است شبهای سیاه بر چه سان است


(٣٠٤)
از من بکه می بری حکایت با خود ز که میکنی شکایت
درگوش که ناله میرسانی در پای که قطره می فشانی
بازار تو در کدام کوی است سیلاب تو درکدام جوی است
مدعا اینکه معشوق اینقدر نمیداند که عاشق از کریه و زاری
در ذل و بیقراری چاره ندارد اینجا غرور معشوقانه سوالاتی
بهم میرساند که تو پیش که میگریی و بکه درد دل میگوئی
و بنالی و نام مرا به نزد که بزبان می آری البته این شیوه
خلاف راز داری و معشوق پرستی است امیر خسرو بود که
این خیالات صحیح و جذبات حقه را بکمال خوبی ادا کرده
آئینه اسکندری کارکتر موثر معلوم میشود ولی درین کتاب
نیز مذاق خود در اوقات طبع آزمائی با نظامی دوش
بدوش میرود، چنانچه نظامی قصه بزم آرائی سکندر و
بت چینی را بآب و تاب زیاد ایجاد میکند و خصوصاً
در موقعیکه دلها با بر هر نکته و گفته سکندر ترجیح خود را
باثبات میرساند استعداد و رنگینی طبع را بکار برده.


(۲۰۵)
خسرو نیز درین معرکه زبانی دارد و بهمین شیوه
فخریه بابت بت چینی را در صفحه بیان می آرد که عبارات
به تقابل وسقط و تقابل لیلی
هر دوی شان با سانی دیدنی می‌تواند معشوق چینی از خود صفت میکند
در جمال
میگوید و مقابل هر پر اوصاف سکندر ترجیح خود را
به اثبات میرساند. ۵

مشعید که داند جهان سوختن ، ز من بایدش باز آموختن
همه خون خوبان کز پیش میخورم ، ولی نوش بادش که خوش میخورم
رخ ضنهم تا پدید از من است ، صنم خانه را کلید از من است
سپهر آفتابی زمین خواندم ، وگرماه بیند بمین خواندم
سکندر که کرد آب حیوان هوس ، نظیر مش بود مقصود وبس
گر او هست کیخسرو و جام جوی ، مرا جام گیتی نمای ست روی
گر از مجلس او سمن میدمد ، مرا لاله و گل زتن میدمد
گر او راست بر تخت نشستی پای ، مرا در دل دست جامی ست
گر او تاج خواهد زشاهان خراج ، من از سروران میستانم بتاج
گر اقبال دولت و را یاورند ، مرا برد چون کمترین نوکرند
له کفش نام هندو ایست .
شیرین میگوید سه ۱۱۲ ۱ ۱۱ ۲۱۲


(۲۰۶)
گراو دشمنانرا بخون حج رواست مرا خون صد رو در گردن است
گراور یک آئینه برکف نشست دو آئینه دارم من از پشت دست
کمان وی ار صد شکار افگند یک ابروی من صد هزار افگند
کمند وی ار صید بند و مدام من آنم که صیاد گیرم بدام
گراو را کلاهی است بر آسمان مراهم کلاه است بر آسمان
هشت بهشت
دران
این آخرین مثنوی است که حسن شاعری پختگی
و پرکاری امیر را بدرجه کمال رسانده خصوصا عبارات
درون مثنوی
اعلی صفات واقعه نگاری را رتبه عالی بخشیده
از خیالی و افتخاری است
و هر کتاب بلکه حکایات خیالی گفته امیر تحریر نیست
ان نوشته امروزه کارهای تمام
که چون بهر واقعه به مواد امیز انتهای جزئیات تخیل فکری
بسط آن که زبان از بیان آن قاصر می افتد باید بخوبی ادا شود،
کتاب مذکور از ابتدا تا انتها بهمین صفت موصوف است
در رویت لحاظ بهندو مهندس دیگار
که بلحاظ این خصوصیت جمله مثنویات فارسی با او مقابله
حصہ دوم شعر العجم ۱۰۰ حاشیه گل اندام


(۲۰۷)
رسک
و براثر گروه میتوانند. مثلاً قصه میگویند که حسن نام زرگر بودی
پادشاه وقت او را بعلت جرمی سزاداد که برمناره بلندی
محبوس باشد، خانم حسن جستجو کرده بنزدیک مناره
رفت، حسن از بالا دید، گفت که برواز بازار چیزی ابریشم
بگونه سگ
و قند بیار، آنگاه فرمایش او بجا شد گفت که برسرکلاوه ابریشم
و آنرا نزدیکم درآی صد یکی که ممتد بقدر دوگز
قند رقیق بچسبان و مورچه که بطرف بالای مناره رو
تار کلاوه ابریشم
سفارش باشد آن نزدیک دهانش بگیر آنگاه رشته را
بدیان گرفت، بسوی بالا آمد تو زود سررشته ابریشم را
بویز بول بدول درتار
به باز بون
در تار مشغول شو همچنان کرد و مورچه سررشته را گرفته
بالا بر تا قریب حسن رسید حسن رشته را ریسمانی ساخته
به وسیله و تدبیری که میدانست خود را به جای رساند. قصه
مطولی است ولی چند شعر ابتدائی او را نقل میکنیم. ع
چون نگه کرد خواجه از بالا که زنش بر رسید باکالا
دادش آواز گفت بر سر تار پاره قند کن بزودی یار
ده بموریکه میرود برسیل تا به بالاش میبرد تعجیل


(۲۰۸)

رشته را زود زود میکن باز کز نشیب آور و بسوی فراز
همچنان کرد زن که او فرمود و در رشته بجر و مجور ربود
راند بالای میل تارکشان رسن خفته بر حصار کشان
چون به نزدیک خه رفت بزور ریسمانرا ربود خواجه بزور

قصاید

امیر در قصیده گوئی شخصا طرز مخصوصی نداشته کمال
اسمعیل ، خاقانی ، انوری را پیروی میکند و بجواب
هر فردی که قصیده میکوید خیال انها را تتبع مینماید ،
قصیده مشهور خاقانی اینست ، :
مجلس بر اتش داده بر این از شجر وان از حجر
این کرده منقل را مقر و ان جام را جا داشته
بجواب این قصیده غرا و مطو لی امیر قصیدۀ که بهمین
وزن و ترکیبات و استعارات مزین است انیست که
عقیده مسابقه و مقابله با خاقانی بود ۱۰۷ بیت گفته و


(۲۰۹)
روش
ختم سخن کرده و درین جاده نیز مخصوصاً انداز واقعه
نگاری را بر قرار داشته که در بیان رسوم عید گاه
اوضاع اوقات عید را نمایان ساخته . ۲
هر سو جوانان نوسلب هر سوی عروسان قصب
طفلان نخفته از طرب دیده بفردا داشته :
از شیر و خرما مرد و زن در شیر خواری تن بتن
چون شیر خوران در دهن پستان خرما داشته
خورشید چون سر بر زده هر کس براهی شده
این رو بسوی میکده او در مصلی داشته
فاسق که می ناخورده که در عید گه بیهوده ره
سر بر بساط سجده گه دل سوی صهبا داشته
دارو می معلول است می بل تا محلول است
خورشید منحل است می در طاس مینا داشته
در قصائد امیر مضامین درجیه دائماً با واقعه در شما
نبوده و سبب اینست که مدرج بیجا را پسند خاطر و گوارا خوان داشته . ۲۴۰ کل


(۲۱۰)
برای تحصیل
نمیدانست اما بوجہ ضرورت معاش این ذلت را
برداشت مینمود و بدان موجب در قصاید مضامین
متفرقه را شامل کرده اظهار استعداد طبع میکند مثلاً
زمان بہار و حسن تراوش بارش ، و کیفیت صبح
و شام و در یک قصیده تمهید آغانه باران را مجمل بان مجسم کر ده دارد
تصویر میکند
داده تا آخر مطلع ہمہ اوصاف آنرا تمام مینماید . ح
ابر بارید و همه روی زمین را تر کرد
خبر آرید که سبزه چقدر سر بر کرد
سپیده دم که صبا گشت بوستان فرمود بپا خاک ز دیبا و پرنیان فرمود
چو روی نازک گل تاب آفتاب نداشت زمانه بر سر شوان را بر سایبان فرمود
زلاله خوست چمن ساغر و بو بخشد ز ابر خواسته این شیر در وافرمود
ر غنچه در وز خویش غنچه مشکل را بهفت گوش نهاد صبانیاں فرمود
کیفیت صبح
سپیده دم که فلک روشنی بکیهان داد
نسیم غالیه در دامن گلستان داد


(۲۱۱)

چو چرخ پیر رخ زرد سپیده دو سر زد بپیش آینه دار آفتاب خنده در داد
درست مغربی آفتاب که فلک نهاد در ته زمین باه تا بباد داد
ستاره راز چه شد دید خیر از خورشید چوشب بحقه میناش سر در تنگاد داد
غلام با صبا ام که با مدا دو پکا صلا عیش بعشرت سراستاد داد
انست
بطرف نوبهارا و چمن جلوه چو حورا کرد ابر با ریختنی لؤ لؤ لا لا کرده
گرہ طره سنبل که صبا باز شد دامن لاله پر از عنبر سارا کرد
بر سر لاله و گل میرود آنکه قمری پای آلوده بخون باغچه بالا کرد
عاشقا رفته بگلزار دل سوخته را بتکلف گل و لاله شکیبا کرده
نوبهار امسال را روزه فر باید ید گل حیا تردامن می لبالا بید
بر دهان غنچه گوگه میزند بوسه نسیم کان شکر لب بهو روزه گشاید
باد در کهسار جام لاله را بر سنگ زد گل بخنده گفت آری اینچنین باید ید
نرگس رعنا قدح بر دست چشم اندر گونیا میخواره ماه عید را باید ید
موسم باران
هوا خرم در و هرطر باران همی با نگویم قطره کز بالا گل مرجان همی با

ہ یعنی شراب خور ماه عید را بجوید .


(۲۱۴)
بنگون سرشاخهای سبز کوئی در همی چیند
زبرگ بر در افشان لولوی غلطان همی با
چکان قطره از روی انار تر تو پنداری
که هر دانه که بود بستاند را و پنهان همی بارد
خوشا آن وقتی که مطرب سماع نیکوان سرخوش
خرامان درمیان سبزه و سامان همی بارد
بعض قصائد که سراپا در موعظت و اخلاق گفته شده انز از ا نجمله
قصیده بحر الابرار مسی سیر حاصل است که در هر فر د دعوای
که پیش میکند دلیل و اثبات او را مینماید :
کوس شه خالی و بانگ غلغلش در دسر است
هر که قانع شد بخشک و ترشه بحرو بر است
عاشقی رنج است و مردانیرا بسینه رحمت است
سلسله بند است شیران را بگردن ریوراست
مرد پنهان در گلیم پادشاهی عالم است
تیغ خفته در نیام پاسبان کشور است


(۲۱۳)

راهرو چون در ریا کوشد مرید شهوت است
بیوه زن چون رخ بیاراید بذوق شوهر است
فخر خاک تست هرگاه نور بالا بر تو تافت
سایه نه بر پا شود هرگه که بر تارک خور است
کار اینجا کن که تشویش است در محشر بسی
آب زمین را پر که در دریا بسا شور و شر است
پاکری کیسین که حرص مال دارد دور نیست
عود و سرگین هر چه در تپش فتند خاکستر است
ای برادر ما در د هر از خود و خونت مرنج
چون ترا خون برادر به ز شیر ما در است
دیر خاکی را نمونه میکند کین آدم است
بحرآبی را غلوله میکند کین گوهر است
البته اهل سخن در قصیده اندازه جودت طبع
شاعر را از مخلص یعنی گریز او میدانند، به لحاظ
این معیار امیر خسرو از همه معاصرین خود ممتاز بنظر،


(٢١٤)
در انجا چند
می آیند کاشا لی چند از مخالص شان اے نگاریم
بعد از بیان موسم باران ۔
برآمد ابر در بخشش و گر ز را پایه در غلطه
نگیر د هیچکس دستش مگر شاہ جہان گیرد
بعد تمهید بهار
گل ار کم عمر شد گو باش دانی که در خور کیست عمر جاو د انرا
نهال باغ شاہی کن جو آنکه زبزم اور ونق بوستانرا
کشا ده چهره که تا خندم بر و زمین در فلک نبودم که آسمان است
بیان طلوع صبح
صبح را گفتم که خورشیدت کجاست
آسمان روی ملک چھو ۔ نمود
ندارد روی آن نازک زگر ما هیچ آسیبی
مگر در سایه رایات شاہ کامکار آمد


(٢١٥)

طلوع آفتاب

خورشید جهانگیر مپندار که در بزم شمشیر کشید ملک الشرق برآمد
اگر در قصاید بقدری تعبیر مضامین جدیده و استعارات لطیف، تشبیهات تازه، و اسلوب های مرغوب مهیا ساخته اندازه آن نمیتوان شد ولی درین موقع صرف از تمهید بهاریه چند اشعار به اینخیال نقل میکنیم که میدان بهار دائماً پامال شعرا بوده ، اما امیرخسرو درین بادیه هم از همه جدا بوده . سه
بوستان بشگفت دور لاله خندان گشت باز
بر رخ گل طره سنبل پریشان گشت باز
سبزه خطی چند بهر خواندن بلبل نوشت
بلبل آنگه از خط خوبان غزلخوان گشت باز
خون لاله گوئیا خواهد چکید از تیغ کوه
یا چکید آن خون که کوه آلوده دامان گشت باز


(۲۱۶)
قبل برین شمع دایره شعر
غزل در فوق خوانده میائید که غزل در زمانه قدما
مستقلا قدری نداشت، شیخ سعدی غزل را
رتبه مستقل و حیتی جدا گانه بخشید . اثر بخواهیم
رتبة تقدیم بخشید ، اگر غزلیات امیر خسرو را
توصیف
اوصاف کنیم پس همین قدر کافی است که همان
در غزلیات امیر شراب خمخانه سعدی دوباره بجوش آمده سرمایه
افکار را دو بالا میکند محمود او
غزل از همان
حیات غزل چسیت ؟ درد، سوز و گداز،
جذبات ، معاملات عشق، عجز و نیاز ، با آن همه
دانشیم که
این هم ضروریست که جذبات و معاملات
بهر زبانیکه بیان شوند زبانی باشد که عاشق
و معشوق بهمان لسان ادای راز و نیاز کرده باشند
زبان باید
یعنی ساده و نرم بی تکلف و لطیف باشد و برای
سوز و گداز را اثرباشد . غلاوه بران باید
اظهار نیاز کند ولازم است که بحرهای
بیانش خفیف بوده ترکیبات هر جمله بهم معلوم
و خیالات قریب الفهم باشند تا اینجا امیر خسرو


(۲۱۷)

در شیخ سعدی با هم دوش بیدوش میروند و امیر در بنجا قدم

پیش قدمی میکند که علاوه از اصلیت غزل در حقیقت

کمال شاعری بکشی چیز ها اضافه کرده چندین ایجادات

و اختراعات تازگی می بخشد که اجمالاً گفتہ شده که

تفصیل آن در ذیل گفته می شود .

موزونیت بحرهای بیانیه

امیر اکثر ابجر ہای روشن و مختصر اختیار میکند

کہ خواہ مخواہ عبارات بصفائی و سادگی و اختصار

متصف باشند ، مثلاً .
سری دارم که سامان نیست او را بلبل دردی که در مان نیست او را
فراموش عمرم کردند یاران که شبی دارم که پایان نیست او را
براه انتظارم پیست چشمی که خوابی هم پریشان نیست او را
یار من پل ز دوستان بر داشت مہر دیرینه از میانه بر داشت
در دل او نکرده کار ارچہ سنگ از ناله ام فغان بر داشت


(۲۱۴)

دمی به تندی بلند کر دابرو از پی کشتنم کمان برداشت
آن دوست که بود بر کران وان صبر که داشتم نهان شد
گفتم که اسیر کردری ایدل دیدی که بعاقبت همان شد
دل برد که بی هستم لیکن عاشق هستم نمیتوان شد
عاشقی را چو نامه باز کنید نام من بر سرش طرا کنید
گر شما دین عاشقان دارید بعد ازین پیش بت نماز کنید
گاه مردن شنیده ام محمود گفت رویم سوئی ایاز کنید
داد من آن بت فراز نداد پاسخی نیز دلنواز نداد
خواب ما را به بست و باز نکرد دل ما را ببر دو باز نداد
تو چه دانی نیازمندی چیست چون خدایت کبرینیاز نداد

سوز و گداز

وقتیکه باظهار خیالات سوز و گداز می آمیزد
چنان معلوم میشود که دود از آتش می برآید و هم درین
فرصت گهی بمعشوق عرض حال میکند و گاهی


(٢١٩)
تصویر حقیقت خود رانمایان میسازد و دلرا بعضی اوقات
خود را واجب الرحم دانسته بر بیچارگی خود ترحم مینماید. ه
ماجرای دوست پرسید که چون بگذشت کار
ای سرت گردم چه میپرسی بدشواری گذشت
در اکثر واقعات که عاشق پیش معشوق بیان سر گذشت و احوال خود را
میکند اندکی گفتہ گریه آلود شده می ایستد
و میگرید و باز بگفتن آغاز میکند، حضرت امیر این
معامله را معاینه میسازد. ه
خسرو است نشسته افسرده با رو سپر بار
قدرسی گریید و بس بر سر افسانه رو
زانویش خسرو بزیر سر بنیات سر نهاده بر سر زانو بخفت
ای اشنا که گریه کنا پند سیدی آب از برو مریز که اتش گرفته ان
دل عاشق میگوید که در مواقعی که از صبر هم استفاده کردن
لازم است و باز بر دل خود قهر میکند و میگوید ای
بدنصیب از خیال امر نا ممکن چه سود میکنی جناب


(٢٣٠)
افکار اوست
امیر این اوراق را دلکشتر ازه بنده می میکند.
غصه ام میکشد اما سخن جبرگو وه چرا گوئے انرا کار که نتوانی کرد
حسد میبرد ایدمن بعقل و دانش خسرو
بیا تا بر مراد خاطر خود طعنه ای کنیمش
در قیدک امیر تصویر عبرت مصور رنج والم دلستانه این بهتر که خواهد
کشید، عاشق، که مسلماً با عقل و فهم و فضل و کمال
است، و در عالم عاشقی همه صفات را از دست
داده بحال خود می بیند و می پندارد که دشمنانم
بکام خود رسیدند، ملاحظه کنید که این مفکوره را بچه
سلیقه موثر ادا کرده اند . ۵
جان من دیدی در جانی هنوز درد با دادی درمانی هنوز
گفتی اندر خواب گو رو خود نمائی این سخن بیجار گو کاشانه خواب نیست
غمزۀ تو بر دل سلطان زند ورنه رنجی بر دل درویش
اینجا کشیده ور نه رنجی ، بجهاندازه خشوع وخضوع عاشقانه را
اظهار میکند . ۵


(۷۲۱)

کشتم از تیغ جفائیش خویش را
بر تو آسان کردم و برخویش هم
من کجا خسبم که از فریاد من
شب نخسبد کسی در کوی تو
صبر طلب میکنند از دل عاشق
همچو خرابی که بر خراب نویسند
یعنی مشوقه از دل عاشق صبر میخواهد این یک محال است کانه
زمین خرابه مالیه میخواهند . سه
این دیده چو ریزی از بروان است
کاین شعله بجان گرفت ما را
ای خواب برو که باز امشب
سودای فلان گرفت ما را
ای عشق کار تو بچو من با کسی فتاد
گویا کسی نماند جهان خراب را
کس چه داند که چه رفت از غم تو دوش من
از شب تیره خبر پرس کی محرم بوده است
دل ندارم غم جانا بچه بتوانم خورد
پیش ازین گرچه غمی بود ولی هم بود است
بیا بر دوستان جانان قضا کن
همان تیر یکه بر دشمن خطا شد
دل باز سوی آن بت بدخو چه میرود
آن خو گرفت باز در ان کوچه میرود
جان میرود ز تن چو گره میزند زلف
مردن مراست از گره او چه میرود
گر بینی دل ویران مرا
گوئیا هیچ گه آباد نبود
کافری رخت دلم غارت کرد
شهر اسلام و مرا داد نبود


(۲۲۲)

کرشمه چند کنی بر من آخر این جا نیست نمیدمد ز زمین و صبا نمی آرد
که صد سال بعد اهلی برین مضمون بعد سه صد سال اهلی باین گونه دست درازی کرده:
کرشمه چند کنی بر من آخر این جانست نمیدمد ز زمین آسمان نمی بارد
پیام رسینه جانم تو بیا که زنده مانم پس از انکه من نمانم بقه کار خوابی آید

جدّت اسلوب

نوروز ترقی غزل لطف ادا و جدت اسلوب است
که موجد آن شیخ سعدی گفته میشوند با آنکه توصیف نقش اولین
بودند اما رنگ آمیزی های طبیعت امیر در جدت اسلوب صدها
پیرایه های تازه بروی کار آورد که در خواب و خیال گذشتگان
گذری نداشت. مثلاً این مضمون که معشوقه با روادشتن ظلم
و ستم محبوب است . ه
جان تن بردی و در جانی هنوز دردها دادی و درمانی هنوز
هر دو عالم قیمت خود گفت نرخ بالا کن که ارزانی هنوز
چشم معشوقه را هر کسی مخمور و می آلود وصف کرده حالا ببینید که


(۲۲۳)
امیر چہ صفت این مضمون را آدا میکند . ہ
می حاجت نیست سرمه کشیدن را در چشم تو تا خمار باشد
معشوقه بلا از رنج و غمی که بر عاشقان عائد باشد بے خبر بود
رسم و مروج است ملاحظہ کنید که امیر این نکته را چقدر
لطیف و مرغوب بیان کرده . ہ
گل چہ داند کہ درد بلبل چیست اوہمین کار رنگ بو داند
معشوقه میخواهد که اداہای معشوقانہ را ترک گفته و اورا از
اینچنین باز میدارند کہ . ہ
ہنوز ایمان دل بسیار غارت کردنی مسلمانی میاموز این دو چشم مسلمانرا
وقت وداع معشوق را معطل میکنند تا آب دیده ہا بستہ
و بعد ازان رفتن او . ہ
میروی و گریہ می آید مرا ساعتی بنشین کہ باران بگذرد
تأثیر نگاہ لطف قہر را تفریق میکند . ہ
گفتم چگونه میکشی و زنده میکنی از یک نگاه کشت و نگاه دگر نکرد
خیال و شعر سعدیست . ہ


(٢٢٤)

دوستان منع کنندم که چرا دل دادم باید اول بتو گفتن که چنین خوب چرائے
این مضمون اگر چه حیثیت طبعی بقدرے بلند و درجه عالی داشت
بود که این را ترقی دادن بسے مشکل بود اما امیر اسلوب تازه
درین باره بهم رساند .
جراحتی جگر خستگان چه میپرسے ز غمزه پرس که این شوخی از کجا اموخت
غالب نیز همین خیال را پخته تر متعجب تر و شوختر ساخت .
نظر که بینه لگے انکے دست بازو کو یہ لوگ کیوں میرے زخم جگر کو دیکھتے ہیں
آمد آمد دلفریب معشوقه را باین طرز بیان میکند .
بتی افت تقوای آخر این نمیڈانے که در شهر مسلمانان نباید اینچنین آمد
مقصد اظهار نمودن این مضمون محتملاتی است بر اینکه از آمدن معشوقه
در زهد و تقوای بسے از مردمان کسر و نقص واقع میشود . لہذا شخص
معشوقه را خطاب کرده میگوید که در شهر مسلمانان باین انداز نباید
آمد، سخن اینجاست که فتنه انگیزی معشوقانه او را به اندازه بلند
ساخت که از حال خود فراموش کرده متفکر شد که احوال
اسلام خراب نشود . مزید نزاکت و لطافت معشوق را باز


(٢٢٥)
بطرز دیگر بیان میکند . ه
جان نظاره خراب ناز اور زندان پیش ما به کوسست ساقی پر دید پیمانه را
و وحشی یزدی ازین خیال طرفه و لطیف تر خیالی بظهور میرساند.
شراب لطف بر در جام میر یزمی بینم که زود آخر شود این با ده دراین خمارا
البته عموماً در تقدم و تاخر الفاظ نزاکت و لطافت عبارات
خوشتر و بیشتر میشوند . ه
چشم بد دور انچنان روئے که از چشم دور نتوان کرد
مردمان بر من بیهوشی من حیرتند من برانکس که ترا بیند و حیران نشود
گفتنش ناخوشس چرائی خسرو! چون کنم؟ آن قد و بالا خوش است
گفتم که ببین تر اسلام گویست گناه من همین است
دهنت ذره کم از ذره است رخ ز خورشید ذره کم نیست
ایهام یعنی از الفاظ ذو معنیین نکته آمجینی بهم میرساند
زبان شوخ من ترکی و من ترکی نمیدانم چه خوش طعم دیا اگر او گون بانش دردمانم
پیش ازین بر خودم یقینی بود که دلم هیچ دلستان نبرد
تو ببردی مه یقین مرا بطریقی که کس گمان نبرد


(۲۳۳)
دیدی روی تو دیدم و نمردم شرمنده بمانده ام ز رویت
دیگر نتوان زیست که من زبدخویم ساقی قدح باده که بر روی تو نوشم
در اکثر مقامات از جمله های معترضه یا جمله شرطیه لطیفه های عجیب عجیب استخراج میکنند و این مذاق مخصوصه خودشان است .
بر و ای باد لبی بوسه زان بلبانم وگر چیزی نگوید بر دندان قسم
غمزه تو بر صف سلطان زند ور نه رنجی بر دل درویش هم
نام تو برمن رشکم آید که برم پیش تو نام دگران وگر انصاف بود پیش تو هم نتوان گفت
کشتم از تیغ جفایت خویش را بر تو آسان کردم و بر خویش هم
غمی دارم که با دانه دوستادور بحق دوستی کز دشمنان دور
عنوان واقعه گوئی و معامله بندی را مولوی غلام علی آزاد در خزانه عامره مینویسد مخفی نماند که هنگام امای سخن طرازی شیخ سعدی شیرازی که مروج طرز غزل است . خالقان وقوع گوئی هم دارد مثل این بیت
دان جانم تو مشغول نظر در چپ و راست تا ندانند رقیبان که تو منظور منی
اما ناسخ نقوش مانوی امیر خسرو دهلوی که معاصر شیخ سعدیست بانی وقوع گوئی گردید و اساس آنرا بلند ساخت .


(۲۲۷)

بیان واقعات را که
در عشق و هوسبازی واقعاتیکه بظهور میرسد ادا و بیان او را
وقوع گوئی میگویند، در رنگین خیالات لکهنوی آنرا معامله بندی
نام نهادند، بهرحال موجد این طرز علیٰ قول آزاد موصوف امیرخسرو
است، شرف قزوینی، ولی دشت بیاض، وحشی یزدی کار
حتی الوسع این شیوه را بمدارج عالی رساندند. امّا آزاد درین
موقع تمثال وقوع گوئی این اشعار امیرخسرو را تعارف میکند ؎
خوش آن زمان که بر ویش نظر نهفته کنیم چوسوی من نگرد او نظر بگردانم
غلام آن نفسم کا مدم بخانه او بخشم گفت که از در کشید بیرونش
چو رفتم بر درش بسیار در گفت این مسکین گرفتار است شایداین و بسیا میآید
کلام امیرخسرو را از تفحص بسیار معلوم کرده میتوانیم که از هرگونه نازک
و لطیف و شوخی آمیز معاملاتی که در معاشقه معاینه میشود نه بغایتی
خوبی ادا کرده اند . ؎
چند گویند که گرگه بدش میگذری این حدیثیست که بهر دل ما نیز کنند
یعنی مردم میگویند که ای خسرو، ترا دوست تو بعض اوقات یاد
میفرمایند، لیکن او میگوید که انچنین سخنان برای تسلی هم گفته میشود


(۲۲۸)
?
سند اعتبار چيست .ه
/ا کیست
جانا اگر شبیست همین بر د من نهم خود را نجوا بیا نه و بگو کاین فغانان
دل من مست بود و قصه بدست گهی ز انجام و که ز آغاز می گفت
ست
اندک اند ک گهی با یار بودن خوش بود و ریگر درد بسیار بودن هم خوش آ
ست
تو شبیته مینمائی به بر که بودی دیشب که هنوز چشم مستت اثر خمار دارد
مست آن دو غم که شبی کوی شم دیدی گفت کیست این گفتند سکیں گذر میکنید
جان با دنداند مکن بدرد و سه بود گویم که یکی دیگر بگوئی تو که نتوانم
وعدہ بخواهم و در بند و فانیز نیم غرض آنست که باری بتقاضا باشم
مكالمه عمومى يوميّه
محاصله صوص مولا مده
شعرا و اہل فن عموماً رتبۀ کلام خود را از مکالمۀ معمول برتر
میشمارند و این خیال نتجه بخشید که یک جدگانه زبانی هم رسیدہ
که بنام زبان علمی یاد شد چنانچه اگر مذاکرات روزمره سعدی
و نظامی بقید قلم می آمد یقیناً کلا نه عبارات بوستان و سکندرنامه
ظاهراً بطرز جدا گانه می بود، گرچه در این زمان نسخه از گفتگوی


(۲۳۹)
روز مره آنها بدست آید خواندن و فهمیدن آن دشوار مینماید و
این یک نقص بزرگ شاعریست، بلاشبهه در شاعری و تصنیفات
عمومی بسی خیالات و مضامینی ادا کرد میشود که در مکالمات
مخلوط نمیتواند شد ازین جهت که برای آنها وضع نمودن الفاظ
علمی ضرورت می افتد و لی هیچ حاجت ندارد که بیشتر از ضرورت
در هر موقع بهمین زبان مصنوعی سخن گفته شود علی الخصوص زبان
غزل پسندیده و مقبول تر خواهد بود که به مایه کرات یومیه عمومیه
مستعمل شود. چرا که بیان معاشقه عاشق و معشوقه بزبان مصنوعی
علمی هیچ دخلی ندارد و آن ماجرا را نزاکت و کیفیت دیگر یست
از قدما فرخی و از متوسطین شیخ سعدی و امیر خسرو مخصوصاً
خیالی داشتند که مذاکرات عمومیه یومیه را مزید وسعت بدهند
چنانچه روانی و شستگی و صفائی که در کلام سعدی و خسرو می یابیم
بزرگتر مدار حسن کلام شانها از ان می بینیم. غزلیات امیر خسرو زباناً
آمالیش بیان یافته که گویا دو انسانی با هم نشسته بکلی بی تکلفاً
با یکدیگر سخن میگویند و هم در ان عبارات جاه بجاهئی نیگان محاو رات


(۲۳۰)
دوران که عصر
خصوصا بهم پیوسته می یابیم که درین اوان قدری نامانوس
معلوم میشوند ولی سبب اینست که از محاورات روزمرهٔ آن
دانسته نمیکنیم
زمان بخوبی واقعیتی نداریم . ؎
دل بسی بردهٔ نکو بشناس آنکه مجروح ترا زان من است
صبح روی تو بدینسان که برآمدامرو نیست امکان که چوصبح خرد تا شام کشد
لبی دنام رخت ہر یکی بلای دلیست یکی دلم چه کند جانب کدام شود
گفتم ایدل مرو انجا که گرفتار شوی عاقبت رفت بهمان گفته من پیش آمد
خلقی براه منتظر جان سپردن اند ای ترک نیم مست عما نر اکشیده
بوسه گفت و زبان گردانید خود میگوید وی می گرداند
بوی خوشم آید از تو در جیب گل داری و یا همین است بویت
خشک سالیست درین عهد وفار استگی زان جواگر تو میآئی باران چون است
ای کلامت بنمک صد تنگ شکر چیزی کل با تو نیماند در حُسن مگر چیزی
گویم غم و دردم بین گوئی که بترخواهم بسم الله اگر خواهی بن هر دو بترچیزی
می باشد
چوسبزه خویش با خط تو خواند جانان که کل ز خنده برخاک و فندغنچه شکم گیرد
دلم میخواستی برهم عنای بهر چنان دیدی مرا میخواستی رسوا بحمدالله که آنهم شد


(۲۳۱)

ای صبا دی که فلانی بچمن می چمد هیچ یاد من گمگشته ز بندا نی کرد
از کجا آمدی ای باد که دیوانه شدم بوی گل نیست که می یابم این بوی کسیست
دل من دور برفتست نگوئید زانم باز جوئید بهمین جا که در کوی کسیست
مشتبه میشودم قبله ز رویت چکنم گر از ابروی تو بستم بدو محراب افتاد
رخ جمله را نمو د و سر زلف تو مین زین ذوق مست و بخیرم کین بچه بود
ساکنان سرکوی تو نباشند بهوش مکان زمینی است که یکجا همه مجنون خیزد
خشم کار را در بین تا ارج کا فرق مسلما ناکسی در بده کاند رشه راه افتد
ببازی سوی من آمد بشوخی دل زمن بستان بد و گفتم چه خواهی کرد گفتا کار می آید
محاوره عمومی بکار می آید است ، کار می آید، مخصوص کلام امیر
خسرو است که از غیر او تا حال بنظر نیا مده .
حسن تو عالمی بخواهد سوخت هم در آغاز میتوان دانست
نرخ کر دی به بوسه جانی بنده بخرید و رایگان است
از بهر آنکه لاف جمال تو میزنند صد بار لاله برد میں پاسبان داغ و
ما جان فدای خنجر تسلیم کرده ایم خواهی بخش و خواه بکش پای را نیست
ساقی بیار می که چنان خون عشوقین کز سوز این کباب بهمه خانه بو گرفت

ه راه افتادن یعنی هجوم زنان


(۲۳۲)

راست که دی زابروان محرابی می نماید نماز خوابی کرد
من آن ترک طناز را میشناسم من آن مایه ناز را میشناسم
شم تازه شد جان بآوازه مستی تو بودی من آواز را میشناسم
باد صبا جو از رخ او زلف در ربود ابر پاره شد و آفتاب کرد
نو حال من چو ازین رو زرد بیرون که من بروی تو پیدا نمیتوانم کرد
سالها شد که نیابم خبر در کویت داغ یران شده را نیم آواز کنم
من از سر تو ندگردم، گروی از یک من تو میدانم نگوئی، لیک من گفتار میگویم
دعوای خون بها دل خویشتن میکنم یکبوسه بر لبم زن و ما لاکلام کن
امیر از طبع خویش چنان عبارات و نکاتی هم ایجاد کرده اند که غیراز
گفته وران
خودش در بیان دیگری از سخن وران نمییابیم، مثلاً از گروه او
چه میرود، آواز کردن، گفتار میگویم، یعنی یک معمولی و ساده سخن میگویم
مالا کلام کردن یعنی خاموش ساختن،
اما این خیال اشخاص بدگمان را موقع آن بخشید که تا بگویند اثر
سکونت هندوستان است که بسا آثار محاورات هندی از بیانا شان
له پیدا کردن مراد از عرض حال کردن است


(۲۳۳)
هويدا ميشود ممکن است که همچنان باشد ليکن ازینکه مارا به تنقيع و استقراء
خوبان تمادی نیست، لهذا باين بدگمانی شرکت نمیشویم .
تسلسل مضامين
قصیده ها و مثنویات بیشتر مجرد میباشند و هیچ یک خیال را
مسلسل ادانيک دند موضع قصائد مدحیه و ثنویات ، برای
حکایات و مجادله های اخلاقی مخصوص اند، و قطعات هم از خود
موضوع علیحده دارند، حال در معاملات عشق و محبت یک حالات که شده
به تفصیل بیان کرده شود پس معلوم باید ادا کرده شود
تفصیل بیان گردانے است چگونه بان بشود، درینجا صرف غزل
مسلسل بکار می آید ولی قدما ، و متاخرین کلا این شیوه را کمتر
رواج دادند امیر خسرو كاكثراً غزلیات مسلسله نوشته و نقشه
کیفیات مخصوصه انرا با نهای زیبای در نظم برو در اورده که نظیر آنرا
نمی یابیم ..
مثلا عاشق از قاصد یا کتاب این را ز دار خود پیغام را خوا
مفقود را میکند که کجاست؟ و با کیست؟ چه میکند؟ آیا گاهی از او من هم


(٢٣٤)

یاد میکند یا نی! و به یه ویژه از گیس مسائل کارنکر
بیادش بوده بذاکرات می آیم یا نه و از همچنین بسی مسائل میپرسد
حالا ملاحظه کنید که بچه اندازه و چه اشتیاق و حسرت از همان حالات
جویا میشود . ؎

ای صبا باز بین گوی کی جانان چون است
آن گل تازه و آن غنچه خندان چون است

باکه می‌میخورد آن ظالم و در می خوردن
آن رخ بر خوئی آن زلف پریشان چون است

چشم بدخوش که بیمار نباشد یا رب
چشم میگونش که دیوانه کند ان چون است

روئی زلف عبیرا که تا بر دو خوش است
دل دیوانه من پهلو ایشان چون است

روزها شد که دلم رفت در تار زلف بند
یارب آن یوسف گم گشته بزندان چون است

در عین جستجو دفعة بخیال آورد که در جملة استفساریه معشوقه تذکر در شخصیه
خودش خلاف مسلک عاشقی است لهذا فورا ترک آن کرده بکمال محبوبیت میگوید
هم نجا و سر جانان که کم و بیش مگوی
گو همین یک سخن را که جانا چون است

معشوق روزه دارست ، در ان اندیشه خطراتی که بدل عاشق خطور
میکنند ببینید که انرا بچه پیرایه ادا کرده . ؎
ماه من روزه لبها شکرستان دارد
ای خوش آن روزه که جا در لب جانان دارد

لبی آلوده بآبشکر و مگس مست
ای مسلمانان کسی روزه بدینسان دارد


(٢٣٥)

خطر گر یشبان مید شکند روزه خویش کمان بپروردئه لبستن بچه جوان دارد
خون بنخورد آخر زنش نهان است من گرفتم که خود اورونه پنهان دارد
جان من گر تو قدم رنجه کنی بنده تو قدرے آیئه چشم و دل بریان دارد
بمولی که معشوق بکمال تجمل و سرو سامان می آید عاشق متحیر است
که آیا ماه از آسمان فروآمده ؟ این بوی کل از کجاست که عالمی را فراگرفته
مگر در عالم گل بوده و از آنجا برخاسته می آید؟ با خیال میکند که
نے نے آمد آمد معشوق است، و با این دلربائی با گیسوی مالسلات
خواهد برد؟ در دیار سلاسلیان کجاین اندازه میباید آمد باین خیالا
مسلسل را باین ترتیب بیان میکند .
که می آید به چنین یارب که مه برزمین آید چه گردست اینکه میخیزد که با جانشین آید
که می آید به بیبیت بلا که میدا عبر آگین شد کدامین باد میجنبد که بوی یاسمن آمد
بتی وافت تقوی و آخراین نمیدانی که در شهر مسلمانان نباید اینچنین آمد
عاشق
موسم بهارست به باغ میرود ولوازمات مجلس آرائے را کاملاً
مہیا دارد، قاصد را با این پیغام نزد معشوق میفرستد که درین ایام
باغ روین و
باغ رونق بهار پر عوج و بیقرار بوده عجب نظاره دارد که سبزه


(۲۳۶)

و جویبار و چمن را و آبشار ها که قابل مشاهده است، و نیز قاصد
میگوید که اگر ترا سخن های دردناک غافل ماهرانه از مقصد
باز دارد زنهار قبول نکنی و هر نهری که میدانی و توانی او را
با خود بیاور گل، هرگاه در عالم مستی باشد همچنان باستی اش
همراه آر چنانچه این همه خیالات را مفصلاً در یک غزل حسناً ادا
میکند.

آمد بهار و شد چمن لاله زار خوش
وقتی است خوش بهار که وقت بهار خوش

در باغ با ترانه بلبل درین هوا
مستی خوش است و باده خوش و گلذار خوش

مانم و مطربی و نظرانی و محرمی
جامی زیر سایه شاخ چنار خوش

ای باد کاهلی مکن وسوی دوست
ما را بکن بآمدن آن نگار خوش

چیزی دگر مگوی همین گو که در چمن
سبزه خوش است و آب خوش جویبار خوش

گر جوش کند مرا بحدیگه باز گرد
پیشش مکن بیار شوی زنهار خوش

و بینش که مست بود خلعتش مده
هم همچنان مست بیار در بار خویش

من مست خوش مریضی و هم که آن نظر
سر خوش مست و دست خوش در بخو بیار خوش

با او در آن زمان که مش راه میداد
بازی خوش است و بوسه خوش است و کنار خوش


(۲۳۷)

سرو بیار چو مرغ نداند پر تمر دیک آن سرو من بیارد قدس و سوانچوی
دیگر گوید که در موسم بیار چه چه میباید داشت این بالتفصیل مینویسد .هـ
هنگام گل است باده باید ساقی و حریف ساده باید
گرفته گره در ابر و افگند پیشانی گل کشاده باید
ساقی بنشیند و باربشان کاین نشسته و آن ستاده باید
و انگاه حریف ساده دست در چنگ من افتاده باید

سامان بهاریه

بوستان جلوه دیگر فت اینک گل نرخ بر ده بر گرفت اینک
آتش لاله بر فروخت زباد دامن کوه در گرفت اینک
بلبل اما و نشست بر سر گل هینوا بو د و ر در گرفت اینک
غنچه در پیش فاخته ز اصول سبق تازه بر گرفت اینک
ورق غنچه را که تر شده بود ور فش نیکہ ہر گرفت اینک
آب را گو چه چشم نا پاک است بوستان را بہ بر گرفت اینک
خار چون تیر گیر د پیکان را گل بصد تو سپر گرفت اینک
ه پرده موسیقی


(۲۳۸)

طوطی آغاز شعر خرد کرد روی گل در شکر گرفت نمک
قبل برون آمد بیمار دستم ار خرد دعوای شعر بیدل زیبا
در فوق سابق از ین بقلم اور دیم که دعو پدا لاحدت میرسیت که بصد ها
تشبیها جدید ایجاد کرده و این دعوای دعوا کی بدیهی ست کاپیچ
یکا زغزلها ی شانرا ایچنین نمی یا بيم که تشبیهی حد یدسی بلا
برای ثبوت این مدعا
تکلف نباشد، چنانکه مثالی چند در ذیل منویسیم :-  ه
زلف او پهلوی خال لب او گوئی از شهد مگس میراند
ترود مه در اوج در شب تا تا ز زلف تو نردبان نبرد
ان شهید
در خون آلگود خویش بدل منمباش کاین برقی هم مست هراز و همی برد و وان
دست هما چون کف تو بر و از لاله خام خونر کف دستی که چندین بام صهبا بر گرفت
به پیرا یه
مضمون مذکوره را دانش مشهدی تعجیپ تر و لطیف تر پيدا
تبدیل کرده میگوید . ع
دیده ام شاخ گلی بر خویان سیه رو کا میتوانستم بیدستان نقد ساغر گرفت
غلام نرکس بستم که با مد دو پگاه قدح بدست گرفته از خواب برخیزد
گلستان نسیم سحر یافته است صبا غنچه را خسته دریافته است
چنان خواب دیدست نرگس بخواب کر کویا یکی جام زر یافته است


(۲۳۹)
شکل نرگس پیالۀ زر دی که دارد آنرا به جام زر تشبیه میدهند و این
تشبیه عمومی است اما این طرز بیان که نرگس خوابی دیده که او را
جام زرین بدست آمده لطف و خصوصیتی بهم میرساند چنانچه
اکثر شعر نرگس را مخمور و خواب آلود مینویسند از ان توجیه تعبیر رویا حسن
می آید . ؎
میروی و گریه می آیدم را ساعتی شبر گیر باران بگذرد
ابر اشک را عموماً به باران تشبیه کرده اند ولیکن اینک بیکلی یک این سبک
اسلوب جدیدیست که معشوق را مخاطب کرده میگوید که بموجب
رفتن تو میگریم قدری توقف نما که باران بایستد لطافت
و نزاکت مزید یگدی در همین نکته میتوان یافت چه علت باران جدا
شدن یاران است که اگر معشوق خواهش رفتن کند و باران
زبان حال او میگویا . پس در باران وصل
ببارد و در وقت باران بیکلی رفتن مشکل میشود . ؎
می میان شیشۀ ساقی نگر آتشی گویا بآب آلوده اند
ابر آمد و بسکه غرااله شراب کرد در گوشه های باغ بسی در ناب کرد
فرش بنفش باغ بارگه خود بباغ زد وانگه بر آب حخر که سلم حباب کرد


(٢٤٠)

مگر منکه شب جفت فریاد بلبلان بنهاد سر ببالش گل میان خواب نکرد

مضمون آفرینی

موجد خیال بندي و مضمون آفرینی کمال اسمعیل گفته
میشود اما جدت کمال مخصوص قصائد است، و در غزلیاتش
آنقدر این رنگینی با نیست، امیر خسرو است که در غزلها
مضامین جدید و اسلوب هاي تازه ایجاد میکند و باین
صفات موصوف است البته متاخرین هم عرصه مضمون
آفرینی را بسی وسعت دادند، ولي طرز هاي عمده
وسلسله هاي ديگري دارند که در بیانات آتیه حقیقت آنرا
ملاحظه کرده میدانید. و مضمون آفرینی هاي امیر خسرو بعنوا نها
مختلفه منقسم است که از تمثال هايش اندازه میکنید. _
بخانه تو همه روز با مداد بود که آفتاب نیا ر د شد بلند آنجا
زلف تو چرا سیه ست جانا بسیار در آفتاب گشتت
مشتبه میشودم قبله زرویت چکنم که از ابروی توشمم بد و محراب افتاد


(٢٤١) ٢٢

چشم مست تو که دی بر من بیا فتاد
ز بهر انچنان تاریک باشد خانه چشیم

پیر تو آفتاب نتوان جست
میروی و گریه می آید مرا

داغ بی لطفی رویت شده اس خون کرد
زهی عمر در از عاشقان گر

زلف ترا میبرد انشوخ که شب های غم
راهی است برای بردن د

زلف سر و پا شکسته زان است
یکشب برخ خویش چراغیم کرم کن

خانه چشم من خراب شده است
کسی نماند که دیگر تیغ ناز کشی

شکرین لعل تو کان نمک است
آب روی تو ملاحت فزود

خواهی اینجا برو و خواهی بانترک من

نو فگندی را کودگی خواب افتاد
که هر گز آفتاب در آن پیش زن نمی آید

روزه روشن چراغ نتوان کرد
ساعتی بنشین که باران بگذرد

شربت تا بیفندی که بخانه در آید
شب هجران حساب عمر گیرند

گر شود کوتاه آنجا همہ مویه میکند
ابروی تو کز میان کشاده است

کز سرو بلند افتاده است
تا قصه اندوه تو هم پیش تو خوانیم

که به بنیاد خانه غم رفته است
مگر که زنده کنی خلق را و باز کشی

گر چہ شکر نہ مکان نمک است
گرچه از آب نه یان نمک است

مردنی نیستم امروز که جانا اینجاست


(٢٤٢)

آئینه کر زحسرت روئی تو آسمان ہوا برخاست آفتاب بزانو جوامدو
سرا بروٹی نکردم که تبریک کمانت نه باندازه بازوی کسر ست
هر چند که زلفت سپاهیست جهانگیر زین گونه پریشان نتوانکرد سپا
بسیا خته بودم مکن یار آمد و گفت چه خفته که رسید افتاب در سایه
اکثریه اجتماع النقیضین شاعرانه را به ثبات میرسانند که بر طبایع
اثر استعجاب می بخشد، مصرع
درد ما دادی و درمانی هنوز // یاد باد آنکه همه عمر نکردی یادم

صنایع

امیر در اعجاز خسروی بر صنایع و بدایع همت بلی اندازه
بمصرف رساند که ما مخوف بودیم ازینکه بحلقه های این دام خودش
گرفتار نه آید از حسن اتفاق است چنانچه آنانکه صنایع و بدایع را
فن قرار داده و بران خیال کتب مستقل تصنیف کرده اند مثلاً
فرخی و ابن المعتر و غیره ازین بدعت محفوظ ماندند، اگرچه
امیر خسرو بنسبت دیگران قدرے آلودگی دارد و بے


(٢٤٣)
با آنکه
با انکه صنایع بسیار بی تکلفانه بهم دارد و بجائی نمیرسد که در سن او در
صفحه انکه چینی آید صنعت طباق یعنی اضداد مرغوب ترین شیوه
امیرست که بنهایت زیبائی انرا بهم میرساند، مصرع
درد ما داد سر درمانی هنوز
ز بند دو جهان آزاد گردم اگر تو همنشین بنده باشی
من درویش را کشتی بغمزه کرم کردی الهی زنده باشی
گفتیم ناخوش چرائی خسوا! چون کنم با آن سروآن بالاخوبست
بنده را در غم تو نیست خبر همه یاران بنده را خبر است
خردسالی بمن کند بیداد ای بزرگان شهر داد دهید
عربیت
ادبیات
ازین فقره انکار نمیشود که یعنی امیر در علم ادب عربی تخصص
باکمالی بود و درین فن کتب نادره در مخزن حافظه خود
بشت
داشت و با وجود آن در فن مذکوره خود را دعویدار میندا،
بدیباچه غره الکمال چند اشعار عربی نوشته اند و از ظاهر


(٢٤٤)

در انجا ادبیات

نوشته که امیر با اعتراف عجز در بیان غزل

اظهار این سخن مقصود اند که با اعتراف عجز این علم درین زبان

چقدر مقتدر است.

ذاب الفواد وسال من عينى الدم وحكى المدامع كلها انا اكتم
ترجمۀ فوق
دل اب شده از دیده خون میبچکد وهجوم اشکهای راز های اظهار حسرتهای من پنهان میدارد

واذا انتحبت لدى الورى، كربة تبكى الاحبة والاعادى ترحم
ترجمۀ فوق
و در وقتیکه پیش مردم از ترحما ستافریان میکنیم دوستان میگریند ودشمنان ترحم میکنند

يا عاذل العشاق، دعنى باكيا ان السكوت على المحب محرم
ترجمۀ فوق
ای ناصح ! بگذار تا بگریم که خاموشی بر عاشق حرام است

من بات يخلى خلوته بخليلى طول الليالى كيف بات متيم
ترجمۀ فوق
شخصیکه شبی بیجوش بسر برد البته میداند که شبهای عشاق چسان میگذرد

در اعجاز خسروی مکتوبات عربی هم نوشته اند، که از روی

عمل دالى انشواك

آن رتبۀ استعداد عربیت شان باندازه منعکست میشد اگر چه بلحاظ

قافیه پروایی تکلفات لغویه را نکرده اند ولی دران زمان

همین روش

همان در قمار مروج بود که التزام آن تنها بر شخص ایشان نمی آید

«ان انا الا من غزية ، إن غوت غويت، وإن ترشد غزية أرشد
من بهر حال شخصتی از قبیلۀ غزنیه میباشم ، غزیه اگر گمراه است من هم گمراهیم اگر براه راست پیدا شد من هم مثل او.


(٢٤٥)

صنایع و بدایع

روز و قوتیکه امیرخسرو و بیدل و قوتیکه در صنایع و بدایع صرف کرده اند
شبیه بانست که کوه کندن و کاه برآوردن است اما به لحاظ اینکه زحمات
شان رایگان پهلو نرود تذکره های اجمالی شانرا بیاد آوردن
ضروریست، اینجا بسی صنعت هایی است که در عربی موجود بود،
و لی در فارسی بیان کردن آن مشکل نمود چراکه کم وسعتی زبان
فارسی متحمل آن نمی شد، مثلاً صنعت منقوطها یعنی در عبارت
الفاظی مستعمل شدن که هر حرف آن نقطه داشته باشد، امیرخسرو
صنایع صفحات لا تعدادی تصنیف کرده اند که بعضی از این در
فارسی بودند، لیکن از یک دو سطر بیشتر آنرا کسی دیگر نوشته نتوا
خود امیر اوراق در اوراق آنرا به تحریر آورد، و در بعضی صنایع
تصرفاتی هم نمود و اکثر انها خاص الخاص از ایجاد خود شان
است چنانچه ما از آنها بطور مختصری بنویسیم.


(٢٤٦)

دوروی
یعنی عبارتی نوشتن که به تبدیل نقاط به دو السنه مختلفه خوانده شود و با معنی باشد. امیر درین صنعت تحریرات مزید دارد. ولی بموجب غلط نویسی کاتبان پی بردن به صحت خواندن ان مستی آن ناممکن است. بنا بران محض به تمثال یک سطر اکتفا میکنیم

رسیدی بدیدی مرادی بخانے زمانی بناشی بیاری بشائی

لفظاً معنی اینست که تو دیروز آمدی و مرا در خانه دیدی کمی به ایست که دوستی است. لکن این را به عربی بخوانیم اینچنین خوانده میشود:

رشید ندیه مرادی بخانے زمانی ییاس بتار تسائی

یعنی تو هدایت یافته منی و بی نظیر است و مراد من است و نجات سخن است و مرا این سخن مایوس ساخته که زنهای من با هم میجنگند.

مقلوب اللسانین: بسی اشعاری نوشته اند که بزبان فارسی است و اگر او را مقلوب بخوانند عبارت عربی ساخته میشود مثلاً مصرع
بسی با کامرانی در جهان باش / مبادش بکار شادمانی


(٢٤٧)

بای یار ما که کار میکنیم بهم دوست با بار منی به یار ما آبی
بکن داد و بکشور کامران باش
از همه مصرع بخو اندن منقلب عبارت عمربی خوانده می شود .
وصل الحرفین
این ان صنعت و عبارتست که هر قدر د الفاظ در قلم زبان
و زبان قلم آید از آنها در هیچ جا حروفی هم از هم جدا نباشد بلکه
هر نقطه آن مشتمل بر دو و یا سه حرفها باشند مثلا ، چاکره خاه
حاجی شر قانی ، سر خدمت بر پایت میمالد، و میگوید ، که بد نیجا
خاطر ما با فرحت قرین میباشد باید که گه گه جانب ، نامه فرما یائی
تا هر خوشی که بر ماست فرحی کامل یا بد ، و این نقیض آن صنعت
است که هر لفظ او به حروف جدا گانه نوشته میشود ، مثلاً
دَر دَوز و داد آورد ، دارای دراوی دوآر ، راست داور
دوسران را ، الخ .
امیر درین صنعت عبارات بسیاری نوشته اند .
اصل سیوم


(٢٤٨)

اربعة الاحرف

ازین صنعت آمیز نخود بسیار مینازد، و بسی سطور با معنی
باین عبارت تحریر داشته، و لازم چیست که صرف چهار حرف
یعنی الف، ه، واو، ی، باشد و غیر این باد یگر هیچ حرفی
شامل آن نباشد، و تمام الفاظ به حروف مذکوره مبنی باشند
ولی عبارتی که مرقوم است بکلی سهل مینماید اما در قرأت
مشکلات زیادی دارد.

معجزة الالسنة والشفا

و درین صنعت بیشتر از ان نازان است و درین
هنر همچنان الفاظی بهم پیوسته که سطر در سطر را
بآسانی خوانده باشید و هیچ جا جنبش لب
منظور نشود که محض از حلق همه الفاظ بدر آید.

......


(٢٤٩)

ترجمة اللفظ

این صنعت هم مخصوصا ایجاد خود امیر است و شارب
آن دارد چنانکه هر لفظی بمد می آید لفظ دویم آن بلحاظ زبان دیگر
ترجمه لفظ اول میشود، مثلا ، سودای رخ تو کشت مارا،
اگرچه مصرع بزبان فارسی است لکن اگر لفظ کشت را به اردو
ترجمه کنیم ما را خواهد بود و لفظ مارا و کشت هر کدام بزبانچه ومعنی آن
دارند، وامیر باین صنعت عبارت زیاد بر صفحا بیشماری نوشته .

محتمل المعانی

در یک شعر یک لفظی می آرند که ہفت معنی بخشد واز ہرمعنی او
مانجا مراد گرفته شود .
موقوف الاخر : یک رباعی نوشته که ہر قافیه آن بآغاز مصرع
دویم محتاج است، مثلا
درجشن نرا ، کسی نماند الا خورشید که هر صبح برون آید، تا
تمدمت کند و، پای تو بوسد، اما بینی تو بسوی او، چو پا بوسد ، تا
بهمین معتیا دوکاو شبهای جمالیه با اند قلم کشیده اند . هرگاه میشراز امیرخسروکسی را
ذوق ومقصد کاوش مانع باشد مجاز خسروی حاضرست مطالعه فرما نیند


(٢٥٠)
سلمان ساوجی

وفات ٧٧٩ یا ٧٧٨ هجری، در ساوه در عراق عجم یکی از صوبه
مشهورے بود صاحب آتشکده مینویسد که حالا ازان آبادکا
قصبه چند باقی مانده، سلمان باشندهٔ همین جا بودند، باصطلاح
عرب بوقت نسبت ه ب ج ، مبدل میشود ازان است
که ساوجی گفته میشود، و خانوادهٔ شان از همیشه معزز بودند و سلاطین
وقت ایشانرا محترم میداشتند، پدر شان که خواجه علاءالدین محمد
نام داشت به دربار شاهی ماموریت داشت و تعلیم ابتدائی
سلمان بهمان حیثت میت که چنانچه در علم سیاق و امور دفتر
مهارت کامله داشتند در آن زمان که حکومت نامے طوایف
الملوکی جابجا تشکیل یافته بود یکی از آنها خاندان جلایر است
که بغداد را پای تخت داشتند و حکومت این خاندان ٨٦ سال
حکومت کردند که چهار نفر از آنها بر مسند حکومت حکمرانی کرده بود.


(۲۵۱)
و در آن سلسله فرمان روایی اول حسن ایلکانی بود، و فرزند حسن
ایلکانی یعنی سلطان اویس جلایر در اقتدار و بلندی عزت و جا
ترقی کرد که در سنه ۷۶۰ آذربایجان، اران، موغان، شیروان، موصل
فتح نمود همه بد خلد و دات حکومتی خود شامل ساخت و مدت ۱۹ سال
بکمال اقدار و عظمت و جلال پادشاهی کرد، در علوم و فنون مختلفه
تصرف کامل داشت، رسام خجسته بود و تصویر بر میات سید که
مصوران ماهر را مبهوت مینمود، و تربیت یافته خواجه عبدالحی
مصور مشهور عالم بود، از حسن و جمال سخن بجائی رسیده که هنگام
سواری بسبب هوانخوری راه از هجوم تماشائیان مسدود میشد
در سنه ۷۶ وفات کرد، خواجه سلمان که ملک الشعراے دربار سلطان
اویس جلایر بود بار بدان ترکیه صورت
دوستت بودند، خواجه سلمان، و مجموع قرب ابتدائی خلقت است
که از فیاضی های حسن ایلکانی شنیده قصد رفتن بغداد بنمود
و به دربار رسید، روزی حسن مشق تیراندازی میکرد و سلمان
در بموقع حاضر بود فی الحال این اشعار برجسته را بتقدیم رساندہ
۱؎ مجمع الفصحا و تذکره دولت شاهی


(۲۵۳)
چو در بار چاچی کمان رفت شاہ
تو گفتی کہ در برج قوس است ماہ
دو نزع کمان باعقاب سہ پر
بدیدم بیک گوشه اورده سر
نہادند سر بر سرگوش شاہ
ندانم چہ گفتند در گوش شاہ
چو از شست بکشاد خسروگره
برامد ز ہر گوشه اواز زه
شہاتیری در بند تدبیر تست
سعادت دوان در پی تیر تست
به عهدت زکس ناله برنخاست
بغیر از کمان کو بنالد رواست
که در عهد سلطان صاحب قرآن
نکردست کس زور در بر کمان
را در شاعری توسن ممتدو
حسن که سلمان طاقوق العاده قادر الکلام یافت و مقربان خاص
شمولیت فرمود دلشاد خاتون یعنی محرم سلطان حسن کو کزن
عاقله و لایقه بود که سلطان بنام پادشاه گفته میشد بلکه نظم نسق
امور سلطنت از هر جهت وابسته و موقوف دستیاری خاتون
موصوفه بود ( شعر و سخن را هم قدردانی مینمود در بدان سسلمانرا
بنظر قدردانی و مهربانی میدید و هم سلطان او را با خلاص دل
وقوت طبع وصف و مدح میکر دو سلطان اویس که مذاق شاعرانه
و ذوق مخصوصی داشت و بعضی اوقات شعر هم میگفت و به سلمان


(٣٥٣)

مینمود که بدان واسطه در بارا و تقرب بسیار حاصل کرد.
در یک موقع شبی سلمان در مجلس انس سلطان اویس
شریک بود و جلسه محفل بر ختم رسید و سلمان بر خاسته روانه خانه
خود شد، سلطان از نفر می حاضر باش یکی را با چراغی فرمود
با او همراه ساخت که با روشنی و بی‌زحمت برود، چنانچه بخانه
رسید و شمعدانرا همراه‌اش همانجا گذاشت و صبح برای
بردن آن حاضر شد چون باشمعدان اینکه شمع سوز قاب طلای بود نشست با خود را
از دادن ان
خواجه صاحب سنجید که این فائده از دست میرود فوراً این
بیت را نوشته بدست نفر داد که بحضور سلطان پیش کند ه
شمع خود سوخت برار کشت منم چون کر لگن می‌طلبد شاه زمین میسوزم
سلطان تبسم کرده فرمود که از شعر اکسیست که چیزی را واپس بخواهد
سلمانک بسیار ضعیف شده خواست که از ملازمت استعفا کند بلایق نیا بنا بران
چهار قطعه مسدسی نوشته تقدیم حضور نمود .
قطعه اول
پادشانا بنده در حضرت به شصت عقده انبساطی مینماید بومید رحمتت


(٢٥٤)

قرب چهل سالست تاسيکان قانى عزيز طبع سلمان ميكند در كوشه عزل جست
در قفای حضرت عمر جوانی گشت مضر نوبت پیری رسید اکنون با حضرت نيست
گوشه خواهم گرفتن تا اگر عمری بود چند روزی بگذارنم در دعادولتت
علت پیری در دا و ضعف چشم و گوشم میبرد در دسترن بنده را از خدمتت
گفته ام در باغی فصلی دو سه نزار جا چشم دارند بنده اند در خاکه دون حشمتت
قطعه دوم
اولا انست که چون نیت عزت داد بنده زین دائره جمع جدا خواهد بود
مدتی مالک ملک شعرا بوده بحق زین زمان خادم جمع فقرا خواهد بود
چند ازین در پی مخلوق بسر میگردید بعد ازین بر در معبود بپا خواهد بود
بنده تا زنده بود و جه معاش بند هیچ شک نیست که از شما خواهد بود
لیک دارم طمع آن که معین باشد که مرا وجه معیشت زکجا خواهد بود
قطعه سوم
دیگر انهست که محبوب جهانمقری شاه آمد از بندگی شاه که میفرماید
رو بگو بندۀ دیرینۀ ما سلمان را که بخواه از کرمم هر چه ترا میباید
بنده بر حسب اشارت طلبی کرد درو داشت مبذول چنانکز کرم شاه آید
وعده دین است که دین من گر زانجه ذمۀ همت خود شاه بر می می شاید


(٢٥٥)
قطعه چهارم
دیگر از خرج تر و دخل کشی چندست غرضی هست قرضی غربا بازد
بنده را غیر در شاه در دیگر نیست قرض باید که زانعام شما باز دهد
وجه این قرض که از من غر با میخواند گر نخواهد ز تو سلمان زکجا باز دهد
سلطان قطعه اول فی البدیهه این بیت را فرمود ۰
ره ابریشم که در مد و دریمی است بدهندش که التماس غریبی است
غرض اینکه با وجود برحالی جایدا دو تنخواه قرضداری که داشت
ادا کرده شد، و سلمان گوشه نشینی اختیار کرده تا زمان حیا
از هر گونه تعلق آزاد بود، حسب روایت دولت شاه بحد مجرد
وفات کرد، ولی مولوی غلام علی آزاد مینویسد که من نسخه
دیوان سلمان را که در ۷۹۱ هجری نوشته شده بود دیدم که در
خاتمه آن قطعه مرقوم بود، و از قرائن ظاهر است که صاحب
قطعه معصر سلمان بود، قطعه بنیست ه
محل آیت اعجاز پارسی سلمان که کرد ناطقه پیش سن معجز اقرار
ندید بر سر شاخ گل سخن اصلاً بها مرطبع جوا و عندلیب خوش گفتار


(٢٥٤)

نماز شام دوشنبه شب رجب بود
که نقد عمر به یکدم چو صبح کرد نثار
بساط دار قرار ست سال تاریخش
چو کرد میل بسوی بقاء دار قرار
در این زمان ناصر بخاری شاعر مشهوری بود و اوضاع درویشانه داشت در اثنای سفر حج به بغداد آمد آنگه شهرت سلمان عالمگیر شده بود ذوق مصاحبه او دامنگیر شد، چنانچه سلمان روزی بر کناره دجله به سیر عالم آب مشغول بود که ناصر را فرصت و موقع بدست آمده خود را بدانجا رساند سلمان بعد از ادای سلام و علیک نام و نشان پرسید ناصر گفت شاعری هستم سلمان فی البداهة این مصرع را خواند
دجله را امسال رفتار عجیب مستانه ایست
ناصر بلا توقف باین مصرع جواب گفت . مصرع
پای در زنجیر و کف بر لب مگر دیوانه است
سلمان او را در بغل گرفت و تا چند روز مهمان خود داشت .
ناصر با وجود کمال استادی دم از شاگردی سلمان میزد .
عبید زاکانی یعنی پیشوای هجوگویان شیراز رجال همان
له تفصیلات آن در طراز عامره تحریر است ۷۷ گفته میشود .


(٢٥٧)

زمانه بود، نقل است که باری خواجه سلمان در سفری
فرود آمد و
با ساز و سرود امیرانه بر کنار یک چشمه فروکش بعد اتفاقاً عبید
در سفر که روزگار مراکرید
زکانی از گوشه رُونما شد، سلمان چُون دید که از ندیم سوء که
می آید عبید گفت از قزوین برسان کرد که اگر از کلام سلمان
چیزی بخاطر دارید بفرمائید عبید این اشعار را خواند .
من خراباتیم و باده پرست در خرابات مغان عاشق و مست
می کشندم چو سبو دوش بدوش می برندم چو قدح دست بدست
سبویی از باده بر دوش
و سینه چاکی بخود می گفت که سلمان شخص بلند رتبه است که این
اشعار از او شان گفته میشود و عجب نیست که این کلام خانمان شان
باشد، سلمان خیلی آشفته و بر هم شد ولی قیافتاً شناخت
که عبید است، سوگند داده و پرسید و عبید اقرار کرده باز گفت
که شما بلا مشاهده مردم را هجو میکنید و این مناسب نیست من
محض باین غرض به بغداد آمدم که شما را از ذایقه هجو گوئی بچشانم
اما بسی خوش بخت مینمائید که قصداً ازین خیال در گذشتم،
سلمان تشکر بسیاری بجا آورده از نقدیه و البسه با و بخشیده


(٢٥٨)

اورا از بازو گرفته بر اسپ سوار کرده روانه ساخت، با اینهمه
لگزه از بجو گوئی عبید اندیشه بخاطر میداشت .

تصدیق کلام
عموم اساتذه بر کمال شاعری سلمان اعتراف کرده اند
و خواجه حافظ که همعصر شان بود میفرمایند . ه
سرآمد فضلای زمانه دانی کیست زراه صدق و یقین نے زراه کذب و گما[ن]
شهنشه فضلا پادشاه ملک سخن جمال ملت و دین خواجه جهان سلما[ن]
سلمان تعمیر شاعری را براساس کمال اسمعیل و ظهیر فاریابی قایم
ساخت و اکثر قصائد را بهمان روش و جواب همان ایام
پرداخت، چنانچه مولینا جامی در بهارستان مینویسند که عم[؟]
مضامین مجموعه سلمان از اساتذه قدیم خصوصاً کمال اسمعیل
گرفته شده ولی آنرا باندازه ترقی بخشیده که زبان اعتراض
ببسته و مثال آن اینست . ه
معنی نیک بدن شاهد پاکیزه است که بهرچند در و جامه دگرگون پوشند


(٢٥٩)
کسوت عاریه بود باز پسین خلعت او
گر نه در خویشتن اندیشه افزون پوشند
بهتر است اینکه کهن خرقه نشینان ریا
بدرآرند و در و طلسون کبودان پوشند
سلمان که در فن شاعری رتبه مخصوصی داشت یعنی دور قدما و متوسطین برزخ خوانده میشود، چنانچه کلام شانرا انجام دور قدما و آغاز زمان متوسطین میدانیم که صافی و شستگی شانرا از کمال اسمعیل و ظهیر اخذ کرده برنگ آمیزی مضامین موزون او را ایجاد داد، فراهم کردن مضمون که جوهر ما به الامتیاز متأخرین و متوسطین است و بانی این خیال کمال گفته میشود سلمان آن هو را بکمال رساند.
سلمان در قصیده، و مثنوی، و غزل هرگونه طبع آزمائی بخوبی پرداخته چنانچه مثنوی جمشید و خورشید یک مثنوی معروف شان است که انداز اشعارش را در ذیل ملاحظه میکنید
شکوفه چو نازک تنی سیم بر
ز صندوق چوبین برآورده سر
بنفشه چو مشکین سر زلف یار
بریده ز یار خودش روزگار
بر آنم که سوسن پریزاده است
زبان آوری خوب آزاده است


(٢٦)

شنیدم که پروانه با بلبلی همی کرد در عشق گل غلغلی
همیگفت با این بانگ و فریاد چیست زبیداد معشوق این داد چیست
زمن عاشقی باید آموختن که هرگز نمی نالم از سوختن
برو ز من حال من کس مباد که یارم رود پیش چشمم بباد
بباید همان زنده بگریستن که بی یار خود بایدش زیستن
سلمان اگرچه در مثنوی، و قصیده، وغزل و هر فن شاعری
آثار
تحریرات بسیاری دارد لیکن خواهش روش اصول بیانی
قصیده گوئی وی اصل کتب این
ایشون که بسیار
نشان قصیده گوئی است و خصوصیات آن برحسب ذیل:-
(١) جدت و صفائی زبان و استواری ترکیبات که سابقا آنا
موجود
شعریکه نداشت و مخصوص روش متوسطین است
بدان متوصف است میباشد مثلاً :-

خنده زد در دهنت تنگ شکر پیدا کرد سخنی گفت لبت لولوی تر پیدا کرد
بود نایاب میان تو و لیکن کمرت جست بر بست میانرا و بزبر پیدا کرد
پرده از چهره برانداز که آن زلف سیاه در سپیدی عذار تو اثر پیدا کرد
باد نوروز نسیم گل چین آورد گرد مشک ختن از دامن صحرا آورد


(۲۶۱)

شاخ را باغ نقشبش دم طاوس شکا غنچه را باد بشکل سر بغبغا آورد
لاله را در دامن کوہ آتش موسی نمود شاخ بیرون زگریبان ید بیضا آورد
از بی خشم گل بلبل شیرین گفتار نغمه باربد و صوت نکیسا آورد
سر و را باد صبا منصب بالا بخشید لاله را لطف ہوا خلعت والا آورد
صبح گاهی که صبا مجمره گردان باشد گل فرو کرده دران مجمره دهمان باشد
جامه سرو ز استبرق و سندس با فند کمر کوه زپیروزه و مرجان باشد
میکند باد صبا لطف چمن را در خواب ور نه مهد شجرش بهر چه جنبان باشد
آبی رود نوایای ترو تازه زند مرغ بر عود سحر ساخته الحان باشد
(۲) آفرینش مضامین دقیق و تر سخنهای لطیفی که از کلام نامه های
متقدمین و متأخرین است مثالی چند بنویسیم. ۵
در درج و عقیق لبت نقد جان نهان جز نفس بود بکجای نهان نهان
قفلی زلعل بر در آن درج زد است خالت زغنبر آمد و مهری بران نهان
باریک ترزمو کمرت را دقیقه ناگاه در دل آمد و آستش میان نهان
یعنی بخیال کربند مضمونی بالا آمد که از مو باریک تر بود و کمربند
ان را نام میان یاد کرد و اصل مقصد اینست که کمر معشوق در حقیقت
نام طوطی


(٢٦٢)
یک خیال باریکیست . ه
بعد ازین از گره زلف معنار تسریع پلنه ین از خم ابرو بتان کن محراب
خوش براهی چہالی می گلگون منه کا ہیچ بنیاد برین گنبد گردون چو حباب
مدتی گردش این دائره ما را از بیم همچو پرکار جلا کرده بهم باز آورد
غنچه پیش بار صبح صبا خندان یافت تیم آنچنان برد نشک که دهن پرخون شد
پا ازین دائره بیرون بنهم یک سر موی ها گر سرا پای چو پر کار کنندم بد ونیم
دامن ایمن مکش ای سرو که چون آب روان من سر در قدمت مینهم و میگذرم
(۳) مخلص یعنی گریز که در ان یکتوصی پیرایه نامی تازه تازه بهم
پیوسته ، یک قصیده ایست که ردیف آن دست بهت
وقافیه ہا ی ہزار ، و نگار ، وبہار دارو و گریز ہای
نظمیه گفته میشود . ه
سودائی است ورنہ چرا میکند در آز زلفت بعہد معدلت شہر یار دست
و نیز در قصیدہ دیگربعد از تشبیب میگوید . ه
بعد از ین غم مخورا بدل که غم امروز ہمی روزی دشمن دارای مظفر شدہ است
و در ستایش رقص سرود افته رقہ مینویسند . ه


(٢٦٣)

مطربا راه طربچه ش بزن امروز نست جفر تو در عهد شہنشاه جہان راه زنی
نیست پیدا درہنت بر رخ دولتی شاہ فتنہ آن بچه وجه که پنهان باشد
دور نیست این دوره نه ببد که بود بجز از بخت خداوند جهان کس بیدا
سایہ زلف تو بر چشمه خوررشید فتاد ختم زلف تو مگر چشمه دادگر است
(٤) ردیف های بسیار مشکلی ایجاد کرده و باز در همان مشکلات
به لطف و حسن الفاط
و پیچیدگی با یه صفایی و آسانی خود را بجای مطلوب میرساند که گویا آن
ردیف معمولی است بان آنهمه در ہر موقع حسن صورت ردیف را
بخوبی نمایان میسازد : مثلاً - -

منهم امروز بلای شب ہجران بر سر کرده در کار تو چون شمع دل و جان بر سر
دست انم نه که در دامن تا ویزم دست تا مگر گستر دم لطف تو دامان بر سر
سرو بر پا تو سمیرد و مرغان چمن میکنند پیش همه شبناله و افغان بر سر
ماه تا با تو تا بد شب مشکین بر دوش سرو رعنا می تو دارد گل خندان بر سر
بر گرفت
آفتاب تو اگر سایه زمن بازگر باد پاینده مرا سایه سلطان بر سر

و بعد مدحیہ فخریہ میگویند

ط راه در مصرع اول بمعنی نغمه ایست، و در دوم جاده مدعا است.


(٢٦٤)
شعرم از تربیت لطف تو جائی برسید که نهندیش همه اشراف خراسان برسر
قابل سطر اولست
و همچنان از لباس دعائیه هم خلع ملاحظه الاداری
تا زند خسرو گل تخت زمرد در باغ تاج یاقوت نهد لاله نعمان برسر
تیر باران کند از روی ہوا قوس قزح هردم آرد سپر لعل گلستان برسر
شجر روضه بخت تو چنان مشمر باد که فلک پی فگند سایه احسان برسر
و بهمین ترتیب در صنعت دست و پا ور که قصائد مرد فی نوشته اند.

قطعات
صورت قصائد باندازه بد نما بود که دران صفحه بجز مدای
معشوق و ممدوح دیگر سخنی گفته نمیشد و هر شاعر که میخواست
افکار و
خیالات متفرقه خود را نمایان کند وسیله آن تنها سلسله
قطعات بود، سلمان بهر که قطعات بسیاری نوشته
را در اکلک جا داده
و انواع انواع مضامین عجبیه و مغربیه داخل ان ساخته، اما افسوس
است که دیوان موجوده سلمان که مطبوع بمبئی است قطعات
موصوفه داخل ان نیست و حقیقتاً همان قطعات است که

عجیب نسخها طبع دوم نوالکشو ۲۰۰۱ کا نیز
همین حالت را دارد.


(۲۶۵)

نوشته او را
روح روان دیوان گفته میشوند در مجموعه قلمی که نزد خود داریم
از ان جا بعضی نمونه ها را درج میکنیم در نقل است که پادشاه سلمانرا
اسپ سیاهی بخشیده بود سلمان انرا واپس کرد تا اسپی
تغییر رنگ انکه سفید است ارد نا ئیب کند امر آنرا نگهداشت و عوض آن داده سلیمان
نداد ، لہذا حسان در معامله میگوید : سه
شاها مرا به اسپی موعود کرده بودی در قول پادشاهان قیلی دگر نباشد
اسپی سیاه پیرم دادند و من براندم کاندر جهان سیاهی زان پیرتر نباشد
آن اسپ باز دادم تا دیگری ستانم بر صورتی که گردش زین سر خبر نباشد
اسپ سیاه دادم رنگی کند ندانم آری پس از سیاهی رنگی دگر نباشد
و در قطعه دیگر در هجو اسپ مینویسد : سه
شاها امید بود که خواهم بدولتت بر مرکبی بلند و جوان روان نشست
اسپیم پیر و کاہل و کوتاه میدهند اسپی نه انچنان که توانم بران نشست
چون کلک مرکبی سیه سست لاغر جهل مرکب است بر اسپی چنان نشست
از بنده خسته است بسی سال رنج گستاخی است بر ز بر مهتران نشست
بموجب فلک بینائی از رفتن دربار باز مانده در


عذریه آن قطعه نوشتند . هـ
خسروا خاک درگه تو مراست از غبار زر تواتر نیکوتر
لیک در عین حالتی که مراست غیبتم از حضور نیکوتر
حال چشمم بدست دور از تو چشم بد از تو دور نیکوتر
باز از عدم لباس شکایتاً قطعهٔ نوشته
ای نه مستخفی و نه استمال ما بر شما احوال ما پوشیده نیست
بر تنم پوشیدنی نیست ملبس بنده را هیچ از شما پوشیده نیست
پادشاه البسهٔ مخصوصه خود را برایش فرستاد، و نیز این بیت هم
مرقوم فرمود. هـ
هر چند ترا جامه ما پوشیدن عیبیست ولیک این عیب بپوش
همچنان بعلت، عارضه درد پا از شمولیت حضور در بار لا چار مانده
قطعه به عذریه مینویسد. هـ
باستقبال شاه از فرق سر کردم قدم خواستم تارو بدرگاه همایون آورم
درد پایم گشت تا مانع گذارم در سر من که درد پا دارم در دسر خواورم


(٢٦٧)

ابداعات سلمان

سلمان اول ترین شخصی است که صنعت ایهام را به نهایت
کثرت مروج ساخت و در این مجال بسی پیرایه های تازه
ولطیف بر روی کار آورد مثلاً ،،

با قد تو صنوبر در چشم من نیاید او کیست تا قدت را قایم مقام باشد
کی تواند دلم از موی میان تو گذشت که شب تیره و تاریک همی گمرا[ه] است
چشم سرمست ترا عین بلای میبینم لیک ابروی تو خیریست که بالایست
فتنه در دور تو بیمار و ضعیف افتاده آنچنان نیست که تا حشر تواند برخاست
با چنین عارضه و ضعف تمنا بیجا دارم اما همه موقوف اشارات شماست
سرو را باد صبا منصب بالا بخشید لاله را لطف هوا خلعت والا آورد
دل بست با دلبری این تنگدست بهیچ او اینچنین مضایقه بسیار میکند
نیست سودا سر زلف تو کاری سرسری کان طریقیست خم اندر خم و درگیر دار
البته باندازه بی اعتدالی بکار برده شده که سخن بحد مطائبه
و مضحکه رسیده و بصدها ابیات اینچنین است که حروف زرینها


(٢٦٨)
لفظی کار گرفته اند که این بدهت مقبول عام شد
ورنه در ایوان هم امانت بسیار باقی میماند.
غزلیات
غزلیات سلمان چندانی خاطر پسند عمومی نبود، چرا که پیش
ازان سخن سعدی عالمی را مسخر کرده و رفته بود و سلمان با آن
آواز گفته نتوانست با آنهمه در اجتماع خیال و آفرینش مضامین
تقصیر نکرد، ولی نوای سعدی سامعه عمومه را هنوز مأثر
میداشت که صدای سلمان بجایی نرسید، اینکه خواجه حافظ
روش سعدی را اختیار کرد ونشه این می را دو بالا ساخت
همان است که مصرح:- حریفانرا نه سر ماند و نه دستار
لهذا نمونه گویا یک دو غزل و بعض اشعار متفرقه سلمانر ابقلم میآریم
بر سر کوی تو سوگند که تا سردارم نیست محکم که من از حکم تو سربردارم
ای که در خواب عزو برخبریت من هر شبی خاک درت باشک ستردارم
ساغر در می جی در سرو سر در کف د تو چه دانی که من مرد بچه در سر دارم


(۲۶۹)

گفته در قدم من گہر اندازہ بچشم
دلبری و دلبر و در دام بلایش انداز
چشم فتان تو هر جا که بلا انگیزد
هر کجا مرغ دلی بال کشاید از حال
خوش کمند بست زلف شکن در شکنش
عاقل آنست که در پا تو اندازد سر
بوی گیسوی تو هر جا که جگر سوخته ایست
هر کر اور دبینداخت دو ا چاره کند
یکشب خیال چشم تو نه دیدیم با نخواب
غمزه است دل میبرد چشم توام خون میخورد
زا هد دیدم تو به زر و تو روی روی
من خراباتیم و باده پرست
می کشندم چو سبو دوش بدوش
طاهر نمیشود اثر صبح گویا

اینک از بهر قدم ها تو گو هر دانم
دل ما برد کنون تا بکجایش اندازد
ای بسا کس که در عرصه بلایش اندا زد
به کمانخانه ابرو ز هواش اندازد
وه چه خوش باشد اگر بخت عاشر اندازد
پیشتر زانکه فراق تو بپاش اندازد
در پی قافله باد صباش اندازد
که کند چاره سلمان که دو اش اندازد
زان شب بگر چشم ندیدیم خواب است
روز و شب در شکار این شرابی قتله است
هیچشون خدا شرم و زر و تو حیا است
در خرابات مغان عاشق و مست
می برندم چو قدح دست بدست
دود دلم دریچه خاور گرفته است


(۲۷۰)

خواجه حافظ شیراز

در تذکره و تاریخ شاعری پیش ازین واقعه تاسف افزاترین
نمی‌توان کشد که یعنى از سوانح حیات حضرت خواجه انقدر کمتر
معلومات داریم که تشنگان ذوق آیات شان ببهانه تمنئ
شوق خود شانرا ازان قطرات تر نمیتوانند کرد بلی اگر این
رتبه شاعری در اروپا میبود البته از مقدمات ایام زندگی
او را چنان که مبسوط و مفصل
ولطایف و معنویات سوانح عمری پیش از بیان بکثرت و تفصیل
می نوشتند که کمترین نقشی از خط و خالش بهترین صورتی در
چشم و خیال عالم می بود. اما مؤرخین ما هر قدر که نگاشته اند
و ما هم آنرا جمع کنیم با آنچه از حاشیهٔ نسایخ اوقات شان
گوشه بدست آورده میتوانیم. درین باب هر چیز تذکره هائیکه
موجود است یکی از دیگری ماخوذ و همان واقعات هم قوم
است که باختلاف الفاط یکی از دیگری منقول شده


(۲۷۱)
میر، از انجمله عبد النبی فخر الزمانی در تذکره میخانه خود که در عهد جهانگیر به هجری بترتیب در آورده، از اوائل روزگار شمس حیات خواجه به نسبت دیگران بیشتر و خوشتر اطلاعاتی بهم رسانیده، و نیز از حبیب السیر چندین واقعات شسته و برجسته می یابیم و هم در کلام خود خواجه جابجا اشاراتی بوقوعات می بینیم و هر مرتب کرده بتصویر سوانح حیات نشان می پردازیم لیکن حقیقتاً الا این را تصویر گفته نمیتوانیم باید گرده بگوئیم و نه در انحالت حقیقت اینست که گرده هم گفته نمیشود بلکه چند سطری میتوانیم گفت ،

نام و نسب
جد حضرت خواجه که در مضافات اصفهان سکونتی داشتند در عهد حکومت اتابکان به شیراز آمده سکونت اختیار کردند، نام پدر خواجه صاحب بهاء الدین بود که به شیراز به کسب تجارت می پرداختند و این کار و زگار را باندازه ترقی دادند که باندک زمانی در زمره متمولین نامدار بشمار میرفتند، بعد از وفات


(۲۷۲)

بهاء الدین از ایشان سه پسر ماند با آنکه هر کدام شانرا از موروثه
پدر مال و منال بسیار ے رسید امّا باینکه در انتظام ان سلیقه
نداشتند بکمتر زمانی اندوخته پدر را بر باد داده پریشان
پراکنده شدند
شده هر یکے بیک طرفے گریخت دو لی خواجه صاحب
بموجب صغر سن با والده خود به شیراز میبود تا آنکه بلای فاقه
مبتلا شد
آنها را نیز مبتلاے خود ساخت، و والده اش او را به شخصی
از روشناسان محله حواله نمود که بخدمت خود نگهدارد و کفیل
تکفل خوراکه و پوشاکه او باشد، از آنجا که شخص غمخواره در حقیقت
سوء اطوار داشت خواجه بآغاز سن شعور همصحبتی او را ناگوارا
دیده او را واگذاشت و بشغل خمیر کردن آرد مشغول گردید
و از نصف شب برخاسته تا صبح سر گرم کار خود مے بود، و
روان
قریب مسکنش مکتبی بود که کودکان اهل محله درس میخواندند
و اکثر اوقات که خواجه صاحب بدان گوشه می رسیدند
میشد
خاطر شان بذوق تعلیم تحریک میکرد، تا اینکه مایه شوق
از حد افزود و داخل مکتب شدند و از ماحصل خمیر انچه


(۲۷۳)
بدست می آند سه حصه کرده یک ثلث آنرا با وستاد و یکی را بمادر
داده بقیه آنرا صرف ضروریات خود مینمودند و در اندک چند روزی چه قرآن کریم را حفظ شده که الله لیاقت از سواد خوانی هم
حاصل داشتند و این زمانی است که از شغل شعر و شاعری
درسره جابجا غلغله برپاست، در وسط کوچه پارچه فروشی میشود که
فهم سخن و طبع موزونی داشت بدان نسبت کثری از ارباب
ذوق بر دکانش که کان مایه شوق گفته میشد می آمدند و باهم
نشسته بعالم شعر و سخن خیال آرائی و طبع آزمائی میکردند
تا آنکه آثار افکار آن مجمع بر خواجه صاحب پرتوی افگند و او را
بسلسله شعر و شاعری پابند ساخت، در اوایل کار طبع
شان ناموزون بود کذا اشعار و گفتار شان همی از قاعده
و اصول مخالفت مینمود، در آن صورت هم آزادگان و قر
و جو و در اسامان تسریع طبع میشد و آوازه عجایب ناموزون
سرائی گوئی شان در شهرت یافت کذا مالی که حضرت را بصحبت
و جمعیت خود شامل نموده از همنشینی شان بکلی محظوظ میشدند


(٢٧٤)
و تا عرصه دو سال همین احوال بود و چنانچه مسئله شیراز رخ داد
بلکه سخن باے میر و پا اندازه بالا رفت و حضرت بکمال
خود حس کرده خیلی رنجید و بسی دلگیر شد و بلاخره بر مزار
بابا کوهی رفته زار زار گریست، شب بخواب می بیند
که یکی بزرگی او را لقمه از نعمتی میخوراند و میگوید، برو که
اکنون در بای همه علوم بر روی تو باز است ، خواجه آنرا هم
شان جویا شده دانست که امیر المؤمنین علیه السلام هستند
علی الصباح که از خواب بر خاست این غزل را نوشت ۰
دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند و ندران ظلمت شب آب حیاتم دادند
و بشهر آمدند رفقا حسب معمول یکجا شده بخواندن اشعار
فرمایش کردند جناب خواجه همین غزل را خواند و حریفان
جمله کلی بحیرت رفته تصور کردند که این غزل از کسی است
و بنام خود نوشته اند برای رفع اشتباه امتحانا طرحی بمیان
آوردند حضرت بهمان طرح غزل دیگر نوشت علی الفور
ازین کیفیت عالجا مجلس و مذاکرات بسیار بوقوع آمد و سحرا سحر


(۲۷۰)
شهرت عمومی یافت، این همه واقعات را عبد النبی بن فخرالدین در تذکره
میخانه مفصل تحریر داشته اگر چه بسبب خوش اعتقادی و وهم
بطبعی خوش عقیدت تقریر در اورده است
پرستی در بعضی الفاظ کمی و بیشی شده باشد اما اصل صورت
بغداد است
واقعه را تبدیل کرده باشند با وجود انهمه حقیقت واقعه
همچنان معلوم می شود،
دفعة اوازه شاعری و کمالات حضرت خواجه، عالمگیر
شد اکثر سلاطین دور و نزدیک طبیعی از امر مشتاق لقای
به غایه فریفته و مشتاق را بیدار بود که پیکی را به
حضرت شده مکتوبات طلب کاری فرستادند تا اینکه در
عهد جوانی خواجه صاحب به علاقه شیراز حکومتهایی متعدد
بر پا بود و از حسن اتفاق که اینهمه فرمانروایان عموماً شخص اشخاص
خواه نا عالم و فاضل بلکه نهایت دوستدار و قدردان علما
رسیدن
و شعرا بودند، در زمان حکومت غازان خان نبیره چنگیز خا
محمد شاه نجو بحکم غازانخا در فارس و شیراز فرمانفرما مقرر شده آمده بود این زمان بود تا
از زمان و دوران محدود و موقتی که در
شاه ابو اسحق و و ایام خروج خواجه حافظ طراز می میبکر د که شخصی قابل و فاضل بوده
مندرج حال صوفی
شعر میگفت و هم شعرا را مربی شده بسیار قدردانی مینمود پیوسته با وصفا ده سو


(۲۷۶)
بسته
یکبار حایش پسند و دلداده بو اسحق شد و آنست که انتظاما کشوری باصول شای
مقاومت نمیکرد و با وجود ان در هر جا ما خروش عیش و نشاط بر پا بود
و همه کا تیتر از ان اتباع او نمینمود چنانچه در خمر ایام مباحثه خواجگان عزار تاری به میرسید
عیش پسندی شاه ابو اسحق از حد و اندازه گذشت و بسا
۷۴۰ هجری محمد مظفر بر وی لشکر کشید کذا فواج او به پناه
شهر رسید لیکن شاہ ابواسحق بکلی ازین واقعه چیزی گفته نمیتوانست
امین الدین که از مقربان خاصش بود از روی صدق و دل
تحفنی را بو اسحق عاطلا نه عرضی کرد که جوشش بهار شهر و دیار را
۲۸۰ ص  امیر چمنستان ساخته هرگاه حضور والا بر قصر معلی بالا رفته از تما
لالانشو و نمای جهان تازه و موسم و هوا را بهرا بینا مید
است که تخمیر شمرده اوقات مبارک ساعتی خوشتر بگذرد
چه شده انگله ابو اسحق قبول عرض فرمود : به ایوان قصته بر نشت
دید که اثر مهر دو باطراف شهر جمعیت ای کثیر میے و انوال
در چاره
دانواع خشم با کرکناره وجهان عالم را بر گرفته ، پرسید که این محو غو حریت
این است از چیست دارد؟ حضار بالاتفاق عرض کردند که این عساکر شما به خواست


(۲۷۷)
ابو اسحاق
تبسم کرده فرمود عجبا احمقی است که جلادت در موسم بهار آلوده بصرف
اوقات در جنگ میکند و این بیت را برخوانده از قصر فرود آمد. سه
بیا تا یک امشب تماشا کنیم چو فردا شود فکر فردا کنیم
غرض اینست که شاه مظفر شیراز را فتح و تصرف کرد و شاه ابواسحق
بقتل رسید حضرت خواجه ازین حادثه بسی متألم شده در
یک قطعه تذکرهٔ ارباب کمال آن عهد را مینمایند. سه
به عهد سلطنت شاه شیخ ابو اسحق به پنج شخص عجب ملک فارس آباد بود
نخست پادشه همچو او ولایت بخش که گوئی فضل بود او بعدل بخشش داد
دوم بقیه ابدال شیخ امین الدین که بود داخل اقطاب و مجمع اوتاد
سوم چو قاضی عادل اصیل ملت و دین که قاضی باندازه آسمان ندارد یاد
دگر چو قاضی فاضل عضد که در تصنیف بنای شرح مواقف بنام شاه نهاد
دگر کریم چو حاجی قوام دریا دل که او بجود چو حاتم همی صله در داد
نظیر خویشت بگذشتند و بگذشتند خدای عزوجل جمله را بیامرزاد
بلی از صدمه موت شاه ابو اسحق حضرت خواجه مدتها غمگین بودند
و در غزلیات هم بی اختیار نام ابو اسحق را شامل حال و خیال خود


۲۷۸

داشته فراموشش نکردند .
هستی بنام فیروزه بواسحقی خویش درخشیده و دولت مستعجل شد
بعد از ابواسحق محمد بن مظفر مبارز الدین حکمران فارس شیراز شد
که در حقیقت باشندهٔ خراسان بود ، در زمانیکه سلطان ابوسعید
وفات یافت ، بسنه طوائف الملوکی بظهور آمد در سنه ۷۵۴ هجری
چهار سالگی امروزه ارکاکی
افواج منظم فراهم که ده به هند و دلیت نزدیک دور استیلا نمود بود
و اول از همه یزد را بقبضه تصرف آورد و همچنان حدودات حکومت
بونانجوا تا رسید و سعت بخشید ، محمد بن مظفر بسی متعسف بود که
در بدو سلطنت خود بهر موضع محتسبی مقرر کرده میخانه ها را بستند
در تذکره تقی الدین حسینی مرقوم است که خواجه صاحب حسب این
واقعه این غزل را نوشتند .
می بزن ) اگرچه باده فرح بخش و باد گل بیز است بیانگ چنگ مخور می که محتسب تیز است
در ستین مرقع پیاله پنهان کن که همچو چشم صراحی زمانه خونریز است
زرنگ باده بشوئید خرقه ها از اشک که موسم ورع و روزگار پرهیز است
و در دیوان خواجه غزل دیگریست که شبیه به تاثیرات اینزمانها گفته میشود !

مجریه ۱۹۰۰
مطابق ۱۳۱۰


(۲۷۹)
بود آیا که در میکده را بکشایند گره از کار فرو بسته ما بکشایند
گیسوی چنگ بریدند بمرگ می ناب تا همه غنچه نا زلف دو تا بکشایند
نامۂ تعزیت دختر رز بنویسید تا حریفان همه خون از مژه ها بکشایند
در میخانه ببستند خدایا مپسند که در خانۀ تزویر و ریا بکشایند
اگر از بهر دل زاهد خود بین بستند دل قوی دار که از بهر خدا بکشایند
پسر امیر مبارزالدین یعنی شاه شجاع که خیر سے پیشرفته مرقعه خاش
بطهور میرسد هم برین اوضاع رباعی گفته تمامی بسیار خوب نوشته
رباعی
در مجلس دهر ساز مستی پست است نی چنگ به قانون نه دف در دست است
رندان همه ترک می پرستی کردند جز محتسب شهر که بی می مست است
بعد امیر مبارز الدین بپسرش شاه شجاع فرمان روا شد که یکی از مفاخر
این سلسله و حامی علم و فن گفته میشدلاً واقعاً پرورشی یافته
در آغوش علم و فن بود چنانچه به سن ۷ سالگی شروع بتعلیم آموزش
کرد و به سال نهم حافظ قرآن شریف شده و هم از قاضی
عضد شرح مفصل خوانده و دیگر علوم نیز دست پیدا کرد، و


(۲۸۰)
به کرات و
مستعده و حافظه یتصدیتان پر ور چنانچه به محض شنیدن و
توجه چندین ابیات عربی را بیاد می آورد کاه اکنون مکاتبات
فارسی و عربی و آثار قلقش عموماً مقبول خاطر چند اهل ادب است
علی الخصوص در درک بشرف علم و فضل و حسن قدر دانی دیباجش را علما و فضلا بلکه
کعبه قبله حاجات و تمنا میگفتند و نیز طبع شعر هم داشت
تقی الدین حسینی پوند کره خود بنیتز تخم اشعار شانرا بقلم
آورده که یکی ازانی این رباعی ست .
احوال بدم ز خلق پنهان میکن و اهوال جهان بر دلم آسان میکن
امروز خشم بدار و فردا با من آنچه از کرم تو می سزد آن میکن
مظه است که سابق از زمان شاه شجاع الدوله دولت میکنده
مدوده شده بود از لحاظ اسیری نبورده
آنو بظهور رسیده بود شاه به لحاظ جریان نجارت همه را بر طرف کرد
از ان است که در دیوان خواجه غزل منتخبی است که اشارات بر
همین قصه می نماید ، غزل اینیست .
سحر هاتف غیبم رسید مژده بگوش که دور شاه شجاع استی دلیر بنوش
شد انکه اهل نظر بر کناره میرفتند هزار گونه سخن بر دهان و اباموش


(۲۸۱)
ببانگ چنگ بگویم آن حکایتها که از شنیدن آن چنگ سینه میزد جوش
رموز مملکت خویش خسروان دانند گدا گوشه‌نشینی تو حافظا مخروش
پوشیده نیست که الحق خیالات افاده‌اش شاه شجاع می پرستنا
تسهیلات نماید چنانچه حضرت خواجه ازین گرفتار بسیار
متشکر بوده در غزلیات خود شاه را مدح گفته و در هر موقع از بلاد اسم است
و مزید اخلاص بجا اورده مثلا
قسم بحشمت جاه و جلال شاه شجاع که نیست با کسم از بهر مال و جاه نزاع
به بین که رقص کنان میرود بناله چنگ کسیکه اذن نمیداد استماع سماع
باز در غزل دیگر میفرمایند:
چنگ در غلغله آمد که کجا شد منکر جام در قهقهه آمد که کجا شد مناع
عمر خسرو طلب ار نفع جهان میطلبی که وجودیست عطا بخش و کریمی نفاع
مظهر لطف ازل روشنی چشم امل جامع علم و عمل جان جهان شاه شجاع
حضرت با وجود آنکه در کلام خود بموضوع اسم شاه شجاع را به احترام
و انذار مدحیه یاد کرده در یک غزل میفرمایند :
خیال آب خضر بست و جام کیخسرو بجرعه نوشی سلطان ابوالفوارس شد


(۲۸۲)
ولی شاه شجاع خواجه عماد را حقیقتاً خوب نمیدید و دران
عصر خواجه عماد فقیه که شهرت صوفی داشت شاه خود را معتقد او
میپنداشت، خواجه گربه داشت ہم تعلیم یافته بود چنانچه در
اوقات ادای نماز که خواجه عماد نیت نماز میکرد گربه نیز حاضر شده
ہمان انداز نماز خوانی سر خود را ته و بالا میکرد خواجه حافظ
در یک غزل اشاره با وضاع آن زمان فرموده اند.
صوفی بجلوه آمد و آغاز ناز کرد بنیاد مکر با فلک حقه باز کرد
و در این غزل معلوم میشود که خواجه حافظ از روی ظرافت، خواجه عماد را
ریا کار دانسته این بیت را نوشته اند.
ای کبک خوش خرام که میوی بره بنماز غره مشو که گربه عابد نماز کرد
یقیناً که بولتر حبیب اراضی شاه شجاع از خواجه صاحب ہمین بیت
بوده و بعد از ان رفته رفته رنجیدگی بیشتر شد، منقول ست که روزی
بخواجه صاحب گفت هیچ یکی از غزلیات شما در یک نسق یکسان
و یک رنگ سروده نشده چنانچه در یک بیت تصوف شروع شده باز گه جا
مستی و بعد آن شاہد بازی و همچنان در هر ابیات تبدل در بیت دیگر
مطلب میباشید.


فکر در معقول تنزیر میکند
۲۸۳
خیالات بهم میرسد ، خواجه صاحب گفتند بلی برخلاف کسانیکه
قدمی از احاطه شهر بیرون رفته نمیتوانند اشعار ناچیز من با آنهمه
عیوب از زبان بیان بیرون شده به مکتبان صبیان قائلات جهان
میگردد، شاه شجاع این جواب آزادانه و دلیرانه را گستاخی
دانسته متغیر طول شد ، میگویند که همدرین اوان حضرت خواجه
بار یک غزلی تصنیف کردند که مقطع آن این بیت بود :-
گر مسلمانی همین است که حافظ دارد وای اگر از پی امروز بود فردائی
چون شاه شجاع که این غزل را خواند بهانه جوئی را گذاشت
که ازین مضمون انکار قیامت بلکه ازان اشتباه ظاهر میشود ،
بر آزار خواجه حافظ اقدام کرد مگر خواجه صاحب پریشان ساخت
از حُسن اتفاق که مولینا زین الدین ابوبکر تائب باد می بعزم حج
روانه مکه معظمه بوده در رباط شیراز متوقف بودند خواجه صاحب
نزدشان رفته از ماجرا بیان کردند مولینای موصوف بد آ
فرمودند که پیش از مقطع یک بیت دیگر بنویس که این مکتب
موصوله دیگری خوانده شود، حضرت خواجه ملا توقف فی البدایه


(۲٨٤)
این بیت را نوشتند .
دی دیدمتم چو خوش آمد که سحرگه میگفت با دف و بربط و نی غنچه تر سائی
گر مسلمانی ازین است که حافظ دارد وای اگر از پی امروز بود فردائی
صحبت اهل اند کہ بے شبھہ وسیله نجات ست موجب رفع
پریشانی گردید شاه شجاع به ۷۵۸ هجری ترک حیات نمود،
و بعد او شاه منصور بن محمد مظفر پاد شاه شد و بجهت با شوکت
میکال ژن درپ شک کرد
و شان یک پادشاهی بود، حضرت خواجه به تبریک سلطنتش این
غزل را نوشت به رنگ ولید خط او رنگ :
بیا که رایت منصور پادشاه رسید نوید فتح و ظفر تا به مهر و ماه رسید
و عین زمان عروج اقبال منصور بود که تیمور بر شیراز حمله آور شد
با آنکه منصور خیلی دلیر و شخص صاحب عزم بود، امّا ولوله عظمت
و سطوت تیمور عالمی را متزلزل کرده منصور خواست که از شیراز بیرون
رود چون بدروازه شهر رسید کلپیره زنی عرض کرد که مدتی سلطنت
کرده ای کلپوره اکنون رعایا را مصیبت گذاشته کجا میروید؟ از همانجا برگشته
صرف دو هزار سوار را همراه گرفته بر تیمور افتاد و پیا پی لشکر تیمور


(۲۸۰)
آن
شکست ها داده تا قلب کلاہ رسید و بر شخص تیمور شمشیر آزمائی
کرده بارهار جمله ها میکرد، و تمامی ابتاق خود را بہر ماه سپر
تیمور میساخت و او را نجات میداد، تا آنکه از هر جانب لشکرتیم
جمعیت کرده منصور را هلاک کردند و تیمور متاسفانه بیانهار مود
میکرد که در عمر خود باین معرکه ها هیچ کسی را بهمینو نیا بم ،
بعد از فتح شیراز تیمور خواجه را طلب فرمود، گفت که عالمی را
خراب و ویران کردم تا وطن خود یعنی سمرقند و بخارا را آبا
کنم، تو آن را بیک خال می بخشی . ــــــه
اگر آن ترک شیرازی بدست آرد دلال بخال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را
حضرت خواجه عرض کردند که بلی همین فضول خرچی هاست که روزگار
احوالم بفقر و فاق کشیده، حالا زمانی است که اشعار و غزلیات
گرفت عالم
خواجه بعالم رسیده ہر چہار گوشہ دنیا را از خود ساخته علی قول
خودشان میفرمایندہ
بشعر حافظ شیراز میگویند میرقند سیه چشمان کشمیری ترکان سمرقندی
دران زمان همه سلاطین و امرای وقت بد و غیر آرزو از کلام


(٢٨٩)

حضرت خواجه محفوظ و مسرور میشدند، و از ممالک بعیده بعضی
عراق، عرب، و هند، بلکه اطراف متفرقه خطوط شوقیه اوردند ۲
می فرستادند، و سلطان احمد بن اویس که فرمان روآ بغداد
و مجموعه کمالات یعی در فن مصوری، زرنگاری، کمان سازی
و خاتم بندی و غیره فنون مروجه آنچنان مهارتی داشت که بزرگترین صنعت گران وقت فخر از شاگردی او میزدند و نیز علم موسیقی را بپایۀ کمال رسانده بود خواجه عبدالقادر از
ارادت شاگردی او اختیار کرد، و درین علم تصنیفات متعدد
دارد که تا زمان بسیار دستورالعمل مغنیان گفته میشد با اینهمه
اوصاف، شاعر و سخن سنج بود، خواجه را بار بار نزد خود
خواست و خواجه صاحب هم این مسئله را بخاطر میداشت
چنانچه در بعضی غزلیات شان بدان نکته اشاراتی هست،
اما خاک رکناباد بسی دامن گیر بود که خود میفرمایند. ح
نمیدهند اجازت مرا به سیر سفر نسیم باد مصلی و آب رکناباد
اخرالامر حضرت غزل را نوشته بسلطان احمد فرستاد. ه
۱ه دولت شاه ۲ه دولت شاه.


(۲۸۷)
الحمد علی معدلۃ السلطان احمد شیخ اویس حسن ایلخانی
خان بن جان شہنشا ہنشاہ نزاً آنکه میز یبارگر جان انش خوانی
از گل نسیم غنچہ عیشی شگفت حبذا و جای بغداد دمی روحانی
بر شکن کاکل ترکانه که در طالع تست دولت خسروشی منصب چنگه خانی
اگر چه خواجہ صاحب ببغداد رفته نتوانستند اما ذوق آن تمنا
اکثریہ خارخار خاطر میبود و جابجا ازان آرزو اشاراتی دارند
رہ نبردیم بمقصود خود اندر شیراز خرم آنروز کہ حافظ رہ بغداد کند
در دکن دو بطن سلاطین بہمنی و سلطان شاہ محمود بہمنی ملکه کہ جاپوری که داس
مطلب بود کہ شخص نهایت قابل و صاحب کمال گفتہ میشد در فارسی
و عربی بہر دو زبان به انتہا فصاحت و بلاغت شعر میگفت
و فرمان ناطق داده که از عرب و عجم عموماً اگر شاعری بیاید
صادر فرمودہ
او گفت
بیک التو قصیده که پیش کند ہزار تنکہ کہ عبارت از ہزار توله
طلا ی باشد بی صله و انعام باو داده شود شهری و آوازه
این قدر دانی تا حضرت خواجہ رسید و حضرت را خیال
سفر دکن بخاطر افتاد اما بنمض خیال بود ولے زمزمه


(۲۸۸)

این نیاز خواجه به گوش میر فضل الله که در دربار محمود
بمنصب صدارت ممتاز بود رسید . در حال مکتوب
دعوت نامه
بشوق طلبگاری و زاد راه برایش فرستاد ، حضرت
خواجه انان وجه چیزی بادای قرض و چیزی را بصرف
خودریائی پرداختند و مابقی انرا توشه و لوازم سفریه کرده
از شیراز تا لاهور آمدند و در انجا دوستی داشتند که با او
ملاقی شدند وجهت ادا وجه مهمان ایام چند توقف
شهر زندان نموده بود خبر حکم گیرده توشه باقیمانده را با دسپرد
و خود تهی دست ماند. اتفاقاً خواجه زین الدین همدانی
و خواجه محمد کازرونی که تاجران مشهور بودند و اراده رفتن
هندوستان داشتند ازین سرگذشت واقعه سحیه مصارفات
خواجه را کفیل شدند بیکباد و بار و برداشت امانه
بردباری های شاه نازک مزاج معامله خلافی مسالک چرخ
پیوست و حضرت خواجه باندازه رنجیده متحمل کردد و بر جهاز
شاه محمود شاهی که از دکن به بندر گاه هرمز می آمد برگشته عازم


(۲۸۹)
در همانجا
چو هند میرفت سواری از سوء اتفاق که منسوب جهاز بسنگر
قف
داشت که طوفان هوا برخاست و خواجه صاحب بلاتو
انزجار کرده
از جهاز فرود آمده و این غزل را تجیه کرده برای میرفضل الله
فرستاد . ؎
دمی با غم بسر بردن جهان یکسر نمی ارزد به می بفروش دلق ما کزین بهتر نمی ارزد
شکوه تاج سلطانی که بیم جان درو باشد کلاه دلکشی است اما بدردسر نمی ارزد
بکوی میفروشانش بجامی در نمیگیرند زهی سجاده تقوی که یکساغر نمی ارزد
بزسانی بنمود اول غم دریا ببوی درّ غلط کردم که یکجوش بصد شیون نمی ارزد
فضل الله غزل را بحضور سلطان محمود بهمنی پیش نموده همه واقعات
مفصّل عرض کرد سلطان به ملا محمّد قاسم مشهدی از زمرۀ
فضلای دربار بود هزار تنکه طلا مرحمت فرموده گفت که
این مبلغ را از مصنوعات عمده هندی خریداری کرده ببرد و
بخدمت خواجه صاحب برساند
درین اثنا سلطان غیاث الدین بن سلطان سکندر
فرمان روای بنگاله که در ۷۷۰ هجری زینت افزای تخت و تاج
عله تاریخ فرشته .


(۲۹۰)
شده بود تمنا داشت که از کلام حضرت خواجه مقرات با استفاد
کند ، طرح این مصرع را بخدمت شان فرستاد مصرع
ساقی حدیث سرو گل و لاله میرود حضرت مقطع این غزل را
تمکین و الدیان
نوشته ارسال کرد. سه
ساقی حدیث سرو گل لاله میرود این بحث باثلاثه غساله میرود
شکر شکن شوند همه طوطیان هند زین قند پارسی که به بنگاله میرد
حافظ ز شوق مجلس سلطان غیاث غافل مشو که کار تو از ناله میرود
۲۶صل
و این است که حضرت خواجه علیه الرحمه به سال ۷۹۲ هجری از
عالم فانی در گذشت که ماده تاریخ وفات شان مصلی است ما
یک عدد کمی دارد.
خواجه در مصلی را که یک مقام محبوب میداست همانجا مدفن یافت
در حیات خود ان رابهر حصه دولتی اوقی دن به پر
در عهد سلطان بابر بهادر محمد معمائی که به منصب صدارت ممتاز
بو د مقبرہ حضرت را به صرف کثیر آباد ساخت که تا اکنون اباد ست
موجب وبنا سبت نام حضرت خواجه باسم حافظیه شهرت دارد و در نهفته
روز معین است که عموم برای زیارت میروند و روز را بیجا


(۲۹۱)
طوم
بسر میزند خرویش با میزنند، و چای با مینوشند. البته جا بجاي
دوره می چشتی هم باسم میرسند و بعضی از رنگین خیالان قد
مے
حقه خواجه گفته بر مزارش میرند و بلکه حضرت خواجه قبل از
پانصد سال گفته بود
بر سر تربت ما میگذری ہمت خُون که زیارت که رندان جَهَا خُوهَا بِد بُود
آل و اولاد
عش
عش چهارم
ے از رندی و سلک آزادی حضرت قیاس میشود کہ
آوردند
از علایق زن و فرزند بر کنار باشند. ولی حقیقت انست
که نکاح کردند و اولاد داشتند و اسم خواجه زاده شاه نعمان
بود که در هند آمده بمقام برہان پور وفات کردند چنانچہ
مزار شان متصل قلعہ اسیر لِہَست ، در دیوان خواجه قطعه مروّام
یقین میرود که در وفات خواجه بانو گفته شده،
صباح جمعه بدو سادس ربیع اول گذشت فرقت آن کشتیم حاصل
بسال مقصره شد شصت چهار از ہجرت جواب حل بشدم این دقیقہ مشکل
ه خرابات نمره بحوالہ مراۃ الصفا


(۲۹۳)
و قطعه دیگر نیست ممکن که اشکال میرود دارد و که در شأن وفات کدام جوانی
باشد اما بیشتر قیاس میشود که در باره خواجه زاده گفته باشند که در
آغاز شباب ترک حیات کرده .
دلا دیدی که آن فرزانه فرزند چو دریداند زخم این طاق رنگین
بجای لوح سیمین در نمایش فلک بر سر نهاده لوح سنگین
تحصیل علم و صرف مبالغ حضرت خواجه را یکی از تذکره نگاران
ننوشتند نسخه اینجا نه که شرح آن در فوق مذکور شد . مقر
همین قدر خبر میدهند که مکتبی در گذر محله بود و در آنجا تعلیم گیرند
اما از حسن کلام شان صاف ظاهر است که علوم درسیه را
مستعدانه تحصیل نموده اند که در اکثر غزلیات در مصرعهای
شسته و برجسته عربی کار آورده اند امتیاز و استعداد شعریت
نشان بخوبی میتوان شد ، و بعض غزل ها را با شعار متحده
مخصوص عربی آنقدر حکیم و فصیح بیان میکنند که پر خود نظیری
ندارند .
الا ای ساربان محمل دوست الی کیا نكم طال اشتیاقی


(۲۹۳)
درونم خون شد از نادیدن یا   الا فقیاً الايام الفراقی
بيا ساقی بده رطل گرانم   سقاک الله من کاس الدهاق
بها الشي من وصل العذار   سوى تقبيل وجه اعتناق
سلام الله ماكر الليالي   على ملك المكارم والمعالي
فبك احتى في كل حين   وذكرك مونسی فی کل حال
سبت سلمى بصدغيها فؤادى   وروحى كل يوم فى يناب
گرتیغ بار در کوی آشنا   گردن بنهاديم الحكم لید
الصبر مرّ والعمر فانى   يا ليت شعری حتم اللقا
و در هر موضع جمله ها را انقدر پیوند خوشنما میدهد که کو یا نگین
بر انگشتری است .
چو مهرت آب حیاتست بر ضمیر فلا تمت و من ماء کل شئی
بخیل بومی خدا نشود بیا حافظ   پیاله گیر و سخن ورز و الضمان علی
به علم قرآن کریم و تفسیر مخطوطات دلچسپی داشته و بدیباچه دیوان خواجه
مرقوم است که تفسیر کشاف را بحاشیه نوشته و بخود میفرمائید.
ز حافظان جهان کس چو بند جمع نکرد   الطائف حکما با کتاب قرآنی


(٢٩٤)

ازین نکته به اثبات میرسد که حضرت خواجه تفسیر معقول قرآن
حمید را با منقول تطبیق میدادند و در فن قرأت بدرجه کمال
سید احمد جلالی
مهارت داشتند و با ائمه خوش الحان بودند که معمو لا هموار
بمسجد مقصوره شب های جمعه را بخوش الحانی و تلاوت
سنه هجریه
قرآن مجید بسر میبردند قرآن کریم را حافظ بودند و هم بدان
تغلیب تخلص خود را حافظ گفتند و از خواندن و دانستن قرآن
بسری که ما و چرت همین
لبا مسرت داشته میبر خود مینازید چنانکه از اشارات اشعار
واضحست : چنانکه میفرمایند :
شان همچنان می یابیم

ندیدم خوشتر از شعر تو حافظ بقرآنی که اندر سینه داری
صبح خیزی و سلامت طلبی چون حافظ انچه کردم همه از دولت قرآن کردم

آزادی و تجرد

عموماً در تذکر ها مینویسند که خواجه صاحب از تعلقات دنیوی
آزاد بودند و طر به سلاطین و امراء اعتنائی نداشتند بلکه
تا بند واسه الی الله الرزامی بده
ز کلام خود شان تصدیق این امر را میکنند چنانچه در عهد خلج
لله به جنت اعلی جای دادی


(٢٩٥)
فرمان روایانیکه در شیراز حکومت کردند در مدحیه آنها قصاید
متعددی موجود دارد و بطرزیست که عموم مداحان داشتند
در انحصار مدح شاه شجاع قصیده با گفته و مینویسند!
دارا دهر شاه شجاع آفتاب ملک خاقان کامکار و شهنشاه نوجوان
حکمش روان چو باد بر اطراف بحر و بر مهرش روان چو روح در اعضای انس و جان
بی طلعت تو جان نگردید به کالبد بی نعمت تو مغز نه بندد در استخوان
در مدح سلطان ابواسحق قصیده غرائی مینگارد که مطلعش اینست
سپیده دم که صبا بوی بوستان گیرد چمن ز لطف هوا نکته بر خزان گیرد
و مدحیه سلطان محمود را در مثنوی می آرند که بعد ازین می آید از
وزرای منصور بدبختی رای داد که وظائف علماء و فضلا که عبارت
از (٧٠) تومان باشد مسدود شود ولی منصور منظور نفرمود
و خواجه صاحب بر این موقع قصیده نوشت!
جو زاسحر نهاد حمایل برابرم یعنی غلام شاهم سوگند میخورم
منصور بن محمد غازیست حرز من و ز این خجسته نام بر اعدا مظفرم
ای شاه شیر گیر چه گردد اگر شود در سایه تو ملک فراغت میسرم
اه حبیب السیر


(۲۹۶)

یعنی از صورت کلام شان کاملاً به اثبات میرسد که سلاطین
وامراء را بموجب حصول صله مدحیه و قصاید میفرستادند ،
چنانچه در یک قصیده بلیغ جیده میفرمایند !

شاه برمونزه ندید و سخن چنان نکرد شأنیزدم دید و مدحش گفتم هیچم نداد
کارشنا با چنین باشد تو ایرا فظ سریع داد بروز رستا توفیق خصت نشاد باد

مدعا این حکایات غلطیست که حضرت خواجه دست و پا بسته بگوشه
نشسته در کسب معاش فکری نداشتند و در قطعه دیگر مینویسند !

خسرو دادگرا شیر دلا بحر کفا ای کمال تو به انواع هنر ارزانی
در دوران آنچه بید و ستم از شاه وز همه بر بود یکیدم فلک جو گانے

ولی حسن روز کار ازینجا ست که معاصرین شان رخصت
وذلت کار میگرفتند و حضرت خواجه از نعمت و عزت بهره میبرد
انوری، ظهیر فاریابی ، سلمان ساوجی که از رجال نامور بودند
ولی هر یک بجائی و خیالی یعنی هر کرا مدح میگفتند و اینکه صله
کمتر و دبرتر میدیدند به هجو پرداخته سخن بجائے میرسید که از تهذین
و شایستگی چشم پوشی میشد ، در کلام ظهیر و غیره شعر ا بیشتر بچه قطعات

کمی که حصه ادم سراپا ، .. باشد


(۲۹۷)
و قصاید می یابیم که ابرام گدایانه شان انسان را از ذوق خواندن
وا داشته و از مطالعه شرمساری می بخشد، حضرت خواجه گل ازین
رویه مبراست، البته مدحیه مینویسند هرگاه صله میرسد بهتر خوب
و الّا حواله به تقدیر کرده خاموش میباشند اگر چه گاه گاهی
امروزه آقا حمال
خفیف تقاضائی میکنند اما رویه و پیرایه بس لطیف دارند
و در یک قطعه میفرمایند:
۲۹ ص
بسمع خواجه رسان ای رفیق وقت نشان بخلوتی که در آن اجنبی صبا باشد
لطیفه بیان آر و خوش بخنداندش به نکته که دلش را در آن رضا باشد
پس آنگهی زکرم اینقدر بپرس الطف که گر وظیفه تقاضا کنم روا باشد
و در قطعه دیگر بجه لطف و نزاکت کنایته می آرند:
دوش در خواب چنان دید خیالم که سحر گذر افتاد بر اصطبل شهیم پنهانی
بسته بر آخور او بستر من جو میخورد تو بره افشاند و بمن گفت مرا میدانی
هیچ تعبیر نمیدانمش این خواب که چیست تو بفرمای که در فهم نداری ثانی
طرز معاش
وگذرانشان
از مضامین و اشعار و کلام و واقعات صورت حیات نشان خواهم
اه قاهر


(٢٩٨)
مبرهن است که بسی بی تکلف و آزادانه بسر میبردند و با هم قرآن کریم
حفظ داشته حقایق و نکات او را درس میگفتند، ولی با آنهمه
از اظهار تقدس زیاد نفرت داشتند دائماً متوکل بوده
به صفای باطن هرانچه در دل می آمد همانرا بزبان اظهار میشد
و در معاملات هرگاه بدعتی بظهور میرسید به پرده ریا کاری نمیشد
رکنآباد که در شیراز یک چشمه و سیرگاه مشهور است و شاید
در عهد حضرت خواجه چشمه وسیعی بوده که درین زمان هر کوچکی دیده
میشود بر کنار آن نشسته از لطف آب و هوای آن حظ میگرفتند
و اکثر که با احباب و رفقا جمعیت نگاه داشته از صحبت دوستان
استفاده ها کرده و از حلاوت الفاظ و سخن های پیر دلیقه اوقا
[ILL] خویش ساخته ازان ایام و صیغه تذکراتی دارند ! ؎
بده ساقی می با که در جنت نخواهی کنار آب رکنا باد و گلگشت مصلی را
و نیز منبع رکناباد بنام الله اکبر یاد میشود که ازان ناحیه نیز یاد آوریها
دارند ! ؎
فرق است ما بیخضر که ظلما جای او تا آب که منبعش الله اکبر است


(۲۹۹)
و روش مخصوصی داشتند که هرکدام از باب کرم با حضرت داد با او حسن سلوک
و احترامی داشت در غزلیات خود ایشان را به لطف و حسان
رفتار خوبی میدیدند
یاد آور هستند مثلاً !
بخواه جام صبوحی بیاد آصف عهد وزیر ملک سلیمان عماد بن محمود
مصرع
چه غم دارم چو در عالم قوام الدین حسن دارم
دریای اخضر و فلک و کشتی هلال هستند غرق نعمت حاجی قوام ما
مطرب پرده ساگرشاید اگر بخواهد از طرز شعر حافظ در بزم شاهنبزاد
توباین ناز کی و سرکشی ای شمع چو گل لایق بزم گه خواجه جلال الدینی
با نوکر زمین سپر فلک خواری کند با نه گو در حضرت دارای ری
خسرو آفاق بخشش کر عطا نامه حاتم ز نامش گشت طی
از بهر اصید دل در گردنم زنجیر زلف چون کمند خسرو مالک رقاب بنده ختنی
نصرت الدین شاه یحیی آنکه تاج آفتاب از سر تعظیم و قدرت در تراب بنده ختنی
ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی در فکرت تو پنهان صد حکمت الهی
عمریست پادشاها کز می تهی است جامم اینک بنده دعوی و محتسب گواهی


(۳۰۰)
در غزل پیروان
حضرت خواجه رتبه و شخصیتی داشتند که شعرای همعصر شانرا در شعر و
غزل بحضرت او هیچ نسبتی نیست ولی با اینهمه برکات معاصران
خود را بانتهاے فضل و ادب پیاد می دارند و شخص خود را پیرو
چنانکه در باره
آنها میشمارند و بنجاست خواجو می کرمانی میگویند ـ
استاد غزل سعدیست پیش همه کس اما دارد غزل حافظ طرز روش خواجو
می فرمایند
و گاه گاهی که طبیعت شان اوج میکند فخریه هم میفرمایند سه
چه جای گفته خواجو و شعر سلمان است که شعر حافظ شیراز به از شعر ظهیر
از روی انصاف گفته میتوانیم که سخن ظهیر را با کلام خواجه نسبتی
درین عهد کمال خجند شاعریست که شهرت تام دارد و نیز با حضرت
روابط دوستی
قلم میزدند
خواجه سلسله راه و رسم مستحکم داشته از غزلیات شان بهجوایدی
بخواند و از نظم کلام خودش برای او میفرستد باری این غزل
میفرستاده
خود را فرستاد ـ
گفت یارا زیر ابرو شانظر گفتم بچشم وانگهی دزدید در ما مینه گفته بخشم
گفت اگر بر در بیا با هم خواهی نهاد تشنگان را مژده از ما بر گفته بخشم
حضرت
چون خواجه صاحب که بیت دوم را برخواندست و مدهوش شد بعد از


(٣٠١)

افاقہ تصدیق نمود که الکبته این شخص رتبه عالی دارد، در تذکره میخا
می آرد که دیوان خواجه محض در مدت دو سال تکمیل یافته
از روی تحقیق این روایت را قطعاً غلط میگدانیم و بیشتر از عدم
قبول آن اشخاصی را که در غزلیات بیداد می آرند عهد و زمان
هر یک بسال نامی و باز از هم مؤخر و مقدم تر است، حضرت خواجه
که صرف در غزلیات مشہور میدانند اما مسلم است که قصائد و
مثنویات بسیار هم نوشته اند اگر چه به تعداد کمتر باشند لے بکلی
اثبات آن میتوان شد که حضرت را بر جمله اصناف شاعری
عقیده انه می
قدرت تامه و مهارت کلی حاصل بود. بلی اکثریه باین خیال مید
و میرند که شعرای خوش غزل را قصیده و مثنوی کا با شدت او
ناپسندیده می پندارند لیکن قصائد حضرت بگوشمار کمتر آید خیر
طرز ادا
ولی در متانت حسن و معانی و خوش بیانی با غزلیات شأ
دوش بدوش میرود، و در مثنوی ظاہراً نظافت و لطافت
و جذ به کلام را محلی رسانده که سعدی و نظامی با مقام را
پذیرفته دارد و گر روزگار سن و دستی و قته چشم با .
کے دولت شاه تذکره بمال محمیند


(۳۰۲)

فریب جهان قصه روشن است به باین بازیچه نباید شب بستن است
همان مرحله است این بیابان دور که گم شد در و لشکر سلم و تور
همان منزل است این جهان خراب که دید است ایوان افراسیاب
چه خوش گفت جمشید با تاج و گنج که یک جو نیر زد سرای سپنج
مغنی کجائی به گلبانگ رود بیا یاد آور آن خسروانی سرود
مغنی بزن چنگ بر ارغنون ببر از دلم فکر دنیای دون
چنان برکش آهنگ این داودی که ناهید چنگی برقص آوری
مغنی دف و چنگ سازده بیاران خوش نغمه آواز ده
مغنی کجائی نوائی بزن به یکنالی او دوتائی بزن
بیا ساقی این نکته بشنو ز نی که یک جرعه می به زدیهیم کی
بیا ساقی آن آب اندیشه سوز اگر شیر نوشد شود بیشه سوز
بیا ساقی آن آتش تابناک که زردشت میجو یدش بر خاک
بده تا بگویم ز آواز نی که جمشید کی بود و کاؤس کی
می ده که بد نام خواهم شدن خراب می و جام خواهم شدن
بیا ساقی می که تا دم زنیم قلم بر سر هر دو عالم زنیم

ح د وم سراج الا خبار ۲۱۴ عقرب


(۳۰۳)
سبک باش رطل گرانم بده دگر فاشس نتوان نهانم بده
که این چرخ و این انجم و آبنوس بسی یاد دارد ز بهرام و طوس
بده ساقی آن آب افسرده را بیا زنده ساز این دل مرده را
که هر پاره خشتی که بر منظریست سر کیقبادی و اسکندریست
هران گل که در گلستانی بود مه عارض دلستانی بود
هران شاخ سروی که در گلشنی است قد دلبر و زلف سیمین تنیست
حضرت خواجه اگر چه در مثنوی و قصیده از اساتذه باز نمانده ولی
حقیقتاً در طرز غزل خاطر خواه اعجاز نمائی دارند و محققی
که در عالم وجدان امروز کسی را با او درین مرحله قوه دعویٰ
همسری نیست، اگرچه در متوسطین و متاخرین بزم آرا
بان غزل هستند، اما بحسن قبول و دلبری این سخن اند
که از روش حضرت خواجه دیگران بهره نبرده اند!
رواست صائب اگر نیست از روی تتبع غزل خواجه گرچه بی ادبیست
صائبی توان کرد به تکلیف عزیزان و در ظرف خواجه شدن بی بصری بود
چو شعر حافظ شیراز انتخاب ندارد


(٣٠٤)
سلیم معتقد نظم خواجه حافظ است کرشمه بیش بود در شراب شیرازی
عرفی که در کلام خود هیچ یکی از اساتذه را یاد نمیکند
با اینهمه خواه مخواه میگوید ! ه
بران تتبع حافظ رو است چون عرفی که دل بکاو و و در سخنوری داند
غزل بنیاد داده سعدی است، و امیر خسرو وحسن آنرا
ترقی دادند که چمنستان صد ہفتمین بخلاصه انه در خرد
روزنامه آن عندلیبان خوش نوا سرسبز و مسرّت
افزا بود، که سلمان ساوجی ، و خواجو ی کرمانی
در خیال
به نغمه پردازی پرداختند، اگر چه بمقابل سعدی
و خسرو فروغی نداشتند امّا این هر دو بطرز
سخن خود یعنی کی قصیده و مثنوی بی
ممتاز و نام آور شدند که آثار سخن شان
رونق بخشیده
سرمایهٔ غزل را رونق افزود تا پیوسته بآن
سرائی
و ابتکار ان
مسلک در غزل گو ئی جدت ہائے بہم
رسید که خیال و رفتار اهل سنن را


(۳۰۵)
میشود. سبب بران
موافقت می نمود، و بخبر از ان اینست که قدر شناسی ارباب حکومت
باعث تشجیع و تقویت شعرا گردید
از روی ذوق و صدق خیلی همراهی داشت چنانچه سلمان
در بغداد ملک الشعرا بود و خواجو را ابواسحق فرمان روای شیراز
رتبه عالی بخشیده ممتاز میدانست و استادان با اراده ی
مدعا اینکه حضرت خواجه در اوایل تا چشم می کشود آثار کلام
که در مسیر خیال بود
سعدی و خواجو نویسان مرحوم و خواجه صاحب از زمانه آنها بخوبی
از اتفاقات
استفاده کرد و اتفاقا اینکه خواجو بسال (۷۵۳) هجری وفات
نموده بمقام الله اکبر متصل شیراز مدفن یافت و آن ماواست
تفرجگاهست گاه مخصوص و موضع دلپسند حضرت خواجه بوده
که در توصیف او میفرمایند .
فرق هست زاب خضر که ظلمات جای او تا آب رکناباد که منبعش الله اکبر است
در ابتدا که حضرت خواجه به شعر و سخن آغاز کردند البته کلام خواجو را
غزل میگفته
مدنظر داشته میگفتند از انست که خود میفرمایند - مصرع -
- دارد سخن حافظ طرز روش خواجو -
اقتباس دلالت
و غزل های مطنطشان که مصرع مصرع با هم یگانگی دارد

بموجب صفحه سیوم نمبر (۲) مجله [ILL]


(۳۰۶)
آثار وجود دارد بسا غزلهای خواجه که
در ترکیبات و مضامین یکه چنگی توارد بمدیگر انند غزلیاتیکه به کلام
از نوشته کی اردوی
تتبع سلمان گفته شده جابجا کثرت توارد واقع دارد که به یکلام
ایشان را به اشتباه می اندازد، ولی
شان صورت اشتباه آورده تا حد یکه بعضی بعضی غزلها را بهر دو
دیوان می بینیم و فرق در یک نقطه هم نمی یابیم، و بسیار مناسب
که در بعض تذکره ها مذکور است که دیوان حافظ و خواجو و سلما
نویسندگان انجا با یک دیگر خلط کرده اند،
کلام حضرت خواجه را با خواجو و دیگر شخاص موازنه کردن
ضرورت نیست که بگویم که به تقابل خواجه کسی را زبان بیان نبوده
بلکه ظاهر است که کلام سلمان و خواجو بنسبت کلام خواجه نام
و نشانی ندارند، ایا تاریخ شاعری یک بار جوره می میداند
که مدارج ترقی تدریجی شاعری آشکارا باشد اینکه واقعه
است که خاکه سعدی و خواجو و سلمان را نقش خیال حافظ پردا
وارایش نمود لہذا شعر العجم این امر را فریضه خود دانشت که امتیاز
باهمی و تدریجی و ترقی شانرا کاملا واضح سازد، از عصر سعدی
تا خسرو و حسن در غزلیات بیشتر جذبات و معاملات عشق و غاشیه


(۳۰۷)

در غزل او را میگویند پیش در دل شاہ
رویت میداوند، خواجه دبیثباتی دنیا، وسعت مشرب ، ورندی
و مستی بهتر اظهار خیال مینماید ، واکثر غزلیاتش کاملاً مبنی بر بیاباں
دنیاست مثلاً :
پیش صاحبنظران ملک سلیمان با دست بلکہ آنست سلیمان که زملک از او است
اینکه گویند که بر آب نهاده است جهان منشنو ای خواجه که چون در نگری بر باد است
یا مثلاً مطلع این غزل
مشو بملک سلیمان و مال قارون شاد کہ مال ملک بود در ره حقیقیت با
حضرت خواجه نیز بنیاد شاعری را بر همین مضامین گذاشتند ، اما بالا
سلمان مخصوصاً بگر آفرینش مضمون ، جدت تشبیہ ، و صنایع لفظی توجه کامل بکار انداخته
گرچه خواجه صاحب هم ازین خیالات بهره میگیرند ولی شیوه و اندانه
خاص خودشان نیست ، بکلام سعدی و خسرو و حسن ہمچنان بر سوز عشق
سوز و گداز، بیان شوق ، نا امیدی و حسرت مبنی است ، و حضرت
خواجہ کہ سعدی را تا تیر پیروی دارند و اکثر غزل ها را بهمان طرز
مینویسند لیکن از انکہ فطرة طبع ولولہ خیز و خیال شور انگیز داشتند
مرثیه های درد و غم را بطرح اللزوم ادا نتوانستند. خواجہ صاحب


(٣٠٨)

بعضی غزلیاتی را که خواجو جواب سعدی و خواجو و سلمان گفته اند از انجا
بعضی را باین لحاظ در ذیل نقل میکنیم که اندازهٔ فرق مراتب اوستا
و شاگرد را بدانیم: ه

خواجو حافظ
خرقه رهن خانه خمار دارد پیر ما دوش از مسجد سوی میخانه آمد پیر ما
ای همه رندان مرید پیر ساغر گیر ما چیست یاران طریقت بعد ازین تدبیر ما

مطلع کلام حضرت خواجه از همه جهت بر مطلع خواجو فوقیتی دارد که
محتاج بیان نیست. ه

خواجو حافظ
گر شدیم از باده بد نام جہان تدبیر ما در خرابات مغان ما نیز هم دستان شدیم
همچنین رفت از روز ازل تقدیر ما کاین چنین رفت از روز ازل تقدیر ما

حضرت خواجه در همان الفاظ و مضمون خواجو را ته و بالا کرده و قدری
هم پیشتر رفته که مصرع دوم حرف بحرف مصرع خواجو گفته میشود بلکه
در تمام مصرع اول خواجو برجسته تر مینماید که مقابله تدبیر و تقدیر را خیلی
صاف و بی تکلف بیان میکند، و خواجه طراحری اینجا


(٣٠٩)

کلام خود را بیشتر آرایشی نداده، مقصد از مصرع خواجو اینست که
شراب ما را رسوا ساخت و چاره چیست که مقدر همین بود،
و حضرت خواجه نیز مینویسند که به همصحبتی مجبور شدم و از ازل نقدر با
نیت موله
همین رفته بود، مدعا اینکه بلحاظ مضمون هم برترگفته نمیشود

خواجو حافظ

{تا دل دیوانه در زنجیر زلفت بسته‌ایم}{عقل اگر دانا کزین بند زلفت چون خوش است}
{ای بسا عاقل که شد دیوانه زنجیر ما }{عاقلان دیوانه داند پی زنجیر ما }

همان مضمون خواجو است، ولی خواجه صاحب حقیقت این نکته را
خوشنماتر بیان میکنند که سبب دیوانه شدن عاقلان بران زنجیر
چیست، یعنی اینکه بقید زلف بودن چه لطفی دارد و علاوه ازا
مصرع اول حضرت خواجه موزون و برجسته‌تر است، اما در مصرع
خواجو مخصوص نکته‌ایست که فرمودۀ خواجه ازان تهی است جهة انکه
خواجو میگوید که دل دیوانۀ من به زنجیر زلف گرفتار آمد و در زنجیر است
که عاقل هم دیوانۀ اوست گویا معذرت دارد که چون عقلابا
زنجیر گرفتار میشوند پابندی دیوانگان به انزنجیر بنسبت مسلم است


(٣١٠)
که عموماً دیوانه را بزنجیر می بندند پس گرفتاری دل به زلف سنبلات
عمومی است و جناب خواجه صاحب که از دیوانگی دل بیانی ندارند
ازان است که اینجا برای گرفتاری عذر معقولی در میان نیست،
و در بیان خواجو تقابل لفظی عاقل و دیوانه حُسن نزاکت و ملاحت
کلام را آشکارا ساخته شعر خواجه اندین هم حصه نبرده ایم.
خواجو حافظ
از خدنگ آه عالم سوز ما غافل مشو تیره ما رگر دون بگذر دجانا خموش
گر کمان بزم چمش سخت باشد تیر آہ رحم کن بر جان خود پرهیز کن از تیرما
خلاصه باز همان مضمون خواجو را، خواجه صاحب باز تکرار میکنند و جلو تر نمیروند
بلکه بمقابله سخن را کمتر ساختند چرا که خواجو صرف بهمین قدر گفته که
معشوق غافل نشود، و خواجه صاحب معشوق را خطاب کرده
میگویند خاموش بوده بر جان خود رحم کن، اینچنین کلمات خلاف
اداب عشق شمرده میشود.
خواجو حافظ
ایا صبا گذر کن مر از ان که تو دانی نسیم سعاد بران نشان که تو دانی


(۳۱)

خواجو
بدین زمین گذری کن بدار با که تو دانی
چو مرغ در طیر آئي وچون اوج رسی
نزول ساز در ان آشیان که تو دانی
چنان مرو که غباري بدور سدر گذارد
بدان طرف که رسیدي چنان بدار که تو دانی

حافظ
گذر بکوي فلان کن درین زمان که تو دانی
توپیک حضرت شاهی بمرده دیده براهست
بمردمي نه بفرما هر هر انکه تو دانی
بگو که جان ضعیفم زدست رفت خدا را
زلعل روح فزایت بخش زانکه تو دانی

از هردو جانب صبا را قاصد خطاب نسبت من این دو حرف نوشتم چنانکه غیر نداند
میدهند، واینکه خواجو صبا را به مرغ توهم زروي کرامت چنانخوان که تو دانی
وفانه معشوقه را به آشیانه تشبیه داده سخن را از حسن انداخته، ولی بیت
آخر تمرین آن لطفی بهم میرساند یعنی الصبا اینچنین اهسته و مؤدبانه درگذر
بیاید که گرد و غباري هم برنخیزد آیا بیش ازین هدایتی میباید؟
البته تو خود آداب میدانی آنچه مناسب باشد همچنان کن۔
مطلع حضرت خواجہ خیلی بر جسته و زیبا مینماید گو لفظ صبا را به نسیم
تبدیل و کنده و نیز قطعه، چکته صبح سعادت چنین سخن را دو بالا ساخته
و در مصرع خواجو تناسب لفظی زمین و آسمان هم رونق اخبار