۳۱۲

دارد
بدشت و خواجه صاحب زان در گذشت چنانچه عوض بدان
زمین بکویمی فلان » کنایه را لطیف تر ساخت. و شعر آخر
شعر اول این واقعه
سوم تر ان بیشتر ازین حسن و لطافتی دارد که میگوید تو یک قاصد شاء
ت
مباشی و من مستحق آن نیستم که ترا بفیمانم بلکه توقع وابسته بمرو
و انسانیت خودتست . —
شیرینی و لطافتی اضافه تر
و بیت آخر این قطعه سخن را بسعی بر مزید ساخته که بمعشوق
میگویند که من این بطور را پنهان پوشیده دوستم که غیره از ان خبر
بی تردد آگاه بشنود
نباشد تو نیز اینچنین بخوان که کسی را تصدی یفقد و مناسب
ہم ہمیں است که دیگری آگاه نشود

خواجه حافظ
دل درین پیره زن عشوه گر دور میز محمود ستی عهد از جهانست بنام
کدین عروسی است که عقد بستی بادی که این عجوزه عروس ہزار دامادا
زیبا تر
مضمون یکی است اما ترتیب کلام حضرت خواجہ خوشنما ته
گفته شد که
معلوم میشود، ا در مصرع اول محض همین قدر گفتن لازمه بود
برای اثبات این ادعا
بدنیا دل بستن خطاست بعد از ان دلیل میبدی آن

محبوب جمله مردم اسر شوم منم (۳۱۶)


(۳۱۳)
می آلود دینی دنیا
ر نفر از دواج
یعنی عجوزه ایست که با هزارها شوهر نکاح کرده، و خواجه از اول گفت
دنیا
که با عجوزه دهر دل مبندید چون در ابتدا با عجوزه گفته شد چه جای
اثبات و دلائل دیگر باقی ماند چرا که از پیره زن طبعاً ہر انسان
گریزان است حضرت خواجه اولا حیثیت و مائیت مطلق دنیا را بیان
بیان کرده پیوسته بآن دو دلیل اسباب نفرت آنرا اظہار
و متصل بآن
کثیر الازواج
میدارند کلاً یعنی انهم پیره زن است و هم کثیر الازواج است،
دنیا
خواجو حافظ
منزل و یا ر قرین است چه دوزخ چه بهشت
سجده گر به نیاز است چه مسجد چه کنشت
همه مطلب لب یارند چه هشیار چه مست
ہمہ جا خانه عشق است چه مسجد چه کنشت
نیروی دو
شعر خواجو بر شعر خواجه صاحب ترجیح است چنانچه در مطلع که پابندی قافیه
دارد
الزاماً
ضرور نمی نوز زیباست مضمون را وسیع و خوشنما ادا ساخته کرده
که عبارت از آن
و همچنان از هر دو عالم هر دو مقام را در ضبط بیان آورده یعنی
روزخ و بهشت، و مسجد و کنشت یافته (و در قید حال آورده) علاوه از همه قید نیاز
رونق
جان الله روه
و تکبر تعمیم مسجد این کلام را اینجا آنچنان رونق بخشید که گفته
بہ رتبہ اعلی برده
خواجه صاحب را مطلقا بانداخت چرا که خواجه صاحب میگویند که


(٣١٤)
مسجد و کنشت هر دو خانهٔ عاشق اند و یک چیز گفته میشوند و خواجو
آن هر دو خانه را مخالف تسلیم کرده میگوید که سجدهٔ نیاز بمقام مخا لف
و موافق ادا میتوان شد و بدین نکته اشاره ایست که اگر سجدهٔ
نیاز در کنشت هم ادا شود آنرا مسجد میسازد . ه
خواجو حافظ
کی برکنم دل از رخ جانانکه جهل بود عشق تو در وجودم و مهر تو در دلم
با شیر در در آمد و با جان بدر شود با شیر اندرون شد و با جان بدر شود
اینکه حضرت خواجه در طوریکه مضمون را اینجا رتبه بلندی بخشیده
محتاج دلیل نیست باری اکثر یہ غزلیات خواجو و خواجه بمطرح
گفته میشوند و بلحاظ اختصار ما بهمین قدر اکتفا میکنیم .
خواجه صاحب غزلهای سلمان هم غزلهای
بسیاری نوشته اند که در بعضی مواضع سلمان را
تقلید کرده و در بسیاری اوضاع همان
مضمون سلمان را اخذ کرده باز به پیرایه های دل کش
و تر خوشنما ادا مینمایند و آئینهٔ سلمانی را جلا میدهند . -


(۳۱۵)

سلمان حافظ

آوازه جمالت تا در جهان فتاده
عید است و موسم گل ساقی بیار باده

خلقی جستجویت سر در جهان نهاده
هنگام گل که دید است بی قدح نهاده

مطلع های حضرات بکلی از هم جدا است که موازنه آن نمیتوان شد.

سودای زلف مشکم بر باد داده حاصل
گل رفت ای حریفان غافل چرا نشیند

مطرب بزن ترانه ساقی بیار باده
بی بانگ رود چنگی بی یار و جام و باده

اینجا مصرع دوم سلمان برجسته و مستانه تر مینماید

مائیم بسته دل در لعل دلگشایت
زین زهد و پارسائی بگرفت خاطر من

آن لب بخنده بکشا تا دل شود کشاده
ساقی پیاله ده تا دل شود گشاده

صنعت اضداد را هر دو جانب لحاظ میکنند اما عبارت سلمان
مصفا تر است یعنی در بستن و کشادن. و گرفتن و کشادن
همین صنعت با همی است ولی معنی حقیقی گرفتن اینچنین نیست
بلکه از محاوره این معنی لحاظا هم میسازد و علاوه از ان توجیه
کشاد نا دل بکه برد و پهلو لفظا و معناً کلام سلمانرا روشن تر
ساخته یعنی لب بکشا که مرا گشایش دل حاصل شود چرا که


٣١٦

دل من بسته به لب‌های تست، دکشایش دل از پیاله این
نزاکت را دارا نیست.

سلمان حافظ

[سودائیان زلفت گرد تو حلقه بسته] [مجلس صبوحی دانی چه خوش نماید]
[شوریدگان مویت در یگدگر فتاده] [عکس عذار ساقی بر جام می فتاده]

بلحاظ مضمون هر دو بیت از هم جدائی دارند، مگر در قافیه مشترک گفته
میشوند و ارتباط الفاظ سلمان خوشنما تر است که شعرا و هم خوبترا فتاده
اگرچه در جواب شیخ سعدی غزل‌های بسیاری نوشته اند. (بنا بر آن میتوانم گفت که)
لیکن روش جانبین جداگانه معلوم میشود و انحراف مو از نه آن
نمی‌توان شد. باز گفت می‌توانیم که حضرت خواجه مضامین
متعددی از شیخ سعدی مؤاخذه نموده و اسلوب آن را
بطرحی تبدیل می‌نماید که هیچ جوهری بالغیانه آن نمی‌رسد (طوری) (بر سر تشخیص)
که بگوید این گوهر با بدان سلک مناسبتی دارد نه چنانچه
تمثال آن بعد ازین تحت عنوان حدت اسلوب (نشان داده) نمایان
می‌شود.

(در حاشیه) می‌نمایند البته کسی را بر کسی سهوی نمیماند


(۳۱۷)
خصوصیّات حضرت خواجه

طوریکه در سطر کریم
شما می بینید که خواجه صاحب به غزل ہاے ہمطرح از سلف
یا حریفان خود چندان سبقت نکرده و مختصاً باین جهته شاعری ذاتاً
سرمایه وافی ندارند بلکہ نفحات آبد قلم خیام گفته و دانسته میشوند
با آنهمه غلغله غزلیاتش روی زمین را فرا گرفته صدای سعدی
و خسرو و خواجو و سلمان را سراسر پست ساخته و یکرنگ عجیبی
[نکته ای؟]
در دار البته همین خصوصیات شاعری حضرت است و حقیقتاً این
خصوصیات وابسته ذوق و وجدان اوست که مخصوصاً بخیال بغر
سلیم او تعلق دارند و حتی الوسع از ان جمله هر انچه در قید
تحریر آمدنی باشد در ذیل مینویسیم :-
جناب
حقیقت اینست که در بیان حضرت خواجه انحض افکا
و اسرار متعددی با هم جمع و متفق اند که اند که مجموع آنرا بجز منظر
اعجاز دیگر چیز نمیتوانیم گفت و میشود که از انها یک یک نکته را طور
جداگانه از کلام دیگران دریابیم اما بمصداق کلام خواجه همین
شما می بینید که خواجه صاحب به غزل ہاے ہمطرح از سلف


(۳۱۸)

مصرع تسلی داریم که ؛ آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری؛
بلی در کلام حضرت خواجه خوبی ہائے است که در بیان دیگر حضرات
ہمان جو مہتابان اندازہ ہیں، مثلاً روانی، برجستگی، و روشنی،
اگرچه این اوصاف در افکار سعدی، و خسرو را مابه الامتیاز است
ولی مدارج خیال خواجه بحدی نیست ممکن است که یک بیت
نهایت روان و دل پذیر واقع شود، امّا اینجا یکجا بنمود گیرد
دیگر بی بنمود بلکه همچنان برتولید گیرد نیز از برنج میروند گویا بصفتی
حسن او از خویش با تمیز اصول ان ساخته که امتیاز مدارج و
ترقی آن افتاده، و یک صنعت دیگر که اوصاف ظاہری
و کمال شاعری حضرت خواجه را آئینہ دیدار افکار ساخته همانا جوش
بیان است و همچنین تنوع مضامین نیز کما حق ازین بلقدر
سنگین نبود چنانچه بصفاتی کلام شان را بعنوان ہای
جداگانه در ذیل می نویسیم:-
جوش بیان
شاعری فارسی با وجود ہزار ہا کو ناگون صفات


(٣١٩)

مجالات از جوش بیان مبراست البته فردوسی و نظامی
بعضی اوقات در واقعات خصوصی بیانات پر جوش دارند
ولی او را بجمله واردات خیالات دیگری می بینیم نه از جذبات
و خیالات شخص شاعر، و بر خلاف آن در کلام حضرت خواجه
هر انچه از جذبات می یابیم همه را از واردات و حالات
حقیقی خودشان میدانیم زیرا که انچه بیان میفرمایند باندازه
پر جوش است که تاثیر آن عالمی را تسخیر میکند، مسلم است
که جوش بیان موقوف و وابسته بخیال و مضمون مخصوصی
نیست بلکه هر مضمون و خیالی را بجوش ظاهر میتوان نمود
بلی اما بموجب اختلاف نوعیت در اشکال تبدلاتی واقع
شدنیست، مثلا شاعری جوش در بیان مسرت می ارد
سخن را بطرزی میگوید که گویا از خود بیخبر است، و اگر از
قهر و غضب بیانی دارد ظاهر میشود که صفحه دنیا را برهم میزند
و هرگاه از بی ثباتی دنیا ذکری دارد آشکار میکند که تمام عالم
هیچ است و اگر مضمون غم و غصه مد نظر باشد معلوم میشود که


(٣٢٠)
از انفاسش شعله های اتش سر میزند، حضرت خواجه بسی ازین
گونه مضامین را بته ترین ادا کرده اند و بهر خیالی را که در نظر
می آرند بآن جذبه و جوش می نگارند که بر بیننده و خواننده
همان تاثیر و رقت ساعتی می بخشد که در ان زمان بر ضمیر شخص خود شان
اثری بخشیده باشد . ــــ

در بی اعتباری زمانه
اعتمادی نیست بر دو بجهان بلکه بر گردون گردان نیز هم
سرود مجلس جمشید گفته اند این بود که جام باده بیاور که جم نخواهد ماند

استقلال و ثبات قدم
حلقه پیر مغانم ز ازل در گوش است ما همانیم که بودیم و همان خواهد بود

وجه ذوق
در نمازم خم ابروی تو در یاد آمد حالتی رفت که محراب بفریاد آمد

دلاویزی افسانه عشق
از حدیث سخن عشق ندیدم خوشتر یادگاری که درین گنبد دوار بماند


(۳۲۱)

در تحقیر وعظ و پند واعظان

باده خورغم مخور و پند مقلد مشنو اعتبار سخن عام چه خواهد بودن

دلفریبی معشوق

میترسم از خرابی ایمان که میبرد محراب ابروی تو حضور نماز من

تمنای مستی

زان پیشتر که عالم فانیشود خراب ما را بجام باده گلگون خراب کن

کمال محدود بکسی نیست

فیض روح القدس ار باز مدد فرماید دیگران هم بکنند انچه مسیحا میکرد

همه تن وفا و محبت شدن

ما قصه سکندر و دارا نخوانده ایم از ما بجز حکایت مهر و وفا مپرس

اعلان راز

داستان در پرده میگویم ولی گفته خواهد شد بدستان نیزهم
محتسب داند که حافظ می خورد آصف ملک سلیمان نیزهم

یکسان بودن ظاهر و باطن

رنگ تزویر پیش ما نبود شیر سرحسیم واقعی سپهیم


(۳۲۴)

روح افزای معشوق
گرچه پیرم تو شبی تنگ در آغوشم کش تاسحر گه زکنار تو جوان برخیزم
ترغیب جود و کرم
ای نخویشم من سخنی هست بگوی ترکن تا ساغرت پر است بنوشان و بنوشان کن
انجام غریب آزاری
پس تجربه کردیم درین دیر مکافات با در دکشان هر که در افتاد بر افتاد
اثر سوختن دلها
سوز آه سینه سوزان من سوخت این افسردگان خام را
موقع حقیقی جوشش بیان در لسان مؤلفان بدست می افتد که ذوق اظهار جذبات و خیالات مخصوصی مد نظر باشد مثلاً رنج و غم، فخر و ناز، غیظ و غضب، عشق و محبت و صوفیگری که بر حضرت خواجه جذبات مستی و رندی غالب بود از انست که عموماً کلام شانرا آنقدر پر جوش و مست میابیم که در حیات هزار ساله شاعری فارسی خیالی بمقابل او نمی بینیم تصور افکار او را وقتی کرده میتوانیم که اول جوش


(۳۲۳)
یک رند پیر مستی را بخود معلوم نموده بعد از ان جوشش و
خروش مستی او را به پیمانه عقل سنجید، ببنیم که در دل و دماغ خود
چه آرزوها و تمنا دارد ، که بر اظهار آن مستعد شده بے پروا
ومستانه وار ندا میکند که مرا از ننگ نام خیالی نیست و ای بسا
قدح بر قدح و جام بر جام بنوشان و خوف کسی را بر خاطر مگذران
چرا که تا بد نمی دانند که در آئینۀ جام چه عالم به نظر می آید ، و مطربت
بگو که ترانه نغمه حكومت مرا بر تمام عالم بخواند ، اینکه امشیر
با خاک یکسان شده است امروز چرا غلغله را بدنیا نیندازیم
و اینکه تو مرا حقیر می پنداری به میخانه آئی تا ببینی ، بدانی که چه
شان و شرف دارم ؟ جامیکه در دست ماست بصور
جمشید هم نمیرسد ، آن باده روز پشته این شراب نیست
منم بلکه از مدتیست که فلک هم با من غلغله ما دوار است ،
واعظان و زاهدان که اندرز دانی با خود نمائی کرده غوغا را
سوگند است که هر چه میگویند از من مسکین شنیده اند خوب است
اگر این عالم را برای خیال خود کافی نمیدانیم بیا تا آسمان را


(٣٦٤)
سقف بشکافیم و یک جهان نوی بکار وى کار آریم بالین
حضرت خواجه این جمله خیالات را بهر موقعش به انچنان نشاطی
و آراستگی و جوش و خروشی جلوه بیان مینمایند چنانچه حقیقتاً
هوهو در دل و دماغ یک ازاده و شیر مستی تولید میکند، بلی
دلا، ازین مبحث میگذریم که آیا بیانات خواجه در بارهٔ می محبت و
معرفت حضورست یا آب انگور بلکه در هر دو نکته هستی و مستی
آشکارست و اینجا مقصد ما تنها به لفظ مستی ست ، . ۰
بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم فلک را سقف بشکافیم و طرح نو در اندازیم
اگر غم لشکر انگیزد که خون عاشقان ریزد من و ساقی بهم سازیم و بنیادش براندازیم
چو در دست است خوتونیم ن مطرب یک ده و بی که د افشان غزل خوانیم و پاکوبا سر اندازیم
نگاهی آن زمانیکه رندی بوجد آمده با ین خیال زمزمه ها میکند
و بهر طرف دست ها می افشاند و زمین را بار بار بپای می کوبد و بپ
و راست سر و گردن را حرکت ها میدهد، بی گمان که شعار فوق
تصویر همان عالم مستی و ذوق را به تصور می آرد، ...
ساقی بنور باده برافروز جام ما مطرب بگو که کار جهان شد بکام ما
کلیات حصۀ دوم صفحه الخ ۱۳۰۰ مجیدیه


(٣٢٥)

ما در پیاله عکس رخ یار دیده ایم ای بیخبر ز لذت شرب مدام ما
ساقیا برخیز و در ده جام را خاک بر سر کن غم ایام را
گرچه بد نامیست نزد عاقلان ما نمیخواهیم ننگ و نام را
تا ز میخانه و می نام و نشان خواهد بود سر ما خاک ره پیر مغان خواهد بود
حلقه پیر مغانم ز ازل در گوش است ما همانیم که بودیم و همان خواهد بود
بر سر تربت ما چون گذری همت خواه که زیارت گه رندان جهان خواهد بود
عاقبت منزل ما وادی خاموشان است حالیا غلغله در گنبد افلاک انداز
حاصل کار گه کون مکان اینهمه نیست باده پیش آر که اسباب جهان اینهمه نیست
ساقی بیار باده و با مدعی بگو انکار ما مکن که چنین جام جم نداشت
خوش وقت رند و مست که دنیا و آخرت از دست داد و هیچ غم بیش و کم نداشت
ما می به بانگ چنگ و مرو نی مخوریم بس دیر شد که گنبد چرخ این صدا نداشت
سر خدا که عارف سالک بکس نگفت در حیرتم که باده فروش از کجا شنید
ساقی بیا که عشق ندا میکند بلند کان کس که گفت قصه ما هم زما شنید
من ترک عشق و بازی ساغر نمیکنم صد بار توبه کردم و دیگر نمیکنم
من رند و عاشق و انگاه توبه استغفر الله استغفر الله

گل دوم حصه دوم تحفه اکبری ۱۲۰۰ چشم


(٣٢٦)
ما زهد و تقوی کمتر شناسیم یا جام باده یا قصه کوتا ه
شراب عیش نهان چیست بی بنیادا زدیم بر صف رندان هرانچه باداباد
سخن درست بگویم نمیتوانم دید که میخورند حریفان من نظارە کنم
گدائی مکده ام لیک وقت مستی بین که ناز بر فلک و حکم برستاره کنم
نه قاضیم نه مدرس نه محتسبم نه فقیہ مرا چکار که منع شراب خوارہ کنم
با من دلنشین خیز سوی میکده آی تا به بینی که در آن حلقه چه صاحب جائیم
ای خوشا حالت آنمست که تا حشر حریف سر و دستار نداند که کدام اندازد
خوشتر انکر می جام چه خواهد بودن چون خبر نیست که انجام چه خواهد بودن
پیر میخانه چه خوش گفت معما دوش از خط جام که فرجام چه خواهد بودن
باده خود غم مخور و پند مقلد مشنو، اعتبار سخن عام چه خواهد بودن
غم دنیای دنی چند خوری باده مخور حیف باشد دل دانا که مشوش باشد
ساقی بیا که شد قدح لاله پر زمی طامات تا بچند و خرافات تا بکی
شیخم به طنز گفت حرامست می مخور گفتم برو که گوش بهر خر نمیکنم
که برد ها به نزد شاهان زمن گدا پیام که بکوی میفروشان دو ہزار جم بکجا
صبح است ژاله میچکد از ابر بهمنی برگ صبوح ساز و بده جام کمینی
س ح سس


( ۳۲۷ )

ساقی بهوش باش که غم در کمین است مطرب نگاهدار همین ره که میزنی
بیا که رونق این کارخانه کم نشود ز زهد همچو تو نی یا زرند همچو منی
ما مرد زهد و تو به وطامات نیستیم با ما بجام بادۀ صافی خطاب کن
زان پیشتر که عالم فانی شود خراب ما را بجام بادۀ گلگون خراب کن
در حرف باران
باین اشاره که دنیا را بجز جلوهٔ چند روزه فروغ و اساسی
بیش نیست، درین مذاکرات و مباحثات کوشیدن بحاصل است بلکه
خروشیدن است، بخور و بنوش ببخش و بپوش و ازین
گذرگاه بگذر، بی شبهه مضامین بحسابے درین حساب روایت
و حکایت کرده اند که تمام کائنات شاعری خیام بر همین
ے مضامین
نهج است الجاهل دليله، امّا حقیقتاً جوش و خروشی که از بیان حضرت
دگر
خواجه هویدا و عیان است شهرستان شاعری و ادلستان
پهلوی را ازان آثار خالی می یابیم ، ه
شراب تلخ ده ساقی که مرد افگن بود زو که تا لختی بیاسایم ز دنیا و شر و شور
کمند صید بهرامی بیفگن جام می بپیمای که من پیمودم این صحرا نه بهرام است و
سال
نی گورش
می دو ساله و محبوب چهارده همین بس است مرا صحبت صغیر و کبیر


(۳۲۸)
دو یار زیرک و از باده کهن دومنی فراغتی و کتابی و گوشه چمنی
من این مقام بدنیا و آخرت ندهم اگرچه در پی ام افتند خلق انجمنی
بی‌گمان که شان و شوکت و جاه و جلال و دبدبه و طنطنه دنیا
دار می‌افکار شانرا بخود مائل میسازد، ولی اینست که از نه
دل شان این صدا می‌آید، که تاکی ؟ و این نیرنگی تا کجا ؟ پس
حیات بی‌حاصل را بطومار این طلسم باطل حیات بی‌حاصل را نباید پیچید.
بس کن تکبر و ناز که دیده است روزگاری چین قبای قیصر و طرف کلاه کی
حاصل کار گه کون و مکان اینهمه نیست باده پیش آر که اسباب جهان اینهمه نیست
بیش از خرده خاک حال دل شوکت این که از جمشید و کیخسرو بهزار باداستاداری
گره بباد مزن گرچه بر مراد وزد که این سخن بتمثل باد با سلیمان گفت
و این مسلک انقدر پسندیدۀ حضرت خواجه بود که بوریای فقر را
از مسند جمشید عالی و خوشتر میدید و بشخص خود در این خیال مستر
بوده میخواستند کافه ازین جهان ستی محظوظ و مستفید
گردند، چنانچه ذاتا از مناظر قدرت یعنی بهار و سبزه و
آب روان و چمن و مرغزار بهره‌ها می بردند و میدانستند که برای آنک


(۳۲۱)

ازین عالم عیش و خوشی بهره میرسد بدین سبب جهانی را فلسفهٔ
عیش و نوش تسلیم میدهند، و در یونان تعلیم اپیکورس هم همین
بود، از آنجا که طبعاً شخص فاسقی بوده بیان و تعلیمش نیز صورت
فلسفیانه داشت و حضرت خواجه که فطرتناً شاهر و از حقایق
آگاهی داشتند کیفیت و ذیقهٔ عیش و خوشی را بجلی بر نگاشتند
لا دنیا و ما فیها را بمسیر جوی مسرت در نظر آورده ند وفن
شاعری را برتبه کمال بخشیدند، ه

عیش است ساقیا قدح پر شراب کن دور فلک درنگے ندارد شتاب کن
نوش دہ که ایام غم نخواهد ماند چنان نماند و چنین نیز هم نخواهد ماند
بے غم بسربر در جهان بکر نی ارزد می بفر ونوش تو با که بن بخر نمی ارزد
شکوه تاج سلطانی که بیم جان درو باشد کلاه دلکش است اما بدردسرار زد
غم دنیا دنی چه خوری باده بخور حیف باشد دل دانا که مشوش باشد
خوشتر زفکر می باموجه خوارباران جوان خضمرست که انجام نخواهد شد
از موسم بهار حظوظی شوند
نفس باد صبا مشکفشان خواهد شد عالم پیردگر با ره جوان خواهد شد


( ٣٣٠ )

ارغوان جام عقیقی بسمن خواهد داد چشم نرگس به شقایق نگران خواهد شد
مطربا مجلس پس است غزل خوان و سرود چنگونی که چنین است و چنان خواهد شد
بلبل از شاخ سر و با گلبا نگ پهلوی میخواند روشن سر مقامات معنوی
مرغ باغ قافيه سنجند و بمله گو تا خواجه می خورد بغزلها پهلوی
در پیشم و گدا و برابر نمی کنم پشمین کلاه خویش بتیغ خسروی
خوشتر قماش بوریا و گدا و خواب امن کاین عیش نیست در خور اورنگ قیصری
اخر الامر گل کوزه گران خواهی شد حالیا فکر سبو کن که پر از باده کنی
اینکه در کوی خرابات مقامی داری جم وقت خودی ار دست بجامى داری
اینکه با زلف رخ یار گذاری شب و روز فرصتت باد که خوش صبخی و شامی داری
میخواه گل افشان کن از دہر چه میجوئے این گفت سحر که گل بلبل تو چه میگوئے
من مگلان شاه بر هم شاهد و ساقی را لب گیر می رخ بوسی میتود گل بوئی

قدرت و کمال مخصوصه حضرت خواجه حبیب تاثیرات کلام وجود امین
بیان شانرا در صورتے بخوبی اندازه کرده میتوانیم که در مقام
مذکوره انه کلام دیگر اساتده بمجالسے بمقابله اورده بموازنه
کنیم بنا بر این بعرض مثال شا
[ILL] اشعار می اكتفا می کنیم .هـ

* جمله مسلم الثبوت شرکاست پیش طبعم شرکه اسرار است (۱۲۰) *


(۳۳۱)
سلمان حافظ
رندی و عاشقی و قلاشی عاشق و رند و نظربازم و میگویم فاش
هیچ شک نیست که در ما همه نیست تا بدانی که بچندین هنر آراسته ام
درون صافی از اهل صلاح مجو راز درون پرده زرندان مست پرس
که این نشانه رندان دردی آشام است کاین حال نیست صوفی عالی مقام را
مکن ملامت رندانه گر به بدنامی گرچه بدنامیست نزد عاقلان
که هر چه پیش تو ننگ است نزد ما نامست ما نمیخواهیم ننگ و نام را
غرض ز کعبه و بتخانه توئی سلمانرا جلوه بر من مفروش ای ملک الحاج که تو
بکعبه خانه بخانه خدا با ما در هست خانه می بینی و من خانه خدا می بینیم
من آنکارونه که در بند تو ام آزادم فاش میگویم و از گفته خود دلشادم
پادشاهم چو بدست تو اسیر افتادم بنده عشقم و از هر دو جهان آزادم
ای گنج نوشدارو خستگان نظر کن یارب این پاکدلانرا که گفت ای سلمان
مرهم بدست دار مجروح میگذاری کشت ما را و دم عیسی مریم با اوست
بدیع الاسلوبی که بحدی جدت و خوبی ادا
اکثرم مضامینی هست که از مدتها ترتیب یافته می آید و ناگفته


(۳۳۲)
آورده شده
حقیقه دانسته شده اند دلربائی نقطه که به تصویر نیاورده الاغیر
مرتب مانده حسن اسلوب جدت ادای حضرت خواجه آن را
دلفریبی ولطافت بخشیده بصفحه ظهور آورده مثلاً چشم معشوق را
هر زبان مخمور ومست و سرشار گفته می سنجد و حضرت خواجه
هم بهمین آئین و اندزه بیان میکنند . ه
هر کس که بدید چشم او گفت کو محتسبی که مست گیرد
الحق زلف محبوبه را بر بنفشه ترجیح دادن سخن سهلی است اما
خواجه صاحب این نکته را با چنین نزاکت ولطافت مخصوصی
ادا و بیان میفرمایند . ۵
بنفشه طره مفتول خود گره میزد صبا حکایت زلف تو در میان انداخت
البته این مضمون به ترتیبی تزیین یافته که وقتیکه به کامل تصویر ملکی
تصویر گلزار
در این امور
ما زنهال خود دارد که تأمین نماید گفته که لا بغس خود پیکر حسینه
تاریک و طاق مسیند
وجمیلی است که زلفین پر پیچ وزیبائی دار دلر با ز و انداز
نشسته برطره خود بخش گره میزند در این اثنا صبا از گوشه
سر بر آورده بمدا خلت کرده از زلف معشوقه حکایتی در میان می آورد


(۳۳۴)
که یگانه در عالم ناز وتکبر از ان مبحث به تحیر میماند (نزاکت کلام را
کمال میرساند) این وجد ت بموجبه بودن حق وراستی
مضمون که حقیقت طریقه رندانه است
نگهداشته و از
درین البت
که نتیجه شرمساری بنخشه را پوشیده از ضرورت اظهار مفصل آن
صرف نظر میکند. ونسبت را بدر و داشتن این خیال بمقصدی
مثال دیگر نزاکت
که ان با شراب و غیره مسقیات عادی نیست و در حصول مقصد
برای
از زورو کار میگیرد
و تحصیل مطالب خودرا بزورو قوه ریا بجا میرساند بس این
شیوه را از حرام کمتر نباید دانست همین مضمون را به این
خواجه
عبارت موزون بیان میکند . ٥
بیت
ترسم که صرفه نبرد روز بازخوا نان حلال شیخ زآب حرام ما
در جدت اسلوب هر لفظ آن لطف و نزاکت مخصوصی بهم
میرساند، یعنی خوف دارم که روز قیامت نان حلال شیخ
از آب حرام من که مراد از می باشد مقصدی نخواهد برد و
صرفا لفظ
این معلوم را بر می دارد
ترسم ظاہرا چون است که من این سخن را بطور شماتت نمیگویم،
بلکه از روی همدردی مضطربب هستم که اینچنین بشود و این واقعه
پیش نیاید وحشره که بروز بازخواست تعبیر میکنند مقصد اطباً


(٣٣٤)

لعل می کند
آن اینست که در آن روز فی الواقع امتیاز نیکی و بدی شدنی است
در اینجا تقابل نان حلال و آب حرام در اینجا علاوه از صنعت اضداد
که موزون و خوشنما افتاده اصل مضمون را نیز بدرجه انتها بلاغت
بخشیده یعنی اگر نان زاهد با وجود صفت حلال بودن گران است
مایه تاسف واحرای بران زاهد ست
حرام با پست تر شو دوم گرا مقصد را نبرد برای زاهد تاسف بسیار است
فقیه مدرسه دی مست بود فتوی داد که می حرام ولی به زمال اوقاف است
در بلاغت حسن طرز ادای اینطور عبارت خاصه لحاظ ضروریست
اولاً اعتراف باین امر که گوچه شراب حرام نکنه هم بد و بیست اماد بعد ازان میگوید
بهر حال از مال وقف اوقاف بهر حال بهتر است و خوبتر اینکه وقتی اینگونه در افکار کلمات از زبان شخص
ان هم واز زبان مدرس و علاوه بر ان فتوای او درها
فقیه بیان و اثبات نماید و نقیر انسان بعالم مستی ادعا مقید
بدون فکری
میسازد و مرا حسن سخن اینست که فقیه اظهار حقیقت یک بیجاست
هم میکند ، بی سمت بود و خیال چون و چرا از خاطرش یکطرف شده بود
بانچه در دل داشت بر زبان آورد زانیکه تصورات
سیئه اعمال شان بنده غضب
ایزدی را بد لها ارائه و قایم میکند بر سر چشمه کار را فهم و
حضرت او سبحانه کاره است، که ذره ذره اعمال جمیعه


(۳۳۵)

لنعوذ بالله توب توب از حق بیگا نه تنزل بشود و
نغوذ بالله ناراضی او را مینمایند و بنهایت بی رحمی سزاهای بزرک
و قوی مقرر میدارند اما به نزد اهل نظر نعمت های خداوندی
د عالم
سرا سر لطف و رحمت است که شرح این مضمون را باین
طرح بیان کرده اند :
پیر دردی کش ما گر چه ندارد زر و زور خوش عطا بخش و خطا پوش خطائی دارد
اینجا نکته ئینز خدائے ، چه لطف و نزاکتی بمیرساند که گویا خدای باین
اوصاف بلا غیر معروف است و زاهدان ملا مطلقا با او شناسائی ندارند.
مضمون دیگر اینکه من به دلیری و بی باکانه معشوقه انتخاب
کردم و محل تحسین عامه شدم شرح انرا باین نظم ادا میکند :
هر کس که دید روی تو بوسید چشم من کاری که کرد دیده من بی ابصر نکرد
بوسه روی تو دید چشم مرا بوسید و حق کسی او را
یعنی دیدن روی تو و بو سیدن چشم من جای تحسین و آفرین است چه معشوقه
که بسیار یاره و مقبول انتخاب کرده ام و کاری که چشم من کرده
یا سنجیده نبود بلکه دیده و دانسته کرده است ، استغفار بد ندار ہے
نسبت شاید بازی که دیگران هم میکنند مضمون روانی است
و حضرت شیخ سعدی هم میفرمایند :

هر صباحی شرم از شر مستی امروزم (۱۴۸)


(۳۳۶)
گر کنند میل بخوبان دلمن خرده مگیر    کاین گناهیست که در شهر شما نیز کنند
ولی حضرت خواجه حافظ همین مضمون را باین اسلوب جدید
ولطیفی بیان میدارند . ه
من ارچه عاشقم ورند ومست و نامه سیاه    هزار شکر که یاران شهر بیگنه اند
ظاهراً مقصد از شعر اینست که اگرچه من گنه گار وبد کردارم ولے
شکر خدایرا که مردم شهر پاکیزه ونیکوکار اند که از یمن برکات آنها
آنگیست اعمال من بردیگران تاثیر نکند . وحقیقتاً دیگران را بکمال
و ہنر لفظے رمزا ًپوشیده حقارت میکند چنانچه شیخ سعدی
به عبارت روان بیان نمود و خواجه علیه الرحمه همان مضمون را
به نزاکت کنایه و اشاره ادا فرمود . و نیز باین پیرایه با مید عفو
ورحمت خداوند ی بعمل می نوشي دلیری میدہد . ه
بیار باده بیور زانکه پیر میکده دوش    بسی حدیث مغفور رحیم و رحمن گفت
محل تحسین است که در این موقع عدد ہمان اسماء الله را که توقع
تائید رحمت و مغفرت بدان میتوان شد به مناسبت و حُسن
بلاغت اظهار نمود. و بعد ازان آمدن بثباتے دنیا را باین پیرایه


(۳۳۷)

ادا میفرمایند .
سرود مجلس جمشید گفته اند این بود که جام باده بیاور که جم نخواهد ماند
و مقصد ازین بیت اینست که بر دنیا هیچ اعتبار و اعتماد ی نیست
و بدان سبب این حیات چند روزه را به عیش و عشرت بسرکن
که معامله فردا با خدا ست ، در ادای این مضمون چه پیرایه بلیغ
کامرانی
و پسندیده بهم میرساند ، که یعنی در کامیابی و عیاشی جمشید سربرآور
نام او در ان دنیا است با آنهمه در مجلس او این ترانه میخوانند.
بس بیشتر ازین ثبوت بیثباتی دنیا چه خواهد بود، و البته باین حقیقتی
که القاب و خطاب جمشید را صرف نظر داشته نامش را به تحقیر تصغیر
مؤثر و
یاد می آرد حقا که پیشتر و بهتر مضمون را بسی مؤثر و موزون تر میسازد
شعر از ان چشم سیه با دشن مژگان دراز هر که دل بردن او دید در انکار من است
کمترک مقصد ندان از مضمون فوق نیست که هر که بر من اعتراضی دارد
هرگاه معشوق را میدید از اعتراض باز میماند ، و این عبارت را
به این نزاکت بیان میکند که هر که بر دل باختگی من اعتراض میکند مگه
از چشم و مژگان معشوق شرمی ندارد یعنی بر من اعتراض کردن گویا


(۳۳۸)

از دلربائی چشم دلبر امن منکر شدن است، ؎
یا ربی که بتوان گفت این که در عالم خمار که پس نمود آن شاهد هر جائی
این مضمون را که جلوۀ شاهد مطلق یعنی (خالق بر حق) اگرچه از هر بر
ذره درخشان است و به حقیقت و علم عالمی نارساست، باسلوب
بدیع اظهار میکند، که یعنی بسیار جای تعجب است که بهم هر جائی
است و هم کسی او را ندیده، وصالی نیز بدین مضمون کلامی دارد
بیت
ای که در هیچ جاندار ی جا بوالعجب مانده ام که هر جائی
حقیقت نیست که کلام حضرت خواجه علاوه از طرز ادا و لطافت
اسلوب هم خیلی پر معنی است، برای دانستن بدایع اسلوب
چند مثالی مینویسیم تا ظاهر شود که مضمونی را که سابقاً استادی
استعمال کرده و میاد داده بود حضرت خواجه صاحب بحسن اندازه و خیال خود
همان عبارت را بچه اندازه رسیده رتبه عالی بخشیده. ؎
سعدی     حافظ
تو گرچه امیر و ما فقیریم { در راه عشق فرق غنی و فقیر نیست}
دلدارسی دوستان ثوابست { ای پادشاه حُسن سخن با گدا بگو}


(۳۳۹)

سعدی
ای بلبل اگر نالی من با تو هم آوازم
تو عشق گلی داری من عشق گل اندام

حافظ
بنال بلبل اگر با منت سر یاریست
که ما دو عاشق زاریم و کار ما زاریست

حضرت شیخ میفرمایند که ای بلبل اگر ذوق نالیدن داری من هم
با تو همراهی دارم و همدرد تو میباشم چرا که تو بر گل عاشقی و معشوق من
هم گل اندامی هست غرض اینست که شیخ علیه الرحمه باشتراک معشوق
موجب همدردی قرار میدهند ولی این نکته از پهلوی غیرت
میکاهد و بیجا مینماید . و حضرت خواجه بیگانگی محض قطع
شرکت عشق با ها همدردی میدانند و باشتراک معشوق دخلی ندارند
و با آن همه خود را پیرو بلبل نمیخوانند بلکه بر لفظ (دو) عبارت را ساس
و تقویت میدهند ازین اشاره بی شبهه ظاهر میشود که حقیقتاً دعوی را
دو کس حق دارد دعوی را عشق و عاشقی کند
مسئله عشق صرف دو کس گفته میشود یعنی (عاشق و ـ بلبل)
و با وجود این نزاکت با اجتماع و مطلع شدن گلاب زار و ـ زاری ،،
رتبه کلام و حسن افکار شاعر عالیتر
ساخت .


(٣٤٠)

سعدی
حافظ
ای گنج نوشدار و خستگان نظرا
چه عذر از بخت خود گویم که آن عیار شهر آشوب
مرهم بدست و ما را مجروح میگذاری
بتلخی کشت حافظ را و شکر در دهان دارد

خواجه صاحب الصنف کلا پیرایه مضمون شیخ را بلطافتی خوشنما تر میسازد . ه
کے فقرہ

سلمان
حافظ
رندی و عاشقی و قلاشی
عاشق و رند و نظر بازم و میگویم فاش
هیچ شک نیست که در ما همه هست
تا بدانی که بچندین هنر آراسته ام

علاوه از چستی و ارتباط و جوش بیان سلمان کلمین قدر میگویند
که من ندیمه این اوصاف را دارم اما شوه تی ندارد که باین دو
افتخار میکند یا ندامت میکند .

بدون
صنایع مقر است تا نادم ، و حضرت خواجه باستخدام این رباعی
و دیگران را باید
قناعت نداشته چیزی کمالعقیف ناز قرار داده میفرمایند ع

تا بدانی که بچندین هنر آراسته ام

سلمان
حافظ
نکونامیست رندان دگر به بد نامی
گرچه بدنامیست نزد عاقلان
مرا نچه پیش تو ننگست فخره با نام است
ما نمیخواهیم ننگ و نام را


(٣٤١)
رزان
آقای سلمان میگویند که مرا ملامت نکنید چه انلین چیزی که شما بننگ
داده اید به نزد ما مایه نام آوری است، و این خیال صریحا نقص مضمون
گفته میشود که بر خود شخص جرح هم ونشانر ا ثابت و عیان میدارند و بین
شیوه ایست که نام آوران هم از ان ننگ دارند، و حضرت خواجه
میفرمایند که مرا کلی با ننگ و نام تعلق و غرضی نیست و هیئت
و همین
که بنشان و نشان رندان خوانده میشود.

سلمان حافظ
شاهد آن نیست که دارد خط سبز وب شاهد آن نیست که موی و میانی دارد
شاهد انست که این دارد و آندارد بنده طلعت آن باش که آنی دانه

این بدنیقه من از پی آن مبکرده
دیده ام طلعت زیبا شر که آنی دارد
اصل مدعا اینجا هست که معشوقی شدن صحران به تناسب اعضا
هیچ دخلی ندارد، بلکه صفات حقیقی دلبری ناز ملحوظ و ادا گونه پیداست
سلمان در ادای این مضمون رونق لفظی در مقابله این و آن را
بمیان آورده. بی شایستگی اصل مضمونرا بر همه عبارت ساخته اند


(٣٤٢)
در این مورد
حضرت خواجه حقیقت عبارت را از صنعت لفظی دیباچه جامع بکلی
علیحده در صفحه بیان آورده و در موضع دیگر حُسن و لطف مقابله کلمهٔ
این و آن را نیز مد نظر داشته به پیرایهٔ حسین تر از ان میفرمایند سه
اینکه میگویند آن بهتر ز حُسن یار ما این دارد و آن نیز هم
مثل طبله
بلکه ازین گونه صدها مثال موزون بظهور میرسد ولی مقصود ما بیاں
هستوی ما فعل که هی
ر بطور آوردیم
در اینجا که این چند بیت نمونه بود، قطع نظر از اسالیب جزئی یک اسلوب با
کلی که غور کردن است چنانچه حضرت خواجه بیشتر مضامینی را که خوشتر
دانسته و نوشته اند همانا اوصاف شراب ، و ترغیب به رندی
و مستی ، و بیثباتی دنیا ست، و نیز افشای راز واعظان
ر گوشه سنه و پیرایی شگر در ادا عمل
و ز هاد گفته میشود، در ادای مضمون هر مسلک پیرایه هاییکه
ترتیب داده و اختیار کرده اند بهتر ازان شیوه های خیال
خطو نکرده ، در ادای پیرایی نسبت در ان
صاحب حالی نپیوسته ، و همین است که بر مضامین نمکیه
اثر کلام میں هرگز و ابداب رق
از اکثرا ساتذه بعد بآ بل هزار ها اشعار با طبع آزمایی ها گوارا
بسیاری از نظر ها گذشته و میگذرد اما اهل دانش و بینش حقیقتاً ذایقهٔ
حوله را از حرف گروه مبتدی نشند
ترانه های کلام حضرت را از کام و زبان نمیندازند...


(٣٤٣)
واردات عشق
انواع گفته های انرا. که در بیشه خیال آفرین مشق
حضرت خواجه در فن شاعری انواع مختلفه این فن را تخته
در بردارد
خیال گرفته و هر نوعی را به اعلی ترین رتبه میرسانند ولی کلیتاً بلکه
یکی از ادعای که می تواند این که
مدار ذوق خاطر شان، عشق و عاشقی و رندی و مستی است
لیکن نزاکت و لطافت نامی مضامین رندانه را باین آزادی
می آورده
و رنگینی و جذبه و جوشش بحسن بیان آوردن خاصیه و صف
زبان او میدانند که تفصیل ان پیشتر ازین بعوان جوش بیان
مرقوم است ، لا در هر صفحه دیوان شان هزاران نکته و رموز ۴
عشقیه مضمر، لیکن این نقطه را ملحوظ باید داشت و از بد و معامله
در کلام در شه باید.
عله
نگاشته می آئیم که جذبات عشقیه حضرت ، با درد و غم کمتر تعلقی دار
در احوال
چرا که فطرتاً شگفته مزاج و رنگین طبع بودند و ازان رو بآئینِ
علاقه وافر در درد
معاشقه هم تا جای دخل و تعلقی دارند که آرایش لطف طبع
و رونقی و آسایش خاطر باشد ، و گر چه گاه گاهی از نا امیدی
و یاس، وحسرت و امثال آن چیزی بخیال آورده نویسند


(٣٤٤)

مطلبی را
میخواستند
دل محض قلب میکنند چنانچه مثلاً چهره انگین محجوبند بگویند اما انه

خاطر شان آثار شگفتگی با ظهامر میرسد و از ان است که پکران

اخبار درین مسائل شوقیه، ناز و نیاز، بوس و کنار، و جذبات مجلس آرائی
خوب نیز شد مد عاسان
واضح و خوشتر مینویسند، و عشقی را خاطر نها د ندارند که برای

دیگرے حیات خود را بر باد دهند، یعنی به روش معاشقہ شان
لطفے بکھوئی دارد ہر گه در زن
تیر لطفے بنظر می آید، از گذر تا را افتادن و خیزان گذشتن ، چہرۀ

دیدار محجوبے را
زیبائے بنظر آوردن و دیدن و دل را تسلی بخشیدن ، انجم

نشینی و مکالمہ ، ہمزبانے او محظوظ شدن بهتر از ان سینه

گرفتن بدست در آغوش انداختن و در ہمۀ امور از خیال

داشتن
بد پرہیز کردن، بهمت پاکبازی و نیک بینی را بر قرار دا

رقدت نگاه دلال شوق خبط است
چنانچه میفرمایند
منم که شهرہ شہرم بعشق ورزیدن منم کہ دیده نیالوده ام به بد دیدن

با این ہمہ واردات و روایات که از عشق و محبت بظہور میرسد

از یکان بیجان اسرار آن با خبر بودند و اینمحو جذبات را بصدق

در اینی انکور مستن و به ذوق حقیقت اظهار داشتن یعنی بصو رتیکه


(٣٤٥)

در هر موقع بر تو حالی بدل متصور شود در صفحه بیان می آرند و
همین است که صفات حقایق شیوه شاعری گفته میشود. و هرگز
چیزی نمیگویند تا جذبه او اثر بدل و خاطر پر تو نیندازد. مثلاً
وصف معشوقه را که وظیفه صبح و شام شعر است میخواهند بگویند
ولی در زمانی میگویند که از ناز و ادای تازه طرفی معشوقانه
در دتازه و غوصی بر دل بر دارند درین چیزی گفته و میگذارند
چنانچه میفرمایند . ه
نکته ناسنجیده گفتم دلبرا معذور دار عشوه فرما تا من سنج را موزون کنم
غنی همین نکته را بانداز خیال خود میگوید . ە
جلوه حسن تو آورد مرا بر سرکار تو حسابستی و من معنی رنگین بستم
حضرت خواجه خاکسار واقف این سر است که عشق محض از حسن و جمال
ظاهر می بظهور نمی آید و اگر پدید آید آنرا عشق نمی نامند بلکه هوس
پرستی میگویند . در قانون عشق معشوقه را غر حسن و جمال بسا
اوضاع و داد و کمال دلبری ضرور است کما یعلم بدین نکته سلمان
ساؤجی نیز متفق بوده میگوید . ە


(٣٤٦)

شاهد آن نیست که دارد لب لعل و خط سبز شاهد آن نیست که این دارد و آنی دارد
و سلمان این مسئله را حسن تخصیص بخشید که حضرت خواجه اعم و اشمل نموده
شاهد آن نیست که موئی و میانی دارد بنده طلعت آن باش که آنی دارد
بلکه تا این حدود قناعت نداشته خوشتر و شسته تر میروند. بیت
هزار نکته درین کار و بار دلداریست که نام آن نه لب و لعل و خط زنگاریست
البته عاشقی که از معاشقه شخصاً حظ اوقات و لطفی بهم میرساند
عموماً پاکانه فطرت انسانیت دیگران را به اخذ لذت آن ترغیب
میدهد این شیوه را اینک به پیرایه لطیفه و عجیبه اظهار میدارد.
مصلحت دید من آنست که یاران همه بگذارند و سر زلف نگاری گیرند
شهری از بهر نگار و ز هر طرف نگاری یار اصلای عشق است گر میکند کاری
و این جذبه سخن قابل غور است که میگوید ای یاران کار می اگر
لایق کردن باشد همین عشق است و بس ،
و چون عاشق بتصور وصل بخاطر میرسد جذبات و خوشیها
علیحده بخیال خود می آرد اینست که میخواهد معشوقه را بطرح
طرح آراسته پابیند یعنی گل فشان و زیور پوش بر تختی


(٣٤٧)

نشسته باشد و این عاشق باریاب شده بعرض رسانم که بی از ناز
و انداز معشوقانه که تشریف دادی تماشائیان را از برق جلوه
ات
دل دوزم بسوز و بگذار بهانا تحریرات تصویر این جذبات چون تصویر
بپرداز میکند . ه
بتخت گل بنشانم بتی چو سلطانی ز سنبل و سمنش ساز و طوق و یاره کنم
کرشمه کن و اسرار ساحری بشکن بغمزه رونق بازار سامری بشکن
بباد ده سرو دستار عالمی یعنی کلاه گوشه بآئین دلبری بشکن
چو عطر سای شود زلف سنبل از باد نو قیمتش به سر زلف عنبری بشکن
بزلف گوی که آئین دلبری مگذار بغمزه گوی که قلب ستمگری بشکن
برو خرام و ببر گوی چو از هر کس سزای حور بده رونق پری بشکن
عموما خیال میکنند که در عالم وصل خلش خارهای دل با
تسکین میرسد ولی صاحب ذوق میدانند که در لحظه
طپش
وصل شعله های اتش شوق تیز تر میگردد و طپش دل را
صبر و قراری حاصل نمی آید، و اندرین اثنا شاعر میگوید
باره
بكل بلاء بينا فلم يشف مابنا على ان قرب الدار خير من البعد


(٣٤٨)

یعنی ما همه مقامات را طی کرده و دیدیم و از هیچ یک تسلی نشدیم،
اما باز هم وصل از هجر بهتر است و حضرت خواجه درین باب چنین
میفرمایند. ؂
بلبلی برگ گلی خوشرنگ در منقار داشت و ندران برگ و نوا خوش نالها زار داشت
گفتمش در عین وصل این ناله و فریاد چیست گفت ما را جلوهٔ معشوق در این کار داشت
معشوق چندی بیوفائی بسر برده بعد آن از بی پروائی چشم
نظر کرده می بخشد، و عاشق بیچاره از ایام گذشته حکایاتی که بخاطر
دارد قصد آفرینش میکند، معشوق را اطمینان میدهد که هرگز
ندارد
شکایتی نیست اوضاع اتفاقیه پیش شد، بگذشت
خوب
آنچه گذشت، حالا این ماجرا را باین نوعت رویت میدهد. ؂
مگر ز دست زلف مشکینت خطا رفت ورزمند شما بر من جفا رفت
اینجا لطیفه که در رسم بلاغت را بی انتها پایه رفعت میدهد که ظلم و
ستم را اینطرف معشوق نیکو بد و سلسله زلف نسبت داده یاد
میکند و او را بند و یعنی ظالم و راه زن میگفت که گر پیش آمد
از روزگار واقعه این کار بعید نیست. ؂


(٣٤٩)

برق عشق از خرمنشین بے سوخت سو    جور شاہ کامرا گر بر گذار رفتہ نیست
گرد لم از غمزهٔ دلدار تابی برد برد    در میا جان جانان تا مزار رفتہ نیست

گهی از دل عاشق جذبه بر می آید که معشوقه را د یگران هم دوست
خواهند داشت ولی همچو من دل باخته ناز و جان بخش و مربا
که خواهد بود، میخواهد که این حقیقت را بصفو صدق و محبت اتحاد
را بلب کند
ساخته بوسیله نیاز ند رانه نظر معشوق نماید، وحضرت خواجہ عالیجاه
این کیفیت را این گونه بمعرضه میرساند، . ه
شبی مجنون بیلی گفت کای محبوب پی پروا    ترا عاشق شود پیدا ولی مجنون نخواهد شد
افزون
درین موقع لفظ مجنون جسن بلاغت را بسلی فزون ساخت که کا گریم دران
بسیار جا
همین مضمون بشمار طبع آزمائی شده اما پیرایہ باین سرمایه موزون دیگری
کسی را حاصل نشد.
بعضی اوقات که ناز و تمکین معشوق از حد تجاوز میکند
عاشق شیفته بی تحمل شده میگوید که انداره باید گذشت ،
دلبردارد
در دنیا هزارها محبوبه کاملے با حسن و جمال میباشند، معشوق ہم
او صید
میداند که همچنین است اما اظهار این خیال از کمال بیعشق بیقرار


(۳۵۰)
اینست که حضرت خواجه رموز این جذبات صحیحه را باین زمزمه ترشح
مینمایند . . ؎
صبحدم مرغ چمن با گل نو خاسته گفت ناز کم کن که درین باغ بسی چو تو شگفت
گل بخندید که از راست نرنجیم ولی هیچ عاشق سخن سخت بمعشوق نگفت
تابش جذبات آفتاب عشق اگر چه سزاوار و خاصه عالم شباب است
ولی مسلّم شد که از پاش سایه پیری شدت شعله های این آتش
فرو ننشست ، و درین زمان بر عاشق ناتوان واقعات و حالات
مختلف میگذرد که گهی میگوید ، و ندعی هوسنا در عهد شباب او
و گاهی خیال میکند که حرارت عشق خاصیّتاً قوّت جوانی بخشد و بدین
امید معشوق را مخاطب ساخته تمنا دارد که . . ؎
گر چه پیرم تو شبی تنگ در آغوشم گیر که سحرگه ز کنار تو جوان برخیزم
و باز میگوید
هر چند پیر خسته دل ناتوان شدم هرگز خیال روی تو کردم جوان شدم
رگهای کاشی نیز بدین سودا سری دارد و میگوید ، مصرع
عشق در ایام پیری جوان تر است


(٢٥١)
تحسین است
و با وجود اینهمه تخیلہ بحقیقت این مسئلہ میداند کہ زمان پیری
ایام عبرت و زجری ہست و بر حال خود تأسف کردە بلہجہ میگوید
دیدی دلا کہ آخر پیری زہدسلم با من چہ کرد دیدە معشوق باہین
اینک جملہ جذبات واردات حقیقی عشق گفت میشود کہ بر عاشق میگذر
و حضرت خواجہ آن ہمہ را بے کم و کاست بموضع و موقع لازم بحسن
تناسب اکمل ادا مینماید .
بلے در صورتیکہ معشوق بلند پایہ و صاحب جاہ، وعاشق مفلس
علاقی ندارد عاشق بدو تآسف می کند
و کم پایہ باشد البتہ معشوق را بالالتفات عاشق عارمی اید ولے
بگذر آن مکن
عاشق بہ امتیاز این لحاظ نمی پردازد و قاصد را خطاب کردە میگوید :
گر دیگرت بران در دولت گذر بو بعد از ادآ خدمت و عرض عامبگو
در راه عشق فرق غنی و فقیرنیست ای پادشاە حسن سخن باگدا بگو
بصدہ جذبات کہ در موقع رنجان
مقصد اینست کہ ازین گونہ صدہا جذبہ رنجنا میتو ند کہ حضرت خواجہ
اینہمہ را بحسن ترتیب تو ضیح و تشریح مید ہند کہ مثال آن را اِلا
در کلام دیگر اساتذہ نمی یابیم ولے اجمالاً بصورت سرسری
بذکر چند مثال می پردازیم :
باظہار مضر چند اشعار بر می ایم :


(٣٥٢)

بر معشوق بدگمان نشد
خواب آن نرگس بی خمار بی چیزی نیست
تاب آن زلف پریشان تو بی چیزی نیست
بعد از ظلم و ستم صفت لطف و ترحم
آفرین بر دل نرم تو که از بهر خدا
کشته غمزه خود را به نماز آمده
سرگوشی پنهان از رقیب
خدارا ای رقیب امشب زمانی دیده برهم نه
که من با لعل جان بخشش نهانی سخنی دارم
شکایت از وفور آمیزش
زلف در صبا گوش من پیغام رقیب
اینهمه با همه در ساخته یعنی چه
بیم و خوف آنکه از عشق بدامن پارسا داغی نه افتد
میترسم از خرابی این کار میبرد
محراب ابروی تو حضور نماز من
معشوق با وجود استعداد چاره ساز بنده نوازی نکرد
چه عذر از بخت کج گویم کز آن عیار شهر آشوب
بتلخی کشت جان حظ را و شکر در دهان دارد
باک از این نتوان گفت که آن سنگین دل
کشت ما را و دم عیسی مریم با اوست
ذائقه بوسه به اتفاق دشنام
قند آمیخته با کل نه علاج دل ماست
بوسه چند بیا میز بدشنامی چند

نمبر ١٠/ حجم / در ماه / جدی ۵ افغانی


( ٣٥٣ )
تمثال معشوقان باوفا را بحضور محبوبه خود پیش نموده خواهش
التفاتی میکند .
شمع و گل و پروانه و بلبل همه جمع اند ای دوست بیا رحم بتنهایی ما کن
موجب فشار از شدن حیا و گریه
ترا حیا و مرا آب دیده شد غماز وگرنه عاشق و معشوق راز دارانند
بر کامروائی دیگران حسرت بردن
چو با حبیب نشینی و باده پیمایی بیاد آر حریفان باده پیما را
در استاد دلچسپی عشق
یک قصه بیش نیست غم عشق و این عجب از هر که هر چه می شنوم نا مکرر است
انتظار محبوبه بر فدای معشوق و هم برا و عرض کردن
است که در اندل در راه عشق
میسوختم که پیش اندر قدم چو شمع او خود گذر بمن چو نسیم سحر نکرد
حظ گرفتن از شب بیدار و بیاد معشوق بودن
از صبا پرس که ما را همه شب تا در صبح بوی زلف تو هما مونس جانست که بوست
مقام حیرت که بوسیله زر و زور از معشوقانها میتواندند و خود التفاتی نمیکند
از بهر بوسه لبش جان همی دهم اینم نمی ستاند و آنم نمیدهد


(ص ٥٤)

از شاهد پرستی گذشتن بیست اهل تقوی نگاه بد بدان نمیکنند
ترا لعل شرع روی مه جبینان بین خلاف مذهب انان جمال اینان بین

فلسفه
در فلسفه حضرت خواجه و خیام متخیال یکدیگر دیده میشوند
و حضرت خواجه همان مسایل را بیشتر تفصیل و مزید تر توضیح داده
داشته اکبر جوشش مینویسند که پیش ازین بدفعات بیان نموده‌ام
میاییم: (١) آغاز فلسفه حضرت ازین مسئله دراز ست
که انسان ناتوان اند دانش حقیقت کائنات و اسرار او بپز
ندارد، و این مضمونی ست که سقراط، فاریا بی، ابن سینا، خیام
از اول تا انجام گفته و رفتند، اما حضرت خواجه بلیغ بندی
آهنگ و جوشش او عاجز و بی درنگ شرح این مینمایند
که گویا خاصه حصه او باشد . .
بروای زاهد خود بین که چشم من و تو راز این پرده نهانست نهان خواهد بود
استعمار د بلاغت را ملاحظه کنید، که مبتدای کلام را از لفظی


(٣٥٥)
ابتدا مینمایند که از شروع سخن دعوی را نادانی زاهد را محقر و فانی اثبات
میکند، و مقصد از ظاهر ساختن لفظ خود بین اینست که مدار
دعوی نگاشته بر افکار خود بینی بر قرار است، و باز با زاهد
[که بزودز]
خود را شریک کار ساخته لتعمیم دعوی و خاطر داری طلاقی او مقصودی
دارد، که یعنی درین معرکه زاهد و عارف، عالم و جاهل علی السویه
حصه دارند، و در مصرع دوم بکار ان ماضی و مستقبل را باهم
پیوست نموده تعمیم دعوی را بسی قوی ساخته است .
عنقا شکار کس نشود دام باز چین کاین جا همیشه باد بدست است دام را
حدیث از مطرب و می گو و راز دهر کمتر جوی که کس نگشود و نگشاید بحکمت این معما را
دانا چو دید بازی این چرخ حقه باز هنگامه با چید و در گفتگو ببست
کس ندانست که منزلگه مقصود کجاست اینقدر هست که بانگ جرسی میآید
ساقیا جام میم ده که نگارنده غیب نیست معلوم که در پرده اسرار چه کرد
آنکه بر نقش و این دائره مینائی کس ندانست که در گردش پرگار چه کرد
نشوی واقف یکنکته ز اسرار وجود گر تو سرگشته شوی دائره دوارا
در کارخانه که ره عقل سلیم نیست و هم ضعیف رای فضولی چرا کند


(۳۰۶)
ما از برون در شده مغرور صد فریب تا خود در و پرده چه تدبیر می کنند
جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه چون ندیدند ره افسانه زدند
راز درون پرده چه داند فلک خموش ای مدعی نزاع تو با پرده دار چیست
بان هیچ کس نشانی زان دلستان ندید یا من خبر ندارم یا او نشان ندارد
مردم در انتظار و درین پرده راه نیست یا هست پرده دار نشانم نمیدهد
(۲) اگر چه شاهد مطلق در هر موضع حاضر گفته میشود ، و از هر ذرة
تجلی دارد اما هر کس او را نمی شناسد. (۳) اسرار کائنات
که حقیقتاً دریافت آن بسی دشوار است ، و هرگاه پیرامون سالکی
و درک هم شود از تحصیل علوم درسیه و بحث و مباحثه
چیزی بدست نمی آید، ولی از مجاهده ریاضت و وجدان
انکشاف میتوان نمود، حضرت خواجه ارباب ذوق و مشاهده
بنام ساقی، و میخانه ، و باده فروش، یاد میکند و از نیست که
در هر موقع بخوشش خاطر بندگی پیرمغان و باده فروش را
دعوی دارند، بلکه در مقابل بدین تناسب زهاد و علما ظاهری را
بی حقیقت می شمارند.


(٣٥٧)
ابیات
راز درون پرده زرندان مست پرس کاین حال نیست صوفی عالی مقام را
سرخدا که عارف سالک بکس نگفت در حیرتم که باده فروش از کجا شنید
مصلحتیست که از پرده برون افتد راز ورنه در مجلس رندان خبری نیست که نیست
ایکه از دفتر عقل آیت عشق اموزی ترسم این نکته بتحقیق ندانی دانست
سر بحیرت بدر میکده ها بر کردم چون شناسأ تو در صومعه یک پیر نبود
حلاج بر سر دار این نکته خوش سرائید از شافعی مپرسید امثال این مسائل را
و همچنان میرزا غالب مرحوم ازین سلسله بلند تر نوائی دارد ٠ سه
آسزا را که در سینه نهان است تو نطقش بر دار توان گفت بـ منبر نتوان گفت
(٤) صوفیه در مسلک خود مطالعه اشیاء متفرقه را ذریعه تحصیل
علم نمیدانند بلکه خاصتاً توجه بـ دل و ساختن و تازه مالی این
ذوق را مواظبت کردن میگویند که البته صفای قلب
و تزکیه خیال خاطر را سر چشمه ادراکات و معلومات مینماید
چنانچه علم انبیا از مشاهدات ظاهری نیست، فواره ئیست
که از باطن پاک سر میکشد و حضرت خواجه این مسئله را به فصاحت


(۳۵۸)
کمال زیبایی
و بلاغت چه خوش نما شرح میدهند. سه
دیدمش خرم و خندان قدح باده بدست و ندران آینه صد گونه تماشا میکرد
گفتم این جام جهان بین بتو کی داد حکیم گفت آن روز که این گنبد مینا میکرد
میلان طبیعت حضرت خواجه در بعضی اصعده بسوی مسائل بیشتر
دیده میشود، که یعنی انسانرا بکلی خود مختار گفته نمیتوانیم بلکه قداً
قوهٔ حس میشود که او را بهر سر کای می می آرد، و همچنان در
بعضی اوقات بر خلاف مسائل مذکور مینویسند مثلاً مصراع
هر عمل اجری هر کرده جزا دارد
اما طبعاً رجحان خیال شان بسوی جبر دیده میشود، و اگرچه ظاهراً
این مسئله را مخالف عقل میدانیم لیکن منزل انتهای فلسفهٔ
شانرا همین مقام می یابیم، بلکه اکثریه ارباب فنا را سرشار
همین فقر می بینیم، و در هر زمانیکه حضرت خواجه باین عالم
در می آیند بی انتها سرمست شده جوش و خروش بلا
از اندازه بر تر میبرند. سه
نقش مستوری و مستی نه بدست من است انچه استاد ازل گفت بکن آن کردم

حصص نمبر ایزده - ۱۳ صفر ۵۰-هـ


(٣٥٩)

بارها گفته ام و بار دگر میگویم که من دل شده این ره نه بخود میپویم
برو ای ناصح و بر درد کشان خرده مگیر کار فرما قدر میکند این من چه کنم
برق غیرت که چنین میجهد از پرده غیب تو بفرما که من سوخته خرمن چه کنم
مرغ هر کوریتی از سر بیرون نخواهد شد قضا اسمانت دیگر گون نخواهد شد
مرا روز ازل کایم بجز رندی نفرمودند هر قسمت که آنجا شد کم و افزون نخواهد شد
مستور و مست هر دو چواز یک قبیله اند ماد دل بعشوه که دهیم اختیار چیست؟
در پس آئینه طوطی صفتم داشته اند انچه استاد ازل گفت همان میگویم

(٦) کمال و ترقی بزمانۀ مخصوصی تعلق ندارد بلکه این خیال غلطی
است ، مصرع که حریفان باده ها خوردند و رفتند
فیض روح القدس ار باز مدد فرماید دیگران هم بکنند انچه مسیحا میکرد

(٧) بندگان خاص فطرت علیحده دارند که هر شخصی از ان
نصیب بهره حاصل نیست . ٠ سه
گوهر جام جم از طینت خاک دگریست تو توقع ز گل کوزه گران میداری

فلسفه اخلاق
تعلیم اخلاقی حضرت خواجه اعلیٰ ترین تصویر فلسفۀ انسانیت


(٣٦٠)
مصرعیکه خواهش امدن
گفته میشود که بیان خود را شاهد روزگار نشان میدهیم بیت
مباش در پی ازار و هرچه خواهی کن که در شریعت ما غیر ازین گناهی نیست
ع فرض ایزد بگذاریم و بکس بد نکنیم
ما نگویم بد و میل بناحق نکنیم جامه کس سیه و دلق خود ارزق نکنیم
نه تنها بدا نیکان بلکه بدکاران را نیز بد گفتن نه پسندیدند ، چرا که
بدانرا بد گفتن چندان گناهی نیست تا در عیب جوئی و بدگوئی
داخل است و ازان رو بهتر این است که به هیچ اعمالی از او
مداخلت نباید کرد . ے
عیب دروغ و فروغ تو انگر بیکم و بیش ابد کار مصلحت است که مطلق مکنیم
و ما از مخالفان و نکته چینان خود شکایتی نداریم چنانچه اگر بر حقیقت
میگوئید از حق گوئی ناراض شدن خلاف انصاف است ،
و هرگاه غلط و ناحق بگوید پس از غلط گویان گله و شکوه نباید کرد
حافظ ار خصم خطا گفت نگیریم برا هر که حق گفت جدل با سخن حق نکنیم
مجلس ما از برای عموم است که تخصیصی ندارد هر که میخواهد بیاید
با هر گروه سلوک ما از یک جهتی مساوی است اگر اخلاق با ماهمجه سازند


(٦١)
اندرون
(اخلاف واعظان و زاهدان بموجب تفریق یک فرد مسلمان پر ابطہ دوستی
و دشمنی و عزیزی و بیگانگی تغیر و تبد یلی نیاورد :
ن نیست
هر که خواهد گو بیاد هر که خواهد گوبو گیر و دار و حاجب در با درین گاه
نیست
بنده پیر خرا بانم که لطفش دایم است و نه لطف شیخ زاہد گاہست و گاہ
و ما که مخصو صاً به مهر و محبت سر و کار می داریم با دشمنی و بغض
و کینه ما را تعلقی نیست . ٥
س
ما قصه سکندر و دارا نخوانده ایم از ما بجز حکایت مهر و وفا مپر
تنها خو به یم و ملامت کشیم و خوشی باشیم که در طریقت ما کافریست رنجیدن
به پیر میکده گفتم که چیست راه نجات بخواست جام میں گفت عیب جی نپوشید
بر عرض اعمال و عن عذاب و پاداشها صورت میگیرد
با بجا آوردن فرایض و عبادات در حوص بهشت و معاوضات
نباید کرد بلکه اداے آن را فرض انسانیت باید دانست
و پیچ شبهه نیست که در بدر اعمال نیک بهشت می بخشند اما
این نکته را در نظر و خاطر نباید داشت ، سه
داند
تو بندگی چو گدایان بشرط مزد مکن که خواجه خود روش بنده پروری
بدید
من ان نگین سلیمان پیچ نستانم که گاه گاه برو و بست مهر من با


(۶۲ س)

روایت است که حضرت سلیمان علیه السّلام نگینی داشتند که از
تأثیر آن کاملاً جن و انسان تابع و فرمان او بودند، دفعتاً اتفاقاً
شیطانی بحیله نگین را بتصرّف خود آورد و سلطنت و شوکت
حضرت سلیمان علیه السّلام محو گردید و سخن بجائی رسید که
بماهی فروشی روزگار بسر میکردند، حضرت خواجه میفرمایند
که من آن نگینی را که گاه گاه بقبضهٔ شیطان در افتد بهیچ نمیخرم
و بدیناری نمی خرم . ؎
گرچه گرد آلود فقرم شرم باد از همّتم گر بآب چشمهٔ خورشید دامن تر کنم
به خرمن دون همّتان سر فرونمی آرند دماغ کبر گدایان خوشه چین را بین
مالک عافیت نه بشکر گرفتہ ایم تا تخت سلطنت نه بیازه کشاده ایم
چون سرمایه دایم حسن لیاقت و شرافت نیستی، با بزرگان همسری مکن،
که زبان خطاست . ؎
کیه بر جای بزرگان بتواند زد بگزاف مگر اسباب بزرگی همه آماده کنی
بلکہ لیاقت ذاتی در کار است چرا که شرافت نامی نسبی
کفایت نیست . ؎


(ص ۳۶)

تاج شاهی طلبی گوهر ذاتی بنما  ور خودار گوهر جمشید و فریدون باشی
البته در تحصیل مقصد جد و جهد ضرور و الزم است. ؎
در ره منزل لیلی که خطر هاست بجان  شرط اول قدم آنست که مجنون باشی

ترغیب عمل
ای دل بکوی عشق گذاری نمیکنی  اسباب جمع داری و کاری نمیکنی
چوگان بدست داری و میگوئی اِنْتَظِرْ  بازي چنین بدست و شکاری نمیکنی

در پرده دری نظام و اعظمین
تعلیم اخلاق موقوف بر این است که شاعر فطرت شناس نکات انسانیت باشد چرا که برای عیور ظاهری چشم هر بیننده باز است که می بیند و میداند اما بعیوب دقیق و مخفی ، و سربسته نگاهِ فکر هرکسی نمیتواند رسید ، ازینجاست که چون شاعری بتعلیم فلسفه اخلاق اقدام میکند موافقت فطرت شناس فطرت بودن از همه امور مقدم تر ست ، و بآنهمه الزم است که به اشارات لطیف خاطر پسند ازان عیوب بیانی بزبان آرد تا بر طبع عوام گرانی نکند بلکه از سمع آن


(٣٦٤)

الفاظ ظریفانه آن خود آنان بخندند و خطی بر دارنده عیوب دقیق ومستور
و مخفی آنچه در زهاد، وعماء، و واعظین می یابیم در فرقه دیگران
کمتر می بینیم چنانچه امام غزالی (رح) در احیاء العلوم این عبارت را
بفصیل مینویسند، ولی در صورتی که این فرقه دائماً قدر ومقدرت را
بهم رسانیده اند، عجیب آنست که اظهار عیوب ایشان
سخن آسان نه بود حضرت امام غزالی که از گفته خود نتیجه بر گرفتند
اینست که در معرض خطرات جسمانی در افتادند و دیگران درین
باره همتی بهم نرساندند، بزیان نظم خیام پیشتر از همه خیام درین مرحله
اقدام وجرأتی بهم رسانده، وبعد آن شیخ سعدی بزمزمه های
خوشنوا چیزی چیزی میگوید مثلاً. ؎

محتسب در قفای رندان است غافل از صوفیان شاهد باز
برو نمیرود از خانقه یکی هشیار که تا شحنه بگوید که صوفیان مستند
گرکند میل بخو بان دلمن خُرد مگیر کاین گناهیست که در شهر شما نیز کنند
ولی بآن دلیری و آزادگی باکی که حضرت خواجه این مسئله را بیان علان
میفرمایند، امروز دیگر برا قدرت و جرأت نبوده. ؎


(۳۶۵)

واعظان کین جلوه در محراب و منبر میکنند چون بخلوت میروند آن کار دیگر میکنند
مشکلی دارم ز دانشمند مجلس بازپرس تو به فرمایان چرا خود تو به کمتر میکنند
گوئیا باور نمیدارند روز داوری کین همه قلب و دغل در کار داور میکنند
دی پیر میفروش که خوش آهنگی بر در میکده با دف و نی ترسائی
گر مسلمانی ازین است که حافظ دارد وای اگر از پی امروز بود فردائی
البته پیرایه این اشعار خیلی بلند و بلیغ مینماید ، چنانچه آنچه گفتن میخواهد بگونه
از زبان نصرانی بیان میکند. خاصه مقصد از احتیاط اینست که
بر سؤاعمال اغیار هم ترحم باید نمود، و انه شمولیت مسله بساز و
سرود مکرمان آن بود که خیالات عموم را با دف و نی شوق و ذوق
بهتر است و دلداده شنیدن بودند و نیز نکته تشهیر قوی تر میشد.
و از یاد نام خودش علاوه بر احتیاط مقصد اینست که از عیب
جوئی دیگران توجه عامه کمتر شود . - بزرگترین عیب علما و
واعظان عبارت از ( ریا کاریست) که نمونه بد نمائی و نتایج و خیم
بدی آن را بنهایت دلبری بیان دارند. ۰
گرچه بر واعظ شهر این سخن آسان نشود تا ریا ورزد و سالوس مسلمان نشود
حضور انور الجرء (۲۰) از حرفه ۸


(٣٦٦)

غلام همت دردی کشان یکرنگم نه آن گروه که از قبا لباسش دلرایند
من از پیر مغان دیدم کرامتها اش کین لئق ریا ئی را بجا می ندگیر د
باده نوشی که در هیچ ریائی نبود بهتر از زهد فروشی که در د رؤیا
می خور که صد گناه زا غیار در حجاب بهتر ز طاعتی که بروی ریا کنند
بیت
ترسم که صرفه نه بر د روز باز خواست نان حلال شیخ ز آب حرام ما
بیا میکده و چهره ارغوانی کن مرو بصیومعه کانجا سیاه کارانند
نقد با را بود آیا که عیاری گیرند تا همه صومعه کاران پی کار گیرند
رعا نیال سازد افتخار میکنند
وعاظ و علما خود را با کبر و کمال مکملی می شمارند که در پرده تقدس
پرورش نفس میکند و اغراض خود را بطوری بجا می آزارند که از
گمان و شبه دیگران بر کران بمانند. اما حضرت خواجه رمز
این نکته را باین لطیفه افتا میکند .
ای دل بطریق مستی از شهر نیاز مست او در حق او کس این گمان ندارد
بگذشت
خرقه پوشا گی مست که استند. قصه ماست که در کوچه و بازار بها ند
ان
صوفیاد استه نداز گروه می خبر دلقی مابود که در خانه خمار بماند
داشتم دلقعی د صد عیب مرا میپوشید خرقه رهن می مطر بشد و زنار ماند

در عهده شد المع در ۱۷۲ امر محمدی


( ۹۷)
عمدتا بان تو به نگارد
مهارت کلی در عیب پوشی پایه ست این هنه است که اگر شخصی را عیبی که
خود دارند محسوب به بیند به جهت و شدت تامه او را ملامت و تحقیر
میکند حضرت خواجه این راز را باین پیرایه فاش می سازند که ۰ ح
باده با محتسب شهر ننویش ها رگز که خورد باده می و سنگ بجام اندازد
واعظان و ملایان علامه ریاکار با کثرار بنظر می آیند و اکثریا
گروه صوفیان مذهب پر سدت نیز از اثر این بلا عایتی نمی نمایند هم برین
مضمون حضرت خواجه میفرمایند . ح
می خور که شیخ و حافظ و قاضی ومحتسب چون نیک بنگری همه تزویر میکنند
صوفیان جمله حریفند و نظر باز ولی زان میان حافظ سو دازده بد نام فتاد
هرگاه اعمال و اخلاق علما را به نظر غور بیبنم ظاهر امیداشیم که از
عقیدت و نیازمندی که عوام باریشان است مغرور و متکبر میشوند
و این شیوه را بخدا پسند تر میشمارند و انرا بلباس تقدس و تجرید از
علایق بحساب می بارند چنانچه اگر کسی را بد گویائی کند نهی
بالمعروف محسوب میدارند یا در بارداری سلاطین و حکام را
بضروریتی اجرای اوامر شرعی منظرات عُه وم جلوه میدهند.


(۳۶۸)
شخص وعذرکشی خود با دیگران صفحه ننویس سیه سندو
و با کسانی که بموجب عناد شخصی دشمنی و خصومتی کند آنرا البغض لله
میگویند. و افتخار و غرور را عزت نفس می شمارند و همچنین
حیل تمامی عیوب بصفات خود را جمع می سازند، ولی حضرت
خواجه باین جمله عیوب و قباحات کلا باشاره و نکات بلیغ و لطیف
پرده دری کرده میگوید.
اگر از پرده برون شد دل من عیب مکن
شکر ایزد که نه در پرده پندار بماند
در راه ما شکسته دلی میخرند و بس
بازار خودفروشی از ان راه دیگر است
زاهد شهر چو مهر ملک و شحنه گزید
من هم ار مهر نگار بگزینم چه شود
یعنی چون زاهد یکپادشاه پرستی اختیار کند اگر من هم دلداده جوانی
بتواری شم عیبی نخواهد بود بلکه شاهد پرستی از پادشاه پرستی
بسی خوبتر است.
عیب می جمله بگفتی هنرش نیز بگو
نفی حکمت مکن از بهر دل عامی چند
حقیقتا علما عادتی دارند که امر حق را از نظر عوام پوشیده میگذارند
و هرگاه شمه در آن پیرایه خلاف فایده یابند از ان نقطه در آنها
میسازند چنانچه درین ایام بعضی بلکه بیشتر سلسله مآ تعیلیم خوبی


(۳۶۹)
خیلی مفید ست شراب در برای زندگی جسمی شرط اکسی
عموماً مقید ضروریت که گویا شرط زندگی خوانده میشود اما
بجه اینکه عوام الناس را بموجب نا بلدی ازین پیرایه وحشتی
بخاطرها پیدا است هیچ عالم و فاضلی ابداً مردم را بآن سبقاً
تشویق و ترغیب داده نمیتواند بلکه علاوه بران مخالفت آن
میکوشند و حضرت خواجه ابوالحاظ مو ترا ایشان را بدان عیب
ملامت کرده میگویند که بپاس خاطر عوام از پوشیدن حکمت
و حقیقت انکار نکنید، چناچه شراب نافع بوده و مضرت دارد
ولی ضررش از نفعش بیشتر است کما حضرت حق جل علی شأنه
در قرآن مجید فرموده اند فیها منافع للناس و اثمهما اکبر
من نفعهما یعنی در قمار و شراب فایده و نقصان موجود
لیکن نقصانش بیشتر و پیدا است از انجا که شراب بد ترین چیزها
با وجود آن خدایتعالی فائده آن را اخفا و نهفتن نخواسته
البته بظهور رساند که ضررش از فائده اش بیشتر است
و بدان موجب از شراب پرهیز کردن است اکنون
امر حق را از خاطر عوام پوشیدن چگونه جائز دانستن است؟


(۳۷۰)
حضرت خواجه جابجا این نکات را بعبارات بلیغ و لطیف برقم
و جاؤتے دل میارند که خواننده دانشبان و حقایق بیان میگذر د
افاده میکنند که کسر نے وعاظ و علماء چون بر اغراض شخصی و فوائد ذاتی
بنابران
شان مبنی است بدین علتی که دارند در پیشگاه حضرت الهی نیز درجه
قبولی نمی یابند، ۲
در میخانه ببستند خدایا مپسند که در خانه تزویر و ریا بکشایند
ترسم که صرفه نبرد روز بازخواست نان حلال شیخ زآب حرام ما
این خرقه که من دارم در رهن شراب اولی وین دفتر بی معنی غرق می ناب اولی
محاورات یومیه
بهترین سبب فصاحت کلام حضرت خواجه این است
رو در کلام
که یومیه اودا رتباط کلام شان محاورات تازه بکثرت می یابیم
و اگر به ترکیبات سلیل و الفاظ روزمره یک سو کمد در لطافت وی کمال پیدا اند
و ترکیبات الفاظ شبانروزی چنان است که مستعمل میشوند
ترک کند
و ازان الفاظ لطافت و بیانات یومیه در تراند شده عموماً
فصیح ، سلیس ، نرم و روان شده میروند و هرگاه شخص قدرے
تغسل شود اسمی
تامل کنند، با استعمال الفاظ روزمره از زبان می افتد
گوش
چرا که از شنیدن بسیار معلوف به الفاظ محبوب مانوس


(٣٧١)

میشود، و در محاورات نیز همین قواعد جاریست محاوره بوقتى
مرتب میگردد که کلام یک گونه عباراتی را بمعنی مخصوصى
مستعمل کند البته ضروریست که جمله ها بیار فصیح و سلیس
و روان باشند ورنه اثر و رخومی حاصلی نیست.
حالا این خصوصیت را بطوری باید دید که در زبان
فارسی بنسبت السنه های غیر آن الفاظ مفرد کمتر میباشند و
تلافی این قلت را زبان محاورات و مصطلحات بجا می اورد
در فن شاعری تناسب کلام و حسن بیان دسترس
داشتن الزم ترین شرط ها ست حالا اثبات دلایل قدر الکلام
بودن حضرت خواجه حافظ اینجاست که انچه از محاورات
و مصطلحات در صفحه ظهور بکار برده اند از شعرای فارس
یقینا کسی را قدرت اظهار ان نبوده و اینست که بزرگترین دلیل
صنعت و قدرت کلام نشان گفته میشود، اگرچه عموماً و تماماً
کلام روزمره خواجه صاحب از مصطلحات و محاورات لبریز
اما مالاً به چند اشعاری میپردازیم: ؎


(۳۷۲)

ابیات
ترسم که صرفه نبرد روز باز خواست
نان حلال شیخ زآب حرام ما
صلاح کار کجا و من خراب کجا
ببین تفاوت راه از کجاست تا بکجا
عنقا شکار کس نشود دام باز چین
کاین جا همیشه باد بدست است دام را
ای صبا گر بجوانان چمن باز رسی
خدمت ما برسان سرو گل و ریحان را
ترسم القوم که بر دردکشان میخندند
در سر کار خرابات کنند ایمان را
بر و بکار خود ای واعظ اینچه فریاد است
مرا فتاده دل از کف ترا چه افتاد است
روی خوب است و کمال هنر و دامن پاک
لاجرم همت پاکان دو عالم با اوست
هر چه هست از قامت ناساز بی اندام ما است
ورنه تشریف تو بر بالای کس کوتا نیست
بنده پیر خراباتم که لطفش دایم است
ورنه لطف شیخ و زاهد گاه هست و گاه نیست
دانا چو دید باز این چرخ حقه باز
هنگامه باز چید و در گفتگو ببست
در راه ما شکسته دلی میخرند و بس
بازار خودفروشی از راه دیگر است
اگر چه باده فرح بخش و باد گل بیز است
ببانگ چنگ مخور می که محتسب تیز است
میخواست گل که دم زند از رنگ بوی دوست
از غیرت صبا نفسش در دهان گرفت
آسوده بر کنار چو پرگار میشدم
دوران چو نقطه عاقبتم در میان گرفت


در شب [ILL] ۱۳۱۸
[ILL] ۱۳۱۱ [ILL] ۲۷ [ILL]
[ILL]


[BLANK PAGE]


(۳۷۳)

فرصت نگر که فتنه در عالم اوفتاد عارف بجامی ز دوار غم کران گرفت
حافظ چو آب لطف نظم تو میچکد غیری چگونه نکته تواند بران گرفت
مستم کن آنچنانکه ندانم ز بیخودی در عرصه خیال که آمد کدام رفت
در حق من لبت آن لطف که میفرما سخت خوبست و لیکن قدری بهتر ازین
همای همتم عمریست کز جان هوای آن قد و بالا گرفت است
دلم جز مهر مهرویان طریقی بر نمیگیرد ز هر در میدهم پندش و لیکن در نمیگیرد
رخ و چشمی باین خوبی تو کو کل زو برگیر برو کینج وعظ بمعنی مرا در سر نمیگیرد
میان گریه میخندم چو شمع اندرین مجلس زبان آتشینم هست لیکن در نمی گیرد
بدین شعر تر و شیرین ز شاهنشه عجب دارم که سر تا پای حافظ را چرا در زر نمیگیرد
یا وفا یا خبر وصل تو یا مرگ رقیب بازی چرخ ازین یکدو کله در نکند
نقد ها را بود آیا که عیاری گیرند تا همه صومعه داران پی کاری گیرند
خرقه پوشان همگی مست گذشتند و کند قصه ماست که در کوچه و بازار بماند
مطرب عشق عجب سازی و نوائی دارد نقش هر پرده که زد راه بجائی دارد
در راه نظر مرغ دلم گشت هو اگیر ای دیده نظر کن که بدام که در افتاد
بس تجربه کردیم درین دیر مکافات با درد کشان هر که در افتاد برافتاد


(٣٧٤)

چیستی هست ندانم که رو بما آورد
رسید گل و نسرین بخیر و خوبی باد
از دیده خون دل همه بر رو مارود
موج انکار شراب این حکایت با
آن شد اینخوابه که در صومعه بازم
رطل گرانم ده ای مرید خرابا
شراب عیش نهانیست کاری بی بنیاد
یارب بوقت گل گنه بنده عفو کن
حاشا که من ببوسم گل ترک می کنم
ای مگس عرصه سیمرغ نه جولانگه تست
دردمندان بلا زهر هلاهل نوشند

که بود ساقی و این باده از کجا آورد
بنفشه شاد و خوش آمد سمن صفا آورد
بر رو ما ز دیده ندانم چها رود
غالباً اینقدرم عقل کفایت با
کار ما با رخ ساقی و لب جام افتاد
شادی شیخی که خانقاه ندارد
زدیم بر صف رندان هرانچه بادا باد
وین ماجرا به سرو لب جویبار بخش
من لاف عقل نیزم این کار کی کنم
عرض خود میبری زحمت ما میدار
قتل این قوم خطا باشد تا آن تا نکنی

اکثریه محاورات چنان مینمایند که محض در گفتگو و بی تکلفی باستعمال
می آیند و غیراه اهل قلم باینخیال که این روش اخلاف متانت گفته
خواهد در تصنیفات مستعمل نمیکنند، در زبان اردو این محاورات مثلاً
جا و یهی،، ،، نمی یهی یه کجئی ، دکھیه لیا،، وهمچنان غیره الفاظ بذاکرا
و ابروی که میگذاری که باشم تا انچه دیدنی بود دیدیم.


(٣٧٥)
مستعمده رفیض شوار باند
در کلام یومیه می آیند لیکن تاریخ ، خواجه درد ، سودا ، وغیره اینها را خلاف
متانت نظم میدانند و میگویند که باستعمال این الفاظ وسعت زبا
مانند داغ وغیره
کمتر میشود، و بعضی از شعرا این شیوه را تحرک وسعت بیان میشمارند
و کو شیده اند
مثلاً داغ، وغیره که کوشیده کوشیده این جمله محاورات را در بیانات
و عبارات خود محلی آرند ، و همچنان است حضرت خواجه در فارسی
محاورات یومیه را وسعت بخشیدند ، و در کلام شان بسی
سلو محا از این عبادات
همچو محاورات خوانده میشوند که در کلام دیگران دیده نمیشود
و حضرت خواجه خاص گفتگوی یومیه را ملحوظ داشته محاوراتی را
که محض محتاج لہجہ بودند و بدون صحت لہجہ بفہم نمی آیند شامل
بیان خود ساخته اند ، مثلاً .
ناصحم گفت که جز غم چه هنر دارد عشق گفتم ای خواجه غافل هنری بهتر ازین
ہنری بہتر از ین را به لہجۂ مخصوصی باید ادا نمود که تا معنی استفهام
ببخشد ، یعنی ای عزیز آیا ہنری بہتر از ین خواهد بود ، یا مثلاً این
شعر - مصرع :- کنار و بوسه و وصلش چگونه چون نخواهد
یعنی چون این کار شد نی نیست مذکور نباید شد، و ازین گونه


(٣٧٦)
شاید جلد دوم
بسی مشکل بهم میرسانند.
خوش نوائی
ارباب ذوق بی تکلف میدانند که در کلام حضرت
خواجه ذائقه خاصه و خوشگواری محسوس میشود اگر در فن شعر موسیقی
هم آمیزش دارد مسلم است اگر اشعاری که از موسیقی
و خوشنوائی چاشنی نداشته باشد در رتبه شاعری پست
کد میشود اما در کلام حضرت خواجه این اوصاف باشارات
مختلفه بدست می افتد و اکثر قد برای غزلیات خود بجرہائی
قرار داده اند که با موسیقی بهتر مناسبت و اشنائی دارند
و علاوه اسمان ارکان و پرزه های شعر را بطوری ترتیب
میدهند که با تال و ستم بکار می ایند و بلحاظ همین مقصد
پی در پی آمدن الفاظ هموزن موجب ایاد ان میشوند
و بلاشبهه چنان مینماید که گویا اوج نوا بار بار از بلندی
پست شده یک بر دیگر می تکیه میکنند ، مثلاً :-
چو در دست است رودی خوش بزن مطرب سرود خوش
که دست افشان غزل خوانیم و پاکوبان سراندازیم


(۳۷۷)

یکی از کفر میلافد دگر طامات میبافد
بیا کین داوریها را به پیش داور اندازیم

اگر غم لشکر انگیزد که خون عاشقان ریزد
من و ساقی بهم سازیم و بنیادش براندازیم

شراب ارغوانی را گلاب اندر قدح ریزیم
نسیم عطر گردانرا شکر در مجمر اندازیم

سرود و رقص و حمیل چمن نمیکند
همه مرغان بخود یاد وطن نمیکند

در دم انهیار هست و درمانیز هم
دل فدای او شد و جانیز هم

گر از زلف مشکینش خطائی رفت
در هند و خطا بر من خطای رفت

اینجا نکته هست مخصوصا لحاظ آن ضروریست و این است که در
کلام قدما صنایع لفظی یعنی صنعت اشتقاق، ترصیع، و ایهام
بکثرت بسیار می یابیم، مراعات النظیر را (به تناسب لفظی)
که از حد گذشته مضحکه میرسد، سلمان ساوجی مروج
ساخت، و چند زمانی بنهایت زور و شور ترویج داشت
بلکه این صنایع را شعرای وقت عموماً محض بحیثیت صنعت
مستعمل نمودند، یعنی بدین لحاظ که وقت شناسی و موقع
دانی الزم تر است و البته آفرینش وقت است کمالی است
لهذا ازین روکش عمومی حضرت خواجه نیز کناره خویی نتوانستند


(۳۷۸)

چنانچه مراعات النظیر، ایهام وطباق جابجا از کلام شان چهره
کشا مینماید، مثلاً . سه
تادل هرزه گرد فتنه بچین زلف او زاسفر دراز خود عزم وطن نمیکند
سخا نماند و سخن طی کنم شرابی بست بده بشادی روح روان حاتم طی
(مصرع) نان حلال شیخ زآب حرام ما
امّا خواجه صاحب بیشتر از همه همان صنایع لفظی را بکار میآرد
می بیند که بحسن آهنگ نوا جلوه افزا باشد، مثلاً . سه
اینکه میگویند آن بهتر زحسن یار ما آن دارد و این نیزهم
از محاکو نگو وان ست که بسته نماید بین وان که چهرا نگیر دران
درین بیت مقابله مثلا اینم اخراجی النظریه خواهند گفت چرا که
دو بکار رفته
خلاصه مراعات النظیر یا صنعت اضداد خوانده میشود، ولی صاحب
ذوقی بخوبی میداند که تناسب آوا ز این هر دو الفاظ
خود بخود سماعث را فرحت می بخشد، و هرگاه حیثیت
بدون شک
موسیقی دیده شود بیگان اجزای نغمه شمرده میآید، مثلاً
قاصد حضرت سلما که سلامت بادا چه شود گر بسلامی دل ما شاد کند
درین بیت از اختلاط الفاظ سلما سلامت : سلام عوام الناس

(حاشیه) این همه الفاظ در یک بیت از برای طعن و تعریضی آمده است


(۳۷۹)

ظاهراً بخیال صنعت اشتقاق ظاهراً بخاطر میرسد، اما حقیقتاً تناسب در رابط
این الفاظ پیوسته پیوسته و بار بار بگوش هوش خوشنما
و پسندیده می اوفتد. مثلاً . ؎
ای صبا گر بجوانان چمن باز رسی خدمت از ما برسان سرو و گل و ریحانا
در این شعر الفاظ سرو و گل و ریحان را مردم عام مراعات النظیر
یا صنعت اعداد نام خواهند نهاد ، لیکن بحر این شعر و مخصوص الفاظ
تناسب اوزان اور دن تا اخر بیت طرز خوشنوائی بهم
میرساند که بصورت غیر ان ناممکن الادا بوده حسن صنعت
شاعری و زینت معنوی الفاظ پوشیده میماند ، در کلام
حضرت خواجه هر جا باین صنایع نظر می افتد هر گاه بغور دید
شود همانا وصف اهنگ خوشنوائی ملحوظ هست چنانچه)
اعتمادی نیست بر دور جهان بلکه بر گردون گردان نیز هم
از بهر بوسه زلبت جان همیدهم اینم نمی ستاند و انم نمیدهد
شیوه باز تو شیرین خط و خال وتو ملیح چشم و ابروی تو زیبا قد و بالا تو خو
بده ساقی با که در جنت نخواهی یافت کنار اب رکناباد و گلگشت مصلی را


(۳۸۰)
گر ز زلف مشکینت خطار فتاری وز من رو شما بمن جفار فتاری
برق عشق از خرمنی سینه بو سوخته جورشان کامرا که بر گذار فتاری
گر دلم از غمزه دلدار تابی بر دبری در میان جان بان جرا رفتاری
ملاحظه شود که در هر جا تکرار الفاظ بگوش دل چقدر خوشگوار
می آید، و ظاهر بین این شیوه را صنعت تکرار خوانده، و
در هر موضع توارد تکرار لفظی حسن کلام را زینت تازه می افزاید
کار و با رفت تو در خوابیا با در پیش کی روی؟ ره به که پی؟ چکنی؟ چون باشی؟
در مصرع آخر خیال میکنید که خوبی کلام از ترتیب سوالات بیانه
ظاهر میشود که بجر صنعت استفهام را با ظهار میرساند، قطعی نظر
ازین نکته به غور ملاحظه کنید که این الفاظ خاص الخاص طرح
تناسبی دارند که بی تامل خاطر خواه دجوش نما مینمایند ۵
غذا جوئی بی غم که در ویش سرکوی دری دیگر نمیداند ره دیگر نمیگیرد
چستی بندش
چستی بندش یک سرمایه و جدانیست که تحدید و تعریف
آن از بیان بیرون است، اما ذوق صحیحه آنرا بآسانی


(۳۸۱)

احساس میکند مثلا در اشعار ذیل با وجود اتحاد مضمون فرقی که
از چستی روابط الفاظ و تفکر بهم میرسد بخوبی محسوس میتوان شد
سلیم
مشاطه را جمال تو دیوانه میکند کا یئنه را خیال پریخانه میکند
صائب
دل را نگاه گرم تو دیوانه میکند آئینه را رخ تو پریخانه میکند
غنی
هرکس که دید روی تو دیوانه میشود آئینه از رخ تو پریخانه میشود
صائب
سرچشمه حیات لب می چکان اوست عمر دوباره سایه سروروان اوست
فطرت
عیش ابد بکام دل دردمندت عمر دوباره سایه سرو بلندتست
صائب
همیشه صاحب طوال امل غمین باشد که چین بقدر بلندی در آستین باشد
در نگا بیت مرقد ریشه است کلفت بیشه در خور طول است همین جائیکه دارد استین


(۳۸۲)

خواجه صاحب چنانچه خودشان بر واقعات متعددہ تصریح جیر
نمودہ بر غزلیات، سلمان و خواجه غزلها نوشته اند، البته
از تقابل کلام شقاوت مضمون بندے و تفاوت چستی سخن ہویدا میگردد

سلمان
همچنان مهر توام مونس جان که بود
همچنان فکر توام ورد زبانست که بود

حافظ
گوہر مخزن اسرار ہمان است که بود
حقه مهر بدان مهر و نشانست که بود

ایجواب قافیه مونس جان حضرت خواجه میفرمایند .
از صبا پرس که ما را همه شب تا در صبج
بوی زلف تو ہمان مونس جان است که بود

سلمان
شوقم افزون شد و آرام کم و صبر نما
در فراق تو بی عهد همانست که بود

حافظ
عاشقان بنده زار با امانت باشند
لاجرم چشم گهربار همان است که بود

در بیت مذکوره سلمان سستی سخن سبک یی صاف
مظهر است دو موقعه در فراق تو،، ۲ ابتداء مصرع
اول است از انجا جدا ساخته با ولی ترکیب
دادہ کثافته کلام را دفع نمودہ . . .


(۳۸۳)

سلمان حافظ
کی بود کی که بگوید سراسر غنایم طالب لعل گهر نیست گیتی خورشید
که فلان یار شما یار فلانیست که بو اینچنین در عمل معدن کانیست که بود
در ازل عکس می لعل تو در جام افتاد عکس روی تو چو در آینه جام افتاد
عاشق سوخته دل در طمع خام افتاد عارف از پرتو می در طمع خام افتاد

در قافیه جام شعر دیگر حافظ در مقابل خودرا

آن شد ایخواجه که در صومعه بازم بینی کارمن بارخ ساقی لب جام افتاد

سلمان حافظ
عشق بکشتن عشاق تفاءل میگیرد صوفیان جمله حریفانند و نظرباز ولی
اولین قرعه که زد بر من بیدل افتاد زان میان حافظ سودازده بدنام افتاد
خال مشکین تو در عارض گندم گون دید در خم زلف تو آویخت دل از چاه زنخ
آدم آمد پی دانه و در دام افتاد آه کز چاه برآمد و در دام افتاد

از مقابله اشعار آخری چستی های بندش کلام برائے هما
واضح میشود که شعر سلمان بلحاظ معنی هیج ناموزون است
زیرا که چهره را بادام نسبتی نیست و برخلاف آن حضرت خواجه


(٣٨٤)

ذقن را چاه و زلف را دام خطاب داده اند که تشبیه صحصاحست
اما در اینجا بر جستگی و چستی ترکیب سخن کلام سلمان را از خواجه
صاحب سبقت دارد، مصرع آدم آمد پی دانه و در دام افتاد
آدم، دانه، دام، این الفاظ بدان حسن ترتیب روان باهم
جمعیت میکنند که مصرع را خیلی برجسته و خوشنما بنظر در
می ارند و مصرع خواجه صاحب در این موضع گر نگی بهم
میرساند و مخصوصا لفظ آه که سخن را بکلی از وزن انداخته

سلمان
حافظ

دام زلف تو بهر حلقه طناب دارد آنکه از سنبل او غالیه تابی دارم
چشم مست تو بهر گوشه خرابی دارد باز بادل شدگان ناز و عتاب دار
خون چشم من از ان ریخت که ناظن بند چشم من کرد بهر گوشه روان سیل سرشک
که بر یش مردم صاحبنظر ابی دارد تا سهی سرو ترا تازه بابی دارد
رسن زلف تو سرشته چا من دو شمع ماه خورشید نمایش پس پرده زلف
هر یک از تابش رخسار تو تابی دارد آفتابیست که پیش سحابی دارد


(٣٨٥)

سلمان حافظ
آنکه زبر و و مژه تیر و کمانی دارد شاهد آن نیست که مو و میانی دارد
چشمها کرده سیاه قصد جهانی دارد بنده طلعت آن باشم که آنی دارد
ازین مسابقه و مقابله کا قوه روابط کلام و برجسته گی مضمون را
بخوبی حس کرده باشید و دلیلا اشعار حضرت خواجه را با ان نیز از همین نقطه

نظر باید دید.
آن شمع سر گرفته دگر چهره بر فروخت وین پیر سالخورده جوانی سر گرفت
آن عشوه داد عشق که مفتی ز ره برفت وان لطف کرد دوست که دشمن خند گرفت
زنهار ز ا عبارت شیرین دلفریب گوئی که پسته تو سخن در شکر گرفت
من ایستاده تا کنمشن جان فدا چو شمع او خود گذر بمن چو نسیم سحر نکرد
ما هی مرغ دوش نخفت از فغان من وانشوخ دیده بین که سر از خواب بر نکرد
بالا بلند عشوه گر سر و ناز من کوتاه کرد قصه دور و دراز من
در پیش خرم و خندان قدح باده بدست و ندر آینه صد گونه تماشا میکرد
گفتم این جام جهان بین بتو کی داد حکیم گفت آنروز که این گنبد مینا میکرد
زلفین سیه خم بخم اندر زده باز بخت من شوریده بهم بر زده باز


(٣٨٦)
بر شیشه صبرم زده سنگے لیکن با تو چه توان گفت که ساغر زدهٔ باز
بزرگترین جوهر حسن کلام به نزد ما پیوند و حسن روابط الفاظ
گفته میشود، بلی قبول حافظ که پر تو مضمون بر خاص عام می افتد
اما هر امتیاز و تفاوتیکه هست در پیوند های سخن و لطف ادا
پیداست، بسی تمثیلات مثالهابدست داریم که یک مضمونی را
شاعری بخاطر رسیده و ظاهر کرده دیگری نیز بعینه همان خیال را
بروی کار آورده و اکثر یا در الفاظ اشتراک داشته ولی
به ته و بالا کردن همان حروف به ترتیب جدید رتبهٔ
مضمون از جائی بجائی رسیده ملندرقه .
ظرافت و شوخی
در کلام حضرت خواجه شوخی و ظرافت بسیار معلوم می شود گوتاه
به انتها لطافت و نزاکت، شیخ سعدی و خیام نیز ظرافت ها
دارند و لی از جاده بیرون رفته اند، اینحکایت لطافت
و شوخی طبع خواجه صاحب را می بینید . در این لباس نور حفظ کنید:ه
واعظ شهر که مردم ملکش میخوانند قول ما نیز همین است اگر او آدم نیست


(۳۸۷)
یعنی محافظ را کلو فرشته میگویند، تا اینجا با هم شکیلم هستم که آدم نیست بیش از ان
با ایم کلیم و اقرار میکنم که
یا ملک است ! یا شیطان ! باشد که تا این فضولی با بنها برسد . ه
خدا دادے اول کند
بگوی میفر و شانش بجامی زر گیر نزی سجاده تقوی که یکساغر نمی ارزد
ان شد
گر بمسجد بخرابات شدم عیب مگیر مجلس وعظ درازست زمان خواهد
و همین مضمون را قا ئم بزبان اردو ادا میکند
مجلس وعظ تو نا دیر رہے گی قائم یہ ہے میخانہ ابھی پی کے چلے آتےہیں
حافظ
محتسب خم شکست و من سر او سن بالسن و لجروح قصاص
در حضر یک قرآن کریم با یت (قصاص مذکوره است که وجه بعض زحم
در قر آنست
عوض زخمهای جسم باید زد مثلاً اگر کسی دندان کسی را
بشکند دندان او را خواهند شکست خواجه صاحب
یانہ
میفرمایند که محتسب خم شراب را شکسته من با تباع حکم
قصاص سرش شکستم . ه
خت
پدرم روضه رضوان بد و گندم فرو نا خلف باشم اگر من بجو نفروشم
من انکار شراب ا نیچه حکایت باشد غالبا اینقدر معمل کفایت با


(۳۸۸)

نه من ز بیعملی در جهان ملولم وبس ملامت علما هم زعلم بیعمل است
نقد دمی که بود مرا صرف باده شد قلب سیا بود بجای حرام رفت
قلب مال و نیز سکه مغشوش را میگویند با این بنا میفرمایند که
اگر قلب من صرف شراب شد باید بمخمان میشد ، مصرع
— مال حرام بود بجای حرام رفت —
تسلسل مضامین
در غزلیات ایشیای بزرگتر عیبی که بیان میکنند.
اینست که کسی یک خیالی را تا انتها تسلسل اظهار نتوانسته
و هر غزلی مجموعه مضامین متعدده مختلف بلکه متناقض همدیگر
میباشند و آنچه مهمات مضامین غزل گفته میشوند مثلاً
حسن، عشق، سراپای معشوق وصل، هجر، هزارها بار گفته
شده‌اند اما ازین جمله بنسبت مضمونی هیچ گاه یک
مسلسل مفصلی بنظر نیاوردیم ، و اگرچه حقیقتاً محلی نیست
که محل اعتراض باشد چراکه برای اظهار سلسله خیالات
طرز مثنویات را تعیین کرده‌اند، بلکه در قصائد و قطعات هم


(۳۸۹)
داده و بیان میگردد
مضامین مسلسل حصه میگیرند، وغزل را محض برای همین کار
تسکین داده اند تا جایکه مقدور نظر
غریه خیالات مخصوص کرده اند که خیالات مفرده و مختصری
که از ضمیر شاعر بظهور میرسد ضایع و عبث از یاد و بر
باد نرود. نه حفظ این شیوه نهایت اقتدار کلام در کار است
در بانگال ترکیه
اظهار سکند
یعنی کسانیکه در فن شاعری خود تازان هستند ، با الاوجه خیالی
در کمتر از سه چهار شعر با یتنی اظهار کرده نمیتوانند و برخلاف آن
شعرای ما نه صرف سخنان مختصر م بلکه مضامین نهایت
پره وسعت را بیک فرد بیتی ادا میکنند، که بموجب حسن
اختصار آناً فان حفظ ورد زبان میگردد، بلی ازین
سخن انکار کرده نمیتوانیم که بعض مضامین بنچنین واقع
میشوند که نه آنقدر مطول که مرغوب وسعت مثنوی یا قصائد
راستیال گردد
حصه باشد، و نه ایقدر مختصر که در یک یا دو بیت بگنجند بلکه حیثیت شایان
برای اظهار مجموعه خیالات است و مضامین زبان غزل مناسب به افضلتر
مینماید. درین صورت تجویز آنست که غزل مسلسل با
یعنی غزل کاملاً یا یک حصه چند بیات غزل بمایے کہ


(۹۰)
اشخاص دارالحاج
مضمون های مخصوص باشند ، مگر چه انچنین غزلیات مروج هم عصر
[ILL]
دسته اول نیست ولی آخریس بسیار بدست می آیند چنانچه از همه
پیشتر حضرت خواجه این رویه را ترقی بخشیده اند بگو اکثر
غزلیات شان از واقعات مخصوص یا خیالات منتخبه
وانکه در پنج غزلیا ب
و اوقات معینه حکایت میکند و این سرت از همچنین چند
غزلیات مطلع ها را اخذ نموده مطلع میداریم .
دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند و ندران ظلمت شب آب حیاتم دادند
بود آیا که در میکده ها بکشایند گره از کار فرو بسته ما بکشایند
بامدادا که بخلوت گه کارخ ابداع شمع خاور فکند بر هم اطراف شعاع
ای پیک پی خجسته پیام فی لک هرگز سیاه چهره ندیدم باین نمک
گزرودست زلف مشکینت خطا رفت ورز هند و شما بر من جفا رفت
کنون که در چمن آمد گل از عدم بوجود بنفشه در قدم او نهاد سر بسجود
در یاد بهار
یاد باد آنکه نهانت نظری با ما بود رقم مهر تو بر چهره ما پیدا بود
در غزلیات مکمل اول الکال دلدادگی ما را بیاد ماده و هر


۳۹۱

بیت را به عبارت یا با د ابتدا میکند، در وصف شیراز ۰
خوشا شیراز و وضع بیثالش خداوندانگهدار از زوالش

به قاصدی پیغام میگوید
نسیم صبح سعادت بدانشان که تو دانی خبر بگوی فلانرا بدان نشان که تو دانی

ابن یمین فریومد ی

اسم پدرش محمود و از قوم ترک بوده. و هم در ترکستان
توطن داشتند در زمان سلطان محمد خدا بنده بخراسان
آمده در یک قصبہ که فریومد نام داشت اقامت اختیار
در انجا این
و نموده در اینجا زمین و جایدا د ی خریداری نمود، وا
در عهد حکومت الجای تو سلطان بود که علاء الدین محمد ? ال تو
از محمد
و زیر تسلطنت بودنہ، علاء الدین ایشانرا بسیار قدر دانی
مینمود، و شوق شاعری داشتہ شعر میگفتند که این رباعی
نمونه ای از کلام شان گفته میشود . ۰
دارم ز خاب کلک بوقلمون و ز گردش روزگار خس پروردن
چشمی چو کناره صراحی همه اشک جانی چو میا پیاله ہمہ خون


(۳۹۲)

ابن یمین در فریومد تولد شدند که شخصا نزد آتا پدر خطابت
شتا پر این علم شاعری برای شان تعلیم میکرد . و آنکه ایوب
طرز پای که خود بر طبع آزمایی دداشتند پسر را نیز
بر نوسرایی میکرد در حالیکه
ترغیب گویا پیلی میبودید . که بر شنیده و خیال رباعی
فوق این رباعی را گفته اند . ه
دارم زجفا فلک یا مینه گون بر آه دلی که سنگ را روگرد نخون
روزی بهزار غم بشبی و ر آیم تا خود فلک از پرده چه آرد بیرون
میکرد.
در اوایل اوقات سربداران مداحی میکردند ،
بالا خسر فقر و قناعت را پسندیده از تعلق و
معاملات شاہی کنارہ گیششی کردہ کمیتر کی زمینے
بزراعت به اشتغال ورزید
محدودی که در قبضه خود داشتند بکاشتکاری آن بسر میبردند.
در بکر جماد می الثانی ۷۶۹ ترک دنیای فانی نمود
و اندک وقتی نز دیک تر بوقت مرگ این رباعی را گفته بر کون
منکه که دل ابن یمین پر خون شکر بگر که از این سرای فانی چون شته
مصحف بکف و چشم برو روی مدوست با پیک اجل غمزه زنان بیرون ستد.


(۳۹۳)
دیوان شکلی بهنگامۀ سرمباران ضایع گردید غلام آقا
در ید بیضا مینویسد که من دیوان او را تا ردیف دال
دیده ام، لیکن شاید دیوان قطعات بوده باشد
از تذکره ها معلوم میشود که از ابتداء ذوق غزل گوئی
و قصاید وغیره اصناف شاعری را داشته
چنانچه در ید بیضا بعض ابیات از غزل های او نقل
منقول است بیت
سرمه ایدیده مردم شکسته غماز تا نسازد فاش پیش مردمان راز مرا
زخود بیگانه بودن در راه عشق بآن معشوق طرح آشنائی است
عشق تا در دلی آمد نه در آمد نه نمود باده پر شور نشد تا که بمستان رسید
میتوان گفته [؟] کرد
اگرچه ازین اشعار اندا زه میتوان شد که در غزل
گوئی سرمایه وافی داشتند اما مخصوصا ذوق
شیرۀ اشعار اخلاقی بیشتر داشته و ازان جمله
خودداری و قناعت را پسندیده و این مضامین را
او ادراک وه
تا امروز کسی خوشتر ازینها بطرز او نیاورده و انیکه


(٣٩٤)

دولو که قال شان تصویر حال دایمه می شود بنا بران
در کلام شان خاصه تاثیری می یابیم که انه کلام دیگران نایداست
دو قرص نان گر از گندم ایا از جو دو تا جامه گر کهنه است یا خولنو
بچار گوشه دیوار خود بخاطر جمع که کس نگوید ازینجا بخیز و آنجا رو
هزار بار فزون تر بنزد آیین ز فر مملکت کیقباد و کی خسرو
اگر دو گاه بدست آوری و مزدی یکی امیر و یکی را وزیر نام کنی
بدان قدر چو کفاف معاشی تو نشود روی بنان جوین اریو و وام کنی
هزار بار ازان به که از پی خدمت کمر به بندگی بر مرد سلام کنی
ز دیوانه کرد روزی سوال سلیمان مرسل علیه السلام
که چون مینی این سلطنت که پید مرا مانده با این همه احتشام
چه خوش گفت دیوانه او را جواب که چون نیست این مملکت مستدام
بدرد آهنی سرد کوفت تو در باد پیمودنی صبح و شام
ترد آزاده در میان گروه گرچه خوش گویی عاقل و داناست

له حضرت داؤد علیه السلام زره می ساختند و به نسبت حضرت سلیمان علیه السلام
مشهور است که تخت شان بر هوا رفتار میکرد به اصطلاح فارسی آهن سرد کوفتن
و باد پیمودن کنایه بود و کرد. این همت دیوانه نکته را همان اشاره تکیه داده .


(۳۹۵)
محترم آنکہی تواند بود که از ایشان بمالش استغناست
آنکه محتاج خلق شد خوارست گرچه در علم بو علی سیناست
ايضاً
شنیده ام که یکی عقربی ز خانه خویش برون دوید و همیز د هر انچه آمد پیش
به پیشش آمده سنگی عظیم و بس منکر بزد بسنگ در صد نیش تا بگرد لیش
ز سنگ نعره برآمد که خویش رنجه مکن که ضرر نیش رقم ما را نه کم کند و نه میش
جواب داد بنوع گفتش که راست میگوئی ولی پدید کند هر که هست جو هر خویش
ايضاً
شاعری نیست پیشه که ازان رسدت نان و نیز تره بدوغ
رستی سخت زشت و بیمعنی است اجرتی خواستن برای دروغ
زان بود کار شاعران بی نور که ندارد چراغ کذب فروغ
با وجود سرمایه دار ی قناعت و تو کل با ین نکته هم ابن یمین
یقین کامل داشت که اطمنیان خاطر به اصول
حصول زر وابسته است چنانچه میفر مایند
( بیت )


٢٩٦

لاله را گفتم ای پری پیکر سیرتت خوب‌صوتت نیکوست
راست گوی این سیه‌دلی از چیست گرت زحمتی رسید از دوست
گفت زیرا که هم‌دمند از زر زر که باشد به کام در پوست
غنچه را بین که خردهٔ دارد می‌نگنجد ز خرمی در پوست

البته گاه گاهی به فلسفه هم تطرقی اندازید

زدم از کتم عدم خیمه بصحرای وجود از جمادی به نباتی سفری کردم و رفت
بعد از آنم کشش نفس بحیوانی برد چون رسیدم بوی اندی گذری کردم و رفت
بعد ازان در صدف سینه انسان بصفا قطره هستی خود را گهری کردم و رفت
با ملائک پس از ان صومعه قدسی را گرد بگشتم و نیکو نظری کردم و رفت
بعد از ان ره بسوی او بردم و چو این و ان یقین
همگی گشتم و ترک دگری کردم و رفت

تمت الکتاب بعون الله الملک الوهاب فی تاریخ ۲ جوزا
– ۱۳۰۷ –


[BLANK PAGE]