۸۳
سلسله اشکال مختلفه بعض حروف
(۷۸۹۷۷) بر، پیر، جام، جم، جنت، جزا
صد، سرود، حاضر، ناظر، علم، عقل، بعد
فکر، کار، کرد، مُهر، ماش، رسم، میر
هدایت، هشیار، به، بهتر.
سبق ۲۵
ایمان، کلمه گفتن، بزبان و باور داشتن الفاظ در ریز که کیفیتها تمام شد
معنی آن، دین، آئین، مذهب، مله
قرآن، واسطه پیغمبر، چهار یار ابوبکر عمر


۸۴
عثمان علیؓ نواسہ حسنؓ حسینؓ پادشاہ
امیر وزیر قاضی سپہ سالار
نائب سالار جرنیل برگڈ کرنيل
کمیدان کپتان من تو او غیرہ
صغیر کبیر قبر سوال جواب نکیر منکر
قیامت حساب کتاب ثواب
عذاب - سبق ۲۶
افغانستان کابل غزنین مقر کلات
قندہار گرشک فراه سبزوار ہرات


۸۵
ترکستان، میمنه مزار قطغن بدخشان
فیض آباد، خان آباد پنجشیر، نورستان
جلال آباد .
نقد، طلا، روپیه، پیسه
جنس، غله جو، جوار گندم، ماش، برنج، غیزه
أعضا، پیشانی، بینی، دهان دندان
نبان گردن دست انگشت
ناخن سینه شکم جگر خلط خون،
بلغم صفرا سودا.


٨۶
سبق ۲۷
فیل، شتر، شتر، اسپ، قاطر
دشت، کوه، پلنگ، گرگ، روباه
شغال، سگ، گربه، خروس، ماکیان
پرنده، گنجشک، مرغابی، بلبل، مینا
طوطی، شکاری، پیکا[ر?]
یراق، تفنگ، تفنکچه، شمشیر
پیش قبض، حربه، سپر، نیزه
مقدمه، لوا، توپخانه، پلٹن، رسالا
کل، لشکر، قوت، قُوَت، پَلوُ چَلَوُ


۸۷

شوربا قوت .
مشفق مهربان حرکت چہ
ضمه پیش ، کسره زیر ، فتحه زبر،
حرف چہ ، ساکن، مشدد ، موقوف
مفرد یکی ، جمع بسیار سنه سال
شهر ماه ، یوم روز ، لیل شب .
سبق ۲۸
(۷۹) مالک الملک خدای ما
محمد مصطفی پیغمبر ما ابوحنیفه امام ما
امیر امان الله خان پادشاه ما


۸۸
خواندن هر لفظ اجنبی توسط حرکات
شناختن وجعربی، بمقابل فارسی
(۸۰) پادشاه ما آرام و برقرار باد، از خوش نیتی حضرت او
در کل کارهای دین و دولت آنقدر آسانی
حاصل خواهد شد که جای حیرت باشد، پس لازم
که ما شکر کنیم.
عَرَبي
پادشاه ما آرام و برقرار باد، از خوش نيّتي
حضرت او در كلّ کارهائی دین و دولت آنقدر
آسانی حاصل خواهد شد که جای حیرت
باشد، پس لازم که ما شکر کنیم.


۸۹
این سه قسم را یکبار بخواند، و باز در هر قسم آن
خواندن کدام حرفی از مبتدی بخواهد
اَ بَ تَ ثَ جَ حَ خَ دَ ذَ رَ زَ سَ شَ
صَ ضَ طَ ظَ عَ غَ فَ قَ كَ لَ مَ نَ وَ
هَهَ ءَ يَ يَكَ يَرَ .
اِ بِ تِ ثِ جِ حِ خِ دِ ذِ رِ زِ سِ شِ
صِ ضِ طِ ظِ عِ غِ فِ قِ كِ لِ مِ نِ وِ
هِهِ یِ .
اُ بُ تُ ثُ جُ حُ خُ دُ ذُ رُ زُ سُ شُ
صُ ضُ طُ ظُ عُ غُ فُ قُ كُ لُ مُ نُ وُ
هُهُ يُ .


۹۰

قسم منون یعنی نون دار
اً باً تاً ثاً جاً حاً خاً دًا ذًا رًا زًا سًا شًا صًا ضًا
طاً ظاً عاً غاً فاً قاً کاً لاً مًـاً نًـاً وً اً هـًـاً
یـاً .
اٍ بٍ تٍ ثٍ جٍ حٍ خٍ دٍ ذٍ رٍ زٍ سٍ شٍ
صٍ ضٍ طٍ ظٍ عٍ غٍ فٍ قٍ كٍ لٍ مٍ نٍ
وٍ هـٍ ءٍ یٍ .
اٌ بٌ تٌ ثٌ جٌ حٌ خٌ دٌ ذٌ رٌ زٌ سٌ شٌ
صٌ ضٌ طٌ ظٌ عٌ غٌ فٌ قٌ كٌ لٌ مٌ نٌ
وٌ هـٌ یٌ .

*


۹۱

سه جوره دیگر که با الف وزبر خنجری، و بیا و کسر خنجری
و بواو وضمه معکوسه خنجری ، در خواندن تفاوتی
ندارند مگر بچنین کسره و ضمه بجز «ه» دیده نشد
اَ باَ تَا ثَا جَا حَا خَا دَا ذَا رَا زَا
سَا شَا صَا ضَا طَا ظَا عَا غَا فَا قَا
کَا لَا مَا نَا وَا هَا يَا .
اٰ بٰ تٰ ثٰ جٰ حٰ خٰ دٰ ذٰ رٰ زٰ
سٰ شٰ صٰ ضٰ طٰ ظٰ عٰ غٰ
فٰ قٰ كٰ لٰ مٰ نٰ وٰ هٰ يٰ .
اِيْ بِيْ تِيْ ثِيْ جِيْ حِيْ خِيْ دِيْ ذِيْ
رِيْ زِيْ سِيْ شِيْ صِيْ ضِيْ


۹۲
طیُ ظیُ عیُ غیُ فیُ قیُ کیُ لیُ میُ
نیُ ویُ هیُ ییُ .

اُ بُو تُو ثُو جُو حُو خُو دُو ذُو رُو
زُو سُو شُو صُو ضُو طُو ظُو عُو
غُو فُو قُو کُو لُو مُو نُو وُو هُو
يُو .
ه مَعَهْ .

از قرار « حق ، حی »
إلْ هُمْ عُ يَعْلَمُ لِلْأَمْرِ أَوْ أَنْزَلَ مَعَ بَخْ
بُنْ زِيْرٌ أَنْ مُرٌ مُقٌ أَحْ بُرْ كَاٌ رِزْقًا .


۹۳
مشدّد
عَمَّ كَلَّا وَهَّاجًا اِنَّ اِنَّا تَجَّاجًا
فِي الصُّوْرِ فِي الدُّنْيَا سَجِّرُوْا كَذَّبُوْا
رَبِّ السَّمٰوَاتِ وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا .
در حالت وقف
مَعَاشًا ط خَاشِعَةٌ ط فِي الْحَافِرَةِ ط نَخِرَةً ط
طُوًى ط طَغى ط يَسْعَى ط يَزَّكّٰى ط
ضمایر
كَتَبَ كَتَبَا كَتَبُوْا كَتَبَتْ كَتَبَتَا كَتَبْنَ
كَتَبْتَ كَتَبْتُمَا كَتَبْتُمْ كَتَبْتِ كَتَبْتُمَا كَتَبْتُنَّ
كَتَبْتُ كَتَبْنَا .


٩٤

معنی آنرا درین سلسله ذیل یادگرفت
هُوَ هُمَا هُمْ هِيَ هُمَا هُنَّ
اَنْتَ اَنْتُمَا اَنْتُمْ اَنْتِ اَنْتُمَا اَنْتُنَّ
اَنَا نَحْنُ .
خَلَقَهُ خَلَقَهُمَا خَلَقَهُمْ خَلَقَهَا خَلَقَهُمَا خَلَقَهُنَّ
خَلَقَكَ خَلَقَكُمَا خَلَقَكُمْ خَلَقَكِ خَلَقَكُمَا خَلَقَكُنَّ
خَلَقَنِي خَلَقْنَا .
اِيَّاهُ اِيَّاهُمَا اِيَّاهُمْ اِيَّاهَا اِيَّاهُمَا اِيَّاهُنَّ
اِيَّاكَ اِيَّاكُمَا اِيَّاكُمْ اِيَّاكِ اِيَّاكُمَا اِيَّاكُنَّ
اِيَّايَ اِيَّانَا .
عَلَيْهِ عَلَيْهِمَا عَلَيْهِمْ عَلَيْهَا عَلَيْهِمَا عَلَيْهِنَّ


٩٥

عَلَيْكَ عَلَيْكُمَا عَلَيْكُمْ عَلَيْكِ عَلَيْكُمَا عَلَيْكُنَّ
عَلَيَّ عَلَيْنَا.
متکلم سخن گوینده را گویند، مخاطب آنکه سخن با او
کنند، غائب آنکه سخن از وی گویند،
مذکر، مرد، مؤنث، زن، مفرد، یکی، تثنیه، دو، جمع، بسیار؛
(اوزان فعل ماضی معلوم شش باب ثلاثی مجرد بهر سه حرکت عین میآیند)
فَعَلَ فَعَلَا فَعَلُوا فَعَلَتْ فَعَلَتَا فَعَلْنَ
فَعَلْتَ فَعَلْتُمَا فَعَلْتُمْ فَعَلْتِ فَعَلْتُمَا فَعَلْتُنَّ
فَعَلْتُ فَعَلْنَا .
(اوزان فعل ماضی مجهول که از همه ابواب آن یکسان بکسر عین میآیند)
فُعِلَ فُعِلَا فُعِلُوا فُعِلَتْ فُعِلَتَا فُعِلْنَ


۹۶

فُعِلَتْ فُعِلَتَا فُعِلْتُمْ فُعِلْتِ فُعِلْتُمَا فُعِلْتُنَّ
فُعِلْتُ فُعِلْنَا.
(فعل مضارع معلوم شش باب مذکور بهر سه حرکت عین می‌آید)
يَفْعَلُ يَفْعَلَانِ يَفْعَلُونَ تَفْعَلُ تَفْعَلَانِ يَفْعَلْنَ
تَفْعَلُ تَفْعَلَانِ تَفْعَلُونَ تَفْعَلِينَ تَفْعَلَانِ تَفْعَلْنَ
اَفْعَلُ نَفْعَلُ.
(فعل مضارع مجهول ابواب مذکور بیک حریت یعنی بفتح عین می‌آید)
يُفْعَلُ يُفْعَلَانِ يُفْعَلُونَ تُفْعَلُ تُفْعَلَانِ يُفْعَلْنَ
تُفْعَلُ تُفْعَلَانِ تُفْعَلُونَ تُفْعَلِينَ تُفْعَلَانِ تُفْعَلْنَ
اُفْعَلُ نُفْعَلُ.

-**-


۹۷
سبق ۲۹
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ
(۸۱) لَآ إِلٰهَ إِلَّا اللهُ مُحَمَّدٌ رَّسُوْلُ اللهِ،
لَا اِلٰهَ نیست هیچ معبود بر حق وسزاوار پرستش إِلَّا اللهُ
مگر خدایتعالیٰ مُحَمَّدٌ رَّسُوْلُ اللهِ حضرت محمد صلّی الله علیه و آله
و سلّم فرستادهٔ خداست.
سبق ۳۰
(۸۲) نُوْ حِيْ هَا.
(۸۳) اَوْ حَیْ نَا.
(در حالت وقفیکه یکی از حروف مده ماقبل آخر باشد مد وسط میشود)
يَعْلَمُوْنَ ط اَحَادِيْثِ ط اِلَی الظُّلُمَاتِ ط


۹۸
(٨٤ و ٨٥) «سُوْٓءَ الْعَذَابِ ط ـ مَالَهٗٓ اَخْلَدَهٗ»
«فِيْٓ اَعْنَاقِهِمْ ـ مِنْ دُوْنِهِ اٰلِهَةً»
«مَآ اَغْنٰى ـ اُولٰٓئِكَ»
سبق ٣١
وَلَا الضَّآلِّيْنَ
(٨٦) (م ع ه ض ط) (ج)
(لا صلے) (ص ز ق)
«ر» و لفظ مُبارک «اللّٰه»
(قَرِيْبٌ رَحِيْمٌ ع كَافِرُوْنَ)
(وَاسْتَغْفِرْهُ ط اَرْسَلَ قَرْيَةٍ)
(بِسْمِ اللّٰهِ مِنَ اللّٰهِ رَسُوْلُ اللّٰهِ)


۹۹

سبق ۳۲
(۸۷) ی ر م ل و ن .
«ل» اَنْ لاَّ خَوْفٌ جَمِيْعٌ لَّدَيْنَا .
«ر» مِنْ رَّبِّهِمْ مُحَمَّدٌ رَّسُوْلُ اللّٰهِ .
«ی» مَنْ يَّشَآءُ خَيْرًا يَّرَهُ .
«م» مِنْ مَّسَدٍ عَلٰی صِرَاطٍ مُّسْتَقِيْمٍ .
«ن» مِنْ نَّاصِرِيْنَ رِجَالًا نُّوْحِيْ .
«و» مِنْ وَّالٍ بِمَغْفِرَةٍ وََّ اَجْرٍ .
و بعد هر نون بست خور اگر یکی از حروف حلق آید، در انحالت خود نون
خوب ظاهر و معلومدار خوانده میشود، و «حروف حلقی شش بود الی ۶ عین -
همزه، ها و حا و خا و عین و غین» مانند:—


۱۰۰
مَنْ امَنَ عَنْهَا مَنْ حَضَرَ مَنْ خَشِيَ
مَنْ عَمِلَ مِنْ غَفُورٍ .
و در غیر جاهای مذکوره باخفا خوانده میشود که غُنّه
دران میباشد مانند :-
مَنْ ذَا الَّذِي عِنْدَهُ .
سبق ۳۳
اَعُوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعَلَمِينَ ط الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ط
مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ ط اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ط
اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ط صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ
عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ ه اَمِين .


١٠١

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ
اَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِاَصْحٰبِ الْفِيْلِ ۙ اَلَمْ يَجْعَلْ
كَيْدَهُمْ فِيْ تَضْلِيْلٍ ۙ وَّاَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا
اَبَابِيْلَ ۙ تَرْمِيْهِمْ بِحِجَارَةٍ مِّنْ سِجِّيْلٍ ۙ
فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُوْلٍ ۙ

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ
لِاِيْلٰفِ قُرَيْشٍ ۙ اٖلٰفِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاءِ
وَالصَّيْفِ ۚ فَلْيَعْبُدُوْا رَبَّ هٰذَا الْبَيْتِ ۙ
الَّذِيْٓ اَطْعَمَهُمْ مِّنْ جُوْعٍ ەۙ وَّاٰمَنَهُمْ
مِّنْ خَوْفٍ ۙ


۱۰۲
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
اَرَءَيْتَ الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ، فَذَلِكَ
الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ، وَلَا يَحُضُّ عَلَى
طَعَامِ الْمِسْكِينِ، فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ،
الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ،
الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ، وَيَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ،
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ، فَصَلِّ
لِرَبِّكَ وَانْحَرْ، إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ،
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ، لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ،


١٠٣
وَلَآ اَنْتُمْ عٰبِدُوْنَ مَآ اَعْبُدُ ة وَلَآ اَنَا
عَابِدٌ مَّا عَبَدْتُّمْ ة وَلَآ اَنْتُمْ عٰبِدُوْنَ
مَآ اَعْبُدُ ة لَكُمْ دِيْنُكُمْ وَلِيَ دِيْنِ ة
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ
اِذَا جَآءَ نَصْرُ اللهِ وَالْفَتْحُ ة وَرَاَيْتَ
النَّاسَ يَدْخُلُوْنَ فِيْ دِيْنِ اللهِ اَفْوَاجًا
فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ ط
اِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا ة
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ
تَبَّتْ يَدَآ اَبِيْ لَهَبٍ وَّتَبَّ ة مَآ اَغْنٰى
عَنْهُ مَالُهُ وَمَا كَسَبَ ة سَيَصْلٰى


١٠٤

نَارًا ذَاتَ لَهَبٍ ەْ وَامْرَاَتُهُ حَمَّالَةَ
الْحَطَبِ ەْ فِيْ جِيْدِهَا حَبْلٌ
مِنْ مَسَدٍ ەْ
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيْمِ
قُلْ هُوَ اللهُ اَحَدٌ ەْ اَللهُ الصَّمَدُ ەْ
لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُوْلَدْ وَلَمْ يَكُنْ
لَّهُ كُفُوًا اَحَدٌ ەْ
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيْمِ
قُلْ اَعُوْذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ ەْ مِنْ شَرِّ
مَا خَلَقَ ەْ وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَ ەْ
وَمِنْ شَرِّ النَّفّٰثٰتِ فِي الْعُقَدِ ەْ وَمِنْ


١٠٥
شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ
قُلْ اَعُوْذُ بِرَبِّ النَّاسِ مَلِكِ النَّاسِ
اِلٰهِ النَّاسِ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ
الَّذِيْ يُوَسْوِسُ فِيْ صُدُوْرِ النَّاسِ
مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ
(اجزا نماز که بعد از حفظ این پنج نماز با افعال و اقوال باید)
(که نشان داده شود)
اَللهُ اَكْبَرُ ، سُبْحٰنَكَ اللّٰهُمَّ وَبِحَمْدِكَ وَتَبٰرَكَ
اسْمُكَ وَتَعَالٰی جَدُّكَ وَلَآ اِلٰهَ غَيْرُكَ .
سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيْمُ .


١٠٦

سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ .
رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ .
سُبْحَانَ رَبِّيَ الْاَعْلَى .
التَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ وَالصَّلَوٰةُ وَالطَّيِّبَاتُ السَّلَامُ
عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ
السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللهِ الصّٰلِحِيْنَ
اَشْهَدُ اَنْ لَّا اِلٰهَ اِلَّا اللهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ
وَرَسُوْلُهُ .
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى اٰلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ
عَلَى اِبْرٰهِيْمَ وَعَلَى اٰلِ اِبْرٰهِيْمَ اِنَّكَ حَمِيْدٌ مَّجِيْدٌ
اَللّٰهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى اٰلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ


١٠٧

عَلَى اِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ اِبْرَاهِيمَ اِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌط
اَللَّهُمَّ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ
حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ .
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللهِ .
(دعای بعد از نماز فرض)
اَللَّهُمَّ اَنْتَ السَّلَامُ وَمِنْكَ السَّلَامُ وَ
اِلَيْكَ يَرْجِعُ السَّلَامُ حَيِّنَا رَبَّنَا بِالسَّلَامِ وَ
اَدْخِلْنَا دَارَ السَّلَامِ تَبَارَكْتَ رَبَّنَا وَتَعَالَيْتَ
يَا ذَا الْجَلَالِ وَالْاِكْرَامِ ،
ہمہ افعال و اقوال ہر نماز را یاد داریم، واینہمہ اقوال نماز زبانی
خوانده میشود چنانکہ حرکت لب نمازگذار باید دیده شود الا نیّت


۱۰۸

که آنرا از بانی یاد گرفته ایم ، اما وقتیکه بر نماز ایستاده میشویم
آنرا بدل میگوئیم که نیت فرض است و آن عبارت از ارادهٔ دل است
نه بزبان پس بزبان مبادا آن ساقط شود ، و چنین است امضاء
امام ربانی مجدد الف ثانی رح .

(شناختن هشت حرف افغانی)

(۸۸) ٹ ځ ځ ډ ړ ږ س ڼ .

(۸۹) کاڼره د ړنګرمزه غوښی ټوله څلور ځای کړی.
خدای دیو مل وله ، ښه را غلاست ، ستړی مشئ ،
د څه شی میل لری .


۱۰۹

یادگرفتن خواندن خط شکسته و ضمن
(سبقهای سابقه)

سبق ۳۴
(۹۰) حق حزمنے تو مهر پاک سر د شیر ما
بر شیر رو دو پسر هشتری از حشر
هر یک بر حد گو تر تر رس نه
لذ چپ چپ یه ،
چ چه .
یشا جان حال شار با عرض، عذر،
،فرض، ہشت، تحت ، بخت ،سخت ،عمر، رفت
طفل، خوب پیر عفو نور گشت آب نان


۱۱۰

ملک مال اسپر ضیح بخش ، نور حور
مقام کام این کنے رزق بار .
یای سخت
اینے پیر بین عید شیر سیر.
یای ست
لیک نیشتر بیگ بیر شیر رسیر.
واو سخت
خوب زعو قوت بو مور هور .
واو سست
شوخ کوت روز پوشر توپ چوب .
ہند سند شیر سیر نام حرف


١١١

جیم میم ظل ظ سین شین.
طاشت کاشت توخت ساخت
تاخت باخت آلو گوشت پوست درخت
دست نیست کمیت چیت کا سر باز
لاند شاف .
اجر طلب پیر پتر بتر خطیم لوب عبث
غلط خبر، کر مکر مرد گند لگر طبق بچه
شه، مگس کچه دین مزه رهو سگ سگ
سبق بگو، سخن مگو، مژه مکش
رنج مکش، ولی بی نمد مدرس نقص .
اقد محمد صدیق شتاً جباً غفاً عطا.


۱۱۲

دکان بنام بناء حمام دلدک ترقه تنزل
شریف هنوز کلان بنا نشده
خواجه خواندن خواهر خواستن
خویش خوه خواب خور خورشید
در انی فیض آباد صحیح است
منے اله امیر الحق لکھے لہذا متولد
رستم رسید کند بلا ـ ماله
مصطفی پسر میترا بکیر تورنت علحده
۴ لوٹی سفے من
صلتی زکتی ـ
عبد الاحد عبد الباقی عبد الحی عبد العزیز


۱۱۳

عبدالوهاب عبدالفتاح عبدالجبار عبدالخالق
عبدالقادر عبدالحمید عبدالمجید عبدالعزیز
عبدالغفور عبدالکریم عبدالودود
عبدالرحمن عبدالرحیم عبدالستار عبدالشکور
عبدالصمد بسم الله عبدالله عبدالظاهر
عبدالمتین
برادر ارجمند من در جمیع باندی اشغال خویشتن
خیال باطری و لطف حزن از یاد رفتید
معاذ و مباشد بیباک مباش پر در
کوشش زیاد ننمود بدرجه عالی رسیده
میرزا ش قابل اعتبار نیست عهد عبدالله


۱۱۴
جهت مدرسۀ پشردان علم محکم گیر و
رضای خدا و خشنودی شاهکار و ملل
دران بسته مبلغ پنچصد روپیه پخته کابلی را
در طار قیمت یکراس اسپ فرستاله
بوید رسید زیاده بر خور دار باشد و هم
والسلام یوم جمعه غره جماد الاخرى سنه ۱۳۲۸
و در خط شکست یکنقطه همان است که شناخته
میشود، اما دو نقطه را مثل یک خط خوردی مینویسند
وسه نقطه بالا مشابهت بهفت ، و پایان به هشت دارد
مانند «پلت چین عبد القيوم ثبت شد».
*


۱۱۵

سبق ۳۵
یکسال این دوازده ماه است
محرم، صفر، ربیع الاول، ربیع الثانی
جمادی الاول، جمادی الاخر، رجب،
شعبان، رمضان، شوال، ذیقعده، ذی الحجه
روز اول هر ماه را غره خوانند، و آخر ماه
سی روزه را سلخ گویند.

سبق ۳۶
(۹۱) ای احمد کعبه را میشناسی، و حقیقت
شه را میدانی؟ بلی آقا میدانم، کعبه یکخانه
است در شهر مکه چهار دیوار و یک دروازه
و بام دارد، هر مسلمان هرجا که باشد، رو


١١٦

بآنطرف نموده نماز میگذارد، وزیارت
آن خانه را حج گویند، و مرقد پیغمبر ما در شهر مدینه
است، انحضرت رحمت خدا بروی باد
ده سال پیش از وفات خود شهر مکه را گذشته
بمدینه رفت، و گذاشتن جا خود را هجرت گویند
سبق ٣٧ یک
از هجرت تا امسال یکهزار و سه صد و چهل و
سال میشود، و مردمان در کاغذ های خود
همین حسابرا مینویسند، و این را سنه
کاغذ گویند، و محرم آینده سنه یکهزار و صید
چهل و دو خواهد شد.


۱۱۷

سبق ۳۸
ای پسر خوبی سیرت ضرور است، نه خوبی
صورت، بکالا و کلاه و دریشی خوش مباش
اگر تکه آن مرغوبست بافنده آن خوبست
بشماچه - اگر برش و دوخت آن صفا
کمال خیاطست بشماچه، و بر روپیه
در یکساعت هر کس چو تو ساخته میشود
چرا که هم بزاز بسیار است و هم خیاط .
سبق ۳۹
بلی، اگر درجهٔ امتیاز از ماده برده باشی
و خوبیهای خوب هم داشته باشی، بلاشک


۱۱۸

خوش باش، زیرا که آن خوبی ذات خود
شماست، ای پسر شوق چه بازی
وچه خوراک داری؛ آنهمه در سبق موجوداند
عزت و روپیه هردو بواسطه سبق پیدا میشوند
و روپیه باز هرچیز خریده میشود و این
روپیه باز تمام هم ندارد، دین و دنیا هردو
بواسطۀ سبق حاصل میشود.

سه درجه فقره ساده | یکا | دها | صدا
سه درجه فقره هزار | یکا هزار | دها هزار | صدا هزار
سه درجه فقره ملیون | یکاملیون
ده لکها | دها ملیون
کروڑا | صداملیون
ده کروڑا
سه درجه فقره ملیار | یکا ملیار
اربا | دها ملیار
ده اربا | صدا ملیار
کهروبا


۱۱۹

کار آمد نوشتن خط سه چپه آن میباشد اینچنین

صدا ملیار | دها ملیار | یکا ملیار | صدا ملیون | دها ملیون | یکا ملیون
صدا هزار | دها هزار | یکا هزار | صدا | دها | یکا

سبق ۴۰
قمر ماهتاب، شمس آفتابرا گویند، و هر کدام
ایشان سال وماهی بخود دارند، چنانکه
یکسال قمری آن دوازده ماه است،
که قبلبرین گفته شد، و هرکدام این ماهها
گاهی بیست و نه روز، و گاهی
سی روز می آیند، اما در هرسال ضرو
ششماه سی روزه، وششماه بیست ونه روزه


۱٣۰
میباشد، و روز اول هر ماه را غره خوانند، و روز
آخر ماه سی روزه را سلخ گویند، پس همه
روزهای این سال قمری سه صد و
پنجاه و چهار میشود، و سال شمسی عبا
ازین چهار فصل است بهار، تابستان
خزان، زمستان، و روز اول بهار را نوروز
گویند.
قایم مقام کتاب سال اول و دوم فارسی
ای احمد هر کدام این چهار فصل چند روز است
و ذیل چسیت، جناب آقا، فصل بهار
نود و چهار روز است، سی و یک روزه


۱۲۱
اول آنرا حمل، و سی و یکروز دیگر آنرا ثور،
و سی و دو روز آخر آنرا جوزا گویند،
فصل تابستان نود و سه روز است،
سی و یک روز اول آنرا سرطان، و سی و
یکروز دیگر آنرا اسد، و سی و یکروز آخر آنرا
سنبله گویند، فصل خزان هشتاد و نه
روز است، سی روز اول آنرا میزان،
و سی روز دیگر آنرا عقرب، و بیست و نه
روز آخر آنرا قوس گویند، و فصل زمستان
هم هشتاد و نه روز است، بیست و نه روز
اول آنرا جدی، و سی روز دیگر آنرا دلو،


۱۲۳

و سی روز آخر آنرا حوت گویند.
و این دوازده ماه فصلی را بنظم چنین آورداند
سر حمل پس ثور پس جوزا و سرطان و اسد
سنبله میزان و عقرب قوس جدی و دلو و حوت
و عدداین ماهها را بحساب ابجد چنین منظوم نمود
لا ولا لب لا ولا لا شش ست
ل ل کط و کظ لل شهور کوته است
و همه روز های این سال شمسی را چون
جمع کنیم سه صد و شصت و پنجه روز میشود
پس این سال شمسی ازان سال قمری
یازده روز کلان شد.


۱۳۳

آمی احمد این تفاوت یازده روز را بطریق
مثال برای من دانسته کرده میتوانی؟
بلی صاحب میتوانم ، مثلاً اگر یکوقت
چنان برابر شود که بیکروز هم اول محرم و هم
نوروز باشد ، از انروز چون سه صد و پنجاه
چهار روز بگذرد سال قمری کامل میشود
ضرور است که محرم دیگر نو شود، اما چون
یازده روز دیگر هم بگذرد سال شمسی هم
کامل خواهد شد ، پس روز دوازدهم ان
محرم، باز نوروز خواهد بود ، و اسامی ماه‌های
شمسی را بترکی رومی چنین آورده اند ،


۱۳۴
ماری و نیسانست و مایس باحزیران و تموز
هست آغیستوس و ایلول و دو تشرین اسببون
بعد ازان باشد دو کانون اشهر ترک روم
زین اسامی چون تو بگذشتی شباطش حودان
و ماههای انگریزیرا اینچنین نظم کرده اند
جنوری و فروری و مارچ، اپریل و می،
جون وجولائی واگست و ستمبر هم بدان
هست اکتوبر نومبر هم دسمبر آخرین
بعد ده از جدی باشد اول انگریزیان
و ترکان هر سال شمسی را ئیل گویند و بنام


۱۲۵

یک حیوانی یاد میکنند، و دوازده
سال را یک دوره خوانند، و نام این دوازده
سال بزبان ترکی و فارسی نظم اینست
لازم الحفظ
سیچقان اود و بارس توشقان لوی ئیل
ئیلان، یونت و قوی و دِ نامهای سال
بیچی ئیل پس تخاقوی ئیتا ست بعد ازان
تنگوز را بدان، که شوی صاحب کمال
موش و بقر و پلنگ و خرگوش شمار
زین چار چو بگذری نهنگ آید و مار


١٢٦
سخنان کوہش او در طر با درس از تنگ میمون پنج وان محتاج بشرحی است جنگ
تو سلطان ترکش آمد ولوی بل از چنگ بیلان بیما رو یودست خرس قومی که کنند چگونه بخواند این حصار یزند یک
از انجهت سہل کا بل قومی مسلمانی

بعد ازان اسب و گوسفند است حَنا
حمرونہ ومرغ وسگ و خوک آخر کار
وچون درفارسی بسے از الفاظ عربی ہم
مے آیند، از انرو معلم درصحت حرکات ان
کوشش میکند پس لفظی که بروزن
مفاعله باشد ما انرا میشناسیم ، بالضروره
بفتح عین میخوانیم، مانند مذاکره - مناظره
مغالطه مدافعه مبادلہ مناقشہ مجادله
مرافعه مکالمه مطالعہ معانقہ محافظہ
مخالفت منافقت ممانعت مشالفت مفارقت
موافقت مسابقت متابعت مناسبت مشابہت
مجانست مجالست مخالطت مساعدت مظاہرت
مداہنت


۱۲۷
آما آن اسم فاعل شان میباشد که بکسرعین
یعنی بکسر ماقبل آخر خوانده میشود مانند
مخالف منافق مناسب موافق مطابق مجاهد
و بسا میباشد که بموجب کات معنی بالکلیه
چپه میشود، چنانکه بعضی میگویند که من مستحقم
بفتح حای مهمله بخیال اینکه صاحب
حق میباشم، آن دیگری باید که حق مرا
بدهد، و آن بکسر عین یعنی بکسر حا خوانده میشود
بفتح حاکه او خوانده در حقیقت چنان معنی
میدهد، که اقرارم براینکه من ملائم حقوق
بر من است.


۱۳۸

(۹۲) ابجد هوز حطی کلمن سعفص قرشت ثخذ ضظغ

| ا | ب | ج | د | ه | و | ز | ح | ط |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ | ۷ | ۸ | ۹ |
| ی | ک | ل | م | ن | س | ع | ف | ص |
| ۱۰ | ۲۰ | ۳۰ | ۴۰ | ۵۰ | ۶۰ | ۷۰ | ۸۰ | ۹۰ |
| ق | ر | ش | ت | ث | خ | ذ | ض | ظ | غ |
| ۱۰۰ | ۲۰۰ | ۳۰۰ | ۴۰۰ | ۵۰۰ | ۶۰۰ | ۷۰۰ | ۸۰۰ | ۹۰۰ | ۱۰۰۰ |

ارقام نه گانه بچند قسم

| صفر | نه | هشت | هفت | شش | پنج | چهار | سه | دو | یک | فارسی |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۰ | ۹ | ۸ | ۷ | ۶ | ۵ | ۴ | ۳ | ۲ | ۱ | هندی |
| ۰ | ۹ | ۸ | ۷ | ٦ | ٥ | ٤ | ٣ | ٢ | ١ | ترکی |
| 0 | 9 | 8 | 7 | 6 | 5 | 4 | 3 | 2 | 1 | انگریزی |
| 0 | 9 | 8 | 7 | 6 | 5 | 4 | 3 | 2 | 1 | انگریزی تحریری |
| 0 | لا | ح | 6 | ٤ | ح | 8 | 1/2 | ح | ح | انگاره تجارتی |


۱۲۹
عناوین
برای پادشاه نویسند
تصدق حضور شوکتموفور مراحم نشور اعلیحضرت پادشاه معظم
غازی خود شوم عرضداشت نوراحمد ولد سلطان احمد
قوم علیزائی ساکن پشت رود قندهار اینکه.
برای وزیر سپهسالار نویسد
جناب عالیقدر جلالتمآب مخدومی معظمی وزیر صاحب معارف
یا سردار سپهسالار صاحب را دام مجدهم.
برای بعضی معززین نویسند
جناب صاحبی امیدگاهی مطاع معظم خانصاحب و یا
فرقه مشر صاحب (یا) لواء مشر صاحب (یا) غند مشر


۱۳۰

صاحب دیا) کند که مشر حشاً ضاعف الله اعزاز هم.
و دیگر اصلاحات جدیده را از کتابچه خورد چاپ
شده ان کار نموده باشد.

برای پدر نویسد
فدای حضرت قبله گاه معظم خود شوم ، تصدق حضرت
قبله امجد خود شوم ، فدایت شوم .
برای بعضی کلانان و استاد خود نویسد، مگر کلاناً
همین عنوان بدون لفظ استاد مرقوم دارد.
صاحب معظم و مطاع مکرم جناب استا دمتر مچ در خادم دعایم

برای کاکای خود نویسد
عم معظم بسیار شفیق محترم عطوفت شیم خود را خادم مخلصم


۱۳۱

براى ماما نويسد
مخدوم مکرم مطاع محترم جناب ماما صاحب زاد اشفاقهم
براى برادر کلان نويسد
صاحب معظم و مخدوم محترم جناب آقا لالای خود را خادمم
براى برادر خورد یا فرزند خود نويسد
نور چشم ارشد ارجمند کامگار سعادتمند غلام حیدر جان
از عمر و جوانی بهره مند باشد.
براى والده نويسد
جناب والده ماجده محترمه مشفقه خود را فدا شوم.
براى عمه و خاله نويسد
جناب محترمه عمه (يا) خاله صاحبه مشفقه مکرمه خود را مشتاق دیدارم


۱۳۲
برای شوهر نویسد
ساتر حقیقی و حافظ اصلی سایه بلند پایه آن پرده پوش
ظاهری، و حامی واقعی این عاجزه را ما دام الحیات
الی یوم المسمات از سر این داعیه فدویه شبان
کم و کوتاه نگرداناد، و از هیچ باب خصوصا از نجانب
هیچگونه آثار پریشانی و غبار کدورتی بذیل خاطر
عاطر رسیده مباد، بحق حضرت محمد وآله الامجاد.
برای طبقات مردمان، از خورد الی کلان
ارجمند، ارجمندین، برادر من، برادر عزیز الوجود من
محترم من، محترمه بنده.
برای بعضی دوستان و تعیین بعضی اشیا، بعد از


۱۳۳
و طاقه و ثوب وغیره
اخوی مشفق مهربان محبت بنیان مودت و مروت
عنوانی عزیز الوجود گرام غلام احمد خان سلمه الله المنان
مواری سه زوج بوت ، و دو طاقه کلاه ، وپنج طاقه
لنگی، و یک ثوب کرتی، ویکدست رختخواب،
و دو دست دریشی، ویکراس اسپ، و ده قطعه
مرغ دشتی، و چهار جلد کتاب، و یکقاب ساع بغلوانی
و پنج تخته کلیم، و دو درجن قاشق خورد و کلان بسویت
جام آئینه، و یک ظرف چای، و چهار دانه قلم
و پنج دسته کاغذ، وسه توپ صحن، و مبلغ یکصد روپیه
نقد که جهت تعلقات خود فرستاده بودید رسید،


۱۳۴

و غلام حیدر برادرزاده شما که در خدمت سرکار بوده
و چهار زنجیر فیل، و دو قلاده شیر، و سه قلاده سگ
و سه فرد گاو دشتی، و چهل نفر شتر، و دو میل تفنگ
و هشت قبضه شمشیر، و چهار منزل خیمه، و دو قطعه
الماس، و هفت سلک مروارید، و ده توله مشک افراز
و شصت ذرعہ قناویزهبراتی، و بیست و یک عدد
امانی پنج مثقاله، و دو دست شاهین شکاری،
و شش ضرب توپ که متعلق او بودند از تحویلی آن
فارغ گشته، امید است که در ینوقت بخدمتی بهتر
از سابق مقرر شود.


۱۳۵

تعلیم خواندن از قول مبتدی
ای احمد تعلیم خواندن را بمبتدی امی کرده میتوانی، بلی
صاحب میتوانم، حرف شناسی و آواز دانی همانست
که جزئیات بسیاری دارد، هر یک در موضع خود
استعمال میشود، اما اهم شان اینکه، اولاً بیست حرف
غیر مشاکله را با و میشناسانم، و هر کدام را بآواز فتحه آن
یعنے ( اَ بَ جَ ) میگویم، نه الف بی جیم، و در ابتدا
نام هر حرفرا خودم میگیرم، او انگشت بران گذاشته
نشان داده باشد که بر و نام گرفتن تکلیف است بعد
من انگشت را بر حرف میگذارم و نام آنرا از وی میخواهم
مگر خوب ضبط نمودن آنرا بتوسط نوشته با و مینمایم،


چنانکه اولاً نشستن، و راست گرفتن کاغذ یا تخته
نسبت بسینه او، خصوصاً قلم گرفتن و یرادقیقه بدقیقه
هوش میکنیم، والف را تا آنوقت باو مینویسیم، که
در عملیات مذکوره نویسندگی خوب شود، والف را
هم قدری خوب بنویسد، بعد حرف دیگر و دیگر را،
و در حالت نوشتن هر یک، نام آنرا هم با خود گفته باشا
تا بمجرد نام گرفتن بلاً تردد در صدد نوشتن آنحرف شود،
خوشخطی باز بتدریج مشق آباجا، حاصل مینماید
وقتیکه در نوشتن آبا جا رسید، و هر یک آنرا نوشته کرد،
تواند، بعد شکل (ما) را نوشته و بموجب نقاط شش قسم بسا
و چهار صورت (حا) را مرقوم داشته بتوسط نقاط،


۱۳۷

چهار قسم بسازد همچنین تا آخر، بعد یکبار (گا) و یکبار (گ)
و یکبار (خا) و یکبار (خ) همچنین الی آخر حروف
ازو نخواهم تا کل حروفرا یکبار همراه الف و باز بدون الف
نوشته کرده تواند، و همچنین در مشق بی‌جی هر حرف باهمراه
(ی) و بدون آن، و در مشق بوجو، هر حرف بهمراه
(و) و بدون آن بلاتوقف تحریر نموده تواند، که مدعا
کلی درین کار بجا آوردن این سه حرف علت است
از تلفظ غیر، که آوازی از خود ندارند، و در حقیقت
حرکات ماقبل اند، نه حروف، مگر چون حرکاتِ
کلانند بنابران بشکل حروف نوشته میشوند، که تکلیف
زیاد خط در باب دریافت اینحروف می آید، اما دو


۱۳۸
قاعده کلمه خواندن چنانست که هیچ لفظی در زمین
و آسمان پیدا نمیشود که ازان قواعد بیرون باشد،
اول حرف همراه الف، مانند (آ با پا) الی آخره،
دوم موقوف بعد الف، مانند آش، باز، پاک، وغیره
سوم حرف همراه یا، مانند (ای بی پی) الی آخره،
چهارم موقوف بعد یا، سخت باشد یا سست مانند
(این پیر بین، ویا تیل میز پیچ)
پنجم حرف همراه واو، مانند (او بو پو) الی آخره،
ششم موقوف بعد واو، سخت باشد یا سست مانند
(هوش خوک توت حور) و بعد سست مانند (شوخ
کوت روز پوش).


۱۳۹
هفتم در آخر هر لفظ چون (ه) دیده شود، آن اشاره میکنید
که حرف سابق مرا بفتحه بخوان مانند (کاسه کوزه و غیره)
و این هفت قاعده مذکوره در حصه اول کتاب خوانده شد
هشتم کدام حرفی را بیک حرکتی گرفتن و بر حرف
دوم زدنست که آن حرف دوم را لت خور گویند،
مانند (حق، حی) .
نهم موقوف بحالت خور است، مانند (عرض عذر
فرض هست) .
دهم حرف اول را بکدام حرکتی جدا کردن، و باقی را
بیکی از قواعد مذکوره خواندنست، مانند (ابد طلب
ثواب عذاب) .


١٤٠

این ده قاعده مذکوره از روی شنیدن آواز بود، اما
ده قاعده دیگر است که آن از روی دیدنست،
چنانکه لفظ یکقسم نوشته میباشد، و خواندن آن قسم دیگر میشود
و قواعد کلیه هم نیست که هر لفظ بالضروره بیکی از ایشان
تعلق داشته باشد، بلکه الفاظ ایشان کمتر می آید.
اول در بعض الفاظ (و) زیر (خ) دیده میشود و خوانده
نمیشود، مانند (خواجه خواندن، خورشید، خویشتن.
دوم در بعض الفاظ الف نوشته میباشد و خوانده نمیشود
مانند (هیچ است).
سوم در بعض الفاظ فتحه بدرجه الف میرسد، مانند (رحمن)
و کسره بدرجه (یا) مانند کسره دال ولی (اسیر کنند)


۱۴۱

واقع بیت (که هستم اسیر کمند هوا) و در بعض جا ضمه بده
واو میرسد و آن در عربی می‌آید، مانند (مالَهُ مَعَهُ)
چهارم در بعض الفاظ و او عاطفه ضمه ما قبل خود میگردد
مانند (قلم و کاغذ بیار)
پنجم در بعض الفاظ (یا) الف خوانده میشود، مانند
(مصطفے موسے عیسے)
ششم در بعض الفاظ (واو) نیز الف خوانده میشود،
و آن در عربی می‌آید، مانند (صلوة زکوة)
هفتم در بعض الفاظ الف و لام میباشد، پس در بعضی
ازان، الف آن خوانده نمیشود، مانند (عبد القادر) و در
بعض هر دوی آن خوانده نمیشود، مانند (عبد الستار)


۱۴۲

هشتم در هر لفظیکه بعد نون لَت خور (ب) آید، آن نون
بمیم خوانده میشود، مانند (عنبر قنبر)
نهم نون لَت خور گاهی دیده میشود و گاهی نمیشود
چنانکه بر حرف آخر لفظ دو حرکت باشد، یکی از خود حرف
و دیگری عوض از نون لَت خور، مانند (ظاهِرُ
ظاهِرِ، ظاهِراً)
دهم اضافت است، چنانکه دو لفظ باشند، آخر لفظ
اول بالضروره بکسره باید که خوانده شود، ورنه معنی
نمیدهد، مانند (رسولِ خدا) .
و در باب اخلاق پسران همه وقت هوش میکنم
که موجد این کار سفارش در اخلاق از جمیع کارها مقدم


۱۴۳
میدانند، و در باب گذران معلم هم میفرمایند که خوش گذرانی
و بدگذرانی معلم را اکثر از غیر حاضرین او معلوم میکنم،
زیرا معلمیکه کار را خوب میداند، و درجه را بسیار حاصل
نموده باشد شاگردان او حتی المقدور غیر حاضر نمیشوند
ہر روزہ حاضر، و بشوق تمام مشغول کار خود میباشند،
اخلاق و شرافت وی بالضروره در طبع شاگردان
سرایت میکند، و شرافت در طبیعت انسان میباشد
بموجب گذران معلوم میشود، وقتیکه بعربی رسد،
بعد از ضبط و حفظ سلسله های صیغه ها از صیغه های
ماضی و مضارع هر باب جویا شده و از سر سخن اولا
فهمانده مبتدی جواب میگوید.


۱۴۴

ماضی مفتوح العین از باب ضرب :- ضَرَبَ ضَرَبَا ضَرَبُوْا......
ماضی مکسور العین از باب عَلِمَ :- عَلِمَ عَلِمَا عَلِمُوْا.......
ماضی مضموم العین از باب شَرُفَ :- شَرُفَ شَرُفَا شَرُفُوْا......
مضارع مفتوح العین از باب یَعْلَمُ :- یَعْلَمُ یَعْلَمَانِ یَعْلَمُوْنَ.....
مضارع مکسور العین از باب یَضْرِبُ :- یَضْرِبُ یَضْرِبَانِ یَضْرِبُوْنَ.....
مضارع مضموم العین از باب یَنْصُرُ :- یَنْصُرُ یَنْصُرَانِ یَنْصُرُوْنَ.....
حرف اصلی و زائد را در علم صرف بچه معلوم میکنند؟
مبتدی - چون برای وزن سه حرف (ف ع ل) را
مقرر کرده اند، پس هر حرفیکه بمقابل ایشان باشد آنرا
اصلی گویند، چنانکه (ضرب) بروزن (فعل) هرسه
حرف آن اصلی است، و زائد آنکه در میزان هم خودش


۱۴۵
ظاهر شود چنانکه در (اکرم) بروزن (افعل) الف زائد است
و معنی اعوذ بالله اینکه پناه میخواهم بخدا، من الشیطان الرجیم
از شیطان رانده شده، و معنی (بسم الله الرحمن الرحیم)
اینکه ابتدا میکنم بنام خدای بخشاینده مهربان) و اضا
برین در ترکیب (اعوذ بالله) و (بسم الله هر آنچه معلم منا
دیده از کتاب حامل المتن ابتدائیه امانیه بهما خوانده
حال این آیه را بمعاونت استاد خوانده میتوانیم:
عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ الَّذِي هُمْ
فِيهِ مُخْتَلِفُونَ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا
سَيَعْلَمُونَ * و چون آخر ماضی همیشه برین یکقرار میماند
لهذا آنرا (مبنی) خوانند، اما آخر مضارع گاهی


١٤٦

منصوب و گاہی مجزوم می آید از انرو آنرا (معرب)
خوانند مانند (لَنْ تَضْرِبَ وَ لَا تَضْرِبْ بِبِت
مبنی آن باشد که باشد بر قرار + معرب آن باشد که گرد بار بار
حروف جاره عبارت ازین هفده حروف، والفاظ واقعه این میباید
با و تا ، کاف و لام ، واو ، منذ، و مذ، خلا
رب ، حاشا، من، عدا ، فی ، عن، علیٰ، حتیٰ ، الیٰ
یعنے ، بِ ، تَ ، كَ ، لِ ، وَ ، مُنْذُ ، مُذْ ،
خَلَا ، رُبَّ ، حَاشَا ، مِنْ ، عَدَا ، فِيْ ، عَنْ ، عَلَیٰ ،
حَتَّیٰ ، إِلَیٰ . و حرکات در فارسی و صرف و نحو باین
نامها یاد میشوند مکرر در نحو تخصیص
فارسی زبر زیر پیش
صرف فتحہ کسرہ ضمہ
نحو نصب جرحفض رفع


۱۴۷

بحرف آخر لفظ دارند، از انرو بنظم چنین آورده اند
رفع وضم پیش نصب وقتح زبر * کسر و جرزیردان و خفض دگر
و از بیان فوق معلوم شد که لفظ (الله) در اعوذ بالله
از سبب (ب) مجرور است و (شیطان) در من الشیطان
از سبب (من) مخفوض، اما مجرور بودن (رجیم) از سبب
اینکه صفت شیطانست، و صفت در اعراب تابع
موصوف خود میباشد، و از ین تعبیرات اعوذ بالله
اعراب بسم هم معلوم شد که (اسم) در بسم الله از سبب
(ب) مجرور است، و رحمن و رحیم صفت (الله) اند
بمتابعت موصوف خود مجرورند. اما خود (الله) بسبب
این مجرور است که مانند همان (رسول خدا) مجبوب من


۱۴۸

است، که در همین کتاب خوانده شد، مگر در فارسی مضاف
مجرور میباشد، و در عربی مضاف الیه، چنانکه همین
عبارت (رسول خدا) اگر بعربی گفته شود (رسولُ الله)
بکسره (ه) خوانده میشود، و همچنینست (بنام خدا)
مساوی (بسم الله)
اصطلاح کتب لغت با نام هر حرف بامعنا هر یک
(آ) الف ممدوده (ب) بای موحده (پ) بای
فارسی (ت) تای فوقانیه (ث) ثای مثلثه
(ج) جیم (چ) جیم فارسی (ح) حای مهمله (خ) خای معجمه
(د) دال (ذ) ذال معجمه (ر) رای مهمله (ز) زای معجمه
(ژ) ژای فارسی (س) سین مهمله (ش) شین معجمه


۱۴۹

(ص) صاد مهمله (ض) ضاد معجمه (ط) طای مهمله
(ظ) ظای معجمه (ع) عین مهمله (غ) غین معجمه
(ف) فاء (ق) قاف (ک) کاف (گ) کاف فارسی
(ل) لام (م) میم (ن) نون (و) واو (ه) های هوّز
(ء) همزه (ی) یای تحتانیه ، و معنی صفت هر یک را
هم میدانیم .
شناختن فارسی بودن بعض الفاظ از حروف آن
هشت حرف اند انکه اندر فارسی ناید همی
تا نیاموزی نباشی اندرین معنی معاف
بشنو از من تا کدامست آنحروف و یاد گیر
ثا و حا و صاد و ضاد و طا و ظا و عین و قاف


۱۵۰
و حروفیکه در عربی نمی آیند همین چهار حرف (پچگژ) میباشند
حساب عربی
احد، واحد . اثنان ، اثنتان، ثنتان . ثلث . اربع .
خمس . ستّه . سبعه . ثمانيه . تسعه . عشره .
احد عشر . اثنا عشر . ثلث عشر . اربع عشر . خمس عشر .
ستّ عشر . سبع عشر . ثمانيّة عشر . تسع عشر .
عشرون ، عشرين . ثلثون ، ثلثين . اربعون ، اربعين .
خمسون ، خمسين . ستّون ، ستّين . سبعون ، سبعين .
ثمانون ، ثمانين . تسعون ، تسعين . مائہ، صد . الف، هزار
و ضروریه نصابم چنین آورده اند
(احد) (یکی) (عشره) (ده) (مأئه) (صد) (اثنان) (دو)
(ثلث) و (خمس) (سه) و (پنج) (اربع) است (چهار)


۱۵۱

و یک ستة وسبعه ثمانیه تسعه
(شش است، هفت ، هشت ، نه جوالف هزار
ای احمد کدام لغت میکه معنی آن انسان نداند، در کتاب
غياث اللغات یافته میتوانی ؟ بلی صاحب میتوانم
چنانکه لفظ انابت را در باب الف فصل نون میابم
مگر در اوائل فصل مذکور بسبب اینکه در فصل با ترتیب
حرف آخر را گرفته است و منتخب اللغات و غیر که سان
از ویند بر روش دیگر رفته اند:
تعلیم خط از قول مبتدی
ای احمد تعلیم خطا را بد بیری کرده میتوانی ؟ بلی صاحب
میتوانم، چنانکه اولاً مطابق بحث خواندن کار خط را شق


۱۵۲

جیم میرسانم، بعد سلسله دوخانگی و سه خانگی را تحریراً
وتلفظاً، وسلسله اقسام مختلفه بعض حروف را تلفظاً
باو حفظ میکنم، بعد مشقهای اقسام مختلفه جیم را در مشق جیم
وسین را در مشقهای دندانه دار وکشدار آن یاد میدهم
و اینکه کشدار درین چهار جا که بحدوی نیز کشدار باشد
ویا یکی از حروف (جمی) افتد ناممکن است می آموزم
مگر سوالهای زیاد دران از انواع ممکنه آن، درالفاظ
یکسین دار، و دوسین دار میکنم، چنانکه (اسلم) بدویم
و(مسجد) بیک قسم نوشته میشود، و سوالهای بسیار
در دوسین دار را بجد خانه بندی، بلکه بعد اتمام خط خواهم مجرد
تا مبتدی بهر قسم آن مقتدر باشد، و درمانند لفظ نشست


۱۵۳
دلیرانه بگوید که نصاب لفظ دوسین دار مانند کشمکش
چار است، هر دو دندانه دار، هر دو کشدار،
اول دندانه دار دوم کشدار، چهارم عکس آنست یعنے
اول کشدار دوم دندانه دار، و لفظ نشست چون
بدو کشدار ناممکن است، لہذا سہ قسم دیگر میماند،
و اگر یکی ازین دو سین لنگ شده باشد مانند شہسوا)
و دشیسی) ہر یک ازان بدو قسم می آید، و ہرگا
هر دو دران لنگ گشته باشد مانند (شہشجاع) بسته
زیاده از یک قسم امکان ندارد، و چون مشقهای حروف را
بآخر رساند، بعد خانه و مرکب و زمام را نشان داده،
و اینکه گردن زمام ہم بر خانه حساب میشود، و امتحان اورا


۱۵۴

در هر سه سلسله بموجب مراتب زبانی میکنیم چنانکه
گویم اگر در مرکب باشد از یگانگی چه و از دو خانگی کدام
و از سه خانگی چه چیز یا د میدهد، او (بر پیر پنیر) بگوید،
همچنین دیگر، و دیگر، و دیگر، بعد الفاظ خانه دار را بقرار
قانون آن کار میکنیم، چنانکه (با بیا) را اگر چه یاد دارد،
مگر چند بار با و نوشته قریب خوشخطی میرسانم ، بعد الفاظ
انرا با و مینویسم، اما در یگانه ما بینی عالی مرکب جیم در مانند
(عیب) و غیره میگویم، که از حلق عین عقل دست را تو
میکنم ، تا خانه اول آن بگردن عین مجرا شود، و یکی بماند
و چون بمرکب دال رسیم اگرچه در مانند لفظ (قند) از حلق قاف
(پند) را نوشته میکنیم صحیحست ، مگر من میگویم که قاف را


۱۵۵

بر اول خانه (پند) می آورم، تا در نوشتن مانند
(شیر) بکش شدار که حلق ندارد، شین کشدار برابر
اول خانه پير می آورم که حکم میخانه آنرا باطل کند درستی آید
و در نوشتن لفظ (طناب) طا را بر اول خانه (بيا) می آورم
گفته شود، و در بی جاهای دیگر نیز مفید افتاد،
و همچنین در بستن خانهای زیاد اصل آنرا بموجب
مرکب یافته و ازان منها نموده باقی را بتوسط جو طاق
معلوم کنیم که خانه اول آن جوره می آید یا دین جوره
چنانکه در ده خانه مرکب (ر) گوید (پنیر) را ازان منها زده
هفت میماند که طاق است لهذا اول آنرا دین جوره
و سه جوره همان (پنیر) را نوشته میکنیم و در مرکب (ز)


۱۵۶

گوید که (بند) را از ان کشیده هشت میماند، چهار جوره
و همان بند بآن ملحق میسازم، و بر قیاس همین (رد، و) آ
مرکب سین دندانه دار و سین کشدار، اگر خانه های
بسیار و زمام دار باشد که آنهم بر خانه حساب میشود، نیز
بعد از وضع اصل قالب مبین جفت و طاق کار آنرا
میکند، چنانکه گوئی نه خانه است، و زمامش عین آنست
که همان ده خانه شود، اگر سین دندانه دار را مرکب بسازی
چگونه نوشته میشود، و اگر کشدار را مرکب نمائی،
چطور ارقام مییابد، در دندانه دار (بینش) را منها نموده
هفت میماند، از انرو گردن عین را دهن مورچه جوره
و همان بنیش را مینویسیم، و در کشدار (پیش) را منها


۱۵۷

نموده هشت میماند، لهذا عین عقل را بر اول خانه جوره
می آورم، سه جوره دیگر را مینویسم و بآخر آن همان اصل
یعنی (پیش) کشدار را ملحق میدارم اینچنین
عینینینینیش  همچنینست بستن حروف
زیاد قابل الاتصال مختلف الشکل مختلط بخانه ها بسیا
بقانون لازم مانند فقره (بستن شکل خط چنین پیچ پیچ
بینی مثل چنگ) بعد از انتشار (ب س ت ن ش
ک ل خ ط چ ن ی ن ، پ ی چ ، پ ی چ
ب ی ن ی م ث ل چ ن گ) تا مهارت بسیا
درین کار نداشته باشد، حسب القانون
بسته کرده نمیتواند اینچنین
بستن شکل خط چنین پیچی سحسفین مثل چنگ


۱۵۸

وقتیکه مبتدیان کار خط را بآخر رسانند بعد هر یک این
رقعات مرقومه بحروف مفرده را از کتاب خود خوانده
و هر لفظ را حسب القانون مرکب نموده باشند
رقعات خط بحروف مفرده
رقعه بالفاظی که خانه در ان نیست
م شس ف ق ، ک د ا م ، م ا ن ا س پ ، ا ز م ر خ م ف و
ک ه ، ک ل ا ن ، ا س پ ش و ، ح ص ف و ز ، ا ز غ ک ب و د
گ ه ، ر خ و ز د ، ا س ث ، و ص ف ت ، م ن ح خ د م
ا س ت ، ف ق ط ، و ا ل س ل ا م.
رقعه بالفاظی که یکجانه ابتدائی در انست
م خ د و م ، ا ن ، ن ا م ی ، ب خ ش ، ب ا ح س ب ، ف ر ع ، ز ر ی د
د ا ر م ی ن ، س پ ا س ، د ا ش ت ، ر ن ج ، و س ج د ه ی ، د ر
س ر ا غ م ا ، ن ه ا م ی ش د ، س پ ا س ر ع ت ا س ت.


۱۵۹

ک ق‌وَت مِ‌ی‌بَ‌خ‌شَ‌د ب‌س‌ي‌ار ، هَ‌م دَارَد ، مِ‌ی‌خَ‌ک اِن‌دِه
ب‌رَای آت‌ش ، وَن ذُغ‌ال هَ‌م ، دَرَان جَ‌اه هَ‌س‌ت
هَ‌م قُرْآن طِ‌ل‌ا ، هَ‌م دَارَد ، اِن قَ‌لْ‌وَه ، بَ‌رَای عَمَ‌ل
هَ‌م مَ‌وجُ‌ود ، اَس‌ت ، اِل‌ای قَ‌دَرِی مِ‌ن اَن صَ‌لَ‌ح
اَس‌ت ، وَاِه وَل‌ي اِي‌ن دَش‌ت ، كَ‌م اِي‌ن
بَ‌س رَوِي اَس‌ت هَ‌م‌رَاه وَش مَ‌رْدِي كَ‌ه رَوَش
جَ‌ان مِ‌ی‌دَهَ‌د مِ‌ن دَارِي هَ‌م ، فَ‌رْدَا ، مِ‌ی‌رَوَد اَن جَ‌ا
ضَ‌رُورَ اَس‌ت ، فَ‌قَ‌ط ، وَال‌سَ‌ل‌اَم
رقعه بالفاظیکه در خانه ابتدائی در انست
بَ‌رَادَرِ گ‌رَام ، مَ‌ن ، اَز شَ‌فَ‌قَ‌ت دِي‌دَن مِ‌ن
بَ‌ل‌كَ‌ه ، اَز اُل‌فَ‌ت ، بَ‌دَن مِ‌ی‌لَ‌رْزَد بِ‌س‌ي‌ار
شَ‌رْم مِ‌ی‌كَ‌نَ‌د آَرَم ، كَ‌ه بَ‌ن‌دَه ب‌كَ‌ارِي نَ‌دَارِي
بَ‌قَ‌دَر رَوَاج اِي‌ن دِل اِن‌دَاه اَس‌ت ب‌كَ‌ار آَِي
وَ هِ‌ی‌چ اَص‌ل وَ بَ‌ه دُودَه اَس‌ت وَاِي‌ن مَ‌رْدَم
هَ‌مَ‌ه ، بَ‌ِي مَ‌انَ‌د اَم اَن نَ‌ه ، بَ‌سِ‌ی هَ‌م اِي‌ن كَ‌ه


١٦٠

بسی کل روپ می ه،ش زب ت،ن نی لوف ب
ب ت داوی شان پ رداخ ت ه ش د،ر ائى کن ت
که، ذات ،پ ادش اه ب رع دنى ل، وق ف ام ان
روای ے ب ب دنى ل ب اف ک رات ے ز،
ب نی ن، م آل ان دن ے ش ورای ج ه ان ب ر آر
خ ونیش ،ائى ن، ب نی ماری غ م وم نی را، ک ه
ان ج ه ان وب ج ر دنى پ ش، آم د، ب ت اس
وان ت ش ار ع ل م، ودان ش، در می ن ،وق ت
ب ص ح ت، وب دارنی، م ل ت، ت بے دنى ل
دادن، دو ب ئی م ن، ت وج ه ات ب غ ائی ت
ش اه ان ه، ن ے ل، م ق ص ود، ق رنی ب
آس ت، پ س، ب ای د، ک ه، م ا، وش م ا،ن ئی
ت ا، ب درج ه، ان ت ه ا، ب ر راه، ت ب ع،
اطاعت، پ انو ش ا، ب م ان ن درج ود،
ب پ وئی ئی م، ف ق ط، وال س ل ام.


۱۶۱

رقعۀ بالفاظی که یگخانه مابین دو حرف باشد
از خ م ن ع ان ر ع ب دال ب اق ی ، ک پ ت ا ن
و خ ب و ت و ، م ح م د ام ی ن ، و ، م ر ح م د رف ی ق
و ، ص ف در خ ان ک ، و ع ث م ان غ ن ی ، در ح ف ظ
ال ا ه ی ب و ده ، ک ام ی اب دار ی ن ، ب اش ن د
چ ن د دف ع ه ، ق ب ال س ب ر ی ن ب ط ری ق
ن ص ی ح ت ، ام ر غ ب ن ، و خ ی ان ت
ش م ا را ، م ن ع ک ر د ه ، و گ ف ت ه ام ک ه ، ف ی
و ز د و ج ه ان ی ، و ع ی ش ج او دان ی ، در ش خ ص ی
م ن و را ن ی س ت ، پ س ب ر م ن و اج ب ، ن ص ی ح ت ی ام ا
ام از چ ک ن م ، ه س ت ه اش رو ه زار ان ح م ق ت
ک ه ، گ ف ت ه ه ا ی م ن ، ب ش م ا ، ه ی چ
ت اث ی ر ، ن م ی ک ن د ، م ح ال اس ت
م ر غ ر آدم ان س ی ب و دوان ی در ح ی وان ا ت
ان ش آ ء ال ل ا ه ، ش ع ال ی ، ح ق ی ق ت


۱۶۲

سَخُناَنمَن، دَراین دَه، بَشماَمَغاَلوَم
وَُمبَتهَنرخُوَاه، دَكَشَت، شَحريَئ روَني
ىَوََم، دُوسَنبه، نَهم،رَبیع الاَوَل
سَنَه، ۱۳۴۱ هجریی، قمریی شد
رقعه بالفاظیکه دوخانه مابین دوحرف با
عالَئ جَاهاَن، مَرحَمَتِحَناَن، فَخاَن، وَ
عَتَیقُ الاَل اَوُخاَن ، بَسالآمَدُسُت
باشَن دَاَل حَمل اَنَه، وَاَلِمَنوَه، كُ
مَفتَتَناَن ، خَبَئ شَ، وَكاَن بَپُرزَناَن
قُلَبَئ حَرقَت نَه ، اَن گِنے، رَجَن بشا
ن مَوَدَه، جَملَوَه، از قَبَئ ل، شَشماَ
رَفتَت ن دَا، عَلی ن كَه چَشَم، شَماَ ، کَه
دَرئ ن جاَ، مَاَن دَه ، بوُد، بدَستَئ
مَرحَمَ ذَك بتی روَئ سُتاَدِ مراَح اَل رَجَن ئی
سَبَب اَه ، وَمَنئ عِنے ، مَاَ بَن م اَ، وُم مُعَلم اَ،


۱۶۳

ین نے ش، اَل بَ ت، هَ، دَر رَس نی دن
ی خ دمت، و مُ ل اق ات، ه، هیچ، در دریغ
ن مے ک ن م، ی وم، پ ن ج ش ن ب، ه،
م ن ت ظ ر ب ش نے، ای قی م نی، مے بَ رَام
ان شَ اَرِ اَل لَ،ه تَ عَ ال نے، بَ ق ی، اَل سَّ لاَ م
عَ لَ نے کُم، وَعَ لَ نے، مَ نْ لَ دے کُم،
رقعه بالفاظیکه سه خانه دراول لفظ باشد
مَ ر حَ مَ ث، بَ ن ی اِن، سَ ی اَدِ ت پَ ن اَه،
مَ خْ د، م ح تم دِ ش قِ مِی را، سَ لَ م، هَاَل ل اَه،
تَ عَ الَ نے، ب ع دَ مِ رث، از بَ صَ ارَت
بَ نْ دَ، تَ ر اَمْ ت، بَ مِّ ی ن ا، ب هیچ، کَ اَ ر
م نے بَ مْی ن دَم تَم مْ سَ ع آَدت م فخ، را،
ب ب م ی ن، ت ن ب آکْ وُ نَ م نے کَ شَ د،
غَ ف لْ ث، وَتَنْ بَ ل ی، ه، بگذارید، م کِ نْ
و بَ یْ نَ ش، پَ ذی، رِ، ه، رَ، ب یْ نَ، پَ ن، ب، هَ،


۱۶۴

در گوش، ازراق سلام کن ان، و پسپان می ز
ن می گل زردی خود، به بین ی، به بین ،
هوس نے، ب دل می ل، اس نے بے تاب ی
از بین ای ی ک م ال بے کن ن گئی است
زمی اده عقل، ن تی ج ہ، آن دے ش
ن ص می ب، س ا وف ق ط، وال س ل ام
رقعه بالفاظیکه چهارخانه در اول لفظ باشد
نجاب ش، پ ن اهای ون، مے دانم
کہ، ع واق ب، اُمُ وزرا ، م ے ب ی ن یے،
از ان روح اج ت، شان سمی ه، ن ے ش،
و س ح وب ی، م ے ب ی ن ی م که، از
آن چه، بے ان ن ا ، وب ے ک م، گذشته،
حال، هی ح ، اثر، ے ن مان ده، از ان رو،
دست ب ی ی ن ، ای ن ، م ق ال م ے گویم ،
که، دورن ک م ی، وب ے کن نی ش، آمان می ان،


۱۶۵

بَرداشتَہ، وَباَیَ ذِکہ، بَھمَہ، حَایِ
طَرفے ق، سَبَبیِ یِ نَ، رابَتے روئیِ نَ کَم اَبیِ،
زِیاَدَہ، اَلَسَ لَ اَمُعَ لَ ےَ گُمَ، سخت
و بعد نوشتن اینهمه میگویم که در امتحان چون الفاظ
گفته میشوند، و شاید که در امتحان بعینه ازین الفاظ ذیل هم
دران بیاید، بنابران کیفیت نوشتن هرکدام را خوب
ضبط نموده، ونوشته هم کنید.
حُضُور اِمْتِحَانَ، کَسے فَشَ، مَقْصَدُ
اِینَ نَ چُنَ ییِ نَ، شَشَ مَ شَ ےَ رُخَ نَ جُ زَ-
شَ بَ یِ خُون، مَسُعُ دَمَ شُ دَ، مَ ےَ مَنِ،
کَلَکْتَہ اِسْتَنْبُل فِنْطَان طَانِجِی
بَمُبَ ییِ، بَ مَ بَا ی یِ، حَ ےَ وَا تَ،
مُ نْفَعِلْ، مَنْ جَ نِ یْ قْ، تَ تَ بُّ عْ،
اِسْتِقْ رَار، مَضْمَضَہ، اِسْ تِشْرَاقْ


١٦٦
اسْ تَن ج ا، اس ت نَا، اس ت م واو،
ت ن ج ی ن ا، مَ سْ تَ ج ن ، مَ س تَ خ رَنْ
ن سْ تَ ع ی ن کَ ، س ک ن خ ب ی نْ ،
ای ن ج ن ی ن ا ،
زوائد تتمه حامِل المتن که اِستم است
ای احمد آن زوائد یکه در تتمه حامل المتن ابتدائیه اماتیه آمد
شما خوانده اید اعلی صاحب مانند پیسه های یومیه
و معما چنانکه نام (طیب) ازین بیت می برآید
نام یارم سه حرف ان هیچ + سریکی در حساب پنجه وپنج
و (بدر) ازین بیت حاصل میگردد،
گر بگرداند قبالاکس نے اند نام و + زاہد احول بغام او بدنی الحال پی
و نام (مَلَک) ازین بیت خارج میشود
نام یارم بود اول حرفش نود + طرفینش نود و اوسط اوثلث نود
واندک تفاوت ماه را از روز اول آن معلوم کردن و اول
عید قربان مطابق غرہ رمضان گذشتہ انسال بودن،


۱۶۷

و معنی عاد اعظم و ذواضعاف اقل دانستن و طریق
نشاندن دو فریق مخالف را در کشتی، و انداختن جمیع
مخالفین را در دریا ، بهر حسابیکه خواهی، و معنی لفظ مشترک
و الفاظ مترادفه، و دانستن اقسام سه گانه زاویه یعنے :-
قائمه، حاده، منفرجه قائمه / قائمه حاده / منفرجه
و دائره، و محیط، و مرکز، و قطر، و نصف قطر
و اینکه درجات هر قائمه نود است
از بسیکه محیط هر دائرہ را بسه صد و شصت
حصہ متساویہ تقسیم میکنند، و هر حصه را درجه گویند.
مقدمه نسبت ہندسہ اینکه
(نقطه) عبارت از انچیزیست که محض بچشم دیده شود، بر،
و درازی هیچ نداشته باشد،
(خط) اینکه درازی محض داشته باشد، بر هیچ نداشته با شد
(جسم) اینکه ، سه طرف داشته باشد، یعنے هم درازی داشته با
و هم ، بر ، و ہم کلنی ،


۱۶۸

و تعریف کره را باز در جغرافیه ضبط میکنیم، و بعد مهارت یافتن
در عمل ضرب، قدمی‌های مابین یک قطار نهالان سرقد
و هر بعد که باشد خواهیم گفت، و ده سوره آخر کلام الله شریف
چون بتجوید درست خوانده و حفظ کرده ایم، لہٰذا حال هر آیه
از مابین قرآن مجید باندک تامل خوانده میتوانیم، و این همه
کارها را در ظرف یکسال با تمام رسانده ایم، و چون سه
عنوانها را حفظ کرده ایم، مدعای دل خود را هم هر یک از ما
بقدر قوت خود بقلم ظاهر نموده میتوانیم، ازین سبب رقعه
خود را نوشته کرده میتوانیم، و مطابق شاهزاده های شهر آرا
که تفصیل آن درینجا آمده تا حال تعلیم یافته شده ایم.
نطق ابجد خوانان شهر آرا
در روز جلسه آخر ثور سنه ۱۳۰۱ هجری شمسی بحضور اعلحضرت غازی
شاهزاده محمد عزیز جان، اگرچه از هر که عرض خود زبانی گفتن
و مدعا را بخوبی ادا نمودن لائق و سزاست، مگر از ما ابجد
خوانان هر حرفرا برگ و ریشه شناختن، و هر لفظ را جدا نمودن


۱۶۹

و خود نوشتن، و از روی قمید خود خواندن ، باید و زیبا است
لهذا القرار مذکور محمولداشته معروضمی‌داریم.
شاهزاده عبدالواحد جان، پار سال اینوقت اکثر، ما نفری حرف
ناشناس صرف بودیم و حال بر نوشتن فقره مشتملبر الفاظ مشکله اقتدا
داریم و کیفیت نوشتن هر لفظ را زبانی هم گفته می‌توانیم، و امتحان
خواندن را در ضمن خط شکسته می‌دهیم.
شاهزاده حشمت الله جان، از جمله نفری امتی ما اولا خود غلام محمد جانست
که پسر وزیر صاحب معارف میباشد، پار سال اینوقت جیم را
از دال نمیشناخت، و حال از نفری اوسط فریق خود مأثر و پیشو است
و چون این تعلیم ابتدائی بطریق بازی و ساعت تیریست ازانرو
در خانه همیشه در هوس وقت مکتب میباشیم، و حال از بهر امتحان
دادن هم ما همه حاضر میباشیم.
عبدالله جان، اینهمه از توجهات بابرکات اعلیحضرت غازی خلد الله ملکه
و از رونق افزائی جناب وزیر صاحب معارف است که این
چراغ طرز جدید تعلیم ابتدائی، حال در هر شهر و هرسمت و هر ولایت روشن


۱۷۰

و باضیاست، لهذا اولا موجد این کار، وباز ما همه درین کار
لاغرض میباشیم، ازین سبب معروض خدمت میداریم بیت
این همه آوازها از شاه است . گرچه از حلقوم عبدالله است
مکالمۀ قدرت الله جان شاگرد عبدالکریم جان
قدرت الله جان، انسان که برترین مخلوقاتست، و احکام الهی
بر وی بسیار، پس فرض اول چیست ؟
عبدالکریم جان، فرمانبرداری واطاعت کلانان خود کردن
اگر انسان بگفت کلان خود نکند و بحرف او گوش نگیرد هیچ بناء
مسلمانی را یاد گرفته نمیتواند.
قدرت الله، کلان کیست ؟
عبدالکریم، والدین، و پادشاه، وافسریکه از طرف پادشاه
بر سر ما مقرر میباشد، چنانکه در ینوقت معلم ماست،
ق، کلانان خود را بحه ترتیب باید که اطاعت کنیم.
ع ، چنانکه حرف معلم خود را گوش کرده، و بآن عمل مینمائیم بهرگا
درین اثناء کاکا صاحب بیایند، باید که با معلم خود بحرف کلان


۱۷۱

گوش نهیم، وبآن عمل نمائیم، واگر درین وقت جناب وزیر صاحب
تشریف فرما شوند، باید که ما همه همراه کاکا صاحب ایشانرا
متابعت کنیم، واگر همدین حالت اعلیحضرت غازی نزول
اجلال فرمایند، باید که ما همه متعلمان و استادان و کاکا صاحب
وجناب وزیر صاحب ساکت شده، نطق وامر اعلیحضرت را
گوش کنیم، وعمل آریم.
ق، امر پادشاه را تاچه درجه بجا آورده باشیم،
ع، تا اینکه اگر افرماء یکنفر از مارا بمقابله یکصد نفر اسلحه دار امر کند،
بشوق تمام بآنطرف کوشش کنیم، هر چند که مرگ ما یقینی ان باشد
که در چنین مرگ حیات ابدی خود را میدانیم که نام ما بنیکی بر صفحه
روزگار باقی میماند، و مرگ بر روش انسانیت فی الحقیقت
زندگی با عزت است، وزندگی برخلاف انسانیت عار و خجلت،
وچون اینهمه جسارتهاے ما از برکات توجهات اعلیحضرت غازی
ماست، پس لازم که ما بیجان فدا کار دولت باشیم.
شاهزاده عبد الغفور جان، کپتان فریق مذکور است، مضامین


۱۷۲

فریق خود را بیان میکند.
چون آن ابجد خوانی مشهور بچهل روز که الفاظ اضافت دار میخواندند
و فقره اول حسابرا مینوشتند، حال به بیست و پنجم روز رسیده،
و از فریق اعلای ما ابجد خوانان شهر آرا، یکسال و یکماه میشود
که در طرز جدید تعلیم ابتدائی میباشیم، بنابران در نام ابجد خوانی خود
پروگرام لازم مدت مذکور خود را قطع نموده کارهای اضافه
بران نیز میکنیم، و در هر مضمون امتحان هم میدهیم، و فهرست کل
مضامین ما ازینقرار است:-
اول، قرائت با تجوید، و آیه خورد از وسط قرآن مجید.
دوم، در دینیات، وضو کردن و نماز خواندن.
سوم، در حساب جمع و ضرب و تقسیم.
چهارم، اوزان فعل ماضی و مضارع، و صرف پنج سلسله کتب
کتبا، مکتوبجاتهم، و غیره الی آخره.
پنجم، ترجمه و ترکیب اعوذ بالله، و بسم الله، بقرار صرف و نحو.
ششم، در خط نوشتن الفاظ مشکله بانواع ممکنه، مانند ستحسن و غیره.


۱۷۳
هفتم، معنی بعض الفاظ مروجه اینوقت، مانند، صرف نظر
فرموده بودید، تشریف آور دید، ممنون شدیم، تشکر میکنیم.
هشتم، خواندن خط شکسته، مانند چراغ برقی، و هر چه بنویسید.
نهم، نوشت و خوان بقرار حساب ابجد مانند، پادشاه غازی
اینچنین ۱۴ ۱۷۵۱۳۴۱۲
دهم، معما، بنام طیب، و ملک، و بدر، و آنچه متعلق بحساب ابجد با شد
یازدهم، کیفیت سال شمسی و قمری و ماههای هر کدام،
و زیادت یازده روز سال شمسی بر قمری، و ثبوت آن.
دوازدهم، در هندسه، دانستن زوایای سه گانه، و مربع
و مستطیل، و دایره، و قطر، و نصف قطر، و مرکز آن.
سیزدهم، بعض عنوانها، برای پادشاه، و وزیر، و پدر، غیره
چهاردهم، مدعای خود را بقلم ظاهر نمودن.
پانزدهم، در رسم، رسم برگ، و ناک، وغیره.
و باید که هر معلم امتحان فریق خود را بقرار گفته کپتان همان فریق
مدنظر داشته باشد.


۱۷۴

تفصیل مضمون هفتم فهرست مذکور

الفاظیکه حال در مردم شهرت یافته، و از شخص امی چنان بر موقع
درست شنیده میشود که انسانرا در مغالطه می اندازد، و او را
خیال خواندن میکند، و ما از بهر آن یادگرفته ایم، که سخن کلانان خود بدانیم،

صرف نظر، گردانیدن نظر، اصطلاحی، در گذشتن فعالیت، اثر کار خود را بکمال خوبی ظاهر کردن
تقدیر، اندازه کردن - قدر کردن مدنظر، در انظار اصطلاحی، مقصد داشتن
تنقید، سره کردن - اعتراض تعاطی افکار، اظهار فکر با خود را بيكدیگر نمودن
معزی الیه، مشارالیه - تبادل انظار، ردّ وبدل نظرها
ترقی و تمدن، آن ترقی که بسبب شهرت استقلال، بر یکقرار بودن
حاصل شود، اصطلاحی، تمدن شهری شدن جدت، نوی
مخلص صمیمی، مخلص خالص - تیاتر، تماشا
استنکاف، ننگ وعار - موزه خانه، عجائب خانه
تمکین، وقار سنگینی، اصطلاحی سکوت آثار عتیقه نشانه های کهنه
حدت، تیزی، و تیزی مزاج - قوماندان، افسر نظامی
تشبث، چنگل زدن - وجدان، حسّ انصاف
بر علیه، برخلاف


۱۷۵

پولتیک، سیاسات، چل و حکمت اہمیت، کلانی وبزرگی
ایالت، بالکسر، سیار وبیگانہان متعهد، ذمه بردار
وبالفتح غلط است نشر، پراگندگی، نشریات، مانند
تصادف، ور خوردن و دچارشد اخبارات، و آثار مطبوعه
اصطلاحا (اتفاق ناگهانی) توزیع، تقسیم
عاجل، آجل، (زود، ویر) پروگرام، اندازه کار، و نصاب
موقتی، عارضی پسپورت، راهداری
عادی، عادت گیر، واصطلاحا پوسته خانه، ڈاکخانه
(معمولی) تنویر، نورانیت، وصفا دادن
رائگان، مفت ہوٹل، جای نانخوری
اضاعه، ضایع کردن استبداد، بر سر کاری شدن
حسیات، دریافتهاے حواس و منع کسی را قبول نکردن
تکرار الفاظ مذکور درضمن فقرات مکالمه فیمابین بق ہوا و کا کا
مبتدی، صرف نظر از ما فرمود اید تشریف بیارید، ممنون شوم، تشکر میکنم
کاکا – بودن من درینجا موقتیست، بر علیه شما نیامده ام،


١٧٦

اکنون معافی میخواهم که درین فریق دیگر امتحان بگیرم، و بحرف زدن
وقت خود را رایگان اضاعه ننمایم، و تبریک میگویم شما را که حسیات
شما از استفاده مضامین خود خوب اضافه گردیده، اعاده و تکرار
آنرا همیشه لازم دانید، بالفعل از قرار امتحان خیالات شما را تنقید
نموده، بعد تنقید آن، باز نمبروار بحضور جناب وزیر صاحب تقدیم
خواهم نمود.

مبتدی: عرض ما را اهمیت نمیدهید، اعتذار ارجا میکنیم،
که تا هر مضمونرا خوب حفظ ننمائیم، بجناب معزی الیه تقدیم نفرمایند،
چه اگر از ما نطقی بخواهند، مبادا از ذات مشارالیه سزاوار توبیخ و تهدید
نگردیم،

کاکا: جناب ممدوح هرگز شما را توبیخ و تکدیر نمیکنند، افکار مقدس شان
دائما خواهان شرف و کامیابی جمیع اطفال معارف است، که
کارآمد ترقی و تمدن همین اولاد های وطن است، و چون خدمت
معارف را بر اصول درست متحمل و متعهدند، ازین سبب اطفال
صغیر را بر کبیر ترجیح میدهند، ودائما در تنویر افکار شما میکوشند، حتی


۱۷۷

در خصوص یک رساله بنام (معرف معارف) هر ماه یکبار از وزارت
جلیله معارف هم بر عموم توزیع میشود.
م، اگر جناب شما مخلص صمیمی خود، یعنی این بندۀ عاجز را بحضور
جناب وزیر صاحب کما هو حقه معرفی فرمایند، و بکدام خدمتی
نهایت ادنی مامورم دارند، هیچ استنکاف از ان ننمایم، و مطابق
پروگرام آن بانجام رسانم.
ک، منکه باینگونه مسائل عادی نمیپردازم، بنابران هر موقعی را
که حسب لیاقت خود با اشغال نمائید ـ در ان تمکین و قناعت را
نشان باید داد استبداد نمیباید، و استدعای بوقت معجلا تبــرد
می انجامد، و موجلا از کم قوتی علمی منجر باستعفا میگردد، تحدید در ان
نباید بود، در هر کار تشبث بعملیات آن باید نمود، تطبیق و تعدیل
موازنه و مقائسۀ علم با عمل باید فرمود، که تحصیل عمدۀ بزرگ ثبوتی
فعالیست است دران، قبل از اقدام در ملازمت آن اگرچه لبعض اوقا
انسان از حسن تصادف بمدارج عالیه میرسد، مگر اینگونه ترقی را
قیمت و اعتباری نیست.


۱۷۸

م، در ان عرض، مدعا و مد نظر من اظهار اطاعت بود، نه استدعا
ملازمت، وگرنه ملازمت در پوسته خانه، و موزه خانه آثار عتیقه
و تیلفون، و تلغراف برای بنده موجود است، اگر تمهید وقت
تعاطی افکار، و تبادل انظار نوجوانان حریت خواهان در مضامین
مکتب علمی بدرجه تحیر العقول بوضعیت لازم، واستقلال
فوق العاده است، حتی که جدّت و جدیت شایان
دران ظاهر مینمائیم.
که‌طبیعی اینچنین حسیات قابل تقدیر است، زیرا کسانیکه
از لذت علم واقف هستند، تیاتر و هوتل را دوست میدارند
که در انجا ادب و تهذیب می آموزند، مردمانیکه رفیشن قدیم
پویان و عادت گیراند میخواهند که بدون تعلیم هرکدام یک
قوماندان بزرگ باشند، البته وجدان عالی باین گونه اوضاع
اجازه نمیدهد، و از چنین پولتیکهای بیمعنی و سیاست
فروشیها غیر از خجلت نتیجه نمی بر آید، زیاده چه ابرام رود
فی یوم پنجشنبه نوزدهم ربیع الاول.


۱۷۹

تعلیم حساب از قول مبتدی
ای احمد حساب را بدیگری تعلیم کرده میتوانی ، بلی صاحب بهمان
راه و روشی که از کتاب حامل المتن ابتدائیه بما آموخته شده، من هم بدیگر
نشان داده میتوانم، و خلاصه آن چنانست، که اولاً تا یکصد را زبانی از
مبتدی میپرسم، و باو صحیح ضبط نموده دها که های آنرا باو نشان میدهم
بعد اشکال نه گانه را بوی خوشخط نموده در فرق (۲ و ۶) میگویم که در
۲ دال باو چسپیده این شکل را اختیار نموده، و در ۶ این خیال هرگز در سرت
نمی آید، همچنین در تفاوت ۷ و ۸ میگویم، که اولاً دو کاسه مساوی
راسته مانده شدگی بودند، هفت مفت پاو روغن داشتند، در کاسه
دوم چون پاو هشتم انداختن لنگر کر دو چپه شد، این چپه شدن از لنگر
بجز ۸ درست نمی آید، بعد دها که ها را تا صد نیز بقرار کتاب حامل المتن
نشان میدهم، و آنرا نوکر والا میگویم، و گاهی بگذاشتن صفر بطرف چپ
مغالطه هم میدهم، بعد مابین دو دها که را چنانکه از هر عدد اضافه از
دها که صفر را خراب کرده آن عدد اضافه را بجای صفر مینگارم،
بعد صد های خالص که دونوکره میباشند باوی می آموزانم،


۱۸۰

یکا، دہا، صدار اہم خوب با و حفظ میکنیم، بعد نو کر والا و ہزاردا
والا، و پروالا را، مانند (۳۲۰ و ۳۹۵۶۰) وغیره را با
ضبط نموده میگویم، که این سه درجه را فقره ساده گویند، یعنی لفظ
اضافه که هزار یا میلیون وملیار باشد ندارد چون در فقره ساده خوب
شوند بعد بقرار مذکور فقره ہزار را معمول میدارم، چنانکه در ہر سوار
خود در فقره ساده بجز سه صفر دیگر چیزی نمی آورم، بعد دلیری را داد
باز سر دو فقره را یکجا میکنم، مگر در ینوقت پہرہ دار صدا هم پیدا میشود
بعد از ان انضمام دو فقره باقی بآن آسانست، بعد عمل جمع را
از قرار سوالات سراج الحساب با و ضبط میکنیم، و در ان حالت ضرب
زبانی را که بزبان اردو پہاڑہ گویند، از یک یک یک ، یک دو د
شروع کرده الی یک ده ده ، بعد پہاڑہ دو یعنی دو دو چہا
دوسی شش ، دو چار ہشت الی دودہ بیست، همچنین الی
نده نود، وده ده صد با و حفظ میکنیم، بعد عمل ضرب را با و شروع مکینم
بعد از ان تقسیم خورد را با وی می آموزانم، و مقسوم علیه صفر دار، و اجزا
ضربتی دار انرا ہم با وخوب ضبط میکنیم و در انحالت پہاڑۂ چهار عدد


۱۸۱
یازده وسنزده و پانزده وهفده و نوزده را که اجزاى ضربی ندارند
نیز با و حفظ میکنیم، تا تقسیم خود را بر چهار عدد مذکور نیز بخوبی توانسته باشند
اما پاره دوازده را نیز یاد باید گرفت که در بعض چیزها احتیاج زیا
بآن می افتد، بعد از کمال مهارت در تقسیم خورد عمل تفریق را
نشان داده، و از ممکن و ناممکن آن بتوسط سوالهای زیادی میپرسیم
تا بمجرد دیدن بداند که تفریق این ازان ممکن است یا نیست، بعد
تقسیم کلانرا با و شروع نموده میگویم که ما قبل آخر مقسوم علیه اگر
هشت یانه باشد درجه آخر را یکی اضافه خیال کرده در مقسوم
سنجیده باشید تا سرگردانی شما کمتر باشد، و چون در اول هر عمل
یک دو سوال عبارتی از بهر دانستن فائده آن کار گفته باشیم،
نه زیاده، لہٰذا حال از جمع گرفته الی تقسیم کلان جمیع سوالهای
عبارتی هرکدام را با و میکنیم، و قبل ازان در باب تقسیم خوب با و
میفهمانم که ازین سه چیز که مقسوم، و مقسوم علیه، و خارج قسمت باشند
هرکدام که مجهول شود، از دوی معلومه آن سوم مجهول نیز معلوم گرد
اربعه متناسبه، و آن عبارتی چنان چهار عددیست که نسبت اول بدوم، چون


۱۸۲
نسبت سوم باشد چهارم و بآن لازم است تساوی حاصل
طرفین با حاصل ضرب وسطین، بناءً علیه هرگاه حاصل ضرب
وسطین معلوم شود گویا بعینه حاصل ضرب طرفین معلوم گشت
و از تقسیم حاصل ضرب بر یکی از مضروبین البته مضروب دیگر
خارج آید چنانکه گوئی اگر سه مرغ بهفت روپیه باشد پانزده مرغ
بچند خواهد بود بنابران چون وسطین یعنے هفت و پانزده را
با هم ضرب کرده بطرف معلوم قسمت نمود شو خارج آید جواب سی و پنج
۱۵ × ۷ / ۳ = روپیه ۳۵ جواب :: ۱۵ : ۳ : ۷
و قاعده (احدیت) نیز مساوی اربعه است مگر دران تقریر را
بطور دیگر میکنند، چنانکه اولاً قیمت یک مرغ را معلوم کرده بعد
همان قیمت را دران عدد ضرب کنند که قیمت آن مطلوب باشد
چنانکه در مثال مذکور هفت را چون برسه قسمت نمودیم حاصل شد
۷/۳ چون این را ضرب پانزده نمودیم حاصل شد همان سی و پنج چنین
۱۵ × ۷/۳ = جواب ۳۵ اما اربعه معکوسه چنانکه گوئی یک کاریرا
که هشت نفر به پانزده روز کرده تواند چهل نفر بچند روز خواهند کرد


۱۸۳

اولاً آن عدد را مرقوم باید داشت که مجهول از جنس اوست چنانکه
درین سوال روز، و عدد آن پانزده است، بعد ازان فکر کنید،
که سوال من مقتضی زیاد است یا از کم، اگر مقتضی زیاد بود در عدد
زیاد ضرب نموده، بر کم تقسیم نمایند، و هر گاه مقتضی کم بود عکس
معمول دارند، چنانکه درینجا مقتضی کم است، زیرا کاریرا که هشت نفر
به پانزده روز کنند چهل نفر کمتر ازان بتوانند، لهذا چون پانزده را مضروب
هشت نموده مقسوم چهل نمودیم خارج شد جواب سه، این چنین
نفر : روز :: نفر : روز = ۱۵×۸ / ۴۰ جواب و در حقیقت
همان اربعه است، مگر معکوس گشته، نسبت هر جنس بجنس خودش
گرفته شد اینچنین نفر : نفر :: روز : روز = ۸×۱۵ / ۴۰ = ۳
و عمل خطائین چون بدل الجیره است، و در ظرف یکساعت نشان
داده میشود، اگرچه در پروغرام نیامده، اما معلم قابل اگر بمبتدیان خود
بیاموزاند البته سزاوار تحسین باشد، و اگرچه کسور عامه و اعشاریه از کتاب
سراج الحساب کارکرده میشود، مگر چون استعمال اعشاریه در وطن
عزیز ما کمتر است، سازان سبب چیزی ازان، درینجا نیز میگویم و بآن


۱۸۴

که کسور اعشاریه از کسور عامه آسانتر است، بسبب اینکه مخرج آن
حاجت بنوشتن ندارد، پس جمیع اعمال آنرا بشکل صحاح آورده‌اند
چنانکه نصف را در کسور عامه چنین ۱/۲ مینویسند، و در اعشاریه بطرف
راست همزه یا ضمه معکوسه که آنرا علامه اعشاریه گویند بشکل ۵، پنج را باینگا
اینچنین (۵،) معنیش اینکه مخرج این همچنان واحدیست که بقدر رتبها
درجات اعشاریه، صفر یا اصفار دارد، چنانکه در پنجا پنج یک رقم است
معلوم شد که مخرج آن چنان واحدیست که یک صفر دارد، یعنے
ده مخرج اوست، و ربع را چنین ۲۵، مینویسند، از دو رقم بودن آن
معلوم است که مخرج آن واحد دو صفر دارد، یعنے یکصد است، و چو
همه وقت مخرج آن واحد صفر دار یا اصفار دار است، لہذا حاجت
بنوشتن مخرج آن نمیباشد، بقرار مذکور از صورت کسر معلوم است
که مخرج آن چیست، بنابران هرگاه خواهی که کسر عامه را با عشاریه
تحویل نمائی، چون بزیادت صفر جانب راست در کمیت آن
فرقی نمی آید، زیرا در مخرج آنهم صفری افزاید، از انرو بمعاونت
صفر هر کسر عامه را بر مخرج ان تقسیم کرده میتوانیم، چنانکه ۲/۴ را


۱۸۵

باعشاریه چنین تحویل کنیم ۳ بـ ۴ باز یادت صفر ۴/۳۰ = ۷۵، شو
واگرخواهیم که همین اعشاریه مرقومه ۷۵، را واپس بکسور عامه تحویل کنیم،
بر مخرج اعشاریه آنرا نوشته اختصار کنیم اینچنین ۷۵/۱۰۰ اگرچه در تحویل بعض
کسور عامه با عشاریه اعداد آن منتهی نمیشود که آنرا اعشاریه متوالیه گویند
مگر چون اعشاریه را اکثری الی پنجه درجه میرسانند که مخرج آن صد هزار،
و بعبارت دیگر یک لک میباشد، پس یک جزء از یک لک جزو واحد
اگر مفقود شود هم قدر محسوسے ندارد، نقص در نتیجه نمی آرد،
چنانکه یک ثلث یعنی ۱/۳ را اگر باعشاریه تحویل کنیم این چنین شو
۳۳۳۳۳، و ازین بیان معلوم شد که اعشاریه بگذاشتن صفر
جانب راست فرقی نمیکند، و بصفر جانب چپ آنقدر فرق میکند
که اعداد صحیحه بصفر جانب راست میکند، چنانکه همان ۵، را که تعبیر از نصف
میکرد، هرگاه یک صفر از جانب چپ افزوده شود معبر از بیست یکه
گردد اینچنین ۰۵، پس در محل جمع اعشاریه اولاً رقم عدد صحیح را نوشته
بر جانب راست آن علامه اعشاریه را مرقوم داشته، بعد ازان جزو اعشاری را
مرقوم میدارند، و علامات اعشاریه هر رقم را محاذی یکدیگر ساخته باشد


۱۸۶
۲۴،۵
۷،۲۵
و بقیاس اعداد صحیحه جمع کنند اینچنین ۵۹،۲۷۸ و در عمل ضرب
۳۳۱،۰۷۸
علامۀ اعشاریه مضروبین را ساقط نموده و بقیاس اعداد صحیحه با هم ضرب
کنند بعد از جانب راست حاصل ضرب، برابر درجات اعشاریۀ
مضروبین شمار کرده علامۀ اعشاریه را در انجا بنگارند چنانکه
۷،۲۴×۲۳،۴۵۶ = ۱۶۹،۰۹۷۴۴ شود، و در عمل تفریق
علامۀ اعشاریۀ منقوص و منقوص منه را محاذی هم نموده، و بقیاس
اعداد صحیحه عمل نماید چنانکه ۵، ۱۰۰ - ۷،۹۸۳ = ۹۲،۰۱۷ شود
و در تقسیم هرگاه صحیح صحیح تقسیم کرده شود، هر آنچه بالای اعداد صحیحه مقسوم
در خارج قسمت برآیند صحیح باشد، و بعد اتمام درجات مقسوم علامۀ اعشاریۀ
مرقوم دارند که بعد ازان همه اعشاریه باشند، چنانکه از تقسیم صحیح بر صحیح مانند
۸۹۸ : ۳۲ خارج قسمت ۲۸،۰۶۲۵
۸۹۸ ( ۳۲ حاصل شود
۶۴
و هرگاه تقسیم صحیح بر اعشاریه باشد
۲۵۸
۲۵۶
بقدر درجات اعشاریۀ مقسوم علیه
۲۰
صفرها را بر جانب راست مقسوم
۱۶۰
مرقوم دارد تا با اصفار حمله حکم صحاح یابد، چنانکه تقسیم ۴ : ۰،۰۶۲۵


۱۸۷

حاصل گردد ٠٠٦٢٥÷٦٢٠ و هرگاه در هردو جانب صحیح
و اعشاریه باشند نیز بقدر درجات اعشاریه مقسوم علیه، علامه اعشاریه
مقسوم را بجانب راست ببرد، تا جانب چپ اعشاریه مقسوم همه
حکم صحیح بگیرند، بعد از آن تقسیم کند چنانکه از تقسیم ٧٧٠٠٨٩ ÷ ٤٧٣٥
بعد نقل علامه از جای خود ببعد اعشاریه مقسوم علیه چنین ٧٧٠٨٩ ÷ ٤٧٣٥ شود
و جواب ٣٤٣ / ٧٧٠٨٩ ÷ ٤٧٣٥ حاصل شود، و در غیر اقسام
مذکوره علامه اعشاریه از حد خود نمی برآید .
مقدمات جغرافیا
آن علمیست که از ( شکل و جسامت زمین ) و ( آب و هوائیکه بر آن
احاطه کرده ) و ( حکومت ها، و روش قانون هرکدام ) و ( محصولات
و کشت و تجارت آن ) بحث میکند .
چهار سمت اینست :- مشرق، آفتاب برآمد، و مغرب، آفتاب
نشست را گویند، و چون دروازه خانه کعبه رو بمشرق، و پشت
آنخانه معظمه بطرف مغرب است طرفیکه دست چپ ویست
آنرا شمال گویند، بسبب اینکه دست چپ را شمال گویند، و جانب


۱۸۸

مقابل آنرا جنوب خوانند، ونقطۀ منتهای این دو طرف آخری را قطب شمالی وقطب جنوبی گویند، وقطب شمالی آسمانی بوقت خفتن بر آسمان خوب فهمیده میشود، چنانکه ستارۀ هفتم آن هفت ستاره بنات النعش است که درعوام چهار ستارۀ آن مسمی ب چهارپائی خود است که از پای آن سه ستارۀ دیگر قطارست، آخری آنها را ستارۀ قطب گویند، وبرجانب مقابل آن قطب جنوبیست آن بازبمینقدر پایمان زمین است.
زمین مع آب شکل گروی دارد، وکُره چنان یک چیز گلوله گردرا گویند مثل نارنج، بلکه اصل تعریف آنرا چنین کرده اند که چنان چیز گلوله که مابین آن یک چنین نقطه پیدا شدنی باشد، که هرچند خطیکه ازان نقطه بسطح وی برآورده شوند همۀ آن خطوط باهم برابر باشند آن جسم را کُره ، وآن نقطۀ مابینی ویرا مرکز اوگویند.
پس این زمین خاکی، وآن آب بسیاریکه برو پیچیده مانند یکدیگر دریا ازیک هندوانه بسیار گردی چنان برآمدہ خیال کردہ میشود که هر دو سر آن با درنگ، باسطح آن هندوانه چنان برابر باشند که مرکز او را از گلابی


۱۸۹
نکشیده باشد، وسکونت مردم برین سرو آن سر این بادرنگ نمای
خاکیست، هیچ ذیشعوری منکر در از نما بودن زمین شده نمیتواند،
زیرآب برکرویت حقیقی خود ایستاده، و دوسر مقابل زمین از آب
برآمده که بر هر سر آن سکونت عالمی هست، پس خود این زمین خاکی
چگونه کروی باشد، مگر مجموع این کره از آب وخاک بهمرسیده را کره
زمین گویند، اگر چه جزو آبی این کره از جزو خاکی آن بسیار است، بکره
آبی مسمی ننموده از سبب شرافت انسان و سکونت بر جزو خاکی آن
لهذا جزو خاکی آنرا ترجیح داده مجموعه را بکره زمین مسمی داشته اند.
و چون این کره بسیار کلانست، لهذا هر چند یکه آب آن از صدمه باد
بسیار ته و بالا میشود، و در خشکه آنهم کوهها و چقوریهای بسیار میباشد
اور ا از کرویت کشیده نمیتواند، بسببیکه آن پستیها و بلندیها، نسبت
بکلانی کره زمین، چون نسبت پستی و بلندی خورد خورد نارنج است
بخود نارنج، که آنرا از کلولکی نکشیده، و کلانی این کره ازینجا برائے شما
معلوم میشود که دوره آن تقریباً (۱۳۹۹۰) گروه است، پس اگر
شخصی پای پیاده هر روزه ده گروه راه برود، و پیاده روی او را


۱۹۰

بر روی دریا و کوهها هم فرض کنیم در سه سال و ده ماه دوره آنرا
قطع کرده میتواند، چنانکه عدد مذکور را اگر بر ده تقسیم کنیم که عدد کرویهای
یکروزه اوست صفر آن ساقط گردیده عدد کل روزها (۱۳۹۶)
حاصل شود، و باز چون بر عدد ایام سال شمسی قسمت کنیم که (۳۶۵)
است، همان سه سال و ده ماه حاصل گردد.
و این کره بهیچ چیز بسته و متکی نیست، بقدرت کامله حق سبحانه تعا
ما بین معلق است، و مانند چرخ چاه برخود دور و گردش میکند، و گردش
آن از مغرب بسوی مشرق است نه برعکس، چنانکه پیشین حرکت
یومی را بفلک منسوب میداشتند، و حال چنین بثبوت رسیده که
روز و شب ازین گردش زمین پیدا میشود، چنانکه یک سیخ باریکی
در نقطی نارنج زده و از نقطه سروی برآورده ب قدری مفاصله
از چراغ دور گرفته و برخودش دور داده شود، البته آن نصفی که
بطرف چراغ است روشن، و نصف مقابل آن تاریک خواهد بو
که نصف روشن آن روز، و نصف تاریک آن شب را نشان میدهد
و آن سیخ را محور، و آن دو نقطه مقابل را قطبین آن خوانند، و زمین


۱۹۱

در بیست و چهار ساعت که مقدار شبانه روز است، یک دوره را
پوره میکند، و دائرۂ کلانتری که بر کمر آن خیال کرده میشود، چنانکه دوری
هر چیز و آن از هر دو قطب با هم برابر است آنرا (خط استوا)
گویند، بسبب اینکه شب و روز در همه وقت سال در انجا مستوی یعنے
برابر میباشد، و مرکز این کره را (مرکز عالم) گویند، زو جمیع اشیا وزن داً
از هر طرف این کره که باشد بسوے مرکز عالم است، لہذا ما، و مردم
آمریکا پا بپا میباشیم، چنانکه اگر یک خطی از کف پاے ما بسوے مرکز عالم
برده و از انجا گذشتانده بآمریکا برآورده شود، البته بکف پاے انشخص
بخورد که مقابل و مقاطر ماست، و این خیال نکنید، که آمریکا چون
در زیر پای ماست چرا مردم آن نمی افتند، و آنان باید که ما نیز
چنین حیرت کنند، که چرا ایشان نمی افتند، و این فکر هر دو جانب
غلط است؛ زیرا آسمان بالای هر کدام، و پای هر یک بجانب
مرکز عالم است، بلکه در هر شبانه روز ما بحده آمریکا میرویم، و آمریکا بجا
می آید، و آفتاب بر جای خود ثابت ایستاده، و زمین بر خود دوه
میزند، و اینکه آفتاب در چشم انسان متحرک مینماید مشابه بآنست که انسان


۱۹۲

دریک گاڈی تیزرو نشسته باشد، وطرف درختان و دیگر اشیائی بیند خیال میکند که درختان میدوند.
زمین را یک حرکت دیگر هم است، که بریک خط بیضوی بر دور آفتاب میگردد، و بیک سال آن دوره را تمام میکند، و آنرا حرکت انتقالی گویند، وفصول چهارگانه که بهار، و تابستان، و خزان، و زمستان باشند، ازین حرکت انتقالی زمین پیدا میشوند.
پس یکطرف آن با درنگ نمای خاکی بمناسبت تفاوت رنگهای مردم، و آب و هوا، بسه حصه منقسم نموده هر یک آنرا بنام اعظم گویند.
و بنام ایشیا، ویورپ، و افریقا یاد کنند، بطرف مشرق ایشیا، و بجانب مغرب یورپ، و بطرف جنوبی این هردو افریقا افتاده است
چون این داعی شرح چغمینی و مبر ذکره و ذخیره از هیت قدیم خوب خوانده، و کره فلکی را بارها خود ساخته ام، لہذا از حرکت یومی زمین هیچ نقصی در تصورم می آید، اما این حرکت انتقالی را بزمین منسوب داشتن، واتفاق سه گانه دولابی، و حمائلی و رحوی، را ازان برآوردن تصورم نمیگیرد، چون محض تقلید خصوصاً از هر ساخت میانم ملی نگفته ام، الا آنکه در مقابل زور باشد با کدام لحاظ لازم، لہذا درینجایم اغماض کرده نتوانستم در حاشیه اینقدر نوشتم، نه در متن، تا مخل خیال مبتدیاں نگردد فقط


۱۹۳

مجموع این هرسه حصه را (دنیای قدیم) و (برّ عتیق) گویند، و قلب برین
ربع مسکون میگفتند، و بر سر دیگر آن با درنگ نمای برّ اعظم چهارم است
که مسمی بامریکا ست، و یک برّ اعظم خوردتر از چهار مذکور است،
که مانند یک نرخ، ازان با درنگ نما بجانب شرقی جنوبی ایشیا
بر آمده، آنرا (اوشینیا) گویند، و هر کدام چنین رخها را جزیره خوانند،
و این جزیره اوشینیا چون بسیار کلانست، بنابران برّ اعظم پنجم آنرا حساً
نموده اند، و دو برّ اعظم مذکور آخری یعنے امریکا و اوشینیا را دنیا
جدید نیز گویند.
و محیط اعظم چون با هم متصل، و فی الحقیقت یک دریاست، مگر
نسبت بوضعیت زمین، و یا تفاوت اندک در رنگ، وطعم آب
از یک حد تا حد دیگر بنام علٰیحدہ مسمی گردیده، آنراهم بپنج حصه منقسم
نموده اند، دو حصه آن که یکی قریب قطب شمالی، و دیگری قر
قطب جنوبیست، چون از حرارت آفتاب دورند تاریک
همیشه یخ بسته میباشند، و هر یک بطریق دائره مدور افتاده، مرکز آن
قطب است، یکی را بحر منجمد شمالی، و دیگر یرا بحر منجمد جنوبی گویند،


۱۹۴

و آن بحری که بجانب جنوب ربع مسکون افتاده، و تا بحر منجمد جنوبی رسیده
آنرا (بحر هند) گویند، پس یک بحر درازیکه بجانب شرقی دنیای قدیم
افتاده، و تا هر دو بحر منجمد رسیده، آنرا (بحر الکابل) گویند، و یک بحر
دراز دیگر که بجانب غربی دنیای قدیم افتاده، و از یک بحر منجمد
تا بحر منجمد دیگر رسیده، آنرا (بحر اوقیانوس) گویند.
و از ابتدا چون جهازهای سریع السیر نبودند، ازین سبب این سه براعظم
اول که ایشیا، و یورپ، و افریقا باشند با هم خبر بوده‌اند، و از بودن
امریکا و اوشینیا و مردم آنجا هیچ علم نداشتند، تا آنکه در سنه هشت صد و
هفتاد و یک عیسوی امریکا، و در سنه یکهزار و بیست و یک،
اوشینیا پیدا شدند، بعد چون مقدار خشکه را با سطح آبی کل کره مذکوره
نسبت داده سنجیدند، از جمله پنج حصه سطح مستدیره کل کره، دو حصه آن
خشکه، و سه حصه آن آب گرفته، و کل این کرۀ مرکبه از آب و خاکرا
کرۀ زمین گویند،

باید دانست که (جهیل) ضِدّ جزیره است، یعنے چنانکه جزیره جُزو
از زمین، که از میان آب سر زده، و گرد اگرد آنرا آب فراگرفته است


۱۹۵

همچنین جهیل خردیست از آب درمیان خشکه برآمده، گرداگرد آنرا
خشکه گرفته، چنانکه در وطن عزیز ما آب ایستاده غزنین است.
(خلیج) ضد جزیره نماست، یعنے چنانکه آن خشکه که اکثر دورہ آنرا آب
گرفته، و یک پهلوی آن بسته ببحر اعظم باشد آنرا جزیره نما گویند همچنین
آب در خشکه درآمده را خلیج خوانند.
(بوغاز) ضد خاکناست، یعنے چنانکه دو بحر اعظم که اکثر دوره هر یکنام
آب گرفته باشد، مگر از یک پهلو بتوسط قدرے خشکه باهم وصل شدہ
باشند، آن خشکه واسطه را خاکنا گویند، همچنین دو بحر اعظم که بواسطه قدرے
آب باهم اتصال یافته باشند آن آب واسطه و رابط را بوغاز گویند.
وچون هر یک از اکثر اشیای مذکوره بنامهای دیگر یاد میشوند،
بنابران اولاً باسم مذکور معلوم شما نوشته، بعد نام دیگر غیر مذکور از انمیویسم
آنچه از شکل و جسامت زمین بحث میکند آنرا (جغرافیای ریاضی)
گویند.
آنچه از آب و ہوائیکه بر سطح زمین احاطه کرده بحث کند آنرا (جغرافیای طبیعی)
گویند.


۱۹۶

آنچه از حکومتها ، و روش قانون هرکدام بحث کند آنرا (جغرافیای سیاسی)
گویند، و در زبان فارسی معنی سیاست بهتر ازین نیست که خواجه حافظ
شیرازی فرمود  ع با دوستان مروت با دشمنان مدارا ۰ گویند
آنچه از محصولات ، و تجارت بحث کند، آنرا (جغرافیای اقتصادی)
(ایشیاء ، آسیا) (یورپ ، اروپا) (افریقا ، افریقه) (امریکا ، امریقه)
(اوشینیا ، آسترالیا ، اوقیانوسیه ، دنیای جنوبی)

افغانی

چون بسی از مردم غیر افغان برین زبان بهیبت نشان عربی توامان
مقالات نوشته ساخته اند ، ومولفنا غنیمت هم دران اشتراک نموده ،
وزشت ترین آن اینست که در وقت کوتوالی نائب میرسلطان
محبوس بودم ، دو نفر از ایشانان از بهر اختلاط رفت و آمد بسیاری
بجای این داعی داشتند ، روزی گفتند ، کتابی یا سماعی علم داری
که زبان اهل جهنم چطور خواهد بود، گفتم بلی افغانی، خنده کرد تعجب نمود
که خودش افغان و هم خودش برین اقرار ، گفتم سبب را نپرسیدید ،
گفتند بفرمائید گفتم چیزیکه مشقت است بر اهل دوزخست کسیکه


۲۹۷

زبان افغانی یاد ندارند بزور همین زبانرا پسر (ایشان) میخواند، ازین
معلوم شد که افغانان و هر آنکه زبان افغانی را یاد دارند بدوزخ نمیروند
ازین جواب داعی بسیار متاثر گشتند، بعد ازان مذمت افغانی را
ننمودند، و حال اعلیحضرت غازیرا خداوند براه راست میبرد، که اهالی
وطن عزیز خود را عموماً بگفتن این زبان مکلف میدارند، و این هم
ظاهر و هویداست که بازبان عربی اغلب مساویست چیمر به
قرآن مجید باین زبان نهایت شیرین و درست می آید، حقیقت این را
کسی میداند که هردو زبانرا بخوبی یاد دارد.
و یاد گرفتن زبان غیر بموجب تجربه خود این داعی در بندگیرتی اخری چنین
ثابت گشته که زبان محاوره بتوسط مکالمه بسیار زود بدست می آید،
چنانکه یکشخص افغانی الاصل، با ما دوسه نفر هموثاق و همگذران بود
افسوس یاد گرفتن این زبان اجداد خود بسیار داشت، ازان سبب
در بین اوطاق زبان فارسی را موقوف نموده همه افغانی با هم میگفتیم
او هم از غلطی باکی نداشت، اصلاح آنرا میگرفت، بمدت
اندک چنان شد که جنگ زبانی راهم بافغانی کرده میتوانست، آن


۱۹۸

بزبان غیربسیار سخت است، بسبب اینکه بجواب سخن حریف چنان
حرفی نباید گفت که بدرجه دشنام رسد، و الزام برخود گویند بیاید
و نه انقدر سست باید که موجب جرات مدعی گردد، و فرصت
زیادهم نیست، پس درزبان غیر جوابی را مناسب سخن حریف یافتن
و فوراً بزبان آوردن بمهارت تام دران زبان صورت بندد، و در هر
هر زبان که سخن بسته میشود، هیچ لفظ آن ازین سه چیز بیرون نمیباشد، که اسم یا
یا فعل، یا حرف، اسم رانام گویند، مانند (احمد ، مکتب) وفعل کار را
مانند (آمد) و حرف آنست که خودش معنی جداگانه نمیدهد، مگرمعنی
اسم وفعل بآن بسته میشود، چنانکه (از) در عبارت (احمد از مکتب آمد)
واقع است، در افغانی بمقابل (از) حرف (له) است یعنے عبارت
«احمد له مکتبه راغی» و حفظ لغات آسانست مشقت زیاد
در دانستن روابط، وتذکیروتانیث، وجمع، ومفرد آنست، اگرمعنی
یک یک از روابط راجدا جدا از کتاب یاد بگیرد، باز استعمال آنرا محّل
خود نمیتواند، و نیزهرزبان اصطلاحات بخود دارد که آن بجز مکالمه
هرگز دست ندهد، چنانکه دراثنای این نوشته یکی دوے دست آمد


۱۹۹
و این بحث افغانی درمیان بود، رای خود و دیگر احبا را اظهار نمودم
آن دوست یک کیفیت چشم دید خود بنامهای معین بیان نمود،
که فلانی افغانی را یاد میگرفت، و اکثر لغات آنرا هم ضبط کرده بود،
روزی در باب یک رفیق وی پرسیده شد، که فلانی را ندیده‌اید
او جوابرا بافغانی گفت که «پرون می د رود پر شُنڈه ولیده»
برین تلفظ وی خنده کرده شد، و حال اینکه از قرار لغت صحیح گفته
که (لب) را (شُنڈه) گویند، اما از قرار اصطلاح افغانی درینجا
(غاړه) که بمعنی (گردن) است استعمال میشود، باید که میگفت
«پرون می د رود پر غاړه ولیده» وحال اینکه در فارسی با
لفظ (گردن) درین محل نمیگویند، چنانکه میگفت (دیروز بر گردن
دریا دیدم) بلکه بر (لب دریا) گفته میشود، بنابران سبقهای بستین
ابتدائیه امانیه را باید که معلم افغان بشاگردان گفته باشد که اینهم بمنزله
مکالمه است چنانکه سبق بیست و ششم کتاب هند است یعنے
ای احمد کعبه را میشناسی و حقیقت مندر را میدانی، بلی صاحب
میدانم، کعبه یکخانه است در شهر مکه، چهار دیوار، و یک دروازه، و بام دا[رد]


٢٠٠

هر مسلمان در هر جا که باشد، رو بآنطرف نموده نماز میگذارد، و زیارت
آن خانه را حج گویند، و مرقد پیغمبر ما در شهر مدینه است، آنحضرت
ده سال پیش از وفات خود شهر مکه را گذاشته بمدینه رفت، و گذشتن
جای خود را هجرت گویند؛ بافغانی سبق داده باشد، مگر معلم،
در بعض جا وضاحت داده مبتدی را بفهماند که در فارسی کسرهٔ حرف
آخر لفظ مضاف، برای اضافت است، چنانکه در عبارت
(رسول خدا) در بحث اضافت این کتاب گذشت، در افغانی
برای اضافت حرف (دَ) میباشد، چنانکه گوئی (رَسُول
دخدای) و گاهی مضاف الیه را با حرف اضافت بر مضاف
مقدم میکنند (دخدای رسول) میخوانند، و (په) برای
ظرفیه بمعنی (در) است چنانکه (در شهر مکه) را بافغانی گوئی
(دمکی په ښهر کی) و گاهی تنها مضاف الیه مقدم شود،
چنانکه بمقابل (و مرقد پیغمبر ما) گوئی (او قبر زموږ د پیغامبر)
و (په) بمعنی (به) هم می آید، چنانکه در مقابل (بحقیقت)
(په حقیقت) گویند پس کل سبق مذکور بافغانی چنین گفته شود،


۲۰۱

ای احمد کعبه پیژنی، او په حقیقت د سخه پوهیزی
بلی صاحب پیژنم، کعبه یوه خوند ده د مکی په ښهرکی
څلور دیواله، او یوه دروازه، او بام لری، هر مسلمان
په هر ځای کی چه وی مخ پر هغه خوا لمونځ کوی، او
زیارت د هغی خونی حج بولی، او قبر زموږ د پیغامبر
د مکی په ښهرکی دی. پس در معنی (حقیقت سنه را میدانی)
حرف (به) را اضافه نموده، و در فقرهٔ (رو بانطرف نموده نماز میگزارد)
ترجمه (نموده) را گذاشته، بسبب اینکه عبارت را از قوام لازمهٔ افغانی
ساقط میکند، و لفظ (دغه) برای اشارهٔ قریب، و (هغه) برای اشارهٔ بعید است، چنانکه در مقابل (رو بآنطرف) (مخ پرهغه خوا) آمده
و در افغانی، لفظ (دیوال) مذکر است اما چون چهارست بر قیاس
عربی ضمیر واحد مونث بجمع راجع میشود، لهذا (څلور دیواله) به (ه)
تانیث گفته شده، و (بام) که واحد مذکر است، بدون (ه) آمده،
پس اگر معلم در هر سبق اینقدر تفصیل کند، ولغات را هجاء یگانه حفظ
نموده باشد، بعد مدت اندکی مکالمه دران کرده میتواند، اولا اگر چه شکسته


٢٠٢
میگوید، مگر آخر الامر زبانش صاف گردد، وقتیکه در زبان بکیو وضع
با افغانان موضع دیگر است، چنانکه قندهاریان گوسفند را (میر)
و افغانان کابل در عوض (ز) (گ) یعنی (مگه) میگویند،
و همچنین در عوض (ښ) قندهاری افغانان کابل (خ) میاورند
چنانکه گوشت را قندهاریان (غوښی) و کابلیان (غوخی) میگویند
همانست که اینچنین تفاوتها کمتر است زود بدست می آید،
مطابق این پروگرامیکه بعد ازین نوشته میشود در تمام مکتب ها
باینقرار دیده نمیشود، که باری زیاد در زمانه کم آمده، سائرین روش
قدیم نمیتوانند.
انتخابی از کتاب نصاب الصبیان ، جمله شصت بیست
چون مبتدی یک کتاب فارسی خوب بدرستی بخواند، قطعه دگر
مر بیتی بطریق عنوان در اول آن نشان داده خواهد شد، و چون
در علم عروض متحرک را بر متحرک، و ساکن را بساکن مقابل میسازند،
مو قت حرکت را لازم نمیدانند، و کسره اشباع یا که آوازها
تحتانیه را بر حروف محسوب میدارند که درینجا حروف ملفوظی


۲۰۳
بکارست نه مکتوب لهذا این بیت اول کتاب مذکور الصدر
بحر تقارب تثمرب نماست ؛ بدین و زن میزان سبع اندماے
(بحر) را بروزن (فعولن) دانسته اند و حرف مشد و الف ممدود را
بر دو حرف میشمارند از حق سلب (تقترب) را بروزن (فعولن)
و نبع ا) را نیز بروزن (فعولن) آورده اند، و چون نون واقع عیبه
حرف مده را بر حرف نمیشمارند، از انجمته (بدین وز) را بروزن
(فعولن) گرفته اند؛ که بیت مذکور بعد از تقطیع چنین بود (بحر فعولن)
(تقارب فعولن) (تقارسب فعولن) (نماے فعول ) (بدین وز
فعولن) (میزا فعولن) (نطبع آ فعولن) از ماے فعول درینجا
اینقدر دانستن مبتدی از علم عروض کافیست، تان ابجمله از بیت
اوزان واقف شود و در قطعات آینده نیز ازلا مہتدی را
بروزن القطه ور... نموده بجهته اندس ابیاتی لغت شرح تمان
و چون جمیع الفاظ عربی را مترک خواهم نوشت این حرف ستیکه
نه خود او، و نه ما قبل او حرکات داشته باشد، انرا حرف مده دانند
یعنے خود او ساکن ات ما قبل او را از جنس در نفس وان


۲۰۴
وحرکت دادن حرف آخر نیز لازم نیست که آن محل اعراب است
بر یکقرار نمیباشد، و (ه) آخری چون از بهر اظهار فتحه ماقبل خود است
لهذا نوشتن فتحه ماقبل آنهم ضرورت ندارد، ولغات عربی در خطوط
وحدانی، و فارسی ناخته ممیز خواهد آمد، تا از هیچ با نیکی برای متبدی نماند
قطعه اول، وزنش، فعولن فعولن فعولن فعول
(اله) است و (الله) و (رَحمن) (خداي)
(دلیل) است و (هادی) تو گو (رهنمای)
(سما) (آسمان) (اَرض) و (غبرا) (زمین)
(مَحَلّ) و (مَکان) و (مَعان) است (جای)
(سَقَر) (دوزخ) و (نار) (آتش) ولی
که (جَنَّت) (بهشت) (آخرت) (آنسرای)
(ریہ) (شُش) (قَفا) (پسیره) و (وَجه) (روی)
(فَخِذ) (ران) (عَقِب) (پاشنه) (رِجل) (پای)


۲۰۵
«دهان»
شفت «لب» لسان چه «زبان» رقم
«ید» و «جارحه» «دست» و «حلقوم» «نای»
«فرس» «اسپ» و «بغل» «استر» و «سرج» «زین»
«بعیر» «شتر» است و «جرس» چه «درای»
«جفت»
«رجل» «مرد» و «مرأة» «زن» و «زوج»
«غنی» «مالدار» است و «مسکین» «گدای»
«قناة» است «کاریز» و «عذب» «آب خوش»
چو «ینبوع» «چشمه» «حماة» است «لای»
قطعه دوم بروزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاً
«ضیا» و «نور» و «سنا» «روشنی» «افق» چه «کران»
«فتی» «خفیف» «جوان» و «سبک» «ثقیل» «گران»


٢٠٦

((ازیر))
ذهب (زر) است و (حدید) (آهن) و (رصاص)
((لجین)) (سیم) و (زجاج) ((آبگینه)) معدن (کان)
قطعه سوم بروزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
((مغز))
(جید) (گردان) (صدر) (سینه) (رکبه) (زانو) (رأس)
((را))
(ثوب) (جامه) (رزق) (روزی) (زاد) (توشه) (باسه)
((یک))
(عرش) (سقف) و (بیت) (خانه) (کُلّ) (همه) (زِلّ)
((تر))
(حُسن) (خوبی) (قُبح) (زشتی) (جاف) (خشک) و (رَطب)
((موش))
ذئب (گرگ) سبع (گرگ) و شجع (یگش) (فأره)
(حیّه) (مار) و (حوت) (ماهی) (طیر) (مرغ) و(ریش پّر)
((موی))
(عین) (چشم) (حذاء) (کفش) حاجب (ابرو) (شعر)
((س))
(انف) (مغز) و شحمه (لزمه) و (اذن) (گوش) ((گوش)


۲۰۷

یار نامه ((صلح)) و ((حرب)) ((جنگ)) و ((یوم)) ((روز)) و ((لیل)) (شب)

((غیظ)) ((خشم)) و ((ضحک)) ((خنده)) ((حکه)) ((خارش)) ((نقب)) ((کور))

((حنطه)) ((گندم)) ((دُخنه)) ((ارزن)) ((خُبز)) ((نان)) و ((لجم)) گوشت

((اصل)) ((بیخ)) و ((قرع)) ((شاخ)) ((بُدُس)) ((تخم)) و ((قَطَف)) ((بر))

((لُجّه)) و ((داما)) و ((یَم)) و ((بَحْر)) ((دریا)) ((قصر)) ((تگ))

((فیل)) ((پیل)) و ((بَق)) ((پشه)) ((ظَبْی)) و ((حمار)) ((آهو)) و ((خر))

قطعه چهارم بروزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلات

((صحیفه)) ((نامه)) ((قلم)) ((خامه)) دان و ((سکین)) ((کارد))

((خیاط)) و ((مخيط)) و ((سوزن)) چو ((مخيط)) ((تخم)) (سوفا)

((حدیقه)) ((باغ)) و ((خشب)) (چوب) و ((خوخ)) ((شفتالو

((سفرجل)) ((ابی)) و ((تفاح)) ((سیب)) و ((رُمان)) ((انار))


۲۰۸
تصافح است گرفتن چو دست یکدیگر
تعانق است گرفتن کنار و مجبر کنار
قطعه پنجم بروزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلات
حمل بره و بقر و ثور گاو و عجل بچش
مراره زهره طحال و کبد سپرز و جگر
شراره جذوه بود ماچ و شواظ و لهب
زبانه فحم چه انگشت رماد خاکستر
عجین خمیر دقیق آرد و نخاله سبوس
ادام نانخورش و قند و شگر است شکر
قطعه ششم بر وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن فاعلن
تاجر و تجار بازرگان و فاجر نابکار
صاعد انمردیکه بالا میرود هابط فرود


۲۰۹

قطعه هشتم، بروزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلات
شُعال (سرفه) و سُِرعت (شتاب) و لبث (درنگ)
قَصیر (کوته) و واسع (فراخ) و ضیّق (تنگ)
قتیل (کشته) و عَظم (استخوان) ضُبُع (کفتار)
چو فهد و دبّ و نمر یوز دان و خرس و پلنگ
غُراب (زاغ) و هزار است عندلیب (گنجشک)
ولی حمامه و گرکی کبوتر است و کلنگ
قطعه نهم، بروزن فعولن فعولن فعولن فعولن
ثَمَر (میوه) حب (دانه) و تِبن (کاه)
طَریق و سَبیل و صراط است (راه)
صَبی (کودک) و شیخ (خواجه) نفس
و دوم و جُند و جیش است هنگ (سپاه)


۲۱۰

غَدٍ و أَمْسِ عکس اند فردا و دي
چو اَبْيَضْ سفيد است و اَسْود سيا
حَکَم داور و مَحکَمَہ جاي او
وَلي بَيَّنَہ همچو شَاهِد گواه
قطعه دهم بروزن فاعلاتن مفاعلن فعلن
مِنْ و عَنْ از اِليٰ و حَتَّيٰ تا
اَيْنَ کو کَيْفَ چون اَمْ و اَوْ يا
فِي در است و عَلَیٰ بر و کَمْ چند
نَحْنُ و نَا اِنَّنَا و اِنَّا ما
قطعه یازدهم بروزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلات
طَعَام خوردني و فُجْل تُرْب و مِلْح نَمک
اَرُزّ گُرنْج مَرَق شوربا قَلْوْرا قاز


۲۱۱

علانیة (علن) و جھر (آشکار) بود
ب (راز)
ضمیر و (فکر) چه (اندیشه) (سر) و (نجوی)
(کلیم) (همسخن) است و (حریف) (همپیشه)
(قرین) (ندیم) بود (همدم) و (شریک) (انبا)
قطعه دوازدهم بروزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلان
میغ
(لون) (رنگ) و (ریخ) (بوی) و (باد) غیم غین
گام
(نوم) (خواب) و مشی (رفتن) (بعد) (دوری) (خطو)
رنبده (مسکه) (دہن) (روغن) قطن (پنبه) (صوف پشم)
کوز (کوزه) (قصعه) (کاسه) (قدر) (دیگ) و (کاس جام)
(لفت) (شلغم) (بقل تره) (زرع) (کشت) و (زرع دخل)
داس
(کدس) (خرمن) (حزمه) (دسته) (صغب) و (الف) (بند)
است
(اصبع) (انگشت) است لیک (ابهام) (انگشت نعر)
باز (سبابه) است و (وسطی) و خنصر است)


۲۱۲
قطعه سی ام، بروزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن
کِتف (شانه) عضُد (بازو) مع (روده) یَسیر (آسان)
خِدیو (خاشع) فَزِع (خایف) قَلِق (باشیب) وَجِل (ترسان)
صَمَم (کری) بَکَم (گنگی) عَرَج (لنگی) بَلَه (کولی)
عَلیم و (عالم) و علّام (دانا) و اکسی (درمان)
رَبیع اسم (بهار) آمد خَریف اسم (خزان) آنگه (تابستان)
شِتا و (صَیف) بشنو (زمستان است و (شورش)
وَصَب (رنج) و تَعَب (رنج) و (اَلَم) (درد) و (قوّت)
اَقِط (پنیز) دَوا (دارو) عَیق (بدخو) اَمیق (گریان)
قطعه سی و یکم، بروزن مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن
طُور و (جَبَل) طَود و (عَلَم) (کوه) است حارِس (پاسبان)
شامِخ (بلند) و (قُلَّه) (سر) مِعراج و سُلَّم (نردبان)


۲۱۳
بود
میزان ترازو حمل بار و وقر خروارے
فلک و سفینه جاریه کشتی شراعش بادبان
جمع و فریق و قوم و فرقه بهشت و معشر گروه
طالق رمله شکوه گله نجمه گله راعی شبان
ی و ضلالت گمراهی بغض و عداوت دشمنی
تلقا جهة قران نبی بنبیا بیان آیة نشان
قطعه سی و دوم بروزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلات
میزاب ناوه دان و ندا نهم شجر درخت
چون مستحم پناه و ملک شه سریر تخت
قثا خیار و سلق چقندر جزر گزر
نعناع پودنه است و اثاث سود متاع برونسبت


۲۱۴

قطعه سی سوم بروزن فاعلاتن مفاعلن فعلن
(سُکر) (مستی) و (صَحو) (هشیاری)
(نَصر) و (عَون) (مُظاهَرَت) (یاری)
مُبَرَم) و (مُتقَن) و (مَستین) (مُحکَم)
(مُظلِم) و (داج) و (مُهمسَم) (تاری)
قَسم) و (حَلفه) و (یمین) (سوگند)
(اِستِکانَت) (تَضَرُع) و (زاری)
(یَأس) و (حِرمان) (قُنُوط) (نومیدی)
چون (تَعَطُل) (بَطالَه) (بیکاری)

قطعه سی چهارم بروزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن
((زحمت))
(الے) (نعمت) (ضرر) (زحمت) (بلا) هم (نعمت) و
(کتمان) و (کِن) (غِطا) (پوشش) (فَضیحَت) (فُضح) (رسوائی)


۲۱۵

قطعه سی و هشتم بروزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلات
(دابوغه) (هندوانه) و (بطیخ) (خربزه)
چون (کعک) (کاک) و (قُرص) (کلیچه) (لبا) (فله)
(قُنفُذ) چه (خارپشت) و (سُلحفات) (سنگ پشت)
(ضَبّ) (سوسمار) و (ضِفدِع) و (چغز) و (دِلقِ) (روله)
(مَطبُخ) (پخته) (مِغرَفه) (کفگیر) و (فَورِ) (جوش)
(اُثفِيَّة) (دیگ پایه) و (طِنجِير) (پاتیله)
قطعه سی و نهم بروزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلات
نیست استوی الحجم را چون در کشی
اختلاف وزن داند هر یکی بی اشتباه
(زِرّ) (تکمه) (زیبَق) (سیماب) (سَرَب) (ارزیز) (آنُک) (سرب)
(فِضَّه) (سیم) (آهِن) (یکی) (مِس) (شبه) (روی) (صُفر)


٢١٦
قطعه پانزدهم در اسما ازواج نبی صلی الله علیه وسلم برون مفعول مفاعلن مفاعیلن فع
نه جفت نبی که پاک بودند همه + بد (عائشه) و (خدیجه) محترمه
با (ام حبیبه) (حفصه) بود و (زینب) (میمونه) (صفیه) (سوده) (ام سلمه)
قطعه شانزدهم در اسما اولاد نبی صلی الله علیه وسلم بروزن مفعول مفاعلن مفاعیلن فع
فرزند نبی (قاسم) و (ابراهیم) است + پس (طیب) و (طاهر) از سر تعظیم است
با (فاطمه) و (رقیه) (ام کلثوم) + (زینب) شمر ار ترا تسلیم است
اسمای عشره مبشره
ده یار بهشتی اند قطعا + (بوبکر) و (عمر) (علی) و (عثمان)
(سعد) است و (سعید) و (بوعبیده) + (طلحه) است و (زبیر) و (عبدالرحمن)
هفت کوکب که انرا سیاره گویند
هفت کوکب که هست عالم را + گاه زیشان نظام و گاه خلل
(قمر) است و (عطارد) و (زهره) و (شمس) + (مریخ) (مشتری) و (زحل)
تا این صفحه کتاب بید سخط حافظ حمید علی احرار تحریر شد یوم پنجشنبه دهم قوس تمام شد


۲۱۷

حصه سوم ابتدائيه اينا
در باب سررشته نوشتن

الفاظ بيگانه

مشق ج

(٩۵) جد جل جا جک
(خ د) (ج ل) (ج ا م) (ح ک م)

بجد نجل نجا نجک
(ن ج د) (ن خ ل) (ن ج ا د) (ن ج ک)


۲۱۸

ح خ بحر
چراغ، ب خ، رنج، راب،
حج حی جم
(ح ا ج ی) (ر ح م) (ح ج ا م)
حب حس حش حص حط
جع جف جق جفا جخا
جن جو جہ جها
(ج ه ان) (پخ ک ا ر ہ) (د ر خ ت)
ح ق ا ق ت، پچ و چ ہ، م،


۲۱۹

(بخش، خف، ج خاک ا،)
(خط، جن، راج، ع)
(حق ،راحت)
(۹۶) شا شب سح شد
شر شس شش شص
شط شع شف شق
شک شکا شل شم شن شو
شه شها شی .
(شهادت، روس ی، س خ ا، وت)


۲۲۰

(پچ رس ی، دش ش م) هر سه قسم
(رس م) دو قسم (س ج ا د ه)
(س ح ر)

مشق ش
شا شب با جیم ناممکن
شد شر
شش کشدار با کشدار نا ممکن
شص شط شع
شف شق شقا


۲۲۱
شک سکا شل شم
شن شوش .
همراه ها ی مابینی و یا ی آخری ناممکن
(اس پ) (واس ع) (شاه) (دش)
(ش فا) (اش ک) (س رور) .
مشق ص ط
(۹۷) صاطا، صب طب
صح طح ، صد طد، صر طر،
صط طط، صع طع، صف طف


٢٣٢
شق ، صفا ، طقا ، صر طر
صم ، ضطن ، صوطوط
صط ، صها طها ، صی طی .
الفاظ متعلق ص
(راضی) ، (عاصم) ، (صحت)
(ضرر) ، (حضرت) ، (صاحب)
(مخصوص) ، (ضعف)
(خاصه) ، (صفا)
الفاظ متعلق ط
(طوطی) ، (وطن) ، (طفل)


۲۳۳

طاق، طرف ، غیاث ،
مشق ع
(۹۸) عد عل عا عک
عب عج عرعس عش
عص عط عع عف عق عقا
عکا عم عن عو عہ عی ساعی ۱
رع دل ، ش غ ل ، دع ار ،
رع ک س ، ا ع ج ان و راغ چ،
شاعر ، رع س ل ، واع ظ ،


۲۲۴

(روغن) (رغ وغا) (را عی).
مشق بعا
بعانعت نعج بعد نغزنغش
نعشر بعض یعظ یعع یعف
یعق یعقایعک یعکا نعل
نعم بعن بعو بعه بعها بعی .
(اشعار) (وسعت) (جعت)
(شلغم) (شعور).


۲۲٥
مشق ف . ق
(٩٩) فاقت فج قد فر
فس فش فص فظ فع فف
فق فقانک فکا قل فم
فن فوفه فهانی
(ف خ ر) (ق دم) (ف رق) (درف ش)
(ق صاب) (قطار) (وقف)
(رف ق) (قدم) (فوج)
س ا ق ی).


۲۲۶

مشق بقا
بقا نقب نفخ نقد نفر نفس نقش
نقص نقط نفع تقف يفق نفقا
يفك بفكا نقل نقم بفن نقو
يقه نقها نقى
(ش ف ق ت) (س ف ر) (ق ف س)
(ن ف ع) (ق ف ل) (ع ض فُ ور)
مشق ك ل
(١٠٠) کالا، كب لب ، کج، لح،
کد لد ، کر لر ، کس لس کش لش
کص لص ، كط لط ، كع لع كف لف


۲۲۷
کق لق، کقا لقا ،گک لک،
ککا لکا ، گل لل ، کم لم ، کن لن ،
کولو، که له ، کہا لہا، کی لی .
الفاظ متعلق ک
(ک ار) (ک اف ر) (ک ج ا) (گ ثر دم)
(ک ف ار) (گ ل اب) (ک ل ه دار )
(ک مم) (ک ن) (ش ک ن)
الفاظ متعلول
(غ لام) (دولت) (ل ش ک ر)
(ل طف) (ش ل غ م (ج ل غ وزه)
(ل غ ت) (م ل ک) (ق ل م) .


۲۲۸

مشق (۱۰۱) مد مل ما مک
مم مها مج مر می
مت ثمر ممس مشس مص مط
مع مف مق مقا مکا من مو مه .
(م دام) (مملک) (ع ممار ت) (مم گر)
(م خل وق) (م هار) (م ح م د) .
(م روم) (ن ام ی) .
(رح مت) (ش م ر) (ش م رد) ش یق)
(م ص ل ح ت) (م غ رب) م کان)
دش م ن (م و شس) (ع ا م ه)


۲۲۹
مشق ٥
(۱۰۲) ہ ہں ہا ہک
ہم ہما ہج ہر ہی
ہب ہس ہش ہص ہط ہع ہف
ہق ہقا ہکا ہن ہو ہہ ٠
(زہ و) (اہ ل) (ہ اش م) (اہ ک) ٠
(وہ م) (راہ ہا) (ہ ج رت ہ رگ اہ)
(م اہ ی) ٠
(ہ رک ارہ) (ہ م ت) (وہ ن)
(ہ وادار) (ہ واخ اہ) ٠


۲۳۰
مشق بہا
بہا بہت نہج نہد نہر نہس نہش
نہص نہط نہع نہف نہق نہقا
نہک نہکا نہم پہن یہو تہہ
مہہا یہی
(شہادت) (طہارت) (شہد)
(عہد) (شہریار) (گہر)
(صہر) (قہر) (شہسوار)
(جہل) (سہم) (پہن)
(صندوق) (شہر)


۲۳۱

مشق دو اسم مبارک
(۱۰۳) الله، محمد

( از اینجا تا الفاظ خانه دار بتقرير زبانی بفهماند نوشتن نخواهد )
(۱۰۴) غ ل ا م م ح م د
( غ ل ام ) ( م ح م د )
غلام محمد
(۱۰۵) س صر هہ بہہ ک اج ۃ ت ق ع ی م .
س ص ہہ بہہ ک ا ۃ ق ت ع ی م .
(۱۰۶) ب ط


۲۳۲

(۱۰۷) (ب س ل ی ک خ ن ی ط) بتیلکیحط
(ب ت س ل ی ک خ ب ی ر) بتیلکخبیر
(ن ب ت س ل ی ک خ ن ی ط)
نبتیلکیحنیط
(۱۰۸) (ن س ت ع ی ن ک)
نستعینک
(۱۰۹) (شهر سپهرامسی مستی)
(سحاب سنجاب)
(۱۱۰) مالک الرقاب، خرّاد.


۲۳۳

الفاظ خانه دار

(۱۱) الفاظ خانه دار مرقومه بحروف مفرده در خطوط
وحدانیه از بهر اینکه خود مبتدی بسته کند پس از بهر سهولت
کار در سطر اول مرکب ، بسکون را و در سطر ثانی خانهایکه
بر مرکب سوار ست بخط جلی نشان داده در سطر اوّل
مبتدی را بسخن خوب بفهماند و بهتر آنست که هر لفظ خطوط
وحدانیه را از زبان معلم شنیده مبتدی هجا کند.
الفاظ خانه دار مرکب ، الف ، با ، وغیره

« ۱ »

با «بیا قیا» «بیا قتّان»
(ن ام) (پ اک) (ی ار) (ب ی ار)


۲۳۴

(دن ی ا) (ت ی ار) (ن از ی ب ا)
(ک ت اب) (ش ف ت ال و) (ش ب ا م)
(اخ ب ار) (ب ی ب اک) (اخ ت ی ار)
(ق ی م ت ان) (ص ب ی ان) (ح ض و ر).

« ب »
بت (بیت غیب) (بلیت علیت)
(ق ری ب) (زی ب) (از ن ب)
(ن ی ت) (دی ان ت) (ش ب ت)
(رق ی ب) (رع ی ت) (ش ک ی ب ا)
(س ی ب) (ن ب ی ت) (رف ت ان ت)
(ط ب ی ب) (ح ب ی ب) (ن ص ی ب) (م ص ی ب ت).


٢٣٥

« ج »
نج « پنج صبح » « پیچ صیح »
(ت خ ت) (ب خ ارا) (ر ن ج ور)
(زر ن ی خ) (ب ت خ اک) (گ ن ج)
(گ ن ج ش ک) (ا م ت ح ا ن) (ط ب خ)
(ص ب ح) (م س ت ح س ن)
(ن ت ی ج ه) (ق ب ی ح)
(ص ب ی ح) (ت س ب ی ح) (ا ع ل ی)

« د »
بد « بند کند » « بیند کنید »
(پ در) (ن ذر) (ب ده) (ب ی دار)


٢٣٦
(ت ن د) (گ و ی ن د) (ع ب د ل لاه)
(ک ن ن د) (ق ن د) (س ن د) (ب ی ن م)
(ک ن ی د) (ج ن ی د) (ش ن ی د)
(ب ب ی ن می د) (م ح م و د) .
(( ر ))
ر «پیر خیر» « پنیر خبیر»
(ا ب ر و) (ت ر ا ز و) (ب ر ن ج)
(ب ب ر) (و پ ی ر) (ش ب ر) (رخ ب م)
(ن ص ی ر) (ص غ می ر) (ش می ر)
(ن ی ب ر) (ک ب ی ر) (خ ی ب ر)
(م ن ب ر) (گ ش ن ی ز)


۲۳۷
(دست خمی ز) (آتشگیر)
(طی ر) (انجی ر) (دم شق)
(( س ))
بس «پیش عیشها» «بینش جنشی»
(آتش ها) ( درمی شی ) (دن س خ)
(ق ی س می) (من شی ) (ح ب شی)
( ح ب ش ها ) (پ ی ش خ د م ت )
( ع ی ش می ) (ب ی ن ش ها )
( ج ن ب ش ها ) ( م ی ش ها )
( س خ ا و ت ) (ق ر ی ش ی )
( م ش ک ل ) .


۲۳۸

« ن »
بن بین مبین چنین
(ای ن) (ت ن) (زرین) (قم ابی ن)
(ق وان ین) (دورب ین) (درفت ن)
(پ ی ش ی ن) (ده م ی ن) (رزم ی ن)
(ب ب ی ن) (پ و س ت ی ن)
(ک ن ی ن) (س ک ن ج ب ی ن)
(چ ن ی ن) (م ف ه و م) .
« ش »
بس پیش عیش بنش علیش
دارای ش، دات ش ک دِق،


۲۳۹

(پ ش اور) (ان ی س) (ن ی س ت)
(و ط ن ش) (ک ی ش) (م ی ش)
(ح ب ش ی ه) (ش ب ش)
(ب ی ن ش) (ز م ی ن ش)
(اس ت ن ش اق) (س ب ب ش)
(ن ص ی ب ش) (اب ل ی س)
(م غ ل ول) ٠
«ص»
بص (نبض قبض) (نبیض قبیض)
(ن ص وار) (ب ص ورت) (ت ص و ی ر)
(ت ص رف) (ب ی ض ه) (ت ب ص ره)


۲۴۰
(ب ی ض)، (ف ی ض)، (ق م ی ص)
(ن ق ی ض)، (م ن ص ور)، (ق ی ص ر)
(ب ن ب ض)، (ت ق ب ی ض)
(ف غ ف ور).
«ط»
بط (بیطار منظر) (ببیطار متنظر)
(ن ظ ر)، (راب ط ه)، (ب ط ور)، (ب ی ط ور)
(ب ی ط ا ق ت)، (ب ن ظ ر)، (ک ب ط ا ن)
(ق ن ط ا ر)، (ش ی ط ا ن)، (ح ن ظ ل)
(م ن ظ ور)، (ب ی ن ظ ی ر)، (م ن ت ظ ر)
(ب س ی ط)، (م ن ط ق ی)، (م غ ر ور).


٣٤١

« ع »
بع تیغ میغ ) (تتبع منبع)
(ن ع ر ه) (ب غ ل) (ن ع م ت)
(ب ی غ م) (ک ن ع ان) (ر ب ا ع ی)
(ب ن ع ت) (ر ف ی ع) (م ن ع م)
(ت ت ب ع) (م ن ب ع)
(ش ف ی ع ان) (ب ی غ ی ر ت)
(م ل ع و ن) .
« ف »
بف نیف حیف ) (منیف حنیف)
(ن ف ع) (ش ر ی ف) (ت ف ا و ت)


٢٤٢

(ک ت ف) (ع ن ف وان) (م ن ف و ر)
(ت ن ف س) (ت ن ف ر) (بی ف ای ده)
(ب ت ن ف ر) (م ن ی ف) (ح ن ی ف)
(ت خ ف ی ف) (ک ی ف ی ت)
(ش ف ق ت) (م ش ف ق) (م ه ر ب ان) .
« ق »
ب ق (ت ی ق) (ع ت ی ق)
(ط ر ی ق) (ل ای ق) (س اب ق) (زی ب ق)
(زن ب ق) (ع ن ق) (رف ی ق)
(ان ب ی ق) (ع ت ی ق) (م ن ج ن ی ق)
(ش ف ی ق) (خ ل ی ق) (م غ رور) .


٢٤٣

«بقا»
بقا (تیقا منقل) (یتیقا مُنتقل)
(ن ق ل) (ن ق د) (ن ق ش) (ب ی ق رار)
(ب ی ق ا ع د ه) (و ث ی ق) (ا ع ت ق ا د)
(م ن ق ل) (ر ف ی ق ا ن) (م ن ق ا ر)
(ب ی ت ق ر ر) (م ن ت ق ل) (ع ض ق و)
«ک»
بک (بیک ہتک) (پینک ہیکک)
(ا ن گ و ر) (د ی ک) (ا ن گ شت) (ج ن گ)
(ب ا ر ت ن ک) (ب ت ک ر ا ر) (ت ن ک ی)
(آ ه ن گ) (م ع ل می ک م) (گ ن گ)


٢٤٤

(پ ی ن ک ی) (ع ی ن ک) (د ه ی ب ک)
(ن س ت ع ی ن ک) .
« کا »
بکا (بیکار میکارد) (بلیکار مینگارد)
(ز ن گ ار) (ب ک ل اه) (ان گ ل س ت ان)
(پ ی ک ان) (ب ن گ ل ه) (چ ن گ ال)
(ه ن گ ام) (م ت ک ا) (ب ب ی ک ار)
(م ی ن گ ارد) (ک م ی ن گ ا ه)
(م ع ق ول) .
« ل »
بل (ب یل خیل) (تنبل حنبل)


٢٤٥

(ب ل د) (ب ل خ) (ب ل ک ه)
(ن ی ل و ف ر) (ت ی ل) (ک م پ ی ل)
(پ ت ل ن) (ه ی ل) (ق ت ی ل)
(ف ی ل) (م ث ل اً) (ت ن ب ل)
(س ن ب ل ه) (س ن ب ل)
(ان ج ی ل) (زن ج ب ی ل)
(چ ل غ وزه) .
« م »
بم (بیم رفتم) (علیمم رفتم)
(ن م و دار) (ای م ان) (ت م ی ز)
(ب ی م ار) (ن ی م ه) (پ ی م ای ش)


٢٤٦
(ق ی م ت) (م ع ت م د) (اع ت م اد)
(ص ن م) (ع ث م ان ) ( م ی م)
(ح ک ی م) (ی ت ی م) (غ ن ی م)
(ش ب ن م) (م ش ه د) .

«و»
بو ( بنو منور ) ( بیتو مینوش )
( ا ن ور) (پ وش) (ای وان) (ن وار)
(اب ن وس) (ز ی ت و ن) (ت ن ور)
(ق ب ول) (م ن ور) (ک ی وان)
(غ ی ور) (پ ت ن وس) (ط ن ب ور)
(م ی ت و ان د) (ع ی ن و) (م ض م ض)


٢٤٧

( اس تن ب ول ) .
« ٥ »

به ( بنه گنه ) ( پلینه کینه )
( گ رای ه ) ( خ ان ه ) ( ن ه آن ه ) ( روپ ی ه )
( زی ن ه ) ( م رت ب ه ) ( رق ب ه )
( س ررش ت ه ) ( آش ف ت ه )
( پ ن ب ه ) ( س ی ن ه ) ( گ ن ج ی ن ه )
( م ی م ن ه ) ( ک ی ن ه ) ( پ ش م ی ن ه )
( ک ل ک ت ه ) ( ت ن ق ی ه )
( ق س ط ن ط ن ی ه ) ( ت ن ب ی ه )
( ص ف ح ه ) .


٢٤٨

«بها»

بها (تنها منها) (بیتهامنتهی)
(پهلوان)(نهران)(نهایت)(بی‌هوده)
(پنهان)(زینهار)(آفتاب‌ها)
(مجهتد)(شبهه)(منهاج)(نهایت‌ها)
(رفتن‌ها)(هیچ‌این‌جا)(سبب‌ها)
(نسبت‌ها)(کم‌بها)(تن‌پروری‌ها)
(شب‌ها)(انتها)(مشرک‌وار).

«بی»

بی (بنی غنی) (بینی عیسی)
(مرغ‌آبی)(دوایی)(مردنی)


۳۲۹

(دی ان ی) (شرب ت ی) (وش ن ی)
(غ ن ی) (حسن ی) (آش ف ت ی)
(ب ی ن ی) (گ ف ت ن ی) (م ب ن ی)
(چ ی ن ی) (ی ق ی ن ی) (ب ب ی ن ی)
(ع ی ن ی) (س ن گ ی ن ی)
(ش ک ز) .
(۱۱۲) زبعد حمد خدانعت سرور گل کرد
که بهتر از همه مخلوق و خضر راه هداست
براه بخط پرورش میکوشم
که رافع علم عفو و صدر روز جزا است


۲۵۰

احاد دینار
(۱۱۳) ۱- ۲- ۳- ۴- ۵- ۶- ۷- ۸- ۹
عشرات دینار
۱۰- ۲۰- ۳۰- ۴۰- ۵۰- ۶۰- ۷۰- ۸۰- ۹۰
از عشرات مرقومه این شکل مغایر اشکال احاد خوانده میشود
۱۰- ۲۰- ۳۰
مرکبات
۱۱
صدی دینار مکرر در مرکبات بی نقطه میباشند
۱۱- ۱۲- ۱۳- ۱۴- ۱۵- ۱۶- ۱۷- ۱۸- ۱۹- ۲۰
احاد روپیه
۱- ۲- ۳- ۴- ۵- ۶- ۷- ۸- ۹
۱۰- ۲۰- ۳۰- ۴۰- ۵۰- ۶۰- ۷۰- ۸۰- ۹۰- ۱۰۰


۲۵۱

عشرات روپیه
[ILL]
[ILL]
صدی روپیه
[ILL]
مرکبات
اولت
[ILL]
هزارهای روپیه
[ILL]
[ILL]
جنسی
[ILL]
رسید + خرید
واصل


۲۵۲

نصاب تعلیم عموم مکاتب ابتدائیه دولت علیه مستقله

دینیات
فارسی

سال اول
رساله اول دینیات یعنی پنج بنا مسلمانی طریق وضو ، نماز ، حفظ اذکار نماز شفاهاً و عملاً، ده سوره اخیر قرآن شریف
ابجد خوانی و کتاب اول فارسی که از خواندن آن بر خواندن کتابها درسی اقتدار حاصل شود

سال دوم
رساله دوم دینیات، اعنی الفاصل در مسائل وضو و نماز ، حفظ سوره ها اخیر قرآن شریف الی سوره فیل، و خواندن پاره اعم
کتاب دوم فارسی که مشتملبر اسباق اخلاقی و علمی وفنی و فکاهی باشد

سال سوم
رساله سوم دینیات، و خواندن پنج سپاره اول بقرائت
کتاب سوم فارسی که مشتملبر اسباق اخلاقی و علمی وفنی و فکاهی باشد

سال چهارم
رساله چهارم دینیات، و قرائت با اصول تجوید، خواندن قرآن کریم تا نیم
کتاب چهارم فارسی که مشتملبر اخلاقی، فنی، علمی، فکاهی و اصطلاحات صرف باشد

سال پنجم
رساله پنجم دینیات، ختم قرآن کریم
کتاب پنجم فارسی که مشتملبر اخلاقی و فکاهی و اصطلاحات صرف و نحو باشد


۲۵۳
افغانستان مجوزۀ انجمن معارف و مجلس وزرا
حسن خط
جغرافیه
ریاضی
تاریخ
تربیه بدنی
مفردات و مرکبات دو حرفی بر تخته مشق
شناخت اعداد از یک الی صد با جمع و تفریق
اصول
مناسب
مشق، نوشتن املا کتاب فارسی در خانه و خط جلی قلم نی
جمع - تفریق - ضرب تقسیم بسیط ضرب زبانی از (۲) الی ۱۲ سوالات عبارتی زبانی
مشق، نوشتن کتاب فارسی در خانه، و خواندن رقعات مختصر
مبادی جغرافیه
جمع - تفریق - ضرب تقسیم مرکب با استعمال مقیاسات سکه جات و طرح خارج ، سوالات عبارتی
تاریخ انبیا
حسن خط و املا- نوشتن انشا رقعات متوسط با در خانه
جغرافیه مجمل دنیا
کسور عام بدرجه تحلیل- اعداد اصم ذو امثال اقل یعنی در مخرج مشترک تحویل صعودی و نزولی
تاریخ اسلام
نوشتن مقالات مختصر
جغرافیه مفصل افغانستان
کسور اعشاریه- صویت نسبت و تناسب مختصراً مبادی عملی هندسه در رقبات مربع- مستطیل - و دائره
تاریخ افغان
بست نشان


۲۵۴

این نصاب تعلیم بتاریخ یوم دوشنبه بیست و سوم میزان بعداً
مذاکرات عدیده فیصله و تصویب شد که آیندہ عموم صنوف
ابتدائیه دولت منظمه را تکمیل آزاد پنجسال نمایند، و سن شمول طلبا
مکتب با سال ششم عمرشان منظور گردیده تا فی الجمله دارای قوة
مدرکه شده باشند، تعلیم حفظ صحه نیز برای طلاب حتمی و لازمست
گر بصورت شفاهی را یعنی از روی کتابیکه وزارت معارف
برای معلمان مرتب و تالیف مینماید ا در هفته یکروز معلمان
برای طلاب خوانده و میفهمانند، و در باب تربیه بدنی صورتهای
سهل و مفید یرا که وزارت معارف اندیشه و اتخاذ کند اجرا نمود
امضا :— دستخط مبارک اعلیحضرت غازی حیات الله زیر معارف
فخری پاشا سفیر دولت عثمانیه زمان الدین والی کابل سید محمود شامی
فرقه مشر و نگران مدرسه حریبه حفی بیک محمد حسین مدیر مدرسه حبیبیه
علی محمد مفتش عمومی بدری بیک نائب رئیس شعرای دولتین
محمد عبد الواسع نگران مکتب قضاة سید احمد موحد طرز جدید تعلیم ابتدائی
محمد اکبر مدیر مکتب حکام مولوی سید الرحمن نور محمد منشی انجمن معارف


۲۵۵

اگر چه خود این داعی بحضور اعلحضرت غازی در باب سن سال
مبتدی، و ایام سال آن عرض نمودم که نصف سال یعنی
یکصد و هشتاد روز حاضر بودن مکتب شان بر سال حساب باشد
و نصف باقی به بیماری و ایام تعطیل و میله و غیره داده شود.
تا نگویند که پسرم دو سال میشود که در مکتب سبق میخواند و هیچ نشده
و حال اینکه پسرش دو ماه هم حاضر مکتب نگشته، و درین پروغرام
ایام سال را معین نموده، مگر که معلمین باید که در اول هر ماه، ایام
حاضر هر پسر را نوشته باشند، و ایام حاضر ماه موجو د را بران افزوده
حاصل جمع را باز در اول هر ماه دیگر مرقوم دارند، تا ایام سبق و
از ابتدای شمولیت مکتب او، تا هر چند سال که باشد ظاهر و هویدا
بوده شکوه پدر هم از قرار آن ثابت، و باز خواست منتظم هم
از روی آن لازم آید.
این کتاب از ابتدار خیال من سابقه گرفته شده بود، که قیمت آن
یکروپیه در اول کتاب طبع رسیده و الی چمان اعلحضرت غازی
لیز را موافق اقراری وزارت معارف گردیدند، و استخراجی


۲۵۶

پسران یازده ماهه را بمقابل یازده ساله بلا واسطه بذات خود گرفتند
از پروگرام سابقه، انگریزی والسنه اجنبیه را ساقط نموده مطابق
قوه اکثر معلمین طرز جدید ساختند، بنابران چون داعی در هر مضمون از
قوه تالیف بر روش مفید و اختصار داشت، اصول حسب جمیع
مضامین را بقرار لازم بران نه یاد نموده قیمت کتاب هم بر خیال
اول افزود، یعنے چهار روپیه کابلی، و تعداد چاپ کم یعنے
یکہزار جلد گرفته شد، بسبب اینکه از برکت اعلیحضرت همایونی حال
در هر شهر و ولایت مطبع هست؛ چند کتاب ازین موجوده بطریق نمونه
بهر طرف فرستاده میشود، بعد حکمران هر جا بقدر مایحتاج خودها
طبع نموده کار ازان گرفته باشند، و کار یکه معلم نه درجه دار شصت روپیه
طرز جدید در یکماه میکند معلم اوسط آن که سی روپیه تنخواه اصلی، و دوازده
روپیه از بابت چهار درجه داشته باشد بسه ماه میکند، یکصد و بیست
روپیه میبرد، و معلم سه درجه آنرا بهشت ماه میکند، و مبلغ دو صد و بیست
روپیه میگیرد، و قبل برین بسه سال مساوی سی و شش ماه بانجام
میرسید، و برخخواندن نام پدر خود هم مقتدر نگشتند، اگر ماهواره آن


۲۵۷

بیست روپیه داده میشد هم هفت صد و بیست روپیه میبرد
پس نسبت بآن وجه کثیر خدمت لکها روپیه را طرز جدید بخود مسبوق
میسازد؛ و عمر مبتدیان که اندکی بمصرف رسیده یک فائده بیپایان
در ضمن آنست، و حال چون هر پنجسال این پروگرام را عهده بر است
باید که معلمین آن در هر سال و هر اندازه کار همان رفتار را مد نظر
داشته باشند، از انسبب در جدول هـ دسنه باحدی نداده ام،
تا در بالا هم خوبی شان ثابت گردد، بعد البته در سنه آینده انشاالله
دارای درجه لایق خواهند گردید.
جدول حاضری هر پنجسال مبتدی در صفحه آینده تحریر میشود، چنانکه
در برج حمل سال اول مثلاً هیجده روز یک معلم از کتاب حاضری عدد نوشـت
و در ثور بیست و سه روز حاضر مکتب گشته در خانه ثور نوشت
چون با عدد بالا جمع نمود چهل و یک شد، آنرا نیز در همانخانه ثور
زیر خط نوشت، بعد از ختم جوزا باز کتابهای هر فریق را سر معلم
خواسته، ایام این پسر حاضر مکتب را در خانه جوزا
نوشته با عدد بالا جمع نمود مجموع ۴۸ هـچنین
حمل ۱۸
ثور ۲۳
۴۱
جوزا ۷
۴۸


۲۵۸
بقرار مذکور کار را تا آخر سال ببرد، پس در هر وقت که کتاب پسر پر باز شود
شود، هم جمع کل و هم ایام حاضر هر ماه او معلوم خواهد بود. ناظم از روی
آن گفته میتواند که این پسر چرا تا حال در جماعت سوم مانده، یا آفرین برتبه
بمدت کم داخل جماعت بالا گشته، و جدول صفحه دیگر از بهر غیر حاضر
پنجسال سابق مرقوم گشته.
اگر کدام پدر بگوید، که هر روز چون پسرم از مکتب بیاید باید که از کتاب او بدانم
که پسرم الیوم حاضر مکتب گشته یا نه، بنابران هر ماه چهار هفته دو سه چها
روز بالا است، پس چهار کنج هر مربع هر برج را روز جمعه خیال کرده ابتدا
از نقطه بالای ضلیع چپ گرفته بطرف پایان همانست که شش نقطه
(ایام کار) هفته نوشته شده، نقاط هفته دوم قریب ضلع پایان، و از
سوم نزدیک ضلع راست، و از هفته چهارم قریب ضلع بالا مرقوم گشته
که جمله نقاط با چهار کنج بیست و هشت
مساوی چهار هفته شود، و برای روزهای حمل
اضافه در بین مربع باینطریق (ه) نوشته شده
که بروز حاضری میان آن پر میشود، پس اول حمل اگر پنجشنبه باشد که آخرین


۲۵۹

نقاط هفته اول است. آنرا کلان و ممتاز بسازد، وقتیکه باخر هفته چهارم
رسد که درین حساب هفته سوم است نقاط سوراخدار مابین را بابزتر
مذکور از ضلع چپ گرفته تا بنقاط ضلع راست و بالا برساند، بنابران
ممکن است که از روی جنتری اول هر ماه هر سال را معین و ممتاز
سازیم، پس اول ماه اگر جمعه باشد کنج چپ پایانرا نقطه کلان و ممتاز
باید ساخت، وبموجب آن نقاط کلان
جنتری سال شمسی یککتاب حاصل گرددین ثور
و این پسر چون بروز دوشنبه هفته دوم ثور
داخل مکتب گشته، تا مدت پنجروز هر شام که کتاب او را پدر می بیند
نقطه آنروز را میرزا حاضری بضلع رسانیده، مگر روز یکشنبه هفته دوم
نرسیده، میداند که مکتب نرفته، تادیب میکند، واگر خود مبتدی رسانده
فردا معلّم رقعه پدر را از بابت دیروز از وی میخواهد، و اورقعه
ندارد، پس از سبب رساندن خط، جرم اضافه بر وعاید میگردد، ونشتر
لازم می یابد. بلکه آن نقطه را پره هم بدهد، تا پدرش نیز واقف شود. همچنین


۲۶۰
اسم طالب علم ولد ساکن
سال اول سال دوم سال سوم سال چهارم سال پنجم
حمل
ثور
جوزا
سرطان
اسد
سنبله
میزان
عقرب
قوس
جدی
دلو
حوت


۲۶۱

تلافی غیرحاضری طالب العلم مذکور در جدول ذیل
سال ششم | سال هفتم | سال هشتم | سال نهم | سال دهم
حمل |  |  |  |  |
ثور |  |  |  |  |
جوزا |  |  |  |  |
سرطان |  |  |  |  |
اسد |  |  |  |  |
سنبله |  |  |  |  |
میزان |  |  |  |  |
عقرب |  |  |  |  |
قوس |  |  |  |  |
جدی |  |  |  |  |
دلو |  |  |  |  |
حوت |  |  |  |  |


۲۶۲

اطلاع جدید

چون درین طرز جدید تعلیم بخیال ابتدائی بجز حروف شناسی برای معلم درجه دار این کار هیچ بندی نمانده، چنانکه مبتدی اگر هر حرف را در حالت ترکیبی و افراد بخوبی بشناسد، بالضروره او را خواننده و نویسنده دانید، بلکه نگرانهای تا رشدیه رسیدگی کار بخیال این پروگرام جدید را بمدت یکترم بمعلمین ماتحت خود قطع نموده میتوانند که راه آن در همه باب نهایت صاف گشته، و طبع این کتاب بآخر رسیده بود، که در حروف شناسی یک راه و روش دیگر رخ نمود، و بر دو نفر بسیار غبی خانگی تجربه کرده شد، بلکه از سبب غباوت آنها این طریقه یافته شد و آن اینست، که آواز دانی و حروف شناسی را یکجا بمبتدی شروع نماید چنانکه اولاً شش حرف با نا یا تا پا ثا واقع صفحه ما بعد را باو خوانده، و حسب القانون بوی ضبط نماید، یعنی از اول بآخر و از آخر باول برساند، و امتحان مختلف ازو بگیرد چنانکه یک یک را نوشته و او خوانده باشد بعد همین حروف مذکوره را بآواز خورد بتبدیل شکل اصلی خود یعنی (ب ن ی ت پ ث)


٢٦٣

حسب القانون باوضبط نموده امتحان از وی بگیرد، بعد بگوید که این
(تا) چیست، البته او صحیح میخواند، اگر نتواند از روی سابق یاد آوری نماید
بعد بگوید که (طا) نیز مثل آن خوانده میشود، و دوی دیگر که باز بشکل
اصلی خود محاذی بالا در تحت مرقوم است با واز زبر خود باو بخواند
و ضبط کند، همچنین این را (ثا) چون دانسته اید بخوانید، و این سه حرف
(ساساصا) مانند آنست بلا توقف بخوانید، و این چار حرف دیگر
(ث س ش ص) را باز بآواز خود زبری باو بخواند همچنین این وضع
در حروف ذیل همه جا واضح و ظاهر است که از هر گروه (هم آواز)
مبارکش آن قبل از ان خوانده شده میباشد، و در فرق آواز دو حرف
(ها آ) خوب کوشش کند، بعد یک یک ازین الفاظ ذیل
بابا، پاچا، چاچا، دادا، راجا، آغا، آقا، کاکا، کالا، بالا، تالا،
لالا، ماما، جانا، خانا، را نوشته باو خوانده باشد .
حال جميع حروفیکه بآواز خود خوانده شده در دو صفحه بعد البعد بهتراوا
یعني (اَ اِ اُ) بخواند، و نام و شکل و جای این سه حرکت را، اولاً
درین یک حرف مذکور خوب نشان داده، بعد همه را بخواند .


۲۶۴
با نا یا تا پا ثا
ب ن ي ت پ ث
ثا طا
ت ط
ثا سا سا صا
ث س س ص
ثا شا
ش ش
شرا
رو


۲۶۵

جا چا حا خا
ج چ ح خ
دا را زا
د ر ز
زا ذا ضا ظا
ز ذ ض ظ
عا غا فا قا کا گا لا
ع غ ف ق ک گ ل
ما وا ہا آ
م و ہ ا


۷۶

اَ اِ اُ

بَ بِ بُ نَ نِ نُ
یَ یِ یُ تَ تِ تُ
پَ پِ پُ ثَ ثِ ثُ
ٹَ ٹِ ٹُ طَ طِ طُ
ثَ ثِ ثُ سَ سِ سُ
سَ سِ سُ صَ صِ صُ
شَ شِ شُ شَ شِ شُ
ژَ ژِ ژُ
جَ جِ جُ چَ چِ چُ


٢٦٧

حَ حِ حُ خَ خِ خُ
دَ دِ دُ رَ رِ رُ
زَ زِ زُ
زَ زِ زُ ذَ ذِ ذُ
ضَ ضِ ضُ ظَ ظِ ظُ
عَ عِ عُ غَ غِ غُ
فَ فِ فُ قَ قِ قُ
کَ کِ کُ گَ گِ گُ
لَ لِ لُ مَ مِ مُ
وَ وِ وُ هَ هِ هُ


٢٦٨

بجه بگوید که مدعا ازین خواندن هر حرف بهر سه حرکت این بود که آواز
موقوف را بدانی که آن آواز چهارم است، چنانکه نه بزبر خوانده شود
و نه بزیر و نه پیش، و خود او بلا حرکت شنیده شود، و هیچ حرفی
بچنین آواز در ابتدا هرگز خوانده نمیشود، واکثر بعد این سه حرف (ای و)
می آید، چنانکه (ا) را زبر کلان، و (ی) را زیر کلان، و (و) را
پیش کلان گویند، که از زور دادن حرکات مذکوره پیدا میشوند،
و هر حرفرا بزبر کلان یعنے بالف خوانده میتوانی، لہذا ہمان (با) را
چون بخوانم، ہرگاہ در آخر آن (م) یکی از حرکات سہ گانہ آوردم
یعنے (بامَ بامِ بامُ) گفتم، باید که بگوئی که غلط است، و هرگاه
بلا حرکت یعنے (بامْ) گفتم، بگو که صحیح است، پس چند کرے با قسام
مختلفہ یعنے صحیح و غلط آنرا معلم بگوید، تا مبتدی در دانستن آن خوب
درست شود، غلط را غلط و صحیح را صحیح بگوید، بعد از قرار کتاب
حامل المتن ابتدائیه مانیۂ اینکار موقوف بحد الف را با تمام رساند، تا ہر
لفظ آنرا بلا توقف خوانده تواند، و بدانکه خواننده شد، بعد متن ابتدائیه را
در خواندن و نوشتن بقرار لازم از ابتدا بیست حرف غیر مشاکله شروع نماید
تمام شد


غلطنامه
که بعد از تصحیح موجد طراز جدید و طبع کتاب ظاهر شده و در ظرف یکساعت
صحت کل کتاب ازین میشود و از گمان غلطی فارغ میگردد
صفحه سطر غلط صحیح صفحه سطر غلط صحیح
۴۴ ۱۱ خوانان خوانان ۱۸۰ ۲ وغیره -
۴۸ ۴ ی ی ۱۸۳ ۸ ۵ ۴۰
۵۰ ۵ ش س ۱۸۷ ۴ ۴۷۷۰۸۹ ۴۷۷۰۸۹
۵۱ ۴ ض ص ۱۹۸ ۷ اسم را نام اسم نام را
۶۸ ۱۱ پُو - ۲۰۲ ۱۱ فارسی خوب فارسی را خوب
۷۰ ۹ ث س ۰ ۱۲ بیت بطریق بیت بطریق
۷۳ ۲ کیفتیها و کیفیتها ۲۱۰ ۶ من مِن
۹۳ ۱۱ کَتَبْتُ کَتَبْتُ - ۱۳ قلورا قلولا
۹۶ ۴ يَفْعَلُ يَفْعَلُ ۲۱۱ ۱۰ شلعم شلغم
۱۰۸ ۶ س بش ۲۱۲ ۸ شورش سوزش
۱۱۱ ۱ ملو خلو ملوخلو ۲۱۳ ۶ تبیا تبیان
۱۱۴ ۶ ۱۲۹۸ ۱۳۰۱ - ۱۰ قتا قتاً
۱۲۵ ۵ سنجقان و شقان سنجقان تو شقان ۲۱۵ ۲ بطيخ بطيخ
۱۵۲ ۶ حرف حروف ۲۲۸ ۸ ش رق م ش رق
۱۵۴ ۱ مَرکَبْ مَرکَب ۲۲۸ ۲ بین (بین چین)


خاتمة الطبع
هزاران حمد و سپاس مر حکیمی را سزاست، که شی از علم مفید و به عمل و آثار انبار حکمت بالغہ جو
بہر ازان سال در حجاب استتار پنہان داشته بر وقت لازم بر روی کار آورد، چنانکہ این
قانون طرز جدید تعلیم ابتدائی اساس بخیاله (پروگرام) مکاتب ابتدائیه را درین عصر سعادت عصر
معارفخواہی و ہنر پروری امیرامان الله خان غازی در مطبعه دارالسلطنہ کابل
بطبع رسانید – و چون در حوض کتب سال اول و دوم فارسی تعلیم ابتدائی مفصلاً درین
کتاب آمده که عبارت و معنی آن یومیہ بشاگردان آموختہ میشوند، البته خود معلمین خود خبط
میکنند، و حاضرتی مبتدی هم قبل ازین یک گنبد بیدره بوده، تحقیق آن فوراً کارآسان
نمود، و حال بہر آن تمام ایام سابقہ او درجه ول این کتاب ظاہر و ہویداست پس
وقتیکه معلم قابل، و متعلم حاضر، بوده مانع و منفی کار و فراهم هم نباشد چه بهانه از بہر
وطن عزیز ما میماند که ازینباب آباد نمیشود، و ہرگاہ با اینہمہ که گویا ہر حرف بہر حرکت
با و نشان داده، از بہر امتحان چون (جیم بکسره) از و خواسته شد، وطن عزیز ما، در جواب
«مُم» میگوید، ہم اعلیحضرت غازی گران خاطر ازان میگردد، طریق دیگر از بہر وصول
بمدعای خود می اندیشد، تا آنکہ بدرجه بر ساند که بمجرد سوال در هر باب جواب صحیح
گفته باشد، که این مسلح زمانه تحمل این تصدیعها را تا آخریات کار خود گرفتہ
مگر شاگردان کار را بر خود دراز خواهند نمود، و آنوقت بر زحمت خود افسوس خواهند
فرمود، که در ابتدا چرا فکر نکردیم و جواب مست گفتیم که با اختیار خود خود را در ہمہ باب از
نقصانی ساختیم – در وقت اختتام این کتاب و زیر سابق الذکر دیباچه جناب الکوگتای
قطغن و بدخشان مقرر گشته، جناب اعلی که ع ج شانزده هیات اساتذان زیر معارف
مقررند، این شانزده بلند اقبال اگر چه نهایت ذکی و جرار و ہوشیار است، مگر چون
اوائل کاری و جوانی است، از روائی از عهده وضابطہ و جزئیات روزمره میداند نمود، و حال اینکه اینطور کتاب بدرجه و پایه هم رسید.


[BLANK PAGE]