مکتبه سراج الاخبار
کتاب اول
مسلمان
و اسلامیت
اثر
محمود طرزی
۱۳۳۰


[BLANK PAGE]


هدیه سراج الاخبار
کتاب اوّل
علم
و اسلامیت
اثر
محمود طرزی
سنه ۱۳۳۰


۲
بسم الله الرحمن الرحیم
دیباجه
بعد از ادای ما وجب علیت نما
بر قارئین کرام پوشیده نماند که مردم
نصارا در باب انتشار و وسعت دین خودشان
بسی جمعیت های رهبانیۀ بزرگی دارند که بزرگترین
این جمعیتها (جمعیت ژه زه ویت) هاست .
ازین جمعیت و امثال آن هر سال بصدها


۳
هزار کتابها، و رساله ها، و مجموعه ها به بسیار
زینت و آراستگی، و جلد های بسیا
با زینت و رنگینی، و تصویرهای بسیار ظریف
قشنگ طبع و نشر شده (موسیونر) ها که
(میشینر) هم میگویندش بهر هر طرف
دنیا مفت و رایگان و یا به قیمت بسیار ارزان
پراگنده منتشر میسازند. تا بواسطه آنها نشر افکار دین
مسیحی را در عالم رواج داده ادیان دیگر را
به آن کتابها تزیف و تحقیر نمایند.
در یکی ازین گونه رساله های باطله خود
شان دین مبین اسلام را از علوم و فنون


۴
عاری و خالی و مسلمانها را دشمن علم وفن
نشان داده اند که اگر چه واهی و هذیان بودن
این سخن بر همه کسانیکه از حقایق دین مبین اسلام
خبر دارند ظاهر و آشکار، و آزادهٔ دلیل و برهان است
ولی بازهم برای رفع شبهه ها و مدافعه دین
حضرت محمد مصطفیٰ علیه افضل الصلوٰة والتحیات
از تتبع و مطالعه بعضی آثار فوائد نما به ترتیب
و تألیف این رساله بنام (علم و اسلامیت)
پرداختم.
جریده (سراج الاخبار) که در سایه
معارف پیرایه پادشاه با دانش و دین عصر حاضر


(سراج الملته والدین) ادام الله دولته -
یک دوره ششماهه خود را تکمیل نموده نمبر
دوازدهم خود را در معرض انتشار برآورده است
خواست که این رساله فوائد ا ساله را هدیه للنا
ظرین، و تحفه للقارئین با نسخه دوازدهم خود به
مشترکین کرام خود عرض و تقدیم نماید. و هم بقار
کرام خود وعده میدهد که هر ششماه یکبار همچنین
یک ساله‌گک کوچک در مسایل علوم و فنون
مختلفه مفیده عرض و تقدیم میکند. و من الله التوفيق
مدیر و سر محرر سراج الاخبار
محمود طرزی


٦

علم و اسلامیت

بزرگترین عبادات، و شرفدار ترین ـ
طاعاتی که بر مسلمانان فرض و واجب گردیده
همانا سعی و کوشش کردن در راه تحصیل (علم)
است. زیرا مقصد یگانه نخستین طاعت عباد
شناختن یگانه گی و وحدت ذات الهی است
که آن ممکن نمیشود مگر بتحصیل (علم).
چنانچه پنجوقت نماز بر مسلمانها فرض گردیده،
کوشش کردن در راه تحصیل علم نیز هر روزه و هروقت


همچنان فرض شده است. هم تا بوقت مرگ
کوشیدن جمیع زنان و مردان مسلمانان تحصیل علم
مأمور است زیرا حضرت فخر کائنات علیه
افضل الصلوة والتسلیمات فرموده اند :
«طَلَبُ العِلمِ فَرِیضَةٌ عَلَى کُلِّ مُسلِمٍ وَ مُسلِمَةٍ»
(الحديث) یعنی «تحصیل علم بر هر مرد و زن
همه مسلمانان فرض است.» و بدیگر حدیث
شریف از زمان طفولیت تا بوقت مرگ امّتِ
ناجیه خود را بر طلب علم امر فرموده :
«اُطلُبُوا العِلمَ مِنَ المَهدِ اِلَى اللَّحْدِ» یعنی
«طلب کنید علم را از گهواره تا به قبر» و به این حدیث


شریف که : (( اطلبو العلم ولو بالصین )) طلب
کردن علم را اگر چه باشد در چین امر فرموده و بحدیث
شریف (( رتبة العلم أعلی المراتب )) رتبة علم را
از همه رتبه ها بلند تر نشان داده اند. پس چون
این همه اوامر جلیله بمیان باشد کدام نابینا و کدام
بیخبر ان حسد برابر گفتن دشمنی دین اسلام با علم))
جرأت میورزند ؟
علم اشیا
قرآن عظیم شان که حبل المتین اهل ایمان است
علوم از لی وابدی دنیا و آخرت، و همه کائنات


و جمله مخلوقات را جامع است. ذات اقدس
الهی در قرآن کریم خود اول از تعلیم و تعلم بیان فرمود:
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى
الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ
صَادِقِينَ (الآیه) که باین آیه کریمه آدم-
علیه السلام و ذرّیت اور ابسبب استعداد و
قابلیتیکه در (علم) داشتند از همه مخلوقات
شرفدار تر و بلند تر فرموده است .

ببینید : اوّل حضرت آدم علیه السلام را
خلق نمود، باز نامهای همه چیزهای کائنات
را به او آموخت ، باز برای امتحان آنچیز ها را بلۀ


کرام خود نشان داده فرمود که : ((اگر شما صادقان
باشید خبر بدهید که اینها چیست ؟))
پس ازینجا بخوبی معلوم میشود که بآغاز خلقت
آدم علیه السلام تعلیم علم نیز به او آغاز نمود. هم چه علم؟
((علم اشیا)) که همه علوم حکمیّه، وطبیعیّه، و ریاضیّه
وکیمیاویّه، وغیره داخل آنست تا بحقیقت اشیا
علم آورده به وحدانیت بسیار با عظمت (خلاّق
اشیا) پی برده شود. لهذا ازین نیک ثابت شد
که آفرینش برای آموختن شده است. اهل اسلام
که بر قرآن کریم ایمان آورده اند و به این ایمان و عقیدۀ
خود وارث حقیقی پدر خود شده اند.


(علم چیست)
حالا این را باید بدانیم که (علم) چیست؟
چرا که اگر ندانیم که (علم) چیست بحث عبث
خواهد بود. اما این را هم بگوئیم که ما درین سالها خود
(علم) را چنان تعریف و بیان کنیم که (مسلما)
آنرا می شناسد.
در مسلمانی (علم) نور است. آنچنان که نوری که
هر طرف ما را روشن میدارد، با آن نور اشیائیرا
که با آن مناسبت و روابط داریم از هم جدا میکنیم.


۱۲
پس و پیش، چپ و راست خود را به آن می بینیم
آفتاب برای چشم، چشم برای مردک هر چه که
هست (علم) نیز برای عقل همچنان یک چیزیست.
چنانچه انسان ها برای هر کاریکه میخواهند آنرا
بدرستی اجرا بکنند بروشنی محتاجست عقلها نیز
برای هر کار خود همچنان بعلم محتاجست یک
انسان در تاریکی هر انقدر کاری که کرده بتواند عقل
نیز بیعلم همانقدر کار کرده میتواند.
در مسلمانی (علم) رهبر (عمل) است.
علم بیعمل را درخت بیبار میگویند. هیچ شبهه نیست
که (علم) را برای (عمل) انسان میخواهد. زیرا ثمر


۱۳
تجارب انسان سعی و عمل اوست. همۀ احتیاجات
خود ما نرا با عملهای خودمان رفع کرده میتوانیم.
از عملها نیز مقصد یگانه ما خیرها، وخوبیها، ومنفعتهاست.
رسول بر حق ما: «خَيْرُ الْعِلْمِ ما نَفَعَ»
فرموده یعنی «بهترین علم منفعت دهنده آنست
پس معلوم شد که خیر ومنفعت خود ما نرا بعلم میدانیم.
ونسبت به علم خود بواسطۀ عمل خود یعنی کار خود آن
خیر ومنفعت را بدست آورده میتوانیم. (علم)
و (عملی) که به ما هیچ منفعتی ندهد بیک پیسه
هم نمی ارزد. حضرت خیرالبشر فرموده: (أعوذ
بالله من علم لا ينفع) یعنی (از علمیکه منفعت نبخشد


بخدا پناهم). و ازین معلوم میشود که در دین مبین
اسلام طلب و جستجوی علم محض برای خیر و منفعت است،
و بدست آوردن خیر و منفعت لا بد به (علم) محتاج است.
غیر از کارهای عادیه ئیکه انسان آنرا دیده و دو
و شنیده شنیده یاد میگیرد - مانند نوشیدن،
و خوردن و امثال آن دیگر همه کارهای منفعت
آور و خیر پروری که میخواهد آنرا بعمل آرد علی الخصوص
که آن کار از کارهای بزرگ و مهم هم باشد لا بد بعلم
محتاج است . هر کار از خود یک علم مخصوصی دارد
که بدون علم آن عمل از قوه بفعل نمی آید . پس هر کاریکه
انسان بران اقدام میکند اگر علم آن کار را نداشته باشد


۱۵
بهیچصورت آن کار را بسر رسانیده نمیتواند. مثلاً: یک کاتبی را که در مدت عمر خود قولبه کشی نکرده باشد در پیش یک کشت زاری بیارید، وقولبه را بدستش بدهید که قولبه کشی کند آیا قولبه کشیده میتواند؟ و کذالک اگر یک قولبه کشی را که هیچ خط و کتابت را نمیشناسد در پیش یک میز نوشته بنشانید، و قلم و دواترا پیشش بنهید آیا یک حرف نوشته میتواند؟ لہذا معلوم شد که عملها یعنی کارہا ییکه انرا میخواهیم بکنیم نسبت به جنس آن کار، ونظر بنوع آن عمل آموختن بعضی آموختنی ها برای ما لازم این است که این صنف صنف آموختنیها، ونوع


١٦
نوع یاد گرفتن اینها هرکدام جدا جدا یک فن و علم است.
نوشتن خواندن
برای بدست آوردن هرفن و هرعلمی که باشد
در اوّل امرخواندن و بعدازان نوشتن لازم است؟
و ازین است که ذات اقدس الهی در آیات بینات
نخستین قرآن عظیم شان خود بواسطۀ جبرئیل علیه السلام
اوّل از خواندن و نوشتن آغاز تعلیم حضرت
رسول واحب التعظیم را فرمود:
((اقرأ وربک الاکرم الذی علم بالقلم
علم الانسان مالم یعلم)) (الآیه) لا یعنی بخوان،


۱۷

رب تو بزرگترین جمله کریم هاست آنخدائیکه
نوشتن را بقلم بیاموزانید. انسانرا چیزهائی
دانشاند که نمیدانست.)
لهذا به این آیه کریمه بصورت بسیا
آشکار بیان فرموده شد که انسان چیزهائیرا
که نمیداند محض بخخواندن و نوشتن آنرا میداند.
پس چون چنین ست اول توصیف و تعریف
ابتدائی ئیکه در باب (علم) بیان شود، و جواب
(علم چیست) گفته شود همین خواهد بود که اول
(علم) عبارت از (خواندن) و (نوشتن) ست.
شیئ الله تعالی جل و علا بحضرت خاتم الانبیا


۱۸
بموجب آيه شريفه مذكوره اول خواندن و نوشتن
را تعليم ميكند. اما آن خواناندن و نويسانيدن
ديگر يك كيفيتي دارد كه ماوراي بشريت است.
و چنان يك تعليم و تعلم روحاني است كه ما آنرا نميدانيم.
البته نميدانيم، زيرا هر كس پيغمبر نيست كه آنرا بداند! اگر
خواندن و نوشتن با هم مانند خواندن و نوشتن
بني باشد فرق كجا ميماند؟ اما چون الله تعالي صريحاً
در قرآن كريم خود ميفرمايد كه بخواندن، و نوشتن كه
اثر قلم است انسانرا چيزهائيكه نميداند مي آموزاند
از انرو از وقتيكه دنيا آفرينش يافته همه انسانها
محض بخواندن و نوشتن صاحب علم شد آمده اند.


۱۹
لاجرم بر ما مسلمانان آموختن خواندن و نوشتن
که آغاز ابتدائی (علم) است، و بلکه مادر همه علوم
وفنون است فرض شمرده میشود، (خواندن) است
که بسایه آن به دانشها و معلومات پیشنیان خود
وارث میشویم. (نوشتن) است که بواسطه آن
دانشها و معلومات خود مانرا به بازآیندگان
خود میراث میگذاریم. (خواندن) یک سرمایه ایست
که (نوشتن) آن سرمایه را در بازار رواج عرفان بکار
انداخته بحظه بلحظه افزونی میدهد.
مقصد از نوشتن خطاطی میر عمادی نیست.
بلکه قوة تحریریه است که مقصد و مراد خود را و معلومات -


۲۰
خود را بواسطۀ قلم بدیگری بخوانند، و بدانند، خواندن
و نوشتن از همدیگر جدائی ندارند. و لازم وملزوم همدیگر
میباشند. بسیار عالمهائی هست که خوب میدانند
و خوب میخوانند، ولی قوۀ تحریر ندارند که چار سطر یک
چیزی بتوانند بنویسند. لہٰذا علم شان برای خودشان
منحصر مانده باز آیندگان از ان علم و عرفان شان
هیچ استفاده نمیتوانند. لہٰذا نوشتن از علم خواندن
فائدہ اش عامتر است. زیرا اگر نوشتن نمیشود
هیچ کتاب بوجود نمی آمد. و چون کتاب نمیبود علم
ہم مفقود میشد. چرا که ما همان علمی را میخوانیم که نوشته
شده باشد. خواندن علم سینه های مردم را خوانده


۲۱

نمیتوانیم . و ازین است که در وقت حاضر خواندنرا
از نوشتن آغاز میکنند . حتی اول ( الف ) و
( ب ) را که به اطفال می آموزانند نوشتن میآموزانند
یعنی شکل ( الف ) و ( ب ) را بقلم بخود طفل نویسانده
الف و ب میگویند .
پس معلوم شد که تعریف ابتدائی ( علم ) -
( نوشتن ) و ( خواندن ) است . حالانکه در مسلمانی
خواندن و نوشتن از لوازمات ایمانست .

اقسام علوم و عمال

علم با وعمل با ی بسیار یست که ما را در مقدمه


۲۲
ما را در کارهای دنیا و آخرت ما موفّق و کامیاب
یسازد پس در انجال نظر بر عمل و کاریکه ما میخواهیم
آنرا سر مشق حرکت خود بگیریم باید که در همان عمل
صاحب علم شویم. اعمال یعنی کارهای انسان از
حدّ حساب افزونست. چونکه اعمال همه گی بر سعی،
و کوشش، و مجاهده موقوفست سعی و کوشش و مجا
دایمی کارها را غیر محدود و خیلی افزود می کند. حضرت
باریتعالی جلّ وعلیٰ (لَيْسَ لِلإِنْسَانِ اِلَّا مَا سَعٰى)
(الآيه) فرموده یعنی (نیست برای انسان مگر اینکه
سعی و کوشش ورزد) سعی و کوشش موجب کثرت بسیاری عمل
میگردد و بسیار عملها افزونی علمها را موجب


۲۳
میشود. و همچنین علم ها و عمل ها یکدیگر خود شانرا اثر
داده چنانچه علم بی‌عمل سودمند نمیشود عملهای بی‌علم
نیز کاری از پیش برده نمیتواند.
برای انسان در اول امر دو کار است
که یکی کارهای آخرت ست، و یکی کارهای دنیا.
در هر دو کار انسان بعلم محتاج است بدون
علم انسان خود را نمیشناسد، و چون خود را نشناخت
خدا را نمیشناسد، و چون خدا را نشناخت حق
رسول، حق والدین، حق استاد حق پادشا
حق وطن، حق اولاد، حق همسایه، حق همنوع، حق
هم ملتی را نمیداند، و بجا نمی آرد که در ان وقت


۲۳
لا سمح الله مسلمان هم گفته نمیشود.
بی انتها بودن علم
حضرت خالق بی‌همتا جل وعلی بحضرت
خواجه هر دو سرا محمد مصطفی امر و تنبیه میفرماید
که: (قل رب زدنی علما) (الایه) یعنی (بگو:
رب من علم مرا دائما افزون کن)
این است که این آیه کریمه یک حقیقت
بسیار بزرگیست که بیحد و نهایت بودن علم را
بما مسلمانان نشان میدهد. زیرا با وجودیکه علم
الاول و ابد را بحضرت رسول کریم خود تعلیم فرمود


۲۵
باز هم برای مناجات افزونی علم بآن ذاتیکه
بغیر از ذات الهی دیگر همه چیزها را از صفحهٔ قلب
مبارک خود بیرون کشیده امر و تنبیه میفرماید.
و ازین حدیث شریف نیز محدود بودن علم صریحاً
معلوم میشود که فرموده : ( مَن قال انا عالِمٌ فَهو
جاهل ) (الحديث) یعنی (آنکس که میگوید من عالمم
او جاهل است.) (الحديث) و حضرت باریتعالی
در قرآن عظیم میفرماید : ( وما اوتيتم من العلم الا قليلا )
یعنی (شما را از علم چیزی داده نشده است مگر
بسیار کم) و این حدیث شریف که : ( مَنْ قال
للعلم غاية فقد نجسه حقهُ وَوَضَعَهُ في غَير مَنزَلته )


۲۶
وَضَعَهُ اللهُ بِهَا .) یعنی ( هرکس بگوید که علم
یک نهایتی دارد حتی آنرا ارزان کرده خواهد
بود، و در یک جائیکه خدا آنرا وضع نکرده، وضع
میکند .) سراسر لایتنهاہی بودنِ علم را ثابت
میسازد .
پس معلوم است که در مسلمانی برای علم
هیچ حَدّ و نهایتی نیست . و نسبت بعلم الہی ہمہ علوم
بشری هیچ نیست . بشریّت با وجود یکه بدرجهٔ که
ہوا پرواز می کنند در علم ترقّی کرده اند باز هم
نسبت بعلمیکه کرهٔ زمین و کرهٔ ہوا را بسازد حُکم
قطره را بحر هم نمیگیرد .


۲۷
اختراعات، و کشفیات تازه بنازهٔ مدنیت
نیز غیرمحدود بودن علم را اثبات میکند . یکقدر
بحقیقت غور کنیم : امروزه روز اگر یکی از ما به
(اوروپا) یا (امریکیه) برود در پیش آثار
مدنیتی که انسانها بمیدان آورده خود را گم میکند .
آن بناها و عمارتهای مُعَظّم وحشتناکی که
سی چهل طبقه بلند رفته، و هزارها خانه و اتاق را
مالک است، موافق آن گونه بناها جاده ها و
بازارها و سرکهای با صفای با پهنای بختیه که تا
ریخته گی بنظر میآید، ترام وایلهای باالکتریک
متحرک، ریلها، موترها، واپورها، تلگرافها،


۲۸
تلفونها، تلگرافهای بی سیم، ماشینهای
پرنده روی هوا، در روی زمین، در زیر زمین،
بلیت
بر روی بحر، در زیر بحر در جوف هوا یک فضا،
یک سرعت، یک حرکت، یک روشنی۔
یک شطارست که بعقل ما هم برابر نمی آید! ....
این است که همهٔ این درخشندگهای محیر العقول
مدنیت حاضره را علمهای مختلفه متنوعه بظهور آورد
است. علم سعی و عمل را آموخته، سعی و عمل اثر را
بمیدان آورده، اثرها دیگر علمها را نتیجه بخشیده
و بهمین صورت عملها علمها و علمها عملها-
را الی ماشاالله کشیده رفته است. و هنوز بکجاها


۲۹

خواهد کشید! چونکه در قرآن کریم : «و یخلق ما لا
تعلمون» فرموده شده .

آیا ما چرا علم را محل
ود کرده ایم ؟

آیا چرا یک مرد فرنگستانی، یا امریکائی،
یا ژاپانی دو صد هزار سیر یک چیزی سنگینے
را بحرکت یک سرانگشت بالا برده بزمین میگذارد؟
و ما یان از دو سیر زیاده تر چیزی را با دو دست
هم بالا کرده نمیتوانیم؟ حالانکه در قوّت وجود،
و توانائی بدن از وی هیچ پا کم نمی آریم . دو چشم،


۳۰
دو دست، دو پا که او دارد ما هم داریم. یک کله،
در میان آن کله یک مغز، دران مغز یک عقل که
او دارد ما هم داریم. پس چه شد که او دو صد هزار
سیر ثقلت را بیک انگشت بر میدارد و ما نمیتوانیم؟
باید دانست که آن قوّت و توانائی ازان
مرد فرنگی، یا امریکائی، یا ژاپانی نیست. بلکه قوت
علم است، علم !
بلی، اگر ( علوم طبیعیه، میخانییّکه، ریاضیّه )
نمیبود این قوّت بعمل نمی آمد. یعنی جر اثقالهای مهندسین
عجیب الخلقت پر هیبتی که در بندرگاههای بزرگ
دنیا دیده میشود بوجود نمی آمد.


۳۱
حالا یکقدری این مسئله را تفحص و جستجو کنیم
که با وجود اینهمه احکام و اوامر جلیله که دین مبین
اسلام در خصوص تحصیل علم و غیر محدودیت آن
بیان فرموده ما چرا در انباب کوتاهی کرده ایم؟
و علم را تنها بر علوم اخروی حصر کرده در کارهای
دنیای خود پیاده پا مانده ایم؟ و به این سبب
محکوم و محتاج اروپائیان، امریکائیان،-
ژاپانیان گشته ایم؟ وگرنه در اخلاق حسنه،
در کرم و سخا، در مرحمت و شفقت، در حیا و
عفت ما بار بار از انها برتری داریم.
این نیست مگر اینکه ما (علم) را محدود،


٣٢

(اعمال) خود را محصور کرده ایم، و چنان میدانیم که (علم) تنها عبارت از همان آموختنیهائیست که کارهای آخرت را می آموزاند (علم) با دنیا و کارهای دنیا هیچ داد و معامله ندارد حتی اگر یک کسی یک کمی از علم آخرت بداند، و یک دو کتابی در انباب خوانده باشد آنرا (عالم) میگوئیم، ولی کسیکه علمهای حیات دنیا را که واسطه بدست آوردن ثواب های آخرت است بداند، و هم بسا بصورت مکمل آنرا خوانده باشد او را (عالم) نمیشماریم. حالانکه حضرت پیغمبر بر حق ما فرموده: (من اراد الدنيا فعلیه بالعلم، من اراد الآخرة فعليه بالعلم ومن ارا


۳۳
هما معا فعليه بالعلم) یعنی: (اگر کسی دنیا
را میخواهد بعلم باید توسل کند، و اگر کسی آخرت را
میخواهد بعلم باید توسل کند، و اگر کسی که هم دنیا و هم
آخرت را میخواهد بعلم باید توسل کند) که باین
قول مبارک برای کارهای دنیا و آخرت (علم)
را محتاج الیه امت ناجیه خود نشان داده اند.
پس اگر اعمال دنیوی مجاز نمیبود آموختن علم آنرا
امر نمیفرمود. لاجرم در مسلمانی دایما در عملهائیکه خیرتها
و منفعت های آخرت را ثمره بخشد و عملهائیکه
خیرها و منفعتهای دنیا را نتیجه دهد (بعلم) امر و حکم
شده است.


۳۴

برای محافظه دین و دولت ما، برای
سلامت و ترقی وطن و ملت ما هرانقدر آموختنها
و دانشها ئیکه لازم باشد همه را بیاموزیم، بلکه
بدست آوردن آن علمها ـ بشرطیکه
به ایمان و اعتقاد ما بقدر یکذره خلل نیارد
بر ما فرض شمرده میشود. حتی اگر آن دانشها،
و آموختنیها در (چین) هم باشد برای آموختن
آن بنا بر امر پیشوای بزرگ خود باید برویم، و
بیابیم، و بیاریم. البته که در (چین) برای
علمهای آخرت نخواهیم رفت زیرا در آنجا
آن چیز وجود ندارد. بلکه برای آموختن حکمت،


۳۵
و صنعت خواهیم رفت.
حضرت فخر عالم صلی الله علیه و آله و سلم
فرموده: (الْحِكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ أَخَذَهَا
أَيْنَ وَجَدَهَا) الحدیث یعنی: (حکمت یگانه
گمشده مسلمانست. هر جا که آنرا بیابد میگیرد)
بدیگر حدیث منیف خود میفرماید: (خُذِ
الْحِكْمَةَ وَلَا يَضُرُّكَ مِنْ أَيِّ وِعَاءٍ خَرَجَتْ)
(الحدیث) یعنی: (حکمت را بگیر، از هر محفظه
که براید ترا ضرر نمی بخشد) حضرت باریتعالی
در کلام قدیم خود میفرماید: (فَاسْأَلُوا أَهْلَ
الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ) یعنی: (اگر نمیدانید


۳۶
از دانایان آن پرسید پس دین مبین اسلام
که اینقدر او امر جلیله را در باب طلب علم، و
حکمت، وصنعت، و معرفت بر مسلمانان امر
فرموده است که دگر ادیان گمان نمیبرم که باینقدر
وضاحت و روشنی متدینین خود را بعلم، و
حکمت تحریص و ترغیب نموده باشد.

چسان تحصیل باید کرد؟

اول بر هر مسلمان فرض عین است که
بعد از ان که نوشتن و خواندن ابتدائی خود را بیاموزد
بمانند علمها ئیکه بسایه آن علمها عقاید دین مذهب خود را بپرد


۳۷
مسلمانی خود را متین واستوار سازد، مشغول
و بروشنی آن علمها خدا، رسول، واحکام الهی،
و وظیفه اطاعت اولوالامری، و صحت بدن،
و حقوق عائله، و ملت، و وطن، و دولت خود را
بشناسد که آنهم علم عقاید، علم حساب، علم اخلاق
معلومات مدنیّه، حفظ الصحه میباشند. همه
مسلمانان در تحصیل این علمها مشترک و مجبور میباشند.
اما اگر در پی شرحها، وحاشیه‌ها، و شرحِ
حاشیه‌ها، و حاشیه شرحها بضیاع اوقات خود
بپردازند از یک علم آن بیک عمر برآمده نخواهند توانست
حالا آنکه بعلوم حکمیّه، و طبیعیّه، و میخانیکّیه، و کیمیویّه، و عسکریه،


۳۸

و مکتبہ و غیره که دولت، و وطن، و ملت ما بآن
احتیاج فوق العاده دارد بهماندرجه محتاج و لاعلاج
میباشیم. چونکه اگر آن علوم را مسلمانان نیاموزند
دایماً مغلوب، محکوم، محتاج خواهند بود. و
هیچگاه راحت، رفاهیت، ثروت و قوّت
را مالک نخواهند شد. ملکهای شان آباد
نخواهد گردید، از شر دشمنان خود ایمن و
خاطر جمع نخواهند ماند.
دین اسلام مسلمانها را امر فرموده :
((بهر سلاحیکه دشمنان تان مسلّح باشند
شما هم خود را مسلّح سازید)) حالانکه اسلحه تنها


۳۹
توپ، تفنگ، گله‌های صدمتی، قلعه‌ها
سیار، آهن‌پوش بحری و کشتیهای تحت‌البحر،
و ماشینهای طیاره هوائی، ریلها، تلگرافها،
ماشینها، فابریکها نیست، بلکه علمها و فنونست
که آن چیزها را بوجود آورده.
هزار افسوس که بسوی این علمها بنظر
بیقیدی و بی‌پرائی دیده میشود. بلکه آنها را
علم فرنگی و شیطانی شمرده از ان نفرت هم
میشود. اما اگر حقیقت غور کنیم مسلمانها دیناً و
نصاً بتحصیل علوم حکمیه طبیعیه و غیره مأمورید
میشوند. زیرا در قرآن کریم ما که اصل دین ما


۴۰
عبارت از انست بسی آیتهاى کریمه است که بیک
صراحت تمام ما را بعلمهاى آثار واکوان، و
آشيا وطبایع دعوت مى کند:
«انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ»
(الايه) يعنى : ببینید که در آسمانها، و زمین
چه چیزهاست «وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَوَاتِ
وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِ
ضُونَ» (الآیه) یعنی : در آسمانها و زمین
بسی آیتها و عبرتهائى است که انسانها
از انروی خود را نا بدار میگذرند.
«فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ»


۴۱
كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ یعنی : در زمین بگردید ؛
ببینید که عاقبت کسانیکه آیتها ، و فرموده های مرا
دروغ دانستند چسان شد !
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ
اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ
وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ
بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ
الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ
لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (الايه) یعنی :
در آفرینش آسمان او زمین ؛ و در
اختلاف و دگر گونی شب و روز ؛ و در


۴۲
کشتی ئی که در بحر برای منفعت مردمان رفتار
دارد، و در بارانیکه زمین را بعد از مرگش به آن زنده
ساخته، و در هر حیوانیکه بر روی زمین برانگیخته
شده، و در بادهائیکه میوزد، و در ابرهائیکه
در مابین آسمان و زمین مسخر است بسیار آیتها
و عبرتها برای قوم دانایان آن موجود است)
(وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ
وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ) (الآيه) یعنی:
((اینها مثالہائیست که برای انسانها آورده
ایم که آنها را بجز عالمها هیچکس نمیداند .
انیست که این آیات بینات پر معجزات


۴۳
حکمت آیات خالق ارض و سموات جلت
عظمته و مانند این بسی آیات دیگر هر یک یک
منهاج مستقیمیست که همۀ علوم و فنون هئیت،
جغرافیا، تاریخ، حکمیات، طبیعیات ریاضیات
و غیره از ان استخراج میشود.
هرگاه یک شخصی که از علم هئیت و فلکیات
هیچ نخوانده باشد، و از شکل و تقسیم بحر و بر، و
وجهات و طبقات، و موجودات زمین بقدر
امکان با خبر نباشد از دیدن محض آسمان و
زمین چه استفاده خواهد کرد؟ قوه نظر بشر یک
افقی را که از هر طرف یکچند فرسخ مسافه داشته


۴۴
باشد میتواند دید آیا بهمین قدر دیدن عظمت
و علویت ایقانیکه حضرت صانع قدیم حکیم
علیم در خلقت آنها اراده فرموده چسان درک
خواهد شد ؟
هرگاه تاریخ و جغرافیا نباشد از سیر زمین
و عاقبت نگذر بین تا چه درجه آگاهی حاصل
خواهد شد ؟
هرگاه ریاضیات خوانده نشود از گردش
شمس بر اطراف زمین و بوجود آمدن شب و روز
چقدر چیز فهمیده خواهد شد؟ اگر علوم طبیعیه حکمیه
دیده نشود کیفیت ابر ، و باران ، و باد ، وحیوانات ،


۴۵
و نباتات او غیره چسان تفسیر خواهد شد؟
ولا رطب ولا یابس الا فی کتاب
مبین (الایه) یعنی: (هیچ تر و خشکی نیست
که در قرآن عظیم کریم نباشد)
برین آیه کریمه ما مسلمانها ایمان آورد
ایم، و عین الیقین میدانیم که صدق و حقست.
لهذا هر انقدر که علوم و فنون تر و خشک را بدست
آریم همانقدر معجزات و بیّنات قرآن کریم را ظاهر
و آشکار می بینیم.
تنها در همین آیه کریمه یکقدری غور و تفکر نمائیم
که میفرماید :


٤٦
وَاَنْزَلْنَا الْحَدِيْدَ فِيْهِ بَاْسٌ شَدِيْدٌ
وَ مَنَافِعُ لِلنَّاسِ (الاية) یعنى : نازل
کردیم آهن را که در ان قوّت شدید ونفع های
بسیاریست برای مردمان
پس اگر آن قوّت شدیده، و آن منافع
کثیره این معدن بسیار کارآمد پرفائده که دات
اقدس الهی برای منافع بندگان خود خلق فرود
عبارت از یک تیغ وسنان، و یا یک تا
وسندان باشد برای بأس شدید، و منافع کثیر
آن یک مثالی مکمل تشکیل نمیدهد. حالآنکه غیر از
تیغ وسنان که در یک زمانی قوّت شدیده،


۴۷
و بأس شدیدۀ آن چار قطارِ جهاز اگرچه بود در نبوت
آن بأس شدید در قلعه‌های سیّارۀ آهنکُش کشتیهای جنگی
زره پوش، و گلّه‌های صد منی توپهای جسیمۀ بر قلعۀ
خروش، ظهور و تجلّی نموده است. یکبار اگر یکصد
هزار شیرانِ پر هیبتِ عساکر منظّمۀ اسلامیه را که برای
اعلانِ کلمةُ الله و محافظۀ حدودِ وطنیّه، و پاسداریِ
ناموسِ ملیّتیه با تفنگهای هنرتنیدۀ دایر
جان شگاف در زیر نظر آریم البته که بأسِ شدیدِ
جدید را خوبتر و بهتر دران مشاهده میکنیم. اینهمه اختراعا
عجیبه که برای حرب و قتال این عصر پر شیل
و قال بظهور آمده جملگی در زیر پرتوِ همان بأسِ شدیدِ


۴۱

جدید داخل است که از همه آنها استفاده
کردن مسلمانان الزم است تا معنی حقیقی آن
آیه کریمه کتاب مؤمن به خود را بخوبی درک و
عقل کرده بتوانند . و سجده شکر الهی را
بیشتر بجا آرند.
چنانچه باس شدید حدید را یکدرجه بیان
کردیم، حالا یکقدری در منافع آن برای مردمها
غور و تفکر نمائیم :
امروزه روز این معدن پر بها را آهن
برای منافع بشریه بدرجه حیرت خدمت میکند.
فائده ها و منفعتها ئیکه آهن برای عالم انسانیت


۴۹
می بخشد دیگر هیچیکی از مواد معدنیه نمیتواند که بجا آرد.
برای اثبات این مُدّعا تنها بسوی راههای آهنینکه
در قطعات خمسه روی زمین مانند رگهای حیات
وجود انسان ممدود شده است یک نظر کردن
کفایت میکند. ریلهائی که در یکساعت نود
پنجہزار گز مسافه را قطع و با باد بمیدان مسابقه میبرآید،
و خطهای تلگراف و تلفونیکه تمام کرۀ زمین را مانند
شبکۀ عنکبوت احاطه کرده ، و مانند (پل دَلتَام)
پلهای آهنین جسیمه ، و هزارها چیزهای دیگر که از سوین
گرفته تا منارۀ سه صد گزه (ایفل) داخل آنست
جمله گی از منفعتهای حدید است که خداوند عالم

* مناره ایفل در شهر پاریس فرانس میباشد


۵۰
در کتاب قدیم خود بخلق فرمودن آن بر بنده گان
خود منت نهاده است .
پس ما مسلمانانرا میباید که همه علمهائی را که
این منفعتها و فائده ها را می بخشد بیاموزیم، واز
همه این واسطه های دفع احتیاج خود فائده برداریم
تا حق شکر ان این نعمت بزرگ رب عظیم الشان
خود را بجا آورده تفسیر حقیقی (وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ)
را دانسته باشیم !
انتها
اثر خامه
محمود طرزى
۱۳۳۰


۵۱
ذیل
چون رساله (علم و اسلامیت) محتاج
نظر تحقیق و تنقید علمای ذوی الاحترام وطن عزیز ما
دیده میشد از انرو قبل از طبع شدن بنظر عرفان
اثر جناب فضیلت مآب (مولوی عبدالرؤف)
خانصاحب که یکی از علمای بافضل و کمال
دربار معالی بار حضور اعلحضرت شاهانه، و مدرس
مدرسه شاهی و از اعضای کرام محکمه مبارکه (میزان
تحقیقات) میباشند عرض کرده اصلاح و تصحیح
آنرا رجا و بیان فرمودن تفکر عالی فاضلانه


۵۲
شانرا درانباب استرحام نمودیم . فاضل مشار
الیہ چیزیکه درین خصوص بقلم مبارک شان
نوشته اند عینا در ذیل رساله خود علاوه
نموده کسب شرف و مباهات
مینمائیم.


۵۳
(اطلبوا العلم من المهد الي اللحد)
این مقوله بهمین عبارت حدیث نبوی صلی الله
علیه وسلم گفته نمیشود. و مضمون آن صحیح است
و قریب المضمون بآن اینحدیث شریف ست
که در یکی از کتابهای صحاح سته و مشکوة
شریف است که از حضرت ابو سعید خدری
صحابی روایتست (قالَ قالَ رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّی
عَلَیهِ وَسَلَّمَ لَنْ یَشْبَعَ الْمُؤْمِنُ مِنْ خَیرٍ یَّسْمَعُهُ
حَتّیٰ یَکُونَ مُنْتَهاهُ الْجَنَّةُ) یعنی : (هرگز
سیر نمیشود مسلمان از خیریکه آنرا بشنود(که مراد ا[ز]


۵۴

خیر علمست) زیرا که علم خیریست شنیدنی تا آنکه
منتهای وی بهشت باشد. و رسیدن بهشت
بعد از مرگست .
(رُتْبَةُ العِلمِ اَعْلَی الرُّتَبِ) این مقوله
نیز بهمین عبارت حدیث صحیح نیست در دور
در اثبات مُدَّعا انچحدیث صحیح است که در یکی
از کُتُبِ سِتَّه و در مِشْکوة شریف است مَرویت
حضرت اَبُوا مَامَۀ باهلی رضی الله عنه که بحضور آنحضرت
دو نفری یاد شدند که یکی عابد باشد و دیگری عالم
(فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَسَلَّم فَضْلُ
العَالِمِ عَلَی الْعَابِدِ كَفَضْلِی عَلَیٰ اَدْنَاكُمْ) یعنی


۵۵

فضیلت عالم بر عابد مانند فضیلت منست
بر ادنی ترین شما . دلیل بر بزرگی علم در دین اسلام
آنست که در قرآن عظیم و حدیث شریف از کفر
باسم جاهلیت تعبیر فرموده اند در سورۀ مائده
در جزء ۶ است ( افحکم الجاهلیة یبغون
و من احسن من الله حکماً لقوم یوقنون)
و در سورۀ ( انا فتحنا ) است ( اذ جعل الذین
کفروا فی قلوبهم الحمیة حمیة الجاهلیة)
و مراد بآن کفر است . دلیل دیگر بر فضیلت
و ضرور بودن علم در دین اسلام اینستکه علم
که در علم فقه شریف و علم اصول فقه ثابتست


۵۶
(که جهل در دار السلام عذر نیست)
یعنی هرگاه شخصی در دار السلام زیست و تربیت
یافته باشد و در مسئله از عبادات یا معاملات
کار برخلاف شرع از وی صادر شود هرگاه در
عذر خود بگوید که من نادان شرعیت میباشم
قاضی و حاکم را امرست که از وی باز خواست
کند که چرا بامور و احکامیکه تعلق بتو دارد
خود را واقف نساختی و آنها را نیاموختی و
هرگاه زیست و تربیت شخص در دارالحرب
شده باشد و عذر آورد که من نادان شرعیت
بودم و نمیدانستم قاضی و حاکم عذر او را قبول


۵۷
کنند. و درین اوقات در دارالاسلام نیز عذر
نادانانی شرعیت را قاضی و حاکم رسماً قبول
میکنند نه شرعاً.

دلیل بر نامتناهی بودن علم
(قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ
رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّی
وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً) سوره (کهف) جزء
۱۶ یعنی بگو ای محمد اگر باشد آب دریای
محیط که شامل زمینست سیاهی برای نوشتن
سخنان پروردگار من (یعنی معانی قرآن


۵۸

با معلومات الهیه هر آئینه فانی گردد و نماند
آب دریا زیرا که جسمست و هر جسم متناهی میباشد.
و این آب دریا ها بنهایت رسد پیش از انکه
بپایان رسد و نماند علوم آفریده گار من بجهت
انکه غیر متناهی است پس بمداد متناهی کلمات
نامتناهی نوشته نشوند. اگرچه بیاریم مثل دریا
محیط را برای مدد آن مداد. گویند این آیه وقتی نازل
شد که یهود مر مسلمانان را گفتند که در کلام خود میخوانید
(وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا) و
زعم محمد آنست که او را حکمت داده اند پس
علم شما بسیار باشد و دیگر باره میخوانید.


۵۹
(وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا)
جمع درمیان انید وسخن چگونه توانید کرد.
حقتعالی درین آیت فرمود که علم حقتعالی نهایت
ندارد هر چند کسرا علم بسیار بود در جنب علم الهی
کم از کم میتواند بود. علمها از بحر علمش قطره
آن چو خورشیدست و اینها ذره
گر کسی در علم صدیقاند بود پیش علم کاملش نادان بود
دیگر دلیل بر نامتناهی بودن علم این آیه
کریمه (وَلَوْ أَنَّ مَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ
وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ
كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ) سوره


۶۰
لقمان جزو ۲۱
برای تاکید جواب همان شبهه یهود که
در آیه سوره کهف بیان آن شد این آیه کریمه
نزول اجلال یافت که هر گاه آنچه در زمینست
از درختان اینهمه قلمها بودی و دریای محیط
با وسعت خود مداد شدی و آنرا بعد از فناء آب
آن هفت دریای دیگر مداد دادی و بآن قلمها
و بآن مدادها کتابت کردند عجایب علم الهی و عجائب
صنع الهی بپایان نرسیدی بدرستی که حقتعالی
غالیست در حکم و فرمان بیغایت دانا است
که هیچ چیز از علم و حکمت او خارج نیست.


٦١
فرق مابین علوم دنیا و علوم آخرت
بدیگر چیز نیست بغیر از نیت (دل) هرگاه علوم
صرفه خالصه اخروی را بنیت انتفاع متاع دنیا
یا بخواند همه آن علوم دنیا است که بآخرت
منفعتی ندارد.
(قال الله تعالی وَلا تَشتَروا بِآیا
تِی ثَمَناً قَلیلاً) یعنی مخرید و تبدیل مدید
بآیات من بهای اندک دنیا را .
و هرگاه عِلم که در ادراک ذی بشر
آمدنی باشد بنیت خدمت دین و یاد دادن نادانان


۶۲
بخواند آن علم اخر و یست مثلاً علم حداد
و تفنگری
در حدیث شریف ثابت است
که حقتعالی بسبب یکتیر سه نفر را بهشت
میبرد
اوّل کسی که آن تیر را ساخته است.
دوّم کسیکه همان تیر را در جنگ جهاد
بسوی کفار می اندازد .
سوّم ـ کسیکه همان تیر را برای زور
تیراندازی بدست همان تیرانداز میدهد.
پس هرگاه بواسطه یک تیر سه نفر بهشت


۶۳
میروند اینهمه کارهای کلان و کارهای نازک
که در ماشین خانه ها میشود علوم آنها بشرط
تصحیح نیت بیشبهه داخل علم اخرویست.
و ایضاً مثلاً علم حساب که از علوم یونا
نیان و تکمیل آنرا اسپانیول و باقی یوروپیان
نمودند هرگاه علم حساب را اهل اسلام ندانند
تقسیم ترکه ها و خراج و زکوة و مالیات و غیره چگونة
برسبیل عدالت مسیر میشود پس بیشبهه علم حساب
همین نیت از علم آخرت است لاجرم جمیع علوم
جدیده که در حقیقت جدیده نیستند بلکه قدیمه اند
مانند (میکانک) و علوم (کیمیوتی) و علم (حجری)


۶۴
و آنچه هست همگی بشرط تصحیح نیت از علوم اخروی
و داخل میزان حسنات آخرت میگردند .
انتها
بسعی و اهتمام الحاج عبدالخالق پسر طرزی مهتمم چاپ خانه
دارالسلطنه کابل
حلیه طبع در بر کرد
سنه ۱۳۳۰


[BLANK PAGE]