مسائل هرروزه ۱۰۱

میان همه مکاتب گذشته اند، در استعداد تفکر شیرخواران اند-
البته این امثله انتهائی است، اما اینها تبیین قانون روحیات
را مینماید که در مسئله پیش روی ما مرتبط است
محک عالی یک طرز نیکو- هرقدر زیاد که یکی تدریس
را می بیند، بهمان اندازه موفق میشود که معلم موفق صادق
آنست که میداند، چطور شاگرد ها را بنقطه ببرد که آنجا آنها
دیده بتوانند اشیائی را چنانکه هستند وعلاقه ها عللی را درمیان
تجارب دریافته بتوانند- در مکتب خانه هائیکه آنجا شاگرد ها
عادت گرفته اند برفتن در جماعت و خواندن بحفظ کلمات
و قواعدیکه آموخته اند، معلم هنرمند از میان کل تعقیب شان
خواهد نمود وبحالات معین وامثله بین دو چار شان خواهد ساخت
تاکه بداند آیا فی الواقع می فهمند آنرا که تکلم آن می نمایند
یا فقط آنها قرائت میکنند برای تکمیل این هیچ قاعده
ظاهر وساده مقرر نیست لیکن باید این کار خاص معلم
باشد از کنڈر کارٹن الی میان دارالفنون، از عین
اغاز تعلیم تا من بین مدارس عالیه- درین طریق
شاگرد ها میتوانند که بحالت یا عادت تفکر درآیند، تاکه رفته
رفته بطور معمول جهد خواهند کرد که علاقه های عللی
را درمیان همه تجارب دریابند که یگانه دلیل است


مسائل هرروزه
۱۰۲
برای اینکه در بین نوع بنظر تفکر محفوظ ماند است.
محک بریک درس تقریبا از شاگردها جماعت اول
یک مکتب عالی مطالبه شد که
تاریخ اطلاق یافته که یک فهرستی بنویسند که در آن
چهل واقع مهم در تاریخ یوروپ مندرج شود از آنها متوقع
بود که تاریخ صحیح هر واقعه را بنویسند و نامهای مردها و زنها
را نیز که بآنها متعلق باشند. این پرسیده نشد که کدام
مناسب در میان وقایع مختلفه مذکوره ظاهر کرده شود. بل چهل
واقع متعلق بیک زمان باشد و یا فقط راجع بیک شخص باشد
مشروط براینکه شاگرد ها چهل کار مهم او را تفحص نمایند که اقابل
تذکار باشند. غرض معلم در توزیع این وظیفه مجبور ساختن طلبه
بود تا لا اقل چهل واقعه را حفظ کنند که آن دوره تاریخ یوروپ
را در بر میگرفت که مطالعه شده بود.
در اجرای این وظیفه طلبه استعمال متواتر کتابهای
نصاب شانرا نمودند. آنها از ملاحظه فهرست مضامین شروع
کردند. چون بر یک جمله که مثلاً بجنگ واترلو تعلق
داشت رسیدند، آنرا نوٹ کردند و تاریخش را نوفتند
باز روانه شد چون بیک واقعه دو چار گشتند آنرا نوشتند
تا حفظ نمایند. اکثراً شاگردها از یکدیگری پرسیدند و از دیگر یکه


مسائل ہر روزه
۱۰۳

کلان تر بود و با و رسیده میتوانستند که آیا جنگ واٹر لو حقیقهٔ
یک واقعه بود یا چه بود ؟ آنها گفتند که معلم این را حتم مقتضی
ساخته است که آنها فقط واقعات را یاد بگیرند چون از بعض
شاگردان پرسیده شد که علاوه بر واقعات در تاریخ چه بود،
آنها جواب داده نمیتوانستند و چیزیکه وخیم تر است اینست که
آنها را غب نبودند تا بیابند که دیگر چه خواهد بود. چیزیکه
آنها میخواستند اسمای چهل واقعه بود تا مقابله محکمی را بنمایند
که معلم پیش نشان خواهد گذاشت محرر حاضر از بعض شاگردان
پرسید که چه فرق است در یک سبب در تاریخ
و واقعه، واحدی جواب شافی داده نتوانست. جوابات
ظاهر میساخت که این شاگردها هیچ فکر واضح دربارهٔ اسبابی حاصل
نکرده بودند که در تاریخ یوروپی عمل دارد. آنها بیشتر بهمین تاکید
یافته بودند که تاریخ ناے غیر مربوط نامها واقعات را قیمت
عالی بدهند *
در باره بعض طلبه مشاهده شد که ترس عظیم الشان این بود که
تاریخهای صحیح بیادشان نخواهد ماند. آنها یقین داشتند که این
مکتفی نخواهد بود اگر بگویم که فلان واقعه چنان عصر یا نزدیک
سال بظهور پیوست مثلاً ایلا سکا نزدیک چنان زمان
خرید شده. حین سال حتی برای امتحان حفظ کردنے


مسائل هر روزۀ

م۱۰

لیکن بدیهی است که سال صحیح برائے کدام واقع
على الدّوام بیاد مانده نمیتواند اگر چه جماعت این واقعات را
سابقاً مطالعه کرده بود اما قابل تذکار است که یکی از ده
بدون جستجوئی کتاب وغیره در آن باب یقین نداشت چه قیمت
ممکن میتوان داشت برائے این شاگرد ها که چهل تاریخ را بیاد
داشته باشند. اما این ضرر مثبت بنود تفکر صحیح تاریخی که یک
شاگرد خورد عین سال یک واقعه را یادبگیرد زیرا این فراموش
شده بود- آن واقعه نیز در تاریخ یورپی مربوط بدیگر واقعات
نهاده نمیشد. اگر بشاگرد ها گفته میشد که محض این را بیاد بگیرند
که کے وخصوصاً متعلق کدام واقعات مربوطه، یک واقعه حدوث
یافت، غالباً آنها یک احساسی مییافتند که دوره هائی مهم
مناسب دارند تفحص خاصیکه در سبق فوق است واین نمونه
وراست از بسیاریکه در مکاتب دیده میشود اینست که این
اعتلای نمیدهد. آن را که در اهمیت مقدم دارد. اگر معلم میگفت
که در تاریخ یورپ پنج واقعه را بیارید وظاهر سازید که باعث
این واقعات چه بود عقب اینها چه آمد. حیات یورپی و تاریخ
از اینها چگونه متاثر شد، ازین سوال معلم جلب توجه
جماعت بعلم قیمتدار حقیقی مینمود و از قطار مفاد واستعداد
شاگرد هائی جماعت اول مکتب عالی خارج هم بنود.


مسائل هرروزه
۱۰۵

هیچ کسی شک نخواهد آورد که برین تدبیر نموده ناست درینکه خدمت تاریخ در تعلیم منحصر است بر ساحتی که بران استعداد طلبه بکامل می یابد برای اینکه در جمعیت بشری علل و معلول را سراغ برسانند حفظ کردن واقعات منفصل تاریخی مشکلا در حیات یک فرد مفید شده نمیتواند و چیزیکه وقعت دارد اینست که چون بیا از اینقسم کار از و مطالبه میشود این یک عادتی برایش میدهد که از روی آن او قانع نمیشود بمحض حصول واقعات غیر مربوط و این بتکامل استعداد فکری متخاصم است *

خیالات تاریخی که بحیات هر روزه مناسب دارد
چون ما تدریس تاریخ را ذکر میکنیم توجه میتوان کرد بکیفیت خیالاتیکه پیش نموده میشود
و نیز بطرز پیش کردن آنها ـ ما میخواهیم که شاگردان ما از کارشان در تاریخ مددی حاصل کنند تا درباره معاملات مفاد معاصر در جمعیت مستقیماً فکر کرده بتوانند لیکن آیا این میتوان کسب شد چون تعلیم بسیار بجنگ و بسیار کم بامن تعلق دارد؟ محرر با یکی از طلبه نوجوان مکتب عالی مکالمه کرده از و در باره تاریخ بعض معلومات غیر رسمی حاصل نمود که او در مکتب ابتدائی و جماعت اول مکتب عالی یاد گرفته بود چیزیکه بدلم تاثیر کرد این بود که آن بچه نهایت مخیر بود از مرد میکه بتکامل بشریت


مسائل هر روزه
۱۰۶
بالخاصه بترقی ملک ما افزوده اند باعتبار تقدمات ادبی ، منتظرتی
تجارتی ، تعلیمی ، دینی ۔ او یک متعلم قابل شمرده میشود و مثل هر
بچه لایق تاریخ یاد دارد و آن برای او یک بیان جنگها ست ۔ او
نامهای بسیاری بهادران ازمنه قدیم وجدید حفظ دارد ومجهولیت
برنتایج محاربات عظیمه دنیا بحث رانده میتواند اما در مکتب
محضاً بطور اتفاقی توجه اش تحریکات حقیقی و مهم در تاریخ بشریت
جلب شده است ۔ او چیزی در باب نیپولین میداند اما عملاً
هیچ چیز در باره پاستیور نمیداند ۔ او کامیابی های خاص
ویلنگینن را بیان کرده میتواند اما ڈارون ، ہربریٹ سپنسرو
گلیڈسٹن برایش محض الفاظ اند ۔ این بچه ظاہراً هیچ چیز راجع
بحیات ملل یونانی و رومانی نمیداند بجز آنکه در مهمات
عسکری نشان ابراز یافته بود او کدام جای در باب رپیل وانجیل
خوانده است ۔ لیکن هیچ تصور درین امر ندارد که در تکامل بشریت
آنها چه مساعی ورزیدند ۔ او میگوید که پیلوزی ، فروبیل یا هاریس
مین را گاهی نشنیده ام ۔ لیکن راجع به واشنگتن ، سشُنوال
چکسن وجرال گرانٹ ، خوب معلومات دارد ، چقدر مدت مزید
لازم خواهد بود که ما زیادتز احوال شجاعان عسکری و حربی
را تدریس کرده خواهیم رفت آیا مجال است که متعلمان کدام عصر
را در شجاعان امن و حرب علی السویه راغب ساخته بتوانیم آیا


مسائل هر روزه ١٠٦

این اہم است که یک بچه این را بداند که کدامین محاربات
یک ملت شرکت درزیده است ازینکه بداند که کدامین
بکامل امنی آن حصه گرفته است برای یک متعلم اوسط
مکتب ابتدائی وعالی چه نقص خواهد رسید اگر داستان
جنگ در تاریخ اہمیت عشران داده شود وبعوض آن
دیگر مفاد ها داخل تعلیم گردد - اگر ما یک نسل بچه
ها و دخترها را تربیه کرده بتوانیم که کمتر احوال محاربات
را بدانند اما پس زیادتر آن مجادلات را که انسان در غلبه کردن
بمرض در منقاد ساختن ارض بدریعه علوم در ازدیاد آرام
وامنیت حیات در تعمیم تعلیم نموده است، اگر ما این را کرده بتوانیم
آیا تمدن ما از حال پایدار تر نخواهد گشت و آیا افراد قابلتر نخواهند
شد از اکثر اشخاص درینکه خود ها را بنظام امنی عالم مطابق سازند
و بالتوضیح در بار مسائلی تفکر کرده بتوانند که اکنون دو چار ما اند
قلب تفکر موثره در حکومت ملکی - این مستقیما دلالت
میکند بسوال تدریس بطلبه تفکر درباره مسائل حیات
اجتماعی حاضر - مدت زیاد نگذشته که محرر مهمان بود در
صنف خانه که آنجا بطلبه سال اول مکتب عالی مطالعه
حکومت ملکی را می نمودند آنها لفظاً تشکیل و دل متحده
(آمریکہ) را حفظ کرده بودند و درین وقت خاص ترکیب مجلس


مسائل هر روزه ۱۰۸

ملی و وظائفش را می‌آموختند. معلم بیان کرد که قاعده
تدریس اینست که صنوف یاد بگیرند چگونه قانون دولت
تنظیم یافته است، چگونه اعضایش منتخب میشوند و چه وظیفه
مجلس قانون ایفا مینماید. آخراً آنها تشکیل حکومت شهر و بلدیه
را می‌آموزند که تعقیب نقشه مطالعه حکومت ملی و دولتی
است کار تقریباً همه از طرف طلبه تمرین حافظه بود به یک
طرز رسمی و بعقید آنها تجزیه میکردند چیزهائیکه حکومت
میخواندند بسیار همان قسم که در یک صنعت خانه علم الحیات
یک درختک یا حیوان را قطع نمایند. آنها حصه‌های نظام
حکومت را تصنیف میکردند و وظائف هر یک را بیان
مینمودند لیکن آنها رهنمائی نمی یافتند در تقدیر مجموع
زنده چنانکه این خود را در زندگانی ظاهر میسازد و چنان که
آنها باین نسبت دادند یکی کاهی متعلمی رامی بیند که یک نهال
را قطع تشریحی مینماید و او از آن احوالی کم آگاهی
دارد که ماتحت آن نهال زندگانی میکند، وخانه
آنکه برای ادامه حیاتش لازم است تنازعش برای
بقا مناسباتیکه در بین نهال و زندگانی حیوانی گرد آن
موجود اند. نهال بچنین متعلم یک چیز بیجان است - بدون
مناسبات و بیشتر بدون وظائف در انفصالش سهمی یا


مسائل هر روزه ۱۰۹
که او مثل ماشین مطابق قواعد بیان میکند او محض تعقیب یک
قانون رسمی میکند . اگر او نهال را در طبیعت بنگرد احتمال دارد
که نشناسدش . عمل یقینی است که او تاریخ حیاتش را گفته نخواهد
توانست یا کدام امر عیانرا دربارۀ جدالش برای بقا بیان
کرده نخواهد توانست یا اینکه چگونه این انسان یا دیگر مخلوق را
فایده یا ضرر رسانیده می تواند متعلمان درین صنف حکومت
ملکی را مطالعه میکردند بعین گونه طرق بعید و بے اثر که ابتیجاً اکثراً در
صنعت خانه ہا زیر مطالعه میآیند آنها اسمای اداره ہا و لواز مات
آنها را که آگاه جاری بودند یاد میگرفتند و وظائف شان را
مطابق طرز رسمی کتاب نصاب بیان میکردند اما عین این
چیزیکه اعضای مجلس از علاقہ شان جہت کار روائی برای ترقیه
مردم در جمعیت شان خواه بطور یک هیئت یا بمنزله افراد بجا میآورند
آنها گفته نمے توانستند . شاگرد ہا ازان صنف خواهند برامد بغیر اینکه
یک مفکوره کافی حکومت را حاصل کنند بطور یک چیزیکه جان ، زندگی
قوت و حرکت دارد تا بحدیکہ تعلق مطالعه شان است آنها
بالکل ناقابل تفکر واقع خواهند بود در مسایلیکه راجع بمفاد
معاصرانه در حکومت است و این گفتن معقول خواهد بود
که بسیار کم کوشش برای شان کرده است که آنها را
شهری ہای بہتر بسازد چون ضرورت افتد که کدام سوال


مسائل هرروزه
۱۱۰
پیچیده عمل اجتماعی فیصله شود *
تکامل فکر واضح ببیک
طرز مختلف تدریس
اینک یک طریقه که یک گروه بچه ها تقریباً
یازده ساله را تدریس مفکر مؤثر راجع
بمسائل اداره حکومت داده میشد: بچه ها
رغبت داشتند درینکه مردم را بی بینید چون آنها بصفحه می آمدند
تکت میگرفتند بیک اطاق خصوصی میرفتند بعد از وقتی از
آنجا می برآمدند. نامهای شان خوانده میشد، تکت های شان
را مفتشان وصول میکردند . سوال برخاست که چرا مردم
در یک اطاق مخصوص میرفتند و ازینجا یک مذاکره بیست دقیقه
پیدا شد بر سوالیکه در رای دادن فساد میشود چه طور علاج اندیشیده
شد تا رشوت به رای دهند ها داده نشود یا مجبور نشان کرده شود که
بیک طرز معین رای بدهند . طریقه رای دادن آستریلیا مذکور شد
و پرکردن صندوق رای ها یک رغبت فوق العاده تولید کرد. برای
بچه های نشان داده شد و چرا برای هر شخص ضرور است که نامش
بر فهرست رای باشد و چرا این خوانده میشود چون او تکت
خود را تحویل میکند روز متعاقب تکت هائیکه از روز سابق
مانده بود، در میان بچه ها تقسیم شد و یک مذاکره منعقد گشت
درین باره که چه طور با اداره های مختلف مامورین مقرر
میشوند . این یک انتخاب بلدیه بود و مامورین منتخبه بودند


مسائل هر روزه ١١١

رئیس، محله داران متعدد، قاضی هاى اینه متعدد، یک
کاتب و یک خزانه دار - بچه ها بسیار شوق داشتند درین
تحقیقیکه چرا در شهر ضرورت این ماموریت ها بوده چرا یک
شخص بهمه کار ها مشغول شده نمیتوانست - چه نتیجه مى شد
اگر هیچ کاتب یا خزانه دار یا قاضی امن در شهر نی بود؟ چگونه
هر ساکن شهر باعطای معاونت مالی برای این مامورین مختلف نفع
مى یابد؟ چه واقع میشد اگر این ماموریت ها موقوف میشد؟ درین
هیئت افسرا هم کیست؟ برای درس روز دیگر از بچه ها پرسیده
شد که یک یا چند صورت را بیان کنند که دران آسایش یا
امنیت خود شان در خانه ها شان یا در بازار ها منحصر بود بر اینکه
افسران متنوع شهر در وظائف خود صادق باشند. هر بچه ها
فکر هاى متعدد در جماعت آمد برای ارائه که بواسطه فعالیت
هاى این افسر ها بشهر ها مى میرسید - اکثر بچه ها متفق
بودند براینکه مثلاً بدون آب چگونه زندگانی سخت مى شد
که آن آبرا بلدیه بزیر نگرانی یک مامور کارخانه هاى
آب بهم میرساند - همین حال روشنی است که
برای کوچه ها خانها، مخزن ها وغیره مهیاست *
ثانیا بچه ها باین دانسته شده اندکه بپرسند چگونه
باین افسر ها معاش داده میشود ، که تصمیم میکرد که فلان کارها

بتاریخ یازدهم ثور ادای بوسه و کتیبه


مسائل هر روزه
۱۱۴
کرده شود و مصارف چگونه قرار می یافت وغیره - ازینجا
بمضمون محصولات دلالت شد که عادتاً یک ذکر نهایت
مشکل برای اطفال است ، لیکن چون ازین نقطه قیام
بان تقرب ورزیده شود، ضرورت وطریقه استحصال مبالغ
بشاگردان بازده ساله بهترین فهم و دلیل گردانیده میشود
درین طرز هر چیز را که در جماعت مذکور می شد بحالات
واقعی مبنی ساخته که بچه ها مشاهده کرده می توانستند
حکومت شهر بتفصیل حل شد - هر نقطه مسائلی پیدا میشد
در باب خوف افسران که از وظائف خود غافل گردند ،
خواهشات بعض مردم که از حق خود اضافه ستانی کنند
ضرورت هر یک درینکه نگرانی کند تا پول ضایع نشود
در آن چیز هائیکه مهیا کردن آنها در هر قوم برای آسایش
و حفاظت شان لازم است . هر قسم افکار در جماعت ابراز
یافت درباره حیله هائیکه باعث تضیع پول میشود و افسر
ها غیر صادق میگردند فی الواقع هر فکر یکه ظاهر شد راجع
بود بصورتھای رشوت خوری که بیک وقت یا دیگر
در تکامل یک ملت نمودار میشوند . مناسبات حکومتی
را در گروه های اجتماعی سرانغرسایندن . بعد
ازینکه تشکیل حکومت شهر یک طریق بسیار مادی


مسائل هر روزه
۱۱۳
مطالعه شد، سوال مناسباتی پیش آمد که مردم بحکومت ملک
دارند. این شاگرد ها مشکلاتی کدام خیالی داشتند که ملک چیست
و چرا ضرورت این واحد قیاسی در حکومت است؟ اما با آنها
نشان داده شد که آسان و موثرتر است اگر مردم در یک
خطه بست میل مربع سکونت داشته باشند و در بعضی اشکال
حکومت نمایند، ازینکه حکومت از کدام محل مرکزی در
دولت یا ملت بیاید. این ارائه شد که در تفتیش مکاتب
ملک مثلاً بهتر است که یک خطه باشد که نگرانی آن تعلق
بیک آدم داشته باشد. معلمان این خطه بیک محل برای
تعلیم و غیره جمع آمده میتوانند این فقط یک امر سهولت است
که دولت بحصه‌های خوردتر منقسم باشد پس بطلبه نشان
داده میشد که کدام اداره عمومی بکار بود که برین حصه‌های
مختلف نگرانی کند و ما این را حکومت می نامیم بچه‌ها
میدانستند که یک آدم از شهر بود که مردم او را بپایه تخت
دولت میفرستادند و بآنها تعلیم داده میشد که دریابند چرا
او در آنجا فرستاده میشد و وظائفش چیست؟ بچه‌ها
میدانستند که یک حاکم بود و سوالی برخاست که چه
وظائفی بود که او بجا میآورد و آن کار با سومین شهریا
علاقه نبود. آیا این شهری توانست که بدون داشتن


مسائل هر روزه ۱۱۴

مناسبات حکومتی یا دیگران شهرہا گذران کرد آیا ضرور بود که کدامین مافوق
رؤسا و دیگر مامورین بلدیه شهر باشد - اگر چنین است در کدام
امور او اختیار دارد؟ ممکن بود که توضیح هر نقطه بطلبه کرد می شد
اما چیزیکه اصولی بود بانها فهمانیده شد و آنها تقدیر کردند *
این برائے شان کاملاً ظاهر شد که کدام یک شهر یا یک علاقه بصور-
تہائے چند با دیگر شهر ہا و علاقہ ہا چنان مربوط است که بهبودی آن خویشرا
افزوده می شد اگر این ماتحت بعض قوانین عمومی بود و باش کنند که اطلاق
آنها برهمہ باشند تصمیم این قوانین عمومی را باید مردمی بکنند که
منتخبہ جمعیت ہائے متعددہ باشند و باید کدام
آدم اینہا را نافذ سازد که در شهر شکل رئیس اختیار
می کند - دیگر این قوانین را کدام اشخاصی باید تعبیر
نمایند که مفتی ہائے ایالت و قاضی شهر می باشند درین
طریقہ مطالعہ ہیچ حفظ کردن لفظی نبود - طلبہ اولاً تقدیر
ضرورت تشکیل وحکومت را نمودند و این یاد گرفتن اسمائے
افسرانرا ساده طبیعی و گردانید *
بالآخره، سوالی برخاست آیا کدام دولت یا ملک بدون
لحاظ بدیگر ممالک بهترین گذاره کرده میتواند؟ یا آیا ہمہ
ریاست ہا کدام چنان مناسباتے بیکدیگر دارند که با
شہرہا و علاقہ ہا تعلق دارند که مقتضی اینست که اینہاباید

مسائلی که در مدرسه تدریس و ترجمه گردیده است


۱۱۵
مسائل هر روزه

ماتحت بعضی قوانین مشترک زندگانی کنند که بهمه آنها
اطلاق یابند یکباره که خیال حکومت ریاست (ممالک امریکه)
بشاگردان واضح گردانیده شد برائے شان کاملاً آسان شد
که ملکه ضرورت یک حکومت ملی را حاصل کنند - آنها
زحمت زیادی حس نکردند که حل کردن اینکه ضروریات
بزرگ بلحاظ حکومت ملی و وظائف مامورین مختلفش
چیست +
این گفتن مفرطاً زیاد نخواهد بود که درین سلسله هیچ
درس بیهوده و بی لطف نبوده و شاگرد ها یک بصارتی
حاصل کرده اند در کیفیت حکومت محلی و عمومی که اگر توضیح
داده نشود چون آنها بمکاتب ترقی کرده بروند خوب یقینی است
که آنها را ذهن و قابل تطبیق خواهد ساخت چون آنها من حیث
شهری ها زندگانی بگزینند. صورت خاص این تدریس
بود که این کل سبق را کاملاً معقول و طبیعی گردانید -
متواتراً پیش طلبه این استفسارات نهاده میشد : کدام
قواعدی ضروری است تاکه مردم بطریق بهترین یکجا زیسته
بتوانند ؟ که این قواعد را بسازد ؟ چگونه مردم برائے ساختن
آن برگزیده شوند ؟ چه باید کرد که با مردمیکه تعمیل اینها
ننمایند ؟ چه لازم است تاکه دریافته شود آیا یک شخص


۱۱۶ مسائل هرروزه

خلاف قانون روش کرده است ؟ وقس علی هذا این
نوع تدریس نه تنها شاگردها را تفکر مستقیم در باره حکومت
دلالت خواهد کرد، بلکه اغلب است که دریشان یک رغبت
نیز در آن امر ایقاظ کند و یک میلانیکه در آن دخلی بگیرند
چون بایشان موقع داده شود *
تفکر واضح در ریاضیات - بیائید که اصول فکر واضح
را در میدان ریاضیات تعقیب کنیم از محرر یک معلم در جماعت پنجم پرسید که
ناکامی متواتر یک متعلم را در حساب دلیل پیدا کنید او گفت که بچه در اکثر
مضامین روشن بود و همیشه بجدیت و اشتیاق میخواست که در جماعت
خود بلند ایستد صحتنش ظاهراً خوب بود و در بازیهای بیرون در فوق
العاده همت بکار میبرد تا که بقرار گفته معلم باید در شعبات (تفکر)
فضیلت می برد - در جماعت در مطالعه طبیعت او بآسانی بهترین
متعلم بود- او چالاک بود- درینکه نکات اساسی را در دروس خود
مشاهده کند و تیار و صحیح بود درینکه علاقه ها را در بین
اشیا دریابد و نتایج حقیقه سلیم بکشد از آنچه دیده میشود
الحاصل او یک متعلم کاملاً معتدل بود ، مزین بسجاعت بدنی
و ذهنی ناکامش در حساب یک راز می نمود - باید بیان
کرد که او بالخصوص تیار و صحیح در عملیات اساسی
نبود - او مثل دیگران در کار اعداد حتی در اجرائیات

ساکن برار در غشه در تدریس کم علمی کردی شب


مسائل هر روزه
۱۱۷

البسط سریع نبود. در حل کردن کار خود در مکتب و
بیرون آن غالباً او مشق کافی در استعمال تیز اعداد نیافته
بود - او دران قسم کاری که مذکور شد بسیار راغب نبود مثلیکه
بود در کار مادی و ظاهر تر و آنکه استعمال دستها میخواست
صادق بطبیعت طفل او متوازی خطوط اقل المزاحمه
حرکت کرد - پس او درجه بدرجه بالا شده رفت بدون
اینکه در جمع ، تفریق ، ضرب ، تقسیم در حل کردن
رقوم سهولت پیدا کند ، نتیجه چون او بدرجه پنجم رسید
ولازم افتاد که بسرعت سوالات را حل کند که هر روزه
داده می شد او حتی در عملیات اساسی غلطی های
وافر مینمود باین انجامیکه او حس کردن گرفت که از غلطی ها
گزیر نیست. این برایش یک چیز منضبط بود که برای
کار حسابی از پنجاه فی صد زیادتر نمبر نمیگرفت. طبعاً او
همیشه خود را در اسباق حساب باخت. او حس کردن گرفت
که بهر حال ناکام خواهد ماند و فائده کوشش چه
بود ؟ چون شاگردی در کدام مضمون باین
مرحله میرسد. اتفاقات این است که او بزودی
ترقی نخواهد کرد اما منبع خاص مشکلش در جماعت
پنجم این بود که او عادت خواندن مسائل خود را


مسائل هر روزه
۱۱۸

حاصل نکرده بود تا که کاملاً ادراک میکرد که شرائط چه بود؟
او یک اثر عام وخیره شرائط را در مسئله میگرفت، آنگاه
چون حلش میکرد اتفاقات این بود که او مناسبات را
بطریق درست نخواهد دید، فلذا کارش غلط خواهد شد
چون من درد دلجویی گرفتم شروعاً از و خواستم که هر مسئله
را بخواند و بزبان توضیح بدهد. از جمله شش مسائلی که او
روز اول حل کرد و من با او در کار شریک بودم او فقط
یکی را صحیحاً فهمید. او یاد نداشت که هر سوال را بخواند
و بهر حصه آن توجه کافی بدهد. در یک مسئله حسابی هر
کلمه معنی دارد حالانکه در سبق معمولی قرائت بالکل مختلف
است، این بچه از اسباق قرائتش فوراً اثرات میگرفت
و بصحت کافی که همه ضروریات را تکمیل میکرد، لیکن در
حساب این اکتفا شاید نکند+
کار اولی که ازو مطلوب شد یک سوال را بیک وقت خوانده
بود، و بالفاظ خودش بیان کردن که در مسئله مناسبات چه بود،
این بیانات خود را جائیکه ممکن بود باشکال تفهیم مینمود و این در
همه آن سوالات بآسانی کرده میشد که طول ها، رقبه ها، حجم ها
وغیره را تفهیم کردن در آنها می بود. در مسائلی که عملیات در
اوزان مقیاسات، نقد وغیره مشمول بود، از بچه خواسته


مسائل هر روزه
۱۱۹
می شد که مناسبات واقعی را از استعمال واحد ہائے قیاس
توضیح بدهد و بدین طریق او هر مسئله را مادیاً تشکیل میکرد
بعد از کار یک ماه بدین قسم، بسیار کم مسائلی پیش میآمد که
شرائط آنها را بچه مادیاً بکدام طریقی تصریح داده نمی توانست . در
صورت آخری او مناسبات را که در مسائلش مذکور بود، باشاره
ظاهر کرده میتوانست +
بعد این قسم کار چند هفته معلم و متعلمان ہم صفتش ترقیيش
را مشاهده کردند و اگرچه در ہمہ عملیات اساسی کامیاب نمیشود
اما عادت دریافتن بہ تحقیق حاصل کرده است که سوال چه معنی
دارد. ضمناً میتوان گفت که ماورائے تفکر مؤثر در حساب این
طرز عمل بدیگر دروسش هم افاده کرده، یعنی چنین خواندن
او بہر جملہ وکلمہ توجیہ مینماید چنانکہ معنی و تعبیر آنرا فہمیدہ
میتواند و قبلا نمیتوانست . البته نخواندن این نوع بافراط
ہم میتوان برد کہ آزادی یک بچه را در مضامین غیر ریاضی توقیف
خواهد داد ، لیکن هر شخص در حیات روزمره خود اقلاً گاہی گاہی
احتیاج دارد که چنان انتخابات را بخواند که آنجا لازم نشود
تا تفصیل اوقتش بصحت ریاضی فهمیده نشود . از خواندن
صحیح مسائل حسابی زیاد تر یگانہ این استعداد از دیگر مضمون
حاصل میتوان شد . محرر حس میکند کہ یک معلم باید اثر


مسائل هر روزه ۱۲۰

جماعت سوم الی مابعد بچه ها را بگوید که هر روز مسائل را
بخوانند و توضیح کنند تاکه عادت تعیین صحیح آن چیزی پیدا
نمایند که در کدام مسئله بیان شده است *
مطالعه لفظی اوزان و بیائید که بدیگر صورتهاے
مقیاسات بطور یک مثال حسابق لفظی را بنگریم تدریس ۔ در یک مکتب محض
مشاهده میکرده ام که در آن معلم اوزان و مقیاسات را باطفالی
تدریس مینماید که قبلاً هیچ یا کم تجربه مقیاسات و اوزان مذکوره
را دانسته اند . و آنها چطور این واحد های قیاسی را مطالعه
میکنند معلم شاگردانر میگفت که مثلاً جدول پیمایش را
حفظ نمایند . این بچه ها گاهی یک آله پیمایش فٹ را بدست
نه گرفته بودند ، آنها یک تصور خیره داشتند که یک گز چلیست
دیک عصا و یک گره برای شان می توان یک معنی داد
لیکن آنها بتکرار بسیار خوانده بودند که دوازده انچ یک فٹ
میشود ، سه فٹ یک گز پنج نیم گز یک عصا و سی صد و
بست عصا یک میل - معلم اکثر این مسایلی میداد که در سه
یک فٹ چند انچ ؟ در سه گز ؟ و همچنان چقدر گز در دو
عصا ؟ و غیره . درین کار کوشش بچه ها بیاد داشتن جداول
بود و عملهای ضرب را صحیح کشیدن که معلم میداد


۱۲۱
مسائل هر روزه

آنها واقعاً هیچ موقعیت ہای را بتصور نمیآوردند که معلم
پیش میکرد . او بظاهر گاہے یکبار هم بخیال نمیآورد که درازی
یک گز را خواه به تخته یا بکشادن بازو ہای شان ، یا بدیگر
طریق نشان بدهند. این برایش ضروری خطور نکرد که
بچه ہا را بگوید تا یک خطی بکشند که یک انچ دراته ، یک
فٹ دراز و همچنان باشند . مقصد خاصش همین بود که
بچه ها بیانات لفظی را یاد بگیرند و آنها را بموقعیت ہای رسمی
اطلاق بدهند که او پیش کند ، اما این موقعیت ها حقیقتاً ہیچ
علم پیمانه واقعی را نمیخواست بلکه محض علم الفاظ میطلبید
تدریس اوزان و مقیاسات ہر قسم که دران با واحد ہای
قیاسی واقعی معامله نشود ، ناقص است چه درین طریق چون
آنها سوالی را حل مینمایند . نتیجه را در ا معانی مسافه واقعی
بفکر نمیگیرند ، یا رقبه ، یا وزن ، یا جسامت پیمانه مذکوره را بخیال
نمیآرند البته اگر شاگردی تجربه واقعی استعمال واحد ہای
قیاسی پیمایش را دار است و از واحد ہای ادنی ، اعلیٰ ساخته
میتواند . آنگاه او باید تجربه داشت در حل کردن بسرعت سوالاتی
را که در آنها فقط عمل مینمایند بدون اینکه هر چیز و نتایج را سعی
کند که بتصور آرد . اما احتیاط باید کرد در سالهای آغاز که تفکر حسابی
او معیّن و مادی باشد تا که او صحیحاً عندالضرورت ترجمه کرده بتواند نتایج


مسائل هر روزه
۱۲۲

را که در حل سوالات حاصل شده اند بطور معاونت درین کار
از و باید اشکالی ساخته شود که همه سوالات اوزان و مقیاسات
توضیح بدهد، الا اگر اشکال بسیار پیچیده باشد که ندرتاً
می افتند مثلاً در تخمین رقبه ها طلبه باید همیشه در شروع
شکل را بقرار مقیاس بسازد - بدریافتن مضامین مکعب
این میتوان کرد . بچه ها در جماعت های سوم چهارم بآسانی رسم
های را کشیده میتوانند که متناسب و حجم واحد های مختلف را
در پیمانه خشک و رقیق توضیح بدهد . چون از شاگردی
این کار مطلوب میشود او ادراک معنای این عمل را
حاصل میکند که گاهی نمیتواند اگر محضاً جداول را یاد بگیرد
و آنگاه سعی میکند که اطلاق نشان نماید بموقعیت ها ئیکه
در آنها واقعاً او چیزی ساختن ندارد +
تفکر واضح ومسایل
هیچ معلم بدون دلچسپی مانده
نمیتواند در ملاحظه تبدلاتی که در
مفید در حساب ما اثنای بیست پنجسال گذشته در
کتب نصاب این مضمون شده است و شاید این تغیر مهم
در کیفیت مسائل آمده است . در کتب نصاب سالفه مسائل
عموماً بیک نمونه مشابه بود و همه آن تعلق باموری داشت
که در اشیای واقعی مقارنت نداشته طلبه خارج مکتب


مسائل هرروزه
۱۲۳

بان توقع معاملات نداشتند . در همه کتابهای مسائل
خرید و فروخت یکرنگ بوده بحالات واقعی مطابقت نداشتند
و قیمت ها و طرز معامله غیر حقیقی و مستثنی میبود ـ آنها چنین
نه بودند که طلبه هنگام بیع و شرای بآنها کار داشته ، از آنها
استفاده میکردند . مسائل پیمایش ، اوزان ، نقد
جدول معماری ، وغیره نیز از زندگانی اصلی دور بودند
یک شاگردی توانست مسائل را از کتاب حل کرد اما
چنین تعمیر خانه بپدرش چون مسئله آن پیش میشد در حل
آن کاملاً عاجز میآید :
محرر تا حال بعض مکاتب را مشاهده میکند که در آنها
کتابهای قدیم درس داده میشود و معلمان بهمان اصول مسایل
میدهند چنانچه در یک ریاست غرب وسطی ده فیصد مسائل
هم موافقت بآن ندارند که بیرون مکتب مروج است یک
معلم در یک مکتب قریه که اهالیش مزارعان آسوده حال اند
میتواند مسائلی نهاد که راجع باین اشیاء باشد: زراعت
ماشین های کشت ، مصارف تولید فصول ، در د آنها ،
نگاه کردن آنها ، نقل و حرکت آنها ، دیگر کار و بار کشت وغیره
لیکن با وخطور نکرده است که اینچنین مسائل بینوان یا
باید در حساب استعمال کرو . درین قوم شاگرد با مطالعه


مسائل هرروزه ۱۲۴

فیصد محصولات ذخیره بنمایند ، لیکن متولی مکتب مجبور
شد که برای تیار کردن سیاهه محصول علاقه یک
محاسب را اشغال کند. دهقان هائیکه سران شان مسائل نمونه دار
بپیمانه مکعب را حل مینمایند ، غله خانها و حوض انبارهای خود
را بکار قیاسی و تخمینی میسازند. تعلیم حساب در مکتب بکار
عملی ملکداری مدد اصلی نمیدهد *
مسائل را بمضروریات تجربیه در همین جائیکه مذکور شد
شاگردان مناسب ساختن بمجلس معلمان سوالی
تجویز شد که آیا مسائل در
حساب از حیات روزمره متعلم کشیده شود یا باید مسائل اعدادی باشد
تا آنها در اطلاق جدوال مشق بر عملیات اساسی بنمایند؟ اکثر
معلمان در مجلس امکان یا نتنائی این را بخیال نیآورده بودند
که مسائل باید از حیات روزمره کشیده شود در نظریات خود آنها یقین
داشتند که مدعای تدریس حساب اینست که بطلبه در حل کردن
سوالات زندگانی که واقعاً پیش میآیند امداد نشود اما عملاً آنها
تدریس همین مشق بی رسمی نمودند بدون اینکه آنها در حیات
واقعی مستعمل شوند حالانکه اگر مسائل از موقعیت هائیکه دران
طلبه افتادند کشیده شود هم مشق عملیات اصولی میشود و
هم آنها آن چیزهای را در مکتب یاد میگیرند که بیرون


مسائل هرروزه
۱۲۵
آن هم بکار بیایند
محرر بعض مصنفان را میداند که برای مکاتب علاقه کتابها
مینویسند که در آن ها چنین مسائل درج میکنند که متعلق کشت و
کار اند و بمنافعیکه مربوط آن است مثلاً بعض مسائل مناسبت
دارند بحاصلات گندم و دیگر غله هائی جریب در کل ملک . این مسائل
مشق غب در تقسیم طویل بدست میآید . درعین زمان بشاگرد معلومات
مفید حاصل میشود که مؤخرا بدیگر طریق نمی شد . اگر او بنشیند و
حفظ کند یک جدولیکه دران حاصلات فی جریب گندم در تمام
ممالک امريكه باشد این یک کار با لغت برایش خواهد بود لیکن
چون این را حساباً حل میکنند نتایج در دلش جاگزین میشود واقتیتیکه
او میگیرد عمل را برایش قابل تحمل میسازد *
یک مثال عینی در توضیح محرر یک تجربه مرغوب درین باره
ندریس حقیقی حساب یک مکتب شهر یک روز در سبقش
کسب کرد . یک شاگر د جماعت هفتم
تعین کردن داشت که در ریاست های مختلف ملک حاصل فی
جریب کندم چقدر است کل جریبی و کل حاصل در هر ریاست
داده شده بود. در شروع او چنین کار آزرده بود او پنهان کرد که این
فقط یک مسئله تقسیم طویل بود که آنرا پیشتر بنفرت دیدن آموخته
بود زیر اتا این روز مسائل او همه از قسم اعدادی بود. لیکن برین


مسائل هر روزه
۱۲۴
موقع پدر آن بچه در عمل باو شریک شد و چون آنها حل میکردند
در باب نتائج سخن میراندند و تنقید میکردند بر اختلاف حاصلات در
ریاست های مختلف ازینجا فکر باین دلالت کرد که چرا یک
ریاست از دیگری زیادتر حاصلات داشت آن بچه برین کار
چهل دقیقه صرف کرد که دو چند وقتش بود که عادتاً صرف میکرد،
او همه مسائل را حل نمود. در انجام او در نتائجش بصد اقت
دلچسپی داشت و بقرار خواهش پدر همچنین بدیگر شب ها از حل
کردن مسائل همچنان مسرت برای پسر حاصل میشد. اکنون
ملاحظه کنید که دو نفع بسری رسید یکی از مشق عملیات اصولی و
دیگر از حصول معلومات مفیده بخیال محرر اینقسم علم در حساب
بهتر ابلاغ میشود از جغرافیه ، ولو البته در یک مفهوم این معلومات
جغرافی است. در اینجا انسب است که بیان این واقعه شود که
مسائل مفید ترین در حساب می توان از جغرافیه گرفت خصوصاً
از جغرافیه تجارتی *
مسائل مفید برای متعلم شهری. برای متعلم شهری
هر قسم موجوداند که دران رغبت او پیدا میتوان کرد مثلاً امر ترتیب
کوچه ها و بازار ها فروختن اسهام ، مصارف فرش کردن سرک
کوچه و بازار ، طول کل نل های آب در یک شهر . بعد از
دادن طول اوسط کوچه ها و بازار ها و خرچ بر یک کوچه


مسائل هردوزه

۱۲۷

یا بازار، مصارف حکومت شهر، شرح محصولات برای مقاصد
مختلفه و همچنین بقرار خواهش. یک معلم میتوان بآسانی مواد
این همه امور را در شهر خودش فراهم آورد و سال بسال بشاگرد
های خود داده برود، جمع کردن مسائل در شروع چیزی محنت خواهد
خواست لیکن یکبار که گرد آمدند بدون تغیر برای عرصه مدت بها
خدمت خواهند داد عملاً نکته اینست که در حساب امر مطلوب اطلاقش
بموقعیت هائیست که در حیات متعلم پیش میآید. اکثر مشق ضروری
از حل چنین مسائل تابیین میتوان کرد مطلب این نیست
که همه مسائل اینچنین عملی و واقعی باشند، البته اکثریت باید
همین قسم باشد. این امر قابل بحث است که در کتابهای
جدید مسائل حسابی برای متعلم محیطش را تعبیر و تنویر می نماید
داد از چیزیکه گرد و پیش اوست متحس میشود و نقد بر آن مینماید
او میتواند که بواسطه همین مسائل حسابی از مقدار باران در
رقوم صحیح، مقدار طاقتیکه از یک خروار زغال تولید میشود، نمو
اشجار اوسطاً فی روز مقدار حرارتیکه آفتاب بمواسم مختلف
صرف میکند و همچنان دیگر مسایل مفید را یادگیرد. اگر حساب
معامله اینچنین رغبت باین بیشتر و عظمتش زیاد خواهد شد از
انکه پیشتر بود از آنکه در بعض قومهای است که در میان
شان بطریق بی اصل قدیم تدریس میشود*

مسائل که بر آمده از تدریس در مدرسه ها کاتیت


مسائل هر روزه ۱۲۸

علاج تفکر غیر صحیح درین زمینه ـ بسیاری از سهو هائیکه طلبه بعد از جماعت چهارم مینمایند از این جهت است که مناسباتی را بدرستی تعبیر کرده نمی توانند که در مسائل مذکور است ۔ اگر معلمی درین باره شاگردان را غلط بیابد این گفتن سود نخواهد بخشید که من بعد خبردار باشید یا اگر زیاده تر متوجه نشدید ، بعد مکتب تان خواهم نشانید ، یا در جماعت پایان تان خواهم فرستاد وغیره ۔ شاگرد هائیکه عادت غلطی را پیدا کرده اند بمحض این اراده که دیگر غلطی نمیکنیم اصلاح خود کرده نمیتوانند ۔ این گمان یک چیز سهل است که متعلم بقصد خود غلطی های خود را رفع کرده میتواند ، اما نه تهدید ، نه نصیحت ، مفید می افتد که طریقه های غلط عمل را تکامل داده است معلم قابل موقعیت را تجزیه کرده ، باعث غلطی های یک شاگرد را خواهد دریافت و آنگاه بتکامل عادات نو خواهد کوشید. چه آخر نا درستی یک عا دت دلی است که نتیجه عمل مدید کردن یک چیزیست بیک وضع خاص این عادت بیک لمحه نمی شکند ، بلکه چون یک عادت مختلف تعمیر شد ، جای ناپسندیده سابق را خواهد گرفت *
ثمره نادرستی در کار مکتب ۔ نکته اخیر توضیح مزید می خواهد ـ اکثر


۱۲۹

مسائل ہر روزہ

معلمان دین زحمت می بینند که طلبہ خود را در تدریس حساب
بقصد خود شان درست بسازند چون یک شاگرد نو سوال حساب
را حل میکند، یا یک کلمه را ہجا میکند، یا یک جمله می نویسد
او خودش قاصر است ازینکہ غلطی ہائے خود را بکشد زیرا او
بتفصیل نظر ثانی بر ہمہ کار خود کردہ نمیتواند۔ این یک خاصہ دل
بچه است کہ چیز ہا را من حیث مجموعات شان ملاحظہ می نماید
و چون یکبار کدام کار را کرد، آن بخیالش درست میآید۔ این یگانہ
دلیل است کہ معلمان ازین ہدایت خود پیچ فایده نمی بردارند
اکنون بر کارتان نظر اندازید و بنگرید که این درست باشد
برائے یک جوان ہم مشکلست کہ سہوہائے خود را بشناسد
در آنکہ او کردہ است ۔ عین این امریکه او یک سوال را حل
کردہ است یا یک عبارت را نوشتہ کردہ است بقراریکہ نمونہ
آن دادہ شدہ ، شہادت است کہ او این را درست می پندارد
و چون بتکرار آن را می بیند ، مایل بہمین است که آنرا درست
پندارد نہ غلط ۔ چون این حال جوان است، بچہ ہائے خورد
بیشتر مایل باین پندار می باشند کہ چیزیکہ کردہ اند و لوکبرات
باز ملاحظہ آن نمایند صحیح است *
اصلاح نفسی یک کار نا درست با وجود آن باید
در شاگردان ما استعدادی را تکامل داد که نظر ثانی کار خود را نموده


مسائل ہر روزہ
۱۳۰
غلطی ها را بکشند ۔ آنها می توانند در ہر مضمون بدرد خود غلطی
ہا را کشند ، خصوصاً در حساب ، بذریعہ سنجش و اثبات ہر عمل
مسئله که باید پذیرفته نشود تا متعلم ہر عمل آن را سنجش و ثبوت
نکرده باشد ۔ چوں یک شاگرد دوباره کار خود را می بیند و غلطی
خود را کشف می نماید این یک احتیاط اتم است که آینده
مرتکب آن غلطی نخواهد شد ۔ درین طریق او میلانہائے خود را می
آموزد و بر علیه آنها اجتناب می ورزد ۔ پس درین کار سنجش
شاگرد با مشق قیمتدار حاصل میکنند در عملیات اساسی و درین
ملاحظه که مناسبات را در یک مسئلہ بہر طریقیکہ بتوانند ببینند ۔
دانستن اینکه سنجش یک مسئله چه طور میشود عیناً ہمان قسم قیمتدار
است که دانستن حل آن ۔ البته چوں شاگرد ہا در جماعت پنجم یا
ششم میرسند احتمال است که هیچ حاجت سنجش نماند چوں آنها
بر مسایل معروف عمل مینمایند ، لیکن ہر گاہ آنها عملہائے نو را
شروع کنند ہمیشہ خوب است که نتائج خود را باثبات برسانند
گاہے سوال را حل کرده نپندارند تا وقتیکه خود را متیقن نسازند
کہ بمعیار سنجش کار شان درست است +


۱۳۱ مسائل هرروزه

فصل پنجم
تدریس تفکر بطلبه محتشم

تفکر واضح و حافظه خوب - در اینجا میتوانم یک نظر انداخت بر رشته که در میان فکر روشن و حافظه خوب موجود است یک معلم سرگرم و جدی را مشاهده کردم که جماعتی را تعلیم میداد که او را غبی میگفت شاگردهای درسهای اول خود را در کسور عام میگرفتند و بتانی و آهستگی بسیار زیاد ترقی میکردند بعد از فشار بست پنج دقیقه و جد و جهد زیاد آنها چیزی را یاد نگرفتند - معلم دل شکسته مینمود و اظهار این از چهره لهجه و حرکات جسمش میشد - آنها را سخت سست می گفت و الزامات حماقت بی پروائی و بی توجهی بر ایشان می نهاد الحاصل آن ساعت برای متعلمان معلم و برای زائر ناگوار بود *
یکی از جملاتیکه معلم برای تسریع عملیات طلبه استعمال


مسائل هر روزه
۱۳۴

میکرد این بود که دیروز آنرا بشما نشان داده ام، چرا امروز
بیادش آورده نمی توانید؟ این کلام از اکثر در سخانها شنیده میشود
و نقداً بزبان معلّم میآید . چون یک امر بشاگردی نشان داده
شد باید اقلاً یک روز آنرا یاد داشته باشد . معلّم البته خودش
آنرا ابقا کرده میتواند، ازینجا استدلال کرده که متعلم هم آنرا در
حافظه نگاه کند، خلاف روحیات حقیقی است. باز هم معلّمان شاگردان
خود را سزا میدهند که چرا بیک روز فراموش کردند چیزیکه معلّم
پیشتر یاد دارد لامحاله روز دوم هم بیادش است امّا شاگردها آنرا
چون خوب نمی فهمند فراموش میکنند مثلاً معلّم میگوید که اگر چهار یک
را با پنج یک ضرب کنید، نتیجه چه خواهد بود؟ طلبه نشسته اند
و معلّم اصطلاحات حسابی را متواتراً استعمال کرده میرود که طلبه
معناهای آنها را نمی فهمند. او سرسری و عمومی یکدو کرت، قاسم
و مقسوم علیه عاد اعظم وغیره الفاظی را که خودش بخوبی میداند
بیان کرده بالتفصیل والتوضیح بر تخته عیان نمی سازد و طلبه را
نمی طلبد که بر تخته خود شان هر جزو آنرا حل کنند. مطلب
اصطلاحات را برای شان نمی فهمانند و اعمالی را که مبنی بر آنها
پیش میآید، بدون تشریح معانی، حل کرده ما سبق خود را تمام
میکند طلبه اکثر شان هیچ نمی فهمند و بعض شان یک مفکوره
خیره و تیره گرفته روز دوم ازیشان توقع کرده میشود که چیزی را

سالس /۱/ روزه در شهریه یکسیر محمد کاتب


۱۳۳
مسائل ہر روزہ

که دیروز یاد گرفته بودند بلا کم وکاست بیان کنند *
فرض کنید که بعوض گفتگوی محض بمین مضمون معلم از هر
شاگرد میخواست که کل چیز را خودش حل کند و عمل را بالفاظ
خود بیان کند مبنی بر آنکه او کرده است ۔ مفروضاً او چهل تکه
کدام چیز را میگرفت و از شاگردنا میپرسید که چهار یک را
از پنج یک آنها گرفتن چه معنی دارد ۔ قبل از شروع کار شاگردنا
تجربه میکردند به دریافتن اجزائی کسوری یک واحد قیاسی یا یک
مجموعه اشیاء ۔ اکنون آنها پنج و یک چهل تکه را دریافته میتوانستند
پس چهار یک پنج یک را می دریافتند ۔ پس نقداً گیقن مینمودند
که کدام حصه چهل مجموعه دو تکه بود که از گرفتن چهار یک پنج یک
چهل حاصل شد. ثانیاً آنها بیان اصلی را می دیدند و میدانستند
که چگونه بست یک حاصل میشود و از محض عملیات مطلوبه بر
رقوم برائے تعین اصول معلم مثل اینها مسائل داده میتواند ۔ دو
بر چهار یک بر پنج چهل را معلوم کنید ۔ سه بر چهار یک بر پنج
چهل، سه بر چهار دو بر پنج چهل ، و همچنان از میان تعداد
زیاد عملیات نتیجه این کار روائی این خواهد بود که از پیرون
این بیان در نتائج مادی شاگردها بواسطه دست زدن اشیاء
در اجرائے مناسبات مذکوره مسایل این قدر متاثر خواهند
شد که آن تجربه بیاد شان خواهد ماند ۔ اما چون آنها هیچ تجربه


مسائل هرروزه
۱۳۴
دانسته نباشند بدون حل کردن رقوم هیچ چیز بغیر تکرار متواتر
و متداوم، آن اعمال را بحافظه شان نگاهداشته نمیتوانند +
شاید یک طریق بهتر از تکه های مذکوره این باشد که هر
شاگرد یک دائره را بکشد و برین عملیات مطلوبه مسئله را
بنماید و معلم بسیار مسایل را بهمان اصول تجویز کرده میتواند که
آنرا محکم تعیّن خواهد کرد - این عملیات را میتوان بر یک خط
اجرا کرد، یا بهتر بر یک مربع یا مستطیل جائیکه شاگرد دیده
میتواند و خصوصاً از میان اجزای واقعی حس کرده میتواند که چه
معنی دارد گرفتن یک جزو یک جزو، یا چنانکه من تدریس
میکنم ضرب کردن یک کسر بیک کسر حتی باین گونه تجربه هم
البته او در مراحل اوّل میتوان راه را گم کرد و من بحیثیت استادش
میتوانم حس کرد که او احمق است، زیرا جزر بمن چنان آسان
و آشنا ست، اما باید فراموش نه کرد که شاگرد نو غالباً غلطی ها
خواهد کرد در چیزیکه برایش جدید است، زیرا در انجام تجربه و تکرار
متواتر، دریافتن سبب هر چیز که برای تفکر لازم است، در
دلش قایم نگشته است. یک ماهر بسبب تواتر گردش گویا
یک پلی گذاشته است که عند الضرورت آنرا یافته راه رفته
می تواند و شاگرد نو تا بارها همان قسم تجربه حاصل نکند
و یک رهنمائی خوب نداشته نباشد محتمل که اواره بگردد +

مسائل هرروزه در تدریس کسر مکاتب


مسائل ہر روزه ۱۳۵
یک مثال از جغرافیه - هر کس لاریب متفق خواهد
بود که عادت تفکر واضح برای شاگرد اهمیت صمیمه دارد و نیز
تفکر دقیق حتی الامکان درباره عالم مردم و اشیائیکه که بآنها
فوراً یا بعداً مناسباتش شدنی است مطالعه جغرافیه باید در
شاگرد تا این تفکر موثر را درباره صور معین عالم محیطش تکامل
دهد طریقه های مروجه برین مضمون این است که در یک جماعت
پنجم ملاحظه شد - بروز اول درس متعلق ارتفاع طبقات زمین
بود از بالای آب و عمل عاملان متعدد فضای و غیره بر ساخت
های حجری که بر اتصال مسطح تپه های حجری می انجامید
ازینجا شروع شد مذاکره تا کل، تشکیل و حرکت افتار منفصله
بچه های جماعت اوسطاً نه ساله بودند آنها کم کار سابق
جغرافیه کرده بودند همه معلومات شان از یک کتاب نصاب
ابتدائی بود که حفظ کرده بودند - اکنون جغرافیه بلند تر را
میآموختند که بر مضمون بطریق منطقی فنی بحث میراند- باستعمال
لغاتیکه جوانان فوراً تلفظ کرده نمی توانستند چه جائیکه فهمیدن
آنها ! محرر بعد از ختم قرائت از طلبه ذهین و کلان پرسید
که تاکل و افتار منفصله چه معنا دارد ؟ آنها در بی کسی
مطلق جواب دادند - درین درس بسی محاورات بود مانند
عاملان فضائی وغیرو که اکثریت طلبه بعد از تعلیم معلم هم تلفظ


مسائل ہر روزه ۱۳۶
کرده نمی توانستند *
بطلبہ گفتہ شده بود که مطالعہ سبق خود را بہ نشستین
ہای خود بنمایند - چون نوبت بقرائت رسید بدیسی بود که اکثریت
شان از مجاولہ سبق یک خیال روشن ہم کسب نکرده بودند
کل چیز مضمون و اصطلاحات ازیشان بعید بود اگر جمعاً اکثراً
بسبب کیفیت معنی اصطلاحات و بحث نظری عمومی مضمون
آدمیکہ جغرافیہ را تیار کرده بود واقعات و اصولات خود را
حتی الامکان در طرز مختصر ترین بیان کرده بود - چہ آنها را
بلحاظ تجربہ بالغانہ خود دیده بود کہ از چهل سال فراہم آورده
بود ۔ ازینها بقرار معلومات اخیره نتائج کشیده بود کہ ہمہ
عمومیات منجمده بود معلم این جماعت پنجم کتاب مذکور را
ازین حیث پسندیده بود کہ بسیار خالص بود و او ماورای اقتدار
طلبه برای آینہ شان مفید بود اگر حالا حفظ نکنند *
دروس باقی برای هفته مثل روز اول بود - ساخت قطعات
ارض تطابق و سطح آنها قیام نظامات آبکشی بر سطح زمین
وغیره وغیرہ در ہر صورت معلم اصولات کتاب را مثلیکہ دران
مندرج بود بیان میکرد بدون آنکه طلبه را رهبری کند
تا انہ مشاہدہ خود کدام چیزیرا دریابند و از واقعات مذکوره
استنتاج نمایند در کل ہفتہ حقیقتہ ہیچ چیز مادی بعمل نیامد - از تجارب


مسائل هر روزه
۱۳۷
طلبہ خارج مکتب هیچ استفاده نشد درین مکتب هیچ
ترسیم یا تجسیم اشکال جغرافی نبود و نہ سوالاتی بود از طرف معلم
کتاب که طلبه را بران وا میداشت که از مساعی خود
اصولاتی را حل نمایند که میآموختند مثلاً چون تصور تقسیم
قطعات را دیده میشد معلم فقط طلبه را میگفت که کتاب را
قرائت کنند. هیچ حواله حتی بعبد هم باشکال ظاهری در جوار
داده نمیشد که خیال یک آبشاری، یک مجرای آبی و یک
اقسامی را تعارف میگیرد. در مکتب هیچ کره مجسمه نبود و
حالانکه یک نقشه در کتاب بود این هم بمعقولیت در اثنائے
درس ملاحظه نشد. مشتبه است که بکدام طریق این معاون
میشد. در هفته گذشته شاگردها در جغرافیه ریاضی دروس گرفته
بودند. آنها بیاناتی آموخته بودند راجع بگردش زمین بر محور خود
و در دور خود میلان زمین نصف النهار ہائے طول البلد و
متوازیہائے عرض البلد منطقہ ہا و غیرہ سہ روز بعد از تمام
دروس ، بعض طلبه درباره واقعیت شان بر درجات عرض و
طول آزموده شدند. ہر شاگرد یک مقدار تحیر ظاهر کرد
درین باب کہ آیا خطوط نصف النهار طول البلد از قطب
تا قطب ممتد بودند یا متوازی خط استوائی کمربند زمین بودند
چون پرسیده شد که آموختن درجات طول و عرض چرا مطلوبست


مسائل هر روزه ۱۳۸
آنها بالكل متوحش شدند - از آنها سوالی شد که مردم در هر جائی دنیا از درجات طول و عرض چه استفاده میکنند ؟ یک بچه هم صاف گفته نتوانست - از نگریستن در چهره های بچه ها چون آزموده میشدند یکی میتوانست دید که یگانه ارتجاع شان بر سوال بیک طریق سعی بود تا بیاناتی را بیاد آرند که در کتاب خوانده بودند - باز سوالی نهاده شد که آیا درجات عرض و طول در صحن این مکتب است ؟ و آنها مضطرب گشتند - ظاهراً آنها گاهی خیال نکرده بودند که خطوط نصف النهار درجات طول و متوازیهای عرض البلد بجز بر نقشه در کتاب نصاب شان بدیگر جای هم وجود داشتند
بظاهر نشان داده شد که جماعت دریافته است که مواسم از حرکات زمین در دائرہ اش پیدا میشود - سوالات فوق الذکر از طلبه بتاریخ ۳ اکتوبر پرسیده شده بود ـ آنها مشاهده کرده بودند که روزها کوتاه شده میرفت و او درین وقت گرمی اتفاق افتاده بود ، باز هم از تجربه بیرون در آنها ادراک کرده بودند که سال باختتام رسیده سرما بزودی در خواهد رسید ـ از آنها پرسیده شد که چرا روزها کوتاه شده میرود آنها این امر را واضح ساخته نتوانستند بجز این جوابیکه آفتاب بجنوب میرود - اولاً یکی گمان میبرد که طلبه ازین جواب خود میفهمیدند چیزیرا


۱۳۹ مسائل هر روزه

که میگفتند، اما چون این را مزید تعقیب کردیم کاملاً هویدا
شد که بچه ها تصور صحیح نگرفته بودند که چرا مواسم تغییر مییابد
این مشتبه است که آیا شاگرد های این سن بکدام طریق این
تصور را حاصل کرده می توانند یا باید این سعی از آنها مطلوب
شود، اما این معقولا متیقن است که طریقه های مستعمله این
جماعت مظهر مسئول فیها را ذهن نشین شان ساخته نتوانست
دروس اکثراً کلماتی بودند عاری از مضمون با معنی این قدر
مهم است تدریس جغرافیه تا طلبه علم حقیقی و اصلی زمین را
حاصل کنند بطور وطن آدم که مایک نظر بیک سلسله دیگر دروس
انداخته می توانیم که محض طریقه های رسمی را ظاهر میسازد که
در مکتب دیده میشوند - از عرصه چند ماه کار مذکور پیشتر مشتمل
بوده است بر یاد گرفتن بنام (۱) دارالسلطنه های همه
ریاست های اتحاد (امریکه) (۲) پنج شهر اهم هر ریاست -
(۳) سه دریای بزرگترین روان میان هر ریاست (۴) همه
علاقه ها دروسکائس (۵) پانزده شهر بزرگترین ریاست و (۶)
همه بلاد قری و دمات در علاقه که این مکتب در آن کائن
است عندیه طلبه باین کار معنی خیز است از ابتدا تا انتها
مقصد شان این بوده است که خاصه محض نامها را از تکرار
بیحد اکتساب کنند، در امیدیکه آنها را در یک سلسله صوتی

مسائل هر روزه در تدریس تجر به مکاتب


مسائل هر روزه ١۴٠
لصب سازند تا که مثلاً چون لفظ مسی چی سٹر مذکور شود
دیگر الفاظ چون بوسٹن لارش - سهرنگ فیلڈ ۔ و وستر و نامھای
سه دریا خود بخود بزبان خواهند آمد - طلبه من حیث کل تصوّر
کافی دریں باره ندارند که چرا پنج شهر مدبور در یک ریاست
مشهور گشته اند یا چرا دریا ها مجرای خاص در ریاست گزیده
اند - معلم در حمایت طرز خود ادعا میکند که اگر شاگردها حالا
چیزی مهم درباره بلاد و انهار هم ندانند که نامھای آنها را حفظ
مینمایند - آنها گاہے راجع بآنها امورے خواهند شنید ۔ که
برای شان آنگاه حفظ داشتن آنها مفید ثابت خواهد شد - این یک
عقیده بسیار غیر سالم مینماید - بصورت احسن این یک رسمیت
است - این تدریس این مضمون را بے لطف و پر تضیع میسازد
اگر از آموختن نام کدام شهر بجز آنکه دران سکونت دارند شاگردها
آشنا گردانیده شوند باحوال عام اقلیمی و طبیعی آں ریا ستیکه
مطالعه آن جاری است حاصل چیزے خالش در قطعات
مختلفش - مجرای طبیعی آبکشی و مشاغل اهالی در حصه ھای مختلفیکه
از احوال طبیعی تشکیل یافته اند ، و اگر بروشنی این واقعات
بآنها دلالت این اکتشاف میشد که نزدیک کدام جای شهر ها
غالباً تکامل خواهند پذیرفت آنگاه نامها آموختن چیزی معنی
برای شان پیدا میکند - هر نام یک شهر یا دریا علامه


۱۴۱
مسائل هر روزه

میشود که بآن یک جسم علم حقیقی و اصلی بسته میشود ولاجرم
آن بچه ها را هم یک رغبت در آن میدهد و فقط این گونه
تعلیمیست که در حیات ما بعد افاده بایشان خواهد نمود - این
اغلب است که اگر بشاگردها نامهای جغرافی یاد داده شود
منفصل از همه مضمون حقیقی دل شان یک عادت ضررناکی
کسب خواهند کرد که تکامل یافته بعوض حقیقت ها بمحض نامها
قانع شان خواهد ساخت *
یک اصول خوش نما اما غلط تدریس - یک نامه نگاریکه
رای محترمی درین باره میداشت استعلام میکند که چه اعتراضات
معقول میتوان بود درینکه بطلبه ده یازده ساله شهر های بزرگترین
هر ریاست اتحاد و ممالک مشهور کل عالم بیاد داده شوند - او
میگوید برای شاگردها ضرورت خواهد شد که نامهای این
بلاد و ممالک را یاد بگیرند و چرا آن را یاد نگیرند چون برای
این چنین حافظه دارند - اگر انتظار بکشند تا هفده هژده ساله
گردند ، انگاه برای شان یاد گرفتن این تفصیلات بسیار
مشکل خواهد گشت - از یک نقطه گاه این معقول مینماید لیکن
یک غلطی اساسی درین مضمر است - برای یک شخص قیمت
مشتبه دارد اگر او نام های بلاد را حفظ کند و قبلاً درباره آنها یاد
نگیرد بعض اموری که یاد داشتن آنها می شاید علاوه بر آن از روی

مسائل هر روزه در تدریس که محمود کاسب


مسائل ہر روزه १४२

ثروحیات مشکل است و پر تضیع حفظ کردن نام جغرافی را که از
خصایص سیاسی یا از کدام دیگر خصوصیت طبیعی منفصل باشد
حافظه انحصار دارد بر پیوستن اشیا حسب علاقہائے موقعتی، مکانی
یا طبیعی۔ ثنا یک نام یک شهر مجہول تا حدیکه تعلق آن بچه است
مشکلاً بکدام چیزے پیوسته میشود که بطور یک پیوند در حافظه کار
بدهد ۔ باید حتماً از تکرار متواتر حفظ شود تا که این در سلسله صوتی
متعین گردد ۔ این است واقعاً که شاگردہائے خرد میکنند چون
شہرہائے کدام ریاست را یاد میگیرند اولاً آنها نام ریاست
را میگویند و پس نامهای شہر را بیک ترتیب خاص میخوانند
و آنها برین تکه این قدر بکثرت مرور میکنند که بعد از وقت
محنت زیاد این در عادت صوتی قائم می گردد :
این صریح مینماید که راه مناسب برای امداد یک شاگرد بیاد
گرفتن کدام شهر اولاً این است که دور آن علاقه را خصوصیاتش
مطالعه نماید که برائے قیام این شہر دلالت کرده است ۔ پس
او باید آشنا گردانیده شود یا صنایع و دیگر مرغوبیت ہا و
فعالیت ہائے شہر کہ بتکامل این معاونت کرده اند برای یک
شاگرد قیمتدار تر خواهد بود که بدین طریق ده شهر را در امریکه در
اثنائے دو سه سال اول مطالعه جغرافیه یاد گیرد، ازینکه صد شهر
را محقنا بنام حفظ کند سو این اصول اطلاق دارد بیاد گرفتن بلاد


۱۴۳ مسائل هر روزه

و ممالک جمیع عالم مطالعه این قسم شاگرد را را عادت تفکر
سبب و نتیجه در جغرافیه خواهد داد که اهمیت مقدم دارد
خطره خاصیکه باید اجتناب شود توکل است بر حافظه لفظی +
جغرافیه یک مضمون خوب برای تدریس موثر - هیچ
مضمون در نصاب تعلیم از جغرافیه بهتر موقع تدریس موثر نمیدهد
امور این مطالعه مادی و معین اند و بدل بچه خوب مطابقت
دارند - اگر بترتیب صحیح و بمرحله مناسبت تکامل پیش شوند
اکثر ادراکات اساسی جغرافیه را بچه های خرد حاصل کرده میتوانند
اگر کار بیرون درباً کرده شود یا اقلاً حواله متواتر نموده شود
باحوال جغرافی در جوار، و اگر استمداد شود از نقشه ها و کره های
برآمدگی منظر های سیما وغیره - لیکن اغلباً در هیچ مضمون نقطه
نگاه بالغانه چنین اصرار تعقیب نیافته است در معامله مواد
مثلیکه در جغرافیه شده است و در نتیجه آن چنانچه همیشه
بوده است - تضیع در تدریس مضمون پیش آمده است. چیزیکه
بالخاصه قابل تاسف است درین تدریس موثر اینست که عادات
دلی قایم میگردد که ما بعد در مطالبه بر علیه کار اصلی مجادله
دارند - یکه بچه که جغرافیه را بطور انبار بیشتر بیانات لفظی یاد میگیرد
که اکثر آنرا او ادراک نمیکند و دلی هیچ رغبت ندارد - اغلب است
که در همه اجرائیات دلیش ضرر بیابد - او مایل میشود که بسوی


مسائل هر روزه ١٤٤

تخیلش نسبت بیک وضع حقیقی و متحرک روش لفظی بگزیند
یا بدیگر عبارت ، قوة فکریه اش بدرستی تکامل نخواهد یافت .
طلبه را اعداد نفسی آموختن ـ تا بدین حد مقصد این بوده
است که ازاله شود که قوة فکر استعدادی را تضمین میکند که از روی
آن یکی در موقعیت جدید خود را بدرستی اداره کرده بتواند ۔ برای
این مطلب یکی باید در ترتیب تجارب گذشته اش درباره کدام
موقعیت سهولت داشته باشد و آنها را بطور یک مشعل متحبس
برای تنویر مقامات تاریک بطریق در پیش استعمال کند یک متفکر
همیشه آنست که در مسائلی راه خود را می بیند که از سابق و آنکه
او قبلاً حل کرده است، مختلف باشند ـ این چنین مسایل برای
شخصیکه نمونه افراد غیر متفکره است نا قابل تحقیق خواهند
بود زیرا او عادت نگرفته است که کدام مسئله جدید را ترک
کند یا برای حل کردن آن بدیگران برای استمداد رجوع نماید
چنین اشخاص در هر حصه حیات بنظر میآیند و آنها مقابلتاً بیکس و بی
تاثیراند ـ پس این خیال معقول است که مقصد خاص معلم در تدریس
همه مضامین لازماً باید این باشد که شاگردان خود را در هر چیزیکه میکنند
بآغاز کردن بگمارد تا مدو نفس خود را خود کرده بتوانند یک بچه
در موقعیت های مادی در حیات واقعی بتفکر آورده نمیشود مادامیکه
او عادت نگیرد که راه خود را از میان اکثر دشواریهای پیدا کند که در صنفخانه


۱۴۵
مسائل مهر روزه

پیش میشوند *
یک مثال ناکامی در تعمیل اصول فعالیت نفسی - ازین
مثال معلوم خواهد شد که چگونه معلمان بسیار ناکام میمانند وقتیکه
اصول فعالیت نفس را تدریس نافذ سازند - در یک مکتب از
یک بچه پرسیده شد که این کلمات را هجا کند در جای آنها)
او باین طریق هجا نمود در جوی اینها، معلم گفت که نی ؛ این درست نیست
یکبار دیگر سعی کن - بچه باز همان قسم هجا کرد معلم گفت که بالضرور
غلطی خود را دریاب، تو هجا میکنی گویا که این باشد (در جوی اینها)
معلم خود تلفظ کرد، لیکن این (در جوی اینها نیست، بلکه در جای آنها
است باز تلفظ میکند، باید یاد بگیری که چون آواز (واو) را بشنوی حروف
(واو) و (یا) استعمال میکنی - اکنون میخواهم که باز هجا کنی ضرورت
نیست که هجای (در) را بنمایی، چه آنرا درست کردی، فقط هجای
(جای آنها) را بکن، یاد داشته باش چیزیکه گفتم - باین امداد بچه هجای
صحیح نمود - اما در مفهوم صحیح آیا او فعال نفسی بود درینکه تجربه شد - آیا
معلم در اصلاح غلطی چیز اصلی را خود نکرد؟ تا که بچه در اصلاح غلطیش
ممد نفسی میبود باو باید گفته می شد که کلمات را بآهستگی تلفظ کند تا
آواز هر حصه کلمه را خوب درک میکرد - اگر بعد ازین تجربه هم درباره
غلطی خود مضطرب میماند، معلم باید میگفت که آنرا بآهستگی و تانی زیاد
تلفظ کند تا که صوتاً آنرا جدا میکرد - معلم باید کدام چیز را بیادش

چون در انگریزی هجا پرسیده شد که در فارسی مثلش نبود لهذا کلمات فارسی حتی الوسع بجایش آورده است (مترجم)


مسائل هر روزه ١٤٦
نمیداد که پیشتر آموخته بود بذریعه سوالات هنرمندانه او باید دلالت میکرد
که موقعیت در پیش را تجزیه نماید تا که چیز برا آموخته است باین اطلاق
میدهد و آن برای حل مسئله مددش مینمود- آنگاه او ممد نفسی حقیقةً
می شد زیرا او یاد میگرفت که چگونه در مواقع تشابه در آتی مدد خود
بنماید درین اثنا معلم گفت که (خواب و خور) را هجا نمایند- یک بچه هجا
کرد (خاب و خور) معلم گفت که صحیح نیست باز کوشش کن- این دفعه
بچه گفت (غاب و خُر) پس معلم تنقید کرد که چون اول کرت حصه آخری
را هجا کردی، «خور» صحیح بود- باید این را تبدیل نمیکردی، بلکه حصه
اول غلط بود، اکنون باز آزمایش کن و بجای «خواب» را بکن- بدین
طریق شاگرد بجای صحیح دلالت گر او شد- این واقعه مثل لعل ظاهر
میکند که در تربیه مدد نفسی شاگرد کمبودی هنر در معلم است- باید
او نمیگفت که (خور) صحیح است تا وقتیکه خود بچه از تجزیه کلمات و
معانی کن معلوم نمیکرد- او باید بچه را میگفت که معنی کلمه مطلوب
الهجا را بیان کن و پس میگفت که «خر» چه معنی دارد و این باو
نشان میداد که این صورت آخری استعمال کردن غلط است
او البته متحیر شده بود از یکسانی داد از دو کلمه، او فکر نداشت
که کلمه هجا کردنی چه مطلب دارد از کم پیش بایجاب آواز
بی اختیارانه راه میرفت، که غالباً یک عادتی بشاگردان میگردد، آن
شاگردانیکه بدیگران متوکل میباشند تا آنها در اصلاح غلطی ها
قریه محمد یار در سدیره سال برآوردن طاحیت


مسائل هر روزه ۱۴۷
شان کمک نمایند ـ اگر در کل کار شان برائے بچه
ها گفته شود که هر چیزیکه می کنند تجزیه آن بنمایند تا
تجربه گذشته خود را بر آن عاید سازند باشیائے
متشابه علی السویه در صورت و معنی آنها یک میلانی
پیدا خواهند کرد که این را هر موقع جدید بکنند که سپر
محفوظ ترین بر علیه اصدار سهوها خواهد شد ـ این است
حقیقةً آنکه اصول فعالیت نفسی می خواهد و معلمیکه این
را بدرجه بزرگترین استعمال کرده می تواند یقیناً در کار
موقعیت بلند ترین حاصل خواهد نمود +
مطالعه خانگی شاگردان و تربیه در امداد نفسی ـ اکثر
معلمان حس می کنند که باید برائے طلبه کاری بدهند
که در خانه هائے شان بکنند ـ توقع کرده می شود که والدین
ہائے شان درین کار ها امداد شان خواهند نمود ـ
بیشک معلمان اکثراً میگویند که برائے طلبه سر انجام
دادن این کار ها بدون مدد کسی محال است ـ این
یک چیز عام است شنیدن از زبان معلمان که باید
آنها از والدین هائے خود استمداد کنند لیکن در
عین زمان حتماً باید آنها خود کار خود بکنند ـ چند معلم ها ادراک
میکنند که اکثر کار هائیکه طلبه زیاد در خانه هائے خود میکنند بیشتر


مسائل هرروزه
۱۴۸

ماشین وار میباشد ـ اغلب است که در پنجاه یک والدین به بچه خود را
رهنمایی میتواند کرد که چگونه در مطالعه خود بدون کمک خود شروع
کنند ـ مشاهده کنید که یک پدر بچه نه ساله خود را در حساب چگونه مدد
میدهد ـ سوال بسیط یک بچه در رفتن به مکتب پانزده عصا راه میرود
بر کوچه که در آنجا سکونت دارد پس او بطرف راست میگردد بیک کوچه
که بزاویه قائمه روان است او بست پنج عصا میرود ـ پس او میگردد
بچپ بر یک کوچه که بزاویه قائمه است و هیجده عصا راه میرود ـ او بمکتب
در صبح و دیگر برود برای طعام در خانه میآید چند عصا در رفتن و آمدن
مکتب هر روز او میرود ؟ البته درین موقعیت هیچ چیزی نیست که
یک بچه جماعت پنجم نقداً نفهمد اگر او بتفکر اول قدم بقدم دلالت کرده
شود، لیکن چون او اول سوال را میخواند احتمالاً مضطرب میگردد زیرا
همه شرایط در یک آن واحد بدبش جوش میزنند و او یاد نگرفته است
که چگونه از میان آنها نقطه بنقطه راه بیابد ـ پس احتمالاً میگوید که من
نمیدانم که چکنم ـ این همیشه این معنی دارد که کل موقعیت بشاگرد نو
متقابل شده است و او در شروع روانه شده نمیتواند و تعقیب راه
را تا آخر کرده نمیتواند ـ تدریس خوب برای کردن همین رهنمائیش خواهد
کرد ـ یک معلم هنرمند شاگرد را هیچ چیز نشان نخواهد داد، مادامیکه
ضرورتش نشود ـ چنان معلم محضاً بشاگرد دلالت خواهد کرد که در تفکر
خود از نقطه مناسب روانه شود ـ هر جزوش در ترتیب بگیرد و رسمها


مسائل ہر روزه
۱۴۹
بسازد تا او را در نشا ناندن کل موقعیت مدد دهد، مسافات را
مقامات درست بنویسد و همچنان لیکن پدر غالباً چه خواهد کرد؟ جذبه
نهایت فعالانه اش این است که آموزنده را مدد کند و آن سخیانش
تقاضا دارد که بچه را از مشکلاتش بکشد و این عبارت است از
کشیدن جواب بکوشش اقل و بنهایت آسانی، نه اینکه بچه را
وا گذاشتن تا در دل خود موقعیت را نقشه کند مناسبات و سبب
و نتیجه را دریابد و این چنین مسئله را حل کند پس در اکثر حالات
والدین بچه را نشان خواهد داد که چکد بلکه او قلم پنسل را خود گرفته
برای مدد بچه سوالش را حل خواهد کرد. این وضع در دل اولاد
عادات شر آمیز تولید میکند عاداتیکه مغلوب ساختن آنها برای
معلم مشکل است *
یک مثال طرز نامی خراب در تربیه خانه یک معلم برای
شاگرد هدایت میدهد که در خانه کلمات جدید درس قرأت را
از کتاب لغات بنگرد و از تعریفات آنها یکی را منتخب کرده بعوض
کدام کلمه اصلی استعمال نماید. معلم میگوید که از مادر خود مدد بگیرید
اما بالضرور کار را خود بکنی. بچه از والده خود آنگاه مدد می طلبد که چون
لغات را بسبب نا تجربه کاری بورق گردانی زیاد دیده صرف اول
کلمه را می یابد مثلاً کلمه مظفر مطلوب است چون بچه بعد از لغزشهای
زیاد میم را دریافت، مادرش بمددی شتابد باین الفاظیکه میانی میم


مسائل هر روزه
۱۵۰

در آخر الف یا است و بعد از لام میآید پس باید در آخر کتاب باید دید ظ را پیدا کن. ظ قبل از ع میآید. مرا بده که نشانت بدهم پس خودش میم را یافته بعد ازان ظ را متصل آن نشانش میدهد و کتاب را بدست بچه میدهند. چون او باز حیران میماند مادرش هجا کرده میرود و حرف بحرف گفته میرود مع ترتیباتیکه در لغات مستعمل میباشند بچه فقط ورق گردانی کرده میرود بجز این کار دستی تفکر نکرده است که چگونه از میان مشکلات راه پیدا کند. چون او شروع مراحل کار را یاد نگرفته است، در دیگر موقعیت مثل این باز بیکس خواهد ماند زیرا از تجربه امروزه هیچ نیاموخته است. بعض معلمان کلیته میگذارند که طلبه در خانه خود یاد بگیرند چگونه دیدن لغات میشود و آن ضمنا برای بچه نو یکی از دشوارترین دستکارهاست و نیز یکی از مهم ترین زیرا درین وقت و طاقت بسیار ضائع میشود یک طبیب مستانه قرنها گفت که بصارت بسیار طلبه از استعمال کتاب لغات تباه میشود چون یکی بچه های پنجم یا ششم جماعت را بنگرد که چه قدر عبث و غیر معقول در میان لغات آواره میگردند، تقدیر میتوان کرد که بر خلقت بدنی و دماغی این یک بار شاق است بمثل نمونه دار را دوام بدهیم آخراً شاگرد کلمه مظفر را در می یابد و تعریف این باستعمال دو یا سه مرادف شده کرده است که ازینها یکی هم از کلمه اصلی برایش آشنا تر نیست - والده اش برای او مرادف ها را میخواند و نشانش میدهد


۱۵۱ مسائل هر روزۀ
که کدامی برائی عوض بهتر است. او برائی بچه دلالت این امر نمیکند یک قسم قبضه بر معانی کلمات نا آشنا پیدا نماید او فقط میگویدش که عوض مذکور را حفظ کند تا که مطلوب معلم بجا آورده شود بخانه ازین کار روائی تربیت خوب حاصل کند یا خیر. والدین باین تعلق ندارند که مقدماً تجربه خود بچه را در ایفای وظیفه قیمتدار بدانند. اگر معلم بپاید باید همیشه این را در خواهد یافت که بچه ها بدون اینکه حفظ کرده اند دیگر زحمت و تجسس و تعقیب مراحل در میان داده نشده اند.
اگر دروس در خانه ضبط کرده شوند چیزی خوف است که کار بطرز ماشینی و حفظ محض کرده خواهد شد. رأی محرر ست که درین عصر و همیشه مشکل خاص تدریس این است که این به نتائج نهایی واصل شدن میجوید بدون اعتنا بنوع تجربه که شاگرد بوصول آن دارد صبوری و هنر عالی مطلوبست که تدریس آموزنده درین شود که چگونه خود شروع نماید در هر چیزیکه میآموزد یعنی از معلم پیش برود بعوض اینکه پیرویش نماید، درین طریق بمعنای حقیقی فعال نفسی گردد. چون یک معلم بشاگردش میگوید که باینطور خود شما کار را بکنید ، فکر غالبش این میشود که از بر نماید آنرا که دیگری پیدا کرده است. اگر معلم بطریقی متیقن شود که در خانه شاگردی مدد متخصص خواهد یافت آنگاه البته مفید است که بعض کارها در خانه ها داده شود. زیرا والدین بچه ها را منفرداً توجه خواهند داد باین ممکن باشد هدایت کردن بطلبه جماعت ششم که کار اصلی را خودشان بکنند و در عملیات


مسائل هر روزه ۱۵۲

خود شروع کرده فقط بطور رهنمائی استمداد نمایند و در میان دلالت و
امداد تفاوت اساسی است در دلالت یک شخص موقعیت پیش او برائے
نظرش آورده شود تا که او دیده بتواند که چگونه حرکت کند. بدست یکدس منبر در
شاگرد نو رهنمائی میباید که همه شرایط مشموله را بفکر آرد تا بدلی خود بسنجد که چگونه
حرکت نماید، خواه در حساب، در جغرافیه، یا در دیگر چیز. اگر او بر یک موقعیت
جدید حمله میبرد، لازماً باید تحریک داده شود که همه آنرا که تجربه کرده است و
بدین اطلاق دارد بیاد آرد. میلانش برائے این فعل نخواهد بود. اگر او ارادتاً
این را بکند البته هیچ ضرورت معلمان نباشد. میلان شخص غیر تربیت یافته
در یک موقعیت جدید متحیر گشتن است مادامیکه تربیه طویل در استعمال
تجربه خود نیافته است، او چنان ہمتے پیدا نمیکند که بدون هیچ رهنمائی آنرا
چنان مؤثر استعمال کند که مسائل خود را حل سازد. یک سند یافته مکتب عالی
که تربیت خوب حاصل نموده است بر همه مواقع باید این را کرده بتواند و یک
شاگرد خوب تربیت یافته مکتب ثانی در اکثر موقعیت ہائیکه در مکتب خود را
در آنها مییابد باید این را کرده بتواند یک بچه جماعت ہشتم باید کاملا ۱۵۱محمد
نفسی باشد در بارهٔ بسیار یکه او مطالعه مینماید عملاً در هر چیزیکه در قرأت است بسیار
زیاد در جغرافیه اکثریت حساب و هر چیز بجا البته شاگرد جماعت اول قابل قتل است
که تجربه خود را برائے حل مسائل جدید استعمال کند. اما بدون پروای اینکه در تکامل
تعلیمی خود بکدام نقطه بالغ شده است تدریس صانعانه میتوان رهبریش نمود که در اکثر
آنکه باید تدریسش شود، از خود آغاز نماید و بدون مدد دیگری شروع حل مسائل بکند

مسائل هر روزه در تدریس


مسائل ہر روزہ
۱۵۳
فصل ششم
تدریس اجرا لطلبه

در فصل ہای سابقہ ما مشغول بودیم بمذاکره تدریس مضامینیکہ
بحث میرانند بر امور مضمون یا شاید بمفکورات چنانکہ متمیز میشوند
از صور با وسایل اظہار فکر چون طرز پیش کردن مطالعات مضمون
را بطلبه می سنجیدیم، ما کاملاً در تکامل استعداد تفکر مصروف بودیم
لیکن اکنون چون لازم است که توجّه بدهیم بحصول مضامین صوری،
احتیاج خواہیم داشت بتحقیق اینکہ چگونہ شاگردان نقداً و اقتصاداً
اکتساب سہولت کردہ میتوانند در استعمال محاو مخصوصہ در ہجا در
تحریر در خواندن و همچنان- تحصیل تفکّر واضح باید غایتی باشد کہ
در تدریس تاریخ سائیس جغرافیہ و مثل آن مدنظر باشد۔ لیکن اجرای
نفسی حتماً باید انجامی باشد کہ مقصود باشد در تدریس مضامینی کہ
علامات و فنیات دراں مستعمل میشود- وظائف مضامین مضمونی
برعلیہ فنی در جوہر خود مختلف اند در حیات بشری و باید در مکاتب

حاصل اداره در تدریس


مسائل هر روزۀ
مختلفاً تدریس شوند *
۱۵۴
هجا کردن یک مضمون نمونه واقعی ـ هجا کردن یک مثال
خوبیست که در آن باید سهولت نفسی در اجرا حاصل کرده شود - اغلب
است که فی زماننا بر هیچ مضمون نصاب مثل هجا مذاکرات نشده
است. جرائد نگاران متواتراً شکایت مینماید که فارغ التحصیلان مکاتب
عام کلمات معمولی را صحیح هجا کرده نمیتوانند - این محرران هجا را تاکیداً
چیز الزام قرار میدهند ـ البته هجای خراب بزودی شناخته میشودـ
یکی مطلقاً خود را در بحر مظاهر کرده نمیتواند بدین اینکه درباره این،
قابلیت یا عدم آن مکشوف سازد، این یک وجه است که چرا نواقص
درین مضمون را بچنین مبادرت غیر متخصصین شناخته میتوانند ـ در زمانه
ماضی قریب یک شاگرد جماعت چهارم در مکتبیکه معمولاً خوب
گفته میشود بخانه خود فهرست کلماتی آورد که بطور درس هجا یاد
گرفتن داشت . فهرست این بود . صادق ـ زارع ـ جدار ـ حرث ـ
صیف ـ حبوب عموماً . فصل ـ درویدن ـ شرکت ـ این کلمات از منتخباتی
گرفته شده بودند که شاگرد تا آن صبح در سبق قرائت خود داشتند
این عادات آن معلم است که اسباق هجا را از دروس قرائت جغرافیه
و لسان میگیرد و میگوید که بدین طریق کلمات را منتخب کرده
میتوانم که شاگردان می فهمند و او حامی سرگرم این نظریه است که
بچه باید هر چیز یها که خوانده بتواند هجا کرده بتواند. نیز او یقین دارد


۱۵۵ مسائل هر روزه

که اگر شاگردی کلمه را هجا کرده میتواند او بهمان اندازه زود تر انرا
خوانده خواهد توانست تا که هجا قرائت را مدد خواهد نمود اگر هر دو یکجائی
تکامل داده میشود +
یک محک عملی - اکنون بنگرید که چگونه نظریات عرفانی یکی ، علی
الرغم واقعات بدیهی که بر عکس اصولات را ارائه میکنند اکثراً
باصرار قائم میمانند - شاگردیکه ذکرش در فوق شد یک نوشتن
هم داشت همان روزیکه باو فهرست زراعتی داده شده بود-
معلم گفته بود که مقاله بر مضمونی باشند که در آمد و رفت مکتب
بتجربه آمده باشد - چون او بکار خود آغاز کرد - او اعلان کرد که چیزی
نوشته نمیتوانم از خلای دلش برآمد که چه خواهم گفت بمعلم این
خیال را تکمیل دادن داشت که براه مکتب او مرغهای متعدد را دیده
بود و او هدایت داد که درباره آنها چیزی بگوید - پس بعد از جنبیدن
زیادی در نشیمن خود و بدور خود نگریستن که رفقای صنفش چه
میکردند - بالاخر این را تولید نمود (( بر کوچی که براه مکتب است
من مرغا را دیدم - شمار کردم هفت تا طارغ بودند بگرفتن او
ناوس انداختم لیکن او نا پریدن و رفتن برای زمستان سوئی جنوب میرفتن))
معلم در مرور کارش بسیار مقاله ها مثل این دیده بود اما باز هم
در خیال خود محکم بود که طریقه یاد دادن هجا این است که روز مره
ده لفظ از اسباق قرائت وغیره گرفته برای بچه داده شود که
بعوض انگریزی عبارت فارسی ضرورتاً مندرج شد (مترجم)


مسائل هر روزه
۱۵۶
بطور فهرست آنرا یاد بگیرد - در عین زمان او بشاگردانهای خود
میگفت که همان قسم کلمات مشکل را که در هجا یاد میگرفتند در
نوشتن مقالات استعمال نمایند چون من فکر دادم که بجائی
نوشتن مقالاتی متعلق راه مکتب اگر یک حکایتی بنویسند که
دران ده کلمه هجا استعمال کنند او بجهت معترض شد - برایش غیر
معقول نمود که بشاگردنای خرد را چنان مضمون شکل بدهد،
دلیلش خوب بود زیرا بچه ها برای اظهار خود درین طریق چه تجربه
داشتند +
من شوق داشته ام که از چند سال فهرست های هجائی یک
گروه بچه ها را نگاه کنم و بنگرم که رشته در میان فهرست ها و
تکامل استعداد حقیقی هجای بچه ها چه بوده است - من دریافته ام
و ازین بسیاری از قاریین من آشنا خواهند بود که شاگردنا میتوانند
حفظ کرد هر روز فهرست های کلمات اما چون ضرورت اظهار
خود شان بیاید - بسیاری از آنها را هجا کرده نخواهند توانست - و
دلیل این تفاوت درین یاد گرفتن محضا برای قرایت و برای
استعمال واضح مینماید - این یک چیز است که یک کلمه را بطور
اندراج منفصل و جداگانه یاد بگیرید، مطلقا چیز مختلف است که
این را در قبضه خرد بیارید تا این را در علاقۀ پایش بیک جمله استعمال کنید+
من اکنون یک شاگردیرا نیز مشاهده دارم که هر روز حفظ کردن


۱۵۶
مسائل ہر روزه

ده کلمه از او مطلوب است، او آنها را در حافظه رویائی خود محکم
میسازد که اگر من از ته فهرست تلفظ کردن گیرم او از سر هجا
کردن شروع مینماید. اگر من از آغاز روانه شوم و پایان بکلمه
پنجم بیایم، آنرا ترک کرده بششم یا بهفتم بروم او باعتماد کامل پنجم
را هجا خواهد کرد. او کلمات را فقط در ترتیب ماشینی تعین مینماید
او در میان آوازه کدام کلمه و صوت رویائیش علاقه ها را قایم نمیکند
بسیار کمتر او چنان آشنائی پیدا میکند بکلمات که آنها را بطور الا
اظهار استعمال کرده بتواند، فقط ازین جهت که او تجربه ندارد
که آنها را درین طریقه استعمال نماید. آیا شما تصور کرده میتوانید که
یکی استعمال کارها را یاد بگیرد فقط از یاد گرفتن نامهای همه
اقسام را که در سقیلدا ساخته و در فهرست ها آراسته میشوند. یگانه
طریقه که در ان یک شاگرد استعداد استعمال کلمات را نقداً و
صحیحاً حاصل کرده میتواند این است که آنها را یاد گیرد چنانکه
او احتیاج خواهد داشت که در موقعیت های عملی حیات
آنها را استعمال کند *
آیا معنی اینست که فهرست های هجا داشتن عبث است؟ هرگزنی
لیکن معنایش اینست که هجا نمیا دند ازین حاصل میشود که جملات نوشته
شود نه که کلمات منفصل حفظ کرده شود. بدون شبه شاگرد نو باید
نوشتن کلماتش را جداگانه اول یاد بگیرد. اگر او در شروع یک جمله را


مسائل هر روزه ۱۵۸

دست میزنند. او میتواند از پیچیدگیش مغلوب گشته باید او چیزی آزادی در افاده کلمات منفرده یک جمله حاصل کرد قبل ازینکه آنها را بطور واحد استعمال نماید ولیکن لازم است که هیچ کلمه را نگذارد که سعی یاد گرفتنش نموده است تا وقتیکه آنرا در علاقه های معمولیش فوراً استعمال کرده نتواند .
این یقیناً یک طرز مضیع و بی تاثیر است که هر روز یک فهرست کلمات جدید معرفی شود تا در سال عده نسیان زیاده گرفته شود من آزموده ام شاگردانی را که اینچنین تدریس یافته بودم و دریافتم که فهرست یاد گرفتگی هفته گذشته تقریباً کامل این هفته فراموش میتوان شد. آنها استعمال نشده اند. این کلفت است آنها آگاهانه برای یک ساعت یا برای یک روز منقش میتوان شد. اما برای دوام محکم نمیگردند. تامین آنها فقط باین میتوان کرد که در یک تنوع موقعیت ها تکرار فیاضانه آنها کرده شود گویا آنها باید حتماً در عضلات در آمده شوند بطور محض تصویر های اشیای غیر مستعمل گذاشته نشوند که احتمال دارد که در عصبیت منجر شوند. مشکلاً شک میتوان کرد که برای مشق هجا انتخاب آن کلمات مناسب است که بچه هر روز در کار منضبط مکتب بنهایت کثرت می بیند و استعمال میکند. یک اعتراض بکتاب هجائی نمونه قدیم این بود که فهرست های الفاظ تالیف کرده می شد بدون لحاظیکه شاگرد در آن


مسائل هر روزه
۱۵۹

جماعت چه میخواند۔ لیکن نیز درین حالیکه فهرست هائی هجائی انگیز
اسباق هم گرفته شود که در آنوقت تعقیب آنها میشود، هنوز خطره
ایست که اگر آنها بطور فهرست ها یاد گرفته شوند نقداً فراموش خواهند
شد. این گویا یک قانون نظام بشری است، چنانکه صادق به دل
که به بدن که چون یک عضو یا یک فکر استعمال نمیشود اغلب است
که ضعف پذیرفته میرود . اگر بازو را بر بندید عضلات بزودی
تنزل کردن خواهند گرفت، یک شخص دو ماه بر بستر بیفتد پس خواهد
دریافت که راه رفته نخواهد توانست .عضلاتیکه برای تحریک ضروری
اند بخدمت گماشته نشده ضعف میکردند و از کار بر آمدن شروع
میکند .چنان در عمل دماغی کدام تصور یا مفکوره که در تطبیق
روزمره مستعمل نمیشود اغلب است که بسرعت منفی گردد ۔ طبیعت
گویا برین عقیده اجرائییت میکند که چیزیکه برای استعمال ضرور
نیست بهتر است که بعجلت ممکن ترک کرده شود کسیکه تبادلاتی را
مشاهده کرده است که در حافظه خودش واقع میآید حکماً ملاحظه کرده
باشد که چگونه این قانون اطلاق دارد باشیائیکه باری نوک زبان
بودند۔ لیکن بسبب استعمال نشدن جزعاً یا کلاً فراموش گشته اند
مزیداً چون یکی کدام قوت عضله یا دلی را تکامل میدهد او میتواند
استعمالش کرده بطریقیکه آنرا حاصل کرده است ۔لیکن نه بیک
طرز مختلف ۔ہمین حال تربیت دلی یا دماغی است، یک کمک

سالها بر ندارد در تدریس یکم لوهیت


مسائل هر روزه	۱۶۰

فروش محرر را گفت که بلچه که در دفتر خود داخل میشوم که هر سوالی را متعلق
تقسیم اوقات ریل را جواب داده میتوانم۔ لیکن چوں بیرون میشوم معاملات
ساده آنرا هم بیاد نگاه کرده نمیتوانم۔ سببش اینست که کدام چیز آنجا بیاد می
آید که احوال متعلقه آن مربوط شود که ماتحت آنها ابتدا آن چیز یاد گرفته
شده بود پس اگر آن احوال را تبدیل و بیم اغلب است که موقتاً آن چیز را فراموش سازیم
اکنون رجوع بهجا۔ در حیات حقیقی ندرتاً گاهی ضرورت میافتد
که کلمات منفصله را هجا نمائیم عملاً همیشه در جملات شاں مینویسیم
لیکن اگر ما آنها را در گروه های علیحدہ یاد گرفته ایم و او از مطالعات
منضبط انتخاب شده باشند، احتمال اینست که در هجا کردن آنها ما
سریع نخواهیم بود چنانچه آنها در حیات روز مره مستعمل خواهند
شد۔ نیز اگر ما شاگردها را بگویم که کلمات را در گروه ها
یاد بگیرند، باید تعقیب تام آن را بکنیم که آنها را در جملات
نمونه وار بنویسند که در آنها بمقتضیات حیات روز مره
غالباً واقع خواهند شد۔ درین باره باید لحاظ داشت
که مجموعه لغات هجای یک بچه با مجموعه لغات قرائتش
مسابقه کرده نمیتواند۔ قرائت از هجا بس سادہ تر
و کارروائی بس سهلتر است۔ باید یک شاگرد بسرعت
بس زیاده تر در خواندن الفاظ ملکه پیدا کند نسبت
بهجای آنها۔ اگر یک چندی ورزیده شود که بجای کار قرائت،


مسائل هر روزه
۱۶۱
جغرافیه، لسان و دیگر مضامین برابر برود مضر نتیجه خواهد شد خواه
بجایا بمضامینیکه بر آنها این مبنی است.
مشق مضر در هجا - این یک قاعده اصول التعلیم است که از تکرار
کدام اثر بتوان بدوام محکم گشت معلمانیکه اکتساب فن شان از آموختن
قواعد میکنند نسبت بمشاهده نمودن بچه ها در مکتب خانه اکثراً تعبیر این قاعده
را لفظاً و عیناً مینمایند. این چنین معلمان عاماً مثل این یک درس را
منسوب میکنند: هر کلمه را در سبق بجای همان بیست کرت بنویسید. یک
معلمیکه طرز پالیش را محل مطالعه دارد قاعده مذکوره را بجهت در امور هجا بجهت
نه بیجا اطلاق مینماید. اگر یک شاگرد یک کلمه را در یک درس خطا میکند او
بر سرش آنرا بیست کرت می نویسد اگر او دو کلمه خطا کرد او مجبور است که هر کلمه
را چهل کرت بنویسد، سه لفظ شصت دفعه، چهار لفظ هشتاد بار، و همچنان یک
بچه در اطاقش هفت کلمه را در درس خود گذاشته و او مکلف شد که هر کلمه را یکصد و
چهل کرت بنویسد که مجموعه نهصد هشتاد کلمه شد و آن بچه بدبخت بدون توقف
آنرا نوشتن داشت چون کار خود را تمام کرد، بالکل از طاقت رفته بود. بخانه
رفته برین معامله دیگر نگریست یک امتحان کاغذاتیکه بران نهصد هشتاد
لفظ نوشته بود ظاهر ساخت که در ربع آخر کار، اکثراً بجای الفاظ غلط
کرده بود. او می توانست بیست پنج کرت یک لفظ را صحیح بنویسد
آنگاه حروف متبادل میشد و بعض حرف گذاشته میشد و عوضاً
دیگر ها درج میگشت. اکنون آیا قاری لطفاً ملاحظه خواهد کرد


مسائل هر روزه ١٦٢
که با لخاصه اینکه بعد از نوشتن کلمه ۲۵ کرت ، اغلبا او هجای
غلط مینوشت ؟ چه فایده این مشق برایش مینمود ؟ در باره محض وخالص
هجا کردن آیا او در ایفای این وظیفه متضرر نشد ، هر معلم مشاهد
ملاحظه کرده میتواند که بعد از بست و پنج کرت نوشتن یک کلمه غالباً
یک بچه از ادامه نوشتن آن فیض یافته نمیتواند چیزیکه من بعد او میکند
راجاً ماشین وار خواهد بود مستنجا او مربوط نخواهد ساخت آنرا که بنویسد
بصورت رویائی یا صوتی کلمه بلحه که او اجرایش را وامیگذارد
تا مربوطش بسازد بطوریکه آن کلمه شکل یا آواز دارد آن وقت
قسمت مشق اختتام مییابد ، احتمالاً یک بچه اوسط بیشتر از ده کرت
یک کلمه را بمنفعت نوشته نمیتواند ، یقیناً یکصد چهل کرت
نوشتن آن بطور جرم بصورت نه نزن یک تضیع است. ضمناً
میتوان گفت که وخیم ترین نتیجه آن بر نظام عصبی میباشد ، یک
بچه بعد از ختم مکتب منصد دفعه اگر کلمه را بنویسد لا محاله فشار بر نظام
عصبی او میباید یک چند تجارب مثل آن غالباً در شاگردی بی
مذاقی برای هجا خواهد کرد - اصول تکرار خوبست ، لیکن مثل
هر چیز میتوان استعمالش بطریق سوء شد، واگر بافراط بروه
شود، از شجاعاً بمضرت مثبت رسیده میتواند . یک معلم ده
کلمه را برای متعلمان داد که بده دقیقه فکر کنند و آنها بهجا
نمایند . چون بعضی غلط کردند معلم بر تخته آن غلط را صحیح

سال اول دوازدهم سراج الاطفال صفحه ۱۶۲


۱۳۳ مسائل هر روزه

کرده گفت که خوب بنگرید و باز هجا کنید - دوباره هم غلط
کردند بمعلم گفت که خوب ندیده بودید ورنه غلط نمیکردید معلم
چونکه پیشتر آن کلمه را یاد داشت بمحض دیدن از تجربه سابقه اش
همه کلمه از نظرش میگذشت اما متعلمان چون کرت اول در عمر
خود آن کلمه را دیده بودند نمیتوانستند بیادش کار گر آیند معلم باید
کلمات مشکل را تجزیه کرده هر جزوش را جداگانه بر سرشان مینوشت
هجا میکرد یا تلفظ مینمود مثلا کلمه استنطاق اگر چه بچه غلط کند
اس را جدا تلفظ و هجاتن را جدا طا را علیحده نموده بآخرش
ق مینوشت - اگر کدام جز و کلمه مشکل باشد باید آن جزو جدا گانه
تلفظ و هجا شود و پس نوشتن آشنا گردد بالاخر یادگرفته شو و
با علاقه هائیکه بدیگر اجزای کلمه دارد - علی هذا القیاس در دیگر شعبات
تدریس اگر معلم یک بچه را که در پیچیده گیهای کلمه یا کدام دیگر چیز
حیران مانده باشد ، توبیخ نماید - بغایت مضر است معلم خودش
بسبب تجربه خود آنها بآسانی فهمیده میتواند - اما بچه چون با شیای
مبهم یا پیچیده خواه کلمات باشند یا اشجار یا حیوانات یا چه و چه ،
بند بماند او عناصرش را ادراک نمیکند - پس باید معلم او را از مجموعه
آن منصرف کرده انیده اجزایش را برای او واضح سازد شکایت متعلمی
نمودن که یک چیز مشتمل را نمیفهمد مزیداً مضطربش میگرداند و
توجهش را از کاری در دست بدیگر طرف جائه مینماید*


مسائل هر روزه ۱۶۴
در یادگرفتن هجا مشکل خاص شاگرد همین است که کلمه را در عناصرش
تجزیه کرده نمیتواند چون بچه نو بمكتب میآید و چند سال مابعد نیز
واقفيش با كلمات از صورت صوتی شانست و كلمات چون گفته میشوند
مختلف اند از آنکه نوشته میشوند مجموعه حروف نزد بچه فقط یک حرف و
یک واحد مینماید- برای بچه شش ساله الفاظ مقول واحد های غیر قابل
تقسیم مینمایند و برایش کم و بیش عمل دشوار است یاد گرفتن اینکه
آنها اجزای حروف دارند که قیمت های نشان مستقل است چون او
یک کلمه را هجا کردن میگیرد که آشنایش است ، از بنای صورت
صوتیش شروع میکند و این برایش محال میشود که هر عنصرش
توجه خود را مرکوز سازد لهذا از هجایش گمراه میشود - در تجزیه کلمات
نیز احتیاط لازم است که معلم تلفظ کلمه را صاف بنماید و متعلم
را بگوید که خودش آنرا تجزیه کند - اگر غلط کند معلم پس او را بکلمه
من حيث المجموع متوجه سازد و از وبخواهد که تلفظ آنرا آهسته
بنماید و بر هر جزو کلمه متمیزاً زور بدهد چون این عادت پیدا کرد
برای آینده یک طرز مفید یاد گرفته خواهد بود در هجای انگلیسی
بعض حروف صوتهاء خلاف اصل دارند لهذا معلم باید از سال
دوم بچه ها را آگاه سازد که فلان حرف و هجا صدای اصلی خود ندارد
( در فارسی ط ، ذ ز ض ظ ، ا ع ، و غیره محاوره عام یکسان تلفظ
میشود و در هجای کلماتیکه این حروف را در بر دارند برای بچه زحمت

حصه می گائیت
شام هم در دوره تدریس


۱۶۵
مسائل هر روزه

زیاد واقع میشود معلم باید وظائف این حروف را بطلبه واضح
سازد*
در مراحل اول هجا باید بچه ها از عناصر آگاه ساخته شوند لیکن
مقصد آخر خود اینست که آنها کلمات را واحد های جداگانه انگاشته
استعمال کنند- درین امر احتیاط لازم است که در اول باید اجزای
کلمه روشن و صاف نشان داده شود و من بعد این تجزیه تدریجا بترکیب
چنان جذب شود که بچه ها کلمات را بصورت مرکب بشناسند و این اثر
استعمال متداوم میشود که دران طلبه توجه خود را بفکر ظاهر نگیرند
نسبت باینکه بر رواج الفاظ مستعمل *
درینجا ضرور است که معلم بعادات مطالعه شاگرد ها متفت گردد
یک معلم در جماعت سوم ده لفظ را بر تخته نوشته گفت که بعد از پانزده
دقیقه آنها تو خواهم کرد- سه چهار بچه قلم کاغذ را کشیده مشق نوشتن اینها
شروع کردند و باقی بحفظ گرائیدند اما چندی بعد محسوس کردند که
طرز نوشتن بهتر خواهد بود- چون بعد از پانزده دقیقه معلم هجای آنها
را پرسید کسانیکه بمشق نوشتن یاد گرفته بودند کامیاب بر آمدند و
از دیگران بهتر ثابت شدند- سببش این بود که محض تکرار صوتی الفاظ
برای تکامل لیاقت هجا کافی نمیباشد و نوشتن در اثنای مطالعه
ادراک شکل شئ ترا بنظر بچه ها تحریک داد احیای هجا در امریکا چنان
شهرت گرفت که مکتب عالی غوب هم نفته آن شد- در مجلس معلمان


مسائل هر روزه ۱۶۶

فیصله شد که باید غلطی های هجا از تحریرات کشیده شود و بجماعت های متعدد
یک فهرست یک و نیمصد کلمه داده میشد و بعد از پانزده روز امتحان
شانرا میگرفتند این را کافی پنداشتند که بطلبه انتباهی داده شود که
خوب سعی کنید ورنه در این مضمون مشروط مانده اثر قبیح برای
شان داده خواهد شد. طلبه عموماً آن کلمات را پیش روی خود گذاشته
یک کلمه را می دیدند و آنرا زیر نفس تکرار میکردند تا یقین شان
میشد که حالا از دست ما بدر نخواهد شد. اکثریت طلبه اراده کلمات
را بنوشتند و کسی فکر ایشان نداد که این طرز را تعقیب نمایید. معلمها
چنان کردند که هر دو طرز خوب بود بشرطیکه زحمت سخت بکشند
اکثر کلمات مقایسه و بعضی کاملاً نو بودند- البته بسیاریشان را در
مکتب ابتدائی حفظ کرده بودند اما بسبب ترک استعمال تقریباً
همه از یاد رفته بودند - یک متعلم هم یاد نداشت که ربع آن کلمات
را آنها در مکتب ابتدائی آموخته بودند، و دیگران بیاد آورد
نتوانستند آیا اکثر شانرا کدام وقت یادگرفته بودند- عملاً تمام
کلمات آشنا کم و بیش مینمودند لیکن چون از طلبه پرسیده
شد که آیا آنها آشنا بودند ازین سببکه آنها را خوانده بود
یا ازین جهت که آنها را هجا کرده بودند- آنها اولاً گفته نتوانستند
اما بعد از تفکر برین نتیجه تامل شدند که آنها را دیده بودند
نه که آنها را کدام جای نوشته بودند - دو غلطی بزرگ این


مسائل ہر روزہ
۱۶۷
طلبہ نمودند یکی اعتماد نشان بود که از قرائت متواتر بر آنها
قبضه خواهند نمود ـ این طرز بے تاثیر و مضیع بود زیرا
آزمایشهای آنها دائماً تحریری بودند ـ بعض شان که زبانی
فهرست ها را هجا کرده میتوانستند ـ چون والدین شان این
الفاظ را تلفظ میکردند ـ یک عده اینها را خطا کردند چون
نوبت بنوشتن شان آمد وجهش این بود که عادت بصوت
شان داشته در دست شان نگرفته بودند ـ لہٰذا از صورت
بدست منتقل شان کرده نتوانستند ـ یک غلطی دیگرشان
این بود که جمله الفاظ را یک باره کی حفظ کردن گرفتند
حالانکه از بست پنچ حرف زیاد بیک جلسه بیاد نیماند ـ اگر
فهرست یکصد پنجاه کلمه را بشش حصه تقسیم میکردند ـ و هر
حصه را حفظ کرده بعد ازان بکار مختلف مے پرداختند ـ
باز یک حصه دیگر را ضبط مینمودند، عمل سهل بود ـ البته
اگر الفاظ بشیر انشا باشند ولو زیاد باشند بعد از
خواندن یک حصه آنها، اگر دیگر حصه متصلاً خوانده شود اثرات
مختل مے آرد؞
دیگر چیزیکه پیش آمد این بود که بعض طلبہ در جماعت مذکور
برخی کلمات را در فهرست هجا صحیح تلفظ کرده نمیتوانستند ـ نتیجه
چون معلم تلفظ شان نمود آنها انشا ننمودند و شاگرد ہا بر اکثرشان


مسائل هر روزه
۱۶۸

غلط رفتند در بعض صورتها آنها بعوض یک لفظ دیگری را
استعمال کردند ازینجا لازم است که معلم قبل از خواندن بجای کلمات
تلفظ آنها را صحیح بطلبه نشان دهد و بداند که آنها صحیح تلفظ نشان
کرده میتوانند *
در اطالیه اجرای کار از ذهن بدست دیگر طرز دارد در مکاتب
آنها از ابتدا تاکید میشود که شاگرد در کار خود صاف و صحیح باشد فی الواقع
او را خوش خط میگردانند شاگرد های نورا برای نوشتن حروف
نمیدهند مدتی مدیدی فقط سطرها میسازند احتیاط اتم نموده
میشود که از حین شروع حرکت را بنفاست و صحت بنمایند بجائی
سطرها نقطه مانده میشود و بطلبه هدایت میشود که خط بکشند چون نوبت
بنوشتن حروف میآید همه تناسبات و علامه های محلی از خطوط رهنما
و نقطه ها و نشان داده میشوند و معلمان سطرها خود را رسم میکنند چنانکه
تخصیصات برای نشان داده میشود اطالوی ها باین فعلیت اهمیت زیاد
میدهند ازین سبب است که کارشان در رسم اصطلاحی لطیف تر و پاک
تر میباشد از هر کدام مکتب مانا بحدیکه محرر علم دارد اما آنها رسم را بطور
وسائل اظهار استعمال نمیکنند و شاگردهای شان مضمون را بواسطه
رسم ندرت ظاهر ساخته میتواند حالایک شاگردیکه صورت های معینه
را هر چند دقیق باشند بهتر نفیس ترین ترسیم کرده می تواند،
میتوان رنگ بماند، چون او را بگویند که کدام چیز آشنا را منقوش


مسائل ہر روزه
۱۴۹

سازد- روحیّت این امر انیست که مثالاً در لسان چون یکی خود را
در زبان اجنبی ظاهر بسازد که کاملاً یادش ندارد می بیند که فکرش
متضیع و غیر مربوط میگردد چون توجّه مرکوز بوسائل اظہار مبدّل
شد اعتناء مناسب بمضمون اظہار نمیتوان داد لہذا در آن نقص
پیدا میشود چنان در موسیقی کسیکه از اصطلاح فنی بسیار آگاه دل
است حین اجرا محض نتائج متضیع یا کم و بیش ماشین دار تولید کرده
میتواند همچنان در تحریر، شاگردیکه در اصطلاح فنّی مفرطاً تربیت یافته
است چون سعی اظهار خود نماید، تفکر صمیم و مربوط کرده نمیتواند. کسیکه
خطوط شخصی و مسوّدات قلمی مرده ها و زنهای بزرگ را مشاهده کرده است
که در موزه برطانوی یا کتب خانه با دلین در اکسفورد محفوظ اند خواهد
دید که آنانیکه تفکرات حقیقی و خوب ورزیده اند گاهی خوش نویس نبوده
اند مشکلاً این مجموعه های عظیم در یک مکتب اطالیه قابل تحمّل خواهد بود یا
در بعض مکاتب وطن بمعلمان خواهد گفت که شاگردان بچنان
خط منفور، گاہے بچیزی نخواهند رسید و ممکن است که آرتور شیکسپیر یا
جانس یا جارج الیٹ یا ہربرٹ سپنسر یا صدها مثل نشان تلانده
ما تحت بعض استادان ما میبودند بسبب دستخط خود روزشان
بد میشد - بعض مطالعاتیکه محرر حاضر نموده است ظاهر کرده اند
که یک حصہ زیادی از صنوف مکاتب عالیه ، طرز تحریر خود را گذاشتند
چون از مکاتب ابتدائیه برآمدند در آنجا انضباط زیاد کرده می


مسائل هر روزه
شد که دستخط شان نفیس وصاف باشد لیکن ضرورت اظهار
نقد ومؤثر مجبور شان ساخت که طرزی موزون مقتضیات گزینند
و آن خود مطابق امرجهٔ نشان بود ـ اغلب است که هر شخص
بعض خصوصیات طبیعی دارد که مناسبا در تکلم، خرام وحرکتش بروز
می یابند، نیز در تحریرش، اقتصاد وکمال مطالبه دارند
که باید همه شاگردان را بنوشتن یک قسم خط بیاریم ـ چیزیکه
باید بخواهیم، خوانائی است و یک مبلغ معقول صفائی ـ چون
خط یکی خوب خوانده نشود و تا درجهٔ صفائی داشته باشد من
بعد باید در طرز خود شخصیت را اقامه نماید ـ یقینی این است
که اگر ما بر نقائص خطی یک بچه ایراد گرفته برویم، در استعمال
خط ارادی ناقص مانده در محض اصطلاحات محدود خواهد
شد، اینک یک نمونه شخصی که این اصول را تنویر خواهد
داد ـ چون او می نشیند که یک مکتوب بسیط بدوست خود
بنویسد او رجوع میشود گویا که این کار هم باشد باهستگی
می نویسد و بیحد احتیاط می ورزد که همه سطور وجایها ی
خالی عیناً درست باشد مثلیکه مسایل ریاضی وفنون لطیفه
می باشند ـ در اثنای تحریر خالی الذهن میگردد وچند دقیقه
سر خود را میخارد تا مغز خود را بفعالیت بر انگیزانده ـ چون
او تمام میکند محض یک مضمون درشت ورسمی میباشد


۱۷۱ مسائل هر روزه

اصطلاحا این خوب است اما باعتبار مضمون کم بیش تهی و بیچاره
است . تحریر این شخص نتیجه تدریس ناقص است که رسمیت
را بر مضمون تفوق داده است یک مثال دیگری مفید خواهد
بود که ازان معلوم می شود که تاکید غیر واجب باصطلاح چقد ر
ضرر بطفل میرساند - یک دختر در خانه خود تعلیم گرفته ، چون
نه ساله شد داخل مکتب گردید و بصنف پنجم شامل شد ، آنوقت
خطش یک طرز خاص خودش بود و بآن طرز خوب بسرعت و بے
اختیارانه نوشته می توانست . اما معلمه اش دیگر طرز خودش را برای
جماعت معین کرده بود لہٰذا او را گفت که یک ساعت در مکتب
و نیز در خانه همان طرز معین را یاد گیرد - یک سال بر سرش
این زحمت کشید و نتیجۀ این ضرر رسیدنش که یک قسم رسمیت
و تانی در تحریرش هویدا گشت چون در مکتب عالی رسید ولو طرز
معلمه را یاد گرفت ، اما در تسریع قلمش خیلی نقص وارد آمد
و خطش هم خوب نگشت معلمه همه را مثل خود میخواست که خط
بنویسند و بسیار کم مانند او شدند و این دختر خط سابق خود را که
خوب خوانا بود فراموش کرده ، در خط جدیدیتر شد زیرا طرز هر شخص
جداست و اگر ازان انحراف شد سستی در اظهار خیالات رخ میدهد.
یک شخص از لہجه خود شناخته میشود چه این یک حصه خلقتش است
همچنان دستخط است و مثلیکه یکی بزبان متمیز میشود از دست


مسائل هرروزه ۱۷۲

هم میشود این غلط خواهد بود که کل طلبه بک جماعت بیک قسم صدا
اظهار خود نمایند یا حرکات دست و جسم یک رنگ صادر کنند یا ازشرو
یک گونه ابراز جواب بدهند علی هذا القیاس تضیع اوقاتست و مضر که بدون
لحاظ امرجه شخصی یک قسم خاص کتابت بهمگنان تعلیم داده نشود اینقسم مجبریت
البته ضرور دارد*
این مراد نیست که در خط هیچ گونه دلالت یا تعلیم نباشند بیدستیک در
ابتدا استنمائی بکار است که خط خوانا نوشته شود. برای بچه مفید است که در راه
رفتن اولاً کمک بیابد نیز در تکلم واکتساب ملکه آن چیزی مدد مطلوبست
اگرچه تعلیم رسمی درین باره بسیار معاونت کرده نمیتواند. نشاید توجه
بیشتر بتحریر در شروع از همه فعالیت های دیگر باید داد لیکن چون بار
شاگرد در استعمال کتابت روانه شد تاکید خاص آنگاه باین باید که
همیشه اظهار خیالات خود را کرده بتواند نسبت بکتابت بمضمون آن
توجه اشد مطلوبست اگر خطش خوانده نمیشود ضرورت احتیاط زیاد تر است
جیتاً مثلی که چون تکلمش فهمیده نشود کوشش اصلاح آن لازمست
ازین اصول باین دستخط تعلیم نشود درین علاقه میتوان ذکر کرد که مطالعبات
یک بچه بیرون مکتب ظاهر خواهد کرد که او بسیار یاد میگیرد کم و بیش تصادف
چون در دیگر سمت ها فعال است این خاصه صادق می آید درباره حصول
ذرایع کردن چیزها بچه توجه آگاهانه براه رفتن نمیدهد او فقط با شیا ئیکه
بیل آنها میخواهد توجه میدارد. باین بچه بسیار کم توجه آگاهانه بزیان تکلم میدهد


مسائل هر روزه ۱۷۳

او سعی میکند که خود را بنمایانده بتواند ـ دانش نمیفهمند بکدام فکر می مخفی است
که انرا ابلاغ کرده دارد وعین اجرائیت پیچیده تکلم بکوشش بسیارکم ارادی
حاصل میشود بچه سه یا چهار ساله در حرکات واظهارات بدن و چهره وامثال
آن ماهر میباشد حالانکه ندرتاً درین فنون سعی آگاهانه مینماید. همچنان می
توان بطوالت بیان کرد فعالیت ها ، هنر واستعدادیکه بچه بدون مطالعه رسمی
شان حاصل میکند درین همه صورتها ، مقصد مطلوب چیزیست در تمرکز
آگاهی و ذرائع وصول آن بر پهلوگویا که یکسو میشوند. این اصول بلا ریب
اطلاق دارد بکمال اصطلاح کتابت ومانند آن ولودشاید بدرجه تکلم نباشد
مسئله تعجیل تعلیم اصطلاحی بالخاصه در سالهای اول دیگر امور
متعلقه را پیش میآرد. بچه های اطالوی عصبی میباشند درین فشار
مفرط عصبی در جماعت های اول مکتب ظاهر می نشود. بیشک اسباب
این زیاد است ، اما اغلب است که یک سبب مقدره عصبیت
تاکید و اصرار است از حد افزون بر کار متناسب وموزون در
تحریر د امثال آن یک معلم از یک شهر شرقی بحرر
می نویسد : در یک مکتب ، سرمای گذشته ، یک مقرر بیان
کرد که بچه هاعین هنگام شروع اجازه داده نشوند که بحروف
خورد بنویسند ـ تحریر شان باید سه یا چهار چند از نوشته
عادی یک شخص کلان بزرگتر باشد. گر در آغاز کار
خورد و دقیق باشد تحریر بچه آسیبی خواهد یافت . علی الرغم

مسائل هر روزه در تدریس که عمومی است


مسائل ہر روزہ ۱۷۴

ناطق مذکور ، من بتجربه خود دریافته ام که بچه های خرد نویسن
می پسندند که حتی الامکان خورد بنویسند . بیادم نیست که بچه را
بوقت نوشتن در ابتدا دیده باشیم که از رضای خود حسب مقرر
بزرگ نوشته باشد . اگر خیالش درست باشد چرا بچه های خرد
همیشه چنین خرد می نویسند که پنسل های خود را محکم گرفته بآن
زور میدهند +
گفته معلم صحیح است و برای بچه ها طبیعی است که خرد بنویسند
معلم باید ممانعت کند که چنان ننویسند که مضرعصبیت شان باشد
یا بتکامل مهارت تحریر ضرر برساند . اغلب اینست که طبیعت
گاهی مقرر نکرده که یک بچه پنجساله بقلم یا پنسل بنویسد باین سن
نرم او آن تناسب لطیف و دقیق انگشتهای خود حاصل
نکرده است که در تحریر نفیس مطلوب است مثلاً در انداختن تار
بسوزن بیازماییدش خواهید دید که او سوزن و تار را در یک
طریقه نهایت فشرده میگیرد بسیار مشابه بآنکه در سعی نوشتن بقلم
مینماید . بدیگر جانب اگر بفرماییدش که کاری بکند که دران نسبت
بتطابق لطیف قوت خام بکار باشد آنرا بدون تعب و زور اجرا
کرده میتواند بکاریکه در ان نوکهای شصت و انگشتان استعمال
نشوند و فقط دست کار کند موافق بچه خرد است زیرا اعمال
کلفت وغیر دقیق بجای اراده لطیف و تطابق نفیس در خود طبیعت


۱۷۵ مسائل هر روزه

بچه پنج یا شش ساله است اگر یک بچه پنجساله را بگوئید که حرکات
لطیفه و متطابق را بنماید او سعی اجرای آنها بقوت خام خواهد نمود
باین نگفتن که حالا باید جهد دستی نه یا د برای این فعل بنمائیم، و جهد
نزو او عبارت است از استعمال عضلات و زور زدن در گرفتن محکم
با انگشت ها و همچنان - در آگاهی جوان استعمال و اراده صحیح و دقیق
انگشتان ، بدون قوت غیر مناسب برای نوشتن لازم است. در اثنای
تحریش فشار عضلاتی در چهره ، دستناحتی در انگشتانش نخواهد بود
که بر قلم اداره مینمایند .عملاً هیچ سعی عضلاتی نیست بجز یک تعمیل لطیف
که در یک بچه خلاف آن بظهور میرسد هنگام تحریر نه تنها انگشتانش بلکه
عضلانش در کل بدنش فشاری میابند من منطق مردی فوق اتفاق
دارم که بچه های خورد باید خطهای کلان و آزاد بنویسند و باید در ابتدا
مانع آئیم که آنها حروف خورد و کبیده بنویسند. لیکن چگونه این اکمال
شود ؟ چون خط مذکورم رسید من با یک دختر شش ساله که از سه
چهار هفته در نوشتن سبقهای کوچک میگرفت ، یک تجربه شروع
کردم - او در خط خورد و کج و پیچ مینوشت و بعض حروف وکلمات
نوشتن یاد گرفته بود - او حسب معمول بقوت عضلات مینوشت
تا گردنش خمیده می شد. و سرش بطرف انگشتانش مائل میگشت
یعنی آنقسم وضع میکرد که از خودش بود - این دختر یک پنسل
باریک داشت که میلان گرفتنش را سخت تر میساخت من

سالماً در اداره در مدرس مرکز مصحح مکاتبیت


مسائل هرروزه ۱۷۶

بعوض آن پنسل خورد وسخت یک پنسل نرم و کلان دادمش و گفتم که
این را محکم نگیر فقط در کلکهایت نگهدار پس دستش را بدست خودم گرفته گفتم
که این را سبکی با من برحرف جنبانیده برو. بعد از نوشتن حرف بسرعت
و خفت گفتم که حالا خودت بنویس چون باز خود مختار شد همان زور
شروع کرد . دوباره دستش را گرفته تاکید کردم که بزودی بنویسید
و نشان سبک از پنسل بسازد . بتکرار این خیال بدلش منقش ساختم
که بسرعت و خفت بنویسد . باین ورزش پنجدقیقه دوام ورزیده
چندی گذاشتم که تا یازده دقیقه مشق سابقی را گرفته متاثرش ساختم
که بزودی و سبکی نوشتن خوبست مطلب این بود که او حرف پر و گران
می ساخت ومن میخواستم که سبک و خفیف نشان بیندازد تا پری حرف
که از قوت میشد بسبکی تبدیل شود که از استعمال قوت نمی شد بلکه بنرمی
و زود ی بدست میآید . یک بچه شش ساله عضلات خود را اداره کرده
میتواند اگر او فکر پیدا کند که آن چیز را بسرعت و خفت بکند. اگر اولاً
احساس نوشتن سبک حاصل کند من بعد میتواند که حرف خود را
پر بنویسد اگر چنان مطلوب باشد . اگر او بآهستگی بنویسد قوت و
فشار را استعمال خواهد کرد از تفصیلات کار خود آگاه دل گشته
بر عضوش توجه مفرط خواهد داد *


مسائل هر روزه
۱۷۷
فصل هفتم
تدریس اجبار الطلبه محتشم
یک مثال از تعلیم موسیقی - محرر طرز تعلیم یک دختر برا
تعقیب نموده است که حالا چهارده سال است او این ده تعلیم
خود را شروع کرد و سابقاً هیچ تجربه نداشت معلمه اول تاکیلین
کرد که در استعمال انگشتان سهولت باشد و از ابتدا امر از نمود
که عادات درست باید کسب نمود در اداره انگشتان، دست، بند،
آرنج ، بازو و بدن من حيث المجموع - شاگرد همه این را
بحضور استاد تعمیل نموده بشروع کار میرفت - بسالتمام شاگرد
فقط دو سه چیز بسیط یادگرفته بود و مقصد خاصش درینها، اقامه
وضعیت های درست بدنی بود و در اجرای آنها اصطلاحات
مصدقه را ظاهر نمودن - آن دختر روح آن چیز پیرا حس
نمیکرد که اجرا مینمود او پیانو شعی نواخت ازین جهت که فرح
و خط می برد بلکه محض ازین مقصد یکه اصطلاح فنی را


مسائل هرروزه
۱۷۸

تکمیل نماید اگاه بود خودش بیشتر مشغول بود بصنعت اجراے
غمنے نسبت بروح حیات و رنگ خود موسیقی با ختتام
سال اول تعلیم دختر بآزادی استعمال آله موسیقی نمی توانست
و بآخر سال چهارم ولو چیزے آزادی حاصل کرده است
اما چیز مقدم بدنش اصطلاح صحیح است بهیچ نقطه در تعلیم این
واضحتر ساخته نشده است که دلیل کلی تکمیل قواعد ماشینتی
این است که آن نتایج را تامین نماید که در اظهار موسیقی
میخواهد . او اصلاح و فن را ذرایع یک غرض نمے انگارد
اینقدر که یک چیزے بنفس خود قیمت دارے بپندارد که باید
بخاطر خودش یاد گرفته و استعمال کرده شود .
در یک مکتب شهر شرقی (امریکیه) ناظر موسیقی هدایاتی بمعلمان
صادر کرد که دران اول شکایت بد انتظامی در ساعت ہائے
موسیقی بود باید طلبه در نشیمن ہائے خود راست و استوار بنشینند
و جسمہای خود را نگاه کنند. اکثراً آنها در اثناء سرائیدن سر را
بپائے زدن ادا میکنند که یک غلطی فاحش است باید
معلمان از انگونہ حرکات غیر ضروری و مضطربانه مانع آیند
و طلبه را راست و استوار ایستاده کنند که ہی پایہاے شان
یک جا نزدیک وجسم شان کاملاً در قابو باشد سر بطرف پیش
باشد کتاب بدست چپ متوازی ذقن گرفته شود و دست


مسائل هر روزه
۱۷۹

راست پهلو آویخته باشند +
در شهر مذکور تدریس موسیقی از جماعت دوم شروع
میشود . در اول میان کندر گارتن سرائیدن از بر میباشد
گاهی در جماعت اول بافتتاح وظائف یک نظمی سرائیده
میشود لیکن بسوی تقدیر موسیقی یا آزادی و مهارت اظهار
درباره تکامل وسائل آن اهمیت داده نمیشود . این خیال
کرده میشود که تعلیم موسیقی اصلی در جماعت دوم شروع
میشود چون بچه ها امور عنصری اصطلاحات را آموختن میگیرند .
آنها اولاً (مقیاس را می سرایند) که پیش نشان برتخته
نوشته است معلم اجرایشان مینماید و طلبه را میگوید که به
تقلیدش پردازند . چون بخیالش آنها در سرائیدن مقیاس
روانی پیدا میکنند . اسمای علامات موسیقی را معرفی مینماید
این نامها را تعریف میکند و بچه ها آنها را ضبط مینمایند . درین
جمعیت عقیده است که در خواندن موسیقی هیچ ترقی نمیتوان
کرد تا که علامات چنانکه در اظهار آن مستعمل اند فهمیده
نشود و از فهمیدن مراد گرفتمی شود استعداد تعریف نمودن
بصحیح بقرار رسمیاب +
پس این کار در میان سالهای دوم سوم دوام میکند و توجه
تقریباً کلی بیاد گرفتن علامیت موسیقی و تعریفات آن اجرای


مسائل هر روزه در تدریس گرامی مکاتب
۱۸۰
مسائل هر روزه
اصطلاح عنصری، (سرائیدن میزان) ها و تولید اصوات در
ارتجاع بر علاماتیکه خوانده یا املا کرده میشود. بعد از وقتی نظمهای
سرود از حال میشود و بواسطه استعمال نوط ها که حفظ کرده شده است
می آموزند این نظمها اولا (بگوش) و پس بنوته سرائیده نمیشود
لیکن در عین افانه طلبه آنها را میخوانند گویا از میان علامیت
که آن را آموخته اند معلم می پرسد که در کدام کلید این نظم نوشته
شده؟ نوط اول کجا موقعیت دارد؟ نوث ها را بتجزیه کلمات
در پیمانه اول بخوانید اکنون بعوض اجزای کلمه خود کلمات
را بخوانید. باین طریق هر سرود آموخته میشود. مقصد از کل این
طریقه مشق اصطلاح فنی کردن است بچه ها بسیار پروای
ماشینی سرائیدن را دارند. معلم برخی توجه (باظهار) هم میدهد
لیکن این هم یک اطلاق اصطلاحات است که آموخته و حفظ
کرده شد. بیک مقام خاص در یک سرود. علامه نوشته است
که ظاهر میسازد "تاکید اجزای کلمه یا کلمات را که بر آنها زور
آورده شود، زنده دلی ، جهر صوت ، یا کدام دیگر صفت را"
آنگاه از طلبه مطلوب میشود که در تعبیر این علامت چیزها
که آموخته اند اطلاق دهند. در اصول این طریقه همانست
که چند سال قبل در تدریس قرائت بیک شاگرد تعقیب
می شد، برای (تعمیل وقف در قرائت، بطلبه گفته می


۱۸
مسائل هر روزه

شد که بوقت خورد ، نیم اندازه شمار یک ، بوقت خورد ، دو شماره
بوقت کلان ، سه شمار ، بوقت تام اینقدر بایستند که ناچها شمرده
شود ، ماتحت این هدایت یک، شاگرد نو همیشه کوشش
میکرد که قواعد را اطلاق دهد بعوض اینکه خیالی را اظهار
طبیعی دهد که مفهوم ومحسوس میشد. و باید آن در یک طریق
معین طبعاً اظهار داده شود *
این یک معامله بسیط روحیات است که در صورت
اساسی آن وزن سُر با قافیه موسیقی تعلق دارد بفعل
عضلاتی نسبت باینکه محض تقدیر صوتی باشد . بیشک بدون
کدام جواب متحرک تقدیر صوتی محال خواهد بود. مشتبه است
که آیا گوش تنها اصوات را صورت قافیه داده می تواند
فقط درین صورت است که نظام بدن یا کدام عضو آن
بیک طریق منضبط خود را با صوات تطبیق میدهد که یک سلسله
مقفه از غیر آن متمیز میگردد بھر کیف یک شاگرد جدید
یک قافیه پیچیده را در نظم یا در آله موسیقی محض از شنیدن
ادراک کرده نمیتواند - اولاً حتما باید این را بعمل
صادق سازد .طبیعت میخواهد که او را درین تشجیع
دهد زیر ا ادبی اختیاراً نه بپای یا دست خود صدا خواهد
کشید تا ایجاب کند قافیه را که کم و بیش باو آشنا ست


مسائل ہر روزه
۱۸۲
البته اکثراً مردم در کل عمر شان بدست پای یا جسم بقافیه های
واضح ایجاب نموده میروند چیزیکه طبیعت بچه را تدریس کرده است
که بی اختیارانه بکند معلم باید بمقصد متمیز بکند قبل از اینکه
نظم سرائیده شود بچه ها بدست خود باید چک چک کرده جواب
سرائیدن معلم را بدهند . اگر کل جسم در انجملاع بوزن حرکت
نماید برای اقامه قافیه بهتر است . هر قدر زیاد که دستها
سرجسم و پایها موافق سر حرکت کند همان قدر زود گوش آنرا
خواهد گرفت و بهمان سهولت صوت اجرائی خواهد نمود
قبل از سعی خواندن یک سرود ، آواز باید کلش را آهسته
ادا سازد بمقصد کلی که وزن و سرور آواز شناخته شود کلمات
را مقفه سرائیدن برای شاگرد نویس مشکلترست ازینکه آواز
مقفه محض کشیده شود درینصورت آگاهی کلیه مصروف
است باینکه قافیه در آواز تمیز کرده شود . عیناً مثلیکه در ابتدا
تمیز کردن آن در چک چک یا زدن پای جنبانیدن سر
می شود . اما چون کلمات اد حال میشود اجرائیات دشوار
تلفظ شان در جملات یا نمونه های مشتمله لازم میآید -
قبل از شروع این کار ، شاگرد کلمات خود را بدون
لحاظ سرهای موسیقی گفته است و حالا باید مقابله
این عادت بنماید . یک شاهد مردم خورد لازماً دیده
سائیل هر روزه در تدریس عمر مسمى بقيمه


مسائل هرروزه
۱۸۴
باشند که چون آنها یک میزان را باستعمال یک جزو کلمه مثل لا بسرایند، بآسانی میتوانند، اما چون خود کلمات سرود را استعمال کنند اکثراً مضطرب شده اجرای کار را نمیتوانند، در بعض تماشگاه ها که سرائیدن با حرکات جسم جاری میگردد - مردم عام بسیار ملتفت میشوند و بچه های خرد خصوصاً آنرا یاد میگیرند چه فعل را دوست دارند و عمل را با قوت عضلاتی می پسندند - در مکاتب چون موقع انتخاب منظومات برای بچه ها داده میشود از جماعت هفتم پایان تر ندرتاً ترجیح بآن نظمهای خود خواهند داد که در آنها تخیلات فطرت درباره رنگ و صورت آن سرائیده شده باشد. محرر یک معلم را مشاهده کرده است که کشش های بند مشک را که در یک نظم دلکش بیان شده بود چنان می سرائید که خودش هم حظ می برد و دیگران هم التذاذ می یافتند که آنرا ادراک میکردند لیکن چون بچه ها آنرا خواندند فقط ماشین دار بودند الا طلبه های کلان سال، زیرا اکثر شان تعمیل قواعد موسیقی را مینمودند اوصاف اساسی صوتی مفقود بود تشبیه شفقت لطافت، شهامت و غیره و اطلاق آنها باشیای طبیعت بتدریج تکامل می پذیرد و بچه ها قبل از بلوغ تقدیر


مسائل ہر روزه
۱۸۴
این استعاره ها را گروه نمی توانند خود بچه نسبت ببالغ
بحقایق طبیعت نزدیکتر است و فقط آن اشیا را می پسندد
که ادراک شان کرده می تواند - البته هر مظهر طبیعت
را باید بچه بذریعه تعلیم ظاهرا و باطناً بفهمد و از آن حظ
و لذت ببرد اما باید معلم در تدریس این امور از متعلم
سبقت نبرد بلکه موافق خیالاتش و حسب درجه تکاملش درس
بدهد ورنه کارهای شاگرد همه متصنع و ماشین دار خواهد
بود - یک سبب توضیح و رسمیت موسیقی در مکاتب همین
است ۔ شخص بالغ آن منظوماتی را انتخاب میکند که خیالات
نازک و لطیف دار، بچه آنرا ترجیح میدهد که در آن عمل و
حرکت باشد مثلاً اگر با فعالیت سوقی قدم زدن باشد او
في الفور راغب میشود، چهره، آواز، جسم او ظاهر خواهد کرد
که او تقدیر و تحسین آنرا بنماید ۔ درین سن حرکت و قوت
بدنی تغلب داشته منظوماتی مرغوب نمیافتد که در آن
ارزو های بلند و دقیق مضمر بباشد - پس باید
تدریجاً نظمها از قوت بلطافت معنوی صعود کند . در
مکاتب عالی جهات بشری در همه تمنا هایش و ابتلا
هایش و منظر بانش اگر سرائیده شود، متعلم میتواند که تقدیر
اخلاقی و منظرتی فطرت را بنماید :


مسائل هر روزه
۱۸۵
در قرائت همین اصول موسیقی منطبق است . باید
طلبه بسرعت از علامات لسانی بتعبیر مجموعات کلمات گرایند
در قرائت ، مقصد کلی این است که آگاهی قاری بمعانی
پیدا شود نه بالفاظ بطور محض صورد علامات ، چون معانی
بکلمات منفصل ابلاغ نمیشود و باجرای کلمات چه
جائیکه ابلاغ شود ، پس ضرور است که بجملات تام وکمال
قرائت شود تا معنی مکملاً فهمیده آید :
در تدریس قرائت امروز معلمان خوب این را ترک
داده اند که اولاً الفبا را حفظ نمایند پس کلمات را بسازند
و اخر کلمات را بجملات را بیارند . در عصر حاضر هر معلم اولاً
کلمه یا جمله را شروع میکند و در شروع تعلیم برهین تو جه
دارد در اثنای مدت معقول ، او بچه ها را میگوید که
کلمات را بعناصر صوتی شان تقسیم کنند که بآنها حروف مناسب
ملحق خواهد شد که بچه ها خود کلمات نو را ساخته بتوانند، اما این
تجزیه ما بعد میآید نه قبل از اموختن کلمات . بچه که در
ابتدا حروف منفصل را یاد گرفته است یک سمت عادت
درین راه میگیرد که هر حرف را جداگانه قیمت بدهد و نتیجه این
می شود که استعمال موثر کلمات را در حصول افکار نمی
آموزد . در اثنای خواندن جملات باید بر بعض کلمات


مسائل هر روزه
۱۸۸
بحث نشود در صورتیکه جملات مشکله در فهم بچه ها نیایند اما عموماً باید بحث مستقل کلمات آنوقت رانده شود که بذهن طلبه الفاظ عیان گردند که من بعد نخواهد شد. در آگاهلی یک قاری خوب نود و نه در صد کلمه محض عناصر غیره کدام واحد قیاسی بزرگ می باشد *
بچه از درازی یک جمله خواهد ترسید و طبعاً مائل خواهد شد که بچیز خورد ترک دو چار شود لهذا معلم بیک جنبش قلم بالا جمله نشانش بدهد که معنای این قدر، اینست. آواز های حروف منفرداً بغیر جذبه و فکر است اگرچه در برخی نظامات تدریس قرائت سعی کرده شده است که عناصر صوتی را مفتضحاً باصوات حیوانات ارتباط بدهند در باره فهمانیدن معانی یک جمله یا مجموعه جملات ، معلم باستعداد بچه باید ملتفت باشد که آیا کلمات را خوانده و فهمیده میتواند زیرا گاهی چنین میشود که بمعانی مبتلا گشته خود کلمات را ادراک نمیکند این تطبیقات است درمیان خواندن نظم بقرار فن موسیقی و محض قرائت که هر دو تقارن و تقارب دارند *
راجع بتدریس رسم محرر آنوقت را بیاد آورده میتواند چون تعلیم در رسم در کل مملکت محصور بود به پیشتر بس نقل کردن نقشه ها و خاکه هائیکه در کتابهای نقل مندرج بود


۱۸۶ مسائل هر روزه
مقصد درین تعلیم این بود که شاگرد با صحت قانونی اصطلاحی نقلها را نمود کرده بتوانند - در آن روز های سابقه معلمان خیال میکردند که تجربه درین کار تکامل استعداد خواهد داد درین که اشیای واقعی و اصلی در تصویر کرده خواهند توانست قابل ایراد خاص است که معلمان ندرتاً آزمایش نمودند که آیا طلبه در نتیجه مشق نقل خاکه ها اشیای حقیقی را ترسیم کرده میتوانند. محرر از یک معلم پرسید که آیا او یقین دارد که طلبه اش تصویر یک سگ را کشیده میتوانند که آنروز در مکتب آمده بود - معلم مشتبه بود چون از طلبه امتحان گرفتم حالانکه شش سال در مکتب بود چهار سال از کتابها خاکه های سگ را نقل کرده بودند ، اما از . قدوم ابتدائی هم آگاه نبودند که چگونه یک حقیقت زنده را رسم نمایند، اگرچه خاکه ها را مکرراً ترسیم کرده بودند چون شی زنده را گاهی بقلم دست نزده بودند ناکام مطلق ماندند +
نقل و رسم معانی جداگانه دارد. در اول فقط بنقط نقل کرده می شود. آنچه پیش متعلم گذاشته میشود و بآسانی و روانی اجرا کرده میشود آنچه بر کاغذ دیده مندرج است - درین صورت فعل قوت و حرکت ظاهری است - لیکن چون رسم یک چیز اصلی مطلوب باشد کار روانی از محض نقل کاملاً مختلف است
مسائل پر ارزه در مکتب که رسم و تهذیب


مسائل ہر روزه
۱۸۸
درین صورت جز و ضلع رسوم منفی میشود. در نقل محض شاگرد
فقط بخطوط کار دارد. و در اجزای خودش سعی میکند که خطوط را
عیناً مثل نقل بسازد. لیکن چون یک اصلی را نظر میکند که او گاهی
خطوط را نمی بیند زیرا این تعمیرات معنوی است که برای فکر دادن چیز
مستعمل اند. در چیز حقیقی اگر پیچیده باشد یک تعداد وسیع تفصیلات
پیش میشود که بالا از آنها صرف نظر شود و فقط آن صورتها کشیده شود
که برای تمیز آن چیز کافی خواهند بود تا که ناظر را بر شخصیت آن و گویا
بر معنائی آن واقفیت دهد *
در نقل یا تکرار آوردن اصل از روی کاغذ بر کاغذ عمل تعلق
بانتخاب ظاهر ندارد. بلکه محض اعاده آن چیز است که دیده می شود، نیز
در حالیکه از صورت اصلی تفکر دادن در خط و رنگ در تصویر حقیقی هیچ
تعبیر نیست تصویر در هر صورت مختلف است از اصلیتیکه آنرا ترسیم میکند.
لیکن باز هم این اصلیت را باید حتماً نشان بدهد، او باید اکتشاف کند که
کدام اوصاف و مناسبات خطوطی سایه ها و رنگ ها ارائه خواهد کرد خصائص
اصلی را سیکی که صنعتش را بنظر می آرد یک ترسیم بعبارت یک مخلوق است
که این گاهی محض عکس یک اصلیت نیست این یک ترجمه صورتهای
اصلیت در خواصیکه آنرا نشان میدهند*
نکته این است که تجربه نقل نقشه تنها خیلی کم تعلیم میدهد
درین اجزائیکه اصلیت در صورت ترسیم ترجمه میشود و برای متعلم


۱۸۹ مسائل ہر روزه

قابلیت این اکتشاف نمیدهد که خطوط والوان خود را چگونه در تصویر حقیقت استعمال نماید-علاوه در نقل بسیط چشم بآسانی یک خط را نقطه بنقطه تعقیب کرده میتواند تا که صورت کامل سر انجام میشود- لیکن در نگریستن بیک مثلا کل چیز مشتمل بصارت والتفاتش را جلب میکند اگر ماورای مجموع کدام خاصیت یگانه هم در آگاه دلپذیرش مرکوز نشود-ترسیم این یک خاصیت بهیچ وجه ترسیم کل چیز نخواهد بود-در نقل کردن آن عموماً بهیچ مظهر خاص نیست که توجه را مبذول سازد-یک خاکه محض خواص اشکال انفرادی را بیان نخواهد کرد اما در اشیای طبیعی این خواص انفرادی موثره غالباً توجه را در قبضه خود میگیرند-بلا شبه این انتظام نهایت سالم است برای مقاصد ادراک وتطبیق بآن اشیا امانه برای ترسیم آنها-ودر اینجا واقع است دشواری اساسی در رسم که باید طرز تدریس آن را تعیین نماید-بر بحث اصطلاحی آنوقت صرف کرده در ترسیم قوت صحیح نخواهد بخشید-یکی خطوط خوشنما را کشیده میتواند اما باین سبب در ترسیم اشیا قابل نخواهد شد چیزیکه در تدریس این مضمون مطلوب است تکامل هنر است بذرعیه استعمال واقعی آن در طریقه که ضروریات اصلی حیات روزمره را گفتی کند یعنی باید شاگرد در رسم تجربه داشته باشد وبمشق اصطلاحات وفنیات محدود نباشد *

مسائل ہر روزه در تدریس رسم مکاتب


مسائل هرروزه
۱۹۰
سهولت تحريك بی اراده در حساب : آخرآ می توانیم یک
لمحه تفکر کنیم که چگونه اصولات متعلقه تکامل آسانی بی اراده در
اجرا بیک مطالعه مانند حساب عاید میشوند - حساب از کدام دیگر مضمون
بیشتر بجز شاید نوشتن و هجا کردن باین غرض باید تدریس کرد که
بسیاری از اجرائیات آن بی اراده تحرک بپذیرد - در تدریس تاریخ
خیلی کم مذاکرات است که ضرورت یادگرفتن آنها ازین سبب
باشد که آنها ماشین وار بگردند. اکثر تاریخ باید بدلیل عقلی
و تقدیر ذہنی مرافعه کند ، باید این بسهولت بی ارادی تخفیف
نیاید - علی السویه این صادق میآید بر اکثری که در ادبیات
جغرافیه مطالعه طبیعت هندسه وامثال آن تدریس میشود لیکن
حصه زیادتر حساب قیمت صمیمی شخص فقط درین صورت خواهد
داشت که این بدون سعی و ہدایت آگاهدانه میتوان استعمال
کرد باز کسیکه ضرور باید تفکر کند که چگونه یک کلمه آشنا را
ہجا کند در ہجا کردن خوب تعلیم نگرفته است . همان راست می آید
بر نوشتن و عیناً راست است در اکثر آنکه در حساب استعمال
خواهد شد - معافیه بسیار معلمان حساب را چنان خیال میکنند
که بعقل مرافعه میکند و آنها تدریسش مینماید . بنظر تربیه
عقل نسبت باینکه عادات روانی را تحصیل میدهد. لیکن یک
شاگردی که برای حل کردن بتفکر گذاشته میشود ، ما حصل


۱۹۱ مسائل هر روزه
دو عدد چون ضرب شود، یا وقتیکه چون آنها جمع شوند، یا باقی
که چون آنها تفریق شوند وغیره را برای ضروریات روز مره
در حساب تیار کرده نشده است. همان نیج یک مانعیکه ضرور
تفکر سه انجام دهد اطلاق اکثر موازین را بموقعیت های علمی زندگانی
خوب تربیه نیافته است *
فرضاً دو بچه بیک دکانی برای خرید سودا فرستاده میشوند
یکی مثل ماشین بدون مقایسه اعداد، شمار میکند زیرا اینقدر زیاد
رقمها را باجمع، حاصل ضرب و مقسوم باقی وغیره دیده است
که بلحه نتیجه بدیش واضح میگردد چون او دو و دو را در مناسب
جمع می بیند فوراً او چهار را می بیند او بی اراده چهار را با ۲ + ۲
مشترک میکند چون او هشت را با چهار در علاقه ضرب می نگرد
عجالتاً ۳۲ را در خیال میآرد. ضرور نیست که او هشت را چهار
کرت بشمارد و مجموعه را بداند. لیکن بعض معلمانیکه این کار روانی
های عنصری را با شاگردان بی ارادی ساختن میخواهند گاهی کوشش
نمیکنند که در مناسبات پیچیده تر همان را بعمل بیارند .....
بچه دوم که بدکان رفته است ازین قسم تعلیم زحمت دیده است
او حسدت میخواهد که همه کار روانی هایش را بآگاهی حل
نماید و بدلیل هر چیز را که میکند ثابت کند. کدام بچه در
استعمال اعداد بهتر است. بچه اول بر یک تعداد قدوم جدیده


مسائل ہر روزہ ۱۹۲
بانجام میرسد و دیگر ہرگام را بآہستگی می بردارد . در
گرفتن این قدوم کوتاه در حساب از راه رفتن زیاد قیمت
نیست . یک شخص یک گام شش انچ می بردارد و دیگری
ہمہ نقطه در میانی را طے کرده سه فٹ جست میکند . *
البته چون یک شاگرد اولا کدام عمل نورا یاد میگیرد
لازم است که او دلیل معقول را پیدا کند که چرا آن
عمل نبک طریق خاص کرده میشود ؟ مہم است که تا در آتی اگر
ضرورت افتد او مثل این مسائل را حل کرده بتواند که عمل آنها
رابی ارادی نساخته است اما در ہمہ کار روائی ہای حساب
که ضرورت تکرار آنها در حیات عملی نخواهد افتاد تدبیر باید
این باشد که آنها روان سازید و شاگرد بدون تامل حتی
بغیر آگاهی تفصیلات حائل حل نشان کرده بتواند ، و
این تکمیل میشود فقط از تکرار اطلاق یک اصول تا وقتی که
شاگرد از نقطه تفکر گذشته ماوراے آن میرسد و او حیران
نیماند که چه کند و دلش آواره نمیگردد زیرا او رخ
کردن بیک سمت خاص معین آموخته است *
بسیاریکہ معلمان در حساب استدلال نام می نہند
بجز این نیست که دل شاگرد در راه ہای پہلوئی در
میماند زیرا او یاد نگرفته است که کدام راه بمنزل مقصود


۱۹۳
مسائل ہر روزۀ
خواهد رسانید. در امور حیات روز مره ماهر مستقیماً بنشان میرود
حالانکه شاگرد باین و آن راه راهی آزماید زیرا او نمیداند که
کدامین مناسب است . هیچ فایده نیست در تکامل دل
شاگرد درینکه طریق غلط را آزموده برود و چون خطاهایش را
دریابد برگردد. بسیار مردم در همنچین حالت راجع بتطبيقات نیاد حیات
روز مره خود، وامانده اند . آنها این سو آنسو میگردند زیرا
یاد نگرفته اند که چگونه فیصله فوری بنمایند و براه راست گرایند
پس آنها بتانی روانه میشوند و دائماً غلطی ها میکنند . ماهر در
کدام شعبه که بسیار کار روائیهایش برای ارادی ساخته است
ندرةً خطا ها میکند و او بسرعت پیش میرود ، حالانکه مبتدی
گاهی نمیداند که کسی او درست است و غالباً متوقف و مذبذب
است در هرچیزیکه میکند *
در تدریس حساب، این یک ناکامی عام معلمان است که
اصولات را در هوا معلق میگذارند تا که هر وقت چون شاگر دی
موقع استعمال آنها رای یابد باید بالضرور طرقی متنوع را بیازماید
پیش ازینکه بتصادف کم یا زیاد بطریقۀ صحیح دو چار شود .لیکن معلم
دانشمند چون کدام اصول متکامل شد بر شاگرد در نیقدار
طریقہ ہای زیاد اطلاقش خواهد نمود که او یک حس محفوظ
خواهد یافت برای طرزیکہ دران فعل کردنی است . این
مثل گم کرده و در تاریکی که میگردد کا سب