افغانستان چهارم رشدیه ۱۱۲

شرق که تعلق به سلطنت چین دارد ـ ترکستان غربی که ضمیمهٔ
حکومت روسیه است ـ و ترکستان جنوبی یا ترکستان افغانی :-
ترکستان افغانی در بین دامنهٔ کوه های پامیر ـ دشت
مغان ـ دامنهٔ کوه های شرقی و جنوبی هندوکش واقع
است ـ سطح ترکستان افغانی از ده هزار چاقریم مربع (که
مساوی به فرسخ) عبارت است اهالی ترکستان افغانی
بقدر دو ملیون بوده که نیمهٔ آن ترک و باقی افغان
تاجیک و ایرانی می باشند .
علاوهٔ اهالی ترکستان بطرز کوچگی زندگی می نمایند ـ
زمین شان اکثراً از کوهستان و هامون عبارت بوده که قابل
پرورش چهارپایان می باشد .
سطح ترکستان :ـ سطح ترکستان خیلی گوناگون است
مثلاً یک طرفش از وادی های پست عبارت بوده ـ و جانب
دیگرش از کوه های بلند و بزرگ ـ طرف شمالش عموماً زمین
هموار و صحرا ها خشک و خالی واقع بوده و طرف شمال
غربی اش سطح کشاده و هموار که از هامون ها گل زرد پر
است افتاده و رفته رفته بوادیها سیاه خاک مبدل می شود
و از دامنهٔ کوه اورال و سواحل بحر خزر شروع شده ـ تا
۱ کوچری ـ غالباً بحرف وطن مان کوچی خواهد بود .

اشرف نشان / عکس .


۱۱۴
افغانستان چهارم رشدیه
سواحل بحر و بحر سیاه امتداد دارد. این سطح کشاده برای
ترکان قدیم دروازه بوده که بواسطه آن از اقصای آسیا
حرکت نموده به اروپا داخل می شدند. قغانهای با شوکت -
دقهرمان ترک و تاتار- همچو بالامیر - آتیسلو - جوجی - چنگیز -
هلاکو - تیمور لنگ ازین سطح فراخ اقوام ترک و تاتار را با
اروپا سوق می دادند. این سطح بسیط از حیث موقع جغرافیائی
تاریخی- اقلیم هوا- با ترکستان اصلی علاقه دارد. چنانکه یکسان
بودن ارتفاع آن زمین ها از دریا - پقری آن ها از حیث
طبیعت - خشکی و بی آبی - تبادل سریعانه هوا - و موافقت
سائر حیات شان از یک عنصر بودن آنها را می فهماند.
نظر بقول علماء جغرافیائی- در زمان قدیم درین زمین ها
بحر بزرگی بود این حد در زمان های مجهول التاریخ با یک
تبدلات اراضیه خشک و ناپدید گردیده است که بجز از
بعض غدیر و دریا ها چیزی دیگر ازان بر جای نمانده -
طرف شمال غرب ترکستان هامونی را تشکیل میدهد. که این هامون
از ثلث جمیع کشور ترکستان عبارت است. قسم بزرگ خاک این هامون
شور و گل آلود بوده - آب شیرینش خیلی کم است - آب چاه های آن غالباً
شور میباشد. اهالی در اطراف این گونه چاها زندگی می نمایند ارتفاع
این هامون از سطح بحر در هر جا یکسان نیست - ازین رو سطح زمین


افغانسان چهارم رشدیه ۱۱۴

آن نیز یکسان نبوده .
در بعض حصه جات ترکستان افغانی بیابان ها و ریگ زار
بی آب و علف موجود است ـ ولی در میان این بیابان ها
و تپه ها در بعض جاها زمین حاصل خیز نیز دیده می شود ـ که
خیلی قابل کشت و زراعت می باشد بدین گونه جمیع اطراف
وادی ترکستان زمین ها با برکت و حاصل خیزی را تشکیل می
دهد ـ که بهترین محل حیات و زندگی از روی همین نقطه ها
بوده ـ مدنیت و معموریت در آن جا ترقیات زیادی کرده .
هوای ترکستان غالباً گرم خشک بوده ـ و خاک روی
زمین اش نرم است ازین جهت هر وقت بواسطه باد در کوه
ها و بادیه ها گرد و غبار همیشه بهوا صعود می کند ـ همین گرد خاک
چون هوا صاف و ساکت شده ـ بر روی زمین و خصوصاً
بر گیاه ها می نشیند ـ برنگ زرد طبقه بر زمین تشکیل می
دهد ـ هنگامیکه بر روی آن باران باریده تر می شود ـ خاک
آن سخت شده طبقه خاک زرد حاصل می شود .
سلسله ها هندوکش :ـ کوه هایی است که از
حدود افغانستان گرفته بساحل بحر خضر منتهی می شود ـ این
کوه های مسلسل از کوه های ترکمان ـ خراسان ـ قوپطیه ـ
کوه ان بزرگ و خورد و شاه قدم (کرانسو و وسکی) عبارت


۱۱۵
افغانستان جزو چهارم رشدیه
است این کوه ها اکثراً از گیاه و علف محروم بوده ـ ولی اکثر
دریا های ترکستان افغانی ازین جاری می گردد ـ ازین کوه
ها بطرف شرق سطح پامیر واقع است سلسله هندوکش و
پامیر معدن برف های دائمی را تشکیل می دهد ـ آمودریا
نیز از غدیر های همین سطح مرتفع می خیزد.
اقلیم و هوایش
ترکستان افغانی از بحر دور بوده ـ از حیث اقلیم و هوا بتاثیر
باد و آفتاب تابع است، سبب اینکه طرف جنوب و جنوب
شرق را کوه های بلند احاطه می کند ازین سبب باد های
مرطوب (مون سون ها) که از بحر هند می وزد بر آن اثری
ندارد. باد های که از طرف غرب می وزد ـ رطوبت خود را
در بین راه غائب نموده خیلی کم باران می آورد ـ از آن
جائی که جانب شمال آن کشاده ولی دیوار است آن طرف
باد های سرد و باد های خشک هر وقت معروض می گردد
این باد ها رطوبت خود را در کوه های که متصل (آرال)
واقع اند گذشته در ترکستان بحالت خشکی داخل میگردد.
آفتاب ترکستان خیلی گرم ـ و زمستان اش بسیار سرد ـ و
تابستانش بشدت گرم است ـ در ترکستان بیشترین ایام


افغانستان چهارم رشدیه
۱۱۶
سال روئی آسمان کشاده و صاف می باشد سبب خشکی
فوق العاده بتخیر هم کم بوده هوابی تاثیر است ـ در تابستان
هم روز ها گرم و شب ها سرد می شود ـ بهار و پائیز کوتاه
تابستان دراز و زمستان بارانی در بعض جاها سیر برف
بوده ـ در وقت دیگر باران کم می بارد ـ بلکه در بعض سالها
قطره باران هم نمی بارد ـ و این حالت غالبا در میدان وسیع
بوقوع می آید ـ ولی در جائی ها نزدیک بکوه هوا خیلی مرطوب
بوده باران زیاد می بارد ـ در زمستان گاهی برف هم میبارد
عموما در ترکستان هوا بسرعت تبدیل شده گاهی بشدت گرم
وگاهی نهایت سرد میگردد ریگستان و بیابان در تابستان
بسیار گرم و سوزان می باشند ـ سبب اقلیم و هوا است که
تابستان ترکستان دائم یک نوع نه بوده و مختلف می باشد
بعض سالها در ترکستان زمستان کوتاه و بعضی سالها دراز
می باشد ـ و در دشت ها برف هائی زیادہ باریدہ یخ بندے
شدید بوقوع می آید ـ و در چنین سالها به حیوانات و
چار پایان خیلی ضرر می رسد در ترکستان بهار هم گوناگون
است ـ چنانچہ بعض سالها گرم و بعضی سالها خیلی سرد آمده
ولی بهار چنانکه زود می آید هم چنان زود منقضی میگردد
بمجرد گذشتن آن گرمائی شدید بوقوع می آید ـ هوائے


افغانستان چهارم رشدیه
۱۱۷
ترکستان عموماً سالم و برای صحت انسانی مفید و خوب است
ولی در چاه های باطلاقی تپ و لرزه - درد (غوری) و در
امصار امراض مختلف یافت می شود .

آبیاری
بسبب خشکی ہوا و کمی باران عموماً قلت رطوبت و مخصوصی
طبیعت زمینش حیات و زندگی ترکستان فقط در سایه آبیاری
صنعتی و دستی حاصل می شود .
زمین ترکستان بغایت حاصل خیز و خاکش با برکت است
ولی با وصف این اگر آبیاری نشود هیچ فائدہ نمی دہد -
دہقانان ترکستان همین که در بهار زمین را درست نموده -
بذر افشاندند - چشم خود را بر رود ہا و جوی ہا میدوزند
زیرا جمیع امید شان بسته بآب می باشد - چرا که اگر بوقت
معینه شان آب نیاید - ہمانا که زراعت شان محو و خراب
می گردد آفتاب گرم و سوزان ترکستان و باد ہای تند
و تیز آن زمین را خیلی زود می خشکاند - بلکه زیر زمین
را حرارت گرم آفتاب سوزانیده فصل آن پوچ یعنے
خالی از دانه می بر آید - و بدین گونه دہقان از آذوقه خود
محروم می ماند - پس چون آب در وقتش بیاید و زمین ہا


افغانستان چهارم رشدیه ۱۱۸
در سر بهار آبیاری شود - کفایت می کند - چرا که زمین ترکستان هموار و اکثراً نرم است - که برائے آبیاری خیلی موافق و مناسب می باشد رود ہائے ترکستان که از کوہ ہا جاری است سالی دو بار طغیان می کند سبب این طغیان ہا بر زمین آب بسیار بر آمده - بدشت ہا سر می دہد چنانچه این طغیان در وقت معیّن بوقوع می آید - در تابستان چون ہوا رو بگرمی می گذارد - برف ہا و یخ چالہا بالائے کوه آب شده و به این واسطه آب رود ہا افزوده طغیان می کند - این رودہا از جاہائے خیلی بلند بطرف پستی به شدت جاری میشود - ولی چون بمیدان می رسد شدت خود را کم کرده بآرامی جاری می باشد - اینک باین جہت سنگریزه ریگ - و گل آہک زیادی را از بلندی ہائے کوہ وارض راه با خود آورده - و این مادہا در گلو گاہے و دیلیتاء رود جمع شده کم کم بالا می آیند - و جزیرہ ہا را تشکیل میدہند اینک در چنین زمین ہائیکه از ماد ہائے رودی حاصل شده است دران زراعت خوبی بعمل می آید - قسم بزرگ رود ہائے ترکستان آب ہائے خود را بدریائے بیرونی نمی ریزند - بلکه در خود ترکستان صرف می نماید - نہر ہائے ترکستان نسبت بسطح ترکستان مساوی تقسیم نیافته است


۱۱۹
افغانستان چهارم ابتدائیه
قمی ازین نهر ها را برائے آبیاری زمین ها و باغ ها -
بجوئے ہائے متعدد تقسیم نموده با تمام میرسانند.
رود مرغاب :- بعد از سیراب نمودن اراضی بشمال
غرب افغانستان داخل ملک روسیه می شود - و بسوی جھیل
آرال جاری میگردد - و در بیابان ہاء قارا قورم ناپدید می
گردد - از رود جدول ها بشمار کشیده اند که زمین ها بسیاری
را آبیاری می کند - و درمیان دشت ریگی جلگه هاء زرخیز
را ایجاد می نماید - مگر در بعض ایام سالھا آب این رودها
کم می گردد و بعض اوقات تماماً خشک می شود.
آمو دریا :- این رود که نام قدیم آن جیحون بوده
( Oxus ) بمنزله رگ حیات ترکستان است و از میانه
آن جاریست - منبع خود را از کوه ہندو کش می گیرد - و
بطرف راست و چپ از خود خیلی شاخها و شعبه ها دارد.
زمین ہا ء بسیاری را آبیاری نموده دشت ها و بیابان ہائے
زیادی را آباد می گرداند - و بالاخره به بحر آرال میریزد
این رود خیلی سریع الجریان است - بقدر ۲۵۰۰ چا قریم
طول دارد - حصۀ بالای آن را پنجه می نامند - سپس
بوی رود ہاء واخشو - کافیر - سورخان پیوسته بزرگ می شود
و چون بحد آمو رسیده به آن شامل می شود بعده بنام


افغانستان چهارم رشدیه ۱۲۰
آمو موسوم می گردد - بیشترین شاخ و شعبه ہائے آمو دریا در خاک بخارا بوده - چون از پشته ہا و کوه حصار گذشته بوادئے ترکستان می دراید رودے دیگرے باوے ملحق نمی شود - بعد ازین آب آمو دریا بواسطه جوئے ہا و نهر بابیاری دشت ہائے خشک صرف می شود آمو دریا ہر قدر که ازین جا پائین میرود باوے ہیچ آبے مخلوط نمی شود بلکه بواسطۂ جوئے ہائے بسیار آب دے زمین ہا و فراوان را آبیاری نموده می گذرد - و در مجرائی پایانی خود از بعض شہر ہا و مشہور می گذرد - و بقدر ۳۶۰ جوئے خورد و کلان ازان امارت خیوا را آبیاری نموده و بیک ملیون اہالے حیات می بخشد - مسافتے را که این رود آبیاری می کند بقدر ۳۰۰ چاقریم است آمو دریا در نواحی مصب خود بشعبه ہا متعددۀ جدا شده جزیره ہائے تشکیل می دہد - درین جزائر نے ستان ہا با طلاقہا وسیع موجود است که در نے زار ہا حیوانات - درنده همچون پلنگ - شیر - گراز - سیاه گوش - و در با طلاقہا مرغان آبی وحشی بسیار می باشند پہنائے آمو از یک تا چهار قریم بوده - و ہنگام طغیان تا به پنج و پانزده چاقریم پہین می شود - آب دریائے آمو زرد رنگ و
اشارت نشان انگشت


افغانستان چهارم حصه
۱۲۱
غلیظ بوده ـ لیکن بزودی صاف می شود ـ و خیلی خوش گوار می
باشد :-
نباتات و حیوانات به نظریه اقلیم و هوا و طبیعت زمین
در هر جا مختلف می باشد ـ چنانکه در بیابان ها و ریگ زار ها
می توان هر گونه ـ گیاه ـ علف ـ بوته هائی خورد مشاهده نمود
مثلاً سکساول ـ قویان ـ سویاک ـ و بوته هائی کلفت و سخت
در زمین هاء گل زار و شورستان گیاه هائی و لاله و کوکنار ـ
سوسن وغیره پوشیده می شود ـ ولی این گل و شگوفه در مقابل
آفتاب گرم بزودی پژمرده شده خشک می گردد ـ و بوزیدن
بادها بخاک مخلوط شده بهر سو پراگنده می گردد ـ در کوهستان
ها نیز گونه گونه گیاه ها علف ها میروید ـ در تپه ها که از سطح بحر
۲۵۰۰ آرشین مرتفع است ـ همه گونه خارخص ها و علف هائی
زرد ـ گندم ـ جو ـ جوار ـ کتان می روید ـ در تپۀ هائی که از
سطح دریا ۳۵۰۰ آرشین ارتفاع دارد ـ در جنگل ها درختان
برگ دار پیدا می شود ـ درین جنگل زردآلو ـ شفتالو ـ سیب
گردگان و سائر درختان میوه دار موجود است ـ
بلکه همه گونه درختان خاردار سخت همچو کاج، صنوبر ـ بلوط
میروید ـ در جائی ها ازین بلندتر ـ زیره ـ زرشک ـ شبید ـ فلفل
و مانند این گیاه هائی دیگر نیز می رویند ـ از حیوات وحشی


افغانستان چهارم رشدیه ۱۲۲
در وادی ها و زمین هموار ترکستان بسیار اند - در ریگ زار
ہائے دشت آن - آہو - غزال - گوزن - گرگ - روباہ شغال
خرگوش و موش ہائے گوناگون زندگی می نمایند .
از پرندگان - جیق - دواداق - ساجا - فارا بازو - زاغ
دشتی - بوم - صعوہ - کنجشک و انواع دیگر موجود است - از
حشرات الارض زاحفہ (خزندہ) سوسمار ہائے گونا گون کہ بقدر
دو آرشین درازی دارو - مار ہائے مختلفہ - مار ہائے چشم دار
و شاخ دار :- از جانوران - ہوام (یعنے بے استخوان) کژدم
بوی - میزیر - تارا قورت و از حشرات دیگر چون مگس و پشہ
ہائے گوناگون ملخ فاس موجود است .
در سبزہ زار ہا وعموماً در جائے ہائے سیر علف - حیوانات
وحشی و درندہ ہمچو پلنگ - گربہ ہائے دشتی - گوزن گراز -
شغال - و از پرندگان قرقاول - بلبل - کبک - کبوتر - مصری -
بوم وغیرہ خیلی پیدا می شود .
در کوہستان ہا حیوانات درندہ وغیرہ :- مثل آہو - گوسفند
کوہی - القار - گوزن - خرس - پلنگ - گربہ کوہی - گرگ - روباہ
وغیرہ بسیار است .
از پرندگان قار قوش - بورکوت - باز - شاہین - شونقار -
کلنجات - جای کیک - بیدانہ - مینا - طاؤس - سائر مرغان خوانندہ


۱۲۳ افغانستان چهارم رشدیه
فراوان است.
خلق و نفوس ترکستان:- اقلیم و هوای ترکستان و طبیعت زمین اش به زندگی و معیشت اهالی حتی بسکونت ایشان هم تاثیر کرده است در اهوازها طبعی اهالی بیشتر سکونت نموده ولی هر قدر که بطرف کوه ها بیشتر رفته شود - همانقدر اهالی کمتر می شود - و خصوصا در دشت ها مردم خیلی کم و در ریگ زار ها و بیابان های آن انسان هیچ زندگی نمی کنند.
صناعت
کسب عمده مسلمانان ترکستان چارواداری بوده - مقداری هنرهای دستی هم موجود است - استخراج - و اعمال ثروت های زیر زمینی و کارهای فابریک تا حال ابتدائی می باشند.
زراعت ترکستان فقط در سایه آبیاری صنعتی بوجود آمده خصوصا با غداری - پنبه و شالی کاری بآبیاری صنعتی محتاج است.
قسم دیگری بزرگ زمین های صنعتی بدون کشت و کار می ماند - در زمین ترکستان - گندم - شالی - جو - ارزن - جواری جوار - ماش - تمباکو می روید در باغ های آن بوته و درختان میوه دار بکثرت و فراوان می باشد ذریعه (ستاسانش) تربوز


افغانستان چهارم رشدیه ۱۲۴

(هندوانه) کدو - خربوزه هاء شیرین بعمل می آید یکی از کسب هاء مهم ترکستان پنبه کاری می باشد - این کسب در بعض حصه جات ترقی کرده است - یکی از قسم پنبه محلی (جایداری) است که غوزه آن متصل و چسپیده بوده ـ که پنبه و دانه آنرا جدا کردن دشوار می باشد - دیگرے پنبه امریکائی است - که بذر یعنی تخم آن اصلاً از امریکا آورده شده - چون این پنبه میرسد همان است که غوزه آن شگفته و پنبه اش از هم جدا پاشیده می شود - تار پنبه امریکا از (جایداری) دراز تر و سفید تر می شود - کار پنبه کاری بطرز خیلی بے ترتیب و بے فائده دوام می کند - چرا که این کسب تا حال بطرز علمی وفنی باجراء عمل نیامده ازین سبب اگر چه زحمت و قوه زیادی دران بمصرف می رسانند - ولے حاصل لازمه را از آن گرفته نمی توانند .

باغداری :- این کسب اہالے ترکستان فوائد بسیار حاصل می کند در ترکستان اقسام و انواع انگورها موجود است که اگر بقدر لزوم آبیارے شده و بخوبی پرورش آن ہا کرده شود - فائده و حاصل زیادہ بدست خواهد آمد - ازین انگور سرکه هاء گوناگون می سازند - میوه هاء خشک ترکستان - غولنگ مویز - بادام - پسته - آلوچه - سیب - خربوزه قاق بمالک خارجیه


۱۲۵
افغانستان چهارم رشدیه

بسیار نقل می شود - درین جا توت هم تربیه می شود چنانچه برگ ها توت را بکرم ہائے پیله می دہند - چرا که پیله داری برائے مردم از کسب ہار پر فائدہ محسوس شده - و در بعض جاہا زنبور داری (یعنی پرورش زنبوران عسل) نیز خیلی ترقی کرده - و مردمان زیادہ مشغول این پیشه شده اند .

چارواداری (تربیه حیوانات)
بیشتر اہالئے ترکستان به چاروا داری زندگی می نمایند - تمام معیشت خلق کوچی بهمین چارواداری منحصر است - جمیع ثروت آرام و آسایش و راحت مردم کوچی در سایه پرورش گوسفند و اسپ و گاو ہار شیر دار است مردم کوچی بباعث همین حیوانات از یک دشت بدیگری می کوچند - از بیابان ہار ریگ زار و دریا ہا و کوه ہا به پشت همین حیوانات عبور می نمایند و همین حیوانات است که زمین ہائے مردم کوچی و دیگران را شیار می کند و ہم بار ہا شان نقل می دہد - و بعض ازان حیوانات را ذبح نموده گوشت آن را میخوردند از پشم و پوستش :- نمد - جراب - کلاه - چکمن - موزه - کفش وغیره می سازند - از موئے آن ہا ریسمان و نخ ہار گونا گون می بافند اسپ ہار ترکستان بسیار قوی و خوشرنگ


افغانستان چهارم رشدیه ۱۲۶

و اعلی میباشند. علاوه بر آن بره های قره قلی ترکستان نیز
بسی مشهور و ذریعه آمدنی خوبی بوده .

هنرهای دستی

هنرهای دستی بطرز معیشت اهالی است. چنانچه مردم
کوچی از محصولات خام حیوانات خویش مثلاً از پشم پوست
چرم آن ها غالباً اسباب ضروری خود را می سازند. مثلاً
نمد. قالین. خورجین. خلته. کیسه. انبان. پوشاک. پوستین
ریسمان وغیره میسازند. بعضی ازین مالها را بمقدار زیاد
جمع نموده علاوه از احتیاج خود را بفروش می رسانند.
ولی مردم شهر اشیای خام را از مردم کوچی چارواداران
خریده آنها را بدست خود نسبت بمردم کوچی ظریف تر
و زیباتر اعمال می نمایند. اهالی شهر از پوست و چرم
حیوانات هر گونه پوشاک می دوزند. و از پنبه و ابریشم
کلاه. کمربند. و پارچه های گوناگون میسازند. از نقره
و طلا و فلزات مختلف. ظروف گوناگون زیبا و منقش
(کوزه. آفتابه. طبق. کاسه. لگن. سماوار. چاه جوش)
صندوقچه و اسباب زینت می سازند. سوائی این در شهر
صنعت کلالگری موجود است. که از گل ظروف گوناگون


افغانستان چهارم رشه یه
۱۲۷

سفالین درست می کند که در خمدان ہائے خشت و کاشانی رنگ
رنگ می پزند - ہم چنین پیشہ صابون سازی - رنگریزی -
زرگری - مسگری - آہن گری - خراطی وغیرہ ہم در شهر ہا
خیلی ترقی کرده است .
کارخانه داری
بسبب نبودن راه ہائے آہن در ترکستان و دور بودن
او از مراکز مدنیت و کم یابی اسباب سوخت همچو زغال سنگ
تیل نفت - انترا سائٹ (یک قسم ذغال است) Antheracite
و درخت ہا ر کافی کاریگران و استادان ماہر و پیدا نمودن پول
سرمایہ عظیم و موادیکه ہمہ آن ہا ضروریست : کار ہا ر کار خانگی
را بقدر لزوم پیش نهاد و پیشہ نموده اند - و تما ماً کار بطرز
قدیم و پیمانهٔ خرد جاریست .
معدن و کان ہا
اگر چه معاون یعنے (ثروت ہار زمین) خیلی دارد ولی
آن ہا تا کنون بقدر لزوم کار کرده نشده - درین معدن ہای
نمک - سرپ - آہن - مس - موم سنگ - سنگ ہائے گرانبها
ہمچو مرمر - عقیق - زمرد - در منصب ہا ر رود - به مقدار کم


افغانستان چهارم رشدیه
۱۲۸

طلا در کنار نهر مرغاب نقره نیز پیدا می شود.
جنگل داری
کسب جنگل داری در ترکستان به حکم هیچ است ـ زیرا
درین جا جنگل و درخت زار کم بوده ـ آن ها فقط در کوه ها
و ریگ زار ها می روید ـ به سوائے این جنگل ہائے طبیعی
درختان زیادی موجود است ـ که آن ها در لب جوئے ها
حوض ها و در باغ ها کاشته شده اند . در جنگل ہاء کوہ
میوه ہائے گونا گون ـ ہمچو جوز ، فندق ، پسته می روید لیکن
بیشترین جنگلہائے ترکستان ـ برائے هیزم استعمال می شوند
چوب که برائے عمارت بکار میرود کمی آن در بالائے کوہ
می روید .
کسب ماهی گیری و شکار
در ترکستان غالبا در سواحل نهر آمو و رود ہائے دیگر اجرا
شده هر سال بقدر چندین میلیون ماهی گرفته می شود بشکار
حیوانات و مرغان اہالئے محلی بہ آلات خیلی ساده همچو
دام ، تلک ، تور، کمند ، فیقان مشغول می شود ـ هم چنین
سگان تازی و مرغان شکاری چون باز و شاہین ـ را آموختہ


افغانستان چهارم رشدیه
۱۲۹

به آن ها شکار می نمایند بعضی اوقات تفنگ ها چقماقی را نیز
برائی شکار بکار می برند- درین جا از حیوانات درنده وحشی
پلنگ و گراز، خرس و روبا گوزن - آهو - و از مرغان قرقاول
کبک - بیقھو- قو - غاز - مرغابی - به دام شکار می شود در
ترکستان شکار برائی معاونت زندگانی و یا برائی شوق
اجرا می شود.
معارف
درین زمان مکتب ہاء جدید بہ اصول جدیده تأسیس شده
کہ علاوه از علوم دینی مضامین فنی نیز تعلیم داده میشود .
مقامات مشهور ترکستان افغانی
از قرار ذیل است
مزار شریف - بلخ - خلم - تاشقرغان - میمنه - اند خوئی وغیره:-
مزار شریف مابین خلم و بلخ (9 میل در جنوب شرق بلخ
و ۲۶ میل از خلم) بر کنار رود بلخ واقع است - تعداد
نفوس آن تا ۱۰ ہزار و تعداد خانہ تا دو ہزار تخمین شده
است ، این مقام از باعثیکه قرار گاه حضرت علی کرم اللہ وجہ

افغانستان المبرک


افغانستان چهارم رشدیه ۱۳۰
است در نظر کل اہالی افغانستان۔ و دیگر بلاد اسلامی مقدس
تصور کرده می شود و هر سال ہزار ہا نفر برائے زیارت مرقد
مقدس از ممالک دور و دراز می آیند۔ و در موسم بہار
(ایام گل سُرخ) آن افتتاح شده و میلہ منعقد گردیده
از اطراف و اکناف عالم نفری دران وقت اجتماع می یابند
چنانچہ مرقد مبارک را سلطان حسین بادشاه هرات تعمیر
نموده است مرقد مبارک دارای دو گنبد است .
مزار شریف بر بلندی واقع شده آب و ہوائے آن
نسبت بہ بلخ و دیگر مقامات مجاور بسیار صحت افزا و
خوب است۔ اہالئے ترکستان ایام تابستان را در ہیمں
مقام بسر می برند۔ این مقام مرکز تجارت است۔ اراضی
گرد و نواح آن بسیار زرخیز و شاداب است .
بلخ
این مقام در زمان قدیم شہرت بسیار داشت۔ و یکے
از مراکز مشہور آسیا بشمار می رفت نام قدیم آن (بکترا یا
بکثیریا) باختر است از روایات و قصہ ہائے قدیم معلوم می
گردد۔ کہ ازیں مقام تعلیم مذہب زر دشتی ترقی یافته
است باختر یکے از صوبہائے بزرگ امیر الحوران آخانشی


۱۳۱
افغانستان چهارم رشدیه
(Akamunshi) بود در سنه ۲۵۰ ق م تیو دوتس
(Theodotous) حاکم باختر اعلان بادشاهی نمود - و
تاسیس حکومت مستقل باختری را نهاد - حدود این مملکت
در بعض اوقات از دجله تا گنگ می رسید - ولی از باعث
رقابت پارتها و بعد ازان از تها جمات اقوام خانه بدوش
ترکنها که از وسط آسیا بدان سمت تاخت و تاز می نمودند
رو به تنزل نهاد - ۱۲۶ سال ق م بر رود آمون چهار حکومت
تاسیس شد - که چینی ها آن را چنین نامیده اند - یوشی
(You Chi) کویش وانگ (Kweishwang)
یته (Yeth) توکا راس (Tukhavas) این هر
چهار سلطنت پابند دین بدها بودند - اروپائیان این سلطنت
را کوشان (Kushans) هیاتاله (Haiathala)
ہن ہا سفید (White Huns) و تو چاری نامیده اند.
مورخین عرب نیز ذکر یک عبادت گاه مشهور را در بلخ
می کنند و آن را نو بهار (Nao bihar) خوانده اند
و بخیال مورخ مشهور انگلیسی (راول سن) این عبادت
گاه از بدها بود و لفظ نو بهار در اصل ناوادی ها را -
(Navathivara) است و سیاح مشهور چینی موسوم
به هوان ستانگ (Hauanatang) در اوائل قرن


افغانستان چهارم رشدیه ১৩২

چون این ناحیه را ملاحظه نموده - حالات مفصل آن را قلمبند کرده است و عظمت شهر و ترقی مذهب بدها را تحریر نموده است در اوائل قرن سیزدهم بلخ محل تاخت و تاز قوم مغول گردید - و این ناحیه از دست این قوم چون سائر ممالک اسلامی نقصانات شدید را متحمل گشت تا عرصه صد سال بلخ جزو مملکت مغول هند بود - و بعد از ان از بک ها بر آن استیلا یافتند.
علاقه بلخ در بین عرض البلد ٣۶ درجه شمالی و ۶۶ ۶۹ طول البلد شرقی واقع است - در شمال آن دریای آمون در شرق بدخشان در جنوب کوه ها هندوکش - در غرب میدان و ریگستان وسیع است :-
شهر بلخ برکنار رود بلخ واقع است - و از قندوز بمسافت ۱۰۵ میل بجانب غرب است - این شهر را مورخین ما در امصار نامیده اند - اراضی آن زرخیز است و ۱۸ نهر آن را سیراب می نمایند - آب از ضروریات اضافه بوده باعث رطوبت و ناخوشی زیاده می گردد - ازین باعث آب و هوار بلخ خوب گفته نمی شود - ولی گرمی بسیار نیست در ماه جون (جوزا) مقیاس الحرارت از درجه ۸۰ تجاوز نمی کند - فصل ها در ماه جولائی یعنے جوزا میرسد - باغات


افغانستان چهارم رشدیه
۱۳۳
بسیار دارد ـ و میوه جات وافر است رنگ اراضی زرد است و بسیار برائے زراعت مفید ثابت شده ـ بلندی آن از سطح بحر ۱۸۰۰ فظ است ـ آب رود بلخ به رود آمون نمی ریزد از باغلینکه کل آن در راه جذب می گردد. آثار شهر قدیم تا امروز موجود است و احاطه آن تا بیست میل می رسد ـ و حصّهٔ شمالی آن از آثار قدیمه پُر است ـ در دروازه آقچه سر محراب مسجد جامع تا امروز قایم است ـ آثار چهار سُو نیز نمایان است ـ آثار مذهب بدها بسیار است ـ دُو دروازهٔ قدیم بجانب غرب تا امروز پا برجاست ـ و هم چنین قلعهٔ مستحکم بمعه بُرجهای بزرگ بطرف شمال تا امروز قائم است.
خُلم : در غرب قندوز واقع است ـ در زمان قدیم مرکز مهم بود و مقامات تاشقرغان ـ ایبک ـ ازین جا اداره می شد ـ ولی چون تاشقرغان ترقی یافت رونق خلم کاسته رفت ـ اراضی گرد و نواح خلم بسیار زرخیز است و طریق آبیاری نیز بهتر است ـ باغات و اراضی مزروعه بسیار دارد :ـ
آقچه : در غرب بلخ به راه که جانب هرات میرود واقع گردیده ـ دارای یک قلعه و حصاری است ـ


افغانستان چهارم رشدیه ۱۳۴

علاقه گرد و نواح آن زرخیز و باغات متعدد دارد- میوهائیش
معروف و وافر است - خصوصاً خربوزهٔ این علاقه شهرت تمام
دارد-
تاشقرغان :- یک شهر مختصری است - که از فصیل
گلی احاطه گردیده براه تجارت واقع است - محیط فصیل ۳
میل است باغات و درخت میوه دار بسیار دارد - خصوصاً
انار این مقام بسے مشهور است - جوئے از رود دوآبا
از مرکز شهر جریان دارد - تجارت در پارچه - پوست - و
میوه ها خشک می شود :-
اندخوئی :- در شمال غرب بلخ متصل سرحد افغانستان
و روسیه بر کنار رود سنگاخ و یا سنگلاک (Sangalak)
واقع است - این رود از بند ترکستان می خیزد - و از
اندخوئی گذشته در راه خشک می گردد - آب این رود
قابل نوشیدن نیست - امّا برائے زراعت مفید است
و اراضی بسیاری را سیراب می سازد - میوها و غلّاجات
از قبیل برنج و گندم در مقدار کافی حاصل می گردد -
حیوانات بکثرت دارد - تجارت با ایران و روسیه می کنند
تعداد خانه ها تخمیناً ۳ هزار است فصیل شهر ویران
است - اندرون حصار قدیم یک قلعه بلندیست که سیصد


۱۳۵ افغانستان چهارم رشدیه
گز طول دارد :-
میمنه :- این علاقه در گوشه شمال غرب کوه هندوکش
واقع است طولش ۲۰ میل عرضش ۱۸ میل است - تعداد
نفوس آن اگر اقوام خانه بدوش نیز حساب کرده شود -
تا یک صد هزار می رسد و بیشترشان از قوم ازبک
من (Min) اچاملی (Achamali) دوز (Dog
است - علاوه از قوم ازبک افغان ، تاجک د هند و نیز
آباد اند - شهر میمنه در یک میدان وسیع بین کوه ها
واقع است - و دارای یک فصیلی بوده - که بلندی آن
۱۲ فټ و عرضش ۵ فټ است - و خندقی دورا دورش
حفر نموده اند برج ها متعدد و چهار دروازه نیز دارد -
احاطه شهر تخمیناً ۲ میل است .
ایبک :- دارای قلعه مستحکمی است - که دورا
دورش خانه های گنبدی تعمیر نموده اند - تخت رستم
را که از کوه تراشیده اند - بر عظمت و شوکت آن
دلالت می کند - اراضی قرب و جوار آن زرخیز و شاداب
است میوه ها و غله جات وافر حاصل می گردد - درین
جا نیز بعض غارها مانند غار های با میان یافته شده
است .


افغانستان چهارم رشدیه ۱۳۶

شبرغان : تخمینا ۲۰ میل بطرف غرب آقچه واقع
است که دارای یک قلعه بوده ـ و از باغات متعدد احاطه
گردیده ـ اراضی گرد و نواح آن زرخیز است ـ آب آن
از سر پل حاصل میشود ـ اهالی بیشتر آن ازبک اند ـ
فریه (Ferrar) در تعریف آب و هوا و پیداوار
و راشاوت و دلاوری اهالی آن نوشته است ـ شبرغان
و خربوزه شیرین آن را مارکوپولو (۱۲۹۱ ـ ۱۲۷۱) نیز
تعریف نموده است .
سر پل :ـ در جنوب غرب بلخ و در شرق میمنه
واقع و کم آباد است ـ ۳/۴ اهالی آن ازبک اند ـ
و باقی افغان هزاره و تاجک وغیره ـ شهر سر پل یک مجموعه
خانها است و خراب است ـ و بر نشیب کوهی تعمیر شده
است ـ و نیز دارای یک قلعه بوده ـ در میدان های
آن خیمه های بسیاری نصب می شود ـ آبادی این علاقه
۱۸ هزار تخمین شده .
ولایت قطغن و بدخشان
در گوشه شمال غرب افغانستان واقع است ـ در شمال
رود آمون جریان دارد که سرحد قدرتی آنست ـ در جنوب


۱۳۷ افغانستان چهارم رشدیه

و شرق با سلسله کوه های هندوکش و سطح مرتفع پامیر احاطه گردیده - در غرب ترکستان افغانی است .
سطح :- بحیثیت مجموعی کوهسار گفته می شود - ولی در بین کوه ها وادی های زرخیز و شاداب نیز واقع شده .
زراعت :- اکثراً للمی کاشته می شود - و زمین آبی کم دارد - و از باعث سطح کوهستانی ، دریای آن تند رفتار و در اکثر جاها از باعث عمق بسیار برای آبیاری مفید است - رنگ زمین آن سیاهی مائل است - گندم - جو - جواری - ارزن - باقلا و غیره میسر می گردد - از میوه جات - پسته - بادام - سیب - ناک - زردآلو - شفتالوی بسیار اعلی دارد - و علاوه ازان توت - آلوبالو - امرود - نیز فراوان است - مبارک از باعث میوه ها اعلی و لطیف مشهور است - از سبزی باب :- کدو - شلغم - زردک - گندنا - ترب و غیره حاصل می شود .
آب و هوا :- عموماً صحت بخش و خوش گوار است - هر قدر از فیض آباد بطرف شمال حرکت کنیم هوا سرد شده می رود - آب و هوای خود فیض آباد که حکومت نشین است - چون آب و هوای کابل می باشد - و سرما عموماً شدید است حتی دره های کوه از برف باری بند میگردد

اث ترکستان المرکب


افغانستان چهارم رشدیه ۱۳۸
و دریا ها از یخ بستگی ساکت می گردند - چون این علاقه جنگلات بسیار دارد - باران ها کافی می بارد -
معدنیات :- از معدنیات هر گونه معمور است - معادن نمک - گوگرد - آهن - مس - لعل - لاجورد - سُرب - نوشادر بسیار دارد بدخشان از باعث لعل خود تا امروز معروف است - طلا ریگی و معدنی نیز موجود است - نمک و گوگرد در وادیئے کوکچه کشف شده است آهن در فیض آباد - و معدن لاجورد متصل منبع کوکچه و در غازان معدن لعل - ۱۴۰ فط از رود آمون بلند واقع شده و از آثار قدیمه نیز کل جائها پر است متصل شهر فیض آباد بفاصله نیم کروه و در یک میدان وسیع سنگ یافته شده که بالایس عبارتی حکاکی نموده اند ولی تا امروز کسی آن را خوانده نتوانسته - بمحل اتصال دریا کوکچه (دریا بدخشان) و دریای آمون در حوالی ینگی قلعه و حضرت امام صاحب یک جنگل غلوّ و گنجان وجود دارد - میدان چراگاه بسیار است - که برائے پرورش گوسفند و دیگر حیوانات بسیار کار آمد است - خاش کاو بسیار می باشد - مردم گله هاء آن و اسپ و گوسفند و بز و یابو بکثرت دارند - از حیوانات وحشی روباه - گرگ - شغال - و خرس - آهو - شیر - و از طیور کبک - تدرو - و مرغ دشتی و باز پیدا


افغانستان چهارم
۱۳۹

می شود - پیشه عمومی اہالئے آن زراعت است - ولے
عده کثیر آن مصروف چاروا داری نیز هستند .
حاکم کلان در فیض آباد می باشد - که اراضی زر خیز
و وسیع را دارا است باغات میوه بی شمار دارد -
علاقه شیوه بسیار اباد است - و در تمام بدخشان این سطح
مرتفع خوبترین و بزرگ ترین مرغزارها است :- مبارک
یک میدان وسیع است - از باعث میوه ہائے لطیف
مشهور است - در زمان قدیم پائے تخت بدخشان بود .
واخان :- در گوشه شمال واقع است - و مشتمل بر
دو وادی بلند که از پنجه سیراب می گردد - د این وادی
ہا را از ہر دو جانب کوه ہائے بلند در بر گرفته ، دره
ہائے مشکل گذار دارد- و آسان ترین آن ہا بروغیل
است که ۱۲۰۰۰ فٹ ارتفاع دارد - و ازین جا راهی بطرف
چترال و گلگت رفته گذاره مردم به گله ہائے گوسفند و چاروا
داری است - از باعث ارتفاع زیادے قابل زراعت
نیست - ولے چراگاه خوبے را تشکیل می دہد ۔ پست
ترین مقام آن ۸۰۰۰ فٹ بلند است ۔ ور وادئے
عمیق جو کاشت می شود .
حضرت امام در میدان شاداب واقع است - و


افغانستان چهارم رشدیه
۱۴۰
دارای یک قلعه بوده که دورا دور آن خندقی است.
حکومت اعلی سمت مشرقی
جلال آباد
در جنوب شرق کابل بمسافت یکصد میل در یک میدان وسیع متصل رود بهسود -(که دریا کابل درین جا به این نام نامیده می شود) واقع است - ارتفاع اش از سطح بحر تخمیناً .۲۵۰۰ فٹ است.
آب و هوا :- آب و هوای جلال آباد در زمستان خنک و در تابستان بسیار گرم می باشد - و عموماً باد سموم هم می وزد - از باعث این که میدان های وسیع و بی آب متصل آن واقع است - مون سون جنوب غربی تا جلال آباد نمی رسد - پس در تابستان باران ندارد - در زمستان و شروع بهار موسم بارانی آن است - برف شاذ و نادر می بارد زمین جلال آباد بسیار زرخیز است - و در هر جائی که آب میسر می گردد دران جا غله جات هر گونه دستیاب می شود - مثلاً برنج - گندم - جو - وغیره


افغانستان چهارم رشدیہ ۱۴۱
با فراط حاصل می شود۔ کہ مقدار کثیر آن را در کابل برائے
تجارت می فرستند۔ جلال آباد بجانب جنوب میدان ہائے
وسیع دارد۔ ولے از باعث کمی آب قابل زراعت نیست
کہ ازین وجہ نہر ہاءِ لازمی برائے آب رسانی آن زیر مراقبت
گرفتہ شدہ۔ چنانچہ در این ایام یک نہر بزرگ زیر تعمیر است
موسوم بہ نہر کریم۔ امید است کہ بتوسط آن ہزار ہا جریب
اراضی قابل کشت و زراعت خواہد گردید ۔
جلال آباد :- باغات بے شمار دارد کہ از حیث خوبصورتی
و سر سبزی نظیری ندارند۔ درختان سرو ہمیشہ بہار رونق
آنرا دو چند ساختہ است ۔ و میوہ جات ہر قسم چون نارنج
مالتا ۔ میٹہ ۔ سنگترہ ۔ لیمون ۔ و سائر اقسام دیگر حاصل می
گردد ۔ نیشکر و پنبه نیز کاشتہ می شود ۔
شہر جلال آباد :- دارائے فصیل است ۔ تعداد خانہ ہاءِ
درون فصیل کم است ۔ و ہمہ آنہا از گل ساختہ شدہ ۔ ولی
بازار ہائے باقاعدہ دارد ۔ تعداد نفوس کہ درون شہر سکنہ
دارند تقریباً ۵ ہزار خواہد بود ۔ و بیرون شہر عمارات رنگارنگ
و قصر ہا خوش رنگ دیدہ می شوند ۔ مزار اعلیحضرت امیر شہید
نیز در ہمین جا است ۔
علاقہ لغمان کہ در گوشہ شمال مغرب آن بمسافت ۱۰ میل


افغانستان چهارم رشدیه
۱۴۲
واقع است بسیار زر خیز و شاداب است - چنانچه درین علاقه
غله جات هر گونه بمقدار کثیر حاصل می گردد- که از همه
علاقه برنج لغمان مشهور است- متصل جلال آباد بعض
جنگلات نیز یافته می شود که در آن جا هر گونه درخت
موجود است - امید میرود که عنقریب ازین جنگلات استفاده
تام گرفته خواهد شد - در میدان هار مجاور آثار قدیمه و
خصوصا از بدها دیده می شود .
حکومت کلان سمت جنوبی
از کابل بطرف جنوب بمسافت ۸ منزل مقام خوست
واقع است که حاکم نشین سمت جنوبی است - اراضی این
علاقه کم ولی زر خیز است - کوه ہائے جوار از جنگلات غلو پر
است - ولی تا امروز ازان فائده کلی برداشته نشده -
البته حکومت درین خصوص خیالات خود را مبذول نموده است
که امید می رود عنقریب این جنگلات یک ذریعه آمدنی
خوبی خواهد گردید - درین جنگلات درختان نشتر - (دیار)
که در مارکت ہند قیمت خوبی دارد در تعداد کثیر یافته
می شود .


افغانستان چهارم ریشنل پیپر
۱۴۳

آب و ہوائے سمت جنوبی در تابستان بسیار گرم می
باشد ـ ولی زمستان آن بسیار خنک نیست ـ اہالئے این
علاقہ بسیار دلاور و شجیع بودہ ـ و در جنگ ہاء ۱۹ ۱۹ با
حکومت انگلیس کار ہائے نمایان و قابل تحسین از آن ہا
بظہور پیوستہ ولی متاسفانہ کہ در تعلیم و معلومات
عامہ بسیار پس ماندہ اند ـ

حکومتی اعلیٰ فراہ

برکنار دریائے ہین نام واقع است ـ راہ قندھار کہ
بجانب ہرات می رود ازین مقام می گزرد ـ قندہار بمسافت
۲۳۶ میل بجانب جنوب و ہرات ۱۶۳ میل بجانب شمال
واقع است ـ شہر با فصیلے محاط است ـ دورا دور آن
خندق حفر نمودہ اند ـ دارایے دو دروازہ بودہ ـ در نواحیٰ
آن آثار عتیقہ بسیار دیدہ می شود ـ چنگیز خان مغول این
مقام را غارت نمودہ بود ـ
شاہ کاری ہائے حکمدار جوان (افغانستان) نسبت
بترقیات مملکت ! بادشا ہائیکہ حقیقۃً افغانیان را از خواب
غفلت بیدار ساختہ ـ و ملتہ را بجادۂ ترقی و تعالیٰ رہنمونی


افغانستان چهارم رشدیه ۱۴۴

کرده ذات یگانه اعلیحضرت قائد اعظم امان الله خان غازی بوده ـ چرا که همین ذات بسالت و شهامت صفات است که در بدو جلوس با یک عزم متین و ارادهٔ صمیم بامر مهم و عالی استقلال اقدام نموده ـ تا این که بفضل و کرم الهی ـ و اثر مجاهدت و مساعی به آن مقصد منیع و ادارهٔ عالی خویش موفق و فایز گردیده ـ و افغانستان را یکی از دول علیا و خود مختار جهان ساخته ـ و ملت افغان را بعالم دنیا معرفی ـ و از امور جهان ایشان را با خبر و آگاه ساخته ـ پس از حصول این امر خطیر توجهات جهاندار جات خود را به نظم و نسق داخلی مملکت ملتفت نموده ـ و درین عرصهٔ قلیل حکمرانی و سریر آرائی خود کدام ذریعهٔ ترقی و تعالی نیست که برای ملت افغانستان تهیه و فراهم نیاورده ـ ذریعهٔ نوائر مکاتب و مدارس که اساس اصلی و حقیقی تمدن و ترقی است گوشه گوشه مملکت را درخشان و تابان کرده ـ امور ملکیهٔ افغانستان را بقسم جمیع ممالک متمدنهٔ دنیا بطرز جدید و خیلی مرغوب بیک اصول درست ترتیب داده ـ بموافقت و صلاحیت علماء دین مبین و آراء صحیحهٔ اکابرین و اعیان سلطنت بیک غور سلیم و فکر متین نظامنامه های مقننه برای هر شعب


۱۴۵
افغانستان چهارم ربیع
امورات دولیه و ملیه وضع و طبع فرموده ـ و شریعت غرای
محمدی را سرمشق در جمیع امورات خود نموده کار بار مملکت
را بوزارت ها و ادار ها تقسیم کرده ـ محاسبات دولت را باصول
جدیده جدول که از غل و غش پاک است تنظیم داده ـ
قوه عسکری و تنظیم و تنسیق لازمی آن را نیز بدرجه امکان
ترقی و توسیع داده ـ چنانچه طیاره های متعدد را فراهم آورده
کارخانه برق ترقی نمایانی کرده علاوه بر این کارخانه گوگرو
سازی و سمیت سازی دکان کنی نیز مفتوح گردیده ـ حس
صادقه اتحاد و اتفاق را بتوجهات حکیمانه در جمیع افراد
ملیه تولید داده ـ از تأثرات و تبرکات مواعظ و نصایح
و ائمه خویش فرد فرد ملته را برای خدمات دینی و وطنی
آماده و تیار ساخته از همه علاوه و قابل تقدیر کوشش
ذات همایونی برای ترقی ـ و آرامی و بهبودی ملته و
دولت این است که به نفس نفیس و ذات شریف همواره
برای تفتیش و باخبری ولایات و حکومتی ها ـ و ادارات
دولتی تشریف فرما شده و ذرایع مخصوصه از احوال رعیت
و مأمورین خود را باخبر و مطلع می سازد ـ هرگاه مأموری
برخلاف قانون رفتار ـ و یا از کار داری سوء کردار برایش
معلوم شود فی الفور او را قرار قانون دولت بجزا و سزا
افغانستان تاریخی


افغانستان چهارم رشدیه
۱۴۶
میرساند ۔ و هر گاه حسن سلوک و خوبی کردار مامور و
عامل برانش توضیح و لائخ شود بمکافات انعامات خسروانه
او را نائل و مقرون می گرداند ۔ صفت اولین این شهریار
محبوب القلوب که همه ملت را بخود مفتون ساخته این
است که همه تن پابند شریعت نبوی بوده هیچ کاری
بر خلاف شرع شریف نمی کند ۔ اعلیحضرت غازی بسا
اوقات به تغیر لباس از احوال رعیت و عاجزان و
شمدیدگان خود را با خبر می سازد ۔ و به غور و داد شان
می پردازد ذات شاهانه بحیثیت افسر کل نه تن با اداره
و نظارت امور و مهمات را می فرماید ۔ بلکه قولاً و فعلاً برائی
همه مامورین و تمام اهالی ملک یک نمونه پاکیزه و کامله
مساعی و خدمات خود را پیش می نماید ۔ ازین حیث تمام
افراد وطن از خرد تا بزرگ ذات خجسته صفات شاهانه
را بمنزله روح و روان خود دانسته از جان و دل عزیز
می انگار اند ۔ و به متابعت امرش هر وقت آماده وحاضر
می باشند ۔
یکی از مورخین بزرگ دنیا د امیر علی اعضائے جوڈیشل
کمپنی آف ہز مجسٹی پروی کونسل ) توصیف اعلیحضرت غازی
را در دیباچه کتاب خود موسوم به مختصر تاریخ اعراب


۱۴۷ افغانستان چهارم رشدیه
چنین می نماید :- افغانستان در جائیکه در زمان گذشته
سلطان محمود غزنوی (دست راست) خلافت عباسیه
حکومت میکرد - الحال در تحت اداره و هدایت یکی
پادشاه جوان فعّال وطن پرست که از خاندان محمد زئی
است باکوشش ها بهاورانه خود می خواهد جسد مردم آسیا
را که از یک زمان رو به انحطاط نهاده بار دیگر احیا
و مرتفع گرداند .

تشکیل اساسی دولت علیه افغانستان
دولت علیه افغانستان ادارۀ امور داخله و خارجه خود را
به استقلال تامه حائز بوده همه محلات و قطعات ملک
بزیر امر و ارادۀ سنیۀ ملوکانه بصورت یک وجود واحد
تشکیل می یابد - و بهیچ حیث در اجزائے مملکت تفرقی
کرده نمی شود .

دین افغانستان دین مقدس اسلامی است - و مذهب
رسمی و عمومی آن مذهب حنیف حنفی است - دیگر ادیان
اهل هنود و یهودی که در افغانستان هستند بتاویۀ جزیه
و علامات ممیزه تابع بوده بشرطیکه آسائش و آداب عمومیهٔ


افغانستان چهارم رشدیه
۱۴۸
را اخلال نکنند نیز در تحت تأمین گرفته می شوند .
پای تخت افغانستان شهر کابل است . و اہالی
تمامی مملکت افغانستان ، بالمساوی بنظر حکومت هستند که
هیچ امتیازی اہالی شهر کابل نسبت بدیگر اہالی شهر
ہا و قصبات مملکت محروسه افغانیه ندارند .
بنا بر فوق العاده اعلیحضرت همایونی که در راه ترقی
و تعالی و استقلال ملت افغانیه ابراز نموده اند ملت نجیبه
افغانستان متعهد می شوند که سلطنت افغانستان به اولاد
این بادشاه ترقی خواه افغانیان به اصول اولادییت به
انتخاب اعلیحضرت پادشاهی و اہالی ملت انتقال می کند
و ذات ملوکانه در حین جلوس اریکه بالمواجه بحضور شریف
و غریب اہالی متعهد می شود که مطابق شرع شریف و مواد
این نظامنامه اساسی اجرای او امر حکومت نموده - استقلال
افغانستان را رعایت و برای وطن و ملت خود صداقت
نماید .
ذات حضرت بادشاهی خادم و حامی دین مبین اسلام
و حکمدار و پادشاه عموم تبعه افغانستان است - امور مملکت
بذریعه وزرای دولت که بباراده سنیه پادشاهی انتخاب و
و تعین می شوند ) اداره می شود و هر کدام از وزراء


۱۴۹
افغانستان چهارم عقرب

مسئول امور متعلقهٔ شان شناخته می شوند - ازین سبب ذات همایونی غیر مسئول می باشند .
در خطبه با ذکر نام پادشاهی و ضرب سکه بنام پادشاهی - و تعین رتب و مناصب مطابق قوانین مخصوصه و اعطای نشان و انتخاب و تعین صدر اعظم ، و عزل و تبدیل وزرا و تصدیق نظامات عمومیه و اعلان مرعیت شان و محافظه و اجرای احکام شرعیه و نظامیه - و قوماندانی و عموم قوای عسکری افغانستان و اعلان حرب و عقد مصالحه و علی العموم معاهدات و عفو و تخفیف مجازات قانونیه عمومیه و خصوصیه از حقوق جلیلهٔ پادشاهی شمرده میشوند .
حقوق عمومیهٔ تبعهٔ افغانستان
همه افرادی که در مملکت افغانستان می باشند - بالتفریق دینی و مذهبی تبعهٔ افغانستان گفته می شوند - صفت تابعیت افغانیه مطابق نظامنامهٔ مخصوصهٔ استحصال و ازرعه کرده می شود .
کافهٔ تبعهٔ افغانستان در امور دینی و مذهبی و نظامات سیاسی دولت علیه خود پابند و مقید بوده - آزادی حقوق


افغانستان چهارم شعبہ
۱۵۰

شخصئ خود را مالک هستند .
حریت شخصیہ از ہر گونہ تعرض و مداخلت مصئونست ۔
ہیچ کس بدون امر شرعی و نظامات مقننہ سخت توقیف گرفتہ
و مجازات کردہ نمی شود ۔ در افغانستان اصول اسارت بالکل
موقوف است - از زن و مرد ہیچ کس دیگرے را بطور
اسارت استخدام کردہ نمی تواند .
مطبوعات و اخبارات داخلیہ مطابق نظامنامہ مخصوص آن
آزاد می باشند ۔ نشر اخبار فقط از حقوق حکومت و یا اہالئے
تبعه افغانیہ است در بارۂ مطبوعات خارجہ دولت علیہ
افغانستان بعض شرائط و قیود نہادہ می تواند تبعه افغانستان
مطابق نظامات موضوعہ برائے تجارت وصنعت و زراعت
ہر گونہ شرکت ہا کردہ می توانند .
تبعه افغانستان مفرداً یا مجتمعاً اگر خلاف شریعت غرا
و یا نظامات دولت از طرف مأمورین یا دیگرے حرکت و
رفتارے ملاحظہ کنند بہ ادارہ ہائے دولتی عرض می کنند-
اگر در دوائر حکومتی مرجوعہ اش بہ باز خواست و استماع عرض
شان پرداخت نشد ۔ بسلسلۂ مراتب بما فوق شان عرض و
استغاثہ نماید ۔ در صورتیکہ ہیچ یک از مامورین و کار دار
بعرض حالش پرداخت نہ کرد ۔ راساً عرض حال خود را


افغانستان چهارم رشديه ۱۵۱
بحضور اشرف همایونی پادشاهی کرده می تواند .
امر تدریس در افغانستان بالکل آزاد است - مطابق نصاب معارف عمومیه هر فرد تبعه افغانستان بطور عمومی و خصوصی برای تدریسات مأذون و مجاز می باشد . اما اشخاص اجنبی باستثنای نفری که برای تعلیم استخدام می شوند - بداخل مملکت افغانستان به افتتاح و اداره مکاتب مجاز نیستند .
عموم مکاتب افغانستان در زیر نظارت و تفتیش حکومت می باشد - حکومت همه اسباب و تدابیری که برای تربیه علمیه همه تابعین افغانستان که بر سیاق انتظام و اتحاد باشد بمراقبت و نظر دقت می گیرد . اما اصول تعلیمیه با امور اعتقادیه مذهبیه اهل ذمه و افراد مستامنه که تعلق دارد اخلال کرده نمی شود - کافه تبعه افغانستان بحضور شریعت غرا و نظامات دولت در حقوق و وظائف مملکت حق مساوات دارند .
عموم تبعه افغانستان به اندازه قابلیت و اهلیت شان در همه ماموریت ها بقدر احتیاج دولت استخدام میشوند.
مالیات و محصولات مقرره مطابق نظامنامه های مخصوصه برای تبعه افغانستان نسبت به ثروت و اقتدار شان گرفته


افغانستان چهارم رشدیه ۱۵۲

و تعین می‌گردد.
در افغانستان هر شخص از مال و ملک خودش که در تصرف او باشد در امن می‌باشد - اگر اراضی بقدری منافع عمومیه بکار دولت شود مطابق نظامنامه مخصوصه آن اولاً قیمت آن را بصاحبش تادیه نموده بعده ملک آن را گرفته می‌تواند.
مسکن و جای هر فرد تبعه افغانستان از هر گونه تعرض مصئونست در هیچ کس از طرف حکومت و سائره بدون احکام نظامات بخانه شخصی جبراً بلا استیذان داخل شده نمی‌تواند.
در محاکمه عدلیه عرض و داد عمومی مطابق شریعت و اصول محاکم حقوقیه و جزائیه فیصله کرده می‌شود - مصادره و بیگار مطلق ممنوع است - اما کار و ضرورت که در زمان محاربه پیش شود مطابق نظامنامه مخصوصه آن ازین قاعده مستثنی است خارج نظامات دولت از هیچ کس چیزی گرفته نمی‌شود - شکنجه و دیگر انواع زجریه تماماً موقوف است - و خارج احکام شرع شریف و نظامات دولت که موافق احکام شرعی تنظیم یافته برای هیچ کس مجازات داده نمی‌شود.


افغانستان چهارم رشدیه
۱۵۳
هیئت اداره
در افغانستان وظیفهٔ ادارهٔ حکومت مفوض است به
هیئت وزرا و ادارهٔ مستقله در حین اجتماع هیئت وزرا
ریاست مجلس را ذات ملوکانه ایفامی نماید ۔ و اگر ذات
شاهانه احضار نداشته باشد ۔ صدر اعظم بوظیفهٔ ریاست
می پردازد ۔ و هر گاه صدر اعظم هم نباشد از جمله وزرا
وزیر وزات اوّل وظیفهٔ ریاست را اجرا می دارد .


افغانستان چهارم رشدیه ۱۵۴
هیئت ادارۀ مرکزیه
ادارة مرکزیه مرکب است از وزرات ها و ادارۀ
مستقله وزارت ها بر حسب ذیل می باشند .
(۱) وزارت . . . . حربیۀ
(۲) " . . . . خارجیة
(۳) " . . . . داخلیة
(۴) " . . . . عدلیة
(۵) " . . . . مالیۀ
(۶) " . . . . معارف
(۷) " . . . . تجارت
(۸) ریاست . . . . شورای دولت
ادارۀ مستقلۀ طبیه مانند دیگر وزارت ها براه راست
در حضور اشرف همایونے مسئول شناخته می شود .
وزارت حربیة :- مامور است باجرای امور
عسکریة افغانستان - چون وزیر حربیۀ آمر بزرگ عسکری
می باشد - تمامی منصبداران قطعات عسکری در تحت
امر مشارٌ الیہ اور رفتار می نمایند - و علاوه بر تقسیم عملی کل


۱۵۵
افغانستان جغرافیه
نفوس افغانستان از فن حرب اداره مکاتب حربیه نیز بآن تعلق دارد - که در آن تعلیم حربے باصول جدید جاری است .
مدیریت ماشین خانه عسکری نیز بوزارت حربیه مربوط است -
وزارت خارجه :- وزارت خارجه مامور است بتدابیری و مناسباتیکه افغانستان با دول خارجه دارد - سفراء - و جنرال قونسل ها - و قونسل ہائے که از افغانستان در دول ہائے خارجه تعیین و مامور شده می روند جمله در زیر امر و نظارت وزیر خارجه می باشند .
مخابراتیکه در میان حکومت افغانستان - و سفرا و مامورین سائیرین اجنبیه که در مرکز سلطنت می باشند - مبادله می شود خاص بتوسط وزارت خارجه اجرا می یابد - و کافهٔ مناسبات رسمیهٔ دولت که با سفارت ها بوقوع می آید از طرف وزیر خارجه اداره می شود .
وزارت داخله :- وزارت داخله مامور است بامور ملکیهٔ افغانستان والئے کابل و جمیع نائب الحکومه ها و حاکم ہائے اعلے در امور داخله کاملاً در زیر امر وزیر داخله می باشند - مدیریت پوسته - و تلگراف - و ٹیلی فون


افغانستان چهارم رشدیه ۱۵۶

و مدیریت ماشین خانۀ ملکی نیز بوزارت داخله مربوط است.
وزارت عدلیه :- در افغانستان برای منتظم
گردانیدن امور عدلیه و قوۀ انضباطیه مامور است:-
وظایف وزیر عدلیه از قرار ذیل است
اوّل :- نگهداشت و محافظه وظائف مامورین محاکم
عدلیه و قوۀ انضباطیۀ افغانستان تا هیچ کس به کارهای
وظیفۀ شان جبراً اجرا و مداخلت کرده نتواند .
دوم :- نگرانی ایفای وظائف قضاة و عموم
مامورین محاکم عدلیه و انضباطیۀ .
سوم :- راه نیافتن خصائل قبیحه در وظایف مامورین
عدلیه .
چهارم :- نظارت کردن بر این که کسی از طرف
دولت اجازۀ قضا را نداشته باشد باید وظیفۀ قضا را اجرا
ننماید .
پنجم :- نگرانی کردن بر این که هیچ دعوی در محکمه ها
بحال تعویق و تعطیل نماند .
ششم :- نظارت نمودن بر اینکه در هیچ یکی
از محکمه های عدلیه لحاظ شخصیت و جنسیت و دین و


۱۵۷
افغانستان چاپ ششم

مذهب کرده نشود و در حق هر کس بالمساوات فیصلهٔ
احکام شرعی و سیاسی و تجارتی اجرا گردد.
هفتم :- نظارت کردن به تنسیق و تنظیم غند ہائے
کوتوالی و افراد پولیس ایالات و حسن ایفائے معاملات
داخلیهٔ شان در دائره نظامات دولت .
وزارت مالیه :- وزارت مالیه مامور است به
امور مالیهٔ افغانستان عموم مامورین مالیه خواه در مرکز و یا
اطراف باشند در زیر امر وزیر مشار الیه ایفاء وظیفه می
نمایند .
حسابات دولت در اداره ہائے مالیهٔ وزارت و اطراف
در کتاب ہائے که موافق اصول دفتری ترتیب و تنظیم
یافته - قید می شود ۔ و موازنهٔ حسابات سالیانه جمیع وزارت
ہا را می نماید (بودجه)
وزارت معارف :- ادارهٔ تفتیش ہمہ موسسات
تدریسیّه عمومیّه که برائے تعلیم و تربیه می باشند وہم دوائر
عالیه که خادم حفظ و حراست علم ہستند بوزارت معارف
عمومیه مفوض اند - باستثناء مکاتب حربیّه .
وزارت تجارت :- دائماً برائے توسیع و تسهیل
تجارت داخلیه و خارجیهٔ افغانستان و ترقی زراعت و


۱۵۸ افغانستان چهارم یشادیه

انكشافات معاون در مملکت افغانستان تدابیر لازمه را بعمل می آورد - تأسیس مکاتب علمی فلاحت و به ترتیب کشت زارهای نمونه زراعت و حفر انهار جدید و تقسیم آب آن ها و حسن محافظه جنگل های افغانستان ـ و از سر نو بسر رسانیدن جنگل ها و احداث درخت زارها و اغراس آن در جوار قریه ها و بکندن دکاویدن معاون موجوده بصورت احسن و اصلاح جنس حیوانات نیز از وظایف آنست .
شورای دولت :- شورای دولت مرکز مذاکره مصلحت های عمومیه ملکیه است .
وظایف شورای دولت بدو نوع منقسم است :-
اول :- تنظیمات ملکیه که مراد از تغییر و تنظیم هر گونه لوایح نظامیه و علاوه کردن و تعدیل نمودن قواعد آنست .
. دوم : محاکمات مامورین ملکیه
شورای دولت در تحت ریاست یک رئیس عمومی اداره می شود - رئیس مذکور داخل اعضای شورای دولت بنام اعضای طبیعیه یعنی وزرا و اعضای منتخبه
اعضای منتخبه از طرف رعایا وکیل می باشند .
هرگاه برای یک وزارت و یا یک دائره مستقله وضع کردن یک نظامنامه لازم دیده شود لائحه همان نظامنامه

افغانستان ادب ... [text runs along the side margin]


۱۵۹
افغانستان چهارم رشدیه
از طرف همان وزارت و یا همان دائره مستقله تنظیم یافته
بشوری دولت حواله کرده می شود شوری دولت بعد از اجرا
کردن علاوات و تعدیلات لازمه آن لائحه نظامیه را با
فیصله آراء مجلس عالی وزراء تقدیم می دارد و بعد از
تصویب مجلس عالی وزراء و منظوری حضور پر نور
شاهانه نظامنامه مذکور بوزارت متعلقه آن تسلیم شده
دستور العمل قرار داده می شود.

مدیریت مستقله طبیه
مدیریت مستقله طبیه در امور صحیة افغانستان صرف مساعی
می نماید.
وظایف مدیریت مستقله طبیه بقرار ذیل است:-
(۱) بقدر ضرورت جلب و استخدام اطباء متخصصه از
خارج برائے محافظۂ صحت عمومیه مملکت.
(۲) کشادن یک یک شفاخانه مخصوص در مرکز ولایات
و ملحقات.
(۳) تأسیس نمودن ڈیسپا هنرهائے عمومی یعنے معاینه خانه
ہائے رائگان طبی بغرض شمولیت مراجعت اہالے بہ اطباء.


افغانستان چهارم رشدیه
۱۶۰
تشویقات نمودن بکشادن عطار خانه های خصوصی .
(۵) کشادن یک مکتب (قابلات) در مرکز سلطنت برای
جلوگیری واقعات مدهشه که بباعث قابله های نادان درمیان
نسوان بعمل می آید .
(۶) تأسیس نمودن یک باقتر پیلوژی خانه برای اجرای
تدقیقات خواه بتهیه و استحضار کافه ادویه زرقییه یعنی (سروم)
(۷) بوجود آوردن یک دائره (رونتگن) و یک کیمیا خانه
مکمل در نفس پایتخت .
(۸) فرستادن هیئت های طبیه سیار برای محافظه
صحت اهالی قریه های قبائل کوچی .
(۹) اتخاذ نمودن تدابیر مانعه و دافعه برای رفع جلو
گیری بیماری های ساریه و امراض متعدیه که در داخل
مملکت ظهور می نماید .
(۱۰) تعین مدت قرانطین و اداره نمودن قرانطین
خانهائیکه در وقت ظهور وبا و طاعون .
در ممالک مجاور بنقاط لازم ساخته می شود .
اداره ولایات
افغانستان از روی اداره بولایات و حکومتی های


افغانستان چهارم رشدیہ
۱۶۱

اعلیٰ منقسم می شود و ولایات بحکومتی ہای کلان ۔ و
حکومتی کلان بہ حکومت ہا و و حکومتی ہا بعلاقہ داری
ہا و علاقہ ہا بقریہ ہا تقسیم می یابند ۔
امر ولایت کابل بنام والیے و دیگران باسم
نائب الحکومہ ہا یاد می شوند کہ از روئے وظائف در
بین آن ہا ہیچ فرقے نیست ۔ ولایات و حکومتی ہاء
اعلیٰ برائے امور داخلہ بلا واسطہ بوزارت داخلہ مربوط
اند در میان ولائت و حکومتی ہائے اعلیٰ از روئے
ایفائے وظائف عمومیہ ہیچ فرق موجود نیست ۔
تن ہا در ولایات یک نائب الحکومہ و در ہر حکومتی
اعلیٰ یک حاکم اعلیٰ اجرائے احکام می نماید ۔

مجالس مشاورہ و شوریٰ دولت

در مرکز دار السلطنۃ یک ہیئت شوریٰ دولت و
در نائب الحکومہ گی و حکومتی ہائے اعلیٰ و حکومتی ہائے
درجہ اوّل و دوم و سوم و علاقہ داری یک یک مجلس
مشورہ موجود است اعضاء مجالس مشاورہ و شوریٰ
دولت از اعضائے طبیعیہ و اعضائے منتخبہ مرکب


افغانستان چهارم در عهد یه ۱۶۲

می باشند - مجلس مشاوره و شورای دولت علاوه بر
وظایفی که در نظامنامه تشکیلات اساسی نشان داده
شده بوظایف ذیل موظف هستند :

(۱) برای ترقی صناعات - تجارت - زراعت -
معارف - همه تکالیفی که لازم به بینند بدولت عرض
می نمایند .

(۲) در خصوص مالیات و محصولات و دیگر معاملات
حکومت اگر مخالف اصول نظامات معاینه نمایند به
مقصد اصلاح این چنین امور بحکومت عرض و
الحاح نموده می توانند :

(۳) اگر در حقوق که موافق این نظامنامه برای
اهالی داده شده از یک طرف اخلال و اضاعه
ملاحظه کنند در نزد حکومت صلاحیت عرض و استغاثه
را دارند .

دیوان عالی

دیوان عالی خاص برای محاکمه وزرای دولت
عند الاقتضا موقتاً تشکیل می یابد - و بعد از ایفاء


۱۶۳ افغانستان چهارم رشدیه
در سر انجام نمودن کارے که باو سپرده شده فسخ می
شود :-
طرز تشکیل دیوان عالی و اصول محاکمه آن مطابق
نظامنامۀ مخصوص آن اجرا می شود .

باهتمام شیر محمد ناشر

ختم شد


[BLANK PAGE]