[ILL]
[ILL]
افغانستان
[ILL]
[ILL]
محمد علی خان [؟]
[ILL]
[ILL]
[ILL]


وزارت معارف
سلسلہ
۱۱۷
ریاست دارالتألیف
جغرافیا
۹
افغانستان
مطابق پروغرام چهارم رشدیہ و دار المعلّمین
بتحریر
محمد علی خان ایم ۔ اے معلم حبیبیہ
و تصویب
ع ، ج فیض محمّد خان وزیر معارف

طبع اوّل —— (۱۵۰۰) جلد
۱۳۰۶
مطبوعہ مفید عام پریس لاہور


[BLANK PAGE]


افغانستان چهارم رشدیه

وزارت معارف
سلسله
۱۱۷

ریاست دار التالیف
جغرافیا
۹

افغانستان

مطابق پروگرام چهارم رشدیه و دار المعلمین
بتحریر
محمد علی خان ایم - اے معلم حبیبیه
و
تصویب
س - ج فیض محمد خان وزیر معارف

طبع اول - ۱۵۰۰ جلد
(۱۳۰۶)

مطبوعه مطبع مفید عام لاہور


۳ افغانستان چهارم [؟]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ

دیباچه

بزرگترین احتیاج امروزۀ ما به کتاب فنی و معلمین لائق است حکومت افغانستان درین عصر نه سال کار های فوق العاده درین خصوص بظهور رسانیده ، و یک عدۀ کثیر معلمین خارجه را چه از اروپا و چه از شرق بمعاش های گزاف جلب نموده است ـ و همچنین متعلمین را در هر گوشۀ دنیای متمدنه برای اخذ تعلیم فنون جدیده فرستاده است ـ مکاتب فنی و علمی در شهر های بزرگ افغانستان در تعداد کثیر تأسیس شده است و روز بروز تعداد آن ترقی کرده میرود ، و برای تمامی تبعۀ افغانستان درجه ابتدائیۀ تحصیل معارف حتمی و مجبوریست - برای رفع احتیاج کتب وزارت شعبۀ دارالتالیف تأسیس کرده است ـ بتوسط این اداره درین چند سال یک عدۀ کثیر کتب تدریسی که از لسان های مختلف اروپائی و شرقی در فارسی ترجمه و تالیف شده است ، که بیشتر


افغانسان چهارم رشدیه ۲

آن بچاپ رسیده در دست اطفال ملک تقسیم گردیده است
امید میرود که این احتیاج بزرگترین ما از حیث نبودن کتب
فنی در زبان فارسی بتوسط این اداره در عرصه کمی رفع
خواهد گردید .
این کتاب که موسوم به جغرافیه افغانستان است -
در اصل بیشتر اساس آن بر کتب انگلیسی نهاده شده ،
و نمی توانیم که هر چیزی را که در اثرهاء ایشان نوشته
شده است حقیقت شمرده قبول کنیم بعضی چیزهایی که از
نقطه نظر ملت و اسلامیت خلاف حقیقت است دران
درج است - چون بنده عاجز بماخذ های مذکور مراجعت
نمودم مجبور شدم که باین نقطه دقت مخصوصی نموده و پس
از فکر درست آن ها را تحریر نمائیم - ولی با وجود این بعض
جاهای آن از غلطی و سهو مصون شده نمی تواند - و این
جغرافیه کوشش ها بسیار بکار دارد تا در صورت مفصل و
درست به تکمیل برسد - و چون این « جغرافیه افغانستان
از تجربه نخستین من است بناءً علیه طبعی است که تجربه نخستین
در خصوص یک مملکت وسیع و در صورتیکه بیشتر حصه جات
آنرا من نه دیده باشم بے قصور نخواهد بود - ازین جهت
از معلمین محترمی که این کتاب را در مکتب تدریس می


افغانستان چهارم شعبہ
۵
کنند عاجزانه التماس می کنم که در آخر تجزیه ایشان فکر
و تنقید شان را لطفاً بخودم و یا بہ دار التالیف بنویسند
اگر سهو و خطائے آنرا (در صورت پیدا شدن) معلوم
نمائیم مع الممنونیت برائے تصحیح آن حاضر خواهم بود و خود
بنده نیز چون معلومات جغرافیائی در خصوص این مملکت
اضافه شده برود در اصلاح آن خواهم کوشید . اِنْشَاءَ اللهُ
تَعَالَی . محمدعلی ۔ غلزائی ۔ ایم ۔ اے ۲۰ جوزا ۱۳۰۶
در نوشتن کتاب ہذا از کتب ذیل اقتباس و استفاده گرفته شده
(۱) انسائیکلوپیدیا برتانیا
انگلیسی
(۲) دی کنگ دم آف کابل معنوافنٹس
"
(۳) برنیز بخارا ۔
"
(۴) سفر باوڈ در آکسس
"
(۵) اورلینڈ جرنے بائے کونولی
"
(۶) گریزی آیند گارڈن آف سنٹرل ایشیا۔مصنفہ میلن
"
(۷) در درلذر گزیٹر
"
(۸) سنس آف انڈیا ۱۹۲۱
"
(۹) افغانستان مصنفہ ہملٹن
"
(۱۰) انڈین اکانمکس بائے بیرجی
"
(۱۱) اقتصادیات ہند حیدرآباد دکن
اردو


افغانسان چهارم رشدیه ٦
(١٢) كره ارض نفوس اسلام ترکی
(١٣) كتاب آسيا مصنفه ای - ایچ کين انگريزي
(١٤) جغرافیه افغانسان برای مکاتب ابتدائیه - فارسی
(١٥) نظامنامه تشکیلات آسیایي "
(١٦) نظامنامه اساسی "
(١٧) نظامنامه تقسیمات ملکیه "
(۱۸) اوٹ لائن آف ورلڈ ٹوڈے انگلیسی (آمریکائی)
(١٩) مختصر تاریخ صحرا نوردهای شارت هنری - انگلیسی
وی ساز سز بائی آییر علی)
(٢٠) تاریخ ترکستان
اوقات  - - اندیش


افغانستان چهارشنبه
۷
افغانستان
مملکت مستقله افغانستان در وسط بر اعظم آسیا واقع و در بین سه حکومت ایران ، مملکت بخارا ، و ترکستان روسی ، و هندوستان میباشد ـ و چونکه حاکمیت و عدهٔ کثیر اهالی آن از نژاد افغان بوده ، ازین جهت اورا افغانستان نامیده اند : اهالی افغانستان از عصرها باین سو از سبب عادات جنگ جوئی ، بهادری و پاسیه اسلامیت و مردانگی و مهمان نوازی ـ و دیگر عادات حمیدهٔ خود شهرهٔ آفاق اند و در تاریخ آسیا کار ہائے نمایان از ایشان سرزده :
این امر تا الحال در پردهٔ اختفا مانده ، که لفظ افغانستان برائے این قطعه در کدام وقت و بچه ذریعه در استعمال آمده ، زیرا که در تواریخ قدیم اسم افغانستان به ندرت دیده می شود ـ بعض از مؤرخین طرف دار این نکته اند که لفظ افغانستان بار اوّل در عهد احمد شاه ابدالی مستعمل گردید ـ طائفهٔ دیگر برآنند که موجد این لفظ اهالئے


افغانستان چهارم رشدیه
۸

ایران اند. لکن فریقین بر تاریخ آن متفق بنظر می آیند و عهد
احمد شاه ابدالی را ابتدائی آن تصور می کنند.
ازین لفظ مملکت بزرگ عبارت است که از حیث اداره
امروزه بر پنج ولایات و چهار حکومتی اعلی منقسم است.
(۱) ولایت کابل (۲) ولایت قندهار (۳) ولایت هرات (۴)
ولایت ترکستان (۵) ولایت قطغن و بدخشان.
حدود اربعه . کشور افغانستان از بحر دور افتاده و
از ممالک وسیع احاطه گردیده. بطرف شمال آن ترکستان
روسی یعنی مملکت بخارا و خیوا واقع است ، دریای آمون
از سطح مرتفع پامیر تا مسافت - ۳۳۰ سرحد قدرتی
آنست و افغانستان را از ترکستان روسیه مفصل می
سازد .
بجانب مشرق شاخ هائی کوه همالیہ ۔ صوبہ چترال
ضلع پشاور و سلسله کوه ہائی سلیمان افتاده است-
بیشتر این علاقہ جات در تحت اداره حکومت انگلیس
است و موسوم بصوبه شمال غربی ہند است ، در جنوب
ملک بلوچستان واقع است که در زیر نگرانی انگلیس
است . در غرب حکومت علیه ایران شمالاً جنوباً تقريباً در
یک خط مستقیم افتاده است.


افغانستان چهارم رشدیه
۹
سطح :- افغانستان ملک کوهستانی است - میدان های
وسیع بسیار کم دارد و بجز در حصۀ شمالی آن که موسوم
به ترکستان افغانی است سطح هموار به ندرت دیده می
شود در بعض جائی ها از باعث کمی باران و آب اثر
ریگستان نمودار است کوه ها عموما از شدت سرما و برف
باری از سبزه و جنگل عاری - اما در سمت جنوبی و
مشرقی بر دامنۀ کوه ها و در ترکستان در بعضی جایها
جنگلات یافته می شوند - سطح مرتفع پامیر که موسوم به بام
دنیا است در گوشۀ شمال مشرق افغانستان افتاده است
و این قطعه بلند ترین مقامات افغانستان است - بلندی
آن از ۱۳ هزار فټ تا ۱۵ هزار فټ می رسد .
طی نشیب افغانستان ازین جا بطرف شمال غرب و
جنوب غرب است بیشتر حصۀ این ملک از سطح آب بحر
چهار هزار فټ بلند است یعنی اگر بحر آب از سطح موجودۀ
خود چهار هزار فټ بلند شود بجز از بعضی مقامات غربی
آن که از قندهار تا هرات امتداد دارد جا های دیگر
از آب بلند و هنوز باقی خواهد بود - و اگر آب بحر
تا هفت هزار فت بلند شود درین صورت نیز بعضی
مقامات مرکزی که در دامنۀ کوه هندوکش و کوه بابا


افغانستان چهارم رشدیه ۱۰
افتاده است از سطح آب بلند خواهد ماند، بیشتر اهالی این
سطح مرتفع قوم هزاره است. همین سبب است که در
ایام زمستان از باعث شدت برف باری مجبور گشته بعلاقه
جات دیگر رفته موسم سرما را بسر می برند. پست ترین
مقامات این مملکت علاقۀ سیستان و اراضی متصل گوشۀ شمال
غربی آنست. ارتفاع سیستان از سطح دریا از یک هزار
تا ۱۲۸۰ فٹ است و بلندی دریای آمون تا ۱۰۰۰ فٹ،
هرات بر بلندی تخمیناً ۳۰۰۰ فٹ و قندهار بر بلندی ۳۵۰۰
فٹ واقع است .
محل وقوع و رقبه :- افغانستان مابین ۲۹ درجه
۳۰ دقیقه و ۳۸ درجه ۳۵ دقیقه عرض البلد شمالی و ۶۰
درجه و ۵۰ دقیقه و ۷۴ درجه ۵۰ دقیقه طول البلد شرقی
واقع است. طول این مملکت شرقاً غرباً شش صد میل
است و عرض آن شمالاً جنوباً تخمیناً پنج صد میل رقبه آن
تخمیناً ۳۰۰،۰۰۰ مربع میل میرسد یعنی از رقبۀ فرانسه
تخمیناً ۹۴،۰۰۰ مربع میل زائد است. و اگر ملک اقوام
افاغنه که زبان افغانی دارند که از جنوب شرق تا رود
اتک وسعت دارد درین حساب کرده شود. عرض آن
نیز تا شش صد میل خواهد رسید و رقبۀ آن بالغ بر


افغانستان چهارم رشدیه
۱۱
۳۵۰۰۰۰ مربع میل خواهد شد ۔ اکثر این اقوام بجنوب شرقی
زندگانے آزادانه بسر می برند .
۱- ولی بر بعض آنها از باعث غفلت و عدم اتفاق شان
حکومت انگلیس استیلا یافته - این حصهٔ جنوبی نسلاً و طبعاً (۱) جزو
مملکت افغانستان است زیرا که اقوام افاغنه چون یوسف زائی
مهمند - آفریدی ۔ وزیری ، مسعود ، کاکڑ وغیرہ دران جا مسکن
گزین اند .
در زمان احمد شاہ ابدالی مملکت افغانستان از شهر سرہند کہ
بمسافت ۱۵۰ میل بطرف شمال دہلی واقع است شروع شدہ
تا شہر مشہد وسعت داشت و عرض آن شمالاً جنوباً از رود آمون
تا بحر ۹۱۰ میل بود د صفحه ۸۳ ٹنگ دم آف کابل مصنفه ایم
ایلفنٹن = ۱۸۱۵ و درین ملک کشمیر، پنجاب ، بلوچستان
و سندھ شامل بود .
Encyclopedia Britania, Vol. I., Page 227.
“Though the last territory belongs ethnically to Afghan-
istan, an important part of it forms the British District
of Peshawar whilst the remainder acknowledges no
master.”


افغانستان چهارم رشدیه ۱۲

کوه ها
کوه هندوکش :- افغانستان یک ملک کوهستانی است -
سلسله جبال هند موسوم به همالیه چون داخل ملک افغانستان
می گردد موسوم به هندوکش می شود و این سلسله کوه از سطح
مرتفع پامیر شروع شده از شمال شهر کابل گذشته تا جنوب غرب
آن رفته است - نام قدیم آن قفقاز هند است و ما بین ۳۴
و ۳۷ درجه عرض بلد شمال و ۶۸ تا ۷۵ درجه طول بلاد مشرقی
واقع است - بطرف شمال شرق و شرق یا سطح مرتفع پامیر و کوه
همالیه ملحق می گردد و تا یک اندازه حد فاصل بین افغانستان
و هند است - از جانب دیگر بدخشان را از میدان جنوب مفصل
می سازد بلندی این سلسله کوه زائد از ۲۰ هزار فٹ است -
و قله مشهور آن موسوم به تیراج میر - (Tiraj Mir) )
بجانب شرق دره نکسان ( (Nuksan) ) و شمال غرب
چترال ۲۵۰۰۰ فٹ از سطح آب بلند است - اکثر حصه این
سلسله کوه دائماً در زیر برف بوده از گیاه و علف محروم مانده -
در بعض جائی با برف کوچ هم بوقوع می آید - دره کوشان
زائد از ۱۵۰۰۰ فٹ بلند است - این سلسله کوه مخزن برف
هائی دائمی بوده - بیشتر دریا هائی افغانستان از همین کوه ها


افغانستان چهارم رشدیه
۱۳
است - و چون تالاب هائی قدرتی تمام سال متدرجاً آب را
بهم می رساند بعض دریا ہائے این سلسلہ در ایام زمستان
از باعث شدت برف باری قابل عبور و مرور نمی باشد۔ بابر
در کتاب خود درہ ہائے این سلسلہ را که مابین قندوز -
بدخشان و بلخ که بجانب شمال و کابل که بطرف جنوب واقع
است چنین شرح داده = سه ازان از راه پنج شیر است
موسوم به خاوک ( ) (Khawak) ، تال ( ) (Thall) و
بازارک ( ) (Bazarak) ازین سه دره بهترین تال است۔
لاکن مسافت آن قدرے طویل است راه بازارک کوتاه
ترین این همه است راه دیگر موسوم به پیروان ( ) (Parwan)
است که حالا موسوم به دره سالنگ می باشد مابین پیروان و کوه
بلند هفت دره کوچک است که به هفت بچه موسوم است
سه دره دیگر در راه غور بند است - دره نزدیک ترین به
پیروان موسوم به ینگی یولی (یعنی راه جدید) که به گوالیان
( ) (Gawalian) و خنجان ( ) (Khanjan) می رساند
راه دیگر را کپچاک ( ) (Kipchak) (چهار دریا) می نامند۔
این دره بسیار خوب است - راه دیگر موسوم به دره شیبرتو
( ) (Shibetu) است -
کلیمینت مارکم در یکی از مقالات خود که در ماه فروری در


افغانستان چهارم رشدیہ
۱۴
جنزل (رسالہ) رائل جیوگرافیکل سوسائیٹی نشر داده تقسیم درہ های این سلسلہ کوه را چنین می نویسد:-
Royal
Geographical
Society.
از وادئی چترال - بروغیل ( (Broghil) ) دوازده هزار فُٹ بلند است - اشتراک ( (Ishtirak) ) و اگرام ( (Agram) ) و سنگان هفده هزار فُٹ بلند است - خرتاز ( (Khartaza) ) و دورا ( (Dora) ) شانزده هزار و پنج صد فُٹ بلند است از وادئے پنجشیر = انجمن (Anjuman) و خاواک سیزده هزار فُٹ بلند است - تال ( (Thall) ) زایا ( (Zarya) ) یتمک ( (Yatumak) )
امراز ( (Umraz) ) شوا ( (Shwa) ) بازارک ( (Bazarak) ) د شتپال :- از وادئے پیروان ( (Parwan) ) باجگاه ( (Bajgah) ) سرالاننگ ( (Sar Ulang) ) دوازده هزار فُٹ بلند است از وادئے غوربند = کوشان (Kushan) پانزده هزار فُٹ بلند است
گوالیان ( (Gwalian) ) ۔ گوا زیار ( (Gwazyar) )
See : Herat, the granary and garden of Central Asia
by Colonel G.B. Mallison, C.S.I., Page 183.


۱۵ افغانستان چهارم رشدیہ

چار دریا (Chardarya) ) گالالاج (Galalaj) ) فرنجل (Farinjal) ) و شبر (Shiber) )
کوه بابا :- این کوه را از سلسلہ ہندوکش دره بامیان
جدا می کند و تخمینا تا مسافت صد میل غربا امتداد دارد -
ارتفاع این کوه نسبت به بلندی ہندوکش بسیار کم است و
بطرف غرب با کوه های سفید کوه و سیاه کوه که متوازیا یکی در
شمال و دیگری در جنوب ہری رود واقع است ملحق میگردد -
بلند ترین قله کوه با با موسوم به شاہ فولادی ۱۶۸۷۰ فٹ از
سطح آب بلند است - منبع دریا ہائ که ذیلاً ذکر می یا بد
درین جا می باشد از جانب شمال رود غوری یا قندز و رود
بلخ جاری می شود از جانب جنوب رود ہیرمند دہلمند می
خیزد بعض شاخهای این کوه رو بجنوب غرب رفته تا قندہار
رسیده است ، در بعض جائے ہا بلندی قله این شاخها تا
۱۱۵۰۰ فٹ میرسد -
سفید کوه :- از مقام چہل برج در شرق شروع
شده تا گوشه شمال غرب ہرات شرقا غربا متوازی رود ہری
می رود طول آن از دو صد میل متجاوز - رود مرغاب
(مرکس) و منابع بعض معاون ہائے ہری رود درین
سلسله می باشند - حصہ غربی این کوه را


افغانستان چهارم رشدیه 16
سرا بند ( Seraband) می نامند بلند ترین قلعه ان تخمینا
11800 فٹ است.
سیاه کوه :- از گوشه غربی کوه بابا شروع شده متوازی
کوه سفید تا جنوب غرب هرات امتداد دارد. منبع رود خاش
رود و خورو رود وغیره در همین کوه واقع است. طول این
کوه تا سه صد میل و بلندی آن از شش هزار تا هفت
هزار فٹ است :
کوه سفید- یا سپین غر :- این سلسله کوه بجانب شرق
افغانستان واقع است تقریبا مسافت 18 میل از غرب شهر
پشاور شروع شده و بطرف غرب رفته تا جنوب شهر کابل
مے رسد، بعد از کوه هندوکش و کوه بابا و کوه های
ترکستان این سلسله کوه بلند ترین کوه های افغانستان
است بلند ترین قلۀ آن موسوم به سکارام (Sikaram)
15600 فٹ بلند است ، ازین جا نشیب کوه طرف غرب
رفته است ، و بعض شاخهای آن از کابل بمسافت چند
میل واقع است ، ازین جا شاخ دیگر بطرف جنوب میرود
و رود کرم را از رود لوگر جدا می سازد - بمقام شتر
گردن (Shutargardan) ما بین میدان توپی و غزنی
بلندی آن تا ... 12 هزار فٹ میرسد - این سلسله کوه
افغانستان اسم کشور.


افغانستان چهار مرثیه
۱۷
وادی جلال آباد را از وادئے گرم مفصل می سازد ۔ در شاخہائے آن بے شمار وادی ہائے سر سبز و شاداب واقع گردیدہ ۔
پامیر :- این سطح مرتفع از حیث بلندی در دنیا درجۂ اول را دارا است، و بدین جهتہ بہ بام دنیا موسوم گردیدہ ۔ سرحد اتصال کوه قراقرم، ہمالیہ، ہندوکش و کیون لن و ینتان شیان است بیشتر آب دریائے آمون ۔ کہ از حوضۂ وکٹوریا بر می آید از برکت کدام برف ہین سطح مرتفع است، بلند ترین قلّہ پامیر مستغ آتا (Mustag Ata) بطرف شرق تخمیناً ۲۴۴۰۰ فٹ و ماؤنٹ کوف مین (Mount Kauffmain) بطرف شمال ۲۵۰۰۰ فٹ ارتفاع دارد بہ حیثیت مجموعی بلندی آن از سینزده هزار تا پانزده هزار فٹ است ۔
کوه پغمان :- در اصل شاخ از کوه هندو کش است متوازی کوه بابا و بجنوب آن واقع است ۔ منبع دریای کابل از همین کوه شناخته می شود ۔
کوه سلیمان :- این سلسله کوه در جنوب شرق افغانستان شمالاً جنوباً افتاده است ۔ گوشۂ شمالی آن تا سفید کوه میرسد و سرحد مشرقی سطح مرتفع ایرانیہ را تشکیل می دہد نشیب این کوه بجانب رود اٹک است ۔ این سلسله در دو حصّہ تقسیم


افغانستان چهارم رشدیه
۱۸
می گردد یکی را سلیمان شرقی و دومی را سلیمان غربی می
نامند تخت سلیمان که در گوشۀ آخری آن واقع گردیده -
۲۸۳۰ فٹ بلندی دارد قلهٔ دیگر موسوم به کیسرغر
(Kaisar Ghar) (۱۱۳۰۰ فٹ بلند است - بر بعض
نشیب این کوه جنگلات و علف ہائے سرسبز است و در
هیچ جا تانقطه برف دائمی نرسیده ، علاوه ازین بسیار کوه
ہائے دیگر در ہر گوشۀ افغانستان واقع گردیده .
دریا ہائ افغانستان
افغانستان را از حیث دریا ها در شعبہ ہائے ذیل تقسیم
کرده می توانیم .
(۱) وادی - کابل و معاونین آن ۔ مثلاً لوگر ، پنجشیر
تگاب - علی شنگ ، علی النگار ۔ وغیره است .
(۲) سطح مرتفع غلزائی - اراضی مابین غزنی و قندہار
که از دریا ہاء ارغنداب - تارنک ۔ وارغسیان سیراب
می گردد .
(۳) وادی با معاونین اٹک ۔ کہ ازین مراد دریای کرم
خوست و اور ۔ گومل ۔ ژوب بوری است .
(۴) وادی رود ہلمند و معاونین آن .


افغانستان چهارم رضیه
۱۹

(۵) وادی هری رود .
(۶) وادی مرغاب و معاونین آن .
(۷) وادی معاونین آمون - که ازان مراد وادی رود
میمنه ، بلخ - خلم - قندوز - کوکچه است . درین جا تفصیل
بعض مشهور این دریا ها خواهند آمد .
دریای کابل :- نام قدیم ان کوفیس است - منبع آن
در درۀ اُونی در کوه پغمان بر بلندی ۱۱۳۲۰ فٹ واقع
گردیده که بمسافت تخمیناً چهل میل در غرب شهر کابل است
از گوشۀ جنوب غرب در شهر کابل داخل شده آن را در
دو حصه تقسیم می کند - ولی درین جا آب آن بسیار
کم میباشد و در ایام تابستان عموماً خشک می گردد -
بعد از مسافت چند میل از شهر کابل بطرف رود لوگر
بان ملحق میگردد - که از سطح مرتفع غزنی بر آمده ـ وادی
های زرخیز را که در جنوب کابل واقع است سیراب می
سازد :- قدری پیشتر ازین مقام رود پنجشیر که نام قدیم آن
بامان است و از شمال کابل از درۀ متصل پروان می برآید
با رود کابل پایان از تنگ غارو یعنی تخمیناً ۲۰ میل از شهر
کابل یک جا میگردد - رود پنجشیر از وادی های زرخیز و سرسبز
غوربند - سرخ و پارسا و ترکمان و پنجشیر و از کوه دامن


افغانستان چهارم رشیدیه ۲۰

میگذرد.
معاون سیوم رود کابل تگاب است که از دامن کوه
متصل دره خاواک بسرآمده بعد از طی مسافت تخمیناً صد
میل در رود کابل میریزد.
معاون چهارم و پنجم رود علی شنگ و الینگار است.
اول الذکر متوازی رود تگاب بطرف جنوب جریان دارد و
غرب نورستان را سیراب می کند. آخر الذکر رود کوچکی
است با رود علی شنگ یک جا شده به رود کابل ملحق میگردد
اما بزرگترین و طویل ترین معاون رود کابل رود کنر است
که بنام تاشقار مشهور است. بمسافت چند میل در جنوب
شرق جلال آباد متصل مقام کامه بموضع شمر خیل با رود
کابل الحاق می ورزد. و از همین باعث بعض اوقات
رود کامه نیز نامیده شده. منبع آن بر پشتی خون قله
بیلوت تاغ ( بلور داغ ) واقعه است و یا بروائت دیگر
از چشمه "آب گرم می براید" وادی یاغستان - چترال -
باجور - وکنر و کامه را سیراب می کند.
رود کابل بعد ازین بطرف شرق رفته از باسه ول
لال پوره - و دکه گذشته داخل علاقه خود مختار که اقوام افاغنه
مهمند دران جا مسکن گزین اند می گذرد. و بعد ازان


۲۱
افغانستان چهارم حصه ییه
داخل وادئے پشاور میگردد :- چند معاون دیگر چون صورت و
پنج کوره آب بآن می آرد - آخر الامر از متصل نوشهره گذشته
قریب شهر اتک با آباسین یعنی اتک میریزد .
طول رود کابل از منبع آن که در درۀ اونی است تا رود
اتک زائد از ۲۵۰ میل است - و اگر از منبع پنجشیر حساب
کرده شود تا ۲۹۰ میل میرسد - و اگر از سرچشمه گنتی بسنجیم
بالغ بر ۴۷۰ میل خواهد بود این رود اگر چه متصل جلال آباد
وسعت و عمق کافی دارد ولی بباعث رفتار تیز و علاقه
کوهستانی قابل جهاز رانی نیست - عبور و مرور ازان بتوسط
مشک و جاله ها و کشتی های خرد ممکن است - لاکن برای
تجارت چندان مفید نیست - بمقام درونته پل پخته بالای
آن بطرز جدید ساخته شده - تا تعویق در عبور و مرور آن واقع
نگردد .
دریای هلمند
بزرگترین دریا بین رود دجله و اتک است - نام قدیم
آن ایتی مندر است - منابع آن نهر اقماش و فزنداز
) (Fazindaz) ( در نشیب غربی کوه پغمان است -
ازان جا بر آمده بطرف جنوب و جنوب غرب روان است -


افغانستان چهارم رشدیه ۲۲

اما چون در درجه ۶۲ عرض بلد داخل می گردد بطرف شمال
می رود ـ و مسافت آخری ۷۰ یا ۸۰ میل بطرف جنوب
غرب جریان دارد تا آخر کار در غدیرستان می ریزد :ـ از
منابع آن تا مسافت چهل میل اول تا مقام گردن دیوار
چیزی درست در بارۀ آن در دست نداریم ـ درین جا رفتار
آن بطرف حصۀ شمالی سطح مرتفع اُرت (Urt) که
بر بلندی ۱۱۵۰۰ فت است واقع گردیده ، عرض ۱۲ گز
عمق اش کم از یک فت ، رفتار آن از باعث سطح نا هموار
و کوهستانی بسے تیز است درین جا معاون اول اش موسوم به
آب سیاه (Abi Siah) که از درۀ حاجی خاک ـ
(Haji Khak) می خیزد بآن آب می آرد ـ در ایام سرما
اکثر اقوام خانہ بدوش درین جا بر کنار آن خیمه زن می گردند و
ایام سرما را بسر می برند ـ بعد ازین جا از یک وادئے
عمیق بطرف جنوب تا مقام غوچ خول (Ghaoch Khol)
غوچ خول که بر مسافت ۳۵ میل از کوه بابا دُور اُفتاده است می
گذرد ـ درین جا کنار هلمند از بوته ہائے گوناگون د گل ہائے
رنگ برنگ پُر است و پلے بر آن ساخته شده و دو معاون
دیگر یکی از جانب شمال و دیگرے از جانب جنوب غرب موسوم
به آب دلاور (Abi Dilawar) بآن میريزد ـ ازین مقام


افغانستان چهارم رشدیه
۲۳

تا مسافت ۲۵ میل دیگر یعنی تا دیوال قول (Diwal Khol)
بطرف غرب جاریست - چون چند میل ازین مقام می گذرد
رُخ آن بطرف مغرب می گردد ـ و تا ۸۰ میل دیگر بدین
سمت روان است یعنی تا مقام چک مک چک (Chak Mak Chak)
ازین جاه راه دیگر از بالای آن می گذرد ـ که بطرف غرب
بسمت ہرات رفته ـ و از جانب شمال معاون چند بآن آب
میریزد ـ بعد ازان تا مقام ساخر (Sakhir) ۱۲۰ میل
دیگر بجانب جنوب غرب جاری است درین مقام سه راه یعنی
راه بامیان ـ میدان وگر شک ملحق میگردند از ساخیل تا
مقام گرشک مسافت ۱۵۰ میل است درین جا رفتار آن
بیشتر بطرف جنوب است ۲۵ میل پائین از ساخیر رود
تیزنن تیزک (Fezin) بآن میریزد ـ بمقام گرماب ۵۰
میل پائین تر رودیکه بان ملحق می گردد موسوم به خورد رود ـ
در نزدیکئے گرشک عرض ہلمند ـ ۱۰۰۰ گز است کنار راست
آن پست و ریگ زار است و کنار چپ آن کوہی است
بعض اوقات چون آب ہلمند کم باشد عرضش تا ۴۰۰ گز
نیز میرسد ـ و بهمین وجه است که بعض اوقات عبور ازان
بسے مشکل و گاہے آسان ثابت شدہ ـ لاکن سُہ میل ازین
مقام در جائیکه ہلمند در سُہ شاخ تقسیم گردیدہ است جائی


افغانستان چهارم رشدیه ۲۲
عبور بسیار دارد ـ عمقش درین جا بیش از چهار فٹ نیست و عرض
شاخها از (۷۰) الی (۱۵۰) گز است ۴۵ میل پائین تر از
مقام گرشک بمقام (قلعه بست) (Kalia Bist) در دو حصه
تقسیم شده جزیره مابین خود می گیرد ـ ازان جا تا بنادر کلان
(Benadar Kalan) یعنی تا مسافت ۷۰ میل دیگر بطرف
جنوب روان است ـ و بعد ازان تا ۱۲۰ میل دیگر رخش
بطرف غرب است ـ بمقام پل الک (Pal Alak) صد
میل پائین تر عرض آن ۴۰۰ گز عمقش تا ۱۲ فٹ است ـ
و بهمین قسم تا مقام تراکو (Traku) جاری است ،
بعد ازین از باعث کوها ریگ وسعت آن کم می گردد و رخش
بطرف شمال غرب تبدیل می گردد ـ و تا مسافت ۴۵ دیگر در
سمتش فرق نمی آید آخر الامر چون نزدیک مصب خود می
شود در سه حصه تقسیم می گردد موسوم به رود سیستان رود
پوریان (Purian) رود نادعلی (Nadali) رود هلمند
در هیچ وقت سال خشک نمی گردد ـ
حجم آن ۲۰۰۰ مکعب فٹ فی ثانیه چون رفتارش کم باشد
” از ۵۰۰۰۰ تا ۶۰۰۰۰ ہزار ” ” معمولی ”
” از ۶۰۰۰۰ تا ۷۰۰۰۰ ” ” ” تیز ”
افغانستان - اراضی


افغانستان چهارم رشدیه
۲۵
گذرگاه این رود از مقام ذیل است
(۱) گردن دیوار (Garan Diwar) بمصافت ۴۰ میل از منبع آن
(۲) غوچ خول (Ghaok Khol) " ۷۵ " بذریعه پل
(۳) دیوار قول یا خول (Diwal Khol) " ۱۰۰ "
(۴) چکمک چک (Chakmak Chak) " ۱۸۰ "
(۵) گرماب (Garmab) " ۳۹۰ "
(۶) سه میل از گرشک (Girishk) " ۴۵۰ "
(۷) گرشک (Girishk) " ۴۵۳ " بذریعه کشتی ها وغیره
(۸) شملان (Shamalan) " ۵۰۰ "
(۹) کرناشن (Karnashin) " ۵۵۰ "
(۱۰) قلعه سبز (Kali Sabz) " ۵۷۰ "
(۱۱) دیشو (Deshu) " ۵۹۰ "
(۱۲) پل لاک (Bualak) " ۶۵۰ "
(۱۳) تراکو (Traku) " ۶۸۰ " بذریعه کشتی ها
(۱۴) دشتک (Deshtak) " ۷۲۰ " " "
این دریا اگرچه برائے جہاز رانی از ملک کوهستانی و رفتار
تیز مفید ثابت نشده ولی برائے زراعت و آبیاری بے
کار آمد است - عموماً بر کنار آن تا مسافت یک دو میل
رفت کردن بسیار گنز


افغانستان چهارم رشدیه
۲۶

سرسبز و شاداب بنظر می آید ۔ حصهٔ زیرین آن از باعث ملک
ریگستانی ویران است ۔

ارغنداب :۔ معاون بزرگ هلمند است از سطح مرتفع
هزاره برآمده بطرف جنوب غرب جریان دارد ۔ رفتار تیز
عمقش کم است ۔ در ایام تابستان عموماً خشک می گردد ۔
از باعث رفتار تیز آن اگرچه عمقش زاید از سه فٹ نباشد
بعض اوقات عبور آن بسے مشکل گردیده ۔ مجرائے جنوبی
آن بسیار زرخیز و شاداب است ۔ آب آن قدرے نمکین
و طولش زیاد از ۲۳۵ میل است ۔

دریای لورا :۔ این دریا نسبت بکل دریا ہائے
افغانستان جنوب تر واقع گردیده اگرچه متصل رود هلمند
جریان دارد ۔ ولے آبش بآن نمی رسد ۔ منبع اش در قلعه
ہائے کند و جبه که در شاخہائے کوه سلیمان است واقع گردیده
سمت آن بطرف شرق است و از وادی پشین می گذرد لاکن
چوں سطح آب از اراضی متصله پائین تر واقع شده ۔ برائے
آب یاری چندان مفید ثابت نشده طولش تخمیناً ۲۰۰ میل
و عرض آن نیز کافی است ۔ در ایام طوفانی عبور از ان
مشکل میباشد ۔ در علاقۂ شوراوک (عرض بلد ۶۶,۶۵) برائے
آبیاری و زراعت مفید ثابت گردیده مصب آن در غدیر


افغانستان چهارم رشیدیه
۲۷
ریگستان است که تا امروز حال صحیح آن را کشف نه نموده اند.
خاش رود : از جنوب کوه سیاه برآمده بطرف جنوب
جریان دارد تقریباً کل آب این دریا در آبیاری بمصرف می
رسد. و آب بسیار کم یا خود در غدیر مراد می برد - اسم این
دریا از یک ده آن علاقه گرفته شده - در ایامیکه آب آن کم
باشد عبور آن سهل است ولی در ایام طوفانی تکالیف بسیار
پیش می کند و اکثر بار چنین واقع شده که کاروان ها برکنار
آن تا چند روز بتوقف مجبور می شوند.
دریای هروت یا ہاروت : از کوه های جنوب
غرب هرات برآمده بطرف جنوب غرب روان است - جویهائی
متعدد ازین دریا کشیده شده - و زرخیزی و شادابی علاقه
جات گرد و نواح را نسبت بهمین رود باید کرد - بدیهای خود
دیلتای می سازد و برشاخهای ۱۵ تقسیم می گردد - این دیلتا
بسیار سرسبز و اراضی آن بسی زرخیز ثابت شده درختان
گوناگون و خصوصاً از بید ، چنار در تعداد بسی شمار در آنجا
روئیده - طولش تخمیناً ۲۴۵ میل است .

هری رود
منبع آن متعدد است - و معاون بسیار دارد - ولی دوئی


افغانستان چهارم رشدیه ۲۸

آن بسی مشهور است یکی جنگل لاب که از گوشه شرق سفیدکوه
متصل مقام چهل برج می خیزد - دوئم آن رود تنگل آب
است که از درۀ چلاب بر می آید - هر دوئی آن بطرف غرب
تا مسافت صد میل متوازی یک دگر جریان داشته متصل مقام
دولت یار با یک دیگر ملحق می گردند موسوم به هری رود می
شوند - و رخ آن بالکل بطرف غرب است و از جنوب
شهر هرات بمسافت سه میل - از راه هرات و قندهار گذشته
است و درین جا پل پختۀ بر آن ساخته اند ـ که ۲۶ قوس را
دارا است - ازین جا ۱۵ جوی ازان جدا کرده اند - چند
میل پائین تر از هرات بطرف شمال غرب جریان دارد -
و بعد از عبور جنگلات سخت که از جانوران وحشی پر است
به کاشان میرسد که بمسافت ۷۰ میل بطرف غرب هرات
واقع گردیده - و ازین جا رُخ آن بطرف شمال تبدیل می
گردد ـ آخرالآخر در باطلاق یا ریگستان ترکمان ناپدید می
گردد :- اراضی که از رود هری رود سیراب می گردد بسیار زرخیز
و شاداب است ، و درختان با ثمر چون توت ، و تاک ، و
انگور ، و آلو بالو ، و گلاب دشتی در تعداد بسیار دارد - عرض

" Has been the means of converting into a smiling
paradise the surrounding wilderness. "


افغانستان چهارم رقمیہ
۲۹

هری رود از ۱۰۰ تا ۱۴۰ فٹ است - در ایام تابستان آب
آن بسیار کم می باشد - اراضی گرد و نواح از باعث این چون
یک قطعه بهشت سرسبز و شاداب است - از ماه جنوری تا
نصف ماه مارچ از باعث طوفان آب عبور ازان مشکل
است لاکن در اپریل عمق آن تا چهار فٹ میرسد - ازین
رو بے شمار کاریز و جوئے ها ازین کشیده شده - حصۂ شمالی
آن میدان ہار تجند ( Tejend ) و سرخس را شاداب
می سازد - اراضی که مابین رود هری و مرغاب واقع است
موسوم به بادغیس است .
رود مرغاب :- رود مرغاب که معاون بزرگ آن
کاشان و کشک از حد اتصال کوه سفید وتیر بند ترکستان می براید
و بطرف غرب مابین وادیئے بزرگ جریان دارد - و بعد از
معاونین چند بطرف شمال غرب متصل قلعهٔ افغانی موسوم
به بالا مرغاب و از نزدیکی مقام کراول خانه :- یعنی قراول خانه
( Karawal Khana ) می گذرد - درین رود جا قیسار -
( Kaisar ) نیز بآن یک جا می گردد - در همین سمت
شمال مغرب جریان داشته از مقام مارو چاک
( Maru Chak ) می گذرد - که برکنار راست مرغاب
واقع گردیده و قدری پیشتر با رود کاشان ملحق می گردد-


افغانستان چهارم رشدید ٣٠

پنج ده و آق تپه (Aktipa) برکنار چپ آن واقع
است. بمقام آق تپه (Aktipa) رود کشک بآن می
ریزد - و ازین جا رُخ مرغاب بطرف شمال تبدیل میگردد -
و بعد ازان از مقام یولا تو گذشته به مرو (Mru) میرسد -
و ازان جا گذشته در ریگستان کراکوم خشک و جذب میگردد -
طول این رود - ٨٥٠ ورست است یک ورست مساوی
٣٥٠٠ فٹ است) رود کشک بعد از سیراب نمودن
اراضی با مرغاب ملحق می گردد - عرض مرغاب بمقام کنشت
خان بند (Kanshut Khan Band) ٢٨ ورست
و عمق آن ٧٠ فٹ ، آبش در ماه مارچ بسیار می گردد -
و بعد از سرما رو به تنزل می نهد - ما بین ماه جون تا نصف
اکتوبر حجم آب آن منحصر بر آب برف و باران است - در
جون چون آب آن کم می گردد - مردم از باعث کمی آب
برای کشت پنبه بسیار در تکلیف می باشند - ساکنین آن
عموماً از باعث کمی آب از حصهٔ بزرگ فصل خود نا امید می
گردند :- از اراضیٔ که مرغاب جریان دارد - از قطعه جات
زرخیز و ریگستانی مخلوط است - بعض اراضیٔ بلند این قطعه
در ایام بهار از گلهای رنگا رنگ تمّون و مزیّن می باشد -
و در ایام زمستان یک چادر سفید برفانی بر روی آن


افغانستان چهارم رشدیه
۳۱
گسترده می باشد :-
دریای بلخ :- از نشیب کوه بابا بر آمده اول بطرف
غرب و بعد ازان بطرف شمال جریان دارد - ازین رود
۱۸ ہژده نهر کشیده اند - که در آب پاشی اراضی از بس مفید
اند - از برکت همین انهار بود که بلخ در زمان سلف موسوم به
ما در شهر ها گشت درین قطعهٔ زمین میوه‌های گوناگون در مقدار
بسیار حاصل می‌گردد - و از باعث اضافگی آب و هوا
این علاقه چندان برای صحت مفید نیست - آب بلخ به
دریای آمون نمی‌رسد - و بعد از گذشتن در شاخ های
متعدد تقسیم شده در زمین جذب می‌گردد .-
دریای آمون :- دریائی آمون در سرحد شمال
مشرق افغانستان تا مسافت ۳۳۰ میل است ، و سرحد فاصل
افغانستان و بخارا است از سطح مرتفع پامیر بر آمده بطرف
شمال غرب جریان دارد - این دریا مشهور ترین دریاهای
تاریخی آسیا است ، بعد از مسافت 1400 1 میل در غدیر
آرال میریزد - رقبهٔ اراضی که از برکت این دریا سیراب می
گردد ۳۰۸۶۸۰۴ مربع کلو متر است ، تا مسافت دو صد
میل در ملک بخارا جریان دارد - بعد ازان تا مسافت صد
میل دیگر سرحد فاصل صوبه سر دریا و ایالت خیوا است - در


افغانستان چهارم رشدیه
۳۲
شمال مشرق معاون بزرگ آن رود پامیر دپنجه است آخرالذکر
در اصل نام ابتدای آن آمون است - در خصوص لفظ پنجه
روایت مختلف است - بعض آن را نسبت به الحاق پنج جوئ
میدهند که از آن مرکب رود پنجه است - ولی دیگران خیال
دارند که این لفظ از قلعه پنجه و قلعه یار پنجا دو قلاع که بر آن
واقع گردیده گرفته اند - گروهی دیگر طرف دار این فکر اند که
در انجا سنگی است که نشان پنجه حضرت علی کرم الله وجه را
دارا است و متصل قلعه پنجه است، و لفظ پنجه را ازین اخذ
نمودند - در منزل ابتدای آن که در ایام زمستان دنیا برف
و یخ است معاون بآن ملحق می گردد موسوم به آکسو (Aksu)
بمقام قلعه وامار (Kala Wamar) پامیر و آکسو از جھیل
وکتوریا و جھیل چک ساکتن (Chak Suaktin) میگذرند
لاکن این جھیل ها را نبع آمون نمی توانیم گفت - جھیل وکتوریا
را در ۱۸۳۸ وڈ (Wood) کشف نمود - دریار پامیر در سطح
مرتفع پامیر جریان دارد و بمقام لنگر کشت (Langar Kisht)
با رود آمون ملحق می گردد - جھیل چک ساکتن که بر پامیر
واقع است ۲۰۹ فٹ در بلندی از جھیل وکتوریا است
جھیل وکتوریا بر بلندی ۱۳۴۹۰ فٹ از سطح مجرا واقع
است


افغانستان چهارم طبعیه
۳۳
دریای پنجه : از درۀ وخ جیر (Wakh Jir) می
بر آید ـ پنج دریا که از الحاق آن پنجه یاد می گردد ـ موسوم به
پنجه ـ پامیر ـ اکسو ـ شخ و غند است (Shakh Ghund)
اکثر این دریا ها زاید از دو نام دارند و این را نسبت به اقوام
مختلف که بر کنار آن آباد اند یاد می کنند (اقوام مختلف
افغان ـ چینی ها ـ تاجیک ـ کدغنی) چنانچه ذکر رفت آمون دریا
در اصل پنجه را می گویند و تا مقام گنبزد (Gumbaz)
موسوم به همین نام است. رفتار ابتدائے پنجه بسے تیز است
در ۷۵ کلومیتر یعنی از منبع اش تا مقام سر حد ۴۲۷ میتر
در بلندی آن فرق واقع می شود ـ و ازین معلوم کرده می
توانیم که رفتار آن چه قدر تیز خواهد بود، چون بگنید بوزئی
(Bozai) و متصل وادئی واخان (Wakhan)
میرسد رفتار آن کم می گرددـ بعد از گذشتن مقام عشق کاشم
(Ishkashim) بار دیگر رفتارش تیز می شود متصل وادی
واخان از جانب راست دریای پامیر بآن می ریزد ـ از
جهیل وکتوریا یا مزارتپ (Mazartipe) در جائے که
خرگوش بآن ملحق می گردد ـ دریار پامیر در ۴۰ کلومیتر ۲۸۰
میتر پائین می آید ـ و از مزار تیپ تا لنگر گشت که بآب پنجه
یک جا می شود یعنی در مسافت همین ۶۰ کلومیتر تنزل ۸۳۱ میتر

رافشئیکای پامیر است


افغانستان چهارم رشدیه
۳۴
در بلندی آن واقع می گردد - پنجه چون از منبع خود بیرون می آید تا مقام سیموت (Semut) رفتار آن بسیار تیز است - و بعد ازان رفتارش سست میگردد - و چیز های سنگین و وزنی که از بالا با خود آورده می باشد درین مقام می گذارد - زیرا که طاقت بردن آن برایش نمی ماند - بمقام لنگر گشت که جای اتصال پامیر و پنجه است از سنگ های بزرگ را که تا این جای باعث سرعت آب آورده بود کنار آن چون یک صحرای ویران بنظر می آید که زندگی انسان در آنجا نا ممکن است - و نشان سبزه در هیچ جای دیده نمی شود - در ایام تابستان چون آب آمون خیلی کم می گردد - ریگ آن از باعث هوا های تند هر جانب روان می باشد -
چون بوادی های فراخ و وسیع میرسد - یعنی در مقام لنگر کشت و زنگ (Langar Kisht, Zung) پنجه در چند شعبه تقسیم می گردد - این دریاهای خرد ولدل بی شمار دارد و آب آن از یک قسم گل سیاه پُر می باشد - بوقت طغیانی از برکت همین گل سیاه اراضی قریب را زر خیزی می بخشد - دریای پامیر نیز بدین قسم تقسیم می گردد - ولی شاخ های آن گل سیاه ندارد و از ولدل نیز مصئون می باشد - مابین لنگر کشت و پتوک (Ptuk) هر دو جانب آن سر سبز و شاداب


افغانستان تاریخی
۳۵
است و از علف معمور است ـ و درختان بید در عدد بیشمار دران جا روئیده ـ چنار سفید ـ و درخت ها خار دار نیز بسیار است ـ بعد از پتوک (Ptuk) حالت آن تبدیل گشته و در مقام سیموت وشتار (Semut, Shitar) کنار آن سراسر خشک و اثرات ریگستان نمودار است، معلوم می شود که گل سیاه نیز بمقام (Ptuk) پتوک ختم گردیده. کوهالنگرگشت و زنگ که دریای آمو را در بر گرفته ـ در اوائل از یکدیگر دور شده رفتند لاکن در غرب کاله پنجه بار دیگر نزدیک یکدیگر می شوند ـ و پنجه بصد مشکل ازان جریان دارد، بعد ازین پنجه بار دیگر بر وسعت خود می افزاید و وسعت آن بچند کلومیتر میرسد ـ و در شاخهای مختلف تقسیم میگردد و جزائر که در بر میگیرد از بوته های خار دار پُر است ـ بعد از ده شتار کل شاخها بار دیگر ملحق می گردند ـ و وسعت پنجه اضافه می گردد ـ اما از مقام در سئی (Dersai) تا، نُت (Nut) بار دیگر عرض آن کم شده میرود و رفتار آن این قدر تیز و پر شور است که آب آن با کوه ها و سنگ لاخ ها ما بین می خورد ـ و وادی را پر شور می سازد ـ بمسافت ۳ میل از سی خانه (Si Khanah) ابشارها چند واقع میگردد ـ از مقام


افغانستان چهارم شندیہ
۳۶
نت تا سم چان (Samehan) در ایالت اشک قاشم (Ishkashim) بعرض خود می افزاید - و کنار آن سر سبز و علف زار است - جانوران و طیور وحشی در تعداد بسیار یافت می شود - لاکن در ایالت غاران (Gharan) چند میل پائین تر از سم چان (Samchan) وادئ پنجه بار دیگر تنگ می گردد - زیرا که کوه های بلند از هر دو جانب آن در بر میگیرد بمقام چراگ (Chrag) رود غند بآن می ریزد - بمقام در بند (Darband) که بر سرحد غازان (Ghazam) و مشتق اشیم واقع است و قبل از الحاق غند - پنجه از چند آبشار ہاء بزرگ می گذرد - درین جا گرداب ہائے متعدد نیز دیده می شوند - اکثر معاونین پنجه مابین مقام لنگر گشت و نامه گوت (Namagut) بآن ملحق می گردند - بعض ازین معاون ها در ایام زمستان بالکل خشک و بعض در ایا میکه برف آب می شود جاری می گردند - دریا ہائیکہ از کوه ہائے بدخشان و از وادی ہائے جنوب بآن آب می آرد بجز از یک دوئی آن آب کل آن ہا منحصر بر آب برف است معاون بزرگ در ایالت روشان (Roshan) رود آکسو است که تمام سال جریان دارد - و در ہیچ حصّہ سال آب آن خشک نمی گردد - بمقام سزن بولاک (Sasan Bulak) دو رود دیگر به پنجه می ریزند - موسوم به غند و شخ دریا رفت


افغانستان چهارم شمسی
۳۷
و آمد از واخان ر (Wakhan) تا غازان (Ghazan) بطرز
قدیم جاری است لاکن مابین قلعهٔ پنجه و قلعهٔ بار پنجه بجانب سرحد
افغانی یک راه کار آمد ساخته شده اگر چه برائے ضروریات امروزه
کافی نیست ولی برائے کار گذاری کفایت می کند ۔ این راه ها
در زمان امیر صاحب مرحوم تعمیر شده و تا الحال برائے عسکر بسی
مفید و کار آمد ثابت شده ۔ در بعض جائها بالای جوی آب
پل ہا نیز ساخته شده ۔ ولی در ایام طغیانی عبور ازین جوئها
دشوار می باشد ۔ از شروع ماہ مئی عبور ازین ہا بباعث آب
شدن برف بسی مشکل ثابت گردیده ۔ بعد از مقام اشک کاشم
(Ishkashim) تا مقام الحاق دریای سوجان و پنجه که
تقریباً مسافت ۵۰ میل است وادی که از بین آن دریا جریان
دارد بسیار تنگ واقع گردیده ۔ بعد از قلعهٔ خلم که حصهٔ شمالی
ترین این دریاست کنار ہای آن سرسبز و شاداب بنظر می آید ۔
آب و ہوائی آن گرم و برائی زراعت مفید ثابت گشته۔
تاک انگور دشتی ۔ انار سُرخ ۔ سیب ۔ ناک ۔ توت ۔ و سبزی
ہائے گوناگون در مقدار بسیار کاشته می شود :۔ بمقامیکه آیالت
کولاب (Kulab) بخارا بذریعهٔ آمون دریا از اضلاع قطغن
در شک افغانی جدا می گردد ۔ دریا آمون از کوه ہا نیز نجات می
یابد ۔ و چند معاونین دیگر موسوم به کافرنهان ۔ سرخان ۔ درین


افغانستان چهارم رشدیه
۳۸
بآن می ریزند - این معاونین از جانب شمال می باشند از طرف جنوب
کوکچه - قندوز - غوری - خان آباد - آک سرائے - بآن اب میارند-
اکثر جوئی ہائی دیگہ از باعث کثرت آبیاری و زراعت آب شان
تا آمون نمی رسد - بمقام پتک یتک در خیوا نهر ہاء بے شمار
ازان کشیدہ اند - و چهار ہزار مربع میل اراضی را آبیاری
می نماید - آب آمون در آخر پر از گل می شود - و از باعث
این بر دہانہ خود دیلتای چند تشکیل میدہد - برای جہازرانی
درین دریا کوشش ہاء متواترے بروئے کار آمدہ در ۱۸۷۵
جہاز موسوم به پتروسکی ( (Petrouski) که طاقت ۱۳ فٹ
آب داشت تا مقام نوکس ( (Nukus) دران جہاز رانی
کردہ توانست - سه سال بعد جہاز دیگر موسوم بہ سمر قند کہ طاقت
۲۴ اسپ و سہ فٹ آب داشت از پیرو الگند و رسک
(Pehro Alexandroosk) ) تاکیلف ( (Kelif) ) رفتہ
توانست - از ۱۸۷۸ تا ۱۸۸۰ کوشش ہا دیگر درین خصوص
کردند - بعض ازان روسیه تا یک دستہ جہازات دائمی را
برائے این دریا فراہم نمودند - موسوم به گورنمنٹ آمون دریا
فلوتیلا ( (Goreinment Amu Darya) ) دسته جہازات
دریا آمون و تجارت با قاعدہ بتوسط این دستہ جہازات
مابین شهر پیترو الگزند روسک و گند گزار ( (Kundgrar) ) جاری


افغانستان چهارم ضمیمہ
۳۹
نمودند و فراب و چار جوئی ( Frab) (Charajui, ) مراکز
آن قرار یافت از پلته حصار (Paita Hissar) تا چار جوئی
در هفت روز این مسافت بذریعه این سفائن طی می شد زیراکه
اکثر جائها آبش کم است، ریگ وغیره در رفتار بآن حائل میگردد۔
در حصه زیرین آمون جهاز رانی بسی مشکل است - چرا که رفتار
دریا بسی تیز است و جهازات در آب ہائے مخالف رفته نمی
توانند . دریا ہائے دیگر ترکستان از قرار ذیل اند .
(۱) دریائے قندز از کوه بابا بر آمده بجانب شمال روان
است .
(۲) دریائے اندراب از نزدیک وادئ غور جریان دارد .
اقلیم
در صورت مطالعه آب و ہوائے یک ملک چند چیز را خیال
باید داشت ۔ که بر آب و ہوائے یک ملک اثری می اندازد -
اول اینکه ملک مذکور در کدام عرض البلد واقع است دوم اینکه
از بحر به مسافت چند میل ۔ و در راه کدام باد ها، و از سطح
بحر چه قدر بلند واقع است ۔
افغانستان، چنانچه ذکر رفت در منطقۂ معتدلہ مابین ۲۹
درجه و ۳۰ دقیقه و ۳۸ درجه و ۳۵ دقیقه عرض البلد شمالی واقع


افغانستان چهارم حصه یوم ۴۰
است. سطح آن کوهستانی و حصۀ بیشتر آن از سطح بحر چهار هزار فٹ بلند است و بمسافت تخمیناً سه صد میل از بحر دور رفتیدۀ واز راه باد ہائے بارانی موسوم به مون سون جنوب غرب خارج است :-
از باعث فوق آب و ہوائے آن بری یعنی در زمستان بسیار سرد و در تابستان عموماً گرم است باران کم و در ایام زمستان در بعض حصه جات برف باری شدید واقع شده و ہمراہ برف باری طوفان باد نیز شامل می باشد .
آورده اند که شهر غزنی چند بار از باعث شدت برف باری و مطر ویران شده - و برف باری آن جا بسیار شدید می باشد - واکثراً برف بعد از نو روز هم باقی می ماند .
قلات غلزائے - کتا واز - علاقه جات ہزارہ نیز برف باری شدید دارند - وآب بطریق یخ بسته می گردد - که شتر بمعہ بار بالای آن گذشته می تواند .
باین همه گمان نباید کرد که کل علاقه جات افغانستان در زمستان این قدر خنک است بلکه برعکس این آب و ہوائے بلاد این ملک خیلی متفاوت است جائے بسیار خنک ، و جائے خیلی ملائم است ، در قندہار برف باری بندرت دیده شده ، ولی گاه گاه آب قدری یخ بسته می کند - بعض قله کوه از خط


۴۱ افغانستان چهارم رشدیه
برف بلند واقع شده ـ جلال آباد که به بلندی تخمیناً دو هزار فٹ است ہوائش چون ہوائے پشاور در تابستان گرم و در زمستان خنک است ولی برف باری درین جا شاذ و نادر مشاهده شده :-
آب و ہوائے کوهستان در بعضی سالها این قدر شدید واقع شده است که درجهٔ حرارت این علاقه جات مساوی درجهٔ حرارت ملک سائبیریا می باشد ـ سردترین حصهٔ سال ماه جَدی که مطابق ماه جنوری انگلیسی است ، و مقیاس الحرارت بعض جائها از ۳۸ درجه تا ۱۷ درجه میرسد ـ اکثر سالها این قدر خنک واقع گردیده که درجهٔ حرارت از صفر نیز ۱۲ درجه پائین رسیده خود کابل برف باری شدید دارد ـ و تا سه ماه برف آن آب نمی شود ـ و درجه حرارت در بعض سالها از صفر ۳ درجه کم می باشد ـ و مقیاس الحرارت شهر غزنی تا ۱۰ درجه کم از صفر رسیده است ، گرمی تابستان برعکس این بسیار است ـ و در علاقه جات متصل رود آمون ـ قندهار ـ جلال آباد تابستان بسیار گرم واقع شده ـ درجهٔ حرارت در حصه جات شمالی و جلال آباد از ۱۱۰ ، ۱۲۰ است ـ در شهر کابل که بر بلندی شش و نیم ہزار فٹ واقع است درجهٔ حرارت از ۹۰ تا صد درجه می باشد ـ مقیاس الحرارت در شهر قندهار ۱۱۰ درجه است ـ در ایام زمستان در علاقه جات بدون ، صَندَلی بخاری ـ پوستین ، و البسهٔ پشمی گذاره مشکل است ـ در بعض
اقسام مکان البسہ


افغانستان چهارم رشدیه ۴۲
حصه جات خصوصاً در هرات دگوشهٔ شمال غربی باد ها متواتر در
ایام بهار تا عرصهٔ ۱۲۰ روز می وزد و هوا را معتدل می کند -
و تندئی هوا را زائل می سازد - در علاقه جات ریگستانی جنوب
غرب و جلال آباد بادها گرم و سوزان می وزد - در گرشک هوا
حبس می باشد - و درجهٔ مقیاس الحرارت در سایه به ۱۲۰ درجه
میرسد بهرکیف علاقه جات جنوبی و جنوب شرق افغانستان از حیث
آب و هوا نسبت به آب و هوای ترکستان بسیار خوش گوار
و صحت بخش واقع شده - و امراض بسیار کم دیده شده - آب
و هوای خشک برای دفع جراثیم و امراض مهلک بسی مفید
ثابت شده است - اهالی عموماً قوی الجثه - طاقتور - و دلیر
می باشند - آب و هوای افغانستان برای پرورش میوها
خصوصاً برای انگور - خربوزه وغیره خیلی مفید ثابت شده .
معدنیات
افغانستان دارای معدنیات بیش بهائی است - ولی از باعث
عدم وسائل لازمه تا حال به آن توجه نرفته - و فوائد از ان
گرفته نه شده - ولی حال حکومت توجه خود را درین خصوص
بعنوان که لازم است معطوف و مبذول داشته - چنانچه
چند نفر طلاب را برای اخذ تعلیمات معدن شناسی و کان کنی


۴۳
افغانستان چهارم رشدیه

به اروپا فرستاده – که امید که بعد از تحصیل تعلیمات لازمه آن
طلاب مذکور خدمت شایان بملک و ملته خواهند نمود – و ترقئے
آیتۀ افغانستان انشا الله تعالی که مبنی بر همین معدن و تجارت
و صنعت خواهد بود :-
از معادن که تا حال بتوجهات شهریار غازی ذریعۀ کان
شناسان وغیره کشف شده بقرار ذیل اند :-
(۱)- طلا- در وادئ لغمان و اراضی متصل آن پیدا می شود.
در قندهار نیز معدن آن موجود است – طلا ریگی در
ترکستان و خصوصاً در قطغن و بدخشان با فراط یافت
می شود .
(۲)- نقره – در وادئ پنجشیر دستیاب می شود- و در نقاط دیگر
نیز مواد آن فراوان است .
(۳)- آهن – در دره ہائے بامیان – باجوره – فرملی – کوه ہندو
کش و متصل جلال آباد . موجود است .
(۴)- سُرب – در حصه جات بنگش شمالی – و ملک شینواری -
و کاکڑ – و در کوه ہائے جوار ہرات، با فراط پیدا می شود و
نیز در علاقه جات هزاره آثار آن در اکثریه جا ہا دیده
شده .
(۵)- مس – تقریباً قریباً در کل نقاط افغانستان آثار تولید دارد.


افغانستان چهارم رشتدیه ۴۴
چنانچه در کوه های متصل کابل آثار معدن آن نشئت
نمود .
(۶) - سُرمه مع سُرب :- بمقام ارغنداب - در کوه هائی دروک
و وادئی غور بند - و علاقه جات آفریدی - بکثرت وجود
دارد .
(۷) - سُرمه :- در شاه مقصود و متصل قندهار موجود است .
(۸) - نمک :- در ترکستان و دیگر علاقه جات بافراط یافت
می شود .
(۹) - سیلی کیت جست :- از وادئی ژوب میبراید .
(۱۰) گوگرد :- در نقاط مختلفه افغانستان بمقدار کافی منکشف
شده - ولی معدن بزرگ آن - در هرات و علاقه جات
هزاره و بامیان ، و در بعض مقامات ترکستان موجود
بوده .
(۱۱) - ذغال سنگ :- در زُرمت - متصل غزنی - ترکستان -
جلال آباد - نارین - بامیان - درّه یوسف - سمت جنوبی
فراوان است .
(۱۲) - شوره :- در جنوب غرب افغانستان بافراط موجود است .
(۱۳) - علاوه ازین معادن - ابرق - سنگ آهک - سنگ مَرمَر -
گِلِ سرشوئی - سنگ سمان - سنگ گچ - فیروزه لعل - مومیائی


۴۵ افغانستان چهارم رشدیه

تیل خاک - (متصل ترکستان و هرات) یاقوت و الماس -
سنگ شاه مقصود - و سیمنت موجود است .

حیوانات

تخمیناً از هر نوع حیوانات در افغانستان یافت میشود .
(۱) حیوانات اهلی - اسپ :- افغانستان بباعث اسپ ها رخوب
و قشنگ و قوی خود بسی مشهور است - چرا که بهترین
اسپ ها ردنیا از روئے نسل و مضبوطی در علاقه جات
ترکستان و قطغن - و سرحدات ترکمان بکثرت پرورش و
پیدائیش دارند - یابو - و قاطر - و مرکب ، بسیار خوب و
قوی و تنومند در علاقه جات فوق پیدا می شوند - که
برائے بار برداری و حمل و نقل مسافات بعیده بسی
به کار می آیند :-
(۲) - شتر :- که آن هم دو قسم است ، و هر دوئی آن برائی
بار برداری بسیار مفید ثابت شده - که بیشتر تجارت و
حمل و نقل آن بتوسط همین حیوان بوده - علاوه از
بار برداری از پشم آن پارچه جات گرم ساخته میشود .
(۳) گوسفند :- که بر چند قسم است ، ولی دوئی آن مشهور-
غلزائی ، و ترکی - غلزائی خوردتر و ترکی بلند تر و قوی تر می


افغانستان چهارم رشته یه ۴۶
باشد - ولی هر دوئی آن دنبه دار است - گوشت گوسفند
غلزائی خوراک عمومی اہالئے افغانستان است - بلکه در
بعض جاہا این را - قاغ و خشک کرده می خورند - شیر
گوسفند نیز بکثرت به استعمال می رود - چنانچه مسکه و روغن
و قروت و پنیر، و سائر چیزہا ازین ساخته می شوند - از
پشمش تکه ہائے پشمی چون کُرک ، برک ، پتو ، وغیرہ را می
سازند - و از پوستش پوستین ہاء متوغه و قشنگ ساخته می
شوند - که در ایام زمستان خیلی مفید و کار آمد و پوشاک
عام و خاص است ، در ملک ترکستان پیدایش گوسفند
و وجود آن بدرجۀ افراط است ، که در هر قریۀ آن بتعداد
ہزار ہا پرورش می یابند - علاوه بران گوسفندان قره
قلی نیز موجود است ، که پوست آن در بازار ہای دنیا
بقیمت گزاف بفروش میرسد - و ذریعۀ آمدنی خوبی
است -
(۴) - گائو :- تخمیناً در هر جائی افغانستان یافته می شود - که
برائے شیر و قُلبَه رانی استعمال می شوند - ولی چونکه ملک
کوہستانی است ، نسبت به گاو ہائی ہند پست قد و
خورد ثابت شده -
(۵) - بُز :- نیز در بعض جاہا یافت می شود ، ولی تعداد آن


۴۷ افغانستان چهارم رشدیه
از گوسفند کم است .
(۶) ۔ سگ :- بر چند قسم است ، که بعض آن ها مخصوص برائ
شکار می باشند، و بعض آن ها برائے حفاظت رمه بکار
می آیند .
(۷) ۔ پشک :- چندین نوع دارد ۔ ولی قسم مشهور آن براق
است که پشم ساسم را دارا است ۔ و در خارج بقیمت
گزاف بفروش میرسد .
حیوانات وحشی
(۱) ۔ پلنگ تخمیناً در کل حصّہ جات افغانستان موجود است .
(۲) ۔ شیر :- در بعض علاقہ جات شمال شرق و در علاقہ قطغن
در مقام قندوز و غیره بکثرت موجود است .
(۳) ۔ خرس :- دو قسم دارد یکی زرد رنگ و دیگری سیاه رنگ
در حصّہ جات شمال شرق بکثرت دیده شده .
(۴) گرگ :- در کل نقاط افغانستان موجود است ، و در ایام
زمستان و برف باری بسیار خوفناک می گردند ۔ و اکثر
اوقات در گله ها جمع شده به رمه گوسفندان و انسان ها
حمله آور می شوند ، و باعث نقصانات شدید می گردند .
(۵) ۔ شغال :- چون گرگ در هرجا بکثرت یافت می شود .


افغانستان چهارم رشدیه
۴۸
(۶) - روبا :- اقسام مختلف دارد که بعض از آنها پوست بسیار نرم داشته می باشند و بسیار قیمتی تصور کرده می شود - علاوه از روبا موش خرما و خنگ و تاقم و سنجاب وغیره در بعض نقاط یافت می شوند که از پوست آن ها تجارت می کنند .
اقسام صید :- از قبیل بز کوهی ، غزال ، آہو ، گوزن گورخر، و خرگوش موجود است .
طیور :- صدها قسم دارد که مشهور ترین آن از قرار ذیل است .
باز ، شاہین - کرگس ، عقاب ، بودنه ، مرغابی ، زرچه ، قره قش ، کبوتر ، لک لک ، چوچلی ، طلا ، چتک ، سائره ، اوتوتک ، فاخته ، قمری ، شانه ، سرک ، گل سر ، نیله زاغ ، بوم ، چغد ، قطان ، غنچی ، کلمرغ ، تراج ، جاہرہ ، کلنگ ، ملاگگ ، دختر صوفی ، جل ، قزاالاک ، سی سی ، گنجشک ، چتکا بمبل ، بلبل ہزار داستان ، وغیره وغیره .
حشرات الارض :- چون مار ، شلنگ ، چل پا یه ، خار چنگ ، سوس مار ، پیدا می شوند .
حیوانات آبی :- ماہی ، سگ لاہو ، خرچنگ ، بقه ، وغیره است .


افغانستان چهارم رشدیه
۴۹
نباتات
نباتات :- از قسم گل ، نرگس ، پیتونی ، گلاب ، رانا ، زیبا ،
عشق پیچان ، کشمیری ، جربیا ، جعفری ، لاله ، کوک نار ، همیشه بهار،
آفتاب پرست ، انتری ، نافرجان ، نیاز بو ، ریحان ، بنفشه ،
زنبق ، سوسن ، ارغوان ، فرشی ، یاسمن ، شبو ، فلاکیس ، علی سنگل
وغیره .
سبزی باب :- پالک ، لب لبو ، مولی ، شلغم ، کدو ، کچالو ،
اڑبی ، (کچالو ریشمی) ترائی ، بامیان ، فسوریه ، تره ، بادرنگ ، کاہو
گندنه ، تراتیزک ، گشنیز، بادنجان ، بادنجان رومی ، شرشم ، شفتل ،
چقندر ، کریله ، وغیرہ .
غله جات :- گندم ، جو ، جواری ، برنج ، ارزن ، (باجره)
ماش ، نخود ، وغیره .
میوه جات :- سیب ، انگور باقسام مختلف ، نارنج ، بھی ،
ناک ، زردالو ، شفتالو ، گیلاس ، تیسی ، خربوزه بچند قسم ، انار ، انجیر،
توت ، آلو بالو ، آلو ، بادام ، پسته ، چلغوزه ، سنجت ، جوز ، تربوز ،
تُستق ، ترنجبین وغیره .
اشجار :- ارچه ، بید ، بلوط ، نشتر ، چلغوزه ، جوز ، پنجه ، چنار،
پشه خانه ، سرو ، صنوبر ، کاج ، شیشم ( در جلال آباد ) و سائر بوته


افغانستان چهارم رشدیه
۵۰
ہائے خروار -
صنعت و حرفت
صنعت و حرفت :- افغانستان چون سائر ممالک شرقی در مملکیت زرعیه یعنی تخمیناً ۹۵ فیصدی اہالئے آن بر زراعت گذاره می کنند ۔ ولی صنعت و حرفت ہنوز چندان ترقی نکرده ۔ مگر مردم روز بروز توجہ بیشتر در ترقی آن مبذول می نمایند ۔ کہ ازین باعث در آتیه صورت صنعت افغانستان خیلی امید افزا و ترقی نما معلوم میگردد ۔ چنانچہ برائے ترقی و توسیع صنعت و حرفت بسدا تجارت شرکت ہا تأسیس یافتہ اند۔ کہ از ہر گونہ آثار و ذرائع کوشش برائے آن بروئ کار و نمایان است ، حکومت قوانین مناسب برائے پیش رفت و ترقی تجارت و توسیع صنعت و حرفت وضع نموده است و اہالی را تشویق می دہد کہ اسباب صنعتی وطن را بہ اسباب خارج ترجیح دہند چنانچہ صنعت ہاء مشہور شان از قرار ذیل اند :-
قالین بافی - و تکه ہائے ابریشمی مشہور ترین صنعت اہالئے آن است کہ بکثرت بخارج فرستادہ می شود ۔ و در اروپا و آمریکا بفروش میرسند علاوه ازین تکه ہائے پشمی مثل ، کرک ، برک ، گلیم ، کاغمه ، نمد ، در سائر نقاط افغانستان یافتہ می شوند ۔ وبیشتر


افغانستان چهارم رشدیه
۵۱
بخارج می‌فرستند.
ابریشم:- در مقدار بسیار در قندهار و جلال آباد پیدا میشود، و در کارخانه جات ملکی صرف می‌شود - و برخی آن نیز بخارج می‌رود، قندهار در اصل مرکز صنعت و حرفت است، ابریشم قندهار اگر قدری سعی کرده شود بقسم اعلیٰ اصلاح خواهد شد، پیلیه عموماً خورد و رنگ مختلف چون زرد سفید فولادی دارد - بسیار از کرم‌های ابریشم در قریه جات متصل قندهار و خصوصاً متصل ارغنداب که درخت توت بسیار دارد پرورش می‌یابند.
پوستین سازی:- این صنعت در غزنی قندهار کابل بکثرت موجود است در این روزها از باعث طلب بیشتر در تعداد بخارج می‌فرستند - طریق دباغی بطریق قدیم جاریست - عمده ترین پوستین از غزنی شمرده می‌شود.
تسبیح سازی:- این صنعت منحصر بر علاقه قندهار است که از سنگ شاه مقصود که بمسافت ۳۰ میل در شمال غرب قندهار واقع است می‌سازند - سنگ شاه مقصود رنگ‌های مختلف را دارا است، که از زرد تند گرفته به سفید نیلگون میرسد.
بوٹ دوزی:- چرم در کابل برای بوٹ و موزه بطرز جدید دباغی می‌شود بوٹ‌ها و موزه‌های بسیار اعلیٰ در کارخانه


۵۲
افغانستان چهارم رشد به

حکومتی ساخته می شود - مردم افغان فطرتاً فعّال و ذکی و زود فهم
ثابت شده اند، و در ظروف سازی و تفنگ و توپ سازی و
بارود ساختن و سائر چیز ہائی دیگر بسے ماہر اند .

تجارت

ترقی تجارت یک ملک مبنی بر وسائل خوب حمل و نقل است
درین ایام حکومت افغانستان نیز توجه فوری را بجانب اصلاحات
سڑک ہائے قدیم و ساختن سڑک ہاء جدید مبذول نموده است ،
و امّید میرود که در عرصهٔ بسیار کم کل نقاط مملکت به یکدگر بتوسط
راہ ہائے پخته ملحق خواهند گشت - فی الحال از دو راه به ہند و
اروپا بذریعهٔ موٹر تجارت می شود یکی از راه بولان و دیگری
از راه درّهٔ خیبر - تجارت افغانستان روز افزون در ترقی است،
واز باعث محصولات گمرکی حکومت را ذریعۂ آمدنی خوبی حاصل
شده - نرخ محصول برائے اشیاء مختلف مختلف است ، عموماً
از اسباب متفنّن و سگریٹ محصول گزاف می ستانند - تا مردم
ترک آن را بگویند - و پول وطن رائگان نرود - البته بر
ادویات و مالهاء وطنی که بخارج فرستاده می شوند - محصول بسیار
کم نهاده شده ، بوجه اینکه تجارت و صنعت داخلی ترقی نماید -
بردن طلا و نقره را بخارج و مسکوکات آن را قانوناً ممنوع قرار


افغانستان چهارم رشدیه
۵۳
داده - و حکومت سعی می‌نماید که تجارت وطنی را ترقی داده
از خارج جلب پول نماید - همین اصول را کولبر (Colbert)
وزیر مالیه در قرن ۱۷ هم در عهد لوئی چهاردهم در فرانسه کار بند
شده و در اندک زمان در ملک صنعتی رواج یافته ، و دارا این
گشت که مالهای صنعتی خود را بخارج بفرستد -
از امید واثق است که اگر همین اصول کار بند شده بروند،
عنقریب اشیاء وطنی از قبیل البسه و غیره فروغ فراوان خواهد یافت،
و اسباب خارجی قلته پذیر خواهد شد - و پول افغانستان در خود وطن
باقی خواهد ماند - و افلاس و ناداری مفقود خواهد شد -
برآمد افغانستان از راه هند :- از قرار ذیل است
میوه جات :- کشمش - چلغوزه - بادام وغیره - پوست، قالین
نمد - گلیم - روغن - ابریشم - مصالح - چوب - پشم - پوستین - پوست
روباه - خفک - قراقلی - سنجاب وغیره .
اشیاء در آمد از هند :- تکه ها نخی اروپائی و هندی -
فلزات - مس - برنج - آهن وغیره - تکه ها ابریشمی - قند - چائے
ماشین ها - روغنیات - ادویات - کلا با تون - صابون ، کاغذ - تیل
پترول ، چرم ، سامان برق ، اسباب چینی و شیشه - تفنگ - باروت
توپ، کارتوس وغیره .
در آمد از ملک روسیه :- تکه ها نخی - ابریشمی - مخمل - تار -


افغانستان چهارم رشدیه ۵۴

کلاه بالون - سوزن - تیل - چرم روسی - کاغذ چینی - ساعت ها -
سموار ها - و ظروف مسی وغیره .

زراعت

افغانستان چنانچه در ذکر رفت ، ملک زراعتی است ، و گذارۀ
بیشتر اهالی آن بزراعت است - زراعت عموماً بطرز قدیم اجرا می
یابد - اگرچه زارعین بسیار فعال - قوی - محنتی اند ولی از باعث آلات
نامناسب فائدہ تام ازان ها برداشته نمی توانند - همین وجه است
که حکومت را مجبور ساخته که مکاتب صنعتی و زراعتی وغیره را
تأسیس نموده - و متخصصین اروپای را بتعلیم آن تعین فرموده -
تا زراعت وطن ترقی نماید - چنانچه در خود شهر کابل یک مکتب
زراعت موجود است در اکثر علاقہ جات افغانستان سالی
دو فصل می شود - ولی در بعض مقامات بلند و سرد محض
یک فصل حاصل می گردد - کشت گندم - جو - ارزن - جوار
بکثرت می شود - و حاصل خوبی دارد - در جلال آباد نیشکر -
پنبہ - نیز کاشت می شود :-
غذائے مهم مردم همین گندم و برنج است ، ولی مردم
غریب بر جوار و ارزن نیز گذاره می نمایند - گندم افغانستان
بدرجۀ اعلیٰ می باشد - خصوصاً گندم [تگمی؟] که بسیار شیرین - قوی


۵۵
افغانستان چهارم رشدیه
ثابت شده - برنج نیز بر چند قسم است و در بعض جای ها
خصوصا در علاقه لغمان برنج اعلی و باریک دستیاب میشود.
تعداد نفوس:- اہالی افغانسان
تخمین درست تعداد نفوس افغانستان بس دشوار بل ناممکن
است زیرا کہ مملکت کوہستانی است ، و بعض قبائل خانه بدوش
اند و از یک مقام بمقام دیگر دائما نقل و حرکت می نمایند -
پس ہر شخص بخیال خود اندازهٔ آن را کرده است - از قرار
تحریر بعض جغرافیہ نویسان انگریزی تعداد نفوس تا ۶ ملیون
میرسد - ولی این عدد بسیار کم است - و قابل اعتماد نیست -
مصنف کتاب (در کره ارض نفوس اسلام) بر صفحہ ۱۰ تعداد
نفوس افغانستان را (۷،۸۵۰،۰۰۰) در ۱۹۱۶ تحریر کرده
است - و بخیال او در عرصہ تخمینا بیست سال یعنی از ۱۸۹۶ء
الی ۱۹۱۶ ۲،۰۳۵،۰۰۰ اضافه شده است و الحال تا حدیکہ
معلومات درست است تفوس آن زاید از ۱۰ ملیون
است - یعنی در ہر مربع میل تخمینا ۳۳ ۶ ۳۳ نفر آباد
اند - درین جا به غرض مقابلہ اوسط آبادی فی میل
ممالک دیگر دنیا را تحریر نمودن بدون از منفعت نخواهد
بود :-


افغانستان چهارم رشه به ۵۶

نام ملک :- اوسط آبادی فی مربع میل :
(۱) مصر (محض وادیٔ نیل) . . . . . ۹۳۹
(۲) بلجیم . . . . . . . ۶۵۴
(۳) انگلستان ویلنر . . . . . . ۶۴۹
(۴) ندرلینڈ (ہالینڈ) . . . . . . ۵۴۴
(۵) جرمن . . . . . . . . ۳۳۲
(۶) جاپان . . . . . . . . ۲۱۵
(۷) ہند . . . . . . . . ۱۷۷
(۸) فرانس . . . . . . . ۱۸۴
(۹) ہسپانیہ . . . . . . . ۱۰۷
(۱۰) نیوزی لنڈ . . . . . . . ۸ و ۱۱
(۱۱) ممالک متحدۀ امریکا . . . . ۳۲
(۱۲) ایشیای روس . . . . . . ۵ و ۳
(۱۳) کاناڈا . . . . . . . ۵ و ۱
(۱۴) آسٹریلیا . . . . . . . ۲ و ۱

تاریخ

تاریخ قدیم افغانستان :- قوم افغانستان تا حدیکہ
تاریخ سراغ می دہد هیچ گاہ استقلال خود را از دست نداده

افغانستان (رتیجہ کلب)


۵۷
افغانستان چهارم رشد یه

اند - البته درین شک نیست که برای عرصه اندک قوم دیگر
از باعث نا اتفاقی داخلی واسلحه خوبی وعده زیادی متصرف
میدانها شده باشد ولی قبائل افاغنه همواره زندگی بالاستقلال
را در کوه ها بسر می بردند و در هیچ وقت بدست قوم دیگر مغلوب
نگردیده اند و چون موقع را می یافتند فوراً بر دشمنی میدانی
خود حمله برده از خاک افغانستان بیرون می راندند - چنانچه
حملات چنگیزی - تیموری - نادر شاهی و انگلیسی هرچند منظم
و متعدد بود ولی چندان مفید برائی (حمله آوران) ثابت
نشد - اگرچه برائی چند وقت در میدان ها کامیاب بر آمدند
ولی قبائل غیور کوهستانی آرام نه نشستند و نه دشمنان
وطن را بآرام گذاشتند - بلکه متواتر بآن ها زد و خور داشته
تا اینکه از ملک خود بیرون می راندند :- درین خصوص مورخین
انگلیسی نیز چنین می نویسند .
ملک افغانستان به یونانیا معلوم بوده ولی اسم آن دران
وقت آریانا ( Ariana ) بود .
و حصه شرقی مملکت عظیم ایران شمرده می شد - چون
سکندر کبیر بر ایران تسلط یافت ، این ملک نیز بدست یونانی
ها افتاد - بعد از مرگ سکندر اعظم ضمیمه سلطنت وسیع شام
گردید - معلوم می شود که چندی قبل از تولد حضرت مسیح ع


افغانستان چهارم رشدیه
۵۸
قوم (ستین) بر آن قابض گردیدند و بعد ازان یک قوم بده مذهب از شرق دریای سنده آمده بر آن متصرف گردیدند۔ ولی تا حدیکه معلومات از آثار قدیم و مسکوکات آن زمان میسر گشته معلوم میشود که تصرف قوم ستین درین املاک تا صد صد سال دوام کرد۔ یعنی از قرن دوم تا چهارم میلادی و در تحت ایرانی ها دو صد یا سه صد سال دیگر بودند۔ چون اعراب ترقی نمودند و سیلاب فتوحات شان شرق و غرب را فرا گرفت در زمان حضرت عثمان رض حصه جات غربی ضمیمه سلطنت اعراب گردید درین وقت بعض قبائل صحرا نورد بر کوه های این ملک قابض گردیدند در همین قبائل که ذکر رفت قوم افغان یا اساکنی ( ) یافته می شد۔ که خود را از نسل سال ( ) پادشاه اسرائیلی می گفتند۔ و ازین لحاظ خود را اسرائیلی می نامیدند۔ این مسئله اشکالاتی بسی پیچیده را دارا بوده ، و بران بحث و تنقیدات بسیاری شده است ۔ در قرن نهم میلادی قبائل افاغنه حصه شمال شرقی حالیه افغانستان را متصرف بودند ۔ و در آخر قرن دهم یکی از سرکردگان سامانی بر این ملک تسلط یافت و غزنی را مرکز حکومت قرار داد ۔ تا دو صد سال دیگر خاندان این شخص در افغانستان حکمران ماند ۔ ولی آخر کار بدست


۵۹ افغانستان چهارم رشدیہ

علاءالدین شہزادہ غور کہ از قبیلہ افغان است، این خاندان
منقرض گردید۔ علاؤ الدین در ۱۱۵۹ داخل شہر غزنی شدہ۔
آن را آتش زدہ۔ و در عرصہ اندک علاؤ الدین در شرق و
غرب فتوحات نمود و سلطنت خود را از گنگا تا فرات وسعت
داد۔ لاکن این خاندان در فتوحات خارج مشغول بودند کہ
مملکت خود شان محل تاخت و تاز وحشیان مغلول گشت۔
چنگیز خان و ورثاء آن محض در میدان ہا حکومت می کردند۔
ولی قبائل افاغنہ زندگئ آزادانہ را در کوہ ہا بسر می بردند۔
و دائماً با مغل ہا زد و خور داشتند۔ بعد از مرگ امیر تیمور لنگ
در ۱۴۰۵ تا صد سال دیگر افغانستان استقلال خود را حاصل
نمود۔ در ۱۵۰۶ بابر کہ از نسل تیمور بود بر شہر کابل قابض
گشتہ آن را پائے تخت خود قرار داد۔ درین وقت میدان ہائے
افغانستان در بین دُو حکومت یعنی ایران و ہند تقسیم بود۔
لاکن قوم غیور افغان تابعیت غیر را قبول نہ نمودند۔ و چون
سابق آزادانہ در کوہ ہا می زیستند۔ چون اورنگ زیب در
۱۷۰۷ وفات نمود۔ و اقتدار حکومت مغلئ ہند رو بہ تنزل
نہاد یکی از قبائل افاغنہ موسوم بہ غلزائے طاقتور گشتہ تاسیس
حکومت نمود و بر ملک ایران حملہ بردہ آن را فتح کرد۔
لاکن متاسفانہ این حکومت جدید دوام بیش نکرد۔ و از دست


افغانستان چهارم رشدیه ٦٠
نادر شاه ایرانی بر اختتام رسید ـ و افغانستان جزو مملکت
ایران گردید ـ بعد از مرگ نادر شاه احمد شاه ابدالی که یکی از
افسران قشون افغانی بود از ایران بجانب ملک خود مراجعت
نمود و تأسیس حکومت افغانستان را کرد ـ که تا امروز دوام
کرده است ـ ازان وقت تا مرگ تیمور شاه در ۱۷۹۳ حکومت
افغانستان متدرجاً ترقی کرده رفت ـ و حالت ملک رو بترقی
نهاد ـ ولی بعد از مرگ تیمور شاه جنگ داخلی مابین پسران
تیمور شاه بظهور رسید ـ چهار برادر یکی بعد دیگری بر سر اقتدار
آمدند ـ ایرانی ها نیز موقع را غنیمت شمرده حمله بر خراسان
آوردند و اکثر خوانین علم بغاوت بلند نمودند .
درین جا مناسب دیده نمی شود که واقعات پریشان شروع
قرن ۱۹ هم تحریر کرده شود ـ پسران و نواسه ها تیمور شاه با یکدیگر
می جنگیدند ـ و گاهی یکی و گاهی دیگری بر سر اقتدار می
آمدند ـ در ۱۸۲۴ این مملکت عظیم در چند نفر تجزیه یافت
امیر دوست محمد خان کابل را متصرف گردید ـ فتح خان بر
قندهار قابض شد ، و شاه شجاع فرار نمود ـ در عرصه اندک

Elphinston's Cabul, Burne's Bokhara, Conolley's
Overland Journey, Wood's Journey in the Oxus,
and narratives by Hugh, Vigne Marson, and Lady Sale.


افغانستان چهارم رشدیه
امیر دوست محمد خان از حسن تدبیر و فهم خود صوبه های از دست
رفته را بار دیگر ملحق ساخت - و امن و آرامی را در افغانستان
قائم نمود .
بعد ازین انگلیس ها چند بار بر ملک افغانستان حمله آوردند-
اگر چه برای چند وقت از باعث بی اتفاقی داخلی و ساز و سامان
بیشتر و فراوان و عده زیادی میدان ها را متصرف گشتند -
ولی آن را نگاه کرده نتوانستند - زیرا که قبائل آزاد منش
افاغنه متواتر بآن ها میزدند- تا اینکه آخر کار آن ها را از خاک
افغانستان بیرون کشیدند. تا زمان حکومت اعلحضرت
امان الله خان غازی افغانستان در معاملات خارجه
بدون صلاحیت و مشوره انگلیس کار کرده نمی توانست، ولی
بمجردیکه اعلیحضرت امان الله خان غازی خلد الله ملکه
و سلطنته سریر آرای سلطنت افغانستان گردید فوراً
بزور شمشیر و همت شجیعانه استقلال خارجی را نیز
حاصل نمود .
تقسیم اهالی افغانستان از روی نژاد
ای - اچ - کین ( A. H Keane) در کتاب موسوم
به ( Asia ) آسیا اهالی افغانستان را از حیث نسل چنین


افغانستان چهارم رشدیه ۶۲
تقسیم می نماید -

آریانی
(۱) شاخ گلچه
واخی } در حصه جات شمالی هندوکش
بدخشی } آباد اند
سواتی
سیاه پوش کافر } در جنوب هندوکش
چک نن
(۲) شاخ ایرانی
کوهستانی -- در کوه های شمال کابل
افغان -- در کابل - کوه سلیمان - قندهار هلمند هرات و حصه جات شرقی آباد اند
تاجیک = در هرات و بسیار اضلاع دیگر
شیان = در جنوب و متصل هامون
(۳) شاخ اندک } اندکی = در شهرها بزرگ زندگی می نمایند

منگول و تاتار
شاخ مغولی
هزاره - در کوه های شمالی از بامیان تا هرات
ایماق -
شاخ ترکی
ترکمان - در هرات - میمنه - و اندخوی
قزلباش - عموماً در کابل
ازبک - در ترکستان افغانی

اهالی افغانستان در چند قبیله مشهور تقسیم می شوند -


۶۳ افغانستان چهارم رشدیه

مشهورترین و معروف ترین این قبائل قبیلهٔ درّانی است.
این قبیله در تعداد بسیار در قندهار و علاقهٔ متصل آن تا وادی
هرات آباد اند در شرق تا شمال فوجک موجود است و در
وادی کابل - باجاور - صوات - بونیر - و در کلبهٔ پشاور نیز مسکن
گزین اند - هملتن (Hamilton) قبائل افغانستان را
در کتاب « افغانستان » خود چنین تقسیم نموده است ، صفحه
(۲۶۷) کتاب مذکور .

۱ - قبائل درّانی :-
(۱) پوپل زائی - (۲) الکوزائی - (۳) بارک زائی - (۴) اچک
زائی (۵) نور زائی (۶) اسحاق زائی (۷) خوگیانی .

۲ - تارن اوّل :- سپین تارن = (۱) شادی زائی (۲) ماریانی
(۳) لسران (۴) اددانی .
ب = تور تارن = دابتی زائی (۲) ہیکل زائی (۳) مالی زائی
(۴) گدازئی (۵) خانی زئی (۶) خم زئی (۷) علی زئی (۸)
نور زائی (۹) کلانی (۱۰) مے ترئی (۱۱) موزی زئی (۱۲)
عبدالرحمن زئی (۱۳) جبیل زئی (۱۴) حمران زئی (۱۵) کربلا
(۱۶) سی زئی .

۳ - کاکڑ :- (۱) جلا زئی - (۲) موسیٰ خیل (۳) قاضی زئی -
(۴) عثمان خیل (۵) عبدالزئی (۶) کابی زئی (۷) ہمزہ زئی


[BLANK PAGE]


افغانستان چهارم هندیه
۶۵
۱۳ - آفریدی :- (۱) کاکی خیل (۲) ملک دین (۳) کمبر (۴) کمر
(۵) لنخا خیل (۶) آکاخیل (۷) سیاه .
۱۴ - تاجک :- (۱) کیوانے (۲) آوا خیل (۳) نیلا (۴) احمد خیل
(۵) علی خیل (۶) جامو خیل (۷) حسین خیل (۸) کیریا احمد خیل .
۱۵ - منگول :- (۱) میرا خیل (۲) خاجوری (۳) زاب (۴) مرگی
(۵) کمال خیل .
۱۶ - شنواری :- (۱) خوجا خیل (۲) شیخ مل خیل (۳) میر داد
خیل (۴) اشک بن خیل (۵) سید خیل (۶) منگو خیل .
۱۷ - جدران .
۱۸ - مهمند :- (۱) ترک زئی (۲) علم زئی (۳) بے زئی (۴)
خودی زئی (۵) عثمان زئی (۶) واے زئی .
۱۹ - یوسف زائی کوهستانی :- (۱) بیزئی (۲) خوزو زئی (۳)
مالی زئی (۴) ترکی لانی (۵) عثمان زئی (۶) حسن زئی (۷)
آکا زائی (۸) مداخیل (۹) الیاس زئی (۱۰) دولت زئی (۱۱)
چگد زئی (۱۲) نوری زئی (۱۳) عثمان زئی ، علاوه از قبائل
فوق قبائل بے شمار دیگر اند مثل سادات - قریش - عرب - ہندو -
قزلباش - اُزبک - دیگان - کشمیری - کرد - یہود - بلوچ - وغیرہ آباد
اند، ولی کُل شان خود را اعضاء ملت واحد افغانستان شمرده
در تعالی آن از جان و دل کوشان اند.


افغانستان چهارم رشدیه ٦٦
شکل و شباهت :- افغانان که عدهٔ بیشتر افغانستان
اند ـ قد متوسط دارند ـ و قوی الجثه و محنتی اند ـ عموم شان خوش
شکل و سفید رنگ هستند ـ ولی بعض شان گندمی نیز میباشند ـ
همین وجه است که افغانان را بعض مورخین آریائی نیز می
گویند .
عادات و اخلاق :- افغانان از باعث عادت به جنگ
جوئی ـ حب الوطنی ـ راست گوئی ـ صداقت ـ خیالات آزادانه
و سادگی بسی مشهور اند ـ در ادای رسوم و پابندی مذهب
خود خیلی مستحکم و پابند هستند ـ در مهمان نوازی و عزت داری
از سائر اقوام سبقت برده اند ـ آزادی را فریضه اولین خود
تصور می کنند ـ و برای نگاهداشت آن به ایثار جان و
مال آماده هستند ـ از حکومت اجنبی سخت متنفر اند ـ تابعیت
پادشاه زمان را از فرائض مذهبی خود می پندارند ـ ولی با وجود
این اخلاق نکو بعض شان بباعث کوتاه فکری و کم علمی از
بعض عادات قدیم خود هر چند که برای شان مضر هم باشد
ترک نمی کنند هم چنین طرز لباس جدید و لباس جدید را بیک
نظر حقارت و نفرت می بینند ـ بلکه آن را بر خلاف شعار مذهب
تصور می کنند ـ از تعلیم جدید و خصوصاً از تعلیم علم کیمیاوی ـ
و جغرافیه خیلی نفور اند ـ لاکن الحمد و المنة این خیالات


۶۷
افغانستان چهارم رشدیه
شان که منافی و سد ترقی افغانستان و مبنی و منحصر بر بعض
علاقه جات بود- بباعث ترویج علوم و تأسیس مکاتب متعدده
از توجه شاهانه این خیالات فاسده روز بروز از ضمیر مردم کاسته
و نازل شده می رود- و نیز عادت خانه جنگی- و دشمن داری
که باعث تنزل و تباهی شان بود کاسته و مفقود شده می روند
و بیکدیگر از در اتفاق و اتحاد و محبت و الفت می در آیند.
در خصوص مهمان نوازی شان یکی از مورخین انگلیسی چنین
می نگارد. مهمان نوازی بزرگترین خصلت افغانان است- و
این را ذریعه عزت خود تصور می کنند- اگر شخصی مهمان شان
را از خانه شان منع کند بسیار رنجیده می شوند- هر شخص
نان از یک گوشه ملک بمرکز دیگر بدون پول و توشه راه
بلا تکلف سفر کرده می تواند- بدترین یعنے اشد ترین دشمن
شان اگر بصیغه مهمان بخانه و دامن همت شان چنگ زند
معاف می گردد- اگر کسے بخواهد که معافی جرم خود را حاصل
نماید و یا خواهشات خود را در محل اجرا آرد- همانست که
بجای کسے پناه می برد و یا بخانه شخص مهمان می شود- پس
تا وقتیکه کارش تکمیل و مقصد اش به انجام نرسد- از
شستن دست و خوردن طعام اجتناب می ورزد چنانچه
این رسم مشهور و موسوم به (ننواتی) است و اگر کسی در


افغانستان چهارم رشدیه ٦٨

چنین موقع انکار نماید - آنرا بخود باعث شرم و خجالت
تصور می کند.
قدری پیشتر مورخ مذکور خیالات خود را چنین اظهار می
نماید افغانان ساده و صاف گو اند - اگر چه رتبه بنظر شان وقاری
ندارد ولی اشخاص معمر را بسیار به نظر عزت و حرمت می بینند-
و مجالس شان را بسیار دوست دارند - و ضیافت ہائے متواتر
برایشان میدهند رود و سرود را نیز خوش دارند - بعض اوقات
در یک دائره نشسته قصه ہائے قدیم و غزلیات را نیز می شنوند-
بر کارهای گذشتگان و خاندان خود افتخار می نمایند - و شجرهٔ طول و
طویل خاندان و قوم خود را از بر یاد دارند- در بین شان هر آنکه شجرهٔ
نسب خود را تا شش و هشت پشت نداند آن خیلی بنظر تحقیر

"Hospitality is the greatest characteristic of the
Afghans, it is with them a point of honour, and a
greater affront cannot be given to an Afghan than
by inviting his guest to another dwelling. A man
may travel from one end of the country to the other,
and the bitterest enemy is safe if he claims the protec-
tion of hospitality. A person who has a favour to ask
of any person goes to his house, and refuses to sit
down or partake of food until the boon be granted.
This custom is called Nannawati, and it brings
disgrace on a man to reject a petition under such
circumstances.


افغانستان چهارم رشدیه
۶۹
دیده می شود ـ اگر کسی تعریف نسب شخص دیگر را نماید حسد
می برند ـ و اگر کسی بخواهد که کار خود را بر ایشان اجرا نماید
برایش لازم است که از در صلح و آشتی در آید ـ نه که از در
تهدید و زور ـ زیرا که این بر ایشان اثری نمی بخشد ـ پس
عادات حسنۀ شان را مختصراً چنین باید نوشت:ـ که آن ها ـ
وفادار ـ مهمان نواز ـ بهادر و باسل ـ کفایت شعار ـ کار کن ـ
محنتی یعنی زحمت کش ـ و عاقل می باشند .
و عادات بد شان :ـ ضد ـ گرفتن انتقام ـ حسد و حقد
است .
لباس :ـ البسۀ شان منحصر است بمقامات رہائشی ـ یعنی
اگر رہایش شان در شهر باشد کوٹ ، بالاپوش ، موزه ، برجس ،
پتلون ، کلاه وغیره می پوشند ـ ولی چون عدۀ زیادی از
افغانان در قریه جات رہائش می کنند ، و بعض شان خانه
بدوش اند که در خیمه های پشمی که آن را (غژدی) گویند
رہائش و شب باشی می کنند ، لباس شان نیز چون سابق
همان شلوار ، پیراہن نیم تنه ، دستار ، چپلی و پائیزار است .
زبان :ـ زبان عدۀ کثیری افغانی یعنے پشتو است ـ
و این زبان از ژند ـ پهلوی ـ سنسکرت و فارسی امروزه مخلوط
است ، در تحریر حروف عربی را استعمال می نمایند ـ و چند


افغانستان چهارم رشه یی
۷۰
حروف زائد نیز دارد - مثلاً، س - خ (تلفظ آن چون - Ch
ch آلمانی است) و ڈ - ٹ (تلفظ آن چون T. d انگلیسی)
وگ فارسی کتب درین زبان منحصر بر چند کتب غزلیات است
که حسیات آزادی را در بر دارند .
علاوه از زبان پشتو افغانان زبان فارسی را نیز استعمال
می نمایند در شهر ها بزرگ فارسی بیشتر گفته می شود - و زبان
رسمی نیز فارسی است اکثر اہالئے افغان نژاد از گفتگوئی افغانی
بالکل بے بهره مانده اند همین سبب است که تصانیف و
تالیفات شان در فارسی بوده و در زبان افغانی کتب بسیار کم
بنظر می آید .
تعلیمات :- افغانان طبعاً ذکی - زود فهم و محنتی ثابت
شده اند - درین سالها تعلیمات ده چند ترقی نموده است-
کار روائی و مساعی حکومت درین خصوص قابل تحسین و تقدیر
است - چنانچه در هر گوشه ملک مکاتب اعلیٰ بطرز جدید تأسیس
یافته - که تعلیمات شرق و غرب دران اخذ و اجرا می یابند - خود
شهر کابل در اصل مرکز علوم و فنون گشته تعلیم ابتدائی بر طلبه

"The only original Pashto authorities are poets,
their compositions are chiefly lyrics, of a spirited
and bold cast, breathing a strong attachment of
liberty."


۷۱ افغانستان چهارم رشدیه

از ۷ تا ۱۲ سال اجباری است - پروفیسران لائق را از هر گوشه دنیا بر معاش ہائے گزاف حکومت برائے تعلیم اطفال جمع و طلب نموده - و بعض مکاتب راسا به دار العلوم پاریس و برلن ملحق گشته اند - که علاوه از زبان و علوم ملکی و مذهبی زبان المان و فرانسه نیز در آن تعلیم داده می شود - همچنان در مکاتب دیگر تعلیمات زبان انگریزی - و ترکی - و اردو - و روسی درس داده می شوند -
علاوه از مکاتب درسی - مکاتب صنعت و حرفت چون تجاری - تلگرافی - ساعت سازی - معماری - و فنون عسکری - و زراعت کاری نیز تاسیس و تامین یافته - که معلمین اکثریه این مکاتب از خارج به پول گزاف طلب شده اند .
عده کثیر از طلاب برائے تحصیل تعلیمات عسکری - و جہاز رانی - و اخذ دیگر علوم جدیده - بدار العلوم مسکو - و اسلام بول - و برلن و پاریس فرستاده شده که دران جا مصروف تعلیمات اند .
تعلیمات مذهبی و دینی نیز کما فی السابق در ہر مکتب جاریست و علاوه از تعلیم در خصوص اخذ حسن اخلاق و ازاله سیئات عادات طلاب نگرانی و مراقبت حضرات نگران صاحبان کوشش و توجه زیادی کرده می شود - و تجویز عمده درین


افغانستان چهارم رشدیه ۷۲

خصوص تأمین و تنظیم یافته - و آن اینکه طلاب را ادای وظائف
مذهبی - و تنقید و تقلید حسن اخلاق و خوبی اطوار از روی نصاب
و اصول مکتب لازمی و ضروری بوده - برائے ترقی توزیع اخذ
علوم دینی یک مکتب عالی در مرکز کابل علاوه از مکاتب دیگر
تاسیس یافته - که بدون از مخارج مکتب کل مصارف متعلمین
تا لباس و خوراک و لوازم تعلیمی را حکومت کفیل بوده :-
درین وقت تعداد مکاتب حکومتی افغانستان زاید از چهار
صد است و از ملی زاید از یک هزار - و تخمین کرده شده که
در هر مکتب تعداد طلبه از ۲ صد تا چهار صد می باشد - عجب
ترین و مهم ترین واقعه تاریخی ملک افغانستان سعی تعلیمی است
که در تاریخ هیچ قوم نظیر آن که در عهد اعلیحضرت امان الله
خان غازی بروی کار آمده دیده نشده زیرا که هیچ قوم در
هیچ وقت باین جدیت و جان نثاری کوشش نه نموده با وجود
واردات قلیل حکومت سالانه یک مبلغ کثیری را که در ۱۳۰۶
تا شش ملیون روپیه میرسد برائے مصارفات مکاتب منظور
فرموده - که بدون تنخواه مدرسین حکومت خرچ لباس و خوراک
و جمیع لوازم درسیه متعلمین را بر دوش خود گرفته . ( در ممالک
دیگر از طلبه فیس می ستانند که بوجه آن بجز از پسران متمولین
کسی تعلیم کرده نمی تواند ) و برائے ترغیب و تشویق اطفال

افغانستان چهارم رشدیه


افغانستان چهارم رشدیه ۷۳

وطن برائے طلاب مستحقین وظائف مقرر نموده است - و بعد از کامیابی طلبہ علاوه از اخذ انعامات بماموریت ہائے بسیار بزرگ و خوبی مقرر می شوند که انشاء اللہ تعالیٰ این سعی و کوشش حکومت رائگان نخواهد رفت - و در عرصۀ بسیار کمی نتیجہ تسلی بخش کوشش ہائے فوق العاده آن آشکار خواهد گردید -

تقسیم ملکی افغانستان

افغانستان از حیث تقسیم ملکی بر پنج ولایات و چهار حکومتی اعلے منقسم است :-
ولایات :- (۱) ولایت کابل (۲) ولایت قندہار (۳) ولایت ہرات (۴) ولایت ترکستان (۵) ولایت قطغن و بدخشان - در هر ولایت در تحت ادارۂ یک نائب الحکومہ می باشد -
حکومتی ہائی اعلٰی :- (۱) حکومتی اعلٰے سمت مشرقی - (۲) حکومتی اعلٰے سمت جنوبی (۳) حکومتی اعلٰے فراه (۴) حکومتی اعلٰے میمنہ :-
ہر حکومت اعلٰے در زیر ادارۂ یک حاکم اعلٰی تامین میشود -

ولایت کابل

درین ولایات مقامات ذیل مشہور اند :- شہر کابل - غزنی -


افغانستان چهارم رشدیه
۷۴
ده زنگی - جبل السراج - لوگر - بامیان - ریزه کوهستان - مقر -
بهسود - میدان وردگ - غوربند - تگاب - کوه دامن .
سطح :- بیشتر سطح مرتفع و کوهستانی است - اکثر مقامات
از سطح بحر شش هزار فٹ بلند است - کوه ہائے متعدد
دارد - که در بین کوه ها وادی های زرخیز و شاداب واقع شده
اند - که بعض مقامات آن در خصوص آبشار ها و مرغزار های قدرتی
نظیری ندارند - کوهستان افغانستان بے شمار مناظر قدرتی
دارد .
اقلیم :- چون از بحر دور و بر بلندی واقع است، اقلیم
آن تابع باد و آفتاب است - مون سون جنوب غرب بر آن
اثری ندارد پس زمستان بسیار خنک و برف باری شدید دارد
و ایام برف باری تا سه ماه طول می کشد (از قوس تا حوت)
و بعد ازان تا دو ماه باران می بارد - و بعض اوقات باریدگی
باران تا یک یک هفته دوام ورزیده - و بهمین وجه نام هفته
باران زبان زد مردم بود .
آفتاب کابل در موسم تابستان عموماً گرم می باشد - ولے
درجه حرارت از صد گاہے بلند نه رفته - و بیشترین ایام
تابستان روئے آسمان کشاده و صاف می باشد - ہوا عموماً
سالم و برائے صحت انسان خیلی مفید می باشد - امراض بسیار


افغانستان چهارم شعبه
۷۵
کم دارد .
زراعت :- اراضی مزورعہ کم ولی بسیار زر خیز است
و برائے کشت گندم ۔ جو و جوار وغیره مفید است .
طریق کاشت :- اراضی مزروعہ چون سائر اراضی
این ملک در قطعات خورد تقسیم شده ۔ کشت بر پیمانہ حقیر
جاری است ۔ و بیشتر وسیع می باشد نه که عمیق - طرق کشت
بطرز قدیم جاری کہ آن را غیر سائنٹیفک گفته می توانیم۔ البتہ
کاشتکاران خیلی ذہین ۔ محنتی ۔ جفاکش ثابت شده اند ۔
ولی علمیت آن در خصوص کشت منحصر بر تجربہ خاندانی
و یا تجربه شخصی خود اوست ۔ اکثر شان از علوم جدید و طرق
کشت کاری جدید بے بهره اند۔ درین امر ہیچ شک نیست
که زارعین کوشش بلیغ می نمایند ۔ که از اراضی خود حتی الوسع
پیدا وار بیشتر حاصل نمایند اما چونکه بیشتر شان استطاعت خرید
آلات جدیدہ و گاؤ ہاء قوی وعمدہ و تخم یعنی بذر اعلیٰ را دارا نیستند۔
و نیز از ایجادات و طریق اصول جدیدہ لا علم هستند۔ ازین رو
از فوائد کلی و لازمی اراضی و زراعت کاری محروم مانده اند .
که ضرورت سرمایه ۔ و بہم رسانیدن اطلاعات در خصوص
معلومات و ایجادات جدید برائے شان از بس ضروری شمرده
شده ۔ و ازین این را نباید شمرد که طرز کشت شان مفید و کارآمد


افغانستان چهارم رشدیه
۷۶
نیست - بلکه برعکس آن تا حدی طریق کشت یعنے غیر سائنٹیفک
که مدنظر است - زراعت کاری این علاقه را در درجهٔ اعلیٰ حراثت
کاری های دنیا شمردن درست و مناسب خواهد بود - البته اگر
آلات جدید و اصول طرز جدید درین جا به استعمال آید که بذهانت
و محنت شان همدست گردیده - ذریعهٔ ترقی و تعالی فوق العادهٔ
زراعت و زارعین خواهد گردید - و شک نیست که در عرصهٔ بسیار
کم درین خصوص باسائر اقوام متمدن غرب رقابت و هم سری بکه
اگر خدا بخواهد سبقت و برتری نیز حاصل خواهند کرد - چرا که بیشتر
اہالئے این ملک مصروف زراعت اند پس ترقی زراعت را
ترقی این ملک باید دانست - لہٰذا توجه بیشتر حکومت واہالے
بدین جانب نہایت ضروری است پس ہمین وجہ بود که حکومت
در بعض جاها مکاتب زراعتی را تأسیس - و دران اصول
جدید و طریق استعمال جدید تعلیم را شروع نمود که ادارهٔ آن
بدست محققین اروپائے است - در خود شهر کابل و جلال آباد
مکتب زراعتی تأسیس شده .
آب رسانی :- آب رسانی نیز بطریق قدیم بوده - یعنے
توسط جوئی ها و کاریز ها آب داده می شود - که از آب برف کوہ ہا
تمام سال جاریست علاقهٔ کابل تا حدیکه اراضی مزروعی حالیئهٔ
تعلق دارد - برائے سیرابئے زراعت آن آب کافی میرسد - ولی


۷۷
افغانستان چهارم به شد یه
اگر اراضی غیر مزروع نیز در تحت کشت مندی آورده شود -
دران صورت البته که کمی آب محسوس خواهد شد - و دران
صورت بر چند طریق باید کار بند شد :-
اوّل بندها :- چون در بعض ایام سال آب زاید از
ضرورت می باشد خصوصاً در ماههای زمستان و بارانی : پس باید
بتوسط بند ها آنرا تا ایام ضرورت نگاه کرد و چون ملک کوهستان
نشیب و فراز بسیار دارد که تعمیر سد ها دران ممکن است - و
بمصارف کم تکمیل آن خواهد شد - چنانچه حکومت افغانستان
درین خصوص نیز کوشش ها نموده است - دیک بند را از
شهر کابل بجانب شرق تقریباً بمسافت ۱۵ میل تعمیر نموده است
که موسوم به بند غازی است - بتوسط این بند ہزار ها جریب
زمین غیر مزروعی در تحت حراثت آمده - و نیز بند دوّم که موسوم
به بند سراج غزنی است - متصل شهر غزنی واقع است و تعمیر
آن نیز تقریباً به تکمیل رسیده است - و امید است که از آب
این بند هزار ها جریب زمین خرابه لامزروع که در زمان ماضی
آباد بود بار دگر زرخیز و شاداب خواهد گردید بند سراج همان
بندی است که سلطان محمود غزنوی در ایام سلطنت برای
ترقی زراعت ملک خود تعمیر نموده بود - ولی بمرور زمان
از کار رفته خراب و اوراق گردیده بود - (در دکن حیدر آباد


افغانستان چهارم رشدیه ۷۸

هندوستان تعمیر بند ها فوق العاده ترقی و ترویج یافته - چون ملک کوهستانی و زمین نا هموار و باریدگی باران کم و آن نیز در بعض ماها سال پس تعمیر جدول ها نا ممکن تصور شده - که بجای آب دادن زراعت و نگاه کردن آب بدون از سد چاره نیست تقریباً کل کشت آن علاقه بتوسط همین بند آب ها آب داری می شود - بعض بند ها حیدر آباد را از حیث بزرگی و خوبی بهترین بند آب های دنیا می توان گفت - و هر یک آن مبلغ کرور ها روپیه باختتام رسیده - )

(۲) کندن چاه ها و استعمال آرهت ها :-

بتوسط این قطعات خورد اراضی را نیز سیراب ساختن ممکن است و در بعض حصص افغانستان استعمال ارهت شروع شده .

(۳) چرخ هوای :- این نیز چون ارهت بکار می آید - ولی حرکت چرخ آب بتوسط گاو ها و حیوانها دیگر نمی باشد - بلکه چون آسیای هوائی توسط هوا می گردد - پس چون اکثریت علاقه افغانستان - مثل غزنی - هرات و غیره باد های تند و شدید دارد - امید که این طریق برای زراعت نیز خیلی مفید ثابت خواهد شد .

(۴) بتوسط برق :- در جائیکه برق موجود است بتوسط آن آب رسانی بر پیمانه بزرگ میسر گردد - در علاقه کابل


افغانستان چهارم رشدیه
۷۹
چون قوۀ برق کافی موجود است ـ که استفادۀ ازان در خصوص
آب رسانی گرفتن نیز ممکن است .
کاشت خشک : ـ یکی از ذرائع آبیاری جدید را
کاشت خشک نامیده اند و این طریق نیز در بعض نقاط دنیا
بسرحد کامیابی رسیده ـ و قطعات وسیع اراضی ہائے غیر
مزروع توسط آن در تحت حراثت آمده ـ و ذریعۀ آن در
ثروت زرعیۀ ملکیۀ اضافگی واقع شده ـ در افغانستان نیز یک
طریق کاشت خشک جاریست که آن را باصطلاح ملک (للمی)
گویند .
از جانب محکمۀ زراعت، ریاست ہاء متحدۀ آمریکا در حال
جریدۀ نشر یافته که دران مذکور است ـ که مراد از کشت خشک
صرف این نیست که ہر قدر نمی که میسر گردد تحفظ آن کرده شود
تا در مقامات که آب یا باران کم یا غیر معین است ـ آبیاری
میسر گردد ـ بلکہ مراد ازین کشت علاقہ جات نیز است ـ که
باران یا مقدار آب برائے کشت آن بالکل نا کافی باشد.
زراعت حکومت
حکومت افغانستان در ترقی زراعت جداً کوشش می نماید
چنانچه قبل ازین ذکر رفت مکاتب زراعی بر اصول جدید تأسیس


افغانستان چهارم رشدیه
۸۰
نموده است ـ و بند ہائے آب را نیز تعمیر کرده می رود ـ و
برائے تشویق و ترغیب اہالی سالانہ در جشن پغمان نمائیش
زراعتی مقرر نموده و انعامات برائے آن تعیّن بوده ـ که امید
واثق می شود که این طریق ذریعهٔ تشویق کلی زارعین ـ و پیشرفت
کامل در امور زراعت خواهد شد ـ و هرگاه طریق مذکور در هر
نقطهٔ افغانستان استعمال شود ـ و علاوه بر این آلات جدید و
طریق استعمال آن برائے شان فهمانده و نشان داده شود ـ البته
که زیاده موثر خواهد گردید ـ رسم قلبه کشی که سالانه در ماه حمل در
نواح شهر کابل اجرا می یابد ـ ذریعهٔ تشویق زیاده زارعین
گردیده است.
صنعت و حرفت
اگرچه در میدان صنعت و حرفت تا حال افغانستان پیشرفت
کافی نه نموده و کوشش بلیغ و همت صمیم درین باره برایش از
بس ضروری است ـ زیرا که محض زراعت برائے جمله ضروریات
یک ملک هرگز کافی شده نمی تواند ـ و بودن صنعت و حرفت
یکی از ضروریات اهمّ هر مملکت بوده ـ چنانچه حکومت درین
موضوع متوجه و کوشان بوده ـ که تا حال کارخانه جات چند
ذیل را مهیّا نموده ـ یعنے کارخانه تکه بافی ـ بوٹ دوزی ـ توپ
ابتداے مکان درس نمبر ۱۰


افغانستان چهارم رشدیه
۸۱

و تفنگ سازی - وغیره.
لذا امید است که آتیا تعداد آن عجالتا تزئید خواهد گردید.
و کارخانه جات فابریک بکثرت تأسیس خواهد شد - علاوه براین
حکومت بعض اصول پروٹیکشن ر(Protection) یعنے
محافظت صنعت ملکی را نیز کار بند گردیده است.
(۱) بتوسط محصول گزاف بر اموال خارجه ، تا کارخانه جات
و صنعت ملک را از رقابت مالهاء خارجه تحفظ کرده بتواند.
(۲) ذریعہ قانون ۔ کلے مامورین را مجبور به پوشیدن و استعمال
کردن تکه ہائے وطنی سازد- تا باعث پیش رفت و ترقی
صنعت وطن گردد.
افغانستان چون مواد خام صنعتی را در نفس خود بمقدار
کافی دارد. که اگر کوشش جدی برائے آن کرده شود - امید
که آئیتہ آن خیلی امید افزا خواهد بود و بعوض اینکه اسباب
صنعتی را از خارج برائے خود بطلبند۔ وارائے این خواهند
گردید که اسباب صنعتی ملک خود را بخارج بفرستند. و چون
ببازار ہاء ملک ہند قریب ہستند ۔ رقابت با دول خارجہ
بآسانے کرده می توانند.


افغانستان چهارم رشدیه
۸۲
صنعت موجوده
(۱) پوستین سازی:- در شهر کابل و غزنی پوستین ہا
اعلیٰ ساخته می شود پوستین غزنی بهترین پوستین ہاء افغانستان
محسوب شده ـ که بخارج نیز برائے تجارت فرستاده می شوند
ولی طریق دباغی و ساختن آن بمان اصول قدیم جاری است
قالین و پارچه بافی:- قالین اعلیٰ در علاقہٴ ترکستان
و برک خوب در علاقہ ہزارہ جات ساخته می شود ـ قالین افغانستان
در خارج بقیمت خوب بفروش میرسد ـ گلیم پتو ـ و دیگر سائر
چیز ہائے پشمی در مضافات مختلفہ ساخته می شوند ـ در کارخانہ
شہر کابل تکہ ہاء پشمی وغیرہ بسیار اعلیٰ بافته می شوند ـ ولی
مقدار آن برائے ضروریات کُل اہالی ناکافی است .
تفنگ و اسلحہ سازی:- بر پیمانہٴ بزرگ در کارخانہ
خود شہر کابل ساخته می شود .
بوٹ و موزہ:- بوٹ و موزہ اعلیٰ در کارخانہٴ کابل
دستیاب می گردد .
علاوہ ازین ساخت ظروف مسی شہر قندہار و غزنی خیلی
شُہرت دارد .


افغانستان چهارم رشدیه
۸۳
زراعت و صنعت
درین جا مناسب دیده میشود که زراعت و صنعت را
از نقطهٔ اقتصادی با یک دگر مقابله و مقایسه باید کرد - تا از
فوائد صنعت مطلع گردیده در توسع و بسط آن کوشش بیشتر
بر روئے کار آید .
(۱) مسابقت و رقابت که هر چند باعث ترقی شمرده شده است-
در زراعت نسبت به صنعت کم نمایان است - کاشتکار
بیچاره مجبور است که پابند زمین خود باشد - ولی برعکس
این صنّاع آزاد است - که به آزادی از یک جا بدیگر جا
حرکت تواند یعنی در هر جائی که فائده بیشتر بیند
می رود .
(۲) کار و بار زارع بیشتر مفوض بقدرت است - یعنے بر آب
باران و دیگر قوائے طبعی که برائے زراعت مفید یا
مضر ثابت شده - پس درین صورت کار زارع بیشتر در
معرض خطر است - و صانع درین خصوص فی الجمله
مصئون و مأمون است .
(۳) صنعت نسبت به زراعت بر پیمانهٔ وسیع تر ممکن است -
و علاوه ازین گنجائش تخصیص در زراعت کمتر است .


افغانستان چهارم رشدیه ۸۴
(۴) زراعت مربوط بموسم است ـ که هر چیز را بوقت معین آن کشت باید کرد ـ و صنعت ازین قیودات آزاد است .
(۵) در زراعت قانون تقلیل حاصل بطریق کامل کار می کند ولی در صنعت قانون تکثیر حاصل جاریست .
(۶) کار در ملک زراعی بیشتر غیر منتقل می باشد ـ زیرا که قطعه اراضی را گذاشتن و به دیگر منطقه رفتن و آن را آباد نمودن خیلی مشکل و دشوار می باشد ـ و در صورتیکه زارع صاحب زمین نیز باشد ـ در صورت مذکور برایش اشکالاتی پیشی در پیش است ـ و در ملک صنعتی نقل کار بسی آسان و سهل است ـ و اگر چیزی مانع آن باشد ـ البته که بجز از جهالت ـ لاعلمی ـ افلاس ـ و پابندی عادات قدیمه دیگر چیزی نخواهد بود .
(۷) فوائد صنعت بیشتر از زراعت است ـ پس چون دو ملک در بین خود اکثر تبادل اسباب زراعی و صنعتی را دارند ـ اگر چه این تبادله بفائده طرفین عاید است ولی فائده ملک صنعتی نسبتاً بیشتر خواهد بود .
(۸) در ملک صنعتی چون ثروت پیشتر پیدا می شود ـ بمقابل ملک زراعتی مردم در آن جا بآرام زندگی بسر میبرند .


۸۵
افغانستان چهارم رشدیه

(۹) ولی ازین مقابله این نباید دانست. که زراعت را نظر
انداز باید کرد. بلکه برعکس آن چون صنعت یک ملک
ترقی می کند. زراعت نیز باید که همقدم آن باشد. یعنی
زراعت نیز باید که مثل آن ترقی پیدا کند. چراکه بودن
هر دو دوش بدوش برائی تمدن و ثروت ملک خیلی
ضروریست. زیراکه اگر یکی ازین هر دو کار کرده
شود چندان فائده از ان حاصل نخواهد شد.
در صورت محض زراعت ملک عموماً مفلس می باشد و در
صورت محض صنعت خوبی ها زراعت: یعنی آزادی مردم.
تربیه و نشو و نما جسمانی خود اعتمادی وغیره کم شده می رود.
و مردم طبقه اوسط روز بروز کم شده دو طبقه باقی میماند یکی
از سرمایه داران و دوم از کارکنان. چنانکه در اروپا امروزه
اسباب بسیار مشکلات و شورشهاست.

تجارت:- کابل از زمان قدیم مرکز تجارت بوده.
ولی درین سالهای چند تجارت آن ترقی فوق العاده
نموده. که صادرات آن از قرار ذیل اند. پوست قره قلی
فواکهات تازه و خشک از قبیل بادام. کشمش. چلغوزه وغیره
قالین. گلیم. پوستین. پتو وغیره:-

واردات:- اسباب آهنی. چون موتر. بائسکل. تفنگ


افغانستان چهارم رشدیه
٨٦
ماشین ها -
پارچه جات : - پشمی - نخی - ابریشمی - ادویات - تیل نفت و پترول - اسباب چینی - لوازم تعلیمی - اسباب فیشن - چرم - قند - چاء وغیره .
تجارت بتوسط موتر - شتر - یابو - خچر وغیره جاری است - کابل بسائر نقاط ولایات خود براه ہائے کلان و سڑک ہائے عمده ملحق است - محصولات گمرکی آمدنی خوبی دارد .
شهر کابل
شهر کابل پائتخت حکومت افغانستان است - در دامن کوه آسمائی و شیر دروازه بر هر دو جانب رود کابل در گوشهٔ جنوب غرب وادی واقع است عرض البلد آن ٣٤ درجه ٣٠ دقیقه شمالی و طول البلد ٦٩ درجه و ۱۸ دقیقه شرقی است از سطح بحر تخمیناً شش و نیم ہزار فٹ بلند است ارتفاع کوه آسمائی ٦٧٩٠ فٹ و از شیر دروازه ٧١٦٦ فٹ است محیط شهر تقریباً ٦ میل است - در زمان قدیم دورا دورش فصیل بوده دارای هفت دروازه بتفصیل ذیل (۱) سردار - (۲) پیت (۳) ده افغانان (٤) ده مزنگ (۵) گذرگاه (٦) جَبَر (۷) لاهوری - که حال از فصیل و دروازہ ہائے آن بجز


افغانستان چهارم رشدیه
۸۷

از آثار چیزی دیگری باقی نمانده .
قلعه بالاحصار در جنوب شرق کابل بر بلندی ۱۵۰ فٹ
واقع است .
شهر کابل بطرف جنوب و شرق قابل توسیع نیست زیرا
که کوه آسمائی و شیر دروازه آن را در بر گرفته ۔ محض در
گوشه شمال و شرق گنجائش توسیع دارد .
بازار ها :- بازار ہائے کابل عموماً تنگ ولی با رونق و
سقف دار است ۔ بازار خرید و فروخت اش همواره گرم
است ۔ و اہالی ہر قوم و ملک دران موجود و سکنه دارند -
بعض دکان ہائے آن بطرز جدید ساخته شده ۔ و روز بروز
تعمیر دکاکین طرز جدید رو بترقی و تزیید است .
عمارات :- عمارت ہائے قدیمۂ کابل از خشت خام
و گل ساخته شده ۔ ولی خیلی دیر پا و مستحکم هستند ۔
اگرچه دیوار ہائے برون آن خراب بنظر می آیند ولی صحن
و اندرون عمارات خیلی قشنگ و منقش می باشد۔ و برائے
روشنی و جریان ہوا روشن دانہائے کلان و متعدد داشته
می باشند ۔ د حال در بعض حصه ہا ر شهر عمارات باصول
جدید نیز تعمیر یافته .
عمارات :- مشہور شہر کابل ۔ باغ بالا که قصر عالی را


افغانستان چهارم رشدیه ۸۸
دارا است و منظر دلکش دارد باغات و چمن زار ہائے پر فضائے
برکی رونق و شوکت آن را مضاعف نموده -
در دامن همین باغ حکومت انگلیس سفارت خانهٔ خود را
تعمیر کرده - وادئ چهار دہی از حیث مناظر دلکش و دلفریب
خود یکی از وادئ بہترین دنیا بوده باغات و درخت ہای چنار
بہر جانب و کنار آن بہار رونق آن را دو بالا ساخته قصر چهل
ستون نیز در همین وادی واقع بوده - اعلیحضرت همایون بناء
شهر جدید را که موسوم بدارالامان است نیز در همین خطه نزہت
سما که نمونهٔ از بہشت است نموده - که اکثر عمارات آن بتکمیل
رسیده یعنی قصر شاہی و اکثر عمارات وزارت که از حیث بزرگی
و شوکت در کل افغانستان نظیر ندارد تقریبا به اختتام رسیده -
کل عمارات این شہر بطرز جدید از ریچ و سیمنت د خشت پخته
ساخته شده - مهندسین اروپائی خصوصاً جرمنی برائ نگرانی
کار و نقشهٔ ساخت آن مقرر بوده - و بہر جانب آن سڑک
ہائے خیلی وسیع و پخته ساخته شده می روند - چنانچہ جادهٔ
کہ موسوم بنام سپہ سالار محمد نادر خان است و از کابل
را بدار الامان ملحق می سازد بهترین سڑک ہاء این ملک است
که عرض آن تخمیناً ۳۰ گز خواهد بود - بہر دو جانب آن درخت
ہائے چنار غرس شده و اکثر مواقع آن بباغ ہار متنوعه تزین یافته
امان الله خان


افغانستان چهارم رشدیه
۸۹
راه پیاده روی بهر دو جانب و راه آهن در بین آن ساخته
شده - که انشاء الله تعالی در عرصه قلیل این شهر مبارک
با عظمت به لباس اختتام متحلی خواهد گردید و یکی از عمده
ترین امصار دنیا چه از حیث منظر خوش اثر قدرتی و چه از
روی نظافت و تجلیل امکنه و رونق عمارات بشمار خواهد رفت.
ارگ مبارک بطرف شمال شهر کابل واقع - ونشیمن ذات
ستوده صفات شاهانه - دورا دور آن را خندق احاطه نموده از
جمله عمارت های ارگ بعض عمارت را شهریار رؤف به نشیمن
وزارات عالی بذل و احسان فرموده - موزیم را نیز درین موضوع
شرف وقوع داده - قصر دلکشا و سلام خانه نیز در شمال شرق
ارگ واقع بوده -
علاوه بر این عمارات مشهور کابل از قرار ذیل اند:- (۱) قصر
شهر آرا - (۲) باغ بابر که الحال سفارت خانه المان است - (۳)
زین العمارت سفارت خانه ایتالیه - فرانسه - ترکیه - ایران - وزارت
معارف - وزارت حربیه - وزارت خارجه وغیره مساجد و حمام های
اعلی و سرائی های تجارتی بکثرت موجود است - باغات سیب -
انگور - ناک - بهی - شفتالو - زرد آلو و دیگر فواکهات در هر طرف
شهر کابل بکثرت رونق نما است .
شهر کابل بلدیه هم دارد - که تعیّن وتخصیص بازار های


افغانستان چهارم رشدیه ۹۰

عادی و بازارها بزرگ موسمی و قبرستان ها و دیگر اشیاء که بر صحت عمومی تعلق داشته باشد - چون صفائی تقسیم آب پغمان ذریعه نل ها- روشنی برق وغیره از جمله وظائف آن بوده - که در عرصه اندک بسیاری از سرک های شهر پخته شده - و آب نل و روشنی برق تقریباً در هر گذر و کوئی آن رسیده . که باعث و آرام و مفاد ساکنین شده .
شهر شهیر کابل مرکز علم و ادب است - مکاتب متعدد در هر گوشه شهر تأسیس یافته - که علوم جدیده و لسان های اروپائی چون انگلیسی - فرانسی - المانی و سائر دیگر زبانهای شرقی دران تعلیم داده می شود .
مکاتب عالی نیز دارد- که تفصیل آن از قرار ذیل است:
(۱) مکتب اعدادیہ امان (۲) مکتب مبارکۂ حبیبیہ (۳) مکتب دار المعلمین (۴) مکتب امانیۂ (۵) مکتب امانی (۶) مکتب حکام و اصول دفتری (۷) مکتب رسامی .
کابل از زمان قدیم مرکز تجارت تصور کرده می شد - بابر در تزک خود بسیار تعریف کابل را نوشته - اگر چه بعد از جنگ پانی پت پائتخت اش دهلی بود ولی او دائماً بطرف کابل مائل بود - و مناظر دلکش این شهر مبارک همواره او را بی قرار ساخته بود - پس همین وجه بود که بعد از مرگ او را


۹۱
افغانستان چهارم رشدیه
در باغ خودش متصل شهر کابل ساخته بود دفن نمودند. که باغ مذکور تا امروز بنام باغ بابر موسوم است .
در شهر کابل زبان فارسی بیشتر مروج و گفته می شودـ ولی اقوام مختلف نیز در کابل آباد و مسکون اند ـ تعداد نفوس آن زاید از صد هزار بوده .
غزنی
شهر غزنی در گوشه جنوب غرب بمسافت ۸۰ میل بر سڑک کابل و قندہار واقع است طول البلد آن ۶۸ درجه و ۲۰ دقیقه شرقی و عرض البلد ۳۴ درجه و ۳۴ دقیقه شمالی است۔ ارتفاع آن از سطح بحر ۷۷۳۰ فٹ بوده . شهر قدیم غزنی که در قرن دوازدہم از دست علاؤ الدین جہانسوز ویران و بر باد گردیده بطرف شمال شرق شهر موجوده بمسافت ۳ میل واقع است و آثار عمارات قدیم بر پیمانهٔ وسیع ظاہر است ـ در ہیمن جا مقبرهٔ مبارک حضرت سلطان محمود غزنوی موجود است که نه صد سال دوام کرده است ، شهر غزنی در ایام سلطنت غزنوی ہا خصوصاً در عہد حکومت سلطان محمود غزنوی رونق زیاد داشت ـ چنانچه وسعت حکومت این دولت وسیع از دجله تا گنگا بود . علماء ـ و شعراء آن ـ چون فردوسی ـ فرخی ـ


افغانستان چهارم رشدیه ۹۲

اسجدی - عنصری بوده ـ که در ادبیات زبان فارسی خدمات نمایان کرده .

دورادور شهر فصیل بر جدار بوده که تا حال موجود است که محیط آن تخمیناً یک میل است (۱۷۵۰ گز) و گرداگردش خندق حفر نموده اند ـ که از رود غزنی که بمسافت ۱۲ میل از گوشهٔ شمال غزنی برآمده است می گذرد .

رود غزنی بعد از مسافت ۸۰ میل بجانب جنوب غزنی در غدیر آب استاده می ریزد .

خانها و بازارهای آن چون سائر بازارهای این ملک ساخته شده ـ تعداد نفوس آنرا اندازه کردن مشکل است زیرا که در زمستان عدهٔ کثیر اهالی آن برائی تجارت بجانب هند میروند و در تابستان پس عودت می نمایند مرکز تجارت اقوام از قرار ذیل است ـ که از درهٔ گومل بهند تجارت می کنند : ـ (۱) ناصر (۲) اندر (۳) پوئیزه (۴) سلیمان خیل (۵) و دیگر قبائل غلزئی علاوه از قبائل فوق قبائل درانی ـ تاجک و هزاره نیز در شهر غزنی مسکن گزین اند ـ خانه های هزاره تا ۲۵۰ و از اهل هنود تا ۲۰۰ تخمین کرده شده .

اراضی غزنی بسیار زرخیز است ـ گندم و جو در مقدار کثیر حاصل می گردد ـ که بکابل نیز فرستاده می شود ـ علاوه ازین اراضی


افغانستان چهارم رشدیه ۹۳

مزرعه چراگاه خوب نیز دارد غزنی میوه ہائے بسیار و اعلیٰ دارد۔
چنانچه سیب غزنی از سیب قندہار بسیار بهتر است .
آب و ہوائے غزنی :- برائے چند ماہ بسیار خنک می
باشد ۔ و برف تا پنج ماہ یعنی از نومبر تا مارچ بر زمین افتادہ
می باشد ۔ طوفان باد نیز دارد ۔ در ماہ دسمبر و جدی ، زمین تا ۳
فٹ از برف پوشیدہ می گردد۔ حتیٰ کہ راہ رفت و آمد تقریباً
مسدود می شود ۔ و این برف تا ماہ حمل قیام پذیر می باشد۔
ولے بہار غزنی خیلیے خوشگوار و نزہت آثار است ۔ چنانچه گلہاء
رنگا رنگ قدرتی بادیہ ہا و میدان ہار آن را مزین می سازد ۔
اگر چه باران بسیار می بارد ولے ناکافی و غیر معین است ۔ خاک باد
نیز دارد ۔ و تابستان اش عموماً گرم می باشد ۔ ولی نسبت بہ تابستان
کابل و یا قندہار گرمی آن کم است .
بعض سالہا از باعث شدت سرما و برف باری عدۂ از
انسان ہا و حیوان ہا تلف می گردند ۔ آوردہ اند کہ در زمان قدیم
نام این شہر زابل بودہ و یک شہر بارونق بود ۔ ولے شخص کہ
بار اوّل این را ترقی دادہ بر اوج رفعت رسانید ہمانا کہ
سلطان محمود بود اما در ۱۱۵۹ از دست علاؤ الدین جہانسوز
ویران و مسمار گردید ۔ و بجز از چند قبورے کہ یکی ازان
سلطان مذکور است و دو برج قلعه کہ بلندی آن ۱۵۰


افغانستان چهارم رشدیه
۹۴
است چیزی دیگر بجا نماند.
امید می رود که شهر شمیر غربی بار دگر در عصر اعلیحضرت
امان الله خان غازی بتوجه تمدن شعارانه شان ترقی باخته
خود را باز حاصل خواهد کرد - و بند سراج باعث پیشرفت ترقی
تجارت آن خواهد گردید.
بامیان
وادی بامیان بمسافت ۵۵ میل در شمال غرب کابل
متصل مقام تلاقی کوه بابا و هندوکش واقع است - ارتفاعش از
سطح بحر ۸۴۰۰ فٹ است - دره بامیان با حاجی گک بسیار
سنگلاخ و مشکل گذار است - و در بعض جاهها بلندی آن تا
۱۲ ہزار فٹ میرسد - از همین راه سکندر اعظم گذشته بود -
شهر بامیان را چنگیز خان مغولی در ۱۲۲۲ تباه نمود - که اثرات
آن تا امروز دیده می شود.
بامیان از نقطه تاریخی اهمیت زیادی را دارا بوده چنانچه
مغاره ها بزرگ و بتها طویل و عظیم الجثه تا امروزه روز بوده
که ترقی و ترفیع گذشته آن را مشاهد و ثابت اند - از
معدنیات کوه های آن معمور است - بامیان ذریعه سڑک
پخته بکابل ملحق شده - و رفت و آمد موتر ها بر آن جاری


۹۵ افغانستان چهارم رشدیه
بوده اگر حفریات درین جا بروئے کار آید ـ البته که از اثرات
تواریخ قدیمه معلومات زیاد بدست خواهد آمد .
پغمان
این شهر ایلاق حکومتی است ـ در دامن کوه بمسافت ۱۸
میل در غرب کابل واقع است ـ بلندئی آن از سطح بحر
تخمیناً هشت هزار فٹ بوده ـ رقبه دره پغمان تقریباً ۳ یا
چهار میل خواهد بود ـ و بشهر کابل ذریعهٔ یک راه پخته ملحق
است ـ که بهر دو جانب آن بفاصله ها مناسب درخت ہاء
چنار استاده ـ سڑک خود پغمان خیلی فراخ و صاف ساخته شده
آب و ہوائے پغمان بسیار خوش گوار صحت افزا است ـ ہر
منطقه آن بخود جدا یک نظارهٔ دلکش خوش نما دارد ـ عمارات
مزین و منقش که بطرز جدید در هر گوشه آن ساخته شده ـ
منظر دلپسند و خوبی خدا داد آن را یک بر دو ساخته ـ در وسط
آن چهار سور واقع است که بطرف گوشهٔ شمال شرق آن
یک مسجد عالی بنا یافته ـ قصر اعلیحضرت همایونی در حصهٔ شمال
آن ساخته شده ـ ہوٹل ہاء پغمان از حیث نظافت و مناظر
دل کش بخود نظیری ندارند .


افغانستان چهارم رشدیه
۹۶

جبلُ السّراج
بمسافت تقریباً ۵۰ میل در گوشۀ شمال کابل واقع است
و کارخانۀ برق کابل در همین جا بنا یافته- تکه هاء جبل السراج
بوجه خوبی و نفاست شهرت حاصل کرده - درّه هاء دیگر مشهور
این ولایت قرار ذیل اند:- (۱) شکر دره - (۲) استالف (۳) ریزه
کوهستان - (۴) پنجشیر - (۵) گل بهار و غیره -

ولایت قندهار
در ولایت قندهار حکومتّے هاء ذیل مربوط است - (۱) حکومتی
قندهار (۲) حکومتی کلان پشت رود (۳) حکومتی کلان
ازرکان .
قندهار :- یکی از کلان ترین شهرہائے افغانستان
بمسافت ۱۲۵ میل از کوئٹہ و ۳۱۵ میل از شهر کابل واقع
است - عرض البلد آن ۳۱ درجه و ۳۷ دقیقه شمالی وطول البلد
۶۵ درجه و ۴۵ دقیقه شرقی است - از سٹیشن چمن نو ۶۵
میل بجانب مغرب است - ارتفاعش از سطح بحر ۳۵۰۰
فٹ است - ہرات بجانب شمال غرب آن بمسافت ۳۰۰
میل واقع است قندہار در یک وادیئے کلان و زرخیز وسیع

اِشاعت ۱۔ ایجوکیشن.


۹۷
افغانستان چهارم رشدیه

آباد است - در جنوب غرب آن اراضی زر خیز که وسعت بسیار دارد
در شمال غرب سلسله کوه پست تا ۱۰۰۰ فت بلند واقع شده
است - شکل شهر تخمینا مانند یک مستطیل است - طول آن شمالا
جنوبا و محیط آن ۳ میل و ۱۰۰۶ گز - بچهار دور آن خندق حفر
نموده که ۲۴ فت عریض و ۱۰ فت عمیق است - و عرض فصیل
آن متصل بنیاد ۱/۲ ۲۰ فت و در آخر بلندی ۱/۲ ۱۴ فت و
ارتفاع ۲۷ فت است - اگرچه این دیوار از گل ساخته شده
ولی بغایت مستحکم و استوار است - طول دیوار غربی ۱۹۷۷
و شرقی ۱۸۱۰ جنوبی ۱۳۳۵ شمالی ۱۱۶۴ گز می باشد - و چهار
دروازه بزرگ در خود دارد - دروازه بار درانی و کابل بجانب شکار پور
در جنوب هرات و توپ خانه در غرب عیدگاه در شمال - بار-درانی
و توپ خانه دروازه ها خورد اند -
حفاظت و نگاهبانی هر دروازه بذریعه برج ها مستحکم کرده
می شود - از دروازه هرات بازاری رأسا بدروازه کابل میرود -
هم چنین راه دیگر از جنوب یعنی از دروازه شکار پور مستقیما بطرف
شمال رفته - و سرک اول الذکر را به زاویه قائمه تقاطع می کند-
و شهر قندهار را در چهار حصه تقسیم می سازد - راه دیگر تا قلعه
رهبری می کند - این قلعه در گوشه شمال شهر و در جنوب توپ
خانه واقع است - در غرب آن مقبره احمد شاه ابدالی است-


افغانستان چهارم رشدیه ۹۸

که قبۀ مرصع و مزین و منارها خوشنما دارد ـ در همین مقبره دروازه
مقبرۀ دیگری است که از اولاد احمد شاه می باشد .
خرقۀ مبارکه و مطهرۀ حضرت رسول اکرم این شهر را
تقدیس خاص بخشیده مرکز را که راه دروازۀ هرات و شکار پور
بهمدیگر تلاقی و اتصال می کند ـ چهار سومی نامند که در ان جا
گنبد ی ساخته شده ۵۰ گز محیط ـ و نیز در همین منطقه بعض
از حمام ها ر مشهور و معروف این شهر ساخته شده ـ خانهای قندهار
عموما از خشت خام تعمیر شده ـ سقف شان هموار می باشد ـ
و بسیار کم آن دو منزله می باشند ـ خانهای مردم متمول باغات
و تالاب نیز داشته می باشند ـ و مثل خانه های شهر کابل
از طرف اندرون مزین و منقش می باشند .
سڑک ها ر شهر و خصوصا همین چهار سڑک خیلی وسیع و
بزرگ اند ـ هر دو جانب آن درختان سایه دار غرس شده ـ
دکاکین و عمارات عالی تعمیر شده .
دکان ها پارچه فروشی در شرق بازار شکار پور بوده و در
همین جا دکان ها ر زین سازی و آهنگری نیز موجود اند ـ از
چهار سو بجانب شمال دکانات اہل ہنود دیده می شوند که
کار تبادلۀ روپیه یعنی ہنڈوی را می کنند ـ بطرف بازار
هرات دکان ها مسگران است ـ در همین موضع دکانهای خیاطاں


افغانستان چهارم رشديه
۹۹
و بوٹ دوزان نیز می باشد. در گوشۀ شمال بازار شاهی بازار
علف و در شمال شرق بازار گاو فروشے است .
اهالی :- از قبائل مختلفه چون بارک زئی دُرانی - نورزائی
درانی - پوپل زائی و غلزائی آباد اند ـ انگس هملٹن تعداد خانه
ہائے ہر یکے را در کتاب خود موسوم به افغانستان چنین می
نگارد .
(۱) بارک زئی . . . . . ۹۴۰ خانه
(۲) نور زائی . . . . . ۶۰۰ "
(۳) الکو زائے . . . . . ۶۵۰ "
(۴) پوپل زائے . . . . ۶۰۰ "
(۵) مکو زائے . . . . . ۱۰۰ "
(۶) بادر زائے . . . . ۱۵۰ "
(۷) سعدو زائے . . . . ۱۰۰ "
(۸) کلیزائے . . . . . ۳۵۰ "
(۹) خروئے . . . . . ۲۰۰ "
(۱۰) غلزائے . . . . . ۱۰۰ "
(۱۱) با میزائے . . . . . ۴۰۰ "
(۱۲) سرمائے . . . . . ۲۰۰ "
" Afghanistan " by Angus Hamilton, Page 194.


افغانستان چهارم رشدیه
۱۰۰

(۱۳) اسماعیل زائی
...
۱۰۰ خانه

(۱۴) ترک
...
۵۰ "

(۱۵) بابر
...
۲۰۰ "

(۱۶) اچک زائی
...
۱۵۰ "

(۱۷) اسحاق زائی
...
۶۰۰ "

(۱۸) کاکڑی
...
۵۵۰ "

(۱۹) علی زائی
...
۲۰۰ "

(۲۰) خوگ زائی
...
۱۵۰ "

(۲۱) بساک زائی
...
۱۰۰ "

(۲۲) مادو زائی
...
۱۵۰ "

(۲۳) پارسیوان
...
۱۲۴۰ "

(۲۴) پاربان
...
۱۰۰ "

(۲۵) دولت شاہی
...
۵۰ "

(۲۶) اکا خیل
...
۵۰ "

(۲۷) کشمیری
...
۱۰۰ "

(۲۸) ہندو
...
۳۰۰ "

علاوہ ازین قبائل بسیار دیگر در آن جا مسکن گزین
اند- و تعداد خانها زائد از ۲۰۶۰۰ است و تعداد
نفوس بالغ به پنجاه هزار نفر می شود- درین چند سال ها


افغانستان چهارم رشدیه
۱۰۱

قندهار بباعث تجارت ترقی فوق العاده نموده ـ چنانچه تجارت و
صنعت آن یوماً فیوماً رو بترقی و تزئید است ـ و نیز هملٹن دکان
های قندهار را چنین تقسیم نموده :ـ
(۱) دکان های ابریشم فروشی ٠ ٠ ٠ ٠ ٠ ۲۰۱
(۲) ״ ظروف ״ ٠ ٠ ٠ ٠ ۱۳۵
(۳) ״ شیرنی و شیر فروشی ٠ ٠ ۱۷۰
(۴) ״ قصابی ٠ ٠ ٠ ۲۳۱
(۵) ״ اشیای مختلفه ٠ ٠ ٠ ٠ ۳۸۵
حالت اہل هندوی قندهار بسیار خوب است ـ تقریباً کل
تجارت در دست آن ها است ـ امور تجارت شان را ساً به
بمبئی و کراچی مربوط است ـ
در قندهار غله هر قسم بافراط پیدا می شود ـ که برائے اهالی
آن کافی است ـ گندم ـ جو ـ و حبوب دیگر انگوزه ـ و سبزی های
گوناگون ـ تمباکو ـ میوه جات خصوصاً انگور ـ انجیر ـ سیب ـ زردالو
انار بوفور پیدائش دارد ـ
صادرات قندهار از قرار ذیل است :ـ میوه خشک و تازه
چون انگور ـ خربوزه ـ انار ـ کشمش ـ انجیر و غیره :ـ پشم ـ پنبه ـ روغنیات
ابریشم ـ بنفشه ـ زیره ـ تمباکو ـ قالین ـ پوستین وغیره ـ
واردات :ـ نیل ـ چرم ـ تکه ها : پشمی ـ ابریشمی ـ سخی ـ آهن ـ


افغانستان چهارم رشدیه ۱۰۲
آلات آهنی - مس - تار - کاغذ - مصالحهٔ دیگ - قند - چای - تیلِ
خاک - ادویات - نمک - بوت - ظروف چینی و غیره .
قندهار از حیث تجارت بزرگترین مرکز افغانستان است-
و واردات گمرکی خوب دارد - و آتیهٔ تجارت آن خیلی امید
افزا است - و یقین که عنقریب یکی از مراکز مهمی تجارتی شرق
خواهد گردید - چرا که میدان تجارت و صنعت آن بسیار وسیع
است - علاوه بر این قندهار اسپ و گاو های خوب دارد .
آب و هوای قندهار : نسبت به آب و هوای
کابل و غزنی ملائم است - زمستان آن خیلی دلکش و صحت افزا
می باشد - و خنک بسیار ندارد - بهار قندهار بهترین موسم آن
بوده - کوه ها خشک و برهنه در گوشه شمال و غرب آن نمودار
است از همین سبب هوای گرم در موسم تابستان ازان جانب
می وزد - درجهٔ حرارت صبح و شام قندهار فرق نمایان دارد - که
بعض اوقات تفاوت آن تا چهل درجه نیز میرسد - در زمستان
خصوصاً در ماه دسمبر - جنوری و فروری یعنی ( جدی - دلو - حوت)
هوا ابر آلود می باشد - و باران نیز می بارد - طوفان باد و هوا
عموماً واقع می شود - برف باری گاه گاه دیده می شود .


افغانستان چهارم رشدیه
۱۰۳
درجه حرارت هوا در زمستان
ساعت ۶ صبح + ساعت ۱ روز + ساعت ۸ شب
بیرون در هوا ۵۷ - + در آفتاب ۱۱۵ در سایه ۵۹ - + در هوا ۳۲، ۶۱ } زیاده ترین
" ۸۱ - ۳۶ - . . . + آفتاب ۴۵، ۷۸ در سایه ۱۵، ۲۹ + " ۴۴، ۴۴ } اوسط
" ۱۵ . . + آفتاب ۲۰، ۳۶ سایه ۳۲ + " ۳۱ } کمترین

درجه حرارت در بهار
ساعت ۴ صبح . . - + ساعت ۱ روز . . . + ساعت ۸ شام
در هوا ۷۸ . . + آفتاب ۱۳۹ در سایه ۸۵ + در هوا ۸۵ } زیاده ترین
" ، ۵۶، ۷۳ + آفتاب ۱۱،۵۰ در سایه ۷۰، ۸ + " ۲۵، ۶۹ } اوسط
" ، ۴۱ + آفتاب ۷۸ در سایه ۵۳ + " ۲۵، ۴۴ } کمترین

درجه حرارت در تابستان
ساعت ۴ صبح . . . + ساعت ۱ روز . . . + ساعت ۸ شام
در هوا ۸۶ + در آفتاب ۱۵۰ در سایه ۹۶ + در هوا ۹۴ } زیاده ترین
" ۷۲ + آفتاب ۲۰، ۱۳۶ سایه ۱۰، ۸۷ + " ۱۵، ۸۶ } اوسط
" ۶۳ + آفتاب ۱۰۵ سایه ۸۲ + " ۷۷ } کمترین
در بهار هوا خوش گوار و ابر آلود می باشد - باران نیز می بارد


افغانستان چهارم رشدیه
۱۰۴
ولی کم - شب ها عموماً غبار آلود می باشند - در نصف بهار هوا گرم
شده می رود - در وقت شب شبنم و بوقت روز طوفان خاک
می وزد - تابستان قندهار چون تابستان کابل باران ندارد - و
از جانب غرب ہوائے گرم می وزد - طوفان خاک بسیار وارد
در قندهار امراض کم است - و مشهور آن از قرار ذیل اند - تپ
ها مختلفه - چیچک - استخوان دردی - سل و غیره :
قندهار از زمان قدیم مرکز تجارت و صنعت و حرفت بوده
چنانچه آورده اند که این شهر را بار اول راجه گندھار بنا نهاده
که از نام همین شخص اسم قندهار یافته ولی بعض بر آن اند که
سکندر اعظم بار اول این را تأسیس کرده و اسکندریه نامیده -
چنانچه از آثار عتیقه قندهار ها پر است -
در قندهار معدن طلا - سرمه - زاک - سرپ - سنگ شاہ مقصود
که بکار تسبیح می آید - ابرق - گچ - نوشادر موجود است - معدن
مومیائی نیز کشف شده - دو میل بجانب شمال در یک میدان
کان طلا موجود است -
زبان اہالی قندهار عموماً پشتو یعنی افغانی است - چنانچه
افغانی قندهار خیلی شیرین است و در تلفظ آن بعض حروف
مخصوص مثل گ و ښ که از پستو ر سمت مشرقی تباین و
و مفروق است در خود دارد -

افغانستان ایندکس


۱۰۵ افغانستان چهارم رشدیه
اهالی اش قوی الجثه و فعّال اند ـ و برائے ترقی تجارت
و زراعت خیلی کوشان اند ـ در تعلیم نیز کوشش می نمایند ـ
مکتب رشدیه دران جا نیز تأسیس شده

ولایت هرات
در ولایت هرات مقامات ذیل مشهور اند ـ هرات ـ غور ـ
سبزوار ـ غوریان ـ کشک قلعهٔ نو وغیره .

شهر هرات
خراسان را صدف دنیا و هرات را مروارید آن شمرده اند.
بر عرض البلد ۳۴ درجه ۲۶ دقیقه شمالی و طول البلد ۶۲ درجه
و ۸ دقیقه مشرقی واقع است ـ ارتفاعش از سطح بحر ۲۶۵۰ است ـ
هرات مرکز تجارت است و این را بعض وقت کلید هند نیز می
نامند ( Key to India ) قندهار بمسافت ۳۶۰ میل در
جنوب شرق و کابل در سمت شرق بمسافت ۵۵۰ میل بخارا
در شمال به فاصله ۶۰۰ میل و خیوا بمسافت ۷۰۰ میل از
هرات واقع اند ـ ازین جا چهار راه بطرف ایران میرود .
رقبه شهر هرات تقریباً یک میل است و مستطیلاً واقع است
دورا دورش فصیل مستحکم و استوار استاده و گردوش خندق حفر


افغانستان چهارم رشدیه
۱۰۶
نموده اند که عمق آن تقریبا ۱۸ فٹ عرض آن ۳۵ فٹ است
دیوار شمالی دو عمارت دارد و ارگ نو در مرکز آن واقع شده
است .
از وسط شهر هرات چهار راه بطرف چهار جانب آن می
رود و شهر را در چهار حصه تقسیم می نماید ـ در وسط شهر بمقام
چهار سو تالاب بزرگ تعمیر شده و گنبدی بر آن ساخته شده ـ
بازار های هرات سقف دار اند ـ عرض آن تقریبا ۱۵ فٹ است
تفصیل بازارها از قرار ذیل (۱) بازار قندهار بطرف جنوب
(۲) بازار خوش بطرف مشرق (۳) بازار عراق یا مشهد طرف غرب
(۴) بازار ملک طرف شمال ـ و نیز شهر مذکور پنج دروازه دارد
که نام های آن بقرار ذیل است :ـ در شمال دروازه ملک متصل
ارگ جدید ـ در جنوب دروازه قندهار ـ در شمال شرق دروازه
قطب چاق در شرق برج کشک ـ در غرب دروازه عراق :ـ
هر چهار بازار فوق شهر هرات را در چهار محله تقسیم می کند (۱)
طرف شمال محله قطبی چاق (۲) طرف جنوب محله مهمند ها یا برج
خاکستر (۳) جانب مغرب محله بردرانیها (۴) طرف مشرق محله
خواجه عبد الله مصری .
در بازار قندهار دکان ها عطاری و بزازی موجود اند بمسافت
۳ میل طرف جنوب دروازه قندهار رود هری جریان دارد


افغانستان چهارم رشده به
۱۰۷
و یک پل پخته بر آن ساخته شده ـ که دارای ۲۶ طاق ـ
یعني رواق است .
طرف شمال که بازار ملک است در انتهاء آن میدان واقع
است که موسوم به پائین حصار است ـ و در همین موقع ارگ
بلند با فصیل که دورا دور آن خندق حفر نموده اند استاده ـ
و طرف شمال ارگ که دیوار شمالی شهر مي باشد حالا هموار
نموده شهر نو بنا کرده اند ـ که اکثر عمارات و دکاکین آن به
تکمیل رسیده آب در ابتدا از طرف شمال یعني محله قطبی چاق
داخل شهر شده بعده در محله هاي دیگر تقسیم مي شود :- شهر
حوض هاي متعدد دارد ولي در موسم بهار و گرما آب برکه ها
قدري خراب مي شود ـ یعني کرم هاي ریزه ریزه دران پیدا
مي شوند خانه ها هرات عموما گنبد دار است ـ چرا که چوب
را یک قسم کرم موسوم به خوره مي خورد ـ باین سبب
چون پوش سقف کم است ـ داخل شهر حمام هاي بسیار
دارد ـ و هر حمام آن حوض دار است ـ یک حوض آن برای
آب گرم که ده درده میباشد ـ و دیگري جهت آب سرد ـ که نسبت
به حوض اول کوچکتر مي باشد حمام هاي آن خيلي فراخ و صفا میباشند ـ
چهار باغ که نشیمن نائب الحکومت است در محله قطبی چاق واقع
است ـ چرا که هوائی قطبی چاق از جمله حصه جات شهر بهتر و خوبتر


افغانستان چهارم رشدیه
۱۰۸
است - در مقابل آن بدرجهٔ دوم هوائی محله خواجه عبد الله
مصری است .
مسجد جامع هرات یکی از عمارات نفیس ترینی بوده
رقبه اش ۸۰۰ مربع گز است و دارای ۴۰۸ گنبد ۱۳۰ دریچه
۴ ۴ ۴ منار و ۶ دروازه و در آخر قرن ۱۵ تعمیر شده- هرات
مزارات مشهور دارد که ازان جمله مقبره حضرت خواجه عبد الله
انصاری - و حضرت عبد الرحمن جامی خیلی مشهور اند- قبور
شهزادگان تیموریه و نیز قبر امیر کبیر دوست محمد خان رح درین
جا است .
آب و هوا :- در زمستان برفباری کم و باران کافی دارد
زمستان هرات نسبت به زمستان کابل گرم تر است - و در بهار
۱۲۰ روز باد مشهور دارد ولی چهل روز آن نهایت تند است
و هرگاه باد هاء مذکور نباشد البته که آب و هوائی هرات خیلی
گرم خواهد بود - هوائی هرات بسیار صحت افزا است .
پیداوار :- وادی هرات یکی از بهترین وادی هاء
آسیا بشمار می آید طول آن تخمیناً ۲۰۰ میل بوده و رود هری
از بین آن جریان دارد - زمین هرات بسیار زرخیز و شاداب
است - آب برای زراعت و کشت کافی است بطرف جنوب
غرب شهر اراضی بسیار دارد - و اکثر بتوسط کاریز سیراب


افغانستان چهارم رشدیه
۱۰۹
می گردد نهر ها متعدد دارد و برائے آبیاری بسے مفید است.
و تقریباً چهار صد مربع میل اراضی ذریعه این انهار سیراب
می گردد - پیدا وار هر گونه بمقدار کثیر دارد که براے اہالئے
آن کافی بل واقع است - همین وجه است که هرات را از
حیث پیدا وار غله ذخیره جا، آسیاء وسطی نامیده اند .
گندم و جو رجواری مگر کم) حاصل میگردد. برنج بر دوقسم
ست نیلوفر- و پشتی - مگر قسم پشتی آن بهتر است - گندم هم بر
دو نوع است یکی زعفرانی و دیگرے ثانیازی - پنبه قسم اعلئے
دارد - سبزی ها گوناگون و بمقدار کثیر حاصل می شود. چون
لب لبو - زردک - شلغم - کاهو - کرم - کچالو - بادنجان - بادنجان
رومی و غیره :- میوها، هرات در افراط و لذات بے مثل است
انگور تقریباً ۵۰ قسم است یک قسم انگور فخری است که تا
وسط زمستان باقی می ماند - خربوزه نیز بر چند قسم - علاوه
بر این انغوزه - ترنجبین - چهار مغز - انار - بہی - ناک - آلوبالو
زرد آلو - شفتالو - انجیر - توت - آلوی سیاه - سیب مگر کوچک
پستی رمیوه است بشکل امرود) پسته زرشک بسیار پیدا می
شود. کوکنار نیز بسیار می باشد - درخت ها، بید و چنار
متعدد دارد .
صنعت و حرفت :- پارچه جات از قبیل کرک- برک-


افغانستان چهارم رشدیه
۱۱۰

نمد - قالین - قناویز - و دیگر اجناس پشمی و ابریشمی به ممالک
دیگر برای تجارت می رود - قالین و کرک هرات بسیار اعلیٰ
می باشد - پوست قره قلی نیز برای تجارت بیرون فرستاده
می شود .
حیوانات :- مواشی چون اسپ - مرکب - گاو - گوسفند -
به تعداد بسیار دارد - اسپ هرات خیلی قوی و کار آمد
است .
تجارت :- هرات از زمان قدیم مرکز تجارت بوده است
اگر چه چند بار تجارت آن از باعث مزاحمات و اقدمات برباد
شده - ولی بزودی رونق باختهٔ خود را باز حاصل نموده .
صادرات هرات از قرار ذیل بوده :- قالین - برک
کرک - قناویز - پوست قره قلی - میوه های خشک وغیره .
واردات :- شال - نیل - قند - چیت - ململ -
سامان چینی - ادویات وغیره .
معدنیات :- کوه هار مجاور آن از معدن سُرب -
آهن - نقره - معمور است - چشمهٔ تیل نیز کشف شده .
اهالی شهر اکثر افغان - تاجیک اند - ولی یهود - و اهل
هنود - هزاره و ترکمان وغیره نیز آباد اند - تعداد نفوس تخمیناً
۵۰ هزار است و رو به تزئید است - زبان اهالی شهر بیشتر


افغانستان چهارم رشدیه
111
فارسی است.
سبزوار :- مابین ہرات و فراه واقع است بمسافت ٩٠ میل از هرات و ٧١ میل از فراه است - بلندی آن از سطح بحر ٣۵۵٠ فٹ است - در جار که رود هری رود واقع است در قریب آن میدان وسیع است که محیط آن چهار میل است - اراضی بسیار زرخیز و شاداب است قلعه قدیم نیز دارد که طول آن ٢۵٠ گز است شهر سبزوار دارای فصیل است - و چهار دروازه دارد از قرار ذیل :- (١) دروازه عراق در غرب (٢) نشاپور در شرق (٣) ہرات در شمال - (۴) فراه در جنوب - محیط شهر ١/٢ ٢ میل است.
فراه :- بر بلندی ٢۴٠٠ فٹ و بمسافت ١٧٠ میل به جانب جنوب ہرات واقع است - مسافت آن از گرشک ١۵٠ میل و از قندهار ٢٢۵ میل است - مربع شکل واقع است - و دورا دورش فصیل است.
ترکستان افغانی
موقع جغرافیائی - سطح و حدود آن :- ترکستان در وسط آشیا واقع است - ازین کشور بزرگ عبارت است که از حیث ادارهٔ امروزه بر سه قسمت منقسم است - ترکستان