پروگرام تعلیمی مکاتب ابتدائی
مضوبۀ انجمن معارف
مطبعة وزارت معارف کابل
سنه ١٣٠٤


وزارت جلیله معارف

پروگرام تعلیمی مکاتب ابتدائی
مصوبهٔ انجمن معارف

مطبعهٔ وزارت معارف کابل

سنه ۱۳۰۷


[BLANK PAGE]


بسم الله الرحمن الرحیم

مفردات سال اول ابتدائیه

دینیات : وضو ، نماز و حفظ اذکار نماز و قرائت سپارۀ اخیر
قرآن کریم از سورۃ الفیل الی آخر
انتباه : معلم باید عملاً از روی حرکات خود به طالب العلم وضو
و نماز را بیاموزاند و اذکار نماز را بر متعلم حفظ کند
درماهای اخیر سال که شاگرد قابل قرائت شود رساله
اول دینات را برایش تدریس کند تا در حفظ اذکار
نماز برای طالب العلم پختگی پیدا شود و در قرائت فارسی
بیشتر قوت بگیرد
اخلاق : معلم باید از پاکی و نظافت وجود برای شاگرد تعریف کند
پاکی و سترگی جامه را توصیه نماید وقت بخواب رفتن


- ٢ -

و وقت از خواب بیدار شدن را توصیف کند از خوردن
طعام به اوقات معین اوصاف نماید پابندی وقت را تاکید
کند از چند بازیهائیکه ورزش و اخلاق را دارا باشند
شرح نماید از سوانح شیرین آدمهای مشهور و مشهود
شفاهی برای شاگردان بیان نماید
فارسی : نصاب یکساله صوت غازی و قرائت فارسی اول حفظ
معنی چند لغت آسان حفظ يك يا دو غزل اخلاقی
مشق تمام حروف فارسی و نوشتن مرکبات
دو حرفی سه حرفی و جمله هائیکه از همینگونه کلمات
مرکب باشند
حساب : نوشتن اعداد از يك الی صد و خواندن آنها مشق اعمال
اربعه بسیط از اعداد يك الی بیست
انتباه : معلم باید خود بر تخته اعداد را بنویسد يك يك شاگرد را
بر تخته امر نوشتن بدهد سوال کند طلبا را برای جواب
خود تشویق کند بکه دست بردارند بزبان نگویند
تا آنکه معلم از يك شاگرد نپرسد معلم باید کوشش کند


که ذهن طفل برای نگهداشت سوال وحل آن
و دادن جواب مستعد شود و تا به پرسیدن واجازه گفتن
سوال وجواب در حافظه طفل بماند ـ
دروس اشیا: شرح ده شکل حیوانات مختلف مثلاً پشك، سگ،
اسپ گوسند، مرکب، اشتر، مرغ خانگی، کبوتر،
موش، كنجشك. تفصیل گندم، جو، جواری، پالك،
شلجم، کچالو، سیب، ناك خربوزه، فهماندن
راست و چپ، جهات اربعه، اسم روزهای هفته،
نام ماها ومواسم، بیان سنگ وآهن و مس که از معدن
گرفته می شود ترکیب ظاهر انسان .
انتباه : معلم این درس راطوری به طفل تدریس کند که طفل
با حوال اشیای مذکوره متوجه شود وصرف توجه
کند و برای طفل آسان و مرغوب معلوم شود معلم
باید بهر شاگرد موقع بدهد که شاگرد نیز مثل معلم
خود احوال اشیارا بیان کرده بتواند معلم باید نمونه
اشکال اشیارا در وقت بیان خود بشاگردان ارائه کند


ـ ٤ ـ

و شاگرد نیز در وقتیکه اشیا را اشرح و تفصیل میدهد
يك يك شكل را بر سر منبر پیشر و بخود مانده شرح کند ،
رسم : رسم خط مستقیم ، منکسر ، منحنی ، دائره ، مثلث ، مستطیل.

مفردات سال دوم ابتدایه

دینیات : اوقات نماز، اذان ، تفصیلات وضو و تیمم و حفظ اذکار وضو.
پروخالی رکعتهای نماز ، نماز بجماعت ، حفظ دعای بعد
از نماز فرض ، نماز تراویح ، نماز جمعه ، نماز عیدین ، قرائت
رساله دوم دینیات ، قرائت نصف پارة آخیر قرآن کریم
از سورة العلق تاسورة الفيل .
انتباه : معلم باید این چیز ها را به شاگرد عملاً بفهماند تا در ذهن
شاگرد بماند از هر بچه باید سوال کند ـ
فارسی : تکمیل پروغرام سال دوم صوت غازی قرائت فارسی
دوم ، حفظ معنی لغات ، حفظ دو غزل اخلاقی ، نوشتن
جمله های که در کلام مروجه تذکار میشوند نقل کردن
از هر درس کتاب بقدر پنج سطر . حسن خط


– ٥ –

انتباه: معلم باید کوشش کند که تلفظ شاگرد درست شود
فارسی را روان قرائت کند لغات را ازروی معنی بشناسد،
در نوشتن سطر بندی را ملحوظ داشته باشد عادت راست
نوشتن درشاگرد پیدا کند اشکال حروف و پیوند ها را
خوش بنویسد شناخت و استعمال نقطه و استفهام .
حساب: مشق اعمال اربعة بسيطة براعدادیکه بين يك الى صد است
اکثر سوالات اعمال اربعه ذهنی مشق کرده شود.
اخلاقیات: راستی و صداقت ، جهد و کوشش ، کار کردن و منافع
آن ، تنبلی و مضرتهاى آن چستی و چالاکی ، خوبیهای
ورزش برای کار کردن کارهای خوب دلاوری و شجاعت
داشتن و از کارهای بد احتراز نمودن وطن را شناختن و
دوست داشتن اطاعت والدین ، معلم و منع فضول خرچی
انتباه: معلم درس اخلاق را از کتابچه مختصریکه شایع می شود
بطلبا طوری بفهماند که برای طلبا آسان و دلچسپ
معلوم شود و فوائد آنرا طلبا حس کنند برای هر صفت
مثالها و یگان حکایه های موثر بیان کند


- ٦ -
دروس اشیا : تکرار همان ده شکل حیوان که در صنف اول دیده شده، تعریف شکل ظاهری انسان ، تفصیل بیشتر در باب نباتات و میوجاتیکه در صنف اول خوانده شده نمونتاً کاشتن عملی گندم، جو، جواری، پالک شلجم، کچالو و دیدن ونشاندادن حالات متنوعه نباتات مذکوره را در وقت روئیدن (خواه در باغچۀ مکتب یا در اثنای سیرعلمی) تطبیق عملی جهات اربعه تاریخ (روز، ماه و سنه) تاثیر مواسم (گرمی، سردی و برف و باران) معدنیات از قبیل مس، آهن آهن حلبی، گل را شرح دادن ظروفیکه ازینها ساختۀ میشود و روزمره استعمال میشوند .
تاریخ : روز جلوس، ماه جلوس و سنۀ جلوس اعلیحضرت غازی، معنی استقلال و معرکۀ استقلال گیری اعلیحضرت را معلم قریب الفهم ساخته بطالب العلم شفاهاً تدریس میکند احسانات وخدمات اعلیحضرت را به شاگرد فهمانیده و ذهنش را نسبت باین مسائل باز کرده می شود - فکر دورهای تاریخی و مدنی افغانستان را بطریق حکایه


بشاگردان دادن .
انتباه : انتباه باید از روی کتابچه تاریخ مختصر اعلیحضرت غازی
و تاریخ قرون اولی و وسطی ، دور انتباه ودور اصلاحات
که از طرف وزارت معارف افغانستان برای صنوف
دوم مکاتب ابتدائی نشر میگردد این مباحث بزبان
شيرين وسبك حكايه بطالب العلم شفاهاً تدریس میکند
و هر درس را از بچه سوال میکند و جواب میخواهد .
رسم : ترسیم مربع ، مستطیل ، مربع مکعب،مستطیل مکعب ،
دائره بیضاوی ، مسدس ، رسم آزاد و باقلم رنگه و پنسل
و تباشير .
مفردات پروغرام سال سوم ابتدائی
دینیات : فرض چیست ؟ واجب چیست ؟ سنت چیست ؟ فرائض
وضو فرائض نماز، سنن وضو ، سنن نماز ، واجبات نماز، نماز
مسبوق شکننده های وضو ، مفسدات نماز ، نماز
مسافر و مریض .


- ۸ -

قرآن کریم تکمیل پارهٔ آخیر با پنج سپارهٔ اول .
اخلاقیات : استقلال مزاج ، محبت ایفای وظیفه ، سلیقه ، اقتصاد ،
نظافت لباس نظافت وجود ، نظافت خانه .
انتباه : معلم باید این درس اخلاق را بدلائل قریب الفهم شاگرد
ایضاح و تشریح کند که شاگرد باتصاف این صفات
خود را مجبور دانسته عادت نماید . معلم باید نتائج زحمات
خود را هر روزه در شاگردان تجسس کند اگر شاگردی
شروع باعتياد این صفات نکرده باشد تأکید و اصرار و
حتی توبیخ نماید .
فارسی : قرائت فارسی سوم حفظ لغات همراه معنی
صرف فارسی : شناخت اقسام عمدهٔ کلمات : اسم ، فعل و حرف
اسم عام و اسم خاص
مفرد و جمع
تحریر : اصول تنقیط : وقفه ، نقاط تفصیلیه وندا .
انشا : رقعات برای پدر ، برادر ، مادر ، دوست ، استاد .
عریضه برای مدیر .


- ۹ -

نقل و املای هرکونه تحریرات مختصر فی هفته یکدفعه
حسن خط : سبك معین نستعلیق
تفهيم يك شی شفاهاً از طرف شاکرد
حساب : تکرار مشق اعمال اربعه بسيط از يك الی هزار ذهنی و
بر تخته سلیت و مشق جمع و تفریق تحریری از اعدادیکه
تا به صد ملیون میرسد مشق اعمال اربعه مرکبه : سوالات
عبارتی در هر عمل مذکوره . مشق اصول ملتريك : دانستن
مسکوکات افغانی واوزان مروجه غرام ولتير .
هندسه : شناختن اشکال مربع ، مستطیل ، مثلث ، قوس ، دائره
زوایا ، سطح يك مربع ومستطیل را معلوم کردن
بوسیله تنها چشم تخمین مسافه کردن از يك متر تا ده متر
استعمال خط کش و پیمایش خط تا ملی متر ( حد اصغری )
دروس اشیا : آب ، شیر ، شیشه ، نمك طعام ، علاوه تکرار نباتات
صنف دوم برنج ، ماش و اصول زراعت آن
محروقات : ذغال چوب ، ذغال سنگ و چوبهای سوختاندنی
کاغذ و صابون .


- ١٠ -

انتباه : معلم باید هر چیز را که طلبا از کتاب میخوانند شفاهاً
تشریحات بدهد و در سیرهای علمی بطلبا ارائه کند .
جغرافیا : جهات اربعه ، پلان صنف ، پلان مکتب ، کوچه ،
شهر ، علاقه و ولایت و مملکت ، حدود اربعه افغانستان ،
طالب العلم را عملاً بانقشه افغانستان اشنا ساختن در نقشه
علامات کوها ، دریاها ، تپه ها ، دره ها ، جنگل ،
ریگستان ودشت ، مواسم شب و روز .
انتباه : معلم باید درین درس بسیار اهتمام نماید و هر طالب العلم را
جدا جدا پیش روی نقشه حاضر کند و برایش ازین درس
معلومات بدهد و خود شاگردان را هم جدا جدا موقع نشان
دادن و بیان کردن درس شان را داده تا میتواند شاگردان را
بانقشه آشنا بسازد .
رسم : کاپی کردن اشیای عادی که در دروس اشیا خوانده باپنسل
سیاه و رنگه ، رسم آزاد .
تاریخ : مختصر احوال احمد شاه درانی واستقلال افغانستان ،
پسران احمد شاه ، پاینده خان و شاه زمان فتح خان و شاه محمود ،
اسباب دور فتور افغانستان ، وزیر محمد اکبر خان و شاه شجاع


- ۱۱ -

وانگلیز سردار سلطان احمد خان و فدا کاریهایش در محاربه سنه
انتباه : معلم باید بطور حکایه در وقتیکه از کتاب تدریس میکند
شفاهی نیز شرح بدهد و تا میتواند بیان خود را نسبت باین
ناموران شیرین و دلچسپ بسازد تا در دل شاگرد محبت
این اشخاص و حس تقدیر کارنامه هائشان تولید شود.

پروگرام صنف چهارم ابتدائیه
دینیات : تکرار درس سال سوم ، نماز تراویح ، حفظ تسبیح تراویح ،
مکروهات نماز ستر عورت ، سجده سهو ، صوم ، حج ،
ذكواة ، قربانی قرائت قرآن کریم از سپاره ششم
تا سپاره پانزده هم .
انتباه : معلم باید کوشش کند که طالب العلم درس دینیات
را عملاً بیاموزد و مستعد تطبيق عملی آن شود و تماماً
از روی عمل در حافظه اش بماند باید سوال کند
جواب بخواهد شاگردان راه وقع شرح و بیان بدهد
قرآن کریم را روان و صحیح قرائت کند هرگاه بقواعد


- ۱۲ -

تجوید نتواند پیروی کند بهتر است که الفاظ ، کلمات
و جمله ها را روان و صحیح خوانده بتواند .
فارسی : قرائت صحیح و روان کتاب چهارم ، مشق خواندن
جرائد وطنی صرف فارسی : فعل و اقسام فعل ، احوال
اسم ، فعل لازم و متعدی ، اسم ذات و اسم معنی ،
خصوصیات جمع ، ضمیر و ضمائر متصله و منفصله .
انشاء : تکرار سال گذشته علاوه بر آن درین سال فی
هفته يك مقالهٔ توصیفی راجع بمحیط مکتب برای
مشق حسن خط قلم اوسط و خنی نقل از درسهای روزانه .
املا : تحریر عبارات مستعمل دفاتر که در کتاب فارسی درج است
اخلاقیات : ترقیخواهی وطن ، پاك نفسی ، فدا کاری و ایثار ،
شجاعت ، ایفای وعده ، فعالیت ، خدمت بجامعه .
حساب : تکرار مشق اعمال اربعهٔ بسیط و سوالات عبارتی
راجع بآن از معاملات روزمره کسور عادی مستعمله :
جمع ، تفریق ، تقسیم ، اختصار ، کسر اعشار ، مخرج
مشترك ، عاد اعظم .


- ۱۳ -
هندسه: تکرار هندسۀ سوم، معلوم کردن سطح مربع، مستطیل،
مثلث ها کثیر الاضلاع منتظم وغیر منتظم -
دروس اشیا: تیل، سرکه، لعل، یاقوت، شاه مقصود، ژاله،
غبار، یخ، ابر، درخت سیب، ناک، زیتون، انگور
واصول پرورش آنها، جنگل وارچه واصول قطع آن تخم
درختهای که جنگل می شوند تخم بادام، پسته واصول کاشت
و پرورش آنها اصول پیوند، کبک، فاخته، مار،
گژدم، ماهی .
جغرافیا: بقیه اصطلاحات جغرافیا و دریاها، کوها، شهر ها
ولایات، حکومتیهای اعلی، حکومتی های کلان افغانستان
بواسطۀ نقشه اشیای ادخالات و اخراجات افغانستان
بر تقسیم پنجگانه زمین و موقعیت افغانستان در آسیا،
ممالک هم جوار افغانستان و تمام ممالک آسیا امصار
و پایتخت های شان .
انتباه: معلم باید بیشتر این درس را بروی نقشه در ذهن طلبا
رکز کند .


- ١٤ -

تاریخ : افغانستان و بدهرم ، افغانستان و اسلام افغانستان در زمان
سلطان محمود و غزنویها افغانستان و غوریها ، افغانستان
و چنگیز و آل چنگیز ، افغانستان و سلجوقیها ، افغانستان
و ایران ، افغانستان و خانوادهٔ مغلیه ، افغانستان
و نادر شاه افغانستان و خانوادهٔ میرویس خان ، افغانستان
وصدوزائیها ، افغانستان و محمد زائیها ، افغانستان
ودور ترقی اصلاحات اعلیحضرت غازی .

رسم : ترسیم برگ ، گل ، میوه ـ ترسیم نقلی اشکال حیواناتیکه
در دروس اشیا خوانده شده ـ رسم آزاد .

انتباه : معلم بعض اشکال برای یکدفعه بشاگرد ارائه کرده
از حفظ ترسیم آنرا مشق میکناند .

حفظ الصحه : پاکی لباس ، پاکی خانه ، پاکی صنف ، غذا ،
تنفس وغسل .


- ١٥ -

مفردات پروگرام تدریس صنف پنجم

دینیات : ایمان بخدا ، ایمان بملائك ، ایمان بکتابهای خدا وایمان
به پیغمبران ایمان بروز آخرت ، ایمان بقدر ، ایمان
به بعث، مسائل در باب صوم وحج، مسائل زکواة و نصاب
اشیای که ازان باید زكواة داد ، انبیا علیهم الصلوة
والسلام و مخصوصاً انبیای مرسل صلوات الله علیهم اجمعین
و تورات ، زبور ، انجیل وقرآن كريم .
قرائت پانزده سپاره قرآن کریم باصول ختم قرآن
مبارك كه عادتست .

فارسی پنجم : کتاب قرائت فارسی پنجم مطالعه و قرائت روان جرائد
فارسی مطبوعه افغانستان و ایران . کتاب باید ازمنظومات
اساتذه مثل بوستان و گلستان سعدی رح ، فردوسی ،
رباعيات ابن يمن ومقالات طالب اوف وترجمه های نامق
كمال وکیمیای سعادت و اخلاق و مقالات ادبی سراج الاخبار
رومانهای اخلاقی گرفته و انتخاب شود .


- ١٦ -

صرف : تکرار صرف سال گذشته فعل ماضی و اقسام فعل ماضی
مضارع ، مستقبل امر ، فعل معلوم و مجهول ، فعل مثبت
و منفی ، مصدر و اقسام آن ، اسم جامد و اسم مشتق ، اسم
اشاره ، موصول ، مسند و مسند الیه ، ساختن
و تکمیل جملات -
انتباه : تعلیم قواعد صرفی و نحوی باید عملی تدریس کرده شود
تنها به حفظ کردن قواعد اکتفا نشود .
انشاء : مقالات اخلاقی و ادبی، عریضه بحضور اعلیحضرت غازی ،
مکتوبات رسمی و تجارتی ، وطن و محبت وطن ، پابندی
وقت ، وظیفه شناسی بزبان بسیط که موافق باحتیاجات
روزمره است . فوائد علم ، سعی و کوشش ، بهار و خزان .
املا : هر گونه عبارات و جملات و کلمات معمول کلام و تحریر که
امروز در تحریر عام مروج است -
حساب : تکرار مشق اعمال اربعه بسیطه و مرکبه عبارتی و غیر عبارتی
خواندن و شناختن اعداد تا به ملیار ، حساب مسکوکات
ممالك همجوار کسور عادی اعشاری ، مخرج مشترك .


- ۱۷ -

عاد اعظم واحديت وتناسب .
انتباه : معلم باید مسائل احدیت وتناسب راعلاوتاً از مثالهای وقت
وكار وقت ومسافه وفائز بسيط وغیره مشق بکند .
هندسه : تکرار هندسه سال چهارم ومعلوم كردن سطح دائره
سوالات عبارتی حساب نسبت فرش خانه ومساحه باغچه
وکشت ، مستطیل مربع ومثلث .
اخلاقیات : محبت بدین ، محبت بوطن ، محبت به پادشاه محبت بايفای
وظیفه شجاعت و بزدلی ، استقلال مزاج ، تصمیم اراده
وعزم ، نقص وتذبذب در اراده ، انصاف داشتن ، صله رحم
سلوك همسایه ، حس خدمت بجامعه ، خيرات ومصرف
حقیقی آن ، سلام واحترام .
مختصر معلومات مدنیه افغانستان .
تاريخ : تولد پیغمبر آخر زمان ، ظهور اسلام ، بعثت نبوى ،
هجرت ، فتح مكه ، وفات حضرت پیغمبر ، سیر
وشمائل نبوی ، خلفای راشدین .
جغرافيا : جغرافیای عمومی : آسیا ، اوروپا ، افريقا ، امريكا واسترليا


- ۱۸ -

دروس اشیا : فزيك وطبيعيات : فزيك : باروميتر ، ترماميتر ، وفوائد
برق عملی تدریس میشود .
طبیعیات : مختصر اناتومی وفزيالوجى .
رسم : رسم ابتدائی از مودیلهای اشیای معمول : حیوانی
و نباتی ، مودیلهای زنده مثل بچه ، دختر ، آدم .
حفظ الصحه : ورزش بدون آلات ، بیان در باب تولید امراض
(میکروب وحشرات طفیلی) تنفس وتغذيه خطرهای
الكولزم تریاک ، چرس ، بنك وتنباکو ، پاک نگهداشتن
لباس وخانه . غسل واهميت روشنی و پاکیزگی خوراك
و آب وهوا برای صحت -
[ornament]


- ١٩ -
در هفته سی و هشت ساعت تعلیمی است بدینقرار :-
هر روز ۷ ساعت و یوم دوشنبه چهار و جمعه شش : روز
دوشنبه بعد از چاشت رخصت و یوم جمعه علاوه بر چهار
ساعت قبل از چاشت در تابستان بعد از وقفه دو ساعت و بیست
دقیقه برای نماز و نان باز دو ساعت درس تعلیم است - و در
زمستان بعد از وقفه دو ساعت و پنج دقیقه ، دو ساعت درس است .
چهار ماه تابستان مدت ب از ۸ الی ۱/۲ ۴ جاری میماند . هر ساعت
تعلیمی ۵۰ دقیقه است بعد از ساعت دوم و ششم بیست بیست
دقیقه برای تربیه بدنی است که در آن قدم زدن دویدن و خیز زدن
و دیگر حرکات ورزش و بازیهای قوت آور داخل است - بعد از
ساعتهای اول و سوم و پنجم ده ده دقیقه تفریح است
شش ماه زمستان وقت تعلیم از ۹ الی ۱/۲ ۳ است -
هر ساعت قبل از چاشت ٤٠ دقیقه و بعد از چاشت ۳۵ دقیقه
است - بعد از ساعتهای دوم و ششم ده ده دقیقه تربیه بدنی است
و بعد از ساعات اول و سوم و پنجم ، پنج پنج دقیقه تفریح است .
صنف اول هر روز ساعت آخر رخصت است و روز جمعه
بعد از دوازده بجه .


تقسیم ساعات هفته وار مضامین درسی ابتدائی :

صفوف
جماعت اول
دوم
سوم
چهارم
پنجم

مضامین
قرآن کریم
٢ ساعت
ه ساعت
ه ساعت
٤ ساعت
٤ ساعت

دینیات
٢ ساعت
٢ ساعت
٢ ساعت
٢ ساعت
٢ ساعت

فارسی
٨ ساعت
١٠ ساعت
٨ ساعت
٧ ساعت
٧ ساعت

حسن خط
٩ ساعت
٩ ساعت
٦ ساعت
٦ ساعت
٤ ساعت

حساب و هندسه
٤ ساعت
ه ساعت
٦ ساعت
٧ ساعت
٨ ساعت

تاریخ
|
١ ساعت
٢ ساعت
٢ ساعت
٢ ساعت

جغرافیه
|
|
١ ساعت
٢ ساعت
٢ ساعت

اخلاق
٢ ساعت
٢ ساعت
٢ ساعت
٢ ساعت
٢ ساعت

دروس اشیاء
٢ ساعت
١ ساعت
١ ساعت
١ ساعت
١ ساعت

رسم
|
|
|
١ ساعت
١ ساعت

حفظ الصحه
|
|
|
|
١ ساعت

مجموع
٣٢ ساعت
٣٨ "
٣٨ "
٣٨ "
٣٨ "


[BLANK PAGE]