شمارهٔ ١١
سال چهارم
صحيفهٔ ١٥

است مقرر گرديده است . ازين يك ظاهر و آشكار است كه تركان بر سر حد مصر تنها مظاهرهٔ عسكرى را نكرده اند بلكه با يكقوهٔ مكملى بر مصر حمله آور گشته اند . جمال پاشا يكى از اركان تزرك انجمن اتحاد و ترقى است . در ابتدا نائب الحكومه « اوانيا » و سپس قوماندان فوج « كواپنا » مقرر شد و بعدازان در مجاربهٔ بلقان كمان افسرى يك فوج مكملى به او تفويض شد . در مسايل سياسيه حق مداخلت خصوصى را مالكست . اگرچه تا به حال اندازهٔ لياقت حربى او كرده نشده مگر درين هيچ شبهه نيست كه جمال پاشا يك شخص بسيار پرجوش و دلدادهٔ ملك و ملت است . در وقتيكه سفير جرمن در قسطنطنيه به او اطلاع داد كه بريطانيا اراده و تهيهٔ الحاق مصر را كرده است در جوابش فى الحال اين تجويز را تقديم كرد كه يك مهم عسكرى فورى بمصر فرستاده شود و اين را هم فرموده « كه حالا از انگلستان عوض دو جهاز خود ما را كه در نزد خود نگهداشته بخوبى خواهيم گرفت » !

( فوج نو عمر جرمن )
از « كوين هيك » پايتخت « دانمرك » خبر رسيده است كه ١٢ هزار طالب العلم كه سن شان در مابين ١٥ و ١٧ سال است در برلين در عسكر برتى شده اند ازين بچه ها ٢٠ كپنى ساخته شده و تعليم عسكرى شان نيز بكمال عجلت جارى است در ابتداى موسم بهار آينده در ميدان رزمگاه فرستاده خواهند شد كه انوقت عمر اكثر شان به ١٨ رسيده خواهد بود . در علاقهٔ « براندن برك » كه دران برلين نيز شامل است قريب ٦٠ هزار طالب العلم در عسكر برتى شده اند .

( غرقابى يكجهاز انگليترى و سه جهاز فرانسوى )
لندن ٥ جنورى :
و همدردى انسانى جرمها ، « او ناوس » نام جهاز جرمنى ٩٣ نفر ملاح سه جهاز فرانسوى و يك جهاز انگليترى « بيليو يو » نام را بر داشته به « لاس پالماس » رسانيده است . اين هر چهار جهاز را كرو وازور ، كراؤن پرنيز و يلهلم، جرمنى غرق كرده بود .
( كذا )

( جنگ جارحانهٔ تركان )
لندن ١١ جنورى :
در پيتر و فراد رسماً بيان كرده شده است كه براى نجات دادن سپاه باقيماندهٔ جيش دهم تركان طريق جارحانه بس شديدى اختيار كرده اند .
كذا

( استيصال يونانيان در آسياى صغرا )
لندن ١١ جنورى :
به شركت روتر معلوم گرديده كه از كارهاى رسمى « آتينه »

( كليساها نيز بسلامت نماندند )
از خبرهاى جديد معلوم ميشود كه مقام « وتكين » را كه در قريبى روما يك جاى كوهستانى است كه بران كليساها و محل اقامت « پوپ » روما ، و ديگر عمارات مذهبى كاين است نيز نقصان رسيده است . و بعدها گلكين هاى كليساى « سن پيرز » از شدت زلزله شكسته و ريخته اند .

( خبرهاى جديد متعلق زلزله )
از علاقه هاى مختلف خبرهاى بسيار تلفات رسيده است . از اطلاع ١٤ جنورى « روما » معلوم ميشود كه ازين زلزله هايه در تمام شهر يك اضطراب عمومى نمودار گرديده . و اگرچه نقصان جان بعمل نيامده ولى بسيارى از عمارتهاى تاريخى را ضرر رسيده است . دخترانيكه براى خدمت تيلفون مأمور بودند همگى از خوف زلزله گريخته و پنهان شده اند كه ازانرو سلسلهٔ تيلفون هم بكلى مسدود گرديده است .
سياره :

( طياره هاى جرمن در فرانس )
لندن ٣ جنورى :
ديروز طياره هاى جرمنى بر مقامات مختلف فرانس دوره كردند درين مقامات « نيانسى » نيز محسوبست ولى از هر جايسپا كرده شدند .
سياره :

( عثمانى و بلغار )
پايونير در اشاعت يكم جنورى خود در قطراز است كه نامه نگار اخبار « نووى روبرت متى » از قسطنطنيه اطلاع ميدهد كه سفير عثمانى فتحى بى متعين صوفيه پايتخت بلغار در حال به قسطنطنيه واپس مراجعت نموده است . در دوران تقرير بابك مدير اخبار گفت « كه اهالى بلغار حالا اين يك را بخوبى دانسته اند كه در اتحادشان با عثمانى آنها را - اسر فايده است و از جنگ اين هر دو مملكت ديگران استفاده ميكنند و پس از برداشتن نقصان عظيم براى هر دو مملكت اين سبق حاصل شده است . و چونكه پس از تحمل مصايب شديد و مصاعب كثير اين تجربه بدست آمده ازانرو اميد كه در بين اين هر دو مملكت براى هميشه صلح قايم باشد . و پس ازان فتحى بى بيان كرد كه « ايران » و « افغانستان » هر دو بحمايت عثمانى آماده اند و از براى امداد ازين ممالك عسكر آماده است و اين « اتحاد اسلامى » عثمانى را بس قوت بخشيده است لهذا مارا لازمكه از در گاه حق سبحانه تعالى اميد كامل داشته باشيم كه ما را درين حرب مظفر و منصور گرداند
كذا

(عثمانى و مصر)
« تايمز لندن » مينويسد كه اين خبر بكلى درست است كه جمال پاشا وزير بحر دولت عثمانى قوماندان عسكرى كه بر هجوم مصر متعين


صحیفه ١٦
سال چهارم

تخت یونان مفهوم است که حال یونانیان در آسیای صغرایی غیر متحمل گردیده است حکام عثمانی در واقعات قتل و غارت گری باشنده گان یونانی نه تنها اغماض بکار می برد بلکه در ارتکاب آن معاونت میکنند و برای استیصال عنصر یونانی از او پاشان مشهور کار میگیرند . در سال گذشته بموسم زمستان قریب يك لك و بيست هزار یونانی از اسیای صغرا اخراج کرده شدند که از آن پس حال موجودین نازک شده و کور تخت یونانی را مقابله نمودن با یکصورت مدهشی افتاده است .
آینه : – باب عالی جمیع رعایای دولتهای ائتلاف متأث و یونانرا در جلب جمع کرده است .

كذا
( رد ذكرك دوباره بم افکنده شد )
لندن ۱۱ جنوری :
۱۲۰۱۰ طياره جر من بروز یکشنبه بردنكرك و جوار آن یکدوره هوایی زده خاص بر شهر قریب ۳۰ بم انداختند مگر وجهه حفظ ما تقدمی که قبل ازین بوقوع آمده بود چندان نقصان عظیمی را باعث نشد .

كذا
( شریف پاشاو پرنس صباح الدين )
شریف پاشا در دور استبداد سلطنت عثمانی و عهده جلیله سفارت فرانس مامور بود . و بعد از انقلاب ۹۰۸ از حکومت عثمانی بر خلاف سلطنت بروی شبیه سازش وارد آمد . و چنانچه اخبار و طنین ، قسطنطنیه خبر بدست آمدن بعضی کاغذهای که مفهوم آن این بود که ، پاشای موصوف میخواست که دولت عثمانی را بدست دول او روپ بفروشد و نیز شایع کرده بود . بالمقابله خودش نیز دل و دماغ و قلم را در نوشتن مضامین خلاف سلطنت عثمانی وقف کرد . وقبل از جنگ يك اخبار خصوصی را از « پاریس » محض بدین عرض شایع ساخت که انور بی، جاوید بی حسین جاهد بی و مرحوم محمود شوکت پاشا را در رو بروی عالم بصورت يك جمعيت بدترین بشریت تقدیم کنند .
شهزاده پرنس صباح الدین افندی خواهرزاده سلطان محمد خان خامس خلد الله ملكه، و فرزند رشید محمود پاشای مرحوم داماد سلطانی میباشند باشای مرحوم به الزام و با کردن سازش بر خلاف سلطنت عثمانی قریباً مدت العمر را در جلا وطنی بسر کرد . و فرزندش شهزاده موصوف نیز از ممالک محروسه عثمانی غریب الوطن میباشند بعد از انقلاب ۱۹۰۸ م يك مرتبه رونق افروز استانبول گردیده بودند که در انجا خواستند که تعلیم اصول موضوعی خود شارا که برای دولت عثمانی ، لا مرکزیت ، بهترین صورتها است جاری کنند یعنی جمیع علاقه ها و اضلاع عثمانی را خود مختاری و استقلال داده شود و چون این طرز عمل شان بر خلاف سلطنت بود از ارو دوباره به هجرت کردن از بلاد عثمانی به ممالك اوروبا مجبور شد . چون در غرب عثمانی در اکثر جاها نام شریف پاشا و پرنس صباح الدین ذکر میشود از ارو تعارف نمودن اینها را به چند کلمات فوق خالی از مناسبت نیافتم )

شماره ۱۱

بدست قدرت خود می فرماید چنانکه از مدتى بايك خانون خط و کتابت را شروع کرده بودم و رسالهٔ « تبليغ الاسلام » را با بعضى كتب دیگر نیز برایش فرستادم و تا اسلام را قبول کرد و سبب قبول آنرا اثر رساله و وعظهای من نمیداند بلکه آنرا به کشف و القای الهی حواله کرده میگوید که دو چند سال شد که من بخواب دیدم که از میان یک ابر کثیفی هلال به بسیار ضیا نثاری و شمشه باشی بر آمده است در انوقت من از اسلام خبر نداشتم ولی حالا دانستم که آن هلال چه بود؟ اسلام بود که برای نورانی ساختن دنیا واقع ظلمت کفر بر آمده بود و مرا در انوقت القا شد که جمع پریشانی ها و کلفت های تو از ان دور خواهند شد . پس ازین وقتاً فوقتاً در وقت مصیبت عالم خواب هلال را میدیدم حالا من باز هلال را به خواب دیدم و دانستم که اسلام مرا از مصایب و آلام نجات می بخشد ، خود وتنا الهی را میگویم . و در دلم يك تاثير و جوش فوق العاده است که کدام روزی بمسجد حاضر شده همراه تنها یکجا حظ عبادت الهی را بردارم . اسلام جميع رنج و محن مرا رفع کرده است در قلبم اطمینان و تسکن پیدا شده است . من همیشه به غم ها و آلام طاقت فرسایی معروض بودم ولی الحمد لله کنون مستريحم و خودم بحيرت افتاده ام که این تبدل یکبار کی چنان در احوال من واقع شد . بمن تلقین شده که همواره بیدار باشم و دعا بخواهم و نیز بمن الهام شده بود که اگر تو وفادار بمانی ترایتور واصل خواهند ساخت و يك شخصی پیدا خواهد شد که باعث هدایت تو شود . و بروقت ملاقات انشاء الله من به شما مفصلاً بیان خواهم کرد که من چه چه نظاره ها دیدم و چه چيزها بمن القا شد . يك حال عجیبی بر من طاری میشود و دروازهٔ تکلم کشاده میگردد و اکثر به زیارت هلال مشرف میشوم . يكدفعه من در خصوص اسلام تفکر کردم كه يك حالت غریبی حواصی را استیلا کرد و حکم آمد که این همان نور موعودیست آنرا قبول کن و پیش برو و بدنبال منكر ا يكتب من خود را بیرون يك مسجدی یافتم که از سنگ سفیدی ساخته شده بود و بيك صورت بسیار لطیف و دلکشی میدرخشید . من در توقت با خود صلاح میکرد، و تردد داشتم که بمسجد داخل شوم یانی؟ که نا گهان یکزن رفیع سفیدی از بند دستم گرفته و پیشرفته در مسجد داخل شد و گفت که این راه و این دروازه است . يك مرتبه دیگر باز این زن را دیدم که مرا گفت که « ایمان بیاور » و بکمال صداقت اسلام را قبول کن !! و در ینوقت بدست این زن قرآن عظیم بود و من در عالم بیداری او را میدیدم او گفت که نام من « نور » است و برای نشاندادن نور بتو مأمورم . من یکروزی با تو رفته راه را نشان خواهم داد . . نام این خانون بمناسبت کیفیت ها و خارقه های عجیبی که بروی گذشته کشف خاتون گذاشته شد ، فقط و السلام
[ صدر الدین امام مسجد ووكنك لندن ]

در جواب خانهٔ حروفی دار السلطنة كابل طبع گردید

( تبلیغ اسلام در لندن )
برادر : السلام عليكم ورحمت الله وبركاته . ۱ شمارا تبرك و تبشیر میدهم که حق سبحانه تعالی به فضل خویش تبلیغ اسلام را

همه مقاله هائیکه دستخط ندارد از طرف مدیر و سر محرر تحریر یافته
محمود طرزی


شرایط خریداری

دارالسلطنه | ولایت داخل افغانستان
قیمت سالیانه | هشت روپیه کابلی | سالیانه | چارده روپیه کابل
قیمت ششماهه | پنج روپیه کابلی | ششماهه | هشت روپیه کابل

در خارج افغانستان
هر جائیکه باشند با اجرت پوست
قیمت سالیانه | ده روپیه انگلیزی | قیمت ششماهه | شش روپیه انگلیزی
سه ماهه اشتراك قبول نمیشود.
يك طلای پوند انگلیزی یازده روپیه گلدار است . از همین قرار حساب کنند

یاد آوری

بر همه کار داران نظامی و ملکی وجمله خریداران سراج الاخبار افغانیه اعلان و خبر داده میشود: اگر از يك جابديگر جا بروند و بیایند میباید که بيك رقعه مدیر و سر محرر را خبر بدهند که من در فلان جا بودم و حال در فلان جا میروم اخبار مرا در انجا بفرستید. هر گاه همچنين يك رقعه شان برای ما نیاید و اخبار شان برای شان نرسد حق شکایت را ندارند .

( شرایط درج کردن اعلانها )

سوداگران که مال تجارتی ، و صنعتگرانی که صنعت خود شانرا در سراج الاخبار افغانیه اعلان و اشهار کردن میخواهند ، و یا دیگر هر رقم اعلان و اشهاریکه باشند از قرار شرایط ذیل درج و شایع میشود :
۱ اعلانیکه در متن اخبار از یکبار تا به پنج بار نشر و شایع شود بر سر هر سطر ۱ بك روپیه کابلی و اگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند فی سطری يك قرآن یعنی نیم روپیه کابلی اجرت گرفته میشود اعلانیکه درین ورق وقایه درج شود از یکبار تا به پنج بار فی سطری يك قرآن یعنی نیم روپیه کابلی و اگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند فی سطر سه شاهی اجرت گرفته میشود ، طول سطر يك ستون اخبار ما ( ۳ – اینچ – ٤ – سوت ) میباشد هرگاه شخصی اعلان خود را متمادياً تا بيك سال نشر کردن خواهد و وجه يك ساله را پیشکی ادا نماید در ورق پشتی بر هر سطری ستار اجرت گرفته میشود


اعلان

عموم مشتركين كرام خود را ياد آورى ميكنيم
هر قدر سعى و كوشش كرديم كه از شكايت نرسيدن اخبار مشتركين كرام دارالسلطنه كابل خود رهايى يابيم ممكن نشد لهذا با داكخانه مركزى دارالسلطنة كابل يك مقاوله نموده داكخانه مشار اليه تقسيم و توزيع اخبار ما را كه بهمه مشتركين كرام ما رساند در عهده حيمت خود قبول نمود. مشتركين كرام دارالسلطنهٔ خود را مجدد ياد آورى ميكنيم كه بعد ازين اخبار هاى شان بدون واسطهٔ غير فردا فردا بواسطه آدمهاى داكخانه بخود شان ميرسد.

اعلان                                                                   اعلان
از مطبعه عنایت                                                          از اداره
سیاحت بر دورا دور زمین بهشتاد روز مجلد                     کتاب سال اول سراج الاخبار افغانیه مجلد
سیاحت در جو هوا مجلد                                           کتاب سال دوم ۲۰۰ مصور مجلد
سیاحت در زیر بحر مصور مجلد                                    کتاب سال سوم ۱۰۰ مصور مجلد
از مرد هن سخی و از هر چمن سمنی مجلد                       علم و اسلامیت
روضة حكم مجلد                                                    آیا چه باید کرد؟
                                                                        ادب در فن
                                                                        توحید

هر کس که آرزوی خریداری این کتابهای مافوق را          این کتابهای فوق در اداره موجود است. هر کس که آرزوی
داشته باشند از خود مطبعه عنایت در ده افغانان از نزد       خریداری آنرا داشته باشند به اداره مراجعت کنند.
عبدالروف خان سر مرتب و از دکان باز محمد کتاب فروش
در بازار ارک قیمتهای معینی که در پشت هر کتاب نوشته
است خریداری کرده میتوانند . و اگر از خارج افغانستان آرزوی
خریداری کتابهای ما فوق را داشته باشند با مدیر - سراج الاخبار افغانی
مخابره کنند.


شمارهٔ ١٢
سراج الاخبار الافغانیه
١٣٢٩
سال چهارم

فهرست مندرجات

هوای کابل و میمنه چه ( )
حوادث داخليه ( حوادث قندهار — )
عالم عسکری ( )
علوم وفنون ( تعريف فن ايستانستيق — )
مقالهٔ مخصوصه ( عمر انسانی، حیات جاودانی )

حوادث خارجيه
اجمال احوال — نقل از جریده فریده چهره نما کار خانهٔ توپ ریزی و اسلحه سازی کروب — کذا عزای گرگان آدمی کش — ترجمه اخبارات اردو — يك غلطی مدهش توپخانه انگلیزی — مسافه های بین الحدود رزمگاه های سالانی اوروپ — معلومات معينه — همدردی با ترکان — در جزیره جاوا — امپراطور جرمن نان سپاهیانه میخورد — شورش ترکان در استرالیا — عدد اسیران جنگ در جرمن — روانگی اسیران مسلمانان در قسطنطنیه اظهار مسرت — احتیاج به اعداد زابان نیست — التوای جهاز رانی — کشتی تحت البحر در بحر ایرلاند — نقشه های افغانستان وبلوچستان — در يك شب سه دزدی — دزدی در علاقه بنون — سلطان حاضر مصر باقی قرار داده شد — اتحاد عثمانی و جرمن — مسلمانان قفقاز بمعاونت ترکان — جنرال وان در کولنز مقابلهٔ روسیان و ترکان در قفقاز — همت و غیرت انور پاشا — فتح ترکان محمره — رفتن جرمن ها بر سر روسیا — حالت زار پولاند — امپراطور جرمن و يك دختر فرانسوی — تلفات افواج انگلیس — توپ بزرك جرمن به بحر سویز — غرق شدن جهاز اوریل — کیفیت غرق شدن جهاز تو کومارو — يك انكشاف جديد — در مصر استعمال کلام انگلیزی بجای کلام ترکی — ترجمه از اخبار زمین دار — در خصوص آمدن هزهای نس پرنس اغاخان — جهاد — میدان رزمگاه شرقی —

تصویر
از مناظر استانبول دروازهٔ مصنع برای شوکت احتفای طوپه بالچه — از مناظر استانبول جامع شریف توپخانه و بازار آن — پر از مناظر استانبول قصر دلارای سلطانی در بیکلر بیکی — از مناظر استانبول چشمه و مقبرهٔ سلاطین در جوار جامع ایاصوفیه —


اعلان

از صنایع پروریهای ذات ستوده صفات اعلیحضرت سراج الملة والدين بادشاه ترقیخواه دولت علیه افغانیه وسعی و همت جناب جرئيل
کارخانه جات و ماشین خانه مبارکه دارالسلطنه کابل علاوه بر ابقای خوانج دولتی و عسکری مانند آلات حربه دفاعیه و اویکو رمه های
عساکر شاهانه وغيره ، بعضی دیگر مصنوعات داخلی که از ان اهل وطن استفاده میتوانند نیز ساخته شده است که از حضور اعلیحضرت همایونی
حکم فروش آن صادر گردیده است : محل فروش این چیزهای ذیل ( دکان عبد الله من در بازار ارا ) میباشد.

(۱) سرج های پشمینه باقی برنگهای مختلف که قیمت آن از قرار گرانکایزی ۳ قوله مشخص شده در صند و خانه جنسی هم بفروش میرسند

اقسام
قسم اول
قسم دوم
درجه ها | درجه اول | درجه دوم | درجه سوم | درجه اول | درجه دوم | درجه سوم قدری کلفت
رنکه | خودرنگ | رنکه | خودرنگ | رنگه | خودرنگ | رنگه | خودرنگ | رنکه | خودرنگ | رقم | تا حال ساخته نشده
قیمت | ٧ روپیه | ١٨ پیسه | ٩ روپیه | ١٠ | ٩ روپیه | ١٨ پیسه | ٩ روپیه | ١٠ | ٩ روپیه | ١٨ پیسه | ٩ روپیه | ١٠ | قیمت ١٠ په زیاده شد

کشمیره های قسم اول درجه دوم از قرار کر انگریزی کشمیره چه از خانه ٧ روپیه ٣٠ پیه | کشمیره زهدار هر رقم ٧ روپیه پیست پیست

(۲)
جراب ها
نکته های جرمی محراب و منبردار
رقم | تکه بانکه زوج | راهدار زوج | معمولی زوج | کلان فی درجن | میانه فی درجن | خورد فی در جن
قیمت | ١ روپیه ٥٢ پیسه | ٤٥ په | ١ روپیه و ٢٤ به | ١ روپیه ٤٠ پیسه | ١ روپیه ١٠ پیسه | ٥٥ په

وره‌های جدید ساخت

رقم | نداف تاپ دو گز دو ناره زه باف يك اسپه و يك اسپه دو کره سه تاره | جرم باف يك اسه | يك اسية جار تارة تحى
قیمت | ٨ روپیه و ٣٣ په | ٨ روپیه و ٤٢ په | ٨ روپیه و ٤٢ په | ٦ روپیه و ١١ پیسه

رقم | میرم باف دسته بادای رواب | چرم باف دسته دولانه يك اسه | دسته دولانه یکی بار اپ | چرم باف همرکاب
قیمت | ٤ روپیه و ٤٨ پینه | ٤ روپیه و ٤٨ پینه | ٤ روپیه و ٤٨ پینه | ٤ روپیه و ١٣ پیسه

رقم | قبضه برنجی کلیت نمره نویخانه | قبضه کلیت نقره از چرم سه لایه نویخانه | زه بالی رقم سواری سامی کلیت | زه باف دو تاره رکان
قیمت | ٣ روپیه و هه پسه | ٤ روپیه و ٥٧ به | ٥ روپیه و ٩ به | ٥ روپیه و ٥٨ به

رقم | رکابی از نخ | چرم باف میانه چوب بیت زنانه | ارزین سواری تیغ چرمی | زنانه ابریشمی خياطة
قیمت | ٤ روپیه و ٥٥ پیسه | ٥ روپیه و ٨ به | ٥ روپیه و ٥٨ به | ٥ روپیه و ٨ به

رقم | دسته بادامی شیخ چرمی | دسته دولانه سامی رنجی کلیت نقره | از ترین سواری دولایه | چرم باف ما بين بيت يك اب
قیمت | ٤ روپیه و ٤٩ پینه | ٤ روپیه و ٤٩ پینه | ٤ روپیه و ٤٩ پینه | ٦ روپیه و ١٢ پیسه

(٤)
اقام گلهای مصنوعی سر

قسم | گل جربین | گل نا فرمان | گل پر بینه | گل شیو
قیمت | ٥ روپیه و ٣٦ په | ٦ روپیه و ٦ پیسه | ٦ روپیه و ٦ پیسه | ٦ روپیه و ٧ پیسه

قسم | شکوفة نارنج | گل یاسمن | گل تستون | جيل
قیمت | ٧ روپیه و ٤٥ پیسه | ٦ روپیه و ٥٨ پیسه | ٥ روپیه و ٣٨ پیسه | ٦ روپیه و ٨ پیسه

قسم | شکوفه سیب | گل گلاب | گل سوسن | گل گندمی
قیمت | ٩ روپیه و ٣٥ پیسه | ٧ روپیه و ١٢ به | ٦ روپیه و ٥٤ په | ٦ روپیه و ٥٤ په

« المشتر »
( میر محمد هاشم دفتری کار خانه جات )
( کمیدان نظامی )


صفحه (۱)
سال چهارم
شماره (۱۲)

قيمت ساليانه
در دار السلطنة كابل ٤ روپيه كابلى
در اطراف داخله مملكت
باخراجات داك ١٤ روپيه كابلى
در خارج مملكت
باخراجات داك ٨٠ روپيه انگليزى
هر پانزده روز يكبار نشر ميشود
قيمت يك نسخه آن در كابل يكماسى است
(اوراقى كه درج نشود آماده نميشود)

سراج الاخبار افغانیه
۱۳۲۹
مدير و مؤسس جريده
محمود طرزی

الآراءُ مُختلِفةٌ وَالطَّبيعةُ واحِدةٌ
در ماشينخانهٔ دار السلطنة (كابل)
همه امورات تحريريه به اداره خانه
بنام مدير فرستاده ميشود

تاريخ غره ربيع الثانى سنه ۱۳۳۳
تاريخ انگریزی ۱۶ فروری
تاريخ شمسی ۲۷ دلو ۱۳۹۳

درین سال فرخنده فال «میلهٔ چیه» را يك رونق و شکوه بی اندازه حاصل گردیده است. ذات شوکتمآب پادشاه دل آگاه محبوب القلوب ما اعلیحضرت «سراج الملة والدین» ادام الله دولته بالعز والتمکین چون امسال بنا بر بعضی محذوراتی که در شمارهٔ اسبق خود بیان نموده بودیم تشریف فرمای جلال آباد نشدند و پایتخت سلطنت سنیه بوجود مسعود همایونی رونق افروز عزت و سعادت ماند، لاجرم میله های چیه که از بسیار سالها در محرومیت از موجود بودن ذات اعلیحضرت پادشاه مقدس ما در حرمان مانده بود درین سال فرخنده فال بيك رونق و شکوه عالی العالی جلوه افروز عز و اجلال گردید.

اولا موقع وضع شدن تماشا گاه این میلهٔ مسرت وسیله از «ده مزنك» بسمت «سیاه سنك» نام موضع باصفای شهر که خیلی دلچسپ و موزون است تبدیل موقع نمود. ذات شوکتمآب اعلیحضرت پادشاهی که بر افراد ملت صادقهٔ شاهانه شان مرحمت و شفقت پدری دارند، و از همه جهت در پی رفاه و سعادت شان مساعی جمیلهٔ دایمی مصروف میفرمایند در خصوص انتظام این میله های ملی چیه نیز درین سال نکود مآل يك توجه خاص پادشاهی را صرف فرموده الحق که امسال میلهٔ مذکور بيك رونق و شکوه بسیار بدیعه ترتیب یافت.

درین دو جمعه که میلهٔ اول و دوم بود از وقت صبح بهزار ها نفری از اهالی چمنها و سرکها و دامانهای میله گاه را پر و مملو نموده در هر طرف و هر گوشه و کنار مرکزهای سرور و نشاط تشکیل یافته بود. هواها هم بسیار مساعد و موافق بوده هر برك سبزه و هر شاخ خشکیده ورود حیات بخشی بهار پر ازهار صفا بار را تبشیر مینمود. خیمه گاه اعلیحضرت پادشاهی، و شهزادگان عظام رونق و شکوه میله گاه را بيلزيب و زینت و شکوه و عظمت بی اندازه بالا

هوای کابل *
و میله های چه؟
درین سال فرخنده فال هواهای شهر شهیر عزیز ما پایتخت عالم رخت کابل نیرنگهای مخالفت آهنگی بکار برده است. در آغاز درامد موسم دی، لشکر سرما با همه قوای مسلحه خود بشدت تمامی هجوم آورده عالی را در اضطراب انداخته بود و چنان گمان میشد که امسال زمستان خیلی طوفانها خواهد نمود. ولی آن شدت و حدت بسیار دوام نورزید. در اوایل ماه عقرب برف بازی و هواهای پر سردی یکچند روز بصورت مکملی دوام نموده بعد ازان هواها کسب اعتدال ورزیده چند روز متمادیاً بی بارندگی گذشت و از سردیهای شدید چیزی باقی نماند، باز در آخر های ماه دلو و اوایل جدی برفباری، و خنك شاری یکچند روزی ظهور نموده باز به اعتدال و بی بارندگی آغاز نهاد. والحاصل تا به اینوقت که اوایل ماه حوت است در تمام زمستان سه بار در شهر عزیز ما برف باریده و در سرحد ها و اطراف بدرجه کافی بارندگی شده، از هر جهت علامات خیرات و برکات سال فرخندگی مآل آینده را نشان میدهد.

بهار صفا نثار فرحت بار با تخت عالیبخت کابل با میله های چیه آغاز میکند. این میله های چیه از زمانهای بسیاری در مردمان شهر عزیز ما دایر آمده است که از جمعهٔ اول ماه حوت در هر روز جمعه شروع شده در جمعهٔ آخرین آن انجام می یابد. در زمانهای سابق موقع میله های چیه در سمت شرقی شهر در جایی که آنرا دروازهٔ چیه میگویند برپا میکردید. در زمان خاقان جنت مکین اعلیحضرت «ضیاء الملة والدین» در دامنهٔ کوه آسامایی در عقب ماشینخانه، و باز در آغاز جلوس میامن مأنوس اعلیحضرت پادشاه مقدس ما «سراج الملة والدین» در درهٔ مزنك نام موضع دلگشای مدخل چاردهی اخذ موقع نمود.


صحیفه ۲ سال چهارم شماره ۱۲

پرده بود، علی الخصوص سایبانهای عالیشانی که برای ادای صلوة جمعه بپاشده و بيك جماعتی که از ده هزار آدم بیشتر بود نماز با نیاز جمعه را بمعیت پادشاه بزرگ اسلام ادا کردن از چنان چیزهایی نبود که زبانهای عموم ملت بشكران بی پایان آن رطب اللسان نکرده. غیر از سازهای ملی و موزیکهای عسکری که برای تنشیط دلها در هر طرف نغمه پردازی داشتند برای ساعت تیری و تماشا بازیهای متنوعه نیز ترتیب یافته بود. علی الخصوص میدان مدوری که برای مسابقه اسب دوانی ساخته شده بود، و مسابقه مذکوره خیلی شایان تماشا یک چیزی بود . دار بازی ، پهلوانی هم از تماشا های معنا شمرده میشد .
و الحاصل میله های جبه امسال پرونق و زینت بسیار غربی جلوه گر شده و خواهد شد . از درگاه ایزد تعالی جل و علی نیاز میکنیم که عمر و اقبال و شوكت واجلال اعليحضرت بادشاه نكویی آمال محبوب القلوب ما را تا سالهای بیشماری اریکه پیرای سلطنت سفية اسلامية افغانيیه بدارد تا بسایه ترقیا توایه شاهانه شان ملت ووطن بسعادتها و مسرتهای مادی و معنوی نایل و شادمان شوند . آمین

حوادث داخله

شنبه ١٤ ربيع الأول ١٣٣٣
( حوادث قندهار )

در قندهار در همین زمستان، زمین صاف ، هوا شفاف اهالی شهر وقت عصر ( مانند عصر چهار کابل ) بسير مشغوف و متفرج اند که مانند کابل زمین از برف قائم پوش ، به آب از دست انجماد عاجز و بیهوش ...
چون زمستان زمهریرنشان کابل را بیاد آرم آن برف های ژرف و آن برد پر درد آن آب منجمد ، آن هوای سرد ، میلرزم و در پوستین می درایم در هوای کابل و قندهار تباين وتباعد زمین و آسمان موجود است !! ...
درین ایام جميع ساکنان و مقيمان این بلده خلد آثار و همه صاحبان مزروعات مانند صدف تشنه يكقطره آب اند و چون ماهی از پی آبی بیتاب مانند گیاه همه سریسوی آسمان اند و دست بردعا در خواهش باران . امروز روز ششم است که بوقت شام [مطابق عادت] اطفال نا بالغ بربامهای سرای خود ایستاده بشوق و ذوق تمام در شهر مینو پهر قندهار با آواز و صلوات، ولوله انداخته ، و خود ها را مورد رشك ملايك تسبيح خوان افلاک ساخته اند . ه صلوات ، بادل است که حین خسوف و كسوف و قحط باران با کثرت آن اطفال جميع شهر با آواز های بلند دل پسند تحیات وافره و صلوات متکرره بارواح مبارك انبياى كرام خاصة حضرت محمد عليه الصلاة والسلام میفرستند . و علاوه از ان اهالی قندهار هم اعانه ها کرده گذر به گذر محله به محله خیرات ها کرده اند و می کنند .

بیرون

گدا
بیرون از قندهار مجانب مغرب يك محلی است خضب و سرسبز و شاداب که آنراه محل نجات ، میگویند و مشهور به «مالجات» است یک دهی از دهات این که قريب يك ميل از شهر دور و بنام «ده محسوس» مشهور است، در انجا یک زیارت است که آنرا «پیر برنده» می گویند در همین هفته که عشره اول ربیع الاول است. یکشب متولی زیارت مذکور کشته شده است صبح چون مردم آنجا متولی را مقتول یافته اند بقندهار آمده عرض کرده اند. از طرف قندهار یک مفتی و پولیس ها و کوتوال رفته اند ، و چون متولی را دیده اند به ضرب تير مقتول شده است. درین اثنا شخصی رسیده و سبب اجتماع پرسیده بعد ازان پیش مفتی و غيره گفته كه ديروز من و مانك با هم ديديم ، مانك يعنى متولى بعد ساعتی نشستن برخاست ، گفتم کجا میروی ؟ گفت فتح خان مرايك قرآن داده که شام گوشت پخته کنم که ایشان دو نفر می آیند نان خورده يك چلم کشیده خواهند رفت .... گفتم خوب برو من اینقدر خبر دارم .
بعد ازان پولیس ها که آنها را در قندهار ( میرشب ) می گویند تحقيقات وتفتيشات کرده و خانه فتح خان نام را تلاشی کرده اند در انجا کالای خون آلود و بستر و قبا و خسته و چپن متولی شامل او را یافته اند و او را بندی ساختند و می گویند قاتل قائل شده می گوید که چون يك ( ٦٠٠ ) روپیه قندهاری پیش او دیده بودیم . من ورفيق من رفته لكن من او را نه کشته ام بدکاره رفیقم او را کشت. من پاهای متولی را گرفته بودم پیش او ۲۷ قند هاری که قریب ۱۹ کایلی می شود. يافتيم و آنرا نصف کردیم ......

در این ایام قریب ۲۰ نفر از افواج اشکالیز که مسلمان هستند فرار نموده آمده اند ، آنها را من خود دیدم ، دریشی های دراز و لنگ و دستار های یکرنگ دارند. میگویند ایشان همه با خود تفنگ آورده اند و در قلعه جدید، که قلعه سرحدی افغانستان است کارداران افغانی تفنگ های شانرا نگه داشته ایشان را فرستاده است. ایشان می گویند ما از کلاچی براه جنگلها آمده ایم یك جهاز در کلاچی زخمی ها را فرود آورد ما از بعضی پرسان کردیم که چه دیدید ؟ گفتند یکبار در هوا فر فر شده یک چیز روشنی بخش در میدان می افتاد و بعد از ان یک چیز مانند بم صدا کرده برما می ریخت و بهر عضو ما که میرسید قطعه میشد چنانچه بعضی را پاها و دست ها قطع بود. از ین سبب چون ما دانستیم که ما را می کشند و گریختیم. اخبار شماره ۸ دیروز که عبارت از یوم چهار شنبه ۱۱ شهر ربيع الاول میباشد رسید ، فرحت بخش گردید. عبد الهادی

(۱) در تاریخ مذکور است که دیر قدیمی قندهار که سال آنرا ( زور شهر ) می گویند و آنرا نادرشاه خراب کرده چون آباد بود و بانهایت کثرت داشت لهذا همین محل نجات را باغ و درخت زار ساخته و بیدها نشاندند. در موسم گرمی مردم شهر به چینه های آمدند لهذا نام آنرا محل نجات گذاشتند .


صفحه ۳ سال چهارم شماره ۱۳

خدمت مديريت عليه سراج الاخبار افغانيه آنچه صاحب گرامی فرموده اند . در باب اینکه مقالهٔ سابق خارج از دائرهٔ وقوف بعضی افسران خورد نظامی است . عین حکمت است . فی الحقیقه بر موجب قاعدهٔ « تقدیم الاهم علی المهم» برای توسیع ملکه و معلومات همین افسران کوشش باید ورزید . بنابراین بعدما همین مقصد در همهٔ مقالات عاجزی مدنظر خواهد بود . از مهربانی صاحب گرامی توقع دارم که غلطهای زبان عاجزی را نظر بشیوه و قاعدهٔ فارسی تصحیح فرمایند .

محاربه های اشقیا
در حرب ، خواه منصبداران خورد و خواه کلان ، برای هر حال خصوصی بیافتن جارهٔ بهتر مکلفند . هر افسر در باب کشف تدابیر مناسبترین و اعضای قرار مناسب صاحب ملکه و مهارت باید بود . تفرعات خدمت اساساً وظیفهٔ منصبداران خورد است . بنابراین باید که بذریعهٔ تطبيقات مفید همین افسران خواص فوق را کسب کنند چون محاربه های اشقیا برای نشو و نمای همین اوصاف يك ساحهٔ جولان واسع تشکیل میدهند در انجا از همین محاربه ها بحث رانده خواهد شد . همین بحث از دیگر جهت در وقت حضر برای منافع دولت خداداد افغانستان نیز خدمت میکنند با وجود آن ، چون قطعهٔ مبارکهٔ افغا نستان اکثر کوهسار است ، خدا ناکرده اگر در مستقبل يك اردوی اجنبی خیال خام استیلای افغانستان بندد . افراد لشکری و رعیتی که در عقب اردوی دشمن بطرز جماع های داره مانند اجرای جهاد خواهند کرد و افسرانی که بسوق و ادارهٔ آنها کاشته خواهند شد از همین مقاله بك فكر می توانند گرفت . برای استفادهٔ کلی تفرعات خرد ترین نیز موضوع بحث خواهد شد . فریدریق کبیر جد امیر اطور جرمان حشمت مآب ویلهم گفته اند که « بتفرعات گوش کنید ، چرا که آنها کام اول اند که بظفر میرساند » ..

( صورت حرکت در مقابل جماعه های اشقیا )
یعنی داره ها
اشقیا یا در محال مسکونه مانند ده ها پنهان و یا در کوهها در حال جولان میباشند . هر گاه یکی از همین دو حال بسمع افسری که مأمور عقب گیری آنهاست برسد باید که فقره های ذیل را بنظر مطالعه گیرد :

۱- تحقیق کردن درجهٔ صدق و حقیقت افادهٔ مخبر [ زیرا که در بعضی وقت مخبرها معلومات بسیار خالی و بی اساس میدهند . برای اینکه ایشانرا کار گذار بکوبند و در بعضی وقت نیز بمنافع اشقیا خدمت کرده مفرزهٔ تعقیب را بعکس جهت اشقیا و محل های دور میبرند و به جستجو های بیهوده مشغول میکنند برای اینکه اشقیا آزاد بشوند ]
۲- مقدار حقیقی و با تخمینی اشقیا .
۳- حال و کیفیت تجهیزات و تسلیحات آنها .
۴- آیا در محل اشقیا و یا در جوار آن این چنین دهقان ها و یا اشرای دیگر میتواند بود که بامداد اشقیا بدوند .
۵- بعدیت مسافه ما بین موقع مصادمه و مراکز عسکر به چقدر است؟ آیا وقت اللزوم در باب قوت و مالزمه نائل معاونت شدن ممکن است یا نه ؟ و هر گاه ممکن باشد، در چقدر زمان و در چه مقدار و چگونه استفاده خواهد شد ؟
۶- آیا اشقیا از موقع مصادمه بکدام جهتها قرار و التجا میتوانند کرد ؟ آیا در آن استقامتها مراکز عسکری هست یانه ؟ [ هر گاه مراکز عسکری باشد باید که بآنها نیز معلومات داده وقت و صورت حرکت مقرر شود . ] افسر تعقیب بعد از انکه فقره های فوقرا تحقیق و مطالعه کنند . نظر بان اجرا آن ذیل را بکار میبرد :

( صورت حاضر ساختن و سوق کردن قوهٔ مسلحه )
۱- افسر احضار این چنین يك فوتی را قاعدهٔ اساسی باید دانست که از مجموع قوت اشقیا و افرادیکه معاونت ایشان بآنها محتمل است افزون تر و بزرگتر باشد [ زیرا که لزوم واقفیت عددی آن طرفیکه اجرای مانوره و تعرض را در عهده میگیرد مستغنی ایضاح است ]
۲- افسر این چنین افراد را طلب و ترتیب باید کرد که حتی الامکان بی بیماری و بی سرفه و نیز رو و توانا و بیدار باشند .
۳- برای اینکه باشقیا یکامیابی هجوم ناگهانی اجرا کرده بزودی گریبان گیر آنها بشوند میباید که حرکت را بسیار پنهان باید داشت . تا اشقیا را غافل و بیخبر بدست آرند و بعد از بیرون آمدن باید که اولاً این چنین حرکتهای (ساختگی) اجرا کرده شود که آنها را بی غلط بدهد و بعد از ان بر استقامت لازم توجه کرده شود .
۴- هر گاه حال موجب استعجال نباشد باید که بالترجیح مفرزه از اقامت گاه خود شبانگاه تا وقت برآید و قبل از فجر بمحل مطلوب رسیده ترتیبات بگیرد
۵- شبانگاه بجای آنکه افراد از گونه های خودشان منتظماً برآمده بقطار رفتار در آیند باید که در بیرون محل مسکون يك محل مستور را تجمعگاه انتخاب کرده يك يك دو دو منفرداً و بقسم قطار دوریه یعنی گرمه و از راههای


صفحه ٤
سال چهارم شماره ۱۳

٦- کوچه های جدا جدا قطعه های خورد تشکیل نموده حرکت کنند و در آنجا یکجا شوند .
همین حرکت افراد بی سخن بی صدایی غافله و بی دربه و درب باید بود کارتوس و کیپس خود شانرا که علامت سفرند . تا که بیرون بر آیند نشان نیایند داد در جای تجمع باید پوشید
تا که بآن موضع عملیات که جای مصادمه خواهد شد مواصلات کرده شود هیچ یکنفر فکر افسر واقف نباید شد. و نباید دانست که کجا میروند. حتی هر گاه مخبر و راه بلد را با خود یکجا میبردند باید که تا از دقیقه که اینها با افسر سخن نخستین گفته اند و خبر داده اند از اختلاط منع کرده شوند. و برای اینکه افراد اهالی این مقوله رهنما و مخبر ها را دیده از مخبری اینها مشتبه نشوند باید در آغاز حرکت و رفتار دریشی رسمی عسکری به آنها بپوشانند.
٩- بمجرد یکه افسر به افراد امر آمادگی دهد حرکت باید کرد . و در همین اثنا اجازه نباید داد که در بازار بافراد اهالی سخن گویند و در حال حاضری سفر گردش کنند.
١٠- آن کسانیرا که در اثنای راه تصادف خواهند کرد و همین حرکتهای خود شانرا خواهند دید بحسن معامله بهمراهی خود گرفته تا بمواصلت بموقع مقصود و شروع کار ترک نباید کرد .
١١- دو نفر را که بزبان اشقیا واقف میباشند به قیافت چوپان و دهقان پوشانیده یکی را بفاصلهٔ ممکن در مقابل پیشدار و دیگر را در مقابل جانبدار و یا کشاف جانب به ترصد باید کاشت
١٢- همین نفرها ما بین خود و در قطعه بذريعة يك چند نفر محافظه ارتباط باید کرد .
١٣- نظرهای ارتباط بی سلاح بوده پاکت ایشان را چه پوشیده دستمال و یا دستار بسر بسته صفت فوجی ایشان آشکار نباید بود اگر رهنما بی آنکه خود را نشان دهد یک رهنمای اشقیار چند فی الفور استاده پنهان باید شد و تجسس شروع باید کرد. در همین اثنا نظرهای ارتباط و سر قطعه نیز استاده و زیر خس و خاشاک در آمده و یا دراز کشیده منتظر نتیجهٔ حال باید بود. در همین زمان باید که قوماندان مفرزه پیشتر به قسم پنهانی رفته احوال را خود دیده بسرعت يك قرار بدهد .
١٤- ما بين رهنماها و قطعه بعضی اشاره های دیگر مقرر باید شد ليكن انجنین اشاره ها انتخاب باید شد که در وقتیکه اشقیا رهنما را بینند فرق و تمیز نکنند که رهنماست و يك اشاره داد رهنمای مفرزه همین اشاره ها را — در وقتیکه اشقیانین در عین زمان آزادید — استعمال باید کرد اما اگر رهنمای ما ایمن باشد که اشقيا هنوز او را ندیده است فی الفور دراز باید کشیدن آن موافقتر است . نظرهای ارتباط نیز اشاره های رهنما را عیناً تکرار باید کرد و نظرهای ارتباط فی الفور دراز باید کشید . خواه طرف اشقیا آنها را دیده باشد و خواه نباشد چنانچه در از کشیدن و پنهان شدن آنها لازم است همچنان خدمه های پس پشت نیز خود شانرا پنهان باید کرد. برای اینکه تا که ترتیبات گیرند آشکار نشوند. اما برای اینکه اشارت و حرکتهای رها و نظرهای ارتباط ترصد بتوانند باید که یکنفر چشم تیز از افراد نوك پیشدار به دیده بانی کاشته شود و همین نظر هم اشارت و حرکت رهنما و افراد ارتباط را فی الفور قوماندان نوك پیشدار اعلام باید کرد .
ما بعد دارد

قوماندان مفرزة مختلط حربه و منقش تربیه
و تدريبات عسکریه افسر ارکان حرب
خير الدين

علوم و فنون

تعريف
فن استالدقيق
بسیار کسان تاحال از معنی لفظ (ایستا استیق) اگاهی ندارند و بلکه اسم انرا نیز نشنیده اند چه جای اینکه منافع و فوائد انرا در خصوص امورات سیاسیه اداره دولت وحكومت حس ودرك نمایند . پس چنین اقتضا نمود که نبذه تعریف در این فن مفيده درج این صفحات نمائیم تا نورسیدگان شایقین وقوف احوال علوم وفنون العصر جدیده را از چگونگی آن اطلاعی حاصل آید. ایستا تستيق - لفظیست از لغات اجنبية اهل اوروپا و آن علمیست که احوالات طبیعیه و اجتماعية وسياسية تمام كرة ارض و يا از يك قطعه ارض و يا ازيك دولت و یا از يك مزرعه و یا از یک خانه را بواسطه ارقام و جداول افاده و معلوم گرداند. موضوع و مقصود این فن عبارت از اطلاع و اگاهی دادنست انسانرا بكمال سهولت وغایت سرعت براحوال ، و حرکات ، وطبیعت و اجزای مرکز هیئت اجتماعیه .
مثلا در يك دولت و يا يكولايت چقدر حیوانات و موانی اهلیه، و چقدر انهار و طرق، و اراضی مزروع و اراضی خالینه ، و در هر سال چقدر تولدات و چقدر وفیات و چه مقدار آن ذکور و چه مقدارش اناث و به امثال این هر چه که باشد از جزئی تا کلی همه را در قید تحریر آوردن و انهمه معلومات مهم را بكمال سهولت و غایت دقت توضيح و تبيين نمودن وظيفة فن ايستا تستيق است .
موجود بودن علم ایستا استیق در ازمنه قديمه خالی از شایبه ديب وكانت . چه بدون اینعلم السویه امور اداره صورت نبندد و اما در ينعصر جديده فن مذكور مالك اسم خاص ، واهميت ولزوم آن خارج از حد و قیاس کردیده .


صفحه ۵ سال چهارم شماره ۱۲

هر کسی که یک مزرعه ، و يك جفت گاو و ديگر لوازمات زمیندار را مالك باشد و خواهد که امور اداره و گذران خود را بحسن تسويه التزام کند مجبور است برانکه جميع امورات زميندارى و ذخائر ، ومقبوضات ، ومدفوعات خويشتن را دفترى ساخته از روى آن عمل نمايد ، واگر چنين يك دفترى ندارد مطلع بر دخل و خرج اراضى خويشتن نگردد و زود باشد که سر رشته کار از دستش گسیخته خسارات کلی بحالش عارض گردد . و هم چنین ست حال مردم كسبه و تجار، وحال صاحب خانه وعيال . پس حال دولت در خصوص محال يك عائله مشابهت تمامى دارد. چنانچه اگر حکومت از مقدار مساعی تبعه و مقدار نفوس و بيوت و طرق و معابر و تجارت و زراعت و سپاه و رعيت وقس على هذا جميع امورات مملکت خويش را بفن ايستاتستيق تطبيق و موافق نسازد

از مناظر استانبول
( دروازه بسيار مصنع سراى شوكت احتواى ( طولمه باغچه ) )

ماليات و بدهیکه از افراد نفوس بگیرد بنابر عدم اطلاع ايستاتستيق مقدار مساعی ایشان ثروت تبعه را تخریب نمايد. و هر مملكتى را که ثروت اهالی قليلست اعمار آن نیز در تقلیل بود و دیگر امورات سائره را نیز برينقياس باید نمود . لاجرم دولتى و خواه صاحب بيتى اگر احوال منابع حاصلات خويشتن را نداند مصارف را زیاده از مداخل نماید و چون چنین شود نهایت الأمر حالش بهلاك منجر گردد . و چنانچه اين اساس اکثر علوم عالیه از جانب شرق بسمت غرب نشأت نموده و در اعصار اخیره حکمای غربیون بر آن اساسها استحكامات محكم و تعميرات منتظم بنا نموده اند و ازان


شماره ۱۲
سال چهاره
اساسها شعبات عدیده و ترقيات جديده استخراج و استنتاج کرده بسیار منتظمى ترتيب و تنسيق داده بحضور خليفه تقدیم نموده و میکنند من ایستاتسقیق نیز از ان قبیل است. چونکه از روایات اند . حالانکه در آزمان ( شارلمان ) نام حکمداری که از اعاظم هو توقه تاریخیه چنان مفهوم می شود که حکمای حکمت انتهای ملت حمکرانان قطعه اور و با بود و همعصر خليفه مشار اليه بود اصلا وقطعا بیضای اسلامیه در عصر حکومت ) عبدالرحمن ثالث امونه ) که خواندن و نوشتن نمیدانست . خطة اندلس را بسبب ترقيات علميه وتأسيسات صناعية بعنوان اما جای افسوس و محل تعجب این است که بعضی مردم بخیر دار التعليم عالم مظلم نموده بود ایشا تشیقهای از احوال زمان از فوائد و نتایج سود مند بسیاری از علوم عالیه وفنون غریبه خود شارا محروم گذاشته مجردیکه اسم انرا بشنوند باشد دکر تداخل مذهبی نصار ا را در آن چه مد خلست ؟ بلکه اینهمه توهم واستنكاف میورزند مانند جغرافيا، و ژوولوژی، و قوزمو عامست و علم امریت کلی که هر کس به اطلاع و تعلم آن مامور . غرافيا ، ومنه اور لوزی، وسائره که وجه تحصیل وتعلم كردن و ندانستن وعدم اطلاع از ان عموماً منفور بود . اوانیز بر تبعیت نکردن قصار احمل مینمایند که از انجمله یکی نیز فن والحاصل در ينزمان بمرتبة ثبوت و تحقق رسیده که استعلام ایستانستیق است. و بدین سخن پی نبرده اند که منبع اینهمه از کجا هر دولت متمدنه و نشریات هر گونه مواد مفیده مدنيه متعلق بر دانستن و منشاء آن از کدام ما است . ايا بجز انكه اسم ان بلسان اجنبيه علم استا تستيق است. چونکه در خصوص حسن اداره دولت

جامع شریف طویخانه و بازار آن
از مناظر استانبول


شماره ۱۲
ساله چهارم
۷

و حکومت چند چیز معتنابها مادون ایستانستیق صورت بنده : اولا – احوال اهالی که منبع قوت و ثروت ، و مقصد شان و شرف مملکت است به استانستیق داشته میشود . ثانياً – احوال قوة الباتيه ، وطرق مواردات ، ومواقع مدافعات ، ومداين ، وصحارى ، وجبال وانهار هر مملکت از روی قواعد صحیحه به استاتسقیق دانسته میشود . ثالثاً – صورت تنسيق مدنيه واهليه متینی بر قواعد صحیحه به استانستیق دانسته میشود . رابعاً – نفوس اهالی چقدر است . و از چقدر نفوس چه مقدار عسکر حاصل میشود ، و در هر سال چقدر توالد وتناسل ، و چقدر تضاعف و تناقض در مملکت بظهور میرسد . و منشاء تناقص از چه باشد جملگی به استا تسلیق دانسته میشود . خامساً – اهالی را تا کدام درجه تحمل تکالیف مالیه باشد . و بعد از انکه مالیه بصورت مستحسنه کرد آید چاره توزیع و تصریف آنرا بصور محقه نمودن به استانستیق داشته میشود . سادساً – مقادير وقيم محصولات صناعیه وزرعیه به استانستیق دانسته میشود . سابعاً – احوال تجاريهٔ مملکت و وسائط ترقی و توسیع این مادهٔ مهمه به استانستیق دانسته میشود . ثامناً – اصول تعميم وتوسيع معارف و دانش عموميهٔ تبعه که مدار کلی اعمار وترقی مملکت است به استا تسقیق دانسته میشود . تاسعاً – روابط وضوابط تنسيقيه و اصلاحیه امور ضابطه به استانستیق داشته میشود . عاشراً – چارهٔ تعميم قواعد مؤسسات خیریه به استا تستيق دانسته میشود ، والحاصل محتاج الیه بنی مواد مفيدهٔ معتناً بها فن ایستا تسقیق است . این است مختصری از تعریف و تبيين آن علم . وانشاء الله من بعد ازین گاه گاهی از بعضی ایستا تستیقات عمومیه مواد های مفیده درج خواهیم نمود .

مقاله مخصوصه
عمر انسانی؟ حیات جاودانی!

طی میشود این ره بدر خشیدن برقی
ما بیخبران منتظر شمع و چراغیم

آیا برق آسمانی چابکتر است یا عمر انسانی؟ در ظاهر برق، در حقیقت عمر! برق در آن واحد میدرخشد و محو میشود . حال آنکه عمر انسانی از یک روز تا بهفتاد و هشتاد ، بلکه نادراً تا بصد سال دوام دارد . برق الکتریکی ، در يك ثانيه از شرق بغرب سیر و دور میکند . حالا نکه عمر انسانی با وجود وسایط نقلیهٔ سریعه که بدست دارد بماهها آن مسافه را نمی پیماید !

بلی ، ظاهر همین است که گفتیم . اما اگر یکبار مسئله را از دیگر نقطهٔ نظر ملاحظه کنیم سرعت برق را نسبت بسرعت عمر مانند خر در گل مانده می یابیم : اولا عمر طبیعی انسانی را بعمر کائنات عمرانی يك مقایسه و نسبتی باید بدهیم . عمر طبیعی انسانرا اگر صد سال و عمر کائنات را – صرفنظر از غیر محدود بودن آن – لا اقل يك مليون عصر تخمین بکنیم ، نسبت عدديك را به ملیون خواهیم یافت که در انحلال آن دوام را نسبت به این بیثباتی از درخشیدن و محو شدن آنی برق کمتر خواهیم دید ! عمر برق بالعمر كائنات یکجا دوام ورزیده و میورزد ، حالا نکه عمر از حد محدود مقدر خود يك خطوه بیشتر انداخته نمیتواند !
سرعت سیر عمر را از بیت بیدل کابل را از ، حضرت خواجه حافظ شیراز نیز تا یکدرجه استنباط باید کرد . چنانچه میفرماید :

بنشين لب جوى وكذر عمر ببين
كين نصيحت ز جهان گذران ما را بس

هر گاه در کنار یک جویبار تیزرفتاری در يك چمنزار لطافت آثاری بقدر يك ساعتی نشسته بسوی جریان آب نظر بدوزیم ، وقوة مفکره را دران پیندوزیم سرعت سیر عمر را عياناً مشاهده میکنیم . بلی ، نظارهٔ جریان آب جاری برای گذر عمر فانی يك آینهٔ عبرت بسیار معلومداری میباشد . هیچ چیزی گذر عمر را که بدرجهٔ جریان آب تیز رفتار بچشم تجسم داده نمیتواند . زیرا انسان بچشم می بیند که عمر بسان جریان گذشتن دارد . از رفتار آب ، رفتار اوقات و ساعات عمر در يك آن واحد بچشم جلوه کر میشود . آری دو سر دم در کشیدن و دم فرو بردن نیز اگرچه برای از پا در افکندن نهال زندگانی در هر دم و هر نفس در پیش دهن افتاده ولی باز هم بدرجهٔ روانی آب روان گذران عمر را بسان اعیاناً نشان نميدهد !
از نتیجهٔ این محاکمه همین حکم داده میشود که عمر را هیچ وفایی نیست . برق ، شرر ، حباب ، جریان آب ! .... دراز ساختن آن هم از حد طبیعی آن محال ! حدود طبیعی آنرا از نود تا به صد و بیست مقرر کرده اند حال آنکه صد و بیست حتی دو صد هم نسبت بدهی برق و شرر شمرده میشود و هم انقدر که مراعات قواعد حفظ صحت با همه شاید و باید آن بدرجهٔ نهایت کوشش ورزیده شود باز هم درازی عمر امکان امتداد را ندارد زیرا بمرور ایام عروق و شرائين به درایك كلفتی و ستیزی حاصل میشود که جریان خون از فعالیت طبیعی خود در میان آنها عاجز میماند . اعصاب یعنی پی ها را نيزيك شخی و کرکی پیدا شده از حال طبیعی خود در می افتد . حجیرات دماغیه را خشکی و فشاری پدیدار کردیده حواس از اجرای کار دران در میماند . دل را چاقی و بزرگی پیدا شده ، و دهنها و تجويفهای آنرا خشکی و فشاری دستداده وظیفهٔ تقسیم خون را بخوبی بجای نمی آرد . باینصورت رفته رفته همه تار و پودی که قماش زندگی را بوجود آورده پوسیده کی و کهنه کی واری


صفحه ۸ سال چهارم

آمده ره بهای بادیهٔ تا پایان عدم گردیدن ضروری و لایدی شمرده شود . این تعریف و تصویریكه نمودیم برای آن کسانیست که بچگونه عوارض گرفتار نیامده و جولان ناز مراحل عمر طبیعی شاده بمنزل برسد . هزار افسوس که چنین مرحله بیایی برای هر کس میسر شدن از نادرالحدوث امراض گوناگون ، و عوارض مهلك و آفات قلمونی که دمبدم زندگی را تهدید میکنند هیهات که کسی را بگذارد که بمنزل طبیعیش برسد !
آه ! چه نا امیدی ، چه حسرت ! باین زندگی بخروزه چه وابسته کی ، و چه خاطر جمعی !! ...
حیات جاودانی لازم است ، زندگی ابدی بکار است ! و گرنه ازین عمر برق نمای شرر آسا چه فایده !!
بسیار خوب ، اما حیات جاودانی ، زندگی ابدی کی میسر میشود ، کی آنرا دست میدهد ! هر کس حضرت ، خضر ، زنده جرات نمیکرده که در ظلمات بچشمهٔ آب بقا ، دسترس یابد ! بدون حضرت خواجه شیراز دل زنده چنان عشق پاکی میشود که هر گز سر مردن نداشته باشد ! ...
آیا حیات جاودانی ، زندگی ابدی ، چشمهٔ آب بقا ، عشق مردن زیاده چه چیز است ؟ بدانید آگاه باشید که آن چیز است :

نام نيك .

که انسانرا هیچگاه نمیمیراند ، و زندگی جاودانی میبخشد . مرور اعصار و دهور آنرا محو نمیسازد . ورق گردانی ایام در سینه صحیفه های خود آنرا باحترام نگه میدارد . زبانها آنرا بعنوان ورد صبح و شام خود میگرداند .
پادشاهانی که بعدل و انصاف و کارهای بزرگی اوصاف گذاشتن و نام نيك و كامياب آمده اند ، و بهادران و صاحبقرانانی را که بفتوحات و جهانگیری شهرهٔ آفاق شده اند ، صاحبان عزم و حزمی را که ملتهای اسیر شده دست غیر ملت شانرا از اسارت ظلم و استبداد اجنبی رهایی داده استقلال و آزادی قومی و ملتی شانرا بایشان بخشیده اند آیا مرده میشمارید ؟ حاشا ، حاشا ! آنها زنده کی ابدی ، حیات جاودانی را نایل شده اند .
هزار ساله يك عمری که به انواع عيش و شادمان ، و اقسام مسرت و کامرانی بسراید آنچنان عمریست که دوام آنرا از درخشیدن برق هم کمتر باید دانست ، يك روزه عمری که به ایفای نام نیکی بگذرد آنچنان عمریست که آنرا جاودانی و ابدی باید فهمید .
خوش بخت آنکه از بهر استحصال چنين يك عمر ابدی فرصت یاب باشد و چون آن فرصت دست دهد منتظر شمع و چراغی نشده هماندم چون برقی بدرخشیدن آغاز نهد و در طی مسافه فوت نمودن فرصت را جنایت بشمرد .

شمعیم که جامد شده شعله و داغیم
مردیم چو کافور ولی در دسراغیم

شماره ۱۲
حوادث خارجيه
◀ اجمال احوال ▶
نغمه همان يك نغمه ، ترانه همان يك ترانه ! او تاری که رود روز آنرا کوک میکنند بورو ریس آنرا به نغمه های مخالف راست کرده آهنگهای زیروبم را در دوگاه و چهارگاه بساز و نواز می آورد ! اما چیزیکه درین طنبور نغمه دیگری افزوده همانا دمدمه و زمزمه ایست که از موزيک امریکا نواخته میشود . این يك معلوم است که امریکا با ژاپان از بسیار وقتها يك رقابت و همچشمی دارد . چون درین جنگ حامی و معاهد یگانهٔ رایان یعنی دولت بریتانیا عجان خود گرفتار است آمریکا از فرصت استفاده کرده را مناسب یافته میخواهد که اگر بتواند نفوذ و اقتدار ژاپانرا از چین و دیگر اطرافی که ضرر آن به امریکا ملحوظ باشد دفع کند . از یکطرف هم بر دولت بریتانیا نیز بعضی بانکها میزند و در باب باشیدن دانهٔ جنك بهانه جویی میکند . و چنان معلوم میشود که آخر صداهای طوب دنیای جدید سامعه خراش دنیای قدیم بشود . و نیز از بعضی علایم چنان استنباط میشود که اینصداها وضد دول متحالفين بلند شود . زیرا چنانچه از یکطرف به بهانهٔ خریداری جهازهای تجارتی اعانهٔ نقدی بدولت المان میرساند ، از دیگر طرف خیال قرضه دادن پدولتهای المان و اوستریا و عثمانی دارد . علی الخصوص تونل جنگی که در ین اواخر در مابین امریکا و بریتانیا در خصوص تفتیش جهازهای تجارتی پیش آمده نزدیکست که رازها از پرده بیرون افتد !
در میدانهای رزمگاههای غربی و شرق بجز همان يك نغمهٔ حمله آوری متواتره و پسپا شدنهای متکرره که انسانرا از شنیدن آن يك ملالی حاصل شود و رفته رفته بمقابل اهمیت دادن از يك بی پروایی پیدا کرده دیگر چیزی شنیده نمیشود ، آخرترین حوادثی که رخنموده و يک کمی نغمه را تبدیل داده اعتراف روسهاست بر شکست خوردن شان از جرمنها در رزمگاه مشرقی . چون هم بقدر اعتراف از طرف خود شان بشود معلوم است که این شکست خیلی با اهمیت خواهد بود !
از محاربات بحری هیچ يك اثر با اهمیتی پدیدار نیست . مگر اینکه از خبرهای اخیره باز غرق شدن جهازات متعددهٔ تجارتی انگلیز و فرانس از دست کشتیهای تحت البحر جرمی شنیده میشود در باب جنگهای قفقاس و مصر بازيك سكوت تامى حکمفرماست . ولی سکوت هم از معانی خالی دیده نمیشود . هیچ شبه نیست که در پنهان داشتن خبر ها و سخت گیری سانسور و حك و اصلاح خبرها از فایده بیشتر ضرر متصور است . اگر خبرهایی که نشر میشود راست هم باشد اطمینان بر راست بودن آن حاصل نمیشود . و اگر دروغ هم بود دروغ آنرا بچه ثابت باید کرد ؟ هر چه که هست همین است ! نتیجه را انتظار باید کشید . البته بهمه حال بك نتيجهٔ روز خواهد نمود که پنهان ماندن آن غیر ممکن خواهد بود !..


صحيفة ٩
سال چهارم
شماره ۱۲

( از جریده فريده جهره نما )
آنانی از انجمله است که بارتفاع هشت تا ده کیلومتر ( سه فرسخ ربع ) بهوا میرود و این توپ مختص شکستن کشتهای هوانیست و اغلب توپها را اتوموبیل باید حمل و نقل کنند پاشش تا ١٤ اسب باید بکنند علاوه کارخانه کروپ انواع اسلحه ها و تارپجکها و سرنگهای دریائی باسرار دارد که هیچکس بغیر از مهندسین مخصوص کارخانه علمش احاطه بانها نخواهد شد و بتدریج از این کارخانه در ساحتهای جنك با مخترعات محیر العقول که قابض ارواح و هادم عمارات است بعرصه ظهور خواهد پیوست .
کذا

کارخانه توپ ریزی و اسلحه سازی کروپ -
این اوقات بیشتر جراید انگلیسی و فرانسوی بختشان از کارخانه مشهور کروپ آلمانی و از این کارخانه عظيمه و ادوات ناريه و آلات جهنميه كبيره او سخن میرانند ما هم لازم دانسته شده از این کارخانه المانی بیان نمایم تا خوانندکان چهره نما آگاهی حاصل کنند . در شهر ( اسن ) آلمانی کارخانه باسم ( کروپ ) که اسم صاحب کارخانه باشد در صد سال قبل ساخته شد. و عبارت از ۹۰ دستگاه اسلحه سازیست و اینها تمامی پاراه آهن بهم متصل و طول راه های آهن او ۵۰ میل ( ۱۳ فرسخ ) میباشد بفاصله ۳۰ میل راه منازل و انبارهای بسیار او میباشده و میدان بزرگ هست برای امتحان توپها و هرزمان که بخواهد امتحان توپی کند ( شاه قوت ) کشیده و صدا شیکه از قوه بخار بلند میشود بنام شهر میرود و ده بار میگوید ( حذر کنید و بترسید ) و چون از امتحان فارغ کردد صدا میکنند ( خطر نیست ) در کار خانه ۵۰ هزار کار کر و چهار هزار خدمت کار و ١٥ هزار عمله ممدن و هفت هزار فعله دیگر که جمله ۷۶ هزار نفرند موجود بوده و این کارخانه هیچکسرا اذن دخول و بسرار اعمال اورا یافتن نمیدهد .

( عزای گرگان آدمی کش، با عروسی گرگان آدمی خود )
تلكرافات خبر داد که حوالی قشون روس و آلمان دسته ، دسته گرگان مهيب نمايان كشته ، و اتصالاً کشته های طرفینرا طعمه خود میکنند و قناعت باجساد کشته ها نکرده بمجروحین جاندار که رمقی باقی دارند هم حمله میبرند، و آنها را غفلتا میربایند . بدین سبب عده از قشون ناجار شده که دایماً با گرگها میجنگند . و انها را دور می نمایند . لاکن گرگها تازه با طعمه لذيذه از لاشه های تازه آدمیان را بطبیعت رسیده با صداهای فرح انگیز کوتاکون همیشه از جسدهای کشته ها و زخمیها شکار مینمایند و این حادثه برای مردم خیلی متاثر واقع شده چونکه گرگها در کوهها و دره ها و زیر برف و مغاره ها جادارند و بر طرف کردن آنها از محالاتست .

توپهايکه این اوقات این کار خانه بیرون بر آورده و در محاصره ( لباج و نامور ) وغیره بنای گلوله اندازی و آتش فشانی نموده مخير العقول بوده قسميكه جراید تمس لندنى و کان و ديبا ، فرانسوى شرحها از آنها مینگارند که خلاصه اش اینست توپ آلمانی عیار ٤٢٠ التي است جهنمی قوی ضخیم و هیچکس نمیتواند اورا حرکت بدهد و سوار نماید بغیر از مهندسین خصوصی کارخانه کروپ وشليك گلوله های او توسط قوه كبر بايست بمسافت بسیار دور که تقریباً دوفر سنك ووزن گلوله او ٩٥٠ كيلو كرام و چون بنای گلوله ریزی میگذارد حرکت دوری گذارده و تا ۱۰۰۰ ذرع رو ببالا گلوله او رفته و پائين ميآيد و قرب زمین گلوله متلاشی شده ودودی اول از او در آمده و متفرق بسرعت میشود و بدماغ هر کس وقت فوری او را بیهوش مینماید و ریزه های گلوله متلاشی شده بجسم هر کس نشست او را از پا در میآورد - همچنین توپ دیگر به عیار ۲۰ توپهای ( زرنج آهسته ) و ( برنده دونده ) که لیاج مفتوح کردند .

ترجمه اخبارات اردو که عبد الرحمن محرر اداره ترجمه کرده
( يك غلطى مدهش توپخانه انگلیزی )
بتاريخ ۱۰ دیسمبر در میدان رزمگاه مغربی در علاقه شمال شرقی فرانس يك افسر پلتن ، توپخانه انگلیزی را حکم داده بود که اگر از همان بلندی مخصوصه به آنطرف کسی را در حرکت بیند في الحال بر آن فیر کنند ، چنانچه پس از کمی در قریب آنجا چند صد نفر در محل مذکور گردش کنان بنظر برخورد ، که بنا بران توپخانه انگلیزی بکمال نشانه بندی برانها بگلوله باری آغاز نهاد و بسبب بعد مسافه دیدن و شناختن مردمان زیر فیر نیز هیچ ممکن نمیشد که بازی همچنان دوام داشت که رئیس توپخانه محل انداخت کلاه را به دوربین دقت کردن گرفت چون نيك نظر كرد یکقدری به شبهه افتاده با یک لفتنی ، ( منصبدار ) گفت که چه سان شما باور میکنید ، که اینها جرمنی میباشند !؟ اگر حقیقتاً جرمنی باشند خوب ! والا خدا با مداد شان برسد ، زیرا من آنها را بکلی تباه کردم. منصبدار مذکور نیز بعد از انکه تفتیش حال کرد این را نیز دیده گفت که مردمانیکه در زیر گلوله گرفته شده اند جميع شان دریشی خاکی پوشیده اند، فرقی که شبیه تقویت گرفته میرفت تا میجر به توقیف که بازی حکم داد و اینوقت قريب نصف نفری زیر هدف هلاك و فنا گردیده بودند ، بعد خبر رسید که مردمانیکه بر آنها باینقدر شدت و حدت گلوله بازی شده بود همکی از خود بودند. اصل سهو ازین دو سخن واقع شده بود، یکی

روز نامه ( نان ) از مخبر روزنامه ( نیورو ترام ) هو الندى که مقیم شهر ( اسن ) کارخانه کروپ بوده نقل میکنند که آلمانیها با توپهای دیگر دارند که هنوز موقع کار فرمائی آنها نرسیده چنانچه کروپ آلمانی توپی ساخته که هر گاه در ساحل دریای ( مانش ) در شهر کاله فرانسه نصب کند گلوله او میافتد در انطرف ساحل ( مانش ) در شهر دوفر انگلیسی ! ! ! و توپهای کروپ


صفحه ۱۰ سال چهارم شماره ۱۲

آنکه قاصديكه خبر گذشتن و حرکت کردن افواج انگلیزی را در همین تپه کله خورده می آورد در راه بکلهٔ دشمن هلاک گردیده خبر مذکور به توپخانه نارسیده ماند ، و دیگر آنکه سپاهیهای زیر کله بسبب بارش بار انکونهای خود را پوشیده بودند که بالباسها و بالا پوشهای عساکر دشمن پس بهم مشابهت میرسانید .

( جادو ) : ( یک تماشای عجیب در يك تياتروی شهر نيورك )
در یکی از تیاروهای شهر شهیر «نيورك» واقع تخت ممالك متفقة امریکا بتاريخ ۱۷ ديسمبر يكواقعه عجیبی بظهور پیوست تياتروچیها میخواستند که ۳ شیر را از يك قفس بدیگر قفس نقل دهند که ناگاه هر سه شیر از در قفس بدر جسته در میان تماشاچیها افتادند . مردمان چون شیر ها را کشاده دیدند هر کس بکریختن و دویدن شتاب ورزیده يك شور و غوغای عمومی دالارا استیلا کرد حتی شیر ها نیز ازین هایهوی مردمان ترسیده بی آنکه باعث ضرر و زحمتی شوند بیرون از محوطه تیاتر و گریختن خواستند . در متوقت بر دروازه يك منظره دهشت نمای عجیبی نمودار بود انسانها بجای های خود شیرها بجای خود ساکت و از همدیگر خوف کنان به رامدن سعی میکردند . هر چند پولیسها برای دلداری مردمان دور دست فریادها بر اوردند که اینها شیر نمیباشند بلکه یکنوعی از گربه ها هستند ولی کسی بان التفات ننمود ، شیرها بعد از انکه خودشانرا از انبوه انسانها کشیدند در يك خانه درآمده بناء کرین کشتند که این حرکت شانرا پولیس ها برای خودها يك موقع فرصت دانسته دروازه خانه را بدنبال شان بسته کردند شیرها به حدث آمده و دروازه را شکستانده بمقابلهٔ پولیسها برای اخذ انتقام بیرون شدند و در میان شيرها و پولیسها مقابله و مجادله در گرفت از طرف پولیسها يك شير بکله های غیر کشته شد و چند نفر پولیس هم از طرف شیرها زخمی کرده شدند . در انتهای این رفتار مجادله شیرها را با يك نان بائی تصادف افتاد که این نان بائی هر روز به آنها نان میداد چنانچه بمجرد دیدن آن بائی شیر ها دم جنبانی گرفتند و حدت حیوانی شان کسب سکونت ورزید . مردمان سیربین حالا از تهاکه محفوظ مانده از کثرت مصادف و مهاجمه يكديگر سروپا کوفته به بد حال بخانه رسیدند .

( كذا ) :
( مسافه های بین الحدود رزمگاه های حالای اوروپ )
سرحد جرمن ، از «هولانده» تا به «سوید» ۰ ۲۵۰ میل
از «لیج» تا به «بروکسل» پایتخت سابق بلجیم ۰ ۵۵ =
از «برلین» تا به «پاریس» ۰ ۶۵۰ =
از «برلین» تا به «پترو مراد» ۰ ۱۱۵۰ =
از «برلین» تا به «وار ساو» ۰ ۳۳۰ =
از «برلین» تا به «مونش» بکشهر جرمن دره بوریه ۰ ۳۱۵ =
از «بروکسل» تا به «کولون» ۰ ۱۱۵ =
از «بروکسل» تا به «دوور» ۰ ۱۶۰ =

از «کيل» تا به «دوور» ۰ ۲۱ =
از «ویلهلم شيفن» تا به «لندن» ۰ ۲۰۰ =
از سرحد بلجیم تا به «پاریس» ۰ ۱۱۵ =
از سرحد جرمن تا به «پاريس» ۰ ۱۷۰ =
از «ویانا» تا «بلغراد» ۰ ۳۱۰ =
از «وسئولا» سرحد پروسیای شرقی ۰ ۱۷۰ =

( معلومات مفيده )
در سال ۱۸۷۰ و ۷۱ م جرمن فرانس را شکست داد و حکومت حاضر جرمن تأسیس یافت .
در سال ۱۸۷۲ م ، جرمن برای غلبه یافتن بر جمیع دولت های دنیا بنای تیاری و حاضری را گذاشت .
در سال ۱۸۷۷ ، ۷۸ م ، از جنگ عثمانی و روس کمزوری جرمن معلوم شد .
در سال ۱۸۷۹ م ، جرمن با اوستریا و ایطالیا اتحاد کرده اتفاق ثلاثه را تشکیل داد . تا روس را غلبه حاصل نشود .
در سال ۱۸۹۴ م در مقابل این اتفاق مثلث روس و فرانس حلیف گشته اتحاد ملی تأسیس یافت .
در سال ۱۸۹۹ م ، از جنگ بو بریانی ها از طرز سیاست بعضی سلطنتها انگلستانرا یکشبه پیداشد .
در سال ۱۹۰۳ م جرمن ساختن جهازهای جنگی را زیاد از احتیاج آغاز کرد .
در سال ۱۹۰۴ م مابین فرانس و انگلستان اتحاد قایم شد .
در سال ۱۹۰۵ م امپراطور جرمن بهانه سیاحت به «طنجه» مراکو رفت .
در سال ۱۹۰۶ ، قونفرانس «الجزراس» قایم شد که در ان جرمن کوشش ناکام دست می انداختن ما بین فرانس و انگلستان کرد .
در سال ۱۹۰۷ م ، مابین روس و انگلستان معاهده شد که از روی آن مابین روس ، و فرانس ، و انگلستان اتحاد ثلاثه قایم شد .
در سال ۱۹۰۸ ، ۹۰۹ م ، اوستریا بر دو علاقه «بوسنه» و «هرزیکونیا» ی عثمانی قبضه کرد . این وقت اتفاق مثلث کامیاب شد . و برای شکستاندن اتحاد دوباره یک کوشش بی ثمری اجرا کرد .
در سال ۱۹۱۰ م ، متعلق مرا کو ما بین جرمن و قرانس معاهده شد .
در سال ۱۹۱۱ م ، در واقعهٔ «آغادیر» مراکو ، جرمن اتحاد ثلاثه را آزمایید و انگلستان کمی نیز دستی خود را بوی نشان داد و طرفداری فرانس را کرده در حمایت احتمال جنگ را با جرمن ظاهر کرد . جرمن در زیادت دسته بحریه خویش کوشیدن گرفت .
در سال ۱۹۱۲ م ، عثمانی در جنگ بالقان هزیمت برداشت و اقتدار اتفاق مثلث را نقصان رسید . و جرمن در ساختن جهاز های جنگی بیشتر اظهار مستعدی نمود .


صحیفه ۱۱ سال چهارم شماره ۱۲

در سال ۱۹۱۳ م ، جرمن برای بحالی رعب و اقتدار خود در عسکروی و بحری خویش افزود . در سال ۱۹۱۴ م . اوستریا برای اخذ انتقام قتل وليعهد خود ره و یا فوجکشی کرد و روس را جرمن و اوستريا بر بیطرفی تهدید میکردند روس، فرانس، انگلستان بنابر معاهده خودشان اتحاد کرده بمیدان برآمده جنگ حاضر شروع شد .

( كذا ) : ( شورش ترکان در اوسترالیا )
سدنی، دو ترك بمقام ، سلورتن، بريك كادی سياحان فير کردند که از ان چند نفر مقتول و مجروح گردیدند . هر چند پولیس تعاقب این دو نفر را کرد ولی آنها به کوه بالا شده خود را از چشم مردمان غایب ساختند. اینها پیش ازین فيريك سوار رساله راهم زخمی کرده بودند .

( همدرد ) : ( همدردی بالکان در جزیره جاوا )
يتويا ، اخبارات اینجا برای اعداد آن تحريك عمومی که در باشنده گان این جزیره به این غرض که در مقابل اتحادیها امداد عالی ترکان کرده شود کوشش میکنند .

( كذا ) : ( عدد اسیران جنگ در جرمن )
جر من عدد اسیرانی را که بتاريخ يكم ماه جنوری بذريعه تلگراف بی سیم شایع ساخته تفصیل آن از قرار ذیل است .

از مناظر استانبول
قصر دلارای سلطانی در ( یکتریکی ) نام موقع بافضای بوغاز بوسفور

فرانس ٣٤٥٩ افسر ٢١٢٩٠٥ سپاهی
روس ٣٥٧٥ ״ ٣٠٦٢٨٠ ״
بلجیمی ۹۱۲ ״ ٣٣٨٥٢ ״
انگلیزی ٤٩٢ ״ ١٨٨٢٤ ״
جمع کل = ٨١٣٨ ״ ٥٧٤٨٦١ ״

( كذا ) ( امپراطور جرمن نان سپاهیانه میخورد )
اخبار، لو كان زيجر، را به ذرایع معتبر معلوم شده که امپراطور ویلهلم حکم داده است که برای خود شان نیز بعد ازین نان معمولی سپاهیها آورده شود .

( كذا ): ( روانکی اسیران مسلمان به قسطنطنیه )
تار امستردام مظهر است که قریب ۲۰۰ نفر مسلمانی که در فرانس و بالجيم بدست جرمنها اسیر شده بودند جرمنها آنها را در مقام ه زوسن ، به قربی، برلین، فرستاده اند که با دیگر نفری اسیران مسلمان یکجا شده قسطنطنیه فرستاده شوند .

( سیاره ) : ( در قسطنطنیه اظهار مسرت )
اگرچه روترتايم خبرها داده بود که ترکان در قفقاز شکستهای شدیدی برداشته اند مگر برخلاف آن در قسطنطنیه اعلان فتح ه سرای کمیش کرده شد و در تمام قسطنطنيه برين فتح يك جشن


شماره ۱۲ سال چهارم صفحه ۱۲

عمومی اجرا شد. نزدجله وزرای عثمانی از میدان جنك تلگرافات رسیدند که مضمون آن این بود که ماپرو از دهان قبضه کردیم بمجرد اشاعت این تلگراف بر عمارات های حکومتی قسطنطنیه در هر جا بیرق ها نصب و کشاده شدند و در اخبارهای ترکی به بسیار جوش و خروش مضامین جوشدار و مقالات سياسية همت افزا طبع و النشر شدند ، و كونت ریونتلو ، در جلسه ، روشی توجزیتنک و بیان کرد که ازین فتح عظیم الشان عثمانی در تمام محروسه گفته شود. آرای اخبارهای روسی که برین مسئله صرف شده اند همه را اخبار « کچی نجی » ژاپانی بذریعه تلگراف گرفته درج کرده است آنها میگویند که از روی عهد نامه که ژاپان را با انگلستان است او جرمن را از « کیاو چاو » کشید ولی او را با روس هيچ يك چنان معاهده نیست که انسان بر آن چیزی گفته

جرمن اظهار مسرت و خوشنودی کرده شد . از فتوحات قفقاز این سخن بیپایه تحقیق پیوست که در مصر نیز عنقریب چنان مظفریت دست خواهد داد . ( هذا ) : ( احتیاج به امداد ژاپان نیست ) سوشیل پچن ، سابق ناظر خارجه فرانس این تجویز را پیش کرده بود که به ژاپان در خصوص جنك با اوستريا وجرمن کرده بتواند. در صورتیکه ژاپن با کدام دولت دیگر غیر از جرمن و اوستریا جنگ کرده میتواند، و علاوه بر آن افراد ژاپن در رزمگاه اوروپی دولتهای متحده را باعث بدنامی است و مردم خواهند گفت که زمانیکه ژاپان به آنها مدد کرد آنها جرمن و اوستریا را شکست دادند و پیش از آن نمیتوانستند . حالا که ما نمی خواهیم که مردم

از مناظر استانبول چشمه و مقبره سلاطین در جوار جامع ايا صوفيه


سال چهارم
شماره ۱۲

چنین سخنها در حق ما بگویند و بجز آن در وقتی که اگر خود ما عاجز می ماندیم بزاران در بنیاب مشوره کردن مناسب بود حالانکه تنها دولت بريطانيا اكر جميع قوه معنوى خود را استعمال كند براى شكستاندن جرمن كافى است .

پشاور دیلی نیوز
( التواى جهازرانى مابين جزيرة بزرك بريطانيا وإرلاند )
لندن ٢ فرورى :
آمدورفت چند جهاز با قاعده در مابين جزيرة بزرك بريطانيا و آيرلاند بند كرده شده است . ولى در « لورپول » هيچ خطره از هيچ طرف نيست چنانچه جميع جهازات حسب معمول در انجا رفت و آمد دارند . جهازهاى مسافران نيز تابه لورپول منتظم ميروند و يقين كامليست كه محكمه بحريه قلع وقمع حمله آوران را خواهد كرد .

( همدرد ) ( كشتى تحت البحر در بحر آيرلاند )
لندن يكم فرورى :
بظاهر دو كشتى تحت البحر جرمن نمبر ( يو ٢٣ ) و ( يو ٣١ ) در بحر آيرلاند بودند وقتيكه ابتداءً يكى از آنها ديده شد بران يك برق خورد انگليزى بلند بود بموجب روايتهاى زبانى آدم هاى كه نجات داده شده بودند، افسر كشتى نمبر ( يو ٣١ ) گفت كه « ما از نا آرامى شما بس تاسف ميكنيم مگرچه بايد كرد زيرا ما را حكم غرق ساختن جميع جهازهاى انگريزى رسيده است » .
دوبلن يكم فرورى :
« لينستر » نام جهازدان از « هولى هيد » بوقت ديگر روانه شد و در قريب منار روشن رهنما آرايك تحت البحر جرمن تا به يكميل تعاقب كرد . « السترلك » كشتى مسافر بردار داك نيز ديروز شام بوقت معين خود مسافران را برداشته روانه شد . « جمعيت بيمه كنند كان جهازها از خطره جنگ » در حركت جهازها بطرف لورپول هنوز هيچ مانع نيامده اند .

( كذا ) :
( نقشهاى افغانستان و بلوچستان )
در يكى از اوتل هاى « رنفون » چند روز قبل از اعلان جنگ يك بكس يك جرمنى مانده بود و درين چند روز كه گشاده شد از مابين آن بقدر بيست و دو نقشه مكمل افغانستان و بلوچستان و سرحد شمال غربى هندوستان بر آمدند . بكس مذكور بتوسط پوليس به حكام عسكرى سپرده شد .

( المشير )
( در يكشب سه دزدى )
از ضلع « على پور » براى پوليس خبر رسيده است كه در مقام « باراست » در يكشب ٣ جاى دزدى واقع شده است . در جاى اول دزدان با برچه ها و سوتى ها مسلح بودند . آنها به خانه « بيدهو موندله » واقع « باغن كاجى » بوقت شب افتادند و او را با زنش دست بسته آنقدر زدند كه نيمجانش ساختند و بعد ازان كليدها را گرفته صندوق ها را كشاده و صندوق هاى آهنى را شكستانده قريب يكهزار روپيه زرو زيور بردند
در محل ثانى نيز همچنان ٣٠ نفر رهزن مسلح عين بر همان وقت به خانهء استهاى موندل واقع جاپترا هجوم بردند دزدان ديوار احاطه را سوراخ كرده بدرون در آمدند و اهل خانه را بيرون كشيده ببونه ها آنها را خوب زدو كوب دادند بعد صندوق ها را شكستانده مبلغ ٥٠٠ روپيه را زر و زيور از ان گرفته قرار كردند .
در همين شب يك دزدى ديگر در خانهء ستاين رويداس واقع رام نگر مقام « باراست » واقع شد . در نيم شب در وقتيكه جميع اهالى بخواب بود بقدر ٢٠ نفر رهزنانى آنها بر چه ها و شمشير ها مسلح بودند افتاده و بازنان بدسلوكى كرده قريب ٨٠٠ روپيه را مال نيز با خود بودند .

( دزدى در علاقه بتون )
از بنون خبر رسيده است كه ٤٠ نفر محسودان شاهى شائى خيل و پيشانها در شب سه شنبه گذشته برده شاهين قليحان افتادند دهكانها ٤ نفر رهزنان را كشتند و يك را زنده گرفتند و از طرف اهل ده ٢ نفر زخمى شدند .

( كذا ) :
( سلطان حاضر مصر باقى قرار داده شد )
روما ٣٠ دسمبر :
در يك خبر رسمى قسطنطنيه بيان كرده شده است، كه سلطان المعظم بر خلاف حسين كامل سلطان مصريك فتوائى (فرمان) شايع كرده است كه در ان بر حسين كامل بر خلاف دولت عثمانيه جرم بغاوت وارد گردانيده شده، حسين كامل از جميع اعزازات عثمانى محروم كرده شد . و در فتوا اين حكم نيز درجست كه كودت مارشال جيش چهارمى كه بمصر رفته تصفيه و فيصله مسله اش را خواهد كرد .

( كذا ) :
( اتحاد عثمانى وجرمن )
يك نامه نگار اخبار « تريبونا » تلگرافى كشيده كه در ان اظهار نموده كه جرمن و عثمانى برين معاهده دستخط كرده اند كه شرايط آن از قرار ذيل است :
(١) جرمن براى عثمانى روپيه، گه، بارود، اسلحه، توپخانه، افسر قدر لزوم و احتياج مهيا خواهد كرد .
(٢) جرمن عثمانى را حصهء پنجم آن تاوان جنگى كه بعد از صلح از دولتهاى متحده بگيرد خواهد داد .
(٣) جرمن جدا گانه از عثمانى صلح نخواهد كرد و آينده هر مسالمت نامه كه بر دول يورپ نگاشته شود يك فقره در ان چنان


حیقه ١٤
سال چهارم
دار ۱۲۰

( فتح ترکان )
خواهد بود که از روی آن منبعد برای تقسیم نمودن دولت عثمانی هیچ دولتی جسارت نخواهد توانست .
(٤) عثمانی بر خلاف روس و انكليز جنك خواهد كرد و جدا گانه از جر من با حریفان خود صلح نخواهد کرد .

( کذا ) :
از قسطنطنیه خبر رسیده است که در سال جدید بعد از جنك شدید عساکر عثمانی را بر مقام و ساری کمیش و کامل فتح حاصل شد. بعد در قری، گرا ، ۲۰۰۰ روسی ۸۰ توپ بزرگ و ۱۳
توپ خورد و مخزن کله و بارود و غیره بدست ما اسیر و گرفتار شدند. در یکجای دیگر ۲۰۰ سیاهی رومی کشته شد و ۶ توپ عظیمت گرفتیم. روسها خواستند که بر جانه عسکر پیاده کنند مگر به کله بازی پسپا گشته شدند ...

( مسلمانان قفقاز تعاونت ترکان )
در دوار عسکری ، برلین، حالت ترکان در قفقاز بسیار خوب خیال کرده میشود ، و از سباب شریک شدن جمعیت های بزرگی مسلمانان قفقاز با ترکان، ترکها کامیاب شده اند .

( سیاره ) :
در محمره از فتوحات عساکر عثمانی اضطراب و پریشانی عمومی شدیدی پیدا شده است ، ساکنان محمره رسخن والی خودشان کوش نمیگیرند. شیخ محمره بس پریشانست زیرا اگر جوش اهالی اضافه شد باعث نتایج خوفناک خواهد شد .

( محمره )
عمره بکشهر عراق ایرانی است که از سال ۱۸۵۷ م بعد از کشاکش دولت برطانیا و ایران در زیر اثر انکلیز آمده شیخ محمره از طرف انكليزها حاكم اینجا است ]

( کذا ) :
( مقاله روسیان و ترکان در قفقاز )
امستردام : - از صدر مقام عثماني يك راپورت طويل و مفصل بذريعة تلگراف رسیده است. که در ان بیان کرده شده که ما
ه ارغان ، و انه قریب ٤٠ میل اندرون سرحد روسي بكوشة شمال غربی فارس واقع است. تصرف کردیم . بعد از ان بیان حال يك معركه شدیدی کرده شده است که در ان به نزدیکهای غروب روسیها هزیمت برداشته خوب عقب نشسته اند. نامه نکار
ه پریس ایسوسی ایشن ، مینویسد که درین رپورت بحث و قصه های دور و دراز مظالم روسیها کرده شد مثلا مال و اسباب مردها و زنهای غیر مسلح را بزور گرفتند و پیش از تخلیه و ارمان ، چشمهای اکثر اهالی آنرا کشیدند. در رپورت اینهم گفته شده که عسکرهای ما که چند فریق ایرانی هم با آنها شامل بودند ۸۰ میل دور از تبریز ، بمقام ، میان دو آب ، قریب جار هزار روسی را که با خود ۱۰ توپ هم داشتند یک شکست بسیار درستی دادند . چارصد نفر شان مقتول و بسیاری شان مجروح کشتند و ۶ توپ خود را هم ضایع کردند .

( همت و غیرت انور پاشا )
میصر حربی اخبار و نووی ره میاه ی رومی در دوران حرب حاضر که با وجود خرابهای شدید موسمی در شوقت در قفقاز شده است. تعریف بهادری ترکا را میکند. او میگوید از همه چیزها صرفنظر کرده تنها اگر نقشه هجوم ترکان ملاحظه شود انوقت معلوم میشود که این نقشه بچه هوشمندی و دلاوری ساخته شده بود و از ان نشان طبیعت عالی همت و خود اعتمادی انور پاشا که دایما شایق شمولیت در کارها و معاملات خطر ناك است قدری یافته میشود. برای کامیابی این نقشه دادن بسیار تلفات لازم بود و هم از کمی نا کامی تباهی ابدی منصور .

( جنرال وان در کولتر )
امستردام : - اخبار ، پرلپز تیج بلات، بیان میکنند که فیلد مارشال وان در کولنز در میدان رزمگاه قفقاز رفته است .

( کذا ) :
( رفتن جرمها بر سرویا )
تار شهر ، بان كيا، واقع مرحد ایطالیا مظهر است که مسافرانی که در حال از اوستریا وارد شده اند بیان میکنند که قریب ۹۰ هزار جرمن برقطارها سوار شده بسرعت تمام بعلاقة پوسته برای سرکویی سروپا رفتند ، سپاهیهای جرمنی میکنند. که افواج اوستریانی بمقام و مرا حیوو ، باما کجا خواهد شد .

( کذا ) :
( حالت زار پولاند . )
يك نامه نگار از پیترو فراد اطلاع میدهد که مسترد اگنف معاینه ۳۲ موضع پولاند را کرد که از جمله آنها ۱۳ ده بکلی ویران و برباد شده بودند. اگر بیکنظر عمومی دیده شود تمام پولاند نذر آتش شده است و در جایهائیکه آتش تاثیر و کاریکری نتوانسته آنجا بابار و دیرانیده شده مختصر أبد قسمت پولاند بصورت يك خرابه دهشت آوری تحویل یافته است .

( کذا ) ( امپراطور جرمن و یکدختر فرانسوی )
يك اخبار پاریس بیان میکنند که در ماه گذشته تمبر امپراطور چندبار بمیدان رزمگاه مغربی تشریف آورده بود . و تا یکچندی در بیل، نام دهی اقامت داشت. در همان ده بایکدختر الله کاشتکار فرانسوی یکدفعه فوتوی خود را هم گرفته بود . یکروزی امپراطور از دختر پرسید که تو چه میخواهی و دختر بجواب عرض کرد که یکانه آرزوی من آنست که این ده را جرمتها آتش نزنند و خراب و برباد نسازند ، امپراطور جرمن در پنجاب با دختر وعده فرمود ویرايش يك امرنامه تحریری نوشته


شماره ۱۲
سال چهارم
صفحه ١٥

داد . بعد از ان چند دفعه که جرمنها اراده سوختاندن این ده را کردند در هر مرتبه فرمان شاهانه را دیده از ان باز آمدند .

پشاور دیلی نیوز
( تلفات افواج انگلیزی )
لندن ۹ فروری :
امروز در دار الامرا ، مستر ایکوویت وزیر اعظم ريطانيا اعلان کرد که تا تاریخ ٤ فروری جمیع نقصان عسکری انگلیزی که در میدان حرب بوقوع آمده عدد آن يك لك و پنجهزار نفر است.

( كذا :

( توب بزرك جر من بر شهر سويز )
لندن ۸ فروری :
نامه نگار خصوصی ، تایمز، از قاهره اطلاع میدهد که در محاربه شهر سویز خبر استعمال كردن يك توپ بزرك جرمن رسیده است که از طرف ترکان فیر کرده شده .

( كذا ) :

( غرق شدن جهاز ، اوریال .)
لندن ۹ فروری :
اداره بحریه مظهر است که به تاریخ ٦ ماه حال در قریبی، رانی ، دو عدد کشتی احتیاطی جهاز، اوریل دستیاب شدند . جهاز مذکور ملکیت شرکت « ستیم سیویکیشن » بود که بتاريخ ۲۹ جنوری از لندن حرکت کرد و دو روز بعد لازم بود که به « هیوری » میرسید. بدین جهاز نیز غالباً همان کشتی تحت البحر جر من تور پیدوزده باشد که جهازهای، تو کومارو ، و « اکاریا » را در نزدیکی، هیوری، غرق نموده بود. بر « اوریل » قریب ۲۱ نفر تاجر سوار بودند.

( كذا ) :

( کیفیت غرق شدن جهاز، توکو مارو ، و ۱۰ کاریا ه )
لندن ۸ فروری :
اداره بحریه رپورت های افسرهای جهاز ، توکو مارو ، و « اکاریا » را شایع ساخته است. اینهر دو جهاز چنانکه معلوم است بتاريخ ۳۱ جنوری در نزدیك هبوری ، غرق کرده شده بودند. افسر جهاز اول الذکر میگوید ، که بوقت ۹ بجه صبح روز ۳۱ جنوری جهاز ما ۷ میل دور تر از هیوری در سیاحت بود و جهاز خورد کمی پتریاوی آهسته آهسته حرکت داشت که در همین اثنا از طرف بندر گاه بران يك تورپید و حواله شده . من از نشیب دانستم که تورپید و بود که از زیر بحر کف بر آمده ، طرف سر جهاز زیر آب نشستن را بنا گذاشت و از زیر برآمدن دود شروع شد. حالا چون جهاز را در بحر بدور خوردن دیدم اهل جهاز را امر کردم که بکشتیها بنشینند. برداشتن کاغذهای جهاز هم از عدیم الفرصتی ناممکن شده بود و در کوته من آب به بسیار

شدت ریختن گرفت و جهاز تا در پیشروی ما آهسته آهسته غرقت . به ساعت ده و نیم ما را یکجهاز فرانسوی که بر بریدن - تکها مأمور بود نجات داده با خود برداشت .
افسر جهاز « اکاریا » بیان میکنند که، بتاریخ ۳۱ جنوری به وقت دوازده و نیم روز ۲۵ میل دور تر در شمال مغرب ، هیوری، بر پل کمر جهاز ایستاده بودم که ناگاه آمدن يك تورپیدورا از بعد ۳۰ فوت دیدم که بر جهاز حواله شد درینوقت جهاز به انتظار يك کار ضروری ایستاده بود که بعد از يك ثانية بر حصۀ پیشینۀ جهاز تورپید و تصادف نمود و دران آتش در گرفت. موجه های بحر تا به ٦٠ فوت بلند شده آب بر سطح جهاز ریختن گرفت و جهاز نیز فوراً غرق شدن را آغاز نهاد .
اهل جهاز در کشتی های ملحقه سوار شده انتظار خاتمه را میکردند. خودم و انجنير، و بعضی از طایفه ها دوباره بر تخته جهاز رفتیم بعد از یکساعت آهسته آهسته غرق شدن جهاز را حس کردم و کشتی های کوچک ما را تا به ساحل ، هیوری ، رسانیدند .

( سياره )

( يك انكشاف جديد )
يك نامه نگار از لندن مینویسد که در اخبار های انگلستان بريك انكشاف جدید قلم فرسائی های بسیاری شده است و تا به حال این قاعده بود که برای بالیدن و معلوم کردن گلوله که در جسم مجروح پندی میبود يك آله شعاعی بنام « رانتجن » استعمال ، کرده میشد. این آله بعد از مرکوز ساختن اشعه قدرتی را بريك نقطه مخصوص چیزهای غیر مرئی را منکشف میساخت و کنون این وظیفه را تیلفون بگردن گرفت، با پرده های آهنی تیلفون دو تار آویز آن میباشند و اینهر دو تار را با دو چوبك اتصال داده میشود بعد يك جريان خفيف ايلكتريك ببتار ها داده میشود این هر دو تار در سمت های مختلف حرکت می کنند و بهمین سلسله كونك تيلفون هم چسپانیده شده میباشد داکتر تیلفون را بکوش خود چسبانده و نشتر مفتش را در حصۀ زخمی مجروح انداخته وقتیکه با گلوله تصادف میکنند فی الحال در تیلفون صدای آن محسوس میشود و داکتر میداند که در جسم زخمی گلوله در کدام حدبند مانده است که بعد فوراً آنرا بیرون میکشد.
این طریقه بنام موجدش، هكز بيلنين ، مسمی است. نامه مذکور مینویسد که به خیال خود من این طریقه از « رانتجن ریزه » بسیار آسان تر است .

( پچه اخبار ) :
( در مصر استعمال کلاه انگلیزی به جای کلاه ترکی )
در مصر از علامات سیادت عثمانی تا به امروز این يك هم باقی بود که افسران انگلیزی که در ملازمت مصر بودند به جای کلاه انگلیزی کلاه ترکی را در اثنای که به ایفای وظیفه خود در دفاتر و غیره دوایر


سال چهارم شماره ۱۲
صحفه ١٧ صحفه ١٦

حکومتی می رفتند می پوشیدند ، ولی حالا معلوم شده است که سرآرتهر میکموهین های کشتر در قاهره جميع افسران انگلیزی کلاه ترکی را که قبل ازین می پوشیدند ترک داده کلاه قوس انگلیزی خود شانرا پوشیدن گرفتند .
مترجم عبدالرحمن

ترجمه از اخبار زمیندار هفته وار

( ١ ) ایا تو اغا خان هستی ؟
در خصوص آمد هزهای نیس اغاخان ، در مصر ، مکتوب نامه نگار اخبار كبيتل ، مقيم قاهره مورخه یکم جنوری ، بالخصوص دلجلب است ما آنرا برای ضیافت طبع ناظرين درج میکنیم : چون باشندگان قاهره صورت هزهای پس را دیدند ، حیران و شش در ماندند . باشندگان مصر و آن انگریزان که از وضع و قطع اهل عرب واقف هستند . در خصوص شخصیت هزهای پس این تصور کرده بودند . که او يك بزرك معمر و مقدس اسلام خواهد بود . که ریش او سفید و لباس او شرقی عربی ، خواهد بود . ولا كن ايشان بجای آن يك شخص و جوان جنتال مين ( فيش ) را که در لباس اروپانی ملبوس بود ، و يك كلاه دراز انگریزی بر سر داشت و در زبان انگریزی به فصاحت تمام گفتگو کرده دیدند . عوام این وضع اغاخان را دیده ، اولا ، با واز بلند گفتند ... الألوفى الحقيقت اغاخان هستی ، یا کدام دیگر کس را می بینیم ، ازین واقعه صاف معلوم میشود ، که مردم عام مصر لباس انگریزی را ، به نقطه خیال اسلامی پسند نمی کنند . این امر صحیح است ، که ترکان لباس اروپایی را اختیار کرده اند . لاكن كلاه سرخشان يك چنین علامت ممتاز قوی است که در هزارها مردم اروپائي . يك متنفس ترك هم فوراً شناخته میشود . اگر امتیاز کلاه هم نمی بود ، در میان مسلم و غیر مسلم تمیز کرده نمیشد . در قاهره حیثیت هزهای نیس نیم سرکاری بود . شاید . بهمین سبب ، او هیچ پروای جذبات عامه مسلمین نکرد . اگر او کلاه ترکی بر سر میداشت ، در آنصورت مسلمانان قاهره ، شاید . در خصوص حیثیت اسلامی او هم هیچ مایوس نمیشد .

جهاد

( ٢ ) در اخبار انگریزی بیند ، چیزی از احوال حضرت رسول کریم ماهم نوشته بود . دران ، در خصوص جهاد این جملات مرقوم است : – فرض مقدس ترین مسلمانان جهاد است که متعلق آن تعلیم خاص حضرت رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم این است : –
الجهاد ماض الى يوم القيامة لا يبطله عدل عادل ولا جور جابر )
( جهاد تا روز قیامت قایم خواهد ماند ، که نه آنرا عدل عادل و نه ظلم ظالم باطل کرده میتواند . ) حقیقت جهاد چیست داکتر دبليو لانتر در رساله کوارتر ریویو در خصوص آن این جملات نوشته بود : از مطالعه بی تعصبانهٔ کتاب مقدسه اسلام هر کس برین نتیجه وارد شده میتواند که کل آن مردمان که قاتل توحید و اعمال صالحه نجامی آرند نجات خواهند یافت .... در سوره حج صاف نوشته است . که مدعای جهاد این است که مساجد و عبادت گاهای نصارا و یهود و خانقاهای زاهدان و عابدان را از بربادی و انهدام محفوظ داشته شود . و مایان تا به امروز از يك مجاهد نصرانی هم واقف هستیم که مقصد او حفاظت مساجد و عبادت خانهای جهودان بوده باشد .
مترجم غلام محی الدین افغان

میدان رزمگاه شرقی

از میدان رزمگاه شرق تا بحال هر چه که شنیده میشد از فتحهای روس شنیده میشد ، و آن شنیدنیها هم منحصر بپریش رفت روسها بود . درین هفتهٔ اخیره روسها خود اعتراف شکست خود را کردند . از پروشیای شرقی لشکر روس رانده شده خط حرب را المانها در عقب لهستان یعنی در عقب پولیند بداخل ممالک روس وسعت دادند و مقصد شان اینست که راه آهن وارشاو ویتر و گراد را قبضه نموده بقدر دو تیم ملیون عسکر روس را در میدان جنگ محصور دارند . در صورت پیشرفت این نقشه معلوم است که روسیان خود بخود به خالی کردن وارشاو مجبور میشوند و به ترك كردن كريكا و بيكوونيا ناچار می آیند اگر این نقشه جرمن و استریا پیشرفت کرد دولت روس بمغلوبیت کلی دوچار میشود .
کذا : بموجب تلکراف امستردام اخیر الطور جرمن با جنرال « وان هند نبرك » در المستر يرك يك فتح بسیار بزرگی بر روسها حاصل کرده اند . به بشارت این فتح نمایانی که موجب مغلوبیت کلی روس شده است تمام مردم برلین شهر آنها و شادمانیها کرده اند و يك روز همه شاگردان مدارس آزاد شده اند .
کذا : دولت استريا و جرمن « آرشدبوك » را که از سلسلهٔ پادشاهان لهستانست به پادشاهی کل لهستان نامزد نموده است . مراسم تاجپوشی او در کریکا بشد و مد تمام اجرا شدنیست . و این تدبیر برای متفق ساختن اهالی لهستان بر خلاف روس است .
کذا : خبر رسمی جنگ كه بفرمانفرمای هندوستان رسیده ظاهر میگردد که عساکر جرمن در پولیند پیشقدم شده و عساکر روس را از پیش برداشته اند و بداخل ممالک روس هم قدم جلادت را نهاده اند ، درین موقت سعی دارند که خود را به « کانوو » برسانند . در برلین بمناسبت پیشقدمی جرمن در خاک روس خیلی اظهار شادمان مینمایند . دو دستهٔ بزرك عساكر روس با بسی ذخیرهٔ جنگ و توپهای متعدد اسیر دست عساکر جرمن شده است .

در چاپ خانهٔ حروفی دار السلطنة کابل طبع گردید.
همه مقاله هائیکه دستخط ندارد از طرف مدیر و سر محرر تحریر یافته
محمود طرزی


شرایط خریداری

دارالسلطنه | ولایت داخل افغانستان
قیمت سالیانه هشت روپیه کابلی | سالیانه چارده روپیه کابل
قیمت ششماهه پنج روپیه کابلی | ششماهه هشت روپیه کابلی

در خارج افغانستان
هر جائیکه باشد با اجرت پوست
قیمت سالیانه | ده روپیه انگلیزی | قیمت ششماهه | شش روپیه انگلیری
سه ماهه اشتراء قبول نمیشود
يك طلای بوند انگلیزی پانزده روپیه گلدار است . از همین قرار حساب کنند

یاد آوری
بر همه کار داران نظامی وملکی وجملهٔ خریداران سراج الاخبار افغانیه اعلان و خبر داده میشود: اگر از يك جا بديگر جا روند میباید که بيك رقعه مدیر و سر محرر را خبر بدهند که من در فلان جا بودم و حال در فلان جا میروم اخبار مرا در انجا بفرستید. هر گاه همچنین يك رقعه شان برای ما نیاید و اخبار شان برای شان نرسد حق شکایت را ندارند.

( شرایط درج کردن اعلانها )
سوداگرانی که مال تجارتی، و صنعتگرانی که صنعت خود شانرا در سراج الاخبار افغانیه اعلان و اشتهار کردن میخواهند، و یا دیگر هر رقم اعلان و اشتهاریکه باشد از قرار شرایط ذیل درج و شایع میشود: اعلانیکه در متن اخبار از یکبار تا به پنج بار نشر و شایع شود بر سر هر سطر ١ يك روپیه کابلی و اگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند فی سطريك قرآن یعنی نیم روپیه کابلی اجرت گرفته میشود اعلانیکه در این ورق وغیره درج شود از یکبار تا به پنج بار فی سطريك قرآن یعنی نیم روپیه کابلی و اگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند فی سطر سه شاهی اجرت گرفته میشود. طول سطريك ستون اخبارها ( ٣ – اینچ – ٤ – سوت ) میباشد. هرگاه شخصی اعلان خود را متمادياً تا يك سال نشر کردن خواهد و وجه يك ساله را پيشكى ادا نمايد از وجه مزبور هر ده روپيه دو سطرى ستار اجرت گرفته ميشود.


اعلان
عموم مشترکین کرام خود را
یاد آوری میکنیم
هر قدر سعی و کوشش کردیم که از شکایت نرسیدن اخبار مشترکین کرام دارالسلطنه کابل خود رهایی یابیم ممکن نشد لهذا با داکخانهٔ مرکزی دارالسلطنه کابل يك مقاوله نموده داکخانه مشار الیه تقسیم و توزیع اخبار مارا که بهمه مشترکین کرام ما برساند در عهدهٔ حمیت خود قبول نمود. مشترکین کرام دارالسلطنه خود را تبشیر و یاد آوری میکنیم که بعد ازین اخبار های شان بدون واسطه فردا فردا بواسطهٔ آدمهایی که برای خودشان میرسد.

اعلان
از مطبعهٔ عنایت
سیاحت بردو را دور زمین بهشتاد روز مجلد
سیاحت در جو هوا مجلد
سیاحت در زیر بحر مصور مجلد
از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی مجلد
روضة حکم مجلد
هر کس که آرزوی خریداری این کتابهای مافوق را داشته باشند از خود مطبعهٔ عنایت در ده افغانان از نزد عبدالروف خان سر مرتب و از دکان باز محمد کتابفروش در بازار ارك بقیمتهای معینی که در پشت هر کتاب نوشته است خریداری کرده میتوانند . و اگر از خارج افغانستان آرزوی خریداری کتابهای مافوق را بکنند با مدیر سراج الاخبار افغانیه مخابره کنند.

اعلان
از اداره
کتاب سال اول سراج الاخبار افغانیه مجلد
کتاب سال دوم ، ، ، مصور مجلد
کتاب سال سوم ، ، ، مصور مجلد
علم و اسلامیت
آیا چه باید کرد؟
ادب در فن
توجه
این کتابهای فوق در اداره موجود است. هر کس که آرزوی خریداری آنرا داشته باشند به اداره مراجعت کنند .


شماره ١٣
سال چهارم

سراج الاخبار افغانیه
۱۳۲۹

فهرست مندرجات

مراسم جشن ولادت اعلیحضر پادشاهی ( )
تهنیت جشن مولود اعلیحضرت شهریاری (کلام میرزا شیر احمد شاعر)

حوادث داخله
از دفتر ایشيك آقای ملکی — مرقومه واقعه نگار هرات — مرقومه واقعه نگار غزنین — تحریرات دفتری ناظم حضور معلی — وفات —

علوم وفنون
( سیاسیات حکمای قدیمه — تعریف و تقسیم علم حقوق على العموم )

حوادث خارجیه
اجمال — ترجمه اخبارات اردو — جنرال وان هند نبرك — سالارالدوله در قریهای تبریز — امپراطور جرمن در رزمگاه مشرق — بالای سیاوی — چین در طرفداری المان — کوشش جرمن در ایران — عثمانی و جرمن — توهین لباس شاهی — يك ماتم پر باشد — ایجاد حیرت انگیز — حالا آغان را نماینده مسلمانان هند نباید گفت — تهیات جرمن برای حمله انگلستان — تیاری حمله لندن — زیورهای امپراطور یچۀ جرمن — يك آله دیگر هلاکت — بم در کتب دهلی — تقرير امبراطور — كه مورينتك بونكارى — كمك عظيم جرمنها و پسپائی روسها از پروسیای شرقی —

تصاویر
از مناظر استانبول کشتیهای بخاری — از مناظر استانبول يك محلهٔ طرز قدیم در اسکدار نام موقع — از مناظر استانبول از بازارهای طرز قدیم در جهت اسکدار — از مناظر استانبول قبرستان مسلمانان —


اعلان
از صنایع پروریهای ذات ستوده صفات العالیهٔ حضرت سراج الملة والدین بادشاه ترقیخواه دولت علیه افغانیه و سعی و همت جناب جرنیل کارخانه جات، ماشین خانهٔ مبارکهٔ دارالامارهٔ کامل علاوه رایفلهای افواج دولتی و عسکری مانند آلات حربهٔ دفاعیه و اونیفورمه های صاحب منصبان و عساکر و شماله و پاپوش و بعضی دیگر مصنوعات داخلی که از آن اهل وطن استفاده میتوانند نیز ساخته شده است که از حضور اعلیحضرت همایونی حکم فروش آن صادر گردیده است: محل فروش این چیزهای ذیل ( دکان عبدالله خان در بازار ارک ) میباشد.

(۱) سرج های پشمینه با رنگهای مختلف که قیمت آن از قرار گز انگریزی ۳ فونه مشخص شده در صندوقخانهٔ جنسی هم بفروش میرسند.

اقسام
قسم دوم | قسم اول
درجه دوم | درجه اول | درجه سوم | درجه دوم | درجه اول | رقم
رنگ خودرنگ | رنگ خودرنگ | رنگ خودرنگ | رنگ خودرنگ | رنگ خودرنگ | رنگ
۹ روپیه | ۹ روپیه | ۶ روپیه | ۶ روپیه | ۷ روپیه | قیمت
۱۰ پیسه | ۱۰ پیسه | ۱۸ پیسه | ۱۱ پیسه | ۱۱ پیسه | قیمت
کشمیره های قسم اول درجه دوم از قرار گزانگریزی کشمیره چهارخانه ۷ روپیه (۳) پیسه کشمیره راهدار هر رقم ۷ روپیه بیست پیست

(۲) جراب ها
تکمه های چرمی محراب و منبردار
خورد فی درجن | میانه فی درجن | کلان فی درجن | معمولی زوج | راهدار زوج | شکل بانکه زوج | رقم
٥٠ پیسه | ۱ روپیه ۱۰ پیسه | ۱ روپیه ٤٠ پیسه | ۳۶ پیسه | ٤٥ پیسه | ۱ روپیه ٥٢ پیسه | قیمت

(٤) وره های جدید ساخت
یک اسپه چار تاره نخی | چرم باف یک اسپه | زرباف یک اسپه دو کره سه تاره | زرباف یک اسپه دو فرد در تاره | رقم
۹ روپیه و ۱۱ پیسه | ۸ روپیه و ٤٢ پیسه | ۸ روپیه و ٣٣ پیسه | قیمت
دسته دولانه یکی باز اسپه | چرم باف دسته دولانه یک اسپه | چرم باف دسته ادامی دولایه | رقم
٤ روپیه و ٣ پیسه | ٤ روپیه و ٢٣ پیسه | ٤ روپیه ٤٨ پیسه | قیمت
زه باف دو تاره رکان | زه باف رقم سواری سامی کلیت | قبضه کلیت نقره از چرم سه لایه توپخانه | قبضه برنجی کلیت نمره توپخانه | رقم
٥ روپیه و ٥٤ پیسه | ٥ روپیه و ٩ پیسه | ٤ روپیه ٥٧ پیسه | ٣ روپیه و ٥٥ پیسه | قیمت
زنانه اریشمی خیاطهٔ | ارزین سواری تیغ چرمی | چرم باف میانه چوب پیت زنانه | رکاب از نخ | رقم
٥ روپیه و ٨ پیسه | ٤ روپیه و ٥٨ پیسه | ٥ روپیه و ٥ پیسه | ٤ روپیه و ٤٥ پیسه | قیمت
چرم باف مابین پیت یک اسپه | ارزین سواری دولایه تیغ چرمی گلنگک دار | دسته دولانه سامی برنجی کلیت نقره | دسته ادای تیغ چرمی | رقم
۸ روپیه و ۱۲ پیسه | ٤ روپیه و ٥٩ پیسه | ٤ روپیه ٤٥ پیسه | ٤ روپیه و ۱۹ پیسه | قیمت

(٥) اقسام گلهای مصنوعی سر
گل جرین | گل پرپینه | گل شبو | قسم
٥ روپیه و ٣٦ پیسه | ٦ روپیه و ٧ پیسه | ٦ روپیه و ٣ پیسه | قیمت
شکوفهٔ نارنج | گل یاسمن | گل لکنت | قسم
٧ روپیه و ٤٥ پیسه | ٦ روپیه و ٥٨ پیسه | ٥ روپیه و ٣٨ پیسه | قیمت
شکوفهٔ سیب | گل گلاب | گل سوسن | قسم
٦ روپیه و ٣٥ پیسه | ٧ روپیه و ١٢ پیسه | ٦ روپیه و ٥٤ پیسه | قیمت
جلیل | گل گندمی | قسم
٩ روپیه و ٨ پیسه | ٦ روپیه و ٥٤ پیسه | قیمت

﴿ المشتهر ﴾
( میر محمد هاشم دفتری کارخانه جات )
( کمیدان نظامی )


صحیفه (۱)
قیمت سالیانه
در دار السلطنه کابل ۸ روپیه کابلی
در اطراف داخله مملکت
با اخراجات داک ١٤ روپیه کالی
در خارج مملکت
با اخراجات داک ۱۰ روپیه انگلیزی
بهر پانزده روز یکبار نشر میشود
قیمت يك نسخه آن در کابل یکسانی است
(اوراقی که درج نشود اعاده نمیشود)

سال چهارم
سراج الاخبار افغانستان
۱۳۲۹

شماره (۱۳)
مدير و محرر
محمود طرزی
اداره و مطبعه
در ماشینخانه دار السلطنة (کابل)
همه امورات تحریریه به اداره خانه
بنام مدیر فرستاده میشود

تاریخ ۱۰ ربيع الثاني سنه ۱۳۳۳ تاریخ انگریزی ۲ مارچ تاریخ شمسی ۱۱ حوت ۱۲۹۳

( مراسم جشن ولادت با سعادت اعلیحضرت باد شاهی )
شب جمعه ٢٥ ماه ربيع الثاني باشب فيوضات مكسب ولادت با سعادت ذات مكارم صفات اعلیحضرت ، سراج الملة والدين ، بادشاه مقدس عدالت آئین دولت عليه مستقله خود مختار افغانستان صانه الله من آفات الزمان مصادف آمده قلوب بصداقت مجلوب همه ملت صادقة افغانيه، وجمله خدمتکاران و ارکان سلطنت سنيه را بجوش و خروش فرحت و شادمانی در آورده بود . ذات شوكتمآب بادشاه مقدس ما اعلیحضرت ، سراج الملة والدين امير حبيب الله خان ، ادام الله دولته و اطال الله عمره در سنه ۱۲۸۹ هجری، در شهر « سمرقند » زینت آرای عالم شهود گردیده اند که با این جشن امساله ولادت باسعادت شاهانه ٤٤ سال از عمر گرانمایه شریف ملوکانه همایونی را اکمال و به قدمه چهل و پنجم نردبان قصر علویت حصر حيات بابركات قدم نهاده شوکت و اقبال شده اند . از درگاه ایزد متعال بعد العجز و نیاز ، و هزاران سوز و گداز تمادی عمر و اقبال بادشاه فرخ فال نکوئی آمال خود را نیاز و استرحام میکنیم . چند سال است که مراسم جشن ولادت با سعادت همایونی بيك وقتی تصادف میکرد که موکب سعادت موهب بادشاهی در جلال آباد شرف افزای اقبال میبود . امسال مراسم مذکور در دار السلطنة کابل اجرا گردید ، در روز چارشنبه تذکره ها و تکت های خبری از طرف ايشيك آقاسيان حضور انور والا بر مدعوين كرام تقسیم گردیده در شب جمعه ٢٥ ربيع الثاني همه شهزادگان عظام و سرداران و علما و خوانين ذوى الاحترام و از ارباب مناصب عسکری تا بدرجه منصب کرنیلی در سلام خانه عام حاضر شده بودند . اطراف احاطه سلامخانه به انواع زیب و زینت چراغان شده و عساکر شاهانه با دوسه دسته موزیکهای خاصه صف بسته احترام بودند . داخل دالان عالیشان سلامخانه نیز با انواع زیب و زینت چراغان شده سفره ها و میز های اطعمه و اشربه و میوه و بازی و صحبت بطرح ها و طرزهای بسیار با ظرافت ترتیب یافته بود . ساعت موجود نواختن موزیکهای سلامی تشریف شوکت رديف ذات اعليحضرت بادشاهی را بر حاضرین سلامخانه اشعار نموده بنا بر امر و اشارت جناب مستطاب سردار اکرم حضرت « نائب السلطنة » صاحب افخم همه مدعوین کرام در پیشگاه تخت عالی بخت اعلیحضرت باد شاهی صف بسته تعظیم و احترام شدند . درین اثنا در وازه خصوصی سلامخانه باز شده ذات مکارم صفات اعلیحضرت باد شاه مقدس محبوب القلوب ما سلامخانه را به تشریف قدوم میمنت لزوم همایونی قرین عزو اجلال فرمودند . و سر راست بر تختگاه بادشاهی شرف عروج فرموده و حاضرین را مظهر التفات جهاندرجات همایونی نموده بر کرسی سلطنت جلوس فرمودند . جناب مستطاب نائب السلطنة صاحب افخم از طرف عموم حاضرين كرام يك نطق مهمی که متضمن بر تبريك و شکر گذاری بود قرائت کردند . ذات شوكتمآب اعلیحضرت شهریاری قیام فرموده بجواب آن يك نطق بسيار بليغ حکمت پیامی بیان فرموده و مراسم رسمی را انجام داده حاضرین را به نشستن آزادانه و مصاحبه های بی تکلفانه اراده و فرمان نمودند . در هر هر طرف دالان صفانشان جمعیتها و انجمنهای حفظ و نشاط تشكيل يافته جايها شيرينيها سگرت ها مبذولاً بصرف ميرسيد . و در دل هر يك از خدمتکاران صادق دین و دولت گلهای فرحت و مسرت میدمید ، زبانها بدعای افزونی عمر و اقبال بادشاهی مترنم .


سال چهارم
شماره ۱۳

و حواسها به ترقی استقبال درخشان دولت اسلام متحس میبود مسرت همدوش تا بصباح اجرای آهنگ سرور و شادمانی نمودند. بعد ازان همه حاضرین برخوان انعام اعلیحضرت بادشاه کثیر الاحسان عمام دعوت شده به تناول أنواع اطعمهٔ نفیسه همه گان دلیر نعمت و احسان گردیدند . و تا بدونجه شب این مجلس الوصفا به انواع فرح و سرور بی انتها دوام ورزیده با امر و ارادهٔ اعلیحضرت بادشاهی ختام پذیر گردید . در حالیکه دعای خالی از ریای ترقی و اجلال دولت ، و تمادی عمر و اقبال اعلیحضرت پادشاه مراهم حصلت ورد زبان همه گان بود رخصت شدند .

— § —

فردای آن که روز جمعه ۲۵ ماه ربیع الثانی بود در میله گاه جبهه همه مدعوین کرام بلباسهای نیم رسمی بشرفیابی بار حضور همایونی نایل و سزاوار آمده بيك نشاط و سرور بی اندازه بر آمد .
در خصوص میله‌های جبهه در شمارهٔ سابقه خود بعضی معلومات نگاشته بودیم . در این بار چون آخر ترین میلهٔ مذکوره بود . و با مراسم جشن ولادت با سعادت همایونی مصادف آمده بود يك رونق و شکوه فوق العاده را حایز شده بود که تفصیلات آنرا جدا گانه درج صحایف اخبار مینمائیم، عجالةً همینقدر میگویم که درین میلهٔ جبهه که بشرف جشن این عید سعید مولودی همایونی يك شرافت بی اندازه حاصل کرده بود، مافوق تماشاهای سایره عساکر خاصهٔ شاهانه نیز عمیلهٔ اشتراك ورزیده انواع و اقسام ادغانهای جیمناستیکی را همچنان مهارت و صنعت اجرا کردند که حیرت بخش عقول گردید .

— § —

شام همان روز سعادت اندوز یعنی شب شنبه در چمن صفا پیرامن که در مقابل قومی باغ واقع است یک تماشای آتش بازی بسیار مکمل و مطنطن عجیبی برای تسریر و تفریح قلوب صداقت مجلوب افراد اهالی ترتیب یافته فواره بازی ، و رنگ آمیزی اشکال و الوان اقسام مختلفهٔ صنعتکارانهٔ آتشبازیهای عجیب و غریب و نگارنگی که بشعله افروزی بود انظار سیر کنندگان و دلهای بیننده‌گانرا از مسرت بمسرت و از فرحت بفرحت القا مینمود . حتی از کمال مراحم شاهانه فشنگهای هوائی بسیاری بر سر کوه آسامائی نیز ترتیب شعله افروزی یافته از تماشای ستاره ریزی رنگ آمیز بوقلمون آن عموم اهالی شهر عزیز ما استفاده تماشای بشادمانی رهنمون نمودند .

— § —

شب یکشنبه اهالی شهر عزیزما، بشرف جشن ولادتی ذات شوکت سمات اعلیحضرت بادشاه عدالت و مرحمت همراه مقدس محبوب القلوب خود شان يك شهر آئین بسیار مکمل و بازیب و زینی ترتیب داده همه دکاکین بازارهای شهر را به انواع زینت و اقسام چراغانها آراسته و پیراسته کردند، و بيك جوش و خروش

( عمرت دراز باد که نادور مشتری )
( ما از تو بر خوریم و تو از عمر برخودی )
( آمین ثم آمین )

تهنیت جشن مولود اعلیحضرت شهریاری
نو بهار است و هوای باغ و صحرا دلکش است شش جهت گینی زموج گل چو روضات صفاست
از وصال سبزه و گل با کمال اشتیاق کبک در کهسار و بلبل در گلستان خوشنواست
عطر ریزیهای باد صبحگاهی در جهان غیرت افزای شمیم نافه چین و خطاست
منکه از درد فراق یار خارم بر دل است با خیال او مرا دایم بهجران اکتفاست
دی روان گشتم پی نظارهٔ گل سوی باغ کاندرین موسم چمن چون حسن دلبر جانفزاست
تا به بینم سنبل تر را بیاد زلف دوست سرو مانند قد و گل همچو روی دلرباست
بر در گلشن رسید آن ماه پیکر گفت خبر چیست مقصود ضمیر و در دلت عزم کجاست
گفتم از شوق قد و رویت بسیر سرو و گل داشتم عزمی روی گلشن ولی لطف خداست
گر جمالت یافت چشمم روشی دیگر بدل غیر دیدارت مرا نی مقصد و نی مدعاست
گفت از من تهنیت بادت که جشن خسروی در خلافت گاه شاهی امشب و فردا بیاست
چونکه لیل بیست و پنجم از ربیع الثانی است جشن مولود جناب حضرت سلطان ماست
پنج بر چل شد فزون از سال عمر فرخش وز جلوسش چارده هم سال از فضل خداست
بر تماشای بهار و گل مرو اینجا بیا کاین بهار جشن را آب و گل و رنگ جداست
صد هزاران پیش این عشرت کده در حیرت اند وز هزاران بوستان افزون ترش نشو و نماست
شاه بنشته تخت سلطنت مسرور و خوش بندگانش را به زرین کمر بند و قباست
افسران فوجی و ملکی و ارکان عظام حاضر درگاه شاهنشاه با عدو علامت
جمله از شهد نوازشهای سلطان کامیاب رتبه هميك بقدر خدمتش در اعتلاست
هر طرف بساط انبساط است و طرب جام عشرت در کف اهل محافل جانجاست

جام عشرت


صحیفه ۳
سال چهارم
شماره : ۱۳

مردمان را داده باریابم بر در گاه خویش
عالمی از خوان لطافش صاحب برك و نواست
از جرانان نجوم آیا زمین همچون فلك
زینی بگرفته وز انوار شان کیتی سیاست
نقل و حلويات و نعمت های افزون از قیاس
بهر خاص و عام موجود و مهیا بی ریاست
خسرو صاحبقران را جشن مولود است از ان
این شب و این روز میمون و سعادت التماست
شاه نيك اختر رعیت پرور و ایزد پزوه
آنکه از خلق جمیلش خوش گیتی بر صد است
آن سراج ملت و دین شهریار نامدار
کز وجودش ملك و ملت نوریاب و برجلاست
باور دین رسول اکرم است از صدق دل
دولت اسلام را دانش معین و مقتداست
در زمان او نکو کاران همه بس خرم اند
دل فکار از هیبت او زمره اهل جفاست
گرچه فرق عزت و جاهش بگردون میرسد
سرفرو همواره او را در جناب کبریاست
نعمت و دولت که حق کردش عطا از صدق دل
شاکر نعمات سبحان بهر صبح و مساست
یاد این جشن مبارك بر وجود او سعید
تا که در ایام آثاری از انوار وی است
دایما شیر احمد مخلص باخلاص ضمیر
شاه و هم شهزاده گان را داعی عمر و بقاست

جناب محترم شفقت گستر مدیر صاحب را بعد از تبلیغ دعا و تعظیم عرض پردازم که نقل تهنیت نامه جشن مولود اعلیحضرت ارسال شد انشاء الله تعالی درج سراج الاخبار مینمائید .
دستخط بر احمد شاعر حضور انور والا

حوادث داخليه
از دفتر ایشيك آقاسی ملکی

واقعه نگار هرات مورخه ۲۸ شهر ربیع الاول مینویسد که یکنفر هندو - در پست گازرگاه شریف رفته حضور میر صاحب گازرگاه کلمه شهادت را ادا کرده - میر صاحب موصوف نامبرده را بحضور عالیجاه نائب الحکومه صاحب فرستاد نائب الحکومه دفتریان و اهالی محکمه عالیه را طلب کرده از نو داو پرسان نمودند باز هم کلمه شهادت را بیان کرده بدین حضرت سید المرسلین صلى الله عليه وسلم داخل شده - یک توپ چوخه هجده مثقاله و یکطاقه کلاه زری و لنگی زری و مبلغ هشت صد روپیه پخته نقد کابلی برای او خلعت و انعام قرار سررشته سرکاری داده اسم او را دین محمد گذاشته بعد از آن بالای اسب سوار کرده پنج شش نفر ملاها و جماعه مسلمین همراه او رفته در میانه شهر گشتانده — و کلمه طیبه را بجهر گفته جوش و خروش از برای اهل اسلام پیدا شده دعای ترقی دین مبین حضرت خاتم النبیین و ازدیاد عمر و اقبال اعلیحضرت انور والا را نموده نائب الحکومه صاحب دار النصرت هرات دین محمد خان جدید الاسلام را سپرد تجار باشی سمت مذکور فرمودند که محافظت و سر رشته او را قرار سررشته سرکاری بدرستی نماید .

(کذا)
واقعه نگار غزنین بعریضه مورخه ۲۹ ماه ربیع الاول مینویسد که در یوم پنجشنبه ۲۹ ماه مذکور یکنفر گنگه نام پسر دیوان هیره قوم کوتری هندو — بمسجد داخل شده بحضور چند نفر طالبان علم کلمه شریف و آمنت بالله را بخوشی و رضای خود خوانده بعد ازان او را نزد حاکم غزنین آورده حکمران مذکور و اهالی محکمه شرعیه از نزد او استفسار کرده نامبرده بیان نمود که حاکم مرا بخوب وجه محافظت کرده بمثل فرزند خود بداند حاکم قبول کرده نامبرده بزبان خود جهراً کلمه مبارکه را بزبان خود جاری نموده بشرف دین اسلام مشرف شد — لباس سابقه او را عوض کرده دریشی و لنگی زری بسیار خوب برای او قرار سررشته مقرر شد و برای او خلعت و انعام داده — نامبرده را در بالا حصار حضور خود نگاه کرده اسم او را عبدالله گذاشته و یکنفر معلماً مقرر نموده او را یومیه درس میدهد الحمد لله والله از راه غلط برادر است دین مبین حضرت سید المرسلین صلی الله علیه و سلم داخل شد فقط .

السلام علیکم ورحمة الله و برکاته .
مورخه لیل جمعه ۲۷ ربیع الاول
جناب ادیب فاضل خردمند و لبیب کامل دانشمند مدیر و سر محرر سراج الاخبار فواید نگار افغانیه را حضرت ایزدی جل علا در پناه حقیقی صحت پر مسرت داراد اکنون در شماره پنجم سال چهارم اخبار گهربار بقلم ادیبانه و رقم هوشمندانه، از طریقه خیر خواهی دولت و ترقی ملت اسلامیه خود از ( ضروری بودن ترقی صنایع داخلی ) که عبارت از اصلاح ترقی شمع ریزی و قند سازی و صحن بافی و کاغذ جوری و شیشه ریزی و غیره بحث و بیان علوی امتنان فرموده بودند اینکه | کائنات همه ممکنات است پیدا شدن تیل خاك یکچیز غیر ممکن شمرده نمی شود در جهت های هیات و آب استاده موجود بودن این معدن بتواتر شنیده شده است . اهل کار آنرا از بادکوبه و قفقاز بدست آورده و استفاده کردن غیر ممکن یک چیزی نیست | جناب مشفق بند الحق که هر کلام حکمت پیغام جناب ادیب شما سراسر صحت و مملو از منفعت است . علی عقل قاصر و فکر ناقص بنده در هر امر از امورات و در هر وجود از موجودات بسی [ ليس للانسان الا ما سعى ] موقوف ومنحصر است ، اما بعضی عتیقه تخیل ها در جهان پیدا خواهد شد. این که


صحیفه ٤
شماره ۱۳
سال چهارم

نوشته ها را از قبیل اسطوره و مبالغه پنداشته و به هیئت اصطلاح مادی ماضی پیروی تقلید نموده چنین ترقیمه ها را از اسلوب مستحیلات در حساب آرند — ولاکن الحمد لله تعالى ثم الحمد لله تعالى تشکر میکنیم و حمد مینمائیم اگرچه شکران این نعمت حضرت باری تعالی جل علی را به هیچ لسان و هیچ عنوان ادا نمیتوانیم، که حضرت آفریده کار برحق و خالق حقیقی مطلق جل سبحانه بچنان نعمت گران و مرحمت فراوان عظیم الشان خود مایان اهالی افغا نستان را چنان باد شاه دل آگاه محبوب القلوب ترقی خواه عدالت کیش و رعیت پرور اعنى بادشاه و سلطان المسلمین اعليحضرت ( سراج الملة والدین ) طول عمره وبقاء سلطنته ، مفتخر و سرافراز فرموده که لیل و نهار از نهایت دیانت و کیاست در پی ترقی و تعالی ملت اسلامی خود بکمال صمیمیت مستعد اند. چنانچه مالکان ذی اذهان اوطان مقدس ما هر گاه به نظر امعان از زمان سی و چهار سال ماضی را به آوان حالاتی تطبیق نمایند چه مقدار فرق های عظیمه و تفریق های بدیعه استنباط خواهد جستند، خلاصه والحاصل قبل از سی و چهار سال رسم کارخانه های ماشین خانه که مبنی بر ترقی وسعت حرفت وصنعت ، و مسجدهای باصفای بزرگ سفید کاری پخته طرز اصول جدید که مؤسس بر عبادت معبود برحق ، وسرك های بزرگ متین و پلهای جسیم آهنین محض از جبهه سهولت عبور و مرور رعیت ، و رباطهای سراچه سترگ متین ، و در هريك كروه مستحفظان امین از سبب استراحت و محافظت رعايا وغرباء ملت ، ومكتب ها و دار الفنون و مدرسه های دار العلوم محض از برای تحصیل علم و معرفت سایر مملکت ) و هم چنین اسلحه های ناریه و جبا خانه های واسلحه از اسلوب یکرونق کار آمد دولت و ملت، كذلك حفر نهر های جسیم و بنداب های متین اساس آن بر ترقی افزونی زراعت و کثرت نفوس اسلامیت وبنياد دار الشفاها ودار اليتاما بجهة صحت وجود و معیشت بی پدر و بی مادر موجود ملت ، و اتباع موترهای سریعه و آله های جدیده گوناگون و اسباب های ماشین دار والكتريك، بوقلمون یقین است که قبل از سی و چهار سال در خواب احدی هم خطور نکرده باشد. سبحان الله هر قدر که تعریف کنیم و تشکر کنیم قلمم این همه گرانبها و این لطف و عنایت های بی منتهای پادشاهی که مبنی بر ثروت مندی ما ملت اسلامیه بذل و احسان نموده در حوصله تحریر و تقریر گنجا نیدن از طریقه نا ممکنات . بلی نا ممکنات .... ای محب اسلام حالا خلاصه همین قدر دعای خالی از ریا طول عمر و بقای دولت قوی صولت محبوب القلوب معظم خود را شعار خود ساخته به اصل مطلب خود مراجعت نموده يك یاد داشت بی چار کی خود را در نظر قارئین عظام و برادران اوطان مقدس اسلام خود جلوه گر عرض مینمائیم – مخصوص معدن تیل خانه در سنه تخاقوئیل ۱۳۲۷ که بنده بیچاره در بخا را بودم از زبان چند نفر رجال هراتی که در خود شهر شهیر دار النصرت هرات سکونت پذیر بودند و در بخارا آمد و رفت داشتند چنین استماع کرده بودم، که در آوان جناب قاضی سعد الدین خان نائب الحکومه صاحب سابقه محال موصوف وقاضي القضات صاحب رحال دار السلطنه مبارکه کابل ، در تحت جوار [ پل مالان ] هرات يك چشمه بزرگ تیل خانه ظاهر گردیده بود ، و يك شخص نمونه آنرا از برای جناب قاضی صاحب تقدیم کرده بود و جناب موصوف بهره ارسال کرده بود. همان بود که خواه از بهره دار مقدم و خواه مؤخر مردم بادیه نشین آنجا از راه جهالت خفیه چشمه تیل خانه ظاهر شده را مسدود و مخلوط با دریاب مالان بسیار و نایاب گردانیده بودند. چنانچه یادداشت همین حکایت در یک جلد کتاب یادداشت بنده بدار السلطنه مبارکه موجود است. ای محب اسلام اگر چه جناب مستطاب محمد سرور خان نائب الحکومه و حال هرات رو شناس بنده نخواهد بود الحمد لله تعالى تشكر میکنم که هر واحد مردمان رعایا و غرباء آن ولا که در بخارا می آمدند از جناب نائب الحکومه صاحب اظهار رضامندی و دعاگوئی مینمودند و تصورشان در بیشی ترقی دولت و ملت با سعادت اسلامیه شان بکمال هویدا در کار است. و در سنه ایت ئیل ۱۳۲۸ که بهادر خان نام ملازم جناب میرزا محمد سرور خان دفتری هرات در بخارا آمده بود و دفتری موصوف روشناس بنده میباشد ظاهرا شخص رجال خیر خواه ملت اسلام مشاهده میشود از جهتیکه دفتری آشنای بنده بود ملازم دفتری مذکور را زبان تا کید کرده بودم که دفتری صاحب را ازین فقره ترغیب و آگاهی داده جد و جهد را شعار نماید بلکه خداوند كريم جل على شانه يك وسیله خیر سازد كه يك استفاده ترقى بظهور انجامیده دولت و ملت اسلامی از ان مستفید گردیده از محتاجی اجنبی رهائی یابیم – و بدون از تیل خانه مسموع کردیده ام که در هرات و بدخشان معدن توانگر (چودن ) موجود است بنابران عجالة آن مهربان همین قدر می نگارم که دول و ملل اروپا که مستفید زیاد کردیده اند ومالك قوت و حشمت سراسر روی شده اند ظاهراً از همین دو چیز مملو از منفعت است زیرا از چودن ریختگی تمدید راه آهن و آله ماشین هر رقم از ( سر آوردن ) همین چودن میامن معدن تولد و تشکل پذیرفته وغیر از اسباب ماشین ها ، نلهای آب ، جبرکت های چوب ، ستون های متین سیم تیلیگراف و پایهای دریاب، از برکت همین خزائن مملو از دفائن است . و محرك ماشين مذکور بقوه شعله فضله همین جوهر قیمت دار تیل خاك است. که رقیق آن بجهة تنویر وتزئین چراغ های شهرها و دیارها ، و غلیظ آن مصارف تائید سوخت ماشین ها و [ لاکامتیف] ها بکار می آید .... زیاده از حضرت قادر بر حق و خلاق مطلق جل قدرته التجا و نیاز دارم که تا سالهای دراز و قرنهای بیشمار سایه سعادت آیه مبارکه پدر حقیقی وترقی خواه تحقیق ما مسلمین اعلیحضرت ( سراج الملة والدین ) معه دودمان مبارك شان را کم [؟]


صفحه ٥ سال چهارم شماره ١٣

و کوتاه شکر داناد ، و جناب ادیب لبيب ما ، که عالیترین وصول انسانیت و اشعار اکراميت شان مانند اظهر من الشمس هويداست تا سالهای بیشمار صحت با عاقبت نصیب داراد که از تقریر قلم ادیبانه و تحرير رقم خردمندانه عاليه شان ماملت اسلامیه را انتباه کردیده.

باكتناه حقیقت پی برده پویان شویم وسعی و کوشش را شعار خود نمائیم، تا موجب فلاح دنیوی و نجاح اخروى مايان ملت اسلام گردد و من الله توفیق آمين كمينه نجم الدين دفتری ناظم حضور معلی فقط.

از مناظر استانبول
(کشتیهای بخاری شرکت خیریه که برای سیرو سیاحت مردمان از يك محله)
(بدیگر محله در بوغاز بوسفور گشت و گذار میکنند)

وفات
كل من عليها فان ❁

یوم چار شنبه ۲۳ ربیع الثانی سنه ۱۳۳۳ حضرت مستطابه معظمة بي بي صاحبه صبية محترمة ، میر جهاندار شاه، که یکی از زوجه های بسیار محترمه و معززة ذات غفران سمات خاقان فردوس مكين اعليه ضرت ، ضياء المسلة والدين، رحمه الله بود از بیماری که از بسیار وقت به آن گرفتار شده بودند تخلیص گریبان نموده داعی اجل را لبيك اجابت گفته عازم کشور جاودانی گردیدند . بي بي صاحبة متوفية مشار اليها از امرای ازادگان بسيار اصيل و نجيب بدخشان بود. والدماجد مرحوم شان جناب ، میر جهاندار شاه ، امارت مستقله بدخشان را حايز بود که بعد از انقراض استقلال حکومت خود مع عائله بسمر قند نقل نموده بودند . و چون ذات اعليحضرت ضياء الملة والدين مرحوم بسمرقند تشریف فرما شده بودند در انجا با بي بي صاحبة مشار اليها ازدواج شان بوقوع آمده بود .


٦ سال چهارم شماره ١٣

این ضیاع ابدی بیبی صاحبة مشار الیها برذات اعلیحضرت صاحب افخم و جناب عالی شهزاده معظم معین السلطنه صاحب پادشاه مقدس ما وجمله خاندان سلطنت سفیة افغانیه خیلی تأثیر افخم و جناب عالی شهزاده مکرم تائب الحکومه صاحب قطغن اندوهگینی اجرا نمود. جنازه مشار الیها با اراده سنیة ذات اعلیحضرت و بدخشان و دیگر شهزادگان عظام و سرداران کرام و مأمورین ذوی پادشاهی بکمال دبدبه و احتشامی که لایق شان و شرف شان بود الاحترام و ارباب مناصب ملکی و عسکری و یک فرقه عساکر در حالیکه ذات عالی جناب فخامتمآب سردار اکرم نائب السلطنه شاهانه موجود بودند از قلعه باقرخان برداشته شده در قول چکانو نام موقع دفن خاك عطرناك گرديد.

( از مناظر استانبول )
يك محله طرز قديم در اسكدار نام موقع

مراسم فاتحه گيرى و عزا دارى شان بامر و اراده اعليحضرت پادشاهى در جاى جناب مستوفى الممالك صاحب در زير رياست جناب عالى شهزاده سردار حيات الله خان نائب الحكومه صاحب قطغن و بدخشان و برادر والاكبر متوفيه مشار اليها جناب ( شهزاده جهانگير ) اجرا گرديد .

( سراج الاخبار افغانيه ) بكمال مسرت و اسف مراسم تعزيت را بذات شوكتسيات مراحم صفات اعليحضرت پادشاه مقدس و جمله خاندان سلطنت سنيه متبوعه خود عرض و تقديم نموده دعاى تمادى عمر و اقبال اعليحضرت پادشاهى را ورد زبان عبوديت ميدارد .


صفحه ۷ سال چهارم شماره ۱۳

علوم و فنون

سیاسیات حکمای قدیمه
عناصر اربعه دولت

علوم سیاسیه که در زمان حاضر در اوروپا متداول است یگانه دلیل متانت و رسانت نظامات و قوانین آن از انتظامات و ترقیات حكومات موجودۀ عالم پدیدار است . اما کان نشود که حکماء و سیاسیون شرقیۀ قدمه از علوم سیاسیه بی بهره بوده اند، و چیزی دران نگفته و نه سروده اند . سیالۀ برقیۀ همه علوم وفنون وصنایع بدیعۀ غرایب نمون از شرق بغرب جریان یافته است . همچنان است علوم سیاسیه و ملکداری .

این است که درینجا برای تمثیل یک فقرۀ سیاسی را که در یکی از آثارهای مطهره شرف مطالعۀ گذار عاجزانه شده بود در نظر قارئین کرام عرض میداریم :

§

چنانچه حکمای متقدمین قوام و استحکام حیات اعتدال امزجۀ عالم را از امتزاج عناصر اربعه مقرر نموده اند استحکام تمدن و سیاست نیز بر چهار چیز بود که بمنزلۀ عناصر اربعه واقع شده است که من حیث المشابهة والمطابقة کاحقه مماثل بدانست . و چنانچه اگر در عناصر اربعۀ کائنات که عبارت از ( آتش ) ( و باد ) و ( خاك ) و ( آب ) است اعتدال بر کمال نباشد صلاح فساد منجر گردد . همچنان عناصر اربعۀ دولت نیز اگر اعتدال نه پذیرد نظام ملک و دولت وقوام مدن و مدنیت منظوم و مسبوق نیفتد پس عناصر اربعۀ دولت از قرار این تقسیم و مطالعه کنند کارا فیهم میشود .

اول از عناصر اربعه از کانیه عنصر ( آتش ) بود و در عنصر چهار کانۀ دولت ( مدافع و لوازمات حربیه ) بمنابه آنست . چه مناسبت این دو با همدیگر من حيث الحر و الحرق اکمل واتم است . و موقوف بودن مصالح مملکت و محافظۀ دولت وملت وانفاذ حکم محکم شریعت و دیگر امورات سائرۀ ذی منفعت برینعصر نافع بدیهی است .

دوم از عناصر اریعه از کانبه عنصر ( هوا ) است . و در عناصر چهار گانه دولت مثال آن ( صناعت و تجارت ) بود که تشبه ایندو این نهایت مناسبت است . و منافع صنعت و تجارت مر اعمار ملك و ملت را بدرجه ایست که در عدم آن اعدام مدنیت لازم آید چه زر و دینار که حکما انرا عادل متوسط گفته از برای آنکه وجود آن مربعا وقت و مشارکت نوع بنی بشر را امری ضروریست . پس اگر دینار مفقود گردد نسبت امور مختلفة الماهية ورشتۀ امور جمعیت بشرية مدنى الطبيعيه نيز نابود شود ... و مدار تكثر مال و دينار نيز مبنی بر تجارت و صنعت بود ...

سوم از عناصر از بعد از کانیه عنصر ( خاك ) است و در عناصر چهار گانه دولت قرینۀ آن ( زراعت ) باشد و بر فطن لبیب کمال مشابهت ایندو عنصر نیز معلن و مبرهن است و چنانچه وجود آدمی از خاک است حیات نفسش نیز بر حرث و زراعت است چه جميع ما كل موقوف بزراعت وحیات انسان نیز موقوف بر اکل بود . پس معلوم شد که زراعت نیز از عناصر نافعۀ دولت میباشد .

چهارم از عناصر از کانیه عنصر ( آب ) است که در عناصر چهار کانۀ دولت نظیر آن ( وزرا و وکلا ) باشد . اغفال اگرچه در وهلۀ اولی نسبت به امثال مذکوره قدری بعید تر بنظر میآید اما اگر ملاحظه نمایند بکمال موافقت و مطابقت خواهند یافت . چنانچه آبرا خاصیت آنست که در وقت اروا نمودن اشجار وازهار در جمیع اوراق و عروق آن ساری و منتشر کرده بمرتبه که هيچيك از اجزای آنرا محروم نگذارد و اگر در یکی از ان اجزا جزرسی نماید طراوت و نظارت آن ازالت یابد . و همچنین است حال وزرا و وکلای دولت که ایشانرا وظیفه آنست که از جمیع امورات کلی و جزءی ملک وملت باخبر، وقوۀ مفکرۀ ایشان بهمه احوال داخلی و خارجی منتشر باشد و نادیۀ عدلرا بهر جزءی از اجزای دولت و رعیت و تجار و زراع و سپاه اجراء نمایند تا نظام دولت منتظم ماند و گلستان حکومت از طراوت نیفتد .

پس از سیاق کلام چنان معلوم شد که تقسیم عناصر از بعضها عناصر چهار گانه کمال موافقت و مشابهت را دارد و اگر در مملکتی یکی ازین عناصر خللی و سکته عارض آید آعملکر اسلیم کی بلکه سقیم باید گفت . حالا چون ترکیب دولت بر ترکیب و امتزاج عناصر متخالفة الكيفيات و السالم ایشان حادث میشود و در اصول حکمت مقرر شده که مزاج کیفیتی بسیط است و منظور از ترکیب و السالم اجزا مزاج است لاجرم چنانچه عناصر از بعد از کابه را مزاجی هست عناصر اربعۀ دولت را نیز مزاجی لازم است که مزاج ان عبارت از عدالت است و اهم وجوه عدالت و اهم آن عدالت ( سلطان ) است که احاطه بر تمام وجوه عدالت دارد چه بیعدالت پادشاهی هیچکس را مدنت رعایت عدالت نبود .

سیاسیات حکمای قدیمه را شنیدیم . حالا یکقدری از علوم سیاسیۀ حکمای جدیده نیز بشنویم اگرچه علم حقوق بین الدول را درین وقت اخیره حکم « تقدم قوت برحق ، و حکم و الحکم لمن غلب » به آب شسته ولی باز هم ما درج نمودن مقدمات این علم را از فایده خالی ندانستیم :