جریمه ۱۳
سال نجم
شماره ۲۲
و لبنانی حیج بر اتحاد اسلامی در هر وقت و هر زمان بتایافته است و عامنا الجانت و عذاری بین دولت اسلامی که متنوع اوست، سادانا بماند رساندن بکفاریکه با دولت اسلام می جنکنند که متبوع اوست سابعاً ناقص نمودن فوت یک دولت اسلام را در مقابل دشمن، ثامناً به شادان ساختن کفار و کریان ساختن اسلام، تاسعاً بالنتيجه بمداخلات رعایت ، و رفته رفته باستیلای کفر را و ان مقامات مقدسه سبب شدن مرتکب شده خواهد بود که این ارتکاب عبارت از نه عیب شرقی ایست که دهم آن را قارئین کرام درک خواهند فرمود ، خلاص اگر شريف مكه همچنين بك في رحمی بر نفس خود و اسلام نموده باشد. در نزد اسلام همچنان منفور ومقبوح يك شخصيت که در نزد انکلیز سرغنه ترین باغیان آبرلند ، ولایق همان سرا و جزائیست که باغیان آیر کند را انکابزها نشان داده و یا در دل خود تصور دارند که بدهند سراج الاخبار افغانيه - تنها بحساب خود - همینقدر تبادر افکار را وظیفه اسلامیت خود دانشته نوشت. باقي والله اعلم بصواب ...

در نك سطح زمین اطراف ما را دچار تشنج کرده و بهر شکل بود روز را به شب رسانده و در صدد برآمدیم که گودالها و سوراخهای چپ و راست در زمین حفر نمائیم که شاید پناهی برای ما بوده باشد . حالا یکی دو نفر پهلوی استان استاده و جمعی دیگر میخواهند زیر باران کلوله و متراليوز بلکه بتوانند بخوابند.
باتفاق يك نفر رفیق خویش سوراخی برای جای خود حذر کرده ریخته بود اطراف کو دال قرار دادیم که اگر خمپاره و گلوله بالای میز ما بترکه شاید این شاخه های کلفت درخت قدری از فوت آن بکاهد و اسباب هلاکت ما نکردد
و قدری از شاخه های درختان را که کلوله های خصم قلم کرده و زمین خواستیم بخواب رویم خیلی مشکل بود رفیقم گفت سوراخ خود. مان را عوض نمائیم لیکن دو مرتبه خیال کردیم اگر از پنجا بیرون رویم کسی دیگر جای ما را خواهد گرفت و خودمان مکان بهتری بدست نمیاریم . بهر صورت سعی کردیم بخوابیم.

(حکایتهای محاربه)

رستا خبر ور دون

یاد داشت یک سرباز جوان

یک نفر از سربازان جوانی که در مراحل مخوف رستاخيز ، وردون . حضور داشته و تأثیرات صاعقه های مرگبار کاوله ریزی آلمان را دیده بابك سادگی جالب توجه حكايات ماموریت های خطرناک را به پدر و مادر خویش نوشته و در ابتدای مراسله این مختصر مقدمه و امینویسد : تصور میکنم که خواندن این مراسله من خیلی توجه شما را جلب نماید زیرا که خواهید فهمید که در این ایام هولناک در مقابل محاربات دهشت فزای موردونه چگونه زندگانی کرده و ماموریت های سراسر مخاطره من چه بوده است. خواهش دارم این مراسله را نگاه دارید که اگر سلامت عودت کردم قرائت آن در آینده برای خود من خوش خواهد بود .
از آنوقتی که در تاریخ ماه ۱ کثیر رژیمان ما از ، سون ، حركت کرد ما را به ، وردون، آوردند و در همانجا اقامت داشتیم ، من جزو دسته بودم که خطوط ارتباطیه رساندن کاوله را به توپخانه حراست میکرد. ۱۹ مارس به از شب رفته به سرعت ما را خبر کردند که بلا فاصله باید مقدار زیادی کالوله به قلاع مقدم رسانید، یک دسته دیگر ما را به نقطه اعزام کردند که محل اتصال انبار کلونه با با طربهای توپ بود.
در آن شب ما به سنگرهای به رسیده ایم و تا حال کلوله های آلمان در نقاط دورتر از ما زمین را کاوش مینماید .
متاسفانه این حالت دوام نیافت و پس از چند لحظه کم کم خمپاره های قتال خصم نزديك ما میریزند . اول در صد متری و بعد پنجاه متری وسپس نزديك و ما را طوری در فشار قرار داده اند که ناجار هريك از ما بسوراخی از زمین فرو رفته و هرکس هر چه را می بیند برای سنگر اطراف خودتل میسازد ولی معهذا تلفاتی وارد نکرده است .
نا ظهر همین حالت زنده کان نموده و تكرك كلوله های آلمان بدون

لحظه طول نکشید که یک خمپاره مدهش نزديك ما افتاده و ما را از خواب براند، رفقای اطراف ما را صدا کردند که بفهمند زنده ایم با تلف شده ایم . سپس يك كلوله دیگر افتاده و دواسی که آنجا بودند. از هم مثلاثی ساخت اسپان دیگر رم خورده فرار باطراف کردند . رفقا رفتند آنها را بگيرند كلوله دیگر صغير هول آوری زده چهار اسب دیگر را کشت و سه نفر از رفقا را مجروح کرد . اسب من را هم که از میان سوراخ دهانه آنرا در دست داشتم از پای در آورد کار خیلی سخت میشد رفيق من اجودان مصمم شد که از انجا رفته و مكان استا امن تری بدست آرد. برف و باران بهم مخلوط محشر می کنند و سرمای فی اندازه سختی شدت و فشار ما را زیادتر میسازد .
جای دیگری که در نزدیکی های سوراخ اولی بدست آوردیم موقتا قدری بهتر و امان تر است. نزدیک های طلوع فجر است اجودان دقیقم به من حکم داد که زین و برك اسب تلف شده خود را از پشت حیوان مقتول بردارم . با وجود آنکه کلوله های آلمان زمین و زمان را متزلزل کرده اند نزديك اسب رفته و پنجاه مرتبه این طرف و آن طرف غلطیدم زیرا که حرکت دادن اسب مرده آسان نیست و همان تنه اسب در این مدت بك سنگری برای من شده که از تکه پاره های ترائیل و خیاره من المحفوظ می داشت. حالا دیگر از همان که میترسیدیم دو جار آن شده ایم . کلوله های بزرگ و كوچك در همانجا فرود می آید. و در این نقطه که دسته جات شش هفت نفری قرار داریم مباردمان محشر می کنند.
نمیدانم چگونه و با چه عبارتی آن منظره بهت آور غم خبر را برای شما شرح دهم ؟ کثرت پوست و خون اسب های پاره پوره مثل خمیر مارا در میان گرفته، هر چه که در اطراف ما یافت میشود مخلوط و ممزوج ابقایای اجسام این حیوانات بیچاره شده است بعضی از این اسپان بك وطعه از بدنشان را شرائیل برده زمین افتاده و با حالت پر از وحشت و اضطرابی دست و با بهوا میزنند. برخی ديكر با نصف بايك عضو قطع شده و سرهای دوباره شده و کفل های متلاشی باشکم دریده ما بوسانه سمی برای فرار می نمایند. توده کرم و خونینی از اسب و خون وزين وبرك ترتیب یافته است .


حيفه ١٤
سال نجم
غریو و غرش بمباردمان مختصری تخفیف یافته فورا شروع بملاحظه
اطراف وتنظيم امور خويش نمودیم بدبختانه عده کثیری از رفقای ما
در آن سرزمین و نقطه پر خطر باقی مانده بودند در راهی که به نقطه
(ب) میرفت میترالبوزهای خصم مانند تکرك کلوله می ریختند و عبور از
آن خطرناک ترین اقدام بود اجساد سربازان مقتول و اسب های کشته
در تمام آن خط و قطعه مخلوط به همدست بکردن ریخته و هر دفعه که کلوله
ریزی خصم به تشنجات متناویه می افزودند تمامت آن میدان سراشیب
از يك دود سیاه و زردی مستور میشد و می بایستی پوزه بندهای خود را
بگذاریم زیرا که کارهای خفه کننده نیز همراه کاوله ها برای ما نیز
میفرستادند .

در آنوقت يك منظره ظالمانه ويك نمایش سفا کانه در آن صحنه
خوف و هراس رخ میداد . غالی از رفقا و جنگ آزمایان از پا در آمده
و فقط پنج نفر آدم سالم از ما باقی ماند و بود و حکم داشتیم که تا آخرین
نفر و نفس آنجا را نگاهداریم.

من فعلا حالات فوق التصور مهيب وهول اور انوقت را برای شما
ذکر نمی نمایم همین قدر میگویم که هم برای ما و هم برای المانها اروز
یکی از پر محنت ترین روزهای دوزخ بود که هیچ کس نمیتوانست خیال
نماید از کام اهریمن جهنمی آن ورطه هرگز خلاص کردد .

بهر حالی بود تحمل کردیم. چهار ساعت بعد از ظهر بود که حکم
باز کشت و عقب نشستن ما دادند که از طرف (ل) به استحكامات ( ب )
در يك سنكر سراشیب تندی که انجا را هیچ نمیدانم برویم .

در زیر باران خیاره های قتال المان بایستی مجددا ترتیبات کار خود را
بدهیم برای اینکه بتوانیم حتی الامکان با کشته شدن اسپان حامل قور
خانه مهمات جنگی را از انجا بیریم، موفق میشدیم لیکن با چه مخاطرات
فراوان و با چه خونریزی های سخت چرا که المانها ما را باشر اینلهای
خودشان پیوسته بدرقه می نمودند. المانها متدر جا اراضی و خطوط ماده
گرفته پیش می ایند لیکن توپخانه ما نیز پیوسته فعالیت مخرج میدهد .
فقط بایستی خط زنجیر حرکت را عقب بریم که بتوانیم قدری ترتیب
کار خود را بدهیم .

اسپ ها معدوم شده اند دیگر اسب حسابی نداریم . من پیاده راه
می روم و يك اسب بد بخت جراحت یافته را که نمیتواند با قدمهای من
همراهی کنند و مهمات خود را بار آن کرده ایم سخت باشلاق میزنم و باید
بهر صورت باز ما را منزل برساند و سایر اسب ها که زخم آنان سخت بود
يضرب کلوله رو نوم د گشتیم .

اول شب در ان خطوط سراشیب رسیده و قرار يافتيم من اسب رفقای
مجروح را گرفتم تمام رفقا و سربازان انجا نمیدانند چه میشود و تکلیف
ه خواهد بود. من از شدت خشکی در زیر پالتوی خویش روی زمین
خوابیدم. همکی هم از شدت خستگی روی زمین افتادند ای ممکن است
خواب برد ؟ دیگر برف روی زمین و سرمای هولناك شيدا فکر نمی
کنیم همینقدر خیاره های خصم بسر ما فرود می ایند و ان قطعه ایمن
است مکران که طرق ارتباطيه النجارا شدیداً بمارده می نمایند و در طول

شماره ۲۲
راه عرابه های بارکش و اسپان کشته شده آنها در اطراف متفرقه و
متلاشی هستند و هدف این بمبار دمان تنها برای استحکامات
نظامی ( ب ) میباشد :

با وجود برف زمین و سرمای شدید از فرط خشکی بخواب رفتیم
لیکن خواب ما نمیبایستی طول بکشد . پس از لحظه چند که نمیدانیم
چقدر شد ما را بیدار کردند و عده را معین نموده بودند که اسپان توپخانه
و حامل قورخانه را که مجروح بودند به سرباز خانه عقب ، وردون میدند.
به سايرين حكم حرکت و سواری دادند و من چند سراسب که دست باش
رفيق مجروح بود از وی گرفتم .

دران دل شب بود که باطریهای توپخانه لا يتقطع مشغول تیراندازی
بودند و دقیقه زمین و هوا را راحت نمی گذارند و این خبر شایع میشد
که قشون آلمان پیش میابند و پیوسته نزديك بمواقع ما میشوند و بنابراین
با احتمال هر گونه خطر و با هر قیمت حکم شده است برویم باطریهای تو بهای
مقدم را به عقب حرکت دهیم .

امید و احتمال موفقيت و خلاصی باطریها تقریبا قطع است معهذانی
توانیم عده از رفقا و سربازان مجروح که قبلا تمام نوشته جات و استاد خود را
معدوم کرده بودند که بدست خصم نیافتند در انجاها بگذاریم و برویم.
راهی که بطرف آنها میرفت مستقیم بود و از این گذشته با وجود آنکه
خمپاره ها و بمبارد مان آلمان با وضع مدهشی این راه را بمبارده می کردند
باز هم نسبتا از سایر راه ها که کلوله های خصم زیروز بر می کرد امن ترینظر
میامد . با این حالات و با مجبور بودن بانکه از زیر کاوله های آلمان عبور
نمائیم قاعده تايك راه کمتر خطر ناکی را باید انتخاب کنیم ولی برای
تکمیل بدبختی در گرفتاری ماها آن سرباز بریکاریه که بلد راه ماشد.
و ما را باید به نقطه معهود برساند خودش هم راه بلد نبود و در چنین شب
تاریک هراس آوری که فقط برق کلوله توپ چراغ ما بود بی جهه خود را
دو چار این نوع با یه کردن سفاهت محسوب بود .

به نقطه و ل ، که رسیدیم قدری توقف کردیم و پس از مشاوره
مصمم شدیم که راه امن تری را پیدا کنیم . بنابر این از سراشیب شبه که
صبح در آنجا بودیم فرود آمده و تمام خط را لاشه اسپان واسبابها سد
کرده بودند. در اینجا خط راه واقع است که به قامه به میرود با آنکه کلوله
های پیاپی خصم میریزد ناچار به چهار نعل اسب حرکت کردیم و صدمه
وارد نشد .

از این نقطه بعد راه بزرگ داخل شده و منظره این جاده و اقعایی
هولناك و هراس آور بود تمامت راه مزبور را از نمشهای آدم واسب
مخلوط هم و از عراده های شکسته شده و غیره مستور بود و حالا هم
کاوله های توپهای دوزخی ۳۸۰ میلیمتری آلمان جحیم واقعی را درانجا
ایجاد کرده و بلا در تك کلوله میریزد. هر یکدفعه که برق نوبهای مزبور
می درخشد و هوا را روشن میسازد یک منظره فوق التصور بهشت بارى
در نظر آمده و قلوب ما را سخت فشار میدهد.


صحیفه ۱۵
سال پنجم
شماره ۲۲

يك فقرة تاريخيه
از کتاب هندوان

میگویند که در زمانه قدیم پنج هزار سال قبل يك مهاراجه در وسط
هند بنام کنس بود که نهایت ظالم و نا انصاف بود - و دیگر راجه
كوچك باسد يو نامی و رانی آن را قید کرده بود و هریچه این ها را که
پیدا می شد میکشت زیرا که کنس را یک نجومی گفته بود که با بچه
راجه باسدیو ترا خواهد کشت .

همین طور هفت بچه های باسد پو را کشته بود وقتیکه هشتم بچه
پیدا شد باید یو او را بایک دختر دوست تبدیل کرد و کنس را فقط
این خبر داد که دختر پیداشد و عرض نمود که برای خدا دختر را به بخشید
کنس عباره دختر را هم زور پر دو کشت - اما وقتیکه می گشت آواز
از غیب آمد که ای ظالم کنی توسخت گناه کردی - این پیکناه را
ناحق کشتی - دشمن تو که را خواهد کشت بجای محفوظ رفته هست -
کفس بسیار متحیر شد و نه فهید که دشمن چه طور و کجا رفت
او از همین روز همه مسکین بچه های ملک را کشتی آغاز کرد - اما بچه
باسدیو را که نام آن کرشن بود و در برند این می ماند کشتن نتوانست.
اگرچه بسیار مردمان بی ایمان را برای کشتن کرشن هم فرستاده بود
اما کرشن همه قاتل ها را خود کشت
آخر وقتیکه شری کرشن دید که برای خود کنی این قدر بچه
ها را می کشد و مادرها را زحمت میدهد از برند این حرکت نموده جای
کنی رفته او را کشت و ملک خود را از ظلم آزاد کرد که نام شری
کرشن تا امروز مشهور و محبوب کردید -
از این قصه دو سبق میگیریم اول که عاقبت ظالم چه میشود و العام
قوم پرست چه .

ضروری تنبیه - این هم برای انصاف تواریخ شری کرشن گفتن
لازم هست که کرشن مرکز کشت و خون کردن به خواست او فقط
تعلیم محبت کرده است که تا امروز مقبول هست او عجاره مجبور شد.
که زهر را باز می بکشد - دیگر شری کرشن کنی را برای خواهش
حکمرانی هم نکشت بعد از موت را چه کنس تخت را محقدار سلطنة
داد که او را هم کنی قید کرده بود و خود و پدر خود بطور رعايا
و نوکر ماندند .
این فقره تاریخیه بسبی که در روایات مختلفه اقوام وملل بك نمونه
برای تطبیقات مسایل تاریخیه باشد درج نمودیم. زیرا در مابین این
روایت ( كتاب هندو ان ) وقصه برحصه حضرت موسی و فرعون
یک مناسبت و مشابهت وقوعات بنظر بر میخورد که از غرابت خالی نیست.

تلگراف آقای نظام السلطنه
به انور باشا وزير جنك عثماني

در این موقع که ریاست قوای ملی ایران را برای دفاع از دشمنان
ایران و معاندین دین مقدس اسلام بر عهده میگیریم از حضرت عالی خواهش
مینمایم که امتنان و تشکر قشون مرا به عساكر منصور دوان سنيه عثمانی
كه يك عده از سربازهای رشید خود ر ا برای کمک و همراهی نزد ما میفرستند

بابو رقمه تند و ملایم غیر از حرکت کردن زیر خیاره های المان که
زمین را مثل تكراه سیراب میکند راه می پیمانیم د کر چاره نبود . و بدیهی
است در زیر چنین آتش و فولادی غیر ازینکه انسان قهر اقضا و قدری میگویند
شده و بدون فکر جان حرکت کند جاره و علاجی ندارد .

بالاخره پس از صدمات زیاد به راشیب دیگری رسیدیم که بمراتب
مراحل اولیه عبور و حرکت ما خطر بالاتر می بود. باطربه ای تویی
که برای استخلاص و بردن آنها به عقب میرفتیم در يك تپه مجاوری
است و یک راه باریکی از این نقطه به محل مزبور میرود و بایستی بهر قیمت
د هر اندازه مخاطره به تپه مذکور خود را برسانیم.

تا کنون مخاطرات عظیمی با ما مصادف نشده است لیکن در این جا
ان خباره بزرگی فرش کنان رسیده اسپان جلو را قطعه قطعه ساخت
و اسب های عقبی از شدت وحشت رم خورده و همگی در یک گودالی که
ناره های سابق کنده بودند افتادند تمامت ستون دسته جات ماهر جای
خود ایستادند و بایستی ایران را بیرون کشیده و باز حرکت کنیم دیگر
من چیزی از قیافه مصیبت خیر آن ساعت نمی نویسم و خودتان تصور
نمائید که در ان ساعت با این حال زیر باران آهن و اتش المنان حالت ما
مجارستان گذشت : معلوم است در این موقع غیر از کشته و متلاشی گذاشتن
و گذشتن جاره نیست بازی پس از زحمت قدری دیگر راه رفتیم که باز هم
لك كاوله المان رسيده و يك عرابه بزرك قورخانه را بکلی و از کون
ساخت .

بالاخره پس از تحمل مشقت های بی پایان و اضطراب های سخت
ماری های معهود رسیدیم تو بچی ها از مشاهده ما خیلی خورسند شدند
الی این نقطه را نیز المانها کشف کرده و پیوسته کلوله و خمپاره بدانجا
می فرستند. من با چشم اطراف را کاوش کرده و يك تنه درخت قطع شده را
بانده و با کمال شادی و مسرت مثل اینکه در میدان جشنی هستم آن را در مقابل
سر خود قرار داده که از تکه پاره های خمپاره شاید محفوظ بمانم .
صاحب منصب باطری های اینجا خیال حرکت داشت و از ما سؤال کرد
که در و تپه هایی را که آمده اید دشمن بمبارده می نماید یانه . پس از شنیدن
جواب ما که همه جا دو خانه کلوله های خصم است چنین حکم داده و گفت
فرزندان عزیزم خیلی کارید شده است باید از این جا خارج کردیم .. و
حالا دیگر باید از همان منطقه های مخاطره که عبور کرده ایم دو مرتبه
حرکت کنم .

بسرعت کارهامان را مرتب کرده باطری ها را جمع کردیم عمده صدمات
ان ماموریت به من و رفقایم رسید زیرا که برای پی بردن توپ ها اسب
قدر کفایت نیست و علاوه بران زمینهای اطراف را طوری بمباردمان
الغير شکل داده و کودال و تپه ایجاد کرده است که برای حرکت هر توپ
اسب زیاده لازم است و بنابر این در نهایت مشقت میبایستی لا اقل در اسب
به هريك خوبی بسته و بعد از انکه آن را به یک زمین مسطحی رساندیم فقط


نمبره ١٦
سال پنجم

تقدیم بدارید و یقین دارم که بعون الله تعالى فتح و منصوریت باقواى متفقه اسلامی خواهد بود

نظام السلطنة

جواب تلگراف حضرت دولتلو انور پاشا
تلگراف نامه حضرت اشرف با کمال ممنونیت واصل اینکه قوای ملی ایران در دست عزم حضرت اشرف است عن صميم الفواد تبريك مينهايم قویا امیدوارم که در این آن تاریخی از شهرت و ماثر اجداد خودمان علهم خواهیم شد برضد دشمنان خودمان مشترك مساعی نموده بمون باری تامین مظفریت خواهیم نمود برای تامین عملیات د با هر گونه معاونت از طرف ما ایفا خواهد شد قوا و مهماتیکه برای معاونت احضار حضرت اشرف شده است در راه است تمنای موفقیت مینمایم
انور

ذمه دار تکالیف حاجیان صرف عرب هاست
ما قبل از این نوشته بودیم که از بد نظامی ترکان ، بد نظمی عریان بار بار زیاده تر میباشد . و در یکدیگر ها نوشته شده بود که ذمه و از تکلیف حاجیان صرف شريف مكه میشود . زیرا ترکان را با این سخنان پیش ازین هم بك امانی بود . امروز حاجی کرم داد صاحب پدروی یک خطی فرستاده است که ما انرا در نجا عیناً درج میکنیم .

ترجمة خلاصة خط حاجی کرم داد پدروی
بسبب آزادی خواهی و با تفاوت شریف مکه تنها در هندستان نی بلکه در پارلمنت الکلند نیز برای سهولت و امن حاجیها از شریف مکه امید ها کرده شده است . وامید می کنند که شریف تمام این خرابها و بد نظمی ها را وقتیکه خود مختار شود دور کرده میتواند شاید که این درست باشد اما بشر طیکه او از ایمان داری کار بگیرد که در اصل باعث تكليف حاجیان عربها میباشد . و شریف مکه حامی آنها میباشد شريف عون پاشا که سلف این شریف بود . هر انچه که می کرد . و آن ظلمه ای صریحی که روا میداشت برهیچ کسی پوشیده نیست . اگر در حقیقت دیده شود . این هم از کمزوری ترکان بود . که چرا برای ان مقامات مقدسه و عربها قوة كامله سوق نمی کرد و آنها را سرزنش و تادیب نمی نمود . حاجیها هیچگاه از ترکان شکایت نمی کنند بلکه عربان ترکان را بکار حاجیان هیچ دخل گرفتن نمی گذارند آیا بدویهای خونخاری که برای یک ریال قتل يك انسانا مانند قتل يك مكس هم نمیدانند آیا ترک است يا عراب؟ عرب باعث این همه تکالیف است برای من بند و بست خود مختارانه عربها از پیش هم ثابت شده است که خراب بود . و برای حاجیان آنقدر تکالیف پیدا شده بود که رفته رفته مردمان رفتن حج را بند کرده بودند . سخن انصاف همین است كه ترك موجب تكليف حاجيان نبود بلك خود عرب بود . حاجیانی که خبر این بقاوت را میشوند می گویند : -
کان : بالاحج هم رفت و عمره و غيره
ترجمه از اخبار بسه

شماره ٢٢

اعلان
سراج التواريخ
جلد اول و دوم

زندگانی جاودانی مرقوم و ملت ( تاریخ آنست ، و سراج التواريخ ) آئینه حیات نمای ملت جلیل افغانست ، زیرا از آغاز تشکیل و تأسیس یافتن دولت افغانية حاليه بحث میراند که برای حالیه و استقبال مآل بهتر ازین درسگاه عبرت و خوشتر ازین انتباه ملت تصور نمیشود . هر فردی از ملت را واجب است که یک نسخه از آنرا بدست آرند و مانند حرزجان در کتابخانهٔ قلوب خودشان نگهدارند . علی الخصوص که کتاب مذکور به نیت خالصانه و خیر خواهانهٔ استفادهٔ عمومی به امر و فرمان ذات عرفان صفات پادشاه مقدس ما اعلیحضرت ، سراج الملة و الدين ، تأليف و تدوين و در مطبعهٔ حروفی دارالسلطنه کابل زیور طبع آرایش و تزین یافته است .

جلد اول این کتاب از ابتدای سلطنت خاندان ذیشان ( سدوزائی ) یعنی از آغاز تأسیس و استقلال دولت عليه افغانستان تا ورود اعلیحضرت امیر کبیر امیر دوست محمد خان مرحوم جنت مکان از هند در کابل تخت میبرآند و جلد دوم آن از حکومت خاندان جلیل الشان ( محمدزائی ) یعنی از ابتدای حکومت اعلیحضرت امیر کبیر امیر دوست محمد خان تا به اول جلوس اعلیحضرت ، ضياء الملة والدين امير عبد الرحمن خان ، طاب ثراه وقائع تاریخی را جامع میباشد و کاغذ اعلی بحروف تایپ بطبع رسیده است ، قیمت کتاب مذکور نسبت بزینت و خوبی تجلید آن از قرار ذیل است .
نمبر (١) پشتی چرمی جرم نصواری دانه دار کاملی تحت چهار حاشیه جدول طلابر کار نشان دولت و اسم کتاب از ورق طلای اصل جزو بندی شده مبلغ شانزده روپیه پخته کابلی
نمبر (٢) پشتی مقوا رویه کیرمانی چهار کنج و زیر چرم فرمه سیاه حاشیه و اسم کتاب و نشان دولت ورق طلاء جنه سیزده روپیه پخته کابلی
نمبر (٣) پشتی مقوا رویه گیره لاجوردی چهار کنج و زیر چرم مینی سرخه کابلی پخت حاشیه و اسم کتاب و نشان دولت ورق طلاسته جزء بندی شده یازده روپیه پخته کابلی و ده شاهی
نمبر (٤) پشتی مقوا رویه ابری چهار کنج و زیر چرم میشی سرخه کابلی پخت حاشیه و اسم کتاب و نشان دولت ورق طلاء جنه کوته بندی شده ده روپیه پخته کابلی و سه شاهی
نمبر (٥) پشتی مقوا رویه ابری سرخ چهار کنج و زیر گیره سیاه اسم کتاب و نشان دولت ورق طلاء جنه كوتك بندی شده نه روپیه پخته کابلی و یازده شاهی

محل فروخت
در نفس ارك مبار كه از تحویل خانهٔ جناب محمد ولیخان سرچوکانه
در بازار ارگ از دکان عبدالله خان

چون کتاب مستطاب سراج التواریخ چهار جلد میباشد . اگر دريك وقایه و شیرازه میشد حجم کتاب موصوف کلان میشد لهذا اعلیحضرت همایون و لا امر نمودند که جلد اول و دوم در يك وقایه شیرازه شود و جلد سوم و چهارم آن که هنوز در زیر طبع میباشد و پس از انکه از طبع برآمده مقوا کرده شد انشاء الله اعلان فروش آن نشر کرده خواهد شد . فقط

در چاپخانهٔ حروفی دارالسلطنه کابل طبع گردید
همه مقاله هائیکه دستخط ندارد از طرف مدير و محرر محمود طرزی
محمود طرزی


اعلان
عموم مشتركين كرام خود را یاد آوری میکنیم مقدور سعی و کوشش کردیم که از شکایت نرسیدن اخبار مشتركين كرام دارالسلطنه کابل خود را فى ايام ممكن نشد لهذا حالا بكخانهٔ مركزى دارالسلطنة كابل بك مقاوله نموده دا كخانه مشاراليه تقسيم و توزیع اخبار ما را که بهمه مشتركين كرام ما رساند در عهدهٔ جهت خود قبول نمود. مشتركين كرام دارالسلطنه خود را مشعر و یاد آوری میکنیم که بعد ازین اخبار های شان بدون واسطهٔ غير فرداً فرداً واسطه آدمهای دا كخانه خود شان میرسد

شرایط خر داری
دارالسلطنه | ولایت داخل افغانستان
قیمت سالیانه هشت روپیه کابلی | سالیانه چارده روپیه کابل
قیمت ششماهه پنج روپیه کابلی | ششماهه هشت روپیه کابل

در خارج افغانستان
هر جائی که باشد با اجرت پوست
قیمت سالیانه ده روپیه انگلیزی | قیمت ششماهه هفت روپیه انگلیزی
سه ماهه اشتراك قبول نمیشود
يك طلای پوند انگلیزی بازده روپیه کلدار است از همین قرار حساب کنند

( شرایط درج کردن اعلانها )
سوداگرانی که مال تجاری، و صنعتگرانی که صنعت خود شارا در سراج الاخبار افغانیه اعلان و اشهار کردن میخواهند، و با دیگر هر رقم اعلان و اشهاریکه باشد از قرار شرایط ذیل درج و شایع میشود: اعلانیکه در متن اخبار از یکبار تا به پنج بار نشر و شایع شود بر سر هر سطر ١ يك روپیه کابلی و اگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند فى سطريك قرآن يعنى نيم روپيه كابلى اجرت گرفته میشود اعلانیکه درین ورق وقایه خارج شود از یکبار تا به پنج بار فى سطريك قرآن يعنى نيم روپيه كابلى و اگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند فى سطر ده شاهی اجرت گرفته میشود. طول سطريك ستون اخبار ما ( ٣ — اینچ — ٤ — سوت ) میباشد هرگاه شخصی اعلان خود را متمادیاً تا يك سال نشر کردن خواهد و وجه يك ساله را پیشکی ادا نماید در ورق پشتی و در سطری ستار اجرت گرفته میشود

اعلان
حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ
در ٢٩ روز
آسيا اوروپا افريقا

( مطبعة عنايت ) يك اثر دلپذیر جدیدی در نظر هوسکاران عرفان جلوه عرض میدهد. بدست آرید، بخوانید در ظرف ٢٩ روز يك مدت كى سه قطعه زمین را با سیاح آن کجا و همراه دور و سیر میکنید. ملکهایی را که بران میگذرید مفصل و مكمل جغرافیا و تاریخ آنرا خوانده میتوانید. چه چیزها می بینید. چه چیزها میشنوید. چه آدمها چه روزها میگذرانید علمی، ادبی، سیاسی در عین زمان شاعرانه عاشقانه هوسات برانگیزانه — يك اثر! این اثر از سه جلد مركب و در يك وقايه مجلد میباشد. تقریباً (٧٠٠) صحیفه، و با (١٠٥) قطعه تصاویر مناظر مختلفه و اشخاص معتبره و نقشه های مهمه مزین است. نسبت با اینهمه خوبیهای آن قیمت (٧) هفت روپیه کابلی آن هیچ نیست. کاغذ اعلا، چاپ حروفی، تصاویر زینکو گرافی، جلد محكم و استوار: دیگر چه میخواهید! همینقدر که بادر فى مطبعه مبارکه درده افغانان به ( عبدالرءوف ) خان سر مرتب مطبعة مباركه، یا در بازار ارکیدگان (باز محمد) تاجر کتب و یا در بازار کتب فروشی متصل مدرسة شاهي بدكان حاجی ملا ( غلام محمد ) خان تاجر مشهور کتب رو آورده مبلغ فوق کتاب مذکور را بدست آرید دیگری کاری نماند


( اعلان )

پراکنده

از آثار مطبوعۀ تازۀ مطبعۀ مبارکۀ عنایت ، عبارت از يك مجموعۀ اشعار آبدار تجدد آثاری میباشد که بر کاغذ اعلا ، و خون طبع دلربا ، با تصاوير بسيار زيبا جلوه گر بازار عرفان گرديده است . اگرچه از بحث خط و خال سعيد است ولى مضامين و خيالاتش سراسر بیکطرز جديد است . نسبت بخوبيهاى ظاهرى و معنويش قيمتش خيلى ارزان ، يعنى مقابل (۷) دو روپيه کابلى در خود مطبعۀ عنايت از نزد عبد الرؤف خان سر مرتب ، و در بازار ارك از دكان باز محمد ، و در متصل مدرسۀ شاهى از دكان حاجى غلام محمد خان تاجر كتب هر کس خريده ميتواند .

اعلان

جزیرۀ پنهان

هوسکاران مطالعۀ آثار ادبیه را مژده : ازین نوبر رسیده گلزار ، مطبعۀ عنایت ، کام جائرا شیرن نمائید ! ، جزیرۀ پنهان ، يك ناوليت که قوت علم و معرفت رسمى و غيرت را براى اساس زندگان نوع بشر نظر ثابت و جلوه گر میسازد . هم حکایت ، هم عبرت هم فن ، هم فضیلت ! خوبى چاپ ، خوبى کاغذ ، خوب تصویرش علاوه قيمتش نظر بخوبيهاى باطنى و ظاهريش بسيار ارزان ! تنها (٦) شش روپيه محل فروخت نفس مطبعۀ عنايت در ده افغانان ، و آن از محمد در بازار ارك ، دكان حاجى غلام محمد خان تاجر كتب متصل در مدرسۀ شاهى .

اعلان
از اداره

کتاب سال اول سراج الاخبار افغانیه مجلد
کتاب سال دوم ۰۰۰ مصور مجلد
کتاب سال سوم ۰۰۰ مصور مجلد
کتاب سال چهارم مصور مجلد
علم و اسلامیت
آیا چه باید کرد؟
ادب در فن
رنجه
مختصر جغرافیای عمومی

این کتابهای فوق در اداره موجود است . هر کس که آرزوی خریداری آنها را داشته باشد به اداره مراجعت کند .

اعلان
از مطبعه عنایت

قیمت روپیه کابلی
سیاحت ردو را دور زمین بهشتاد روز مجلد ۲
سیاحت در جو هوا مجلد ۱
سیاحت در زیر بحر مصور مجلد ۱
از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی مجلد ۱
روضة حکم مجلد ۲
پرا کنده مصو ر مجلد ۲
جزیرۀ پنهان مصور مجلد ۱

هر کس که آرزوی خریداری این کتابهای مافوق را داشته باشد از خود مطبعۀ عنایت در ده افغانان از نزد عبدالرؤف خان سر مرتب و از دکان باز محمد خان کتابفروش در بازار ارك و از دکان حاجی غلام محمد خان تاجر کتب متصل مدرسۀ شاهی بقیمتهای معینش خریداری کرده میتوانند . و اگر از خارج افغانستان ارزوی خریداری کتابهای مافوق را بکنند باید در سراج الاخبار افغانیه مخابره کنند .

اعلان

کتابهای مجلد سراج الاخبار افغانیه ، و کتابچه های علاوه ان و شماره های متفرقۀ آن ، و همه کتابهای مطبعۀ عنایت خریدارانی که آرزوی خریداری آنها را داشته باشند از دکان حاجی ملا غلام محمد خان تاجر کتب متصل مدرسۀ شاهی ، و از دکان باز محمد خان تاجر کتب در بازار ارك بقيمت های معین آن خریداری کرده میتوانند و نیز در خود اداره در ماشینخانه میآید که ، و در خود مطبعۀ عنایت در ده افغانان هم بفروش میرسد فقط


سراج الاخبار افغانیه
١٣٢٩

شماره ٢٣-٢٤
سال پنجم

فهرست مندرجات

عيد سعيد فطر )
جشن اتفاق ملت )
آذين وشهر آئين )
كيفيت ختم شريف در تراويح )
تفسير بسم الله الرحمن الرحيم )
سياحت )
نقل استمنا و فتوای محكمة شرعيه )
ادبيات ( نامه منظومه — انتخاب از خوشحال خان

حوادث خارجيه { افسانه های جنگ از جرائد اوروبا — نطق صدر اعظم المان — نطق وزير جنگ المان — انگلیس در عراق عرب حسان داخل شد — تحت البحریهای جدید المان — در مدیترانه — تنقيدات يك صاحب منصب الماني — آيا شريف مكه و اعراب بغاوت کرده اند — وليعهد عثمانی در فرونت غرب — تشويقات عثمانی دو البانی — بيانات يك صاحب منصب المانی — اتش سيال يلمايع سوزان — مس در المان — حمله پوريكا از خشكی و دريا — توسعه حقوق ليوان در پرور — استخدام نسوان در جنگ — احتراق در کار خانه باروت — تبريكات قيصر — ماموريت های فوق العاده فرزندان قيصر —

اعلان ( سراج التواريخ — ايضاً اعلان سراج التواريخ
سالنامه ( سال پنجم سراج الاخبار افغانيه
تصاوير ( از منظرهای عید سعید — كذا — تشریف آوری اعلیحضرت پادشاه به مصلی — عودت شاهانه از نماز —


اعلان
از صنایع پروبهای جات متعدده صفات اعلیحضرت سراج الملة والدین پادشاه ترقيخواه دولت عليه افغانيه و همت جناب جریبال کارخانه جات . ماشین خانه سیار که دارالسلطنه کابل علاوه رایجای حوائج دولتی و عسکری مانند مساکر شاهانه و غیره ، بعضی دیگر مصنوعات داخله که ازان اهل وطن استفاده میتوانند نیز ساخته شده حکم فروش این صادر گردیده است : محل فروش این چیزهای ، ذیل ( دکان عبدالله خان در بازار اراک ) میباشد .

(۱) سرج های پشمینه یلی رنگهای مختلف کیفیت آن از قرار گرانیکری ۳ توته مشخص شده در صندوقخانه جنسی بفروش میرسد

اقسام
قسم اول
درجه‌ها | درجه اول | درجه دوم | درجه سوم قندی کلفت قیمت آن ۱۰ چند از اول پشمینه
رقم | رنگ | خودرنگ | رنگ | خودرنگ | رنگ | خودرنگ
مال‌ساخت‌لشکر | ٦ روپيه و ١٨ پيسه | ٧ روپيه و ٢ پيسه | ٦ روپيه و ١١ پيسه | ٦ روپيه و ٤٨ پيسه | ٦ روپيه و ٦٠ پيسه | ٧ روپيه و ٢٥ پيسه
قیمت | ٦ روپيه و ٥٠ پيسه | ٧ روپيه و ٤٠ پيسه | ٦ روپيه و ٤٠ پيسه | ٧ روپيه و ١٠ پيسه | ٦ روپيه و ٩٠ پيسه | ٧ روپيه و ٧٥ پيسه

کمره های قسم اول و درجه دوم از قرار گرانیکری کشمیره هر چارخانه ۷ روپیه ۳۵ پیسه

۲
***
تکمه‌های چرمی و جراب و منبردار
راهدار زوج | معمولی زوج | کلاه قندزی | سیاه قندزی | خورد قندزی
رقم | تکمه‌لک زوج | ١ روپيه و ١٠ پيسه | ١ روپيه | ٥٠ پيسه
قیمت | ١ روپيه و ٥٢ پيسه | ٣٦ پيسه | ٤٥ پيسه

(۱)
کوره های جدید ساخت
رقم | زره‌باف یک ابه دوگرده‌واله | چرم بف یک ابه دو گره سه تاره | يك ابه چار تاره گلى
قیمت | ۸ روپیه و ۳۳۳ پیسه | ۹ روپیه و ٢٤١ پیسه | ٦ روپیه و ١١ پیسه
رقم | چرم بافت نادوت تدارای روایه | چرم بفی دسته روالاه يك ابه | چرم بف همرقان
قیمت | ٤ روپیه و ٤٨٩ پیسه | ٤ روپیه و ٤٦١ پیسه | ۸ روپیه و ٢٣ پیسه
رقم | تخته و رختى كمر سه توغخانه | قبضه کاپیت قره از چرم دولابه توغخانه | زره‌باف رقم سواری ساس کلبت
قیمت | ۳ روپیه و ٥٥١ پیسه | ١ روپیه و ٥٧٤ پیسه | ٥ روپیه و ٩ پیسه
رقم | از این سواری تیغ جرمی | چرم بف میانه چوبه یت زنانه | زنانه ابریشمی خیاطه
قیمت | ٤ روپیه و ٤٥١ پیسه | ٥ روپیه و ٨٩ پیسه | ٤ روپیه و ٥٨ پیسه
رقم | دسته ادای تیغ جرمی | دسته دولامسای و رختى كليت نقره | از این سواری دولابه تیغ جرمی كمك دار
قیمت | ١ روپیه و ٤٩١ پیسه | ١ روپیه و ٤٥١ پیسه | ۸ روپیه و ١٢ پیسه

***
تمام گلهای مصنوعی سر
قسم | گل جرین | گل بادرمان | گل کرینه
قیمت | ٥ روپیه و ٣٦ پیسه | ٦ روپیه و ٦٦ پیسه | ٩ روپیه و ٧ پیسه
قسم | شکوفهٔ نارنج | گلیسن | گل استرن
قیمت | ٧ روپیه و ٤٥ پیسه | ٩ روپیه و ٥٨ پیسه | ٥ روپیه و ٢٨ پیسه
قسم | شکوفهٔ سیب | گل گلاب | گل سوسن
قیمت | ٦ روپیه و ٣٥ پیسه | ٧ روپیه و ١٢ پیسه | ٦ روپیه و ٥٤ پیسه

( بر یک عدد هاشم دفتری کارخانجات ۱ گردان نظامی )


سال پنجم (شماره) ٢٣-٢٤ صحیفه (۱)

مدير و سر محرر
محمود طرزی

الاعلانات و مطبوعات
در ماشین‌خانهٔ دار السلطنة (کابل)
همه امورات تحریریه به اداره خانۀ
بنام مدیر فرستاده میشود

سراج الاخبار افغانیه
۱۳۲۹

قيمت ساليانه
بزوار دارالسلطنة كابل ۸ روپيه كابلى
در اطراف داخله مملکت
باخراجات داك ١٤ روپيه كابلى
در خارج مملکت
باخراجات داك ١٠ روپيه انگليزى
هر پانزده روز یکبار نشر میشود
قيمت يك نسخه آن در کابل یک آنه سی است
(اوراقی که درج نشود اعاده نمیشود)

تاریخ قمری غره شوال ١٣٣٤ تاریخ انگریزی ۱ اگست عیسوی ١٩١٦ تاریخ شمسی ۱۰ اسد ١٢٩٥

انکار پر شوق و هوس و يك تذكار خیلی بزرگ و مقدس آرزوی فیروز سعادت اندوز ميامن امروزی است که در ان همه افغانان باهم نخستین بار جمع و فراهم گشته و بیکدیگر صدای اتحاد، و صلای اتفاق در داده از نفس خودها بكمال فرحت ورضا، وصدق وصفا يك نفر را برگزیده بر خویش پادشاه وأولو الأمر مقرر وتعيين نموده همه گان بالاتفاق ، بنابر امر وارادة حضرت آفرینندهٔ خلاق ، وقادر على الاطلاق ، باتمام رغبت و اشتياق قلوب خالی از نفاق ، نطاق محكم حلف و میثاق خدمتش را چست برمیان ربط و الحاق نموده و از غیرت ذاتی و شجاعت فطری خود دوستان را یادآوری و اخطار ، و دشمنان را تخویف ، و انذار فرموده ، در مقابل همه عالم، وساير امم، خود شارا یکی از ملل معظم ، واقوام ذي همم بعلم آورده، استقلال ملى، وحريت قومى خویش را ثابت و مسلم داشتند. چنانچه درین بار باز برای اعاده و تکرار آنروز فیوضات آثار سعادت آثار افغانی، جشن موصوف اتفاق ملی، دو شعار و زینت والی، از طرف عموم اهالی با تمام فرحت و مسرت ، و چراغان وزینت ، در زیر سایهٔ ترقیخواه ذات شوکتمآب پادشاه ترقیخواه مقدس محبوب القلوب ملت جلیلهٔ افغان ، اعلیحضرت سراج المله والدین امیر حبیب الله خان ، ادام الله دولته الى اخير الدوران بكمال ترتيب و انتظام از قرار ذیل آغاز و انجام یافت

( مراسم دربار معالی بارجشن مقدس اتفاق ملت )

امسال چون جشن مقدس اتفاق ملت از حسن اتفاق بتاریخ ۲ رمضان سعادت فیضان تصادف ورزیده بود، از انرو از چند روز در همهٔ مردم طبعاً بك مراقی در یکباب حسن میشد که آیا مراسم پر مکرم این جشن بزرك على چه نهج وصورت انتظام و سرانجام خواهد یافت ؟ که بنابران روزی چند قبل از تشریف ماه رمضان فیض‌رسان از طرف جناب ايشيك آقاسی ملکی که بالخصوص بامور اداره و تنظیمات همچنان دربار های بزرگ جشن ها و عیدها و غیره مأمور میباشند. اعلانهای رسمی برای رفع شبههٔ واردهٔ فوق که در خیال عموم مجسم داشت در نقاط مهمهٔ شهر مینو بهر عزیز ما چسپانده و آویزان شده بودند تا اهالی آنرا دیده ازان کیفیت

عید سعید میامن پدید ( فطر ) این سال فرخ فال ١٣٣٤ هجری نبوی صلی الله عليه وآله وسلم را ( سراج الاخبار افغانيه ) بر همهٔ مومنين و مؤمنات امت ناجیهٔ اسلامیه از صمیم دل مبارکباد میگوید . حفظ وصیانت دین مبین مقدس را از شر دشمنان آن از بارگاه صمدانی تضرع و نیاز میکند

﴿ جشن مقدس اتفاق ملت ﴾

چون اين يك بدرجۀ اثبات و تحقیق پیوسته است که جمیع اسباب رقی و مدنیت و فرخندگی و سعادت و كاميابي و مظفریت و امن ورفاهيت و فیروزی و غالبیات از یمن فيوضات اتفاق ترشح و انشآت نموده اند. لهذا مقصد اهم عنوان مقدس و معظم « اتفاق ملت» عبارت از تقرر و تمكن افکار عموم افراد ملت است بر چنان يك نقطۀ واحد ، ويك مركز كثير الفوايدى که از اینجا بزودی و سهولت وصول و شمول شان بشاهراه ترقى و تمدن ممکن و میسر باشد. و آنهم بجز اینکه از همه اول بهر نظم و ايفا و اداره و اجرای جمیع امور، و کارهای ضرور خوديك شخصيت فاعل، ويك هیئت مختاری انتخاب واتخاذ نمايد بكلى عديم الامكان وغير متصور است که به مطلب و مرام فایزو نائل گردیده کامیاب شوند . یعنی خیلی يك مسئلهٔ پر اشکال ويك احتمال محال عدیم الانحلالی است كه يك ملتى بوجود يك آمر و متبوع بتواند ، آزادی و استقلال ملى ، وأوضاع حال و استقبال وطنی خویش را حفظ و صیانت نماید . پس مراسم ذی مکارم « جشن مقدس اتفاق ملت » که همه ساله بتاريخ دوازدهم سرطان در جمیع ممالک محروسة الممالك وطن عزيز ما افغانستان صانها الله عن الآفات والخسران از طرف عموم ملت نجیبهٔ افغان بابك ذوق و مسرت بسیار درخشان ويك حظ ولذت فوق العادة عظيم الشأنى اجرا میشود . في الحقيقت بك


صحیفه ۲
سال بجم
انعقاد دربار جشن را دانسته و بر طبق آن عمل پیرا گردیده خواطر خود را تعمین و قلوب خود را تسکین دهند. پس بموجب هدایات اعلان مذكور جميع ارباب مناسب ملكي وعسكري و اصناف علما، و اشراف شهر و اطراف دار السلطنه کابل که توسط رفعه های مخصوص و نکتهای خبری دو روز قبل از طرف ايشيك آقامیان ملكي و نظامی و سارجن میجر دعوت و اخبار گردیده بودند ساعت ۶ و نیم عصر دوشنبه حاضر سلامخانه عام شده و بعد از توقف ثلث ساعت نماز کاهی که در حین لطافت پیرا من سمت غربی قصر شوکت احتوای دلکشا تهیه و تفریش شده بود برای ادای صلوت مغرب عازم کشته بعد از مرور جار نجد قیقه که در اثنای راه صرف شد هر صنف بدرستی و انتظام تمام داخل صفهای نماز کردیده و باریسمانهای باریک و درازی تسویه و ترتیب صفوف قرار اصول معمول بعمل آمده همه کان بر جایه ای خود قرار گرفتند . سپس در پینوسهای خوشرنگ و طريف لوله های کاغذی رنكا رنك و لطیفی که در هر کدام آن سه سه دانه نقل عجيده وملة في بود بر عموم صفوف في نفر يك لوله ، دو لوله بفرض افطار که تمجیل آن از سنن سید الابرار است توزیع و تقسیم شد. درین اثناعین هنگامیکه هر کس با تمام شوق و هوس تشريف شوکت رديف ذات قدسيت صفات اعلیحضرت پادشاه معظم و مقدس خود را يك آرزو و اميد ، و يك مراق شدیدی می رودانید، از عقب صفوق و از راه سمت شمال نماز گاه با کاه بواری اسي صبا رفتار چهره ملاحت بار فرحت آثار فرخنده کی دیار سعادت نتار شهریار مراحم کردار عطوفت شعار ملت تجيبه افغان ، اعلیحضرت مبراج الملة والدين امير حبيب الله خان ، سالنه الله بالحفظ والامان از دور ظاهر و نمایان کند. همه کان بنا بر حفظ آداب سلام و وفای مراسم تعظیم وا کرام پریا خانته بعرض و تقدیم تحيات شاهانه و ادعیات ملوکانه رداخته صفه عزت و احترام گردیدند، ذات مكارم صفات مراحم آیات اعلیحضرت همايون القدس والا بعد از ان که عموم صفوف را بهیأت عمودی در اثنای مرور، ضمناً ملاحظه و عبور فرمودند عنان عزبات موكب شوکت موهب همایونی را متوازی خطوط صفوف عطف داده در مقابل صف اول عین بر نقطه وسط توقف ورزیده در حالیکه جمیع حضار چهره ملاحت شهرة ملو كانه شانرا با کمال ذوق و سرور مشاهده و تماشا می کردند عموم را مخاطب نموده چنین بکلام حکمت انجام ابتدا فرمودند و جشن اتفاق ملت ، چنین خوشی و آزادی افغانستانست از در گاه حق سبحانه تعالی همیشه آرزو دارم که این جشن برا رمضان افتاد از انرو مرکزی لا محال باین خیال بود که سر رشته و انتظام أن نجمه اصول کرده خواهد شد ؟ خود من بفکر خود خواستن شما را ر همه شما دراین روزه داری بسیار تکلیف بود که یهوده و به کار بر جاهای خود می نشنید، و هر کس در فکر زود گذشتن روز خودسر زانو افکنده میرفت و بر خلاف آنهم درست نبود که شما را یکلی نمیخواستم ، لهذا همین وقت عصر را مناسب یافتم که یک جا با هم دیده و افطار کرد، و هر کس شیرینی خود را گرفته مرخص شود و امسال اینهم نمیشد که بمانند ساله ای سابق همه شما را صنف به صنف مفصل از نظر بگذرانم . چرا که در اثنای چنین روزه داری بسیار سخت و دشوار

شماره ٢٣ - ٢٤
مینمود البته برای شماها یک کار سهل و آسانی بود اما برای من سخت تکلیف داشت که تنها یک آدم همه شما را از نظر بگذرانم، این جشن بهمراه امسال دو سال دیگر هم در ماه مبارك رمضان خواهد آمد. و تا حال این دو روزه که گرفته ایم خود من ذاتاً هیچ تکلیفی دران حس نکرده ام و هوا هم نسبت بچند روز پیشتر قدری - د شده انشاء الله بر شما هم امید است بصحت و عافیت گذشته باشد و ازان زحمتی ندیده باشید . و بالفرض اگر یک تکلیف و مشقتی هم از ان به ابرسد باید آنرا بصیر و طاقت مقابله کنیم چرا که بنده هستیم و خالق ما را به ادای فرایض خود امر فرموده میباید کم بهر صورتیکه ممکن باشد در بجا آوردن آن حتی الوسع کوشش و رزیم. درین اثنا چون وقت افطار خیلی قریب بود از اترونات شو کتبات اعلیحضرت همایون اشرف والا همه کان را به نشستن امر و اجازه نمود. و خود هم از بالای اسب شرف نزول فرموده و صصلای امامت مسند آرای عزت و دیانت کردید. منتظر رسیدن وقت افطار و ادای نماز گشتند . چنانچه بعد يك وقفه مختصر از بالای نية بمار و که موقع انداخت توپ است اول بك دود مسرت اندود و متصل آن يك آواز مهابت اند از اکه وقت افطار را اشعار نمود. سامعه نواز کردید که بنا بران هر کس با شیرینی که قبلاً به او داده شده بود روزه خود را باز نموده تهیه نماز آغاز نهاد و مؤذن هم بيك آواز معتدل و متوسط بكمال خوش الحاني اذان گفته و از صف اول هم صدای اقامت باند گردیده عموم حضار با کمال ذوق و مسار بپادشاه دیانت اکتناء عطوف مرحمت شمار و پدر ترقی خواهر وف شفقت کردار خودشان اقتدا ورزیده با حضور قلب و صفای عقیدت بك نماز بسیار با تأثیر و حرارتنا کی بجا آورده شد . بعد چون صلوت الحجام و ختتام پذیرفت. همه کان جانب عمارت باشو کن سلامخانه عام متوجه گشته و بعد از چند دقیقه جمع علمای عظام و خوانین دی احترام واهل مناصب عليكي وعسكري حسب مراتب پر چوکهای خودوس و جابهای مناسب خودها نشتند وضعیت داخلی دالان بزرگ سلامخانه عام چنان یک منظره خوشنهای بازیات و انتظامی را تشکیل داده بود که زبان از تقدیر، وقد از تحریر وصف و تعریف آن عاجز وقاصر است. جانرهای نفیس و بلوری که از سقف مزین و زرین دالان آویخته و در ان شمع های کافوری لطیف و رنکینی افروخته شده بودند و ظروف و اوانی قیمتدار بسیار زیبا و اعلاميكه برميز بزرك حضور بکمال دقت و اعتناء چیده شده بود عکس انداز و رتو نثار تجلیات و انوار گردید. زینت و لطافت صوری آنها را دو بالا میساخت . برنده خارجی سمت شمالی سلامخانه و زیر آن موقع با صفای خوش هوایی که برای میرزاها و دفترچها و کار بکر های ماشین خانه ها و معلمهای مکتبها و کلانتر ها و غیره تخصیص داشت و در ان هر صنف وكمال درستی و نظام اخذ مقام نموده بود. با قالیتهای زیبا و فرشهای اعلا، و تحیرهای خوشنمائی تزیین و بالامپهای بزرگ و گران بهای تنویر یافته بود که انسان چون همه آن ترتيبات وتنظيمات، و چراغانها و تزینات را ميديد يك حظ وفرحت و ذوق ولذت عظیمی در قلب و دماغ خود حس می نمود . بعد از وقفه نصف ساعت عين هنگامیکه از صف دادن میزهای نانخوری فراغ کلی حاصل شده بود. از بیرون سلامخانه او از دلنوا


سال پنجم صفحه ٣ شمارۀ ٢٣ - ٢٤

موزیکه عسکری که سلامی بزرگ شاهانه را نواخت، ورود مسعود همایونی را بر همه کان اعلان و اخبار نمود ذات اعلیحضرت بادشاه معظم محبوب القلوب مقدس ما از دروازۀ سمت غربی با کمال شوکت و احتشام معیت شهزادگان عظام داخل والان سلامخانه عام گردیده عموم حضار برای ادای سلام صف بسته عزت و احترام گشتند ذات اعلیحضرت جاودانی بعد از انکه در مقابل میز مخصوص نانخوری شاهانه شان تمام عز و شکوه جلوس فرمودند همکس انرا به نشستن و صرف طعام امر و اجازت داده يك آن خوردن عمومی مشغولیت حاصل شد و هر میز انواع میوه های تازه واطعمه لذیذه حاضر کردیده بود بعد از انقضای يك ساعت که در اثنای طعام و جای نوشی ضرور نمود ، به آوردن دستمال های شیرنی ابتدا ورزیده شد ، تا به نصف ساعت دیگر هم تقسیم و توزیع شیریی دوام ورزید ، واخيراً بساعت ۱۰ چون طبعاً بك فراغت و فرصت عمومی دست داده بود ذات اعلیحضرت هما بونی همه كان را رخصت عودت عطا فرموده پس از انکه موزیکه در خارج سلامخانه با کمال هیئت سلامی آخری بادشاهی را نواخت هر کس بسمت عزیمت خود متوجه گشته بدین طریق مراسم در بار فرحت بار سلامخانه عالم با تمام ترتیب و انتظام انجام و اختتام یافت، در شب دوم جمیع ارباب مناصب ملکی و عسکری و علمای عظام، و خوانین ذی احترام بالباسهای مخصوص درباری شان به همین وسعت پیرامن قصر معالی حصر استور دعوت شده بودند، وضیعت موقع خیلی زیبا و هوش ربا يك منظره را تشکیل داده بود هر طرف با چراغاتها و زینهای بسیار مکلفی تنویر و تزیین یافته بود. همه شب بعد از فراغ طعام افطار تا به وقت سحری موزیکه ها نغمه های بسیار لطیف دلنواز و و سرود های ذوق آور نشاط اندازی می سرا شیدند بعد از طعام سحری و توپ صبح جميع حاضرین را از طرف قرین الشرف همایونی رخصت عودت ، و اجازه عزیمت عطا و مرحمت گردیده پس از انکه سلام آخری ذات ملوکانه از طرف عموم بجا آورده شد هر کس بسمت مقصود خود عازم و متوجه گشته بدین طریق با کمال فرحت و سرور ، ولذت و حبور مراسم مجلس لیلهٔ مبارکهٔ دوم جشن که رسماً در صحن صفا پیرامن قصر سعادت حصر استور ترتیب و انعقاد یافته بود باتمام و انجام پذیرفت .
§
( آذین و شهر آئین )
برای شبهای پنجشنبه و جمعه بعموم دکاندارهای همه بازارهای شهر عزیز مینو بهر ما از طرف دایره بلدیه خبر يك آذین و تزیین عمومی بازار ها تبلیغ کردیده بود که بنابران از ابتدای روز چهار شنبه هر کس بآراستن و زینت دادن دکان خود بکمال جدیت اشتغال ورزیده تا بوقت عصر روز مذکور همه بازارهای دارالسلطنه با طنطنهٔ کابل را يك مسرت و تازگی ، ويك نشاط و فرخندگی فوق العادة احاطه و استیلا نموده عوام الناس جوق جوق دیده میشدند که در مقابل هر دکان برای تماشای قطعه های تصاویریکه از جبههٔ دکان آویخته شده بودند ایستاده در تصورات زینت و رونق آن سراسر محو و مستغرق بودند . در شب اول ذات ملکوتی صفات اعلیحضرت بادشاه ترقیخواه رعیت پرور و پدر خیر خواه عاطفت گستر ملت با عموم شهزادگان عظام که بهمرکاب همایونی شاهانه شان معیت داشتند بسواریٔ موتر همه بازارها را سیر و تماشا فرموده و هر دکانداری که دکان خود را نسبتاً به تکلفات و تزیینات زیادی آراسته

بود موجب تقدیر و تحسین و الثناء و الطاف همایونی میگردید . در بدو ورود ذات اعلیحضرت پادشاهی و عموم شهزادگان گرامی بعضی دکانهای بسیار بزینت و انتظام بازار ارک را بقدوم میمنت لزوم خودشان ، مشرف ساخته ، و یکان یکان اسبابهای جدید و نفیسی را عمداً قیمت های بسیار بلندی خریداری فرموده و ازین اخذ و عطای شاهانه يك سود و منفعت کلی بصاحبان مال راجع و عاید گشته بدینصورت قلوب عموم اهالی را باین وضع مرغوب و لطف و مرحمت عمیم شاهانه شان بخود پروانه وار گرویده و مجلوب ساختند . بعد از ساعت ۳ صبح روز جمعه جمیع مراسم برمکاره جشن مقدس اتفاق یافت با همه آزادی و فرحت و نشاط و مسرت بپایان رسید فقط .
( کیفیت ختم شریف در تراویح )
بر کنار غربی کول با صفای خوش آب و هوا خیمه ها و سرا پرده های بسیار مزین و اعلا برای ذات اعلیحضرت همایون اقدس والا ، وبقی شهزادگان ، واکابر و اعیان سلطنت بکمال اعتنا و دقت برپا کردیده بود . عموم اهل مناصب ملکی و عسکری و علمای عظام ، و خوانین ذی احترام ، بالباسهای مخصوص شبانه خودشان بايك جمعیت بزرگ رعایای صادقه شاهانه که مخصوصاً بتوسط تگنای خبری ایشیک آقاسی صاحب ملکی دعوت و اخبار گردیده بودند یومیه از تاریخ ۱۰ رمضان سعادت فیضان بساعت ٦ و نیم عصر حاضر صحن و سمت پیرامن گردیده ، و از انجا هر کس بطوع و رغبت خود یکتار در اوت بارکول لطیف خوشگوار آمده محصول کشتی سواری را که خیلی ارزان و منفعت آنهم از طرف قرین الشرف اعلیحضرت پدر غمگسار ملت راجع به یتیم خانه است ، ادا کرده به غرض تفریح و تنزه جوق ، جوق در کشتیها و قایقها برای سیر و تماشای عالم آب که عیناً نمونه يك سیاحت بحری را نشان میداد سوار میشدند ، چنانچه تا به ساعت ۷ کشتی سواری دوام میورزید ، بعد عموم نفری مدعوین در صحن صفامن برای ادای نماز در نماز گاه مخصوصی که متصل صحن تهیه و اقامه کردیده بود فراهم گشته منتظر رسیدن وقت نماز و شنیدن توپ افطار می نشستند . درین اثنار جمیع حاضرین يك شیرنی مختصری که تنها افطار را کفایت کند نیز تقسیم می شد . چون بعد مرور دقیقه چند از ساعت ۷ توپ افطار با عالم عالم فرحت و مسرت بایک آواز دلنوازی طنین انداز میکردید هر کس روزه خود را باز کرده به ادای نماز تهیه و آغاز مینماد . بعد از فراغ نماز و دعا عموم نفری بدو مجلس بزرگ منقسم میگشت چنانچه اول آن عبارت از مجلس خصوصی حضور همایونی بود . که در ان ارباب مناسب ملکی و عسکری و علما و خوانین دربار اشتراک داشتند ، و بالای چوکیهای اعلا و میزهای زیبا در صحن حین با صفا صورت و تشکیل یافته بود . و مجلس دوم مقدار مسافتی دور تر از مجلس اول مجلسی بود که به نفری رعایا تخصیص داشت و با قالینها و فرشهای بسیار نرم و رنگینی تا يك مسافه درازی تفرش و تزیین شده بود ساعت ۷ به آوردن وصف دادن میزها ، و گستردن خوانهای بسیار بزرگ پهنا که بر هر کدام آنها انواع طعامها و میوها بکمال اعتنا چیده شده بودند ابتدا میشد ، و ناهنگامیکه از ادای نماز يك فراغت عمومی دست میداد ظروف طعام با تمام ترتیب و انتظام در هر دو مجلس آماده و مهیا میگشت ، چنانچه پس از فریضهٔ صلوة هر کس


صحيفه ٤
بجای مخصوص و معین خود متوجه کشته در پیشروی خود بالسد و ممانعتی خوان توال پادشاهی را مانند مائده آسمانی تیار و گسترده دیده بکمال آزادی بصرف آن مشغول میشد، تا به ساعت ۸ و نیم از طعام و جای و همه لوازم يك فراغ كلى حاصل گرديده ، بعد هر يك بهيئة وضو و نماز پرداخته به ساعت ۹ پس از انکه جمیع نفری نماز گذاران در نماز گاه جمع و فراهم آمده ترتیب و تسویه صفوف انتظام می یافت ، توپ کوچکی که در صحن مسجد معالی پایگاه عید گاه نهاده شده بود بکمال شدت صدا براورده رسیدن وقت نماز را بر همه کان اخبار و اعلان مینمود، که مشاوران ذات ملكوتى صفات اعلیحضرت بادشاه دیانت اكتناء منظم محبوب القلوب بسیار مقدس ما با همه شهزادگان عظام وغيره نفرى هم ركاب شاهانه شان بسواری موتر از صحن نماز گاه تشریف فرمای هن و اجلال كرديده بايك شان و شوكت بي اندازه ، ويك ذوق و مسرت فوق العاده به ادای صلوة قيام و ثبات ورزیده میشد وضعیت ادای نماز خیلی پرجوش ، و جالب فكر و هوش يك منظره را تشکیل میداد، صداهای بلند بر تأثیر تكبير مكبران ، وسکوت عمومی سامعان، و پرتونشاری سیما و انوار چراغهای کیس بسیار سفید و درخشان ، و خوش آوازی و فصاحت طرازی جناب حافظ عید خوش الحان ، ومثابت وعظمت الفاظ كلمات حضرت قرآن عظيم الشان هريك بر قلب و حواس چندان تأثيرات بحد و مقیاس اجرا مینمود که انسان در مقابل قدرت وكبريا، وجلال وجبروت ذات مالك الملك والملكوت ، واله و مبهوت می گشت. بعد از هر چهار رکعت در اثنای توقفی که در هر ترويحه لازم میشد کسانیکه تشنه و یا بوضوی تازه محتاج میبودند به آبدانهای برنج، وجان های آب سرد که بهر هر طرف نصب شده بودند مراجعت کرده دفع تشنگی وغیره لوازم خود مینمودند، و هر شب بهمین نهج و اصول تا به ساعت ۱۱ صلوت تراویح دوام میورزید. تا به شب هفدهم نوبت ختم الشريف كلام حضرت ملك العلام در رسید، چنانچه بوقت عصر روز شانزدهم اگر کسی بقرار عادت برای کشتی سواری و تماشا جانب چین متوجه میشد، بر خلاف اباد سابق دفعتاً در وضعیت کناره های كول يك تبدل و انقلاب عظيمي ملاحظه میکرد، یعنی تقریباً قسم کلی خیمه ها و سراپرده هائی را که قبل ازین بر ساحل غربی کول دیده بود سراسر ناپیدا ، و بعوض آن بسمت شرقی کول اشکال بعضی درختها و سرو های آتش بازی را ایستاده و برپا می یافت. در شب هفدهم بعد از انکه از ختم شریف و تقسيم شيريني مشترك آن فراغ حاصل شد به ساعت ۱۰ عموم نفری حضار ختم ، وغيره اهالی شهر شهیر عزیز ما که تقریباً هفت، هشت هزار نفر میشدند برای تماشای آتش بازی عازم سمت کول گردیده از یکسر تا بدیگر سر ساحل آنرا احاطه نمودند . و بمجرد یکه ذات اعلیحضرت همایون اشرف اعلا بسواری موتر از مسجد عیدگاه بموقعی که بر کنار غربی کولها جوکیا ، آراسته و برای نفری مجلس خصوصی حضور شاهانه تهیه شده بود تشریف فرمای شوکت و اجلال گشتند به افروختن آتشبازیها ابتدا ورزیده شد، از همه اول صدای توب کاریز هوائی که نوعی از آتشبازی است شروع شدن تماشا را بر عموم اعلان نمود. هرباری که این کاریز هوای صدا میکرد تا ۲۰ ، ۳۰ متر

سال پنجم ٢٣ - ٢٤
عموداً بطرف سما يك خط آتشینی کشیده و باز بریکچند مخصوصی کفیده از ان کلهای آتشین سرخ و سبز بسیار خوشرنگی مانند ستاره ها برزمین میریخت سپس متصلا به افروختن اقسام چرخها و دروازه ها ، و درختها و سروهای آتشبازی که هر کدام آن در آب ساکن و موج کول منظره های بس لطیف و زیبانی را تشکیل میداد آغاز شد . از یکسو مهتاب نیز که تو بطلوع شروع نموده بود از عکس مهری خود که در آب صاف تاب كول انداخت يك ستون براق و تابناك سيميني غرباً ، شرقاً ازيك سر تا دیگر سرکول بوجود آورده رونق و لطافت موقع و تماشارا دوبالا ساخت. همدرین اثنا ذات اعليحضرت همايون والاباهمة شهزادگان عالى تبار ، واکثر نفری معزز دربار برای سیر و تماشای منظره کول طراوت بار که از روشی و رنگینی چراغان آتشبازي يك جلوه خیلی عجیب و غریبی را بنظر تجسم میداد قایقها و کشتی های مخصوص خودشان سوار شده در وسط کول راندند . و انشبازی ، نام تار ساعت کامل دوام ورزیده به ساعت ۱۱ بعد از انکه حروف الشين لوحة « شب شما خوش » در پیش نظر عموم ظاهر گشت تماشای اتشبازی به انجام رسید بعد از اتمام تماشا ذات اعلیحضرت همایونی با همه شهزادگان ، و نفرى رعیت رکاب شاهانه شان بسواری عرابهای موتر از همین عزیمت فرموده و باقی تماشا کنندگان نیز بعودت مجبور گشته بدین صورت مراسم با احتشام مقدس ختم شریف با کمال عزت و احترام و ترتيب وانتظام انجام واختتام پذیرفت !
[ محرر اداره . عبد الرحمن ]

تفسير بسم الله الرحمن الرحيم
بنام خدای بسیار رحمت کننده و بسیار مهربان آغاز میکنم – در آغاز هر کار یاد کردن نام خدا موجب برکت است – الله نام آنذات پاک است که موجود بوجود خود است – ووجود جمله كائنات وبقای آنها وابسته و قائم بوجود او – رحمت لغة عبارت است از میل نفسانی که رأفت روح و رقت قلب باشد . و این کیفیت نفسانی مصدر خیر و خوبی میباشد ... پس الرحمن والرحيم هر دو دلالت کند بر آن عنایت عامة الهی که شامل است بر جمیع کائنات و آن لطف خاص نامتناهی که مخصوص است بهر يك از اجناس و انواع و اشخاص مخلوقات – خدا رحمن است یعنی لطف كلى او بهمه ذرات عالم محیط است – ورحیم است – یعنی عنایت خاصه او بهر جنس ونوع و شخص بطور خاص متعلق شده – مثلاً صفت رحمانیت او همه اجرام علويه واجسام سفليه وارواح و انفس را بوجود آورده و بنظام محکم همه را با هم مرتبط داشته – وصفت رحیمیت او هر نوع را بطور مخصوص امتیاز بخشیده – مثلا جمادات و نباتات وحيوانات وغيرها هر يك ظهوری خاص دارد – و میتوان گفتن که جاذبه کلی که همه قوا را سازی است مظهر رحمانیت ایزد يك است – و جاذبه خصوصی که مثلاً نظام شمسی ما را برپا داشته است گونیا نمونه رحيميت او است – پس رحمت مرادف آن قوت مکونه است که نظام کائنات و دوام حیات اشرف
المخلوقات باو وابسته است .


سال پنجم صحيفه ٥ شماره ٢٣ - ٢٤

از لحاظ دینی از رحمت خدا مراد است بعثت انبیا و انزال کتب برای فلاح نوع بشر بدون تفاوت قبائل و اقوام - و از رحیمیت او لطف فرمودن بر حال کسانیکه هدایت را قبول کردند و محاسن اخلاق ذوات خویش را منور و مزین نموده در تحصیل فضائل گوی سبقت ربودند - ذکر رحمت نامه و شفقت خاصه باری تعالی هنگام آغاز کردن هر کار بزرگ و خورد حسب منطوق حدیث شریف « کل امر ذی بال لم یبدأ بسم الله فهو ابتر » ( هر کار ذی شان که به بسم الله الرحمن الرحیم آغاز کرده نشود از خیر و خوبی عاری میباشد ) تلقین این اصل عظیم است که بدون مرحمت باهمی های جمعیت انسانی و ترقی تمدن و تقدم معارف و مصالح صورت نبندد - در خیر القرون اسلامی همین حسیات رحمت و رأفت بود که وحشیان صحرا گرد جزیرة العرب را دارای بهترین حصه های دنیا ساخته مشعل بردار تمدن حقیقی کرده بود - و درین عصر ترقیات هوش رباهم در بلاد غربیه از یورپ و امریکا همین حس مرحمت و شفقت انسانی است که همه افراد ملت را بزیور علم و هنر آراسته ترقیٔ تمدن را باوج رفعت رسانده است از جمله مظاهر رحمت انسانی در بلاد غربیه اجرای قوانین صحت در همه طبقات ملت است یعنی بنای راهها و خانها و شهرها و باغها و صفائی آنها حسب قانون صحت - و بنای شفاخانها برای خواص و عوام - و همچنین بنای کتب خانها در شهرها و قریه ها برای تربیت دادن کتابهای تاریخی و اخلاقی

از منظره های عید سعید
انتظار تشریف سعادت ردیف ذات شوکت سمات اعلیحضرت همایونی در صحن جامع فیوضات لامع عید گاه.

و غيرها بعوام - و بنای خانها برای پیران و یتیمان و بیوگان و کوران و معذورین هر قسم - و اداره آنها بنوعیکه گدا گری از ملت کم شده و بنای مدارس فنیه و صناعیه برای تعلیم اولاد فقرا و مساکین - خصوصاً حسن اداره زندانها که حقیقتاً محیر عقول است - اولا مجرمین و محبوسین را در عرابهای بسته از جائی بجائی میبرند تا حیای فطری از بندیان زائل نشود ثانیاً قاتلین و مرتکبین جنایات کبیره را از مجرمین جرمهای صغیره جدا جدا و علی تفاوت درجات جنایات در زندانهای علیحده می نهند - و ثالثاً انتظام خورد و نوش و صحت بندیان را زیر تفتیش نظامی و ارباب مطبوعات و بزرگان قوم و عوام خلائق دائماً در حالت خوب دارند - و رابعاً واعظان دینی و کتابهای محاسن اخلاق و رسائل علمی و روزنامها به بندیان میدهند تا ایشان از صحبت نيك و احوال مساعد از کرده خود پشیمان شده قلب خود را تبدیل نمایند - و هنگام اختتام میعاد حبس گوئیا از مادر نوزاده در جمعیت انسانی بال در آیند - برای نوجوانان خطا کار که مرتکب اضاعت زر و تنگها و غیره هنگام ضعف یا عمری شده باشند اصلاح خانها دارند آنجا چیزی قبیح که منافی شرف می باشد . برای درستی اخلاق چنین نو عمر بندیان مساعی شدیده بعمل می آرند - و خبر اصلاح ایشان هر دم


صفحه ٦
سال نجم
بارة ٢٣ - ٢٤

مخدمت بزرگان دولت میرسد - و وقتیکه یقین شد که خطا کار از کار
خود نادم شده نیک سیرت گردید او را بجای تو بمنصب لایق تعیین
کنند - ویزترین اصل النائب من الذنب كمن لا ذنب له کار فر موده او را مانند
مردم معصوم در معاشرت قبول میکنند. این معامله مرحمت و شفقت
با اسیران خصوصاً در ممالک متحده امریکاناتی از حسیات ذیل است -
نخستین انسان اشرف المخلوقات است و در آفرینش بیگناه پیدا شده - البته
صدور جرم از اسباب خارجیه بوده است - شرط عقل است که تبدیل
احوال و اسباب نموده و مراسم اصلاح بعمل آورده کم گشته را به راه
راست در آرند - و گران مایه جوهر انسانی را بغفلت ضایع نکنند -

های مجد سالت و دامل باره زنهار تا بيك نفسش تشكی بنكه دومين
از جمله فرائض ملت یکی این است که در تربیت اخلاقی و تهذیب روحانی
افراد به قدر وسع بگوشد - اگر قصوری در اخلاق افراد راه باید
البته حصة آن قصور جملات هم عائد میشود پس لازم آمد که در باب
مجرمین ملت تلافی مافات نموده باصلاح ایشان بکوشد - سومین در هر
انسان حس و جدانی موجود است - تا زمانیکه انسان قانی القلب كاليه
نشود - امید صلاح اور فی است - پس چرا کوشش را دریغ داشته
باشند. این امر مو که اسلامی و انصاری امتثال نموده نائل بسعادت دنیوی شده
اند و مسلمانان کونیا این مرحمت و شفقت با همی را فراموش کرده اند !!

تصویر ان اعلیحضرت بادشاه دیانت آگاه دولت مستقله افغانستان به مصلا

توبه کردن عاصیان از گناههای خویش و رجوع ایشان بجناب باری بیان فرموده داد فصاحت و بلاغت داده است خلاصه اش این است :
تعالی و محو شدن خطاهای شان هنگام ندامت حقیقی یکی از رکن اعظم وقتیکه بك گوسفند از گله صد گوسفند در بیابان گم میشود - جویان
اسلام است که مبنی است و رحمان محض ایزدی و از آنجا است که ذکر همه که توده را گذاشته در پی آن یک گم شده در بیابان میگردد و بکمال
کردن رحمانیت و رحیمیت خدا در ابتدای هر کار تشویق است بگناه مشقت و جستجو آنرا باز یافته به پشت خود بر میدارد و بخانه باز گشته در میان
کاران توبه و انابت الی الله - و اصل مقصود از دین الهی با کردن همسایه گان خود شادمانی میکنند و میگوید که من که گمشده گوسفند خویش
مردم است از کندکی سیئات و تزیین ایشان با اعمال صالحات - تا همه قبائل نیافتی - بیائید و با من شادمان کنید یقین بدانید که چون گنهکاری
بشریه یک عائله رحمانیه گردند و همه کره الارض یک دارالامن رحیمیه پریشان روز کار از کرده خود پشیمان شده بسوی پرور دگار خویش
شود - حضرت مسیح علیه السلام در انجیل رحمت خدا و شفقت او بر حال باز گردد - در میان کروبیان آرمانی و توبه آن یک گنهکار زیاده تر داند
توبه کنندگان از گناههای خویش و باز آیندگان بدرگاه الهی از گمراهی مالی میباشد که بر تقوای نود و نه متقیان که احتیاج بتوبه ندارند - -


صفحه ۷
سال نجم
شماره ٢٣ - ٢٤
باهنگامی که پیروزنی از ده باره های نقره يك مسكوك تقرنی خویش را مانی در شب کم میکنند او چراغ را روشن کرده در همه زوایا و خیابای خانه باید تلاش میکنند و در آخر آراباز در یافته با حباب اظهار شادمانی مینماید و میگوید بیائید و با من شادمانی کنید که من پول کم شده خویش را باز یافتم - بيشك جون كمراهی مخدای پاک تو به کنند - ایزد تعالی از آمدن او از ان پیره زن شادمان تر شود به بابك صاحب ثروت و دولت و فرزند داشت - کوچکترین ایشان بیدر گفت که حصه مرا از مال و مثال بمن بده - پدر حق او را باو داد - او همه مال خویش را در اندک زمان مینمود - وقت نیروز تاب شدت آفتاب نیاورده در سایه سنك زرك در عیش و نشاط و نغمه و سرور - وشراب و کباب و زنان رقاصه و ندیمان قمار باز باک در باخت و محتاج نان شبینه شده از جانی بجائی پریشان کشته بخانه کنامی پناه گیرند و نگهبانی کله خو کها را پیشه گرفت - واز پس مانده خوراک خو کها شکم پر کرد - زمانی برین بینوانی وزاری و ذلت و خواری گذشت - روزی این خاطر بدل او در آمد که پدر من مالك مال و دولت دنیا است و از خوان نعمت او عالمی بر میخورد و هنوز بروت او از فراوانی زبانی نمیرسد - پس من چرا خود را درین فاقه و بینوانی هلاک کنم ؟ باید که پیش پدر خودم بروم و بگویم که ای پدر من نافرمانی تو کردم و عصیان بخدای عزوجل نمودم - من سزاوار فرزندی تو نیستم - مرابجای یکی از نوکران خود قبول کن - پس ایستاده شد و بسوی پدر خویش روان کشت هنوز او دور بود که پدر او اور ادید و رحمت و شفقت او نجوش آمد - دویده او را به بغل گرفت وروی بکردنش نهاد و ببوسید - و با وجود اظهار ناقابلیت از پسر پدر اور انحمام فرستاد - خدمت نو در برش کرد و خاتمی بازگشت او نهاد - ويك قربه گوساله بقدوم فرزند ذبح کرده ضیافتی پرتکلف درست نمود چون پسر بزرگ که در کشت زار بود آواز موسیقی و رقص شنید. از خادم رسید. او جواب داد که برا در تو باز آمده است و پدر تو شادی قدوم او صحیح و سالم کو ساله فربه را کشته ضیافت درست کرده است. او بختم در آمد و بخانه در نرفت، پدرش بیرون آمده دلجوئی کرد. پسر بزرك جواب گفت که من درین سالهای در از خدمت تو کردم و هیچگاه از فرمان تو سرمو انحراف نورزیدم و تو مرا هيچگاه يك بره كوچك هم ندادی که با دوستان خودم جشن آراسته شادمانی کنم. ولیکن بنجر دیکه این پسر تو که مال و دولت ترا در صحبت زنان فاحشه ضائع کرد باز آمد نو برای او کو ساله قربه را ذبح کردی، پدر جواب داد - پسرا تو همیشه با من هستی و هر چه که من دارم همه ملک تست - اما اکنون سزا است کو جشن آراسته کنیم و شادمانی نمایم. زیرا که این برادر تو مرده بود کنون باز زنده شد . و کم شده بود . و باز یافته شد .
جناب مسیح علیه السلام درین تمثیلات به حالت تمدن را بیان فرموده است یعنی در ابتدای تشکیل هیئت انسانی که هنوز مردم خانه بدوش باشند. همه مال و دولت ایشان منحصر بمواشی از گوسفند و کاو و شتر میباشد . و وقتيكه مردم بقربه و شهر اقامت کردن عادت گرفتند. وزر وسیم ذریعه تبديل اشيا كرديد - لا محاله تعلق قلب بسیم وزر میباشد اما مردم طبقه اعلی که بسیم و زر مائل نیستند - محبت ایشان با ولاد خود فطاری است. درین هم به صورت مرحمت جبلی و محبت انسانی حسب قانون فطری عادی کاملا بیان کرده شد كو شباهر مثال بك صنف رحمت

انسانی را مظهری واقع شده است - و مقصود عيسى عليه السلام این است که مرحمت و شفقت ایزدی خود در طلب گم گشتگان میرود . و هنگامیکه گمرهان برادر است می در آیند شادمانی ملاء اعلی از شادمانی انسانی زیاده تر میباشد، اما جناب سيد أولاك صلى الله عليه وسلم تمثيلى باز بیان فرموده است که شادمانی باری تعالی بر راه یافتن گم گشته از شادمانی انسانی فوق العاده هم زیاده تر میباشد مفهوم تمثيل حضرت رسول كريم علیه السلام چنین است - : مسافری در بیابان بی آب و ریکستان دور و در از همه اسباب خوردنی و نوشیدنی براشتر خود باز کرده قطع مسافت مینمود - وقت نیروز تاب شدت آفتاب نیاورده در سایه سنك زرك که از حسن اتفاق در قاب صحرا نمودار گشت برای استراحت فرود آمد و سنگی را بالین ساخته برزمین های خویش دراز کشید - از ماندگی زود خوابش برد - اما مهار شتر را بدست خود استوار گرفته بود قدری از زمان در خواب نوشین گذشت. وقتیکه بیدار شد . دید که اشترش رفته است. در حالت پریشانی نجستجوی او همسو دوید - اما هیچ نشانی نیافت - عاقبة الأمر خسته آن و سراسیمه خاطر بجای خواب خود باز آمد و دل بر هلاک نهاده همان جا باز بخواب رفت و پس از زمانی باز بیدار شد چون چشم کشاد. دید که اشترش بسوی او دوان می آید از ملاحظه این امر نجیب و غریب چنان شاد و خرم شد که از فرط سرور دمی از خود دور گشت و در ان حالت بیهوشی زبان به ثنا وصفت باری تعالی کشاد و گفتن گرفتن ....
الهي أنت عبدي و اناريك - ( ای خدای من تو بنده من هستی و من پروردگار تو هستم ) و در حالت محویت این کلمات را بار بار بر زبان میراند و کمان می کنند که او از خلوص دل پر بویت خدای یک اقرار مینماید جناب سرور کائنات علیه الف تحیات میفرماید که هر گاه گناهکاری از راه دور افتاده نائب شده بدرگاه ایزد تعالی بازپس می آید شادمانی ، خدای باشد بر باز آمدن آن بنده گم گشته زیاده تر از ان است که آن مسافر بیابانی بر باز یافتن شتر گم گشته خود کرده بود و از فرط شادمانی بجای الهی انت ربي و انا عبدك - او قضیه را برعکس کرده - الهى انت عبدي وانا ربك گفته بود ؟
از جمله صفات رحمت را بر گزیدن - وصیغه عام يعنى رحمن را مقدم وصيفة خاص یعنی رحیم را مو خر داشتن و این هر دو صفت رحمت را با اسم ذات منظم کرده بار بار زبان زد هم مسلمان گردانیدن اشارت است باین امر جلیل که بعثت محمدى بالخصوص مظهر ان رحمتی علیت غضی واقع شده است. و تخلق باخلاق الله شیوه اسلامی است. برای تابع بر حمایت ایزد ذو الجلال این فرمان وارد شده است. الراحمون يرحمهم الرحمن تبارك وتعالى - و ارحموا من في الأرض يرحمكم من في السماء ( كسانی که در هم میکنند. برایشان رحمن تبارك و تعالى رحم میکند. رحم بکنید بر آنانکه رزمین اند . آنکه در آسیان است بر شما رحم خواهد کرد ) - این رحمت رحمانی نام است بهمه افراد نوع بشر خصوصیت با سلام ندارد . حتی که شامل است بدی روح حیات هم چنانکه فرموده است . وفي كل ذي كبدة رطبة أجره ( نیکوئی باهران جانور که جکر تر دارد کردن موجب اجر است ) و ظهور صفت رحیمیت در مسلمانان چنان بوقوع پیوسته به اشداء على الكفار رحماء بينهم با هم شفیق و مهربان اخوان صفت اطوارشان ... در رزم چون شیر زبان در زم زیب انجمن -


صفحه ۸
خدای ذوالمنن از مرحمت و شفقت خود نبی الرحمة را مبعوث فرمود — و حسب وعدۀ پاك خود كه در تورات و زبور و فرقان كرده بود امت مرحوم محمد به را وارث بهترین حصۀ كرۀ الأرض هم كرد اما صد حیف كه مسلمانان در ایام عظمت و شوکت خود زود نه تنها پیروی بر حمایت ایزد منان را فراموش نمودند — بلکه در خانه جنگی مبتلا شده و وصیت حکمت بنیاد «سباب المومن فسوق وقتاله كفره» (دشنام دادن مرمومن را گناهی است بزرگ و جنگ كردن با او كفر است) هیچ ملتفت نشده عالم سلامی را كه از فیضان چند صد ساله تمدن و تنور نمونه فردوس برین بر روی زمین بود ماتم کده ساختند و عقول عالیه را كه ثمرۀ طيبۀ آبیاری باغبان شریعت غرا بودند به بیرحمی نیست و نابود نموده حالة الناس را بدارائی ممالك واسعه گذاشتند چون رحیمیت نیز از ایشان زائل شده شیرازۀ جمعیت اسلامیه از هم گسیخت، اقوام نصرانیه كه در قرون اخیر مرحمت و شفقت انسانی را در میان قبائل خودشان دستور العمل معاشرت ساخته بودند، ممالک اسلامیه را یغما گرفتند – تا در زمان ما ذلت اسلام بغایت رسید – و نزديك بود كه باد صرصره حمله اعدا چراغ کورستان اسلامی را هم خاموش کند – رحمت ایزدی بجوش آمد – و قومی را كه همه عالم بمرگش فتوی داده بود از زاویۀ خمول بمنصۀ ظهور آورد – و مانند اسلامیان قرون اولی بصفات عالیه از ایمان خالص و قلب صافی و همت قوی و ارادۀ راسخ و فدا کاری جان و مال بردین و ملت و مرحمت و شفقت بر عالمیان متحلی ساخته ایشان را از همه عالم برای دستگیری اسلام گزید – در حق ایشان این آیت کریمه صادق شد فسوف ياتى الله بقوم يحبهم ويحبونه اذلة على المؤمنين واعزة على الكافرين ( عنقريب خدا قومی را بسازد كه او ایشان را دوست دارد و ایشان او را دوست دارند. ایشان بمومنین بتواضع و مرحمت پیش می آیند و بدشمنان دین و دولت شدت و شرف نفس مینمایند هر مسلمانی و از هر کجا كه امروز قسطنطنیه را از شش صد سال زود – در قوم و دولت ترك كه سینه را از با تطرف بمقابله مهاجمات نما را سپر کرده مردانه در حفظ شرف اسلام جان و مال را فدا میکنند يك نمونه اخوت اسلامی حقیقی خواهد دید – وقتیکه ایشان بر مردم فتنه و فساد و بغض و عناد دست یافتند، از روی مرحمت و شفقت هم جنایت پیشه بد کاران را كه در مدت سی و سه سال يك عالمی را زیر و زبر کرده بودند على الله عما سلف – گفته فرصتی برای اصلاح اخلاق و تهذیب نفوس دادند. برای احیای مات ابواب علوم وفنون حقیقی روی هر كه و مه گشادند. نظام مالی را از غین و خیانت پاك نمودند. و در تهیه قوت عسکری حسب تازه ترین اصول هیچ دقیقه از دقائق فرو نگذاشتند. اعمال ایشان از اقوال دیگران ناطق تر است و نیز قوم و دولت افغانستان كه دولت مستقله اسلامیه است امیدگاه مسلمانان است. از جوانمردی این ملت اسلام در اینده بسیار امیدها دارد. فيا رحمن و يا رحيم. كثر املنا لهم ووفقهم بالظفر المبين وبارك فى اعمالهم. واجمع شمل المسلمين بهم واصلح بالهم – فانت مجيب الداعين وانت ارحم الراحمين

سال پنجم
شماره ٢٣ - ٢٤

( سیاحت )
« سرمه از فیض سفر ماه بیداش گردید »
« صیقل تیرگی بخت جلای وطن است »

بر سر کنان صحایف لطایف مطبوعات جدیده، و تماشا بینان صفحات آثار غریبه قدیمه پوشیده نیست، که در زمرۀ اسباب و علل ترقی و تعالی دول و ملل مختلفه سیاحت يك موقع بس مهمی را حایز است ...

« سیاحت » از ازدیاد قوه بصری، افراط معلومات نظری، موجب حصول مسرت و تحصیل فرحت، منشافکر و غیرت است و ماخذ پند و عبرت.

استفاده از نعم خداوندی کار با خردان است و بیهوده گذاشتن مخلوقات آن مبدع حکیم، پیشه جاهلان و تنبلان و يكنوع كفران.

دایرۀ بصارت را وسعت دادن، و دایما افق های جدید پیدا کردن آب های مختلف مزه چشیدن، و هواهای متنوعه تنفس کردن، در کوه ها دریاها، وادیهای غیر مؤتلفه گذر کردن، زمین های مغایر یکدیگر دیدن، تبدلات گوناگون، از قبیل قلت و کثرت، و شکل و صورت منه و خاصیت محصولات زمینی، معاینه کردن و تغیرات کثیره در احوالات اقوام غیر موافق مشاهده نمودن، خواهش فطری و احتیاج طبیعی انسانی است.

آیا دقت فرموده اید! که فرق ظاهری و تمیز اولین در جماد و نبات با حیوان همین حرکت است و بس. پس هر قدر دایرۀ گشتن و سیاحت کرد را توسیع و تمدید دهید زیاده تر از جماد و نبات خود را دورتر کرده خواهید بود.

باز هم اگر سیاحت خود را فقط بقطع کردن مسافه های بعیده حصر سازید، در شما و يك مرغ تیز پر، در شما و يك دیل بار، در شما و يك ریح عاصف صرصر هیچ فرقی نخواهد بود. نی نی! بلکه هر کدام آنها نسبت بتو سریعتر و تو از آنها پست تری.

پس لازم است که در سیاحت ها بادیدۀ باز حکمت و بصیرت، و سمع گوش بر آواز غیرت و عبرت راه بروید، بجای آنکه افکار نارساها در معاینه بوقلمونی مناظر طبیعیه صرف نمائید، بر احوالات مختلفۀ اقوام غیر موتلفه خوض و امعان کنید. اوضاع و اطوار آنها را دیده با حال ترقی و تنزل شان تطبیق داده عبرت بگیرید.

این گونه سیاحت ها الزم و مفید ترین سیاحت ها است، موجب ترقی باعث اصلاح، سبب فلاح است.

به بینید! که دین مبین اسلام اینگونه سیاحت را بر پیروان خود ایضاح و قرآن عظیم الشان در جاهای متعدد، سیر فی الارض را امر کرده است. نعوذ

« فسيروا في الارض فانظروا كيف كان عاقبة الظالمين »

عبرت از احوال اقوام عالم وظیفه دینی مسلمانان است ولی هزار افسوس که ما مسلمانان بطرف آن خیلی کم توجه کرده ایم.

جغرافیا و تاریخ که لب لباب سیاحت های عجیب و غریب عتیق و جدید است، انسا را در خانه از احوالات عالم و اوضاع و اطوار بنی آدم اخبار می کنند و فائدۀ سیاحت که عبرت است از ان کاملیت بدست نمی آید ولی

کابل. ششم رمضان المبارك ١٣٣٤ هجرى
محمد بركات الله


سال پنجم
شماره ٢٣ – ٢٤

يکی از فضایل بی شمار حضرت صدیق رضی الله تعالی عنه که در قرآن مذکورست ذکر مصاحبت سفر حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و سلم است ، ثانی اثنین اذ هما فی الغار .

خلاصه مسلمانانرا این تعلیمات قرآنی ، وتصریحات حضرت نبوی از طرف دیدن ممالک ، و دیارها بدین شان از از ممالک بر ممالک ظاهر وکفر متوجه ساخته بهمت مسلمانانه خود از اندلس تا چین یعنی از شرق تا غرب دویده دویده علم توحید و اسلامرا فراز زهه خلا بندند . ايضا ، يوروپ افریقا همه را یعنی همه دنیارا سیر و سیاحت و زیر علم اصلاح داشته آوردند .

راه های منتظم ساختند ، شهر های حزین آباد کردند، تنها برهای اعظیم را سیر وتفرج کردند بلکه بحرهای کبیره را دور وکنار نمودند - ابن خلدون می گوید که افواج بحری بی امیه اعلانترین افواج دنیا بود ، و دران زمان کتاب های بسیاری در فن تجارت تالیف و تصنیف شد .

قوم عربی مسلمانها بهمدیل دلائلی بود فتح جزیره سسیل در زمان مأمون و معتصم از طرف مسلمانان لذا این دلیل قوی قوم بحریه مسلمان است و لفظ ( ادمیرال ) که در زبان های یوروپی بمعنی رئیس بحر است از لفظ ( امیر البحر ) گرفته شده است .

بر عهدهی عباس سفر های بحری و پیمایش های بحری اجرا شده ، قطعه مشهور آن بامره است .

مسلمانها در جهاز ران خود ( قطب نما ) را استعمال کرده اند از بصره ، آخند چین ، افریقا تجارت های بزرگی جاری بوده و تجارت شان که از ان دلایل بزرکنه سیاحت حسن تعجب آور است باروی زمین واسودین نیز جاری بود ، به ایطالی و فرانس و سسل چه جای بیان است .

احیا و اکمال جغرافیه را هم مسلمانان کرده اند در آخر عصر نهم عیسوی بکمال شوق و ذوق جغرافیه می خواندند و کتاب ها دران فن نوشته اند که این همه دلایل جهان گردی ایشان است .

مسار بن مهبر ، البيرونی ، ياقوت ، وغيره جغرافيون با كمال برده البروق محمود غزنوی در هندوستان سیاحت کرده در ١٠٣٨ ع وفات یافت - ناصر خسرو که در ١٠٦٤ تولد شده سیاحت ها کرده و باز نوشته است . بلاذری همدانی مورخ در آخر عصر سوم و آغاز عصر چهارم هجرت جغرافیه و تاریخ ، یعنی وجنوب غرب تحریر کرد . کتاب های بسیاری در اسلام در خصوص فواید سفر تحریر شده است .

در مسلمانها سیاح های بسیاری گذشته است که با وجود نه بودن ریل حتی يك بی هم این همه قطعات را طی کرده اند مانند ابن بطوطه ابن جبير ، ابن سعيد المغربى وغيره ، كه همه سیاحت نامه های خود را تحریر کرده اند .

ابن سعيد المغربى البغدادى كه در ٦٨٥ هجرى در توانی فوت شده در اثر بنام ( قضاء الارض ) دو صف الكون دارد كه نخستين آن در كتب خانه سينت پترو گراد و يك نسخه آن در كتاب خانه اكسفورد و يك نسخه از دوم آن بر در اكسفورد موجود است . این اثرها در فن جغرافیه بوده است .

در وطن غربى شدى هر كس بآسانى هنوز
كى ز آغوش پدر يوسف بزندان آمدى

٩
مسلمانها آنها را علوم فرنگستان گفته خود را از انشبه ایشان نگاه میداریم ، و در معانی کلمات قرآن مجید دقت کرده آنرا کناه میشماریم . آه... امر رسته کلام از دست نرود عجالتاً از توجهات مسلمانان سلف و این امر مفید جلیله ای سیاحت کمی بحث رانده یکانی این عنوانرا از خاطرهای ارین گرام دور کرده بتعارف آشنای دیرینه شان کوشش ورزیم

§

دین مقدس اسلام مقصد یگانه که دارد اشاعت توحید و اعلای کلمة الله است . دین مبین هذا برخلاف ادیان دیگر تنها برای يك قوم يا يك قبيله شرف نزول نفرموده بلکه برای اصلاح کل بنی بشر از زمان نزول تا یوم القیام ارسال شده است ، پس برای اعلای کلمة الله و انتشار توحید در تمام دنیا سیاحت های گونا گون و کشتی ها در بر ، سفرها در بحر ، بصورت امن و حرب ، صلح و جنگ لازم و لابدیست .

قرآن عظیم الشان در جاهای مختلف ( چنانکه ذکر شد ) به سیاحت ها وسیرها در ارض امرها نموده است و ازان عبرت گرفتن فرموده است دل وا اسفا ! که بجای ما فرنگیان با همان پی پرده ارض های اخیر نموده بدان سیاحت کردند و آثار عتیقه و مدنیت های گذشته را نشان یافتند ربما اگر از جانه با پرسید خود را پرتاب کرده توانستیم . خود را متقی اصولی و عارف می شناسیم و بهمین اکتفا کرده آنرا وافی میدانیم

اگر ما این نکات را غور و خوض کرده مدنیت های غیر المنقول گذشته را تحقیق و تقدیر کرده و سبب محو و بربادی آنرا که تکذیب دین و نبی الهی است دانسته ، رعایت خلاق عالم ثابت و دوام بوده ، قاعده مضمره آنرا که فرنگیان امروزه گرفته نتوانسته اند ، ما می گرفتیم ، و آنهم دست جز ، عبرت ، که نتیجه آن ، راحت و فرحت ، است .

حضرت نبی اکرم صلی الله علیه و سلم می فرماید اطلبوا العلم ولو بالصين و دل ما آنرا دقت نکردیم و نمیکنیم که ایهمه رفتن تا ، صین ، یعنی دور ترین نقاط از مکه مکرمه بمدینه منوره ، در آسیا ، برای چیست؟ اگر يك كسى در تاریخ خود باز حیات برکات حضرت سید البشر بنظر امعان به بینم ، خواهم یافت که ثابت و ملی بوده حرکتی نکردند ، گونه گونه آزارها ، نوع نوع مالمها برای اشاعه اسلام یافتند

هر که باشد وطن شناس نکند آزارها
پای گل اندر چمن دام پرست از خارها

تا آنکه دران اوقات سوره یوسف شرق نزول ارزانی فرموده از هجرت و دوری راه از وطن و در سر مراد جا گرفتن ذکر نموده ، کنایه عبرت موجود بود و اشارت رفتن صریح و همچنان هم شد بمجردیکه از قید دشمن رهیده بپاهای سفر را قطع کردند . روز بروز موانع و مشکلات دفع و سنگ خلا دشمنان دفع گردید ورنه رفته نایل مراد شدند .


صفحه ۱۰
شماره ۲۳ - ۲۴

بر رو آورد ، و امروز بیشتر و زیاده تر از ان ظاهر و ترفع آشکار است . اینهمه برکتهای سیاحت است ! سیاحت ! ...

یکروزی اعلیحضرت خالد آرامگاه مغفور از دست مصائب زمانه
ما از موده ایم درین شهر بخت خویش
باید برون کشید ازین ورطه رخت خویش
گفته ، بيك طرفی رفت، و در ایام سیاحت خود چیزهای بسیاری دیدند، و شنیدند ، و ازان عبرت گرفته ، روزی که پس بوطن خود مراجعت کردند، وطن را از حضیض ذلت برداشته باوج رفعت رسانیده و ترک دغدغه حیات نمودند .

پس از یشان ذات شوکت سیات اعلیحضرت متبوع مقدس ما (سراج الملة والدین) جلوه ارای سریر سلطنت شده ، چون از فواید سیاحت باخبر بودند ملک خود را وملك متعلق و همسایه ملك خود را دیدن خواسته هندوستان تشریف بردند و در اینجا سیاحت خود را به قسمی که مفید بود یعنی بچشم عبرت واحد حکمت دیده پس تشریف آوردند ، و اساس ترقی را که اعلیحضرت مغفور مرحوم حضرت ضیا الملة والدین گذاشته بود به بلند کردن کوشش ورزیدند پاهای آهنین ترین فابریکها پشمینه بافی وغیره همه از نتیجه همان سیاحت پادشاه بیدار ما بومان آمد و چون از فواید عبرت با خبر بودند نفری را که غریب الوطن بودند طاییده بعزت و حرمت داشت و از آنها در راه وطن عزیز مقدس خدمت های بزرگی گرفته شده که بهترین و مفید ترین آن وجود مسعود جناب مستطاب سر محرر صاحب سراج الاخبار افغانیه است که چون دایره سیاحت شان وسیع تر و خط حرکت شان در ارتر بود داد خدمات وطن عزیز ، قدس خود از راه قلم بیشتر فایده رسانده توانستند که همیشه ملك مرهون احسان وتحسین و تقدیر کننده خدمات شان است .

از احوالات سیاحت اعلیحضرت امیر مرحوم نوشتن تحصیل حاصل است زیرا کتاب باج التواریخ فارسی را البته هر کی دیده و خوانده می تواند، و سیاحت های مدیر صاحب هم البته خریده و مطالعه میشود، اما بك كتاب باید اثری از سیاحت ذات والأصفات پادشاه ترقی خواه معدات گستر ما در فارسی موجود نیست تا اهالی وطن عزیز ما طرز سیاحت و سلیقه جهان کشتی که بادیده باز عبرت می باشد ، به بینند ، لهذا ما بعضی فقرات و جمله های سیاحت شانرا از یک کتاب اردو که ( سیاحت حبیب ) نام دارد جمع و ترجمه کرده به این راه خود می کنیم، و ایشانرا هم برین گونه سیاحت های پر استفاده تشویق و ترغیب می نمایم

می برد ره بکمال آدم خاکی ز سفر
میشود کاسه گل ، ساخته از گردیدن

حال سیاحت هند ذات شوکت سیات اعلیحضرت همایونی از طرف اکثر اخبارات هند واسطه نامه نگارها اشاعت یافته ولی کتاب سیاحت حبیب اکثر دیدنی های خود مولف و پاشنیدنی بسیار محقق است که همه کرده ، ما از ان فقط بسیار مجمل همان فقرات و نکات راجمع وتربیه می کنیم که مطلب اصلی سیاحت ( یعنی ایزاد معلومات ) از ان ظاهر شود.

در وقتی که از طرف دولت انگلیز برای سفر اعلیحضرت هما یونی بهند جا شده ، اعلیحضرت همایونی در جواب ( برای رفع شبهه های انگلیزها که در وقت موجود بود، و افغانستانرا دوست صمیمی خودای شمردند ) فرمودند که :

***

از کسانیکه ما نام آن را میدانیم حضرت شیخ سعدی است علیه الرحمه که این دو بیت در باب سیاحت از یشان است .
تا به کان و خانه در گروی
هرگز ای خام آدمی نشوی
رو اندر جهان تفرج کن
پیش از انروز کز جهان بروی

وذات خود شان هم سیاحت های بزرگی در هند و فارس و شام اجرا کرده ولی بجای آنکه سیاحت نامه خود را بنویسند ما حصل سیاحت و عبرت های سفر خود را که بوستان و گلستان است نوشته اند که این دو کتاب اخلاق در فارسی نادر و نایاب است و امروز بواسطه همین دو کتاب شیخ مذکور مشهور عالم و بر زبان هر کلان و کم است حتى كتاب های شان در زبانهای مختلف اوروبا ترجمه وشايع وتحسين و تقدیر شده اند .

بلند نام نگردد کسی که در وطن است
ز نقش ساده بود تا عقیق در یمن است

* * *

تمام مورخین اتفاق دارند که در زمانه که عروفن آشیان خود را در مسلمانان و در اندلس ، گرفته بود صدها عیسائی ها از ملک های خود سیاحت کرده کرده بآنجاها آمده تعلیم گرفتند و بعد از اکمال تعلیم به جاها و وطن های خود رفته اشاعت تعلیم می کردند، و نیز جنگ های صلیبی که قریب دوصد سال در مسلمانان و عیسائیان جاری بود، و افواج های عیسائی به آن ها نفر آمده جنگ کرده شکست خورده پس به ملک های خود میرفتند و عادات و اوضاع و شان عرب ها در ایشان تاثیرات نمایان کرده بودند و همین سیاحت ها ایشان را هشیار و بیدار ساخته اقتدار پویه را از سر خود پس کرده باین رقی های نمایان رسیدند که امروز همه ممالک اسلامیرا بلع وقرت کردن میخواهد .

برادران ! برای اثبات فواید سیاحت بجاهای نهایت دور و دراز سفر کرده عصر های بسیار قبل را یاد آوری کردیم ولی اگر اینقدر دور نرفته در خود چشم می کشادیم هم همین مدعا را اثبات کرده میتوانستیم .

دقت کنید وطن عزیز ما افغانستان يك صحيفه انقلابات جهان و نمونه تبدلات احوال زمان است، کاهی دولت معظم آسیا بوده و کاهی پامال اغیار بر جفا

اما پس از ان که از اختلافات مابینی و نزاع خانه گی خلاصی یافته و خلاف سابق رو بترقی نهاده است ، و از روزی که دست تربیت اعلیحضرت خالد آشیان امیر عبد الرحمن خان مرحوم یافته آن قاناً رو بترفع گذارده است تا بحال امروزه رسیده است .

پیش از عصر (اعلیحضرت ضیا المله والدین مرحوم ) به نام ترقی و به نشان تمدن بود نه از نظام و انتظام خبری نه از معارف و صنایع اثری موجود بود و چون کار بدست اعلیحضرت مرحوم مغفور مبرور رسید ، سر رشته های گونا گون و انتظامات معقول در هر باب مهیا کرده دولت را آبی


سال پنجم شماره ٢٣ - ٢٤ صحيفه ٦١

کفر است در طریقت ما کینه داشتن آئین ما است سینه چو آیینه داشتن

و تهیه سفر نمودند. درین جاهم به جواب امر او اعیان فرمودند که مقصد از رفتن تحصیل معلومات است و دیدن اختراعات و ایجادات جدیده و اوردن آنها در وطن خود و بس. چنانچه جاهائی که اعلیحضرت همایون در سفر خیریت از خود برای تماشا رفته اند . ملاحظه افواج بود، یا معاینه کارخانها با دیدن مکاتب و مدارس و بعضی مزارات مشهور بوده است. ترقی صنایع آب و تاب معارف انتظام عساکر تعمیرات ، قلعه ها همه اثر و نتایج همان دیدنی ها بود که بعد از تشریف شان بوطن بر سر کار آمدن و هنوز چها و چها خواهد بود که نتیجه انها مقید وقت است و نوبت اجرای شان نرسیده.

زیرا اعلیحضرت تماشای بندرگاه ها و بحرها ، ريل ها و جهازها هم نموده اند، البته هر چیز را به امعان وتدقيق ديده اند !... اعلیحضرت همایونی با رعایای هند، هندو، مسلمان شیعه، سني بيك و غیره مرحمت ها و ملاطفت های شاهانه کرده اند. دلهای همه را بخوبی بدست آورده اند. يك بيان اعلیحضرت را که با یکی از علمای شیعی فدا حسین صاحب معلم دینیات مدرسة العلوم عليكده كرده اند زیر عنوان سیاست پروری شان ترجمه می کنیم :— اعلیحضرت همایونی با معلم صاحب مذکور پس از تعارف فرمود . هر چندن مردم مراستی متعصب می گویند مگر شما خبر خواهید بود که مسلمانان دهلی بنا بر آمدن من در وقت عبد الحی قربانی کاو را پیش از پیش

عودت شاهانه از نماز گاه

کردن خواستند ولی من بكمال شدت نه پسندیدم ، زیرا درین واقعه هندوها دل آزرده می شدند و قربانی هم به گوسفند، بز وغیره ادا میشود،
مباش در پی آزار و هر چه خواهی کن
که در طریقت ما غیر ازین گناهی نیست.
پس آیا شما گمان میکنید که شیعه ها را من از هندو ها هم بتر می بینم یا نی! در رعایای من ، شیعه، هندو ، آتش پرست ، یهود هر گونه مردم هستند من به آنها را بيك نظر می بینم و صلاح و فلاح همه را زیر قانون مساوات اجرا میکنم .

غیرازان اعلی حضرت در هر مکتب بزرك ومدرسة نامي رفته امداد های در می کرده اند و در هر مزار و مرقد متولیان حسب مراتبهم اعانه کرده اند. در هر مکتب و هر جا لفظ و مضمون این بیت را تکرار فرموده اند
ما چوبر کاریم بکجا بر شریعت مستقیم
رای دیگر سر هفتاد و دو ملت می کنیم
وبعضاً بنفس نفیس همایونی امتحان دینیات گرفته اند و رأی خود را ظاهر داشته اند . و سنگ بنیاد کالج حمایت اسلام لاهور را بدست خود نصب نموده اند .


۱۲۷۴ سال پنجم نمره ۲۳ - ۲۴

تماشای کار گاها و نمایشات مفیده مانند ماموره ها کرده اند ولی کارهای بیفایده را نه تنها پشت کوش بلکه صریح منع فرموده اند . چنانچه قصیده های بی شماری که مردم ساخته بودند همه را طرد نمودند . این سیاحت شان از ۲ ماه جنوری سنه ۱۹۰۷ آغاز شده بعد از ۲۹ روز به ۷ مارچ ۱۹۰۷ مطابق ۱۳۲۵ هجری اختتام یافته ، با خیالات نو ، معلومات نو ، ارادهای نو وارد جلال آباد شدند و ان معلومات و خیالات ترقی های حالاتی و ترقی های آینده ما را در بر دارد . اینقدر معلومات در باب فواید و سیاحت ، قارئین کرام خود را داده عفو تصدیع میخواهم . ( محرر اداره : عبدالهادی )

✧ نقل استفتاء وافتای محکمهٔ شرعیه ✧
چون جناب عزت و فطانت نشان گرامی خبر خواه و خدمتکار دولت سعادت بیان اسلامی محمود يك خان طرزی مدیر و سر محور سراج الاخبار افغانی يك مكتوب و صورت استفتای ارسالی بيد عنایت رسول ناصری زبده با اس بیلی هندوستان را در محکمه شرعیه دار السلطنه فرستاده طالب فتوی شد لهذا مكتوب و استفتای او را نقل نموده در بخش بطریق افتا جواب نوشته شد.

نقل مکتوب
بعالیجناب قدوة السالکین زبدة العارفین جناب اديتر صاحب مدت

اعلان
سراج التواریخ
بر همه آرزو کشان علم و عرفان ممالک خارجه اعلان میشود که کتاب مستطاب (سراج التواریخ) که کیفیت آن در اعلان کالم آخرین اخبار ما مندرج است : در شهر پشاور بمعرفت عالیجاه میرزا غلام حیدر خان سررشته دار باکخانه دولت علیه مستقله افغانستان بقیمتهای متعین آن بفروش میرسد . خواهشمندان خریداری و مطالعه آن در هندوستان ، و سایر ممالک خارجه به سررشته دار موجی الیه مراجعت کرده دستیاب میشوند . قیمتهای کتاب نمبر وار در کالم اخری اخبار مندرج است و هر کتاب مبلغ يك روپیه و يك عباسی کابلی مخارج ارسالیه کتاب از کابل الی پشاور ضم و علاوه گردیده است. خریدارانی که از دیگر اطراف از پشاور طلب کنند، قیمت اجرت پارسل داک انگریزی البته بذمه خود شان میباشد .

فيوضهم - السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته - احوال اینست که درین لازمیست بلکه این هم تحریر فرموده است که شخصی که این سنت را
ملك آذان ثانية جمعه قریب منبر از قدیم جاری بود لیکن از چند عرصه زنده خواهد کرد او را ثواب یکصد شهید خواهد شد الغرض در اثبات
عالم فاضل شهر ما جناب مولانا مولوی الحاج مفتی احمد رضا خان صاحب وی این حدیث پیش کرده است ( عن السائب بن یزید رضی الله تعالى عنه
نسبت این اذان ثانية جمعه تحریر فرموده است که این اذان ثانية جمعه قال كان يودن بين يدى رسول الله صلى الله تعالى عليه و سلم اذا جلس
بیرون جوف مسجد رو بروی امام بفاصله باشد اندرون مسجد اذان على المنبر يوم الجمعة على باب المسجد وابى بكر و عمر رضى الله
گفتن مکروه و خلاف ادب دربار الهی است پابندی رواج در مسئله عنه ) علاوه از این دیگر چند ثبوت بین پیش کرده اند بلکه بانضمام
نباید شد هر آنچه حضور اکرم سرور عالم صلى الله عليه وسلم با خلفای هم تحریر فرموده است که بغایت مستند و ثبوت کافی معلوم میشود .
راشدین حضور رضوان الله تعالى عنهم عمل فرموده است پابندیش الا در فتاو نیز دیگر مقامات علمای وهابیه اعتراضات کرده اند از مذهب


صحيفة ١٣
سال النجم
شهارة ٢٣ - ٤٢
بد عوام الناس شورش پیدا شده است و بیشتر قید رواج را بر خود ملحوظ
میدارند و هم برین نمط علمای وهابیه میگویند که اذان ثانیه جمعه قریب
امام باید شد چرا که از سنت در جمیع امصارا اسلام
همچنین جاریست روبروی حضور کاهی اذان بیرون مسجد نشده و نه در عهد
خلفاء و این حدیث را ضعیف میگویند و استادش را باور نمیکنند.
ناسپ دانسته پاکن استفتا در قسطنطنیه بخدمت جناب شیخ الاسلام
صاحب از سال کرده شده بود و الا بسبب آغاز جنك و بند شدن
جواب نیامد اکنون دوباره از حضور رجوع کرده شده است
که حضور ضرور بالضرور خود در دار الافتاء اعليحضرت امير
صاحب داخل فرموده ومواهير جميع علما و مفتیان کابل بر استفتنا ثابت
کنانیده بسبیل دان بسیار جلد تر هر قدر که عجلت دارد ممکن باشد
و میتواند بنام را هم حسب نشان و سراغ مندرجه ذیل ارسال فرمایند
که او را در مطبع طبع نموده شایع کشانیده شود و باعث رفع زاع و اختلاف
المي باشد استفتا ملفوف عريضه هذا است والسلام علاوه ازین هم
لك نقل استفنا معه جواب در بر چه سراج الاخبار شایع فرموده يك
رچه سبیل دالا مرا ارسال فرمائید قیمت اور احسب تحریر جناب ارسال
خواهم کرد - بنده ( هیچمدان سید محمد عنایت رسول ناصری از بلده
انس بریلی محله كبير سوجی خان نزد جامع مسجد ملك هندوستان )
المعروضه روز سه شنبه ٢٤ ربیع الثانی سنه ١٣٣٤ ) نقل فقرات استفتای او )
چه میفرمایند علمای دین متین و مفتیان شرع مبین درین مسئله (۱)
اذان ثانیه جمعه که رو روی منیر میشود در وقت رسول الله صلى الله عليه
وسلم اندرون مسجد میشد با بیرون مسجد - (۲) در زمانه خلفای
راشدین کجا میشد (۳) در کتب معتمد فقه حنفیه اذان گفتن اندرون
مسجد منع گفته ومكروه فرموده بأنى (٤) اگر در زمان رسول الله
صلى الله عليه و آله واصحابه و سلم و خلفای راشدین رضی الله عنهم اذان
یرون مسجد میشد و ائمه ما نيز اذان الدرون مسجد را مکرو فرمود. در حالت
ما امتیان محمد برا برین عامل باید بود یا وابند رواج و رسم باید کرد و رسم
ورواجی که مخالف حدیث و فقه افتد در آنحالت مسلمانان را پیروی فقه
و حدیث لازم است یا پابندی رسم و رواج ( ٥ ) بدعت با امر جدید آن است
که مطابق حکم رسول خدا صلى الله عليه وسلم و خلفای راشدین و احکام
انه باشد با آنکه خلاف آن همه کان در مخلوق مروج شده باشد (۹) در
مکه معظمه و مدینه منوره این اذان مطابق حدیث وفقه میشود و با خلافت
اگر خلاف میشود ارشاد علمای گرام آنجا در باره عقاید حجت اند خصوصيتها
با فعال مؤذنان خواه داران آنجا هیت باشند. اگرچه خلاف شريعت
ره وحدیث وفقه باشند (۷) در احادیث تذکره زنده کردن سنت هست
ان بالدوير ان اجر يکصد شهید و عده فرموده است یانه و اگر هست سنت
زنده را از نده کردن مراد باش دیانت مرده و اسنت مرده آنوقت گفته خواهد
شد که خلاف او در خلق رواج افتد یا آن که خودر ان باشد سنت مرده قرار خواهد
الله یافت (۸) بر علما لازمیست یا که نه که سات مرده را زنده کنند و بر
باله آنان این اعتراض جائز میتواند شد که پیش از شما علمای دین نبودندا کرابن
ود اعتراض باشد صورت زنده کردن چه باشد (۹) در وسط مسجدی که حوض واقع
یب باشد بر فصل او ایستاده مجازی منبر اذان داده شود در منصورت اذان بیرون

مسجد ادا خواهد شد بانه (۱۰) در مساجد یکه روبروی منبر دیوار واقع باشد.
اگر مؤذن بیرون مسجد اذان گوید روبروی خطیب نباشد در الصورت
چه باید کرد بینوا توجروا

افتا

بر مستفتیان این واقعه مخفی و پوشیده میاد - که انان در داخل مسجد
برواني مكروه است ( كما في كتاب النظم ) و برواتي مكروه نیست
( كافي الجلالي ) هكذا في جامع الرموز في باب الاذان - توفیق در میان
روایتین اینکه روایت گراهیت در حالیست که اذان خانه بیرون مسجد
باشد - و روایت عدم گرامیت در حالیست که اذان خانه داخل مسجد
باشد . و این اختلاف در اذانیست که برای اعلام غائبین باشد. بدخونه
وقت ( چون اذان نجکانه و اذان اول جمعه در زورآه ) و ازانی که برای
اعلام نائین نباشد به اتفاق در داخل مسجد نیست پس گروه نیست اذان دوم
جمعه نزد منیر زیرا که آن برای اعلام نائین به حول وقت است - چنانچه صاحب
در مختار در باب اذان تصريح برین نموده و نیز در فتح الباری شرح
صحیح بخاری از مهلب نقل کرده که حکمت در مقرر کردن اذان روز جمعه
در پیش منبر برای اعلام مردم است به نشستن امام بر منبر برای خطبه نا مردم
سکوت ورزند از سخن - پس ازین تصریح نیز ثابت است که
وضع آن برای اعلام ماشین نیست - قائده این اذان اعلام حاضرین است.
برای استماع خطبه و اقامت اعلام حاضرین است برای شروع نماز -
اگر اعتراض شود که وضع اذان برای اعلام غاشین است پس
چگونه اذان جمعه برای اعلام حاضرین باشد جواب آنکه این تخصیص برای
از ان بچگانه است نه اذان جهاز برا که ابتکار در جمع سنت است و همه انتخاب
گرام برای اقامت این سنت در روز جمعه مبکر میبودند و اگر احیاناً
اشکار از یکی در انوقت فوت می شد. علوم میکردید. پس به اعلام غاشین
در حالت در انوقت حاجت نبود - ومؤيد احمد قول صاحب مرفان است که چون
اهل مدینه بسیار شدند و بدعت ترك استکار در آن ظاهر کردید ادا اینکه در عهد
حضرت رسول الله صلى الله عليه وسلم تزد منبر میشد کافی برای اعلام همه
اهل مدینه نبود لهذا جناب عثمان على رضى الله عنه اذان ديگر بيرون
مسجد برزور، اجتهاداً مقرر نمود تا که همه اهل مدینه بشنوند --
عنه
وايضا ذكر فى فتح الباري شرح صحيح البخاري وتين تما مضى ان عثمان
احدثه الاعلام الناس بدخول وقت الصلوة قياساً على علية الصلوة وابقى
خصوصيتها بالاذان بين يدى الخطيب الربى وقال محمود ابن احمد العيني
في شرحه على الصحيح البخاري فلما كانت خلافة عمر رضي الله عنه وكثر
المسلمون امر مؤذنين ان بودن الناس بالجمعة ما، جأمن المسجد حتى يسمع الامن
الادان و امران يؤذن بين يد به كما كان يفعل التوتر بين بارى في صلى الله عليه
و سلم وبين يدى ان بكر رضي الله عنه في قال عمر رضي الله عنه اما الاذان
الأول انحن ابتدعناء لكثرة المسلمين التي قلبت مما ذكر ان الاذان قبل
زمان عمر رضى الله كان بن بدى الحبيب كما هو كذلك في زمنه لكن لا
الاعلام الغائين بل لا علام الحاضر بن مجلوس الإمام على المنبر ليسكتوا -
و آنچه امام سیوطی رحمه الله در توشیح در اب تازین عند الخطبه فرموده
موید است که حکمت در اذان بین یدی الخطيب این است که خاموش


صحیفه ١٤
سال حجم
شماره ٢٣ - ٢٤

کردند مردم از سخن و از بانك وخروش عجبهٔ سمع خطبه - در نجا نيك واضح است که اذان بین یدی الخطیب مانند اقامت در داخل مسجد امام المدیر برای اعلام حاضرین است مبرا از کراهیت .. و آنچه در بعضی از تفاسیر اذان قدیم را رباب مسجد آورده اند متمسك بروانی کردیده اند که ابی داؤد در سنن خود آورده و در سند روات أو ابن اسحق مندرج است لیکن این اسحق نزد محدثين مطلعون وحديث مروی او ضعیف است که قابل تمسک نمیباشد و علامه محمود ابن احمد العینی رح از بیهقی نقل نموده که حفاظ حدیث از عمل کردن محد ينيكه این اسحق دران متفرد باشد پرهیز میورزند حال آنکه درین محل متفرد است و استدلال بران محل حیرت زیرا که در حق او سخن گفته شده به انواع سخنها حتی که امام مالک رحیا او نسبت کذاب کرده و بسیاری از محدثین اورا مدلس میگویند و ان هجر در تهذیب و تقريب تهذيب گفته که محمد ابن اسحق صدوق است لکن مدلس و مرمی بتشيع و قدر است والحق ان فى رواية محمد بن اسحق تقدير يعنى اذا جلس النبى صلى الله عليه وسلم على المنبر اذن بين يديه بعد ما نادى على باب المسجد والنداء الاب الفاظ مخصوصة على باب المسجد كان في زمن النبى صلى الله عليه وسلم والشيخين ثم جعل عثمان رضى الله عنه هذا النداء اذانا اى بالفاظ مخصوصة على مكان عال هوا الزوراء على ما صرح به في المرقاة فهذا هوا التحقيق الحقيق بالقبول و به ارتفع التعارض من الروايات الفحول واكر فرضاً تسلیم کرده شود که اذان در زمان حضرت رسول الله صلى الله عليه وسلم بیرون مسجد مقرر بود پس هیچ شک و شبه نیست در بن که جناب عثمان رضی الله عنه خلیفه ثالث اذان ثانی جمعه ادرون مسجد قریب منبر جاری نمود و چون خلیفه بر حق مطاع بود بسبب قول رسول الله صلى الله عليه وسلم ( عليكم بسنتي وسنت الخلفا الراشدين من بعدى ) به ضایع اواحدی انکار نه نموده اجتماع سکوتی بران منعقد شده و اجتماع انتخاب قطعی است کمابين في موضعه پس ازین جبهه ارباب هر چهار مذهب معة أتباع شان غرباً و شرقاً متفق الدبرینکه در روز جمعه دو اغاز میگویند یکی بیرون مسجد برای اعلام غابتين و یکی درون مسجد قريب منبر برای اعلام حاضر بن و استحضار آنها برای سماع خطبه مانند اقامت که برای شروع نماز است پس هر که اجتماع هر چهار مذهب را که مرتب است با جماع انتخاب گرام رضی الله عنهم پسند نداند و برای عمل نه نماید میباید احدی گوش به گفته او نگیرد . المرام ( این شخص که میگوید اذان ثانیه نماز جمعه بیرون مسجد به باب او روبروی امام باید شد و اندرون مسجد اذان گفتن مكروه و خلاف ادب دربار الهی است ) آیا خود را مقلد یکی از مذاهب اربعه میداند یانه اگر نداند پس از روی احدیت میگوید یا از رای خودا گر از احادیث میگوید این خلاف واقع است چنانچه در فوق مفصلا مرقوم شد که اذان در زمان حضرت رسول الله صلى الله عليه وسلم درون مسجد قريب منبر بود و اگر از رای خود میگوید تقلید او مسلما را روانیست و اگر خود را داخل یکی از مذاهب اربعه میداند احوال مذاهب اربعه مختصراً در فوق مرقوم کردیده و مفصلاً در ضمن مسائل مرقومة ذيل ميآيد انشاء الله تعالى تا بداند خلاصه آنکه ما مقلدان را نمیرسد که دره از اقوال مجتهدين في الشرع والمذهب مخالفت نمائيم واجماع مجتهدین هر چهار مذهب بر همین است که آذان ثانیه نماز جمعه در صف اول قريب منیر گفته میشود و توارث و معموله جميع اهالی مذاهب اربعه در مکه معظمه

ومدينه منوره و تمامی بالاد اسلامیه از شرق تا غرب بهمین طریق جاریست پس بر جميع اهالی مذاهب اربعه لازم است که از تقلید ایشان مخالفت نمایند اگر بالفرض بك حديث صحيح غير مطعون در بذباب ظاهر کنند و اعتراض نماید که حضرت امام همام صافی صوفى ابو حنيفه كوفى رحمة الله تعالی علیه فرموده که ( اذا صح الحدیث و يخالفه قولى فهو مذهبی ) وديكر قول او ( اتركو القولى بقول رسول الله صلى الله عليه وسلم والصحابه) پس میباید مقلدان مذهب امام همام ممدوح حديث مفروضة منقوله عمل نمايند و ترك مذهب کنند جوابش اینکه این کلام على العموم مراد نیست بلکه در حق مجتهدين في المذهب است زیرا که اجماع امت بر این است که بر غير مجتهد تقليد مجتهد ونقل قول او واجب است و نیست حلال مر او را حکم وقتوا باستنباط خود از آیات و حدیث وقياس و نافذ نيست حكم او بغير تقليد بلکه گناه کار میشود بر حکم کردن بغیر از تقلید ( وقوله اتركو القولى ) خطاب ومجتهدين في المذهب است که شاگردان امام ممدوح اند و خطاب نیست برای هر کس چنان که چند قیود در ین کلام مقدر است ( قید اول ) این که ثابت باشد نزد امام که حدیث صحیح است و برد و نسخ وغيره از طرف امام سخن گفته نشده باشد و این قید ازین قول امام ممدوح ميرايد ( که اذا صح الحديث ) لأنه اذا كان ضعيفاً أو تكلما فيه من جانبه لم يكن صحيحاً - ( قيد ثاني ) این که ثابت باشد حدیث صحیح یحینی که در مقابل أن حديث قول امام قول قیاسی باشد و اینقید ازین قول وى يخالفه قولى بيدا وهو بدا است زیرا که وقتی که ثابت شد حدیث صحیح و در مقابله آن اجماع یا کتاب یا حدیث صحیح تر در نزد مام ثابت شده باشد مثل مسئله بودن بسمله جزء از قرآن به جزء از فاتحه و مسئله اخفای بسمله در نماز و غیره آن که در کتب مبسوط مذکور است آنرا قول خاص امام گفته نمیشود ( وقيد سوم ) اینکه صاحب خطاب مجتهد في المذهب است و این قید از قول وی - اذا صح الحديث يخالفه قولى فهو مذهبی - میراید زیرا که معرفت مخالفت قول امام از حدیث ازشان هر مقلد نیست بلکه از شان مجتهد في المذهب است پس بنابر این مخالفت قول امام مر غير المجتهد في المذهب كه قيود سه گانه میداند مقعد صرف را جائز نیست فقط تحرر يوم ٢٤ جمادى الثاني سنه ١٣٣٤ محل مواهير حضرت قاضي القضاة و اهالی محكمة شرعية دار السلطنة كابل

ادبیات

نامه منظومه بخدمت جناب فیض مآب مدیر و سر محرر صاحب سراج الاخبار مبارك بقرار شرح ذيل
الا كه سفته در ها و گوهر اسرار
مبادي كل رویتو کلش اخبار

نضارتی و طراوت زنت کابل را که محده سخنت میرود بسمت چهار
قدت ببالغ هنر همچو سرو آزادست لبت به نکته رائیست بلیل گلزار
تحت زیاده عرفان جوشم بود در جوش دلت زعشق بگردش جو کنبد دوار
پس از دعا کم اظهار مدعای ضمیر که هموار باب کتاب است و نیست جای مدار


صحیفه ١٥
سال عجيم
شارة ٢٣ - ٢٤

نوشته ام سخن چند را خدمت تو
ز عشق شده در وصف شاه عدل شمار
کی زحيله دنيا وشورش عالم
شکانی دگر از جور دور این پر کار
بخدمت تو فرستاده ام امید کنان
که مثل در کشی او را برشته اخبار
بیا که اندکی از کردش زمان کویم
که خلق رو چه سودا وسود ازین بازار
زمین ز شورش جنگ و جدل خرابشده
به کشک و قصر بلندش گرفته چند قرار
فلك زيرك بسی جامه کرده سبز و کبود
بمدتیکه بم برد هزار کار خسار
چنان موافقت كفر او فتاده بهم
که چند ملت و کشور بود بهم غم خوار
چه سر و یا و چه بلجيك چه فرانس چه روس
فرنك الطالبه با مردم بلند شعار
شوب و تير و تفنك و به تبع رنكارتك
زهر حيفه دنیا کشند زار و نزار
گرفته روی زمین آتش فساد چنان
که فرق تا بقدم سوخت اهل این بازار
ازین طرف شده سلطان از اطرف جرمن
کشید شیخ مکافات بر سر كفار
نژادی نماند کی روی جهان
برین وتیره دوسه سال اگر شود بیکار
نمانده هیچ کسی بیغم اندرین دنیا
که او نه بسته بفتراك ميوه زين اشجار
خوشا که زنده نظامی بدی و فردوسی
که مینوشت هزاران کتاب ازین اسمار
چه گفتم آه پشیمان شدم از گفته خود
که صد کتاب چنان است درج در اخبار
چنان بورطة حيرت فرو شدى ابدل
که عجب نمودی ز فکرت بسیار
سروش غیب به کوش جگر صدا در داد
که نیست دسته ازین بحر هیچکس بکنار
مگر که کشور سلطان سراج ملت و دین
ز قتل حضرت ایزد بود با من قرار
خصومتی بود در میان دو دشمن
بفرش خاک و تیمار خفته گریه وقار
ترازوی بعدل و سخاوت بود فرید زمان
که نام حاتم و نوشیروان نشد اظهار
بود حکیم برای علاج هر مرضی
دهد دوای موافق بدرد هر بیمار
سدیست از پی یاجوج کفر در ره دین
به بست کردن دشمن برشته افکار
جهان بظل همایون او همایونست
ملاذ و مأمن هر دولت است در اعصار

زیمن اوست راحت جو کافه اسلام
جهان چرا نکند تن مقدمش ایثار
کسیکه شکر وجود شریف او نکنند
مدام باد وجودش نشانه سوفار
دگر دعا به رفیقان اهل دین این است
که باد دلبر ایمان هر یکی یک یار
مقیم دشت فنائیم چون حباب بموج
رحیلست ازین منزل غریب آزار
چه اعتبار بود بر بقای رنك خزان
همیشه بارکشیم در خریف و بهار
غذا وقوت بنی آدم ست خون جگر
عبث به گرد هوا و هوس زنند قمار
همه غنوده دو چشمان بخواب خرگوش است
توافتند ز مکر سماء گرفتار
فسون دمد که کلاهت بسر نهد لیکن
بحیله حیله رباید زفرق و سر دستار
فرو بحلق نبردم ز انگبین و عسل
که در مذاق و گلویم بریخت زهر دمار
جو وضع خلق بدین وتیره شد (صابر)
تو خویشتن بخداوند کردگار سپار
امضا
میراکبر صابر از ارغنده

اغاب
( از خوشحال خان )
پشتانه که آدم زاد دی
په خوبو نوکش عناد دی
له حکمت لری نه عقل
خویش هر کوره بفساددی
نه دلدار بویل کار کا
نه به لغت د استاد دی
چه په روی کښی بوی شه وی
د هغه دور جلاد دی
یو زړه په کښی ناست دی
ځکه تل په بلا بار دی
اول زه دا نور به سه
خوښه واره د اهداد دی
به نفاق یی وار ورک کړل
که شجاع دی که جواددی
په قدر شده نه بدل
ډیرتر موروتر جرار دی
د الله شکر کړه خوشحاله
چه بنده نه دی آزاد دی

حوادث خارجيه
افسانه های جنگ نقل از جراید امروز
نطق صدر اعظم آلمان
بتاريخ ۷ آوریل - از برلن خبر می رسد : برطبق مندرجات آژانس وولف امروز جلسه رایشتاک مفتوح شد. هنگام مراجعة ثانوى بودجه صدر اعظم امپراطوری در حضور وکلاء و وزراء نطق ذیل را ادا نمود : جریان حوادث اخیره آنچه را که من ماه قبل در خصوص وضعیت و موفقیت نظامی استراتژی آلمان در پیشگاه مجلس رایشتاک بیان داشتم عیناً بطور وضوح تائید و تصدیق نموده بمعرض جلوه می گذارد . جنگ حاضر در تمام عرصات عمده کارزار دنيا كما كان مساعد بحال نظامیان غیور و رشید ما است . دشمنان ما خیال دارند که برای موفقیت و پیشرفت مقاصد سوء خویش مناسبات و روابط آلمان را با تمام دنیا قطع کرده او را بوسیله قحط و غلا معدوم


شمارۀ ٢٣ - ٢٤
سال پنجم
صحیفه ١٦

سازند . درك اين مطلب بر من بسيار دشوار است که اشخاص باهوش و فراست چطور بعد از تجارب زياد ١٩١٥ باز اميد قحط و غلاى آلمان دارند و باز منتظر هستند که آلمان از گرسنگى تلف شود . محصول ١٩١٥ ما بسيار بد بود ولى بموجب راپورتهائيكه متواليا مى رسد محصول امساله مملکت ما از هر حيث و جهت اميد بخش است . انگليس روز بروز محاصره بحرى سواحل آلمان را تقويت مى نمايد و ملتفت نيست که از اينگونه عمليات و اقدامات او چه خسارات کلى بمنابع دول بى طرف عموما و اتازونى مخصوصا وارد آمده است . حکومت اتازونى بر عليه محاصره بحرى و خسارات وارده جداً اعتراض نموده است . اشخاص با عقل و بام در که دول بى طرف ابدان مى توانند از ما تقاضا نمايند که اسلحه خود را براى حفظ حقوق خويش استعمال نکنيم . ما سلاح خود را بر عليه کسانيكه حقوق بين الملل را تضييع نموده با پيشرفت تمايلات سوه خود مى خواهند ما را از گرسنگى معدوم سازند بکار برده و مى بريم ما پيوسته منافع حقيقى مال بيطرف را مرعى و محترم داشته ايم و در مقابل انتظار داريم که ديگران هم حقوق حقه ما را رعايت نموده ما را ذى حق بدانند . از بيانات دشمنان چنين مستفاد مى شود که هيچ يک از آنها ميل بانعقاد صلح ندارند . اسکويت ميگويد که مذاکرات صلح آميز شروع نخواهد شد مگر بعد از اينکه قدرت و توانائى اطباقى ( ميليتاريزم ) پروسى بکلى منهدم و منهزم گردد . بشرايط پيشنهاد دشمنان ما يك جواب داريم و آن جواب را هم شمشير آبدار خواهد داد . ما فقط براى حفظ منافع و حقوق حقه خود دست بقبضه شمشير برديم وا گر صلح چندى قبل از اين مى توانست وجود خارجى پيدا کند حالا ديگر آن احتمال و امکان بکلى از ميان رفت زيرا که راه هزيمت و عقب نشينان سپاهيان دلاور جنگجوى ما منقطع و مسدود شد . حوادث و واقعات جنگ بالطبيعه مسئله لهستان را مطرح کرده است تصفيه مسئله لهستان يکى از وظايف عمده آلمان و اطريش و هنگرى است و طولى نمى کشد که آنان وظيفه خود را ايفا مى نمايند . بدولت روس اجازه نخواهيم داد که در دفعه ثانى قشونهاى خود را بمحدود شرقى و غربى روس سوق دهد . ايالات « بريويسلن » نبايد يك دفعه ديگر با پول فرانسه مبدل بدروازه شود که از آنجا بتوانند بمملکت آنان حمله نمايند . ما بايد آنيه بلژيك را تامين نمائيم كه يك مرتبه ديگر دولت مزبور دست نشانده انگليس و فرانسه نشود و دولتين مذکور اين براى کشمکش با ما آنجا را مبدل باستحکامات نظامى و اقتصادى خود نکنند . حکومت آلمان اجازه نخواهد داد که فرانسه يك دفعه ديگر قبايل فلاماند ستمديده را تحت نفوذ تمدن خود قرار دهند . سپس ما حکومت روس را مجبور خواهيم کرد که تمام آلمانيها تيرا که در تبعيت اروما هستند و هزاران جور و تعدى در حق آنان نموده و اموال و دارائى آنها را بحاول و غارت برده و آنها را بدون جبهه تبعيد کرده متقاعد سازد و تمام خسارات وارده را جبران نمايد . ما راه نجات و رستگارى هموطنان خود را که در قيد عبوديت و اسارت روسها اسير هستند باز خواهيم کرد صلحی که بعد از جنگ کنونى منعقد خواهد شد بايد متين و پايدار و تزلزل ناپذير باشد .

بريتانياى کبير با کمال جديت کوشش دارد که بعد از جنگ و بعد از انعقاد صلح عمومى باز در زمينه اقتصادى کشمکش خود را با ما مداومت دهد . ولى تمام جد و جهد و مساعى او کما فى السابق نتيجه و ثمره حاصل نخواهد کرد .

ما تا کنون هيچيك از ملل را تهديد باضمحلال و انهدام نموده ايم . براى تصرف قطعه زمين ديگران فرزندان و نوجوانان ما بخون رنگين خود آغشته نمى شوند .

قلوبها و اعصاب ما و عروق ما و همت ما و نظر على ما ما را و قطاميان دلير و رشيد ما را تقويت نموده برويال مى بخشند .

با اين سابقه درخشان ما بدون شبهه آتيه ما هم اميد بخش و درخشان خواهد بود .

نطق وزير جنگ آلمان
يك ملت شکست ناپذير

از آمستر دام مورخه ١٠ آوريل
بر طبق تلگرافات واصله از برلن در طى قرائت لايحه که از طرف وزارت جنگ آلمان دائر بر تاديه يك وجه معينى به سربازهاى بانوان شده جنگ به ريشتاك پيشنهاد شد بود ژنرال وبدون هو من بورن وزير جنگ چنين گفت :
در اين موقع لازم نميدانم راجع به وضعيات نظامى توضيحاتى بدهم زيرا بيانات شانسلور امپراطورى و راپورتهاى رسمى مراکز نظامى حاوى اطلاعات کافيه ميباشد و ملت بخوبى ميتواند عمليات فاتحانه قشون آلمان را در تمام فروشهاى جنگ درك کند . راپورتهاى مراکز ما خيلى مختصر و موافق رسم نظام انشاء ميشوند ليکن بر خلاف راپورتهاى دشمنان ما هميشه صحيح و راست هستند . مملکت ما هيچ با عراق و مبالغه احتياجى ندارد . از يك نظر سطحى بر نقشه فتوحات ما معلوم ميشود ، دشمنان ما بر آن مشهور اميدانند اما اعتراف ميکنند ، اراده و عزم ملت ، قواى روحيه افراد آلمان و موجود بودن جميع تدارکات لازمه نظامى فتوحات ما را تامين ميکنند ما را بوسيله شجاعت سپاهيان ما به آخرين مقصود خويش ميرسانند .

راجع به تعرضات روسيه و جنگ وردون وزير جنگ آلمان چنين گفت . دشمنان ما ميگويند که عمليات آلمان در حقيقت مجاهدات مذبوحانه ايست كه يك ملت خسته فرسوده بعمل مياورد .

اما چنين نيست عمليات ما در حقيقت اطمئنانى است كه يك ملت قادر قاهر شکست ناپذيرى وارد ميآورد - يك ملتى که جميع لوازم و تدارکات را موجود دارد و با آنها بقدرى بر دشمنان خويش مشت خواهد زد تا آنها را خسته و فرسوده نمايد .

براى حصول اين مقصود من با تمام قواى خويش مشغول کار ميشوم صد ذرع سنگر در نظر من از فتح بحرين اطق بهتر و مفيدتر است اطاقهاى بليغ در خصوص فتح جنگ کنونى را خاتمه نخواهد داد . تنها چيزى که جنان را خاتمه ميدهد اولا لطمات سختى است که در ميدان جنگ بر دشمن وارد آيد و ثانيا استقامت ملت است که لطمات مزبوره را


صحیفه ۱۷
سال پنجم
شماره ٢٣ - ٢٤
ت
وارد آورد و تا آخر پافشاری نماید. کمه پافشاری قاصر از آنست. در اوایل امر او ضاع پیشرفت برای قسمت قشونی که در تحت
کشور و شوق سپاهیان ما را تغییر نماید. ما میخواهیم با نیروی سپاهیان ریاست زنرال تو شاید در کنار دجله بسمت بغداد میرفت مساعد کردید
خويش جنگ را بفتح قطعی خویش خاتمه دهیم . قشون در صورتی میتواند و ژنرال مزبور با موفقیت تا ، كوت العماره ، رفت و در آنجا يك فقره
کار کنند که ملت پایداری نماید. تا بحال هیچ دولتی مثل انگلستان دایره جنگ با قوای عثمانی نمود . پس از این فتح زنرال نوشاند پیاده نظام
حرب را وسعت نداده و بازن و بچه جنگ نکرده است. اما وسائلی که ما و توپخانه خود را سوار کشتی و کرجی های بخاری نموده و معجلا با ایلغار
در دست داریم بقدری نیکو وقوی و وسیمند که انگلستان از عهده برنخواهد قشونی بسوی بغداد عزیمت نمود .
ن آمد که ما را گرفتار تحط وغلا نماید .

در تاریخ ۲۳ نوامبر ۱۹۱۵ قوای ژنرال توشاند وارد آسیفون
مشاركت و اتحاد ملت آلمان در این جنگ از جمله مسائل با عظمت گشت. در آن موقع قوای عثمانی در تحت فرماندهی زنرال نور الدین
تاریخ است ، قشون آلمان عزیمت دلیرانه مان خویش را سپاس گذار است پاشا در مقابل بود. لیکن بنظر نمیامد که قابل آن باشد که بتواند از پیشرفت
استظهار روح ملت قشون آلمان همه چیز خود را فدای تحصیل يك صلحی قوای انگلیس جلو گیری کرده و بغداد را حفظ نماید و بنا بر این خیلی
خواهد کرد که باللغات و فدا کاریهای ما متناسب باشد و آنه ما را تامین انتظار وصول این خبر میرفت که عنقریب قشون انگلیس داخل بافت
عابد . تا زمانيكه يك چنين صلحی منعقد کرده باید صبر و تحمل کرد. از قدیم خلفای عباسی کردند.
جمله اختصاصات این جنگ آنست که ثمرات ان برای ما خوب است اما بتدریج، فتح
وظفر كامل با ما خواهد بود و ما باید بدين مسئله اطمینان داشته باشیم .

حکایت های محاربه

انگلیس در عراق عرب چان داخل شد ؟
در تاریخ ۲۵ نوامبر دو روز بعد از ورود نوشاند به آسیفون امدادیه
نیرومند و عساکر مقتدرى بكمك نور الدین باشا رسیده و بلا فاصله
حملات شدیده و تمرضات قاهرانه عثمانها بر علیه قوای انگلیس شروع
شده و در نتیجه آن جنك فاتحانه ژنرال نوشاند را با قوای ایوانج می
در یکسال و نیم قبل دولت انگلیس قشونی به عراق عرب اعزام وثاه كوت العمارة ، بسرعت عقب راندند . داشته
و در صدر آمد که طرف بغداد برود و این قشون کشی نه تنها برای
عرصه به ژنرال توشاند تنگ شد و نتوانست درست ملتفت شود که
امین و حراست معادن نقطی بود که انگلستان در اراضی ایران داشت چه مقدار قشون عثمان در مقابل دارد و اشتباها تصور کرد که میتواند
بلکه برای تامین نظریات و منافع خیلی مهم تری بریطانیای کبیر اقدام
در و كوت العماره ، توقف نموده و انتظار امداد به جدیدی که حنا
آلمان انگلستانرا تهدید میکرد که اردوی بزرگی از قشون تورک را برای او میفرستادند داشته باشد و نظر با تكه كوت العماره در يك نقطه
طرف هندوستان سوق داده و مسلمانان ساکن آن دیار و نواحی را مهم استرا تازی در محلی واقع است که دجله پیچ میخورد و برای مدافعه
خیلی سهل و مناسب است خیال کرد که نارسیدن مدد ممکن است بدون
روی بشورانند.
انگلیس برای آنکه راه مزبور را مسدود ساخته و طرق این اطمه و خطر در آنجا اقامت گزید.
اقدامات را برای آلمان و عثمانی سد سازه با تفاق روسیه داخل عملیاتی از طرفی هم زنرال نور الدین بك قشون معتنابهی مهیا داشت و می
شدند که انگلیس در عراق عرب و روسیه در قفقاز متفقا کار کنند. توانست از اطراف قوای ژنرال توشاند را محاصره نماید و بنابر این عمل
چنانچه ورود و حضور قشون انگلستان در بغداد صورت فعلیت محاصره را خوب انجام داده و مقداری در اطراف آنجا به محاصره
می یافت مقاصد المان را در آسیای مرکزی و شرقی بکلی معدوم و متلاشی کاشت و مقدار دیگر را جنو بود که قوای امدادیه جدید انگلیس
می ساخت و شروع به عملیات و تهیجات آلمان در داخله آسیا مدتها قبل نتوانند به ژنرال توشاند ملحق شوند.
از طلوع حزب بين المللی شروع کشته بود .
عدم موفقیت انگلیس و ایراداتی که توان به حکومت هندوستان که
در همین حین عساکر عثمانی شروع به حمله بر استحكامات كوت العماره
نمودند و يك قشون مكنى هم بطرف و البقاء در ساحل دجله و در مشرق مامور تشکیلات این قشون کشی بود نمود آن است که قوای عظیمه باطلاقهای سوا که اعزام کردند و کار محصوریت انگلیس ها کاملا و مقدار قشون مکفی برای بک چنین امر مهمى تدارك نساخت و قبلا
انجام یافت .
مشکلاتی که ممکن بود برای این امر در پیش آید پیش بینی نکرد.
او این مرحله این قشون کشی مساعد شد و تصرف بصره خیلی برای موقعیت عساکر ژنرال توشاند اضطراب آمیز می شد. مندرجا
المانها نا مطبوع واقع شد زیرا که قبلا بین النهرین را مانند یکی از متصرفات تهدید استحکامات آن بیشتر کردید، مقدار ما کر وی ۱۰ هزار
خودشان می پنداشتند .
و تقريبا ۹۰ هزار نفر قشون عثمانی او را احاطه کرده و مسافت کوت
پس از استقرار مواقع خویش در بصره قشون انگلیس بسوى العماره وزرال نوشاند ناقور ته تقریبا ٤٠٠ کیلومتر بود ..
شط العرب بالا رفته و و قورته، را که در محل التقاء دجله و فرات اردوگاه مرکزی انگلیس که در فورنه قرار داشت برای استخلاص
واقع است اشغال کرد. سپس قشون مزبور بدوستون منقسم شد. ژنرال توشاند از محاصره دوستون قشون یکی در تحت فرماندهی ژنرال
مرکز عمومی اردوگاه در خود فورته قرار گرفت و هر يك از ستونها ایلمر و دیگری در تحت ریاست ژنرال اليك بطرف كوت العماره از طرفين
طرف یکی از دورود دجله وفرات بالا رفت .
ساحل يمين و يار دجله اعزام داشت .