صحیفه ۲
سال دوم
شماره ۱۳

مدنیت پروریهای اعلیحضرت همایونی

يكد و صحیفه از تاریخ مدیت
( مدنیت ) جه مجهول ، جه مبهم ، چه مغلق کلمه ایست هر انقدر که خیلی عالی و مقبولست همانقدر خيلى پيچيده ومجهول است . آیا مدنیت چیست ؟ و چند نوع است ؟ از کجا ظهور نمود وبکجا منتهی میشود ؟ آغاز و انجام آن چه خواهد بود ؟ این است يك گروه استفهاماتی که فهمیدن، و فهمانیدن، و بفهم گنجانیدن آن از امور بسیار دشواری شمرده میشود .

چیزیکه معلوم است همین است که ( مدیت ) ضد ( بدویت ) است . لهذا اول میباید که بدویت را بشناسیم تا به مدنیت پی ببریم چرا که گفته اند هر چیزی بضد آن شناخته میشود . معنی لغوی ( بدوى ) صحرائیت که ( بدویت ) معنی حال صحرایی بودن را شرح و تفسیر میکند ، حال صحرایی بودن حال همان افراد انسانی ایست که علم و صنعت و هنر و معرفت شان محدود ، و از زراعت و صنایع محروم باشند . و در صحراها و بادیه ها در زیر سیاه خیمه ها گذران کنند، و از صحرا بصحرائی ، و از بادیه ببادیه گشت و گذار نمایند .

جویانی ، وشير دوشي ، وروغن ، وپنير ، و قروت سازی ، ويك كمی بافنده گی که تنها سیاه خیمه های خود شانرا تدارک بتوانند از صنعتهای یکانه شان شمرده میشود لهذا ( باديه ) صحرا بدوى صحرائی ، بدویت صفات و احوال صحرائی گری میباشد . معنی لغوی ( مدنی ) شهریست که مدنیت معنی حال شهری بودن را توضیح و تفصیل میدهد . حال شهری بودن حال همان افراد انسانی ایست که از ثمره علوم و فنون و صنایع و تجارت تمامها استفاده میکنند وبسايه هنر و معرفت در میان شهرها ، وقصبه های معمور و آبادانی در میان خانه ها و کاشانه ها و سرایه های عالی و مزینی بکمال آسایش و راحت زنده گانی میکنند . لهذا ( مدينه ) شهر، مدنی شهری مدنیت صفات و احوال شهری گری میباشد .

آیا باین قدر بیانات مختصره کلمۀ بسیار بزرگ و مهیب مدیت را شرح و تفسیر کرده توانستیم ؟ حاشا ! این کلمه آن قدر دامان وسعت دارد که دامان های صحراها و سواد های شهر ها از گنجایش آن اظهار عجز مینماید !

بعضی حال مدنیت را چنین شرح داده گفته اند که انسان در ابتدای خلقت خویش تا یکمدت درازی بحال طبیعی بسیطی زندگانی کرده اند که از حال حیوانیت مافوق تريك حالی نداشتند . مثلا يك انسان لخت و برهنه بسیار قد بلند تنومند پریشم ژولیده موی یخن قوی ناخنها درازی را در يك جنگل درخت بهم پیوستی مهیبی تصور کنید که در پشت يك تنه درخت بسیار بزرگی برای شکاریکه سدر مقش شود بسخو و کمین کرده باشد، و چون يك حيوان كم زورتری از خودش از انجا گذر کند دفعهً بران حمله نموده با نچه های قوی کلویش را فشرده ، و با ناخنهای بلند شمکش و پوستش را دریده از گوشت و دلبندش سدر مق نماید . آیا اینگونه حالت را از حال حیوانیت چه برتری خواهد بود ؟ رفته رفته توالد و تناسل بظهور آمده ، و عایله ها تشکیل یافته ، ولغات وجود یافته انسانها به اجتماع و جمعیت ها آغاز نهادند، وقیله هایی که در اول تشکیل یافتند معیشت شان منحصر بصید و تخییر بود ، بعدازان آهسته آهسته زراعت و حراثت را آموختند . وشيئاً فشيئاً صنايع وعلم وفن را آموخته کسب تمدن نمودند و شهرها ، وقصبه ها ، وقريه ها تأسيس داده قوه عقلیه شان قوت پیدا نمود . و هیئتهای اجتماعیه عظیمه تشکیل یافته اخلاق و عادات کسب لطافت ورزيد .

پس ازین تعریف چنان معلوم شد که انسانها در اول وحشی و بعد ازان بدوی و آخر الأمر مدنی شده اند . و در اول خشونت و در آخر لطافت پیدا کرده اند . چنانچه از حفریات و جستجوی ارباب فن از این معنی ظاهر شده که آلات ، وادوات ، واسلحه انسانهای از منه قبل التاريخ همه از سنك جافاق بود ، و نمونه های آنها را از زیر هزارها من خاکها کشیده در موزیم خانه ها نهاده اند ورفته رفته از آهن ، و دیگر فلزات اسلحه و آلات عتیقه پیدا شده رفته است . تا آنکه امروزه روز این آلات و ادوات و اختراعات واكتشافات محير العقول بمیدان بر آمده است .

بعضی گفته اند که نوع بشر از حال وحشت بحال مدنيت انتقال طبیعی نموده است . و حال وحشت حال ابتدایی انسانها گفته نمیشود زیرا انسان اولینی که خلق گردید متمدن خلق گردید و اجتماع اولین را وضع نمود ، وبوحی الهی تعلیم دین و آداب انسانيه ، وترتيب ازدواج اساس تمدن را وضع فرمود . زیرا مدنیت عبارت از دین و نظامات مدنيه وسياسيه و اخلاق و صنایع و آداب و علوم میباشد که باین چیزها فطرتاً انسان مقطور است . هئیت اجتماعی نخستینی که تشکیل یافت تمدن اساسی را وضع نمود . و چنانچه هر چیز بتدریج و آهسته آهسته ترقی میکنند مدنیت نیز از حال ابتدایی خود به حال تکمل رسیده است . از آنرو انسان مدنی بالطبع است که مدنی بالطبعی عبارت از درك كردن لزوم جمعیت است . و تشکیل جمعیت از زمان ازدواج آدم و حوا آغاز کرده است .

بهر حال نتیجه برین قرار میگیرد که ( مدنیت ) خواه از وحشت به بدویت و باز از بدویت به مدنیت انتقال یافته باشد ، و خواه از اصل مدنیت فطری ترقی و تکمیل کرده باشد بهر دو صورت مدیت يك حالیست که مخصوصی نوع انسان است . اگرچه بعضی معلم مدیت را زنبور عسل و غیره حیوانات نشان داده اند، ولی آنرا چندان اهمیتی نیست . معلم مدنیت خود انسانیت و بواسطة قوه عقل و ادراک اساسها و نظامهای گوناگون اخلاق و عادات و آداب ، و سیاسیات را وضع نموده اند ، وانواع قومها وقبيله ها


حیفه ۳ سال دوم شماره ۱۳

و جمعیتها در اطراف و اکناف دنیا تشکیل داده بوجود آورده اند که چون بسوی تاریخ آن مدنیتها نظر کرده شود، و باز بسوی محو و انقراض یافتن آنها ، و - راز نو تشکیل یافتن دیگر مدیتها نظر اندازیم خود را در یک گرداب در پای حیرت غوطه خوار انباء وعبرت می بینیم، و اینهم در نظر ما مجهول میماند که آیا کدام مدنیت را بر کدام مدنیت ترجیح باید داد؟ و کدام مدیت را فاضله ، و كدام يك را غیر فاضله بگوئیم ؟ و کدام را عتیق و کدام را جدید بدانیم ؟

قديمترين اقوام متمدنه مصریان قدیمت که ( ۳۰۰۰) سه هزار سال پیشتر از میلاد دینی و نجهزار سال پیش از این وقت صنایعی را که لايق يك قوم مدنی باشد بوجود آورده اند. از بعضی تصویرهای ح شده ۳۰۰۰ سال پیش که بدست انسانهای این زمان افتاده و در موزیمهای بزرگ این عصر حاضر موقعهای بلندی گرفته چنان معلوم میشود که زراعت و فلاحت در ان وقت به ترقی بوده است. و انسانهای شان خیلی خوش لباس و زنانشان خوش شمایل و بازپور وزیت بودند. و جشنها وسازها ، واسلحه شان مکمل بوده است. ریخته گری معدنیات مانند طلا و نقره و آهن و برنج سازی و غیره را میدانستند. جواهر سازی آینه و بلور و چینی و میناسازی و تماش باقی ، حتی سیم دوزی را نیز میدانستند از همه برتریک صنعتی دیگری از مصریان قدیم مانده است که مدینت عصر حاضر در پیش آن محیر است که آنهم اجساد مردگان را یک مصالحی میزدند که هیچ برهم نمیخورد و آنرا مومیا میخوانند. چندهای مومیایی شده چند هزار ساله یافت شده است. که انسان کمان میکنند که مردیست. بخوا برفته، آثارهای معماری و هیکلترانی مصریان قدیم نیز از آثار حیرت نمایی میباشد ( اهرام ) بزرگ مصر که در جوار ( منفیس ) نام موقع به بلندی ١٤٤ متر است مرقد یکی از حکمداران سلاله اول مصر قدیم است. دین مصریان قدیم بت پرستی بود که برای معبودهای متعددی که تصور کرده بودند جدا جدابتها ساخته پرستش میکردند بزرگترین معبودها آفتاب را اعتقاد میکردند و برای آن يك زوجه ، و يك ولد نیز مینداشتند .

والحاصل این مدنیت نجهزار ساله بیشتر را که بیان نمودیم مقصد هاشمه از نوشتن ( تاریخ مدنیت ) است که در نظر قارئین کرام عرض نموده برای کهنه گی مدنیت بک فکری داده بتوانیم از مدنیت قدیم، بابلها، وآثوريها، وفيكدها، و ایرانیها ، و یونانیها و رومانيها وغيره در نجا بحث راندن را لزوم نمی بینیم، چرا که تحت ما يطول می انجامد آخرترین مدينتها مدیت رومانیهاست که آنرا مدنت عربيه بر هم زده ( مدنیت اسلامی ) بجای آن قایم گردیده است که ازین مدیت فاضله حقیقیه یکقدری محت راند ترابی لزوم می بینیم :

دین مبین اسلام چون همه احکامش بر عدالت و حقانیت و راستی

مدیتهای مختلفى ومساوات ، ولغو اسارت ، ومحافظة حقوق وكسب علم و صنعت بود به بسیار زودی و سرعت جهانگیر گردید. در زمان خلفای راشدین اردوهای جسیم عسکریه بهر هر طرف سوق و ارسال شده عدالت و حقانیت را نشر نمودند. بعد ازان دولت امویه در شام و بعد از ان دولت عباسیه در بغداد و باز دولت امویه در اندلس تشکیل و تأسیس یافته جهانرا بعلم و معارف و صنایع ، وعدل ، و راست کاری آبادان کردند. در اندلس علم وفن و صنايع بدرجة ترقى نمود که مکتب خانه همه دنیا شمرده میشد. چنانچه لندن ، پاریس، برلن در نیعصر منبع علم وفن و صنعت و تجارت، وثروت ، وعمارت وزينت شمرده میشود، در انعصر شیرهای اندلس همین صفات را حایز بود عمارتها و سرایه هایی که بوجود آوردند معماران و مهندسان اینعصر را نیز در پیش صنعت معماری آن انگشت بردهان حیرت نموده است. اما رفته رفته خلفا بعيش وعشرت وذوق وصفا غرقه گردیدند عدالت را فراموش کردند. خوشامد گویی راه یافته از ترس کسی راستی را گفته نتوانستند، تا آنکه نصاراهای ناشیه بر دوش جزیه گذارشان بر انها غالب آمدند و خلفای عباسیه در بغداد همچنین شده بر هم خورد، ولی دیگر دولتهای اسلامی مانند سليم وقي، وغزنوى، وعثماني، ويمورى وغيره ظهور یافته بهمین صورت یکی پی دیگر محو و منقرض شدند ، و ميراث مدنيت یکان یکان به اوروپا انتقال نموده و مدنیت اوروبا وارث بكانه همه مدینها گردیده بعالم گیری آغاز نهاد که در وقت حاضر همه قطعات خمسه کره زمین در زیر تأثیر تابش شعاعات همین مدنیت اوروپایی مانده است و در میان همه این دریای حکومات عالم نصرانی از ادیان غیر آن نهاد و حکومت بودا و جنیفو فیوس چینی و زابانی و سا حکومت اسلاميه عثمانی و ایرانی و افغانی بمیدان مانده است .

شعشعه های درخشان مدیت او روبانه چنان پر تو انشانیهای نمایانی از سبب اختراعات صناعيه و نظام و انتظامات ملكيه وعسكريه پیدا کرده که کسی از ان چشم پوشی بتواند ! مرکز و منبع همه صنایع و علوم وفنون اوروبا كرديد ، قوت وسطوت محرو بررا اوروبا مالک شد، به اختراعات و ایجادات محیر العقول خودشان همه عالم را بخود محتاج و منقاد نمودند ، ژاپان پیش از سی چهل سال بهوش آمده قدم قدم اوروبا را تقلید و پیروی نموده بیان سعی و کوشش خارق لعاده خود را بدرجه آنها رسانید ، و تایکدرجه از شرشان وارهید عثمانی نیز از جمعصر به این طرف آغاز انتباه نموده تا به بسیار جاها خود را رسانید، ولی نه بدرجه سعی و کوشش ژاپان ، ایران نیز اگر چه دست و پای بسیاری زد ولی خیلی عقب بود چین در این روزها سر بالا کرده زلفهای صدها هزار ساله خود را بریدند.

§

مقصد عاجزانه ما ازین همه تطویل و تفصیل این است که یک قدری نظر مطالعه كننده كان كرا. وطن عزیز خود ما را بر معانی مدیت


سال دوم شماره ۱۳

و احوال سابقه ولاحقه آن جلب نموده برين مسئله نظر اندازيم كه ترقیات مدنيه آيا در وطن عزيز ما از كدام وقت پرتونگار ظهور گرديده است ؟ : مقصود ما را از ترقیات مدنیه درک فرموده باشند که مراد از ترقیات مدنية جديدة اورویاست . البته زیرا در حالیکه همه اطراف عالم خواه به اسلحه و خواه به تعلیمات عسكريه وخواه بفنون مدنيه ولباس و جمله حوایج ضرور به به اوروپا محتاج باشد پس دگر مدنیتی در کجا میماند ! اول تقلید مدنیت اوروپایی از امورات عسکریه به افغانستان آغاز نهاده است که آنهم بعد از اول بار آمدن اردوی انگلیزان به افغانستان است یعنی تقریباً هشتاد سال پیش ازین بعد از آنکه اردوی انگلیز بتمامها در کابل محو گردیده، سلطنت امير كبير جنت مكان اعلیحضرت امیر دوست محمد خان در افغانستان استقلال گرفت از تجربه هائیکه در ان محاربه ها حاصل شده بود لزوم قطعی تدارك كردن عساكر نظامی را ثابت ساخته بود . هر يك از شهزادگان معظم - یعنی اولادهای امیر مرحوم قندکهای مخصوصه جداگانه ترتیب و تشکیل میدادند، قواعد تعلیم عسکری بزبان انگریزی اجرا می یافت . معلم ها بعضی افسران نظامی عسکری بود که اسیر و با تسلیم شده مسلمان شده بودند . از آنجمله يك صاحب منصب انگلیزی که مستر ( کیمیل ) نام داشت و بشرف اسلام رسیده به شیر محمد خان موسوم شده بود بشرف خدمت معیت اعلیحضرت ( امیر محمد افضل خان ) جد امجد اعليحضرت بادشاء معظم ما سرافرازی داشت که خاقان مرحوم جنت مكين اعليحضرت (ضياء الملة والدين ) در سوانح عمری شاهانه شان از صاحب منصب مذکور

يك مصاحبه غير رسمي
( عيناً همان منظره بديگر كيفيت )

به اینصورت بیان می فرمایند : ه سپه سالار كل قشون پدرم يكنفر انگلیس شیر محمد خان نامی بود که مسلمان شده بود و در اصل نامش « کیمیل، بود این صاحب منصب در سنهٔ ۱۲۵۰ هجری در جنگ قندهار که با شاه شجاع شده بود بدست لشکر جدم اسیر افتاده بود، و مشار اليه يك صاحب منصب بسیار شجاع و به امور نظامی عسکری خیلی آگاه و هم طبیب خوبی بود من بسبب كمالاتش التفات زیادی رو داشتم او نيز يك محبت اخلاصانه بمن میپرورانید، این شخص یکی از اشخاص با کفایت زمان خود محسوب میشد رتبه سپه سالاری تمام قشون بلخ را دارا بود در حالت این قشون خیلی منظم بود زیرا که هر روز استمراراً آنها را مشق میدادند، روزی شیر محمد خان از پدرم خواهش نمود که مرا جهت تعلیم نظامی به او سپارد تا قبل از وفات خودش علوم و فنون خود را بمن آموخته باشد پدرم خواهش مشارالیه را پذیرفته بمن حکم داد که هر روزه بجهت دوسه ساعت نزد مشارالیه بروم و او هر قدر که ممکن باشد بدون ضیاع وقت بمن تعليم بدهد و من هم الطيب خاطر قبول نموده مشغول تحصیل شدم ، سه سال کامل مشغول تحصیل فی جراحی و فنون حربيه بودم .

این است که آثار مدنیه او روپیه در آغاز از امورات عسکری در افغانستان رخساره درخشان خود رانشان داد، روز بروز ترقی نموده است تا آنکه در زمان سلطنت اعلحضرت امیر شیر علی خان مرحوم قواعد


سال دوم

تشریف آوری موکب همایونی از دره نور
سابقاً از تشریف فرمایی موکب اردوی معلای همایونی از جلال آباد بسوی (دره نور) خبر داده بودیم . از قرار استخبارات موثوقه که نموده ایم ذات اعلیحضرت بادشاه معظم مقدس ما بتاریخ یوم پنجشنبه ۹ ربيع الأول از سیاحت دره نور بکمال و شوکت و تمام صحت و عافیت به جلال آباد تشریف فرمای عزت و سعادت گردیده اند .

(سراج الاخبار افغانیه) با همه هستی خود از صمیم دل بر تشریف شوک ردیف اعلیہ ضرت بادشاه ول آگاه محبوب القلوب خود با شكران عظیم تبريكات بالكريم عرض و تقدیم میکنند .

امر اسم جشن ولادت )
ذات عالى جناب فیامیاب سردار معظم نائب السلطنة صاحب اقتم لیله سلخ شهر صفر الخير سنه ۱۳۳۱ باشب ولادت پر فیض و برکن ذات عالی سردار معظم قیامت نشان (نائب السلطنه سردار نصر الله خان) صاحب اقدم مصادف بوده در جلال آباد مکمال دیدیه و دارات شایسته به جرانان ها و سازها و سرود های پر اطعمه و اثر به با حمله اشراف و اعیان اجرا بافته است . چون بر همه تفصيلات جشی مذکور دستیاب نشده ایم از وقوع کیفیت بیان نموده بکمال اخلاص و عرض تبریکات

شماره ۱۳
جواد داخلية
تعليم عسکری نیز بزبان افغانی ترجمه شده، و صنایع طوب ریزی . و تفنگ سازی و تاقی سازی بر نایک درجه ترقی ورزیده در لباس وصنایع و امور عسکری مجددات نمایانی ظهور نمود ، اول رواج پوشیدن درینی و بیر کردن کلاه اوروپی نیز در آزمان آغاز شود تقریباً بقدر هشتاد هزار عسکر نظامی با تعلیم وقواعد دورینی و کلاه و تفنگ تنظیم یافت .

بعد از انقراض حکومت امیر شیر علی خان و استیلای دولت انکلیز بار دوم بر افغانستان، وظهور ایر تابان عصر ضیا افشان اعلیحضرت ( ضياء الملة والدين امير عبد الرحمن خان ) تجدات ترقيات مدینت عصر حاضره نیز در اصلاحات عمارات وتأسيس فابريك بخاری اسلمه سازی و غیره در خشنده کی گرفت . وجون اصلاحات داخلی مملکت بسبب سرکشها و طغیانهایی که در دو سه سال استیلای اجنی در همه اطراف افغانستان ظهور نموده بود لزوم فعلی داشت از ارو اکثر اوقات به استحصال امن و آسایش بلاد و اهالی ، ورفع یغاوتها و سرکشی مصروف شده است که عساکر منتظم دولت دایما به عملیات اشتغال ور زیده خیلی مکمل شدند . ولی حقیقت ترقی و توده مدیت در افغانستان در عصر سعادت حمر ذات قدسيت مامات اعلیحضرت سراج الملة والدين امير حبيب الله خان پادشاه با دانش و عرفان ما جاوه برای ظهور گردیده که (سراج الاخبار افغانیه)

شهزاده معظم
معين المساعته سردار عنایت الله خان، فرزند اکبروار شد نخستین النتا حضرت سراج الملة والدين از آن آثار انوار نثار تا به حال صحت رانده و میراند. مقصد باجزائهما و دعای طول حيات ذات مكارم صفات عالى شان ختم مقال مينمائيم . از تحریر این مقاله عاجزانه محضاً تدارك كردن يك مقدمه وديباج ایست که برای تجددات ترقی در عصر سراحیه) که بعد ازین در شماره های آینده سرلوحه مقال اتخاذ نائم، وجون سخن بطول انجاميد حالا بردهای خالی از ربای عمر و اقبال و شوکت و اجلاب اعلی حضرت بإنشاء ترقى آمال قد سين خصال خودمان ختم مقال ميوريم اللهم النصر حيثه ، وابدعيته آمین .

(هوای کابل)
امال از فصل و عنایات خالق بجون برفها و بارشهای بسیار مكمل باریده زمینها کوهها چشمه سارها را شاداب و سیراب داشته است. شدتهای زمستان دهشت نشان رو به تنزل است


شماره ۱۳
سال دوم
از هر هر طرف یگان یگان بشارتهای نو بهار پدیدار میگردد . مرغکان رنگارنگ خوش الحانی که از شدت شتابجاهای کرم کوچ نموده بودند آهسته آهسته برجعت آغاز می نهند . نونهالان اطفال حین چنانچه تو از خواب برخیزند گاهی بیدار و باز افسرده میشوند . یک مثل عوامی وطن عزیز ماست که میگویند: کابل بی زیر باشد ، بی برف نباشد و الحق که این ضرب المثل احکام مؤثری دارد. زمستانهایی که برف کمتر بیارد در تابستان خشک آبی رخ میدهد . و چون برف بسیار بیارد در تابستان چشمه سارها توانگر شده سیرابی کاملی بظهور می آید . لهذا برفهای زمستان امسال شهر عزیز ما بدرجه کافی و وفرت باریده موسم بهار فیض آثار از حالا با همه شادابی و فرخنده کی ظهور پرکن آثاری نشان میدهد .

عائد خواهد بود. و اگر اینچنین یک حالى حادث شود حکومت سنیه عثمانیه به این مغرور نشود و اعتماد نکنند که برای وقایه و محافظه او بمقابل آن تهلکه ها که دول معظمه او را به احتراز از آن دعوت میکنند، والیوم هم نمیخواهند که به آن تهلکه ها معروض بمانند سعیها و گوشتهای شان به کامیابی و موفقیت نتیجه پذیر گردد . در هم حال بعد از اعاده صلح و حکومت عثمانیه برای تعمیر کردن مضرتهایی که از مجار به دیده است و محکم کردن موقع خود را در استانبول . و استفاده کردن از اراضی واسعه که در آسیا دارد ، و عمران و ترقی آن اراضی که قوت حقیقی ترین او را تشکیل میدهد به مظاهرت - یعنی پشتیبانی - دول معظمه اوروپا محتاج خواهد شد . پس برای تثبت به این امری الزام . و رسانیدن آنرا محمد نتیجه و تمره دار شدن مظاهرت خیر خواهانه دول معظمه حكومت سنية عثمانيه در انوقت انتظار کرده خواهد توانست که این وصایای دول معظمه را که مقصد منافع عمومية اوروپا و دولت علیه عثمانیه در میان آورده است حسین قبول بنماید . ناء عليه دول معظمه تکرار کردن این و ما با را مشترکا محکومت سنية عثمانيه وظيفه خودشان میشمارند که شهر اور نه را محکومتهای متنة بالقانها ترك كنند، و در حق مقدرات جزایر تحر سفید قرار دادی که اتخاذ بشود بدول معظمه تودیع و حواله بکنند . و بمقابل این مساعداتی که حکومت سنيه عثمانیه آنرا قبول بکند دول معظمه نیز در باب محافظه منافع اسلامیه که در ادرنه - یعنی

جواد خارجیه
( اجمال سیاسی )
ترجمة ( نوط ) یعنی یادداشت
دول معظمه
که از طرف سفیرهای دولتهای
معظمه مقسیم استانبول به ناظر
خارجية دولت عليه عثمانيه (نورادو
نکیان ) افندی داده شده است :
سفیرهای آوستریا مجارستان
انگلستان ، فرانس روس جرمن
ایتالیا که واضع الامضای این توط
میباشند از طرف دولتهای خودشان
مأمور شده اند که محضرت ناظر
خارجية ذات شو كلمات حضرت
پادشاهی این تبلیغات ذیل را انجا آرند
دولتهای مذکوره چون
جلو دیری آغاز کردن مخاصمات

شهزاده مکرم
عين الدوله سردار امان الله خان، فرزند برومند سومین اعلحضرت سراج الملة والدين
را آرزو دارند از انرو این را از واجبات میشمارند که نظر دقت اور پانویل - باشد و رعایت کردن جوامع شریفه و مبانی و املاک
حکومت سنیه عثمانیه را برین جهت جلب کنند که اگر به وصایای دينية اسلامية شهر مذکور معاونت میکنند و مسئله جزیره ها را
مایان مخالفت کرده به اعاده صلح مانع شوند مسؤلیت و خیمه را نیز بيك صورتی که به امنیت و محفوظيت ممالك عثمانيه هيچ يك
در عهده گرفته خواهند بود . هر گاه امتداد یافتن محاربه موضوع تهلکه نرساند نتیجه پذیر مینمایند .
بحث شدن مقدرات پاتخت را و بلکه سرایت مخاصمات را پولانیهای
آسیای عثمانی نتیجه به بخشد مسئولیت آن تنها بخود دولت مشار اليها
استانبول ۱۷ جنوری ۱۹۱۳


صفحه ۷

[ امضاها ]
باللا ويجبني — چه دار لاوتر — م . بومبار —
گيری — والله نهايم — فاميللو غارونی —

—§—

ما در بنياد اين نوط يعنی يادداشت بسيار مهمی را که شش دولتهای معظمهٔ عالم بدولت عليهٔ عثمانيه در باب صلح پيش کرده اند ازين سبب سرنامه ( اجمال سياسی ) خود نموديم که نظر غيرت ما يکقدری بر حال و احوال عالم باز شده به بينيم که در زير اين عنوان بسيار بزرگ ( معظمه ) چه دهشهای هول انگيز مهيای بهاست . در شمارهٔ ( ۱۰ ) خود سرلوحهٔ اجمال سياسی خود ما را از تعداد عساکر بری و بحری اين معظمه ها ترکيب داده بوديم . آن عدد های معظمه را يکبار در زير نظر آريم ، و اسلحهٔ آتشبار و آلات کشندهٔ جانشکار شانرا در سطح بحر و بر ، و روی زمين و جو هوا در پيش آئينهٔ تصور گيريم ، و افزونتر از نيم مليون ديگری از پيشکاران بالقانی آنها را که در ان تعداد اولی داخل نبودند علاوه کرده همه اشتهارا مشتركاً ومتفقاً ومتحداً بريك دولت اسلاميه تك وتنها و بيكس و بی پناهی تحمله آوری عالی و ضمنی برانگيخته به بينيم . آيا نتيجهٔ آزار چه منجر خواهيم يافت ؟ بر حسب ظاهر هيچ شبه نيست که بر مغلوبيت !
ولی مسلمانان دانا چون بهمچنين فيلهٔ قليله بر روی فيلهای کثيره شمشير شجاعت بر کشيده اند و باذن الله غالب هم آمده اند از ارو مسلمانان کامل الايمان اتحاد بنيان هيچ انديشه و پروای اينگونه فته های کثيره را ندارند . اين جهت معنوی کيفيت است اما چون بسوی جهت مادی آن نظر اندازيم ، و کلمات مغلقهٔ مجيدهٔ آن يادداشت منحوس را در زير نظر دقت در آورده به حل و تفسير عبارات آن کوشش و رژيم مسئله را خيلی دهشتناک می يابيم : چونکه دول معظمه به تهديدات مدهشه حکم ميکنند که دولت عليهٔ عثمانيه تنها به استانبول قانع شود، و تنها از اراضی آسيائی خود استفاده کنند . در باب تقسيم جزائر بحر سفيد خود نيز تن به تقدير اوروپا در دهد . حتی استفاده از اراضی آسيائی و ماندن در استانبول شانرا نيز بمظاهرت و پشتيبانی اوروپا محتاج نشان ميدهند . حالا اين را چه معنا بدهيم ؟ مگر اينکه بگوئيم موازنهٔ دوليهٔ اوروپا چنين اقتضا ميکند . بل ، دول معظمه يگانه استناد شان همين تول و ترازوی موازنهٔ دوليه است . و هر مطالبی که اجرا ميکنند بهمين نام اجرا مينمايند . اما جای تعجب اينست که در نوط خودشان عثمانی را نيز به عنوان ( حکومت سنيهٔ عثمانيه ) می ستايند . پس از چه چيز است که اين حکومت سنيه را به محو ساختن محکوم شمرده برای موازنهٔ دوليه آنرا از ميزان عدالت اسقاط ميکنند ؟ اگر ( معظمه )

شمارهٔ ۱۳
سال دوم

نبودن آن و محو کردن کوچکانرا برای شکمپروری بزرگان مراد باشد حکومتهای بالقان به اين گناها زياده تر به محکوميت مستحق بودند آيا چرا محکوم نشدند ؟ خواهيم گفت که : چون آنها غالب و مظفر شدند از انسبب ! آيا محرک و مروج ظفرشان که بوده است ؟ و در وقتيکه عثمانیان در سنهٔ ١٣١٤ هجری بر يونان غالب آمدند چرا اين مراعات را نکردند ؟
والحاصل مسئله مانند شمس تابان عيانست : دولت عليهٔ عثمانيه بجز گناه ( دولت اسلام ) بودنش دگر هيچ گناهی ندارد که برای توازن يافتن سياست دوليه محو شدن محکوم گرديده است، شش دولت معظمه هم طرفداری حکومتهای محقر و کوچکی را می کنند که کار يگانه شان تا ارسال هنوز رهزنی و شقاوت پيشه گی بود . آيا چرا ؟ چونکه آن رهزنان شقاوت پيشه هم کيش صليب پرستی شانت ! اگر اينچنين نميبود ، و مقصد از نشر مدنيت و وجدان انسانيت ميبود آن معظمه ها چرا اينقدر کوچکی ها را قبول کردند که بهزارها نفوس بيگناه مسلمانانرا مانند گوسفند سر بريدند ، و بهزارها عرضها را پامال کردند و هيچيك معظمی برخواسته نگفت که چه ميکنيد؟ اگر معظمی همچنين است هزار بار شکر بر کوچکی ! ...

* * *

( از اخبارهای فرانسوی )
( حوادث انقلاب استانبول )
مخبر اخبار مائن فرانسوی از ٢٣ جنوری در باب انقلاب جديد استانبول که بر ضد ياد داشت دول معظمه بر پا گرديد از قتل و جنايت هيچ چيزی بحث نرانده بکمال آرامی و سکون از تبديل يافتن کابينه خبر ميدهد . نه از جمع شدن به هزار آدم و نه از کشته شدن ياورها ، و نه از قتل ناظم پاشا هيچ چيزی نوشته نيست .
مخبر روتر نيز از تاريخ ٢٣ جنوری خبری که اشاعه نموده از قتل و جنايت چيزی دران نوشته است .

( رئيس جمهور فرانس )
رئيسهای جمهور فرانس در هر هفت سال يکبار تبديل ، و سر از نو انتخاب ميشوند . اهالی فرانس از يکماه به اينسو بمسئلهٔ انتخاب سرگرم اند . اخبار های فرانس که در هفته به اداره رسيده اکثر صحيفه های خود را از همين مسئلهٔ انتخاب رئيس جمهور جديد خود شان موسيو ( پو آنقاره ) که سابق رئيس کابينه فرانس بود و مفاخر مايهٔ خود شان مملو داشته اند .

( کشتیهای هوایی روس در سر حد جرمن )
بالونها ، و له روپلانها — يعنی کشتیهای هوایی — با آنکه طياره های روس در سرحد جرمنی هيچ حسن قبول نمی بينند .


صفحه ۸
سال دوم
شماره ۱۳

حتى پاشا که سابق صدر اعظم بود برای یافتن يك زمین موافق برای مصالحه به اوروپا رفته است ، و درین وقت به لندن آمده است .

از قرار خبرهای روتر در بولار نام موقع که در مابین عساکر عثمانی و بلغارها مجار به شده بود مقتولين و مجروحين تركها پنجهزار مقتول و ده هزار مجروح تخمین شده است. ترکها در قوروطاغ نام موقع نیز به سه هزار تلفات دو چار شده اند .
از شصت هزار عسکری که در زیر كان افسرى انور بيك سوق شده بود هیچ یک خبری نرسیده است.

مکتوب از دهلی
خدمت جناب اديب محترم محمود بيك خان طرزی مدیر و سر محرر سراج الاخبار افغانيه كثر الله امثالكم واعلى الله درجاتكم في الدارين :
بعدها معروض آنکه در اخبار ( پیسه ) منطبعۀ لاهور بعضی فقراتی مطالعه نمودم که از اخبارهای ( المؤيد ) و (الشعب) نقل کرده بود. از مطالعۀ آن هوش و حواسم بالکل از سر بدر رفت و خونم در میان رگهایم بجوش آمد . ظلمها و جلادیهایی که کفار نایکار بلقان بر مسلمانان رعایای آنجا کرده اند هیچ گاه چنگيزها، وهلا كوها و آئیلاها در آسیا و اوروپا اجرا نکرده اند. یقین است که بخدمت آن ادیب محترم نیز اخبار مذکور رسیده باشد. ولی از بسکه بر من تأثیر کرده بود با وجودی که زبان اردو را خوب نمیدانم باز هم ما حصل آنرا در فارسی عرض میکنم :
اخبار مذکور در زیر عنوان ( يك حكم ناجائز ) از قتل عام مسلمانان شهرهای (اشتیب) و کوبریلی ، و سرفیچه تحت رانده مینویسد : که بمجردی که حکم قتل عام مسلمانان از طرف حکومت ( سرویه ) بر فوجی سروی آنجا رسید، افسران فوجی هماندم بر عسکر حکم داده بهزارها مسلمان رعیتی بیگناه را کله کله مانند حیوانات در سلاخخانه ها بوده سر بریده اند، و بر هیچ طفل معصوم و پیر محشوم بخشوده اند . باز اخبار مذکور در زير عنوان ( شهادت رأى العين يك ليدي ) از زبان يك زن اوستر یایی که در ( قوله ) مقیم بوده ، و بچشم خود هر آنچه دیده به برادر خود که در ( و اینا ) پایتخت اوستريا مقیم است نوشته ، و آن خط حالا در نزد حکومت استریا محفوظ میباشد چنین مینویسد :
زن مذکور میگوید که : در شهر ( قوله ) اول با مارها به اینصورت قابض شدند که یکنفر دزد نخواه خوار بلغاری داخل شده و حاکم شهر را گرفتار کرده اعلان کردند که بر قوله حکومت بلغاریا قابض شد. بعد ظهر همین روز سی نفر دیگر

بموجب قانون جدیدی که ناظر داخلیه جر من نشر کرده بر مأمورهای ولایتهای سرحدی جرمنی حکم قطعی داده شده است که هر گاه بالونهای روس بر هوای سر حد پدیدار شود یا از حدود بگذرد با کله های مخصوصی که برای خراب ساختن بالونها و نه و روپلانها ساخته شده است آنها را زده بر زمین فرو آرند .

( دزدان موثر دار )
قبل ازین از يك جنايت و شقاوت بزرگ دزدان موثر دار پاریس اخبارها تحت رانده بود و یکمدتی ولوله ها و حوادتهای عجیب و غریبی روایت میشد. حتی سراج الاخبار افغانیه نیز نقل و ترجمه نموده بود. درينوقت از قراریکه اخبار ماتن فرانسوی خبر میدهد گویا در شهر ( شيكاغو ) ی امریکا درینروزها دزدان موتردار اجرای شقاوت بسیاری بعمل می آرند .

( تقریر ناظر خارجية روس )
وزیر خارجه روس گفته است که بسبب مظاهرات بالقانها، و شورش داخلی ترکیه، و پریشانی که در احوال عسکریه و مالیه شان دیده میشود ضرور است که ( ادریانوپل ) را ترک کنند، و مصالحه را قبول کنند، و حال جزیره ها را برای و قرار داد دول معظمه حواله کنند . واگر بعکس این حال بوقوع آید به سیاست اوروپا ضرر میرساند که دولت روس این را کاهی آرزو میکند. و ازین سبب دولت روس مجبور است که از طرف آسیای عثمانی ولایتهای وان ، پتلیس ، ارضروم ، طرابزون عثمانی را ضبط و اشغال نماید و از طرف بحر سیاه آبنای های استانبول را در زیر تهدید در ارد. در آخر این را هم میگوید که حکومت روس چون به افکار عمومیه مخالفت کرده نمیتواند از ان رو به بسیار زودی يك جواب قطعی میخواهد. سفیر فرانس نیز بحکومت عثمانی توصیه میکنند که قبول کردن این نصیحت روس برای شان خیر مند است .

( خبرهای محاربه )
بموجب خبرهایی که از استانبول رسیده در ۱۳ ماه فروری در ( بولایر ) نام موقع محاربه بسیار شدیدی بوقوع آمده است. و از هر دو طرف تلفات وضایعات عظیمی داده شده است .
حکومت عثمانیه بر طرد و تبعید همه افراد تبعه یونان که در اطراف وجوار چناق قلعه — یعنی دارد نیاز — ساکن هستند قرار داده اند از مطرودان مذکور بقدر پنجاه نفر به ( آئينا ) پایتخت یونان واصل شده اند. این مطرودان از گرفتار شدن دو هزار یونانی خبر میدهند .
در مجلس سفرا در باب مسئله که در مابین رومانیا و بلغار محدوت پیوسته نیز مذاکره شد. بهر دو طرف نصیحت کردند که بملایمت رفتار کنند، و درينوقت نازك تنازع نمایند .


صحیفه ۹
سال دوم
شماره ۱۳

در قوله آمدند . آنها نیز همین اعلان را کردند . بروز دوم افواج بلغاری رو بشهر کردند . در شهر و نواحی آن عسکر عثمانی نبود ، و از پیشتر عقب کشیده بودند . باشنده کان شهر به استقبال بلغاریان برآمدند . پیش روی شان يك پادری یونانی بود . زنهای نصرانیه کان دسته ها بدستها گرفته ، و ناقوسها را شور داده اظهار شادمانی میکردند . شب شهر را چراغان کردند . بروز دوم خانه يك عثمانی خراب کرده شد . و بحکم بلغاری تمام اهل خانه را از صغیر تا كبير قتل عام کردند . بعد از ان چند مسلمان یکناه را گرفتار کردند که آنها بجز مسلمانی دیگر هیچ گناهی نداشتند ، چون نصف از شب گذشت . آن گرفتاران بی گناه را بیدار کرده ، و جمله را عریان کرده بعذاب آتش هلاک کردند . نعوذ بالله ازین دعوی خدایی ) این درنده ها نه لحاظ پیر را کردند نه بمعصومیت اطفال رحم شان آمد . قريب قوله يك شهر است که آنرا ( سیروز ) میگویند . باشندگان مسلمان این شهر بسیار دیر مقابله بلغاریان کردند ، و دو آدم از انها را مقتول کردند . به این سبب يك افسر بلغاری دیروز تا چهار بجه بقتل مسلمانان شهر سیروز حکم داد . در ظرف ٢٤ ساعت ( ۱۲۰۰ ) نفر را به تیغ ذبح کردند . در شهر اکنان وقتی که بلغار ها حمله آور شدند مسلمانها از ترس جان بمسجد ها پناه بردند . مگر بلغاریان درنده مطلق پروای این را نکرده يكان يكان را از مسجد براورده بقتل رسانیدند . بعد از انکه کار مسلمانان را به انجام رسانیدند بسوی یهودیهای شهر رخ آوردند و توانگر ترین آنها را گرفته به کوه بردند ، و بقتل تهدید کرده از هر کدام ده ده هزار طلا فدیه نجات گرفتند . بعد از گرفتن پول پس آنها را بشهر آوردند . در انروز بارش بشدت میبارید . حال این قافله یهودیهای بیچاره بسیار رقت آور بود در میان آنها يك پير هشتاد ساله نیز موجود بود که افتان خیزان در میان کلها براه میرفت . ( دول معظمه اگر ازین کجرویهای محقرۀ برادران بلغاری خودشان حجاب کنند جادارد . ( سراج الاخبار کابل ) ) بلغاریان در شهر قوله بشرف محاصرۀ شهر استانبول يك جشنی در ۲۱ نومبر برپا کردند . چراغانها ، ساز ها ، سرود ها اجرا کردند . برای شرف این جشن قربانی ها هم ذبح کردند . و آن قربانیها ۹۸ نفر مسلمان عثمانی بود ؛ بعضی ثوابها و خیراتها هم کردند و آن این بود که تمام مسجدهای مسلمانان را ویران کردند . و بعضی را به گرچه تبدیل دادند ؛ بعد از ان بخراب کردن مکانات و زیارات و قبرستانهای مسلمانان شروع کردند . رفته رفته جشن شدت گرفت . عسکرهای بلغار چون درنده کان و حتی بدانهای مسلمانان ریختن گرفتند . مردان شانرا بخواری کشتند . بازنان و دختران شان روی خود را سیاه کردند . يك زن را اول عذابها کردند بعد از ان بحضورش یگان یگان بچه هایش را کشتند .

این است زشت کاریهای بلغاریان كه يك ليدي استر وی قلمبند کرده است . چون شما که حالا مردمان افغانستان را از خوب و بد عالم همیشه بذريعۀ اخبار مبارک خود بیدار میکنید حق تعالی وجود شما را بسلامت بدارد که بما مردم افغانستان غنیمت میباشید . اگر تکلیف نباشد محض برای آگاه ساختن برادران اسلامی این واقعا ترا در اخبار خود شایع کنید که عند الله مأجور وعند الناس مشكور خواهید بود . تا همه کان بدانند که نصارا با مسلمانان چه سلوک دارند . و چون بر وطن مسلمانان دست بیابند چگونه ظلمها و خون خواریها و بی ناموسیها اجرا میکنند ؛ باقی بجز حسرت ، و گرفتن عبرت چه عرض کنم ... ( ۰۰۰ )

( يك تلگراف بسیار مردانه )
ترجمه و نقل يك تلگراف بسیار مردانه و دلاورانه ایست که از طرف قوماندان بزرگ و محافظ شهر ادرنه جناب شکری پاشا به کابینه کامل پاشا در روز سقوط کابینه کشیده شده است .
يك سر افسری که مانند شهر ادرنه يك شهر مستحکم و مقدسی را بيك دشمن پست فطرت خونخواری تسلیم کنند در تاریخ شاندار عثمانی دیده نشده است . منهم همچنین يك جنایتی را ارتکاب نخواهم کرد . و همه عسکر خود را درین راه فدا کرده ، و نفری آخری که بماند آنرا با پانچه خود تاب ساخته ، وكاوله آخرین طپانچه خود را نیز بر شقیقه خود خالی خواهم کرد . هر وقت که دیدم در شهر امکان مقاومت نماند بقدر چهل هزار نفوس بلغاری را که در شهر با من بزیر محاصره میباشند تجرید کرده ، و عجزۀ نسوان و صبیان شهر را بزیر حمایه قونسلوسهای دولتهائیکه در شهر هستند تودیع نموده و بدستهای قونسلوسها يك يك چادر سفیدی داده از شهر بیرون میکشم . اگر بخواهند اینها را نیز مانند دیگر وحشتهای که تا بحال اجرا کرده اند در پیش چشمهای مدنیت خودشان محو کنند .... بعد ازین کارها طوبهای خود را بسوی آن بناها و مکانهای معززه که مشهور عالم است ، و بلغار بهائیکه آنرا تجرید کرده ام دور میدهم . و همه شهر را آتش زده بيك خرابه زاری تحویل میدهم . در انوقت عسکر بهادر من که در میان در شهر به آتش سوخته شدن ، و در بیرون به گله دشمن شهید گشتن بمانند . اگر دشمن زیاده از يك مليون هم باشد آنرا پاره کرده میگذرند . و به اینصورت یا بکمال دلاوری میمیرند و با پایتخت مقدس اجداد خود را به شان و شرف ترک میکنند ..
[ هزار آفرین ای قوماندان شجاعت نشان . سراج الاخبار کابل ]

( انور بيك اوروبا )
اخبار ( نیووینه رز ورنال ) که در ویانه پایتخت اوستریا طبع و نشر میشود يك مقاله بسیار مهمه خود را با این فقره ختم میدهد:


۱۰ سال دوم شماره ۱۳

امروزه روز مقدرات همه عثمانيت، وبلكه مقدرات همه اوروپا بدست اقتدار انور بيك است ..

( واپوُر حمیدیه )
( حمدیه ) نام کشتی جنگی عثمانی در بحر خمار به چنان دلاوریهای بکار برده که یکانه قهرمان در با شمرده میشود. دو کشتی یونانی را غرق کرد. يك شهر یو ناترا در زیر طوب گرفت. تا به بحر احمر رفت . از پور تسعید غله و ذنال گرفت. در بنوقت به بیرون آمد. از انجا که بر میکشت چارکشتی طور پیدوی یونان برو حمله نمود . کشتی حمیدیه دو عدد آنرا غرق و یکی را اسیر ، و تنها یکی از آنها بقرار کامیاب آمد .

( حریق استانبول )
در ۱۸ فروری در استانبول بمحله جامع آيا صوفيه بك حريق خانمانسوزی بوقوع آمده زیاده از صدخانه و دکان سوخته و باخاك یکسان شده است. باران بسیار شدید میبارید باز هم حریق اجرای خرابی میکرد.

( روس و اوستریا )
روتر خبر میدهد که در مجلس دبیلو مانها به خبرهای ولوله انگیزی که در میان روس و استریا حدوث نموده هیچ اهمیتی نمیدهند. همه این مسایل در مجلس سفرا مذاکره شده است . و آرزوهای مخالف روسها معلوم گردیده. ولی استریا به این تهدیدها هیچ اهمیت نداده برین فکر خود اصرار میکنند که اشقو دره یعنی سقوطرى، وباقوه ، و دره، و بانیه که از ممالک عثمانیست به اداره خود مختاری حکومت از تاو ودها باید باشد .

( رومانیا وبلغارستان )
دولت رومانیا گفته است که من از سلیستره در میگذرم ولی در بحر سیاه بندر ( قالبا فرا ) را بالخارها باید یمن بدهند. افکار عمومية بلغار بشدت تمام مخالفت کرده اند. افکار هر دو طرف در هیمان تمام است .

( ايضاً )
بصورت رسمی خبر داده شده است که رومانیا و بلغارستان نصیحت دولتهای بزرگ را قبول کرده راضی بودن خودشانرا برهم قراریکه دولتها بدهد اعلان کرده اند .

( برف آتش را توقف میدهد )
بموجب خبری که از استانبول رسیده بسبب طوفان بسیار دهشتناک برف در هفته گذشته گویا محاربه و مخاصمه نشده است و بلغارها بدیها و ناگواریهای احوال را درک کرده اند .

( فتوحات عثمانی در سقوطری )
عسكر عثمانی فتوحات نما پاتی در سقوطری نموده اند و سیاه کوهیها را به تلفات عظیمه شکست داده اند . قوماندان اوریانویل برامدن اجنبی ها را از شهر قبول نکرده گرفته است که برآمدن آنها موجب كسر قوة معنويه عسکر میشود.

( زنان حقوق طلب )
در شهر ادینبورغ انگلستان زنان حقوق طلب بخرابیهای بزرگ آغاز نهاده اند. ( ویرانین ) نام مصالح تاری را در بعضی جاهارونه خرابی رسانیده اند. مادام ويتغوت نام يك زن حقوق طلب در يك نطق خود بیان کرده است که مسئولیت بومبه گذاشتن در خانه ناظر بحریه نیز با ما بد است. این گروه زنان را ( سوفراجت) ها میگویند که دعوی حق انتخاب خود شان را در پرلیمانت میکنند که گروه زنان نیز حق انتخاب شده را داشته باشند .

( اخبار چهره نما )
در هفته شماره نخستین سال دهم اخبار فواید آثار ( چهره نما) که بزبان شکر بیان فارسی در مصر به زیر اداراه جناب فاضل خردمند آقای ( عبدالمحمد ) ایرانی علی زاده نشر و شایع میشود به اداره رسیده ما را بی اختیار ساخت برینکه تبریکات خالصانه خود ما را به این نامه نامی و هم عصر هم قلم گرامی تقدیم نمائیم . و دوام انتشار آنرا از درگاه الهی مسئلت داریم .

اخبار چهره نما شایان مطالعه، و موجب استفاده همه فارسی زبانان است. در شماره ( ۱۰ ) سراج الاخبار افغانيه يك مقاله مخصوصه در باب زبان فارسی نوشته و آغاز و انجام آنرا برین فقره موضوع نموده بودیم که : « فارسی زبانان قدر اخبارهای فارسی را بشناسند ! » و از ان اخبارها که قدر آن شناختنیست یکی ( چهره نما ) است .

( اخبار افغان )
همعصر معزز اخبار (افغان) که زبان شرین بیان اردو و یکپارچه آن بزبان بسیار عزیز قومی ما افغانی در پشاور طبع و انتشار می یابد چندی بود که از طرف حکومت پشاور در زیر ضمانت نقدی گرفته شده بود. و تا بوقتيكه تدارك وجه را مینمود تعطیل شده بود. مکر از همت ارباب غیرت در کم مدت نقد ضمانت را بضمانت خواهان رسانیده در بنوقت یک رواق احسن و اسلوب مستحسن باز جلوه کر بازار مطبوعات کردیده است . دوام انتشار آن همعصر معزز را خواهانیم .


صفحه ۱۱
سال دوم
شماره ۱۳

انور بیگ
ناپلیون بونا پارت ثانی
اخبار سول ایند ملتری نیوز اودیانه مینویسد.
انوربی برای برقرار داشتن عزت سلطنت ترکی و به قائم داشتن
همدردی مسلمانان روی زمین چنان کارهای اهم بانجام رسانیده
است که کل عالم حل آنرا نا ممکن تصور کرده بود - تمام عقلائی
یورپ بازگشت فوج بلغار به را از مقام شتله عقده ما لا نحل خیال
میکرد اما حکمت انوربی به مردم بلغر چنان شکست داد که تا بفاصله
چهل میل از مقام شتابه گرفتند قرار نگرفتند .
اگرچه کامل پاشا و سعید پاشاءه بس هشتاد ساله رسیده اند
و چند مرتبه بمنصب وزارت عظمی رسیده و به غین و رشوت دولتمند
شده اند و کامل پاشا تجویز دادن ایدر یا نویل به مردم بلفر نموده بود
اما چون انجمن اتحاد و ترقی از تجویز مذکور خبر یافت بصدارت
انور بي لك مجلس منعقد نموده اتفاقی کرد که اشخاص غدار قوم
از وزارت معزول کرده شوند، و چونکه انوربی در طرابلس
غرب شهرت خاص حاصل نموده بود اکنون بنظر ترکان يك شخص
معزز و تجربه کار تصور کرده میشود. المختصر جمله ترکان و همه فوج
ترك و تمام مسلمانان طرفدار انوربی گشتند و الوربي يخوف و سم
به دفتر وزارت خارجه رفته از کامل باشا است. نا گرفت بهمت جوان و
بتدبير بير انور بی چند هفته در لشکر شنلبه قیام نموده و کیفیت افواج
ترکیه را دیده رای قائم کرد که فوج ترکی مقیم شنابه مقابله بلغاریان
بوجه احسن کرده می تواند. سن انوربی در یت وقت صرف
است اما از گفتارش چنان شیری مترشح می شود که آنرا سحر
گفتن مبالغه نخواهد بود.
انور بی شخص پاكيزه اخلاق ولا طمع میباشد . نه از کسی خوف
دارد به لحاظ کسی او را مانع می آید و قول سعدی در حق او صادق
می آید .
دلیر آمدی سعد یا در سخن
یکو آنچه دانی که حق گفته به
عرب گوید الحق مر . اکثر مردم به حق کوئی او دشمن شده اند
اما او در گوشش بقالی قوم و سلطنت خود مفروق است و به لوم
لائم هراس ندارد. انور بی اوسط قد تيلگون چشم و لاغر اندام
است اما دلیران و بهادران و جنگ آوران که از مدت یکصد سال
گذشته نام آور شده اند مثل انوری مردانگی آشکار نکرده اند.
نامه نگار پایونیر از لندن تحریر کرده است که بخیال من بدون
ناپلیون اعظم احدى مانند انوربی دلاور و مدیر نگذشته
قدم باید اندر طرقت نه دم که اصلی ندارد دم بی قدم
انوری در ماه اگست سنه ۱۹۰۸ سر کردگی آن سه صد نفر را
که معزولى سلطان عبد الحميد خان وقیام حکومت شورائی را
تجویز نموده بودند اختیار کرد. و بعد از ان بطرف کوهستان

مناستر روانه شد. از ان بعد تمام افواج ترکیه را زور سیر کلامی
مطبع خود ساخت و نتیجه اش چنان بظهور رسید که از اکثر
قشون صوبه مقدو نيه تخدمت سلطان معزول مها سلات رسید
که در دولت عثمانیه مجلس شورای قائم کرده شود .
سلطان عبد الحمید خان شمسی باشار ابا فوج جرار برای فنا نمودن مرد
انقلاب پسند و گرفتاری انور بي متعین نمود . انوربی به شمسی
پاشا پیغام فرستاد که اگر شما از مناستر قدم بیرون نهادید فوراً کشته
خواهید شد اما شمسی پاشا پیغام انوربی را مضحکه تصور کرده
و به تلگراف خانه رفته خبری بد نمضمون فرستاد که عنقریب انوربی
را ما خود نموده با مجولان روانه قسطنطنیه خواهم کرد ، وجون
پاشای مذکور از تلگراف خانه پس گشت در حین راه کشته شد .
انوربي موصوف محافظ فوج مناستر تركيه ما تحت تاثار عثمان
پاشا بود روزی انور پی از جانب انجمن اتحاد و ترقى به عثمان باشا
گفت که شما بعد ازین همراه سلطان عبد الحميد خان خط و کتابت
قطاع كنيد واكر شما فوراً در انجمن اتحاد وترقى شامل نشديد
و از تجاویز ما مخالفت کردید گرفتار بند خواهید شد ، اول عثمان
باشا خیال کرد که شاید انوری دیوانه شده است اما چون پاشانی
موصوف دید که پهره دار هم از اطاعت متحرف است دانست که
کردش کردون انقلاب دیگر پیش آورده است و مجبوراً در
اراکین انجمن اتحاد و ترقی شامل شد .
نجاه هزار سپاه ترکی از فوج مقدونیه که میعاد مدت او
سی ساله گذشته بود و بجای سه سال هشت امسال بر خدمت مامور بود و تنخواه
دو سه سال و نکرده بود آماده بغاوت کردید ، انور بی بماء جولائی
ت ۱۹۰۸ نخواد همه سیاه ادا نموده رخصت داد و آنهمه سپاهیان
نوجوان بر کلاه خودشان انجمن اتحاد و ترقی نصب کردند و بوقت
سوار شدن جهاز نمره انوری انوری جوق بنا بلند کردند.
حالانکه بر موقع همیشه صدای باد شاهم جودیشا یعنی خدا بادشاه
ما را همیشه سلامت بدارد بلند کرده می شد .
انور بی گاهی خواهش منصب کلان نکرد و چند مرتبه او را
موقع گرفتن منصب کلان حاصل شد اما بطرف آن متوجه نشد
درسته ۱۹۰۸ که در تجویز انقلاب کامیاب شد و منصب مجر مامور
بود و اکنون در فوج ترکی انتت کرنیل ( نائب کرنیل ) میباشد
باشندگان استانبول تجویز پیشکش نمودن تلوار مرصع بجواهر
به انوربی کردند، اما او غیور و يا حيت گفت كه من ضرورت
شمشیر ندارم و مبلغیکه بر شمشیر صرف میکنید برای تیمار داری
سپاه مجروح روانه دارید .
المختصر انور بی آشیمی است که درین عمر کم کارهای نمایان
انجام رسانیده است و سلطنت عثمانیه از وجود او آینده نیز امیدهای
بسیار دارد .


صفحه ۱۲
سال دوم
شماره ۱۳

(از اخبار ( الشعب الغرا ) منطبعه مصر)
يك مجلس بزرك زنانه ☜
ديروز يك مجلس عظیمی از زنان مردانه صفات عاليات عثمانیات استانبول در زير رياست پرنسس ( نظيمه سلطان ) عاليه الشان كه همشيرهٔ برنس ( يوسف عز الدين ) وليعهد دولت عليه عثمانیه میباشند برپا گرديد ، درين مجلس ( ۷۰۰۰ ) هفت هزار خانم های عثمانیات بازپور وزينت جمع آمدند بسياری از اديبه های ممتاز زنان نطقها و خطبه های بليغه پرسوز و گداز با تاثيری خواندند اين نطقها چنان تأثير عظیمی حاصل نمود كه همه خانمات عاليات بيك شوق و هوس عظیمی مجمع آوری اعانه آغاز نهادند و جواهر بسياری جمع آمد ، تا بحال انجنين يك جمعيت عظيمه و انجنين يك غيرت و حماست نسويه هيچ ديده و شنيده نشده بود .

☜ عساكر عثمانی بعد از انكه ( شارگوی ) را قبضه نمودند به پيش حركت كرده چار طابور يعنی كنده ك بلغاری را ديدند كه بسوی شمال عقب ميكشند . به يك سرعت خارق العاده خطر جهت اين چار كنده را قطاع نموده از هر طرف در زير محاصره گرفته آتش بسيار شديدی بر نها باز كردند . و همه آن چار طابور را تا به نفری آخری شان هلاك ساختند .

☜ يك فرقه از عساكر عثمانی بر اراضی بلغار از طرف ( بحر سياه ) با كشتيها به فرو آمدن كامياب آمده ٦٠٠ بلغاری مجروح و تلف نمودند .

☜ يك بی بی زن تركی از سلانيك از كرم اخلاق يك خانواده نصارای يونانی چنين حكايت ميكنند : وقتيكه بلغار ها در ( سيرس ) بنای قتل عام مسلمانانرا گذاشتند شوهرم مرا و دو دختران و دو پسران خود را به پيش انداخته بخانه يكی از دوستان نصارای رومی خود كه آشنای قديمی با او داشت پناهگزين كرديديم صاحب خانه و عيال و اطفالش ما را به بسيار حسن معامله قبول نمود ، و چون بلغاريان خبر شدند كه در خانه ما هستيم هجوم آوردند و از صاحب خانه ما را طلب كردند صاحب خانه از تسليم نمودن ما قطعياً ابا ورزيد بلغاريان گفتند يا مسلمانانرا از خانه خود بيرون برانيد يا آنكه شما را نيز با آنها تلف خواهيم كرد باز صاحب خانه رد كرد بلغاريان درين بار آلات و ادوات بر هوا كردن خانه را آورده گفتند با مسلمانانرا تسليم كنيد يا شما را با آنها يكجا بهوا ميكنيم ، بعد از ان صاحب خانه و عيالش ما را بسكون و آرام بودن در خانه تعبيه كرده خودشان در برندهٔ خانه بر آمدند ، و به بلغارهای خونريز و وحشی گفتند : كه اين يك امر محال است كه تا همه ما را نكشيد مسلمانان دوست خود را بشما تسليم كنيم لهذا مرا و عايلهٔ مرا نشانهٔ تفنك خود ساخته بكشيد و بعد ازان هر چه خواهيد بكنيد درين اثنا ديگر نصاراهای يونانی و رومی جمع آمده و عذرها و معذرتها نموده ما را و صاحب خانه را از دست آن قاتلان وحشی نجات دادند ولی صاحب خانه بچاره از هول و و و هم بسيار مريض شد . همهٔ ساكنان شهر ازين فداكاری اين جوانمرد كه بسب دوستی و رفاقت غير دين و غير جنس خود اجرا كرد اظهار حيرت كردند و ما هم بدعای شفا يافتن اين مجسمهٔ غيرت و شهامت دعا خوانيم .

( مقالات فنيه )
( حكمت طبيعيه )
( فن )
( مته اورولوژی )
( باد )
( ما بعد از شماره ۱۲ )
{ باد قصرغه }
از اقسام رياح يكی نيز باديست كه آنرا ( قصرغه ) ميگويند . اين باد غايت شديد و مخرب ميباشد كه از مصادمهٔ بادهای مختلفه جهة بظهور ميرسد ، و بسيار كم مدت دوام ميكند . ولی بسيار خرابی ميرساند . و بفارسی آنرا ( گرد باد ) مينامند . ( قصرغه ) وقتيكه در جولهای ريكستان وقوع ميبايد خيلی مدهش و مهلك ميشود . چونكه ريگها را از زمين بر داشته مانند ابرهای سياه مخوف و مدهشی تجسم ميدهد . و كوهها و تپه های ساخته کی بظهور میآورد كه اگر قافلهٔ دوچار آن گردد خلاصی شان خيلی مشكلت .

{ خرطوم سحابی }
( خرطوم سحابی ) قصرغهٔ بحريست كه در بحر های محيط و يا كولابهای بسيار عظيم كه گاهی ظهور ميكند . و موجب تهلكهٔ عظيم بحر نوردان دريا نورد ميگردد . چنانچه باد های مختلفهٔ شديده بقدرغه بيكديگر پيچ و تاب خورده و با هم مصادمه ها نموده بشكل خرطومی بيك سحاب بسيار كثيفی متصل ميگردد . و همچون عمود مخروطی شكل معكوسی بنظر میآيد . اين شكل مخروطی بسوی چپ و راست ميل كرده كرده تدريجاً بسطح آب تمديد مينمايد . و چون به آب متصل گردد مانند بلای ناگهانی آبرا بشورش و دوران فوق العاده ميدارد ، و آب نيز بشكل عمودی بسوی بالا بر آمده با خرطوم مخروطی مذكور يكجا ميگردد . و همچون عمود راستی بسوی جو هوا صعود ميكنند و چنان معلوم ميشود كه بر محور خويش دوران هم مينمايد . و ما عدا از دوران محوريهٔ خويش بحركت ديگری نيز اجرا ميكنند كه آن عبارت از تبديل مكان كردن اوست .
خرطوم سحابی بعد از كم مدتی كه برين حال بماند به انتظام مخروطی و دورانش شكست وارد آمده از آب جدا ميگردد ، و آبی كه با خرطوم متصل گرديده بود پس ميريزد . و بمقداری


صحیفه ۱۳
شماره ۱۳
سال دوم

که در سواب باقی مانده است مؤخراً بصورت یاران نزول میکند ماه تشرين اول روى وعلى الخصوص در ماه اغتوس بکثرت
و گاهی ازین خرطوم بالعکس از سطح ماه ظهور نموده راست ظهور میکنند.
بسوی ابرها تمدید مینماید. وابور هائیکه گرفتار این بلای اسمانی درسته (۱۸۳۱) میلادی در جزیره ( بارد بارد ) نام که یکی
بیایند بغیر از غرق شدن دکر جاره ندارند مگر آنکه از دور از جزائر مجتمعه انتيل كوچك است افت مذکور بغایت دهشت
خرطوم مذکور را به کلوله های توپ هدف نموده انتظامش را و نهایت شدت دفعه ظهور نموده در ظرف ده پانزده دقیقه از ابنیه
از هم بشکنند . واشجار جزيرة مذكور هيجيك اثری نگذاشته است و بقدر
بیست و نجهزار نفس از نفوس موجوده جزيرة مذكور را هلاك
(باد صيقلون) و بقدر نجهزار کس را نیز مجروح گردانیده است. و شدت اثرا
باد مغرب مهلك ديگر كه انرا ( ميقلون ) میخوانند يكنوع الزين يك مقایسه باید نمود كه يك كليمه اسربی که بوزن هزار
قصرعه بسیار مدهشی عظیمی است که نهایت شدت و دهشت و چار صد بارك بود به هوا برداشته بدوری مسافه ششصد مترو دور
مانند دولاب بر خود میگردد. این باد در جهت خط استوا ترانداخته است. و همچنان بی جسم و عظیم پارچه های احجار
و در حدود ریاح تجارت ظهور میکنند که ظهورش در بعضی جاها قويرا بهر طرف متزلزل و متحرك نموده است .
موجب تهلكه ومضرت عظيم املاك ونفوس میگردد. در مرکز
دائره این باد اکثر چكان برق، وزلازل رعد ، وتصادم
صاعقه و باران بسیار شدیدی نیز باریدن میگیرد .

باقی دارد.
--------------------
(مكتوب شهر)

باد سیفلون از خط استوا اصلا گذشتن ندارد. اما نادراً
از ۸ الی ۱۰ در چه گذشتنش دیده شده است. و این آفت تا کهانی با حضرت الفاضل !
گاهی در نصف کره شمالی از ۱۰ تا ۵۰ درجه عرض نیز گاه گاهی چون مطالعات اخبار معانی بار (سراج الاخبار افغانیه) میگرایم
ظهور میکنند. شدید ترین میقاون در قریب جزیره های قطعات و خدمات قلمیه شما را در حق برادران گرامی – افغانیان ووطن
عظیمه ظهور میکند . مقدس افغانستان ملاحظه میکنم در حق شما یسی دعاها می نمایم لهذا
بنا پر بعضی تدقیقات مدققين اهل فن چنان بوضوح پیوسته يك عرض عاجزانه بنا بر فواید مطالعه اخبار گهربار برای برادران
که باد آفتناك صيقلون عبارت از قصرفه جسیم بسیار بزرگیست اهالی وطن عزیز می نمایم اگر لازم بدانند در کدام گوشه اخبار معانی
که شکل و هیئت داره را دارد. قطر این داره از صد میل بار درج فرمایند. باقی بهمه باب سلامتی وجود فیض آمود پادشاه
الى هزار میل وسعت و فراخی را مالک و مرکزش ساکن میباشد. مهربان خود را و محبان وطن افغانستان را از درگاه حضرت احدیث
مرکز این دانه بر سطح ارض بر يك خط معینی بسرعت خواهانم آمین
مختلفه در ظرف یک ساعت از دو میل تایسی، و چهل میل مسافه را چون حضرت فیاض مطلق ( نوع بی بشر را بالطبع خواهشگر
قطع میکنند ، این قسم قصرغه ها یعنی صیقلون در نصف کره شمالی دانستن و فهمیدن آفرید ) و باز وقتیکه دلش را بنور علم و عرفان روشن
از طرف راست بسوی جب ، و در نصف کره جنوبی از طرف جب گردانید مدرکاتش بهر هر طرف سیران میکنند .
بسوی راست دوران میکنند. تها که بسیار صیقلون در نقطه ایست. و چیزیکه نخست نظر حیرت انسان امیر باید این تماشا خانه جهان است.
که مرکز نزدیکتر باشد چونکه در انجا شدت دورانش بغایت سرعت که از مطالعات اخبار معانی بار ( سراج الاخبار افغانیه ) بما دست
و دهشت میباشد. و ازین است که قبودانهای کار دیده ذی فن وقتیکه میدهد که از فیوضات این عصر منور مدنیت پرور حامی ملت و مربی
کشتیهایشان گرفتار تجه قهر افت صیقلون بیاید دایما کوشش میورزند رعیت افغان و افغانیان اعلیحضرت ( سراج الملة والدين ) بإنشاء رحم
که خودشان را از مرکز این بلای سماوی دور و تبعید نمایند . آور بسیار مهربان ما در معرض انتشار جلوه گر گردید . که از برکات
در خصوص سبب ظهور این آفت مهلک از باب علم منه اور لوژی قلم معانی رقم جناب ادیب فاضل و کاردان کامل جناب ( محمود طرزی )
بر يك سخن متفق يستند لهذا سبب حقیقی آن با محال مجهول مانده است. صاحب در معرض بیان می آید الحق که کلام حکمت بیانش هم انظر
افت مذکور در جزیره های (انتیل) که در قطعه امریکا و اقمت بات و هم عملیات را شامل است و از افکار و تصورات نیز بحث میراند
و در محر محیط هندی و در نحر چین کاه گاهی دفعه ظهور میکنند. وهر صاحب طبعیکه بران وقوف باید از صفحات در ربارش بسی
و ضرر و خسارات بي اندازه بساکنان آنحوالی میرساند . فایده ها بر میدارد چه تماشاها میکنند! چه چیزها می شنود ! سبحان الله
اهالی انقيل ، این بادرا به اسم ( هریفان) که در اسان شان اگر ما اهالی وطن افغانستان می شنویدیم که همچنین دانای کار آگاهی
بمعنی بلاست تسمیه میکنند. این بلا در انست ها از ماه تموز تا به در یک ولایتی وجود دارد بتعجب ها می افتادیم ! و تحیرت ها میرفتیم!


شماره ۱۳
سال دوم
صفحه ١٤

که ای کاش آنرا میدیدیم حالا که چنین دانای خیر خواهی محب بادشاه
واهالی وطن ووطن را در خود وطن عزیز خود می بینیم که آنهم
از توجه ذات اشرف اعلحضرت جهانیانی است باید در حقش دعائی
نمایم و کلامش را تحقیقت در پاییم زیرا که ان ادیب فاضل و خیر اندیش
کامل اوقات عزیز خود را از روی حب وطنی و هم ملتی برای با خبری
ما اهالی صرف می نمایند که ما اهالی ملت افغانستان باخیر گشته چشم
بصیرت ما باز شده اطراف و نواحی عالم را به بینیم و حق بإنشاء ووطن
و برادران وطن را بدانیم. لهذا اهالی وطن عزیز مقدس ما این
اخبار فواید آثار وطن عزیز خود را غنیمت داشته و مطالعات آن
آینه جهان بین شوقی بهم رسانیده فایده بر سر فایده ریزند.
اما از مطالعه کنندگان چون خودی توقع چنان دارم و بلکه
از همه اهالی امیدوارم که کمی از اوقات شبان روزی خود را
در مطالعات اخبار معانی باروطن عزیز خود صرف نمایند بی فایده ها
خواهند برد زیرا که این عاجز عقل قاصر کی از اوقات خود را
مطالعات این اخبار گهربار مصرف می نمایم چه فایده ها بر میدارم چه
لذت ها می بایم زیرا اگر ازین عبد عاجز از واقعات عالم بپرسند از فیض
مطالعات اخبار گهربار ( سراج الاخبار افغانیه ) همه رایکان یکان
میگویم و دیگر فوایدی که از مطالعات آن حاصل می آید تجربه جات
است که شخص از حوادث عالم با خبر گشته شفقت پدرانه پادشاه معظم
بزرگ خود را در حق اهالی و قدر وطان مقدس خود و حریت
خود را میداند و بی فوائدهای دیگر نیز دارد که بیان ان یکان
یکان موجب طول
[TRUNCATED—MAX_TOKENS]


صحیفه ۱۵ سال دوم شماره ۱۳

بمیدان میبرارد که جواهر کلمات و مضامین را بيك رواق مرصع بسیار مصنع جلوه کر میسازد . چنانچه هر چین را بابلیست همچنان هر وطن را نیز شاعر است ! شاعر چمنستان کابل بركل و بلبل ما جناب ( مستغنی ) است که گفتار شکر بارش از وصف و ثنا مستغنی است اینست که این شماره سیزده هم ما بيك قطعه تصویر آن شاعر کابلی وطن تزئین مصایف مینماید فی شعر در اصطلاح ارباب فن از (صنایع تنقید) شمرده میشود. صنعت رسامی یعنی تصویر کسی - نیز از صنایع نفیسه است . در این لوحه نظر کنید که صنعت رسامی بواسطه زینکو گراف رفیق خود شعر را ، و شعر رفیق خود زینگو كراف را در ین لوحه زنده گی بخشیده اند، و همدیگر خود را مجسم ساخته اند:

کیست این تصویر بجان کیست مستغنی است این
کش بدین صورت روان داد و بقا زینگوگراف

( شعر زینگو گراف را میستاید )
جيدا زیگو گراف و مرحبا زینگوگراف لطف شاه کشور آورد از کجا زینگو گراف
از ترقی پروریها خسرو کشور کشای کرد در این ملت و دولت ابتدازین کو گراف
شد هنر پرور سراج دین وملت کاتیلین شده رین کشور باین صدق و صفازین کو گراف
میرساند غالبی را در حضور دوستان می نماید بار باهر بينوا زينكو كراف
میبرد خود مرا در خدمت خانان ملی در جهان نماینده داری اینرا زینکو کراف
صورتم را روشناس اهل معنی کرده است گشته با تصویر من تا آشنا زینکو کراف

( زینگو گراف شاعر را می شناساند )
مستقیم آن جان ندارم تکلیف دوستان ندارم
ای وای سلام این و آن را چون عرض کنم زبان ندارم
تعظیم حضور دوستان را یاران چکنم توان ندارم
از خیر و شر جهانم آزاد اندیشه این و آن ندارم
جان تحفه دوستان نمودم هر کز غم دشمنان ندارم
حیران خودم برنگ تصویر هیچ آگهی از جهان ندارم
خاموش نشسته ام بمدخل افسوس که همزبان ندارم
نا در قدم بتان کنم صرف صد حیف که نقد جان ندارم
بالاله رخان زمن بگوئید دل دارم و داستان ندارم

عنوان داده حقیقتاً به این عنوان لایق يك آدمی بود. قامت این آدم از میانه بکندری بدرازی مایل ، و آثار نجابت و ظرافت از اطوار و سپایش پدیدار بود . عمرش اگرچه بسی سالگی تخمین میشد ولی اسپری رنگ پوست و موهای پزشکی سیاه و ریش تو برآمده دم بودنه منتظمش عمر او را زیاده ترازی نشان میداد . چشمهای بزرگ بیزی مایل، وبينى كشيده وكم قوسی آن بسپایش دگر گونه یک مهابتی همی بخشید. لبهای با ریکش بتأثير يك تبسمی که دایما در ان پیدا بود چون یک کمی از هم باز میشد صفهای دندانهای منتظم و سفیدش را به انظار بینندگان عرض مینمود . بدستهای بسیار ظریف و لطیف خود دستکشهای بسیار ظریفانه در کشیده بود. بوتهای چرم براق بسیار نازکتر لطافت پاهایش را پدیدار میساخت و تا تفرعات بسيار كوچك همه لباسیکه در بر داشت بصورت بسیار مکمل و منظم ترتیب شده بود که هر بیننده بر صاحب ذوق سلیم بودنش حکم مینمود .

در ظرف یک دو دقیقه تیکه در صالون مادام آنغو تنها مانده بود. مفروشات آنرا بيك نظر نفرت از تدقیق و معاینه کردن خالی نمانده بود.

وقتيكه مادام آنغو بصالونی که آنرا مدار افتخار خود میدانست درآمد دانست که در پيش يك نيم با اهمیتی درآمده است از اترو بصورت بسیار احترامکارانه موسیور اسلام داده ، و موسیو نیز بلور خیلی نازکانه به او مقابله کرده گفت :
— آیا بعلاقات جناب مادام آنغو شرفیاب میشوم ؟
— بلی صاحب من ! زینكه شما فرمودید این كنيزك شماست.
— آیا مادام آنغوشیکه دایه کری میکنند تی ؟
— بلی، شاكره مكتب طبية صنف دایه کری ، اما این را بفکر مدح و خود ستائی نمیگویم بلکه بذات عالی شما میفهمانم که بحسن کامیا بهائیکه درین فن حاصل کرده ام شهرت بسیاری پیدا کرده ام
( باقی دارد )


صحیفه ١٦ سال دوم شماره ۱۳

ناموران جهان
( ما بعد از شماره ( ۱۲ ) سال دوم )

آنا كوچك : - دختر شهزاده میرزا سیف الله است که از شهزادگان ایران میباشد. شاعره واديبه يك خاتون مقیمه ایست که این رباعی از اشعار اوست :
گویند بهشت و حورو کوثر باقیست
در روز جزا دوزخ و محشر باقیست
دوزخ چه بود بغض نبی و آلش
جنت محبت حیدر باقیست

آغاباجی : - از زوجات محترمه ( فتحعلی شاه ) بادشاه ایرانست . دید به وحشمت وافری داشت ، و بكمال تجمل و شکوه با خدام و جوار بسیاری محرم بادشاهی آمده بود . با وجودیکه لیاقت و شایستگی بزرگی داشت ولی بهم بستری شاه نایلی و سزاوار نگردیده تا آخر عمر با کره مانده است شب زفاف بيك چند کله سوال و جوابی گذشت ، صبح آغاباجی این شعر ترکی را بطور کله مخاقان نوشت :
یارم گیده گلدی گیجه قالدی گیجه کندی
عمرم گیده گلدی نجه قالدی نجه کندی
ه یعنی: یارم شب آمد و همان شب ماند و همان شب رفت ندانستم که عمرم چنان آمد و چسان ماند و چنان رفت ..
والحاصل آنا باجی صاحبهٔ طبع و کمالات بود و در نظام و نثر مهارتی داشت این اشعار ذیل از نتایج افکار اوست :
خرم آن کو بسر کوی تو جایی دارد
که سر کویتو خوش آب و هوایی دارد
بسفر رفت و دلم شد جرس ناقهٔ او
رسم اینست که هر ناقه درایی دارد
سوختم از آتش غم تا کجا تا کی ز منع
میزنی بر آتشم دامن برو خاموش باش
تا حشر نویسند اگر می شود طی
نی دفتر حسن تو نه طو مار فراقم

آغابیگی : - دختر ميرزا ميرانشاه كوركاني وزوجهٔ سعد وقاص نام شخص از امرای ترکمانیه بود. در سال ۸۱۸ هجری که ( قره یوسف ) ترکمان از سلطان ( شاه رخ ) میرزا فرار نموده به تبریز میرفت ( اخی فرخ ) نام امیری را با یکدسته سوار به ( قم )
( باقی دارد )

علم ثروت ملل
( ما بعد از شماره ( ۱۲ ) سال دوم )

واقع و شاملست . زیرا هر افراد هر جمعیت جدا گانه يك استعداد و قابلیتی دارد که در همان کار موافق به استعداد و قابلیت خود کوشش ورزیده ترقی میکنند . و آن کسانیکه استعداد بسیار وافر و خارقه نمائی را مالك باشند به اینصورت بر دیگر اقران و امثال خود تفوق و برتری کرده میتوانند . از سایهٔ قاعدهٔ تقسیم اعمال است که همهٔ اموالی که در بازار گاه تجارت بمیدان استفاده میبراید هر يك از آنها از دست گونه گونه صنعتکاران برآمده خوبتر و ارزان تر و آسان تر شده میرود . تنها يك ساعت عادتی که در جیب میگذاریم به صد نوع عملیات محتاج است که هر يك از ان جداگانه صنعتی میباشد . و اینکه ما البسه و پوشاك مناسب و ارزان یا گران به برابر احوال خود پوشیده میتوانیم سبب یکانهٔ آنهم همین است که هر جزو پوشاك را جدا جدا ارباب صنایع میسازند . تنها يك دست دریشی ما بصنعت و عمل بسیاری از ارباب صنایع توقف میکند . مثلاً اول بصنعت جوالی زیرا برای دریشی اول قماشی لازم است که درینی از ان ساخته شود ، حالانکه پرورش گوسفندان و گرفتن پشم آن بصنعت چوپانی موقوفست . و بعد از انکه پشم حاصل شد تا بوقتیکه بحال کشمیره در اید بهزارها صنایع مختلفه دیگر احتیاج پیدا میکنند که هر يك از ان صنایع بملیونها آله ها و اسبابها بکار دارد که برای هر اسباب آن باز بسی صنعتکاران مشغول کار میشوند . پس چون اینهمه کارها را در مد نظر آریم ، و تصور کنیم که اگر قاعدهٔ تقسیم اعمال نباشد و يك آدم بخواهد که پوشاك خود را تدارك كند چقدر محال يك امری مینماید .
مانند دیگر صنایع عادتی که بقاعدهٔ تقسیم اعمال فیض و ترقی پیدا میکند ، علوم نیز در يك مملكت بسایهٔ تقسیم آن بر شعبه ها کسب فیض و برك میگیرد . مثلاً در مملکتها ئیکه علوم طبیعیه بسیار پیش رفته باشد
( باقی دارد )

اعلان
کتابهای فارسی — انگریزی — اردو — گورو مکفی — پاشا المشهر وغیره برای تعلیم ابتدایی بفروش میرسد .
( بالکرشن دازی سر مدرس مدرسۀ اهل هنود نمبر ٢ )
در شور بازار کابل

همه مقاله ها ئیکه دستخط ندارد از طرف مدیر و سر محرر تحریر یافته
محمود طرزی
در چهاپ خانه حروفی دار السلطنه کابل طبع گردید


( اء )

از آنرو که حضرت کمالات مرتبت منور روشن ضمیر محب وطن دیانت مسلک در عدد ( ۹ ) سراج الاخبار افغانیه در تحت عنوان عرفان پروریهای اعلیحضرت والا فصلی را در باب تاسیس دار التاليف بيت العلوم حبیبه بیان فرموده و بنابر ذوق و شوق انسانی که در ترقی علوم و معارف دارند آثار قلمیهٔ عاجزانه را توصیف و تعریف این فرموده بودند — بنابران برای اطلاع ناظران گرام فهرست مولفاتی را که از ابتدای دار التاليف سنهٔ ١٣٢٥ الى الآن سنهٔ ۱۳۳۱ انجام يافته وبطبع رسیده در مکاتب دولت برای تعلیم اولاد وطن مقدس مقرر گشته اند تحریر داشتیم و اظهار میکنیم که این همه آثار خبر از توجهات ملوکانهٔ اعلیحضرت همایونی بوده بصرف مبلغ خطیر این آثار بانجام رسیده و چهاپ شده برای اطفال مکاتب دولت مفت و رایگان توزیع شده و میشود و اخراجات همه از عطیهٔ خسروانه که برای تعلیم و تربیت اطفال دار السلطنه مقرر شده است داده میشود و در ما بعد نیز آثار دیگر در علوم قديمه وجديده انشاء الله تعالی از دار التالیف بر آمدنی است — الله سبحانه و تعالى مربى حقيقى علوم و معارف را که اعلیحضرت سراج الملة والدين روحنا فداء میباشد با قبال و نصرت مستدام داشته باشد — اگر شائقین مطالعهٔ آثار وطن مقدس اراده کنند بعد از ادا کردن قیمت برای تحویلدار بیت العلوم مولفات مذکوره را بدست آورده میتوانند و قیمتهای آن که مطابق اخراجات آن بنرخ قلیلی مقرر شده است به سرکار عایدست نه بمولف فقط

شماره | اسم كتاب | قیمت | كيفيت
۱ | رسالهٔ اول دینیات | یکماسی | درین رسایل مسایل عقاید و اعمال دینیه بعبارت آسان و روشن نوشته شده و از کتب معتبرهٔ عقاید اهل سنت و جماعت وفقه شریف انتخاب شده است
۲ | رسالهٔ دوم دينيات | پنج شاهی |
۳ | رسالهٔ سوم دينيات | يكقران |
٤ | سراج العقايد حصهٔ اول | سه شاهی |
٥ | سراج الفقه حصهٔ اول | دو عباسی | مسایل فقیه و احادیث اخلاقیه برای درجهٔ وسطیه زبان عربی نوشته شده
٦ | سراج الفقه حصهٔ دوم | ده شاهی |
۷ | سراج السير احوالات حضرت سيدالسادات | یکروبیه | حالات حضرت رسول مقبول از ولادت تا وقت بطرز اجمال از کتب سیر و تاریخ انتخاب شده
۸ | رسالهٔ علم طبيعيات | چهار عباسی | مقدمات ابتدائی فلسفهٔ طبیعات از انگریزی ترجمه شده و اصطلاحات عربی نوشته شده است
۹ | سراج الحساب حصهٔ اول | دو روپیه | برای تعلیم حساب درجهٔ سبابه از کتب معتبرهٔ انگریزی ترجمه شده و به اوزان و سکه جات افغانستان حل مسایل شده است
۱۰ | تحریر اقلیدس فارسی اول و دوم | یکنیم روپیه | بقرار قواعد جدید از اقلیدس انگریزی ترجمه و انتخاب شده و سوالات
۱۱ | ايضاً سوم و چهارم | دو روپیه | هر مقاله علیحده به آن الحاق یافته
۱۲ | مرآة الأرض مختصر جغرافيهٔ دنيا | يكروپيه | مختصر جغرافیهٔ دنیا می باشد
۱۳ | احسن القواعد (صرف و نحو فارسی) | يكروپيه | قواعد صرف و نحو فارسی میباشد
۱٤ | قاعدهٔ فارسی بطرز جدید (برای امجد خوانان) | يك صنار | الفبای مخصوص زبان فارسی میباشد
۱٥ | رسالهٔ ضرب زبانی (برای تعلیم ابتدای حساب) | پنج پیسه | برای تعلیم حساب درجهٔ ابجدیه تالیف شده
۱٦ | کتاب اول فارسی | یکماسی | ضروریات اخلاق و عادات حسنهٔ مفیدهٔ اطفال از کتب معتبره انتخاب شده
۱۷ | کتاب دوم فارسی | پنج شاهی |
۱۸ | کتاب سوم فارسی | دو عباسی |

المشهر يكى از اعضاى دارالتاليف بيت العلوم حبيبيه ( حقير عبد الرب )


سیاحت بر دورا دور کرهٔ زمین
هشتاد روز
کتاب ناول یعنی افسانهٔ طرز جدید بسیار شیرینیست که هم افسانه میشنواند، و هم علم می آموزاند در دکان ملا غلام محمد تاجر کتب متصل مدرسهٔ شاهی با پشتی چاپی قیمت (۲) دو روپیهٔ کابلی بفروش میرسد .

( کتاب سال اول سراج الاخبار افغانیه )
( با جلد اعلا )
و دو کتابچهٔ ( علم و اسلامیت ) و ( آیا چه باید کرد؟ )
( با جلد اعلا )
در اداره موجود است . آرزو کنندگان خریداری کرده میتوانند قیمت همه (۲۵) بیست و پنجروپیهٔ کابلی

( شرایط درج کردن اعلانها )
سوداگرانی که مال تجارتی ، و صنعتگرانی که صنعت خود شانرا در سراج الاخبار افغانیه اعلان و اشهار کردن میخواهند . و یا دیگر هر رقم اعلان و اشتهاریکه باشد از قرار شرایط ذیل درج و شایع میشود : اعلانیکه در متن اخبار از یکبار تا به پنج بار نشر و شایع شود بر سر هر سطر ۱ يك روپیهٔ کابلی و اگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند فی سطر يك قران یعنی نیم روپیهٔ کابلی اجرت گرفته میشود اعلانیکه درین ورق وقایه درج شود از یکبار تا به پنج بار فی سطر يك قران یعنی نیم روپیهٔ کابلی و اگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند فی سطر سه شاهی اجرت گرفته میشود . طول سطر يك ستون اخبار ما ( ۳ – اینچ – ٤ – سوت ) میباشد


سال دوم
شماره ١٤

سراج الاخبار افغانیه
۱۳۲۹

فهرست مندرجات

مدنیت پروریهای اعلیحضرت همایونی

حوادث خارجيه
اجمال سیاسی — اهل اسلام در چین — آثار اغتشاش در سوریه — خبرهای محاربه — تضمینات حریه — روس و اوستریا — شروط دول متفقه — از ناودها و صربها — تکذیب — تاوان جنك افسران ژاپان در لندن — مکسبکو وامریکا — خان حیوه — تافت شدن يك طیاره از غمد فوت ارتفاع — فاجعه بندر بوشهر — بیان اخبار طنین از اجتماع خانمهای عثمانی — صورت تلگراف اطلاعیه بانک ها — مکتوب از یت اور — مکتوب يك سیاح افغانی از مصر در باب گوشت گاو

مقاله مخصوصه
چیست — چرا — فلسفه — فیلسوف

پل در نشه
بیات

مقالات فنيه
مابعد از شماره ۱۳ — حیات و رود باده در اصلاح غریزه — ماده
کیفیت باد

ادبیات
در بارهٔ این کلام مؤلف و مدیر سراج الاخبار افغانیه — غزل مستفی

فاجعه های پاریس
ناموران زنان جهان
علم ثروت ملل
اعلان

تصاویر
تمثال همایون قال اعلیحضرت سراج الملة والدین در کوه یمقان برای تماشای برف — تصویر قصر سعادت حصر سیل واقع بمقان — منظره پل سراج گلبهار که بر شهر نیلاب بسته شده که ذات اعلیحضرت همایونی با بعضی خواص حضور برای نظارت عملیات آن تشریف فرما شده اند — تصویر پل مهابت هیکل درسته که معلق بر هوا از آهن تعبیه شده — تصویر اعلیحضرت همایونی در شکار جنگل جلال آباد که برای فریضهٔ صلاة از فیل فرود می آیند جمعیت شاهانه ایشيك آقاسی نظامی شرفیاب میباشند


اعلان
( شرايط اشتراك سراج الاخبار افغانيه )

( سراج الاخبار افغانيه ) نخستين اخبار يست كه در مملكت پرفيض و بركت افغانستان بسايهٔ فيوضات عرفان پرورى اعليحضرت بادشاه مقدس مهربان ما نو در دارالسلطنهٔ محروسهٔ كابل به انتشار آغاز نهاده است . مقصد و مسلك اين نامهٔ گرامى ، بيدارى و آگاهى اهل وطن مقدس ماست بر احوال عالم ، و حب دولت و وطن ، و توجه بسوى علم و فن ، دينى ، سياسى ، ادبى ، اجتماعى ، فى يك اخبار فوايد ناريست كه در صفحه هاى معدود ، فوايد غير محدودى مندرج دارد . ( سراج الاخبار افغانيه ) از هموطنان عزيز خود چشم اميد آنرا دارد كه چون اين اخبار يگانه اخبار وطن عزيز مقدس شان شمرده ميشود ميبايد كه يك توجه خاصى و يك هوس مطالعهٔ با اخلاصى بسوى او عطف نمايند . اداره ، در باب اشتراك مشتركين كرام بنهايت درجه ارزانى و آسانى را مرعى داشته ، و براى خوبى مضامين مندرجه و خوبى كاغذ و حسن طبع و درج تصاوير فدا كاريهاى بسيارى بكار برده ، و تجارت را كمتر منظور داشته است درينوقت در ماه دو بار يعنى در غره و پانزدهم هر ماه نشر ميشود اميد است كه در آينده هفته وار بشود . و آنهم به همت دانشوران معزز هموطن منوط است زيرا هر انقدر كه تعداد مشتركين كرام ، و رغبت خوانندگان عظام بيفزايد ، البته در ترقى او نيز خواهد افزود . قواعد اشتراك از قرار ذيلست :

در دار السلطنه كابل قيمت يكساله اشتراك آن ۸ هشت روپيه كابلى — ششماهه آن ٥ پنج روپيه كابلى ، در ولايات داخلهٔ دولت عليهٔ افغانستان يكساله ١٤ چارده روپيه كابلى — ششماهه آن ۸ هشت روپيه كابلى ، در ممالك خارجه چون هند و ايران و تركستان روسى و ممالك عثمانى و اوروپا يكساله ١٠ ده روپيه انگليزى — ششماهه ٦ روپيه انگليزى .

( اسامى وكلاى ما در خارج )

در پشاور جناب ميرزا غلام حيدر خان سررشته دار داگمانهٔ دولت عليهٔ افغانستان ، در مشهد جناب عبدالله خان كاردار تجارت دولت عليهٔ افغانستان ، در بخارا جناب حاجى غلام نبى خان مامور فروش پوست قره قلى . ذوات گرامى كه در ممالك خارج افغانستان آرزوى اشتراك اخبار ما را داشته باشند بهر يك ازين وكلاى ما چون وجه يكساله يا ششماهه اشتراك را بفرستند و از طرف وكيل ما به اداره اطلاع رسد از همان وقت اخبار ما بهمان آدرس و عنوانى كه داده باشند اجارى ميگردد . آدرس و عنوان واضح و روشن نوشته شود . يك طلاى پوند انگليزى ١٥ پانزده روپيه كلدار است .


صحیفه (۱)
نگران
ايتيك آقاسی ملکی حضور اعلحضرت مایونی
على احمد
قیمت سالیانه
در دار السلطنة كابل ۸ روپیه کابلی
در اطراف داخله مملکت با اخراجات داك ١٤ روپیه کابلی
در خارج مملکت با اخراجات داك ١٠ روپیه انگلیزی
بهر پانزده روز یکبار نشر میشود
تاريخ عربي بكم جمادی الاول سنه ۱۳۳۱

سال دوم
سراج الاخبار افغانیه
۱۳۲۹
تاریخ انگریزی ۸ اپریل

شماره (١٤)
مدير و مؤسس و محرر
محمود طرزی
محل الانشاء و مطبعه
در ماشین‌خانه دار السلطنة ( كابل ) همه امورات تحریریه به اداره‌خانه بنام مدیر فرستاده میشود
قيمت يك نسخه آن در کابل یکعباسی است
تاريخ شمسی ۱۹ حمل ۱۲۹۲

درین اخبار از حوادث داخلیه و خارجه و بسی مقالات مفیده درج میشود

( علو اندر علو )
( تمثال همايون فال ذات اعليحضرت سراج الملة والدين در كوه دلاويز توتکين پغمان که برای تماشای يک برف فوق العاده که در ۳۰ ماه جوزا مطابق ۱۰ ماه جون در خلاف موسم باريده بود تشريف برده بودند موقعيکه در زير برف است ( ١١٥٠٠ ) فوت از سطح بحر ارتفاع دارد )


صحیفه ۲ سال دوم شماره ١٤

(مدنیت پروریهای اعلیحضرت همایونی)

در شماره سابق خود يك قدری از تاریخ مدنیت بحث رانده بودیم . و گفته بودیم که آثار مهمهٔ ترقيات مدنیه در وطن عزیز ما از زمان سعد اقتران سلطنت اعلیحضرت ( سراج الملة والدین امیر حبیب الله خان ) ادام الله دولته الى مديد الزمان بظهورات آغاز نهاده است .

اولا به تدارک کردن و حاضر ساختن ظروف مدنیت ابتدا گردید . زیرا تا ظرف نباشد مظروف در چه خواهد گنجید؟ ظروف مدنیت اول از ترتیبات و تنظیمات هیئت در بار سلطنتی و آداب لازمه در بار حضور پادشاهی و لباسهای رسمی و غیر رسمی ، و ترتیب مراسم جشنها ، و تصنیف صنفهای نظامی و ملکی و درجات رتبه و منصب ، و انتظامات دوایر رسمی و غیره از فرش خانه ها گرفته تا به پوشاک و خوراک در هر چیزی به تجددات ابتدا ور زیده شده است .

در زمان سابق - یعنی قبل از زمان اعلیحضرت خاقان مغفور جنت مكين حضرت ضياء الملته والدین نمیدانیم که از افراط شوق و ذوق به اسب بود یا از چه بود. نشیمنگاه دربار پادشاه عبارت از يك چوب ترهٔ مختصره بود که در وسط يك اصطبلی بنا یافته بود. دورا دور این احاطه که چوب تره در وسط آن بود آنخور های اسبها بود که اسپان صبا رفتار بسیار اعلا صفها صفها در پیش آن بعلف خواری مشغول بودند. غیر از ان در وسط احاطه نیز در هر هر جا بد کهای یکه میخ بسیار اعلایی دیده میشد که باسم زدنهای خودشان زمین ها را می کاویدند !

مفروشات چوب ترهٔ مذکوره عبارت از يك قالیتی و زمین هموار شده بود که جای نشیمن بادشاه بايك كوريجة تفريق يافته بود. پادشاه از صبح تا بعصر بر همین کوریچه مربع نشین احکام حکومتی خود میکردید. در وقت طعام پیشخدمتها اولا آفتابه لگنها را آورده، و اول از پادشاه آغاز کرده تا به آخر مجلس دستهای مردمان دربار را می شستند. بغیر از پادشاه دیگر هر کس از جیبهای خودشان دستمالهای خودشان را کشیده دست خود شانرا خشك ميكردند. و بعضی که دستمال نمیداشتند بهمان دستهای تر طعام می خوردند. بعد از آفتابه لگن دسترخوان بمیدان می آمد چار نفر پیشخدمت يك دسترخوان بسیار ثقیل چرمی را دو نفر از یکسر و دو نفر دیگر از دیگر سرش گرفته از حد کوریچهٔ پادشاه تا به آخر در وسط چوب تره میگسترانیدند. و باز بهمان کیفیت يك دستر خوان سان سفیدی دیگری را بران دستر خوان چرمی پهن میکردند. و يك دو پیشخدمت در وسط دستر خوان نشسته و دیگر پیشخدمتها طعام ها را آورده بر دستر خوان می چیدند. و به اینصورت بدست طعام تناول میشد. بعد از ختام

طعام باز به ترتیب اول طعام بر داشته شده آفتابه لگن آمده بی صابون دستها شسته می شد ، و با دستمالهای جیبی خشک میشد . لكن ، وای بر حال بی دستمالان !

دربار ، عرض و داد ، احکام ، تماشای اسب ، شطرنج بازی ساعت تیری ، طعام ، کلام همه در همين يك چوبتره ! قیافهای پوشاکهای مردمان دربار این چوبتره نیز به اشکال و اوضاع رنگارنگ مختلف بود که فرق ارباب رتب معلوم نبود . مراعات آداب دربار نيز يك نظم و انتظامی نداشت . هر کس بصدای پست و بلند با همدیگر گفتگو میکردند . روزهای دربار رسمی و غیر رسمی نیز معلوم نبود . اگر چه نظامات عسکری ، و دریشهای نظامی شده بود . ولی دربار حضور پادشاهی که ضرف نخستین مدیت شمرده میشود هیچ یك انتظام و سر رشتهٔ درستی نداشت .

در زمان سعد اقتران اعلیحضرت ضياء الملة والدين امير عبد الرحمن خان دیدبه و ادارات سلطنتي يك رونق و شکوه با هیبتی پیدا نمود . سرایها ، قصرها ، بناهای مکمل پادشاهی ساخته شد . برای هر دایره ، و هر سرایه مفروشات و تزئینات فاخره آماده گردید . سلام خانه در بار عام ، و سلامخانهٔ دربار خاص با همهٔ مفروشات و تزئینات شایسته و بایسته بنا یافت . سلام خانهٔ دربار عام يك دالان بسیار عالی باشکوهیست که تقریباً زیاده از یکنیم هزار آدم دران می گنجد . در نجا از وصول و قواعد دربارهای آنوقت بحث نمی دانیم . زیرا آن چیز ها نیست که مقید و مضبوط و در صحایف تاريخ محرر و مثبوت است . ولی بطریق اجمال اینقدر میگوئیم که از ان دربارهای چوبتره ئی تا آن دربار های پرشکوه سلطنتی فرق بسیار فرق عظیمی بود که هیچ نسبت قبول نمیکنند .

ذات شوكتهات اعلیحضرت (سراج الملة والدين ) در زمان اعلیحضرت خاقان مغفور نیز عهدهٔ دربار و احکام سلطنتی برذمهٔ درایت و فطانت شاهانه شان محول بوده در يك مقياس واسع اختیارات اجرای احکام دولت را می فرمودند . وقتا که نوبت سلطنت اعلیحضرت شاهانه شان در رسید آثار ترقيات مدنية عصر حاضره داد: اکثر امورات سلطنتی تطبیق دادن گرفتند .

اولا از اصول و قواعد دربارها بیان کنیم : دربارها در وقت حاضر عبارت از چند دربار رسمی ایست که آنها همه ساله لابد الاجرا میباشد : اول دربار یوم عید فطر، دوم در بار عید اضحی ، سوم دربار ( جشن اتفاق ملت ) که این سه دربار دربارهای بسیار بزرگ پر جوش و خروش با کوکبه و دبدبه ای شمرده میشود ، علی الخصوص دربار جشن اتفاق ملت که مبعوثين و روءسا و ملکهای همهٔ ملت از اطراف و اکناف در ان اشتراک میورزند . و شب نیز جشن سرور و چراغان بعمل می آید. ایام دربارهای عیدین سعیدین معلوم است . دربار جشن اتفاق ملت عبارت از تذکار و یادکار انیقی ست که ملت به پادشاه خود عطا کرده اند. و این کیفیت در سنهٔ ۱۳۱۵ هجری مطابق


سال دوم
شماره ١٤

۱۹۹ میلادی در ۲۴ ماده است اول بار برای اعطای لقب ( ضياء الملة والدين ) بذات اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان پادشاه بزرگ دولت افغانستان از طرف ملت داده شده بود اجرا یافته، در زمان سلطنت خانان مغفور همه ساله این جشن در بیست و چارم ماه اسد شمسی بوقوع می آمده در جلوس میامن مأنوس ذات اعلیحضرت این پادشاه معظم، ملت باز اتفاق کرده و جشن عظیمی برپا شده لقب جلیل ( سراج الملة والدين ) را به پادشاه حقایق آگاه محبوب القلوب خود شان عطا نمودند لهذا این جشن بسیار مبارک که موضوع آن بر اتفاق ملت است و از ارو خیلی مقدس شمرده میشود در هر دوازده هم ماه سرطان بوقوع می آید.

_________

غیر ازین سه دربار و جشن مذکورین چند جشنهای دیگر نیز همه ساله اجرا میشود مانند جشن لیله نصف شعبان و جشن ولادت پر سعادت اعلیحضرت همایونی، و جشن ولادت جناب نائب السلطنة ومعين السلطنة وعين الدوله صاحبان معظم که بعضی ازینها تنها دربار شبانه دارد، و از جشنهای رسمی شمرده میشود.

دربارهای رسمی دیگر نیز هست که آن در هر هفته دوبار، در روزهای شنبه و سه شنبه متصل اجرا میشد و درین اوقات در هر ماه یکبار دو بار اجرا میشود ذات اعلیحضرت بادشاه مقدس محبوب القلوب ما قواعد مراسم تشریفاتی و قواعد و آداب این دربارها را در زیر نظم و نسق بسیار متمدنانه دلپسندانه در آورده به نظام و قانون مخصوص ربط فرمودند.

مقصد عاجزانه ما چون توضیح این کیفیت است که مدنیت اوروپایی در افغانستان از کدام درها و راه ها دخول یافته، و از کدام نقطه ها شروع کرده ازانرو از مطالعه این دو مقاله عاجزانه ما قارئین کرام تا یکدرجه دانسته باشند که آغاز دخول آن اول از عالم عسکری، و بعد از ان از صنایع، و بعد ازان بفروعات ابتدا ورزیده دربارها، و مراسم حضور پادشاه، و راهها، و پلها، و تلفونها، و بناها، و ترتیب رتبه ها و منصبها، و تنظیم اونیفورم ها، یعنی دریشیها حتی بعضی بازیها و غیره دارج گردیده است. ولی این را هم بگویم که هر انقدر همتی که صرف شده در تقلید و پیروی اساسهای اصلی و حقیقی مدنیت او روپایی شده است که آنهم عبارت از امور عسکری، و صنایع مدنی میباشد. و بطرف فانتزیهای ظاهری بسیار درخشان در حقیقت خسران آن فالحمد والله هیچ میل نشده است. مثلا محرماتی که شریعت غرای اسلام آنرا قطعاً منع فرموده ابداً درین مملکت پاک راه نیافته، ذات اعلیحضرت شهریار شریعتمدار مقدس ما در باب شراب و زنا، و قمار، افیون و بنگ کنی و غیره منہیات چنان مجازات شدیده مقرر فرموده اند که احدی را یارای ارتکاب آنگونه قبایح در ضمیر هم نمیگنجد. کذالک در مواظبت اهالی بر نماز جماعت مساجد و جوامع و انتظام اوقات نماز جمعه در جامعهای مختلف شهر

خیلی تقیدات و انتظامات فرموده اند که انشاء الله در آینده به تفصیل از ان بحث خواهیم داند.

موضوع بحث ما چون آثار ترقیات مدنیت است درینجا همین قدر میگویم که دربارها، و جشنها، و مجلسهائیکه در عصر ترقی حصر پادشاه ترقی پرور مدنیت گستر محبوب القلوب ما اجرا میشود همه لوازم اسباب مدنیه را بغیر از محرمات شرعی تمامها جامع است که انشاء الله در شماره آینده بمناسبت جشن ولادت پر سعادت اعلیحضرت بادشاه مقدس معظم خودمان مفصلا از ترقیات شعشعه پاش آنها بحث و بیان خواهیم داند. حالا بر دعای خالی از ریای عمر و اقبال و صحت و شوکت و اجلال شاهانه شان ختم مقال مینمائیم.

حوادث خارجيه

اجمال سيما

( تیغ - قلم )

بازارهای ظلمت اندود طوفان انگیز مدهشی افق الم سیاسی را فرا گرفته است ! تیغ، و قلم خدمت برق و رعد این طوفانرا بجا می آرند ! تیغ چون از کار میماند، قلم بکار می افتد، و چون قلم از کار بیفتد باز تیغ کارزار مینماید. درین محاربه ترکی و بالقانهای وحشی این برق و رعد دوبار به نوبت میدان عالم سیاسی را بولوله انداخت. اول بار که محاربه آغاز نمود میدان میدان تیغ بود، و چنان معلوم میشد که تا به نفس آخرین که تیغ بر گلو رسد و بگذرد همین تیغ خواهد بود و بس ! اما هنوز کمی نگذشته بود که باز قلم خود را بردم تیغ انداخته کار آزمانی خود را بمیدان بر آورده ولی هیچ باقی نمانده بود که قلم بسبب ضعف و ناتوانی، و سرا سیمه گی و حیرانی سراسر از پا در افتد که بنا کهن باز تیغ بیک قوت و دهشت فاجعه آمیزی در میدان برآمده قلم را از خذلان و خسرانی که میخواست به آن گرفتار آید وا رهانید !

درین وقتها باز میبینیم که در تیغ یک سستی و رخاوتی پدیدار گردیده باز قلم آغاز محرکات نهاده است. چنانچه از خبرهای که در اوراق حوادث دیده میشود حتی پاشا صدر اعظم اسبق و توفیق پاشا سفیر دولت علیه عثمانیه مقیم لندن، و احمد رضا بیک رئیس سابق مجلس مبعوثان، و دیگر بعضی سیاسیون ارباب قلم عثمانی در اوروپا بجستجو و پیدا کردن راه صلح تثبنات و اقدامات بکار میبرند.

از بسیار علامات هوائی چنان استنباط میشود که این هنگامه طوفان انگیز رعد و برق تیغ و قلم که در اراضی روم ایل و بالقانها سرزده ظهور گردیده در تمام سمای دنیا از تاثیرات طوفانها خالی نشود، و یک هنگامه عظیمه رستاخیزی برپا کنند. از مثلث و ثلاثه

نشود


سال دوم
شماره ١٤

اهل اسلام در چین
در چین یک حثیت بزرگی از مسلمانان از هر ولایتها جمع آمده
از حکومت چین خواهش کرده اند که در پایتخت دو لت چين يك
شیخ الاسلامی از مسلمانان باشد، و جمعیت آن شیخ الاسلام يك امين
نتوی مقرر شود، و يك مجلس تدقیقات شرعیه تشکیل باید ، و در
هر ولایتهای چین يكيك حاکم شرع از مسلمانان باشد که عزل
و اسب شان بدست شیخ الاسلام پایتخت باشد. و بمسلمانان حريت
دینیه را بهمه معانی آن عصا نمايد. و مانند اینها تطبیق دادن بسیاری
از مواد اصلاحیه را طلب کرده اند .

روس ، و اوستريا، جرمن، و فرانس ، انكايز و همه با همدیگر
شان در غرش اند ! لقد جرب وشيرين ممالک عثمانیه را تقسیم کرده
نمیتوانند. وازیم آنکه مبادا یکی لقمه افزونتری برباید بر دیگر
میخرند. اگر بالقانیها روم ایلی را بگیرند چنانست که کویا روس
گرفته است آبار قیبان روس چون اوستریا و رفقایش به آن حسان
رضا خواهند داد و انگلیز باروس کویا داخل اتفاق است ، آیا
باز شدن آبنای بوسفور را برای کشتیهای روس چگونه بر نفس
خود هموار خواهد نمود ؟ ممالك عثمانيه کیرم که بعوض و معاوضه
تاین درجه در مابین شان تسویه بشود. ولی هندستان چیزی نیست
که معاوضه داشته باشد؛ غالب آمدن جنس اسلام در روم ایلی و اناطول
تهلكة عظيمه مصر و هندستان است که میداند که بدیگر طرفی نیز
سرایت نکنند ! تهلکه اختلالهای محتمله داخلی هندستان اگر

آثار انغتشاش در سوریه
یعنی جریده ها مینویسند که در سوریه و بلاد عربستان از نتیجه
اختلافات و نفاق
ها و تفرقه های
فرقه های
سیاسی که فکر
اللامركزية.
را مانند يك
تخم فسادی در
ذهنهای مردمان
کاشتند. در بلاد
سوریه و شامات
و غیره آثار خود
مختار بها پیدا
گردیده است .
بعضی میگویند
که دولت انگلیز

با تهلكة منصورة
خارجيه منظم
شود چه سقوط
مدهشة بوقوع
خواهد آمد ...
دولت فخیمه
بریتانیا در هر
پنج قطعه روی
زمین از همه کان
بیشتر مملک
دارد. وسعت
ملكن بواركرة
زمین است یعنی
در هر نقطه زمین
يك بيرفكي از و

( قصر سعادت حصر ( سهيل )
( این قصر از تعمیرات عصر اعلحضرت همایو نیست که در ( بمقان) نام موقع فرحفزایی بنایافته است )
( موقع قصر از سطح بحر ( ۱۰۰۰۰ ) فوت بلند است )
بر افراشته است، ولی اینقدر وسعت را محافظه کردن نیز مقیاس از پس پرده مشوق و برانگیزنده این فکر است که به آنواسطه کو یا مالك
بسیار واسعی لازم است. بمليونها عسكر بمليارها زر لازم است. سوریه و حجاز وغيره بلاد عربستانرا يك سلطانی مستقلی در زیر
ا گرچه در وقت صلح و آسایش محافظه و نگهبانی اینهمه ممالات حمایت خود تشکیل بدهد، و جناب خدیو مصر را سلطان عربستان
واسعه آسان بنظر می آید. ولی تو یه از وقتی که بین دوسه مغلوبیت پی هم بسازد، وان مملكتها را در حوضه ممالك مصر ادخال نمايد . اللهم
گرفتار آید در انوقت هیچ شبهه نیست که نقلت و بزرگی و جسامت احفظنا من الاختلاف .
وجودش را از هم شکناند و اپور (جسیم بينتانيك ) : أثقلت و جسامت تي
به بسیار زودی غرق نموده . ...
والحاصل زمان زمان تیغ و قلم است. این دو داهيه عظما جهانها را تلگرافهای روتر و غیره خبرهاییکه از مجار به میدهند در پنوفها
بلرزه در آورده و به نوبت رعد و برق طوفانهای پر رستا خیز را باز از منلو بینهای عساکر عثمانیه مینویسند . بموجب خبر هانیکه
ریا میکنند و نادیده شود که نتیجه یکجا منجر شود ..... از آتینا پایتخت یونان رسیده کويا وليعيد يونان يك نقشه جند

خبرهای داربه


سال دوم شماره ١٤

بسیار پرفنونی کشیده و از روی آن نقشه بحرکات عسکر به آغاز کرده آن شهر بسیار محکم و پرقوت پایه را بيك مظفريت شعشعه تاکی ضبط و تسخير نمود . كوماندان یعنی افسر ترکی که دریانیه تا بحال بكمال جسارت مدافعه و محاربه میکرد سپر انداخته شمشیر خود را به ولیعهد یونان تسلیم نمود .

دران جنگ بصورت بیطرف و نامه نکار خود را میرساند . با بطریق مطالعه حرکات آنجنگ را تعقیب میکند ، بعد از ان بدرجۀ پهلوان میشود که در میدان حرب ، دريك خيمۀ كوچكی در پیش يك ميزى نشته ، و نقشۀ طبوغرافي موقع ميدان حرب را در پیش روی خود باز کرده و قوت دشمن را بواسطه استكشافات مکمله که اجرا داشته باقوت خود مقایسه کرده از روی آنها يك پلان یعنی یک نقشه میکند، و از روی آن نقشه بحركات عسکری آغاز میکنند، یکبار ممبینی كه بيك چند مانوره ، بمعنی ديگر بيك چند لوپ سپاهيدرى ، يک اردوی بزرگی را به تسلیم شدن یا محو کشتن مجبور و محکوم میسازد که این واقعه شهزادۀ یونان در محاربۀ پايه يك مثالی ازین پهلوانیهای این زمانه را بمیدان میرارد .

( سراج الاخبار افغانيه )

انشاءالله این خبر اصل و اساسی نداشته باشد. معما فيه درين باره يك نكته بخاطر فاتر رسیده از نوشتن آن خود داری نتوانستیم : در زمانهای سابق فن پهلوانی یک رواج عظیمی داشت. تربیه و تعلیم شهزادگان اکثر بر قواعد آن فن اجرا می یافت، و آن پهلوانی عبارت از تیر اندازی و اسب تازی ، و نیزه بازی ، و کرز زنی ،
و کنده تابی ،
و کشتی گیری
و غیره بود .
محاربه های که
جنكي بود يك
پهلوانی دفعةً
در میان دو صف
خود را پرتاب
کرده مبادر
میطلبید و پهلوان
دیگر مقابلش
برامده با هم
میجنگید ، هر
کدام شان که

تضمینات حربيه
نظر به تلگرافها
ئیکه از صوفیه
رسیده کویا ناظر
ماليۀ بلغارستان
يك بياننامه نشر
کرده است که
دران بیاننامه
میگوید : بسببی
که دول متفقه
یعنی با لقانيها
مظفر میباشند
و بهر صورت

( ترقی و بربادی اعلیحضرت همایونی )
( منظرۀ عملیات انشائيه ، پل سراج کابل ، که بر نهر جسم ( نیلاب ) بسته شده است و يك خير عظیمی در مملکت بوجود آورده است )
( تفصیلش در شمارۀ ( ٢ ) سال اول ما سبقت نموده این عکس پیش از رسم افتتاح پل مذکور گرفته شده است که ذات اعلیحضرت )
( با بعضی خواص حضور برای نظارت عملیات آن تشریف فرما شده اند . )

فن پهلوانی را خوبتر میدانست غالب می آمد . درين وقت می بینیم که فن پهلوان بدیگر کیفیت ظهور نموده ، يك كوماندان — یعنی يك را افسر کلان و به اصطلاح قديم يك پهلوان درين عصر و زمان آنست که از سن طفولیت به آموختن فن عسکری یعنی دیگر فن پهلوانی — آغاز میکند سالها در پشت میزهای دراز که بر مکتب ها — بمعنی دیگر ورزش خانه ها ، بسر میآرد و چون از مکتب برامد . در هر جا كه يك مانوره — یعنی قواعد جنگ مصنوعی بشنود هماندم در انجا حاضر میشود ، عملیات را میآموزد ، اگر در هر طرف بك جنگ حقیقی پیش شود بالذات

علی الخصوص از جهت ماليه بسيار فدا کاریها کرده اند حق صريح دارند برینکه بصفت غالبیت تضمینات حربيه طلب کنند .

روس و اوستريا
نظر بخبرهای ویانه و برلین چنان معلوم میشود که کویا درین روزها دولت روس و اوستریا اردوهای خودشانرا واپس کشیده پراکنده کردند ، و بد گمانیهایی که در میان شان پیش آمده سراسر بر طرف گردید .
( غالبا در عقدۀ زبان این دو معظمه با هم دیگر راست آمدند )


صحیفه ٦ سال دوم شماره ١٤

شروط دول متفقه
نظر بخیری که از روما رسیده گویا دولتهای متفقه مذاکرات صلحیه به این شرطها داخل میشوند : ادرنه ، اشقودره ، یانیه را عثمانی ترك كند، وحدود بلغار و عثمانی از کوه تکفور تا به خط مدیه باشد ، کلیپبولی را نیز ترک کنند ، و جزیره هایی را که یونان گرفته برای یونان واگذار شود ، و تضمینات حربيه یعنی تاوان جنگ را عثمانی بدهد ، و جزیره کرید نیز به یونان الحاق شود !
( قوت چه عجب رجز خوانی هایی میکند ! . )

ارناودها وصربها
نظر به تلگرافهایی که از ( تریسته ) رسیده است بمقابل استیلای صربها یعنی سرویه ها — ارناودها یعنی البانیها به آتش بسیار شدیدی مدافعه میکنند، محاربه های بسیار شدید و خونریزانه بعمل می آید

تكذيب
صدر اعظم دولت علیه عثمانیه شایعاتی را که در باب صلح نواثر یافته است در پیش يك اخبار والایی که با او ملاقات کرده تکذیب نموده است دولت ترکیه اگرچه وساطت دول معظمه را قبول میکنند ولی به این يك هیچ راضی نشده اند که با بلغارها در راست مذاکره نمایند .

تاوان جنگ
نظر بخبرهای جراید اوروپا کو یا دولت تورکیه به ترک کردن ادر نه راضی میشود ولی دادن تضمینات راضی نمیشود .

افسران ژاپان در لندن
سه نفر افسران بحری ژاپانی در لندن آمده اند، و کارخانۀ کشتی سازی ( پور تسموت ) را زیارت کرده اند و در مکتب بحریه نیز رفته اند، پذیرائی بسیار لایقی از آنها شده است .

مكسيكو وامريكا
خونریزی امسال تنها در بر عتیق نی بلکه در بر جدید نیز اجرای احکام مینماید، در اصطلاح جغرا فیون آسیا او روبا و افریقا را برعتيق ، وقطعۀ امريكا را بر جدید میگویند. این است که از چندی در بر جدید یعنی امریکا نیز در بین حکومت مكسيكو و امریکا آتش جنگ در گرفته است. در مرحله ما بین عسکر سواری امریکا و عساکر مکسیکو مجادلات شده است مکسیکوئیها را تفنگهای ماشیندار آمریکا برجعت مجبور کرده است .

خان خیوه
زار روس خان خیوه را لقب ( هر هانیس ) یعنی عنوان فخامته آب عطا کرده است .

از پنجصد فوت ارتفاع
يك طياره باز که ( ژو فروی ) نام دارد در صحرای سالیبوری یکهزار فوت از زمین بالا برامد ، و در وقت فرامدن از ارتفاع پنجصد فوت سقوط کرده تلف شده است .

فاجعۀ بندر بوشير
بنابر خبری که از طهران رسیده است مستر ( قونستانس ) مدیر كمرك بندر بوشیر است چند روز پیش در اثنای که برای طعام خوردن با عیال خود بخانه می آمد در اثنای راه از طرف بعضی اشخاص مجهول وأنها تعرض شده است و از کله های تفنگی که برانها انداخته شده یکی برمیم صاحب مستر قونستانس برخورده میم مذکور وفات کرده و خود مستر قونستانس نیز بصورت بسیار سنگینی مجروح شده است .
( بلای اکفورد کم بود که واویلای قونستانس نیز برامد ! )

از اخبار طنين
محترم ( طنین ) مدتی بود که طنین انداز آواز نمیکردید . در پتروزها صدای طنان بسیار شیرینش بازشنیده میشود : در نسخۀ نمبر ١٥٠٦ آن در زیر عنوان ( يك اجتماع معظم خانمهای عثمانی ) از تفصیلات مجلس بزرگ زنانه که در شمارۀ سابقۀ خود از اخبار ( الشعب ) غراقل نموده بودیم بحث رانده است . مجلس مذکور که مرکب از هزارها خانمهای آکار و اصاغر بود در دالان بزرگ ( دار الفنون ) بيك شكل مهيب و محتشمی بوقوع آمده است . حضرت پرنس نعمت خانم صاحبه بايك نطق مختصر مجلس اجتماع را باز نمودند. بعد از ان اول جناب ( فاطمه علیه ) خانم که یکی از ادیبه های عالمه و فاضله مشهورۀ دنیا شمرده میشود ، و پس ازان ( کلتوم) خانم که از خانونهای مسلمان ممالک روسیه و از طالبات دارالفنون آنجا میباشد، و در به وقت برای خدمت کردن در خسته خانه های هلال احمر به استانبول آمده ، و بعد ازان ( فهمیه نزهت ) خانم ، و پس از ان مدیرۀ مکتب اعدادی اناثیه ( تقیه ) خانم ، و از صنف ششم شاگردان مکتب اعدادی اناثیه ( زهرا خانم ) و از معلمه های مکتب مذکور ( ناجیه ) خانم ، و نیز از شاگردان مکتب اعدادی ( فردوس ) خانم ، و ( مبروكه ) خانم بنوبت برکرسی خطابت برآمده نطقها و خطابه های بسیار مؤثر و بلیغی برخواندند. تا آنکه نوبت خطابت به جناب ( خالده )


صفحه ۷
سال دوم
شماره ١٤

خانم که یکی از ادیبه های زلۀ مشهوره است رسیده و به بسیار شایانها و تحسینها بر کرسی خطابت برآمده یک اطاقی که خیلی از نفیسی شمرده میشود قرائت نمود . بعد از انکه خالده خانم نطق خود را به انجام رسانید خانم مشار الیها از عموم اهل مجلس خواهش این چند فقره را نمود که اول به اردوی عثمانی بنام همه زنان ملت عثمانی يك تلگرافی کشیده شود، دوم به تمام زنان مسلمانان روی زمین از ظلمها ، و وحشهای بالقانیهای وحشی بیان نموده بهمه شان به اظهار نفرت کردن از آنها ، و اشتراك ور زیدن به امانه مدافعة عليه دعوتنامه تلگرافیه کشیده شود . سوم : در نزد همه ملکه های دولتهای اوروپا از ظلمهای که بالقانیها در روم ایلی اجرا کرده اند شکاشنامه نوشته در باب انجام دادن اینگونه تجاوزات و قتال صرف همت فرمودن و اجرای تاثیر نمودن شان رجا کرده شود . این خواهش خالده خانم به اتفاق آراء همه مجلس قبول گردیده این تلگراف نامه ذیل را از طرف همه زنان ملت عثمانی به تمام اردوی عسکر عثمانی کشیدند :

( صورت تلگراف )

ای برادران ما عسکر !
دين ما ، وطن ما ، ناموس ما در تهلکه است . اگر دشمن را زدید، و این چیز های مقدس را رهایی دادید رضای خداوندی و دعای مادران خودتارا کمائی کرده خواهید بود، و میراث اجداد شهید و یاد شاهان گذشته بزرگ وسعید ، و ناموس دختران خود تانرا رهایی خواهید داد .
زنان مسلمانان در پنیار بجز آنچنان اردویی که ناموس مسلمانی، و ترکیت را رهایی داده باشند و دشمن دین و ناموس و وطن را مضمحل کرده باشند دیگر گونه از دویی را استقبال کرده نمیتوانند .
اگر پشت خود را بدشمن بگردانید ذاتهای همه دنیا را بر مسلمانی و ترک بودن خود آوراده خواهید بود . اگر پشت بدشمن دادید به این يك محقق بدانید که تا همه زنان مسلمان را که برای خانه وطن خود، و دین خود، و ناموس خود بمردن حاضر کشته اند پامال ولکڑ کوب نکنید برگشته نخواهید توانست .
( باقی الله و پیغمبر مددکار تان باشد )

( تظلمنامه به ملکه ها )

بی بی !
به ذات حشمتپناهی شما معلوم است که بر تورکیه که تا بحال هیچگاه محاربه دینی نکرده است حکومتهای بالقان يك حرب اهل صلیبی تشکیل دادند . پادشاه بلغار در بیانات خودش كه يك شيرت مشاوره گرفته این را علناً اعلان نمود : که این محاربه صلیب است مقابل هلال .

اردو های بلغار، خود شارا عسکر حضرت عیسی . که در نزد ما هم بصفت يك پیغمبر بزرگی مظهر حرمت میباشند، و از طرف همه عالم انسانيت يك تمثال عدالت و حلم و ملایمت شناخته شده تعظیم میشوند اعلان کرده ممالک ما را استیلا کردند . این عساکر ساخته کی حضرت عیسی چه چیزها کردند ؟ این کردنیهای آنها را از نعشهایی که زنده زنده در میان کلاسها پوسیده شده اند باید پرسید .
بی بی ! شما يك ملكه هستید بنا برین برای همه مجار كان و ضعیفاتی كه در وطن شماست مالك يك حس شفقت مادری میباشید . شما يك ملكه هستيد كه مالك آنچنان دلی میباشید که رحم و شفقت را بر هر چیز اقدم میشمارد . بر سر آن چون شما بيك خاندان بسیار اصیلی منسوب میباشید حس شرف و ناموس را به درجه بسیار بلندی صاحب هستید .
پس بنام این ناموس ، و حیثیت اصالت ، بنام مرحمت نسرانیت ، بنام شفقت مادرانه لطف کنید، و این آواز های نومیدی و نفرتی که از دلهای شکسته بی والده ها، بی همشیره ها، بی دخترها میبراید بشنوید، و بجواب اینها صدای تاثرا که در پیش همه عالم محترم و مکرم است لطفاً بلند فرمائید .
این کله های وحشی را که آتش افروزیها ، و قتل عامها ، و ناموس پامال کردنها را که در بتعصر حاضر در هيچيك محاربه اوروپا دیده نشده است میخواهند که در زیر سایه صلیب آنرا پنهان کنند . لهذا این گروه وحشی را برای حرمت کردن به قانون حضرت عیسا، و حیات انسانها و ناموس زنها بخوانید ، و دعوت بفرمائید .
بعد از ختام این ها اول خود خالده خانم که نواسه محمود پاشاست پیش شده همه جواهر های که بسر و بر داشت مانند گوشواره ها انگشتر، چوری ، ساعت، زنجیر که همه الماس و طلا قیمتدار بود بنام اعانه مدافعه ملیه بینداخت . بعد از ان همه خانمهایی که موجود بودند به انداختن جواهرات و وجه نقدی در صندوقهای اعانه ملیه آغاز نهادند . به عدد صندوقچه های اعانه مدافعه ملیه با این تبرعات جوانمردانه طایفه محترمه زنان لبالب و مملو گردید . غیر از ان سه عدد صندوقچه اعانه حلال احمر نیز بنام اعانه مدافعه ملیه نیز مملو شد . الحق که این همت و جوانمردی نسوان عثمانی در صحیفه های تاریخ حماست شان به حرفهای طلا نوشتن لایق و سزاوار است کثر الله امثالهم .

(مکتوب)

( یکدوست ما از پشاور مینویسد )

در باب کیفیت حالات سرحدی چه نویسم که چه چیزه است . بد انتظامی و خطر بحدی رسیده است که به تحریر نمیگنجد . قریباً از یکماه هیچ شبی نیست که در شهر پشاور ، و دورو پیش شهر از دا که


سال دوم شماره ١٤

واز قتل و غارت خلاصی باشد. شب یکشنبه گذشته مورخهٔ ۲۱ ربیع الاول بعمل دوازده بجه که وقت آمدن ریل میایی میباشد به استیشن پشاور مقدار سی نفر افغانان مسلح تاخت آوردند مأمورین و بابوهایی که در استیشن بودند به سپاهیان پولیس محافظ همه را بستند و هر قدر روپیه و نکتهای ریل که در استیشن موجود بودند همه را گرفته روبراه خود آوردند لاکن کسی آنها را گرفته نتوانست. شب دوم بعمل ۱۱ بجاشب که هنوز همه بازارها باز بودند به محله که آنرا ( سر آسیا ) میگویند و متصل بچهاونی - یعنی عسکر گاه میباشد، و تهانه نیز در انجا موجود است افغانان بجمعیت پنجاه شصت نفر با تفنك و شمشير مسلحاً هجوم آوردند و خانه های مردم محله را تاراج کردند. دو نفر را زخمی و یکی را مقتول نموده و قریب پنجاه شصت هزار روپیه را نقد و جنس بدست آورده رو براه خود آوردند. جای تعجب این است که این طایفه قریب سه چهار ساعت در شهر تاراج نمودند لا کن از طرف حکومت انگلیز هیچکس بمحل واقعه نرسید. شب سوم بعمل ۹ بجاشب به استیشن ( خیر آباد ) ظاهر شدند. استیشن ماستر و بابوها را بستند و تلگراف را قطع نموده و روپیه و نکتها را گرفتند. و از استیشن بر آمده بخانه استیشن ماستر در آمدند، و از انجا نیز قریب ۱۰ هزار روپیه را نقد و جنس بردند. و از انجا بر تهانهٔ عسکری هجوم برده ۹ عدد تفنگ را نیز از سپاهیان آنجا در ربودند ۱۰ گرچه چهاونی نزديك بود ولی هیچکس به امداد نرسید. شب چهارم بر قصهٔ (کوهات) تاختند همه دکانها را تاراج و یغما نمودند، تنها سه دکان از چنگ شان رهایی یافت. شب پنجم به استیشن ( اکوره ) افتادند. همه بابوها را بسته هر چه که یافتند بردند. شب ششم که عبارت از دیشب باشد نیز به سر آسیا به ارادهٔ چپاو کردن خانهٔ غلام صمدانی ٹھیکه دار که در پشاور از جملهٔ دولتمندان کلان شمرده میشود قریب آ صد نفر مسلح بعمل يك بجه که خود منهم در آن وقت بیدار بودم و آواز تفنك شان را میشنیدم حمله آوردند. چون پیشتر ازان غیرها در پایاب خبر داده بودند عسکر آماده شده و مقابلهٔ شدیدی بوقوع آمده کاری از پیش برده نتوانستند. این است احوال پشاور . (..)

این گوشت گاو خودی را مخصوص یهود و نصارا دیدم و از مسلمانها همان مردمانی که آلا فرنکتر و اوروپایی مشرب تر بودند به گوشت کاو میل میکردند، مدتی در مصر ماندم. درین چنین شهر عظیم الشان که دوازده لك نفوس دارد بجز چار یا پنج دکانهای قصاب کاو را ندیدم که آنهم مخصوص مردمان نصار او یهود است، درین ۹ سال ندیدم که درین صفحات يك مسلمان يكپاو گوشت کاو خریده باشد. اگرچه در وطن عزیزم افغانستان گوشت کاو خورده میشود ولی در آنجا نیز ندیدم که کسی کاو تندرست توانا که لایق قوله رانی باشد بکشد. کدام کاوی که بسیار بیکار باشد و یا بیمار شده باشد، و یا کدام کاو ساله که مادرش مرده باشد و نگهبانی آن برای صاحبش دشوار باشد آنرا میکشند و گوشت آنرا نیز همان مردم بسیار غریبه و فقير میخورند. ولی مردم بزرگان و توانگران کاهی گوشت کاو را نمیخورند. اگرچه ایران را ندیده ام ولی چون نازك طبيعتی و لطیف مشربی شان دیده شود آنها نیز گوشت کاو را نمیخورند. مسلمانان ترکستان نیز يك قلم از گوشت کاو بیزارند. حالا آنکه در اوروپا قضیه بالعکس است. در انجا علی الخصوص در پیش مردمان انگلیز بهترین گوشتها و قویترین شان گوشت کاو است. هر قدر دکان قصابی که دیده شود بهمه حال در ان يك کاوی دو کاوی را بقلاب قصابی آویخته می بینیم. درین مسئلهٔ گوشت کاو من از وقتی بغور و تدقیق کردن مجبور شدم که پادشاه مقدس و مهربان ما اعلحضرت ( سراج الملة والدین ) بهندوستان تشریف آورده بودند. و در باب تبدیل دادن قربانی کورا به گوسفند و امثال آن همان نطق بسیار پر معانی و نکات را بیان فرموده بودند. و بعضی از متعصبین در اخبارها برین بیانات متبوع مقدس ما خورده گیری کرده بودند. این است که من از ان وقت چشم غور و تدقیق را به این مسئلهٔ گوشت کاو باز کرده دیدم که درین صفحات ممالک اسلامیه در میان مسلمانان خوردن گوشت کاو هیچ رواج ندارد. لهذا با بعضی مردمان دانشمند و عالمی که برخورده ام درینخصوص سوال و جواب کرده ام، از جمله درین اوقات با بعضی از علما و ارباب فن در يك مجلسی راست آمده.

( مكتوب يك سياح افغاني )
از مصر
( ای فاضل محترم )

مدت ۹ سال میشود که این فقیر در ملك عربستان سکونت دارم. چار سال در ملك شام شریف در نفس دمشق بودم. درینقدر مدت بجز يك دكان قصابی که گوشت کو میفروخت دیگر هیچ دکان قصابی را ندیدم که گوشت کاو بفروشد. آن دکان هم در (سوق خیل) نام بازار بود که جز مردم نصارا و یهود هیچ مسلمان شامی يا ترك يا غیره را ندیدم که از دکان آن قصاب گوشت کاو ببرد، یا بخورد. بقدر دو سال مدت در اناطول و اسلامبول گردش کردم، در آنجاها در مخصوص سوال کردم یکی از علمای حاضر در جواب يك حديثى نقل فرمود که بسبب غلطی پیش نشدن لفظاً آنرا نوشته نمیتوانم ولی مآلاً آنرا مینویسم، مفاد آن حدیث شریف چنین است (گوشت کاو داء یعنی مرض است، روغنش دوا است، و شیرش شفاست.) عرض کردم که در ممالک هندستان خود بگوش خود شنیده ام که قربانی کاو و خوردن گوشتش را از دیگر حیوانات افضل میدانند. فرمودند که افضلیه در هندستان از سبب بعضی تعصب که از زمانهای پیش بجهت رقابت و منافرت از طائفهٔ هندو موجود بود پیش آمده و گرنه يك چيز مذهبی و دینی نیست. در آن وقتهای پیش علمای اسلام هندستان، و برهمنهای هند و دیگر


صفحه ۹

کاری نداشتند مگر که این دو گروه را از همدیگر کنار بدهند . ولی در شریعت سیاست اسلامیه چنین اقتضا نمیکنند که در مسایل بسیار جزئیۀ فرعیه اختلافات و تفرقه های عظیمۀ بشریت را برپا کنند . چنانچه پادشاه معظم شما بر همین نکات را ملاحظه فرموده آن اطلق و حکم مهم را در هندستان اجرا فرمودند . و هم چه حاجت بآدین اسلام از عرب بدیگر طرقها انتشار نموده یا بر خلاف آن ؟ گفتم : از عرب و عربستان ، فرمودند که آن کدام مسئله دینی خواهد بود که ما آنرا ندانیم . و دیگران بدانند ؟ این است شنیدنهایی که از علما و سادات کرام اینطرفها شنیده ام ، و برای آن فاضل محترم و ادیب مکرم نوشتم . اگر راست عرض کنم این سخنان مرا از يك اندیشه و سودای بسیار بزرگی رهایی داد . و چون این سخنان شنیدنی را با دیدنیهای خود تطبیق نمودم ( صدق رسول الله ص ) گفته بر مرض بودن گوشت کاو هیچ شبه برایم نماند . زیرا در مدتی که بهندستان مانده بودم میدیدم که هر مریضی که به نزدیکی از طبیبهای مسلمان هندستان میرفتند اول چیزی که مریض را سفارش میکردند از خوردن گوشت کاو منع میفرمودند و هر دوایی که میدادند اکثر آنرا سفارش میکردند که با مکه مادۀ کاو با شیر آن خورده شود . دیگر اینکه خواه حدیث شریفیکه در بالا مذکور گردید برای گوشت کاو صحیح و سالم و تندرست و توانا میباشد . حالا نکه در ممالک شرق چون نظر کرده شود امور قوله رائی و زراعت را کاملاً برکار میبینم ، و بروغن خوری نیز آنها را زیاده تر مایل می یابم که استحصال روغن نیز از کاو میشود . لهذا کاورا اکثر برای این منفعتها نگاه میدارند و تربیه میکنند که این منافع آن از منفعت - راسر مضرت گوشت آن بار بار افزونتر است . و ازین سبب هيچ يك صاحب كاوى بهر صورت به این راضی نمیشود که کاو تندرست و سالم خود را ذبح کند . مگر که آن کاو ناجور و مریض شود . پس تصور بفرمائید که گوشت آن چنان کاو از نقطۀ نظر طب تا چه درجه مهلك و مضر است . هزار افسوس كه ما مسلمانان به شرب خمر ، و ربا و زنا و بیخ کنی همدیگر خود بکمال جرات اقدام میورزیم . و برای يك مسئلۀ جزوی قربانی کاو که در حقیقت بجز مضرت ذکر هیچ منفعتی ندارد در هر سال منازعه ها و خونریزی ها با هم وطنان خود بر می انگیزیم . و در مابین خودمان تخمهای عداوت و دشمنی را بر چنین مسئلۀ مضره در مزرعۀ دلهای خود میکاریم . حالا دست بدعا افراشته از درگاه حی قدیم لایزال نیاز کنیم که الهی این بادشاه مقدس دیانت و سیاست شناس ما را که پادشاهی و رهنمائی ما مسلمانان مشرق زمین را به او سپرده تا سالهای بیشماری سایبان سرما بداری ، و ما را پیرو و تابعدار خیر خواهیها و رهنمائیهای عدالت و مرحمتش داری . خدا یا تخت و بخت اعلحضرت سراج المله والدین را دایم و قایم سازی آمین ثم آمین .

( يك سياح افغانی )

شماره ١٤
سال دوم

مقاله مخصوصه

چیست ؟ - چرا ؟
در بعضی چیز های دائرۀ پیشرو های کائنات چون اندیشه دوانیم از چیزی چیز ها ، و از حرفی کلمه ها ، و از کلمه کتابها میخوانیم که در هر نقطه يك سطر يك كتاب آن سالها در میانم از جمله آن کلمه ها یکی کلمۀ استفهامیه ( چرا ؟ ) و ( چیست؟ ) میباشد که همۀ حسیات تجسس و تفحص و تفقد انسانی در همین دو کلمه مضمر و مستتر کردیده است . از چیز های معلومی که بتأثیر آن انسانرا بر بسی چیز های مجهول رهبری میکنند یکی همین حس تجسس و تفقد است . انسان برای دانستن و واقف شدن بر چیز هایی که آنرا نمیداند فطرتاً يك ميل طبیعی دارد . در پیش هر چیزی که به آن پی نمیبرد ( آیا این چیست ؟ ) گفته حیران میماند ، و ( آیاچرا ؟ ) گفته در باب معلوم کردن آن مجهول مضطرب و نا آرام میشود . فطرتی بودن این احوال انسان تا از زمان طفولیت شان پدیدار میگردد . هر قطی و هر صندوقچه ، و هر اسباب بازی که بدست شان می افتد بجنان يك حس تفحص و تفقدی به آن می بینند که آن حس شان از هر موی شان آشکار میگردد ، و تا آن چیز را باز نکنند ، و عرابه ها و کدیهای بازیهای خود شانرا نشکنند ، و درون آنها را نه بینند راحت نمیگیرند . و چون بقدرى بزرگ شوند در پیش هر کس که میرسند از بسیار سوالهای چیست؟ و چرا؟ مخاطب خود را بعذاب میکنند . و در هر جایی که يك دو نفر را برای دیدن يك چیزی ایستاده به بینند هماندم به آنسو میدوند . این است يك چند مثال عادی حس تفحص و جستجو که بیان گردید . پس اگر نرد بان عروج همه علما و فها ، و دانشها ، و معرفتها همین کلمه چیست ؟ و چرا ؟ باشد جا دارد . اسم مصدر (آموختن) اگر از ضمیر مایۀ چیست و چرا بوجود آمده باشد هیچ کسی آنرا رد کرده نمیتواند . آرزو و خواهش آموختن در مدنیت بشریه يك مؤثر و محرك عظیمی میباشد که تأثیرات و تحریکات آن اساس مدنیت را که عبارت از علمها و فتها و دانشها باشد وضع میکند . دانش ، از آموزش بوجود می آید . حس تجسس و تفقد که مبدأ از کلمۀ چیست و چراست - انسانرا به آموزش رهبری میکند . چیست ؟ و چرا ؟ گفته انسان چیز های را که نمیداند می آموزد . و چون از مجهول به معلوم می برد - یعنی چیزی را که نمیدانست دانست - بيك نشه - روز سرمست نشاط میگردد .

یکی از حکما در کیفیت ظهور ( باد ) بمرض چیست ؟ و چرا ؟


صحیفه ۱۰
شماره ١٤
سال دوم

گرفتار آمده بود. در حمام آنرا از اختلاط هوای گرم بهوای سرد پیدا کرد. آنقدر سرمست نشهٔ سرور گردید که برهنه بودن خود را فراموش کرده و « یافتم یافتم » گفته از حمام به بیرون بر جیده است. نهانه آن حکیم، بلکه هر ریاضی شناس متفکری كه يك مسئلهٔ ریاضی را حل کند، و هر كيميا كرى كه يك مادة کیمپوی را کشف نماید، و هر حکم شناسی كه يك قانون جدید طبیعی را پیدا کند، و هر سیاحی که یک جزيره بايك قطعة نو زمین را در نقشهٔ روی زمین علاوه سازد و الحاصل هر مدقق و محقق كه يك مجهولی را معلوم کنند بهمین نشهٔ سرور - مست نشاط وجود میشود.

این است که علمها وفنها و دانشها همه کی از همین آرزو و خواهش آگاهی و وقوف حاصل میشود. انسان از آغاز خلقت خود بهمین حس تفقد و تفحص چیست و چرا » مفطور شده است . و هر روز يك ذره از مجهولات بحد و بی نهایی که اطراف و اکناف او را احاطه داشته است فتح وكشف نموده بر مكشوفات روز پیشینه خود افزوده اند. و این دانشهای کوچک روزمره در ظرف هزاران سالها جمع آمده و با یکدیگر خودشان معاونت کرده در وقت خاصه ر بيك مقدار عظیمه بالغ شده است . آنچنان با تدار عظیمی که حوصلهٔ ذهن يك شخص از گنجانیدن همهٔ آن اظهار عجز میکند، و از انرو بر هزاران صنفها ، و هر صنف برهزاران شعبه ها، و هر شعبه بر هزاران قسمها تفریق و تقسیم یافته است که اختصاص یافتن بيك قسمی از اقسام آن و مهارت پیدا کردن یکی از ابواب آن نیز خیلی مشکل و زحمت آور يك امريست .

حالا بینیم که این دو کلمهٔ چیست؟ و چرا ؟ ما را تا یک جاها پرواز میدهد ! همه ( فن ) را از همین جستجوی کلمهٔ چیست ؟ و چرا؟ پیدا می بینیم که رفته رفته ما را به ( فلسفه ) میکشد . به بینید که فلسفه چیست و از چه بحث میراند ) :

( فلسفه - فيلسوف )

تا بحال چون کلمهٔ ( فلسفه ) در صحایف سراج الاخبار افغانیه سرلوحهٔ عنوان نشده البته که بعضی از قارئین کرام ما از دیدن این عنوان ( چیست ؟ ) گفته بجستجو و تفقد معنی و مفاد آن خواهند افتاد، بعضی که فلسفه، وفلسفی، و فیلسوف را از دیگر نقطه نظر شناخته اند از کلمهٔ عنوان ( فلسفه ) اشمئزاز و تنافری حاصل کرده از مطالعهٔ آن رو گردان خواهند شد. ولی اگر قاعدهٔ ( العلم بشیء ولا الجهل به ) را پیش نهاد خود ساخته و ( خذ ما صفا دع ما کدر ) گفته بمطالعهٔ این مقالهٔ عاجزانهٔ ما که از تتبع بعضی آثار مهمه بقلم گرفته شده تنزل فرمایند در باب (فلسفه) که بعد ازین نیز در صحایف اخبار ما گاه گاهی بنظر خوانندگان کرام جلوه گر خواهد شد يك فكر اجمالی حاصل خواهند فرمود. فلسفه را بعضی بمعنی ( حکمت ) وفيلسوف را بمعنى ( محب (حکمت) تغییر کرده اند. و حکمت را جامع همهٔ علوم و فنون گفته اند. حالانکه اگر این چنین باشد پیدا شدن فیلسوف در عالم يك چيز مفقود و نایابی میباشد. زیرا آنچنان يك مغزی که همهٔ علوم وفنون عالم را در خود بگنجاند از نوادرات کالمعدوم شمرده میشود . یعنی فلسفه را کتاب کائنات، و فیلسوف را مطالعه کنندهٔ آن کتاب قرار داده اند. حالانکه این کتاب در پیش چشم هر کس باز است و هر کس از ان مطالعه و استفاده میتواند که به این حساب هر کی فیلسوف است! بلی هر کس فیلسوف است ولی فیلسوف مانند هر کس نیست، فیلسوف و به تعبیر دیگر حكيم ، كتاب كائناترا مطالعه میکند. ولی در پیش هر نقطهٔ آن خود را مسئول - یعنی در زیر باز خواست - می پندارد. فلسفه را دانش ، و فیلسوف را دانا نیز میگویند. بلی ، فیلسوف داناست ! ولی دانش او، دانش عامیانه نیست .

همهٔ دانشهای انسانها برسه شکل و صورت دیده میشود : یکی دانش عامیانه دیگری دانش فن ، سوم دانش فلسفه . دانش عامیانه همان دانشها نیست که یکانگی و توحید نکرده باشند . یعنی به جدا جدا چیزها منحصر مانده باشد و بدرجهٔ آگاهی بر وجود ووقوع آن چیزها قناعت کرده باشد. و هیچگونه چیست ؟ و چرا ؟ دران نشده باشد. مثلا باران میبارد فلان کوه اتشفشان به آتشفشانی آغاز کرده است روح موجود است . اما بر همین قدر معلومات و دانش باقیمانده چرا؟ و چيست؟ آنرا تدقیق و غور نمیکنند .

دانش فن این است که با کلید های چیست ؟ و چرا ؟ هر گونه قفلهای سببها و علتهای هر چیز را گشوده حقایق ثابتهٔ آنرا به بیند و بداند و آن حقیقتها تکیه گاه یکدیگر شده همدیگر خود را واضح و روشن سازند و با همدیگر متسلسل و مرتبط گشته یکا نکی و توحید دانشها را بوجود بیارند. دانش فلسفه آنست که آخر ترین سببها وعلهای اشیا را جستجو کند . فلسفه دانش را از جایی آغاز میکند که فن در آنجا وظیفهٔ خود را به انجام رساند . یعنی فلسفه از قواعد اصلیه و اساسهای نهائیهٔ شعبه های فنون مختلفه بحث میراند مقصد آن پی بردن به علت غائی میباشد . لهذا فلسفه جامع همهٔ علوم گفته نمیشود بلکه علم اساسها نیست که قواعد اصلیهٔ آن علوم به آن اساسها تابع است. هر علم وفن اسباب و علل نزديك اشیارا ( چيست ؟ و چرا ؟ ) گفته تفحص وجستجو میکنند. و علم فلسفه آنست که دورترین و علویترین و آخرترین سببها و علتهای اشیا را در معرض میدان ( چیست ؟ و چرا ؟ ) می اندازد. و از علت بمعلول و از دلیل به مدلول و از سبب بسبب رهبری میکند که ازین حیثیت نایکدرجه علویت و عظمت فلسفه را قدر شناسان عالم علم و فن تقدیر خواهند فرمود .

دانش عامیانه بر باریدن باران و روئیدن سبزه و غله ازان منحصر میماند. فن ، اسباب و علل باران را جستجو کرده حقایق


صحیفه ۱۱ سال دوم شماره ١٤

ثابته آنرا بمیدان میشهد، فلسفه، اساس وعلت غائى قوت عظيمة مدیر آرا جستجو میکنند که اگر از اینچنین علم بسیار عالی کاه کاهی بعضی مباحث در صحایف سراج الاخبار افغانيه بنظر مطالعه کنندگان محترم تصادف نماید جامعی خواهد داشت ! حالا بر همین قدر يك مجملی از تفصیل فلسفه برای شنواندادن موضوع این علم اكتفا ميورزيم، و در آینده انشاء الله بعضی مقاله های نافع و مفیدی از فلسفه درج خواهیم نمود .

پل درنته
ای رهگذر بجانب این پل نظر خوشت
گردی گر از حقیقت حالش خبر خوشت

ای رهگذر نظارۀ این پل غنیمت است
این رهگذر برایت ازین رهگذر خوشت
رهرو دمی بین و ازین پل گذر مکن
هر چند گفته اند که از پل گذر خوشت
زنهار همچو آب روان نگذری از و
بروی دمی درنگ نمائى اگر خوشت
ایدل برای دیدن این پل ازین وطن
کر طالع اتفاق نماید سفر خوشست
محکم ( پل درنته ) که سدیست آهنین
بستن برای دیدن این پل کمر خوشت
چون او ز بحر کاش گذشتی میکردم
یعنی گذر ز بحر چنین بخطر خوشت

[ILLUSTRATION]

ترقی پروریهای اعلیحضرت همایونی

( پل مهابت هیکل معلق درنته که از معظمات آثار پر حسنات عصر سراجیه شمرده میشود طول این پل که از رقم ( س ، س ، ین ) شن برج میباشد (۳۰۹) فوت عرض - مباح آن ( ۱۰ ) فوت است . همه پل از آهن میباشد تفصیلاتش در شماره ۸ سال اول )

کردند بر دو پایهٔ آهن قرار از ابدل ثنای او شود آن یک از هزار
باری باین قرار کمال پدر خوشت ذکرهای اوست که شام و سحر خوشت
سر تا بپای اوست ز آهن چکویت یارب که باد طور جهانگیریش نصیب
سر تا بپای این پل و پا تا بسر خوشت ملکش وسیع بیشتر از بیشتر خوشت
این سد آهنین که بنا کرد بر هوا در وصف پل به بحر گهر کردهٔ سخن
اسکندر زمانه کرو این اثر خوشت این شعر آبدار تو کردن ز بر خوشت
یعنی سراج ملت و دین آفتاب ملک نظمت چو نثر دلکش جان پرور مدیر
شاهی که هر چه آید ازو سر بسر خوشت باری بلوح سیم نوشتن بزر خوشت
بر کرده این بنای معلق بروی بحر ایدل چو زلف یار مطول شد این بیان
گر خوانش یگانه شه بحر و بر خوشت کوته کنم سخن که سخن مختصر خوشت
پیوسته تیغ مالک ستانش بکتف نکوست در مدح شهر یار ز طبع روان تو
همواره تاج مهر نشانی بر خوشت مستغنيا شنيدن این شعر تر خوشت


صحیفه ۱۲ سال دوم شماره ١٤
( مقالات فنيه )
( حکمت طبیعیه )
( فن )
( ت اور لوزی )
( باد )
( ما بعد از شماره ۱۳ )
و كذالك درسته ( ۱۸۲۵ ) در جوار ( غوار دلوب ) نام محل مینامند. این پوصله دو گونه است که یکی برای معلوم نمودن
يك صيقلون بسیار مدهش دیگر نیز ظهور نموده است که در لنگرگاه جهات و رهنمائی واپورها استعمال میشود که مبحث آن تعلق بدیگر
محل مذکور بسیاری از کشتهای آهنین لنگر شده را از میان آب شعبات حکمت طبیعیه دارد و دیگرش ( پوصله بادنما ) است
هوا کرده بخشکه انداخته است .
که برای معلوم نمودن جهات ورود بادها مستعمل میشود .
یکی از قبود آنهای واپورهای مذکور که زنده خلاص شده بود پس جهات ورود بادها را بحربون چنین تعریف میکنند :

و الحاصل از جمله اقسام بادها مده ترین و مخوفترین همه باد
سیقاو است .
انست خلاصه اقسام و اسامی بادها، حالا شده نیز از خصوصات
متفرقه سائرة بادها بیان کرده ختم کلام میکنیم .

جهات ورود بادها در اصطلاح بحربون
در میان واپورها يك التي موجود میباشد که آنرا ( بوصله )
که در سطح
کره ارض انسان
بر هر نقطه که
بایستد آن نقطه
مرکز افقی حساب
میشود که دائراً
مادار او را از هر
طرف احاطه کرده
میباشد . این افقی
بنابر اقتضای فن
( جغرافيا ) وفن
(بوصله) بر (چهار
جهت اصلیه ) که
عبارت از شمال .

( از مناظر شکار کاهرا )
ذات اعلیحضرت همایونی در شکار جنگل جلال آباد برای ادای فریضه صلوات از قبل فرومی آیند معیت اعلیحضرت
( شاهانه ايشيك آقاسی نظامی جناب محمد سلمانخان شرفیاب میباشد )

روایت میکنند که
افت مذکور کشتی
مرا از لنگرگاه
بهوا برداشته بعد
از انکه در هوا
پارچه پارچه کرد
انیدش از ساحل
عاده دو میل دور
تر انداخته است .
اگرچه از قبیل
اینچنین خرابهای
مدهش آفت
سیقاون بسیار است
ولی مادر مجاهمین

دو مثال اكتفا ورزیدیم .
مدت ظهور صیفلون در بحر محيط هندی از تدرین ثانی تا بماه
خرير النست اما در ماههای کانون ثانی و مارت زیاده تر حاصل
میشود. در کورفز ( سکانه ) اکثر در تشرین اول و ثانی و کاهی
در مایی نیز ظهور میکند. در بحر چین بلای مذکور که دران
سمتها به اسم ( سيفون ) موسوم میشود از تموز تا به تدرین اول
وقوع مییابد .
در بلاد ( افریقا ) تورناد نام يك باد مدهش دیگری نیز هست
اگرچه از قبیل آفت سیقلون معدود میشود ولی بمناسبت عدم
وسعت و دوامش همچون افت صیقلون مدهش و مهلک نمیشود.

و جنوب و شرق و غرب باشد منقسم است. و ما بین هر یکی
از جهات اربعه اصلیه نیز بر چهار جهت دیگر که عبارت از
جهات اربعة متوسط ) باشد تقسیم کردیده .
حالا ازین هشت جهت هشت بادیکه در وزش آمد در نزد بحر
یون بادهای اولیه اعتبار شده باد شمالی را ( بیلدیز ) و یاد جنوبی را
( قبله ) و باد شرقی را ( شرق ) و باد غربی را ( باطی ) و باد شمال
شرقی را ( پویراز ) و باد جنوب شرقی را ( کشیشلمه ) و باد شمال
غربی را ( قره یل ) و باد جنوب غربی را ( لدوس ) نام نهاده اند.
و باز در مابین این هشت جهت بك يك جهت ديگر نيز فرض کرده
بادهای که از انجهتها بوزد آنرا بنام ( اور ته ) موسوم میکنند.