سال چهارم شمارۀ ١٤

ظروف طلا و غيره که در انجا بود قبلا کشیش های روسی که در ابتدای اعلان جنگ عثمانی باروس از « سان استفانو » عزیمت کردند همراه خود برده بود ند.

ژنرال ركن پاشا اجودان مخصوص قيصر
از قسطنطنيه به برلن رسماً اطلاع داده شده است که ژنرال وکی پاشا که اخیراً از طرف قیصر اجودان مخصوص شده بود از مقر خود عزیمت و يك سره به اردوگاه عمومی امپراطور میرود

توقيف راه آهن فرانسه در شام
اداره کمپانی راه آهن فرانسه شامات در « بيروت » و « دمشق » و « حما » از طرف مامو رين دولت عثمانی به مدیر راه آهن حجاز تفویض گردید .
اخيراً يك كميسيون تحقيق « لبنان » و « دمشق » و « ديار بكر» اعزام شده که در خصوص ساختن راه های آهن جدید که برای حوائج و اقدامات نظامی و حمل و نقل بار و اذوقه و غیره لازمست تحقيقات لازمه نموده و اقدام بان بنمایند .

تفريح عساكر آلمان و فرانسه در خندقها
مطابق ابلاغیه ها و اطلاعات واصله بواسطه شدت باران و استیلای برودت چکهای شمال فرانسه اندر چه تخفیف یافته و بعضی نقاط بکلی متروک شده و همانطوریکه سابقاً هم اشعار شد سنگرها و مقر اقامت طرفین قشون آلمان و فرانسه درغالب از خطوط بيشتر از ٥٠ متر مسافت ندارد
در اين جنت بر متحرك يعنی جنگی که طرفین در نقاط معينه خندقهای خود داشته و غیر از گاهی تیر اندازی کار دیگری ندارند افراد عساکر بالنوع تعيش و زندگانی منظمی نسبت بحالت خود ترتیب داده و غالباً مشغول پاره تفریحات میشوند زیرا که انسان همیشه نمیتواند تیراندازی را پیشه خود سازد
قشون آلمان برای آنکه در خندقهای خودشان راحت مانده و حمله غافلانه خصم را ملتفت باشند يك نوع اختراع ساده کرده اند بدین طریق که جعبه های خالی مرباجات و غیره را که خورده اند و خالی شده است هر چند قدم فاصله دویده و جعبه های خالی را به سیمهای مقابل خندقها بسته اند و از یورش ناگهانی طرف راحت شده شب و روز میتواند مشغول تفریح باشند چونکه اگر کسی بخواهد به طرف آنها رود بسیم بر خورده و جعبه های خالی بهمدیگر میخورند و صدا میکنند و آلمانها فوری ملتفت میشوند که بطرف آنها می آیند
این تعبيره سربازان آلمان باعث شده که پاره اوقات فرانسه ها با آنها شوخی نمایند
يك شب تاریکی چند نفر از سر بازان مشهور فرانسوی يك نخ محکم با خود برداشته و باشکم و چهار دست و پا بطرف خندقهای آلمانی رفته باهسته کی نخ را بسیم بسته و بخندق خویش مراجعت کرده

صفحه ١٦

و نخ را تکان داده جعبه های خالی علی بهم خورده صدا می کنند و آلمانها به خیال آنکه با آنها حمله کرده اند بنای آتش بازی و تیر اندازی بطرف دشمن خیالی گذارده و فرانسه ها از این شوخی خود تفریح مینمایند
يك نوع شوخی و تفریح دیگر آنست که يك آدم مقوائی درست کرده لباس نظامی باو پوشانیده و بچوبی وصل کرده از خندق بالا میکنند و طرف مقابل گمان آنکه آدم است تیر بطرف او انداخته و از هر طرف که تیر می آید آدم مقوائی را این طرف و آنطرف برده و مدتها تیراندازی برای همین صورت بی جان میشود
خصوصاً سربازان جوان خیلی از این شوخیها دارند. مثلاً وقتی که چغندر برای خوراک آنها میرسد چغندر های درشت را به منبت کاران و کسانیکه مجسمه سازی میدانند داده و آنها کاریکار درست کرده و صورت امپ
[TRUNCATED—MAX_TOKENS]


شرایط خریداری

دارالسلطنه | ولایت داخل افغانستان
قیمت سالیانه | هشت روپیه کابلی | سالیانه | چارده روپیه کابل
قیمت ششماهه | پنج روپیه کابلی | ششماهه | هشت روپیه کابلی

در خارج افغانستان
هر جا که باشد با اجرت پوست
قیمت سالیانه ] ده روپیه انگلیزی | قیمت ششماهه] شش روپیه انگلیزی
سه ماهه اشتراك قبول نمیشود
يك طلای پوند انگلیزی یازده روپیه کلدار است . از همین
قرار حساب کنند

یاد آوری
بر همه کار داران نظامی و ملکی و جملهٔ خریداران سراج الاخبار افغانیه اعلانی و خیر داده میشود: اگر از يك جابديگر جا بروند و بیایند میباید كه بيك رقعه مدیر و سر محرر را خبر بدهند که من در فلان جا بودم و حال در فلان جا میروم اخبار مرا در انجا بفرستید . هر گاه همچنين يك رقعه شان برای ما نیاید و اخبار شان برای شان نرسد حق شکایت را ندارند .

( شرایط درج کردن اعلانها )
سوداگرانی که مال تجارتی، و صنعتگرانی که صنعت خود شانرا در سراج الاخبار افغانیه اعلان و اشهار کردن میخواهند، و یا دیگر هر رقم اعلان و اشهاریکه باشد از قرار شرایط ذیل درج و شایع میشود : اعلانیکه در متن اخبار از یکبار تا به پنج بار نشر و شایع شود بر سر هر سطر ١ يك روپیه کابلی و اگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند في سطريك قرآن يعنى نيم روپیه کابلی اجرت گرفته میشود اعلانیکه درین ورق وقایه درج شود از یکبار تا به پنج بار في سطريك قرآن يعنى نيم روپیه کابلی و اگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند في سطر سه شاهی اجرت گرفته میشود . طول سطريك ستون اخبار ما ( ٣ — اينچ — ١ — سوت ) میباشد هرگاه شخصی اعلان خود را متمادياً تا يك سال نشر کردن خواهد و وجه يك ساله را پیشگی ادا نماید در ورق پشتی به هر سطری سنار اجرت گرفته میشود


اعلان

عموم مشترکین کرام خود را
یادآوری میکنیم
هر قدر سعی و کوشش کردیم که از شکایت نرسیدن اخبار مشترکین کرام دارالسلطنهٔ کابل خود رهایی یابیم ممکن نشد لهذا با ڈاکخانهٔ مرکزی دارالسلطنهٔ کابل يك مقاوله نموده ڈاکخانه مشار الیه تقسیم و توزیع اخبار ما را که بهمه مشترکین کرام ما رساند در عهدهٔ حيث خود قبول نمود. مشترکین کرام دارالسلطنه خود را تبشیر و یاد آوری میکنیم که بعد ازین اخبار های شان بدون واسطهٔ غیر فرداً فرداً بواسطهٔ آدمهای ڈاکخانه بخود شان میرسد.

اعلان
از مطبعهٔ عنایت
سیاحت پردو را دور زمین بهشاد روز مجلد
سیاحت در جو هوا مجلد
سیاحت در زیر بحر مصور مجلد
از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی مجلد
روضة الحکم مجلد
هر کس که آرزوی خریداری این کتابهای ما فوق را داشته باشند از خود مطبعهٔ عنایت در ده افغانان از نزد عبدالروف خان سر مرتب و از دکان باز محمد کتابفروش در بازار ارک قیمتهای معینی که در پشت هر کتاب نوشته است خریداری کرده میتوانند.
و اگر از خارج افغانستان آرزوی خریداری کتابهای ما فوق را بکنند با مدیر سراج الاخبار افغانیه مخابره کنند.

اعلان
از اداره
کتاب سال اول سراج الاخبار افغانیه مجلد
کتاب سال دوم ۰۰۰ مصور مجلد
کتاب سال سوم ۰۰۰ مصور مجلد
علم و اسلامیت
آیا چه باید کرد؟
ادب در فن
توحید
این کتابهای فوق در اداره موجود است. هر کس که آرزوی خریداری آنرا داشته باشند به اداره مراجعت کنند.


سراج الاخبار الافغانیه
١٣٢٩

نمبرهٔ ١٥ سال چهارم

فهرست مندرجات

از ترقی پروریهای ذات اعلیحضرت همایون ( کار خانهٔ چرمگری . )

حوادث داخله ( مه چه ـ قتل ـ فریاد از دست اجازه دار ـ )

ادبیات ( حسن حال )

مقالهٔ مخصوصه ( عذر و اسلام )

حوادث خارجیه احوال ـ ترجمهٔ اخبارات اردو ـ وسائل و ذرایع جرمنی ـ کبوتران نامه بر ـ کشتی های تحت البحر جرمن ـ ملتان بله از باب مثل غنیمتی که جرمنها از فرانس بدست آورده اند ـ جرمن ورومانيا ـ تهديد بحرية المان ـ يك استيمر غرق کرده شد ـ کارازو و پنج جهاز را غرق کرد ـ غرقابی جهاز ساحلی ـ بندش جهازرانی در بحرهای انگلستان ـ غرقابی ستيمر ريجن ـ غرق شدن جهاز مسلح تجارتی ـ دو جهاز برطانوی در مصیبت ـ دو جهاز دیگر در بحر انگلستان ـ ستيمر برطانوی رانده شد ـ غرق شدن دو جهاز دیگر ـ يك جهاز امريكا غرق کرده شد ـ دولت امريكا به رانند کرد ـ جهاز تجاری دولت امريكا غرق کرده شد ـ غرق شدن استيمر ناروی ـ غرقابی یکجهاز فرانسوی ـ يك جهاز زخمی دولت سویدن ـ غرقابی جهاز پرنسز ويكتوريا ـ غرقابی يك جهاز دیگر ـ غرق شدن جهاز تشکستن ـ غرقابی یکه جهاز فرانسوی ـ طیاره زیپلن بر کیل ـ طیارهٔ جرمنی بر وارساو ـ متقدمی جرمن در فلندرز ـ غرقابی جهاز جنگی انکلایز ـ غرقابی یازده جهاز تجارتی ـ دوازده جهاز مفقود الخبر ـ جهاز جنگی انگلیزی غرق شد ـ چهل و هفت جهاز ماهی گیر مفقود الخبر ـ جهاز کل انگلیزی غرق کرده شد ـ يك بانو جهاز فرانسوی غرق شد ـ چهار جهاز دیگر غرق کرده شد ـ جهاز فورازن غرق کرده شد ـ غرقابی جهازهای رندیل ـ نبود جبهه بر لندن ـ آخرترین خبرها راجع به اخبارات انگریزی وارده ـ در دانیال ـ خرابها در پولیند ـ نقصانات بحری ـ قلعهٔ برزیل ـ

خبرهای هندوستان

تصاویر
از منظرهای هندوستان ـ يك حصه قلعهٔ آگره از طرف شهر جمنه از بناهای پادشاهان اسلام ـ
از منظرهای هندوستان ـ ( موتی دروازه ) در قلعهٔ آگره از بناهای پادشاهان اسلام ـ
از منظرهای هندوستان ـ محل خاص و انگور باغ در قلعهٔ آگره از بناهای پادشاهان اسلام ـ
از منظرهای هندوستان ـ مقام اعتماد الدوله در آگره از بناهای پادشاهان اسلام ـ


اعلان

از صنایع پروریهای ذات ستوده صفات اعليحضرت سراج الملة والدين پادشاه ترقیخواه دولت عليه افغانيه وسعی و همت جناب جرنیل کارخانه جات ، ماشین خانه مبارکه دارالسلطنه کابل علاوه بر ایفای حوائج دولتی و عسکری مانند آلات حربیه دفاعیه و اونیفورم های عسکر شاهانه وغیره ، بعضی دیگر مصنوعات داخلی که از ان اهل وطن استفاده میتوانند نیز ساخته شده است که از حضور اعلیحضرت همایون حکم فروش آن صادر گردیده است : محل فروش این چیزهای ، ذیل ( دکان عبدالله خان در بازار ارك ) میباشد .

(۱) سرج های پشمینه بانی برنگهای مختلف که قیمت آن از قرار گزانگلیزی ۳ گونه اقسام شده در صندوقخانه جنسی هم بفروش میرسند

اقسام | قسم اول | قسم دوم
درجه ها | درجه اول | درجه دوم | درجه سوم | درجه اول | درجه دوم
| | | | | قیمت آن ۱۰ به زیاده شد
رنگ | خودرنگ | رنگ | خودرنگ | رنگ | خودرنگ | رنگ | خودرنگ
رقم | تا حال ساخته نشده | | | |
قیمت | | ۷ روپیه ۱۱ پیسه | ٦ روپیه ۱۸ پیسه | ٦ روپیه ۱۸ پیسه | ٦ روپیه ۱۰ پیسه

کشمیره های قسم اول درجه دوم از قرار گزانگلیزی کشمیره چهارخانه ۷ روپیه ۳۳ پیسه / کشمیره رهدار هر رقم ۷ روپیه بیست پیسه

(۲) جراب ها | (۳) تکمه های چرمی محراب و منبردار
رقم | نکپانک زوج | راهدار زوج | معمولی زوج | کلان فی درجن | میانه فی درجن | خورد فی درجن
قیمت | ۱ روپیه ٥٢ پینه | ٤٥ پینه | ٣٦ پینه | ۱ روپیه ٤٠ پینه | ۱ روپیه ۱۰ پینه | ٥٥ پینه

(٤) کروره های جدید ساخت
رقم | زرباف کتابه دو فرم در باره زه باف يك اسپه دو گره سه تاره | چرم باف يك اسپه | يك اسپه چار تاره نخی
قیمت | ۸ روپیه و ۳۳ پیسه | ۹ روپیه و ٢٤ پیسه | ٨ روپیه و ٤٢ پیسه | ٦ روپیه و ۱۱ پیسه
رقم | چرم باف دسته بادامی دوانیه | چرم باف دسته دولانه يك اسپه | دسته دولانه یکی بار اسپه | چرم باف همرکاب
قیمت | ٤ روپیه و ٤٨ پیسه | ٤ روپیه و ٤٦ پیسه | ۸ روپیه و ٢٣ پیسه | ٤ روپیه و ۱۳ پیسه
رقم | قبضه برنجی کلیت مرة برنجی | قبضه برنجی کلیت مرة توپخانه | زه باف رقم سواری سامی کلیت | زه باف دو تاره رکاب
قیمت | ۳ روپیه و ٥٥ پیسه | ٤ روپیه و ٥٧ پیسه | ٥ روپیه و ۹ پیسه | ٥ روپیه و ٥٤ پیسه
رقم | رکابی از نخ | چرم باف میانه چوب بست زنانه | ارزین سواری شیخ چرمی | زنانه ابریشمی خیاطه
قیمت | ٢ روپیه و ٤٥ پیسه | ٥ روپیه و ٨٥ پیسه | ٤ روپیه و ٢٨ پیسه | ٥ روپیه و ۸ پیسه
رقم | دسته بادامی تیغ چرمی | دسته دولانه سانی برنجی کلیت نقره | چرم باف ما بین بست يك اسپه | تیغ چرمی کجك دار
قیمت | ٤ روپیه و ٤٩ پیسه | ٤ روپیه و ٤٥ پیسه | ۸ روپیه و ۱۲ پیسه | ۸ روپیه و ٥٩ پیسه

(٥) اقسام گلهای مصنوعی سر
قسم | گل خیرین | گل نافرمان | گل برینه | گل شبو
قیمت | ٥ روپیه و ٣٦ پیسه | ٦ روپیه و ٦٩ پیسه | ٤ روپیه و ٧٠ پیسه | ٦ روپیه و ۳ پیسه
قسم | شکوفه نارنج | گل یاسمن | گل استون | جبیل
قیمت | ۷ روپیه و ٤٥ پیسه | ٦ روپیه و ٥٨ پیسه | ٥ روپیه و ۳۸ پیسه | ۹ روپیه و ۸ پیسه
قسم | شکوفه سیب | گل گلاب | گل سوسن | گل کندی
قیمت | ٦ روپیه و ٣٥ پیسه | ۷ روپیه و ۱۲ پیسه | ٦ روپیه و ٥٤ پیسه | ۹ روپیه و ٥٤ پیسه

♦ المشتهر ♦
( میر محمد هاشم دفتری کار خانه جات )
( کندان نظامی )


صفحه (١)
قیمت سالیانه
در دارالسلطنة کابل ۸ روپیه کابلی
در اطراف داخلهٔ مملکت
و اخراجات داك ١٠ روپیه کابلی
در خارج مملکت
با اخراجات داك ١٠ روپیه انگلیزی
بهر پانزده روز یکبار نشر میشود
قیمت يك نسخه آن در کابل یکپای است
(اوراقی که درج نشود اعاده نمیشود)

سال چهارم
شماره (١٥)
مدیر و مؤسس
محمود طرزی
الاعلانات و المطبعة
در ماشینخانهٔ دار السلطنة (کابل)
همه امورات تحریریه به ادارهٔ خانه
بنام مدیر فرستاده میشود

سراج الاخبار افغانیه
١٣٢٩

تاریخ ١٥ جمادى الأول ١٣٣٣
تاریخ انگریزی ٣١ مارچ
تاریخ شمسی ١٠ حمل ١٢٩٤

از برق پرودیهای ذات اعلیحضرت همایونی؟
کارخانهٔ چرمکری

جرم، يك چیزیست که سبب مدنیت و اهمیت و درجهٔ لازمیت آن هیچکی در بی کنج و کاو اهمیت و درجهٔ لازمیت آن نیفتاده است. حال آنکه این جنس بی اهمیت بسیار با منفعت، يك جزء خیلی مهم احتياجات عالم انسانيت ومدنیت را تشکیل میدهد. در اول امر چون یکبار بالای برهنه پائی را در پیش نظر آریم و اندیشه کنیم که بغیر از چرم فواید حزم دیگر هیچ چیزی نیست که ما را ازین درد بیدرمان رهایی بدهد درجهٔ اهمیت و قدر و قیمت بن جنس محتاج بها را تقدير و تسلیم خواهیم کرد. بلی، دیگر اهیچ چیزی نیست که قایم مقام چرم در حباب خواند شد. حال آنکه هزارها لوازمات دیگر است که بوجود چرم موقوفست. اگر گفته شود که چرم در وقت جنك بدرجهٔ طوب و تفتك ضرور ولابد شمرده میشود مبالغه نباید انگاشت. هر گاه يك اردوی تصور شود که بهزارها توپهای بسیار اعلا و مکملی را مالك باشد، و بلکها مساكر جرار، و بهزارها رسالهٔ خونخوار هم داشته باشد، و هرگاه قحط الجرم بوقوع آيد، حوت ها و انجامه های ابهایی که توپ را بکشد نایاب مانده همه طویها برزمین میاند، كذالك كمر بند کارطودان بوط عساکر مفقود گشته از اسلحه ناکامیابی حاصل میشود، از زین و لجام و موزه رساله را حرمان پیدا شده رساله عبارت از يك جسم بلا اسی میگردد! تنها امورات عسكريه، اسکه ساختاج بسیاری از امورات صناعيه وزراعيه بوجود جرم موقوفست اما این را هم نگوئیم که هر چرم، چرم گفته نمیشود. در وطن عزيز مقدس ما قبل از جلوس میامن مأنوس بادشاه ترقیخواه محبوب القلوب ما ذات اعلیحضرت، سراج الملت والدین، ادام له دولته الى مد الدهور

والسنين چنانچه از دیگر آثار ترقیات مدنية حاضرة بوجه اتم واکمل چیزی پدیدار نبود چرمهای ملك ما نیز به اصول ترقی في وعلمی این، بر حاضر ساخته نمیشه، و چرمهای اعلای رنگارنگی که عالم مدنیت از ان استفادها میکنند وجود نداشت، يكنوع چرم سرخی بود که تنها برای « بیزار » و نام پاپوشهای وطني استعمال میشد، حالا تکه آنهم از خود يك فابريك و كار خانه مخصوصی نداشت، و هر کس در هر جا که دلش میخواست پوست حیوانات را بيك اصول وقاعدهٔ مخصوصه که داشتند بيك ترتیب نادرستی آن داده و تربیه کرده چرم میساختند، و آن چنان جرم البته که بدفع احتياجات كافي نميآمد، و بغیر از بیزار و بعضی چیزهای بمقدار بدیگر درد نمیخورد. ذات اعليحضرت بادشاہ ترقیخواه دل آگاه ما اعلیحضرت سراج الملة والدین که حضرت حی لا یزال جل جلاله وجود مراحم آمود همایونی شانرا موجد فوز و فلاح وسبب ترقی و اصلاح این ملک وملت خلق فرموده، چنانچه بسیاری از ابواب ترقی و تعالی را روی مملکت باز فرموده اند. و در باب ترقیات مادی و معنوی ممالک شاهانه شان همان بیغایات شاهانه را صرف فرموده اند. و از یوم مسعود بادشاهی شان بسی کار خانه ها و دستگاه ها برای اعمالات گوناگون صنایع و حرف بروی کار آمده است که از انجمله یکی « کار خانهٔ چرمکری » میباشد. در این شماره خود خواستیم که بعضی معلومات لازمه در خصوص این کارخانه به فواید درج صحایف افتخار نمائيم. لهذا عبدالرحمن خان محرر ادارهٔ عاجزانهٔ خود را مخصوصاً به کارخانهٔ مذکور ارسال داشته از سر رشته دار آن جناب عطا محمد خان و مهندس و کاربکر بسیار ماهرا آن جناب عزتمند قادر بخش خان هر انچه معلومات دیدنی


مجلد ٦
که بدست آورده ایم عرض انظار قارئین کرام خود مینمائیم محرر ما از قرار ذیل مینویسد :

مشهودات عاجزانه .

روز شنبه ۱۸ ماه خلاق بنا بر مأموریت خود به کار خانهٔ چرمگری رفته بعد از انکه يك تعارف و مکالمهٔ مختصری با جناب قادر بخش خان مدیر کارخانهٔ مذکور بعمل آمد جمعیت شان از همه اول بجائیکه ابتداءً پوست های خام حیوانات در انجا نرم و تر کرده میشد رسیدیم و این احاطه که برای این کار مخصوص است عبارت از یکچند حوض مستطیلی است که تا به یکحد معلوم از آب املا شده اند . و چون این پوستها درین حوضها رطوبت وافری را کسب و جلب میکنند از اینجا به يك کارخانه نقل داده میشود که از دیگهای حوضه مانند پر آب گرم متعددی متشکل است . این پوستها در میان این دیگهای پر آب و چونه انداخته شده و با چوب های دراز درازی بدست انسانها حرکت داده میشود . و درینجا مو بهای طبیعی که بر پوست می باشد از تاثیر چونه سراسر محو و سترده شده حکم چرم خام را میگیرد . و باز ازین دیگها اخراج گردیده بدیگهای متصلهٔ دیگر که مخصوص پختن چرم میباشند انداخته میشود که بالتدریج در آنها پخته شده اتخاذ رنگ میکنند و بعد ازین دیگها کشیده شده در پیشروی آفتاب تا به يك مدت معینی برای دفع رطوبت کثیری که دارند گسترده میشوند و چون خشک شدند در حالیکه يك تمناکی ادائی را مالک میباشند به ماشینی که برای هموار کردن چرم مخصوص است آورده میشود و این ماشین بیک حرکت بسیار سریع و سنگین خود تمام آن جملکی های را که از اثر حرارت آفتاب به جزء اصابت نموده است، دور ساخته از يك گوشه تا به گوشهٔ دیگر روی چرم را یکسان مسطح و هموار میسازد و همان نمناکی جزئی آنهم در زیر فشار این ماشین خشک میشود . و پس از انکه چرم هموار شده ازین ماشین رهایی مییابد برای دور ساختن و حک نمودن بعضی خراشیده گی های طبیعی که در پشت و روی خود یافت میباشد بماشینهای صفائی معروض میشود که این ماشینها به کمال تیزی و طیبهٔ خود را ادا میکنند و مانند نجارها که بذریعهٔ رنده ، چوب را صاف میکنند همچنان این ماشینها نیز بصفت دنده چرم را از خراشیدگی ها و بعضی درشتی هایش پاک ساخته ملین میگرداند ، چرم ازین ماشینها چون فارغ میشود بيك ماشین دیگری که برای درخشان ساختن و تجلی دادن آن مخصصت نقل مییابد ، و قسم کار آمد این ماشین که به شکل رول مالیدن سیاهی چاپ خیلی مشابهت میرساند به بسیار شدت بر سطح چرم تماس نموده آنرا فت میکنند و يك جلا و درخشانی فوق العاده به آن می بخشد ، از نجا پیشتر رفته بین ماشین بزرگی رسیدیم که چرم را روغن میداد ، و در همین موقع این کارخانه که بر ماشینهای گوناگون و مختلف ، همواری ، و صفائی ، و درخشانی ، و روغن دادن چرم مشتمل بود انجام یافته بدستگاه پاپوش دوزی که دالان
ماشین

سال چهارم
شماره ۱۵
ماشین دوار بزرگ ۱۰ ترا با کارخانهٔ سابق ربط میدهد داخل شدیم .

این کار خانه ، دوختن بوت و موزه ، و بوت موزه ، و سیلیپر و غیره را تعهد کرده است . بعد از انکه آواز های مختلف ماشینهای آن گوشهای مارا به شنیدن خود مشغول ساخت از همه اول بماشین برش بوت که بيك پهلوی خود بر دیواری انواع و اقسام مختلف قالبهای برش ، پنجه ، و اطراف ، ویسه کی و تلی ، و کری را بالای میخهای خلیده گی آویزان داشت ، تصادف کردیم چنانچه هر يك ازین قالبهای آهنینی که بر سطح چرم نهاده میشد به یکدو فشاری که بهم ماشین بران اجرا مینمود مثل قالب پونه جرمی جدا میساخت ، از نجا گذشته بماشینهای دوخت رسیدیم که مشابهت کلی با ماشینهای عادتی کالا دوزی خیاطها میرسانید در مقابل هر کدام این ماشینها کاریکرها نشسته پنجه ، و اطراف و ویسه کی بوت را با یکدیگر ربط داده میدوختند . و چون روی بوت کامل میشد آنرا به نفری دیگری میدادند که آنها قالب های چوبین های را در ان در آورده و اطراف زیرین روی بوت را بر تل قالب هم پیش آورده كوك ميكردند و باز قالبها را از طرف دهان بوت کشیده ، روی بوت که بصورت يك مسحی تحویل می یافت ، برای ارتباط تلی به ماشینی برده میشد که در انجا باقی بریده گی تیار شده بعد از برش از زیر فشار ماشین دیگری نیز برآمده و استوای سطح خود را گم کرده وضعیت طبیعی کف پا را گرفت میبود بذریعهٔ یکنيم باریکی که در قسم زیر ماشین در يك محفظهٔ موضوع بود خام كوك شده و متصلاً ازین ماشین بماشین دیگری نقل یافته در انجا با پیچ برنجی کانتی میخ زده میشد که بنا بران روی بوت يك اتصال و ارتباط کلی با تلی پیدا میکرد . و سپس بماشین دیگری که کری را با قسم منتهای آلی انضباط میداد رسیدیم ، این ماشین بیکصورت بسیار عجیبی از طرف دهان بوت در آمده و بیکحرکت دفعتاً کوکه ها را بطرف کری بوت بکمال قوت و شدت کوفته کری و تلی را با هم بك ارتباط و انضباط مکملی میداد ، و چون از مشاهدهٔ عملیات این ماشین فارغ شدیم بوت را تماماً بصورت و وضعیت اصلیش دیدیم که بعد از ان بفرض صفائی اطراف تلی و کری خود بماشینی معروض شد که بکمال صحت بعضی برآمد گیها و ناهمواری های جوانب تلی و کری آنرا حک و اصلاح نموده بماشین آخرین دیگری که وظیفهٔ روغن دادن و لشم ساختن اطراف تلی و کری را ایفا مینمود رفته و از انهم استفاده نموده حکم حقیق يك بوت مضبوط و مکملی را گرفت ، و بهمینکه این کار خانه در همین جا منتهی شد نظریات مارا نیز طبعاً با خود انجام داد ، حالا می خواهیم که شمهٔ از احوال کارخانهٔ مذکور را علی الاجمال در ذیل بنویسیم :

کارخانهٔ پر منفعت چرمگری و فابريك فواید شريك بوت دوزی که یکی از آثار ترقی دثار عصر تمدن حضر اعلیحضرت همایونی است .


صحیفه ۳

به هشت سال قبلبرین در تحت نظارت فنی « نارتین » نام يك نفر انکلیزی بنیاد و تأسیس یافته بود . و در انوقت كار خانهٔ مذكور خیلی كوچك و محدود يك چيزى بود . و بدون بوتهای کلفتی که مخصوص عسکرها میباشد دیگر اقسام پاپوش و غیره را مهیا کرده نمیتوانست ، و سپس چون « نارتین » مذکور از طرف دولت بنابر خواهش خودش برای خریداری بعضی ماشینها و آلات ما يلزم جر مکری و بوت دوزی فرستاده شد ، بر وعدهٔ خود وفا نکرده دوباره نیامد و از همانجا استعفا نمود ، و در عوضش جناب کمالات اکتساب حرفت آگاه صنعت دستگاه قادر بخش خان که فن مذکور را در ممالک متمدنهٔ مترقیهٔ عالم مانند ایران و امريكا ، و فرانس ، و جرمن ، با فنون معتنابه ای دیگری مانند علم المعادن ، و کیمیا ، و غیره تحصیل و تکمیل کرده است از تجال به اینطرف برای مهندسی و مدیری کارخانهٔ جرمکری و فابريك بوت دوزی خواسته شده اند که از آنوقت تاکنون ترقی نمایانی که کارخانه را دست داده است بر اخلاص مندی و صداقت شماری غرتمند قادر بخش خان و حسن خدمات لایقهٔ جناب عطا محمد خان سر کردهٔ کار خانهٔ مذكور يك دليل و برهان روشنیست .

در ین کارخانه هر رقم بوت ، و موزه ، و بوت موزه ، و ساییر وزین ، و غیره ، اسباب چرمین علاوه بر صنف عسکری برای هر کس از افراد رعایای صادقهٔ شاهانه باجرت و فرمایش ساخته میشوند و غیر از ان يك دكان مستقلی در بازار ارك که برای فروش مصنوعات داخلی معین است در آنهم بوتها و غیره پاپوشهای وطنی اعلائی که در استحکام ، و لطافت ، و صفائی از بوتهای اجنبی انکریزی هیچ واپس نمیگذارند بقیمتهای بسیار ار زانی بفروش می رسند .

لهذا بر هر شخص منتخواه وطن دوست وجداناً فرض میشود که مصنوعات وطنی را بکمال ممنونیت در استعمال آورده ازان استفاده کنند و پوشیدن اسباب ممالك خارجيهٔ اجنبيه را ترك داده باجناس ممالك خود قناعت ورزیده دعای خالی از ریای دوام عمر و اقبال ذات مراحم صفات بادشاه ترقیخواه خود را بر زبان راند .

حوادث داخله

میلهٔ جبه
در بخبار میلهٔ جبه بلحاظ سیر و تماشا بر تمام میله های سابقه تفوق داشت علاوه بر اسب دوانی و پهلوانی و داربازی يك تماشای فرحت بخشای دیگری که عبارت از نمایش جمناستيك عسکری باشد نیز دران اضافه شده بود . بساعت ۱۰ ذات شوکتیاب اعلیحضرت همایونی بسواری موتر میدان میله کاه داخل شده در خیمهٔ خصوصی شاهانه تشریف فرمای عزت و اجلال گردیدند . و بعد از يك کمی وقفه که در دیدن پروگرام اوقات اصناف تماشا بعمل آمد از همه

اول به جمناستیک ابتدا ورزیده شد . و از دو صف عسکری ها یکه برای جمناستیک انتخاب کرده شده بودند اولتر صنف نفری کلان سال به احاطه که برای تماشا تخصیص داشت با اونیفورمه های مخصوصهٔ جناستيك و موزيكه به ترتیب و قواعد عسکری داخل شد . و پس از انکه سلامی ذات شاهانه را موزیکه اشعار کرد نفری مذکور بنابر اشارات معلومه که به « اشپیلاق » فهمیده میشدند به کار سیم آغاز کردند و اقسام دورها ، و معلق های دشوار و عجیبی در ایران اجرا کردند و از پشت اسب و شتر ایستاده هم خیز زدند که حقیقتاً شایان تحسین يك منظره بود . بعد از ان که این صنف کارهای خود را به انجام رسانید ، صنف خورد سال عسکر جناستیکی بمیدان بر آمد . این صنف خورد سال عبارت از بچه هائی میباشد که بغرض تکمیل غند اردلی حضور از اقوام جدیدی در عسکر برتی کرده شده است و به سبب خفت جسم های خودشان در جمناستيك شهرت و مهارت فوق العاده را کسب و تحصیل کرده اند .

این بچه ها علاوه بر صنف نخستین تماشائی که نشان دادند هما بست های خوشنمائی بود که بر چوب های متوازی تشکیل دادند ، و در آخر از همه نفری صنف مذکور که به صد نفر بالغ میشد بالای متوازیها وارد بان متوازی يك تماشای تعجب افزای دیده شد که علاوه بر بست های سابق به دو طرف دو برج مخروطی بجواب همدیگر ترتیب دادند که ارتفاع آن قریب به ۹٫۵ گز قیاس و تخمین کرده میشد . به ساعت ۱۲ توپ نیمروز انجام تماشای جمناستيك و تهیهٔ وضو و نماز جمعه را بر همگان اعلان نمود ، بعد از فراغ صلوة دوباره مردم برای اخذ مقام شتافته محوطهٔ تماشاگاه پهلوانی را احاطه کردند و پهلوانها به نشان دادن فن خودها جوره شده با همدیگر زور آزمائی مشغول شدند . و چون پهلوانی تمام شد ، مسابقهٔ اسب دوانی آغاز شد . درین دفعه اسب دوانها را در ریشی های بسیار چست با کلاه های چسبی از طرف سرکار مرحمت شده بود که با الوان مختلفه خود شان صاحب اسب را از دری های دور مردم تعارف میکرد . در اثنای اسب دوانی داربازها نیز ضمناً کار خود را انجام دادند . و قریب به ساعت ۳ بود که مردم از تماشا فراغت یافته به عودت آغاز نهادند .

( قتل )

از قندهار مینویسند :
از شهر قندهار با بعد ۱۰ میل یکجای است که آنرا « پروان » می گویند درینجا اقبال خان نام که خالی است بزرگ از قوم نورزائی قتل شده است .

مرده قندهار و حرامی گویند که او را دو تا پسرهای ارکه با او خفه بودند بوقت خلال قتل کرده است ولی پسرهای او می گویند که ما در خانه نشسته بودیم یکبار صدای تفنگ شد ما بیرون جسته راحتی او را در سرای دیدیم که کوله خورده آفتیم .


سال چهارم
صحيفه ٤

که بود بابا گفت، دیر اوتی، بود یعنی مقیم دیراوت بود، هنوز فیصله نشده.
خان مذکور خالی بود زرك مردم تعریف سخاوت و شجاعت اورا می کنند اللهم اغفر له
[ افسوس این تفنك ها و تله ها که بر سینه خود آنرا خالی می کنیم ]
( فریاد از دست اجازه دار )
چندی قبل در این اکثر تجار قندهار از دست بسیار گیری اجاره دار شك شده به نائب الحکومه صاحب قندهار یکمرتبه مكتوبی در تنبیه اجاره دار مسمی به عبدالرحمن خان کرده بودند و نایب الحکومه ایشانرا تسلی داده باجاره دار سرسری گفته بود که ایشان عریضه کرده اند ولی اجاره دار چندان اهمیت نداد پشت گوش انداخته بود باز تجار یکجا شده پیش نایب الحکومه قندهار آمده و یاددهی عریضهٔ خود کرده گفته اند که اگر بازخواست ما می شود خوب ورنه به اعلیحضرت عریضه نگار میشویم. بعد ازان نایب الحکومه باز اجاره دار را خواسته و گفته ایشانرا راضی بساز. بعد ازان اجاره دار همه سودا گرها را که در عریضه دست خط داشته خواسته به تکتک و شیر چای برای شان کرده با ایشان سوال و جواب کرده که من با شما چه کرده ام یکبار یکی برخاسته يك رقم گفته و دیگری دیگر بعضی از آنها را می نویسم
یکی گفته صاحب ! دو يتم فى بار -- قرآن میگیرید که يك لك بار می شود و یکنیم لك روپیه از چه بابت ؟
دیگری گفته مال که می آریم نرخ فروش آنرا آنقدر می گذارید که با قیمت کسی نمی خرد و اگر بگویم با شما میگوئید به همین قیمت از من باشد ما نمیدانیم که شما سودا کر هستید یا اجازه دار
دیگری گفت از در و ازه يك من قندهار ( که از سیر کابل کمتر است ) کشمش میکشیدم و بخانه می بردم آدم شما يك كابل گرفت آیا شما همین قدر حق دارید دیگری گفت ما میدانم که شما کوتوال هستید نایب الحکومه هستید یا اجاره دار که زدن و بندی کردن هم در اختیار شما است .
این شمه ایست که بیاد من ماند هنوز بسیار ها گفتند
بعد ازان اجاره دار گفته بسیار خوب است هر چه شما بگوئید من قبول میکنم و ایشان را راضی ساخته است
در پنجا روزی نیست که ۲ پاڼه نفر افواج مسلمان انگلیز وارد قندهار شود دو سه روز قبل ١٤ نفر را یکجا نایب الحکومه به کابل فرستاده است .
در قندهار پول سیاه قحط شد است مردم به روپیه ها و قرآن خرید و فروخت می کنند .
در مدتی که من آمده ام سه بار قافله تفنك های كوتا كون مانند ناوه بر ندیل مچکی دهان بر ، دنباله پر ، بغل پر می آید اکثر بطرز ناوه انگریزی ناوه تیرانی می آید به ٨٠٧٦٠ تومان پخته فروخته میشود مردم کهرا و شهر خریداری تفنگ می کنند . غ . ه

شماره ۱۵

ادبيات
حسب حال

رفت امنیت زعام وقت خون ریزی رسید
ساعت هول است هول ساعت آسایش رمید

رفت آرام شبانه عصر خون ریزی است خیر
در سحر که از شفق این نکته در گوشم رسید

خامهٔ بالتيك دولتها چنان مستبدید کند
گر برای تیزیش تیغ جهانی در کشید

گشت چون پیمانه آسایش شان لب بلب
لاجرم در دور آخر غشی و مستی شد پدید

هر یکی را فکر برتر بودنش دامن گرفت
هر یکی را دعوی بالائی بر گردون رسید

روس گفتا عسکره سیار و خوف از چه چیست
تیمه گفتا ضرب ضرب دست و تیغ کی چشید

گفت جرمن نیست جز من مرد میدان وغا
خصم من امید روس از برق قهرم تا پدید

انکلیز از قوه بحری فرانس از فر خویش
فتح و فیروزی نصیب خویش می کردی امید

ليك پير چرخ رنگی دیگری در خم و پخت
کان نه بوزینه کاری بدید و نی وزیر از سکته شنید

آن خیالات سیاسی از سر ایدر ورد کرایی
همچو مرغ رنك او زينوا قعه وقتی پرید

ادعای امن عام و محفل ليك بوریب
حمله شد زیار عصر قتل و قتالی رسید

گشت خاك خوشهوای او رو با آتش فشان
خوف غرق عالمی از لاو (۱) هایش شدیدید

بسکه شد دود تفنك و توپ و یورپ بلد
ابر ظلمت پرده بر خور شید امنیت کشید

ه جاه کن را جاه در پیش است، گوش هوش کو؟
خانه ویران گشت یورپ راختراعات جدید

پیش ازین در خاك و آب از بود جنك عالمی
رفت اکنون تاهوا این شعله اتش رسید.

بحر احمر گشت دریای که خون خلق ریخت
ای بسا انسان که جوناهی بقعر آن رسید

کشته باب المندب اندر وقت رفتن در مصاف
هر سیاهی را در خانه زنگریان سدید

§

کر بسوی حرب با چشم بصیرت بنگری
زان میان کاری برای خویش می آری پدید


صحيفة ٥ سال چهارم تارة ١٥

نیست حرب این هست يك آینه بهر اعتبار دولت انگلیز را دامن از آن پس بند شد
هر که را چشم سر است احوال خود در وی بدید دولت عثمانی آخر خویش را ناچار دید
روشن است از طرز رفتارش كه سوز عالمی در ميان حمله بلجيك شرقی پامال شد
از زبان شعله گويد هر دمی هل من مزيد از ميان سنگ و آهن چون شراره برجهيد
اول اندر آستريا سروپا بنهاد پای مانی تكرو با وجود كوچكی اعلان نمود
شعله اش زان بعد اندر دولت روس اوفتيد هيچ كس در انجمن اين آتش نخواهد آرميد
بعد از ان اندر دماغ ويلهلم انداخت جوش يكسر الحرب ژاپون كانتهای مشرفت
باز بر ملك فرانسه از غضب عسكر كشيد و ان سر ديگر بآخر نقطۀ مغرب رسيد

يك حصه قلعه آگره از طرف نهر جمنه از بناهای پادشاهان اسلام
از منظره های هندستان

این بود رفتار حرب و آن بود تأثیر او ه كز كردی قيس در وقت سحر حاصل بدان *
ای مسلمانان اگر داريد كاری پس كنيد ه ميرسد عمر بزوال و ميرود صبح اميد *

ع

یا یکی فوج از سر شك ديده حاضر ساختن
يا ز شور دل دو سه صندوق بارود آوريد (١) دلاو ، مواد گداخته كه از گرمی درونت آتشفشانی می راند و
یا یکی ریلی سریع السیر از دود قلوب باعث خرابی مقامات و شهرهای قریب می شود *
یا کدامی نیر از آه سحر یکجا کنید

-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~--~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~--~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~--~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~--~-~-~-~-~-~-~-~--~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~--~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~--~-~-~-~--~-~-~-~-~-~--~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-`


صفحه ٦
سال چهارم
شماره ١٥

مقاله مخصوصه
( علم و السلام )
علم در لغت دانستن و ضد او جهل است.
و در اصطلاح فلاسفه و متکلمین چیز است که وجود او مستلزم حضورش در ذهن و مطابق است باین عالم معلوم در ذهن.

و این لفظ چنانکه مطلق است بر تفصیل فوق — نیز اطلاق میشود برانچه مرادف اوست — و آن اسمای علوم مدونه است چون نحو — و فقه و ریاضی و طبیعی ووو..... — تفصیل اینکه آیا چقدر مرادف دارد؟ و اطلاقاتش بر چند موضوع میشود ؟

از منظره های هندستان (دهلی دروازه) در قلعه آگره از بناهای پادشاهان اسلام

اینست که توضیح اینهمه از حیز تحریرها بیرون است و از موضوع صحت ما خارج چه — این ذات قدسی صفات مرجع جمیع حسنات و تمامی قدرت شامل است — و برهمه ادارات طبیعی و وضعی عامل — و فیض فرهنگ جهانگیری را آب و رنگ با نمک ازوست و معاملات سیاست الامرا رونق صلح و جنگ ازو — قلم سعادت رقم فیلسوف خرد در بنان اوست و مدار مهام قانون بشریت و حیات ناموس انسانیت بر فرمان او — گاهی خدمت احادیث را دامن بر کمر زده با محدثین متکلم است — و گاهی با متکلمین در منطق — گاهی منطقیانرا


سال چهارم
شماره ١٥
غوامض حکمت الهی میاموزد و دهی پرده ظلمت اشتباه الهيين اختراعات جدید و رونق تازه که در قوه متخیله از تحصیل حاصل
را در رواق دماغ از نور شارق روا من اشراقیه میسوزد - زمانی کرده است از تحصیل حاصلش بدر میکنند ! - پسر دهقان علی
با جغرافیین دریا نورد و بادیه چاست و وقتی با تيلگراف بی سیم فلاحت میا مورد با نمره قبض آن از فلاحی فلاحی بیستند ! -
و طيارات مستقياً برهوا - كاهي بانحو صرف اوقات دارد تا ادب كذا هر صنفی از ابعالی و ادان در پی علمند و مبنای جمیع حرکات
را از عقل بشرف صحت آرد و گاهی با طب همت میگذارد تا مغرب و سکنات شان بر علم - تارونق کارشان روز افزون و قوه دماغی
علت بر مشرق طبیعت عاصیانه چشم طمع اختلال و تصرف ندارد جميع ملسل عالم در مقابل اقدامات محير العقولانه شان زبون
خلاصه در ممکنات فرمان روا هم تم است و فعال ما یشاء گردیده است.
بين الأرض والسمة على -- المسارا يشاه راه الهی رهنما علم است دوم تعلیم و تعلم در جمیع مثل فرنك بطور اجباری است تا
و نمره حاصل دنیا و ما فيها علم - علم است که مجهول النسب درجه تعلیمی که مقرر گردیده پسر پادشاه و اولاد گدا در مکاتب
را بمدارج اعلام معارج اعتلا براورده تا با همه تبختر و وخيلا بر جندين ومدارس بالمساوات تحصيل علم وتعليم ادب میشوند تا در اکثر
مليون نفوس ذكية حرو ازاد با خوار نا واجب فرمان روانی میکنند ملل مغرب درصد بود نفر از نعمت قراءت و کتابت مستفید اند
علم است که ملت ژاپون دولت روس را با آنهمه چیروت و !! صد آه !!! که در ما ملت اسلامی اثری ازین دو ماده
خوت زبون میسازد و از دمشمه ورقیات در اقصی شرق بر همکنان موجود است :
مینازد :
( اولاً ) تحصیل علوم عقلی و نقلی را یکجا علمای روحانی
اس چرا این افتاب تابان که بی خار و کل یکسان میشاید از میکنند و پس از تحصیل علی الرسم رفته در جای خود می نشیند
اهل ما چهره در نخاب بی آزر می کشیده و چگونه این ابر و کسب معاش را از حرفت و صنعت برای خود کار میدانند
مکرمت ایزدی که برخی وسایل یکدست میبارد از ما ملت مصیبت و استخفاف خود را از عوام الناس کفر میشمارند ؛ نه از علوم
نزده قحط ساله نادانی و تاراج گردیده تر كان نفاق وبغارت رفتة دينية كم كشته كان بادية ضلالت راهدایی !! وله از علوم عقلیه
و اماند کان ابنای وطن را حمانی دارند. اگر قطعه زمینی از پدر
دوى شقاق بالمره دا من الفت جيده ١٢؟
درین محل هر کی سختی دارد - و هر صاحب رأی قطف میراث یافته باشند از پی مولائی کوثیر میکردد - وازپی موالاتی
الزهور نقادی را از چینی - خیال آزاد است خیال را کسی باشیر - ابنای حضرات که تأسی بابای خود هم ندارند زمانی چند
نمیتواند که در قید ادارت کرد لاجرم بنده نگارنده نیز که علت باسم آخند زاد کی به بی عاری تمام روزی را بشب میآورند و به
الملل این تدنی را در مقابل ترقی و تعالی دیگران فکر عاجزانه قبلی و بیکاری شی را بروز و از جاده انصاف نباید گذشت بهداد
خود در دو ماده میشومه احساس نموده اگر جهراً سرايد - العلم فريضة على كل مسلم ومسلمة ) اكر تمامي عالم اسلامي تعمیل
و برای رسوا نمودن این دو علت منحوسه فحوای ( ولا تخش این فریضه را نمايند و بكوشة تقدس بنشینند پس باید که من وسلوا
الله لومة لايم ) از حمله خموشی بی پرده براید کسی نمیتواند بگوید از آسمان نازل شود و بارضوان از بهشت مایده برای حضرات حمل
که ترا این سخن نميرسد لذا متهماً برین نکته حکمیه که که کنند والابدن ما تحلل كه مستلزم حیات است در کرده ماه و خوشه
میباید گیفت و لوار بخشد ) اقدام میشود.
پروین نیز که وجود ندارد !
پوشیده نیست که ملت مغرب زمین در را بر دو حصه قسمت ای کاش اگر تنها علمای روحانی برای مناظره چنانکه می
کرده اند که یکی علوم دینی وان دیگری علوم دنیوی که ما آنها را گویند قدری ازین علوم را میخواندند مگر خوش بختانه فرقه
باسم علوم ( على وعلى ) أمبير ميكنيم (۱) فرقه علمای نقلی که دیگریکه روی سخن ما بكسر طرف آنهاست طرفه صرف اوقات
تعلق بکلیسا دارند و آنها را باسم علمای روحانی میگویند دارند چه بعضی را می بینیم که ابداً صفحه از علوم دینیه نخوانده
پس از تحصیل علوم درقی خود بعضی در زوایای تجرد ترهب حاصل و مسئله از فنه حنیف و احادیث شریف ندانسته اوراقی چند
میکنند و برخی برای ترویج مذهب خود دامن پر کمر زده دقیقه ازین مقالات را چون طوطی ورد کرده خود را در زمره
از فرض منصبی خود فرو گذار نمیکنند انجمن ها (میشتری ) علمای روسان كثر الله امثالهم کنید. تکیه بر بالش نقدس میکنند.
بریا میدارند ایانه ها فراهم میکنند دعات باقطار عالم میفرستند اگر سوالی کنند که این منطق و ووورا برای چه تحصیل میکنید
ملت نیز ایرانی تمجید و ترجیب بر کمان دارد و از معاونت و معاضدت که این ربطی بعلوم دین و عقاید ستیه ندارد و فایده معلومی نیز برای
خود داری نمیکنند
نوع بشر نشان نمیدهد - آنگاه سرزده میفرمایند که این آلتی
(۲) سایرین باس علوم عقلیه پرداخته و سردی آن ابر رحمت است برای دفاع خصم !!! ماشاء الله جناب ازین جواب باصواب
حین صنایع را سیراب و نو باوکان روضه ملت را شاداب میدارند - رنجه نشوید این نه آزمان است که مخالفان دین و ملت با شما براهین
در تجار پس از تحصیل رجوع کسب پدر میکنند - واز شمشه منطقی و مناظره علمی مقابله کنند این زمان آگه اصلی دفاعی همنا


صحیفه ۸
سال چهاره

توپهای کوه کوب و تفنگ های ماشین دار کروپ و بمبه های خانه برانداز و طیاره های هوا پرواز شناخته شده است شما که حرکت را از جای خودکار میدانید باین چند تلفیق خالی از تحقیق چگونه دفاع میکنید اگر به آئینهٔ مصفای تاریخ رجوع کنیم خواهیم دید که زمانیکه ما در مدرسهٔ نظامیه و مستنصریه بغداد باین مقولات ( لم ولا نسلم ) داشتیم وقوهٔ دفاعیه را که رجال با کمال صدر اول اسلام رضوان الله عليهم الأيوم القيام برای ما ودیعت گذاشته بودند بر طاق نسیان گذاشتیم امت رذیلهٔ شامان ( مغل ها) با وصف وحشت و نا انسانی چه سیل بلا نبود که بر ما نیاوردند - و چه ظلم بر ملا نبود که بر ما نکردند ! - اگر قوهٔ دفاعیه را که نکرده بودیم البته دفع آن بلیه را با سانی مینمودیم لااقل دیوار خلافت را از صدمهٔ آن وقایه میکردیم بلی اگر قوهٔ دفاعیه را نباخته بودیم سیادت افریقائی ما را اجانب برادرانه مابین خودها قسمت نمی نمودند : واکر قوهٔ دفاعیه را میشناختیم سطوت و جلال خود را در ماوراءالنهر برايکان نمی باختیم وا گر قوهٔ دفاعیه را میداشتیم سلطنت هند و مملکت اندلس را بی هیچ نمیگذاشتیم ! وا اسفا !

خبرت هست که هیچت خبری نیست ز خویش
آه اگر بگذردت زين سپس ایام جو پیش

خوب هر گاه برای چند ورق تطویل الا طابل که الهٔ دفاع تصور گردیده نیمه از عمر گرامی صرف این اباطیل میشود چه ضرر دارد که قدری از علوم حرفه و صنایع جدیده نیز تحصیل کنیم که بسایهٔ ترقی پیرایهٔ آن فابريك های توپ سازی - تفنگ سازی - بارود سازی - تشکیل دهیم تا در وقت لزوم دفاعی از دشمنان دین و دولت کرده باشیم لااقل بسایهٔ آتعلوم کار خانه های نساجی و کاغذ سازی و طباعی داشته باشیم تا اوراق مصاحف شریف و کفن اموات مطهرهٔ خود را از دست اجانب که مخالفان دین و ملت ما هستند نگیریم !

شرم دار آخر خدا را تا بچند
خویش را داری بعالم ریشخند

ساز بهر خویشتن در روز کار
قیمتی پیدا در بن دار العبار

چون حریفان ساز کسب معرفت
در صناعات از زبان سلطنت

پرشد عالم از صناعات بدیع
نیست فکر تو ولی دی وسیع

سیر تو جز مبحث تجرید نیست
حیف در توقوت تنقید نیست

نی ادب شد حاصل توئی کمال
کرد ضایع عمر تو ملا جلال

درس اینفن صدر شیرازی نگفت
بلکه خود علامه رازی نگفت

تا زدرد مفلسی یابی نجات
واگذار این منطق و این ترهات

درد نکبت را نمی بخشد دوا
صدره از خوانی اشارات و شفا

( دوم آنکه ) متاسفاً در هیچ نقطه از نقاط عالم اسلامیت تعلیم اجباری وجود ندارد ملت اسلام روی هم رفته هم بی علم و بی سواد چون حشرات در شوارع و معابر مرور دارند نه از اساس اسلامیت خبری و نه از اخلاق و انسانیت ثمری دارند زندگی را منحصر در خور و خواب میدانند و مسلمانی را در لفظ ( مسلمان و مسلمان

شماره ۱۵

زاده هستم الحمد لله ) محدود می شمارند : اگر روزی چند طفلی را مکتب سپارند پیش از انکه استقامت المدال استفاده اش شود و نظاره اش از عین عنایت کمال بهره برد پدرش که از لذت علم و ادب بی بهره ندارد برای دست یازی حرفهٔ خود پدرش می کند و چشم از تربیت پسر می پوشد و بالفاظ منحوسهٔ ( روبانا مفتی خویشوی قاضی که نمی توانی شد ) در جهالت پسر می کوشد ؛ گویا عمراً منحصر در قضا و افتا میدانند و ماداء الحیاة در کوری و جهالت می مانند آه ازین حیات سرا و پا پر از فرین زنده کی ابله شعار !!!

زنده کی که این بود نه بر سر این زندگی
زنده کی در کنده کی نگذشت هی شرمنده گی

زیاده درین محل ناطقه کاو گیر است و پای از سلاسل غم در زنجیر ؟
ربنا لا تزغ قلوبنا بعد اذ هديتنا وهب لنا من لدنك رحمة انك انت الوهاب - انتهى امضا ( یکی از قارئین سراج الاخبار ) .

حوادث خارجيه
( اجمال )

در دنیا جنگهای بزرگی که بوقوع آمده بسیار است. چنان محاربه هائیکه تنها در مابین دو دولت بوده است ، و چنان محاربه هایی که در مابین چند دولت با همدیگر بوده است و چنان محاربه هایی که از یکطرف يك دولت و از دیگر طرف دو ، و یا از یکطرف يك و از دیگر طرف سه چهار دولت بوده بسیار واقع شده است که صحایف تواریخ آنها را یکان یکان به نشان میدهد . گاهی این محاربه ها تنها از سبب غرور و نفسانیت شخصی پادشاهان با یکدیگر و گاهی از حرص و هوس جهانگیری ، گاهی بنا بر طمع تاراج و یغما ، و گاهی از سبب مشکلات لا تحل سیاسی و گاهی بنا بر رقابت و مقاصد تجارتی و اقتصادی ، و گاهی محض بر منازعات دینی و مذهبی شعله افروز عالمسوزی گردیده است .

حال آنکه این محاربهٔ منحوسهٔ حاضره را اگر جامع الصفات بگوئیم جادارد. چنانچه غرور و نفسانیت شخصی امپراطور ها در ان شامل است. طمع و رقابت جهانگیری ، و مشکلات لا تحل سیاسی ، و مقاصد اقتصادی و تجارتی نیز اساس آنرا تشکیل داده است . اما چیزیکه شایان افسوس و حسرت ، و در عین زمان موجب اندیشه و دهشت عالمیان میگردد این است که رفته رفته محاربه رنگ محاربهٔ مذهبی و دینی را پیدا میکند .

از معلومات بعضی اخبار ها ظاهر میشود که رئیس روحانی بزرگ انگلستان ، لارد بشپ ، با همه قسیسها و هیئت روحانی انگلستان بمیدان حرب رفتی میباشند که انصورت جنگ اوروپا از جنگ تمدنی بجنگ دینی و مذهبی تحویل خواهد یافت . اما اینرا نمیدانیم که آیا این رئیس روحانی انگلستان تبدیل مذهب کرده بمیدان جنگ خواهد رفت یا آنکه بر مذهب « پروتستان » باقیمانده خواهد رفت؟ اگر پروتستان بوده برود جهت مقابل او که المانست


صحیفه ٩٠ سال چهارم

نیز پروتستان است. هیچ شبه نیست که چون پایها و رؤسای روحانی انگلستان بجنك بروند، بايها و رؤسای روحانی فرانس که مذهب كاتوليك، وبادر بها و رؤسای رو حانی روس که مذهب اور تو دوقس دارند نیز میدان جنك بطريق اولى حاضر خواهند شد . عجب هنگامه ! آیا میدانهای رزمگاههای مشرقی و مغربی را نمایشگاه اجرای آئینهای مذاهب مختلفه نصارا خواهیم دید چه عجب واقعه ایست مجترش اینکه اگر محار به در مایین دو ملت مختلف المذهب - یعنی تنها در مابین پروتستان و كاتوليك ، يا اور تو دوقس و پروتستان میبود محاربه مذهبی نصارا گفته میشد . اما چون حرب در مایین هر سه مذهب مختلفه نصار است انسانرا حیرت دست میدهد که این زحمت کشی هیئت روحانی انگلستانرا بمیدان محاربه چه معنا داده بتواند : نخستین مذهبهای معلومدار و معروف نصارا که دولتهای معتبر و معظمه اوروبا بدان متدین اند همین سه مذهب پروتستان . كاثوليك و اور تو دوقس است که از دولتهای متحارب ، انکلیز و المان پروتستان، روس اور تو دوقس، فرانس کاتولیک میباشند. اگر انکلیز پروتستان نمیبود و تنها المان پروتستان میبود در حال گفته میشد که آن دو مذهب دیگر بر مذهب پروتستان عقد اتفاق کرده میخواهند که آنره از دنیا بردارند. اما چون انکلیز و المان هر دو پروتستان اند و اوستریا کاتوليک است این آمدن هیئت روحانی انگلستان با رئیس روحانی شان بمیدان جنك چنان يك معما نیست که حل آنرا خود روحانیان خواهند توانست . از بسکه مسئله مشکل است گاهی چنان وارد خاطر میشود که مبادا براستی المانها مسلمان شده باشند، وگرنه پروتستان با پروتستان چسان محاربه مذهبی خواهد کرد ! ها ! یکچیزی دیگر هم هست، مثلا متفق المانرا به بینیم که غیر از اوستریا کیست ؟ این است که این مسئله خیلی دهشتناکست، خیلی !! اتفاق و اشتراك دولت عثمانی را با المان ، درین محاربه خانمانسوز جهان برای عموم افراد مسلمان يك چيز سهل و بی اهمیتی نباید پنداشت، و المانها با این نیرنگ خودشان که عثمانی را با خود شريك جنك ساختند محو و انقراض خود را با محو و انقراض تمام عالم اسلام مربوط نمودند . اگر المان غالب بیاید دولت عثمانی هم يك حيات تازه را مالک میشود ، واگر کار بالعکس نتیجه بخشد اگرچه از المان يك آثار کمکی در دنیا باقی هم بماند ولی از دولت عثمانی نام و نشانی هم در دنیا نخواهد ماند. چون دولت عثمانی لا سمح الله محو و منقرض شود تصور شود که حال عالم اسلام بچه منجر خواهد شد ؟ در ين هيچ يك شك و شبهه جایز نیست که شرف و شان و افتخار هر ملت به این است که دولتهای حاکمه و مستقله از ان ملت در دنیا موجود باشد . و چون چنین نباشد آن قوم اسیر ذلیل حقیر و به سلک حکم آن ملت هایی میشوند که قوه حاکمه را مالک باشند . چنانچه قوم ملت یهود بنی اسرائیل در وقت ما يك مثال روشن و مبرهن این مسئله شمرده میشود. پس چسان مسلمان خواهد بود که بمغلوبیت عثمانی و جدانش راضی شود بلی غیر از دولت علیه عثمانی دولتین علیتین ایران و افغانستان نیز در ملت مبینه اسلام موجود است . و انشاءالله تا به ابد همه دولتهای اسلامی موجود خواهند بود. اما چون نقشه و گرده تصورات همسایگان با هم متفق شده را در خصوص تقسیم این دو دولت در پیش نظر گرفته شود انسانرا دهشت و حیرت استیلا میکند ! پیش از حرب حاضر ابزار ایتام ، منطقه خود در سا پر دو قسم تقسیم برادرانه کرده بودند . اگرچه در باب افغانستان نیز این تصور را در خیالخانه خود بر روی کاغذ نقشه کردند . ولی به اینم ایمان و ایقان آوردند که تا يك نفس متنفس درین خاك موجود باشد کامیابی شان هم مفقود خواهد بود.

این است که بسبب شنیدن خبر تبدیل یافتن جنك مدنى اوروپا بجنگ دینی و مذهبی، سیاسی سیاسی را فراموش کرده و از فکر خوردن زلف یار اندیشه نکرده به استماع اندیشه های دور و دراز سوق فکر نموده شد. حالا از تجویز ها در گذر : یکقدری احوال را اجمال کرده بگوئیم : - که حرب هنوز بر همان حال است که بود. چیزیکه نوظهور نموده همانا هجوم چهل پنجاه کشتیهای جنگی فرانس و انگلیس است که برای فتح استانبول بر آبنای چناق قلعه - یعنی دره دانیال - هجوم برده اند . و با وجودیکه از یکماه متجاوز است که این کشتیها متمادياً بر استحکامات آبنای مذکور گلوله باری دارند، و بار بار از خاموش کردن و خراب ساختن قلعه ها و مستحکمه های آن اعلان هم کردند، ولی هنوز هم از مرور نمودن آبنا و فتح استانبول چیزی اثر و خبری معلوم نشد . حتی خبرهای آخرترین رویتر ایجنسی که از لندن بتاريخ ١٩ مارچ در زیر عنوان [ واقعه افسوسناك معرکه دره دانیال ] نشر شده مشعر برین است که چند کشتیهای معتبر جنگی فرانس و انگلیس بضرب گلوله ها و طور پیلهای عثمانی با بسیاری از نفری کشتی نشینان شان غریق بحر نایاب گردیده و حمله مذکور به ناکامیابی منجر شده است. چنانچه تفصیل آن در ذیل آخر ترین خبرها مذکور خواهد گردید .

ترجمة اخبارات اردو المترجم غلام محی الدینخان افغان

وسائل وذرائع جرمنی
(۱) اخبار بھی کرانکل رقم طراز است . - در ماه سابقه اقتصادیات ناگزیر تسلیم میکنم ، که ذرائع علم هنوز اختتام پذیر نشده، برعکس از ابتدای جنگ تا بحال، جرمنی را چنین مواقع غیر معمولی میسر شده ، که از جهت آنها - آنقدر فراهم آوردن ذخائر اشیای خوردنی ، و دیگر اسباب و سامان ، که برای سپاه و سائر مردم غیر مصافی ضروری است ، کامیاب گردیده ، معلوم کردن این امر نیز نهایت اولی است . که چندی پیش از پاشدن جنگ، از جهت پیش بینی، سر گرم طرف داران جامعه المانیه ایشان اینقدر اشیای خوردنی - طلا - مس - ادویه کیمیاوی ذخایر بارجات و سامان حرب فراهم کرده بودند که برای جنگ


شماره ۱۵ سال چهارم ۱۰

یکساله مکفی شده بتواند، حالا از ابتدای جنك مهيب عرصهٔ هفت ماه گذشته است، و آن ذخایر که در ان صرف شده تلافی آنها را غنیم در علاقه جات مفتوحه پولیند -- فرانس — بلجیم کرده. داکتر دان که در معاملات خارجه نظر دقيق وعميق وفكر معامله رس دارد ، میگوید : - تنها در بلجیم ٤٠ هزار مزد و رکان کن در معادن شارلسرای - ليج وسوميتز باجرت بسیار کار میکنند . و حصه بر آمد در وطن ( جرمنی ) فرستاده میشود . تلافی آن کمی که در ذخایر جرمی رو نما شده بود . از فیکسوریها و کارخانجات معدنیات و اشیای علاقه مفتوحه جدید چرمی - کرده میشود . آهن بسیار موجود است ، طلا در خزانهای سرکاری فراهم کرده شده از آغاز جنگ امبيريال بنك ( بنك شاهی ) دو صد و نود و دو كرور وده لك فرانك موصول شده . در اوائل دسمبر رقم سيال بنك مذکور دو نیم صد کرور بود در يك علاقه فرانس فرساً کل پیداوار غله را جرمنان بیدار مغز پیش از جنگ قرض خریده در وطن خود فرستاده بودند. هنوز نوبت میعاد ادای قیمت آن نرسیده بود . که جنگ برپا شد . مزید بران دوکر و رو هفتاد لک جرمن که در ممالک غیر بودند، در از دیار ذخائر وطن اصلی خود مبالغی بلیغ نمودند. دولت جمهوری امر کا امداد این مساعی شان را ثابت قدمی میکنند و جائز می پندارند و در تصدیق ان طرز عمل خود، وقتاً فوقتاً ، احترام عهد نامجات و حقوق آقایان تکذیب غیر جانب داران را پیش میکنند در موجودی این بیان قابل اعتبار ، ما اندازه عدد کی صورت حالات کرده میتوانیم، و هرگز این تصور نکنیم که چنانکه از بیانات نادرست اخبارات ظاهر میشود، که در جرمی نوبت فاقه کسی رسیده باعتبار مالی، حالت جرمنی هم ابتر نیست . حالانکه در آن از بیرون آمد سامان خوراک سد است. در ماه گذشته، در ان جا مخارج زيت ، نسبت به لندن قريب ده في صدى كرانتر بود . خیال کرده میشود که بآخر ماه اکتوبر ، مصارف حرب ۲۰ لك پوند بود. ولا کن کم از کم دو ثلث همین رقم از قیمت تونها وصول کرده خواهد شد.

با اینهمه در حله های مالی ، از قلت سامان خوراك و معدنيات قلت نقدی بیشتر محسوس خواهد شد. چرا که غنیم را در قرض گرفتن از ممالک غير سخت مشکلات روی خواهد داد. درین وقت، ازین اگر دیده شود. برلن - واننا وقسطنطنیه را مبالغ مطلوبه داده میرود . ۰۰۰

در خصوص ذرایع و سامان فوجی جرمی ، داکتر دان میگوید در وطن اصلی با خواه هر قدر قلت سامان محسوس شود. لاکن قلت سپاه هرگز رو نما خواهد شد. در جرمی قریب ۳۶۵۰۰۰ کس نوجوان هر سال در فوج جدید داخل کرده میشوند . اگر عدد مذکور را در ۲۸ ضرب بدهیم. چرا که همین اوسط عمر او ٤٥ سال است. عدد این نو ملازمان ۱۰۲۲۰۰۰۰ میرسد .

کوبیا این قدر اشخاص برای ملازمت فوجی دستیاب شده میتواند اگر از جمله عدد مذکور مردمان مرده یا نارکان وطن یا مردم نا قابل ملازمت نظام خارج کرده بخواهيم يك ربع آن كم بكنم . ازین امر ها دانسته میتوانیم که در میدان جنك عدد سپاه غنیم قريب هفتاد و پنج لك خواهد بود . لا من در ین تعداد کثیر فوج بحرى و سپاه محافظ ساحل شامل نیست ، با الفاظ دیگر ما بگویم که ذرایع و وسایل جرمنی هنوز بآن حد نرسیده ، که برای آن موجب تشویش شود چنانکه در ابتدای جنگ بود . درین وقت نیز حصول فتح را بر قابلیت و کار گذاری افواج خود و حلیفان خود خواهیم پنداشت .

ترجمه شده از اخبار پرتاب هندی کانپور
(۱) در جرمن بك بجکاری استعمال می کنند. که بذریعه آن کدام تیزاب محرک را بر سپاه روسی میباشند، و چهره شان ازان می سوزد.
(۲) روز جمعه يك نويسنده بشکالی کلکته بردکینی، برای توزیع خواه مجالس مزده هزار و چها رصد روپیه را در کادی نهاده بکار دن ریج میرفت، در آن باغ قریب نهانه کوتوالی ، چند نفر کالی راه او را گرفتند و کادی را ایستاده کرده همه مبالغ را تاراج نموده و بر موتر آنرا نهادند ، ولاكن موتر وان از راندن موتر ابا نمود. دزدان او را زدو کوب کرده فرود آوردند و خود آنها موتر را راندند. و گفته میشود که دو نفر شکالی بده نچه روز باستاسیون ریل کالسکه موتر را بكرایه گرفتند. و یکروفر بسیار در سرک سر کولر کار دن ریچ رود رسیدند. درین با دیگر ٤ نفر بنگالی با ایشان ملحق شدند ، و قدری پیش رفته بدکان شراب فروشی رسیده شراب خریدند بعد ازان دو نفر دیگر بشکالی بایشان پیوستند. این ده کس ، متحمله شان نه کس در لباس بنگالی و يك نفر در لباس اروپائی است و بیان کرده میشود که دو نفر آنها را محکمه کوتوالی گرفتار نموده، ولاکن به پیش شان هیچ اسباب قابل الجزاء یافته نشده - تجسس و تفحص آن کالسکه موتر جاریست.

(کبوتران نامه بر)

در انگلیستان یک اطلاع سرکاری شایع شده است . که دولت برطانیه نیز به تقلید فرانس و جرمنی کبوتران نامه بر را استعمال کردن میخواهد. مرد فرانس بسیار معترف و مداح این قاصد ها هستند، و از يك مدت دراز به تعداد کثیر، در پاریس پرورش آنها کرده میشود . و درین وقت نیز در پاریس بسیار کبوتران موجود هستند ، که در صورت محاصره آنها استعمال کرده خواهد شد در محاصره سنه ۷۱ - ۱۸۷۰ ع پاریس آنها زائد از يك لك


صحیفه ۱۱ سال چهارم شماره ۱۵

پیامهای فوجی از شهر پاریس بیرون برده بودند، از ان اندازه قدر و قیمت آنها کرده میتوانیم .

از چند سال گذشته برای اغراض جنگی کبوترها را باصول طبعی تعلیم داده میشود . اولا چند کبوتر نو جوان منتخب کرده میشود ، و از آنها مشق پرواز ۸ یا ۱۲ میل کنانیده، که ازان بازوهای آنها قوی میگردد، رفته رفته فاصله آنها افزوده نموده تا انکه آنها فاصله ٤٠٠ میل بحساب ٤٠ میل فی ساعت طی کرده میتوانند .

کبوتران نامه بر جزء لا ينفك جرمنی است . و این امر ثابت شده است که همین کبوتران در میان بعضی شهرهای انگلستان و جرمنی که فاصله آنها زاید از ۳۰۰ میل باشد ، بیایی میبرند هر گاه میخواهند که رقعه را ارسال کنند هما را مثل فتیله ساخته و در یک پرابط ۱۳ انچ طول رشته باند ، داخل نموده در پر کبوتر می بندند .

این کبوتران چنان تعلیم داده میشود که ، بمجرد اشاره برتن می آیند . بعد صلح پاریس شهزاده بسمارك وزير اعظم جرمنی حکم پرورش آنها کرده بود الحال به تقلید آن ، هر دولت اروپا کبوترهای تعلیم یافته نگاه میکنند تا که در آوان جنگ بذریعه آنها لامها فرستاده شود .

عکس مجلس وانگوری باغ در قلعه آکره از بنا های پادشاهان اسلام در هندوستان

ترجمه اخبار های خارجه که عبدالرحمن ترجمه کرده
( کشتی های جدید تحت البحر جرمن )
( همدرد ) .
کوپن هاك ٢٤ جنوری :
تلگرافات برلین مظهرند که امتحان کشتی های تحت البحرهٔ م جدید جرمن که در قربی جزیرهٔ هلی گولاند اجرا شده بود حالا به انجام پیوست . و متعلق این کشتی بیان کرده میشود که در انتهای


شماره ۱۵ سال چهارم ۱۲

طوفانها به بسیار خوبی چهارهای تجاری را تعاقب میتوانند و بایسته ماه به برداشتن هیچ چیزی محتاج نیست . ( ميلان بلغاريا )

و الغاز در خصوص يك مفاهمت با همی دولتین از چندی در نجا شبهه پیدا شده بود. در حال تصدیق آن ازین واقعه بخوبی معلوم میشود که بعضی جمعیت های ترکی، و بلغاری متحد شده میخواهند که بر حد المند و به حمله کنند که در تحت تصرف صربستانست . نامه نگار صربی از پیش مینویسد که و از مدتیست که در مابین بلغاريا وصربستان مبادله تذکرانات شده است که برای صربستان اتحاد ، واتفاق با همی را رجا و تمنا کرده بود. مگر هيچ يك نتيجة مفیده از ان درنیامد. و چنان معلوم میشود که حالا بلغار میخواهد که بعضی شرایط ناموانو را به ضرب تقدیم کنند که آنوقت سرویا را برای تردید آن دادن قربانی های بسیاری لازم خواهد شد . نامه‌نگار صوفیه مینویسد که رومانيا طریقه های جنگجویانه را یه که عنقریب میخواهد شروع کنند. بظاهر بسیار قابل اهمیت میباشند مکر این یک محلی است که بین کارها بنا بر مخالفت بلغار با اجرا کرده نشده اند .

( كذا ) : نامه نگار آینده در کتاب خود میتواند

از منظره های هندستان مقام اعتماد الدوله در آکره از بناهای بادشاهان اسلام


صحیفه ۱۳
سال چهارم

نامه نگار رومانیائی حالت سیاسی را به الفاظ ذیل اظهار نموده است که : در واقعات و احوال سياسي انجا نسبتاً سكوت است . مسایلیکه از همه بیشتر در زیر بحث گرفته میشود . همانا طرز رفتار سیاسی ايطاليا، و تعلقات بلغاريا و سروپا است و این یک سخن مسلم است که ایطالیا عنقریب در جنك بمظاهره اتحادیون خواهد برامد.

( كذا )

( مال غنیمتی که جرمنها از فرانس بدست آورده اند )
يك ريپورت نيمرسمى ظاهر ميكند که از وقتی که جر منها در فرانس داخل شده اند تا کنون مال غنیمتی که از بعضی علاقه های تجارتی آن مانند ، رونی و لیل، بدست آورده اند قریب به ٤٠ ملیون پوند بالغ میشود. یکی از مهره فن تجارت پشم که از كورتمنت ، بوريا، به علاقه شمال فرانس بغرض اخذ معلومات رفته بود در ايوان تجارت، مونج، بیان کرد که جرمنها يك مقدار کثیری از پشم ، و پوست، و معدنیات وغیره را طریق غنیمت از مقیم گرفته اند . و این گفت که در نزدیکیهای لیل جرمنها بريك عدد کثیری از کالای فوجی قاینی گردیدند که سپاهیها آنرا بریده فرش زیر پای خود ساختند دكتور شرار در تقریر خود گفت که در وقت ضرورت جرمن از علاقه های مقبوضه بلجيم وفرانس آنقدر من حاصل میتوان کرد که تا به ۳۰ سال ما بعد هم اگر جنك را طول داده شود کفایت کند .

(كذا )

( جرمن ورومانيا )
از يكرش يك اطلاع نيمرسمى رسیده است که روما یا برای جرمن يك مقدار بسیار غله مهیا خواهد کرد. و جرمن برای حمل آن کاریها بار برداری را حاضر خواهد ساخت .

( تهديدات بحرية المان )
جرمنها بتاريخ ٦ ماه فروری یک اعلانی شایع کردند که باید پس از تاریخ ۱۸ فروری جمیع جهازهای تجارتی انكلايز غرق کرده شوند، و تمام دولتهای بیطرف را نیز خبر داد که لازمست که بعد ازین تاریخ به طرف بحرهای انكايزى جهازهای خود را نفرستند زیرا محتملست که در بنصورت به جهازهای دولتهای بیطرف هم نقصان برسد. و گورنمنت جرمن مجبور است که در مقابل دولت بریتانیا همچنین پیش آید زیرا دولت بریتانیا از همه طرف و سایل و وسایط رفت و آمد را بروی بسته است . و میخواهد که هفت كرور نفوس مهذب جرمن را از فاقه کشی هلاک سازد، لهذا وجميع دولتهای بيطرف واضح باد که تاریخ ۱۸ فروری را یاد دارند ، و منبعد جهازهای خود شارا از حدود متعین به اینطرف نفرستند ، و ، پس از تاریخ مذکور جهازهای تجارتی دولتهای متحده که از طرف کشتی های تحت البحر و جهازهای جنگی جرمنی اغراق گردیده اند. تاکنون از قرار ذیل می باشند . بعضی جهازهای ممالک بیطرف هم سهواً غرق کردیده اند :

( يك استيمر غرق کرده شد )
لندن ۲۰ فروری :
امروز يك كشتى تحت البحر جر من بخيره جهاز ، كيمينك ، ببعد ۵ میل از خلیج ، آلموج ، تورپيدو حواله کرد. این جهاز رهنما را با خود برداشته به جانب لیورپول اشارت حرکت برافراشته بود .

( کار از رو پنج جهاز را غرق کرد )
لندن ۲۱ فروری :
جهازهای پوتارو ، و ، هايليند برى ، و ، هیستیر ، را با دو جهاز بادهای دیگر غالباً جهاز ، كارلازروى ، جرمنی در بحر او قیانوسی غرق نموده است .

( غرقابی جهاز ساحلی )
لندن ۲۱ فروری :
يك كشتى تحت البحر جرمن جهاز ساحلی ، داوون شاير ، را که ۳۰۰ تون وزن داشت در قربی ساحل ، کافی آف مین ، اغراق نموده است. برای بر آمدن اهالی آن تنها ۵ دقیقه مهلت داده شد .

( بندش جهازرانی در بحرهای انکاستان )
لندن ۲۳ فروری :
اعلان اداره بحربه مظهر است که در ما بين رودبار ، ایرلاند ، ورود بار شمالی انکاستان جهاز رانی مجبوراً بند شده است .

( غرقابی ستیمر رنجن )
از خبرهای ما بعد معلوم میشود که بر جهاز ريجن ، يك تورپيدو انداخته شده بود که بعد ۱۰ دقیقه غرق گردیده است.

( غرق شدن جهاز مسلح تجارتی )
لندن ٢٤ فروری :
محكمه اخبارات اعلان میکنند که جهاز تجارتی كمبرين ماشين از چندی مفقود الخبر است و خیال کرده میشود که در طوفان واردی ۳ ماه حال غرق گردیده است. از خبرهای مانده معلوم میشود که ۲۰ افسر و ٢٩٠ نفر نیز با آن غرق شده اند .

( دو جهاز برطانوی در مصیبت )
لندن ٢٤ فروری :
به بعد ۲۰ میل از ، بیچی هید ، ستيمر ، برنك سم چاين ، با بارجهاز تحت البحر اصادم ورزيده و بر ان تورپيدو انداخته شده است بهر صورت رخنه بزرگى در ان باز كرده شده و عمله جهاز در نيوهيون ، پياده شد. يك جهاز بزرك ديگر نيز در نزديكی همين جا گرفتار مصيبت است .

( غرقابی يك جهاز دیگر در بحر انگلستان )
از جمله آن دو جهاز فلاکت زده که ذکر آنها در خبرهای دیروز آمده بود، جهاز ، او کی ، که از لندن بکار دون میرفت و در راه زخمی شده بود. امروز وقتی که آنرا کشیده بجانب ساحل


صفحه ١٤
سال چهارم

می آوردند در اثنای راه غرق شد . و عمله اش در « ريمز گيت » ، « دوور » پياده شد .

لندن ۲۵ فروری . عملۀ «او کی» قبل از اصابت حملۀ تورپيدو حرکت آرا در آب ديدند . از ضرب تورپيدو يك جنبش ولرزۀ هولناکی محسوس شد شهتيرهای فولادی جهاز از هم شكستند . و پرده های آهنين آن نيز هر يك جدا شده بهوا پريدند . و جهاز بعد از ۱۳ ساعت كه بحالت فلاكت حركت كرد غرق شد .

( ستيمر برطانوی پرانده شد )
لندن ۲۵ فروری :
ديروز در قربی « سكار بارو » جهاز « دبيت فورد » لندن پرانيده شد و در ۲۰ دقيقه غرق گرديد . عملۀ جهاز بر سطح بحر در شنا بود تا بالاخر يك جهاز مسافر بردار آمده آنها را با خود برداشت .

( غرق شدن دو جهاز ديگر )
ستيمر « رايو پرانا » که بطرف بحر ابيض ميرفت ، وجهاز « هار پوليون » که بجانب « نيوپورتا ميوز » عزيمت داشت هر دو از صدمۀ توريد و در رودبار انگلستان غرق شدند و بدون ۳ نفر جنانی که از ضربۀ توربيدو هلاک شدند باقی جميع عملۀ آن سلامت ماند .

( يك جهاز امريكا غرق كرده شد )
لندن ٢٤ فروری :
ديروز ستيمر « كرب » امريكان قريب سواحل جرمن غرق كرده شده است كه بران ٤٦٠٠ بار پنبه بود و از طرف محكمۀ سرکاری دولت امريكا بيمه كرده شده بود .

( دولت امريكا بيمه را بند كرد )
نيورك ٢٤ فروری :
اعلان كرده شده است كه گورنمنت قانون بيمۀ جهازها ويامال و اسبابی كه بدولتهای فريقين جنگ رود برای چندی بند كرد كه به غرق شدن جهاز « ايولن » ، و « كيرب » منسوب ميشود .

( جهاز تجارتی دولت امريكا غرق كرده شد )
لندن ٢٢ فروری :
اخبار « لو كانز مجر » مينويسد كه جهاز تجارتی « ايولن » دولت امريكا كه از نيورك به « بريمن » جرمن پنسبه می آورد ، در شمال « بوركم » با سرنك تصادم نموده غرق شده است يكجهاز جرمنی عملۀ آنرا نجات داده با خود برداشته است .

( غرق شدن استيمر ناروی )
لندن ٢٢ فروری :
ستيمر « ريژن » ناروی كه از « شيلدز » به « پردو » ميرفت امروز بوقت ساعت ۹ و نيم صبح در نزديكی دوور غرق شد .

صفحه ١٥

( غروبی يك جهاز فرانسوی )
لندن ۲۷ فروری :
جهاز تباه کن فرانسوی «ديك بالك - رنك» استرالی برخورده غرق شده است رسماً بيان كرده ميشود كه جهاز «ديك» بايك جهاز كدام بطرف موقعی ديگر وميرفت و در اثنای رفتار بايك سرنك تحت البحر دولت استريا مصادمه نموده غرق شد و ۳۸ نفر آن نيز مفقود الاثر ميباشند .

( يك جهاز زخمی دولت سويدن )
لندن ۲۷ فروری :
يك تلگراف از «پودن» معلم است كه ستيمر «سوارتن» سويدن درينجا رسيده است . و در حصۀ مخروطی جهاز مذكور يك رخنه بزرگ واقع شده كه با سرنك تحت البحر برخورده و يا توربيدو بران انداخته است .

( پشاور ديلی نيوز ) ( غرقان جهاز پرنسز ويكتوريا )
لندن ۹ مارچ :
به بعد ۱۸ ميل از درسی بر جهاز «پرنسز ويكتوريا» توربيدو حواله شد . و هرچند كه او ميخواست كه خود را از انداخت توربيد وى تحت البحر بشمال احتياط بكشد مگر ممكن نشد . حتی بساعت ۹ و نيم صبح بهره دار قسم پيشين جهاز خبر آمدن توربيدو را رفقای خود ابلاغ نمود كه آنوقت هيچ فرصت بچپ شدن از محل انداخت توربيدو نمانده بود . توربيدو بر جهاز اصابت نمود و يك مصادمۀ بسيار مدهشی بعمل آمده جهاز غرق شد . و عمله آن بعد از انكه ۵ ساعت بر سطح بحر با كشتی های خورد خود سراسيمه ماندند بالآخر يك جهاز خورد آمده آنها را برداشت .

( غرقان يك جهاز ديگر )
لندن ۹ مارچ :
يك كشتی ماهی گير ملاحان جهاز «بليك وود» را در «نيوهيون» فرود آورد . که بوقت ۹ تجه صبح بر جهاز مذكور وار توربيدو خالی شده بود . اهل جهاز را پيش از انكه ديگر جهاز امدادی بردارد تا دو نيم ساعت در كشتی های خورد خود بر سطح بحر شناوری داشتند . كشتی تحت البحر بعد از زدن توربيدو بر سطح بحر برآمد ولی هيچ يك امدادی برای نجات دادن عملۀ جهاز ننمود .

( غرق شدن جهاز تنگستن )
لندن ۹ مارچ :
امروز بوقت ۱۲ و نيم ساعت بر جهاز «تنگستن» توربيدو حواله كرده شد و با تمام عمله و دمله خود دفعتاً بلامهلت غرق شد .

( غرقان يك جهاز فرانسوی )
لندن ۱۰ مارچ :
در نزديكی «هچی هيد» يك كشتی تحت البحر جرمنی ملاحان يكجهاز «ترار» فرانسوی را اشاره كرد كه از جهاز فرو آيند . و به


صحیفه ۱۵

از انکه اهالی جهاز فرود آمدند بر « ترازه » مذکور تورپیدو انداخته شد . که بعد از کمی دیر غرق کردید .

( زمیندار ) :
( طیاره زبیلن بر کیلی )
لندن ۲۳ فروری :
امروز صبح يك طياره زیبلن ۱۰ بم بر کیلی انداخت که از ان ۵ نفر هلاك و چیزی زخمی شدند ، و مال و اسباب را نیز کمی نقصان رسید .

( طیاره جرمی بروارساو )
بعد از توقف چند هفته باز طیاره های جرمنی بروارساو حمله کردند . يك زیبلن مهیب حرمتها به بلندی ۳۰۰ فوت بر شاه راه وارساو پرواز میکرد . درین اثنا يك بالون روسی تعاقب آنرا کرد ولی ناکام شد . و در همین اثنا زیبلن بر شهر يك چند بم انداخت که از ان در تمام شهر شور و اضطراب برپا شد هرچند که کسی هلاك نشد ولی بسی عمارت ها را ضرر رسید توپخانه روسی هم بران گله باری کرد مگر افسوس که همه آن بخطا رفت شب همین روز سه عدد طیاره دیگر جرمی هم برای تشخیص مقامات برشهر دور خوردند .

پیشقدمی جرمن در فیندرز
لندن ۱۳ مارچ -
نامه نگار اخبار دیلی مل از را ترده خبر میدهد که جرمن به سعی بلیغ پل های جویهای این حصه را مضبوط نموده است تا توپ های وزنی و سنگین از بالای آنها برده بتوانند - جرمن ها بطرف دریای یسر به سرعت حرکت میکنند و از چند روز گذشت دسته های فوجی از کهنت بطرف برو کی برده می شود تا این زمان دشمن ما از سبب ضعف توپخانهٔ خود همراه ما مقابله نمی توانست لاکن حالا توپ دراز دهن دور انداز در سنگرهای خود نصب نموده است و افواج خود را بذریعهٔ موتری می برد - تا در بنو شیل حالات باو موافقت کند -

همدرد : (غرقابی جهاز جنگی انگلیز )
سیکرتری اداره بحریه بکمال افسوس اعلان میکنند که جهاز جنگی « کنتر » که از چند روز به اینطرف مفقود الخبر بود حالا چنان معلوم میشود که با جمیع افسران و ملاحان خود غرق گردیده است . اسباب غرقابی آن هنوز معلوم نیستند ، ولی تخته های آنرا موج بحر بساحل شمالی ایرلاند انداخته است .

کذا : ( غرقاب یازده جهاز تجارتی )
یکی از خبر هائیکه بذریع جرای رسیده اند آنست ، که جهاز جنگی « کارازدو » ی جرمی در ۱۵ روز گذشته ۱۱ جهاز تجارتی انکلیز را اغراق نموده است .

سال چهارم شماره ۱۵

کذا : ( دوازده جهاز مفقود الخبر )
در خبر های رسمی جرمن اینهم شایع شده است که ، اخبار پتان ، و فرانسوی اطلاع میدهد که ۱۲ عدد جهاز های انگلیزی و فرانسوی که وزن مجموعی آنها به ۹۸۰۰۰۹ تون بالغ میشود در بنوقتها بکلی مفقودالخبر میباشند . اغلب آنست که اینها را کدامی از کروازور های جرمنی غرق ساخته است .

( پشاور دیلی نیوز )
( جهاز جنگی انگلیزی غرق )
لندن ۱۳ مارچ :
اداره بحریه اعلان کرده است که جهاز جنگی « بیانو » که برکومه مأمور بود غرق شده است بتاریخ ۱۱ ماه حال تخته های جهاز و جسد های اهل آنرا بحر به ساحل انداخت . از صورت حالات آن معلوم میشود که جهاز مذکور را کدام تحت البحری تورپیدو زده است . ۴ افسر و ۲۰ نفر سپاهی آن نجات یافته اند . و متعلق نفری دیگر آن خیال کرده میشود که همگی غرق و هلاك شده اند .

کذا : ( چهل و هفت جهاز ماهی گیر مفقود الخبر )
لندن ۱۳ مارچ :
رسماً اعلان شده است که از آغاز جنگ تا بحال ۴۷ عدد جهاز های ماهی گیر مفقود الخبر میباشند که غالباً غرق گردیده اند . این عدد علاوه بر جهاز های تجارتی و جنگی میباشد )

کذا : ( جهاز کیل انگلیزی غرق کرده شد )
کرووا زور ، در سدن ، جرمنی جهاز « کیل » انکار را غرق کرده است ، و اهل جهاز را در « والبریزو » فرو آورده اند .

کذا : ( یکجهاز فرانسوی غرق )
لندن ۱۳ مارچ :
از « پیو نمبرز » خبر رسیده است که در جهاز « چرچیل » ملاحان و ۱۶۷ نفر مسافر جهاز « کاو لوپ » فرانسوی به مقام « برمیگو » رسیدند که جهاز مذکور را کرو وا زور « گراؤن پرزو باسهلم » جرمنی در قری « فرنیندو پوزوتاه » غرق کرده بود .

کذا : ( چهار جهاز دیگر غرق کرده شد )
لندن ۱۴ مارچ :
کشتی تحت البحر « یو نمر ۲۹ » جرمی جهاز های « هند لندز » و « السین » و « اندین ستی » و « ایدنیون » را توربیدو زده غرق ساخته است .

کذا : ( جهاز فورازن غرق کرده شد )
لندن ۱۳ مارچ :
بر جهاز « فورا زون » انگلیزی در رودبار « برستل » و تور پیدو و از کرده شده غرق گردیده است .


سیاره ۱۵

سال چهارم

عدد ١٦
(عرفانی جهازها رندیل)
در دانیال مشغول پیکار بودند گلوله‌های استحکامات ترک رسیده
زده و زخمی نموده و کشتی جنگی، انگلیز، نام انگلیز شکسته
و بیکار شد است. تخمیناً نود و نه لک پوند ازین رهگذر به انگلیز
و فرانس نقصان وارد شده.

لندن ۱۵ مارچ:
در قری بلفاست وقت ساعت پنج صبح یک کشتی تحت البحر جرمنی بعد
از تعاقب مسافة کثیر وجهازه هار تدبل، انگلیسی نور پیدو انداخت
اهل باز پر کشتی‌های خورد ملحنه سوار شده جهاز غرق گردید.
وکیل:
(به همه پرلندن)
نامه شکار خصوصی اخبار (شکاگو تریبیون) مقیم جنیوا
(واقع سویسره) کیفیت با هیت آن ریپلن‌های مهپیدا که برای
حمله لندن در آلمان ساخته شده است بدیشان و قطر از است.
دولت آلمان عدد قوه تجربه خود به آرامی و مستعدی در تهیه
حمله کردن براندن بذریعه جهازهای هوائی مصروف و مشغوف
بود، در جمیل اکانتنر یک کارخانه بزرگ زیبان سازی ساخته بود
از آغاز جنگ یکهزار هر درین کارخانه مصروفند. پیش از حرب
در آنجا (٤٠٠) نفر کار میکردند فیروز ۸ ساعت، ولی از آغاز
حرب این انتظام کرده اند که در ۲۴ ساعت شبا روز (۱۲)
ساعت (۵۰۰ نفر کار میکنند و محمد آرام و در دوازده دیگر باز
(۲۰۰) آرام و (۵۰۰) کار میکنند یعنی ۵۰۰ نفر هر وقت کار
می کنند. حصه های مختلفه جهاز هوائی در دیگر کار خانجات
جرمنی ساخته شده بذریعه دیل این کارخانه می آرند کار اینجا فقط
مرتب ساختن و پیوند کردن است. باین نوع در سه هفته یک جهاز
هوائی کامل میشود. پیش ازین هر قدر زیان ساخته میشد قبل
از رفتن منزل مقصود امتحانا بهوا پرانده دیده میشد. مکربک ربیان
آخری که از همه زیاده تر مضبوط و بزرگ است و به و تو میر مکمل
شده و پس از تکمیل بی امتحان فوراً بطرف شمال روانه کرده شد.
طول این زیبان چهل گر است یعنی از همه زیبان‌های پیشینه
در از است عرض آن قریب ١٤ گر است و قوت آن برابر (۳)
دور ۸۰۰ اسپه قوت میباشد همه آن ۳۰ فرافسر و دیگر کارکن‌ها
میباشد. وقت رفتن نجاه کوله در آن جهاز گذاشتند که هریک آن
باعث نقصان کثیر میشود هر کله آن مانند توب مشهور ۱۹ انج دهانه دار
نقصان رسانده است چنانچه قریب فریدرج شیدن یک که افتاد کده کردر و
زمین حفر کرد و تمام زبیان‌های دیگر آن بهمین قسم گلوله‌ها مسلح اند.

خرابیها در پولیند
پتروگراد ۲۲ مارچ: - بسبب حمله‌های پیاپی و باران گلوله‌های
جرمنی در لهستان - یعنی پولیند نود و پنج شهرهای کلان روسی
و چهار هزار و نهصد ده ها و قصبه‌های ملک روس ویران و تباه شد
که اندازه نقصان آنها ده کرور پوند تخمین میشود.

نقصانات بحری
لندن ۲۳ مارچ: - رسماً خبر میدهند که تاکنون نجاه و چهار
کشتی تجارتی انگلیز یا غرق شده یا گرفتار آمده، و دوازده
کشتی بسرتک بر خورده غرق گردیده است و بیست و دو کشتی
را کشتیهای آبدوز جرمنی غرق کرده است. و علاوه بر آنها
چهل و هشت جهازات ماهیگیری بادی هم غرق و ضایع شده است.
(قلعه پر زیمل)
پتروگراد ۲۲ مارچ: - رسماً خبر رسیده که قلعه پر زیال را که
در سر حدروس و مال اوستریا بود روسها فتح و تسخیر کرده اند.

و خبرهای هندستان
کلکته ٢٥ مارچ: کورتنت هندستان یک قانون بسیار
مستبدانه و جابرانه بسیار شدید مارشل لا را در هندستان سر از نو
جاری کرده که موجب این قانون همه حقوق رعایای هندستان را
در زیر انحصار در آورده است که بموجب این قانون هیچکس از رعایای
هند بهمراه خارج ملک هنرستان خط و کتابت کرده نمیتواند.
و اگر کسی ادنا سختی که موجب خوف و هراس مردمان شود.
و سد راه کامیانی دولت متحده کرده بگوید بایکند به قتل میرسد
و بر هر کس که ادنا شبهه وارد شود خانه و سرای و قلعه او را حکومت
ضبط میکنند و خود او را حبس میکنند، و در نزد هر کس که اسلحه
و بارود و دیگر اشیای حربیه ظهور نماید موجب هلاکش میگردد.
حکومت خانه و دکان هر کس را که دعوی بخواهد بالا پرسان و بازخواست.
تلاشی میگیرد، و هر کس که بر خلاف دولت بریتانیا سخنی بشوید
و یا موجب خوف و هراس فوجی شود، و یا کسی را منع کنند که
در ملازمت دولت بریتانیا داخل نشود و با کسی گفت که این
قانون خوب نیست و بر خلاف این قانون حرکتی کرد و با سختی
گفت او را گرفتار کرده روی بروی سه نفر افسر که مأمور
اجرای این قانون هستند پیش کرده قرار جرمی که از دست
بابک او سر زده باشد با برای قتل با هفت سال حبس و یا کاله وان
میرسانند. از اعلان این قانون اهالی را یک تب و تاب نا امیدی
و طپیدن بسملی پیدا شده است...

آخر ترین خبرها
نقل از اخبار های انگریزی و اردو
در دانیال
لندن ۱۹ مارچ: محکمه بحری دولت بریتانیا اعلان نموده
که در هنگام گلوله باری بر در دانیال دو کشتی درید ناوت دولت
انگلیز که یکی، اوش.. و یکی، داری استیل و نام داشت بابک
درید ناوت، سوویت، نام دولت فرانس بسرنگهای متحرک بحری
عمان برخورده غرق و ناپدید گردید. سپاهیان و عمله جات کشتی
در دلاوت فرانس تماماً غرق شده اند حال آنکه تمام سپاهیان کشتیهای
انگلیزی را دیگر کشتیهای شان از غرق نجات داده اند. و نیز
کشتی، کولوی، نام فرانس را از کانونه بازی استحکامات ترک نقصان
و دید رسیده و نیز بر تمام کشتیهای جنگی فرانس و انگلیز که در

در چهاب خانه حروفی دار السلطنة کابل طبع گردد.
همه مقاله هائیکه دستخط ندارد از طرف مدیر و سر محرر تحریر یافته
محمود طرزی


شرایط خریداری

دارالسلطنه | ولایت داخل افغانستان
قیمت سالیانه | هشت روپیه کابلی | سالیانه | چارده روپیه کابل
قیمت ششماهه | پنج روپیه کابلی | ششماهه | هشت روپیه کابل

در خارج افغانستان
هر جائیکه باشد با اجرت پوست
قیمت سالیانه | ده روپیه انگلیزی | قیمت ششماهه | شش روپیه انگلیزی
سه ماهه اشتراء قبول نمیشود
يك طلای پوند انگلیزی پانزده روپیه کلدار است . از همین قرار حساب کنند

یاد آوری

بر همه کار داران نظامی وملکی وجملهٔ خریداران سراج الاخبار افغانیه اعلان و خبر داده میشود: اگر از يك جابديگر جا بروند و بیایند میباید که بيك رقعهٔ ممهور و محرر را خبر بدهند که من در فلان جا بودم و حال در فلان جا میروم اخبار مرا در انجا بفرستید . هرگاه همچنين يك رقعهٔ شان برای ما نیاید و اخبار شان برای شان نرسد حق شکایت را ندارند .

( شرایط درج کردن اعلانها )

سوداگرانی که مال تجارتی و صنعتگرانی که صنعت خود شانرا در سراج الاخبار افغانیه اعلان و اشتهار کردن میخواهند، و یا دیگر هر رقم اعلان و اشتهاریکه باشد از قرار شرایط ذیل درج و شایع میشود: اعلانیکه در متن اخبار از یکبار تا به پنج بار نشر و شایع شود بر سر هر سطر ١ يك روپيهٔ کابلی و اگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند فى سطر يك قران يعنى نيم روپيهٔ کابلی اجرت گرفته میشود اعلانیکه درین ورق وقایه درج شود از یکبار تا به پنج بار فى سطريك قران يعنى نيم روپيهٔ کابلی و اگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند فى سطر سه شاهی اجرت گرفته میشود . طول سطريك ستون اخبار ما ( ٣ – اینچ – ٤ – سوت ) میباشد . هرگاه شخصی اعلان خود را مبادياً تا يك سال نشر کردن خواهد و وجه يك ساله را پیشگی ادا نماید در ورق پشتی و در سطری ستار اجرت گرفته میشود


اعلان

عموم مشتركين كرام خود را
یاد آوری میکنیم
هرقدر سعی و کوشش کردیم که از شکایت نرسیدن اخبار مشترکین کرام دارالسلطنه کابل خود رهایی یابیم ممکن نشد لهذا با داکخانهٔ مرکزی دارالسلطنهٔ کابل يك مقاوله نموده، داکخانه مشارالیه تقسیم و توزیع اخبار ما را که بهمه مشترکین کرام ما برساند در عهدهٔ حمیت خود قبول نمود، مشترکین کرام دارالسلطنهٔ خود را تبشیر و یاد آوری میکنیم که بعد ازین اخبار های شان بدون واسطهٔ غیر فردا فردا بواسطهٔ آدمهای داکخانه خود شان میرسد.

اعلان
از اداره
کتاب سال اول سراج الاخبار الافغانیه مجلد
کتاب سال دوم ۰۰ مصور مجلد
کتاب سال سوم ۰۰ مصور مجلد
درر و اسلامیت
آنچه باید کرد؟
ادب در فن
ترجمه
این کتابهای فوق در اداره موجود است. هر کس که آرزوی خریداری آنرا داشته باشند به اداره مراجعت کنند.

اعلان
از مطبعهٔ عنایت
سیاحت پر دورا دور زمین هشتاد روز مجلد
سیاحت در جو هوا مجلد
سیاحت در زیر بحر مصور مجلد
از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی مجلد
روضة حکم مجلد
هر کس که آرزوی خریداری این کتابهای ما فوق را داشته باشند از خود مطبعهٔ عنایت در ده افغانان از نزد عبدالروف خان سر مرتب و از دکان باز محمد کتابفروش در بازار ارک قیمتهای معینی که در پشت هر کتاب نوشته است خریداری کرده میتوانند. و اگر از خارج افغانستان آرزوی خریداری کتابهایی مافوق را بکنند با مدیر سراج الاخبار افغانیه مخابره کنند.


سراج الاخبار افغانیه
١٣٢٩

سال چهارم
شماره ١٦

فهرست مندرجات

بهاریه )

حوادث داخليه
از شفاخانه ملکی دار السلطنه کابل - ایسنا تستيق - عجایب خلقت - از محکمه واقعه نگاران - از کوتوالی دار السلطنه کابل مرقوم شده - سیاحت از کابل تا قندهار

ادبیات
( بزبان افغانی

علوم وفنون
( حکمت تاريخيه

حوادث خارجيه
احوال - نقل از اخبارهای ایران - ورود قوای امدادیه عثمانی - عثمانیها در کروس - دلایل آلمان در صحت اعمال خویش عید را در آلمان چگونه باید گزرانید - در مراکش - عزیمت پادشاه انگلیس - در مصر - برق عثمانی در مصر - شورش در تونس - قلعه زرك اسلامی - دزدی در مشهد - تنبیه انگلیسها از تجربه خود - آخرین خبرها از اخبارهای اردو

تصاویر
از منظرهای استانبول قصر دلارای پیکار بیکی - از منظرهای استانبول ( الا طولی حصار ) نام قلعه جنگی قدیم در بوغاز بوسفور - از منظرهای هندوستان ( تاج محل ) کارنمائی بسیار عالی مصنع در اکره - از منظرهای هندوستان ( لاهوری دروازه قلعه دهلی )


از منابع پروریهای ذات ستوده صفات اعليحضرت سراج الملة والدين بادشاه ترقیخواه دولت علیه افغانيه وسعی و همت جناب جرنیل کارخانه جات ، ماشین خانهٔ مباركه دار السلطنه کابل علاوه بر ایفای حوائج دولتی و عسکری مانند آلات حربيه دفاعیه و اینفورم های عسکر شاهانه وغيره، بعضی دیگر مصنوعات داخلی که از ان اهل وطن استفاده میتوانند نیز ساخته شده است که از حضور اعلیحضرت همایون حكم فروش آن صادر گردیده است : محل فروش این چیزهای ، ذيل ( دكان عبدالله خان در بازار ارک ) میباشد .

(۱) سرج های پشمینه بانی رنگهای مختلف که قیمت آن از قرار گز انکریزی ۳ فوته مشخص شده و در صند و قخانه جنسی هم بفروش میرسند
قسم اول | قسم دوم
درجه اول | درجه دوم | درجه سوم | درجه دوم | درجه سوم قدری کلفت قیمت آن ۱۰ پیسه زیاده شد
رنگ | خودرنگ | رنگ | خودرنگ | رنگ | خودرنگ | رنگ | خودرنگ
قیمت | تا حال ساخته نشده | ۷ روپیه | ۶ روپیه ۱۰ پیسه | ۶ روپیه | ۵ روپیه ۲۰ پیسه | ۷ روپیه | ۶ روپیه ۱۰ پیسه
کشمیره های قسم اول درجه دوم از قرار گز انکریزی | کشمیره چهارخانه ۷ روپیه ۳۰ پیسه | کشمیره دهدار هر رقم ۷ روپیه بیست پیسه

(۲)
تکمه های جرمی محراب و منبردار
جراب ها
رقم | نکلبانکه زوج | راهدار زوج | معمولی زوج | کلان فی درجن | میانه فی درجن | خورد فی درجن
قیمت | ۱ روپیه ٥٢ پیسه | ۱ روپیه ٤٥ پیسه | ٣٦ پیسه | ۱ روپیه و ۱۰ پیسه | ۱ روپیه | ٥٥ پیسه

(٤)
کروره های جدید ساخت
رقم | زرباف یک اسپه دو کره دو ناره | زه باف یک اسپه دو کره سه تاره | چرم باف يك اسپه | يك اسپه چار تاره نخی
قیمت | ۸ روپیه و ۳۳ پیسه | ۹ روپیه و ٢٤ پیسه | ۸ روپیه و ۲۳ پیسه | ٦ روپیه و ۱۱ پیسه
رقم | چرم باف دسته بارانی روا سیه | چرم باف دسته دولانه يك اسپه | دست دولانه بكل چار اسپه | چرم باف همرکابی
قیمت | ٤ روپیه و ۱۸ پیسه | ٤ روپیه و ٤٦ پیسه | ٤ روپیه و ۲۳ پیسه | ٤ روپیه و ۲۳ پیسه
رقم | قبضه برنجی کلیت مره توپخانه | قبضه کلیت نقره از چرم سه لایه توپخانه | زه باف رقم سواری سامی کلیت | زه باف دو تاره رکابی
قیمت | ۳ روپیه و ٥٥ پیسه | ٤ روپیه و ٥٧ پیسه | ٥ روپیه و ۹ پیسه | ٥ روپیه و ۹ پیسه
رقم | رکاب از نخ | چرم باف میانه چوب پیت زنانه | ارزین سواری سیخ چرمی | زنانه ابریشمی خیاطه
قیمت | ٤ روپیه و ٤٥ پیسه | ٥ روپیه و ۸ پیسه | ٥ روپیه و ٥٨ پیسه | ٥ روپیه و ۸ پیسه
رقم | دسته بادامی سیخ چرمی | دسته دولانه سامی برنجی کلیت نقره | چرم باف ما بين بيت يك اسپه | از زین سواری دولایه ، سیخ چرمی کجکفتان
قیمت | ٤ روپیه و ٤٩ پیسه | ٤ روپیه و ٤٥ پیسه | ٤ روپیه و ٥٩ پیسه | ۸ روپیه و ۱۲ پیسه

(٥، ٦)
اقسام گلهای مصنوعی سر
کل جرین | کل پرپینه | کل نافرمان | کل شبو
قیمت | ٥ روپیه و ٣٦ پیسه | ٩ روپیه و ۷ پیسه | ٦ روپیه و ٦ پیسه | ٦ روپیه و ۳ پیسه
قسم | شکوفهٔ نارنج | کل لشتن | کل یاسمن | جنیلی
قیمت | ۷ روپیه و ٤٥ پیسه | ٥ روپیه و ۳۸ پیسه | ٦ روپیه و ٥٨ پیسه | ٦ روپیه و ۸ پیسه
قسم | شکوفهٔ سیب | کل سوسن | کل گلاب | گل گندمی
قیمت | ٦ روپیه و ٣٥ پیسه | ٦ روپیه و ٥٤ پیسه | ۷ روپیه و ۱۲ پیسه | ٦ روپیه و ٥٤ پیسه

المشتهر ﴾
( میر محمد هاشم دفتری کارخانه جات )
( کمیدان نظامی )


صحیفه (۱) سال چهارم شمارة (١٦)
بسمه تعالى شأنه
افغانستان
مدیر و سر محرر
محمود طرزی
الافغان و مطبعه
در دار السلطنة کابل ۱۲ روپیه کابل
در اطراف داخله مملکت
در خارج مملکت
اشتراکات داک ۱۰ روپیه انگلیزی
پر بازده روز اکثر کمتر میشود.
قیمت یک نسخه آن در کابل یک آنی است.
(اوراقی که درج نشود اعاده نمیشود)
در ماشینخانه دار السلطنة (کابل)
همه امورات تحریریه به اداره خانه
بنام مدیر فرستاده میشود

تاریخ یکم جمادی الثانی ۱۳۳۳ تاریخ انگریزی ١٦ اپریل تاریخ شمسی ٢٦ حمل ١٢٩٤
(بهاریه)
کلام ادب پیام دیانت انجام حضرت طرزی صاحب مرحوم
توگویی از سر تو خون کوهکن زده جوش
جهان چنان شده گلزار از نسیم بهار زین دمیده شقایق از دامن کهسار
که موج گل انجمن بر گذشته از دیوار بخیر تم چه ادا کل بکار بلبل کرد
از اعتدال هوا بسکه باغ شد مرطوب که یک زمان نشیند خوش از گفتار
زسبزه آینه آب باشه زنگار ربوده طاقت و صبر و قرار از مستان
دوان پای درختان صحن بستان آب فغان بلبل و
[TRUNCATED—MAX_TOKENS]


صفحهٔ ۳ سال چهارم شمارهٔ ۱۶

زصنع قدرت او آیه ایست هفت فلك
وجود رحمت او قطره ایست هفت بحار
نمونه ایست از لطفش بهشت و حور و قصور
شراره ایست ز قهرش حجیم و دوزخ و نار

ه احوال قیامت .
چو نفخ صور سرافیل بانگ بر دارد
شود ز هیبت او محو از جهان آثار
که خطبهٔ لمن الملك را جواب دهد
بجز خدای که لله واحد القهار
کا ئنات حیاتی نماند از ذیروح
بروز کار شماری نماند از جاندار
بساط سبع سماوات را بهم پیچند
بسان صفحهٔ قرطاس و کاغذ طومار
همه زوال پذیرند غیر ذات خدای
قدیر و قادر و پرور دگار لیل و نهار
ز ترس و بیم پدر را نه شفقتی به پسر
ز خوف و رعب نه معشوق را امید از یار
فغان و ناله کنند انبیا که وا نفسا
بخویشتن همه مشغول ز امتنان بزار

. کیفیت شفاعت .
دران مقام کسی را نه رحمتی برکس
بغیر احمد مختار (ص) و عترت اطهار
ز يك طرف حسنين و ز يك طرف زهرا
ز يك طرف سر اخیار چار یار کبار
همه گرفته بکف گیسوان مشک افشان
همه کنند بجان لفظ امتی تکرار
گشاده دست شفاعت نزد خالق خلق
که رحمتی نما سوی امت ای غفار

ه نعت شافع روز جزا عليه افضل التحايا .
اگر چه مدحت ذاتت نه حد همچو منیست
قدر دانش خود شمه کنم اظهار
محمد عربی شاه خطهٔ لولاك
که هست بر همه پیغمبران سرو سردار
محمد عربی باعث وجود جهان
که بود همچو پدر بر مهاجر و انصار
محمد عربی آنکه از کمال شرف
بود شریعت او قد کون را معیار
محمد عربی آنکه از رهٔ معنی
بر انبیاست مقدم بر اولیا سالار
محمد عربی آنکه خاك نعلینش
بود ز روی شرف سرمهٔ اولی الابصار

مرا که هست چنین سرور شفاعتخواه
جه باك ز آتش سوزان و خوف روزشمار

و مناقب چار یار کبار رضوان الله اجمعین .
ز بعد حمد خدا نعت خواجهٔ دوسرا
شنو مناقب و اوصاف چار یار کبار
پس از مدایح صدیق و حضرت فاروق
کنم محامد عثمان و حیدر کرار
چهار کان سخا و چهار بحر عطا
چهار راهنما و چهار شرع مدار
یکیست هادی ایمان یکیست جان جهان
یکیست جامع قرآن یکیست فخر کبار
چهار رکن حطیم و چهار عرش عظیم
چهار در یتیم و چهار شرع مدار
یکیست صاحب غار و یکیست عدل شمار
یکی سپهر وقار و یکی شهٔ کرار
ازین چهار یکی گر کسی خلاف کند
سیاه باد رخش نزد خالق جبار

. اعتراف عجز ودعا .
چو نیست حد تو «طرزی» مدایح ایشان
خموش باش و بعجز و قصور کن اقرار
بمصطفای معلی و آل و اصحابش
درود و رحمت حق باد تا بروز شمار
همیشه تا که بود در چمن بفیض نسیم
ز شیم سحری بر عذار گل اقطار
محب آل نبی سرخ روی و خندان باد
چنانکه گل بچمن بشکفد بفصل بهار
عدوی دولت اسلام زار و غمگین باد
بسان نرگس بیمار دایما بردار

جواد داخليه

از شفا خانهٔ ملکی دار السلطنة کابل
ایستانستیق ـ یعنی جدول حساب ـ است که از نوروز سنهٔ گذشته ۱۳۳۲ تا باین نوروز سنهٔ ۱۳۳۳ عدد مریضانی را که به شفا خانهٔ ملکی مراجعت کرده اند نشان میدهد :
(۱) ـ مریضانی که هم روزه سردستی تداوی شده اند ٣٥٣٥١
(۲) ـ مجروحینی که هم روزه سر دستی تداوی شده اند ١١٨٦٦
(۳) ـ اطفالی که در ظرف یکسال خال چیچک زده شده اند ٤٣٢٧
(٤) ـ مریضان خواباندنی که برای تداوی در ظرف یکسال بشفا خانه قبول شده اند ١٧٤


صحیفه ۳
سال چهارم
شماره ١٦

(٥) مریضانی که شفا یافته و از شفاخانه بیرون کشیده شده اند ١٤٥
(٦) – مریضانی که هنوز در زیر تداوی میباشند ١١
(٧) عملیات جراحیه مهمه وکلانی که در شفاخانهٔ ملکی اجرا شده است ٥٥
جمع کل همه تداوی شده گان ٥١٨٢٩
§
وفيات
(۱) بیمارانی که بعد از عملیات فوت شده اند ٤
(۲) – بیمارانی که از دیگر مرضها فوت شده اند ١٤
جمع کل همه وفات یافتگان ١٨
§

تفصیلات وفیات
ازین چار نفر مریضی که بعد از عملیات فوت شده اند دو نفر آن چنان حالی که وجود ش زهر ناک شده بود بشفاخانه مراجعت کرده بود . اگر چه عملیات اجرا شد ولی حیاتش رهایی نیافت . يك مريض دیگر نیز بسببی که از سالهای زیادی از مرض مثانه مشکی بود ، و گرده هایش به التهاب متقیحه ، و مثانه اش بعلت سرطان مبتلا شده بود . بعد از انکه مثانه اش باز کرده شد و دیده شد که قابل عملیات نمیباشد پس بسته شد . بعد از عملیات در ظرف ٥٣ ساعت از سبب تسمم بولی وفات یافته است . بهار جارمین ، يك مردی بود که جاغور بسیار بزرگی برایش پیدا شده بود . عملیات فوق العاده آن به بسیار کامیابی و خوبی اجرا کرده شد ، و آمرض بوغمه جاغورش التیام یافته نزديك بخوبی رسيد ، اما دفعةً بمرض ذات الریه گرفتار آمده بعد از عملیات به ١٤ روز وفات یافته است . عملیات خورد و ریزه که بدون نوروفارم – یعنی دوای بیهوشی – اجرا شده است درین حساب داخل نیست .

در خانهٔ حاجی ، صدر الدین ، نام شخصی از ساکنان قریهٔ ده مزنك ، كابل تولديك پسری بوقوع آمده که طفل مذکور از منفذ طبیعی - یعنی مقعد - سراسر محروم بوده است . چنانچه عادت و اصول انجاست بيك دلاك رو آورده چاره آنرا طلب میکنند . دلاك آغا نیز هماندم پاکی خود را از کمر کشیده از يك جایی که خیلی دور تر از مقعد طبیعی بوده باشد تمام بهادری و دلاوری پوست را پاره میکنند و چون از سوراخ مقعد هیچ اثری پیدا نمیشود پس گردن خود را خاریده بی کار خود میرود . این عایله از ان مردمان عجاره هستند که بخانه شان اولاد نیامده و اگر آمده بسبب های مختلف ضایع شده ، و بی اولاد مانده اند . در بنیاد که صاحب اولاد شده اند چون دیده اند که بسبب این عارضهٔ بی مقعدی آنهم بيك مرك محقق معروض میباشد درجه غم و اندوه پدر و مادر عجاره را قیاس باید که چه درجه خواهد بود . همچنین غمها را آنکسانی درك و قیاس کرده میتوانند که پدر و هم اولاد دلشان کباب شده باشد ؛ مصیبت دیگر این بیچاره گان را به بینید که از موجود بودن يك شفاخانه که از بنقدر سالها بسایهٔ مرحمت پیرایهٔ ذات اعلیحضرت ( سراج الملة والدین ) بصدها هزار عمار در ان تداوی شده و میشود نیز خبردار نبوده اند . نمیدانم که آیا بر چنین خبری خنده باید کرد . با افسوس ؟ بهر صورت : یکی از دوستان حاجی صدر الدین که از متعلقات شفاخانه ما میباشد حاجی مذکور را بر موجود بودن شفاخانه خبر داده ، و او را سفارش و تشویق نموده طفل مذکو را که از تولدش پنجاه ساعت نگذشته بود برداشته بشفاخانه آوردند . چون دیدم که این مسئله خیلی شایان اهمیت است . و زودی و تیزی در ان بکار است همان ساعت بیدرنگ عملیاتش را اجرا کردم . چنانچه اولا از پوست آغاز کرده نسج حجروی تحت الجلده و « صفاقات » - یعنی پرده های نازك عنکبوتی که گوشتها را پوشیده است . و « عضلات » - یعنی گوشتها را طبقه به طبقه پاره کرده ، تا به « پروستات » - و پشت مثانه ، تخمیناً زیاده از چار سانتیمتر و به قدر به انگشت می آید در يك نقطه بسیار عمیقی آخر روده را پیدا کرده توانستم . شكم طفلك پنجاه ساعتهٔ بیچاره طبعاً از جمع آمدن غازات یعنی گیسها برباد و آماسیده شده بود ، و از درد بسیار بر گریه و ناله دوام میورزید ، در جایی که روده را یافته بودم مجبور شده روده را پاره کردم . از شکافی که حاصل شد مقدار بسیاری از گیسها و يك مواد سیاه رنگی بیرون برامد . آماسیده گی شکم فرو نشست ، و طفل بیچاره نیز از گریه آرام گردید . بعد ازان این کار باقیماند که مقصد را اصلاح و درستی داده برای اجرای کار طبیعی آن کار آمد بسازیم . لهذا التصاقات - یعنی چسپیده گی هایی را که از ان نقطهٔ عمیق به اطراف حاصل شده بود گاه با انگشت و گاه با آلات جراحی باز کرده ، روده را بدرجهٔ که لازم بود بیابان کشیدم ، و نوکهای آن را به پوست دوختم .

خلاصه
عدد مریضانی که بحساب وسطی هر روزه بشفاخانه می آیند ) ۹۷
مجروحینی که هر روزه می آیند ۳۰
جمع کل روزانه ۱۲۷
جمع جمله مریضانی که در ظرف یکسال برای تداوی بشفاخانه ملکی روی آورند ( ٥١٧١٨ ) نفر است . بیمارانی که بصورت رسمی – یعنی سر کاری – رفت و آمد دارند داخل إلحساب فوق نمیباشند فقط .

عجایب خلقت
تحریراً نیست که از طرف مترجمان دو فتور منير بيك خان سر طبيب و افسر شفاخانه ملکی بهمراه انستانستیق فوق بمارسیده است .


صفحهٔ ۹
سال چهارم
شمارۀ ١٦

بعد از بیست و پنجروز زخم بتمامها التیام پذیر گردید و امروز قریب دو ماه میشود که آن طفل نوزاد بکمال صحت بوده فضلاتش نیز از مجرای صنعی که حال طبیعی را گرفته است مخارج دفع میشود، و همچنين وقوعات یعنی همچنين ولادتهائی که طفل نوزاد به این کیفیت تولد یابد از نا درات نیست، ولیکن محصور ماندن روده در منقدر جای عمیق از وقوعات بسیار اندری شمرده میشود، اگر شفا خانهٔ ملکی نمیبود برای این طفل بحسب ظاهر زنده گانی محال مینمود. لهذا این مرحمت عام و حیات بخشی اعلیحضرت پادشاه کثیرالانعام است که بانی حقیقی و محیی اعظمی شفاخانهٔ ملکی میباشند. آبادیاها و نیازهای دلسوزان دلخستگان که بدرگاه حضرت پروردگار عظیم الشان در حق اعلیحضرت پادشاه با مرحمت و پدروی شفقت خود شان رفع بارگاه کبریا نمایند چنان مظهر حسن قبول نخواهد شد ..

در نها چيزيكه بحصهٔ من میرسد این است که سبب جلب کردن دعاهای خیریت انتهای رعایا و برایای شاهانه برای ذات اعلیحضرت ملوکانه شان میشوم که برای این عاجز بزرگتر ازین فخر و مباهات تصور نمیشود، و من الله التوفیق،، تحریر فی یوم پنجشنبه ۲ شهر جمادی الاول سنه ۱۳۳۳

از محکمه واقعه نگاران
واقعه نگار کهمرد و سیغان مورخه ۲۲ ذی حجة الحرام ارسالی خود نوشته است — لعل محمد نام ولد اکرم ساکن باشگاه را مرضی واقعه شده که بروز سه شنبه ۲۱ ماه حال بعمل به تجد روز دفعتاً از زبان گنگ گردیده و گوشهای اندام های خود را بدهن می کنند صبح روز مذکور فوت شد عمر آن تخمیناً سی ساله بود —

واقعه نگار مزار شریف مورخه ۲۹ ذی الحجه الحرام ارسالی خود نوشته است — از تاریخ ٢٤ ماه ذیقعده الحرام الی ۲۲ ماه ذیحجه باران های زیاد و متواتر باریده خرمن های گندم و غیره غله یاب همه بدشتها بود رو خراب شده از باعث باریدن باران ها نقص زیاد برای مردم زراعت کار صفحه ترکستان رسیده است فقط

واقعه نگار هرات بعریضه مورخه ۲۵ ذیحجه الحرام ارسالی خود نوشته است که یوم شنبه ۱۸ ماه حال بعد از نماز شام الی نه بجه شب باران بسیار شدید باریده صبح آن در شهر انجیر و جوی نو سیلاب آمده بخانه های رعیتی آب درآمده خود نائب الحکومه هرات همراه نفری زیاد رفته آمد سیلاب را بزودی بسته نمود که مخلوق خداوند از ضرر آب فارغ گردیدند والا نقص و خرابی زیاد می نمود فقط

__________

مورخهٔ یکشنبه ۱۲ ماه جمادی الاول سنه ۱۳۳۳

از کوتوالی دارالسلطنه کابل مینویسند
اینکه عالیجاه محمد قاسم خان کلانتر گذر مراد خانی برپوت اطلاعدهی یوم شنبه ۱۱ شهر حال خود تحریر کرده که یوم جمعه

۹۰ شهر مذکور در کوشهٔ دیوار خانه حسین بنیه گر — و سنج بام و طاق خانه شربت نام در کر برق سهائی رسیده بعضی جاهای خانه های مذکور را اندك اندك سوخته کی و خراشه شده — و از صدمه برق مذکور خود حسین صاحب خانه — و سرور نام هزاره ولد غلام رسول نام دو ساعت بیهوش کردیده — بعده بهوش آمدند بدیگر جاها فضل الهی ضرر و نقصانی واقع نشده — فقط

سیاحت از کابل بقندهار
( مابعد از شمارۀ ۹ )
[ — ۲ — ]
( ارغندی — میدان )
شب در رباط با نجات با امن و امان بودیم، مرا خواب نمی آمد. افکار پیاپه حواسم را افکار میساخت، ترب ترب اسپان محل سکون شب می شد. این شب زمین سخت گذشت، زیرا شب اول سفر اول منست. چون بیدار و در انتظار بودم کشب دراز شد و شب فجر دامادگان را یادم داد - خلاصه در خیالات شاعرانه بر من صبح شد. این روز قیامت است شب نیست.

علی الصباح بعد از ادای صلوة در مسجد رباط بوقت طلوع آفتاب معادل ساعت (۹) باز قافله بسته شده رو براه آوردیم و از رباط خود را تأسرك رسانیده، بازیر همان سرک رفتار داریم. من گاه گاه روی خود گردانیده، درختها، عرف های بلند را بعضی حصص جار دهی را نظاره میکردم. قدری راه رفتم که پشتهٔ سنگی سنگ پشت مانند چون سنگ تفرقه فلك در میان افتاده چهاردهی از نظرم مستور و مرا مهجور ساخت. ...

امروز چیزیکه در راه جلب نظر ما می کند، همانا قطعات سبز و قلعه جات «ارغندی» است. که درخت غلو و سبز آن از دور اظهار آباد بودن آنرا می کند.

از عندی چهار گروه از «قلعهٔ قاضی» مسافه دارد. قبل از اینکه ملجأ مسافران یعنی رباط خوش بساط ساخته شده بود، اکثر مسافران از قلعهٔ قاضی گذشته در بقعاء ارغندی قریب دهات شب میگذرشتاندند.

بر سر راه اینجا يك مقام «خرج گیری» واقع و مشهور به «چوکی ارغندی» میباشد. کمی گوش نهیم در حد چها می شنویم: چون صدای درای قافله بکوش «لازمان» (خرج گیری) درآمد، فی الفور از درون «کونه» بر آمده با هیئت عجیب و صدای غریب، باشید! ایستاده باشید! که معنی توقف را اعلان مینمود از چار پنج دهان یکبارگی خارجشده قافله مجبور بایستادن شد.

راستی که اگر همچنین پنج صدای متواتر بکوش قافله نمیرسید گاهی نمی ایستادند، زیرا چون از قلعهٔ قاضی بر آمدیم در قافله همین ذکر بود که در چوکی ارغندی چه خواهیم کرد؟ و چسان خواهد شد؟ زیرا ایشان در خرجین ها بعضی اشیای تجارتی پنهان و بی پته (۱) دارند !... لهذا مشوش میباشند !!...


سال چهارم شماره ١٦

از فریقین حرکات وسکنات غریبه مشاهده افتاد . مردم قافله ساعی كه يك بارگیر را بگذرانند و ملازمان خرجگیری جهد میکنند که بارگیری نگذرد لهذا طرفین باطوار غریبه صداها و گفتگوها می کنند . پس از گفتگوهای بسیار یك شخص از طرف قافله گفت چه سخن است؟ شما هم شیری خود را گرفته قافله را

بگذارید تا رود، ایشان گفتند خوب است چه گفتگوی باقی می ماند بعد از ان دو سه نفر سوداگر از قافله به و کونه خرجگیری . داخل شده بعد از ساعتی توقف پس آمده همه قافله گذشت ما را هار دیدند . به خورجین ها را پالیدند ! .... حقيقه که

از منظر های استانبول
قصر دلا رای بیکلر بیکی از بناهای سلطان عبدالعزیز خان مرحوم
در جهت ساحل اوروپای بوغاز بوسفور

شیری عجیب مزه دار چیز بود !! .....
§
امروز هم در دامن کوه ها و دره ها رفتار داریم ولی آهسته آهسته میرویم کمی راه رفته بودیم که یکبار زمین وسیعی سراسر خضرا ، انهارش روان ، بارش فراوان، چنارش پنجهٔ سرو در آزادی تافته و باغهایش یاد از خود داده از دور همین صفحه

لوحة نگاشته رسام شهر قدرت با زیب و زینت بوده و از نزدیک در صفائی و خوشهوائی بوی از ( میدان ) جنت ربوده ......
پرسیدم این کدام جای است ؟
گفتند : - آیا نام « میدان » را شنیده اید
حقیقه که خوش میدانی است ! .... ولی

( مظهر )


شماره ١٦ سال چهارم صفحه ٦

بایست فرصت چه حظ باشد زیر کلستان ما را قلعه از آن است که چون از قدیم ایشان به نزاع های ماینی و خانگی که رفتن لازم افتاد است چون آب روان ما را مشغول بودند و شب و روز به کشت و خون خود ها مشغول بطرف غرب و شرق آن دو کوه عظيم الشكوه واقع است طول میبودند اریم شیخون بکدیگر چند خانه ما را محاط بيك جار میدان از شمال بجنوب است . مردم میدان زبان اصلی افغانی دیواری ساخته دروازه آنرا شب می بستند و دفع حمله « تربور » خود تکلم میکنند ، و گذران آنها در قلعه ها میباشد و این رسم (۱) های خود میکرده است که تا حالا همان رواج ساختن قلعه ها

از منظره های استانبول ( اناطولى حصار ) نام قلعه جنگی قدیم در بوغاز یوسفور

در انها هست که هر قلعه بنام شخص مشهور آنجا معروف میباشد میگویند واقع است. بر هر دو سر قبر سنگهای باریک بسیار در از ما در دامان کوه شرقی رفتار داریم که جمیع میدان را بی کم و کاست بر خلاف مزارهای شینه که دیده بودم میدیدم و تعجب میکردم مشاهده میکنیم. رو بطرف جنوب داریم ، ۱ ارف دست چپ قبرستانهای مردم میدان که به اصطلاح افغانی آنرا « هدیره »

( باقی دارد ) . ع ..


صحیفه ۷ سال چهارم شارة ١٦

ادبیات
بزبان افغانی
(بحالت امروز دنيا يك نظر عبرت)

ته کره را ته مکی ګوره نظر وکه زما وروره چه عجب ښه فرصت دی خدای راکړی غنیمت دی
چه عجیبه آوازی دی رنګا رنګه ننداری دی همت کړه درکانو — درو میانو عثمانیانو
عالم ټوله دی په شور کی مرد و زن په شور ماشور کی بیدار مغز کاملان دی باعبرت عاقلان دی
د بعضو مخ ترقى له — د بعضو داو پستی له د سلطان همت ته ګوره — مردانه غیرت ته ګوره
ځنی نور ملکونه نیسی ځنی خپل ساتلای نیسی د همت توره په کټلی د غیرت په لاس نیولی
بعضو نوی تهدای کنیشو و بعضو خپل رهنمای پریښود آفرین دی پر همت وی صد تحسین دی پر غیرت وی
ځنی وا لوله هوانه ځنی شوه بر زمکه بانه چه فرصت په کی پیدا و روان سو په بریتانیا
یو عجب رنګه احوال دی شوه منشور او ول مقال دی غربی وکی اور وهی سو مقابل هم د روسی سو
دنیا ده پر شور راغلی تو بدلی قهر بدلی ځنی وی نیوی قفقاز په مطلب سو سرفراز
لوی دول چه پر دنیا دی په یورپ که په ایشیا دی هم پر مصری حمله کړی هم په سویز په چه وری
تول په جنګ کښی اخته دی په سرو و وینو آغشته دی بلی بلی ښه فرصت دی خدای راکړی غنیمت دی
پر (دنیا) ترخپل سرتیر دی خان و مان به بالکل هیردی عطا سوی دی له پاسه وقت به مه باسی له لاسه
په یورپ کی زلزله ده سینه روز به نور شبه ده ای زما برادرانو ! ای جمله مسلمانانو !
د جرمن پر غلبه ده — زمکه سره ددوی پر شپه ده شه فرصت دی خدای راکړی شه نعمت په عطا کړی
بل دی هر ځای اورونه د توپو ګیزی وارونه چه کفار سره اخته دی په سرو وینو آغشته دی
په هوا دی جهازونه په اوبو کی آبدوزونه دښمن وژنی چه بی حده کافران بی توله مړه
هم په ځمکه دی ریلونه — په دشتو کی موترونه همیشه ښه فرصت نه وی بل بری پر ګمان نه وی
د توپو نور در بهار دی د سرو کریجو در بهار دی کافی کافی مه پیدا — بیداد په وی دنیا —
د پکو ټکه هار دی د مردو کو شرکه ها دی تیر کلونه که نظر په احوال که ځان خبر
هم د پاسه عمان اوری هم کښتی بلادی توری چه پرواز باندی چه حال وو پریشان زموږ احوال وو
لوی عظیم مهلک توپونه ډیر مدهش آوازونه د کفارو غیر غربی وی شپاو و روز رموز عمری وی
پر دشمن کوی وارونه ورانه وی هر یو شهرونه تر خوله تیری یی کټلی لافی شانی یی وهلی
په لکو عالم قتلیزی — په لکو هم امیر بزی و حرم ته بی نسبت — دوی کاوه په جمعیت
د قرنو لوی دولتونه — د عمر و سلطنتو نه خدای اخته کړه اوس په خپله سره وژنی یو له بله
په یوه آن کښی برباد — د دشمن په زده می شاد داد خدای مهربانی ده د خالق نگهبانی ده
شه برباد قوم په خرابی پیش عظیم لوی اضطراب دی چه په موږ ګروه نه خلاص شکری وکی په اخلاص
یوسه بل راسته — می خپور بل ایشا ده ولی ولی مهربان دی د مظلو و نگهبان دی
د بلجیم و حال ته ګوره له دی حاله دی خدای ساته له ظالم انتقام — اخلی دی همیش مدام
په یوه آن شوه برباد — د جرمن زړه شوه په شاد ای باری پرور دګاره ای قادر ای غفاره
یو عجیب رنګه احوال دی یو غریب منقلب حال دی خوار ( افغان ) تانه زاری که بیا زاری په عاجزی که
جرمن دی خدای ګمارلی روس انګریزی ښکار لی موږ ټکه کښی له آقانو له جمله افلاطونو
روسیان ژاړی (زار) زاری کی جرمن خاندی خوشالی کی په سایه کی موده شاه زموږ امیر حبیب الله
انګریزان په ویر آخته دی ډیر مغموم خو راځی آسوده لری ای خدایه ای هادی او رهنمایه
په فرانس کی و لوله ده — د جرمن پری غلبه ده
الحاصل چه په احوال دی چه تعبیر به ډیر محال دی
خوشحال دی سامانان خصوصاً بیا افغانان

بحرمت د مصطفی
محمد مجتبی ( ص )

سه شنبی اومه د ربیع الثانی سنه ۱۳۳۳
په مدرسه شاهی کی ( صالح محمد )


سال چهارم
١٦٠٩

در آخرهای عصر ششم میلادی قطعهٔ عربستان با ممالك دو دولت بسیار با شوکت و عظمت و قوت و هیبتی همجوار بود که يكى دولت ایمپراطوری « رومه غربی » و يكى دولت شهنشاهی ساسانیان ایران بود. لکن ملل این هر دو دولت بواسطة حركات ناشایسته و اعمال سفلانهٔ امرا و حکام خودشان یکسر بسوی يك گرداب نایاب مدهش محو و انقراض غلطان غلطان همیرفتند. اقوامی که در زیر حکم این دو دولت عظیمه بودند بازیچهٔ دست هوا و هوس پرستی حکام خود شده بودند. اگرچه این هر دو حکومت معظمه در ظاهر حال خیلی با شوکت و بر حشمت دیده میشدند، و مالك قصرهای زرنگار و کاشانه های شعشعه نثار بودند. دبدبه ها و طنطنه های شان، داستان عالم شده بود. اما در حقیقت حال این هر دو دولت پوسیده گی، و تعفن پیدا کرده بودند. اعالی و رعایای هر دو حکومت در زیر بار جهالت و سفالت میزیستند و کوفته شده بودند. میکروبهای پنهانی مرض جود و طمع و خیانت و اساس آن هر دو ایمپراطوری جسیمه را بحدی خورده بودند که مانند يك چناری اجوف و کاواک کن ساخته بود. هر هر طرف ملك از اثر ظلم و مال مردم خوری حاکم های بی درد و کلان بيك حال خرابه زاری درآمده بود، افراد رعایا در زیر بار مظالم و احتیاج بدرجهٔ محو و اضمحلال رسیده بودند، مال، جان، عرض و ناموس حتی همه زندگی تبعه و اهالی در پنجه های خونریزی بعضی کار داران بی وجدان مانند بازیچه مانده بود. داد بیداد جهالت و بیخبری با همه قوت و شدت خود دماغهای اهالی را تخدیر کرده و خوابانیده وقوهٔ فکریه و معنویات شانرا از بیخ و بن برکنده بود. در میان اهالی هیچ کسی نبود که به این يك بداند – یا نمیخواستند که بفهمد – که آیا چه میشود، و چه خواهد شد، و بکجا میروند، و برای چه زندگانی میکنند؛ همه کس به این مسئله راسخ الاعتقاد شده بودند که حاکمها صاحب ملكند و خودشان غلام و اسیر آنها میباشند. و در خصوص چنان نهایت و عرض تسلیمیت کرده بودند که این احوال حاکمها و خودشانرا از مافوق حقوق طبیعیهٔ لازمی و لایدی میشمردند !

دولت « ساسانیان » که قبل از هجرت نبوی صلى الله عليه وسلم به ۲۹۶ سال تأسیس یافته، و بعد از هجرت تا به ۳۰ سال دوام ورزیده بود آخر ترین دولتهای ایرانی است که در قرون وسطی تشکیل یافته است. آغاز آن به حکومت « اردشیر » و انجام آن حکومت یزدگرد است که بعد از محاربهٔ « قادسیه » از دست عساکر اسلام بقتل رسیده استقلال دولت ایران را خاتمه داده است.

برای تمثال عبرت در دولت ساسانیه از حکومت « بهرام » پنجم که مشهور به بهرام گور بود چیزی چیزی بحث میرانیم:

بهرام کور، چاردهم بادشاهت از پادشاهان دولت ساسانیه که در ایران حکومت رانده اند، بتاریخ ۳۸۱ میلادی بر تخت

صفحه ۸
١٦٠٨:

علوم وفنون

( حکمت تاریخیه )

يك نظر بسوی اوایل قرون وسطی !

در شماره ۸ سال چارم خوديك مقاله در زیر عنوان « حکمت تاریخیه » در قید تحریر آورده، وعده کرده بودیم که بعد از اینهم گاه گاهی در زیر این عنوان بعضی معلومات تاریخیه در پیشگاه نظر قارئین کرام عرض خواهیم نمود. لاجرم چنانم در باب از قرون اولی چیزی چیزی بیان نمودیم در اینجا از اوایل قرون وسطی بعضی احوالات تاریخیه را مینویسیم. اما قبل از انکه بمقصد شروع نمائيم يك دو کلمه در باب « تقسیمات تاریخی » بیان میکنیم تا معلوم شود که مقصد ما از ( قرون وسطی ) کدام مدتست:

مؤرخین این اعصار جدیده « تاریخ عمومی » را برسه قسم تقسیم کرده اند:
(۱) – از زمان خلقت عالم – یعنی از زمانهای مجهولی که تاریخ آن ضبط و ثبت نشده است – تا به انقراض دولت ایمپراطوری « رومه غربی » مدتی را که مرور نموده است « قرون اولی » بنام دیگر « ازمنه متقدمه » میگویند.
(۲) – از زمان انقراض دولت ایمپراطوری « رومه غربی » تا به انقراض دولت امپراطوری « رومه شرقی » – یعنی تا بوقت فتح قسطنطنیه از طرف دولت عثمانی – « قرون وسطی » بنام دیگره « ازمنه متوسطه » میگویند.
(۳) – از فتح قسطنطنیه تا به این زمانی را که ما دران موجودیم « قرون جدیده » بنام دیگر « ازمنه متأخره » میگویند.

« قرون » جمع « قرن » است. يك قرن يا يك عصر عبارت از همان مدتیست که از یکصد و یکم سال تا به یکصد و یکم سال دیگر مرور نماید – يعنى يك قرن، بايك عمر عبارت از يك صد سال است.

فن تاریخ از مهمترین فنون و علوم متداوله شمرده میشود. ولی شرط اعظم آن همان است که در مقالهٔ سابق بیان شد یعنی انسان نخواندن بربرى، و مطالعه سرسری آن اکتفا نورزیده بدیده حکمت وعين بصيرت محاكمه کرده بخواند، و از خبرهای این مخبر احوال عالم – يعنى علم جليل تاريخ – به تطبيق احوال سابق را با حال کوشش ورزد، و ازین مجموعه مدنیت ارشاد و خدمات صادقه ما کدره را پیروی کرده سخنان عبرت آور حکمت پرور آنرا رهبر نجاح و سعادت سازد. حال بهمین قدر يك مقدمه اکتفا ورزیده باصل مقصد رجوع مینمائیم:


صحیفه ٦ سال چهارم شمارة ١٦

سانت جلوس کرده ، و مدت ۱۸ سال بکمال دیدبه و طنطنه و تمام عیش و عشرت پادشاهی کرده است. فردوسی در شاهنامه ، و نظامی در هفت پیکر نام آثارا دبیه گرانیهای خودشان بایسی مباغات شاعرانه، و نکته پردازیهای ادبیانه از ان بحث را هده اند که ما ازان همه تفصیلات صرفنظر کرده تنها بصورت اجمالی همینقدر میگونیم که عامل یکانهٔ خرابی دولت ساسانیهٔ ایران همانا عیش پرستی و شکار دوستی ، و محبوبه خواهی بهرام گور گردیده است. بهرام در حدذات خود يك پادشاه با عدالت و حقانیت ، و صاحب قوت و جسارت بود. ولی بسببی که هوا و هوس و عشرت پرستی به طبیعت غلبه نموده بود همهٔ امور سلطنت خود را بدست چند نفر وزیران بی وجدانی که بر انها از دل و جان اعتماد کرده بود تسلیم نموده خودش هیچ دماغ سوزی در امورات مهمهٔ سلطنت نمیتوانست نموده آن چند نفر وزرا و وکلا يك شركت مال پرستی برای نفس خود تشکیل داده ملك و رعیت را پامال و خراب نمودند همهٔ منافع و مداخلات خزینه در مابین همان چند نفر شرکا تقسیم گردید. یکمقدار بسیار جزیٔی بخزینه داخل میکردید که آنهم اله بمخارج هوسات پادشاه کفایت میکرد. ذاتاً مقصد یکانهٔ آن کومپانی خاین همین بود که ملکها را بمقابل رشوتهای معین و مقرری که برای هر حاکم نشینی تعیین کرده بودند بطریق اجاره گویا میدادند و آنها که با هر انجا رفته اول کار شان همین میباشد که محاصل کردن رشوتی که داده بودند کوشش ورزند. بعد از ان در پی سه چهار مثل آن مبلغ را برای کمائی کردن خود میکوشیدند و باز از برای آنکه عزل نشوند تدارك ديگر رشوت برای کومپانی مرکزی میپرداختند که به اینصورت اهالی مانند کالبدهای بیجان گردیده قریه ها قصبه ها بحال خرابه زاری تحویل می یافت.

بهرام در اصل فطرت چون يك پادشاه با معدل و داد ، و محب ترقی و سداد بود اگرچه این ناگواریها را حس میکرد اما عیش دوستیش اصلاحات را بتعویق می انداخت . تا آنکه بنده یکی از مؤبدان موجب بیداری غفلتش گردیده، و دفعةً به ترك عيش و عشرت گفته کمر همت اصلاحات ملك را تنگ بر میان بربست. خاینان دولت را یکان یکان بعقوبات شدیده مجازات نمود ، خرابیها را به آبادی تبدیل داد ، بعد از اصلاحات داخلی بفتوحات خارجی آغاز نهاد ، و تا بهندوستان توسیع ممالک نمود .

در خصوص بیداری بهرام از غفلتش از قرار ذیل روایت کرده میگویند که یکروزی بهرام با مؤبد سیر و سفر میکرد بعضی قلعه ها و قریه های خرابه زاری بنظر بادشاه برخورد که آوازهای بومها از ان بسیار می آمد. از مؤبد پرسید که آیا این آواز هاست؟ مؤبد گفت : — این قیل و قال جمعیت بومهاست که برای جشن يك عروسی گرد آمده اند. و بسبب نزاعی که در خصوص کابین در مابین شان پیش آمده با هم گفتگو دارند ! پادشاه گفت : — آیا در میان بومها هم رسم کابین جاریست ؟ مؤبد گفت : بلی. کابین بومها خرابه زار هاست . عروس خیل صد قریه مانند این قریهٔ خرابه به کابین عروس طلب میکنند ، داماد خیل میگویند که : « مگر ملک این است و همین شهریار » " زینده ویران دهمت صد هزار ! »

اگرچه اواخر سلطنت بهرام به بسیار خوبی مرور نمود. ولی اخلاقش باز بهمان مسلکهای عیش و خیری و ظلم و ستمگری رفتار نمودند. تا آنکه ، انوشیروان « نام پادشاه عادل و هما » فیروزی قبل از هجرت ۱۳۰ سال بر تخت دولت ساسانیه جلوس کرد. شرف و شان دولت خود را به عدل و فتوحات بلند گردانید و چنانچه امین و امان داخلی ملك و فتوحات خارجی را وسعت داد همچنان در باب اصلاح اخلاق اهالی نیز غیرت و سعی نمود ، پیغمبر ذی شان حاصلی الله علیه وسلم در زمان انوشیروان گهواره پیری عالم وجود گردیده اند. بعد از انوشیروان ایران باز در هرج و مرج عظیم ستمگری و انسانی در آمد . « هرمزداد » خالف انوشیروان آنقدر يك شخص ظالم و سفاکی بود که اهالی بعضیان مجبور شده در زندانش کردند . و بدست پسرش « خسرو پرویز » بقتل رسید . حالا اینکه خود خسرو پرویز نیز در عیش پرستی و بیخبری بدرجهٔ ترقی نمود که بر بهرام گور صلواتها فرستاد تا آنکه او نیز بدست پسرش « شیرویه » بقتل رسیده در زمان خلفش « یزدگرد » دولت ساسانیه را انوار شمشه بار عدالت و حقانیت شاد آفتاب عالم اسلام محو و ناپدید گردانید .

حالا یکقدری بسوی دولت ایمپراطوری « رومهٔ شرقی » نظر عبرت افگنیم : — ایمپراطوری رومهٔ شرقی از ایمپراطوری رومهٔ غربی جدا شده در « بیزانس » که مرکز آن « قسطنطنیه » است تأسیس حکومت نموده است. از احوال سابق ، و کیفیت تأسیس آن صرفنظر نموده تنها از احوال اخیرهٔ آن : بیک دو مثال مختصراً اکتفا میورزیم :

« هراکلیوس » که در زبان عربی به « هرقل » مشهور است اگرچه يك ایمپراطور جسور و غیوری بود . اما بعد از او در دولت رومه چنان ناگواریها و رذالتهای ظهور یافته که انسانرا از نوشتن آن شرم میآید . مثلاً ایمپراطور « میخائیل دوم » چنان رذیل يك ایمپراطوری بود که از « هیپو دروم » نام تماشا گاه نیاتر و مانند هیچ جدا شدن نداشت، حتی يك روزی که در هیپو دروم به تماشا و ذوق و صفا مشغول بود یکی از مأمورینش دویده باو خبر فرستاد که لشکر دشمن از حدود قسطنطنیه تجاوز نمود . ایمپراطور بمجرد شنیدن اینخبر شمشیر برهنه از هیپو دروم به بیرون جسته و خبر آورنده را خطاب کرده، گفت : — ای بی ادب بیوقوف! در چنین وقتیکه من مشغول حظ و سرور خودم به اینچنین سخنان بیهوده چسان پریشان کردن ذهن من جسارت میورزی ! » این را گفته و شمشیر را برو حواله نمود .

در حالیکه از یکطرف این دو ایمپراطوری معظمهٔ فرس ، و روم در زیر پنجهٔ خرابی بیداد و استبداد ، و آقاهای مدهشهٔ سفالت