نمره ٤
صفحه ٦

ادبيات
تنهائى
( از يادگارهاى صالحى )

آيا هيچ وقتى تنها مانده ايد — يعنى يکدمى با خود نشسته ايد؟ اگر نشسته باشيد ، آيا چه ديده ايد؟ چه چشيده ايد؟ چه گفته ايد ، يعنى وقت ايد ، از کجا آمده ايد؟
عجب صحبتها ! از يک سو از تنهائى ، با خود نشستن سخن ميگويم و با ز دگر سو از آمدن ، و رفتن ، و گفتن ، و شنيدن ، و ديدن حرف ميزنيم !
عجيب وحدت ! غريب کثرت ! ....
يک اهل دل ميگويد :
از نفس تا چند شور ساز با هل شنوم
دم خورد خوردم بخود تا حرفى از دن شنوم
بلى ؟ اگر گرمى با دل بنشينيم ، و از دل بشنويم ، و از دل بخوانيم کائنات را در خود ، و خود را کائنات خواهيم يافت ، و چون خوب نظر کنيم نه از خود خبرى ، و نه از کائنات اثر خواهيم ديد !

— پس چه خواهيم ديد؟
— هستى از لى مطلق !
— چه خواهيم شنيد؟
— وحدت ، وحدت ، وحدت !
— چه خواهيم گفت؟
— همه عدم !
— کجا خواهيم رفت؟
— بقاى حيرت !
— چه سان خواهيم آمد؟
— به انگ به مجرد خجلت !

§

در با بچه کوچک مناسب الاشجار پر اثمار خوش جو سيار هوا دارى که در ( صالحيه ) نام موضع با صفاى ( شام ) جنت مشام دارم ( تنها ) نشسته ام . نميدانم از چيست؟ مدتى ميشود که تنهائى را خيلى دوست ميدارم . بحيثيت آنقدر از اختلاط عالم کرم کرده که سوا و شهر را آيا تنها ميپندارد اگوشه باغچه صفا آما ده و براى اين طبيعت تنها مايلم زمينى دلنشين بسيار مناسبى تشکيل داده . نه يارى دارم نه غمگسارى نه با کسى کارسمى دارم نه با کسى برا کارى ! هم نفسم نسيم خوش شميم جان فزا و همدمم محبت رنگارنگ نظر رياست !
گاهى ميشود که تنهائى مرا ( مستنطق ) يعنى سخان کننده؟ ميسازد . نظرم بر هر چيزيکه ميخورد از ان استفهام مى نمايم . حالتى مى بينم در کنه و نهان آن بحيرت ميروم . يک پاره زمينى مى بينم که مانند يک دايه شفقت آسا اطفال سبز تمکين و رياحين رنگين ، و ميوه هاى شيرين را در يک گهواره مى پروراند و از پستان لطافت رسان جويبار خوشگوار شير زنده گى تخمير جوهر آب صفا تاب را بيکديگره بدون تفريق و تميز مينوشاند . ولى هر يک را بديگر گونه بوئى ، و ديگر گون رنگى ، و ديگر طعم لذتى بجلوه مى آورد از مشاهده اينگونه اشياء حواسم اين متفکر عاجز تنها در فضاى بى انتهاى حيرت مبهوت و بيصدا ميماند که در اين اثنا آواز با اهتزاز طرب فطرت انسان را از آن سو سوى خود جلب و جذب مينمايد .
چون مينگرم در يک مشت پر هزار يا علت مستترى نهفته نباتات را اگر چه اجسام ذى حياتى يافته بودم ، زيرا تخم بودند شجر شدند با ازدواج پيوندى کردند ، ثمره دادند بحران پيرى رسيدند وفات يافتند ! ولى اين يک حيات نباتى بود که بر حرکت ارتعاشى و بيانى ، و آواز و صدائے خود بخود مقتدر نبودند . حال آنکه اين آواز مرغک خوشنواز را در قالب روحانى ، و آهنگ مستى جوانى مى شنوم .


صفحهٔ ۹
نمبر ۶

بوی آشیانه سعادت کاشانه این مرغک خوش ترانه که در میان شاخهای هم چیده میشه زا بوته های (آسمن) بیک صنعت بند سه دنی بسیار عجیبی بنا یافته بود نظر کردم. آن کاشانهٔ محقر کوچک خس و خاشاک اساسی را از یک دایره خانه یک عایله انسانی پیچ چیز کمتر نیافتم چه وجه یکه در راه زندگانی نوعی، و پرورش و تربیت افزون کردند جنسی ازین مشت پر در آن آشیانه مختصر سر بر میزد و هیچ گاه از کشش و کوشش یک پدر شفقت گستر، و یک مادر مهر آور نوع بشر که دور را به زندگانی اولاد های محنت پرور خود را بسر میکنند یا کم نمی آورد !

یک پدر برای نفقه حال و سعادت استقبال اولاد خود هزار گونه جهانک، و هزار رقم مخاطر را بر خود گوارا شمرده پشت اثر دروا کشیده و پنجه شیر نر را به آن می بندد ! در مقابل گلوله های صدمتی توپهای گروپ، و پیکانهای آتشکلهای ما و زیر جگر کوب سینه اش را سپر میسازد، در جوف طبقات زمین در آمده شمع جهانش را زیر پنجه خفه کنندۀ پرفشار ( حمض کاربون ) نام جو سنگ بر میبند ! به تهلکه های عظیمه غلطیدن و افتادن کوهپاره های جسیمه التفات ننموده با قیشه فریاد های دور و دراز را بهوای آهن خاک در زیر نقب های سنگ بر می کند یا در قبر بهر قدم بر کام تنگ نهاده و از منقطع شدن نفس خود اصلا نیندیشیده مشغول تهیۀ شادن هستی ای دریائی میشود ! آیا برای چه؟ برای این است که این مشت پر محقر نیز جهان کورز غریبه، و شوق و بوس عجیبه برای نفقه و پرورش آن پوچه ای چون لخت جگرش بهر سو بال و پر میزند و در حلقه دام میفتد، و سینه اش را آماج صیادان جفا بنیاد، و وجودش را طعمهٔ نچاشان این ستم نهاد قرار داده و هزار گونه خطر و بیداد را بر خود گوارا ساخته از جنگل بگیل، و از مزرعه بمزرعه بال افشان نفقه آوری میگردد ! آیا چرا؟ چونکه آن دو چوچه اصغری بال و پر که پیش از سه روز از تخم چونه مثال بیجانی سر بر کشیده به طعمه و پرورش محتاج است !

بنگر بسوی این دو کله گلهای کوچک حس آشیانه، و این دو منقار کوچک خوش ترانه که چه گونه آهنگی است.

مخالف نفسه قانون سرور و طرب را راست مینماید، دیوانه وار بی اختیار غریبی بال وجه و عشرت میزند، آیا چرا؟ چونکه می بیند که ماده شفقت گستر، رونق آن صغیر جهان پرشور و شر را بنا به محبت اثر گرفته از روی هوا بسوی آشیان در فرود آمده است ! .....

§

سبحان الله ! او از شهپر لاهوتی چرا از آن طایر پروازش دست، و مرغ تیز پرواز از فرو منظره این منظرۀ بی گزین و قرین را به اوج بالا ترین سهای حکمت به پرواز آورد؟ دیدم هر ذره از ذرات کائنات، و در هر جزو فردی از اجزای فردیه موجودات یک تجلی عظمت پیرا عضوی و غیر عضوی یک نور مصباح الانوار بسیار مشعشع پدیدار است!

این عظمت از کیست، و این نور از چیست؟ ازین استفهام، روح ارواح، و جسم اجسام بیک حرکت بسیار مهیجی، و بیک لرزۀ سریع السیری در آمده از هر جزو فردی که اجزای فردیه اینقدر کائنات بی اختیار را تشکیل داده اند صد صدای بسیار لطیف ( فونوگراف ) است، چون خبر تلگراف و تلفون سرعت انتشار این کلمه بدست احتوا بگوش هوش این منزجر شخص بر میخورد که: ( لا إله الا هو الخلاق العظيم ) ۰

از بیت و بشت این صورت ذی خلعت، و راحت و عروق این خرقه شهاب حیرت یک نخودی و رضا و لیلی این هیبت میشود. از حال مصحوبان بسکری رود، کائنات را جمله ای از تاثیر شعاع انوار شمسه نگار پرتو بخش می یابد. خود مفرش از تاثیر قوت و سرعت روشنی آن نور از مشرق و مغرب و در از کار باز می افتد، در خصوص تعیین رنگینان نور کائنات چنان مشور و منظره اش نیز مانند قوه نظاره ای که هر میانه برای نقطه ورود این نور قدسیت خبر نمیتواند که جهت تعیین کند. از غرب و شرق منزه، و از فوق و تحت مبرا میباشد، و در بحر حیرت، و مقدار بیخودی غرقاب وحدت آنقدر بر خواجه باشد که هیچ چیزی نمی بیند، و هیچ چیزی نمیشنود، از خود بی خود بخیر می افتد اشعاع جهان سوز عالم افروز جلال و جمال آن نور با کمال تنهائی بهترین هستی بخود تنها باقی بماند جستی وجود همه موجود را چنان بخود ایران


صفحه ١٠ نمبر ٤

میگرداند که بخیر نیستی و عدم از هیچ چیز و هیچ اثری باقی نمیماند این منتظر تنها نیز به این بیت مترنم میگردد:
وَفي كُلِّ شَيْءٍ لَهُ آيَةٌ
يَدلُّ عَلَى أَنَّهُ وَاحِدٌ
در ان لحظه هستی واجب ظهور میکند. بر ذره ذره کائنات، و بر عنصری از عناصر موجودات آینه قد نمائی میشود که انوار جمال با کمال بیرنگ بی نشان شاهد قدسیان پرتو می اندازد ! عالم را دگر گونه رونقی پیدا میشود . سراپای اجزای فردیه کائنات از پرتو نور بدیعی که بیشتر و نه مغربی بدرخشیدن می آید. موجودات ارض و سماوات از شدت تابش آن پر تو محو و معدوم گردیده بجای آنها جهان نو برا قد قایم میگردد. در ان زمان خدا ( اللَّهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ ) [ الآيه ] در همه اشیا کنند کائنات می چید، پس هر انچیز که اطلاق شئی بران ممکن است همه گی بلسان حال از یکسر ( أحد ، أحد ، احدا) میگوید . از صدای این کلمه مقدس، تنهائی گزین بحر قرین نیز ( أحد) گویان بخود می آید ، و گوش هوش ہوے اشیا لیکه در نظرش می آید بر مینید : نبات میگوید : قوه نامیه من ازوست ! جماد میگوید: ذرات متحرکه من ازوست ! مرغک خوش ترانه نیز میگوید : که این حس شفقت اولاد پروری منهم ازوست!

علم ثروت ملك
ما بعد از نمبر چهارم

در بیان قیمت
مانند شجاعت و سعادت عبارت از جستجو کردن اسباب ثروت نباشد . اما اینچنین هم نیست که در ما بین این هر دو هیچ مناسبت و رابطه هم نباشد. فی بلکه تاثیرا یک بر دیگرشان فعلاً ثابت است. چونکه تدارک

فاجعه پاریس
ما بعد از نمبر چهارم
درین اوقات او شخص موجود بود که یکی مرد و دیگری یک زنی بود. مرد در پیش یک آینه چوکات شکسته که بپرید و بسیار خیره که به دیوار آویخته شده بود با ایستاده دستان کردن خود را بسته میکرد. این ادم که به سن سی و چهار سی پنج سالگی تخمین می شد از ظاهر حال : چنان معلوم می شد که از مردمان شهر سردا و باشی که درین طرفها کردش دارند نباشد. مولای خرمائی شیم محبت و طبیعی اش بسیمای او خیلی لطافت می بخشید، و هیئت عمومیه او را استش گرچه خیلی جاذب و حسن را مالک بود اما معلوم می شد که این جاذبه از تاثیر رنج و مانده گیهاست که جوهر در زمانی محو و زایل شده است ، پژمرده گی رنگ پریده پوست رخش که از بیدار خوابی با

مفرط یک رنگ بی پیدا کرده بود، و چین و شکن ناموسی که در پیشانیش پیدا شده بود، و خطهای آبی رنگی که در اطراف کارخانه های چشمش افتاده بود ، و برشتگی لب زیرینش که رنگ طبیعی خود را گم کرده بود دلیلهای روشنی بود که این خرابی های وجود او از سبب یک اندیشه عظیم و افسوسهای شدت ناک، و به تکلیها و مفاقتهای بی پایانی بظهور آمده باشد. فکری که از سیمای ظاهری یک انسان بر احوال باطنی آن حاصل میشود خیلی کم بخطا بر میخورد . لہذا بر این حکم قطع می شد که این جوان از کسالت و بدبختی مفرط باین حال خرابی رسیده باشد . نگاه های چشم این جوانیکه احوال او را تصویر مینمایم حقیقتا اندیشه بخش دلها بود. نور نظر یک از مردمکهای چشم و انتشار میکرد خیره و تیره بنظر میخورد، و آن مردمکهای چشم های آبی رنگ خیره و پژمرده اش به حلقه های گرداب بسیار دهشتنا کے مشابہت میرسانید که از

مرداب


صفحه ۱۱

مآثر ع
فصل دوم
در ماهیت صنعت
اسباب مدافعه وطن که عبارت از درجه اول شجاعت است کتاب را بزور طبع آراسته شده در بازار بر فایده و قیمت
با تدارک اسباب ثروت توام میرود. و اخانه و معا بید این مبادله در آید آنوقت آنهم در شمار ثروت و توانگری
محتاجین ملت که نبر نخستین سخاوت است با ثروت برادر داخل میگردد. لهذا موضوع علم ثروت و دایر است
گفته میشود. ولی با وجود اینهم ماهیت ما و حقیقت های آن برای چیزا نیست که در تصرف و ملکیت انسان آید
اینها علم اسد امرا از بد گر جد امیباشد. ارباب علم و قابل مبادله و مالک نمایده و قیمت باشد .
اخلاق با چیز نامی معنوی اکتفا ورزیده شخصی را که از ان
ره گذر به انواع لا تها می روحانی نائل دسزا دار شده
باشند توانگر حقیقی میشمارند که به این مسئله مهر اسد
حق هم دارند . حال آنکه ارباب علم ثروت و ارباب علم ثروت بهر چیز های
جسمانی را که نایده و قیمت مبادله در آن نباشد از معنای ثروت که تعریف و بیان آن مذکور
دیگر چیزی را بر دست و تو انگری نمی شمارند که اینها هم گردید چنان معلوم شد که مقصود از آن آموختن علم ثروت
سراسر حق بدست دارند . انست که چیز ها که فایده و قیمت نداشته باشند
خلاصہ هر چیز یکہ بقوت سے و عملان نها بدست آنچیز با را فایده مند و قیمت دارد و یا آنکه چنان
آمده باشد، و هم فایده دهم قیمت داشته باشد فائده مند و قیمت را ر را که ذاتا قیمت فایده داشته
انچیز با ثروت یعنی تو انگری گفته میشود. و در هر سکے کہ انگور باشند آن فایده و قیمت را زیاده تر بیفزایند. زیرا
چیزای فایده سند با قیمت افزونی گیرد آن علت با شورت بنی آدم به وجود دادن یک ذره هم مقتدر نیست مگر اینکه
و توانگری گفته میشود. و اگر ارباب علم اخلاق، علم اور جسم های موجوده را که دست خلقت در عالم طبیعت بوجود
کدام کتابی تألیف کنند و یا دیوانچه شعر می بظهور آردوان آورد و بسعی و کوشش خود جمع و ترکیب نموده ،
(باقی دارد )

این حال معلوم می شد که فکر و ذهن او با بعضی مقصد های مبهم در یکی از جیب های خود انداخته، و کلاه بسیار خوشنمای خود را
و عمیق که بکنه آن پی برده نمیشود پرده مالا مال باشد، و این شخص بر سر یک وضع نیم مایلی گذاشته بو می زنی که بر فراش
بیک حرص و طمع بی نها یه مبتلا باشد . خونگا میکه تعریف آن در بالا بیان گردید رو آورد و
این جوان را که اول بار دیدیم در پیش آینه بایستاد
دیدیم که همه سعی و غیرت خود را در باب حاصل میشده از انتظام
آرایش و زینت خود صرف میکرد. درین تاریخ است (۱۸۵۰)
بود هنوز فشن این دستمال گردن بستن گره دار خیلی معتبر بود، بهند این زن که نام آنرا از زبان مهر شنیدم که دلار بیدار
شخص مذکور برای انکه یک گرمی بسیار خوبی حاصل کند بر جای خواب نشست، و آنها خود را بر زانوی خود یک دامن
بقدر ده بار دستمال گردن خود را باز و بسته کرده تا اینکه و چهره خود را با دستهای خود پوشیده بود. وجودش بود
مطلبش حاصل گردید و بعد از ان بسوی مثال خود که اینکه در میان یک لباس فراخی که از یک قماش تیم گوزه مانند
خیره میشد و ریخته آن را عرضه میکرد یک قسم شیرین معنی داری چرک ساخته شد و بود دستور مانده بود و دستور بود از آن سبب
خلف نموده به فرو کوفت بیان خوشنما که خوش برشی از همه اعضایش تنها انگشتهای دستش که مانند در مر سفید
که همه تناسب اندام او را بنظر جلوه میداد و آغاز نهاده بود و موها می خرمائی رنگ پرچم پیشانیش پدیدار میکرد
و اگر هم پوشیده بود و یک طیفای نیزه شکل مادر کوچک بنا بر سختی که به او خطا با گفته شد سر خود را بالا کرد.
در یک چند پینه که بر طاق بخاری افشانده شده بود بین بیست سالگی بود یا نبود . بعد به یک پری مقبول بانی دار ( )


صفحه ۱۲

معلومات در باب
اژانسها، و اقسام اخبارها

غلط
(اژانس استعانی) که برای منفعت دولت ایطالیا خدمت میکند همیشه در باب احوال جنگ خبرهای دروغ و غیر حقیقت را شایع می نماید اگر دیگر اژانسهای جنگجوی نمی بود برای دروغ اژانس استعانی تمام عالم را پر کرده برای دیگر گونه حوادث جای نمی ماند و ازین سبب است که هر حکومت مجبور میباشند که برای خودشان اژانسهای علیحده تشکیل بدهند.
امروزه روز — روزنامه ها بسیاری قرای مختلفه میباشند. یک رقم اخبارها نیست که تنها از سخنان دینی و علمی ادبی و فنی بحث میرانند و از خبرهای مختلفه سیا عالم چیزی نمیگویند، بعضی اخبار است که تنها از صنایع بحث میرانند، و بعضی تنها از تجارت، و بعضی تنها از خبر های سیاسی عالم بحث میرانند و دیگر اخبار سیاسی دیگر چیزی نمیگویند اینگونه اخبار هاییکه از اخبار ستان عالم سخن میگویند نیز راههای مختلف دارند که بعضی رسمی و بعضی نیم رسمی و بعضی اخبار را پروپاخاندا) یعنی اخبار ها دل انگیز و بعضی اخبار های منفرت با غرض میباشند.
چنانچه سراج الاخبار ازین رقم آخرین است. اخبار های رسمی و نیم رسمی همان اخبار ها نیست که در راه اینه افکار سیاسی دولت خود و قراردادها و قانونهای دولتی را که به آن منسوب است نشر میکنند و دولت خود را دافعه میکنند، اخبار را در روپا خاندا، یعنی دلوله انگیز رقم رقم است که آنهم رسمی و خصوصی و عمومی میباشند که مخصوص بر استماع اخبار خدمت میکنند، چنانچه اینگونه اخبار آزانس از چند سال و اینها در اختیار خود از بی استطاعه راه ما ولی قاعده های مملکت (ماکو) و لوله ها و غلغله ها نشر کرده لازم و ضرور بودن گرفتن از نشر کردن گرفتند، تا آنکه از نیوران ولوله در آسیا شان کامیابی میشوند.
اینکه اینگونه اخبار ها پر غرض است یعنی بخواهش و فرمایش و یک درآمد و سرمایه حاصل کردن بوده باین سرمایه اختیار خود را وسعت دادن میباشند و اخبار های بیطرف از بهر تربیت دنیائی که دلش بخواهد و در راه مقصد خاصی خدمت کنند نوشته میشوند.
بغیر ازین رقم روزنامه ها در عالم برای مصارف مختلفه شایع میشوند. حکومت بیشتر که در روزنامه سراج الاخبار — بهر حال این نمره هم خیلی است یک چند خصوصیات دارد که هر گاه بحث و مباحثات عالم را که در راه اوست است از راه دانش کرده بتواند شرف و عزت و ملت آن را پوشش کند.
بعد ازین علاوه بر حوادث جاریه که این روزنامه و اخبار ها نشر میکند پر مغلق و پر جنجال است بنده سطور هم یکی مقصود و مرادهای روزنامه های این کوی از طرز تحریرشان معلوم و آشکار میشود.
م. فقط

اژانسها، و اقسام اخبارها
« اژانس » یک کلمه اجنبی است که معنی انرا بخلاصه اگر ترجمه کنیم « کمپنی تجارت خبر رسانی » میشود. چنانچه سرایه کمپنی تجارت آهن این جاست همچنان سرایه ( اژانس ها ) نیز خبر و پیغام های تلگرافی عالم است.

قارئین کرام سراج الاخبار در اقسام اژانس ها و روزنامه ها و از مقصود شان یک معلومات مختصر دادن مناسب دیده شد.

اژانسها — اژانسها کمپنی های تجارت خبرسانی میباشند که مخبر های این اژانس به شهرهای کلان و جایهای مهم مقرر و موجود میباشند. این مخبرهای مذکوره وقوعات يده را به مرکزهای خود با تلگراف اطلاع میدهند. مراکز کمپنی هم خبره حوادث را به تمام عالم بواسطه شعبه هایش خبر میدهند.
و روزنامه ها و اخبار ها به این اژانس ها سالیانه یک چیزی داده خبرها را میگیرند. و او تنها و تجارت خانه های کلان نیز باین از احوال عالم خبر دار میشوند. بغیر اخبار ( تایمس لندن ) هیچ یک روزنامه موجود نیست که به هر جایی مخبر مخصوص داشته باشد.
اژانسهای معتبر انگلستان اژانس رویتر و اژانس تایمس میباشد و اژانسهای ( هاواس ) و ( فورنیه ) کمپنی فرانس هستند، روسی بنام اژانس پترسبورغ و مجار را بنام مجار، و ایطالیا نها بنام استفانی، عثمانی با نام عثمانی اژانس ملی علمی.
این اژانسهای مختلف بهر حوادثی را که میدهند بنسبت سیاست و مناسباتی که حکومت شان به ان ملک دارند نفع و مرادی که حکومت شان در سیاست و پولتیک خود پیش گرفته اند خواهد و خبرها نشر میکنند. اینگونه حوادث ها می مغشوش و تغییر اگر چه گوناگون رو میشود لیکن یکبار چون نقشه شود حوادث و خبر های مذکور با فایده میرساند گاهی میشود که این اژانسها بعضی خبرهای بی اصل و اساس را بنا بر منفعت حکومت خودشان مانند یک تجربه بالون بعالم نشر میکنند و منتظر میشوند که باشد و بینیم که این خبر چه نتیجه میدهد؟ و اگر دیدند که از هیچ طرف آن سخن شان رده و تکذیب شد این خبر بصوریت راستی و حقیقت باقی میماند، در خصوص یک مثال عرض کنیم :

بقیه مقاله با اینکه در ستون آینده از طرف سر محرر تحریر یافته محرر و سر محرر سراج الاخبار
ثبت را بتمام الحاج عبد الخالق پسر طرزی مستعمر مهاجر خانه دارالسلطنه کابل بقلم میرزا محمد جعفر قندهاری


صفحه ۱
نگران نے
ایشیک آقاسی علی حضور اعلحضرت شاه
سلاله احمد
مدیر و سر محرر
محمود طرزی
ادارۀ صحافی و مطبعه
در ماشین خانهٔ دارالسلطنه کابل
همه امور تحریریه به ادارهٔ خانه بنام
مدیر فرستاده میشود
تاریخ عربی ۱۵ محرم ۱۳۳۰

سال یکم
نمر ۴
قیمت سالیانه
در دارالسلطنه کابل ۸ روپیه کابلی
و اطراف و ولایات مملکت با اخراجات ڈاک ۱۲ روپیه کابلی
در خارج مملکت با اخراجات ڈاک نیم پوند انگریزی
قیمت یک نسخه آن در کابل یک عباسی است
بهر پانزده روز یکبار نشر میشود
تاریخ شمسی ۱۵ جدی ۱۲۹۰

سراج الاخبار
۱۳۲۹

درین اخبار از حوادث و اخلیه و خارجیه و بسی مقالات مفیده درج میشود

فهرست مندرجات
تلفون موثر — حوادث داخلیه — حوادث خارجیه
ادبیات — مقالات فقیه — نامداران زنانه این سه هم ترجمه
فاجعه های پاریس

الکتریک غایب تحریک افادهٔ مرام و سخن و کلام دو نفر را از جاهای بعید در بسرعت نور بصر بصورت خط و کتابت میرساند که این صنعت و مهارت برق است. و این اعجوبهٔ تاریخی خود را در تلگراف نشان میدهد. و چابکدستی و مهارت دست از مخرج دهن یک شخصی بپردهٔ گوش دیگر شخصی از محال بعیده عیناً و لفظ بلفظ در تلفون مقناطیسی نمودن خود ظاهر و عیان می سازد. بناءً علیه در تلفون چیره دستی مهارت صنعت کار الکتریک بیشتر بکار بردن است. زیرا تلفون سخن گوینده را بدون واسطهٔ خط و کتابت عیناً و چنان بی تغیر لهجه و شیوهٔ حرف زدن گوینده بپردهٔ گوش شنونده میرساند که به این چابکدستی خود از تلگراف گوی سبقت را در ربوده است. آمدیم بر (ریل) و (موتر) : در ریل موتر نیز که از صنایع بدیعهٔ این عصر موفقیت است یک طرز خصوصیت و عمومیتئ پدیدار است. خطرها راه آهن ریلها اکثر قطعات رو زمین را یک شبکهٔ آهنینئ تحویل داد. منافع و فوائدیکه از ریلها در عالم مدنیت بروی کار آمد و حاجت تذکار نیست. قطارها و واغونهای ریل نفوس و مال بسیاری را از جامی بجائی بحال سرعت نقل و حمل میدهد که با بیشتر فواید عمومی آن انکار شدنی نیست. اما حالا این یک را تصور کنیم که در میان یک درهٔ کهسار پرصفا و شاداب پر آبشاری و یا یک دشت پر سبزه زار صاف و هموار یک سرک پخته با صفا ممتد و شده و رفته است و برین سرک بقدر شش هفت راکب موسم که تقریباً یک قطار خصوصی یک ریل را تشکیل میدهد و بیک سرعت خارق العاده در رفتار است. درین موتر یک جمعیت احبابی این پنج شش نفر که یک مجلس انسی تشکیل داده هم بسرعت برق مثالئ قطع مسافه میکنند، و هم از نظارهٔ مناظر طیفهٔ اطراف و اکناف لذت میگیرند.

تلفون موتر
تلفون موتر دو کلمهٔ بسیار مختصر! که یکی از چهار و دیگریش پنج حرف مرکب است. تا چه جهانهای تاریک و چه عالمه های منفعت درین دو کلمهٔ بدیعهٔ عالم اسرار درج و مرج آمده است! این دو اثر بسیار پر تاثیر اختراعات در فنیت تعبیر بعد سکان را بقوت علمی مکان خود از عالم رفع نموده، و صدای انسانها را به درجهٔ بلند ساخته که از کرده با مسافهٔ آواز یکی را بدیگری می شنواند. فواید و منافعی که از تلگراف بظهور می آید قابل انکار نیست. سیم های تلگراف فضای رو زمین را مانند شبکهٔ یک خانهٔ عنکبوتی فرا گرفته است. حتی زیر بحرای محیط را نیز بیک حال شبکهٔ آنتینی در آورده، هرگاه عدد حروفاتی را که تلگراف های عالم در هر روز از شرق بغرب و از شمال بجنوب رد و بدل میکند شمار نمائیم علم حساب از تعداد آن سراسر عاجز آید و یک نامی و یک تعبیری بر عدد آن نمی یابد. ولی فرقیکه در ما بین تلگراف و تلفون است این است که تلگراف واسطهٔ مخابره، و تلفون واسطهٔ مکالمه میباشد. و اگر مکالمه از مخابره با اهمیت تر و فایده مند تر نمیبود (المکتوب نصف الملاقات، یا المخابره نصف المشاهده) گفته نمی شد.


صفحه ۲

خنده ای و اخونهای درجه اول ریلها اگر چه نسبت بیک عرابه ( فیتن ) یا ( لیندو) موثر تحمل تر و اسباب استراحت در ان بیشتر ولی بیزار ازینست که زمام اختیار به آن خانه آسوده گی آشیانه بدست اختیار چارچ نفر مسافری که صاحب آنخانه شمرده میشوند نمیباشد ـ حال آنکه در عرابه موتر زمام اختیار سیاحت موترنشین بدست خود مسافر است . لہذا از فضایل عمومی عرابها قابل انکار نیست هیجان کالات خصوصی موتر نیز چیزی نیست که فراموش شدنی باشد .
این دو اثر پر میز این عصر مدنیت منظر یعنی تلفون و موتر در زمان سعادت اقتران ترقی نشان پادشاه با شوکت و شان ، اعلیحضرت سراج الملته والدین امیر حبیب الله خان ) در دولت علیه افغانستان مانند دیگر بی آثار ترقی در بازار فایده گستری ، و منفعت آوری بروی کار آمده است .
اول با رارگ مبارک با جمله دوائر حکومتی نفس دارالسلطنه با خطوط سیستم تلفون مربوطه گردید و یک سرعت و تسهیلات بسیار بزرگی در پیشرفت امور ازان پدیدار آمده افکار ترقی آثار معالی نشایر همایونی بعد ازین تجربه در روی تعمیم این آله خوابید ارساله صرف توجه فرموده و در ظرف سه چهار سال لایت جسیمه جلال آباد ، و قلعه السراج لمعان ، و جبل السراج ایالت کوهستان و قصبه صیفیه پغمان به ارگ مبارکه با خطها تلفون ارتباط و التصاقات پیدا کرده و از فیوضات همت جهان قیمت اعلیحضرت پادشاه معظم ترقی پرور بر ما امید است که در اندک مدت دیگر ولایتهای ممالک محرومت المسالک شاهانه نیز با این خطها حیاتیه ملک کسب ارتباط نموده و جمله ممالک محرومت المسالک شاهانه حکم یک مجلس انسی را بگیرد که والیان ممالک بعید و شاهان از راه دور یک محفل محبت با همدیگر مکالمه و صحبت کنند . علاوه بر ترقی همسر نیز از آثار ترقی نماز عصر میباشد است که در دولت مجموعه منعقد شده ما در موقع تمک و تا از ترقی گستری آمده که شرح تفصیلی آن انشا الله در غیر نامی آیند و سراج الاخبار زینت بخش عیون اولو الابصار خواهد گردید .
اعلیحضرت پادشاه محبوب القلوب تعلیم با تاسیس بنیاد نهادها و منظرهای تلفون یک شهر را بسیار بزرگی در ترقی و تمدن ملک با ایشان باز فرمودند که فواید عظیمه و منافع عدیده آنرا قدر شناسان عالم نیست بهیچ صورت انکار کرده میتواند . صرف نظر از منافع و فواید یکه در داد و ستد و تجارت از تلفون حاصل شد و یک قرب روحانی در ملک پیدا کرده و بعد جسمانی را مرفوع گردانیده است . بواسطه این اله سیاله شهر جلال آباد که تقریبا پنجاه گروه از شهر کابل مسافه دارد با همدیگر محاوره و مکالمه مینمایند . موتر سرعت گذر ، مسافه دو دوازده روزه ما بین پشاور و کابل را که تقریبا صد گروه میباشند به هشت یا ده ساعت طی میکند . اگر چه درین وقت این دو اثر عظیمی نیست

نمبر ۲

یک طرز خصوصیتی دارد و فایده آن عام نشده است ، ولی به تاسیس یافتن مراکز تلفون در نفس شهر که از قرار شنیدن آنهم در دست اجرا میباشد ، و آمدن عرابه های گوناگون ( شرکت موتر ) که در زیر حمایه ترقی آیه شاهانه تشکیل یافته و تفصیل آن
[TRUNCATED—MAX_TOKENS]


صفحه ۳
نمره ٤

دروازه مسجد الی باغ شاهی و از باغ شاهی الی سراج العمارت دو طرفه برای جلوس صف کشیدند – ذات شاهانه و شهزاده هاسته والا جاه و منصب داران همرکاب بحضور بسواری اسپ از مسجد در سراج العمارت تشریف بردند لحظه بخانه خاص سراج العمارت توقف فرمودند – منصب داران نظامی و ملکی و حکام علاقه جات جلال آباد و لغمان و کنر و مشایخ و سادات و علمای محکمه و خوانین و ملکان علاقه مذکور در سلام خانه سراج العمارت مشرف شدند و برای هر یک بقدر لیاقت و منصب آنها جا بجای داده شد و منظم گردیدند (سراج العمارت) یک بنا عالی پرشکوه است که از جمله عمارت های بزرگ و معتبر گفته میشود در اخیر سنه ۱۳۲۱ اعلیحضرت والا به مهندسی شخصی خود نقشه عمارت موصوف را فرموده سر رشته تکمیل و آبادی آنرا نمودند چون نفوس باربر زیادی بر استمر عمارت مذکور مقرر بود بموعد بیست روز از تهداب الی پوشش اول عمارت موصوف بسر رسید – این عمارت تنها سلام خانه نیست بلکه خانه های وسیع زیادی و مکلف دارد چنانچه خارج از دفتر خانه انتظار و دهلیز های بسیار کلان و باشکوه موجود است و دیوار های عمارت موصوف از تهداب الی پوشش اول کاملاً از سنگ و چونه عمارات که بطرز جدید و اصول درست آباد شده است و تنها یک سلام خانه عمارت موصوف تقریباً گنجایش شش صد نفر را دارد – زمانیکه نفری منصب داران وغیره در سلام خانه حاضر گردیدند اعلیحضرت والا از دروازه خاص اسلام خانه تشریف آوردند و از برای خدام دولت بهار کی عید سعید اضحی را فرمودند – حاضرین دربار موصوف نیز با عزاز و احترام دعای سلامتی وجود مبارک را عرض کردند و موازی یازده ضرب توپ برای استقبال حضور انور اینکه بر تخت رونق افزا شدند فیر شده بعد ازان از برای حاضرین دربار موصوف طعام و چای و شیرینی داده شد بعد از اختتام طعام و شیرینی دو ساعت بعد از نصف النهار اعلیحضرت والا از چوکی برخواسته و کتابچه را بدست مبارک گرفته حاضرین مجلس را جمع فرموده بزبان فصیح البیان خویش نطق فرمود [نطق مذکور چون در نمره ۵ مندرج است به تکرار آن نپرداختیم] از استماع و نطق موثرا علیحضرت والا از برای حاضرین دربار وقت و جوش زیاده می حاصل شد چنانچه چشم های اکثر اشخاص از سخن های موثرا علیحضرت پر آب گردیده – بعد دستخط های علی حضور از طرف حاضرین دربار بحضور مبارک عرض نمود که ما دهای دولت افغانستان شکرانه کرامات شاهانه اعلیحضرت را بهیچ نوع بیان کرده نمی توانیم علی الخصوص در باب وجه اعانه طوایفی که بنا بر معاضدت و معاونت و غمخوار کی برادران دینی ماست اعلیحضرت از روی صدق و صفا و حسن نیت و حسن اسلام نطق فرموده خدمتگاران را درین امر خیر بعنوان شدند مایان هم انچه داشته باشیم عصا شده و از برای خوشنودی پادشاه اسلام که پدر یافته است و اقدام درین کار خیر کرده اند لی اضافته از روی صدق برضا مندی خود ها و در کتاب براحتی الواح دستخط نموده بحضور مبارک تقدیم می نمائیم – بعد کتاب موصوف را از بحیره حاکم کلان سمت مشرقی سپرده شد که تا حال نظری خدام دولت سکنه جلال آباد در کتاب موصوف فراخور احوال خود دستخط میکنند آنچه جمع وجه اعانه رعایا سمت جلال آباد و اطراف آن شد البته همرا باقی وجه اعانه یکی شده بعد تقدیم حضور مبارک کرده خواهد بهر قرار رای مبارک شان قرار گرفت سر رشته خواهند فرمود

تحریر ۲۰ ماه ذی الحجة الحرام ۱۳۲۹

هوای کابل
خلاصه ربورتهای درجه سردی و گرمی هر روز از توقف سرور و ازدیاد

امسال بستان شهر عزیز ما تا به این وقت به اعتقاد این تمام حرکت کرده سردی های بسیار شدید خود را نشان نداده است . از تاریخ یوم شنبه ۱۷ ذی الحجه الحرام تا به الیوم شنبه ۵ محرم الحرام که روز چاپ شدن این نسخه است، چار بار برف باریده که اول ان یوم شنبه ۱۷ ذی الحجة الحرام است . شروع برف از قبل از ظهر هیچ بود و بین شنبه ۱۸ الی ده بجه یوم مذکور دانه دانه بقدر یک انچ پوشش سوط باریده برف دوم از قبل از ظهر دو بجه لیل دوشنبه ۱۹ ذی الحجه الی قبل از ظهر دو بجه یوم مذکور بقدر سه انچ و هفت سوطه باریده برف سوم از قبل از ظهر سه بجه لیل سه شنبه ۲۰ ماه ذی الحجه الحرام الی دو بجه لیل مذکور بقدر ۴ سوطه باریده برف چارم از قبل از ظهر سه بجه لیل پنجشنبه دوم محرم الحرام الی شش بجه صبح یوم مذکور بقدر ۵ سوطه باریده است . اگر چه در روز در شب سوم و پنجشنبه ششم ما مذکور یک چند دانه به بجنگ و یکقدر می برف بارید ولی به پیمایش نمی آمد . علی الخصوص برف آخری تو پانچ و طبقه باریده است . اتما یک باریدن عجیب | چونکه یک باره ابر بسیار غلیظ روی هوا را گرفته بشدت بسیار تمام شروع بباریدن برف نمود، دیگر که شدت ولی و اسفا که بعد از پنج دقیقه ابر نازایل شده یک آفتاب بسا گرمی بقایش آغاز نمود . درجه هوا را بجدول های پرپورت مذکور از یوم شنبه هشتم محرم تا یوم شنبه هشتم محرم خدا مد اعظم آن ۴۲ درجه و حد اصغران ۲۵ درجه نشان داده شده است که ازین حسابها بخوبی معلوم میشود که هوای امسال تا بحال بسیار شدت نکرده است .

از فضل الهی و سایه عد التواب اعلیحضرت پادشاهی امن و آسایش عمومی بر کمال است .


صفحه ۳
نمبر ۷

حوادث خارجيه

از اخبارات ترکی
بسببی که کشتیهای جنگی ایطالیا در بحر احمد گشت و گذار میکردند دولت عثمانیه چراغهای سواحل بحر مذکور را خاموش کرده بود ، ولی تا اجیلویت پادشاه بزرگ انگلستان بسوی هندوستان سفر میکردند بنا بر رعایت شان چراغهای سواحل مذکور را در اثنایی گذشتن پادشاه مشار الیه بروشن داشتن اعلیحضرت سلطان معظم امر فرمودند ، و غله دو کرم حضرت شهزاده ( ضیاء الدین ) افندی برای استقبال ایشان در مصر فرستادند . به این دو سبب سفیر معظم برطانیا مقیم استانبول جناب ( سیرلاوتر ) دیروز بخانۀ جناب صدراعظم آمده به وزیر خارجۀ دولت عثمانیه بیان شکر گذاری نموده است .

مخابر مخصوص ( اژانس عثمانی ) از طرابلس خبر میدهد :
(( عسکریه از بارانهای شدت ناکی که می بارید و سبب آن باران یک در سمی در سمی در عسکر ایطالیا وارد شد و بود فرصت را غنیمت دانسته برگزمه های پیش روی ایطالیا نها جوقها شدت ناک مکرر برده دشمن را بعقب کشیدن مجبور کرده اند ))

از فونت فوتون )) نام یک سیاحی این روایت را که بچشم خود دیده چنین بیان میکند :
(( در اثنائیکه ایطالیانها وحشی بر شهر طرابلس عسکر کشیدند عربهای شجاع بهادرانه با تنها جنگ کردند . و بعد از آنکه شهر را گرفتند زن و مرد و طفل جوان چه را فوج فوج چعبی خانه میبردند . در نزدیک جبس خانه عسکر ایطالیا ایستاده بودند . و بر بندیان فریاد میکردید که : دستها تانرا بالا کنید و گر نه فیر میکنیم )) . و این معامله را برای این میکردند که مبادا در نزد بندیها سلاح باشد . یک زنی را دیدم که یک طفلی در آغوش داشت . عسکر بر او فریاد کرد که دستت را بالاکن ، زن بیچاره و طفل را نشان داده بند بودن دست خود را بیان کرده ، باز فریاد کردند که زود شو دگر نه کشته شدی . زن بیچاره بیکدست طفل خود را گرفته دست دیگر خود را بالا کرد ، عسکر وحشی این بی آبرو راسته فیر کرد زن یک فریاد جانخراشی بر آورده بر زمین غلطید از دیدن اینحوال لعنت گفته سوی عسکر دویدم و گفتم : (( ای وحشی بیه هم ه ای قاتل پست فطرت این چه کردی ؟ )) باز بطرف زن دویدم دیدم که گله بر سینه اش خورده از پشتش بر آمده و جهان کلاه مغز سر طفیل اینتر پاره پاره کرده است . درین اثنا یک افسر ایطالی آمد و یک لنگد بر سر زدن مقتوله زده گفت : لا قربان روح ندارند . قتل آنها هیچ گناهی نیست ))

( سراج الاخبار )
دولتهای یوروپ را ( دول منطقه منتد نه ) میگویند که در میان آنها یکی دولت ایطالی میباشد . بحقیقت که این قدم وحشی به این کارهای طعنت آلود خود نه یک عظمتی ، و نه یک دینی برای دول معلمه متحد نه باقی گذاشت ؟ اگر مدنیت همچنین چیزی باشد هزار با لعنت بر مدنیت .

اما این را هم میندیشیم که اگر بعوض عربها در مقابل دستان هم جنس و هم مذهب خودشان می بود و آیا این معامله را که در حق ایشان بیچاره مسلمان روا داشته اند بر معظمها و متمدنهای خودشان را نیز اجرا میکردند ؟ و آنها را نیز از روح عاری میدانستند ؟ خیر ! آنها تنها غیر جنس و مذهب خودشان را از جوهر روح عاری میدانند . ( فاعتبروا يا أولو الأبصار ) .

بقراریکه از محافل سیاسیه خبر گرفته شده سفیرهای دولت بلقان و دولت فرانس کی در استانبول هستند برای صلح از اجرای وساطت کوتاهی نمیکنند . در ما بین کابینه های استانبول و لندن و فرانس و ایما تلگرافها رد و بدل میشود .

سفیرهای فرانس و امریکا دیروز بجناب عالی آمده با صدراعظم و ناظر خارجیه در باب مسایل حاضره ملاقات کرده اند . سفیرهای جرمنی و استریا ، دوروز پیشتر با ناظر خارجیه در باب ها ملاقات کرده اند .

§ پرونتست — یعنی اعتراض نامه تحت معها المستان بر ایطالیا
برگیڈ (مورد اتوری) که یکی از بزرگترین مروجهای صلح عمومی میباشد به جمعیت صلح پروران این بیاننامه آتی را فرستاده است :

در مایان ، این حرکات و معاملات ایطالی را پر دشت میکنیم قبل از آنکه به تدقیق و تحقیق ماهیت و دعوا های طرفین داخل شویم این میگوئیم که ایطالیا بی آنکه خبر بدهد فعلاً به دولت عثمانیه تجاوز کرده است که بیاین بنده یکی از اسباب شده و حق ناشناسی شمرده میشود و هم این مسئله باید که بدی در عالم مدنیت تشکیل میکند . لہذا بر حواله شدن این اختلاف را بحل ( لاهی ) یا دیگر یک هیات علمیه اصرار و الحاح میکنیم و امید واریم که هیچیک دولتی به الحاق کردن اراضی برای ایطالیا موافقت نکنند .

این بیان نامه از طرف شصت نفر از اعضای پاریست


نمبر ۷

اعلیحضرت پادشاه انگلستان نشان نایت آن دی گرند کراس را به پرنسس ضیاء الدین پسر اعلیحضرت سلطان المعظم مرحمت نمودند

بر حسب اطلاعات روتر یوم جمعه در ( ورنا ) و طرابلس جنگ پیش آمده - دولت ایطالی اعتراف مینماید که درین جنگ ۵۰ نفر شان مقتول و مجروح گردیده - درین عدد ۱۳ نفر هم که در درنا مقتول و مجروح شده اند شامل میباشد تمام روز در ( ورنا ) بازار جنگ گرم بود

وزیر جنگ و وزیر بحری عثمانی برای ملاحظه قلاع داردنیلز از اسلامبول روانه گردیدند

بیان میشود که بنا بر اعتراضات روس قباب محاصره داردنیلز ایکا تجویز نموده جهازات تجارتی که ببنادر عثمانی میروند مجاز از عبور خواهند بود

سفیر انگلیس بنا بر ما اطلاع داده در صورتیکه دولت ایطالی بمباری داردنیلز اقدام ناید دولت انگلیس خود را بی طرف قرار خواهد داد

بر حسب تلگراف ۲۶ نومبر قشون ایطالی در طرابلس پیش قدمی نموده دو قلعه را بقبضه خود در آورده است - و تمام روز میدان جنگ آراسته بود عاقبت قشون ایطالی را به عقب نشستن قشون ترکی فتح نمایانی حاصل آمد

همدردی عموم مسلمانان هند با ایران (۱)

انجمن ایرانیان مدرس هما و این قبیل را از اکثریت آرا گذرانیده اند
(۱) انجمن ایرانیان مدرس با کمال صمیمیت چیده دلی با مشکلات کنونی ایران همدردی مینماید
(۲) انجمن ایرانیان مدرس تشکری نمایند از خدمات صادقانه مستر شوستر در وطن محبوب شان
(۳) انجمن ایرانیان مدرس نفرین میکنند غارت گری و ستم بعض از دول مسیحیه را با حکومت مشروطه ایران -
(۴) انجمن ایرانیان مدرس توجه خلافت علمای عثمانی و اعلیحضرت امیر صاحب افغانستان را بحالت موجوده و وضع نازک ملت اسلام متوجه نموده استدعا دارند که درین موقع از حفظ شئونات اسلامیه باز نمانند

سراج الاخبار

از کلامهای خاقان مغفور جنت مکین اعلیحضرت ضیاء الملة والدین امیر عبدالرحمن خان است که فرموده اند : « لا دولت علیه عثمانی در وجود شخص عالم اسلامیت بمثابه سر ، و دولت ایران مثابه گردن ، و دولت افغانستان بمثابه پاست . اما هزار افسوس که ملت ما بیمار

صفحه ۸۵

منتشر شده و بهزاران مردم از اهالی به این بیان نامه اشتراک ورزیده اند غیر ازین نیز در لندن یک متنغ یعنی یک جمعیت پر جوش و خروشی انعقاد یافته دران متنغ این قرار داد را اتخاذ نمودند :
(این میتنگ که از اعضای پارلیمنت انگلیز مرکب است از وقوعات اخیر ترکیه در طرابلس عرب مجموع آمده وضعاً متاثر میباشیم ، و اعلیحضرت پادشاه انگلستان از هیئت وزرا و نمایندگان صادقه مسلمانان خود مسئول میباشند که ما اعضا پارلیمنت این را بحقیقت قدر شناسی داریم . لهذا این تبلیغ را برای اختتام این نهار به از حکومت خود رها میکنیم که بلا اهمال سعیهای جمیله اجرا نمایند .)

***

نقل از اخبار حبل المتین

استقلال ایران بر لبه آویخته است ایران در سخت ترین فشارهای روس و انگلیس واقع گردیده روس با خشونت ، انگلیس با نرمی پی در پی به پیش رفت مقاصد خود را نه دست یکدیگر میگیرند و به روز بهانه ها خود تراشیده و از نفوذ و اقتدار دولت کاسته به دخالت خویش می افزایند - یکطرف انگلیسان وقعه دست کاری بمبئی و اصفهان را بهانه نموده معذرت و تاوان طلبیده و قشون بجانب جنوب سوق میدهند و روسیان دعوای انگلیسان را بحق شمرده و فشار به ایران از قبول آن می آورند - از طرف دیگر دولت روسی تلگراف خود ساخته راه و شعاع السلطنه را بهانه نموده از دولت ایران معذرت می طلبد و تاوان میخواهد به مجردیکه دولت ابا دارد از معذرت می نماید دولت روسی التماتوم داده و قشون بطرف شمال سوق میدهد و دولت انگلیس هم در تائید روس به دولت ایران تکلیف قبول خواہشات روسی می نماید بلی دولتین روس و انگلیس از دست یکدیگر میگیرند و بدست دیگر میدهند و روزنامه حق پسند ! تایمس هم مداخلات در ایران شروع میگوید

ترجمه از روزنامه تایمس لندن
( معارف ایران )

پرنس علاء السلطنه وزیر معارف ایران که از لندن می نویسد دیروز در سفارت ایران طلاب ایران را که در انگلستان مشغول تحصیل هستند پذیرفته و در میان این طلاب چند نفر از شهزاده گان هستند طلاب به پرنس علاء السلطنه معرفی شدند ، و معظم الیه تحقیقات علیقه در باب تحصیلات و ترقیات هر یک نمودند و بطلاب تاکید کردند که بکوشش و حواس خود را صرف تحصیل نموده خویشتن را قابل و مستحق نمایند که داخل خدمت مملکت خود شوند و معلمین طلاب هم حضور داشتند .


خودشان
صفحه ۶۰

مخابره ۶
ان در دوری و الفت راه میسپارند و اشعار و حدت را از میان برداشته و قد راست کرده میخواند. (۱) کلی این کلام حقیقت با و با و تا نان محبوبیت را از یک شیب ان میبرد و میبرد و در حقیقت جغرافیای زمین و هر قدر شرافشانده شده و یا توت طلا آمین امری یعنی چیزهای دیگر را از بیست نه دست و نیت خویش برادر دو جا می بخشند. بیا د کوشا برای بسیار خوش جیره امید خو دا ستایم بیان در تازه میسازده به آیهای براتی شیده ساختن مردمان عراق و خوش گوار سودا میشه سارای خود آتش آب نشدند گئی ما را فرو می نشاند. ار بغض و عداوت مخالفین تذهیب به فقه ای رنگارنگ و دیوهای خوش هم خوش رنگ خود کام روح ایند دارند. اگر بعوض ان در الذت زنده گی می بخشد. دیده های ما را منظره های لطیفه خلقتی غامی اولاد وطن خود منان په درانید در باب اتحاد ویگانگی و محبت و قوت به دینی کوشش میورزیدند و البته دگزاره ای طبیعی خود سرور و نشاطر شاد می مید با جمله های پدر انا بهتر یه اتحاصل می شد. حال آنکه صفحه ای تاریخ بکالا فروس بانشان در خاک پاک او غنوده ارواح اجداد ما در هوای نسیم خواش خمیرم سیدید که هر قدر سعی و جهدی که شده است در دوری و بیگانگی، بغض در پرداز است، اگر وطن را یک جسمی فرض کنیم تبت یعنی خود ما غدا وصف بعمل آمده است و در ین وقت نتیجه های ذخیره آن یگان یگان به و گوشت پوست استخوان ، رگ و پی دو بیرا جزا می آن جسم ے آید پس اگر این گونه تعصبات خرافات آلودبیگانگی و پادشاه را روح آن میرم باید به انیم، دلت است ، بادشاه از پنها و مباعدت اندود را فراموش کرده که فراموش کردن کلمه ای مقدس در معیت که از دیگر هیچ چیزی و هیچ قوتی جدا آن هم خرد رسمی دیده میشود و در باب چگانه گی و اتحاد کوشش میشوند. ما اگر و همین خود را دوست بداریم گویا وجود خود را و رایده شود طبقا امد رومی و دستگیری همدیگر با نرا قرآن دوست داشته خواهیم بود، و اگر پادشاه را دوست بداریم عظیم الشان، و کعبه قدسیت نشان آماده و حاضر داشته گویا جان خود ما را دوست داشته خواهیم بود . ای هم وطنان دانش قرین ، و ای هم استان بدین در این معزز ایران مدرسی جلب توجه اعلیحضرت تبوع باشیم؟ اگر از را در حفظ شئون این احوال نا مرکت اسلام است در ها اسلام کاری ایا ما میده ایم که وطن خود ما را چرا دوست میدا همه سبب های بیشما به آن یگان یگان بیان کنیم میباید از همه کائنات است انجمن مقدس اراد میکنند که به این امستند های خود حق هم دارند ، حالانکه اینکه از افکار عالی دیانت پروری پارت و سترانا آنا یا سخن بگویم : زیرا کانات ما دفین است. موجودیت ما بوطن دویست است. مقصد از دوست داشتن وطن تنها عبارت از دوست به داشته با داشته باشند میدانند که افکار عکبریت آثار همایونی در باره داشتن خاک و چوب دستنگ دسیور و باغ و غیره نیست بلکه خیر و فلاح و سیادت و نجاح عالم اسلامیت تا چه درجه وطین خود را دوست داشتن اینمان خود راد یمان خود را دوست داشتن است. حسن نیت و توجه پر صمیمیت می پرورانند. ناموس خود را دوست داشتن است. شریف و حرکت الیت خود را دوست داشتن است، آزادی خود را دوست دوستان است

آیات
در هر عید اعلیحورت باد شا و بی بر بسیار خوب و متنوع مقدس محرب القلوب ، و دایم آند و می نت افغان د افغانستان برها یعنی ما و وطن ما را از درگاه الهی دعا دنیا نه مینمایند که بر اهمیت و ناد این دعا ارواح مقدمه قدسیان ساوی نیز آمین خوان بارگاه

حب وطن
حضرت فخر کانات افضل الصلواة والتحیات پیشوا برقی بر باشد دیده خواهند بود ولی امان میبریم که از صدیکی از اتفقت حب الوطن من الایمان ) فرموده یعنی دوست داشتین اهمیت و قدر سنیت این دعا نشده باشیم، و اگه شده باشیم هم بکنه رفتن هر ایا نست ) . المورلند هزاران سکور ما که ما از اهل ایا نیم، لہذا خود بزار ها منا ما بر آن کلمه ( آزاد می نت افغان و افغانستان) دوست و اشعری رفتن نیز از لوازمات ضروریه ابان ماست . بسته خواهیم بود زیرا ما آزادی را بیشه در عالم طفولیت خود حضرت خداوند لایزال په خوش دامن صفا بیر میں دیانت امنی از مکتب بسبق دادن آخند در اهسته دمشناخته ایم . و چون انه


صفحه ۷

میں آفند و یا استاد کار خود آزاد شده ایم و آه از این ادمی گفته بهزار ها باندی کا مشغول شده ایم و آزادی را عبارت از همین دانسته ایم دوستانی آزادی را از میان برده سر گونه اعمال ناشایسته را روا داشته اند. حال آنکه (آزادی) یک کلمه مقدسیست که به این چیزها هیچ مناسبت ندارد، زیرا تا بوقتی که وجدان ما برای شاهین ترازوی عدالت باشد، و بجا آوردن حق خدا، و حق والدین، و حق رعیت، و حق وصیت منظوره نظر ما باشد. یعنی تا وقتیکه انسان گفته شویم، و از بهایم نباشیم هیچ وقت آزاد نیستیم. اینکه بهزار باز نجیر های ترجیح مقدس مربوط و مقید هستیم که لا سمح الله گسیختن یکی از آنها با گسیختن رشته حیات ما برابر است. و اصل آزادی هر رعیت و هر وطن اسیر و محکوم نبودن است و غیر است که مقصد غیر مرصد اعلحضرت پادشاه دلا گاه روشن و دل آگاه و تدبیر با تدبیر ما از عبارت (آزادی افغان و افغانستان) نیز بهمین است و سپس، مردمان انجا را گفتند: که روسی بیاید! جویبارها، کشت زارها، کارهای ما را برده میتواند. تقصیر (؟...) چون آمد خودشان را یعنی آزادی شان را برد. نه گشت زاری ماند، و نه جویبارها، الله نماند. چونکہ مالا مسیر نیز ملک مالک اسیر گردید ..

( اللهم انصر سلطانا نا ، وَأَمَّنَّا فِى أوطاننا )( آمین بحرمت سید المرسلین . )

مقالات فنيه
الکتریک

یکی از مخلوقات بسیار عجیب و غریب حضرت خلاق کائنات جل سبحانه ( الکتریک) یعنی قوت برقی ) میباشد که انرا (سیاله برقیه ) ، و ( قوه کهربائیه ) نیز مینامند. ماهیت حقیقت این بدایعه عجیبه پر اسرار حضرت کردگار هنوز بدرجه که عالم بشریت بحقیقت اصلیه آن برسد کشف و معلوم نگردیده است. و چنانچه اصل حقیقت (روح) هنوز بر فن مجهول مانده و چنان اصل ماهیت ( الکتریک) نیز اکثر اسرار مستور است. ارباب فن حکمت ، چنانچه در باب (روح) و (ضیا) و (حرارت) به بسی مجادلات و تحقیقات افتاده اند در باب حقیقت این قوه عجیبه نیز در گرداب توغلات و تشبثها مشغول

شماره ۷

میباشند. ولی عجب تر اینکه هر آنقدر در آن توغل و تتبع کرده میشود یک شعشعه نوی و یک اسرار نور پر توی دیگری از ان ظهور میکنند.

در اول بار این قوت را ( تالس ) نام حکیم که از عقلای سبعه یونان شمرده میشود پیش از میلاد عیسی علیه السلام به شش صد سال از فعل جذب و کششی که در ( کهربا ) موجود است کشف و پیدا کرده است . و ( الکتریک ) از کلمه (الکترون) که در زبان یونانی بمعنی ( کهربا ) میباشد گرفته شده است. در سنه (۱۵۶۵) میلادی داکتر (ژبیرت ) انگلیزی که داکتر خصوصی ملکه انگلستان ( الیزابت ) بود و در حکمت طبیعیه یگانه عصر خود بود در گوگرد، و در یک قسمی از صمغ سابق که از بعضی درختان می براید، و در لاک او در بلور و در بسی مواد دیگر بهمین خاصیت جذب و کششی که در کهربا هست در چیزهای مذکور نیز موجود بودن آنرا کشف و اثبات نمود.

رفته رفته کار بر همین قدر هم نماند : حکمای طبیعت شناس در همه جسمهای طبیعیه صلب، و سیال و مایع که خمیر مایه کائنات از آن بوجود آمده موجود بودن این قوت عجیبه را دریافت نمودند. با بعضی واسطه ها مانند (ولک) یعنی بهم مالیدن دو چیز را بیدیکر و (تماس) یعنی دگ دادن ، و (حرارت ) یعنی گرمی و معامله کیمیاوی از جسم های مذکور بظهور می آید ، اما این یک هنوز معلوم نیست که آیا این واسطه ها اینکه بیان شد چه سبب و کدام کیفیت خوب حرکت دادن الکتریک میشود ؟

اول شخصی که از الکتریک کار گرفته ، و عملیات آن را از قوه بفعل بر آورده ( فرانکلین ) نام حکمت شناسی امریکا است که در سنه (۱۷۰۶) میلادی در شهر (بوستون) امریکا تولد یافته و با وجودیکه خودش اولاد یک فقیری بوده و در یکی از چاپ خانه ها بحیث مرتب ، یعنی حروفات چینی گذران میکرد ولی از دیگر سو بتحصیل علوم طبیعیه کوشش ورزیده از مشهورترین حکمای عصر خود هم گردید.

( فرانکلین) در باب (ضیا ) و (حرارت ) بسیار تجربه را اجرا نموده، و به بسی کشفیات موفق شده است. و اول کسیکه ( صاعقه ) یعنی برق و رعد را شناخته که سبب یگانه آن همانا الکتریک است فرانکلین بوده و اول یک کاغذ باد اطلسی بومی ایر نامی بسیار نزدیکی بهوا نموده و ریسمان آن را بیک شیشه (لاید) ربط داده و آنرا بر ضد کور در درون شیشه الکتریک جمع کرده و با آن تجربه بکار برده است.

الکتریک ، در اول امر بر دو نوع تقسیم میشود که یکی را هم (مثبت) و دیگرش را (منفی) میگویند که یکی خاصیت


صفحه ۹۰ نمبر ۷

(جنوب) و دیگر صلاحیت (دافع) را دارد. یعنی یکے میکشد و دیگر می میراند. در بعضی اجسام الکتریک مثبت و در بعضی اجسام الکتریک منفی موجود است. پس در جسمیکه یکی الکتریک مثبت، و دیگری الکتریک منفی را داشته باشد گرد خودشان را جذب میکنند، و چون بهم نزدیک کرده شوند و الکتریک هر دو طرف بسیار بهم باشه هر کدام آنها یک قسمی از الکتریکی را که در خود دارند بان دیگر رد و بدل میکنند که این رد و بدل بیک زوری و چابکی بسیار عظیمی بوقوع آمده درا ثنا شراره و صدا محصول مے آید.

الکتریک از بعضی چیز ها بآسانی میگذرد، و از بعضی چیزها بستی میدهد. مثلاً از چیزای معدنی و آب و درختان و دیگر نباتات و در بدن انسان به بسیار زودی و نهایت سرعت گذر میکند که اینگونه جسمها را (ناقل الکتریک) میگویند. و از بلور و ابریشم و از هوا ـ علی الخصوص که هوا خشک و بی رطوبت باشد بسختی و دشواری گذر میکند که اینگونه اجسام را (غیر ناقل الکتریک) مینامند.

الکتریکی که در کره هوا موجود است

در کره هوا بغیر از الکتریک طبیعے که بحال سکونت و آرامی موجود است یک قدری الکتریک مثبت نیز موجود میباشد. در وقت باریدن برف و باران به الکتریک منفی تحویل می یابد. شدت این الکتریک نظر باختلاف موسم با بیش و کم میشود، و در طبقه های بلند هوا موجود میباشد. و در طبقه های نزدیک زمین کمتر پیدا میشود.

اگر چه سبب حقیقے ظهور یافتن اینگونه الکتریک در کره هوا بخوبی معلوم نیست، ولی بعض دلایل حکمای طبیعت شناس درین باب بیان کرده اند که آن هم عبارت از اینهاست:
وقوع یافتن ولک یعنی بالش در ما بین کره هوا و کره زمین ـ برابر نبودن درجه حرارت در قسم های مختلف کره زمین ـ تحویل یافتن رطوبت.

هنگامیکه جو صاف و بی ابر باشه (الکتریک غیر ناقل) میباشد، و سبب شدت بسیاری که پیدا میکند از هیچ یک نقطه ـ هوا خود را جمع کرده

تیترانه - اما وقتیکه هوا ابری شود پاره های آبی که در هوا پراکنده میباشند (الکتریک ناقل) شده در سطح یک ابر ما خیلی الکتریک حاصل میکند. در انحال چون دو ابر پاره ئیکه هر کدام جدا جدا رقم الکتریک داشته باشند با همدیگر مالش یا بند در ما بین شان یک رد و بدلے واقع میشود که سرعت و شدت آن رد و بدل اندازه و درخشنده گی حاصل میکند. این است که آن درخشنده گی را (برق) یعنی (آتش برتک) و آن آواز را (رعد) یعنی (یابه غریژی) میگویند. و گاهی در ما بین زمین و ابر این رد و بدل الکتریک بوقوع می آید که در آنوقت از بالا بپایان و از پایان ببالا یک جریان الکتریکی حاصل شده (صاعقه) یعنی (تندر) را بوجود می آورد.

استقبال برقیه (آتش برتک) هوا را بسیار سرعت و چالاکی، و کمال تیزی و شدت ناکی از هم پاره میکند و برای پر کردن جائیکه پاره شده بماند هوا از هر طرف در ان جا هجوم می آورد که صدایست عجیب بعد از مصادمه آن هجوم هوا در خالیجا بظهور می آید و چون سرعت و تیز روئے ضیا از سرعت و تیز روی صدا خیلی افزون تر است از انسبب اول درخشنده برتک، و بعد از ان صدای پایه شنیده و دیده میشود.

ناموران زنان جهان

مقدمه

(سراج الاخبار) میخواهد که در این نسخه گاه گاهی در بعضی نسخه های خود یک قدری از احوال زنان مشهور که درین سپنج سرای فانی زندگانی بسر برده اند، و نامهای خودشان را در ورقه های تاریخ یادگار مانده اند، برای فایده برداشتن بی بی های مستورات، و بیگمهای مخدرات وطن عزیز خود درج صفحه های اوراق اخبار نماید. درینباب اگر چه بعض اشخاص بر ما ایراد و اعترا


صفحه ۹

هم کثیر اند که در میان مردان اهم هنوز صد سے یک توانا اخبار خوانا سے آثار پیدا نمیشود و از مطالعه (سراج الاخبار) فایده و معارف میگردد چه جایکه زنان را .... براى که درین اعتراض خود شان تا یک درجه حق هم دارند، ولے اینگونه اعتراض ها و ایراد با سد راه شوق و کوشش ، خدمت نشر معلومات نافعه نخواهد گردید. بهیچ دولت و هیچ ملتی نیست که از ابتدای ظهور خود شان عالم دانا ، با اخلاق ، توانگر، صنعت گر بدنیا آمده باشند اگر تاریخ اوروپا را بخوانیم همین اقوام فرنگستانی که درین وقت به توانگری و صنعت گرمی و دانائی خود شانرا برای نشاندن مدنیت ، و تهذیب عالم نامور و مخلوق می پندارند پیش از چند عصر حال و حشت و بهدیت بسر میبردند و در وقتیکه در عصر خلفای عباسی در طایفه زنان اسلامیه همی شاعره ها ادیبه ها صنعت گرها موجود بود زنان اوروپائے بلکہ مردان شان نیز از الف تا یا هم نمیدانستند، و بجز پشم ریشی دگر چیزی هم یاد نداشتند. حال آنکه درینوقت زنان شان بدرجه رسیده‌اند که در کارها و امورات دولتی رشد و لیاقت خود شانرا اثبات کرده دعوای گرفتن مقامات عالیه را دارند .

مآثر

بقا و حیات نوع انسان بوجود مرد و زن هر دوى آنها قایم در ایم است نه تنها بر یک فرد آنها . حالا می بینیم که طایفه لطیف زنان در عالم بشریت تا چه درجه یک رکن بسیار مهم و تا چه پایه یک عنصر تعلیم و تربیت اند پس اگر آنها را از حق تعلیم و تربیت محروم بداریم گویا نصف وجود خود مان را بیگار و منقض گذاشتیم. لاجرم اگر (سراج الاخبار) که مقصد یگانه آن نشر معلومات نافعه برای اهالی وطن است بعضی سخنانی که موجب فایده مستورات و مخدرات وطن باشد درج اوراق خود نماید چیزی به و نکرده خواهد بود.

علی الخصوص درین عصر سعادت حصر پادشاه ترقیخواه بادانش و دین ما اعلیحضرت (سراج الملة و الدین) که مرحمت ، و عدالت ، و شفقت و عاطفت شاهانه شان درباره ذکور و اناث رعایای صادق فوکانه شان عام و رایگانست .

بنا برین سرا زین نسخه چنانچه از تعلیم و تربیه امور خانگی نوایی در باب سر رشته دار خانه داری و تربیت اولاد، و محافظه ناموس و عصمت و غیره چیز هائیکه موجب فایده بر داشتن طایفه نسوان باشد بحث مینمایم از ترجمه احوال ، و اهمال و اقوال زنان مشهوره نیز در زیر عنوان ( ناموران زنان جهان ) ثبت صحیفه عبرت مینمایم .

از نوشتن احوال (ناموران زنان جهان) دو منظور است : یکی اینکه مخدرات خواهند وطن از احوال انسان گذشته خود شان در صحیفه سراج الاخبار معلومات نافعه یافته موجب محظوظیت و مسرت شان میشود. دیگر اینکه چون درین باب تا بحال یک کتاب مکمل و مبسوطی در فارسی نوشته نشده این عنوان یک کتابی در آخر کار بوجود خواهد آورد که بیادگار بماند. این است که به ترتیب حروف تهجی یعنی الف با از حرف (الف) آغاز میکنیم و چون این کتاب را به ترتیب لغت تالیف میشود هر یک از زنان هر قوم و ملتی که به ترتیب حروف تهجی برابر آید را به همان اسم نوشته خواهد شد، و رعایت شرافت و امانت خواهد شد. و من الله التوفیق


نمبر ٢ صفحه ١٠

حروف الف مد دار

آبدار بيگم = پادشاه هندوستان است که بحسن و جمال و فصاحت و کمال مشهوره بوده، و بادشاه بیوی او خيلى ميل ميداشته بود. و در دهلی وفات يافته است .

( آپولينه ) = يک دختری بود در اسکندريه که در آغاز انتشار دين عيسى على نبينا عليه السلام در اسکندريه ايمان آورده بود و در سنه ( ٢٢٨ ) ميلادى از طرف يهودی گرفتار آمد، و بجاى سوختن محکوم گرديد. و آتش بزرگی براى سوختاندن او افروختند، و او را بر انکار کردن و برگشتن از دين عيسى عليه السلام به آتش خوف و بيم دادند ولے او از دين برنگشته بپاى خود در آتش در آمده خاکستر شده است .

( آتوسا ) = دختر کيخسرو بود که در اول امر با يک موبدی، و بعد از ان با اسفند يار پسر گشتاسب ازدواج نموده و از شوهر آخرش که اسفند يار باشد بهمن را تولد نموده، و او را براى جنگ با يونان بر انگيخته است . اين سخن که مذکور گرديد در تواريخ بومان نوشته شده است. اما چنان معلوم ميشود که در نام اين زن چيزى غلطى پيش شده باشد. و احتمال دارد که (واستی) نام زنی باشد که در تورات نيز اسمش مذکور شده است .
( ما بعدش در نمبر های آينده می آيد )

عِلمِ ثَروَتِ مُلک
ما بعد از نمبر ششم

و شکل و صورت و ديگر کيفيت هاى اشيا را تبديل و تغير داده به اينصورت سير را از نو ناميده و قيمت بوجود آرد. اين است که اين عمليات را يعنی به تبديل دادن شکل و کيفيت اجسام فايده و قيمت پيدا کردن ( صنعت ) بگويند . پيش ازين چون کسی ازين اساس مقصد آنی نداشت ثروت و توانگری به منحصر به طلا و نقره ميدانستند. و درين آخر ها ( آدام اسميت ) و بيرون او اين خطا را تصحيح کرده ثابت ساختند که اصل فاجعه

فاجعه هاى پارتين
بعد از نمبر ششم

مانند يک ملکه معصوم ميخورد، با يک بشاشت، سرور، و نی نيک و تب خزان دائم بنظر ميخورد . رخساره هايش ور سفيدی از انگشتهایش پس نميماند، و چنان کلان می شد که بدوران خوابش سکته عارض شده باشد . تنها و رقت، انی چشمش يک کمی سرخی تيره رنگی نمايان، و اطراف چشمش با يک خط کبود خامی احاطه شده بود. و مردمکها چشمانش با يک پرده غمناکی مستور بود . در حاليکه بر نوکهاى مژگانش مانند دانه مروارید يک دو قطره سرشکی پديدار بود بخطاب جوان بپا ايستاد و جوابا چنين گفت :
— آيا می برآئيد ها ؟ اما چون هر دو زير اين

عادت شماست در اينجا ماندن شماست يا باين حيرت و تعجب ديده ميشود .
جوان — ( بعنف ) آيا مرا سرزنش ميکنيد ؟
قلوتيلد ؟
قلوتيلد — سرزنش گفتيد ؟ من هيچ وقت ملاحظه سرزنش شما نکرده ام که خود شما نيز به اين بخوبی ميدانيد مقصد من اين بود که بپرسم چه وقت بر ميگرديد .
— هر شب چه وقت که بر ميگشتم امشب نيز همان وقت بر خواهم گشت .
— يعنی معلوم شد که از نيم شب بسيار پيشتر ! شما هر شب چون صبح می شد، می آئيد، و تا بشام بخواب ميرويد، و باز براى بيرون بر آمدن از خواب بر ميخيزيد ، برای يکدو کلمه که با يکديگر بگويم


صفحه ۱۱
مارے
منبع ونت، ثروت سعی و عمل است، و ثمره حقیقتہ
عمل حاصل کردن فایده و قیمت میباشد. و معدن را
مثلا یک کشتکاری یک مقدار گندم را داشت
خود می اند از دو بواسطه کاوه و جوغ د تیره و قوتهای
طبیقہ خاک و ہوا، آب و حرارت شمس چند شد
گند می را کشته بود بر میدارد و به اینصورت
فائده دقیمتی رای گندم اولی او داشت بار بار
افزاید . و همچنان اسیابانی که بواسطه آب یا باد
یا بخاره آن گندم را آرد کند و نان بائی که از ان
آرد نان پخته کند سرا ز نو به آرد و گندم فایده
و قیمت بخشیدند. دهمچنان یک نامه یک والا یعنی
کارخانه دار خاش باقی که بشم و پنبه را بواسطه
بعضی آلات و مورات به قماش تبدیل بد به فایده
ر قیمت پشم و چند را به این سی و عمل خود می افزاید.
پس درین حال فرقی که در ما بین گشت کاران
و دیگر صنعت گران میماند تنهاد رالات و ادوات
و دیگر واسطه های صنعت نشان میماند. که نتیجه
آن عبارت از تبدیل دادن مشکل و کیفیت
اشیاء سرا ز نو فایده نو فایده قیمت پیدا کردن برای
آنهاست .

سے کہ الگ ماہی گیرو کان کن بسیبی که ماهی را ازغیر آب
را از زیر خاک بیرون بر آورده برای
حوایج ضر ورید انسان کار آمد ساختند و قابل
مبادله گرد اسید ند براے ماہی و معدن کہ
در زیر آب و زیر خاک میماندند هیچ فاید کا
از ان بر است انسان حاصل نمی شد ایشان
نیز به این عملیات خود فایده و قیمت حاصل کردند.
اہلی تجارت نیز هر گونه اشیا را از یک جانی
گرفته بدیگر جائیکه طلب گار آن بسیار باشند بواسطه
عرا به دریل دوا پور و غیره نقل میدهند که به این
سبب فایده و قیمت آن اشیا را افزونی همیده اند.
بنا برین جمله این کار با کسب را به اصطلاح
علم ثروت (صنعت) مینامند . و کاریگر آن را
( صنعت کار ) میگویند، و حاصل نمره همه آنها را
(محصول) میخوانند.
اگر چه ثروت و توانگری به اجرای صنعت
بجد حاصل میشود ، و صنعت فایده و قیمت را بوجود می آورد.
اما شرطه اعظم بر صنعت این است که هر صنعت کار
چیز فایده مند قیمت داری را که بوجود می آرد
میباید که قیمت آن نسبت به پیشه که برای بوجود آورد

بیچ میدان نمی یابیم. همه عمرم در اینجا به بسیار داشت برادران و بچه کار میکند رایند ؟
نود نظر کرده ) بلی در چنین جا ... به تنهایی گذشت .
با احوال گذشته خود که بنا به اقتضای طلایع
این را من هم تصدیق میکنم که اقامت گاره ها ناساز خراب گردیده دست و گریبان میباشم. وبرامی
خوب جا نیست اما بشا قول مید هم که در ظرف یک تاران حاضر کردن یک آیند و بسیار خوبی مشغول هستم چه بگویم؟
یل
برای تهیه کردن اسباب تبدیل دادن اینحال نت
بسیار کمی اینجا را به یک اقامت گاه بسیار مطنطنی تبدی
میدهم، وهم در این خانه برای شما هیچ تہلکہ دیمی نیست ! اشتمالیکه در ان هستیم کوشش بورزیم.
آیا در شب را با این کار با مشغول میباشید؟
بشر طیکہ مرا و شما باشم اگر صد باره به تر ازین حال آنکه این چنین کار ما در روز میشود.
اقامت گاه با شد و هر قدر فلاکت باشد تن در سید هم
مستریخ شده میتوانند .
چرا مشغول نشوم ؟ در پاریس امورات عالم
که این را بر شما اثبات ہم کرده ام. اما در اینجا دایما
به تنهائی به آوردن، خدا میداند که چنان حالی صرافی در شب بند نمیشود .
نیست که تحمل شود. دیگر اینکه در ذهن من بعضی فکرها زن بیچاره ازین سخن او بیا و ضعیکه باور نکردن
خوف کے جوم میکند . آیا دقت و زمان خود را در و عدم اعتماد را نشان میداد سر خود را جیا شنیده
وقتیکه از پیش من میردید و تا پس می اید چیان از جائیکه تا بحال بدران نشسته بود به پا خواست.

( باقی دارد )


صفحه ۱۲

آن صرف کرده است بیشتر باشد. یعنے برای ساختن یک چیزیکه ده روپیه صرف کنده همه حال باید که آن چیز از ده روپیه بیشتر قیمت پیدا کند . و اگر این چنین نباشد مخارج و انتصار که براے حاصل کردن ثروت صرف نموده با قیمتے کہ ازان حاصل شده برابر آمده از مبادلہ وقیمت هیچ مره ثروت حاصل نمیشود. مثلا یک کشت کار، یا یک ماشین خانه والا اگر ده هزار روپیه بر زراعت و یا کشمیره بانے و یا غیره چیز صرف کند، و بمقابل آن خرج و صرف خود ده هزار روپیه غله و متاع حاصل کند نه ثروت و توانگرئے شخص خود آن صنعت کار، و نه ثروت عمر رسیده جینے کے دوران زندگانے او را در بیرونی میگیرد. و اگر مصارف و مخارج بر قیمت حاصله آن بیشتر آید در آنحال هم ثروت شخصیۀ خود صنعت کار و هم ثروت عمومیه جمعیت نقصان و کمی پیدا میکند . و این حال تنها بیک نوع صنعت مخصوص نیست، بلکه ازین سبب که از صنایع مختلف در هر صنعت بظهور می آید مثلاً چنان گمان نشود که چیز هائیکه از یک ماشین خانه بیرون می آید یعنی که ان چیز های خام گران تر فروخته میشود از آنرو صنعت ماشین داری از زراعت یعنی کشت کاری بیشتر موجب افزونی ثروت و توان گر ے میشود. نی بلکه حاصل کردن توان گرئے یک ماشین خانه والا نیز علیه ما نسبت حاصل کردن توان گرئے کشت کار است مثلاً یک کشت کار است که بر گندم، گاو، و زحمت کشی هر قدر قیمتی صرف کند اگر از ان قیمت صرف کرده خود بیشتر قیمت حاصل نکند گویا ثروت حاصل نکرد . کذالک اگر یک ماشین خانه دار ے نیز از قیمتی که بر ساختن کارخانه ، و آوردن آلات و ادوات ، و اجرت مزدور کاران و خرید اری اشیای خام و غیره صرف میکند

غابر صفحه ۱۳

بیشتر از ان قیمت صرف کرده گی خود قیمت حاصل نکند گویا توان گرمی را بدست آورده نتوانست. پس ازین یک بخوبی معلوم گردید که افزونی گرفتن توان گرے و ترقی صنایع به همین قواعد و نظامیکی بیان گردید تابع بوده خواه یک شخص باشد و خواه یک قوم میباید که را یا در پی کارهائے بیفتند که توان گرے را نتیجه دید، و چیز اسے فایدہ مند بوجود آرند که از قیمت صرف کرده خود بر سر قیمت حاصل کند.

فصل سوم
اقسام صنایع

صنعت ها، در اول امر بر سه قسم تقسیم میشود : اول (کشت کاری) بنام دیگر (صنایع اورجینه) و دوم ( اشیا سازی ) و سوم ( سوداگری ) . یک قسمی از افراد بنی نوع بشر از زمانهای بسیار قدیمی به کشت کاری و زمین داری کوشش در کار زراعت پیشه گرفته و روی زمین را بکشته و شدیار کرده و پارو دادن آباد کرده انواع حبوبات و نباتات و حیوانات را پرورانیده و پسپر مانده ازان رو هم بدفع احتیاجات خود کامیاب شده و اضافه هم از قیمتی که صرف کرده اند بیشتر قیمت حاصل کرده بصورت مبادله توانگری پیدا کرده اند که این صنعت را ( زراعت ) یعنی کشت کاری پیشه کنند و باین صنعت را ( صنایع ارضیه ) نیز میگویند که معدن کنی، و شکار ماهی ، و بریدن چوب را از جنگل نیز داخل به این صنعت نموده همه را ( صنایع ارضیه ) گفته اند .

( باقی دارد )

بر مقاله هائیکه دستخط ندارد از طرف سر محرر تحریرات
مدیر و سر محرر سراج الاخبار

باهتمام الحاج عبد الخالق سر دفتر مکتبها - خانه دار سلطنت کابل
بقلم میرزا محمد جعفر قنداری طبع شد


صفحه ۱
نمبر ۱
سال یکم

مدیر و محرر
محمود طرزی

اداره و مطبعه
دره شین خانه دارالسلطنه کابل

همه امورات تحریریه به ادارهٔ هذا
بنام مدیر فرستاده شود

بهر پانزده روز یکبار نشر میشود
تاریخ شمسی ۳۰ جدی ۱۳٩٠

سراج الاخبار
افغانیه
۱۳۲۹

نگران
ایشیک آقاسی کل حضرت اعلیحضرت پادشاه

قیمت سالیانه
در دارالسلطنه کابل ۸ روپیه کابلی
در اطراف و اکناف مملکت با خرج پاک ۱۴ روپیه کابلی
در خارج ملک از هندوستان یک نیم پوند انگریزی
قیمت یک نسخه آن در کابل یک عباسی
تاریخ عربی یکم صفر ۱۳۳۰

درین اخبار از حوادث داخلیه و خارجیه و بسی مقالات مفیده درج میشود

فهرست مندرجات
پیش در آمد — حوادث داخلیه — حوادث خارجیه
مصاحبه علمی — باقی حوادث خارجیه — ادبیات
تلگراف بی سیم — علم ضروب مثل — فاجعه ایطالی و تریپولی

پَلَدَنِیَه

هر کسیکه بوضعیت جغرافیایی (افغانستان) تا یکدرجه آگاهی دارند پوشیده نیست که ملک پاک وطن عزیز ما افغانستان یک قلعه بسیار بزرگ آسیای وسطی است. و چنانچه بحیث استقلال سلطنت، و یک جنسی و یک مذهبی، و شوکت دورانی در آسیای وسطی یک رتبه بلند مادی و معنوی را مالک است همچنان من حیث موقع زمین نیز بسیار عالی و خیلی بلند واقع شده است. وضعیت این خاک پاک مانند یک بام بسیار بلند است که در جهت غربی استاده و بعلاوه آن این بام از طرف شرق شمال به سلسله (هندوکوه) نام دیگر (هندوکش) و از طرف غرب (کوه بابا) و (کوهستان غور) که بسمت غرب یکسر دراز شده رفته است مربوط میباشد. از جهت شرق آهسته آهسته فرو آمده (با سلیمان کوه) که از شمال بجنوب ممتد شده رفته است ارتباط پیدا میکند.

این بام چهار سمت نشیب و دو سطح مایل تشکیل داده که همه آبهای افغانستان از همین دو سطح مایل در جریانست. یکی از این سطحها که بسمت جنوبی و جنوب غربی قرار داده است رو به آبهای که از طرفهای شرق و شمال مملکت جریان دارند به این سطح مایل فرو آمده به کول (زره) یا کول (سیستان) میریزد. بزرگترین نهریکه این حوضه جنوب غربی را تشکیل داده و به کول (زره) میریزد نهر (هلمند) است.

سطح پائین دوم عبارت از حوضه کابل است که بسوی شرق و در ما بین (هندوکوه) و (سفید کوه) واقع شده است. آبهای متعدد شدید الجریانی که از سلسله های کوه (هندوکش) از میان دره های بسیار مخوف و پر خم و پیچ یا نست آبهای (پنجشیر) و (غوربند) و غیره را گرفته و در تعداد آب نام موقع با اصل نهر کابل بهم آمیخته و یک نهر بسیار جسیمی تشکیل داده و از ریاست حسینه (سمت مشرقی) مستقیماً (به ننگهار) میگذرد و در قریب های (پشاور) با آب اٹک آمیخته از حوضه (سند) به بحر می آمیزد.

این نهر جسیم کابل، ایالت جسیمه حاصلخیز معموره (ننگهار) را از میان دو شق نموده است که حاکم نشینی بزرگ ولایت (جلال آباد) را بیکسو او حاکم نشینی (چک و افغان) زمین را به دیگر سو انداخته، عبور و مرور بر مردم و دواب و مواشی ازین نهر و در ما بین این دو ایالت جسیمه بواسطه چاله پاکشتی ممکن میشود. در بعضی وقت ها از بعضی جاها اگرچه گذر میدهد ولی آن


صفحه ۳
نمبر ۱

گذرا از تپلیکه و فنی طره سالم نیست، گذرگا داشتی و جاده نیز علی الاکثر در موقعیکه اثرا ( درّنته ) مینامند او از شهر جلال آباد تقریبا یکنیم ساعت مسافه دارد میباشد .

این موقع ( درّنته ) از عجایبات خلقت یک جائی است میباشد که تیشه قوت مند فرهاد طبیعت در کوه پاره عظیمی دستگی را را یک وضع بسیار شیرین و دل نشینی از هم دو پاره نموده و آبهای بسیار جسیم ( نهر کابل ) را از میان آن جاری نموده است.

این است که خسر و همایون فال مقدس، ( اعلیحضرت سراج الملة والدین ) بادشاه ترخواه با دانش و بینش در همین موقع مذکور ( درّنته ) پل بسیار با شکوه آئینی میتونی بنا فرمود اند که در آسیای وسطا دیگر نظیر و قبیل آن را چشم هیچیک سیاح جهان گردی ندیده باشد .

تصور بفرمائید : یک دو کوه بلندی که مانند دو دیوار که به طبیعت آن را از دو طرف سر بلند بر آورده باشد. در ما بین این دو دیوار غرابت آثار یک آب بسیار سنگین و عمیقی بسیار آرام که مانند یک کولی مینماید در جریانست . این ( تنگنا ) که اگر ( آبنا ) گفته شود هم جا دارد، تقریبا نیم میل دراز شده رفته است که اگر انسان در یک کشتی از مدخل یعنی آغاز تنگنا در میان این دو دیوار رفیع یعنی دره غریب الخلقه در آید خود را در یک عالم دیگری پنداشته در پیش تحریر داریها کارهای بو قلمون خلقت بگرداب حیرت فرو میرود، و در آن عالم حیرت و بیخودی بی اختیارا نه یک ( هو ) گفته فریاد برمی آرد که عکس صدای آن ( هو ) در رگهای سنگهای پر سنگلاخ آن دره لطافت مناخ هزار تا با یهو بر می انگیزد و انسان را از مشاهده آنحال و استماع آن آواز های عکس های صد ا یک دستی انشاط و سروری دست میدهد.

بیاد دارم که در اوایل سنهٔ ( ۱۳۲۴ ) بهمرکالی موکب سعادت موجب اردوی همایونی از جلال آباد سمت لمقان از همین جائیکه حالا پل پر مهابت ( درّنته ) بنا یافته عبور نمودم اما چه عبور ! یک اردوی معظم بادشاهی که از عساکر نظامیه پیاده و سوار او توبخانه و پیاده و سوار همرکاب که تقریبا پنج شش هزار آدم، و هفت هشت هزار دواب و حیوان مرکب بود ؟ آلات نقلیه بجز ( جاله ) دیگر چیزی موجود نبود. ( جاله ) عبارت از یک مشکهای باد پر کر دو شده ایست که بقدر بیست پنج سی مشک آن را با چوبها و تخته تا بیکدیگر بسته و بروی آن اسبابهای تخته کی بوجود آورده باستان بواسطه آن از آب عبور میکند .

حالا تصور شود : نهر بدین جوش و خروشی ، اردوی به این بزرگی دا نبوی، آلات نقلیه به این مجیبی غریبی ! ...

با زیاد دارم که ذات اعلیحضرت پادشاه و متقدس با بر سنگیا را جسیمه ئیکه حالا پایه پل پر مهابت درنته بران بنا یافته نشسته و نقلیات اردوی همایون را نظارت میفرمودند، بعد از نقل یافتن اردوی آنکه هیچ تلفات نفوس بوقوع آید اعلیحضرت پادشاه مقدس غیور ما بسوی موقع مذکور یک نظر صمیمیت منظری عطف فرموده بی نصرین حضورا نور والا فرمودند :

— بحول الله تعالی عزم جزم بعد از اندک مدتی این مشکلات انگیزی عبور و مرور این موقع صعب المرور را از راه رعا یای صادقه ام رفع خواهد نمود .

آن وقت سال فرخنده فال چهارم جلوس میامن مانوس همایونی شان بود و پارسال که بسعادت همرکابی همایونی سوار می موتر از سر پل دوخته میگذشتم بسوی موقع مذکور دیده، و حال گذشتن پر خوف و دهشت عبور سه سال پیشتر آن را بخاطر آورده بی اختیار بر صدق کلام الملوك ملوك الكلام ( اعتراف ورزیدم . و آن کلام حکمت پیام پادشاه مقدس خود را یاد آوری نموده عظمت و شوکت ملوکانه آن کلام مبارک شاهانه را با یک دعای خالی از ریا تضرعانه کردم .

پل درنته در مخرج دهنه دره معروف به درنته بر چار ستاره فولادی بهشت ریسمان فولادی بنا ، و بصورت معلق بر هوا داشته شده است . دو پایه بسیار متین و خیلی مستحکم از سنگ صیقلی پایه های بزرگ برنگ آهنین یکی به این طرف نهر و دیگری به آن طرف نهر بنا یافته ، و برین پایه های مستحکم دو منار بسیار بلند با خوش نمائی مشبک فولادی به این طرف ازینا و دو منار دیگر به آنطرف نهر بر پا شده که همه این پل بدین جسامت آهنین را بین دو پایه و بهمین چار مناره بهشت ریسمان فولادی تاب داده شده معلق بر هوا داشته است .

طول این پل که از رقم ( سن - پن - شن - برج ) که معنی معلق را در بر میگیرد ( ۳۰۶ ) فوٹ ، و عرض سرک روی پل ( ۱۰ ) فوٹ است . مهندس معمار این پل فراید منزل مستر ( مالیدی ) انگلیز است که الحق در بستن پل مذکور چه مهارت صنعت خود را مطابق فن تخریج داده است .

این مرحمت شهر یاری در تآمین این پل به شهر کابل غیر از انکه هزار ها فوائد سیاسی و عسکری را شامل است


صفحه ۳
برای عبور و مرور بره های صادقه شاهانه شان نیز هزار اوست و آسانی نشان میدهد که دعاهای خالی از ریا می نفوس سایرین و عابرین در حق بادشاه و مراهم پناه محبوب القلوب خودشان رفع بارگاه خالق کائنات میشود . ( سراج الاخبار ) نیز از صمیم دل ، و حقیقت روح دوام عمر و عافیت این بادشاه حقخواه و متدین خود را از درگاه کارساز و کارگر نیاز میکند تا بسی سالها صحائف اوراق خود را به تذکار بسی بسی آثار مؤید گستر می و عمران پروری شاهانه شان شرف و تزئین دید.

حوادث داخله

ہوا می کابل

امسال بهارستان شهر عزیز ما بسیار یک رنگ عجیبی بکار برده که در اول امر یک شدت و حدت برستی بره و دود و باز رفته رفته آن شدت و حدت خود را بیک رفق و ملایمتی تبدیل داد ۰
از قرار رپورت درجه هوا اله از توقفت سرما وادی ارگ مبارکه پادشاهی رسیده، درجه هوا را از روز یکشنبه ۰۹ محرم الحرام، تا به الیوم شنبه ۲۲ ماه مذکور در ما بین (۴۵) و (۲۹) درجه ترما هیتر نشان داده شده است. در ظرف این پانزده روز یکبار برف باریده که آنهم از عمل تولید لیل شنبه (۱۳) ماه تا به درجه مذکور دانه دانه بقدر یک اینچ و سه سوط باریده و آب شده است. در روز جمعه نیز اگر چه دانه دانه باریده ولی هیچ یک بارنده گی که قابل پیمایش باشد نبوده ۰
محرر عاجز هر روز که بوقت صبح از خانه برآمده به اداره میروم در راه به بعضی اولاد های وطن بر میخورم که کتابها و تخته مشق های شان را در زیر بغل گرفته بیک شوق و تلاش بسوی مکتب ابتدائی محله های خودشان که از فیض مرحمت اعلیحضرت پادشاه متمدن ما در شهر عزیز ما عام شده است رفتار دارند که از دیدن این حال بی اختیار یک حس شادمانی و تشکران در دل خودش میکنم، اما هزار افسوس که این کودکان باده های وطن از یک ساعت تیری و مسرت طفلانه خودشان محروم مانده اند. در اوقاتی که سرما شدت داشته باشد راه را اگر مانند یخپارچه و یا چمن مجللی دیده میشود که درین جا با آنها می پیچید و بارش یخ بسته بخانه های بسیار متعلق برای اولادان بوجود می آورد. فرحت و سرور بیگانگان از ان مطلب روندگان که برین آئینه کاری دست طبیعت از خانه تا مکتب یخمالک خورده میروند. حال آنکه امسال چون یخ نمی بینند از عدم شدت و غضب قهرمان شتا از شکایت خود داری نمیتوانند . دیگر اینکه شاین دل سوز نیست

نمبر ۸
همانا یخدان والا نامت هر وقتیکه از ده افغانان تا به ماشین خانه از راه هزاران هزار باغها میروم بعضی ازین بیچاره ها را در پیش گرو بست های توت زاری که آب جو را در ان برای یخ بستن جاری داشته اند می بینم که بیک نظر بسیار تأسف و حسرت بسوی آنها نظر کرده و پس های گردن خود شان را خاریده میگذرند. و الحاصل چنانچه شاعر عرب میگوید که : (مصائب قوم عند قوم فوائد ) یعنی : ( مصیبت های بعضی برای بعضی فایده است )، چنانچه یخدان والا، و یخمالک خوار با مصیبت و غم بی یخی گرفتار اند فقرا نیز بفرحت و مسرت سیر و بی زغال دل شاد اند فقط .

رد اراجيف

اخبار ( سول ایند ملٹری گزت) از زبان وقایع نگار سرحدی اخبار ( انگلشمین ) یک خبر سراسر دروغ بی فروغ که قطعاً اصل و اساسی ندارد نشر نموده که بواقعی خیلی شایان حیرت ، و هم بسیار موجب افسوس است. حیرت ازین است که آیا دروغ به این بزرگی را وقایع نگار سرحدی اخبار مذکور در خیال خام تصورات هرزه پرستی خود چسان اختراع توانسته است ؟ افسوس ازین است که آیا اخبار معتبر انگلشین این چنین وقایع نگار هزیان گفتار را برای وقایع نویسی اخبار معتبر خود چسان مقرر نموده است که بر دروغ بودن آن اخبار سول ایند مشری گزت نیز از اظهار تعجب خود داری نتوانسته است .

خبر دروغ مذکور این است :
(۱) علیحضرت امیر صاحب کابل با دختر یک سپاهی که سال شاهی متمنی به سلطان احمد عروسی کرده اند ))
( سراج الاخبار ) بکمال شدت این خبر دروغ بی فروغ را رد و تکذیب میکند. و بی اصل و اساس بودن این خبر دروغ را اعلان و تشهیر مینماید ، هرگاه اخبار معتبر انگلشین وقایعیکه در باب افغانستان و وقایع نگار سرحدی او مینویسد بقدر می محاکمه و ملاحظه کرده درج اخبار خود نماید به اعتبار و حيثيت اخبار خود خواهد افزود اگر هر سخن راست و دروغی که از مردمان میشنود و برای نوشیدن یک پیاله چای و کشیدن یک قلیان بوقایع نگار سرحدی او بد بد بگوید و او بلا ملاحظه و محابا که صفحه های اخبار خود را به آن پر کند بسیار جای افسوس است .


صفحه ۴

حوادث خارجیه
نقل از اخبار سول ایند ملتر می گرت

کو رو میشن در بار مورخه ۱۳ دسمبر - امروز دربار منعقد شد و تقریبا ده تک نفر از اطراف و اکناف عالم برای دیدار اعلیحضرت شاہ جارج د شمولیت جشن تاج پوشی که در تاریخ دنیا بی عدیل است و در مقابل تاج پوشی سلاطین سلف خورشید درخشان میباشد وارد دهلی شدند بجرد ورود اعلیحضرت شاہ جارج در جائیکه برای در بار مخصو ص بوده سیر هنری میک مومن برای افتتاح در بار از شاهند کور دستور یافت و با دستاد محمدوح سلامتی اتواب گرفته حاضرین در باره مخاطب کرد و گفت کلامن و ملکه از مسیر هند دستان خیلی خوشنود شده ایم و بر اطاعت و لیاقت مردم هند اظهار صداقت و داد و علامت احترام و تعظیم ها خیر شده اند خیلی خوشنود شد و ام و دل باید در سال اطمینان می نمانیم چون در سال گذشته تاریخ ۲۲ جون من سیر ایرانی اهمستان شدم و چتر آبا و اجدا و خود را بر سر نهادم من متهم نموده بودم که در خاک هند در آن سرزمین که دارالخلاف خود تصویر داده باشد. ولی همدردی و دل حسینی که اعلی حیرت باش شاد شامان منفیه بوده است در باری منعقد کنم امروز نخل آن زوی دیرینه ما مشهر شده است و مدهای قلبی با محصور مرسته ماما اراده من این است که محبت خود را برای بهبود و مرفه الحاقی بر ایران روا میدارد از امور طبیع ایست که همه مسلمانان پسند و بہی خواہی والیان ریاست و فلاح رعا یا ئی ہندوستان شکار نمائیم من از دیدن حاضرین در با رو اراکین منصبدار ایران در اضطراب و اندیشه میباشند علی الخصوص که ذات انگلیس لیس دهند ہندوستان و راجگان و شهزاده گان ریاست ہے اعلیحضرت بادشاہ خود مختاره افغانستان ان یک رکن منهم عالم اسلام هند دستان و معتبرین نظام که از سایر ممالک محروسه بر طانیه است در اسیا فقط

( سراج الاخبار )

این خبر ما فوق که ۱۰ شش نفر افغان و دو نفیه افسران نظامی ترکی را در شهر طهران و استانبول میفرستند )) به سراسر غلط ، و بی اصل و اساسی است . زیرا اولا دو نفر افسران نظامی ترکی در افغانستان موجود نیست تا که فرستاده شوند ! گمان میشود که نامه نگا به سرحد می رفیق این حوادث را در خیانی نه تصویر خود تصویر داده باشد. ولی همدردی و دل حسینی که اعلی حیرت باش شاد شامان منفیه بوده است در باری منعقد کنم امروز نخل آن زوی دیرینه ما مشهر شده است و مدهای قلبی با محصور مرسته ماما اراده من این است که محبت خود را برای بهبود و مرفه الحاقی بر ایران روا میدارد از امور طبیع ایست که همه مسلمانان پسند و بہی خواہی والیان ریاست و فلاح رعا یا ئی ہندوستان شکار نمائیم من از دیدن حاضرین در با رو اراکین منصبدار ایران در اضطراب و اندیشه میباشند علی الخصوص که ذات انگلیس لیس دهند ہندوستان و راجگان و شهزاده گان ریاست ہے اعلیحضرت بادشاہ خود مختاره افغانستان ان یک رکن منهم عالم اسلام هند دستان و معتبرین نظام که از سایر ممالک محروسه بر طانیه است در اسیا فقط

از انکشاف اعلان شاهی این امر واضح شده است که مردم بنگان کمال کار در حصول آمال خود فیروزمند شده اند ومن بعد بسیار خوشی شده است که شهزاده گان ریاست کا بند یکی از بانان به و جمعی باشندگان ما را از نظر الفت و بیدردی و بیدردی حسن نیست کسی از باشندگان هند تورا به گفت که به گفت که جشن تخت نشینی اعلیحضرت شاه جارج محض یک میدان رفت زرین بوده که به سبب دشتی رای خود چشم جهان بین را خیره کرد، و بیننده را در در طر حیرت اناست و با سواری تابش نه کوره هیچ اثری پیدا نکرد - فسخ تقسیم بنگال یک تخلیه گران بهاست یک علیه گران بهاست که بر عاقبت بینی تا جدار بر طانیه اسلاته میکند فقط

برای اخبار تا نیز از طهران خبر رسیده که افواج مدرس

فابر ۸

و ایسرای هند و هدا و اجمیع راجگان که حاضر در باه بودند بحجر واصف تقریر مذکوره سر را فرو د برده شرایط تکریم و عبودیت بجا آوردند. داخلیت شاہ جارج و عمله بر تخت نشستند و ایسرای هند حسب الامر ا علی رانت شاہ جارج تقریر محدوح را به حاضرین دربار واضح نمود .

اخبار پایونیر مینویسید

از تحریر نامه نگار سرحدی معلوم میشود که این حضور امیر حساب کابل در باب حالات موجوده ایران و ترکی دل چسپنی زیاد فی بر میکنند چنانچه در این آیا پوشش نظر افغان و و دانفر افسران نظامی ترک را در شهر طهران و استانبول میفرستند که خبر های ایران دترکی را با قاعده محور بوده بر سر کا مثل ارسال دارند فقط

( سراج الاخبار )

این خبر ما فوق که ۱۰ شش نفر افغان و دو نفیه افسران نظامی ترکی را در شهر طهران و استانبول میفرستند )) به سراسر غلط ، و بی اصل و اساسی است . زیرا اولا دو نفر افسران نظامی ترکی در افغانستان موجود نیست تا که فرستاده شوند ! گمان میشود که نامه نگا به سرحد می رفیق این حوادث را در خیانی نه تصویر خود تصویر داده باشد. ولی همدردی و دل حسینی که اعلی حیرت باش شاد شامان منفیه بوده است در باری منعقد کنم امروز نخل آن زوی دیرینه ما مشهر شده است و مدهای قلبی با محصور مرسته ماما اراده من این است که محبت خود را برای بهبود و مرفه الحاقی بر ایران روا میدارد از امور طبیع ایست که همه مسلمانان پسند و بہی خواہی والیان ریاست و فلاح رعا یا ئی ہندوستان شکار نمائیم من از دیدن حاضرین در با رو اراکین منصبدار ایران در اضطراب و اندیشه میباشند علی الخصوص که ذات انگلیس لیس دهند ہندوستان و راجگان و شهزاده گان ریاست ہے اعلیحضرت بادشاہ خود مختاره افغانستان ان یک رکن منهم عالم اسلام هند دستان و معتبرین نظام که از سایر ممالک محروسه بر طانیه است در اسیا فقط

از انکشاف اعلان شاهی این امر واضح شده است که مردم بنگان کمال کار در حصول آمال خود فیروزمند شده اند ومن بعد بسیار خوشی شده است که شهزاده گان ریاست کا بند یکی از بانان به و جمعی باشندگان ما را از نظر الفت و بیدردی و بیدردی حسن نیست کسی از باشندگان هند تورا به گفت که به گفت که جشن تخت نشینی اعلیحضرت شاه جارج محض یک میدان رفت زرین بوده که به سبب دشتی رای خود چشم جهان بین را خیره کرد، و بیننده را در در طر حیرت اناست و با سواری تابش نه کوره هیچ اثری پیدا نکرد - فسخ تقسیم بنگال یک تخلیه گران بهاست یک علیه گران بهاست که بر عاقبت بینی تا جدار بر طانیه اسلاته میکند فقط


صفحهٔ ۵
نمبر ۸

وارد مقام کوسی شده اند و مقام مذکور بر کنار و حدود مغربی ترکی واقع است و لهذا امکان دارد که ما بین دولت روس و ترکی نزاع واقع شود فقط

اعلیحضرت شاه جارج پنجم خواهش نموده است که در آینده وایسرای هند از اراکین خاندان شاهی انتخاب کرده شود ـ لارڈ ہارڈنگ وایسرای موجوده اغلب بدفتر خارجه خواهد رفت فقط

اخبار سویل اینڈ ملٹری گزٹ میگوید
پروفیسه شلنگر بذریعۀ اخبارات بطایفه زنان خاک جرمنی درخواست نموده است که آنها برای زینت این قسم استیلاء را بر سر نهند که پر های جانوران داشته باشد اکثر زنان معتبر محض شنیدن این خبر کلاه و دیگر لباس سر و بر که پودار میباشد ترک نموده اند فقط

سراج الاخبار
این تلگراف پروفیسر شنگر را اگر بعضی مرغان خوش الحانی فی که دست خلقت در لطافت و زینت، وحلاوت و ظرافت پر و بال آنها بدرجه حیرت بنا کاری پر از حکمت بکار برده از بعضی خطهای سیم های تلگراف که از جنگزارا مأوی نموده در اثنای نشستن بران گرفته باشند آیا با چه یک سرور و شادمانی و چه یک بهره خسروانی بهمدیگر تبریک گفته باشند، و ازین اثر پروری پروفیسر مشار الیه چه شکر گذاریها کرده باشند. !!...

کورنیشن دربار مورخه ۱۳ ماه دسمبر ـ ملکه میری اجلاس منعقد کرده اکثر خواتین هند مثلاً میگم بهوپال معہ دختر خود و مهارانی بروده و شهزاده بیگم اندرا و غیره شریک جلسه شدند و خواتین مذکوره در خدمت ملکه یک گوهر نایاب بطور ارمغان تقدیم نمودند ملکه میری آن را قبول کرده جمیع خواتین مذکوره را شکریه ادا نمود و خواتین بر قدر افزائی ملکه اظهار مسرت نموده کلمات درازی عمر و اقبال ملکه را ورد زبان ساختند فقط

اخبار ایندور مینویسید
سید ملاح به عساکر عثمانی برای سفیر المانیه تلگراف زده که بر شب ۲۵ اکتوبر افواج عثمانیه برفاقت افواج

تنوع در صف های عظیم داخل شده بر طرابلس حمل آوردند و حریف خود را پس پا کرده روانه شهر شدند افواج اطالوی راه فرار پیش گرفته در طرابلس پناه گزین شدند و در ان تک و دو قلعه های سید مصری و بانی را خالی کرده ذخیره سامان حرب و قاطره ها را آنجا گذاشتند و متحمل نقصان عظیم شدند و از عساکر عثمانی چهل نفر شهید و صد نفر مجروح شدند و الحالی امید است که عنقریب ترکان بر طرابلس تسلط خواهند نمود فقط

اخبار تربیون می نویسید
اعلیحضرت امیر صاحب کابل ایشیک آقاسی سلیمان را از کابل بسلطان پور متصل جلال آباد برای تعمیر یک قصر تهی بر چشمه گوردناک فرستاده اند چشمه مذکور را از چند عرصه اعلیحضرت میر صاحب در تصرف خود آورده اند فقط

سراج الاخبار -
این چشمه که در قریه سلطان پور واقعست حقیقتاً یک چشمه غریب الخلقت بسیار صاف و درخشنده ایست که در یک قطعه زمین کوچک پر پستی و بلندی منشعبه در چشمه های کوچک و بزرگ در جوش و جریان می باشد، برشته بزرگترین آنها ذات اعلیحضرت همایونی یک قصر باصور بسیار شیرین و دلنشینی بنیاد فرموده اند که الحق همه لطافت و زینت معماری را در بر دارد مقصد خیر مرصد همایونی از بنیاد این قصر آنکه بر چشمه مذکور حل و فصل یک مسلک مغلق بود که از بسیار وقت در میان رعایا و طایفه مذکور سبب قیل و قال و منازعات بسیار شده و میشد زیرا چنانچه رعایای جنود ولایت سمت مشرقی دولت خداداد بر موقع مذکور سبب یکجا بودن زیارتگاه شان متخلف راه دعوا میکردند و مردم مسلمان بر تربتها بهانه نموده حق تملک خودشان را از آنها میگرفتند و این مسئله در کشمکش افتاده بود، لهذا اعلیحضرت شاهانه بتدبیر حکیمانه فرقتین را بحقوق شان رسانیده و یک مبلغ معینی بطرفین داده هر دو طرف را قانع و راضی ساختند، و محل مذکور را در زمره اموال غیر منقوله سرکاری ادخال فرمودند که الحق این حکمت علمیه پادشاه دانشمند ما در باب معالجه و رفع منازعه دو فرقه مخالف رعایای صادق خود شاهانه نشان از تدابیر بسیار مهم سیاسی شمرده میشود.


صفحه ء

دیوان تربخند امس به سبب پیرانه سالی از عهده خود مستعفی شده است و اعلیحضرت امیر صاحب کابل بجای آن دیوان نند لعلی قندهاری را مقرر فرموده اند فقط

ایضا از اخبار پایونیر نقل شده
برای اخبار مارننگ پوست از طهران تلگراف آمده که دولت ایران بروس التیمم ( اعلان اخیر می جنگ ) فرستاده است و میخواهد که افواج روس از حملۀ قزوین تیر نشوند و حکم فرستادن افواج مزید به ایران فتح نموده شود و باید که در اثنای سی ساعت روس مطالبات مسبوق الذکر را بانجام رساند و الا ایران بر سپاهیان نظام روسی حمله خواهد کرد فقط

بسبب حرکات و کردار ناپسندیده که روس مردم خوارزم خرید و فروخت اسباب ساخت روس را ترک نموده اند فقط

برای اخبار تایمز از طهران تلگراف آمده که مردم طهران و آقاهای مساجد بر خلاف برطانیه اخبار خیالات تقریر میکنند و میگویند که برطانیه در معاملات ایران اصولاً بی تعلق را مرکوز خاطر داشته است و ازین ظاهر است که برطانیه مرد دریا کار میباشد فقط

باشندگان اصفهان و شیراز خرید و فروخت اموال تجارت انگریزی را واگذاشته اند فقط

نمبر ٨

مصاحبۀ قلمیه
سراج الاخبار

با اخبار (ایڈووکیت) که ترجمۀ آن از دفتر سخن العلوم آمده اخبار دایڈووکیت) هند و ستان که بزبان انگریزی طبع و نشر میشود در باب سراج الاخبار یک شرح طویلی نوشته که مایگان یگان فقره آن را شرح و تفصیل میدهیم :

«لا» امید است که به اخبار جدید کابل مثل اخبارات سابقه آزادی حاصل نخواهد شد – یعنی آزادی شبه محل خود مختاری اعلیحضرت امیر صاحب گردد . «ک»

این فقره اخبار مذکور دلیل واضحیست برینکه نامه نگار اخبار مذکور از کیفیت خود مختاری اعلیحضرت پادشاه بزرگ افغانستان، و حقیقت دیانت، و اخلاق ما افغانیان خوب واقفیت و آگاهی ندارند . لہذا لازم داشتیم که ازین کیفیت و حقیقت مختصر معلوماتی بنگاریم : خود مختاری اعلیحضرت امیر صاحب یک چیزی نیست که نوک قلم کدام اخبار والا، و یا صفحه هایی کدام اخبار مانع و مخل آن گردد . زیرا ذات اعلیحضرت سراج الملة والدین امیر حبیب الله خان یک پادشاه اسلام است، و قطعه افغانستان از تاریخهای بسیار دراز لیست که قلب اسلام است، مردم افغانستان عموماً مسلمان است. تا بهنگامیکه این شرافت با عظمت اسلامیت در این سه نقطه باقی باشد – که انشاء الله تا به ابد باقیست – خود مختاری ذات اعلیحضرت پادشاه افغانستان را هیچ چیزی، و هیچ قولی خلل رسانیده نمیتواند، چرا که اساس و مبنای اسلام بر اطاعت خدا، و رسول، و پادشاه موقوفست. تا جاییکه مسلمان، دل و زبان این یک صاحب ایمان بر خلل اندازی به اساس دین و مذهب خود قایل و راضی نمیشود و مگر که از اهل ایمان نباشد .

بعد ازین فقره مینویسد : «لا» این امکان دارد که بعد از چند مدت اخبار مذکور آزادی حاصل نماید ( شبیه در ایران بعد از حکومت شورائی بوقوع آمده است ) اما قوانین کابل برای دفع آزادی و غیره نسبت به قوانین هند سخت تر و موثرتر میباشد «ک»

بجواب این فقرۀ (ایڈووکیت) میگوئیم : خدا را هزار بار شکر است که (سراج الاخبار) یک اخبار بسیار


صفحه ٧
نمبر ۸
آزادیست که در زیر سایه معارف پیرایه یک با دشاه بسیار آزاد به سرای مذکوره نیز سخت تر است. برای یک علت بسیار آزادی، در یک وطن بسیار آزا د نشر انوار به این فقره اگر چه رفیق ما در ظاہر حال گو یا یک خیر خواہے علم و عرفان مینماید، اگر آزادی عبارت از محفوظ بودن حقوق و رہنمائی برای حکومت متبوعه مقدسه ما و ا نموده ، ولی ضمنا حکومت و نوائیس آگهی ، و بر پا بودن شریعت غرای محمدی صلی الله بر سراج الاخبار بد گمان ساختن و محو کردن آن را ایما کرده و استقلال دولتی و ملتی ، و عدم اسارت حکومت اجنبی که به این قول خود اسم خود را خلاف مستمی نشان داده است. باشد که اصل مقصد مسلمانان از معنای آزادی بهین است. هر چه که هست ازین در گذر شده این را بشنویم که تر المحمد افغانستان به انحمل صورت آن را مالک است. میگوید : اگر چه بلحاظ تعلیم ابتدائی این اخبار جدید تنقید و اگر مقصد از آزادی در (دلائل) بودن ان تنها باشد ثابت میشود و برای ترقی خیالات المانی افغانستان که و تزلزل و اختلال ملک و هرج و مرج انگار امالی را آزادی نیم وحشی (1) میباشند خالی از دل چیسی نخواهد بود ولی بگوئیم آن گونه آزادی همین اسارت را نتیجه می بخشد که این بار انا اول اخبار افغانستان گفته نمیتوانیم. (سراج الاخبار) از انگونه آزادی طلبی بخدا می یگانه آیا اگر امانی افغانستان را نیم وحشی (بگوئیم ایل بار حافظه د نا صر حقیقی خود پناه می گزیند. اختلال پر هرج دارج چه عنوان خواهیم داد ؟ البته که نام مدنی خواهیم گفت ! زیرا بی اساس ایران و انعقاد حکومت شورائی ان برای از دول معظمہ اور وپاش مرده میشود و د را در رو پانیر دقت افغانستان یک نمونه اعتال نی بلکه یک درس عبرتی شهر ده نامه و گر چه چیز خواهد بود ؟ میشود. تقریباً چار سال است که بغیر از خوابی و تزنول هیچ وقت ایمانی افغانستان نه در محاربات داخلی و نه هیچ ثمره انه ان آزادی دیده نشد ، راههای محفوظ دامین در محاربات خارجی خود انسانها را نه نده به آتش نسوخته اند ، شان بی امنیتی پیدا کرد، راحت و آسایش شان مختل گردید. زنان را سینه و دست و پا بریده بقتل نیاورده اند، اطفال صغیره را هیچ یک اثر ترقی و تمدن در ملک شان پیدا نشد. آخرالا بر نگشته اند ، بغیر تی بر لب دیگری تفرض نکرده اند، اگر ه گیری تعرض دولت های اجنبی را نتیجه بخشید. حال آنکه مردم ایران تعریف کرده باشد تنها بدافعه نفس خود کوشیده اند. عجیب نسبت بردم افغانستان ، حلیم ، ساکن ، نرم مروم هستند وحشت ! غریب موفقیت !! .... و هم نسبتا تا یکدرجه خواننده گان و نوسید و گان شان بیشتر تا بزمانیکه این افعال وحشیانه ایطالیها که بر مسلمانان است. لا سمح الله اعوذ بالله : اگر این گونه افکار طرا فیس بوقوع آمده از صفحه ها ی خاطرا فراموش نشده باشد واہی دبی اساس در افغانستان سرایت کند بغیر از محمود بسیار شهراست که کسی نام مدلیت و انسانیت را بر زبان راند. ود بی نشان شدن افغانستان از صفحه کائنات دگر هیچ نتیجه همه بشریت یا وحشی تام یا نیم وحشی شمرده میشوند و السلام ! نخواهد بخشید، زیرا این سلوت، و تندی تیزی که افغانیان دارد (اید و وکیست) که سراج الاخبار را اول اخبار انتقان با میله و بخیری شان دست یک کرده تا بخواهند که به بیند میکند نمیداند دلیل آن را چنین بیان میکند که گویا با نزده سال قبل ازین هیچ نام و نشان نشان باقی نخواهد ماند . قلمی که در ینگونه فما دوخته هنر در زمان سعد اقتران خاقان مغفور جنت مین اعلیحضرت تحریر نماید دشمن بابت و وطن خود خواهد بود که الحمد للہ (ضیاء اللہ والدین) اقول بار اخبار انتشار یافته بوده و بانه سراج الاخبار از آن میرا یه عاشق وطن ، محب بنت این را بهم میگوید که عمر آن اخبار محض چند روز بود، د سبب صادق با دشاه یک تلیست مسلک یگانه اش محبوب القلوبی بند شدن آن را نیز بر اسباب مجهوله حمل میکند و در آخر فقر است د رحیم القلبی با دشاه را بلت نمایان ساختن، بلت را بجبت خود در باب اسباب تعطیل اخبار پانزده سال پیش از این چنین وطن و باد شاه بیدار نمودن و تا بدرجه نیکه مکن باشد در راه جنوب ، « میگویند که مقامهای افغانستان اجرای بانو را با خبری هموطنان عزیز خود کوشید است . طریقہ اہل فرنگ تصور نموده از ان نفرت میگردند، و چنان با نه اخبار (اید و و کیت) میگوید : در عهد حکومت خیال میگردند که از اشاعت اخبار رسوخ شان از افاغنه کمپنی در هند دستان چون مطابع به حکومت اعتراض میکرد زایل میشود نظام و حکومت کمپنی اعتراض را برای خود مضر میدانست معترض اولا این را بگونیم که در باب شد شدن اخبار میں دایم المجلس میگه دید، حال آنکه سراهای افغانستان نسبت از پانزده سال هیچگونه معلوماتی دست یاب نشدیم.


صفحة ۸ نمبر ۸

یک پیک از اول تاسیس و بنیاد مطبعه دارالسلطنه کابل در مطبعه بوده اند جویا شدیم هیچکس درینباب آگاهی نداشتند. و از نشر شدن اینگونه اخبار انکار نمودند. اگر چه در تصور بوده باشد ولی فعلاً میدان انتشار در ان تاریخ برایش نیست، و علمای ذی الاحترام وطن عزیز با هیچوقت و هیچگاه مانع افکار سیاسی دولت متبوعه خود شان نشده اند و میشوند. علمای کرام افغانستان اجرای اخبار را هیچها تصور اهل فرنگ تصور نفرموده اند اخبار اینکه از فرنگستان می آید آن را اخبار های فرنگستانی و اخبار ما اینکه در مصر و شامات بزبان عربی انتشار می یابد انرا اخبار های عربی و اخبار های ترکی و فارسی یکجا فارسی میدانند و در باره ( سراج الاخبار ) که تمناً و شرکاً بنام نامی پادشاه مقدس ( سراج الملة والدین ) عنوان شرف نشانی پیدا کرد حسن توجه و نیک بینی بسیاری دارند. چنانچه از بعضی اساتذه عظام تحریراً و از بعضی شفاهاً مظهر تحسین و آفرین هم گردیده است.

ما فی جوار خارجیه
مطبعه عنایت کابل

نقل از اخبار ترمیون مورخه ۲۱ الی ۲۴ ماه دستمبر سنه ۱۹۱۱ عیسوی مطابق ۲۹ و سلخ ذی حجه سنه ۱۳۲۹ و یکم و دوم محرم سنه ۱۳۳۰

مردم هرات از دست ظلم و ستم ایشیک آقاسی محمد سرور خان به تنگ آمد و توسط سردار نصرالله خان در حضور امیر صاحب عرض کرده اند و جمیع زمین داران و سوداگران علاقه مذکور بران عرضه داشت و دستخط نموده گفته اند که چون نرخ اجناس گران میباشد ایشیک آقاسی مذکور جملتاً نفری علاقه را مجبور میکند که هر چه عالیه اراضی خود را بفلان نرخ تریل کنند و چون نرخ اجناس ارزان میباشد او برای وصولی مالیه اراضی مبلغ نقد وصول میکند. مزید بر آن ایشیک آقاسی مذکور اکثر نفری را بلا مزد برای خدمت خود مجبور میسازد فقط

( سراج الاخبار )

این خبر ما فوق هیچ اصل و اساسی ندارد و از قرار تحقیقاتی که در مقامات اجرا نمودیم نه این چنین یک شخصی از طرف جناب نایب الحکومه هرات بهر المانی وارد آمده و نه از طرف زمین داران همچنین یک شکایتی بر نوع آمده است. لهذا این خبر مذکور رسماً تردید میشود.

اعلیحضرت امیر صاحب کابل میرزا غلام حیدر خان کسکر خان پشاوریرا برای تصفیه حساب سال گذشته در جلال آباد خواستند و جوان برزای مذکور در حضور اعلیحضرت امیر صاحب از پشاور مبنی بر آنکه یکی روانه میکرد اعلیحضرت امیر صاحب حسن خدمات میرزا را شرف قبولیت بخشید و بر سزای مذکور پنج مربع از اراضی در علاقه قندهار عنایت فرموده اند فقط

ملا سراج الاخبار
حیدری

این خبر با فوق نیز هیچ موقع اعتباری ندارد، اگر چه میرزا غلام کلان یاد آمده است ولی این آمدن او مبنی بر یک غرض و مطلب شخصی نیست بلکه در هر سال یا هر دو سال یکبار در اثنای تشریف فرمائی موکب اعلیحضرت بهایونی بجلال آباد برای عرض احترام شرفیابی و سلام می آید، و نامبرده هیچ گاه مأمور و متوظف برای روانه کردن مخابرات ملکی از پشاور نیست بلکه او سر رشته دار ڈاکخانه دولت علیه افغانستان است در پشاور، عنایت شدن اراضی در قندهار برای نامبرده هیچ اصل و اساسی ندارد.

نقل از اخبار وکیل مورخه ۲۰ ماه دسمبر سنه ۱۹۱۱ عیسوی مطابق سلخ ماه ذی الحجه سنه ۱۳۲۹
( توحش - تمدن )

اخبار وکیل بر مضمون مورخه ۱ ( توحش و تمدن ) یک بحث عجیب و غریبی کرده است و مقابله توحش اهل اسلام ازمنه سابقه و تمدن دول مهذب زمانه موجوده را بخوبی ظاهر و عیان نموده میگوید که در ادبیات و تواریخ و روایات اهل یوروپ افسانه هائی مبالغه آمیز توحش اهل اسلام مذکور میباشند و ما برای اطمینان دوستان مهذب یوروپ تسلیم میکنیم که ما مسلمانان در زمانه سابقه ظالم و سفاک بودیم و آنها معبودان تهذیب و تمدن - لاکن میخواهیم که برای مقابله توحش اهل اسلام و تمدن اهل یوروپ را توضیح بیان کنیم - در سنه حضرت ابوبکر صدیق رضی الله عنه که آن زمان سر بر آرای خلافت بودند از بد اطواری های ظالمانه حکومت روم که در شام بودند بتنگ آمده پاک فوج مختصری را برأی دعوت اسلام در ملک شام روانه فرمود و چون فوج مذکوره روانه شد خود آنجناب تا بیک میل همراه سر عسکر اسلامی که بر اسپ سوار بود پیاده پا رفتند و نصایح ضرورته تلقین فرمودند چون سر عسکر حال را بر این منوال دید دست بسته عرض کرد که ( یا امیرالمؤمنین رضی الله عنه ) من این حالت را دیده نمیتوانم که من بر اسپ سوار باشم و جناب پیاده بروند - امیرالمؤمنین رضی الله عنه فرمودند که نه تو پیاده شو و نه من سوار میشوم به تحقیق من می پندارم که من و تو را به خدا پیاده میبرد بعد ازان این نصایح ذیل را فرمودند :


صفحه 9

نمبر 1
(1) کاری با کسی غذاری بخشید .
(2) کسانیکه از فرج عنیم منفصل شوند به اجساد مرده آنها سلوک
قبیح مانند قطع و بریدن اعضا روا دارید.
(3) پیران سال خورده را اگر چه او و یا متعلقین او حریت
جنگ شما باشند بازهم قتل نکنید .
(4) بر زنان حمله آور میشوید .
(5) به بچه های شیر خوار و اطفال متعرض شوید
(6) به مواشی اذیت مرسانید و پای ها می گوسفند و بز برید
(7) اشتر ها را عذاب نه کنید و اگر بضرورت محال شما را حاجت
گوشت افتند باید که بطریق مباح یکی از آنها را ذبح کنید.
(9) گاهی نخلستان را سوزاند و نه درخت سبز را بمیرید و
نه آن را آتش زنید .
(10) جای آباد را خراب سازید .
(11) از دزدی و دست برد قطع تعلق دارید و در هیچ سخن
اظهار بزدلی و نامردی نکنید .

این است قواعد یکه حضرت خلیفه اعظم اسلام فوج خود
قبل از رفتن بخار به وصیت فرموده بودند و مسلمانان نیز در
جنگ برد آنها را شما به عمل خود داشته بودند، حالت آن بندگان
خدا را ملاحظه کنید که اگر کدام یک نفر تیر داشت او ترکیش
نداشت و اگر کسی نیزه داشت شمشیر نداشت و اگر کسی شمشیر
سپر نداشت شاخهای درخت را گرفته از آنها پیکان و خدنگ
می ساختند و بر بدن های خود نه زره پوشیدند و نه خفتان و نه
چار آیند و نه جوشن – در لباسهای ساده و دریده ملبس شده
و ذخیره شان خرما بود که هر کس ذخیره خود را برداشته عازم
جنگ می شدند و هر فرید و هر شهر که میرسیدند این کلمه باز گشته
لا که بیائید ای مردمان که کسی را بجز خدای یگانه پرستش نکنیم
و با او هیچ چیز را شریک نگر دانیم گاه اگر مشرکان جواب این پیغام
الهی را بزبان سنان و سوفار میدادند مسلمانان غیور شمشیر ها
برکشیده بر آنها می تاختند و بعد از جنگ دست بدست این نتیجه
ظهور پذیر می شدند که از شوکت و جلالت نمره ها (الله اکبر)
نشانهای کفر و الحاد نگون سار می شداد بعد از چندی تجمیع مکاران
از حمایت معبودان باطل برآمده زیر حفاظت آن ذات بی انبان
که مالک رض و سیماست داخل می شدند و مجرد بلند شدن زیان
اسلام امالی شهر آزادی حاصل میکردند و فاتحان اسلام شابات
و حاکمیت خود را به نظر داشته به مردمان شهر یکه فتح کرده بود
هیچ سرد کاری میداشتند بلکه و دست خود را در حفاظت شان
صرف میکردند و از آنها جزیه میگرفتند و اگر مردم غیر دین
در پهلوی عبادت گاه اسلامی عازم تعمیر کردن سعید خانه های خود
می شدند فاتحان اسلام آنها را بخوشی اجازه میدادند دعلاوه
بران اہل اسلام دستگیری فر با میکردند و برای مدارات
حریت بودگان و میران اظهار شوق می نمودند و برای امداد مردم
سفید ریش و ضعیف خیرات خانه با بنا میکردند، و اطفال التعلیم
میدادند. و برای کلیسا و بت خانه با اراضی وقف می نمودند.
از زمان ها می گذشته صرف نظر حالا در بیماین حرب حاضری
که در ما بین عثمانی دایطالیه بوقوع آمده یک غور کنیم : دربین
جنگ طرابلس غرب هفت هزار نفر اسیران اطالیه و لشکرگاه
اسلام محبوس می باشند بحکم نشات بیگ سپه سالار عثمانی برای
رفاه آسایش اسیران ذکور در قید خانه شفاخانه با تعمیر کرده
شده و مجر و حسین اطالیه را معالجه با قاعده کرده می شود و
مزید بر ان چهار عد و خیمه ها بجای کلی نصب کرده شده اند
و از تونس پا دریان طلب کرده میشده اند و جمیع اسیران
اطالیه را بعه و یه یکشنبه برای ادامی رسوم مذهبی و فرایض عبادت
شان اجازه داده می شود حال آنکه با وجود اینهم دول
یوروپ مسلمانان را به دهشت متهم میباشند. حالا میباید
که بر تمدن یوروپ یک نظر خوری بلند ازیم (مسٹر فرانسه و کلاک)
که یک اہل قلم نا مور ا مریکہ کی میباشد در اخبار ( نیو یارک در کند )
دام تحریر میکند که فوج الطالبه یک جماعت مسلح قطاع الطریق حیات میباشند.
تقریبا چهار صد نفر اطفال و زنان مسلمان و چهار هزار نفر جوانان اسلام
عمدان با تفنگ ساخته اند و من آن جمله انظار های بیست و شش دیده کرده ام؟
و نیز عکس آنها را گرفته ام سپاهیان خون ریزا اطالیه برسان گاه عربان
این سود آن سو می تاختند و بر مرد و زن و بچه شیر خوابه مهربان که میدیدند
فیر میکردند - حالت افسران اطالی نسبت از سپاهیان نظام به ترود
ا خلاق فوج اطالیه معدوم شد و است و کیفیت معرکه کار زار طر حب
انه کارهای خون ریزه ارمینیا خراب تر است - جو نیل کا شیو احکم داده بود
که ما با ترکان جنگ میکنیم و چون عربان در لباس رسمی عسکری بطور سه پایشان
نظام با ما جنگ نمیکنند باید که کل نظری های عربات که در لباس رسمی
نباشند و مسلح باشند کشته شوند اگر چه آنها بیرق سفید لهم حرکت
بدهند - چند عربان را دیدم که در میان احاطه یک خانه محصور
شده بودند و دوازده ساعت کامل با حریف خود مشغول پیکار بودند
چون سامان حرب شان ختم شد مردم اطالوی آنها را ماخوذ کرده یکجا
انج کردند دیجی از شرارت بد ترین حرکات وحشیانه شان را گرامین
مشاهده کردم این بود که وقت قتل عام عربان یک بچه محصوم
و یک دختر بیگناه و دو نفر زنان سال خورده نزد یک دروازه
اسپتال اطالیه در میان خرمن لامش با وجد ما بحالت نوع بود


صفحہ ۱۰
نمبر ۱

و از آنها صدای نحیف و زار بر می آمد چون من این منظر درد ناک را دیدم بیتاب شدم و به داکتر عشایری که متصل اسپتال مذکور ایستاده بود و بظاهر چنان معلوم میشد که گویا عکس های نظاره های مهیب قتل عام را میگرفتند برائے امداد در آن درمانده گان التجا کردم لاکن داکتران مذکور هیچ التفات نکردند – بار دوم من به یک عهده دار صلیب احمر استدعا نمودم که این مصیبت زده گان را دست گیری کنید اما او بی جواب بی پروایانه داده و گفت که هیچ پروائی نیست اگر می میرید بمیرند – علاوه بر این سپاهیان اطالیه بر نگرانی آن نکبت زده گان معین شده بود کسی را اجازه نه داد که آنها را یک قطره آب بدهد درین اثنا آن مظلومان در حالت بیچاره گی و پر دهشتی جان دادند مزید بر آن افواج اطالیه مرتکب جمله افعال و کردار و قساوت و بی ایمانی شده است و برای ارتکاب این همه مظالم جرنیل کا نیوا مسئول میباشد – جرنیل مذکور در یک قلعه محصور است که آن قلعه از اطراف اربعه ( با مصالح بمب بیرون ) یعنی مصالح که بر ان گلوله هم هیچ اثر نمی کند محفوظ است جرنیل کا نیوا اصلاً از قلعه خود بیرون نمی آید و در معرکه کار زار شریک نمیشود لہذا در عدم موجودگی جرنیل حالت فوج اطالیه خیلی ابتر شده است و من بچشم خود دیده ام که سپاهیان اطالوی در جوار همه قریه جات موجوده بودند و هر عرب را که میدیدند گیر میکردند و اوقات دوستان خود را که از دور میدیدند آنها را به غلطی عرب خیال میکرده می کشتند این مردم به سبب کثرت خون آشامی مست و مخمور بودند و از چهره او حرکات و سکنات شان آثارات سکر نمایان بود من دیدم که قریب پنجاه نفر سپاهیان نظام اطالیه یک درجن اسیران حرب را پا به زنجیر کرده در حفاظت خود می بردند و جمله سپاهیان و پیشه افسران خود در عالم بیخودی منهمک بودند چون سپاهیان خون بیک حجره رسیدند آنجا تمام کردند و عربان مظلوم را در صف استاده کرده بر آنها فیر کردند.

این است که دول یوروپ این حرکات خود را تهذیب و مدنیت مینامند و اهل اسلام را وحشی میگویند و به این معیار توحش و تمدن شان گفته می توانیم که ببین تفاوت راه از کجاست تا بکجا فقط

فاجعه پاریس
بعد از نمبر هفت

ازین برخواستنش ها بر گردید که حامله است. و هم آخر اوقات حملش میباشد.
خون خوران بیک و ضعیکه تلاشی و بیصبریش را ظاهر

ادبیات
نمبر ۱
اثر خامه شاعر شیرین زبان ملا عبد العلی متخلص بمستغنی)

بیا ای سر و قد ای لاله رخسار بیا ای سیمبر ای کبک رفتار
بیا ای گلرخ ای سرو قد ای یار بیا ای دلبری ای ماه نظار
بیا ای دل ز هجرت گشته خونبار بیا ای در فراقت دیده خونبار
بیا ای بی دیانت عیش من تلخ بیا ای بی قرارت روزم شب تار
بیا همچون قبا تنگم در آغوش بیا گرد سرت گردم چو دستار
بیا ای طره ات در شام عید بیا ای عارضت عید من زار
بیا ای کرده جان چشم نظر بند بیا ای کرده دل زلفت گرفتار
بیا ای غمزه ات تیر جگر دوز بیا ای قامتت شمشیر خونخوار
بیا ای عاشق از یادت فراموش بیا ای دردمندم بی تو بیمار
بیا ای در لبت جمع آب آتش بیا ای بر رخت حسن نمودار
بیا تا بیند آن لب خصم منکر کند بر معجز حسن تو اقرار
بیا تا بندد آن زلف مسلسل حکیمی بر تن علیل و افگار
بیا بشنو حدیث نا شنیده که تا سازم ز اخبارت خبردار
خبرها رفت از و در هر ولایت خبر داری خبر داری ز اخبار؟
رسید اول قدم تا کشور هند هنوز این طفل نوخیز است رفتار
شکر ریز است این شیرین تکلم چو آن طفلی که آید نو بگفتار
دمی بیدار شو از خواب غفلت که داند این جوان افسانه بسیار
مشو غافل زمین گنجینه راز سخن بشنو سخن بشنو در این کار
مشو غافل ازین دانا معلم ازو آموز ز مردم علم اسرار
چو خواهی صورت حال زمانه مشو غافل ازین آئینه رخسار
مشو غافل ازین گویا خموشی اگر در خانه خواهی سیر بازار
مشو غافل ازین تنگ سخن گوی که تا از هر زبان گردی خبردار
درخت از هند میگوئی سخنگوی درخت از شام می پرسی ز گفتار
یکی از جنگ چین گوید که از روم بپوشد راز کس آئینه کردار
ز هر خیر و شری گیری خبر کوی ز هر نیک و بد عالم خبردار

میا گفت:
— جانم فلوتیلد؟ آیا چرا این چنین سر می جنبانی؟
— مگر سخن مرا باور نمیکنی؟
— بلی، میخواهم که باور کنم اما باز در راست بودن این چنین سخن بشبهه می افتم.
— اما بسر شما سوگند میخورم که ....


صفحة 11
نمبر ٨

هم از اختیار
همه روشن سخن راند هم از دوست
خا موشش کن زین و ن دلکش
بود هر نوع سود این بازار دار
کر جانم سوخت این شهر شکر ریز
زهر سود و زیان گردی مسبق گیر
و عا سران و گرامی هوش تسخیر
از و خواهی شدن و انا بر کار
که تا اختبار جاری در زمانه
سترد کری خوانیش جام جهان مین
کند افشای را از و کشف اسرار
عیان مینی در در مرزبانی
که تا قاصد خبر آرد زه لیر
خبر خواهی گراز ملک سکندر
زنام نیک این شاه نگورانی
منطقی مید به این دولت است
بسیار مجری اینک بخردار
توان از و می خریدن عقل دانش
بخردا خر با باد از عدلش بهر سوی
میگردد که امین صاحب ہوش
جهانی را بدیناری خریدار؟
مکن این گنج باد آور بدست آر
د و از دست این فرهنگ دانش
نبو د این قوم را زمین علم اخبار
نبو د افغان خبر زمین ما یه بهوش
نبود این ملک از بین دولت خبراء
نبود این مردمان آگه ازین علم
که کرد این بوم و بر دار شب گلزار
که کشت این تیم گل در خاک افغان
که گشت این پنج دانش اطلب گار
که کرد این عقل کل را از خریده
که این تعمیر ا گردید معار
که بنهاد این اسامی نو کابل
که که در این پنج گوهر را پدیدار
که کرد این کان زرخیز اشکا را
که کرد این تا زندگی از بی ستاره
که کرد این بوستان آبیاری
که کرد این خفته را از خواب بیدار
که کرد این اما در زاد و یا
که کرد این است را از میگونه
که این بار را با شد شفا بخش
قوام ملک و دولت ختم کفتار
سراج دین ملت فخر اسلام
جهانگیر و جهان جوی و جهاندار
ترقی خواه دین و خنک و درست
شبابن الله باشد گرگ خونخوار
شهنشاهی که از عدا لیتی
کند با باز باز می کباب کہاں
بعید اومت بلدل ہو ر هم بشیر
ز قبرش بازو شاهی کند منقاد
از افکنده ناخن از قدرت بازو
نه موری دانه از روز انبار
بجکش با ر بیرون رفته از پوست
کابل گشت شایع طرز اخبار
بد در این جهان را بر جان بجنت
سیدیم تا بکابل ماندم از کار
یکدل بوزد آهو کنند با باز
چه کابل مرکز ملنگ جهان دار
بازی قوی
چه کابل سرفہ از از پاہی تھے
گرفتم نام کابل رفتم از هوش
چه کابل گنج خوش آب و ہوائی

آمین

تلگراف بي سيم

( ژول ورن ) فرانسیسی که یکی از مشاهیر ناول نویسان نفتی بود، در میان خانه تصور خود شکل ناول زبسی اخترعات غربه محیر العقول بحيث دنیا کرده بود. حال آنکه در بین عصر مستم اختراعات عجیب و غریبه نیکه در عالم است ظهور یافته از تصورات و خیالات ژول ورن بار بار سبقت نموده است. ما دراین مقاله خود از ( نظرات بی سیم) بحث و بیان میکنیم اولا این بمونیم برج های موجود به که امکانات از ان تشکیل یافته به قیمت (صلب ) یعنی سخت ، ( مایع ) یعنی آبگین ( خانه ) یعنی جسمها ئیکه ریم گفتار دیده نمیشود ولی موجود است مانند هوا و غیره که به بوی و تاثیر شناخته میشوند. همه این اجسام مذکوره از اجزاء لا بجائی که بخشیم و میدن آن بر مکن و با بعضی آلات خورد و مینه دیده میشود بود آمده اند. و یک غیر من قوت بسیار عجله که حضرت خالق اجسام مقرر فرموده آن قوت اجزا ماجرا را با دیگر می سپاند. این قوت خارق العاده در اجسام مطلب یعنی سخت مانند آهن و برنج و غیره بیشتر و در اجسام صلبی که مانند چه و خاک و گوشت در امثال آن باشد کمتر است کمتر است، و در اجسام مایع یعنی آنلاین خیلی از خیلی کمتر میباشد. ا این راهم بگویم که خالی جانا اینکه در ما بین اجزاء لا تنجز اینه موجودا باز هم خالی نیست بلکه اند دایره تر با نام یک ماده پر است که بعربی افراد (امیر) حمایہ کو با این پنج را مار میگویند. چنانچه ضیا از مرکز آن که افتاب است. با از مرکز آن که افتاب است بیک حرکات استرانزیت

(سختش را بریده ) رجا میکنم، مبوگند موگنید وقتهاست که غایب گردیده و میدانم که شما هیچ صورت بر نخیزید، سوگند شما برای من چه سود میدهد؟ در اجراست از این طرز معیشت و رفتار یکه پیش گرفته اید دست بردار کارهای خود مختار هستید. به این یک خوب میدانم که در باز شدنی نیستید، اما این گرداب مدرمیشی که در ان افتاده ایم کار مانیکه میکنید از من پنهان میدارید. اگر چه پیش ازین روز بروز چطور شدن آن را دیده ترس و بیم زیاده زمانی گرد سبب محقیقی که با من داشتید یک قدری حکم به شما میشود. بجز یک ناموس و شرفی که داریم همه چیزها محو کردی؟ کرد و میتوانستم انا ہزا را فسوس که آن حکم اند بسیار است خونتران ! بر من مرحمت کن زیرا من می بینیم
(باقی وارد )


صفحه ۱۲
نمبر ۸

یعنی رفتا به موج سورج لوزان انتشار یک جریان الکتریک نیز علیها مانند جریان اگرچه با خراف سیم داده نیز در انتهای می ریه بواسطه بلوکهای ظراف خلاهای نگران بر پاشد و مخابره شد ۱۰ تا آن بسیدا به گران رفتار یا در یک مایه به صد هزار کیلومتر یک سرعتی حرکت میکند، این است که در جس جسم ناقل میباشد ( بهتری) ، اله در هوا موجود است و بوسیم بلک برید و شاد بین آن نیز محوطه بود. و برای محافظه این قوت عسکریه مذکور محیط است بحرکت و اهتز از آورده جریان الکتریکی را حاصل میکند. بسیار بزرگی لازم می شد. حال انکه نگران بی هیم در اثنای حرب از بین مثلا فرض کنیم که نایک مسیل های آن این یک سنامه به بلندی ساخته شود. تهلکه ها و کلفت با از اد است و تنها برای میار به مانی ملکه خاید ه ا و زیرا هر قدر که مناره بلند تر باشد در اثنای اهتز از جریان الکتریک (تیر) منفعت های آن عمومیت، امروزه روز برای مطبوعات و غیره هوای محیطه خود را نیز جهان قدور به اهتزاز وازش میدارد حالا چون چون تلگرافهای بی سیم خصوصی نیز تأسیس میشود. جریان الکتریکی به (ئه ترمی ) در ما بین اجزای لا یجرانتی آهنین موجود است کر یک کشتی بینک فلاکتی برسد بهما ندم جواسطه این اله بوقوع بیاید ( نه تر ) هوای محیط آن نیز به ارزش می آید. و این لرزش ہے ایدا د طلب میتواند دو به اینصورت خود را همدیگر توجه با حاصل کرده تا یک ستاره آهنینی در دیگر جای دور وضع شده گرافهای بی سیم برای میبره ها می بجری سیداره فاید و می بخشد. باشد میرسد و نه تر موجوده آمین آن مناره هستین را نیز شرکت و المرزه آورده جریان الکتریکی را حاصل میکند. پس اگر در یکی اندین مناره بایان بایت تلگراف بی سیم گذاشته شود که الکتریک را به آمین مناره جاری با به کفایت میکند که بواسطه ماشین مخابره ممکن میشود .

(.)
ستر است که یک ر کیلو متر نیمار زمین حرمات تورها بریقه در یک جسم ناقل الکتریکی ) بواسطه (با این حال و به شکل یک کاری بود علی الخصی که در هرگاه دانشگاه در اراضی دکان متر تقریبا یک نگر میشود بست

پس این به و یک مسافری که در دریا سفر کنند چنانچه درخشکه با و با تجارت خانه خود سخن میگوید.

نے
به عالم است پشت به اینچنین ارباب علم و فنا و بخشناسی عالم انسانی را بید ان آورده ا ان شکران میباشد فقط

اگرچه به این قدر تعریف و بیان مختصر که در باب تلگراف بی سیم عرفی شد به کند حقیقت نخی آن دست رسی میشود ولی با زهم میاین قدر معلومات از فایده خالی نیست

م فضلی

علم ثروت ملک

ما بعد از شرافت

تلگراف بی سیم از دست و سعی تجربه های ( قه سدان ) و فارادی) و ( با کبود لي ) و ( به برج ) و ( مارقونی ) نامان مشاہیر اور و پائی بوجود امده است. اول ولادت تلگراف بی سیم درسته (۱۸۹۶) میلادی میباشد و بعد از مین رفته رفته ترقی کرده است . و در دقت حاضر انچنان کاریکه از نگران سیم دار گرفته میشود از تلگراف بی سیم نیز گرفت میشود و یکه به بعضی سبب ما فایده و منفعت این بیشتر از است انا بدنی از علمای این علم این گونه ممنعت با را یک قسیم دیگری شهرده و صنایع اخراجیه ) یعنی ( صنعت های بیرون همه عمل مترقبه در وقت حاضر خدمت و منفعت فوق العاده این آرامی به نیم شید ها شده ) نام نهاده اند . جدیده را آشکاره و یا بر دید و به بی بندر اوشتیهای خود اتر اتطبیق کرده یک قسمی از مردمان محصولات خامی که این زراعت میدانید بعد از بین می بره های قلعه های تمام شهرها می بزرگ از بیخبری احوال خارج مصنایع اخراجیه آنها را بوجود می آورند گرفته صورتها، شکل های استارا خبر داد و بقسم اسم زنادها و دیگر دیگر رقربانی برازند هر اردوه به دسته کشتیهای جنگی و مخابرات در عالم عسکری اہمیت و منابع علمی میرساند. این الله منی پارسیه در وقت پاریسین است با شیر ماگو مخابره در انتهای حزب چنانی ارود ما با هد میتوانند علینا با مرکز یایی حکومت خودشان نیز در بود به ند و میتواند. ا را به موترا تین گراف بی سیم که با یک در دوی عسکری حوالت کفایت میکند

مدیر و مو محرر سراج الاخبا

بس و اهتمام الحاج عبد الخالق پسر از متهم با خار دار سال کابلی
تعلیم میرزا محمد جعفر قندداری


صفحه ۱
سال یکم
نمره ۹

ننگرهار نے
ايشيک آقاسی ملکی و عسکری و بقيه حضرت بهایو
لے احمد
قيمت ساليانه
در دار السلطنه کابل سه روپيه کابلی
و اطراف داخل مملکت باخراجات ڈاک ۱۲ روپيه
و خارج مملکت باخراجات ڈاک يک نيم پوند انگريزی
قيمت يک نسخه آن در کابل يک عباسی است
تاريخ عربی ۱۵ صفر ۱۳۳۰

سراج الاخبار
۱۳۲۹
افغانيه

مدير و سر محرر
محمود طرزی
اداره و مطبعه
در ماشين خانه دار السلطنه کابل
همه امورات تحريريه به اداره هذا
بنام مدير فرستاده ميشود
بهر پانزده روز يکبار نشر ميشود
تاريخ شمسی ۲۳ دلو ۱۳۹۰

درين اخبار از حوادث داخليه و خارجيه و بسی مقالات مفيده درج ميشود

فهرست مندرجات
نهر سراج جلال آباد — هوای کابل — حوادث خارجيه
علم تاريخ — تاريخ علم تاريخ — حفظ صحت
ادبيات — ناموران زنان جهان
علم ثروت ملل — فاجعه های پاريس

نهر سراج جلال آباد
يکی از آثار عظمت و مآثر ابد نشان اين زمان سعادت اقتران اعلیحضرت ( سراج الملة و الدين ) ادام الله دولته افتتاح نهر ها می ايست که در هر هر طرف مملکت مانند جان در بدن جاری و ساری گرديده و که از انجمله يکی اين ( نهر سراج جلال آباد ) ميباشد اين يک بر هيچکس پوشيده نيست که آب يگانه مدار حيات کره زمين شمرده ميشود . حضرت باری تعالی جل و علا در کتاب قديم عظيم خود زنده گی همه اشيا را از آب امر و بنيان فرموده ، آب يک جوهر بسيار عظيم و يک نعمت بسيار جسيم حضرت رب کريم ما است که زمين را بعد از مرگ آن به آن جوهر گرانبها زنده فرموده است . نباتات زمين بواسطه آن ميروید اشجار درختان به برکت آن لذت و آبداری پيدا ميکند پرندگان چرندگان ، خزندگان به آن نشأء حیات میگیرند ، انسانها جوان حتی جهادات نيز از ان زنده گی و طراوت حاصلی نمایند . اگر نهر های بی حد عظيمه که کاف استلا تها ، دشت ها ، هامون های سطح زمين را بقدرت بالغه حضرت حکيم مطلق جل على چاک چاک کرده و در جريان ميباشند نمى بود می امر زراعت يعنی کشتکاری از عالم مفقود و معدوم گشته نوع بنی بشر از مدار تعيش و زندگانی محروم گرديده نمی . و باز اگر اتفاق دست ها و صنعت های نوع انسانی نمی بود که از ان نهر های جسيمه عظيم ديگر جوی ها و نهر ها ، و قالها نميکشيدند می ، باز هم امر کشتکاری است بنا که حبوبات و محصولات زمينی زندگانی دارند و سعيت و فراخی پيدا نميکرد . و به اين سبب دايره زيست و بود و باش انسانها خيلی تنگی پيدا کرده تنها در نزدیکی های کنار های آن نهر ها به گرد آمدن مجبور می شدند که اين هم موجب فلاکت های عظيمه ميگرديد .

بعضی نهر های بروی زمين موجود است که از هزار ها ميل مسافه زمين را شق کرده تا به بحر های محيط روان شده و رفته است . ولی با وجود اين هم تا صنعت دست بشر کانالهای متعددی از ان نکشيده و استفاده تام از آن نشده است .

( نهر کابل ) که بزبان افغانی مردم تکه ها در زمين را ( سين ) مينامند اگر چه اراضی بسيار واسع فراخی را آبياری ميکند ، ولی تا بحال اين چنين يک نهری که بهزار ها جريب زمين خالی از زراعت را آبياری کند از عصر آباء و اجداد کشيده نشده بود . بخشيده شدن نهر مبارک سراج