اعلا

سیاحت بر دورا دور کرۀ زمین

چقدر فایده ها و شیرینیها دارد ! على الخصوص
که آن سیاحت با آن بزرگی و وسعت
به هشتاد روز
اجرا شود ! آرزو کننده گان این سیاحت خارق العاده هرگاه برای خریداری کتاب ( سیاحت بر دورا دور کره زمین ) بهشتاد روز بقدر دور و بيه كابلى يك مبلغ کمکی را صرف نمایند این سیاحت را گویا با ( فلیاس فوق ) سیاح و رفقایش یکجا اجرا کرده خواهند بود ! محل خریداری این کتاب دکان ( ملا غلام محمد ) تاجر کتب متصل مدرسه شاهی میباشد . و در نفس مطبعهٔ عنایت که در ده افغانان است از نزد عبد الرؤف سر مرتب نیز خریداری میتوانند . مؤلف این کتاب ( ژول ورن ) فرانسوی است که در نوشتن ناولهای فنی مشهور آفاقست . از فرانسوی به ترکی و از ترکی فارسی ترجمه شده است . کتاب مذکور تنها ناول نی بلکه در ناول فنی جغرافیا و جغرافیای ریاضی را نیز بطرز افسانه نشان میدهد . در ( مطبعهٔ عنایت ) که از مؤسسات شهزاده جوانبخت معظم دولت علیه افغانستان جناب عالی ( معین السلطنه سردار عنایت الله خان ) است پزیور طبع آراسته شده است . این کتاب نایاب را زود بدست آرید و فرصت را فوت مکنید که نسخهای آن زود تمام خواهد شد و افسوس فایده نخواهد بخشید .

اعلان

از هر چمنی سمنی و از هر خرمنی خوشهٔ

هو سکاران مطالعهٔ آثار ادبیه را مژده میرسانیم، و ترغیب میدهیم که ازین گنجینهٔ پر از جواهر آبدار ، و ازین گلزار پر از ازهار يكيك نسخه بدست آورده از هر دهن سخنی نغز ، و از هر چمنی سمنی بچینند .
در مطبعهٔ عنایت زیور طبع آراسته گردید . قیمت ۲ روپیه

مطبعهٔ عنایت

اعلان

سياحت در جو هوا

يك ناول فنی بسیار عجیب و غریبیست که در مطبعهٔ عنایت پزیور طبع آراسته شده و سومین کتاب ( کتبخانهٔ مطبعهٔ عنایت ) را تشکیل داده اینهم از تألیفات ( ژول ورن ) فرانسویست که در فن ناول نویسی فنی شهرهٔ آفاقست از زبان ترکی فارسی ترجمه شده است قیمت (۲) روپیه کابلی بفروش میرسد .

این هرسه کتاب در دکان باز محمد در بازار ارك و در دکان ملا غلام محمد در جوار مدرسه شاهی هر يك قيمت دودو روپیه کابلی بفروش میرسد . کتابهای مذکور در نفس مطبعهٔ عنایت واقع ده افغانان از نزد عبد الرؤف سر مرتب مطبعهٔ موصوفه نیز خریداری میشود .


[BLANK PAGE]


شماره ۷ سال چهارم

سراج الاخبار افغانستان
۱۳۲۹

فهرست مندرجات

حوادث داخليه
{ يك عروسی ابدی ثمر — شکار چناری — در بار معالی بار

علوم وفنون
{ حکمت تاريخيه

حوادث خارجيه
اشتراك عثماني بجنك — و افكار اهل هند — نقل جریده نوبهار — اولتیماتوم روسی با ایران — اولتيماتوم المان بايران — قشون عثمانی در خوی — قتل سام سون آف — کلیسای شهر درس — توب قلعه شکن جرمن — خبرهای دلچسب جنك — آخر ترین خبرها از اخبارهای اردو و انگریزی — متملكات جرمن در مشرق افریقه — تنقیض خبرها — نا کامی مونی نیکرو — جبل اسود — دو مملکت از ممالک امریکا جرمن را امداد میکنند — سفیر جرمن در روما

تصاویر
سردار نامدار جناب مستطاب محمد یوسف خان پسر امير كبير جنت مكان دوست محمد خان طاب ثراه — از نائب الحکومه های با استقامت و تدبیر دولت علیه افغانستان جناب مستطاب محمد سرور خان نائب الحكومه هرات — نائب سالار با اقتدار جناب محمد نعیم خان که پسر افسری اردوی همایون ظفر مقرون هرات مامورند — جناب جرنیل امیر احمد خان مرحوم که در آغاز جلوس خاقان فردوس مكين اعليحضرت ضياء الملة والدین از طرف دولت افغانستان بسفارت برطانيه مقرر بود — جناب كرنيل ولی احمد خان پسر جرنیل امير احمد خان مرحوم.


( اعلان )
کتاب سال اول و کتاب سال دوم سراج الاخبار افغانیه با کتابچۀ ( علم و اسلامیت ) و ( آیاچه باید کرد ؟ ) و ( ادیدرفن ) جلد کرده شده در اداره برای فروش حاضر و مهیاست، ذواتی که آرزوی خریداری آنرا داشته باشند از نزد مدیر طلب نمایند.

شرایط خریداری
| دارالسلطنه | ولایت داخل افغانستان
قیمت سالیانه | هشت روپیه کابلی | سالیانه | چارده روپیه کابل
قیمت ششماهه | پنج روپیه کابلی | ششماهه | هفت روپیه کابل
در خارج افغانستان
هر جائیکه باشد با اجرت پوست
قیمت سالیانه ده روپیه انگیزی | قیمت ششماهه شش روپیه انگلیزی
سه ماهه اشتراك قبول نمیشود
يك طلای پوند انگلیزی یازده روپیه کلدار است ، از همین قرار حساب کنند

یاد آوری
بر همهٔ کار داران نظامی وملکی وجملهٔ خریداران سراج الاخبار افغانیه اعلان وخبر داده میشود: اگر از يك جا بديگر جا بروند و بیایند میباید که بيك رقعه مدیر و سر محرر را خبر بدهند که من در فلان جا بودم وحال در فلان جا میروم اخبار مرا در انجا بفرستید . هر گاه همچنين يك رقعه شان برای ما نیاید و اخبار شان برای شان نرسد حق شکایت را ندارند .

( شرایط درج کردن اعلانها )
سوداگرانی که مال تجارتی، وصنعتگرانی که صنعت خود شانرا در سراج الاخبار افغانیه اعلان واشهار کردن میخواهند، و یا دیگر هر رقم اعلان واشتهاریکه باشد از قرار شرایط ذیل درج وشایع میشود : اعلانیکه در متن اخبار از یکبار تا به پنج بار نشر وشایع شود بر سر هر سطر ١ يك روپیه کابلی و اگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند فی سطريك قران يعنى نيم روپیهٔ کابلی اجرت گرفته میشود اعلانیکه درین ورق وقایه درج شود از یکبار تا به پنج بار فی سطريك قران يعنى نيم روپیهٔ کابلی و اگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند فی سطر سه شاهی اجرت گرفته میشود. طول سطريك ستون اخبار ما ( ٣ – اينچ – ٤ – سوت ) میباشد هرگاه شخصی اعلان خود را متمادياً تا بيك سال نشر کردن خواهد و وجه يك ساله را پیشگی ادا نماید در ورق پشتی بر سر سطری سنار اجرت گرفته میشود


صحيفه (۱) سال چهارم شماره (۷)

قیمت ساليانية
در دار السلطنه کابل ۸ روپیه کابلی
در اطراف داخله مملکت
الخرابات داد ۱۰ روپیه انگلیزی
بهر بازده روز یکبار نشر میشود.
قیمت يك نسخه آن در کابل کمپانی است.
(اوراقی که درج نشود آماده نمیشود)

سراج الاخبار افغانستان
۱۳۲۹

مدیر و محرر
محمود ارزی
اداره و مطبعه
در ماشین خانه دار السلطنه (کابل)
همه امورات تحریریه به اداره خانه
بنام مدیر فرستاده میشود

تاریخ ۱۵ محرم سنه ۱۳۲۳ تاریخ انگریزی : دسمبر تاریخ شمسی ۱۲ قوس ۱۲۹۳

خواد داخليه
یك عروسی ابدی نمر
از انجا که افکار مراحم آثار ذات مراحم صفات اعلیحضرت
بادشاه مقدس ما دایما در پی خیر و سعادت ملک و ملت شاهانه شان
معها و فست آن نیت خیر خواهانه شاهانه يك تأثير عمومی ایثار نموده
مراسم عروسی شهزاده بلند اقبال مكرم عین الدوله سردار ( امان الله )
خان دام اقباله بيك كيفيتى اجرا كردید که ثمره نیکویی آن در
مصايف تاريخ افغا نستان يك يادكار ابدی باقی گذاشت ، از مدتی
همه کان را خیال این بود که آیا این عروسی بچه دید به ها و سازها و سامانها
وطنطنه های فوق العاده، و مخارجهای بی اندازه بوقوع خواهد
آمد. واقعیکه تدارکات و تهیات عظیم ایز در انباب دیده میشد .
آنکه آنهمه انتظارهایی که برای اسرافهای بی سود
کنیده میشد بيك طرز بسیار مستحسن و پرسودی جلوه گر ظهور
کردید : تفصیل این کیفیت چنین است که شهزاده مکرم مشارالیه
بابك عريضه مخصوصه از حضور میمنت موفور والدكتير المحامد
شان ذات اعلی حضرت ، سراج الملة والدين، استر حام واستدعا
نمودند که اگر اراده مراحم عاده اعلیحضرت هما يو تي شر فتعلق
ذیرد که همین مبالغ مخصصه مراسم عروسی برای تأسیس یافتن یک باب
مكتب الاتيه ، بايك باب ، شفاخانه الثانيه ، يخرج برسد ، وملك
و ملت از ان مستفید شده يك تذكار ابدی و یادگار دایمی برای این
مراسم بماند و از اسرافات بیهوده بی ثمر صرفنظر شود عین مرحمت
خواهد بود.
ذات شوكشيات اعلیحضرت همایونی که افکار علویت آثار

شاهانه شان همیشه در ترقی و بهبود ملک و ملت شاهدانه شان
مصروفت این رأی و خیال خیراندیشانه فرزند ارجمند شاهانه
شانرا به افکار قدسیت آثار همایونی موافق و مطابق یافته و شهزاده
مکرم بلند اقبال را مظهر تحسین و نوازشات برافرین همایونی
فرموده مبلغ جسیمی را که برای مراسم عروسی تخصیص شده بود
برای آن مؤسسات فواید اثرایدی تمرتعیین فرمودند ، و اجرای
مراسم شادمانی عروسی را بیک ترتیب دلنشین ساده سنگینی اراده
و فرمان فرمودند .
هر گاه بنظر اممان و دیده ایمان به ان واقع انسانيتكارانه
ملاحظه شود ، يك شهراه امید گاه بسیار علوی در پیش روی مات
نجیبه افغانیه مفتوح دیده میشود ، و آمال يك استقبال بسیار
درخشانی دلهای اهالی افغانستانرا کشایش میدهد .
همین گزاف خرجهای اینگونه رسومات عروسها ، ختنه
سوریها کابینهاست که بر مردمان ممالك اسلامية شرقيه مانند يك
بلای مبرمی نازل شده اگرچه بظاهر آنرا خانه آبادی و شادمانی
نام نهاده اند، ولی موجب بی خانه خرابها و ناکامیها کردیده است.
مسلمانان آسیای وسطا و آسیای صغرا ، و ایران وهندستان .
وافغانستان عموماً از روی این گونه گراف خرجهای اینچنین مرا
سم ها دایما مبتلای فلاکتهاه قرضها، افلاس ها شده اند . از دیگران
صرفنظر تنها جون بواقعات گذشته و حاليه اهالی مملکت عزیز
کردیم به بسی واقعات بسیار ناگواری بر میخوریم که از اظهار
افسوس خود داری نمیتوانیم ، مثلا بسیار وقتها شده که برای
يك جمعیت نکاح مردمان جمع آمده اند، و همه سامان و لوازمات
عروسی میباشده است ، ولیکن بنابر مشاجره و منازعه شیکه در
مارین اهل عروس و داماد در خصوص مهر و جهاز


صحیفه ۲ سال چهارم شماره ۷

و مخارجات پیش آمده است آن جمعیت شادمانی بيك فلاکت ناگهانی نتیجه پذیر کردیده امر نکاح به استعمال سلاح تبدیل یافته است . بسیار وقتها شده که برای مراسم یک عروسی ملك ، مال ، مواتی داماد خیل بفروش رسیده، و بازهم بنابر ناقص ماندن یکی از خواهشات بسیار جزوی عروس خیل آن عروسی معطل مانده است . حال آنکه چون بنظر حقیقت دیده شود هیچ دینی از ادیان نیست که بدرجهٔ دین بالغ حضرت محمد مصطفى صلى الله عليه وآله وسلم در باب امر نکاح و ازدواج آسانیها و تسهیلاتها نشان داده باشد ، و در خصوص ازدواج او امر قطعی صادر فرموده باشد . حضرات خلاق عظیم الشان در قرآن عظیم خود پیروان دین محمدی ( س ) را امر میفرماید :

و انكحوا الايامى منكم و الصالحين من عبادكم و امائكم ان يكونوا فقراء يغنهم الله من فضله والله واسع عليم )

كلمة « ايامى » جمع مقلوب « ايم » است که بمعنی « مجرد » یعنی کسانیکه ازدواج نکرده باشند می آید . خواه زن باشد خواه مرد . و خواه دختر باشد و خواه بیوه همه داخل همین کلمه « ایامی » میباشند . پس تفسیر این آیهٔ کریمه چنین است که : کسانیکه در میان شما بی زوج و بی زوجه باشند و از غلامان و کنیزان شما کسانیکه صالح باشند پیکدیگر شان نکاح بکنید اگر فقیر باشند الله آنها را بفضل و کرم خود توانگر میکند . الله کتابش دهنده و دانا ست . . .

این است که به این آیهٔ کریمه خداوند بیشريك و بی نظیر ما جل و علا ذات ناحیهٔ محدبه را صریحاً به نكاح و زواج امر قطعی میدهد حتی فقر و فاقه را هم مانع ازدواج نمیداند . نه تنها حر و حره ها را ، بلکه ازدواج گراندن غلامها و کنیز ها را نیز امر میکند . حضرت فخر عالم صلى الله عليه و آله وسلم نیز به بی احادیث شریفه امت اسلامیه را به ازدواج و نکاح اوامر شدیده فرموده اند . در يك حدیث نبوی وارد شده است که : « النکاح سنتی فمن رغب عن سنتی فلیس منی » یعنی نکاح سنت من است ، و هر کس که از سنت من رو گردان شود از من نیست . در دیگر حدیث شریف فرموده اند که : « تزوجوا الودود الولود فانی مکاثر بکم الامم . » یعنی - زاینده های محبت افزا را ازدواج بکنید . زیرا به افزونی شما من بر امتها غلبه میکنم . » باز فرموده است : « من تزوج فقد حرز شطر دینه فلیتق الله فی الشطر الثانی » یعنی - کسیکه تزوج میکند نصف دین خود را از فساد نگهبانی کرده خواهد بود . در نصف دیگر از مخالفت بجناب حق حذر بکند .

حالا به بینید که دین بالغ ما تا چه درجه ما را برین امر جلیل نکاح و زواج امر فرموده است . حال آنکه این امر میسر نمیشود مگر به آسانیها و سهولتهائیکه از طرفین عروس خیل و داماد خیل نشان داده شود . پس ما نمیدانیم که مسلمانان آیا از چه رهگذر در نکاح و ازدواج اینهمه سخت گیریها و اسرافها و مخارجها را پیشه گرفته اند ؟

ما ملت افغانیه باید شکر الهی را بجا آریم . و دعای اعلیحضرت بادشاه خیر اندیش خود را ورد زبان سازیم که در خصوص آسانی امور نکاح و زواج قوانین سهولت بخشی وضع فرمودند . و به الصورة بدعتهای ناگوار بسیاری را که در امورات شرعی منا که بوقوع می آید جلو بری فرمودند .

على الخصوص این عروسی شهزاده بلند اقبال محتشم عین الدوله صاحب مکرم بك ثمرة ابدى و نتیجه بسیار مفیدی دیگری برای ملت و وطن سربراه نمود . سبحان الله ! يك شهزاده جوان برومند ما که هنوز در عنفوان جوانی میباشد و هزاران هوسات شادمانی و کامرانی در سر دارد، می بینیم که همه آن هوسات را برای خیرات و میرات ملت و وطن فدا میکنند ، يك قبله گاه دل آگاه و پادشاه ار قیخواهی می بینیم که این عرض و استدعای فرزند برومند خود شایان استحسان و در راه اجرای آن پروا و احسان میفرماید .

در عین زمان حسن نیت سراسر علویت علیا حضرت سراج الخواتین صاحبة معظمة مقدمه نیز انکار شدنی نیست که با وجود والده بودن شان از همه خواهشاتی که هر والده در باب مسرتها ، و شاد مانیهای پردبدبه و طنطنهٔ عروسیٔ فرزند دلبند خود داشته میباشد از ان همه سازها و سامانهای اسراف کارانه با وجود اقتدار پادشاهانه صرفنظر فرمودند ، و مبالغ آن صرفیاترا بصرف شدن خیرات و میرات راضی شدند . بجا است که شکر خدا را بجا آریم و دعای خالی از ریای باد شاه مقدس و خاندان جلیل الشان شانرا ورد زبان نمائیم .

مراسم این عروسی ابدی نمر در یوم چار شنبه ۲۲ ماه ذی الحجة الحرام مطابق ۱۹ عقرب سنة ۱۳۳۲ و ۱۱ نومبر سنة ۱۹۱۴ بوقوع پیوسته که شب پنجشنبه لیلهٔ مسعوده زفاف بوده است . قصر و باغ دلارای « شهر آرا » که در جهت غربی شهر واقعست مرکز عروسی قرار یافته از انجا تا بدروازهٔ حرمسرای شوکت احتوای ارک مبارک که در جهت شرقی شهر است و تقریباً يك کیلومتر مسافه را دار است بر همه آن جادهٔ پهنای باصفای سایه دار دوراسته عساکر ظفر رهبر نظامی شاهانه از صنوف مختلفه پدریشهای منتظم صف بسته وضعیت عسکری ایستاده بودند بوقت ظهر هیئت محتشمهٔ « اوراه » یعنی جمعیتی که برای آوردن عروس میروند — از ارك مبارك حركت ، و بسوی شهر آرا عزیمت نمود این هیئت محتشمه از قرار ذیل ترتیب یافته بود:

اول : - قریب چهل و پنج عرابه های بسیار مکمل و مکلفی بود که عرابه نخستین آن با گلها و زینهای بسیار نظر ربائی آراسته شده ، و مخصوص نشیمن ذات عالیه علیا حضرت سراج الخواتین بود و باقی عرابه ها که جمله خاتون های خاندان جلیل الشان سلطنتی و اعزه و اشراف قومی را حامل بودند آن عرابه نخستین را پیروی میکردند . در بین هر عرابه از عرابه دیگر چهار چهار سوار رساله شاهی — یعنی عسکر سواری دراغون — رفتار داشت .


شماره ۷
سال چهارم
حیفه ٣

از دو روز پیشتر بقرار نقشه که تنظیم شده بود اطراف و جوانب موقع تخجیر گاه از مسافه چند گروه از طرف عساکر نظامی و اهالی در زیر احاطه و انحصار در آورده شده ، و رفته رفته دایره احاطه را محدود لازمی آن رسانیده آهوان بسیاری در موقع تخجیر گاه جمع آورده شده بود .

ذات شوكتسمات اعلیحضرت همایونی بوقت صبح روز یکشنبه در موقع تخجیر گاه تشریف برده ، و برای جناب مستطاب نائب السلطنه صاحب افخم، وديكر شهزاد كان عظام ، ومصا حيان كرام، وايشيك آقاسيان و سایر معيت شاهانه مواقع شکار تعيين گردید. بعد از انکه متخصصین شکار جابجا شدند بتاقی زرك سفری که قدر يك طوب بزرگی اواز دارد نواخته شده احاطه کنند کان اطراف بهیاهوها و او ازهای دهل ، و آتش افروختن آهوانرا از هر طرف روادی که ذات اعلیحضرت همایونی و افراد معین شاهانه در کمینگاه شکار بودند فرو آوردند و همینکه پر شکاریان کمین کرین کله آهو میرسید از هر کمینگاه فیرهای تفنگ میشد . تا آنکه مقدار هشتاد خود آهوی برشکار کردید . ذات اعلیحضرت بادشاهی چارده رأس و باقي شكاريان نيز بيك يك دو دو سه به سه رأس آهو زدند .

این شکار بسبب مساعد بودن هوا ، و مناسب بودن وقت به بسیار فرحت و مسرت و کمال کامیابي و موفقيت بدون اندیشه و تشویش سرانجام و به انجام رسیده یوم سه شنبه موکب فر خنده کی کو کب همایونی بشهر عودت فرمود ، شکار های مرغابی نیز درینروزها که عین موسم شکار آنست در جمن های مخصوصه آن تمام سرور و نشاط اجرا میشود. از در گاه خداوندی سلامتی وجود مسعود اعلیحضرت بادشاهی را با نشاط و انبساط روز افزون شاهانه شان نیاز میکنیم .

◈ در بار معالی بار ◈

روز شنبه ۹ محرم الحرام جميع خوانین و منصبداران ملکی و نظامی بوقت ۱۱ بجه در دالان بزرك سلامخانه عام جمع آمده منتظر تشریف آوری ذات اعلیحضرت همایونی بودند تا ساعت ۱۲ ذات شوكتبات بادشاه معظم مقدس ما اعليحضرت سراج الملة والدين بوجود سعادت نمود شاهانه شان تخت عالی سلطنت سفیه افغانیه را زینت بخش عن واجلال فرموده پس از انکه حاضرین را به شرف احوال پرسی و عواطف خسروانه نایل و مفتخر ساختند چنین به کلام ابتدا ورزیدند : که جنك يورب همچنان جاریست یعنی تا به حال هیچکدام ، يك نتيجه فیصله کنی بمیدان نه بر آمده و درین وقتها دولت عليه عثمانیه نيز به جنگ اشتراک ورزیده است . از اخبارات جدیدیکه وارد شده اند چنان معلوم میشود که دولت سرویا که بترکی آراء صرب میگویند و مانند بلجيم يك دولت خوردی بوده است نیز سقوط یافت این همان دولتیست که نخستین بار باعث این حرب اوروبی

دوم : – چهار عدد فیلهای کوه پیکر مجهز به هود جهای مکلفی بود که فیل اول مخصوص سواری خود داماد فرخ نهاد وقيل دوم مخصوص جناب عالی شهزاده والاجاه سردار حیات الله خان بود. و در فیل سوم جناب شهزاده سردار محمد کبیر خان . و در فیل چهارم جناب نائب الحكومة كابل لوى ناب صاحب سوار بودند .

سوم : – موكب سعادت موهب سواری ذات شوكتسبات اعلیحضرت پادشاهی بود که بسواری اسپ فیلها را تعقیب مینمود پدست راست شاهانه جناب مستطاب ذات عالى نائب السلطنه سردار نصر الله خان صاحب الفخم و بدست چپشان ذات عالی شهزاده جوانبخت معين السلطنه سردار عنایت الله خان صاحب معظم و در صف عقب مصاحبان خاص حضور همایونی سرداران کرام محمد آصف خان و محمد یوسف خان و بعد ازان ايشيك آقاسیان و منصبداران همرکاب همایونی و دیگر سرداران و ارباب مناصب و انتصاب مراتب و اعزه و اشراف درباری به ترتیب بسیار با انتظامی در حرکت بودند .

این است که هیئت محتشمة ( او را ) بهمین ترتیب و انتظام بسیار دلنشیی از ارك مبارک در میان صفوف عساکر نظامی تا بشهر آرا تشریف فرمای عز و اجلال کردیده، و بعد از مراسم لازمه مقرره عروس حجله نشین پرده عصمت و حشمت راذات عالى صفات عليا حضرت صاحبه مقدسه در عرابه خودشان همدوش سعادت فرموده بهمان ترتیبی که آمده بودند بارک مبار که داخل حرمسرای شوکت احتوا کردیدند .

بعد از عودت همه اهل دربار معالی بار در دالان سلامخانه عام بطعام دعوت فرموده شده بعد از تناول طعام رخصت شدند. و مراسم این جشن عروسی به اینصورت با نجام رسید .

ه سراج الاخبار افغانیه ، دعای تمادی عمر و اقبال و روز افزونی شوکت و اجلال اعلیحضرت پادشاه مراحم خصال مقدس خود را ورد زبان صداقت نموده از صمیم دل عرض تبریکات خالصانه خود را تقدیم مینماید. و امید میکنند که عنقریب صحایف افتخار خود را به کیفیت تأسيس و بنياد مكتب پشفاخانه ياديكر مؤسسة خيريه که یادکار ابدی این جشن عروسی تصور فرموده شده است تزئین دهد.

شکار گاه چناری

همه ساله در خموسم در « چناری » نام موقعیکه تقریباً دوازده ميل بجانب شرقي دار السلطة كابل واقعست يك شكارگاه جميعی برای تخجیر اهو ترتیب می باید که تفصیلات آنرا با تصاویر در سالهای گذشته خود درج کرده ایم. امسال باز بر قرار قواعد و سررشته سالهای ، سابق ترتیبات و انتظامات تخجیر گاه مذكور اجرا كرديد. وبتاريخ يوم شنبه ۲ ماه محرم موكب اردوی ذات اعلیحضرت پادشاهی بدانسمت حرکت فرمود . شب را در منزلگاه « نخاك » پسر آورده على الصباح بسواری اسپ بسمت چناری تشریف فرمای شوکت و اجلال گردیدند.


سال چهارم شماره ۷

و كدام افعال واعمال تدنى وقنا يافته اند . وعلماء وادبا، وحكما و مشاهير سائرۀ بكدام سبب و كدام جهت شهرت و قبوليت يافته اند . و كسانيكه بنا مقبولى، وبدنامى، و سيه كارى مشهور كشته اند اسباب موجبه آن چه بوده است . وهلم جراً . پس اكر مطالعه تاريخ بدينصورت وقوع يابد، البته نورسيدگان و جوانان را بمنزله پيران و تجربه كاران واصل ميگرداند . و اگر اسرارات خفيه و لدنيات مكنونۀ تاريخ در مد نظر عبرت گرفته نشود ، و تنها بر استلذاذ حكايات ، وافسانهاى آن اكتفا رود در انحال هيچ ثمرۀ و نتيجۀ حاصل نميشود . و كسانيكه بسن كمال واصل ، و تجربه و معلومات شان نيز كامل باشد استفاده لانيكه از مطالعۀ تاريخ بر ميدارد نه است كه بسوى حكايات جنك آورى ، و قلعه گيرى و فتوحات ، و موفقيت بي اندازه قهرمانان ، و پاد شاهان از منه متقدمه بمنظر حيرت و ديدۀ استغراب اماله نظر نمايند فى : بلكه آن حكايات ، و فتوحات را در تحت نظر دقت ، و محاكمۀ فكرت در آورده اسرارات مخفيۀ انرا درك و غور كنند كه آيا آن همه فتوحات و موفقيت ، از چگونه اسباب معقوله ، و چسان حركات مقبوله حصول پذير گرديده ، و ترقى و اعتلا و شرف و شان ، و اعمار وطن ، و سعادت ملل و دول ماضيه از استعمال كدام تداير حكيمانه ، و نتيجه كدام افكار مدققانه محصول انجا ميده است . و محويت استقلاليت فلان دولت ، و خرابى و تدنى فلان ملت از نتايج آثار چگونه اعمال ناشايسته ، و اتخاذ چسان افعال غير ممدوحه بظهور پيوسته است . پس اينست كه مطالعه كنندگان تاريخ كه خواه شيخ باشد و خواه شاب ميبايد كه ادنيات مدققه ، و اسرارات مخفيۀ تاريخيه را محاكمه و دقت نمايند ، و به اطراف و تحريات و ملاحظات بسيارى اجرا نمايند ، و هر ازان حصه و فائده گرفته ميشود در ان تحقيق و تدقيق بكار دارند . پس اگر از اهل سياست ، و اجزاى حكومت باشد ان ملاحظات و محاكمات خودش را با حال و احوال دولت و سياست و زمانۀ خويش تطبيق نموده در راه دولت و ملت خويش يك خدمتى و منفعتی

برساند . و اكر از سائر ناس باشد آن احوالات و وقوعاترا آئينۀ عبرت نماى براى خود قرار داده به تهذيب اخلاق ، و تنسيق اطوار نفس خویش بكوشد تا آنكه نتيجۀ قضيه مافوق كه عبارت از ( قول مؤرخ ) است محصول انجامد . و گرنه همچنين وقايع ماضيه را بى آنكه انسان جهات حكميه و لدنيات خفيۀ آنرا جستجو و تفحصى نمايد از مطالعۀ محض آن هيچ ثمرۀ حاصل نميشود . و تحصيل حقيقى علم بى اعتناى تاريخ عبارت از آن نيست كه انسان در محافل و مجالس مانند قصه خوانان ، و افسانه گويان بسخن سرائى ، و حكايه بردارى مبادرت نمايد و از براى اظهار معلومات خویش خود نمائى و خود ستائيها فروشد . انسان كه در يك علم و فن صرف ذهن ، و ضياع عمر مينمايد البته استفادۀ معنويه مد نظر بايد گرفت . اينست كه در تصوير وقايع تاريخيه نيز آن استفادۀ معنويه موجود افتاده است كه هر گاه در ادبيات و حكميات آن تعميق فكر كرده شود قواى عقلية انسانرا تربيه و توسعۀ فوق الحدى حاصل شده چشم انتباه انسان و نيك و بد جهان گشاده ميگردد . و اوضاع ، و اطوار انسان بر خط مستقيمى برابر گشته تحصيل قضيه معتنابهاى ( حس اخلاق ) كه علت عالى انسانيت نيز محصول مى انجامد . ملل متمدنۀ اعصار ماضيه ، و ايام حاليه از منافع و فوائد مطالعۀ تاريخ بر وجهيكه تفصيل نموديم با خبر گرديده در طريق پيشرفت اين مقصد خيلى صرف همت نموده و مينمايند . و درين زمان از جملۀ علوم و فنون جديده بنام ( حكمت تاريخيه ) يك فن جليل مخصوصى نيز ظهور كرده است . ما نيز در تصور آنيم كه درين رسالۀ خويش گاه گاهى از فن حكمت تاريخيه بعضى وقايع را شرح و بسط دهيم . پس بنابر مقدمۀ اين مقصد نمونه بمباشرت اين مقالۀ تاريخيه از قصۀ قرون عتيقۀ تاريخ مبادرت ورزيديم .
* سميرا ميس *
واقعه نويسان جرائد اثار ، و مورخين شهرت شعار صداقت گفتار چنين روايت ميكنند : كه در ازمنۀ عتيقه يعنى تخميناً دو هزار و يكصد سال قبل از ميلاد عيسى عليه السلام كه تقريباً

سردار با مدار جناب مستطاب محمد يوسف خان پسر امير كبير جنت مكان دوست محمد خان طاب الله ثراه كه از قدماى رجال دولت خداداد افغانستان و خيل معزز و محترم يك ذات ستوده صفاتى ميباشند


حيفة ٦ شماره ۷ سال چهارم
بسیار هزار و دوصد سال از زمان ما میباشد در قطعه عراق مذکوره را تبدیل و تحویل داده از زیر آن توئیل یعنی طریق
عراب ) . و موقعیکه انرا جغرافيون ( الجزره ) مینامند دولت ششك بند سنگی بسیار منظمی کشیده است .
بسیار قوی باشکوه ( بایل ) که انرا ( آنوریه ) نیز تعبیر میکنند. و ماعدا از تعمیرات و توسیعات پای تخت و حدود ممالک خودش
تأسيس وتشكيل يافته بود . الموقع مذکوره را یونانیان قدیم را تا بهندستان ، و بحر احمر تمدید داده بود . و طرق مواردات
مسو بوتاميا ) يعنى ( ما بين النهرين ) وعريها ( الجزيره ) تسميه واسباب تجارت، ومعموريت ممالك خويشتن را بغایت انتظام .
کرده اند . و احسن و جود اماده کرده بود. و چون خطه انور از غایت
( جزره ما بين النهرين ) ، عبارت از یکداره در از رخیست معموريت و نهایت آبادی قبائل وحشية متجاوزه را همیشه مطمع
که در قطعه آسیای عثمانی، و درمابين نهر فرات و شهر ( دجله ) نظر میبود. لهذا بر اطراف شهر بابل بغایت مثانت ، و نهایت
واقع شده است که تفصیلات تحدید حدود و توضیحات سائره رضانت بكسوری کشیده بود که بر پهنای آن هفت عرابه بسهولت
آن در کتاب های جغرافیا قرار واقعی مذکور است . گذشته میتوانست و در وسط شهر يك يرج بسيار عظيم وجسيم
والحاصل این جزيرة ما بين النهرين در ازمانهای قدیم برد و قسم کی بلند دوازده طبقه نیز بینهایت صنعت و غایت مهارت انشا نموده
منقسم بود . یکی ( شمالی ) و دیگری ( جنوبی ) . در قسم شمالی بود و مقدار صد عدد دروازه مصنع جسیم آهنین برسور مذکور
( اتوریان ) و در قسم جنوبی ( بابلیان - بانکه - کلدایان ) وضع کرده بود بود. و در نزد جسیمترین آن دروازه مدفن یعنی قبر
اقامت پذیر بودند . خود شرا ساخته بود. و برسنگ مرمری که برروی و رفتن اسب
درمان انور په اول کسیکه تاسیس و تشکیل دولت و حکومت نموده بود این عباره ذیل را نوشته بود :
نموده همانا ( آثور ) نام پادشاهی از اولاد
( سام ) بن ( نوح ) عليه السلام بود.
و در با بلیان اول کسیکه تأسیس حکومت
نموده ( نمرود ) بن ( کوش ) نامیست
که از اولاد ( عام ) بن ( نوح عليه السلام
است. ولی بعد از مدتی ( پلوس ) نام یاد
شاهی از اولاد اور عسکر فراوانی جمع
آورده دولت بابلیه را از پا دراند اخته است.
وبابل واتور را یک دولت بسیار جمیعی
تشکیل داده است .
در معایف تاریخ از حکمداران دولت
مذکور حکمداری ( سمیرامیس ) نام زنی
مشهور است که ازین سمیرامیس خواه از نائب الحکومه های با استقامت و تدبير
اساطير ملل مختلفه ، وخواه سكنه قديمه دوات علیه افغانستان جناب مستطاب
نفس آتوریه بی آثار خیریه و نیکیهای محمد سرور خان نائب الحكومة مرات
عديده مشاهده نموده اند و از این سبب اسمش را کتابه از عقل
وفطانت سمیرا میں نهاده بحکم ضرب المثل استعمال مینمودند .
با تخت و مركز دولت حکام آتوریه اگرچه قبل ازین شهر
مشهورة ( نی نوا) بود ولی چون آن شهر از سواحل مخر بعید
و از طرق تجارت جدا افتاده بود لهذا سمیرامیس را خوش نیامده
حکومت شهر بابل را اتخاذ نموده است. و در تعمیر و توسیع شهر بابل
درجة غايت والنهايه سعی و کوشش ورزیده است. شهر فرات چون
از وسط شهر در جریان میبود لاجرم پلهای متعدد جسیمه بر آن
الشانود. وجوبها ، و قتالهای بسیاری از ان برآورده اراضی
و ممالك و سیعه را بدان معمو ر و ابادان ساخته و مجرای شهر
عباره
[هرگاه از حکمداران بایل کسی بدر هم
و دینار محتاج شود این مدفن مرا کشاده
خیلی دقیه حسینی خواهد چست ! ]

و الحاصل بعد از وفات سمیرامیس دولت بابل رو به انقراض نهاده نهایت الامر از دست اخلاف آن پید ضبط و استیلای ( کیحرو) نام حکمدار کیانیه نجم در آمد که این واقعه رصد و سی و هشت سال قبل از میلاد عیسی عليه السلام وقوع یافته است. و چون کیخسرو بر مرقد مشار اليها امده عبارة مذکوره را بخواند باو جودیکه او را بعضی کسان بر شکافتن و تحری نمودن مدفن مذکور تحريك و تشویق زیادی نمودند . ولی کیخسر و از علو همتی که داشت گفت : چندباره در هم و دینار پس خسیسی آنقدر حیثیت و منزلتی ندارد که مقبره شاهان پس عزیزی را برای ان تخريب باید نمود . ولی در زمان حکومت ) دارا ) نام حکمداری که از سلاله کی رو است اهالی بابل حکومت ایرانیه عصیان نموده دارا بیز بسوق عسکر شهر بابل را در تحت محاصره کشید . و بنا بر تدبیر یکی از امرا شهر بابل را ضبط و استیلا نمود . دارا چون شخص طامع مال پرستی بود هنگامیکه در شهر مظفرا داخل گردید عبارة که بر قبر سميراميس محكوك بود بنظرش در آمده همان لحظه تخریب مقبره، و جستجوى دفينة موعوده شتاب ورزید. امامی قدر حفریات و تخریبا تیکه اجرا نمود نه از دفینه اثری جست و نه از


ساله چهارم
شماره ۷

خربته خبری، تا انکه در اخر امريکباره سنك ديگر ظهور نمود شود بخوبی معلوم میگردد که (خرستوف قولوب) که کاشف دنیای جدید است بجز اینکه همان بخار مجیبه فکریه را در ماشین دماغ در خصوص آن امر منهم در تطبیق داشته دگر هیچ چیزی نیست؟ که بران این عباره آتیه محكوك بود: (ای طامع ناپکار که اسیر حرص و از کشته هر گاه مملوک چند خزفاره بیوفای دنیا میبودی هیچگاه وزیر وزیر نمودن قبور مردگان جسارت نمپور زیدی.) ایا انسان ضعیف ناتوانیکه بر سطح زمین نشته از احوال میای نامتها، وحركات الحجم، وكواكب مثلالا، ودوائر هيئت عالم ها خبرها میدهد. و سخنها میراند از چیست؟ این این همه سرعت سیر وايتهمه بابک رفتاری که برینهمه عوالم مالانها به سیر و دور کرده او را از چه حاصل آمده است؛ هیچ شبهه نیست که مجز همان قوه محرکه زیرعت بس تیزیکه به بخار ماشینش تشبیه نمودیم دكر هیچ چیزی نیست. پس معلوم شد که سمیرامیس این حیله را محض از برای تجربه و عبرت دنیا پرستان طامع بروی کار آورده بود هیچ دفینه و خزینه بغیر از چند خویش در انجا نگذاشته بود.

§
يسوى اثار خيريه، وماتر مرضية كه سمیرامیس نهاده است هر گاه منتظر حكمت وديدة عبرت تكه كنيم اسارا حقيقتاً خیلی غيرت و عبرت دست میدهد مومی الیها با وجودیکه از قسم زن که ضعیف ترین نوع بشر بوده است ولی با ضعف خلقیت بر چنان حرکات عاقلانه وافكارات حكمانه، واعمالات جيمة مديرانه موفق و کامیاب آمده که صیت جهانگیری، و شهرت ملك روری خود شرا بدرجه مردان شحمان ظفر توامان واصل کردانیده است. مانند ما كان مدير وحكيان معمر رجلب قلوب، وجذب نفوس تبعه وزیر دستان خویش موفق گردیده است. آیا شاعران نکته پرداز سخندان که اینهمه مضامین عنقا مثال بری تمثالرا از کوه قاف معدومی پر میکشند و شیرازه دیوان شاترا ازرك كل، صریر خامه شانرا از اواز بلیل قرار میدهند آلة اینهمه کشش و اسباب اینهمه کوشش شان چه چیز است و محققت که بجز تطبيق وفشار همان بخار مخزن الاسرار دگر هیچ چیزی نیست.

و الحاصل اكر عينك دوربين دقت و ملاحظه را بردیده خویشتن بهم، و بسوى ايهمه کشفیات، و اختراعات محیر العقولی که از اول زمانهای قدیم تا بحال از دست و بازوی نوع فی بشر بظهور آمده و ميآيد يك نظرى بكنيم البته يك حكم لا يتغيري خواهيم داد برانکه عجز همان تضييق و فشار بخار قوة مفكرة ماشين دماغ دكر هيچ چیزی پیست! احوال، و افعالیکه از سمیرامیس در محایف تواریخ تسطیر یافته اگرچه از قبیل اساطیر اولین است، ولی از برای اخذ عبرت و اقدامات همت اشخاص ذی اقتداریکه رتق و فتق امورات ممالک و اقوام بدست شان است مثال بس قويست.

سبحان الله! قدرت صانع قديم لا يزال، وحكمت بالغه حكيم ذو الجلال این محفظه بدیعه، دماغ، و اين جوهر نفيسه عالية «عقل» ا را تا چه درجه مقدس و تاچه پایه مکرم جوهری خلق فرموده که انسان ضعیف ناتوانرا بواسطه آن بر اقسام معارج علویه عروج و بر انواع مدارج عالیه خروج میدهد! انسانیكه وجود ضعیف ناتوانش نسبت عجرهای محیط بی پایان مناسبت قطره بسار کوچکی را هم نمیگیرد می بینیم که بواسطه همین قوه بدیهه آلتی اختراع میکند که بقوت و جسامت و سرعت سینه انهمه محیط های اعظم را شکافته، و دائراً مادار انرا کردش نمود مانند شهری آرامی رامش میسازد. (قوة مفكرة) انسانی به ابخرة تجمع نموده دیگهای (ماشین) بی آب و بادیه های پر سراب که تنها بای رفتار انسان ناتوان از قطع مسافه آن سالهای در از لنك و عاجز می گردد بلکه وهم و خیالش نیز از تو هم طی مسافه انهمه ابعاد بعاد مانده و خسته می ماند می بینم که بقوت همان جوهر غریبه بر ایجاد چنان از در صحرانوردی موفق میشود که به تیزی رفتار و سرعت سیران برائهمه ابعاد بی پایان به آوازدی اهتزازی خندها میزند. كما نيكه ضعف و ناتوانی را بهانه و حکومت و سلطنت را عبارت از عیش و عشرت اتخاذ نموده اند باید بد مقوله اثار که نترئین دهنده مصایف تاریخت نظر کرده در خصوص اعمار مملکت و ترقى مدنيت و ثروت و سعادت رعیت، وتنسيق وتعظيم عسكريت وغير ذلك غيرت و همت نمایند، و تن پروری و کاهلی خود شانرا برطرف سازند و ملاحظه کنند که غیرت و همت، وسعی و اقدام چیزیست که زنرا بمنزله مردان جهانستان میرساند سمير اميس اینهمه اعمال جسيمه فوق العاده را که مجراهای شهرهای بزرگ را تبدیل داده و کوهای جسیمه ز اشکان طرق موارد اترا از ان بیرون کشیده است ایا بغیر از سمی و همت، و تطبيق عقل و فکرت دگر چه چیز است؟ جنگلهای ذی وسعت و حراهای ذی فسحت، و بیابانهای ماکنه ها، و واپورها، و شمند فرها مشابهت نامی بهم میرساند که آن قوه قوه بخاریه را هر قدر در تحت تطبیق و فشار در آورند قوه مدافعة وعمليات واقعه ای بهمان نسبت میافزاید. ولی آن قوم دا اثبات نمودن و از قوه بفعل آوردن به اراده جزئية متوقفت که مثالهای تاریخ از برای آن مدار کا نیست.

کاشف دنیای جدید یعنی (قطعة امريكا) بر چنین امر مهمی که برابر دنیای اول یک دنیای دیگر را میدان براورد و اصف کره مجهول را معلوم نمود آیا بر چنین امر مهم از چه موفق گردیده است؟ هر گاه بنظر تدقيق وديده تحقیق در متحایف تاریخ ملاحظه انسان ضعيف ناتوانيكه قدرت يك لمحه توقف برروی هوا خارج قياس و کمان او ست می بینم که بواسطه همان تضییق بخار مخزن الاسرار عقل و فکر در ماشین دماغ چنان آنتی میسازند که بقوت


سال چهارم
شماره ۷

صحنه ۸
تسهیلات آن مانند مرغ بر روی هوا بریدن میگیرد، و روز های در از بر روی هواسیر و سیاحت میکنند، والحاصل اگر در بخصوص هر قدر دائره سخن را تمدید نمائیم و امثله های مجسمه ایراد کنیم باز هم مر سخن بهمان نقطه بدهية ( بخار فکر ) و ماشین دماغ منتهی میشود.

پس مباهات و افتخار کسانیرا سزاوار است که قدر وقیمت این عطية عظما ، و این جوهر گرانبها را دانسته استعداد و قابلیتی را که در آن مکنوز است بروی کار در آورند. واسرارات بديعة ، مخفية آن بخار غرايب الآثار را از قوه بفعل آورده هیئت و مملکت خویشتن را از آن مستفید سازند. و برحال اسف اشتمال آن قوم و ملت باید گریست که این عملیه عظمای دانای یکتار ا بیکار و بی غمخوار گذاشته از فعل و عمل مستعده خودش باز دارند. و در حق آن سوء استعمالهای ناهنجاری روا سازند .

ابنای وطن ما چنان کمان نبرند که ما اینهمه سختها را از برای توصیف و تعريف فرنگان ایراد میکنیم ، في بلكه مقصد عاجزانه ما انقاض و تحریکیست که ایشانرا بر اعمالات ، واختراعات غريبة مدهشه ایشان که محض از برای ضبط و استیلای سطح زمین بر پاداشته اند اخباری دهیم . تا باشد که قبل از انکه کار از کار بگذرد يك چاره کاری کنند ، وعقل وفكر خود شارا تضيق و فشاری دهند ؟ وعلم ، وصنعت ، واتحاد ، و مدنیت را شعاری گیرند، و از جهالت و بطالت ، و خونریزی و بی اتحادی و داعی گویند، و علوم و صنایع و ثروت امنیت را تحری و جستجوئی نمایند، و از برای آسایش ، وطن ، ومحافظه دشمن چاره جوئی جویند .

هيهات ! سخن کجا بود و ما کجا افتادیم . در بابل بودیم بکابل رفتيم اگر قوة حادة جاذبة الكتريقية ( وطن ) نميبود از بابل بکابل ما را که میکشید ؟ ای محمود .... ترابدينهمه واعظی و ناصحی چه کار : وطن کجا ! و تو در چه هوا ! خاموش باش که خموشی بکار است نه کویانی !

حالا ما باز بر صدد بحث خویشتن رجعت نموده به تکمیل احوال سمیرا میس شروع نمائيم :

§

وقتيكه ( اسکندر رومی ) قطعه اسيارا ضبط و تسخیر نمود در ممالك ( الثوريه ) نيز قدم ضبط و استیلارا نهاد و چون در شهر بابل مظفرانه داخل کردید در انجا از زمان سمیرامیس بك لوحه ستکی یافت که برسنك مذكور بدستخط مومى اليها ابتعبارة آنيه نگارش یافته بود :

اگرچه من بكيفيت ( زن ) که اضعف نوع بنی بشر است ( بروی دنیا ) ( تولد یافته ام ولی در ممالک بابل مردانه و قهر ما ناله حکمرانی کرده ام. از برای استحصال سعادت حال زیر دستان خویش بغيرت مردانه ، و همت ، دلاورانه اطراف ممالكم را غرباً تا بسواحل بحر احمر ، وشرقاً تابکنار دریای خضر توسیع دادم در بحر احمر، وبحر خضر، و بحر عمان و ساحل هندستان بندرگاهای

تجارت کشادم، خیالهای جسیمه را شکافته از آن راها و دربند ها کشیدم مجراهای انهار جسیمه را تبدیل دادم ، عمارات جسيمه و بناهای عظیمه بنیاد نهادم ممالکیکه به بيشة وحشت و بدويت خراب افتاده بود بدست معمار معرفت پیشه مدنيت اعمار نمودم . و چون مقصد کلی و مرام اصلی ام از اینهمه کارها راحت و رفاهیت احوال تبعه ورعيت وتبديل حال وحشت بمدنیت بود لاجرم بر خود مینازم وسر مفخرت بذلك ميسايم . )

پس املاحظه باید کرد که این تفاخر تا چه درجه مردانه و تا چه پایه عالی جنابانه تفاخر یست ! در حالتیکه ماهیتش زن بود ولی چون در راه ملک و ملت خویش مردانه خدمت نموده افتخار میکند؟ من حيث خلقت اگرچه در زمره ضعفا داخل بود. ولی چون عجوانمردی و دلاوری همتها نمود مغرور میشود !

حضرت شیخ سعدی میفرماید که : ( عقل پسر است به سال) حقیقت حال بهمين منوالست . بی عقل و فکر آنچنان كوهر كران بهائیست که در هر سر جادارد قوى وضعيف ، وصغیر و کبیر را ملاحظه ندارد. در خلوص تحدید و تعيين فرق جسم ، وفكر مطالعه کنند کان تاریخ بهیچ مشکلاتی بر نمیخورند، مانند این بسی مقولات در مصایف تاریخ بنظر میخورد که بسیار کسان اگرچه خلقهً ضعیف و ناتوان بوده اند ولی چون فکر و عقل شان قوی و توانا بوده وقوت و توانائی انرا بیکار و بطی نگذاشته ، و همیشه آن قوه بدیعه را حسن استعمال نموده لاجرم بربنی اعمال، واشغال جسیمه موفق آمده اند .

( طيعون ) که ( هیولا ) را عرض انقياد نموده اند . وفكر و روح را هیچ اهمیتی نمیدهند هر گاه بسوى محاكمات تاريخيه بك نظری بیندازند هیچ شبهه نیست که بر بطلان ادعای خودشان اعتراف ورزند .

( سمير اميس ) تنها تمثال غیرت و همت معاصر بن خویش اکتفا نورزیده - بلکه اخلاف مستقبله را نیز درسهای عبرت بسیار مکمل جليل الاعتباری نهاده است. و آن یاد کار فوائد آثار نیز عبارت از نوشته محکو که روی سکه است .

بنگر که آن عباره محمل بسیار مفصل که بر روی مزار خویشتن نوشته بود مذمومیت حرص و طمع را بچگونه مثال مجسمی تجسم داده بود .

دارا که بادشاه عظیم الشان ، ومالك اتهمه ممالك وسيعة براز سامان بود ولی چون پدام حرص و طمع گرفتار آمده بود بدان همه مال و منال و غیره اکتفا نکرده از برای یافتن دفینه مقبره مرد کارا نیز زیر وزیر نمود. آیا الجنين فعل گربه مستكره منافی شان و شرف شاهان ذیشان نیست ؟ کیخسر و همانقدر که عالی همتی نموده ، دارا نيز بمقابل آن همانقدر دون حصانی کرد .

اما از دارا روایت میشود که بعد از دیدن عبارة محكوله که سمیرامیس کو یا مخص از برای تربیه تنبیه او گذاشته بود چون این عمل


صحیفه ۹
ساله چهارم
شماره ۷

ناشایسته خود را بوجدان حواله نمود نفس خودش را خیلی ولوم نموده است. و بردکا و درایت سمیرامیس افرتها خوانده و بنابرین اخطار دی منفعت كثير الفوائدی که از سمیرامیس ملاحظه نمود - بنابر قول بعضی مورخين - در خصوص وقایه نفس خویش از بلیه افت حرص و طمع تابنهایت حکومت خویش خیلی کوشیده است. و دلیل علی آن نیز اینکه بعد ازین واقعه تا اخر ايام سلطنتش شهر بابل را از هرگونه بده و مالیات و تکالیف سائره معافی داشته است. و گفته است: که سمیرامیس بر وعده خزینه که داده بود در حق من وفا کرد ایا در دنیا از بنعبرت و نصیحت کدام دفینه بهتر خواهد بود ؟

§

اینست که در نجا در خصوص حکمت تاريخيه مقدمة بدنچند محايف تاريخ قديمه اكتفا نمودیم . انشاء الله بعد ازین نیز در تحت عنوان ( حکمت تاریخیه ) بعضی چیزها خواهیم نوشت وبالله التوفيق انها

احوال خارجیه

( اشتراك عثماني بجنك و افكار اهل هند )

جريدة عين الكمال و الهلال ، منطبعة كلكته يك مقاله غرای بسیار مفیده در خصوص نوشته ومحاكمات عقلية منطقية بسيیار بدیعه بیان کرده که ترجمه آنرا از فایده خالی نیافت
[TRUNCATED—MAX_TOKENS]


سال چهارم
صحیفه ۱۰
عبارة ٧

( مسئله اول )

مسئله نخستینی که در پیش روی این سلسله میآید همانا جستجو کردن اسباب جنگ و پیدا کردن محرک اصلی آنست . در انجا ما از مباحث تاریخی مسئله مشرقیه که به بسط و تفصیل زیادی محتاج است بحث نمیکنیم. ما از دورهای مختلف اثرات تاریخی دولت عثمانیه و انگلستان و جرمنی نیز بیان نمیکنیم. و نه از زمان سلطان عبد الحمید خان گرفته تا به این عهد نوجوانان ترک احوالها را ذکر میکنیم که از بیانات تاریخی این حالات کیفت تاریخ دوستی عثمانی و جرمنی بخوبی واضح میگردد، و نیز تمام آن حالات و حوادثی را در پیش نظر میآرد که بعد از معاهده سنه ۱۹۰۷ پیش آمده است. و برهمان فرقة اتحاد و ترقى كه ايام مصیبت خود شانرا در سرزمین آزادی مانند لندن و پاریس پسر آورده بودند. و محبت آنرا با خود یکجا به قسطنطنیه آورده بودند، بسب همان معاهدة مذكوره بطور قدرت تأثير نفوذ ( جرمنزم ) حاصل کردید نیز بیان نمیکنیم. چرا که اینهمه مطالب بحث های بسیار تفصیلی میخواهد که بعد ازین آنرا ایمقاله مخصوصه واضح خواهیم نمود. در نجا ما از واقعات بسیار نزدیکی بحث میرانیم که یکی در پی دیگر سیبهای جنگ موجوده شده است. واقعه بسیار اهم و نخستینی که در ین مساله بدید از است مسئله دو جهاز جنگی ، غوين ، و ، ریسلاو ، جرمنی میباشد. پیش از انکه جنگ او روپ اعلان میشد دولت عثمانی دو درید ناوت جنگی بکارخانه های کشتی سازی انگلستان سفارش داده بود. و در وقت اعلان جنگ آن دو درید ناوت که یکی را ( عثمان اول ) و دیگری را ( رشادیه ) نام نهاده بودند تیار و حاضر شده بودند. و همه افراد ملت عثمانیه ورود آنها منتظر بودند. بعد از جنگ بلقان حکومت عثماني نقصان قوة بحرية خود را چنانچه شاید و باید حس کرد. و از انسیب به بسیار جد وجهد تمام در صدد ترقی قوه تجربه خود افتاد. چرا که هنوز يك جنك بحری در مابین دولت عثمانی و یونان باقی مانده بود و اولیای دولت عثمانیه خود را از یک جنك محرى با یونان ناگزیر میدانستند و چون خزانه دولت از قوه آن برآمده نمیتوانست همه ملت عثمانیه از زن و مرد و توانگر وفقير به اعانت نقد وجلس اشتراك ورزيده حق دو دريد ناوت را جمع آوری کردند و آنرا بکارخانه های انگلستان برای دو عدد درید ناوت دادند و به اینصورت آن سفارشی را که یونان برای کشتیهای جنگی خود به امریکا داده بود بی اثر ساخت. لیکن در عین زمانی که آن دو در بدتاوت در انگلستان تیار شده بود. دفعه جنگ او روی شعله زن کردیده انگلستان آن دود. ید تاوت عثمانی را برای ضرورتی که به آن داشت ضبط نمود. حالانکه بعد از يك برعة قليله دوم هار غوين و پرسلا و المانی از دره دانیال کذر نمود که به این سبب دول متحده اعتراض کردند. این اعتراض قانونا سراسر صحیح هم بود چرا که موجب معاهدة بين الدول هيچ يك جهاز جنگی و محارب هیچ دولی گذر کرده نمیتواند .

اما دولت عثمانیه بجواب آن اعتراض اعلان نمود که آن دو جهاز را به تشهزار پوند خریداری کرده و نام یکی را ( سلطان سلیم ) و نام دیگرش را ( مدتمی ) نهادند . بعد از اعلان جنگ اوروب این اول موقعی بود که برای پیدا کردن از جر من يك فرصتی دست داد، زیرا بطور قدرتی این دو جهاز را ترکها بسیار غنیمت شمردند، چونکه بسبب خوفی که از جهازهای جنگی یونان داشتند خود را بسیار محتاج آن دو جهاز میدیدند .

بعد ازین واقعات يكرنك ديگرى بمیدان برآمد که آنهم مسئله افسران جرمنی آن دو جهاز بود. دول متحده اعتراض میکردند. که اگر این دو جهاز صحیحاً مال دولت عثمانیست افسران جرمنی در ان چه کار دارند تا آنکه آخر بیا بعالى يك نونی فرستادند که افسران جرمنی را جدا کنند.

چناني گورنمنت آن انديا در لائحة که شایع نمود این نقصانات را بخوبی تشریح داده است . حتی گفته است که انگلستان دولت عثمانی را اطمینان داده که آن دو جهاز شانرا که ضبط کرده بودند و اپس میدهد .

و غیر ازین حالات بیشماری متعلق ترقی بیان کرده است که از انجمله حاضری و تیاری بسیار عظیم الشان عسکری عثمانی را در پیش آورده که در يك جمانه بسیار وسیعی بوقوع آمده است. تحقیقت که این جمع آوری فوجی در تاریخ عثمانی بینظير يك واقعة شمرده میشود از تمام ممالك تركيه ، عراق ، عربستان ، حجاز و شام بلا استنا جنك آوران ملت را جمع نمودند .

حقیقت این است که دنیا برای مسئله ، تنازع الابقاء ، يك میدان کارزاری میباشد . در دنیا کسی که میخواهد حکومت کنند. آن حکومت پر قوت ، منحصر است . میدان عملی حق و باطل ایز همیشه در دست همین چیزی که آنرا قوت میخوانند میباشد. این سخن صاف و واضح را نوجوانان ترك بخوبی درک کرده اند البته چنانچه ما درک میکنیم خودشان چسان درک نکرده باشند . اما این ضرور نیست که خیال شان صحیح باشد یا غلط ، مگر ازین حقیقت هم انکار نمیشود که ترکان این جنك اوروب رايك عهد فرضی دانستند .

يك مسألة مستقل، تعلقات مسلمانان هند با دولت علیه عثمانیه است. در نوقت هیچ لزوم نداشت که این مسئله در پیشگاه گورنمنت و عوام در معرض بحث آید، زیرا درین عصر گذشته آنقدر واضح و روشن گشته که حقیقت غیر متزلزل آن بر جمیع دنیا آشکار کردیده است.

قسط بانيه حالا نیز همان قسطنطنیه است که پیش از یکم تو میر بریا سفورس آباد بود و مسلمانان هندوستان به آن تخت مقدسیکه در انجا قایم است همان قسم عقیده دارند که پیش ازین داشتند .

مکر با آن سخت افسوس است که آن مردمانی که کور تمنت دمه دار اعمال مفسدانه و شر انگیزانه شان نیست و از فساد دوستی


حیفه ۱۱
سال چهارم
شماره ۷
آنها گور نمنت و ملک هر دو را ضرر میرسد بمجرد اعلان جنك اتر کنند به زبان گوتی بر آمده مسئله ( خلافت اسلامیه) را دوباره این مسئله را از سر بالا کرده اند و آن شیطان لعین فتنه و فساد مرتفع ساخته اند و اینرا وفاداری کور تنت پنداشته و متاع ایمان که در درونهای شان مدام مترصد فرصت میباشد انقدر گستاخ شده خود را نیز درین راه قربان کرده اند . حالانکه به این وفا داری که بلباس خیر خواهی گور نمنت باعث مشکلات خطر ناكي و نه خیر خواهی است . بل هي فتنة ولا كنا كثر الناس لا يعلمون . برایش میشود . ولی گورتت را واضح باد که هر که با خدا و شریعت خود چنانچه بعضی چنان روحهای خبیث با آلات حيث و فساد خود و فاداری نداشته باشد. باوی نیز نخواهد کرد کور تمنت تنها بر یکچند مسلح شده بیرون برآمده و بی آنکه از طرف گور تمنت برای شان تفریکه برای اختیار نمودن راه فتنه و نفاق آماده اند حکمران نیست بك ادنا اشاره شده باشد مانند یک مریضی که حرارت بردماغش بلکه حاکم آن هفتاد مایون مسلمانان هند است که تبدیل عقاید

( نائب سالار با اقتدار جناب محمد نعیم خان )
که بر افسری اردوی همایون ظفر مقرون هرات مامورند

شان محال وحسيان شان بس مختلفت لهذا مرورا لازمست که بنشینیم از اختیار کردن صورت اول این مسئله قرار لازمی چنان طرف عملی را پیروی کنند که از ان حقیقت حال جذبات هفتاد وسیع میشود که در بنوقت وسعت دادن آن مناسب دیده نمیشود. مليون نفوس منکشف شود. ولی با آن در طرف مقابل نیز هیچ قلب مؤمن بالله اكتفا ورزيده در وقت حاضر چون این مفسدان وفتنه انگیزان مصلحتهای میتواند ، زیرا چون غلط فهمی را وسعت داده شود و بدعات حقیقی و رتمنت و ملک را فراموش کرده این مسئله را انگیخته اند. و زواید کدام مسئله شرعیه را مشتبه بسازند پس بر هر مسلمان پس بر روی ما تنها دو راه گشاده است : یا باید که مطابق ادله شرعاً فرض است که بقدر ع و استطاعت خود در تصحیح عقاید شرعيه برین مسئله بحث کرده قلع و قمع آن هفوات و ترهاتی را و اعلان حقايق بكوشد زيرا، والساكن عن الحق شيطان اخرس . که این جمعیت اشرار شایع کرده بکنیم و با سکوت کرده خاموش در چنین حال ظاهر است که این نا عاقبت اندیشان چقدر مشکلات


صحيفة ١٢
سال چهارم
شماره ٧

در راه قوم و ملت پیدا کرده اند . اگرچه نه گورنمنت از کدام طرفی به این مسئله متعلق بود و نه او در خصوص از ما طالب کدام تبدیل کر دیده بود . بهر صورت درین موقع ما مهر و ضبط رای و کار برده تنها به اظهار حقیقت اکتفا خواهیم ورزید. و اگر این فتنه خوابانده نشد و این ظالمان مفسد بر حال ملت رحم نخوردند هر آینه این مسئله وسیع خواهد شد و نتایج امر خطر ناك آن منتشر خواهند گشت ولی در پیش گورنمنت و قوم آن چند نفر مسلمانی که بیضرورت در احیای این مسئله کو شیده اند مسئول خواهند بود.

این بنده كان جهل و فساد که از کدام طالبعلمی حديث «الائمة من قریش» را شنیده اند مگر ازين يك بكل بی خوف گشته اند كه الحمد لله تعالى هنوز شريعت تا بحال زنده و حاملان آن باقی هستند، و بالفرض اگر این جمله کدام مدتی باشد معنای آن تنها همینست که برای ما حق فهمیدن آن زیاده مسلم است نه که برای آن ملاحده و متفرنجینی که از علوم دینیه مانند مدير يك اخبار ( المكلو اندين ) نا واقفند. پس آیا اینها لایق این هستند که مسئله خلافت اسلامیه به اینها فهمانده شود ؟ ازینهم انسان به آن مردم زیاده حیران میشود که خلافت جلالتماب امير المؤمنين حضرت سلطان محمد خان خامس را از سببیکه او را نوجوانان تولسز بر آرای سلطنت نموده میسر نمیدانند. حالانکه از خلافت جلا لتماب سلطان المعظم محمد خان خامس بهیچصورت انکار نتوان کرد. زیرا آنها اولین خلیفه دستوری میباشند که به اتفاق ارباب حل وعقد وبيعت عموم ملت و عالم اسلامی خلیفه شده اند . بلکه اگر بگویم که در تاریخ اسلامی بعد از

از باد کاری های تاریخی جناب جرنیل امیر احمد خان مرحوم که در آغاز جلوس میامن مأنوس خاقان فردوس مكين اعليحضرت ( ضياء الملة والدين ) از طرف دولت افغانستان بسفارت دولت بهیه برطانيه مقرر و صداقت و ديانت و امانت داری مشهور بود .

جناب کرنیل ولی احمد خان پسر جرنیل امیر احمد خان مرحوم که بعد از وفات والدشان از طرف خاقان منظور بسفارت مذکور مقرر شده بود و در وقت حاضر حاکم دیره جات میباشد


تجارة ٧ سال چهارم صحیفه ۱۳

( خلفای راشدین ) رضی الله عنهم وحضرت ( عمر ابن عبدالعزیز ) اعلیحضرت سلطان المعظم نخستین خلیفهٔ است که مطابق اصول حقیقی ، شورای اسلامی، بر تخت مقدس خلافت اسلامیه متمکن گشته اند جادارد و سواى يك شمرده قليله مبتدعين و مخالفين ، جميع عالم اسلامي شرقاً وغرباً بلا استثنا اعتراف خلافت ایشانرا کرد.، ولا خلافت الا بالمشورة ،،

بهر حال در مخصوص ما تنها اینرا ظاهر کردن میخواهیم که مسئلهٔ خلافت اسلامیه يك مسئلهٔ جدا كانه ومستقليست و در بتوقت بلند کردن آن بهیچصورت موزون دیده نمیشود ، تعلقيكه مسلمانان هند با ترکان دارد آن بالکل قدرتی است و هر که ازین انکار میکند یا منافق است و یا بکلی مسلمان نیست ۱۰ كريك مسلمان هزار بار تركا ترا ناسزا بگويد مكر تا وقتیکه مسلمانست هیچ عقل و وجدان اینترا قبول نخواهد کرد که دل او از محبت برادرانش خالی شده میتواند .

پس کور نمنت را یقین داشتن لازمست که جمیع مسلمانان هند اعتراف خلافت اسلامیه را میکنند و بران شرعاً وديناً مجبورند. و عقیدهٔ دینی شانست که هر مسلمانی که از خلیفه و اولی الامر عبد خود انکار ورزد نماز و روزه ای بیفایده است و بهیچقسم او را مسلمان نتوان گفت . موافق این خود را ساختن خواه خوب باشد باید ولی جمیع مسلمانان همچنان عقیده دارند و بر خلاف این کوشش کردن و يادرشان حضرة خليفة المسلمين ناسزا نوشتن و یا ترکا را دشنام دادن دلهای مسلمانانرا سخت جریحه میرساند و اگرچه بظاهر آنها چیزی نگویند ولی در دلهای شان يك اثر پر خطر ضرور پیدا میشود .

اگر معنای خیر خواهی همان باشد که مفهومت و راستی چیز برا گفته شود که درست باشد و برای مشوره دادن امانت شرط باشد پس ما کور نمنت را مشوره خواهیم داد که او آن مردمانی را که باعث تولید اضطراب در خصوص مسئلهٔ خلافت اسلامیه در دلهای مسلمانان میشوند بکلی منع کنند .

(۳)

پس ازین دو مسئله مسئلهٔ سوم حالت داخلی مسلمانان هندستان را تشکیل میدهد .

این مسئله نیز بالکل صاف و ساده است و با مسایل سابقه هیچ تعلق ندارد و موضوع آن تنها اینست که آن تعداد عظیم الشان مسلمانان که در هندستان در زیر حکومت برطانیه سکونت دارند آیا آنها حقیقتهای اصلی امن و سکون را بسبب ظهور این واقعهٔ جدید برای خود متغیر بخواهند یاف؟ جواب آن تنها همین یکجوابت یعنی ، نی ، اسباب جنك خواه هر چیزیکه باشد و مسلمان بحیثیت مسلمان خواه هم اعتقادی که در ضمن اعتقاد مذهبی نیز داشته باشد . ولی هیچ تصور نمیشود

که کدام شبهه که منافي قيام امن وسکون هندستان باشد در حق آنها کرده شود. آنها نماز میخوانند و وفادار گورنمنت هستند. روزه دارند و کور تمنت برایشان اعتماد میکنند به حج میروند و در خصوص امن پسندی شان هیچ شك آورده نمیشود و مقابل آن ایشانرا يك اعتقاد مذهبی در خصوص مسئلهٔ خلافت اسلامی نیز هست و علایق قدرتي ودني با تمام عالم اسلامی دارند . اگر اعمال دینی و اعتقادات مذهبی متذكرة صدر منافی امن پسندی شان نباشد پس این اعتقاد و تعلق داخلی نیز منافی آن شده نمیتواند .

هندوستان یک مملکتیست که در ان مسلمانان سکونت دارند و در درون خانهای آن زنانشان و در کوچه و بازارهایش کودکان و اولاد شان میباشند و میکردند پس آیا کدام صاحب عقل این را باور میتواند که مسلمان از سبیکه باترك اعلان جنگ شده دشمن امن هندستان شوند .

اگر کور تمنت از سبیکه هندوستان در زیر حکومتش هست خواهان امن آن است پس هر مسلمان ببیکه آمایش خود او با اهل و عیالش برا من آن سرزمین منحصر است بیشتر خواهان امن عامة الست .

پس از این انقلاب جديد جنك اوروب برامن خواهی ، ووقا داری و سکون قابل اعتماد مسلمانان هند هیچ اثری نمی افتد . آنها مسلمانند « و مسلمانی ، چنان يك جوهریست که در همه وقت حامی امن وسكون ودشمن شر و فساد است آنها همچنانکه پیش از اول تو میر مستحق اعتماد کور تمنت بودند حال نیز به آن استحقاق مستحقند ، نقشه جنك اوروب تبدیل یافت نه که نقشه امن وسکون ایشان . ما از طرف جمیع مسلمانان هند یقین داده میتوانیم که در ین وقت در جزیره نمای هندستان یک مسلمانی نخواهد بود که خیالش در صدد افروختن آتش فتنه و فساد باشد .

( خلاصه مطالب )

این مطالب ضروری هستند که ما برخلاف عادت تحریر خود صاف صاف و به طريقهٔ اختصار ظاهر نمودیم تا به بسیار سرعت نتیجه آن براید . امروز از ان شخصی که برین مسایل بمناسبت خلافت تحت نماید و احکام مستقل آنرا با یکدیگر لازم و ملزوم بداند برای کور نمشت و ملت بدتر دشمنی نخواهد بود .

جریده نوبهار

كه يك اخبار و هر بار ثمر دار بسیار شیرنی بود ، و در مشهد مقدس بزبان فارسی طبع و نشر میگردید و نسخه های آن همیشه از راه ایران به ادارهٔ ما می آمد در وقت حاضر مسدود کردید آخرین نسخهٔ آن که رسیده بايك مقالهٔ وداعية بسيار بديعة تزئين يافته است . نامه نکار مشهد در خصوص بسته شدن اخبار تو بهار چنین مینویسد که این روزها قونسول انكليز وروس مدیر روز نامه نوبهار را طلب نموده به او گفته اند که در روز نامه خود از عقب


سال چهارم ١٦

نوشتن و شکست خوردن قشون دولت روس وانگلیس وفرانس کمتر بنویسید . مدیر روز نامه نو بهار بجواب گفته که روز نامه خود را نمیتوانم بسخنان غلط از اعتبار خارج بسازم ازین اظهار مدیر مذکور قونسول روس و انگلیس بدشان آمده و متفقاً در نزد قوام الدوله والی ایالت خراسان تشبثات بکار برده درب اداره نوبهار را بسته کردند .

سراج الاخبار افغانیه ازین خزان یافتن رفیق قلم محترم خود و بهار اظهار افسوس کرده بعضی حوادث را از نسخه های آخری آن برای تذکار یاد آوری قرار ذیل درج صحایف مینمائیم:

اولتیماتوم روس بایران
از صبح امروز [۱۰ شوال] تا کنون که خبر فتح پاریس در افواه معروف شده، یک خبر دیگری ضمیمه شده است که اولتیماتوم روس است بایران ، مبنی بر اینکه ، دولت ایران هر چه زودتر باید تهیه قوه نموده و در سرحد آذربایجان بگمارد ، تا بكمك قشون روس از مجاوزات عثمانی جلوگیری شود .

— تهران —
خبرنگار ما مورخه ۷ شوال مینویسد :

— اولتیماتوم آلمان بایران —
در اینموقع که جنگ اروپا خیال همگان را مشغول داشته است (مگر خیال هیئت دولت ایرانرا که کهکشان نمی کرد) معروف است که دولت آلمان و عثمانی متحداً اولتیماتوم بیاد داشتی بدولت ایران تقدیم نموده و درخواست کرده اند که دولت ایران راه عبور بقشون عثمانی از آذر بایجان داده که بقفقاز حمله نماید — بدیهی است دولت عثمانی از راه دیگر هم میتواند بدولت روس حمله نماید ولی بواسطه بودن استحکامات در سر حد قفقاز این راه اسهل طرق وصول مقصود است بهر حال اگرچه تا کنون بطور رسمی معلوم نشده که این یادداشت تقدیم شده ولی از خبر ذیل صحت انرا میتوان معتقد بود .

— قشون عثمانی در خوی —
چهار هزار نفر از عساکر عثمانی بمحلات اذربایجان ورود نموده اند — سپهبد رعثمانی متوقف خوی شرحی بسفیر کبیر عثمانی مقیم تهران تلگراف کرد و تقاضا کرده است که دولت ایران به رئیس قشون آذر بایجان امر نماید که باقشون عثمانی مساعدت نموده و باره پیشنهادات که از طرف رئیس قشون عثمانی میشود قبول نماید این مسئله فعلا از دولت ایران خواسته شده و در تحت مذاکره است بعد چه شود عرض خواهد شد .

✽ قتل سامسون اف ✽
سامسون اوف : جنرال کوبور ناتورترکستان و سر کرده قزاقان مامور ( براشیا ) در موقعی که با المان ها حمله میکرده است در

مقابل خدعه دشمن بادو صاحب منصب دیگر کشته شده و یکصد و سی هزار سوار روس نیز دران حمله تلف شده اند . از قرار معلوم دشمن در زیر زمین تنها کننده و با دینامیت و باروت انباشته و عقب نشسته اند — روسها حمله برده و در بالای تنها رسیده بودند که آتش آنها را برانیده و این تلفات در انجا صورت گرفته است !

✽ كليا شهر (ريمس) ✽
کلیسای تاریخی قدیمی در شهر « ریمس » هر آنی را آلمانیها شروع به بمباردمان نمودند . چون موقعیت این بنای عالی در عالم تاریخ نادر و وجودش از برای حفظ آثار قدیمه عالم بهترین گواه عالی مقداری بود و بعلاوه آثار و اشیاء نفیسه و زیورهای عتیقه گرانبها در ان کلیسا پیرو محال موجود بود . فرانسویان نخواستند این هیکل تاریخی مفقود شود . لهذا عده کثیری از تبعه آلمان را که در شهر اسیر بودند در زیر طاقهای کلیسای مزبور جای داده و گفتند بالمانها که حالا شما نه تنها کلیسیا را خراب میکنید ، بلکه صد هزار تبعه آلمان را معدوم خواهید ساخت . ولی توپخانه آلمان گویا چشم و گوشش را بسته بود ، و این ترانه ها را نمی شنید ، زیرا بلا فاصله توپها بفرش آمده و آواز محبوسین در زیر هوارهای کلیسیا شنیده شد ، و پس از قدری فاصله دیگر نه از ان عمارت اثری باقی و نه از محبوسین نام و نشانی بر جای ماند !!

سراج الاخبار افغانیه :
چندی پیش ازین در بالغان بسیاری از مسجدهای مسلمانانرا خراب کردند . آتش زدند . اصطبل ساختند ، فحشیات در ان اجرا نمودند . در مشهد مقدس مقام بسیار باقدسیت و احترام مسلمانانرا با گله های طوب خراب کردند چه خونها بود که ریخته نشد . چه زنها بود که بیوه نشد چه اطفال بود که یتیم نشد ! . . . .

یکی از اسهای حسنای ذات اقدس کبریا جل علی اسم جلیل منتقم است . این است که تأثیر سر جلیل آن کله قدسیه با هیبت در طوبهای المان ، در یتوفت اثر ظهور نمود او گندم از گندم روید جوزجو ، از مکافات عمل غافل مشو . .

✽ توپ قلعه شکن جرمن ✽
زمیندار ۲۰ نومبر :
هرچند شهر انتورب با چنان چهارده قلعه جنگی متین بلند خود که هر کدام بريك يك كوه بچه جدا گانه بنا یافته و از السبب جميع انجنیرهای عالم فتح آنرا خیال محال میدانستند مستحکم گردیده بود ولی گلوله های مدهش توپهای قلعه شکن جرمن پرخچه های این قلعه ها را برانده شهر انتورب را فتح کرد . این توپهای قلعه شکن تا مسافه ۱۰ میل هر چیزی را که در راه انداختش مصادف کرده بکلی تباه و برباد میسازد . درین توپها


شماره ۷ سال چهارم . صحيفة ١٥

كلوله عادتي ، شل ، ويم هر دو استعمال میتوان کرد . به کاوله يم در آن وقت پر کرده میشود که فوج مقابل در پیشقدمی باشد این کلوله چون از دین توپ می برآید به بسیار بلندی رفته بر سر افواج اقدام کننده خصم میکند که بمجرد کشیدن آن جمیع آن فوج مقتول و مجروح کردیده برا کننده میشود و از پیش قدمی وامی ایستد . و کاوله و شل ، در انهدام و شکستاندن سنگرها و قلعه ها بسیار بدرد میخورد و هر چند قلعه و پاستکر مستحکمی باشد در پیش این کلوله تاب مقاومت آورده نمیتواند . در وقتیکه توب قلعه شکن صدا میکنند توپچی های آن بر گوشهای خود یک آله را می چسپانند که بذریعه آن آواز هیبت دمسازش که طبقات هوائیه را یکمال شدت پاره کرده طنین انداز میگردد محسوس نمیتوانند زیرا اگر این آله ها چسپانیده نشوند ممکن است که از صدای بسیار تیز و مدهش آن پرده های کوش بکنند .

متعلق انتورب که آنرا جرمن ها به برکت این توپهای خود فتح کردند، ناپولیون، گفته بود که « این مقام به حیثیت بك نکچه ایست که دل و جگر بریطانیا را نشان گرفته است » . نامه نگار لندنی اخبار « سول ایند ملتری کرت» رقمطراز است که « بی شبهه « اینتورب» برای انگلستان حكم بك تفنگچه را دارد . مگر درین وقت این تفنگچه خالیست و تا وقتیکه « هولاند » بر بی طرفی خود قایم باشد همچنان خالی خواهد بود .

اخبار « مورنینک پوست » لندن پس از تسخیره اینتورب دريك مضمون خود این خیال را ظاهر ساخته است : « که فرستادن بك مهم بحری را برای مدافعه انتوربيك غلطي بسيار خرد رسان « مستر چرچيل » ناظر بحريه برطانیه بود . زیرا در قلعه های انتورب چنان توبها وجود نداشتند که مقابله توپ های قلعه شکن جرمن را میتوانستند و علاوه بران بلجیکیان نیز بمدافعه ایستاده نبودند و بلکه برای شان این يك مناسب هم بود که « انتورب » را خالی کرده بکدام جای دیگر میرفتند . بهر صورت در چنان وقت اخیر یکه دشمن صف اول قلعه ها را شکستانده و هر لحظه پسپا ساختن آن مشکل شده میرفت فرستادن مهم بحری انگريزي يك تجويز بسیار بیفایده بود . واكر وعده امداد فوجی برای مدافعه « التورب » باهل بلجیم نمیشد . يكوقتی سپاه بلجیم « انشورب» را گذاشته و اهالی شهر نیز از عذاب کلوله باری خود را خلاص کرده بکدام طرقی میرفتند . اخیرا « مور نینک پوست » از کورنمنت سوال میکنند که « این مهم بحکم که فرستاده شده بود؟ و آیا این مهم فوجی بود یا بحری؟ اگر فوجی بود . آیا این تجویز را لارد کچنر و سرجان فرنج کرده بودند ؟ واکر بحری بود . پس آیا اراكين محكمة بحرية كاملا منظوری آنرا کرده بودند؟ و آیا این تجویز مکر نتیجه رأی و خیال مستر چرچیل ، نبوده است اه » .
( مترجم عبد الرحمن )

اخبار پیسه ۱۳ نومبر :
( خبرهای دلچسب جنك )

بلزيك ؟ در سالی تنها ٢ لك و ٤٠ هزارتون شکر میدهد .

در روس از وقتیکه حرب آغاز شده قطعاً می نوشی منع کردیده و این ممانعت رسماً نیز اعلان کردیده .

على کولاند، که از مستعمرات بحری جرمن است درین وقت تنها دو نفر زن که آنها هم تیمار دار هستند باقی مانده .

بوردو ، پایتخت جدید فرانس علاوه بر دیگر شهرت های خود مولد « رچارد ثانی » شاه انگلیسان نیز هست .

بومیه که از طیاره «زیلان» جرمن انداخته میشود بزرگترین آنها قریب ٤٦٠ او یعنی از ۳۰ سیر کابل کمی کمتر موزون میباشد .

در انگلستان ؛ تاثیر حرب بيكنوع دیگر نیز نمایان شده یعنی مردم بر بعضی حیونات اهلیه خودشان نامهای بعضی شهرهای کلان فرانس ويلزيك ومشاهير جنك را نيز گذاشته اند مثلا نام يك بشكرا « نامور » قلعه مستحكم بلزيك : ونام بك سك را « جوفري » جنرال فرانس: که در میدان جنگت نهاده اند .

[ جرنیل فرانس بچاره درین نام نهادن انكليزها بسیار نقصان کشید ! ]

برای ریل ، فرانس یکهزار نفر انگریزهای مشاق و ماهر ریل رانی برای انتظام قطارهای فرانسوی از انگلستان برای استعانت خواسته شده اند .

زنان ، امرای جر من همه شان زیورها و جواهرات خودشانرا به جمعیت فراهم كننده كان اعانه جنك تقدیم کرده اند و در عوض آن از طرف دولت يك يك انگشتری آهنین که بران این کلمه « که کسیکه طلا و آهن را ترجیح داده » کنده شده بهر کدام آنها داده است .

جهاز جنگی تیزترین قوه بحریه انگلیز « سوفت » ۳۹ میل فی ساعت سرعت دارد ولی جهاز جنگی جرمن « غوين » نام که حالا در تحت تصرف دولت علیه عثمانیه است از ان هم سریع تر است و بلکه گفته میشود که از جمیع جهازات روی زمین نیز و چالاکتر است .

بر شهر اسیتر واقع فرانس جرنیل جرمنی ۱۰۰۰۰ پوند تاوان جنك حواله کرده بود و این مبلغ تنها از باشند کان شهری آن وصول شد .

حکومت فرانس ، تصاویر طیاره های جرمن را بر شقه های کاغذ چاپ کرده بر فوج خود تقسیم نموده تا آنها در وقت تصادف طیاره ها طیاره های دشمن را شناخته و بغلطی بر طیاره های بلژیکی و انگلیزی فیرنکنند .

در ساختن درید ناؤت، نام بزرکترین جهاز های جنگی ۱۲ لك بوند صرف میشود . بر پروانه ها و دیگر ماشین های آن


صحیفه ١٦
سال چهاره
شماره ۷

قریب ٣ لك پوند خرج میشود . و تنها برماشين الكتريكي آن قريب ٥٠ هزار پوند . وتنها ویکتوب آن ۱۰ هزار پوند . بر اسب نمودن يكتوب ۱۲ انجه با همه اسباب آن مع قيمت توبيك لك پوند صرف میشود .

( مترجم عبد الرحمن )

آخرترین خبرها
خلاصه از اخبارهای اردو و انگرزی
بسبب سرماهای شدید در رزمگاه مشرق و مغربی نسبتاً جنك آرام تر شده است .
رئیس جمهور فرانسه برای دیدن و دلداری افواج خود فرانس آمده است .
خبرهای بسیار باشد و مدی که در باب پسپایی و شکستهای فاش جرمنها از روس ها از چندی اشاعت می یافت اخبارهای آخرین انگریزی وارد و آنرا مبالغه آمیز نوشته اند واصل و اساسی دران ندیده اند .
امپراطور جرمن کاهی در میدان رزمگاه مشرقی و کاهی در میدان رزمگاه غربی اثبات وجود میکنند .
جرمنها از هیچگونه خدعه های حربیه خودداری نمیکنند . و همه عباری و طراریهای جنکی را بکار میبرند : مثلا مهرهای ساختگی داکخانه پاریس را ساخته اند که برپاکتها میچسبانند تا بدانانند که جرمنها در پاریس میباشند . دیگر اینکه به تبدیل لباس وتغيير صوت وتقليد لهجه و شکل باربار به بازی دادن غنیم خود کامیاب می آیند . از همه عجیبتر که در نزدیکی خندقهای فوج دشمن خود يك جنازه میگذرانیدند که در پیش روی آن جنازه یک پادری انجیل بدست گرفته میرفت و چند نفر سوگواران از عقب جنازه بلباس ماتم میرفتند . افسر برطانوی که یک افسر نرم دلی بود از دیدن آن حال پر تأثر خود حکم داد که برپاشده جنازه را سلام و احترام کنند . پادری را سلام کرده هاندم جنازه رزمین گذاشته شد، و از جنازه يك طوب سریع آتشی ظهور نموده بغیر آغاز نهاد ، و تا به آخر ترین نفری را که در خندق مذکور بودند طمعه آتش ساختند .
از امستر دام ٣٠ نومبر : - نامه نکار اخبار هنداز مینویسد که درین وقت در میان دریای ازر، و پس جنگ بسیار خونریزی وقوع پذیر میشود . جرمن يك لك لشكر تازه دم به پتروگراد روانه کرده است که در باب حاصل کردن فتح بردشمن به آخر ترین درجه کوشش نماید .
از لندن ١ دسمبر : - از خبر رسمی پاریس معلوم میشود که توپخانه های دشمن کار گذاری بسیار شدیدی اجرا میکنند و لشکرهای شان حمله های پی هم از جهت شمال ایوس پر سپاه اتحادیان می آورد .
امستردام ١ دسمبر : - خبرهای رسمی برلین شایع میکنند که جرمها کامیابیهای نمایانی در پولیند حاصل کرده اند و ٩٥ هزار اسیر و ٤٨ توب وكله و بارود بسیار و بسی سامان حرب بدست آورده اند .

( متملكات جرمن در مشرق افريقه )
نیر اعظم مراد آباد :
وزیر هند درین وقتها در هاوز اوف لورد .. دار الامرا . اعلان کرده بود که در مستعمرات جرمنی مشرق افريق مابين ٩٥ هزار جرمن اقامت داشتند و دران عسکرهای زیر دست بحری را از مشرق بعید و دیگر حصص دنیا آورده اضافه کرده که از ان يك عسکر بسیار مدهش که با توپ های سریع النار مسلح میباشند . بوجود آمده .

) تنقیض در خبرها (
همعصر تريبيون ٤ دسمبر :
از وقتیکه حرب آغاز شده خبرها آنقدر نقیض همدیگر می آیند که مثل آن در هیچوقت دیده نشده اگر از يك تلگراف خير عقب نشستن جرمن میشنویم از دیگر تار خبر تهاجمش را بر کاله . ملاحظه میکنیم واکر یکی تصدیق فتح روس را میکند دیگر قید شدن چند هزار روسی را بما اطلاع میدهد . حالا انسان حیران میشود که کدام را غلط و کدام را حقیقت و کدام را باور و کدام را ناباور خیال کند و از اشاعت چنين خبرها خبرهای یقینی را هم انسان اعتبار داده نمیتواند که از ان خواندن و نخواندن خبرها یکسان است از اروپا باید که آدمی به اروپا رفته کیفیت اصلی را بخود معلوم کند و یا آنکه خود را از خواندن اینقدم خبرهای متضاد منزوی سازد
( كذا ) ( ناکامی مونتی نیکرو ، جبل اسود . )
در هفته گذشته از عقب نشستن سرویا خبر داده بودیم درین هفته اینست که مونتی نیکرو ، جبل اسود ، نیز در مقابل استريا عاجز و نا کام شد و با پاتريك به دولت خود شدند که آنها در مقابله اتحاد ثنائی تسلیم کرده و میکنند .
کذا ( دو مملکت از ممالک امریکا جرمن را امداد میکنند )
ایکودور ، و ، کولومبيا ، دو علاقه آمریکای جنوبی جرمن را معاونت میکنند استیشن های تلگراف بی سیم خودها را رایگان بدست جرمنها سپرده اند که از ان جمیع حوادث و حالات برای شان معلوم میشود این استاسیون های تلگراف بیسیم سال گذشته در نجاها نصب شده اند و از بسکه بسیار کلان اند خبرها به بسیار اسانی از ، چیلی، و امریکای شمالی به جر من ها میرسد ، از اینرو برطانیا ازین دو دولت جواب طلب کردیده و از حکومت جماهير متفقه نیز توصیه آنها را رجا کرده است .
پشاور دیلی نیوز : ( سفير جرمن در روما )
لندن ٥ دسمبر :
تلگراف روما مظهر است که جانشین سابق جرمن ، پرنس وان بیلو، در روما پایتخت ایطالیا سفیر جرمن مقرر شده که زوجه او از یک خاندان بسیار معزز ایطالیا است . از اینرو خیال کرده میشود که مدعا از تقرر او اینست که ایطالیا را از معاونت دولتهای متحده باز دارد .

در چاپ خانه حروفی دارالسلطنه کابل طبع گردید.
همه مقاله هائیکه دستخط ندارد از طرف مدیر و سر محرر تحریر یافته
محمود طرزی


اعلا
oooooooooooooooooooo
سیاحت پر دو را دور کره زمین
oooooooooooooooooooo
چقدر فایده ها و شیرینیها دارد ! على الخصوص که آن سیاحت با آن بزرگی و وسعت به هشتاد روز اجرا شود ! آرزو کننده کان این سیاحت خارق العاده هرگاه برای خریداری کتاب ( سیاحت پر دو را دور کره زمین ) بهشتاد روز بقدر دو روپيه كابلي يك مبلغ کمکی را صرف نمایند. این سیاحت را کو بابا ( فلياس فوق ) سياح و رفقایش یکجا اجرا کرده خواهند بود: محل خریداری این کتاب دکان ( ملا غلام محمد ) تاجر كتب متصل مدرسه شاهی میباشد، و در نفس مطبعه عنایت که در ده افغانان است از نزد عبد الرؤف سر مرتب نیز خریداری میتوانند.
مؤلف این کتاب ( ژول ورن ) فرانسوی است که در نوشتن ناولهای فنی مشهور آفاقست. از فرانسوی به ترکی و از ترکی بفارسی ترجمه شده است. کتاب مذکور تنها ناول کی بلکه در ناول فن جغرافیا و جغرافیای ریاضی را نیز بطرز افسانه نشان میدهد .
در ( مطبعه عنایت ) که از مؤسسات شهزاده جوانبخت معظم دولت علیه افغانستان جناب عالی (معين السلطنه سردار عنایت الله خان) است پزیور طبع آراسته شده است. این کتاب نایاب را زود بدست آرید و فرصت را فوت مکنید که نسخهای آن زود تمام خواهد شد وافسوس فائده خواهد بخشید .

اعلان
از هر چمنی سخنی
هو سکاران مطالعه آثار ادبیه را مژده میرسانیم، و ترغیب میدهیم که از این گنجینه پر از جواهر آبدار ، و ازین گلزار پر از ازهار يكيك نسخه بدست آورده از هرد من سخنی بشنوند ، و از هر چمنی سمنی چینند .
در مطبعه عنایت زیور طبع آراسته کرد . قیمت ۲ روپیه

اعلان
سیاحت در جو هوا
يك ناول فی بسيار عجيب و غریبیست که در مطبعه عنایت زیور طبع آراسته شده و سومین کتاب ( کتبخانه مطبعه عنایت ) را تشکیل داده اینهم از تألیفات ( ژول ورن ) فرانسویست که در فن ناول نویسی انی شهره آفاقست از زبان ترکی بفارسی ترجمه شد. است قیمت ( ۲ ) روپیه کابلی بفروش میرسد .

این هر سه کتاب در دکان باز محمد در بازار ارک و در دکان ملا غلام محمد در جوار مدرسه شاهی هر يك قیمت دو دو روپیه کابلی بفروش میرسد .
کتابهای مذکور در نفس مطبعه عنایت واقع ده افغانان از نزد عبد الرؤف سر مرتب مطبعه موصوفه نیز خریداری میشود.


اعلان
عموم مشترکین کرام خود را
یاد آوری میکنیم
هر قدر سعی و کوشش کردیم که از شکایت نرسیدن اخبار مشترکین کرام دارالسلطنه کابل خود رهایی یابیم ممکن نشد لهذا با داکخانهٔ مرکزی دارالسلطنه کابل يك مقاوله نموده داکخانه مشار الیه تقسیم و توزیع اخبار ما را که بهمه مشترکین کرام ما برساند در عهدهٔ حمیت خود قبول نمود. مشترکین کرام دارالسلطنه خود را تبشیر و یاد آوری میکنیم که بعد از این اخبار های شان بدون واسطهٔ غیر فرداً فرداً بواسطهٔ آدمهای ما کخانه به خود شان میرسد.

اعلان
روضية
(از آثار مطبوعة جديده مطبعة عنایت)
این کتاب اخلاقی ، دینی ، ادبی ، يك تريست که از احادیث شریفه و فقرات مفیدهٔ اخلاقیه مانند يك گنجینهٔ جواهری میباشد و درینروزها زینت بخش عالم مطبوعات گردیده است در نفس مطبعهٔ عنایت از نزد عبدالرؤف خان سر مرتب و در بازار ارك از دکان باز محمد کتاب فروش و از دکان ملا غلام محمد کتاب فروش متصل مدرسهٔ شاهی بقیمت دو روپیه کابلی هر کس خریده میتواند .

اعلان
مصور
۲۰۰۰۰۰ فرسخ .
سیاحت در زیر بحر
در حالیکه دو کره در زیر بحر فرو رفتن موجب هلاك شود. آیا بیست هزار فرسخ سیاحت در زیر آن چنان ممکن خواهد شد. هر گاه درین باب شبهه دارید در خصوص بدست آوردن کتاب (۲۰۰۰۰۰ فرسخ سیاحت در زیر بحر) سهل انگاری ننموده قیمت چهار روپیه کابلی از ده افغانان از نفس مطبعهٔ عنایت ، یا از دکان باز محمد از بازار ارك ، یا از دکان غلام محمد از بازار متصل مدرسهٔ شاهی بزودی خریداری کنید. و بخوبی بخوانید ، و تصاویر آنرا بدقت تماشا کنید تا بر شما فناً عقلاً ثابت شود که سیاحت در زیر دریاهای شور پسر وها ممکن ، یا غیر ممکن است


سراج الاخبار الافغانية
۱۳۲۹

شمارة ٨
سال چهارم

فهرست مندرجات

حوادث داخليه
تعویق سفر خیریت اثر جلال آباد - مکتوب از دفتر مکتوب نویسی - سیلاب - ايضاً مكتوب از دفتر مکتوب نویسی - مراسم هزار تحسين

ادبیات
هوای کابل - در سردی زمستان و تعریف پوستین - غزل افغانی - غزل کلام جناب مستغنی

مكتوب منظوم
از راول بندی -

تقریظ
کلام جناب مسلم -

اهمیت تاریخی وفنی
صنعت رسامی فن تصویر -

حوادث خارجيه
ایران و جنگ کنونی - المان و عالم اسلام - تلگرافی امیر الطور المان - عملیات هوائی المانها - آسمان پاریس - عدد طیارهای دول جنگجو - عثمانی و ژاپن - و پای بم - ایران و روس - عثمانی وحجاج - توپ بی صدای جرمن - حکمت عملی ایطالی - تسخیر شهر شهیر لیچ واقع بلجیم - آخر ترین خبرها - فتح لودز - خط حرکت عثمانی - عثمانی ومصر - تقرير بر خلاف دولت بریتانیا - گلوله باری جهازهای جنگی جرمن - اثر جرمن ها در چین - تاثیر جنگ بر امپراطور جرمن -

تصاویر
جناب شاه ولیخان رکاب باشی حضور همایونی - عبد الهادی خان وعبدالرحمن خان محرران ادارة سراج الاخبار افغانیه - از یاد کارهای تاریخی جناب میرزا حبیب الله خان مرحوم که در عصر اعلیحضرت امیر شیر علیخان مغفور مستوفی الممالک بود - کرنیل بنین بیک خان مامور جباخانه عبدالکریم خان سر سلختر عند دار السلطنة کابل -


( اعلان )
کتاب سال اول و کتاب سال دوم سراج الاخبار افغانیه با کتابچه ( علم و اسلامیت ) و ( آیا چه باید کرد ؟ ) و ( ادب در فن ) جلد کرده شده در اداره برای فروش حاضر و مهیاست. ذواتی که آرزوی خریداری آنرا داشته باشند از نزد مدیر طلب نمایند.

شرایط خریداری
دار السلطنه | ولایت داخل افغانستان
قیمت سالیانه | هشت روپیه کابلی | سالیانه | یازده روپیه کابل
قیمت ششماهه | پنج روپیه کابلی | ششماهه | هفت روپیه کابل
در خارج افغانستان
هر جائیکه باشد با اجرت پوست
قیمت سالیانه | ده روپیه انگلیزی | قیمت ششماهه | شش روپیه انگلیزی
سه ماهه اشتراك قبول نمیشود
يك طلای پوند انکلیزی یازده روپیه کلدار است . از همین قرار حساب کنند.

یاد اوری
همهٔ کار داران نظامی وملکی وجملهٔ خریداران سراج الاخبار افغانیه اعلان وخبر داده میشود: اگر از يك جابديگر جابر و بدو بیایند میباید که بيك رقعه مدیر و سر محرر را خبر بدهند که من در فلان جا بودم و حال در فلان جا میروم اخبار مرا در انجا بفرستید . هر گاه همچنين بك رقعه شان برای ما نیاید و اخبار شان برای شان نرسد حق شکایت را ندارند.

( شرایط درج کردن اعلانها )
سودا گرانی که مال تجارتی، وصنعتگرانی که صنعت خود شانرا در سراج الاخبار افغانیه اعلان و اشهار کردن میخواهند، و یا دیگر هر رقم اعلان و اشهاریکه باشد از قرار شرایط ذیل درج و شایع میشود : اعلانیکه در متن اخبار از یکبار تا به پنج بار نشر و شایع شود بر سر هر سطر ١ يك روپیه کابلی واکر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند في سطريك قرآن يعنى نيم روپیه کابلی اجرت گرفته میشود اعلانیکه درین ورق وقایه درج شود از یکبار تا به پنج بار في سطريك قرآن يعنى نيم روپيهٔ کابلی واکر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند في سطر سه شاهی اجرت گرفته میشود. طول سطريك ستون اخبار ها ( ٣ – اینچ – ٤ – سوت ) میباشد هرگاه شخصی اعلان خود را متمادياً تا يك سال نشر کردن خواهد و وجه يك ساله را پیشکی ادا ننماید در ورق پشتی که بر سطری سنار اجرت گرفته میشود.


سراج الاخبار افغانستان
۱۳۲۹

سال چهارم
شماره: ۸

فهرست مندرجات

حوادث داخليه
تعویق سفر خیریت اثر جلال آباد — مکتوب از دفتر مکتوب نویسی — سیلاب — ايضا مکتوب از دفتر مکتوب نویسی — مراسم هزار تحسین

ادبيات
هوای کابل — در سردی زمستان و تعریف پوستین — غزل افغانی — غزل کلام جناب مستغنی

مكتوب منظوم
از راول پندی — —

تقريظ
کلام جناب مسلم —

اهميت تاريخى وقتى
صنعت رسامی فی تصویر —

حوادث خارجيه
ایران و جنك كنونی — المان و عالم اسلام — تلگرافی امير الطور المان — عمليات هوائی المانها — آسمان پاريس — عدد طيار های دول جنگجو — عثمانی و ژاپان — وبای م. ایران و روس — عثمانی و حجاج — توپ بی صدای جرمن — حکمت عملی ایطالی — تسخیر شهر شهیر لیچ واقع بلجیم — آخر ترین خبرها — فتح لودز — خط حرکت عثمانی عثمانی و مصر — تقرير بر خلاف دولت برتانیا — گلوله باری جهاز های جنگی جرمن اثر جرمن ها در چین — تاثير جنگ بر امپراطور جرمن —

تصاوير
جناب شاه ولیخان رکاب باشی حضور همایونی — عبد الهادی خان وعبدالرحمن خان محرران اداره سراج الاخبار افغانیه — از یاد کارهای تاریخی جناب میرزا حبیب الله خان مرحوم که در عصر اعلیحضرت امیر شیر علیخان مغفور مستوفی الممالك بود — كرنيل بنين بيك خان مامور جياخانه عبدالکریم خان سر سلشکر عند دار السلطنة کابل —


حيفة ٢ سال چهارم شماره ۸

◄ از دفتر مکتوب نویسی نوشته اند
محمد حسین خان نائب حاکم مرغاب نوشته است که از تاریخ یوم چهارشنبه غره الى روز پنجشنبه ۹ ماه ذى الحجة الحرام روز و شب سه ساعت الی چهار ساعت اندك اندك باران شده، روز پنجشنبه ۹ ماه مذكور بعمل پنج و نیم بجه طرف عصر ژاله باریده بقدر يكجهارك ژاله محدود پنيرك مرتاب افتاده بعمل هفت بجه شب جمعه ۱۰ از ناوه کوه سیلاب جاری کردیده از قشلاق ملك ولى محمد وملك حاتم قوم موسى زانى ساکنین موضع مذکور یکنفر رهگذر — و یازده نفر ذكور و اناث كبير وكبيره وصغير وصغيره را هلاک کرده است و بیست و چهار خانه پلاس را معه متروکات آن و چهار صد روپیه پخته نقد — و هشتاد خانه دیواریل پوش — و سه راس اسب و — و هشت راس مادیان — و شصت راس عوامل — و هفتصد و پنجاه راس گوسفند نر و ماده — و هشتاد جوال گندم که در هر جوال از بازده آثار الی بیست و پنج آثار کندم بوده — و يكميل تفنك يغل بر — و دوميل تفنك دهن پر — و يكميل تفنگچه شش تکه — و پنج حجر طاحونه را سیلاب برده است — و مقدار پنج و نیم خروار کابل تخمریز اراضی را آب برده و سنگلاخ ساخته.

سیلاب
تحرر يوم جمعه ۱۷ شهر ذي الحجة الحرام سنه ۱۳۳۲ : از محال چچکتو علاقه میمنه مینویسند :
قریب ۱۲ یوم میشود که در ین جا کم کم بارش میبارد در یوم پنجشنبه ۹ ماه حال عمل ٥ بجه تا هشت بجه شب چنان بارش شدت تمام بارید که درین مدت سه ساعت زمین زمان را آب و سیلابهای پرخوف و رهبيت هولناك كرفتند — در موضع پنيرك علاقه بالامرغاب از خیل ولی محمد نام موسی زائی مال دار یازده نفر ۳ مرد و ۸ زن برده اند از حیوانات اشتر ۳۰ فرد اسپ ۹ راس کاو ٤١ فرد و گوسفند ها را نیز از هر هر جا خیلی برده اند غیر از خیل ولی محمد نام مذکور در دیگر جا آدمی زاد را نبرده اند و از اسباب های خانه طرف و غله و مغزی ها و پوشاک چیزی برای مردم مال دار های کوچی علاقه میمنه و علاقه بالامرغاب نمانده کامل سیلاب ها برده اند و زمین و باغيات وغيره مزرعات کلی سیلاب ها خراب نموده اند این قسم سیلاب در هیچ ایام کس دیده و نشنیده بود — الحال هوا خیلی خوش میباشد تمام روی زمین سبز گشت گوسفند و بره ها به علف های سبز است —

شنبه ۲۳ محرم الحرام سنه ۱۳۳۳
از دفتر مکتوب نویسی مینویسند
قرار اطلاعدهی حاجی محمد امین خان نائب حاكم قلعه نو در باب حدوث باران و ژاله بتاريخ ٩ ماه مذكور بموضع من بور بگاشته است — از ناشلاق، بکر اس مرکب و دو فرد عوامل و از خوشه مرغ سه فرد عوامل، و از پسر حاجی جهان مشوانی دو نفر اشتر، و یکمیل تفنگ، و از خیل امیر غلجائی باشنده ستلقن و کلالی، اشتر هفت نفر بواسطه طغیان سیلاب ضایع و تلف گردیده — و آب رود قادس طغیان کرده جوی افغانیه را در سطور خراب و پرريك کرده — ساکنین انجا آب خوردن ندارند — و نیز در علاقه قادس سیلاب بسیار آمده چشمه سار ها را برريك و خاك نموده راه جریان آب مسدود کردیده طاحونه ها از گردش مانده — از قوم عبدالمقيم كوتل طوخانه هفت باب و از قوم لودین مقیم آبشاره، دوخیل تلف کردیده — و درخت های طوایف برنفری را انداخته اراضی مزروعی و محوطه های رشته و دیوار مردم بویه را خراب نموده — بعضی دیوارهای طایفه کندلان مقيم كوك چایل را انداخته، بفضل و مرحمت الهی آدم ضایع نشده.

◄ مراسم هزار تحسین
( اسلام علیکم ) ورحمة الله وبركاته مورخه لیل ۲۹ رمضان المبارك ١٣٣٣
جناب ادیب محترم فاضل معظم مدير و سر محرر سراج الاخبار فواید اظهار افغانیه را خداوند حافظ و ناصر باد — جناب بنده از قرار جراید اخبارات عالم که حالا مطالعه و مشاهده میشود تجسم يك تقرير دل پذير ( مقاله مخصوصه ) و تصوير بي نظير ( جنك عموميه ) كه بتاريخ ١٥ ماه رجب ۱۳۳۰ مطابق شهادة ۱۹ سال یکم سراج الاخبار فواید نثار افغانیه از ضروری بودن جنك عمومیه تحت و بیان فرموده بودند و خلاصة الخلاصه، آن این بود که اوروپا ازین قدر سال های سال که این همه اختراعات محير العقول قتل وقتال و جنگ و جدال را که بروی کار آورده اند هم چنین معطل و بی کار بگذارند، و هیچ تجربه نکنند که دسته های کشتی جنگی درید ناوتها و زرهپوش ها و کرواژورها و طورپیدها و قوت انجنیر هائیکه دولتهای اوروپا بمبلغ های عظیمه و خون جگر خوردنهای بدیعه حاضر و آماده ساخته اند در بحرهای عظیمه چه نتیجه ها می بخشد — اروپهلان ها، بالونها، بومبه های روی هوا بر قوای بحریه و بریه آیا چه تاثیرات اجرا می کنند آیا نقشه ها و پهلانهای ارکان حرب هر دولت که هر کدام شان میگوید منم و دیگر نیست در میدان امتحان نباید و اصول تعلیم و تربیه فنون تعبیه این قدر اردوهای مکمل و منظم اروپا معلوم نشود، که کدام يك بهتر است؟ و اگر بگویند که این همه قوای بریه و بحریه و هوائیه شانرا برای استعمال کردن بر ممالك شرقیه غیر مقاوم حاضر نموده اند این سخن هیچ فایده و ثمره ندارد زیرا درجه شدت و قوت از درجه شدت مقاومت بظهور می آید. مثلا اگر کله های ۳۵ و ۲۸ سانتمتره نی را بر قلعه های خشت خام بلادو شرقیه بیندازند درجه شدت


شماره ۸ سال چهارم صفحه ۳

آن طوب ظاهر واشکارا نمی شود بهمه حال آنرا بر فولادهای بر مقاومت زرههای در بناتها استعمال باید کرد تا درجه قوت آنها پدیدار شود بلی علی يك جنك عمومی اور وپا بسیار ضرور است و هم لابد شد نیست ضرور باید شود. از صلح عمومی چه کنی هرزه سرائی، ای نوع بشر صلح نباشد بنهادت، از جنگ عمومی سختی گوی جو محمود. تا آب حیاتی بشناسند مدادت ... ] سبحان الله، ويرحمكم الله، اى جناب محترم، الحق که هر کلام حکمت انجام جناب شما محقق در عرصه جولانگاه تحقیق بظهور درآمد با وجودیکه اکثریه سیاسی دانان عالم تجریده های خودها بالعموم از صلح عمومی رای مینمودند و راه می پیمودند، وتصور وتفكر باريك فهم ذى ذكاء جناب شما بمنصه شهود موافق کشت باقی قارئين کرام و برادران ذوى الاحترام وطن مقدس ما افغانیان را ضرور می باید که از مطالعه جریده سراسر فایده مملک عزیز خویش خودها را محروم نمانده بكمال حرمت مواظبت و مداومت نماییم که تا از داخل خانه خود که عبارت از مملکت مقدسه خودم است و خارج خانه مملکت غیر اشنا و دانا کردیم، زیاده از جناب حضرت حق جل علا سلامتی ذات خجسته صفات قبله گاه حقیقی و ترقی خواه تحقيق ما مسلمين اعلیحضرت ( سراج الملة والدين ) نياز و تمنا دارم، و صحت مندی جناب ادیب کمال آمود شما را نیز التجا دارم فقط كميته نجم الدين دفتری ناظم حضور معلى مخلص شما

بخاطر میآورد در نجا چند شعر چون سحر حلال والد ماجد مرحوم حضرت طرزی صاحب مرحوم بخاطر آمده تبرکاً تذكار میشود:

( نتائبه )
رسید موسم دیماه و از بست نقاب
کنون نه وقت درنگست ساقیا بشتاب
برغم لشکر در ما یکسر ساغر می
بدفع باد مخالف بنوش باده تاب
شکوفه بار چوشد برف و در فشان باران
زمان زمان می است و اوان اوان شراب
ز سرد مهری فصل شتا و شدت برد
چنان کسی که شود گرم زانش می تاب
هو از کثرت برفت همچو قلزم زرف
زمين زموجه یخ شد جو لجة سحاب
زمین ز برف شده همچو زمهریر از یخ
جهان ز آب شده چون حباب خانه خراب
زبسکه برف ببارید ز آسمان زمین
که شسته ابلق ایام را ز پشت و کاب
کراست طاقت دیدن کنون که از سرما
نقاب دار شده آفتاب هم زسحاب
زبس تموج ابرو تلاطم باران
از آب خانه بدوش است عالمی چو حباب
§

ادبيات
هوای کابل

هوای شهر عزيز ما دفعةً يك تبدلات غريبي بکار برده عوالم عضوی و غیر عضوی را زنجیر بند اسارت برودت نمود. از آغاز داخل شدن آفتاب به برج قوس سرما نیز تیر شدت قوت سردی خود را پره نموده عالمی را آماج دل افسردگی ساخت. از قرار رپورت سر دروازه ارك مبارك درجه حرارت هوا از قرار ظاهر نهایت در ۹ ماه قوس مطابق ۹ محرم بدوازده بجه روز ۵۳ درجه نشان داده شده است که بعد از یکهفته یعنی در یوم شنبه سیزدهم ماه قوس دفعه تا به ٣٤ و ۳۲ درجه تنزل نموده است. ابرهای کثیف بادهای مخالف از اول ماه قوس بوزیدن و باریدن آغاز نموده چند روز بارانها و یخ بندی دوام ورزید. تا آنکه یوم چار شنبه ۱۰ قوس و ۱۲ محرم الحرام باریدن برف شروع نموده دوسه روز متمادیاً بارید و هشت نه انچ و در بیرونها زیاده دوازده انچ برف بر روی زمینها و پشته ها و دامانها تراکم نمود. شدت سردی آنها را منجمد کرده از جریان بازداشت، و بعضی شلاله ها و آبشارها را بيك بالورستانی تحویلداد که ستونها و شمعها و آویزه های بلورین عجیب و غریب آن نظر ربائی ممالک قطبیه را

امسال از قراین چنان معلوم میشود که زمستان بر خلاف پارسال خیلی سخت گیری بکار برد. زیرا در اول پیاله درد بار آورد. غالبا آتشهای سوزان طوپها و تفنگها و بومبه های بری و بحری و هوایی که در هر طرف دنیا شعله افروز خون آشامی نوع بشر شده است برکره نسیمی تأثیر طبیعی خود را اجرا نموده که هوا را به بخار ماء منقلب و یبوست را سراسر منبسط ساخته است. و آن بخار ماء از خوف و هراس آن آتشباریها تا به طبقات بسیار بلند کره زمهریر فرار کرده در انجا به پنجه قانون انجماد گرفتار و کیفیت برف بر روی زمین نزول نموده است.

( دمه دم فروبست چون چشم گرگ )
( شده کار گر کینه دوزان بزرگ )

این فقره جناب مولانا نظامی گنجوی رحمة الله عليه بدرجة يك معمایی مطلق افتاده است. حالا آنکه شدت برودت وقت حاضر کسی را یارای کشودن اینچنین معماها را نمیدهد، در اینوقت شعری باید بشنویم كه يك فقره ذوق دستبرد برد را از ان استنباط بتوانیم. اگر میخواهید که زبان يك شعری بشنوید که ندری به شاعر شیرین بیان از تصنع مفلس بدیهی مجلس شیر احمد خان مخلص گوش دهند که چه میگوید:


صحيفة ٤ سال چهارم شماره ٨

( در سردی زمستان )
( و تعريف پوستين )
وقت گرمی رفت آمد روز کار پوستین
شد هوا سرد و ترقی کرد کار پوستین
در چنین عهد و زمان خرم کسی کورا بود
منزل و ماوا باوطان و دیار پوستین
همچو بید از شدت سرما همی لرزد تنم
کرد می دوشم سبک باشد ز بار پوستین
ایدل از نقدی بکف داری ده بازار گیر
نقد خود را بی توقف کن نثار پوستین
از شبیخون سپاه بر دگر خواهی پناه
ما من خوش نبودت غیر از حصار پوستین
اطلس و کمخواب در کابل بهنگام شتا
قیمت و قدری ندارد در شمار پوستین
این زمان کشمیره و ماهوت يا كرك و برك
گشته اند از صدق دل خدمتگذار پوستین
جامه های پنبه دارو پشمی و شال و پتو
چون غلا مانند پیش شهر یار پوستین
اهل کابل در خزان گويند يك باديگرى
موسم گل رفت و آمد نو بهار پوستین
رونق زلف بتان را برده در ایام دی
کا کل ژولیده تا تابدار پوستین
در زمستان وقت ما و پوستین با هم خوش است
اوست غمخوار من و من غمکار پوستین
وصل معشوقانه هر شام و سحر دارد بمن
او در آغوش من و من در کنار پوستین
اغنیا گر از سمور و فاقم و سنجاب و خز
میکنند از بهر خود نقش و نگار پوستین
من مجلد گوسفند و بره دارم اکتفا
نیستم در بند زیبد افتخار پوستین
کشور غزنین و کابل خرم و معمور باد
کاین دو شهر آمد بگیتی نامدار پوستین
هر که ترکیبش زاول کرده روحش تازه باد
میرسد او را ثواب و فیض کار پوستین
پوستین دوزا شنو پند مرا و یکدمی
دست و سوزن را مکن خالی زکار پوسته
پوستین لغز را از بهر شیر احمد بدوز
کاندرین سرما شود او کامکار پوستین

که دی چه هم دستار توی او په بشودی بیزار توی
خوراشه او لوى تلتك په رغڅوی دصندلی
که دی چه خونه کی وی او پشت به او پشت دا کمکی وی
لس به لس کی اوی نفری به جوړوی دصندلی
له اول به دقوس و آخر د حمل
پیره میاشتی به کامل تعظیم کوی دصندلی
شکوه به کوه (افغان) سندلی عظیم نعمت دی
څه شه خوند که نوری شپی او مرکی دصندلی

يك غزل غراى فواید نمای جناب مستغنی
چونکه از بی هنران شخص هنر ور خوبست
پیشه کن علم و هنر جان برادر خوبست
خوبی شخص بود علم و ادب عقل و خرد
خوبی آن نیست که گویند بکوهی خوبست
خوبی مملکت از اهل کمال است و هنر
چون شوند اهل هنر پیش بکشور خوبست
ظلمت جهل کند خانهٔ دولت تاری
اگر از نور معارف شود انور خوبست
کرد ازین روی بهر گوشه مدارس جاری
آن کسی از نور خرد سینه منور خوبست
آنکه اقبال باو خادم و چاکر نیکوست
آنکه فتح و ظفرش همره لشکر خوبست
شاه بیدار جوان بخت سراج ملت
که خیالات نکویش همه یکسر خوبست
هر چه او میکند اندیشه سراپا نیکوست
هر خیالی که کند پیشه سراسر خوبست
خواهمش هر نفسی دولت و اقبال مزید
آخرین منزل او بر لب کوثر خوبست
اینچه شعر است و چه گفتار نکو (مستغنی)
گر نمایند غزلهای تو از بر خوبست
خواندن شعر تو هر چند مکرر خوشتر
آری آری چو بود قند مکرر خوبست

منظوم از راولپندی
الا ای حضرت محمود طرزی الا ای زادهٔ مسعود طرزی
بحمدالله که در دست سراج است سراجی روشنی بخش و وهاج است
شده موسوم این فرخ جریده بنام باد شاه بر گزیده

غزل افغانی کلام صالح محمد خان از معلمان مدرسهٔ حبیبه
◀ دصندلی غزل ▶
په کابل کی چه استیزی یار به وری دصندلی
که له لوږی یو کیزی غم به خوړی دصندلی


شماره ۸ سال چهارم ۵

سراج دین و ملت باد شاهی
که باشد دین و ملت را پناهی
شه عالى كبر والا مناقب
رفعه الله الى اعلى المراتب
محب اهل علم و علم پرور
د اهل فضل و دانش یار و یاور
جو بگرفتی بکف شمع هدایت
يكن شرط هدایت را رعایت
ز علم و فن و حكمت نغمه سرکن
همه افراد ملت را خبر کن
بعلم أهل وطن را راهبر باش
پیام علم را پیغامبر باش
زمن این پند پیرانه نیوشند
پی تحصیل علم از جان بکوشند
که این دور است دور علم و حکمت
بحكمت تکیه دارد ملک و دولت
بعلم و فن مسلمان بود بانی
نبودش کی عدیل و مثل و ثانی
چرا این راهبر کردید گمراه
چرا در پوزه گرشد این شهنشاه
چرا تا کرد شد استاد عالم
چرا خود صید شد صیاد عالم

( جناب شاه ولیخان و کتاب باشی حضور همایونی )

رواج علم باید عام باشد بهر کس جرعه زین جام باشد
مسلمانان چرا کشتند مدبر مسیحان را شده اقبال پاور
بود لازم که در دار الامارت شود قایم عظیم الشان عمارت
چرا کفار در جامه جلال الله مسلمانان زنکیت باعمال الله
بى تعليم هر علم و کمالی حبيبه بود روشن مثالی
خران را طوق زرین زیب کردن زبانان کشته مجروح اسیدا من
بامصار و قرا و هم بديهات شود تعلیم و تدریس کمالات
چرا بلبل بكل نغمه سرایست چرا طوطی بگلشن در نوانیست
بود تعلیم بر وفق طبائع زعلم و حکمت و فن و صنائع
چرا شد آشیان ویران همارا چرا باز است بوم بدلقا را
پهر شاه و گدا باید نصیبی رسد از حسن تعلیم و ادبی
چرا در سفته من با صدر محفل شریفان را شده بانا به منزل
که تا هر کس ز اشراف و ارازل کنند از علم و فن طى منازل
چرا تیک دری را نیست رفتار چرا داغ سیه نازد بکوهسار
رزیل از علم می باید شرافت بدل کرده کثافت بالطاقت
چرا کفار را بهره زید است چرا حال مسلمانان بعسر است
بداند هر کس از احکام داور حقوق بنده و هم بنده پرور
چرا کفار را شهد است در جام چرا پس تلخکام اند اهل اسلام
بداند نفع خود را هم ضرر را تواند امتیاز خیرو شر را
مسلمان را چرا در کیسه زر نیست چرا بر سفره اش مشتی شکر نیست
شناسد دوست را از دشمن خویش تواند کرد فرق توش از نیش
چرا در کنج کافر زر بانبار پر است و شکرش باشد بخروار
عدورا نشمرد عجاره و خوار باقوّتش نکردد غره زنهار
مسیحی را چرا صید است در دام مسلما را چرا آهو نشد رام
ترقيات عالم را بداند قدم از سعی در میدان بماند
ز وصل یار مسلم ماند نا کام مسیحی راست اندر بردلارام
بچیند اسپ همت را براند بکام خویش تا منزل رساند
عدو الله زیبایش لباس است محب الله قیمتش از پلاس است
بداند چیست اسباب تنزل شد چرا جای ترقی
چرا بر اوج عزت رفت جاپان چرا در فقر و ذلت شد خراسان
چرا اسلام در هر جا غریب است چرا مسلم ز دولت بی نصیب است
چرا از غیر مستغنی است جاپان چرا محتاج غیر آمد خراسان
ارازل را در مقصد بدامان چرا اشراف در پاس اند و حرمان
چرا قصر مسیحی از رخام است مسلما را سرا از خشت خام است
چرا بی بهره اند از اختراعات مسلمانان زایجادات و صنعات
بخوان دشمنان مرغ منقجن ندارد دوست غیر ازنان ارزن


شماره ٨ سال چهارم صحیفه ٦

مدار عشرت دنیا بعلم است مدار راحت عقبی بعلم است بهر حرفش همی گویند احسنت بهر لفظش همی خوانند صدقت
مدار عزت و دولت بعلم است مدار ثروت و شوکت بعلم است زهر گوشه صدا آید سمعنا بود بر هر زبان انا اطعنا
بعلم آمد مدار کامرانی بخشد علم لطف زندگانی همان قومی که در علمش قدم پیش بود میدان برد از دشمن خویش
کسی کو فارس میدان علم است دلش را بهره از فیضان علم است دیارش را بود کورنقه کم بود کیفش دو صدره پیش از کم
بود بر مسند عزت مقامش زنندش سکۀ دولت بنامش بعلم و حکمت و تدبیر لاریب کند کاری که گوئی آمد از غیب
پهر محفل که باشد صدر باشد بهر مجلس رود با قدر باشد برآرد سد روئین راز پایش بحکمت آفرین بر حسن رایش
قدم را رنجه فرماید بهر جا زدیده فرش راه سازند او را بحکمت می زند تیغ قلم را برد از مدعی تاج و علم را
فشانندش بحرمت بر سر و چشم برندش ناز و بردارند روختم بحکمت زان چنان کاری برآید که از صد لشکر جرار ناید
پهر راهی که بنماید پیوند بصدق دل رضایش را بجویند بحکمت کوهی از کان می برآید بحکمت در ز عمان می برآید
کمر بندند بهر خدمت او به تعظیم و ادب در حضرت او بحکمت سنك كرده آبگینه زمان آید برون گنج دفینه
چو از تقریر افشاند درر را به بندد از بیان سلك گهر را بدین فی الحال در دور زمانه که تیر حکمت آمد پر نشانه

عبدالرحمن خان
از محرران ادارة سراج الاخبار افغانیه
که در مکتب حبیبه اکمال تحصیل کرده است

عبدالهادی خان
از محرران اداره سراج الاخبار افغانیه
که در مکتب حبیبیه اکمال تحصیل کرده است

ستیم و برق و گیس ایجاد علم است در دنات و کروز رداد علم است شعاع ایکس ریز انداخت بر تن شد احوال روان جسم روشن
و علم اندر هوا طیاره ها شد در آن طیارها خمارها شد به تشریح بدن چون شد رجوعش اصولش کرد قائم بالفروعش
بيك ساعت شود طی راه یکروز سفر کوتاه شود بی محنت و سوز جو هر عضو بدن را کرد تشریح ز اجمال آمد امراضش به تصریح
عجب اسپی که کاه و جو نخواهد نگردد لاغر و در تن نکاهد بعلم طب چنان تنقید کرده که جالینوس را تردید کرده
زعم این آدم خاکی چها کرد ز خاك اندر هوا پروازها کرد امکانی را که مشکل بود در حل بحاش طی شده جمله مراحل
به بحر علم و حکمت چون شنا کرد از ایجادات طوفانی بپا کرد پی از عقدهای پیچ در پیچ نماند اشکال در وا کردنش هیچ
یکی کشتی و موتورا بنا کرد یکی طیاره را اندر هوا کرد طبیبان این زمان معجز علاج اند ز بقراط و ارسطو بر دماغ اند
کروزر تارپید و سب مرائن همه درهای حکمت را خزائن ز امراضی که سابق لا دوا بود مریضان را شود حاصل شفا زود


سال چهارم
شماره ۸

در وقتهائیکه هنوز رسم الخط ایجاد نشده بود اسلاف بنی بشر بذريعة بدیعه همین فن صورت حال ماضی خود را به پذیرائی و استقبال زمانه اخلاف شان می فرستادند، چنانچه از مشاهده بعضی تصاویر آثار عتیقه عصرهای پیشین شام و مصر قدیم ، انسان بر ترتیب دادن يك تاریخ مکمل و مسلسل مقتدر میتوان شد . این فن در اوایل به مانند ترین نقاط اوج عروج واصل گشت و بالآخر از بسکه در ان مهارت کامل بهمرسانیدند. آنقدر شیفته و واله این مجسمه ها و هیکلهای بي روح و روان تراشیده شده دست خودشان گشتند که پایه الوهیت و معبودیت را به آن اجساد سرا با جماد بی بنیاد پر فساد نهاده پرستیدن و ستایش کردن شان گرفتند، چنانکه اکثر امم مقدم را که غوطه خوار قعر دریای پرزهر قهرالهی بوده آنها را در رجعت قهاری می بینیم از انست که همه شان پرستش اصنام را بر عبادت رب الانام مرجع دانسته آواره گردباد ضلالت و جهالت گردیدند . ابتدای بت پرستی از زمان رسالت توأمان پرفتوح حضرت نوح (ع) آغاز میشود.

اهل فارس و یونانیان و مصریان قدیم این فن را بس ترقی داده توانسته اند چنانکه تصاویر محکو کیکه از آثار عتیقه این جاها برآمده اند برخوبی و حسن توجه به این صنعت در ان وقت دال و شاهد حال این مقالست، علاوه بران توجه اهل عرب را در ایام جاهلیت بعضی آثار عتیقه که در یمن درین اعصارا خیره از طرف حکمای فن و آرخیولوژی و کشف شده اند نیز بدینصوت اشعار میکند. بسببکه این فن باعث گمراهی بسی از امم سابقه گردید آنها را از شاهراه هدایت و سعادت منحرف ساخته بسیاه چاه مذلت و شقاوت افکنده است، از اینرو دین مبین اسلام از این صنعت اجتناب و حذر را اولی و بهتر دانست. ولی چون اصل مقصدما در نجا تعریف و توصیف دادن اهمیت و حیثیت تاریخی وقتی تصویر است ! لهذا بنا بر رعایت قاعده خروج از بحث نکرده و از ملاحظات دینی بران صرف نظر نموده تنها به تشريح وتصريح بعض خدمات مهم و نمایانی که فن رسامی و تصویر کشی در راه ترقی معارف کرده و میکنند در ذیل اکتفا میورزیم :

اولین خدمت يكانه و همت مردانه که فن رسامی به عالم انسانیت ابنا نمود. همانا در ایجاد اشکال وصور حروف تهجی ، رسم الخط که از ان جميع عالم جسیم علوم و معارف بعمل آمده معاونت کلی نموده است زیرا فن رسامی بود که انسانها را به آن شوق بر از ذوق خود برواج قلم و سیاهی محتاج ساخت و نیز همین بود که در دل انسانها حظ عظیم ماندن احوال خودشانرا برای مطالعه آنسال آینده شان پنداخت، چنانچه اثبات این آرزوی خود را بذريعة تصوير وترسيم ناقص و مشکل یافته او را بر ایجاد و انشای حروف خوشهای « تهجی » که « صورت انطق انسانی » است مجبور کردانید .

غرض عالم بدنيا شادکام است بعضی نیز فائز بالمرام است
معاشش را صلاح مینی است بر علم معادش را فلاح مینی است بر علم
زعلمنا است تاجی بر سر او ذکر مناست خلعت در بر او
شرف دارد بشر از علم و عرفان و گرنه هست آن هم مثل حیوان
تلاش علم شد فرض مسلمان حدیث اطلبو العلم است برهان
يعلمنا ست تعریف تمامش شده طغرای فضلنا بنامش

مسلمانان براه علم پوئید
مرادو کام دل از علم جوئید

غره محرم الحرام سنه ۱۳۳۳
الحق .
منمقام کلر - راول پندی - پنجاب

تقریظ
کلام جناب مسلم

بشنو ای صاحب خرد سطری از اخباری چنین
گر ندیدی در جهان فکر گلزاری چنین
میزند موج سخن از علم و از صنع و ادب
در سیاسی میدهد بی بحر اسراری چنین
صفحه اش آئینه رخسار اهل معنوی است
جوش حیرت میزند از دل از گفتاری چنین
ظلمت دلها منور می شود از نسخه اش
في الحقيقت ماه و خور را نیست انواری چنین
میرود در مصر و در انکلیز در ایران و روم
باد صر صر منفعل در نزد رفتاری چنین
قيمتش اندك فوائد بی شمار از وی ظهور
زود در پایید باران در شهواری چنین
آن مدیر صاحب تدبیر را صد آفرین
کو ز مضمون معانی کرده اظهاری چنین
او نهال معنی و اخبار مر او را ثمر
الله الله زين ثمر وه وه از اشجاری چنین
گر کنند منظور طبع مسلما آن محترم
میفرستم بهر او گه گاه اشعاری چنین
تا کند درج همین اخبار بر فیض و اثر
بشنوند اهل خرد از بنده تذکاری چنین

اهمیت تاریخی و فنی
صنعت رسامی فن تصویر
فن تصویر قدیم ترین فنون مترقية بسیار معتنابهای زمانه پیشینه دینارا تشکیل میدهد ، انسانها که نخستین بار به فنون و صنایع بذل توجه و صرف ذهن نموده، همانا صنعت هيكل تراشي وفن تصویر کشی را خواه از جنس حیوان، سائر مناظر لطیفه بوده اند برقی داده و بتدریج در اصلاح و ترویج آن کوشش و سعی وافر ورزیده اند


شماره ۸

پس ازین خدمت گرانقیمت عمومیه اش از وظیفه مخصوصه اش
که دارد هیچ کام صاحبان عقل و اذعان و مالکان فکر و ادمان به
آسانی انکار نمیتوانند که و فن تصویر و ترسیم یاد کارهای بس کهنه
فرسوده تاریخی را کاهو در نظر انسان جلوه گر میسازد، بار
و دور افتاده را از دیدن یک قطعه عکسش در دیده محبت دمیده تجسم
میدهد ، عالم صباوت را در شباب و شیخوخیت به نگاه عبرت و آه حسرت
تشکل مینماید، فراموش را به خاطر و غایب را حاضر میگرداند
با آن که در اسلام به فن تصویر هیچ پایه تقدیر نهاده و هیچ و قرو
اهمیتی به آن نداده اند ولی باز هم مسلمانان از استعمال بعضی اسباب
مصوريكه صنعت مال غیر بوده دست باز نداشته اند. چنانچه
در بسیار خانهای مسلمانان چنین ملبوسات و مفروشاتی که بران
تصاوير حيوانات، وانسانها و بافته یکمیدان محار به ثبت و نقش
بوده یافته شده اند. چنانچه میگویند که در عهد خلافت و خلیفه
مقصر ، عباسی در دار الخلاف بغداد يكفرش منقش بالتصوير
موجود بود که بر آنصورت بزیدین ولید اموی و شیرویه شاه
ایران نیز ثبت بود و همچنین فرشی که نزده ام المستعین ، نام زنی
منقش و ملونی که با تصاویر مزین میبودند نیز رواج داشتند .
تصاویر زمانه گذشته که از طرف حکمای فن ادراك واكشاف
کردیده اند اکثر عبارت از صورتهای میباشد که بردیوارها و لوحه
های سنگین حک شده باشند و با هیکل های مجسم بعضی ذی روح
میباشند که بر معبدها و یا کدام عمارتهای شاندار اسب کردیده باشند
وبايك نقش و نگار رنگین بافته شده میباشد که مراد از آن توضیح
وتصوير نمو من بعضى واقعات و مناظر باشد تا حدی که تاریخ اسلام
ما معلومات میتوان داد هیچ گاه تراشیدن چنان هیکلهای مجسم که
از ان بحث راندیم در مسلمانان رواج و رسم نداشت وله در یکی
از معابد و مساجد مقدسه شان منصوب نمودن چنان مجسمه و اتصاویر
شنیده و یا دیده شده ولی از نقطه نظر تاریخ اینقدر ثابت است.
که مسلمانان در عهد خروج و ترقی خودها که دور تهذیب و تمدن
شان گفته میشود در شهرهای بسیار شهیر ممالک خود شان مانند
و قرطبه ... عز ناطه . . . طليطله ، ، و اشبيليه ، و و بغداد »
مجسمه های حیوانات و هیکلهای سوار انرا جانجا نصب کرده بودند
چنانچه در اوایل عصر چارم اسلام قصر برا كه خليفه و المقتدر بالله
عباسی ساخت بهمچنین زیب و زینت مزین بود. و به سببیکه در ان
درخت مصنوعی بیا ایستاده و بالای شاخهای طلائی آن پرندگان
بسیار خوشصورت وضع شده بودند بنام و قصر دار الشجره
موسوم بود که بر یک طرف آن درخت عالی پخت تصویر های سوارا
نیکه عقدهای طبیعی شان تشکل داشتند موجود بود. وقبل ازین
خلف خلیفه، هارون رشید، ( صندال ها ) یعنی کشتهای کوچکی
که برای تفریح و تفرج سیر دریای و دجله ، ساخته بود به اشکال
حيوانات مختلف آنرا تصنيع و تشکیل داده بود. و همچنان قصر
زیت حصر براه که خليفة الناصر ، تعمیر نمود نیز به مارها و از درها

سال چهارم
صفحه ۸

و کنجشکهای طلائی مزین کردیده بود و محلات شاهی ، عرباطه
و « اشبیلیه، نیز بانواع تصاویر آراسته و پیراسته
بود و بعد از ان می فاطمیه و در قاهره، این را تقلید و تعقیب نموده
تصویرهای مجسم بار قبل از عنبر و طلای احمر ساختند و به این مصرف
مسرفانه خود شان بسیار کسب غرور و فخر نموده و به این طریق
همکنان را روت و توانگری خود نشان میدادند. نقل است که
والامر بالله . نی فاطموی براب حوضی یک عمارت تفریحی ساخته
بود که از ان جا منظر صفا کستر حوض بخوبی معلوم میشد و در ان
بی تخته های چوبین روغن داده شده که سطح دیوار ها را پوشیده
و برای تصویر های هر یک از شعرای موجود آ زمان ثبت و قید
گردیده بود کار شده بودند و روزیکه، آمر، به قصر مذکور داخل
شد و شعرا قصاید مدحبه خود شانرا به حضور تقدیم کردند
امر فرمود که بك يك محفظه سر بمهر نجاء نجاه اشرفی را بر تخته
که در پهلوی صورت هر شاعر خلانده شده گذاشته و هر يك رفته
از تخته مذکور محفظه العام خود را بردارد. همچنین از دیگر
بسیار مفروشات و پرده های زریفت عهد سلطنت و خاندان فی فاطمیه
و ذکر میشود که نام زنی وان تصاویر سلاطین و مشاهیر کار شده
و برهر تصویر اسم صاحب وجود داشت نيز بالتصاوير رنگين ملمع
و مرصع بود ظروف تصویر و ایام حکومتش درج میبود. قدیم ترین
یاد کار های زمانه اسلام را که از بعضی آثار عشیقه اسلامی
دستیاب شده اند همانا هیئت يك ، مجلس قضاء ( محكمة قاضی )
است که پریک دیوار خرابهای قصر، الحمرا، که در هر نامه کاین
بود مثبوت است. غیر از تصویرها و یا مجسمه های انسانی و حیوانی
را که بیان کردیم بسی از تصاویر دیگر مانند خریطه های جغرافی
و یا مناظر میدانهای محاربه در کتابهای قدیم عهد اسلام یافته
میشوند چنانچه در يك كتاب استخری که بنام ، کتاب الاقاليم ،
مسمی و در فن جغرافیا و تصنیف عصر چهارم هجرت است بسی
تصاویر خریطه های ممالک و دریاهای عالم موجوده است و همچنان
کتاب تعبية الحيوش. که از فن حرب و عسکری بحث میراند نیز
متعلق ترتیب صفوف ونقل وحركن عسكر ويعنى آلات حرب تصاویر
و نقشه های متعدديرا مالک است [ این کتاب در سال ۱۸۸۰م
از عربی بزبان الماني ترجمه و شایع شده است ] علاوه بران در
کتابهای علم طب وتشريح وتصوير نمودن حكايات وقصص تاریخی
و غیره نیز که در عصرهای ابتدائی اسلام ساخته شده اند متعلق
هر فن تصاویر مناسب آنها یافته میشوند
بهر صورت فن تصور ورسامي بات صنعت بسیار با اهمیت
و معتد بهای عصر حاضر نیز شمرده میشود در منوقتها نیز این فن را
اهل غرب بس ترقی داده و در راه سهولت و صحت آن کوشیده
فن عکاسی و زینکو گرافی را ایجاد و استنباط کرده اند که بعالم
معارف يك نفع و فایده کثیری از ان رسانیده توانسته اند درین
وقتها اخبارهای که در عالم قابل قدر وقیمت دیده میشوند همانا
اخبارها ورسائل مصور است و تصویر با اخبار بس لازم و ضرور
است زیرا تصویر نیز یکنوعی از خبر است که انسا نرا از دیدن خود
ریک منظره منظور صورت يك شخص مشهور که در عمر خود
آنرا ندیده باشد واقف میگرداند ( عبد الرحمن محرر اداره )


صفحه ۹ سال چهارم شماره ۸

حوادث خارجيه
( ايران وجنك كنوني )

همعصر محترم اخبار « حبل المتين »، در زير عنوان فوق يك مقاله طولانى در باب بيدارى ايران بر وقوعات و نتايج حرب حاضر نوشته است كه بعضى اقسام آرا اطلاعاً درج صحايف مينمائيم : و خبر غير رسمى كه از منابع موثوقه بما رسيده دولت ايران بهيچ وجه از دسايس خارجى متزعزع نيامده و به بيطرفى خود قايم است. ولى هر آن و هر ساعت و هر روز كه ميگذرد مشكلات ايران افزونى جسته و خطرات وى نزديكتر ميگردد. صرف نظر ازينكه در اين بيطرفى ممكن است متخاصمين ايران را به شدائد دچار و خطرات بسيار در تبديلات سرحدّى كه از اين جنگ محتمل است براى او پيش آرند ايران امروزه سرحداتش بچهار دولت متصل از جنوب خطى كه ممتد ميشود از كوه ملك سياه بلوچستان و خالاسند، تا برسد بخليج فارس براً وبحراً با دولت انگليس همخاك و هم آب است. از طرف شرقى از دهنه سيستان ورود ( هيرمند ) تا برسد به هرات و سرحدات خراسان بافغا نستان و از سرحد هرات تا منتهى شود به تركستان و ماوراى بحر خزر و آذربايجان و آسياى صغير با دولت روس هم خانه آمده و از دهنه آذربايجان تا نقطه ( قو ) سرحدات وى با دولت عثمانى متصل است، مسلماً هر دولت بمقتضاى موقع و حيثيت همسايه خود استعداد و استحكاماتى براى سرحدات خویش معين نموده و هر گاه آن سرحدات او به دولت ديگر تبديل شود خواه مخواه آن دولت مجبور است كه استحكامات سرحدّى خود را تبديل و استعداد خويش را بر حسب مقتضى كم و بيش سازد مثلا هر گاه سرحدات ايران بجاى دولت عثمانى با روس ممتد شود نقشه جان سرحدى ايران استعداد واستحكاماتش طبعاً بايد تغيير كند و همين قسم اگر سرحدات روس تبديل به عثمانى گردد باز هم تغييرات عظيمه او را لازم مى آيد همين قسم است سرحدات او با افغانستان و هندستان و اين نكته ميرساند خطرات ومشكلات عظيمة دولت ايران را چه در جنگ و چه بعد از جنگ چه در تغيير سرحدّى مصارف فوق العاده براى ايران از گذار دن قشون ساخلوی واحداث استحكامات مقتضيه پيش آيد و هر گاه سرحدات خویش را بحال كنونى رها كند و بمقتضاى وقت تغيير و تبديل سرحدّى ندهد بعد از صلح بخطرات عظيميه دچار خواهد گرديد و اين خساره و نقصان بزرگ براى ايران منصور بلكه مى توان گفت حتمى و بايد ايران فقط براى حفظ بى طرفى خود از اين جنگ متحمل بشود — چنانچه گفته ايم عمده منافع بى طرفى ايران در اين جنگ راجع بدولتين انگليس و روس است ورنه باتفاق مبصرين از آغاز جنگ نمايندگان عثمانى و المان همان قدر

ايران را به شموليت در جنگ تشويق مى كنند كه دولتين فرانس و انگليس ويرا به بيطرفى از جنگ تحريص مى نمايند . البته ايران بايد بى طرف از جنگ بماند ولى نبايد صرف نظر از مخاطرات آينده خويش هم بكند. ايران بايد در خصوص سرحدات خويش قبل از خاتمه جنگ با دول متحارب گفتگو نموده نقصانات خود را نمايد و مطالبه حقوق سياسى و جغرا فيائى خويش را بكند تلگرافات ميرساند كه از يكطرف قشون روس در خاك آسياى صغير عثمانى كه تمام متصل بايران است تا برسد به ( ارض روم ) وارد شده از طرف ديگر هم عثمانيان در صوبه قفقازيه يعنى صوبه باطوم كه قرب تفليس است در آمده، هر گاه روس فاتح آمد و آسياى صغير عثمانى را قبضه كرد بايد حق السكوت ايران را بدهد يعنى آن اراضى كه متصل به سرحدات ايران است به ايران واگذار شود تا لازم به تبديلات سرحدّى براى ايران نگردد همين قسم اگر دولت عثمانى قفقاز را قبضه كرد آن حصه از قفقاز كه متصل بسرحدات ايران مى شود بايد حق ايرانيانش قرار دهد. ورنه طبعاً ايران مشكلات عظيم را دو چار خواهد گرديد از وقتيكه ايرانيان عنصر شده در حقيقت حيات رقابى داشته اند و همينكه يكى از دول متخاصمه در سرحدات ايران بر حريف غالب آمد آن حيات رقابى طبعاً خاتمه مى پذيرد و ايران جداً بايد به تحفظ خویش بکوشد. و مليون ها صرف استحكامات نموده صد هزاران قشون در سرحدات خویش بر قرار دارد در هر جنگ فتح و شكست توام است هيچكس نميتواند حكم كند كه در اين ميدان كدام يك از كروب حريف پيش خواهد برد ولى در بشكه نقشه عالم پس از اختتام اين جنگ تغيير پذير است احدى شبهه ندارد. ايران راست كه به اصول علاج واقعه قبل از وقوع حالا كه آغاز جنگ است مسئله حيات استقلالى خويش را تصفيه نمايد، فرضاً اگر دولت انگليس استيلا بعراق جويد نبايد حقوق ثابته مسلمه ما را فرموش كند عراق عرب اهم بر اينكه مركز روحانيت ايران است وضع ادبى و اخلاقى و معاشرتى انجاهماره تابع ايران بوده و هست و صد هزاران نفوس ايرانيه در عراق عرب نشو و نمايى نمايند، از همه بالاتر مركز تجارتى ايران بشمار است اگر درين نقطه تغيراتى پيش آيد و قبل از وقت ايران محفظ حقوق خويش قيام نكند و با دول متحارب از در صفت كو بيرون نيامده از روى معاهدات حقوق خویش را مسلم ندارد بعد از خاتمه جنگ دو گروپ دول هيچگونه حقى را براى ايران تسليم نخواهند نمود اين نكاتى را كه گفتيم هيچ گونه نزاکت سياسى ما را با دول متحاربه متزعزع نتواند ساخت بلكه بى طرفى ما را تقويه تواند داد ؟ معنى دوستى و نزاکت سياسى ان نيست كه ما صرف نظر از حقوق مسلمه خویش نمائیم. ايران در صورتى مى تواند منافع عمده به همسايگان خويش برساند كه مقتدر بر حفظ استقلال خود باشد و هر گاه رجال دولت كنونى ما صرف نظر از حقوق استقلاليه خويش بمناسبت نزاکت سياسى كه همارا


صحيفة ١٠ سال چهارم شماره ۸

آلمان ، و عالم اسلام
از اخبار ارشاد منطبعۀ طهران :
امروز که ۱۳۳۲ سال از هجرت حضرت محمد ابن عبدالله هاشمی خاتم النبیین پیغمبر اسلام صلی الله علیه و سلم می گذرد اسلام بدرجۀ خوار و مسلمانی بی مقدار شده و بواسطۀ يك نفاق کلمه که فیمابین خودشان تولید کردید هر قطعه از قطعات مقدس اسلامی در چنگ دولتی و هر قسمتی از خاک پاکش دستخوش سلطنتی کردید. همان اسلامی که در هزار سال بعد از هجرت بیشتر از ۲۸ ملیون فرسخ مربعی در تحت تصرف ۲۵ تاجدار مسلمان داشت امروز دول اسلامی متحد بعثمانی و ایران و افغانستان و بیشتر از سه هزار فرسخ مربع در تحت تصرف ایشان نیست آنهم (يك سره ذلت و مکنت) در قش اسلامی که بعد از فتوحات بلکیر بر آسمان افراشته شد هدف تیر بیگانگان با دستخوش تطاول دیگران میگردد.

امت حال تفرقه قوای اسلامی و تشتت عالم اسلامیت . ولی در این احوال دیرگاهی است زمزمه شنیده میشود که : امیر اطور آلمان در بحبوحه عالم مسیحیت غمخوار و خیر خواه عالم اسلامیت نامیده شده .

این مسئله را از چه نقطه باید نگریست و با کدامین کوش هوش می توان اصفا کرد و برای نفی و اثبات آن چه ادله را باید اقامه نمود، بعضی از ارباب فراست را عقیده بر آنست که اولین تمایل محبتی که از طرف آلمانیان نسبت بملل اسلامی بروز نمود تهدایت بیزمارک بود که ملت و دولت آلمان را بافتتاح باب مخالفت و مودت با ملل اسلامی توصیه و از آروزيك مراوده صمیمی فیمابین با تعالی که مرکز اسلامی بود با دولت آلمان شروع شد

بھی گویند که چون غالباً مسلمانان تابعۀ دول عیسوی دچار انواع اتضیفات و تقییدات بوده و کمتر وقتی روی آزادی و آسایش را دیده و از هر يك از دول مقتدره بالنسبه مسلمانان تا يکدرجه فشارهایی رسیده و تضییقاتی وارد شده جز آنکه از طرف دولت المان کمتر مزاحمتی رسیده بل در مواقع مختلفه بروز مساعدت و خیر اندیشی نیز می شود .

بعضی دیگر را عقیده و این است که چون المانیان تمدن اسلامی را و نقطه نظر فلسفه اسلامی محترم شمرده و از همه جای دنیا در آلمان حکماء الهی بیشتر و کتب اسلامی و الهی ما را غالبا ترجمه و منتشر ساخته اند شاید همین وسیله خیر خواهی آنان نسبت به اسلامیان شده .

بعضی دیگر چون مناسبات دولت آلمان را با دولت عثمانی که مرکز خلافت اسلام است مناسباتی دوستانه و ودادکارانه و روابطش را يك محور و رابط مستحکم با يك يگانگی و مودت با دولت امپراطوری المان مربوط دیده از نقطه نظر جامعۀ اسلامی دولت آلمان را خیر خواه خود شان دانسته اند .

زلف یار بر خورد و اندك مورث کدورت شود نمایند نه تنها استقلال خود را از دست داده بلکه خود را محو نموده اند ایران در این جنك تخیلی مخاطرات عظیمه دو چار تواند شد و از حالا باید جلوگیری از آن مخاطرات بشود فرض محال محال نیست اگرچه ما قائل نیستیم که افغانستان هم در این جنگ شامل خواهد شد.

و همچه تصور می کنیم که مانند ایران به بیطرفی خود باقی خواهد ماند ولی باید تصور کرد که اگر از يك طرف عثمانی و از طرف دیگر افغانستان از جای روس و از جانب دیگر انگلیس مشغول زد و خورد شوند حیثیت و وضعیت ایران چه حالی پیدا خواهد کرد و شعلات جنگ که مانند حلقه انگشتر ما را احاطه کنند چه حالی خواهیم داشت احدی انکار ندارد که ماورای تحر خضر و کلیه ترکستان هماره تحت شاهنشاهی ایران بوده فقط از زمانه ناصر الدین شاه به اجارۀ ایران روسیان تصرف کردند حالا اگر بنا شود و افغانستان با عثمانی بر آن استیلا جویند ایران دچار چگونه مشکلات خواهد آمد نباید پشینکوئیهای امروزه ما را قبل از وقت تصور کرد چه کلیه سیاست علی و ترتب اثر بر آن طنبات شده و میشود و می توان گفت آنچه میگوئیم پیشینگوئی نیست بلکه پیش آمدهایی است که منتظر نتائج آن باید بود و علاوه امروزه احدی از همسایگان ایران تمنیات وی را چون واقعات قبل از وقوع است رد نتواند نمود ولی بعد از پیش آمد و گذشتن این موقع مهمه اعتنا بمسند عیان ما نخواهند کرد اگر امروزه همسایگان ما یعنی دول متحار به تمنیات ما را قبول نمایند برای هر یک آنان بدون نقصان است مثلا دولت روس اگر بنا شود آسیای صغیر عثمانی را قبضه کند یقیناً عثمانیان قبضه ما را بر آن نقاط مائل تر خواهند بود و همین قسم است اگر عثمانیان قفقاز و ترکستان را متصرف آمدند دولت روس از تصرفات مادر آن نقاط خوشنود تر خواهد بود یا دولت عثمانی و در حقیقت مراعات و پیش بندی امور قبل از وقت صورت همراهی و همدردی با خود متخاصمین هم هست

البته به يك نکته می توان به ما ایراد نمود که
عروس ملک کسی نشود در بغل گیرد که بوسه بر لب شمشیر آب دار زند

چه طور دیگران [مجتک؟] در آمده خساره برده تلفات داده حصه از نتایج زحمات خود را بشما سپارند جواب این امر همان است که دولت رومانی به امارات بالکان داد که من حق السکوت خویش را در این جنگ طلب می نمایم و علاوه بر این حفظ حقوق سیاسی و باتیکی لازم اوفتاده باید تحصیل شود اگر به بیطرفی از جنگ حاصل شد نعم المطلوب و اگر نه تهدید بشمولیت در جنگ برای حصول مقاصد به منکرین حقوقش کافی است تصفیه امور یا باید بطوریکه ما نوشتیم دوستانه بشود و با تسویه حقوق خود را بقوه شمشیر و شرکت در جنگ بنماید حالا که دولتین انگلیس و روس سائل به بیطرفی ماشده و ما هم دوستانه تسلیم نموده و بیطرفی خود را پیشگاه میداریم لازم است که آنان هم حقوق ثابتۀ مسلمۀ ما را که برای آنان زیانی ندارد تصدیق نمایند .