صفحه ۱۱ سال چهارم شماره ۸

با آنکه مسافرت امپراطور آلمان کیلیوم دوم را در دو از ده سال قبل با سلامبول بخاطر اورده که بسلطان عبدالحمید خان خلیفه مسلمین میگوید : انجانب مساعی کامله خود را در ترقی مسلمانان و تمدن ایشان و حمایت آنها از خطرات خارجی بکار خواهم برد. از اعلیحضرت سلطان تمنا دارم به سیصد مليون مسلمانان کره ارض یاد آوری فرمایند که امپراطور آلمان دوست حقیقی آنها خواهد بود .) و گویا نظر بهمین وعده بوده که امپراطور آلمان در مواقع مختلفه که مسلمانان بدو متوسل شده اند مساعدت نموده و از خیر اندیشی مضایقه نکرده چنانچه وقتی مراکشیان در سنه ۱۹۱۰ دچار تطاول فرانسویان گردیده و بدو متوسل شدند امیر اطور المان کشتی جنگی خود را بدالجزائر فرستاد و حمایت آنان اقداماتی نمود [ گویند، اجیر یعنی ضربت آکادیر در دفاتر دیپلو ماسی دول خارجه ثبت و فراموش نشدنی است ] یا در این جنك عالمكير و مقاتلات فرانسه با المان با انکه سربازان مسلمانان فرانسه حربه گرفته و با دولت آلمان جنگیدند پس از مغلوبیت و اسارت آنها امیر اطور آلمان بوعدۀ سابقه خود وفا نموده و امرای مسلمانان را اختصاصاً تامین داده و بمرکز خلافت اسلامی ( عثمانی ) روانه نموده و با نسبت محصلین ایرانی در بروکسل که بیرق ایرانیت خود را بلند نموده فرمانده كل قشون آلمان بانها امنیت داده و با مخارج کافی و کشتی مخصوصی برایشان روانه نموده ما نمی خواهیم عقاید مختلفه هر طبقه را در این موقع تحت مباحثه و مقایسه اوریم و در نفی و اثبات آن تفصیل دهیم ولی می بینیم که همین مسائل جزئيه وسيله يك نوع بروز احساساتی در میانه مسلمین عالم شده که با وجود قلت علاقه استملاکی دولت آلمان در ممالک اسلامی مورد توجه ملل اسلامی واقع شده و سایر دول معظمه که علایق استملاكي وتبعه آنها در ممالک اسلامی بیشتر است کمتر مراعات این مطالب و نکات را نموده اند پس از هر نقطه نظری که بوده باشد عالم اسلاميت بايك نظر محبت آمیزی بدولت آلمان می نگرد و تصور میکند که اگر يك قوه در خارج از عالم اسلامی پیدا شود که بتواند در حصول مقاصد حقه این ملت بزرگ خبر اندیشی کنند همان دولت آلمان است. بالجمله سوابق و لواحق عمليات دولت آلمان خاصه مناسبات دوستانه آندولت با دولت علیه عثمانی از نقطه نظر جامعه اسلامیت يك نحو توجه مخصوصی در قلوب نوع مسلمانان عالم تولید نموده که با کمال سادگی و خلوص از کلیه عوارض پلتیکی منزه و مبرا است. و بنا بر این هر يك از امپراطوران معظم عالم که همين روش و مسلك انسانيت كارانه امیر اطور آلمان را تعقیب کنند محبت و مودت آنان در قلوب عموم مسلمانان عالم جاری و مستقر خواهد شد.

از یاد کارهای تاریخی
جناب میرزا حبیب الله خان مرحوم، که در عصر اعلیحضرت امیر شیر علیخان مغفور، میرزا مستوفی الممالک بودند.

فریدون فرخ فرشته نبود .
ز مشک و ز عنبر سرشته نبود .
بداد و دهش یافت این فرهی .
تو داد و دهش کن فریدون نی .

تلگراف امیر اطور آلمان
به مسیو ویلسن رئیس جمهوری آمریکا آقای رئیس جمهوری وظیفه خود میدانم که این مطلب را بشما که نماینده عالی ترین اصول انسانیت هستید اطلاع دهم که پس از انکه قشون من قلعه لونکوای فرانسه را فتح نمودند هزاران گلوله دمدم در اینجا کشف گردید که در کارخانجات مخصوص دولت فرانسه ساخته شده بود . از همین قسم گلوله ها نیز نزد سربازان مقتول و مجروح و اسیر شده فرانسه و حتی نزد سربازان انگلیس یافت شدند. البته شما از جراحت خطرناك و درد هولناکی که این گلوله ها باعث می شود اطلاع دارید و میدانید که در جنگ بر طبق اصولی که عموماً در قوانین بین الملل همه دول تقبل کردند استعمال این گلوله ها جداً ممنوع است . بهمین علت است که برضد این رویه جنگی که بواسطه مسلك بربریت رقیبان ما یکی از وحشی ترین حرکاتی است که تاریخ بخاطر داشته باشد رسماً پروتست خود را بشما عنوان میکنم . نه فقط خصمان ما از این نوع اسلحه های ظالمانه استعمال میکنند بلکه دولت بلژيك از مدتها باین طرف اهالی شهرها و مردمان غیر نظامی را تهیه و تحريك بجنك می نماید .


صحیفه ۱۲
چنانچه اینکه در این مدت جنك دسته جات حتى توسط قوان و کشیشان که خویش را عیسوی میدانند نسبت بسربازان مجروح و مجروحین وارد شده ( همین اندازه حکایت میکنم که اطبا را کشته و با تفنك بمريضخانها حمله نموده اند) باندازه رسیده که عاقبت الأمر سرداران ما مجبور شدند که با اقدامات شدیده متوسل شوند برای آنکه من تکبین را تعبیه نموده و اهالی ظالم را از تعقیب کردن قتل و جنایات فجیمه جلوگیری نمایند. بهمین جهت بود که بعضی قراء و شهر قدیم لیون را باستثنای دار الحكومه مجبور به متهدم کردن شدند و این اقدام نه فقط برای محافظت و حراست قشون بود بلکه برای حفظ اطباء و پرستارای مجروحین و سربازان عجاره بود که در میدان جنگ مجروح شده بودند. قلب من از تصور این اقدامات اجباری و صدماتی که تمام مردم یکتاهی که بواسطه حرکات پر بریت آن اشخاص در پرو بد کردار وارد شده است مجروح وخون الود است

گریل بنین بیان
مأمور جیا خانه ها

( ويلهلم )

سال چهارم
شماره ۸
چند دقیقه خیاره های آلمان شروع به گلوله ریزی بهمان نقطه که جرقه های موشک دیده شده بود میگردند و متدرجا عادت ما بر این شده بود که اخباراً شبها چراغ و آتش روشن نکنیم .

آسمان پاریس
سلسله ماتورهای بالونهای جنگی و اروپلان های آلمان در آسمان پاریس تقریباً همه روزه مجری میشود و با وجود انکه در برج ایفل و سایر نقاط مرتفعه دیده بانها قرار گرفته و طیاره های فرانسوی مشغول حفاظت هستند معهذا بالون های المان از ابرومه هوای پاریس استفاده کرده و غالبا در ابر پروازی مینمایند که دیده بانها نمی توانند آنها را کشف نموده و تیر طرف آنها خالی نمایند. اخيرا چندین فقره بمب به پاریس افتاده شده که از این ویلان هایی که در میان ابرها پرواز میکرده اند انداخته شده است و اهالی غالبا در خيابانها وميدانها با عينك ودوربين مشغول تماشای آسمان هستند که آیا آپروپلان آلمانی پیدا می شود یان

كذا

عده طیاره های دول جنگجو
عده طیاره ها و طیارچی های دولی كه فعلا در جنگ مشغولاند بقرار آتیه احصاء شده است

اسر بالون جنگی طیاره طیاره چی
آلمان ٦٥٠ ٢١ ٤٥٠
اطریش ٢٤ ٨ ١٠٠
فرانه ١٣٠٠ ٣٥٠ ١٠
روسیه ١٢ — —
انگلیس ٧٠٠ ٧ ٢٠٠

(۲۲۰ هزار اسیر در آلمان)
برای ذی قعده
عده اسرای که فعلا در آلمان هستند بالغ بر ( ۲۲۰ هزار ) نفر که بطریق ذیل از دول فرانسه انگلیس وروس وبلژيك گرفته شده :

عمليات هوائي آلمانها
مارسيل - مخبر مخصوص مائل خبر داده است که ترنهای مملو از مجروحین میدان جنگ وارد شده و بعضی از آنها تفصیلات جالب توجهی از جنگ و حركات جهازات آسمانی و ایروپلانهای آلمانی حکایت می نمایند. حکایت یکی از آنها قابل ملاحظه است. و میگوید : المانها در مدت جنگ هیچ مارا راحت نمی گذاردند از دست آنها نه روز و نه شب آسوده بودیم . همه روزها که جنگ داشتیم و همینکه شب ميرسيد و هوا تاريك می شد بدون فوت وقت ارپلان های آلمانی بنای طیران بالای سرما و اردوهای ما می گذاردند و چنانچه منازل ما را کشف میکردند فوری يك قسم موشك آتش بازی از بالامی انداخته که پشت سر او یکرشته طولانی جرقه های نورانی باقی می ماند . وقتی که این رشته جرقه های تورانی دیده می شد بایستی فورا از انجا برخواسته معجلا به نقاط دور دست برویم زیرا که طولی نمیکشید یعنی بعد از

عبدالكريم خان مر سلمتي
که در مکتب حربه مراحل اکمال
تحصیل کرده و منتصب سر سلمتری
در غند دار السلطنه مأمور است.


صفحهٔ ۱۳ سال چهارم شمارهٔ ۷

اسم دولت سرباز صاحب منصب ژنرال
فرانسه ٨٦٧٠٠ ١٦٨٠
روس ٩٤٤٠٠ ١٨٣٠ ١٥
بلژيك ٢٠٢٠٠ ٤٤٠
انگليس ٧٣٥٠ ١٦٠

(ایران و روس)
سیارهٔ ٤ دسمبر :
حضرات علمای اصفهان در مسجد شاهی اجتماع نموده رعایا را وعظ و وصیت کردند که اسباب ساخته شدهٔ روس بر ما قطعاً حرام است و هر شخصی که اشیای روسی را استعمال کنند از اسلام خارج گفته میشود و حشر آن یکجا با مسلمانان نخواهد شد . عموم تاجران تبریز از بر آمدن عسکر روس ممنون و مسرورند و با آنها جميع تعلقات تجارتی خود شانرا قطع کرده اند . علمای نجف اشرف و کربلای معلا جميع سرداران قبایل ایرانی را بدیعهٔ اعلان نامه های خود شان خبر داده اند که امروز چون ما از اثرهای دولتهای اجنبی آزاد شده ایم میباید که در تکمیل قوای خود بکوشیم تا بعد ازین روطن عزیز ما کدام بی انصافی حمله و توهین نتواند . واقعهٔ فاجعهٔ تبریز و گلوله باری بر گنبد مشهد مقدس هیچ از صفحهٔ قلوب و لوحهٔ وجدان ما محو نخواهد شد . و امروز بر شما فرضست که اطاعت احکام حکومت خود را بکنید و بر خلاف آن هیچ کاری اجرا نکنید .

(عثمانی و حجاج)
زمیندار ۹ دسمبر :
صورت مکتوبیست که از طرف مستر حفیظ الله شیدائی مقیم کراچی به خدمت جناب مستر شوکت علی صاحب سکرتری انجمن خدام کعبه رسیده است :
بعد الالقاب : — از عنایات الهی امسال زمانهٔ حج قریب الاختتام است بعضی حجاج بوطن خود شان نیز مراجعت کرده آمده اند و این خبر بشارت او را نیز آورده اند که با وجود جنگ آزما بودن خود با برطانیا دولت عثمانی در راه مراجعت حجاج هندی هیچ تکلیف و مزاحمت نکرد و جهاز های برطانوی که قریب بندر جده لنگر انداز بودند آنها را حکام ترکی اجازهٔ داخل شدن بندر را برای بردن حاجیان داد و این چنین نکردند که از روی قواعد جنگ جهازها را گرفتار کنند و یا غنیمت گفته بگیرند و علاوه بر آن آنها از مأمورین جهازهای مذکور درخواست کردند که دوباره آمده حجاج باقیمانده را نیز ببرند . حقیقتاً که این طرز عمل حکام عثمانی شایان آن شان و شوکت اسلامی که سلطان المعظم را ثابت است میباشد و عیناً مطابق خواهشی که وایسرای در اعلان ۲ نومبر خود اظهار کرده بود بعمل آمد .

(توپ بی صدای جرمن)
لندن ٢٥ نومبر :
محکمهٔ اخبارات از زبان يك گواه چشم دید صدر مقام جنگ این بیان را شایع ساخته اند که گلوله باری توپخانه هیچ بی نمیشد و در ایامیکه متعلق آنها بیان شده که هیچ واقعهٔ بعمل نیامده به پیستها مردم ضایع شده اند . گواه مذکور در بیان خود در يك

(عثمانی و ژاپان)
وکیل ۲ دسمبر :
در تاریخ سرزمین مطلع الشمس و دولت عثمانی غالباً پیش ازین چنان یکوقتی نیامده خواهد بود که در دل این دولتین در حق یکدیگر کدام خیال معاندانه باشد بلکه بر وقت جنگ روس و ژاپان همدردی عثمانی را با دولت ژاپان خواهیم یافت و در محاربهٔ طرابلس الغرب و بالقان متعلق ژاپان خیال عمومی این بود که ژاپان یگانه معاون و مدد کار عثمانی است . ولی جریده های این جنگ عظیم یورپ استواری تعلقات با همی ایشان دو دولت را نیز رخاوت داده و ژاپان حق رفاقت بر برطانیا را ایفا نموده خواست که با دولت عثمان قطع تعلقات سفارتی بکنند . در چنین وقتی که در تمام حصص دولت عثمانی آتش جنگ مشتعل است عزم قطع تعلقات ژاپان که تا به سال بعمل آمده باشد برای عثمانی در تشویشش خواهد افزود . این چقدر يك سخن عجیب است که آن ملکی که روس در میدان جنگ چنان سخت شکست داده بود حالا با او دوست و مدد کار گردیده با چنان دولتی بمخالفت استاده که با او در هیچ وقتی پرخاش نداشت ولی خدا میداند که هنوز سیاسیات چه تبدیلات دیگر را از پردهٔ مخفی خود بیرون خواهد برآورد .

(وای بم)
کذا :
از نتایج مقدمهٔ سازش و بم دهلی چنان معلوم میشود که مرض و بای بم برای همیشه مستاصل شد . ولی خبرها شیکه در خصوص بم اندازی جدید از کلکته رسیده این خیال را باطل ساخت . کیفیت واقعهٔ مذکوره چنانست که در کوچهٔ يك مدتی سیر تند نت محکمۀ تفتیش جرایم بشکل از راه کلکین هم کشانده شد ۱۰ گرچه دزد مذکور با چند نفر پولیس مذاکره داشت و بخیر نگذشته بودند ولی قدرتی محفوظ ماندند . يك پولیس پنجابی که اردلی دزد بود تعاقب بم انداز را کرد مگر او هنوز چندان دور نشده بود که یکدیگر نوجوان بشکل يك بم دیگر گشانید که ازان اردلی مذکور هلاك گشت و دو نفر سپاهی دیگر هم مجروح گشتند يك بشكل مجروح به شبهه محبوس گردیده اما اضافه بران دیگر اجرا آن تحقیقات هنوز بعمل نیامده از روی تحقیق معلوم شده که شکل این بم که انجا انداخته شده مشابه نیست که در دهلی بر وایسرای انداخته شده بود . ازین معلوم میشود که اگرچه دستهای بم کشان مختلفند ولی آلهٔ محرکهٔ آن از یکماشین مخفی است .

يك


صحیفه ١٤
سال چهارم

توپ بی صدای جرمن را میکنند که نه در وقت برامدن کلوله و نه وقتیکه کاوله در رفتار خود باشد از ان صدامی براید مگر تنها وقتیکه کلوله بر محل افتادن خود میرسد انجا صدای ترقیدن خود کلوله بیرون میشود.

دوصد مترو رفت و توپخانه جرمنی را حکم آتش فشانی داد . این گلوله باری مسلسل تا به دو ساعت دوام ورزید و تونجی ها به بسیار صحت بر هدف کلوله را می انداختند. بعد از تاریخ نیم ساعت با توپهای ٣١ سانتی متر و دهانه باز تجدید محجوم کرده شد. جرمنیهای تمام شب بجزيكو فقه دم دقيقه بوقلمه ها کلوله و شیل ، و بی سیم ، را می افکندند که از ان نقصان شدید واقع شد و قسم دمدمه پیشروی برجها بکلی منهدم کشت و فصیل قلعه نیز افتاده بود دروازه آهنی در بچه های قلعه شکستند و ازا سابت این نفسان يك سختی دیگری محسوس شد که جمیع دمدمه های خارجی از دود شیل پرشدید و دود های زهرتان در گونه ها رفت و آمد را محال و به اشکال آورده بود .

( حکمت عملی ایطالی )

پشاور دیلی نیوز :
لندن ٤ دسمبر
تقریر های وزراء در مجلس انتظامی در روما اجلاس ، چیمبر اوف دیپوتیز ، ( مجلس و کلا ) شده است . که دران وزیر اعظم، سگز سلندرا ، تصریح حکمت عملی کور تمنت ایطالی را در تقریر خود کرده گفت که بیطرفی مار الازمست كه يك شكل مستعدی بگیرد. و باید که به مضبوطی مسلح شده برای مقابله هر كار غير متوقع حاضر باشیم . سبقیکه تاریخ بما آموخته و وقایعیکه امروزه روز ظهور پذیر کشته اندازانها همینقدر برای ما لازمکه ذهن نشین خود بسازیم که اگر قوت راستی بر دنیا اثر خود را انداخته نتواند پس تنها زور وقوت بازو محافظ امن و امان رعایای خود شده میتواند وزیر اعظم از بار لمینت دعا کرد که او کور تنت را برای محافظه مفاد موجود خود به تدابير اعلا مدد کند تا مفاد مستقبل ملك را مدنظر داشته کار روانی مناسب بعمل آورده شود . رای بسیاری از وکلای دول آنست که مدعای این تقریر آنست که ایطالیا میخواهد که به بسیار زودی در جنگ داخل شود .

این دود جنرال را با عسکر محافظ قلعه بر رفتن به امر وسوف مانند با کدام مقام مستحکم دیگر مجبور ساخته بود مکر وا اسفا ! که این دود کلو کیر پیش از انکه اینها بانجا تبدیل مکان کنند رسیده اثر كان روائي عسكر محافظ قلعه را قوی ضعیف ساخت ، قسم سوم کلوله هاری بصبح ١٥ اکست ابتدا نمود که نهایت شدت فيهم تا دو بچه دوام ورزیده باعث نقصان کثیر شد کونه افسران کو مانده که در ان من با عمله خود موجود بودم کلوله ها بسیار متضرر کشت که از اثر آن تمام محاده نزازل كرد يديك كلوله شيل بر روشندان گونه اصابت نمود که از ان خانه را یکدود کثیف کلو گیری استیلا نمود و آله رسانیدن هوا و اسباب روشتی برقی سراسر تباه شد و اینوقت عسکر قلعه را پدر دادن چراغ تیلی احتیاج افتاد پس ازین کیفیت قسم چهارم کلوله باری را که از ان جميع قلعه ها مسخر شدند جنرال دالیان اینچنین بیان کرده است !

( تسخیر شهر شهير ، ليج ، واقع بلجيم )

زمیندار ۷ دسمبر :
انتفت جنرال و ليمان و مدافع قلعه ، ایچ و یکداستان دلپذیر کیفیت کلوله باری و تسخیر قلعه ، لونين ، را در اخبار ، واسیش زينك ، شایع ساخته و پس از اینکه حال مفصل قلعه مذکور را بیان کرده چنان تحریر داشته است :
بتاریخ ۷ اکسنت جرمنی ها بر تمام شهر قبضه کرده بودند ولی چون خط استحكامات داخلی موجود نبود از آن سبب جرمها در حمله کردن از عقب بر قلعه ها شیکه بطرف کناره راست دریای موز ، نه برای خود سهولت می کردند و در آنوقت کوله باری از طرف قلمه های دست چپ دریای ، میوز ، ممکن مینمود. قلعة ، أونسين ، جانب شمال مغرب ، ليج ، بران برگ زریکه راست به ، برسلز ، میرود کاین است . این قلعه از طرز تعمیرات اخیره وجديدة اينعصر بود . بروز ۱۱ اگست بتوپهای پنج و ده سانتی مترو دهانه بران کلوله باری شروع شد در ۱۲ و ۱۳ اگست توپهای سی و یک سانتی متر و دهانه در گلوله باری اشتراک ورزیدند و به ١٤ اگست به آن توپها کاوله باری کرده شد که آنها قلعه ها را یکلی تباه و برباد ساخته با خاک یکسان ساختند .
جنرال ، لبان، این کاوله باری را به جاد قسم تقسیم نموده است اول کاوله باری که به ساعت چهار و نیم روز شروع شد. چون يك افسر جر من بيرق اشاره دهنده را گرفته از قلعه ها بمسافه

به ساعت دو به چنان شدت که در خیال هیچ فردی نمی آمد. گلوله باری آغاز شد در ابتدا ما کان کردیم که توپخانه جرمن شلیک میزنند مگر بعد از آن بنا معلوم کشت که چرمنها بر سرما به توپهای قلعه شکن مدهش ٤٢ سانتی مترولى كه يك تون كلوله. وزنی را می اندازد قوله بازی میکنند و کلوله های مذکور با قدر شدت فوق العاده می ترفند که مثل آن دیده و شنیده نشده در ابتدا آواز آمدن این کلوله ها را حس میکردیم و باز در جو هوا یک غلغله پرواوله را میشنیدیم و پس از ان یکصدای دهشت انتهای صاعقه نمای بگوش ما بر میخورد ، و کمی بعد بك آواز بسیار تیز و مهيبي تا به جاهای دور طنین انداز خوف و دهشت کردیده و زمین را لرزانده و یک ابر کثیف خالد ورود بنظر جلوه کر میساخت . در دوران این کلونه بازی هولناك من دوباره تراجعت کردن کونه خراب دار عزام کرده روانه شدم و یکچند قدم رفته بوده که بنا کهان یکد مانند هوا در سوق آمد و مرا بر زمین انداخت اكرج من برخاسته برای رفتن کوشیده مگر طوفان کدود کلو کبری که هر چیز را استیلا نموده بود مرا باین اراده خودم با کام ساخت. اين يك مجموعة مركب دود و کیس و بارود سوخته شده و اثر آتشی که در کل این چه های سپاه را در گرفته بود بود.


صحیفه ١٥ سال چهارم شماره ۸

اگرچه ما بعقب جلکه داده شدیم ولی برای ما بنفس نمودن خیلی دشوار و صعب گردیده بود وقتیکه، حصه امدادی، دریچه را باز کرد که دود بیرون برود من کوشش محفوظ ماندن عسکر قلعه را کردم و بردمدمه های خندقهای قلعه بر آمدم مکر وقتا که دیدم که قلعه بکلی منهدم کردیده که از ان اثر خندق تا برجهای قلعه سراسر هموار شده و از یکسر تا بدیگر سر يك پشته خاك تشكيل یافته، بسیار خوف زده و مدهوش گشتم . درین اثنا دیدم که بسیار سپاهی ها به حالت بسیار پریشانی بیکطرف و دیگر طرف میدوند . من آنها را باز یکی پنداشته آو از هم دادم ولی همین وقت بیهوش شدم. وقتیکه بهوش آمدم در نزد خود يك كبطان جرمنی را دیدم که مرا کیلاس آب داد، ساعت شش و نیم شام بود که مرا در خسته خانه انداخته به لیج آوردند. من درینوقت اسیر شده بودم ولی هنوز سلاح را تسلیم نکرده بودم و بعد ازین به من معلوم گشت که بوقت ساعت چار و ۲۰ دقیقه قلعه بکلی سوخته و منهدم کردیده است و این در آنوقت که من بیهوش شده بودم بعمل آمده بود و جمعیت خبر كبر جرمن برای محافظه نمودن سپاهیان ما آمده.

با دیگر افسران خود معاً به « میبد کوارتر » و صدر مقام جرمن آورده شدم، و سرعسکر جرمن در صله ابراز بهادری شمشیرم را دوباره بمن داد که تابحال در نزدم در قلعه « میکدی برگ » موجود است که از انجا به ۲۳ اکست به « کولون » فرستاده شده ام . ( اخرین )

فتح لودز

یکم دسمبر از امستر دام : شهر « لودز » را که یکی از شهرهای مشهور پولیند روس بود از طرف جرمنها گرفته شد، محاربه های بسیار خونریزی از چند روز جاری بود. خط مدافعه روس بمیلها مسافه را به بسیار استحكام وقوت را در بر گرفته بود. جرمنها بعد از کارزار های زیادی بيك حمله بسیار شدیده خونریزانه خط مدافعه را از قلبگاه شکستاندند و خط رجعت میسره روس را در تهلکه انداختند . در عین زمان میمنه شان از طرف اوستریا تطبیق میافت که به اینصورت عساکر روس بيك انهزام كلى دوچار آمده به بسیار بی ترتیبی شکست فاحش یافتند، و بقدر شصت عراده طوب و ۵۱ هزار اسیر و مقدار کلی جباخانه و ارزاق و اشيا و اسباب باشهر لودز ، و بسی قرا و قصبات بدست جرمنها در آمد . این افتخار روسها را خیلی پریشان و رهم و در هم نموده است .

خط حرکت عثمانی

۲۸ نومبر از بغداد : دولت علیه عثمانیه پیش از انکه اعلان حرب کند در باب بندر گاه های خود چنان اندیشه کرده بود که چون اکثر بندر گاهها قوة مدافعه کامله ندارد خط حرب خود را دور از زدگاه طوبهای

کذا :
کشتی جنگی دشمن تشکیل میدهد. یعنی دشمن میتواند که شهرها و بندرهای سواحل را در زیر طوب بگیرد ولی همین که بخشکه قدم نهد با قوای کلیه دمار از نهاد شان بر میآرد . چنانچه در بصره برین تصویر خود بخوبی کامیابی آمده دشمن بك خطوه از ساحل به آنسو نتوانسته است بگذرد .

عثماني و مصر

معلوم است که دولت برتانیا مصر را برای یك میعاد معینی عاریتاً از دولت عثمانیه گرفته بود، و حق سیادت عثمانی بران قایم بود اما چند بار که وعده خالی کردن آن در رسید خالی نکردند. از همه بدتر که در وقت اعلان حرب برتانیا هم مصر را بیطرف نگذاشته بجنك داخل ساخت که این مسئله بیطرفی عثمانی را که در اول جنگ اعلان کرده بود خلیل رسانید . لهذا عثمانی ازین فرصت بهتر وقتی برایش میسر نمیشد که مصر خود را از بریتانیا بازستاند این است که بمحرب آغاز نمود . همه عربهای مصر و سودان با عثمانی متفق اند .

تقرير برخلاف دولت بريتانيا

۳ دسمبر از امتر دام داکتر تمان که یکی از مشاهیر است يك تقرير بسيار مفصلی بیان کرده گفته است که از هر جهت ذمه دار این جنگ انگلستانست زیرا انگلستان به این واقعات به بسیار خوبی با خبر بود و اینکه میگویند دولت جرمن بیطرفی بلژيك را خلل رسانیده صرف غلط و چمن است . بیطرفی بلژيك را پیش از ده سال فرانس و انكليز بسبب نقشه که در باب هجوم برجرمن کشیده بودند پامال ساخته بودند . جرمن در هیچ باب به بلژيك از وعده تضمینات و تاوان قصور ننمود ولى بكانه محرك و مشوق بلژيك بمحرب انكليز بود . ( مترجم عبد الرحمن )

پیسه اخبار ۱۹ دسمبر :
( کلوله باری جهازهای جنگی جرمن برساحل انگلستان )

لندن ١٦ دسمبر : محكمة جنك مظهر است که قوماندان قلعه مغرب قصبۀ هارت پول ، رپورت میکند که جهازهای جنگی جرمن در بین ساعت ۸ و ۹ صبح با قلعه هذا سرگرم بیکار شدند دشمن پسپا کرده شد و یکجهاز خورد جرمن بر « سکار برو » و « هوتهی » نیز کاوله بازی کرد .

بوقت ۸ بجه صبح بر « سکار بارو » آتشفشانی شروع شد. و درینوقت دهه کثیفی نیز سطح بحر را استیلا نموده بود مردم بکمال اضطراب از خانه ها بر آمدند و بعضی از ایشان بر قطار سوار شده به « مل » روانه شد اند چنانچه ایشان بیان میکنند که از کلوله باری مدهش جهاز دشمن نقصان کثیر وارد آمده


سال چهارم
شماره ۸

يك ماكينست ريل میگوید که کلوله ها به بسیار کثرت در اطراف ما افتاده بودند. چنان معلوم گشته که يك جهاز جنگی جرمن قریب قلعه « كالف » لشکر انداز بود سقف کلیسای « سان مارتین » از اصابت گلوله ها سوراخ شده و در يك کلیسای دیگر نیز یکرخنه بزرگی کشاده شده است . چند اطفال و زنان در لباس های خواب بکمال سراسیمگی بهر سو میدویدند . از ضرب گلوله ها یی سقوف خانه ها افتادند و قريب پنجاه کلوله فیر شده بودند .
از خبر « هارت پول » چنان معلوم میشود که بمجرد گلوله باری سه جهاز جرمن چار کشتیهای تباه كن انگليزي بمقابلة شان بر آمدند و آنها را با خود مشغول پیکار ساختند .
ر پور تیکه از « وردکار » آمده مظهر است که از دور صورت سه جهاز بنظر میخورد درخشندگی در گرفتن توپها از عرصه کار زار خوبی معلوم میشد و از صورت کلوله باری چنان منکشف شد که جهازات بر قلعه های « نیاز » هجوم برده اند صدای کلوله باری بالتدريج ضعیفی شده میرفت در هر دو دقیقه یکدر جن شعله آتش گرفتن تو پها بنظر بر میخورد و در « وردکار » اضطراب عمومی پیدا شد .
در بین ساعت ۹ و ۱۰ صبح دو گرو وازور جرمن بك كلوله باری بسیار شدیدی از مسافه ۳ میل بر قصبۀ « و تهی » کردند که ازان چند نفر متضرر کشتند و يك نفر هلاك و بعضى عمارات نيز مهدم و یکقسم عمارت تاریخی « این » بکلی تباه شد . کروو از ورهای مذکور کلوله بازی کرده به جانب شمال مشرق غایب کشتند رپورت هلاك شدن به نفر گرده میشود .
تلگراف « هارت پول » خبر میدهد که در نجا از کلوله باری بسیار نقصان شديد رسيده يك كلوله بر مخزن « کیس » اصابت نمود که از ان کیس شعله زن گشته است عدد کرو و از ورهای جرمن مابین دو و شش تخمین شده که تا به ۲۵ دقیقه نمایان بودند.
سکار بار و . : يك شخصيكه كيفيت لوله باری را به چشم خود دیده بیان میکنند که در چوک متصل ایستگاه ريل عمارات متعدد افتادند ظاهر دشمن پر استاسیون تلگراف بیسیم نیز حمله کرد فوج و توپخانه هر دو آماده و سپاهیان پیاده در خندقها بودند با وجود آن من اندازه صحیح نقصان جان را نمیتوانم ولی دو نفر زخمی دیدم که بر جاریانی ها برداشته میبردند .
محكمة اخبارات از جنگ مظهرست که چند کرو وا زور جر من که بر ساحل «بارک شایر» مظاهره کردند در دوران این مظاهره بر «هارت پول» و «وتهی» و «سکار بروه» کلوله باری کردند برای مظاهره و گلوله باری، جهازهای بهترین جرمنی مامور کرده شده بودند و تا یک ساعت بر ساحل دوام ورزیدند و بمجردی که جهازهای گرمه انگلیزی را بر وجود این کرو و ازورها علا آمد دفعهً بسوی آنها عزیمت کردند ولی جهازهای جرمنی بکمال سرعت در دمه کثیف فرو رفته غایب گشتند.

محکمه مجربه این مظاهره بحری هیچ اهمیت حربی را نداده است .
امشب معلوم شد که از کلوله باری نقصان بسیار رسیده و خصوص، سكاربار و متحمل تلفات کثیر گردیده است . در بندر گاه های « سکار بارو » و « ویتهی » بعضى ملكي ها هلاك وزايد از صد نفر مجروح کشتند. خبر رسمی ظاهر میکنند که در «هارت پول» ۷- یا ۸ مقتول و ١٤ مجروح و ۲۲ شهری مقتول و ۵۰ مجروح کشته اند . [ باقی خیر خیریت ] .

سیاره
( اثر جرمنتها در چین)
در یکین و با تخت چین، جرمنها برای اشاعت دادن افواه غلط بر خلاف برطانیه بسیار کوشش کرده اند. چنانچه این مساعی شان مثمر نیز کردیده اند. و یکدلیل کامیایی شان آنست که مدیر انكليز اخبار، يكين غزيت ، مستر جارج وو دهيد تجرم مخالفت جرمنها از عهده اش علیحده کرده شده است . و حالا میخواهند که مدیر اخبار « یکین دیلی نیوز » که (بزبان چینی طبع میشود) را نیز بر طرف گردانند زیرا او هم بر خلاف جرمنها و تائید انکلیسها مقاله ها میدهد .

تاثير جنگ بر امپراطور جرمن)
مستره ديليوايم دك دورت ، از کوین هیمن از قرار ذیل اطلاع میدهد که : از آغاز حرب تابه حال امپراطور تنها یکدفعه آنهم در اثنای مراجع از میدان رزمگاه مشرقی به « برلین » آمده بود و در اقامتگاه عادتی خود توقف نورزیده بانکه در يك محل خورد قیام خود ر امناسب پنداشت. مجلسرای شاهانه بند شده و بر دروازه آن بهره نیز مزین نیست پردهای عمارت شاهی گردالو دو سرنکون و غرفه ها محتاج جارو بند بر چهره اش وضعیت سپاهیانه استیلا نموده موهایش سفید سیمایش را پیش از عادت بیری گرفته است . از استقبال بسیار پرجوش و خروشیکه در سال از طرف اهالی برلین بتقریب تشریف آوریش اجرا شد چنان معلوم میشود که امپراطور تا به حال در رعایای خود بس محبوب القلوب است. درین وقتها بذریعه یک پادری در میدان رزمگاه به سپاهیان خود این پیغام را فرستاده است از طرف من بآن همراهان بهادر من که بر مجاز جنك داد مردانگی و شجاعت داده اند سلام برسانید و به ایشان بگوئید که به ذات خدا وندی تو کل کنید که او تعالی به بسیار زودی شما را مظفر و منصور خواهد ساخت ! . . .

در چاپ خانهٔ حروفی دارالسلطنهٔ کابل طبع گردید.
همه مقاله هایکه دستخط ندارد از طرف مدیر و سر محمود محور یافته
محمود طرزی
*********************


اعلا

سیاحت پر دو را دور کره زمین
چقدر فایده ها و شیرینیها دارد ! على الخصوص که آن سیاحت با آن بزرگی و وسعت به هشتاد روز اجرا شود : آرزو کننده گان این سیاحت خارق العاده هرگاه رای خریداری کتاب (سیاحت پر دو را دور کره زمین) بهشتاد روز چقدره روپیه کابلی يك مبلغ کمکی را صرف نمایند. این سیاحت را کوبا ( فلياس فوق ) سياح و رفقایش یکجا اجرا کرده خواهند بود ! محل خریداری این کتاب دکان ( ملا غلام محمد ) تاجر كتب متصل مدرسه شاهی میباشد. و در نفس مطبعه عنایت که در ده افغانان است از نزد عبد الرؤف سر مرتب نیز خریداری میتوانند . مؤلف این کتاب ( ژول ورن ) فرانسوی است که در نوشتن ناولهای فنی مشهور آفاقت . از فرانسوی به ترکی و از ترکی بفارسی ترجمه شده است. کتاب مذکور تنها ناول فنی بلکه در ناول فن جغرافیا و جغرافیای ریاضی را نیز بطرز افسانه نشان میدهد. در ( مطبعه عنایت ) که از مؤسسات شهزاده جوانبخت معظم دولت عليه افغانستان جناب عالی (معين السلطنة سردار عنایت الله خان) است بزیور طبع آراسته شده است. این کتاب نایاب را زود بدست آرید و فرصت را فوت مکنید که نسخهای آن زود تمام خواهد شد و افسوس فائده نخواهد بخشید .

اعلان

از هر دهن سخنی
و از هر چمن سمنی

هوسکاران مطالعه آثار ادبیه را مژده میرسانیم ، و ترغیب میدهیم که ازین گنجینه پر از جواهر آبدار ، و ازین گلزار پر از ازهار يكيك نسخه بدست آورده از هر دهن سخنی بشنوند . و از هر چمنی سمنی بچینند .
در مطبعه عنایت بزیور طبع آراست گردد . قیمت ۲ روپیه
مطبعه عنایت

اعلان

سياحت در جو هوا

يك ناول فنی بسيار عجیب و غریبیست که در مطبعه عنایت بزیور طبع آراسته شده و سومین کتاب ( کتیبخانه مطبعه عنایت ) را تشکیل داده اینهم از تألیفات ( ژول ورن ) فرانسویست که در فن ناول نویسی فنی شهره آفاق است از زبان ترکی بفارسی ترجمه شده است قیمت (۲) روپیه کابلی بفروش میرسد .

این هرسه کتاب در دکان باز محمد در بازار ارك و در دکان ملا غلام محمد در جوار مدرسه شاهی هريك بقيمت دو دو روپیه کابلی بفروش میرسد . کتابهای مذکور در نفس مطبعه عنایت واقع ده افغانان از نزد عبد الرؤف سر مرتب مطبعه موصوفه نیز خریداری میشود .


اعلان

عموم مشترکین کرام خود را یاد آوری میکنیم
هرقدر سعی و کوشش کردیم که از شکایت نرسیدن اخبار مشترکین کرام دارالسلطنه کابل خود رهایی یابیم ممکن نشد لهذا با داکخانهٔ مرکزی دارالسلطنهٔ کابل يك مقاوله نموده داکخانهٔ مشار الیه تقسیم و توزیع اخبار مارا که بهمه مشترکین کرام ما برساند در عهدهٔ حیث خود قبول نمود. مشترکین کرام دارالسلطنهٔ خود را تبشیر و یاد آوری میکنیم که بعد ازین اخبار های شان بدون واسطهٔ غیر فرداً فرداً بواسطهٔ آدمهای داکخانه بخود شان میرسد.

اعلان
روضة العلم
( از آثار مطبوعهٔ جدیدهٔ مطبعهٔ عنایت )
این کتاب اخلاقی ، دینی ، ادبی ، يك اثریست که از احادیث شریفه و فقرات مفیدهٔ اخلاقیه مانند يك گنجینهٔ جواهری میباشد و درینروزها زینت بخش عالم مطبوعات گردیده است در نفس مطبعهٔ عنایت از نزد عبدالرؤف خان سر مرتب و در بازار ارک از دکان باز محمد کتاب فروش و از دکان ملا غلام محمد کتاب فروش متصل مدرسهٔ شاهی بقیمت دو روپیه کابلی هر کس خریده میتواند.

اعلان
مصور
۲۰۰۰۰ فرسخ،
سیاحت در زیر بحر
در حالیکه دو کره در زیر بحر فرو رفتن موجب هلاك شود. آیا بیست هزار فرسخ سیاحت در زیر آن چنان ممکن خواهد شد؟ هر گاه درین باب شبهه دارید در خصوص بدست آوردن کتاب (۲۰۰۰۰ فرسخ سیاحت در زیر بحر) سهل انگاری نکرده قیمت و چهار روپیه کابلی از ده افغانان از نفس مطبعهٔ عنایت، یا از دکان باز محمد از بازار ارک، یا از دکان غلام محمد از بازار متصل مدرسهٔ شاهی زودی خریداری کنید. و بخوبی بخوانید، و تصاویر آنرا بدقت تماشا کنید تا بر شما فناً عقلاً ثابت شود که سیاحت در زیر دریاهای شور چهرو را ممکن، یا غیر ممکن است


شماره ٩
سال چهارم

سراج الاخبار افغانیه
١٣٢٩

فهرست مندرجات

صنائع - بدایع { الكتريك كارخانه برقى جبل السراج - تشریف فرمائی ذات اعلیحضرت همایون بجبل السراج رسم افتتاح - عودت همایونی ...
حوادث داخليه { از محکمه واقعه نگاران — واقعه نكار قندهار — واقعه نکار پشت رود ...
ادبیات ( كلام غلام حيدر مذهب تخلص —
سیاحت ( از کابل تاقندهار —
علوم و فنون { معلومات — در خصوص فحم — وداء الفحم —
تاریخچه لهستان بنام دیگر - پولیند — ()
حوادث خارجيه { اجمال احوال — خبرهاي جنك — جنك ده لشكر — واقعه عجيبه — صدمه تمامت ایران — جنرال والهند وك — اداره سلطاني — اشاعت اراده سلطانی تحريك جرمن — انتظامات جدیده در بالفان — کلوله باری جهازهای جرمن وساحل الكلستان —
تصاویر { به منظره از تشریف فرمائی ذات اعلیحضرت سراج الملة والدین برای ملاحظه کارخانه برقی جبل السراج - يك كروب جناب نائب الحکومه ترکستان سردار عبدالوهاب خان با ارباب مناصب ملكي وعسكري - قیافت مردمان بلوچستان —


از صنایع پروریهای ذات ستوده صفات اعلیحضرت سراج الملة والدین بادشاه ترقیخواه دولت علیه افغانیه و مساعی و همت جناب جرنیل کارخانه جات و ماشین خانهٔ مبارکهٔ دارالسلطنهٔ کابل علاوه بر ابقای حوایج دولتی و عسکری مانند آلات حربیه دفاعیه و اونیفورمه های عساکر شاهانه وغیره و بعضی دیگر مصنوعات داخلی که از ان اهل وطن استفاده میتوانند نیز ساخته شده است که از حضور اعلیحضرت همایونی حکم فروش آن صادر گردیده است : محل فروش این چیزهای ذیل ( دکان عبدالله خان در بازار ارک ) میباشد .

(۱) سرج های پشمینه باقی رنگهای مختلف که قیمت آن از قرار گز انگریزی ۳ فوته مشخص شده در صندوقخانه جنسی هم بفروش میرسد

اقسام | قسم اول | قسم دوم
درجه ها | درجه اول | درجه دوم | درجه سوم | درجه اول | درجه دوم | درجه سوم قدری کلفت قیمت آن ۱۰ پیسه زیاده شد
رقم | رنگه خودرنگ | رنگه خودرنگ | تا حال ساخته نشده | رنگه خودرنگ | رنگه خودرنگ | رنگه خودرنگ
قیمت | ۷ روپیه | ٦ روپیه ۱۰ پیسه | | ٦ روپیه ۱۸ پیسه | ٦ روپیه ۱۰ پیسه | ٦ روپیه ۲۰ پیسه

کشمیره های قسم اول درجه دوم از قرار گز انگریزی کشمیره چهارخانه ۷ روپیه ٣٥ پیسه کشمیره رهدار هر رقم ۷ روپیه بیست پیسه

(۲) جراب ها | (۳) تکمه های جرمی محراب و منبردار
رقم | نکه بانکه زوج | راهدار زوج | معمولی زوج | کلان فی درجن | میانه فی درجن | خورد فی درجن
قیمت | ۱ روپیه ٥٢ پیسه | ٤٥ پیسه | ٣٦ پیسه | ۱ روپیه ۱۰ پیسه | ۱ روپیه ۱۰ پیسه | ٤٥ پیسه

(٤) کروره های جدید ساخت
رقم | زین باف کتابی دوکره در باره زه باف يك اسپه دوکره سه تاره | چرم باف يك اسپه | يك اسپه چار تاره نخی
قیمت | ۸ روپیه و ۳۳ پیسه | ۹ روپیه و ٢٤ پیسه | ۸ روپیه و ٤٢ پیسه | ٦ روپیه و ۱۱ پیسه
رقم | چرم باف دسته بادامی دوالپه | چرم باف دسته دولانه يك اسپه | دسته دولانه يك بار اسپه | چرم باف همرکاب
قیمت | ٥ روپیه و ٤٨ پیسه | ٤ روپیه و ٤٦ پیسه | ٤ روپیه و ٢٣ پیسه | ٥ روپیه و ٣ پیسه
رقم | قبضه رکینی کلیت نقره دوغانه | قبضه کلیت نقره از چرم سه لایه توپخانه | زه باف رقم سواری سامی کلیت | زه باف دو کاره رکابی
قیمت | ٣ روپیه و ٥٥ پیسه | ٤ روپیه و ٥٧ پیسه | ٥ روپیه و ٩ پیسه | ٥ روپیه و ٥٤ پیسه
رقم | رکابی از نخ | چرم باف میانه چوب بست زنانه | از زین سواری تیغ چرمی | زنانه ابریشمی خیاطه
قیمت | ٤ روپیه و ٤٥ پیسه | ٥ روپیه و ۸ پیسه | ٤ روپیه و ٥٨ پیسه | ٥ روپیه و ۸ پیسه
رقم | دسته بادامی تیغ برمی | دسته دولانه سامی برنجی کلیت نقره | تیغ بری كمك دار | چرم باف مابین بست يك اسپه
قیمت | ٤ روپیه و ١٩ پیسه | ٤ روپیه و ٤٥ پیسه | ٤ روپیه و ٥٩ پیسه | ۸ روپیه و ۱۲ پیسه

(٥) اقسام گلهای مصنوعی سر
قسم | کل جرین | گل نافرمان | گل برینه | کل شیو
قیمت | ٥ روپیه و ٣٦ پیسه | ٦ روپیه و ٦ پیسه | ٦ روپیه و ۷ پیسه | ۹ روپیه و ۳ پیسه
قسم | شکوفة نارنج | کل یاسمن | کل لستون | جنیل
قیمت | ۷ روپیه و ٤٥ پیسه | ٥ روپیه و ۳۸ پیسه | ٥ روپیه و ۳۸ پیسه | ٦ روپیه و ۸ پیسه
قسم | شکوفة سیب | کل گلاب | کل سوسن | گل گندمی
قیمت | ٦ روپیه و ٣٥ پیسه | ۷ روپیه و ۱۲ پیسه | ٦ روپیه و ٥٤ پیسه | ٦ روپیه و ٥٤ پیسه

⚜ المشتهر ⚜
( میر محمد هاشم دفتری کار خانه جات )
( کمیدان نظامی )


صحیفه (۱)
سال چهارم
شماره (۹)

قیمت سالیانه
در دارالسلطنة كابل ۸ روپیه کابلی
در اطراف داخله مملکت
با اخراجات داک ۱۰ روپیه کابلی
در خارج مملکت
با اخراجات داک ۱۰ روپیه انگلیزی
بهر پانزده روز یکبار نشر میشود
قیمت يك نسخه آن در کابل یکپایسی است
(اوراقی که درج نشود اعاده نمیشود)

سراج الاخبار افغانستان
۱۳۲۹

مدير و محرر مسئول
محمود طرزی
اداره سراج الاخبار و مطبعه
در ماشینخانهٔ دار السلطنة (کابل)
همه امورات تحریریه به اداره خانه
بنام مدیر فرستاده میشود

تاریخ ۱۵ صفر سنه ۱۳۳۳
تاریخ انگریزی ۲ جنوری
تاریخ شمسی ۱۱ جدی ۱۲۹۳

❊ صنایع پر بدایع ❊

الکتريک = کارخانه برقی جبل السراج — اندر حضرت مأمون عجيل السراج — در افتتاح

یکی از مخلوقات غرایب آیات ذات اقدس خلاق کائنات جل جلاله قوت خارقه نمای «الکتريک» است که آنرا به اصطلاح ملك عزيز ما «قوت برقی» ميگويند. الکتريک يکمادهٔ سيال فعاليست که ماهيت حقيقی آن را عقل و ذهن بشر هنوز کما حقه هو ادراك نتوانسته است. بلی ! بمليارها چيزهای خارقه نمای در ارض و سما، و عوالم سفلا و عليا موجود است که عقل قاصر بشر از ماهيت حقيقی آن نی، بلکه از موجود بودن آن نيز هنوز خبر ندارد. ماده پرستانی که تنها عقل و استدلال را پيروی کرده، و در هر چيزی ماده را فعال مطلق شناخته، و از آثار فعال لما يريدیٔ مالك الملكوت عظيم الشان چشم پوشی کرده اند - اگرچه باستدلالات عقليهٔ خود شان با يکدرجه بر حقايق اعراض اشياء علم آورده توانسته اند - ولی هيهات که آنهمه استدلالات تنها در عوارض بادر کل ماده بکنه ماهيت حقيقی آن يکقدم از قدم برداشته نتوانسته است.

اين است که الکتريک نيز چنان يك سيالهٔ غرايب اساله ايست که از تأثيرات خارق العاده آن بسی چيزهای محير العقول پديدار گشته و ميگردد، و عالم مدنيت استفاده های عجيب و غريبی نيز از ان نموده و مينمايد. ولی باز هم ماهيت حقيق آن هنوز سراسر مجهول مانده، و مانند ماهيت حقيقی «ضياء» و «حرارت» طبيعيون را به پسی فرضيات و استدلالات در انداخته است. مثلا يك پارچهٔ كهربا، بايك پارچهٔ لاك، بايك پارچهٔ بلور وغيره را چون بر يك قماش پشمی بماليم و بر ريزهای کاغذ و خاشاك نزديك کنيم ميبينيم که آن ريزه های خس و خاشاك با پرزه های کاغذ بسرعت و شدت تمام بآن لاك باره يا كهربا يا بلور می چسبد. با آهن پاره امل مانندی که آنرا «آهن ربا» میگویم چون بسوزن يا پرزه های آهن نزديك سازيم می بينيم كه بيك قوت عجيبه آن سوزن يا پرزهٔ آهن به آن آهن ربا ميچسبد. آيا آن اجسام دست و پنجه پيدا کرد که آن چيزها را در ربود؟ آيا كهربا و آهن ربا مرغی شد که بمنقار خود آن چيزها را برچيد؟ نی. نی؟ اين همان قوت سيال جوال فعاليت که آنرا قوة الکتريکيه، يا رقيه، يا مقناطيسيه ميخوانند.

اين قوت نه رنگ دارد، نه جسم دارد، نه بو دارد، نه وزن دارد که به آن چيزها ديده شود، يا شناخته شود يا بدست گرفته شود. حالانکه اين قوت در همه اجسام طبيعيهٔ صلب مايع، غاز موجود است، و تأثيرات خوارقه نمای آن بواسطه های ذلك و تماس و حرارت و معاملات کيميويه بحركت آمده ظاهر و هويدا ميگردد که باز هم سبب اصلی اين مسئله را هيچ کس نميداند که آيا اينواسطه ها بچه صورت موجب تحريك الکتريک ميشود و خود آن قوت نابود موجوده چه چيز است؟

ششصد سال پيش از ميلاد عيسی عليه السلام هيچ اثری ازين قوة بديعة الکتريکيه بساکنان کرهٔ زمين معلوم نبود اول بار کسيکه به اين قوت پی برد «ارسطاليس» نام حکيم يونان بود که از عقلای سبعهٔ حکمای يونان شمرده ميشد، و قبل از ميلاد عيسی عليه السلام به ٦٤٠ سال در «فنيکه» تولد يافته بود. و پيش از ميلاد به ٥٤٨ سال وفات يافته است. حکيم مشاراليه يك پارچه كهربائی داشت که يکروزی برای پاك کردن آن را از يك لكه که بران حاصل شده بود با پلاس پارهٔ پشمی که در بر داشت مالش داده بر زمين گذاشت. ديد که بعضی خس و خاشاك بسوی آن كهربا دويده با آن چسبيدن گرفت. ازين حال حيرت وراد ستاده


حیفه ۲ سال چهارم شماره ۹

باز تجربه کرد. خواص جاذبه را در کهربا به تحقیق رسانید. ولی این تحقیقات حکیم مشارالیه همینقدر نتیجه بخشید که خواص جذب شدن، که در همین سنگ معدنی که آبراه کهربا میگونیم موجود است. و دیگر استفاده و کنج و کاوی در انباب بعمل نیامد وجه تسمیۀ ، الكتريك ، هم از هما توقت است. زیرا بعد از آنکه خواص ربودن ، که، در جسم معدنی مذکور کشف کردید. یوناتها نام آن معدنرا ، الکترون ، نهادند که عیناً معنی ، که ، و ، ربودن ، را در بر میگیرد رفته رفته لفظ الكترون را فرانسويها به الكتريك تبديل دادند که همین تلفظ ، الكتريك ، از طرف هر کس قبول شده زبانزد زبان فی همه جهان گردیده است. در سنه ١٥٦٥ میلادی ، ژیلبرت ، نام حکیم انگلیزی که داکتر ملكۀ مشهورۀ انگلستان ، اليزابت ، بود ، و در تشیعات فن و حکمت طبیعیه ، فرید عصر خود بود در بسیاری از مواد معدنیه و نیانیه مانند کو کرد ، لاك ، رچنه ، بلور و غیره نیز همان خواص جذبیه را که در کهربا موجود است کشف نمود. اما اول کسیکه با الكتريك عمليات اجرا و در برق هوا نيز خواص الكتريك را کشف و پیدا نموده است. فرانقلن ، نام حکیم امریکایی بوده است که به این کشف خود بر اختراع ، سپر صاعقه ، کامیاب آمده یک خدمت بزرگی در راه انسانیت نموده است. رفته رفته ارباب عاود که در خصوص این قوۀ غریبۀ الکتریک تجربه ها ، وتطبيقات کوناکونی اجرا نموده، و شب و روز در راه استفاده از ان و کشفیات اقسام آن از کوشش و کشش بازنه ایستادند که در نجا از اقسام کوناکون، و کیفیتهای بوقلمون آن بحث و بیان نمودن لزوم ندارد. بلکه تنها از بعض آثار بسیار نافع و سودمند آن که در عالم مدنیت بمیدان ظهور را آمده است و انسانها از ان استفاده های عظمی کرده اند بیان میدنم اول - یک اثر بسیار نافع آن ( تذکراف ) است که فایدۀ آن عام است. و خبرهای غرب و شرق تمام کرۀ زمین را از یکسر تابدیگر سر میرساند و همه عالم مدنیت فایده های عظیمی از ان بر میدارد. دوم - تلفون ) است که چنانچه تلگراف آلۀ رسانيدن اشارات مخابره میباشد، تلفون آلۀ مخابرۀ صوت و صد است که بواسطة الكثر يك عيناً آواز انسانرا تایجا های بسیار دور بکوش شنونده میرساند. چارم - و تلگراف زیر بحر است که بواسطة الكتريك خبرها را از زير بحر نقل داده بساکنان روی زمین میرساند. پنجم - « تلگراف بیسیم » که بواسطة الكتريك بدون سيم بذريعۀ اهتزازات ذرات اثيريه خبر رسانی میکند و از مهمترین و جدید ترین خوارق الكتريك ميباشد. ششم - « زنگها الکتریکی است که در عمارتهای خصوصی و عمومی خدمت خبر دادن را نجامی آرد. اینها که ذکر شد خدمتها نیست که در راه خبر رسانی عالم السانيت الكتريك بجا می آرد. حالا به بینیم که در راه طبابت و جراحی از الكتریك چه فایده ها گرفته میشود : - اولا این را بگویم که جریان الکتریکی برای بسیاری از بیماریها علی الخصوص برای امراض و اوجاع عصبیه فایده می بخشد که جهاز ها و آلات متعدده در انباب ساخته شده ، و در طبابت استعمال میشود . و برای داغ کردن و غیره نیز بعضی آلات طبية الكتريكية اختراع شده است که عالم طبابت برای حیات بشر خدمتهای عجیبی با آنها ابراز میکنند علی الخصوص شعاع ، رو نشکن ، چنان يك اثر خارق العادة الكتريك است كه عالم طبابت را يك شعشعۀ نورانيت جديدي بخشیده است. این آلۀ حارقه مما غیر از عالم طبابت در کشف حقایق بی اسپانیز خدمات بديعة الكتريك را هوید امیا زد. مقصد چون نوشتن جهات في این ماتر تمجیده و غریبه نیست تنها به تعداد اسامی بعضی از بدایع این مخلوق بديعة حضرت خالق بديع السموات والارض اكتف اور زیدیم. حتی از تأثیرات کیمپویه آن که آب ، هوا ، ضيا ، و بنی اجسام را تحلیل کرده عناصر اصلیه آنها را جدا جدا به انسان معلوم میکرداند، و از تأثیرات مقناطیسیه آن كه مانند « سپر صاعقه » وعلى الخصوص مانند ( قطب نما ) آنها را که بدون آن سیر و سفر دریاها و هواها ممکن نمیشد ، و از تاثیرات روشنی بخشی آن که عالمی را به انوار ضیا نثار چراغهای الکتریکی شعشعه بار ، و مانند « پروژه کشور » ها نورهای فوق العاده در خشا را بروی کار آورده. و مانند « رو نشکن » شما عالی که اجسام کثیفه را پاره کرده میگذرد و امثال آن مانند شماعات رادیو سکوپی ، و « رادیو گرافی » که خارقه های نجی نشان میدهند. و از تاثیرات حرارت آن که غیر از کرم کردن خانه ها بخار بها و دیکدانها مانند « داش مؤسسات » و دانشهای عظیم الحراره را که مؤسسان نام کیمیا کر فرانسوی بواسطۀ آن داش زلال سنگ را به الماس تحویل داده توانسته بود. و دیگر تاثیرات عجایب و غرايب اين قوۀ سياله بديعة الكتریك که از صد یکی از انرا بیان نکرده ایم بحث و بیان نمیرانیم. تنها از اهمیت و منفعت ماشینهای اندوکسیون - ایند بکشین ، بک قدری بحث و بیان میرانیم. تا در خصوص « ما شینخانۀ برقی جبل السراج » که بسايۀ ترقبوابة ذات اعليحضرت « سراج الملة والدین » بادشاه مقدس عدالت آئين ما تأسیس و بنیاد یافته تا یک درجه يك فکری حاصل کرده بتوانیم. ما شینهای اندوکسیون - با - ایندیکشین « از نقطۀ نظر تطبيقات ، مهمترین ماشینهای الكتريك شمرده میشود. تطبيقات عظيمة مدنية وصناعية الكتريكي ، همه کی بسایۀ همین ماشینها بمیدان برآمده است. چونکه این ماشینها به آسانی قوت الکتریک بسیاری حاصل میکنند و ان قوت را بهر جائيكه دل انسان نخواهد بواسطة سیم نقل داده استعمال کرده میتواند. در ماشینهای اندیکسیون جریان های الکتریکی بر دو قسم است. یکی متناوب « - یعنی نوبتی - و دیگری « متمادی » - یعنی


صفحه ۳ سال چهارم شماره ۹

دایمی - . اول آن را ، مانیه تو ، . و دوم آنرا دنیامو ، نیز میگویند . این ما شينها چنانچه بواسطة حركت الكتريك حاصل میکنند همچنان بواسطة الكتريك حركت نيز حاصل میکنند که به این سبب بواسطه این ماشینها هر رقم ماشینها و آلات ها بکار انداخته میشود . مثلا بمجردیکه ماشینهای دنیامو ، و مایه تو یک جریان الكتريكي بگيرد بحرکت آمده هر انقدر آله ها و ماشینهایی را که به آن مربوط باشد بکار می اندازد . بنابرین ترام ریلها ، او قومومبیلها ، لوقوموتیفهای انجنهای ریلها . چرخهای هوائی موتر بوطیها ، اوسقور های زینها و او رو پلانها ، و آسانسورها یعنی جراثقالها ئیکه آدمها را از زیر بطبقه های بلند عمارتهای عالی بالا میکنند و همه نوع جرهای اثقالی که چیزهای بسیار سنگین را بالا کنند ، بادبزنهای جسیمی که والانهای بسیار بزرگ را هوا بدهد ، هر نوع پمپهای بسیار جسیمی که برای آب باشی بحرکت آید ، با ماشینهای زراعت مانند ماشین قولبه کشی ، ماشین درو ، ماشین خرمن کوبی و غیره ، برمه های بزرگ كان شكافي والحاصل هرگونه آلات و ماشینهایی که در خانه ها ، مغازه ها ، کارخانه ها ، معدنها ، فابريكها استعمال میشود . خواه كوچك باشد خواه بزرگ همه کی بواسطة ، محرکهای الكتريك ، بکار می افتند . جریانهایی که برای این ، محرکهای الكتريك ، بکار می افتد و جریانهایی که برای این محرکها لازم باشد . بوقت لزوم آن از آکوموتورها و یا از ديناموها و مانیه توها استحصال وسوق میشود . و این دینامو و مانیه توها بواسطة ماشینهای بخار یا ، توربین ، های آب دور میخورند .

در خصوص بکار انداختن ماشینها و آلات را با الكتريك خیلی آسانیها و خوبیها دیده میشود . زیرا برای بکار انداختن هريك ماشینی که انسان آرزو کنند در محرک آن سوق كردن يك جريان الکتریکی کافی دیده میشود . در فابریکها و ماشین خانهایی که با الكتريك بکار انداخته میشوند از تسمه های چرمی دور و دراز ، و زنجيرها و چرخهای دندانه دار ، و از صداهای کوشخراش ، و از تکانهای الم انگیزی که گاه گاهی از ان بظهور می انجامد هیچ اثری دیده نمیشود ، بلكه قوة محركه و وسائط نقليه و توزيعيه و تحويلية أن جملة باسيم اجرا میشود . نقل دادن قوه محرکه را به واسطه های الكتريكيه از يك جا بديكر جا هم بسیار آسانست ، و هم تا بسیار مسافه های دور رسانیدن آن ممکن است . زیرا برای آن بجز تنها دو ماشين « انديكسيون - الديكتين » ، و يك سيمی که از ان ماشین تا بجایی که لازم است کشیده شود بدیگر چیزی حاجت نیست . قوه محرکه که نقل دادن آن لازم است بواسطه يك ماشين اندیکسیون حاصل شده ، به تعبیر دیگر - قوة محركه بجريان الكتريكي تحویل یافته این جریانها بواسطة سيم تا بدیگر ماشین میرسد که در انجا باز جريان الكتريكي بقوة محركه تحویل میابد و به اینصورت قوة محركه از يك ماشين تا بدیگر ماشين بواسطه سیم نقل داده میشود که باین اصول نقل دادن قوه محرکه تا به دوصد بلکه سه صد کیلومتر مسافه ممکن میشود . بنابرین از جریانها و شلاله های آبهای روان که در جاهای بسیار دور هم باشند بکمال سهولت استفاده میشود .

در خصوص استفاده از قوه محرکه آبهای جاری و شلاله های قوی از بسیار وقتها سعی و کوشش میشد . اما نسبتی که این چنین شلاله ها و جریانها اکثر در میان کهسارها و جاهای تنها و صحرا موجود میشد راه استفاده از آن خیلی محدود ، و تنها بر آسیابانی منحصر مانده بود . از وقتیکه اختراعات الكتريكيه بمیدان برآمد . قوة محركه بجاهای دور نقل شدن گرفت که عالم مدنیت بسایه آن استفاده های عظیمه از شلاله ها و جریانهای آبهای روان حاصل نموده است روشنی اکثر شهرها ، و بکار انداختن اکثر کارخانه های ممالک متمدنه از سایه همین ماشینهای الكتریك كه بقوت آنها و شلاله ها بکار می افتد بروی کار آمده است . در وقت حاضر در اکثر احوال ماشینهای الکتریک ، بجای ماشینهای بخار قایم کردیده و جریانهای آنها و سقوط شلاله ها جای ، زغال سنگ ، را گرفته است که این مسئله در حيات عالم مدنيت يك تحول و تبدل عظیمی بروی کار آورده است .

این است که « کارخانه برقی جبل السراج » از بهر استحصال همین فواید و منافع تأسيس و بنیاد یافته است که اگر ملت صادقة افغانستان همه تن زبان کردند تشکر این لطف و عنایت اعلیحضرت پادشاه ترقی پرور مدنیت کستر خودشان را ادا کرده نمیتوانند . قوت الکتریکی که از کارخانه مذکور بعمل می آید تقریباً از قوت ششهزار اسب بیشتر تخمین شده است . برای بکار انداختن فابریکهای موجوده حاضره و تنويرات شهر ، با صرفيات وضایعاتی که از جبل السراج تا بكابل بعمل آید بیشتر از هزار اسب قوت بکار خواهد رفت که تقریباً چار هزار اسب قوت بدست میماند . ممکن است که اول به اول تمديد يك خط راه آهنی برای بکار انداختن يك ترام ریل برقی از جبل السراج تابکابل از حالا سر رشته و شروع شود . و چون انجنين يك واسطة نقليات بدست آيد بنیاد یافتن دیگر فابریکها در نفس جبل السراج خیلی سهولت پیدا می کند . زیرا اگر فابریکها در نفس جبل السراج ساخته شود ( مثلا بسبب كثرت پنبه که در انفس زمینه زراعت میشود فابریکهای قماشهای نخی ) قوت الکتریک هم ضایع نمیشود ، و هم شهر قلعة السراج را نیز یک رونق و آبادی زیادی حاصل میگردد .

ذات شوكتهات اعلیحضرت شهریار مکارم آثار ما اعلیحضرت ه سراج الملة والدين ، ادام الله دولته بالغزو التمكين در خصوص این مؤسسة مفيده شاهانه شان که اهمترین آثار عصر سعادت بار همایونی شان شمرده میشود سعی و اقدام و توجه تمامی مبذول میفرمایند . حتی در هفته گذشته موكب سعادت موهب اعليحضرت شاهانه بجبل السراج تشریف سعادت ردیف را ارزانی فرمود ، و کارهای آنجا را از نظر فیوضات مظهر شاهانه گذارش داده بعد از سه چهار روز واپس عودت فرمودند .


سال چهارم شماره ۹

از درگاه خلاق بيزوال کائنات تضرع و نياز میکنیم که عمر واقبال و شوكت و اجلال پادشاه مقدس نيکوئی آمال ما را تا سالهای بيشماری اريکه پيرای سلطنت سنيه اسلامية افغانيه بدارد تا بسايۀ ترقيا توانه همايونی شان اين ملك و ملت عاجز که از همه ساز و سامان ترقی و تمدن در گرداب حرمان مانده بعلم ، صنايع ، قوت ، ثروت اوج ترقی و اعتلا عروج کنند ، آمين بجاه سيد المرسلين .

حوادث داخلية
( از محکمه واقعه نکاران )

از دفتر ايشيك آقاسی صاحب ملكي
واقعه نكار قندهار بعريضه مورخه غره ذي الحجة الحرام ارسالی خود معروض داشته که در ۱۵ ماه ذي قعدة الحرام قريب نماز خفتن بخانه ملا خير محمد نام قوم سين ساكن محال معروف آتش افتاده مال وغيره اسباب او را سوخته لاکن مدعی خود را می گويد که از علاقۀ غير ميباشد فقط

از دفتر ايشيك آقاي صاحب ملكي
واقعه نكار پشت رود بخط مورخه ١٤ شهر حال ارسالی خود معروض داشته که فقره ماه مذکور باران شديد شده و از سرحدات هزاره جات سيلاب آمده جسر دريای هيرمند را بسرعت قدرتم گروه راه برده و در آنجا يك شبه آب بود کشتی ها در آنجا ايستاده شده غواص ها عقب کشتی ها رفته واپس آوردند و جسر مذکور بسته نشده مردمان عبور کننده از دريای مذکور بذريعه کشتی می گذرند و رنگ آب تغير پيدا کرده مردمان مذکور به آب چاه گذران خودها را می کنند - اگر آب سلاب مذکور در اسباب برسد رنگ گرفته مطلق نمی رود فقط

( من و عرض دعای پادشاهی )
( که دارد از عدالت دستگاهی )
( بگردون عزت شمس خاور )
( باوج آسمان عقل ماهی )
( وجود او دعای خلق شاهد )
( بلطفش حسن خلق او گواهی )
( سراج ملت و دین است نامش )
( همیشه ساغر عشرت بکامش )
( زهی شاهنشهی با عقل و باقر )
( مبادا از سرش کم تاج و افسر )
( طفيل احمد و هر چار يارش )
( ابابكر و عمر عثمان و حيدر )
( سری کز خط فرمانش برآيد )
( بخون و خاك گردد او برابر )
( شهی چون او بخوبی کی نديده )
( تو گوئی ايزدش کم آفريده )
( گهی در فکر کار عسکری ها )
( گهی اندر رعيت پروری ها )
( چه می پرسی ز ملك و انتظامش )
( چه می گوئی ز يوسف برتری ها )
( زهی تدبير و رأی و فهم و دانش )
( زهی شاه و عدالت گستری ها )
( منور آفتاب عز و جاهش )
( فلك باشد زمين دستگاهش )
( شب و روز است در کار ترقی )
( پی گرمی بازار ترقی )
( زند در ملك دلها تخم صنعت )
( که حاصل آورد بار ترقی )
( چو خورشيدی که بيرون آيد از ابر )
( منور گردد انوار ترقی )
( ز تأسيساتش آدم در ميانه )
( کنون بکشمه از چاپ خانه )
( چه محفل عرصه گاه کامرانی )
( مقام عيش و جای زندگانی )
( چو صوت بلبلان بطرف گلش )
( مرتبها ست گرم نکته خوانی )
( به ترتيب خبرها موج تقرير )
( نباشد کمتر از گوهر فشانی )
( کلام هر يکی قند مکرر )
( چو طوطی جامه های سبز در بر )

ادبيات
کلام غلام حيدر مذنب تخلص

(دگر مذنب حدیث از مو نگویم ) (کلام از نرگس جادو نگویم)
(سخن از غنچۀ خوبان نرانم ) (تکلم از دهان او نگویم )
(ز حرف زلف و خال و خط چه حاصل ) (بوصف عارض و ابرو نگویم )
(ز بحث این و آنم دلتنگی بس ) (بکف کآهست نقد زندگی پس )


شماره ۹ سال چهارم

سه منظره

از مناظر تشریف فرمائی ذات اعلیحضرت سراج الملة و الدين برای ملاحظه کار خانه قوت برقی واقع جبل السراج ٢٦٥ گروه از کابل طرف شمال واقع است و مهندسی ( مستر جویت ) کار آن شروع شده و هنوز تمام نکرده. اینکه انشاء الله تعالى تمام شد قوت مذکور بکارخانه های ماشين دار السلطنة كابل آورده خواهد شد و کار گرفته خواهد شد برای روشنی خود شهر کابل هم بکار می رود


سال چهارم شمارۀ ۸

( نه تنها کار اخبار است آنجا ) ( هم شاعر به بحث از شعر رانم )
( کتب هر گونه بسیار است آنجا ) ( نه میگویم چنینم یا چنانم )
( ز صرف و ز تواریخ و مسکوکات ) ( ندارم من تمنای غزل را )
( سخن رانی و از کار است آنجا ) ( سخن ور نیستم بیجا نخوانم )
( همانش باغ صنعت میتوان گفت ) ( برین عرض دعا کو نیست اینجا )
( کل معنی پایدار است آنجا ) ( بهر مضمون دهد دل بر زبانم )
( ز هند و کابل و ز مصر و ایران ) ( الهی باد افزون عمرو بختش )
( بخدمت هر یکه و فرمان ) ( بقای دولت و اعزاز و تختش )

يك گروپ
جناب مستطاب نائب الحكومة ترکستان سردار عبدالوهاب خان با ارباب مناصب ملکی و عسکری ولایت ترکستان


صفحه ۷
سال چهارم
شمارهٔ ۹

﴿ سیاحت ﴾
از کابل — تا — قندهار
محررش : عبدالهادی
‹ کام نخستین ›
( فسيروا فى الارض فانظروا كيف كان عاقبة المكذبين )
يوم جمعه ۲۷ شوال المکرم ۱۳۳۲ هجری به (۳) بچه روز پس از ادای صلوة جمعه با جمعیت دوستان و عزیزان مشفق و معیت خیال ترك مولد و موطن به تبعیت آفتاب رو بمغرب نهاده تا به جای كه هذا محل فراق بيني وبينك از شانش پیدا بود رسیده آنجا برای اجرای يك امر رقت انگیز یعنی ‹ جدائی › توقف لازم گردید؟ نمیدانم احوال لحظه وداع ولعة فراق رایحه الفاظ تحرير و اضطرار دل دوستانرا چگونه تصویر نمایم الحقه از سنك تاله خير دوقت وداع یاران ‹ صد بنایی دل معانقه یاران جانی بر کردن گرفته و داع نمودم.

آغاز

بعد ازان پراسپ سوار شده و از یاران ثانياً بيك لفظ ‹ يامان خدا › و رخصت آخری گرفته رو براه و دل پر سفر نهادم.
از کابل تاقندهار سرك موثر موجود و نیاز است، مگر بعضی پلها و جاهای سرک که بسبب سیلهای مدهش افت رسیده است.
ما هم بر همين سرك رفتار داشتيم. من ذاتابك جدائی مولدم را حس کرده دلگیر می شدم زیرا هر کامی که میبرداشتم و هر قدمی که می نهادم از وطن مأنوس مایوس میشدم، قدری راه رفته قریب ‹ مهتاب باغ › که اسم آن مقصد تعمیرا نرا ( که سیر مهتاب است در انجا ) اشعار و اظهار می دارد و بر لب درك مذكور واقع است رسیدیم.
در نجا دیدن يك چيز برق آسا تاثیر الکتریکی در دلم پیدا نمود که چشم از دور بر موتر بشارت آور سعادت اثر اعلیحضرت رعیت پرور عدالت کستر همایونی افتاده دیده ام یافت نور سینه سروره بعد از چند ثانیه پدیدار ضیا نثار بشاشت بارش مشرف کردیدم و خوش شدم که سلامت ، سعادت ، فرحت، اقبال ، هم. الحمدلله پیش رو آمد.
بنابرين نيك فالي باطمينان تمام و مسرت مالا کلام برهسپاری آغاز نمودم لحظه بلحظه قطعه و سیمه خصبه ‹ چاردهی › را که شاعران قدیم خیال به قطعه بهشت تشبیه میکنند . وجدید خیالان لوحهٔ بديعة طبيعيه اش میخوانند بعقب بهشتم .
این قطعه وادیی است دلکشا ، و سرزمینی است بهجت افزا، معموریت کابل ثمر اشجار و بار کشت زار اینجا است . خاکش زرخیز است . هوایش دلاویز و آبش بس مسرت انگیز ، چنانچه اعلیحضرت همایون برای سیرابی تشنگان زلال عاطفتش و آبیاری طبایع مستسقیان عطوفتش کوه ها را کنده راه ساخته بذریعه تلنها آب ‹ يقان › که مشهور به ‹ پغمان › و از جاهای معتنابهای همین جاردهی است و آب ان نهایت خوشگوار و باصفا و محصول برف های کوه های همین قطعه فرحت افزاست، برای دار السلطنه

با طنطنه کابل امروز اراده فرموده اند که عنقریب به تکمیل خواهد رسید.
در میان شهر مینو بهر کابل و ، چاردهی ، يك كوه باشکوه مسمی به شیر دروازه و دیگر کوه با تمکین آسمان سای و آسمانی ، مانند دیوار باغ واقع است راهی که میان دو کوه است دروازه غربی کابل شمرده میشود. و همین راه بسوی قندهار میرود . این راه که بصورت دره کوتاهی است آنرا « دروازه چیه » هم میگویند زیرا چون ازین بگذرند میدانی وسیع که دامن کوه آسمانی شمرده میشود محل (۱) میله چه است و بعد از ان « ده مزنگ » میباشد و بعد ازان زمین های مزروعه که پر دو لب سرك واقعند میباشد که همین سرک مرز است بجانب غربی رفته بقندهار منتهی میشود .
رهسپاری امروزه ماسر امر در همین سرزمین « جار دهی » بود چون افتاب بخط زرین شماعی اعلان نمود که
رسید عمر بآخر بیا که بنشینم )
ما هم برباط « قلعه قاضی » رسیده طرح اقامت افکندیم کویا بسته ساعت و ساعت (۹) برباط مذکور که فاصله « گروه » از شهر دارد رفتار اوسط اسپ های باردار رسیدیم.

۲
رباط

( رباط ) عبارت از يك مرحمت بی نهایت و علامه رعیت و ترقی روری های اعلیحضرت ترقیخواه ملت پرور است . رباطها فواید بی شمار و منافع بسیاری در بردارند . امنیت راه و آسود کی مسافران، کثرت رفت و آمد دو شهر ترقی تجارت هر دو شهر و غیره و غیره همه مربوط بوجود رباط بر احتیاط میباشد هر مسافر بدرجه آرام میباشد که کویا خانه اوست .
قدر این رباط ها را ا آن کی میداند که پیش ازینها مسافرتها کرده اند و تمام شب را مانند ستاره از ترس دزدان و سیم برف و بادان و مشقت برودت هوا نچشم باز گذشتانده است ، نیز برای پیدا کردن آب و نان و کاه وجو بمجرد بمنزل رسيدن بدهات آنجا رفته کاهی چیزی یافته و کاهی نیافته است ، پس این مشقت های کونا کون را که انسان فکر میکند خواهد دانست که حفاظت حیات ، مال ، وابسته رباط با برکات است و بس پیش از رباطها خطرهای سفر بسیار بود لهذا مردم کمتر به سفر میرفتند و کمتر از احوال يكديگر خبر میشدند و اگر بسالی قافله روانه شهری میشد بك اهميت بزرگی میداشت و بسیار مردم بود اغش می آمدند زیرا ظن غالب قتل وسرق مال او بود لهذا فراق ابديش وداعها میکردند و آن شخص هم مغرور میشود که ( منم ) که بسفر میروم

(۱) این چیه نام میله های است که هر سال در چهار جمعه ماه حوت از طرف دولت و ملت افغان اجرا میشود برای تفرج و سیر است که عوض دلتنگی ها و فسرد کیهای زمستان و برف های کابل می باشد


۸ سال چهارم

و هلاك را ديده بان حمله می نمایم ! و استقبال میکنم ! ازین بود که راه ناهموار خوف دزدان بسیار و شب در کهار میبود .

اکنون از رعیت پروریهای پدر اشفق ارحم مهربان رعایا آنهمه خطرها کم کردیده راه معلوم ، شب در رباط ، آذوقه مهیا ، خوف دزدان معدومست لهذا رفت و آمد بسیار است چنانچه قافله که من همراه شان بودم قافله تجارتی بود ، که اشیای کابل را به قندهار می رسانیدند و اول اشیای قندهار را به کابل آورده بودند و فروخته بودند که حال یکبار هم چنین می آیند و میروند .

الغرض تعمیر رباط بصورت قلعه های حربی ساخته شده است . تیرکشهای بسیار دارد و بر چهار کنج چهار برج بزرگ را مالک است درون آن بهر چار طرف متصل دیوار رباط خانهای مستحکم و پیش روی خانه برنده ها که در آنهم پوشیده است تعمیر شده است . در صحن رباط مسجد هم هست و همه جاهای ضروری را حاوی میباشد و يك سرای دیگر علیحده در میان همین قلعه بیکطرف برای ایستادن و بستن اسب ها و باقی بارگیرها ساخته شده است .

از طرف حکومت برای رباط ، سرایدار و امداد دوکاندارها مامورند و سررشته است که آنچه مسافران بدان احتیاج داشته باشند آنها در دکانهای خود داشته میباشند و با مسافران خرید و فروخت میکنند .

در دهان دروازه رباط اشتهار ها که شهرهای اعلیحضرت همایون روحنا فداه مزین است آویخته است که در ان بدین مضمون نوشته است « ما رباطها را با برخی رعایای صادقه خود ساختیم تا مشکلات بی امنی و بی خوراکی و غیره گرفتار نباشند و در افسر ایدار کدامدار و دکاندار مقرر کرده ایم . تا مسافران هر چه بخواهند از قسم روغن ، کاه ، جو ، گوشت ، مرغ ، حاضر باشد . و برای کدامدار هرماه نرخنامه داده میشود که از قرار همان نرخنامه ، با مسافران خرید و فروخت میکنند و دکاندارها مقرر کردیم که بهر قیمت که دکاندار و خریدار راضی شوند هر چیز خرید و فروخت شود . و سرایدار برای حفاظت سرای و مال مسافران مقرر شده است اگر مال مسافریکه درون سرای مسکن گرفته شب بگذراند کم و ضایع شد از سرایدار مذکور میگیرد و اگر درون سرای ندرآمد و مال او کم شد سرایدار با کسی دیگر تاوان ده آن نیست ، چون این نفری بی تنخواه باین ملازمت راضی نمی شدند لهذا تنخواه آنها را ازین درک مقرر کردیم که قافله ها و مسافران چون داخل سرای رباط شدند و شب گذشتاندند في هر يك پيسه ، في اسب ۳ پيسه في خر ۲ پيسه في شتر ٥ پيسه في گوسفند ۱ پيسه به سرایدار می دهند ، تا درینصورت مسافران بامان و مأمورین هم بکار خود مشغول و فرحان میباشند ،

باقی دارد

***

شماره ۹

[ILLUSTRATION: vignette with text "علوم و فنون"]
علوم و فنون

معلومات

در خصوص قحم ، وداء الفحم
اینسخن بر همه کس معلوم است که در وقت سوزانیدن ( زغال ) يك رائحة كريهة بس شدیدی باطراف الحدود انتشار مییابد که خارج تحمل انسانیست .

اسباب این رایحه کریمه را نیز ارباب فن ( کیمیای جدید ) عبارت از بعضی بخارات معفنه ، و گیس های مهلکه میدانند که زغالها آن بخارها و غازها را حاوی میباشند .

بواسطة این گیس مهلکهٔ زغال پاشده است که در موسم زمستان بعضی کسانیکه در خانهای سنگ بست بی منفذ اقامت داشته اند از عدم دقت و اعتنا به ترك دغدغه حيات گفته راهی بادیهٔ عدم گشته اند . مرضیکه از گیس های زغال مر انسان را عارض میشود به داء الفحم میگویند که در لسان عوام ( زغالی شده ) تعبیرش میکنند .

گیس های مهلکه که از زغال حاصل میشود بر دو نوع است که در اصطلاح ارباب فن یکی را ( حامض قاربون ) و دیگریرا ( حمض قاربون ) مینامند و ایندو گیس از برای تنفس غیر صالح و برای سبب وقوع احتراق و اشتعال بنها بتدرجه مانع میباشد . و فرق و مباينتيکه در میان شدت ایندو گیس موجود است نیز بر ارباب فن ظاهر و عیان است .

از گیس های مذکور (حمض قارون) آنچنان يك سم شديد التأثير يست که اگر در صد جزء هوا چهار جزء ازین گیس موجود شود همان لحظه بادی انقطاع تنفس می گردد .

و کسانیکه بمرض داء الفحم یعنی زغالی شدن گرفتار آمده مسموماً وفات میباشند پيش از انکه گیس حمض قاربون، هوای خانه را استیلا نموده بادی انقطاع تنفس ، و موجب انقطاع رشته حیاتش میگردد . پس در خصوص این سیه روی به روزگار که زغالش میخوانیم به نهایت درجه دقت و اعتنا لازم است که قبل از اینکه پخته نشود و سرخ نگردد منقال آتش را در خانه داخل نکنند . عوارض و امارات مسموم شدگان زغال از قرار ذیل میباشد :

اولا يك دردسر بسیار شدیدی حاصل میشود . و رفته رفته تضييق شقيقه ها ، و دوران سر ، و سخت شدن ، و صدا کردن گوشها با آن منظم میگردد . و بعد ازان بر وجود انسان رخاوت و بیهوشی عارض شده قی کردن نیز ظهور میکند . و رفته رفته تضییق تنفس ، و ضربان قلب شدت میکند . ولی بعد از کمی ضربان


سياره ۹

قلب کمتر شده قوای عقلیه انسان سراسر زائل میشود. پس چون در نیزمان یک دردسر بسیار بیطاقی بر من عارض شد، چشمانم از
یکچندی این عوارض و امارات دوام نماید بر مرد مسموم يك اشك مملو گردید وجودم را نیز من بد حالتی بسیار عجیبی استیلا نمود.
خواب سنگین بخبری و بیهوشی افتاده بعد از چند ساعت انقطاع تيضم نيز بسرعت و شدت تمامی در طیش افتاد .
تنفس، و اکمال رشته حیاتش بعمل میآید که اینچنین موت از نتایج چهل دقیقه از ساعت ده گذشته بود که شمع منطقی گردید .
آثار سمیه حمض قاربونست .

در خصوص تاثیر سمية حمض قاربون اين يك مثال بس بدرجه از هم پاره پاره شدن در پرش افتاد . بعده در دلم يك شورش
غربی را حکایه میکنیم : که
و خفقانی پیدا شده الرقی زدن ظهور نموده معده ام را نیز مرتبه
درسته ١٨٤٣ میلادی در شهریار پس یکی از جوانان فابریقه چی که اصلا طاقت نشود يك آلام و اوجاع مدهشه استیلا نمود. نبضم
یعنی صاحب کارخانه - که ( ده آل ) نام داشت جميع ثروت در هر دقیقه نجا مرتبه برش میزد .
و سامان سرمایه خودش را بهوای تزئید روت ، و توسیع شهرت ده دقیقه برای ساعت یازده باقی بود که علامات خفه شدن و نفس
بريك فابريقه بسیار جسیمی صرف و تلف نمود. تا آنکه از جميع ما بملکش گیری ظاهر شد. و در افکارم خیلی عجیب و غریب خیالاتی پیدا
لك حبه باقى نماند ، ولی مرام و مقصدی که در ذهن خویش تصور کردید و در شعورم نیز شورش و اختلال کلی طاری کردند . در
نموده بود بالعكس نتیجه بخشید . یعنی بجز ضرر و خسارت دیگر اتحالت بدشواری نام و اضطراب مالا کلا می تنفس میکنم . بانحال
هیچ نمره و نگرفت .
و اضطراب چون يك كمي تحمل نمودم در خود علامات جنون و امارات
لا يعقلى حس کردم .

بناء علیه چنانچه در مردم اوروبا عمل شنیع انتحار یعنی قتل در ساعت یازده در دست و قاسم طاقت نوشتن سرنوشتم نمانده
نفس خیلی سهل شمرده میشود ده ال نیز محالت فقر وضر ورت لامیه ام نیز خاموش گردید . اینست که شعله شمع حیاتم نیز بدرجه
طاقت نیاورده اتحارینی قتل نفس خویشتن را با خود مصمم نمود. منطقی شدن واصل گردیده است .
اما این اتجار خویشتن را بدود زغال یعنی حمض قاربون اجرا نموده از ساعت یازده ده دقیقه گذشته که ..
است ، و حالات نزعيكه از تاثرات سمية حامض قاربون در هرده
دقیقه بر او وارد میشد تا وقتیکه دست و قلمش کار میکرد یکان یکان
تحریر و تجربه کرده است .

.......
§
اینست که ده آل متجر احوال فلاکت اشتمال خودش را که
انمشکه ما نیز آن تجربه های محرره دمال را در تجارجمه میکنیم از تاثیرات حامض قاربون رو وارد آمده بود تاند محل چنانچه
ده آل مذبور تجربه های تاثیر حمض قار بو را که بر قتل نفس مسطور است نکاشته است. و بعد از این قلمش که ترجمان احوال
خویش اجرا نموده چنین مینکارد :
اوست از کار افتاده و بعضی خطوط و حروفی که هیچ خوانده
نشود کشیده و در پیش کرسی که بران نشسته بوده است افتاده
و تسلیم روح کرده است .

[فاعتبروا يا اولو الابصار]

انها

سال چهارم

ای اخوان ! من یکی از کار خانه والاهای شهر پاریس ده ال
نام شخصی ام که از مصائب این سپهر بوقلمون بجان آمده بقطع
رشته جان شیرین خویش قیام نموده ام. ولی با وجود آن باز هم
خواستم که یک خدمت کو چکی در راه منفعت جمعيات طبيه بعد
از من بماند. و آن خدمت نیز تجربه تاثيرات سميه حمض قار بون
است که بر نفس خویش از قرار آن اجرا کرده ام . و این غم خانه
عالم فانيرا بكمال يأس و حسرت ترك نموده رفتم .

§
اولا اوطاق نشیمنگاهم را از هر طرف خیلی مضبوط نموده
هیچ يك منفذی از براى ادخال هوا و اخراج دخان نگذاشتم . وبر
سرميزيك لاميه بايك شمعدان ، و قا و دوات خودم را نهاده آداب
دینیه خودم را نزیك حالت بسیار سوزناکی اجرا نمودم ، و بعده
زغالها خام برد و دیرا که از پیش برای این عمل آماده نموده بودم
در متقال کبیری بر تختم و بساعت ده زغالهای مذکوره را آتش زدم
زنالها بدشواری تمام ابتدا بسوختن کردند .
در ساعت ده و نیم تبضم از حالت طبیعی خویش قدری کمتر در
پرش بود. در تحالت یکدود بسیار کثیفی نیز درون خانه ام را
استيلا نمود و شمعيكه بر سر میز بود قوت سوختنش خیلی کم کردید

تاريخيه

الهستان - بنام دیگر - پولیند
[مصائب قوم عند قوم فوائد]

مال این مصرع برجسته مافوق عربی که و مصیبتهای بعضی
قومها در نزد بعضی قومها موجب فایده ها میشود ، درین محاربه
حاضره بحال مردمان قطعه ، لهستان، که آرا در اخبارها ، پولینده
مینویسند بسیار موافق و مطابق آمده است . چون که تقریباً بعد
از دوصد ساله اسارت ها و مصیبتهای کونا کونی که از روسها دیده
و کشیده بودند، در آغاز حرب که طوبهای جنگ بفرش آمد
آواز بشارت آزادی را بکوش آنها رسانید.
اول که اردوی اوستریا و المان از خاک لهستان که حصه خود
شان بود میگذشت. بیان نامه های بشارت آورانه آزادی تها را


شماره ۹

قرار داد اجرا نمیشد. و اراده نبود قرار دادهایی که به اتفاق آرای خانها و اصیلز ادها داده میشد اجرا میکردید، و آنهم بيك صورتی اجرا میشد که اگر یکی از خانها و اصیلز ادم ها به آن قرار داد مخالفت میکرد آن بادشاه هم از طرف خانها و اصیلزاد ها انتخاب میشد که اینهم برای پیشرفت مقاصد حر صبر روانه حکومتهای همسایه اش یک میدان و اسمی تشکیل میداد. در هنگام انتخاب پادشاه انتریکهای رقم رقم و فسادهای عجیب و غریب برپا میشد. در آن هنگامه ها ملکه فاترينا يك قسمی از اصیلزاده ها را قوت پیسه و رشوت بدست میآورد. و آن رشوت گیرنده ها در میان مردمان منازعه ها، و منا نشه ها، حتى قتل وقتالها برمی انگیختند. این است که درین هنگامه ها ملكه، قارینا، فرصت جسته به بهانه اینکه بر فرانس حمله میبرد بقدره و سه هزار قزاق و ده هزار عسکر روس را به لهستان در آورد. لکن باز هم لهستانیها را سراسر در زیر اداره خود آورده نتوانست.

بعد از آنکه زار الکساندر بر تخت حکومت روس را مد با وجودیکه درسته ۱۷۹۲ بابک اردوی جمیعی که يقدر يك لك لشكر بود لهستانرا از یکسر تا بدیگر من یغما نمود باز هم مجبور شد که لهستا را بك حكومت مستقلى بشناسد، ونها عنوان قرال زرك الستار ا بر خود بگذارد که به اینصورت اول ضربة برحيله اسارت را برانها حواله نمود. در انوقت لهستان نظام و مؤسات خود را محافظ میکرد. در مکتبهای شان بلسان خود شان تدریس میشد. مأمورها امها از خود لهستان میبود. اما در، وارشاو. با تخت لهستان بك وكيل خود زار روس بنام، معاون قرال. می نشست.

درسته ۱۸۱۵ یک مجلس ماتی بازشد. زار الکساندر دران مجلس به این سخنان ذیل اهالی لهستانرا خطاب نمود: و این مجلس برای این جمع آمده است که احکام مرا تدقیق و اجرا بکنند.. از اینسخن معلوم میشد که زار بالفعل به محو نمودن استقلال لهستان کمر همت را بسته بود. چنانچه بعد از کمی مطبوعات - یعنی اخبارها وكتابها وتأليفات الهستان در زیر، سانسور. - یعنی عدم آزادی شدیدی نابع گرفته شده هیچ بك كلمه که مخالف استبداد روی و موافق آزادی لهستان باشد طبع و نشر نمیشد. تحكم وأغلب مستبده روس در هر هر طرف لهستان ظاهر و علانیه شده میرفت که این مسئله افکار حریت پروزهای ملت لهستا را رفته رفته بيك جوش و خروش بلیغی در آورد، چنانچه در سنه ۱۸۱۵ حریت پرورهای ملت یک عصبانی ترتیب کرده عالی اختلال را برای آزادی خود برافراشتند. زار روس مقابل این اختلال آنقدر شدت و جیر نشانداد که در یک مدت کمی غیر از ان که عصبان و اختلال را بر طرف نمود استبداد و ظلم را نیز به اشد ترین صورتها جاری و قایم ساخت.

صحیفه ۱۰ سال چهاره

نشر نمودند که روسها نیز مجبور کشت همچنان بیاننامه آزادی نوید نشر کردند. لهذا مناسب دیدیم که بر قارئین کرام خود در باب مصیبتهای لهستان که از زمان گرفتار شدن آن به نجه روس بران وارد آمده بعضی معلومات تاریخیه عرض کنیم: لهستان، در اول يك مملکت آزاد و حکومت مستقلی بود که حکومت روس از سنه ۱۷۰۰ میلادی برای محو نمودن آزادی و استقلال و استیلای ملک و مال آن چشم حرص و طمع دوخته منتظر فرصت میبود. پترکبیر برای استیلای لهستان خیلی خواهشگر بود. لمسان يك قطعه بود که عبارت از زمینها و داما نهای صاف و همواری بود. و به این سبب مدافعه آن از دست استیلای دشمن خیلی مشکل مینمود. زیرا در داخل مملکت چنان کوههای بزرگ و نهر های جسیمی که اس الحركات شده بتواند موجود نبود. بعد از انکه پرارد وی حکومت سویدن را در پیشگاه و بولتا وا مغلوب ساخت برین بك قانع شد که حالا هنگام تقسیم لهستان در رسید. از اثر و بکار و مقصد خود آغاز نهاد. اولا زر كان و بعضی سرداران لهستان را که بسیار وقتها در ملک روس بنام مهمان و بابناء كرين نمک خوار روس شده بودند. و زبان و عادات روسها را خوب آموخته يك صداقت و محبت قلبی محکو مت روسی بهمر سائیده بودند آنه شر و فساد خود ساخته به لهستان کسیل ساخت. آن خانتان ملت ووطن حقوق مقدسة وطنية خود شانرا فراموش کرده، و بوعده های مهربانی روس باور کرده ارزیر گاه آبهای فساد جاری کردند. وقو ماندانی اردوی لهستان را بدست آورده قوت از دورا که در اصل نابیت بکنیم لشکر بالغ میشد به هجده هزار تنزیل دادند. این حیله ها و رسید های ماهنشکا را به زرك زادگان لهستان که در باب ضعیف ساختن اردوی عسکری بکار میرفت تأثیرهای بسیار نا کواری نتیجه بخشید. در هر هر طرف ملك اختلا لها. و عصيانها ظهور آمدن گرفت. و چون عسکر کافی موجود نبود ه دره بيك، ها یعنی خانها و کلان شونده ها فرو نشاندن آتش اختلا لها را بعهده میگرفتند و در میان آنها هم رقابتها و همچشمها پیش آمده ملک در يك هرج و مرج مرعبی مانده بود و روس از غالها استفاده میکرد. درین اثنا پتروفات یافته بود. و در روسیه سر از نوعلامتهای ارتجاع بظهور رسیده بود و به این سبب حرکات استیلا جوبانه حکومت روس در البستان توقف پذیر کردیده بود. اما بعد از کمی روس به ملکه ( كار نيا ) انتقال یافت. این ملکه تحصیل و تعلیم مکملی یافته بود، و بمطالعه آثار فيلسوف مشهور، مونته سكيوه تهذیب افکار و روشن دماعی بسیاری برایش حاصل شده بود از ارو برای اعلای شان و شوکت دولت روس، وتوسيع ممالك يك شوق حرص پرورانه پسر داشت. درین هنگام لهستان در یک بحران تهلکه ناکی درآمده بود. حکومت مالک هیچگونه قوت


صحیفه ۱۱
سال چهارم

در سنه ۱۸۳۰ لهستانیها باز يك عصيان و اختلال بزرگی ترتیب دادند . زیرا طرز اداره حکومت روس بیچاره لهستانها را از زندگانی شان بیزار کرده بود . حریت پرورها بخون روسهای ظالم کشته شده بودند که در شوقت بر تخت حکمرانی روس نیکولای اول و حالی بود .

در سنة ١٨٢٥ يك جمعيت اختلالية دیگری بنام « سرخ ها » تشکیل یافته بود. و در سنه ۱۸۳۰ یک جمعیت دیگری بنام « سفيدها » با آن ملحق کردید . این جمعیت ها مجلس « دیمت » را تشکیل داده اعلان کردند که همه لهستان یعنی پولیند را از اسارت روسها باید وارهایم . کوتاه ترین راهها برای رسیدن منزل مقصود بجز جنك و جدال دگر چیزی نیست . . زار روس بمقابل این اعلان وطنپروران لهستان چنين يك بياننامه نشر کرد که : هر کس که مقابل دولت روس قیام بکنند جزای آن مرگ است . و در سنه ۱۸۳۱ مجلس دیمت بموجب مقاوله نامه که در کانکره « ویانه » در دولت اوستریا قرار یافته بود بیان کردند که : «استقلال لهستان از طرف دول معظمه در زیر کفالت گرفته شده است. لهذا از تمام دولتهای عادل معظمه استمداد میکنیم که ما را از پنجه اسارت روسها برهانند . » لاردة پالمرستون « انگلیز » به این ندای استمداد لهستانیهای بیجاره جواب داد که « هرگز استقلال لهستان را دولتهای معظمه تکفل نکرده اند . »

این جواب یأس آور دولت انگلیز لهستانیهای وطنپرور را اگرچه بگرداب ناامیدی غرقه نمود ولی باز هم از نشینات استقلال جویانه خود باز نیامدند . دولت روسی چون دانست که لهستان بیکس و بی جانی ماند . و كس بفریاد او نمیرسد سر از نو قوتهای عظیمه خود را به لهستان سوق نمود . لهستانیها در سنه ۱۸۳۱ پنج محاربهٔ بزرك ميدان با روسها نمودند که صفحات جگرخراش این محاربه ها با مناقب بسیار سوزناك وطنپرورانه معلومیباشد . اگرچه لهستانیها داد مردانکها و شجاعتها را در مدافعة ناموس ملت و وطن خود میدادند . ولی چه فایده که روسها دمبدم عساکر تازه دم به میدان محاربه می آوردند . و از هماگر لهستان آنچیزی که تلف میشد جبیرهٔ مافات آن محصول نمی آمد . تا آنکه شهر « وارشا » که پایتخت شان بود با گله های طوب روس با خاک یکسان کردید . و عساکر لهستان گریان گریان گریزان گردیده به خاک اوستریا پناه گزین گردیدند .

زاره نیکولا ، در سنه ۱۸۳۵ در وارشاويك امر نامه صادر نموده استقلال لهستان الغو نمود . این امر نامه از قرار ذیل بود : « لهستان يك ولايتيست که تابع ایمپراطوری روس است . و لهستانیها بجز رعایای روس دیگر چیزی نیستند ، هر چه که روس است لهستانی هم همانست . اگر لهستانها پردعوی استقلالیت خود عناد بکنند بدبختی شان خواهد بود . بخوبی بدانند که اگر ادنايك فتنه و فسادی برپا کنند ، این قلعه و شهرهای لهستان را بر سر آنها خواهم غلطانید ، و وجود های شانرا در زیر سنگها و آوارهای آن محو و دفن خواهم نمود . . . .

بعد از انکه حکومت روس ، استقلال و آزادی لهستانرا به اینصورت محو نمود ، بنای روان ساختن اهالی لهستانرا نهاد . مذهب كاتوليك لهستانرا در زیر تطبیق و فشار گرفت ، بدرجة که در کلیساهای شان زور و جبر آئین اورتودکسی که مذهب روس است داخل میکرد . کلیساها ناچار آئین اورتودوقسی را اعلان میکردند ، اما مردم لهستان این مذهب را بهیچصورت قبول نمیکردند که پاپاس ها و پادریهای روس بقوت و معاونت حکومت از شکنجه ها و عذابهای انکیزیسیونی براهالی بیچاره خود داری نمیکردند . تنها در باب مذهب نی ، بلکه عادات و زبان مانی لهستانیهای بیچاره را نیز به عادات و زبان روسی تبدیل دادن گرفتند . این اصولهای نا گوار ادارهٔ حکومت روس باز وطنپروران لهستانرا از زندگی بیزار ساخته سر از نوبنای عصیان و اختلال را نهادند . نوجوانهای بیدار مغزشان به اوروپا میرفتند ، و در انجاها در باب حمایت و معاونت استقلال و آزادی لهستان مداخله کردن دولتها را تحريك میکردند . و از یکطرف بصورت پنهانی سررشته های اختلال را ترتیب مینمودند . اما درینبار حال و موقع برای کامیابی لهستانیها هیچ موافق نبود . چونکه مأمورها و کاردارها همه کی روس پرست بودند . ارباب اختلال سرحدهای اوستریا را قرار گاه اتخاذ نموده و از انجا دسته ها و مفرزها تشکیل داده به لیستان میدر آمدند ، و با روسها رزم دو خورد نموده باز خاك اوستريا التجا میبردند . مركز جمعيت اختلال در وارشا و بود از انجا به پنهانی بیا تنامه ها نشر میشد ، و مردم را بحرکت میآوردند . تا آنکه دفعهٔ آتشی اختلال شعله ور گردیده خونریزی آغاز نمود ولی هزار افسوس که روسها باز بقوت بسیار افزون عسکری خود شان آتش اختلال را فرو نشاندند ، و درینبار جزاهای بسیار شدیدی برای وطنپروران لهستان ترتیب دادند . اکثر شانرا اعدام کردند و به سیبریانی و اخراج کردند ادارهٔ حکومت را از وارشا و به پترسبورغ نقل دادند ، و چون دانستند که سر منشاء این چیزها مکتبها و کلیساهای ملی لهستانست از اینرو مکتبهای شانرا در زیر تطبیق و فشار شدیدی آورده نیز زبان و تحصیل علوم روسی دیگر چیزها را برداشتند کلیساها را بند کردند . پادریها را نفی کردند . و قانون روسی شدن ، و رواج دادن مذهب اورتودوقسی را جبراً جاری نمودند . و تا بحال بر همین قوانین دوام میورزند . و همین پولیتیقه را تطبیق میکنند .

این است که جنك كنونی روس والمان و اوستریا در همین خانه شعله زن میباشد . پس قیاس باید کرد که لهستان و لهستانیها تا چه درجه طرفدار روس خواهند بود ! . . . .

( انتها )


صحیفه ۱۲
سال چهارم
شماره ٩

سراج الاخبار

اجمال احوال
گفتنهای بسیاری است ، اما از گفتن چه سود ! ظاهر همین است که خونریزی در میان نوع بشر بکمال شدت دوام دارد ، هم در میان متمدن ترین عالم بشریت ! آن متمدنانی که خود شانرا ناظم نظام عالم ، معلم مدنیت بنی آدم قرار داده بودند : آن متمدنانی که خود شانرا واضع قانون صلح وصلاح عمومی ، وخمیرمایهٔ فوز وفلاح نوع بشری می پنداشتند ؛ آن متمدنانی که اوروپا را خانهٔ مدنیت و خودشانرا خانه نشین عین انسانیت دانسته و باقی عالم را بادیه گرد عوالم بدویت و وحشت میشناختند ؛ آن متمدنانی که خودشانرا مستحق حاکمیت ، ودیگر ارا مستوجب محکومیت میدانستند ! آن متمدنانی که خود شانرا بهمه معانی آن حق سیادت ، ودیگر ارا بهمه مفهوم آن حق اسارت می بخشیدند ؛ آن متمدنانی که خودشانرا من طرف العیسی مأمور اصلاح واعمار دنیا مقرر کرده بودند ! آن متمدنانی که آسیائیان را حشرات مضره مؤذیه نسبت داده خود شانرا برای پاک کردن دنیا را از وجود آنها انسانیتاً مأمور می پنداشتند ! آن متمدنانی که صنعت و معرفت بر ذروهٔ کمال عروج نموده عالمی را واله و حیران و اطفال سبق خوان خود ساخته بودند ؛ آن متمدنانی که بصنایع و اختراعات خود همهٔ عالم را خودشان محتاج ، و خودشانرا ولینعمت عالمیان شناختانده بودند ؛ آن متمدنانی که تنها به تسخیر هوا ، بحر ، بر ، را اکتفا نورزیده در صدد استیلای بعضی کرات دیگر عوالم نیز بلند پروازی را خیال داشتند ؛ این است که آن متمدنان درجه وحشیان مردم خوار و سباع خونخوار تنزل نموده اوروپا را به يك بخيره خوبی تحویل دادند ! در وقت حاضر ده دولت كوچك و بزرك بخورزی همدیگر کمر همت مدنیت را تنک و میان بسته اند . از یکطرف هفت دولت ، و از دیگر طرف سه دولت : روس ، انگلیز ، فرانس ، بلژيك ، صرب ، مانتینیکرو ، ژاپن یکطرف اند . المان ، اوستریا عثمانی بدیگر طرف اند .

قیافت مردمان بلوچستان

هیئت مجموعه قوای عسکریه این دولتهای محارب تقریباً به يك كرور لشكر مسلح معلم بالغ میشود . از جمههٔ دولتهای هفتگانه دو عدد آن مراد محو و مضمحل گردیده از صحیفهٔ هستی بدر شدند که آنهم بلژيك و صرب است بازيك را المان ، و دومی را اوستریا پامال ساخت . از مانتی نیکرو نیز هیچ آوازی شنیده نمیشود . غالبا به حالت نزع است . چیزیکه شایان تأسف است مداخلت عثمانی و ژاپن است در جنگ ، زیرا این دو دولت آسیا را نیز داخل این جنگ دهشت آهنگ نمود . حالانکه آسیا میبایست تماشا بین این هنگامه های اوروپا میبود . اما این جنگ از چنان جنگها نیست که آنرا « جنك جهان » میگویند . خیلی مشکلست که کسی ازین آتش خرمن خود را محافظه بتواند ! ... فعلاً هر پنج قطعهٔ روی زمین به جنگ اشتراک ورزیده است . قطعهٔ اوروپا معلوم است که مرکز جنگ شده است . قطعهٔ آسیا بسبب اشتراك عثمانی و ژاپن فعلاً داخل است . قطعهٔ افریقا به سببیکه در ترانسوال طغیان ظهور نموده ، و بر مصر جنگ برده شده ، و در مستملکه های دولتهای متحارب که در ان قطعه موجود است نایرهٔ جدال مشتعل میباشد آنهم فعلاً داخل حرب است . قطعهٔ اوسترالیا که اکثر آن مستملكهٔ انگلیز است ،


صحيفه ١٣
سال چهارم
شماره ٩

و از انجا برای محافظه مصر عسکر آورده شده است آنهم داخل مستملکه انکلتراست و عسا کر آنجا بمیدان حرب مشغول پیکار حرب شمرده میشود . آمدیم بر امریکا میباشد آنهم داخل حریت حالا نکه از خبرهای آخرین معلوم میگردد که دولت امریکا نیز درین اوقات برای تدارکات و حاضریهای جنگ با کمال نوانس میپردازد. که میداند که درین روزها صداهای تویهای آن دنیای جدید را مردمان دنیای قدیم اشنوند ....

دولتهائیکه در وقت نوشتن این اعمال ما از حرب خارج افتاده اند ولحظه بلحظه اشتراك شان ملحوظ است از قرار ذیل میباشند - ایطالیا، رومانیا، بلغاریا ، یونان، اسپانیا، پرتکانه، سویدن ناروی، سویزرلند، هولاند، دانمرك ، که اینها در اوروبا میباشند . چین، ایران، افغانستان که اینها در آسیا هستند. ایطالیا در یکموقعی افتاده که خارج ماندن آن از جنگ يك امر بسیار دشواری معلوم میشود . علی الخصوص که از خبرهای آخرین معلوم میشود که سفرای خود را نیز از لندن و باريس طلب کرده است و اینهم يك مسئله معنیداری شمرده میشود ، رومانیا و بلغار را بیطرف مطلق شمردن خیلی دشوار است . زیرا توپ ، وافسر و دیگر معاونتهای که المان بعثمانی کرده و میکند بجز راه رومانيا وبلغار آیا دیگر از کدام راه خواهد بود ؟ یونان چون در ملك البانیا از بعضی حرکات خود داری نتوانسته است البته که به صرب هم چیزی وعده های معاونت به جا آورده توانسته است اسپانیا آرام است. ولی از بستوی ربودن کدام کلاه باقبا چیده که در پیش رویش افتاده هیچگاه از انتظار فارغ نیست ! پورتکال یکان باشکهای ر آمدن را از دایره بیطرفی نواخت ولی هنوز فعلا از پرده بیرون نه برامد. سویدن و ناروی دهن ماهی بالینه مانند خود را باز گرفته که باس که کدام پارچه از خرسهای سفید شمالی سه حلقش بشود سوزرلند بیطرف است ولی آنقدر نزديك به جنگ است كه كله های توپهای دول متحارب گاه گاهی کوشخراش راحت شان میشود هولاند را در این روزها اتحادیان به پروتستهای شدید مؤاخذه کرده اند زیرا بسیار دست آویزهای عدم بیطرفی را بر او ثابت کرده اند هیچ شبه نیست که اگر از بیطرفی اخراجش کردند دانمرك نیز ازان متاثر خواهد شد !

از سه دولت بیطرف آسیائی اولا، چین، بسبی که زایان سکتا، و را از المان بنام چین ضبط نمود و بعد از ضبط در وقت حاضر از تسلیم نمودن آنرا به چین اباور زيد شيشه آمالش بسنك برخورد . دولت امریکا نیز از بعضی پیشرفت مقاصد در آن سرزمینها چشم پوشی ندارد. زیرا ترقى فوق العاده زایان در اقصای شرق از احتمالات خطر برای کانال پاناما پدر نیست. از قرار اشاعت اخبار های هند ( ایران ) بیطرفی کامله خود را اعلان کرده است.

ولی بسببی که عثمانی و روس و انگلیز در قریب ترین حدات او جنگ میکنند بیطرفی دولت ایران خیلی خطر ناک دیده میشود محافظه کردن بیطرفی آنوقت میسر میشود که قوت بدست باشد. و اسحتكامات سرحدها بدرجة اكمل بود و اگر اینچنین نباشید. و یکنوای کلی عثمانی از راه آذر بایجان و ممالك قلقاس ، باقوای کلی روسی از راه ایران برانا طوله عثمانی ، یا از عثمانی از راه عراق عجم پر بلوچستان ، باز انگار از همان راه بر عراق عرب هجوم کند بچه چیز جلوگیری آنرا خواهد توانست و حتی در این روزها به ی اخبارهای هند يك تلگراف وزیر هند را که بو ایسرای هند کشیده شده است نشر کرده اند که گویا ترکها بر ( باد کوبه ) به گله باری دوام دارند پس ترکها به جز اینکه از راه ایران به باد کو به رسیده باشند دیگر کدام راهست ؟ افغانستان بیطرف است و هیچ خطره هم از اخلال بیطرفی خود ندارد . از دیراه میدان جنگ هم بسیار دور افتاده، روس و انگایز چون آش آشتی را پخته اند از سرحد های این دو سمت خود به کمال آسوده کی میباشند . اما اگر ایران به جنك اشتراك ورزد. با آنکه دولتهای جنگ آور ایران را جولا نگاه ترکتازی خود سازند. با آنکه بالفرض والتقدير دولت عليه عثمانیه از راه قفقاز بمرو، با از راه سواحل خلیج فارس به بلوچستان تقرب نمايد البته كاريكرنك ديگري خواهد گرفت که در آنوقت دایره جنك نا محدود افغانستان نزدیک خواهد شد .

حالا می بینیم که این جنك عالمكير ، بالاکش جهان سوز روز بروز لحظه به لحظه دایره شعله افروزی خود را وسعت میدهد . و مانند يك پشه زاری كه از يك سمت آن آتش بگیرد دمیدم در هر هر طرف پیشه سرایت میکنند . افسوس که از هیچ طرف هیچ خاموش کننده این آتش هم پدیدار نیست ، نادیده شود که از پرده غیب چه بظهور میرسد .

{ خبرهای جنگ }

( از ذرایع و وسایط مختلفه خبرهای جنگ )
اولا این را بگویم که ذرایع و وسایطی که خبرها را از ان گرفته میشود خیلی محدود مانده است. خبرهائیکه از راه هندستان میرسد عين فقرات، عین نغمات را مینوازند که آنهم عبارت از حمله های متوار و پسپاشدن متكاثر جرمنها، و قدر قدری ترقی کردنهای اتحاد بها میباشد. هر گاه همه آن پسپا شد نها را و ترقیهایی که از آنها حرب نوشته شده جمع نماییم جرم نها را باید از رزمگاه مغربی در اقصای شرق و از رز مکاه مشرقی به آن کنار بحر محیط اطلسی میدیدیم . اگرچه هر کسی بشنیدن موسیقی ما يلست اما اكرد ايما يك نغمه و يك مقام شنیده شود البته ملل می دهد ، و حکایت شیر و مصور بخاطر آمده هیچ اهمیتی بشنیده کیهای خود نمیدهد و به حقیقت امر هم هیچ یی نبرده احیاناً اگر کدام خبر راستی هم بشنود د آرا هم دو قس على ما سلف ، گفته هیچ باور کردن نمیخواهد . پس بهتر آن بود که خبرها صاف صاف و بدون سانسور نوشته میشد تا هر پسپاشدن و ترقی کردن را انسان باور میتوا است .


صحیفه ١٤ سال چهارم شماره ۹

نقل از جريدة فريده حبل المتين كلكته
جنك ده لشكر
مهمترین نکات تاريخي اين جنك عالم سوز این است که از سه ماه باین طرف که مراجعه به تلگرافات روزانهٔ جنك شود جز مکررات هیچ دیده نخواهد شد و جز اینکه در میادین شرق وغرب المانيان حمله کرده مارد کردیم و ترقی نمودیم و یا دشمن نا کام شد و مجدد فلان نقطه را قبضه کردیم و یا به ذراع معدوده پیش قدم شدیم، چیز دیگر دیده نمیشود . در این جنگ بزرك كما هي جميع جنگهای سابقه اش باید گفت و زاید برسی میدان بزرگ، جنگ آراسته و چندين مليون لشکر همه روزه در زد و خوردند. این درجه استتار و تا این پایه اشاعات ضد و نقیض از نوادری است که قدرت انتظامیه دول متجار به را در استتار این واقعات تاریخی بخوبی ظاهر میدارد. مکرر نوشته ایم که تنها ما از استتار اخبارات جنگی شاکی نبوده بلکه روز نامه طمس لندن هم که تا امروز میدان دار جنگهای شرق و غرب بوده مکرر همین شکایتها را نموده است در پارلمان انگلستان هم این مطلب مطرح مذاکره آمده رئيس الوزراء مستر اسکویت جواب داد که ما حصه کوچکی بیش در این جنگ نداریم و نمی توانیم بر خلاف رفقای جنگی خود اخباری انتشار بدهیم و در حقیقت رشته عمده اخبارات جنگی قبضه شرکای ماست .
ما سابقا همچه تصور میکردیم که پس از ختم جنگ در تاریخ اخبارات حمیده را خواهيم ديد ولی حالا که تا اين درجه قدرت نمائی دول را در استتار واقعات ميادين جنگ ديده و از هر طرف بدون رووريا و خجالت اخبارات ضده فيض اشاعه می يابد معلوم ميشود که هر قوم و ملت در آينده هم تاريخ اين جنگ را عذاق خود خواهند نگاشت
کذا

واقعه عجيبه
روز هشتم شهر جاری که روز دوشنبه بود واقعه عجيبه پديد آمد که خيلی حيرت انگيز و شگفت آور است - از صبح تا بعد از ظهر روز مذکور کلاغ زيادی با صداهای مهيبه در مسجد گوهر شاد جمع شده بالای گنبد مسجد برابر گنبد مطهر حضرت ثامن الائمه النجباء حجة الله الكبرى ( على بن موسى الرضا عليه آلاف التحية والثناء) نشسته و از اطراف هم جمع می شدند . تا اينکه با وضعی غريب مثل اينکه خصمی قوی آنها را تعقيب کرده حرکت و مردم بالای بامها متعجبانه نگران بودند که آن کلاغها مجتمعاً بطرف ارك هجوم آورده بيرق قونسل خانهٔ دولت روس را که بانشان عقاب بود با منقارهای خود پاره پاره کرده بزمين ريختند در حالتيکه بيرق ايران و انگليس و ساير دول هم در همان نزديکی در اهتزاز بود و بکلی رخ به آن طرف نکردند اهالی ازين واقعه و از اين اقدام غريبه کلاغها مأسف شده و تأسفات خود را از اين حرکت اظهار

میداشتند اگرچه برای دفاع از آن حرکات اقدامات شد ولی اثرى نه بخشیده و سودمند واقع نگردید

نقل از جریده فریده ارشاد طهران
( صدمه به تمامیت ایران )
قبل از اينكه جنك عثمانی و روس شروع شود و کوس مخاصمت بين اين دو دولت کوفته کرده مامورين روس در آذر بايجان برضد اتباع آلمان و اطريش که در اوروپا خصم او میباشند بانتريك و دسيسه کاری پرداخته و چنانکه شنيديم نسبت به قنسول آلمان از طرف يکی از اتباع روس سوء قصدی ابراز و کار ضدیت و خصومت آن نسبت به قنسول آلمان بجائی رسيد که مشاراليه برای صيانت و حفظ جان خود متوسل بامر يكاتبها شده و در پناه اقتدار آنها جان خود را محفوظ داشت .
ملت ايران که اخلاقا در مهمان نوازی و پذيرائی اجانب ساعی و جاهدند پر واضح است که از رؤيت اين احوال چقدر متأثر شده و تا چه اندازه بر آنها ديدن اين واقعات که جز به توحش و ظلم بچيز ديگرى تعبير نميشود ناگوار و دشوار است. اوليای دولت ايران که محفظ جان و مال ساکنين اين خاك را بعهده گرفته اند معلوم است که تا چه درجه از تماشای اين واقعات شرمسار و چه سعی ها کردند که شخص مرتکب را مورد سياست و مجازات قرار داده و برای عدم تکرار اين نوع واقعات در آتيه آنهائی را که از قاعده و ترتيب معموله خارج می شوند تنبيه و مجازات دهند
متاسفانه سعی و کوشش اوليای دولت که اقلا بايستی جلوگيری از نظاير اين واقعات می نمود منتج به نتيجه مطلوب نگرديده . و زور گوئی دوست شمالی ما بهيچوجه اعتنائی به کلمات محقانه و تمنيات مستمرانه اوليای امور ايران نموده و به عکس ترصد و انتظار هيئت دولت بعد از اينكه جنك عثمانی و روس هم شروع گرديد فورا مامورين نظامی روس در آذر بايجان برخلاف مقررات عالم در داخل خاك مملکت ايران درجه ظلم و تعدی را بالاتر برده و برای اجرای مقاصد خصمانه خودشان قنسولهای اطريش و عثمانی را بعنوان اسارت گرفته و به تفليس فرستاده اند و پس از آن باين مسئله هم اکتفا نموده موافق اطلاعاتی که تحصيل شد است نسبت باتباع اطريش و آلمان هر گونه زحمت و اذيتی را روا ميدارند .
راستی بايد گفت که تمام آن اظهار ملاطفت های دولت روس که خود را دوست قديم ايران ميداند موردی نداشته کله آن بذل مساعدتها و همراهی فوق العاده ما نسبت بدولت روس بهدر رفته .
کذا
از طرف سفارت کبرای عثمانی ابلاغ گرديده است


سال چهارم
زيارة 9

روسی را چنان یک شکست درستی دادند که من حقيقة خورسند گشتم در افواج منهزم سه جیش عسکر های ، سایر های شرقی . در عقب نشستند و از سبیکه به بسیار بی ترتیبی فرار نمودند متحمل نقصان کثیر کشتند .

سيس جرئیل بعضی سخنان اهم دیگر را نیز به نامه نگار بیان نمود که نامه شکار از اهمیت فوق العاده آنها احتراز ور زیده اظهار آنرا مناسب ندید . بعد آن نامه شکار مینویسد : که . جنرال هند تبرك مداح اوستر با بیان است نزد او می اوستر پانی مستقل المزاج واولو العزء وبابند عقیدت میباشد . بر کله باری توپخانه روسی بدرجة اعلی معترف است ولی میگوید که با آنکه روس ها خوب که بازی میکنند ولی مقدار کثیر کاله و بارود را نیز با آن تلف وضایع میسازند عسکر پیاده شان نیز خوبست مگر

(رساله روسی بی ضعیف و کمزور است)

بعد از ان که جنرال کمی دیر در تعریف عسکر های خود رطب اللسان گشت طیار و بازان جرمنی را نیز بی توصیف و ستایش کرد و اخیراً متعلق خود این سخنان را بر زبان راند و من بکمال حت و عافیت میباشم و بتمام استراحت به خواب میشوم ، ملاحظه باید کرد که من پیش از چند هفته در و هانو دور ، يك عسكرى خشن خواری بودم وقتی که اعلان حرب شد من طبعاً خدمات خود را به حضور امپراطور تقدیم کردم که برای من این جواب آمد که در وقت ضرورت من خواسته خواهم شد پس از ان تایکمدتی بمن هیچ احوال از هیچ طرفی رسید و از پس منتظر و مفترس بودم مكر بالآخر برين بك بفکر خود امضا کردم که من بکار نیامدم و بکلی از حاضر شدنم در میدان حرب مایوس کشتم که در ين أننا ناكهان بك تلكرافي بدین مضمون برای من رسید که اعلیحضرت امیر اطور مرا به قوماندانی عسکر های میدان رزمگاه مشرقی نصب و أمين فرموده اند . بنابرين بمن تنها همینقدر فرصت دست داد که برای خود بعضی کالای کرم بخرم و لباس کهنه خودم را تبدیل دهم. حالا برای من بك قطار مخصوصی که در ان شماره خواب و طعام من موجود بود حاضر شد. و من به حیثیت يك شهزاده به پروسیای شرقی با موریت خویش روانه شدم و تا کنون جميع کارهایم حسب المرام الصرام یافته انده.

(جنرال وان هند بترك )

یکی از نامه نگاران اخبار ، نیشنل زينك که در میدان رزمگاه مشرقی اسباب آرایش را برای عسکرهای جرمن میبرد . با صدر مقام عسكري جنرال وان هند تبرك تصادف ورزیده است.

نامه شکار اخبار مذکور مشاهدات خود را چنین در قید تحریر آورده است.

در پیشروی ما فاتح محاربات ، تيان برك ، و عذیرهای ماسوری استاده بود سینه اش فراخ از سپایش مروت و فتوت هويدا . از روی قد و قامت وقوت جسمانی و همکنان فایق ، از چهره اش حلم و فرخندگی ترشح مینمود مختصراً ما این جرئیل جرمنی را در چنین فرحت و انبساط دیده بس محظوظ و مسرور گشتیم.

ناظر معارف پروسیا ، جرمن ، از روی یک حکمی که در بنوقها صادر کردانیده شمولیت وقایع مهمه حزبیه در فهرست دروس مکاتب قومی لازم شده است. رئيس تعليم برين يك تاكيد نموده که هر مكتب لابد در حك کردن و نقش نمودن واقعات بزرك زمانه را بر لوحه دل اطفال كم سن مكتب همت و غیرت ورزد

صفیحه ۱۵
تشرين ثاني سنه ۱۳۳۲

در تمام آوای دفعه دویم باز انگلیسها خواسته بودند که در عقبه عسکر پیاده نمایند ولی بواسطه معاوتی که قبایل آنجوار نیز اشتراک با اندار مهای عثمانی نموده اند با حملات فدا کارانه انگلیس ها را عقب نشانیده ويكنفر صاحب منصب انكليس مقتول و از عثمانیان بهیچوجه ضایعاتی رخ نداده است.

ایضا از طرف سفار تکبرای عثمانی تبلیغ میکردد نصف شب

تشرين ثاني ١٩١٤

در حینی که سوار نظام عثمانی بحوالی فاغزمان (جنوب فارس) هجوم می برد اردوی مرکزی عمانی روی قوای کلیه روی محوم و پس از دو روز و دو شب محاربه شدیده دشمن مغلوب و مجبور برجعت کردیدند و مواقع آنها از طرف عثمانیان اشغال کردیده نسرین ثانی با وجود مه و ابریکه در هوا بوده از دوی عثمانی نیز با آن تلف وضایع میسازند عسکر پیاده شان نیز خوبست مگر محمد الله مظهراً بطرف قفقاز در یورش است -

(به سالار عساکر عثمانی که بر حمله مصر متعین است )

زمیندار :

. جمال پاشا ، سر عسکر افواج ترکی که بر هجوم مصر مأمورند يك شخص بی اهمیت و از مردمان عادی نیست بلکه پیش از این بر عهده ها و ما موریتهای متعدد انتظامی نیز مقرر گردیده است و قبل از تحصیل عهدة جليلة نظارت تجربه در هیئت وزارت جدید عثمانی در محاربه بالقان نیز کارهای نمایان به انجام رسانیده بود .

كذا

یکی از نامه نگاران اخبار ، نیشنل زينك که در میدان رزمگاه مشرقی اسباب آرایش را برای عسکرهای جرمن میبرد . با صدر مقام عسكري جنرال وان هند تبرك تصادف ورزیده است.

این همان جرنیلیست که از طرف جرمنيها انتظام و اهتمام میدان رزمگاه مشرقی را ردمه کفالت خود گرفته است که در اواخر ماه اگست بر مقام و شيين بوك ه در و بروسیای شرقی و فتح حاصل کرد و ازان وقت این جرئیل به سر عسکری افواجیکه به جانب ه وار سو ، اقدام ورزیده مأمور است.

(تعليم وقایع حربية حاضره در دار العلوم های جرمن )

كذا

اوباما بكمال محبت پیش آمده و ابتدا بکلام ور زیده گفت و جمیع کار های من تا به حال به حسن مرام انجام یافته اند دیروز عسکرهای من تا به نزدیکهای وارسو، تغرب ورزیده جيوش


صحيفة ١٦ سال چهارم شماره ٩

وزیر موصوف از کسانیکه معذوراً به میدان حرب رفته نتوانسته اند. این استدعا را کرده است که آنها از فرض تشکر آن اشخاصیکه برای برقرار داشتن شرف و حیثیت وطن خونهای گرانبهای خودشانرا ریخته و میریزند به این یک خود را مبرا توانند کرد که در ابنای وطن اشاعت قصه های بهادری و حب الوطنی آنها را بکنند . و هر ولد مکتب را لازم که نهال خیریت مآل حب وطن را در زمین محبت آگین دل خود بنشاند تا برای استقبال بسیار آوری و برومندی آید .
(كذا)

( اداره سلطانی )
همدرد ۲۹ دیسیر :
امستردام ١٤ تومير :
انور پاشا ناظر حربيه عثمانی اعلان ذیل را بنام عساکر عثمانی شایع کرده است :
برادران ! مرا عزت اشاعت دادن ارادۀ سنیه سلطانی مرحمت فرموده شده است. عساکر ما بیاری خدا و رسول (ص) و به طفیل نماز ها و دعاهای مخلصانه اعلیحضرت سلطان المعظم بر دشمنان مظفر و منصور خواهند کشت . و عبارت ما بعد آنرا محکمه سانسور اخبارات انگلیزی حک کرده است ، مظفریت و فتحمندی اقدام ورزند . فتح و بهشت در پیش رو و موت و ذلت در عقب انتظار میکنند. خدا بادشاه ما را سلامت بدارد ! . . .
(كذا)

( اشاعت ارادۀ سلطانی بتحريك جرمن )
صوفيه ۲۱ نومبر :
از قسطنطنیه خبر رسیده که بتاریخ ۱۲ ماه حال یک اعلان سلطان المعظم وانور پاشا بنام عساکر بری و بحری عثمانی شایع شده است که با بسیار الفاظ فخر و ناز پر است در ارادۀ سلطانی دولتهای متحده انگلیستان ، فرانس ، روس را باعث جمیع آن مشکلات و مصایبی که تا به حال بر عثمان نازل شده نشان داده شده اند و سپس بیان کرده شده که درین جنگ عظیم الشانی که ما در تحت آن شامل گشته ایم بتوفیق الهی خاتمه جمیع آن سازشهای که بر خلاق احترام حکومت و حقوق و حیثیت خلافت ما بر پا شده اند بکنیم . و درین اعلان سپاهیانرا هدایت شده که به کمال دلیری و بهادری پر دشمن هجوم برند. زیرا تنها بقای ملت خود ما نی بلکه مسئلۀ بقای سه صد ملیون اهل اسلام بفتح ما منحصر است. انور پاشا این یک را نیز در اعلان گفته است که « عسکرهای بری و بحری ما از اثبات بهادری و شجاعتی که درین حال داده اند برین سخن یکدلیل روشن و واقعیت که افواج غنیم بکلی تباه و برباد خواهند شد. سه صد ملیون نفوس اسلامی و هموطنان گذشته ما رای مظفریت و کامیابی ما دست بدعا هستند. پیش بروید و همیشه پیش بروید ! زیرا در پیش زمین همواره فتح و نصرت ما را استقبال خواهد کرد.»

(انتظامات جدیده در بالقان)
ویس ۲۱ نومبر :
اخبار « يوفری پریس» ورتلنا بتکمیل باقی بك معاهدۀ جدیده در مابین دولتهای جرمن ، اوستريا ، عثمانی و وسعت میدان جدید جنگ را از بحر سیاه تا به مصر بسیار اظهار فرحت و مسرت کرده مینویسد که اگر یکی از نها چیزی اصابت کنند بالضرور اثر آن بر دو سلطنت دیگر نیز خواهد افتاد .
امروز يك فرمان سلطانی شایع شده که از روی آن در جمیع مکاتب عثمانی آموختن زبان جرمنی لازمی قرار داده شده است .
در اخبار های « ورتلنا» خبرهای ساختن یک راه آهن جدید از بودا پست تا قسطنطنیه شایع شده اند که از بخارست ، کیو ، رسچك ، و ادرنه ، خواهد گذشت . زیرا خط آهن ریل سرویا به سبب جنگ بند شده است .
(كذا)

(كله بازی جهازهای جرمن بر ساحل انگلستان)
از آمدن این خبر چند روز شده که بره اسکار بارو و دهارت پول، چند جهازهای جرمن که بازی کردند و در مقامات تلفات مالیه و انسانیه نیز بوقوع آمدند ولی جهازهای حمله آورنده از کثافت دمه استفاده نموده محفوظ بر آمدند، تایمز « لندن» در يك اشاعت جدید خود این سوال را کرده بود که جرمن از چنین حمله های بی نتیجه امید کدام نفع و فایده را دارد ،، نارتهه جرمن گفت . جواب این سوال « تایمز» در اداده مینویسند که : « تایمز» دريك مضمون جدید خود که در حال اشاعت یافته سوال کرده که جرمن در سواحل انگاری چه میخواهد ، در دوار تجربه جرمن برین سوال اظهار رأی از قرار ذیل کرده شده است. که تایمز جواب سوال خود را خود به آسانی داده میتواند ، چونکه تایمز و مستر چرچیل بیان کرده بودند که جهازهای جنگی جرمن مجبور و در بندر گاه های خودشان بند میباشند . لهذا سپه سالار با حکومت خواست که ، موشی ( چنانکه به جهازهای ما نسبت کرده شده ) معروف که فرصت یافت بدون استحصال اجازه از تایمز و جناب مستر چرچیل خود به خود از سوراخ خود میبراید ، پس آیا هنوز هم قدر معلومات برای جناب تایمز معصوم کفایت نمیکند؟ ..

در چاپ خانهٔ حروف دارالسلطنهٔ کابل طبع گردید
همه مقاله ها ئیکه دستخط ندارد از طرف مدیر و سر محرر تحریر یافته
محمود طرزی


شرایط خریداری

دار السلطنة | ولایت داخل افغانستان
قیمت سالیانه هشت روپیه کابلی | سالیانه چارده روپیه کابلی
قیمت ششماهه پنج روپیه کابلی | ششماهه هفت روپیه کابلی

در خارج افغانستان
هر جائیکه باشد با اجرت پوست
قیمت سالیانه | ده روپیه انگلیزی | قیمت ششماهه | شش روپیه انگلیزی
سه ماهه اشتراء قبول نمیشود
يك طلای پوند انگلیزی یازده روپیه کلدار است . از همین قرار حساب کنند

یاد آوری

بر همه کار داران نظامی وملکی وجملهٔ خریداران سراج الاخبار افغانیه اعلان و خبر داده میشود:
اگر از يك جا بديگر جا بروند و بیایند میباید که بيك رقعه مدیر و سر محرر را خبر بدهند که من در فلان جا بودم و حال در فلان جا میروم اخبار مرا در انجا بفرستید . هر گاه همچنين يك رقعه شان برای ما نیاید و اخبار شان برای شان نرسد حق شکایت را ندارند .

( شرایط درج کردن اعلانها )

سوداگرانی که مال تجارتی ، وصنعتگرانی که صنعت خود شانرا در سراج الاخبار افغانیه اعلان واشهار کردن میخواهند ، و یا دیگر هر رقم اعلان واشهاریکه باشد از قرار شرایط ذیل درج وشایع میشود :
اعلانیکه در متن اخبار از یکبار تا به پنج بار نشر وشایع شود بمصر هر سطر ١ يك روپيه کابلی و اگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند في سطريك قرآن يعنى نيم روپيه کابلی اجرت گرفته میشود اعلانیکه درین ورق وقایه درج شود از یکبار تا به پنج بار في سطريك قرآن يعنى نيم روپيه کابلی واگر از پنج بار بیشتر نشر کردن خواهند في سطر سه شاهی اجرت گرفته میشود . طول سطريك ستون اخبار ها ( ٣ — اينچ — ٤ — سوت ) میباشد
هرگاه شخصی اعلان خود را متمادياً تايك سال نشر کردن خواهد ووجه يك ساله را پیشکی ادا نماید در ورق وقایه پنتی بر صد از روی تخفیف ستانده اجرت گرفته میشود .


اعلان
عموم مشتركين كرام خود را
ياد آورى ميكنيم
هر قدر سعى و كوشش كرديم كه از شكايت نرسيدن اخبار مشتركين كرام دارالسلطنه كابل خود رهائى يابيم ممكن نشد لهذا با كتابخانه مركزى دارالسلطنة كابل يك مقاوله نموده و كتابخانه مشار اليه تقسيم و توزيع اخبار ما را كه بهمه مشتركين كرام ما رساند در عهده حميت خود قبول نمود، مشتركين كرام دارالسلطنة خود را تبشير و ياد آورى ميكنيم كه بعد ازين اخبار هاى شان بدون واسطة غير فرداً فرداً بواسطه آدمهاى كتابخانه بخود شان ميرسد .

اعلان
از اداره
كتاب سال اول سراج الاخبار افغانيه مجلد
كتاب سال دوم ٠٠٠ مصور مجلد
كتاب سال سوم ٠٠٠ مصور مجلد
علم و اسلاميت
آيا چه بايد كرد؟
ادب در فن
توحيد
اين كتابهاى فوق در اداره موجود است، هر كس كه آرزوى خريدارى آنرا داشته باشند به اداره مراجعت كنند .

اعلان
از مطبعه عنايت
سياحت پر دورا دور زمين بشش روپيه مجلد
سياحت در جو هوا مجلد
سياحت در قعر بحر مصور مجلد
از هر دهن سخنى و از هر چمن سمنى مجلد
روضة حكم مجلد
هر كس كه آرزوى خريدارى اين كتابهاى مافوق را داشته باشند از خود مطبعه عنايت در ده افغانان از نزد عبدالروف خان مرتب و از دكان باز محمد كتابفروش در بازار ارك بقيمتهاى معينى كه در پشت هر كتاب نوشته است خريدارى كرده ميتوانند . و اگر از خارج افغانستان آرزوى خريدارى كتابهاى ما فوق را بكنند با مدير سراج الاخبار افغانيه مخابره كنند.


سراج الاخبار افغانستان
۱۳۲۹

سال چهارم
شماره ۱۰

فهرست مندرجات

مقاله ملکی          ( و عملیات مهمه جراحی آن )
حوادث داخلیه       ( وفيات - مقررات - شدت سرما - )
ادبیات             ( محاربهٔ بهار و خزان کلام جناب مستقی - ابیات کلام جناب مسلم )
حوادث خارجیه       اجمال احوال - تقرير لارد کردن - مصارف بارود وغيره بر جهازهای جنگی - يك مرده ایستاده - تاوان جنك روسها - جرمها در قری وارساو هم انداختند - غرقابی يك جهاز انگاری - عثمانی در قفقاز - تباهی و ویرانی عرصه رزمگاه - میلان ایطالی - عصیان مراکو در حرب حاضر - عثمانی و ایران - ايطاليا - بغاوت مرا کو - مدافعت شهر سویز - حکومت عثمانی با رعایای خصم - دعوای فتح پروسیان - فتوحات عثمانی - حال فلاکت اشتمال ماتی نکرو - ملاحظه حدود بیطرفی در فضا - بهترین کشتی های تحت البحر جرمن - حرکت عسکری عثمانی ، جهاز مسعودیه - بلند زن فرانسوی در حضور امپراطور جرمن - جرمن سخنان هر رقم جنك - اجرا همدرد - مناسبات امريكا و انگلستان - گلوله باری بر بلغراد - قبضه ترکان بر کیبدی - بلژیکیان در عثمانی - معجون مرکب - هندوستانیان چرا از سلاح محرومند - امريكا ومكسيكو - خواهر امدن در رویان انگلستان - حليف جديد جرمن - باعث غرقابی جهاز فارميدبيل - بیان جرمن در خصوص غرق شدن فارميدبيل - اعلان غرق شدن دو جهاز -
تصاویر             تمثال فرح فال ذات اعليحضرت سراج الملة والدين پادشاه ترقیخواه دولت علیه خود مختار افغانستان - عملیات جراحی - پای از قلم بریده شده و التیام یافته - بموجب ارشاد داکتر در ماشین خانه دارالسلطنه کابل مصنوعی پایش ساخته شده - پای که زخمش خراب شده پای از قلم میبرد - بوقمه قبل از عملیات - بعد از عملیات - لب چاك - قبل از عملیات و بعد از عملیات - عبدالحمید نام شخصی که دو نیم فوت روده اش بریده - بوقمه قبل از عملیات و بعد از عملیات - جناب محمد ايوب خان غلام بچه حضوری اعلیحضرت همایونی -


اعلان
از صنایع پروریهای ذات ستوده صفات اعلیحضرت سراج الملة والدین بادشاه ترقیخواه دولت علیه افغانیه و سعی و همت جناب جرنیل کارخانه جات، ماشین خانه مبارکه دارالسلطنه کابل علاوه برایفای حوائج دولتی و عسکری مانند آلات حربیه دفاعیه و یونیفورمه های عسکر شاهانه وغیره و بعضی دیگر مصنوعات داخلی که از آن اهل وطن استفاده میتوانند نیز ساخته شده است که از حضور اعلیحضرت همایونی حکم فروش ان صادر گردیده است: محل فروش این چیزهای ذیل ( دکان عبد الله خان در بازار ارک ) میباشد.

(۱) سرج های پشمینه باقی برنگهای مختلف که قیمت آن از قرار گز انگریزی ۳ فونه مشخص شده در صندوقخانه جنسی هم بفروش میرسنده

| قسم دوم | قسم اول | اقسام |
|---|---|---|
| درجه سوم قدری کلفت قیمت آن ۱۰ پیسه زیاده شده | درجه دوم | درجه سوم | درجه دوم | درجه اول | درجه ها |
| رنگ خودرنگ | رنگ خودرنگ | رنگ خودرنگ | رنگ خودرنگ | رنگ خودرنگ | رقم |
| ۶ روپیه ۱۰ پیسه | ۶ روپیه ۲۰ پیسه | ۶ روپیه ۴۲ پیسه | ۶ روپیه ۱۸ پیسه | تا حال ساخته نشده | قیمت |
| ۷ روپیه | ۷ روپیه ۱۰ پیسه | ۷ روپیه ۱۱ پیسه | ۷ روپیه ۹ پیسه | ۷ روپیه |

کشمیره های قسم اول درجه دوم از قرار گز انگریزی | کشمیره چهارخانه ۷ روپیه ۳۵ پیسه | کشمیره رهدار هر رقم ۷ روپیه چیست پیسه

| (۲) | تکمه های جرمی محراب و منبردار | جراب ها |
|---|---|---|
| خورد فی درجن | میانه فی درجن | کلان فی درجن | معمولی زوج | راهدار زوج | تکبانکه زوج | رقم |
| ۱ روپیه ۱۰ پیسه | ۱ روپیه ۴۰ پیسه | ۱ روپیه ۶۰ پیسه | ۳۹ پیسه | ۱ روپیه ۵۲ پیسه | ۱ روپیه ۵۲ پیسه | قیمت |

| (۳) | کروره های جدید ساخت |
|---|---|
| یک اسپه چار تاره نخی | چرم باف یک اسپه | چرم باف یک اسپه دو کره سه تاره | رقم ادوات یک اسبه دو کره مدور تازه |
| ۶ روپیه و ۱۱ پیسه | ۸ روپیه و ۴۲ پیسه | ۹ روپیه و ۲۴ پیسه | ۸ روپیه و ۳۳ پیسه | قیمت |
| چرم باف عمرکانی | ازین سواری دولایه یک اسپه | دسته دولانه یکی باد اسپه | رقم چرم باف دسته بادامی دولایه |
| ۴ روپیه و ۱۳ پیسه | ۸ روپیه و ۲۳ پیسه | ۴ روپیه و ۴۶ پیسه | ۴ روپیه و ۴۸ پیسه | قیمت |
| زه باف دو تاره رکابی | زه باف رقم سواری سامی کلیت | قبضه کلیت نقره از چرم سه لایه توپخانه | رقم قبضه برنجی کلیت سرۀ توپخانه |
| ۵ روپیه و ۵۴ پیسه | ۵ روپیه و ۹ پیسه | ۴ روپیه و ۵۷ پیسه | ۳ روپیه و ۵۵ پیسه | قیمت |
| زنانه ابریشمی خیاطه | ازرین سواری تیغ چرمی | چرم باف میانه چوب بیت زنانه | رقم رکابی از نخ |
| ۵ روپیه و ۸ پیسه | ۵ روپیه و ۸۱ پیسه | ۵ روپیه و ۸۱ پیسه | ۴ روپیه و ۴۵ پیسه | قیمت |
| چرم باف مابین بیت یک اسپه | از زین سواری دولایه تیغ چرمی کوچک دار | دسته بادامی تیغ چرمی | دسته دولانه سامی برنجی کلیت نقره | رقم |
| ۸ روپیه و ۱۴ پیسه | ۴ روپیه و ۵۹ پیسه | ۴ روپیه و ۴۵ پیسه | ۴ روپیه و ۴۹ پیسه | قیمت |

| (۴) | اقسام گلهای مصنوعی سر |
|---|---|
| گل جربین | گل نافرمان | گل شبو | قسم |
| ۵ روپیه و ۳۶ پیسه | ۶ روپیه و ۶۹ پیسه | ۹ روپیه و ۳ پیسه | قیمت |
| شکوفۀ نارنج | گل یاسمن | جنیل | قسم |
| ۷ روپیه و ۴۵ پیسه | ۶ روپیه و ۵۸ پیسه | ۹ روپیه و ۸ پیسه | قیمت |
| شکوفۀ سیب | گل گلاب | گل سوسن | قسم |
| ۹ روپیه و ۳۵ پیسه | ۷ روپیه و ۱۲ پیسه | ۶ روپیه و ۵۴ پیسه | قیمت |
| | | گل پرینه | قسم |
| | | ۹ روپیه و ۷ پیسه | قیمت |

المشتهر
( میر محمد هاشم دفتری کار خانه جات )
( کیدان نظامی )


صحيفه (۱)
سال چهارم
شماره (۱۰)

قيمت ساليانه
در دارالسلطنه کابل ۸ روپیه کابلی
در اطراف داخله مملکت
با اخراجات ذاك ١٤ روپيه كابلى
در خارج مملکت
با اخراجات ذاك ١٠ روپيه انگليزی
هفته دو روز یکبار نشر میشود
قيمت يك نسخه آن در کابل یکآنی است
(اوراقی که درج نشود اعاده نمیشود)

سراج الاخبار الافغانیه
۱۳۲۹

مدير و محرر
محمود طرزی
اداره سراج الاخبار و مطبعه
در ماشین‌خانه دارالسلطنة (کابل)
همه امورات تحریریه به اداره خانه
بنام مدیر فرستاده میشود

تاريخ غرة ربيع الاول سنه ۱۳۳۳
تاریخ انگریزی ۱۷ جنوری
تاریخ شمسی ۲۶ جدی ۱۲۹۳

شفا خانه ملکی
( و عملیات مهمه جراحی آن )
یکی از مايهٔ پرور حسنات سراسر خیرات و مبرات ذات شوکت سمات بادشاه عمیم الاحسان ما ( اعلیحضرت سراج الملة والدین ) ادام الله دولته بالعز والتمکین . ( شفاخانهٔ ملکی ) دار سلطنه کابل است که همه روزه رصدها نفر از اهالی مملکت بمعاینه طبیبه ، و مداوات صحیه را رایگان اجرا میشود . غیر از معاینه طبیبه ، و دوا دادن یومیه و برای خوابانیدن چهل قریب مریضهای مزمنه، قشوشهای یعنی او تاقهای ... ی بسیار منظم و هوا داری را نیز حاویست که در هر اوتاق شش شش چار پایی های آهنین مفروش با رختخوابهای بسیار پاک و لطیف با جملهٔ لوازمی که در وقت حاضر برای یک شفاخانهٔ ممالک متمدنه لازم باشد موجود دارد . حمام ، لباس ، خوراک ، دواخانه ، عملیات خانه ، آشپزخانه و سایره آن از نقطهٔ نظر فن به اصول بسیار درست و خیلی مکمل میباشد . سررشته دار و سرطبیب شفاخانهٔ ملکی جناب عزتمند ( داکتر عزت مدیر بیک ) خان است که در فن داکتری و جراحی صاحب ید طولا و مهارت عظما میباشد . بدست مهارت پیوست داکتر مشار الیه در شفا خانهٔ مذکور در ظرف اینچند سال چنان عملیات عجیبهٔ جراحی پر چنان امراض سخت صعب العلاج اجرا شده که انسانرا حیرت دست میدهد . مثلا بسیار پاها که بسبب شکستگی استخوان قوزک پا و پارچه شدن استخوانها از اصابت گلوله یا دیگر عوارض گنده و پوسیده شده و خوف تأثیر زهر ناکی آن بر دیگر اعضای وجود ملحوظ بوده ، از بند بازانو بپائین عملیات بریدن اجرا گردیده است . بسیار غدود ها و پونمه ها بعمليات جراحی تداوی و شفا یاب گردیده است که بعض از آن پونمه ها بدرجهٔ یک خربوزه بزرگی بوده است . عملیات کشیدن سنگهای مثانهٔ متعدده بعمل آمده است که بعض از آن سنگها تقریباً یک پوکابل وزن داشته است که به سیصد درهم پهلو میزند . عملیات بسیار مهمه بر علت « فتق » یعنی چره نیز اجرا شده است که بعضی ازین عملیات اهمیت فوق العاده را دارا است . از جمله عملیاتها یک عملیات بسیار عجیبی ست که درین روز ها اجرا شده ، و بقدر دو قوت از رودهٔ داخل شکم که خراب شده بود ، و درد کانی مریض آنرا به تهلکه انداخته بود بریده شده ، و مریض شفا یافته است .
این عملیات چون از کارهای بسیار دشوار و خیلی مهم فن جلیل طب شمرده میشود و بنا بهٔ فیوضات آیهٔ اعلیحضرت پادشاهی در شفاخانهٔ دارالسلطنهٔ کابل اجرا شده است از قرار راپور خود جناب داکتر مدیر بیک خان که عملیات مذکوره را بعمل آورده است تمثیلاً در نجرائد کار مینمائیم تا یک نمونه از عملیات مهمهٔ جراحیهٔ شفاخانهٔ ملکی واضح گردد . راپور مذکور چون به اصطلاحات فنی نوشته شده ، بعضی از ان اصطلاحات بشرح محتاج است که ما نیز شرح و تفسیر آنها را در قوسهای معترضه نوشته ایم .

( راپور طبی )
عبدالحمید ولد محمد عظیم نام شخص ، از بسیار سالها بمرض فتق – یعنی چره – مبتلا شده بود . روزی از روزها این فتق او اختناق – [ خفه گی ] – پیدا کرده بیچاره را بحالت مرگ نزدیک ساخته بود . این اختناق فتق – [ خفه شدن چره ] – با تدبیرهای نامعقول بعضی عقلا ، ومتطببها – [ متطبب آن اشخاصی را میگویند که علم طب را نخوانده و شهادتنامه نداشته باشند و طبابت کنند ] – تا سرحد محال